Historiku_i_fshatit_"Shalë:"_Komuna_Lipjanit
Historia
Shala si vendbanim përmendët “në vitin 1348 në kartën e Car Dushanit dhënë manastirit Hilander në Malin e Shanjtë (Greqi)”. Në këtë vit edhe i ndërrohet emri i fshatit nga Shalë në Sedllar. “Në vitin 1455 sipas regjistrimit kadastral, Shala (ish Sedllari) kishte 74 shtëpi”; në vitin 1556 sipas dëfterit kadastral të Sanxhakut të Vushtrrisë, Shala (ish Sedllari) kishte 30 shtëpi. Në bazë të këtyre të dhënave kadastrale: me 1455 fshati ynë kishte 74 shtëpi, ndërsa me 1556 numëronte 30 shtëpi, pra kemi 44 shtëpi ma pak. Logjikisht numëri i shtëpijave për një shekull është dashur të rritët e jo të zvogëlohët. Pra sipas të dhënave delë se një numër i qytetarëve janë vrarë, një numër janë shpërngulur prej fshatit në vende më të sigurta apo edhe jashtë Shqipërisë, nga dhuna e ushtruar nga pushteti turk. Pas vdekjës së Skendërbeut dihët historikisht që zhvillohën luftëra të shumta në mes të popullit shqiptarë dhe Perandorisë Osmane. Nga shpërnguljet e shqiptarëve formohet edhe komuniteti i Arbëreshëve në Itali dhe Zarë të Dalmacisë, ku jeton edhe sot ky komunitet shqiptar por gati i asimiluar. Pra kjo mund ti ketë ndodhur edhe qytetarëve të Shalës apo ndoshta ndonjë smundje vdekjëpruese si: “smundja e murtajës”, ku sipas gojëdhanave “në një kohë qytetarët e Shalës kanë lëshuar fshatin nga “smundja e murtajës” dhe kanë jetur në “Lugun e kronit të kalibës”. Në këtë vend është një krua dhe një rrafshinë e përshtatshme për banim dhe thuhët se “kroni e merrë emrin nga kalibat, shtëpijat e drurit të lyera me baltë”. Nga gryka rruga shkon deri në këtë vend dhe quhët “udha e Sadrisë” pra thuhet se: këtë rrugë deri të “Lugu i kronit të kalibave” e ka hapur Sadriu. Mendimi i parë apo i dytë, luftërat apo smundja e murtajes ishin shkaktarë të zvoglimit të shtëpijave e edhe të banorëve gjatë këtij shekulli në fshatin tonë. Në fund të varrezave të fshatit gjendën të veçuara “Varrezat e murtajës” ku edhe sot dihen. Për argumentimin e kësaj që u tha më lart, në të ardhmen duhet hulumtuar arkivat historike. Fshati Shalë (ish Sedllar) si vendbanim është i regjistruar edhe në sallanamet e Vilajetit të Kosovës në vitin 1893 me sipërfaqe me 1311 ha; në vitin 1896 me sipërfaqe prej 1314 ha.; në vitin 1900 numëronte 40 shtëpi me sipërfaqe prej 1318 ha.; në vitin 1913 numëronte 460 banorë; në vitin 1921 numëronte 483 banorë me 70 shtëpi; në vitin 1935 kishte 49 shtëpi; në vitin 1948 numëronte 733 banorë me 103 shtëpi; në vitin 1953 numëronte 820 banorë me 113 shtëpi; në vitin 1961 numëronte 972 banorë me 129 shtëpi;në vitin 1971 numëronte 1245 banorë me 168 shtëpi; në vitin 1981 numëronte 1734 banorë me 209 shtëpi dhe në vitin 1998 numëronte 2970 banorë me 428 shtëpi, sipas regjistrimit që u bë nga aktivistët e fshatit. Në regjistrimin e fundit të organizuar nga Republika e Kosovës, Shala numëron 2490 banorë rezident, jo rezident (diasporë) 985 banorë gjithsejt 3475 banorë me 364 famijalar dhe 525 shtëpi. Duhet thekësuar, se rreth 50 familje, pas luftës u shprëngulën në komunën e Lipjanit, Prishtinës, Ferizajit dhe të Prizrenit. Sipas gojëdhanave Fshati është djegur edhe në luftën që u zhvillua nga qytetarët shaljanë nën udhëheqjën e Mehmet Hoxhës kundra Përandorisë Otomane. Shkaku i luftës ishte se "në një mbledhje që mbahët në Prishtinë Mehmet Hozha nuk pajtohet me përfaqësuesin e qeverisë turke, i cili të deleguarëve iu thotë se "nga qeveria turke kërkesat e shqiptarëve për lejimin e shkrimit të Gjuhës shqipe janë të pa realizueshëme". Mehmet Hoxha kthehet në Shalë, i tubon popullin dhe iu shpjegon për vendimin e pashës. Populli e përkrahin qendrimin e tij dhe shumë trima i bashkohën që në rast të ndonjë rreziku ta mbrojnë fshatin. Pasha e merr vesh dhe i dërgon ushtarët në Shalë, ku kërkon që Mehmet Hoxha të dorëzohët, mirëpo ai nuk pranon dhe filloi lufta”. Sipas dëshmive të disa qytetarëve të moshuar thuhët se: është luftuar tërë ditën dhe në këtë luftë plagosët Zymeri, vëllau i Mehmetit ndërsa mbesin të vramë dhjetëra ushtarë turq. Atë ditë në ndihmë i kishin ardhë edhe qytetarët e fshatit Javor. Në shenjë respekti një lug dhe krua emërtohën “Lugu i Javorit” dhe “Kroni i Javorit”. Ushtria turke në pamundësi që të kapte Mehmet Hoxhën, ia djeginë kullën ,por fshatin nuk e djegin.Turqit ushtarët e vrarë i varrosin në kufi të fshatit Shalë, Baicë dhe Resinoc. Në këtë vend edhe sot gjendën varrezat dhe thirrën “Varrët e Jeniqerëve”. “Pas kësaj lufte Mehmet Hoxha mbledhë rreth vetës shumë trima shqiptarë. Një ditë Mehmeti po shkonte të motra e vetë në Shtime, pasha e merrë lajmin dhe ia nxenë pritën në Carralevë .Ai e shehë ushtrinë e mbretit, të luftonte nuk kishte mundësi, por as nuk donte me ikë, vendosë të kalon përmes ushtrisë turke. Pasha befasohet dhe urdhëron ushtrinë të ndahët në dysh dhe mos ta ndalin, pasiqë kishte marrë guxim vetëm të kalonte përmes ushtrisë turke dhe iu thotë ushtarëve se: “ky është prisi i kryengritësve shqiptarë në Drenicë, sot po e lëshojmë të shkon, por nesër kur të kthehët këndej do ta arrestojmë.” Të nesërmen Mehmet Hoxha nuk kthehët andej por shkon rrugës tjetër napër Zborc e në Shalë. Pasha ishte hidhëruar shumë dhe kishte thanë: "se kur ta za Mehmet Hoxhën, kam me ia pre krytë si karpuzin”. Fjala karpuz nga turqishtja në gjuhën shqipe do të thotë shalqin (bostan). Pra që nga ajo ditë një lagje e Shalës thirret me emrin karpuzi. Për argumentimin e kësaj gojëdhane duhët hulumtuar arkivat shtetrore në Stamboll. Në luftën që zhvillohet në “Pleme të vogël”, me këtë emër njihët në popull kjo luftë e zhvilluar në kohën e Perandorisë Osmane, marrin pjesë disa qytetarë shaljan, në këtë luftë mbetët i vramë Hasan Karpuzi. Qytetarët e Shalës me rrethinë përkrahën vendimet e Lidhjës së Prizrenit por edhe muarrën pjesë në kryengritjët e këtyre viteve, si dhe të vitëve 1911-1912 për çlirimin e vendit nga Perandoria Osmane. Isa Boletini me ushtrinë e tij e bënë një natë në Shalë. Të nesërmën me dhjetëra burra i bashkohën dhe luftojnë në grykën e Carralevës. Me 1912 në luftimët që zhvillohën në mbrojtje të kufirit në Merdar vritët Ramadan Hoxha, i cili edhe varroset atje nga shaljanët. Me 1917 në luftën e Kerçovës që zhvillohët kundra pushtetit bullgarë marrin pjesë dhjetëra qytetarë. Që nga ajo ditë nuk dihet për fatin e disa qytetarëve shaljanë të cilët konsiderohën të zhdukur, e këta janë: Halit Bajram Ibishi, Rizah Shaqir Kadriolli, Zenel Behlul Karpuzi dhe Hysen Shaban Ademi etj. Në vitin 1920 në Shalë u dogjën 20 shtëpi nga xhandarmëria dhe ushtria e Serbisë me proteksin se po i ndjekin koçakët e strehuar në fshat si dhe nga qytetarët u kërkonin armë. Aksioni për tubimin e armëve ishte një alibi serbe për dëmet që i kishin shkaktuar. Qellimi i pushtetit ishte që të futej frika në qytetarë si dhe të bëhej presion që të shpërngulëshin nga Kosova. Lagje muhagjere e as të ardhur muhagjer sipas të moshuarëve nuk ka pasur asnjëherë.Një familje kolinizatore serbe ka ardhur në vitin 1938 e ka jetuar deri me me fillimin e luftës së dytë botërore në shtëpinë e Banush Hoxhës. Banushi në vitët e 30-ta ishte kreyetar komune në Shalë dhe bashkë me Ramë Bllacën e Ahmet Shtimën ishin edhe deputet. Në një mbledhje të mbajtur në Shkup nga Nikolla Pashiqi, i cili kërkonte nga deputetët të firmosënin marrëveshjën për shpërnguljën e shqiptarëve në Turqi. Rama, Ahmeti dha Banushi nuk e nënshkruajnë marrëveshjën. Ramën në hyrje të fshatit Bllacë dhe Ahmetin në malët e Jezercit serbët i vrasin pabesëisht. Banushi duke parë rrezikun u detyrua të largohët për në Shqipëri. Pas një viti emigron edhe familja e tij dhe atje jetuan deri në vitin 1941. Në luftën e dytë botërore qytetarët e Shalës e dhanë kontributin e tyre me pushkë në dorë duke luftuar kundra fazhizmit. Disa qytetarë ishin të inkuadruar në aradhat partizane e disa në Ballin kombëtar. Dhjetëra qytetarë ishin edhe në mbrojtje të kufirit në Ana Moravë nën udhëheqjen e Shefshet Bylykbashit nga Baica. Mirëpo qëllimi i të gjithëve ishte çilirimi i Kosovës dhe bashkimi me Shqipërinë. Bashkimi kombëtar nuk u arritë sepse fitoi krahu komunist në krye me Bashkimin Sovjetik dhe gjysëma e kombit mbeti nën sundimin e Jugosllavisë. Populli shqiptarë kurrë nuk u pajtua me robrinë sllave e as me coptimin e kombit prandaj edhe ideali i tyre ishte lufta për liri dhe bashkim kombëtar.