cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arabët
Historia
Origjina Semitike: Disa nga teorite e vendosin origjinen e popullit Semit ne gadishullin Arab. Sidoqofte, disa analiza Bajesiane e kane identifikuar një origjine te një gjuhe para-semitike ne Levant (qe sot janë shtetet e Syrise, Qipres, Izraelit, Jordanise,Palestines, Turqise dhe te Libanit). Popujt e hershem Semitik jo Arab prej nga Lindja e Afërt te lashtesise, si Siret, Akadianet (Asirianet dhe Babilonaset), Amoritet, Izraelitet, Eblaitet, Ugaritet, Kananejte, kishin ndërtuar qyteterimet ne Mesopotami (qe sot janë Iraku, Siria dhe Kuvajti), Arabine Lindore dhe ne Levant, dhe gjenetikisht keta u perzien me njeren mbi tjetren. Me kalimin e kohës ngadale e humben pushtetin politike te Lindjes se Afërt si pasoje e trazireve te brendshem dhe nga sulmet e popujve jo-Semit. Megjithese Semitet perfundimisht e humben kontrollin politik ne Arabine Perendimore nga shkaku i Perandorise Perse, gjuha Aramakisht mbeti si gjuhe e zakonshem e Asirise, Mesopotamise dhe Levantit. Aramakishtja u zevendesua nga Greqishtja si gjuha me prestigj e Azise Perendimore mbas sundimit te Alexandrit te Madhe, edhe pse Aramakishtja sot mbijeton ndërmjet Krishtereve (Qaldo - Asirianet) dhe nga Mandeanet ne Irak, veri lindje te Sirise. Jug-Lindje te Turqise dhe veri perendim te Iranit.
Nga historianët llogaritet që arabët deri para shekullit I-të p.e. sonë kanë jetuar në pjesën veriperëndimore të gadishullin arab dhe diku nga fundi i shekullit e kanë populluar edhe pjesën jugore të gadishullit.
Universiteti i Harvardit
Universiteti Harvard (en: Harvard University) është një ndër universitetet private më të vjetra dhe më të njohura të ShBA-ve. “Tani Po sju pelqeu esht pun per ju’’
Arabët
Historia
Si degë ekonomike kishin të zhvilluar punimin e tokës dhe kultivimin e Deveve (gjithashtu por më pak të deleve dhe dhive) që ishin ngushtë të lidhura me jetë fshatare endacake (nomade). Kultivimi i Deveve ishte një degë që përdorej për tregti me vendet e largëta dhe që e garantonte ekonomin e çobanëve dhe fshatarëve. Fjala "Arab" përshkruan një fshatarë apo çobanë të këtyre vendeve. Jeta shoqërore këtyre fshatarëve e çobanëve ishte e ndikuar nga fisi i cili kryesohej nga Prirësi (arab.: Sheik). prirësi i fisit kryente detyra të ndryshme shoqërore përbrenda fisit siç është p.sh. gjykimin e ngatërresave, dhënien ndihmë të vobektëve si dhe shpalljen e luftës. Këto detyra ai i kryente në pajtim me plakun e fisit që ishte njëherit anëtari më i moshuar.
Shikuar nga besimi, arabët besonin në shumë perëndi (Politeistë). Në shekullin IV dhe V në disa grupe arabe si Nabateët dhe Lamidët përhapet feja krishtere. Sipas Kuranit (22/78) përmendet një varrezë e "Besimit të Ibrahimit". Këta nuk e përdornin për ushqim mishin e derrit mirëpo jetonin me norma e zakone të këtij religjioni.
Kantoni Beaumont-le-Roger
Kantoni Beaumont-le-Roger (frëngjisht: Canton de Beaumont-le-Roger) është një kanton në departamentin Eure, rajonin Haute-Normandie në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Beaumont-le-Roger. Ka sipërfaqe 214.17km2 dhe popullsi 11321 banorë.
Universiteti i Harvardit
Historiku
thumb|left|250px| Halla memoriale e Harvardit
Kantoni Beaumont-le-Roger
Përbërja aktuale
Kantoni Beaumont-le-Roger aktualisht përbëhet nga 22 komuna.
Arabët
Historia
Populli arab para ardhjes së islamit ishte një popull mjaft i prapambetur sa që nuk zgjonte interesimin për ta pushtuar askush meqë ishte zonë shumë e pazhvilluar dhe e katandisur në humnerë.
Paraqitja e Profetit Muhamet dhe fesë Islame në Gadishullin Arabik ishte kthesë e madhe për këtë rajon, meqë Profeti arriti që pas një periudhe 23 vjeçare të luftës ndaj idhujtarisë në qytetin e Mekes dhe konkretisht fisit Kurejsh, të bënte një shtet që i bashkonte shumicën e arabëve të quajtur më vonë Kalifat ( Hilafet).
Lufta dhe konflikti mes perkrahesve te Profetit dhe Kurejshëve erdhi dhe u egzagjerua pas shpërnguljes së Muhamedit (a.s) ne Jethrib (Medina e Sotme), atje filluan dhe lufterat frontale mes dy grupeve. Beteja e pare ishte ajo e Bedrit, pastaj ajo e Uhudit e kështu me radhe, vetëm sa ishte gjallë Profeti u zhvilluan diku rreth 28 luftera.
Megjithate zhvillimin edhe me te hovshëm shteti tanime i krijuar islam e sheh gjatë periudhes së pasardhesve te Muhamedit (a.s) gjegjesisht shokeve te tij si Ebu Bekiri, Osman bin Afanit, Omer Bin Hatabit Ali bin Ebu Talibit.
Gjate periudhes kur hilafeti gjendej ne doren e burrave te lartecekur gjendje politike, ekonomike, kulturore e shoqërore ishte ne ngritje e zhvillim te madh.
Masat e ndermarra nga keta udheheqes te njohur ndere mysliman me titullin 'udheheqesat e drejtë', ofruan një mundesi dhe u krijua një bazament mjaft i fuqishem qe paskëtej në periudhat e mevonshme shteti islamo-arab te lulezonte dhe ndikimi i civilizimit islam te arrinte zenitin si p.sh periudha e dinastisë Emevite, Abasite etj.
Referimet
[[Kategoria:Njerëz sipas kombësisë])
Universiteti i Harvardit
Historiku
Universiteti është themeluar më 28 shtator 1636 në Kembrixh, Massachusetts, dhe ka marr emrin e themeluesit të tij Xhon Harvard. Universitetit i janë bashkuar një godinë vëzhguese e yjeve, një radio stacion dhe një shtypshkronjë botuese (H. U. Press, themeluar më 1913). Ndërsa që nga viti 1879, universitetit i është bashkuar edhe kolegji i femrave Radcliffer Colleg. Biblioteka e universitetit llogaritet të jetë një ndër më të mëdhatë në botë (rreth 8 milion vepra). Në vitin 1976 universiteti kishte rreth 19300 studentë.
Sot, kjo shkollë hynë në grupime tetë universiteteve të famshëm në ShBA. Ky grup quhet Ivy League. Konkurrimi për studime në universitetin Harvard, për shumë studentë është i vështirë. Nga ky institut për studentet e saj lëshohen edhe dokumente për studimet e tyre pas-universitare (mjeshtër) dhe doktorature (Dr.). Universiteti "Harvard", rregullisht ka afërsisht 6700 studentë dhe afër 10000 studentë që vazhdojnë studimet pasuniversitare për mjeshtër dhe doktor shkencash.
Gjuha proto-indo-evropiane
Shumë më tepër punë kanë kaluar në rindërtimin e PIE sesa çdo proto-gjuhë tjetër, dhe është kuptuar më mirë nga të gjitha proto-gjuhët të epokës së saj. Pjesa më e madhe e punës gjuhësore gjatë shekullit XIX iu kushtua rindërtimit të PIE ose proto-gjuhëve pasardhëse të saj (të tilla si proto-gjermanishtja dhe proto-indo-iranishtja), dhe shumica e teknikave moderne të rindërtimit gjuhësor (si p.sh. metoda krahasuese) u zhvilluan si rezultat. Këto metoda ofrojnë të gjitha njohuritë e tanishme në lidhje me PIE, pasi që nuk ka ndonjë të dhënë të shkruar me shkrim.
PIE besohet të ketë pasur një sistem të hollësishëm të morfologjisë që përfshinte prapashtesa inflacioniste (analoge me anglishten: life, lives, life's, lives'), si dhe ablaute (ndryshime zanore, për shembull, siç ruhen në anglishten: sing, sang, sung) dhe thekse. Emrat dhe përemrat PIE kishin një sistem të ndërlikuar të lakimit, dhe foljet në të njëjtën mënyrë kishin një sistem të ndërlikuar të zgjedhimit. Fonologjia e PIE, pjesëzat, numrat dhe kopulat janë gjithashtu të rikonstruktuara mirë.
Një asterisk përdoret për të shënuar fjalë të rindërtuara, të tilla si *wódr̥ 'ujë', *ḱwṓ 'qen', ose *tréyes '3|tre' (mashkullor); këto forma janë paraardhësit e rindërtuar të fjalëve moderne në shqip "ujë", "qen" dhe "tre".
Iliras
Ilirasi është një fshat në komunën Qesarat në rrethin e Tepelenës të Shqipërisë.
Plet
Pleti është një fshat në komunën Qerret në rrethin e Pukës të Shqipërisë.
Komuna rajonale York
Komuna rajonale York është një konte (county) në provincën Ontario, në Kanada. Kontea ka një sipërfaqe 1761.84 km² dhe popullsi 892712 banorë.
Shqiptari i Italisë (gazetë)
"Shqiptari i Italisë" e përmuajshme suplement i "Bota shqiptare" gazeta e shqiptarëve në Itali që prej majit 2004. E përqëndruar në personazhet dhe ngjarjet e shqiptarëve në Itali si edhe me rubrika të gjera ligjore të përgatitura posaçërisht nga avokatët e specilizuar të emigracionit të shoqërisë Stranieri in Italia srl. "Shqiptari i Italisë" ka gjithashtu një shpërndarje kapilare në gjithë territorin italian.
Mark Kakarriqi
Mark Kakarriqi (Shkodër, 1884 - Tiranë, 24 qershor 1942) ka qenë reshper, koleksionist arti dhe kryetar i bashkisë Shkodër.
Jeta
Lindi në Shkodër, në mesin e një familjeje qytetare të dokumentuar regjistri i 1737, djali i Nikollës e Ages së Benit.
Është organizator dhe pjesëmarrës i Kongresit të Triestes. Më 1913-n u vendos në Vjenë të Austrisë dhe u bë aksioner në “Viena Bank” me një shumë të madhe prej 400 mijë sterlinash ari.
Shkëlqen si tregtar gruri, edhe kur Rusia gëlonte nga luftrat civile mes ushtrisë së kuqe e asaj të bardhë, ai shkarkonte grurë në Shën Pjetërburg. Arrestohet në Rusi si antikomunist, lirohet pas pak ditësh, pasi doli garant për të gruaja e ministrit të Brendshëm të Rusisë, me të cilën kishte pasur njohje nga jeta mondane në Vjenë. Në atë kohë Rusia përjetonte një krizë të madhe. Mark Kakarriqi bleu disa vepra arti, si pikturën “Çifuti shëtitës” që i takon Rembrandit ose shkollës së Rembrandit, por ndoshta edhe Venerën e Kanovas. Mbas shumë aventurash kthehet në Shkodër, ndërton shtëpinë e tij prej 2500 metrash katrorë, si dhe solli që nga Holanda strukturën e një varri monumental për veten e tij, të cilën e vendosi para vdekjes në varrezat katolike të Shkodrës.
Me pushtimin e Shqipërisë nga Italia në 1939, Kakarriqi qe pjesë e delegacionit shqiptar kryesuar nga kryeministri Vërlaci dhe ministri Ypi që i dërguan kurorën e Skënderbeut monarkut italian Viktor Emanuelit në Romë. Gjatë pushtimit Kakarriqi u bë kryebashkiak i qytetit të Shkodrës deri në vdekjen e tij. Varri i tij monumental ndodhej në Shkodër, më pas u prish dhe eshtrat iu shpërndanë.
Arti
Veprat e artit të grumbulluara prej Markut u shpërndanë, u prishën, ose humbën. Me një fjalë u shkatërrua një muze arti i klasit të parë që do ta nderonte si asnjë muze tjetër Shqipërinë. Më 1967-n, piktori Kujtim Buza, që ishte drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve, bleu në familjen e Valentin Kakarriqit (nip i Mark Kakarriqit, i cili studioi nga viti 1936 deri në 1943, kur vdiq Marku, në Brera të Italisë për Arte të Bukura), portretin e quajtur “Çifuti shëtitës” për 6000 lekë të reja, të barabartë me vlerën e 600 $ amerikanë. Kjo vepër, edhe sot gjendet në fondin e veprave të rralla të Galerisë Kombëtare të Arteve. Koleksionet e porcelanit, mobiliet u ndanë nga ana e pushtetarëve komunistë, por padituria e tyre e frikshme bëri që shumica e tyre të humbasë. Në vitin 1993, Venera u ble nga koleksionisti i njohur shijakas Fahri Kaçanolli, i cili sot e ka në galerinë e tij private të artit të quajtur Galeria F. Shtëpia e Mark Kakarriqit është blerë më 1995-n nga “Sigal”, shoqëri sigurimi me qendër në Vjenë.
Amanikaj
Amanikaji është një fshat në komunën Qesarat në rrethin e Tepelenës të Shqipërisë.
Letërsia arabe
parapamje|[[Kurani është një nga shembujt më me ndikim të letërsisë arabe]] Literatura Arabe - monumente letrare të para të literaturës arabe janë shkrimet e vjetra arabe të krijuara nga poetet paraislamike ndër të cilat me te njohur jane Muallakat (te varura).
Linda Hamilton
Linda Carroll Hamilton lindu me 26 shtator 1956 ështe aktore e njohur amerikan e cila ka luajtur ne shum filma te njohur si: The Terminator,Terminator 2: Judgment Day ne rolin e Sarah Connor nena e John Connor ajo po ashtu ka luajtur edhe ne seriale televizive si Beauty and Beast ajo eshte nominuar dy her pe qimin e Globit te arte por nuk ka fituar.
Letërsia arabe
Edhe krijuara nga Muhamedi (vjershat kushtuar dashurisë, gjuetisë e natyrës) ndër të cilat është përmbledhja e vjershave (Divanet) nga shekulli i VI.
Në pjesën e dytë të shekullit XIX fillon një periudhë e re në literaturën arabe e cila si shtytje kishte Evropën. Para së gjithash për krijime letrare merreshin shembujt britanikë dhe francezë. Kjo periudhë në kohët e fundit fillon të mbulohet nga periudha më e re në literaturën arabe e shkrimeve të shpeshta me trajtime sociale të ndërlidhura me politik.
Gur i Zi
është një fshat në komunën Arras në rrethin e Dibrës.
Letërsia arabe
Lëvizja më e re dhe frikësimi i krijuar në rrethet e të rinjve arabë për fundin e erës së naftës ka krijuar panik kjo ka ndikuar në lënien anash të literaturës së mirëfilltë dhe politizimit të saj.
Gomsiqe
Gomsiqja është një fshat në komunën Qerret në rrethin e Pukës të Shqipërisë.
Milutin Shoshkiq
parapamje|Milutin Shoshkiq Millutin Shoshkiq (serbisht: Милутин Шошкић Milutin Šoškić, l. 31 dhjetor 1937, Peja - 27 gusht 2022) ishte një futbollist profesionist serb që luante si portier. Ai konsiderohet si një nga lojtarët më të mëdhenj të Partizanit.
Biografia
Lindi në Jabllanicë, një fshat afër Pejës nga babai Jeremija, oficer mbretëror dhe nëna Radunka, si fëmija i katërt në familje. Paraardhësi i familjes Shoshkiq është nga Bratonozhiqi, në fillim të shekullit të 18-të u shpërngul në Ulotinë, dhe një degë e familjes më vonë shkoi të jetonte në Jabllanicë. Ai u rrit në një familje patriarkale. Luftën e Dytë Botërore e kaloi në mërgim në Patriarkanën Serbe të Pejës.
Universiteti Princeton
Pranimi në Princeton është shumë selektiv dhe universiteti ka rreth 5000 studentë në Bachelor dhe 2500 në Master.
Kujtesa e punës
Memoria e punës (gjer. : Arbeitspeiche) - emërtim i përdorur nga shqipëfolësit me ndikim nga gjuha gjermane për një memorie të njehësuesit qendrorë të një makine llogaritëse i cili regjistronë programet dhe sasin e të thënave të pa përfunduara.
Shih RAM
Computer data storage
Bota Shqiptare (gazetë)
"Bota Shqiptare" është shtëpi botuese italiane që boton, që prej vitit 1999, gazetën në gjuhen shqipe për shqiptarët në Itali. "Bota Shqiptare - Gazeta e shqiptarëve në Itali", falë një grupi pune të apasionuar dhe bashkëpunimit të vyer të disave ndër penat më të mira të publicistikës shqiptare, është shndërruar në pikë referimi për lexuesit shqiptarë në Itali dhe jashtë saj. "Bota shqiptare" shpërndahet në të gjitha qytetet italiane.
Winterswijk
Winterswijk është një qytet dhe komunë në provincën Gelderland në Holandë me sipërfaqe 138.8 km² dhe popullsi 29026 banorë. Winterswijk është kryeqendra e komunës.
Kantoni Millas
Kantoni Millas (frëngjisht: Canton de Millas) është një kanton në departamentin Pyrénées-Orientales, rajonin Languedoc-Roussillon në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Millas. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 20601 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Millas aktualisht përbëhet nga 9 komuna.
Dardanët
Që nga shekulli XIX e gjer më tani janë shfaqur tri teza lidhur me prejardhjen e dardanëve: teza mbi përkatësinë ilire, teza mbi përkatësinë trakase dhe së voni teza mbi prejardhjen dako-meze. Që të këto tri teza, nga autorët e tyre mbështeten kryesisht mbi burimet e shkruara e të vona antike dhe mbi monumentet epigrafike të periudhës romake. Ndërkaq tezën e hershme mbi etnitetin ilir të dardanëve e mbështesin një numër i konsiderueshëm studiuesish të ndryshme të letërsisë, që nga shekulli XIX e gjerë më sot, duke u nisur nga linguistët Tomashek, P. Kreçmer, H. Krahe, N. Jokl e N. Vuliq. Dardanët janë shtrirë në pjesën e Kosovës së sotme
Historia
Mbretëria Dardane
Krijimi i Mbretërisë Dardane
Në shek.IV p.e.s u krijua Mbretëria Dardane, e cila shtrihej në territorin e Kosovës së sotme e të krahinave të tjera përreth. Kufijtë e saj shkonin në veri deri te qyteti i Nishit, kurse në jug deri në Kukës dhe në rrjedhën e sipërme të Vardarit. Mbreti i parë dardan që njohim, është Longari. Pas tij erdhën mbretërit Bato Dardani dhe Monuni. Rolin kryesor në mbretëri e luajti fisi dardanëve. Në këtë mbretëri bënin pjesë edhe fise të tjera, ndër të cilat njohin Galabrët dhe Thunatët.
Toç
Toçi është një fshat në komunën Qesarat në rrethin e Tepelenës të Shqipërisë.
Dardanët
Krijimi i Mbretërisë Dardane
Dardania ishte e njohur në botën e lashtë për tokat e saj të gjera e pjellore, për punimin e arit dhe për përpunimin e produkteve blegtore. I Njohur ka qenë veçanërisht djathi dardan. Shoqëria ilire e dardanëve mbështetej në sistemin skllavopronar. Shkrimtarët antikë tregojnë se dardanët kishin kaq shumë skllevër, sa vetëm njëri prej tyre mund të kishte deri në 1000 veta e ndoshta edhe më shumë. Secili nga këta skllevër punonte tokën.
Në kohë lufte skllevërit merrnin pjesë në ushtri, duke pasur si prijës pronarin e tyre. Mbretëria Dardane kishte krijuar një ushtri të fuqishme dhe të organizuar mirë. Veçori e luftëtarëve dardanë ishte se ata hidheshin të gjithë së bashku në sulm dhe po kështu së bashku tërhiqeshin me radhë të shtrënguara, duke mos lënë në sheshin e luftës as të plagosurit e tyre. Forca e kësaj ushtrie u tregua sidomos në shek.III p.e.s, kur dardanët qenë në gjendje të mbroheshin nga dyndjet e fuqishme të keltëve, të cilët zbritën nga Evropa Qendrore. Madje dardanët treguan gatishmërinë të ndihmonin edhe Maqedoninë, që të përballonte këto sulme. Siç dëshmojnë shkrimtarët e lashtë, historia e Mbretërisë Dardane është mbushur me luftëra të pandërprera kundër Maqedonisë dhe më vonë kundër romakëve.
Me Mbretërinë Ardiane, dardanët mbajtën marrëdhënie miqësore, por patën edhe konflikte, të shtyrë nga fisnikëria skllavopronare, dhe kjo pati pasoja shumë të rënda ekonomike e politike si për ardianët, ashtu edhe për dardanët. Në mesin e shek. III p.e.s, kur sundonte mbreti Longar, ushtritë dardane u përpoqën të shtrinin kufijtë e tyre deri në brigjet e Adriatikut, duke shfrytëzuar faktin që ushtritë ardiane të mbretëreshës Teuta ndodheshin në Epir. Ky operacioni ushtarak fillimisht pati sukses, por me kthimin e ushtrive ardiane nga Epiri, dardanët u detyruan të lëshonin tokat e pushtuara e të ktheheshin në kufijtë e mëparshëm. Pas kësaj Longari i drejtoi ushtritë e tij në jug dhe pushtoi tokat e Mbretërisë Paione, që ndodheshin në veri të kufijve të Maqedonisë.
Luftërat e dardanëve kundër maqedonasve
Rreth vitit 21 p.e.s luftimet ndërmjet dardanëve dhe maqedonasve morën përmasa të gjera, aq sa mbeti i vrarë në betejë edhe mbreti maqedonas Demetri II. Pas vdekjes së tij, dardanët i shpeshtuan sulmet në Maqedoni, derisa Antigon Dozoni i detyroi të largoheshin nga mbretëria e tij. Kur mbreti maqedonas Filipi V ndodhej në luftë me grekët, në vitin 219 p.e.sonë, dardanët vërshuan përsëri kundër Maqedonisë. Ushtritë maqedonase u detyruan të ktheheshin në trojet e tyre dhe për të përforcuar kufijtë veriorë, pushtuan qytetin më të madh të Paionisë, Bylazorën (Velesi). Në vitin 216 p.e.sonë ushtritë dardane ndërmorën një operacion të fuqishëm ushtarak kundër Maqedonisë, duke zënë 20 000 robër. Ata zbritën deri në fushën e Argos, në brigjet e lumit Haliakmon. Kjo fushatë u ndoq nga kundërsulme të reja që bëri Filipi V kundër dardanëve, duke u shkaktuar atyre humbje të rënda në ushtri. Në vitin 200 p.K. mbretërit dardanë Longari e Bato, së bashku me ardianët e mbretër të tjerë, lidhën aleancë me romakët kundër Maqedonisë. Kjo i shtyu dardanët të ndërmerrnin sulme të reja në jug të kufirit të tyre. Dardanët nuk i pushuan luftërat për të çliruar tokat që ndodheshin në jug të mbretërisë së tyre, toka që dikur i përkisnin Mbretërisë Paione dhe që i mbante të pushtuara Maqedonia, duk u mbyllur kështu atyre rrugët tregtare që i lidhnin me krahinat jugore të Ballkanit. Duke mos qenë në gjendje të ndërprisnin sulmet dardane, maqedonasit bënë marrëveshje me fiset kelte dhe të vendoseshin vetë në tokat e tyre. Kjo gjë nuk u arrit. Dardanët i thyen ushtritë kelte dhe çliruan tokat që ata kishin pushtuar. Edhe pasi u shkatërruan Mbretëria Ardiane dhe ajo e Maqedonisë. Dardania vazhdoi të ishte ende e lirë, ndonëse nga aleanca me romakët dardanët nuk arritën përfitimet e dëshiruara. Romakët nuk u dhanë tokat e Paionisë, por vetëm të drejtën për të tregtuar kripë.
Luftërat e dardanëve kundër romakëve
Luftërat e dardanëve kundër romakëve për shumë vjet me ashpërsi shumë të madhe, në rrethanat kur senati romak synonte të shtrinte pushtimet e tij në të gjitha tokat ilire dhe të arrinte deri në Danub. Edhe pas shqetësimeve që u shkaktoi rifillimi i sulmeve kelte, dardanët i vazhduan inkursionet e tyre kundër Maqedonisë, cila ishte kthyer tashmë në provincë romake. Dardania u bë pengesë serioze për shumë vjet me radhë për ushtritë pushtuese romake, të cilat nuk hiqnin dorë nga synimet e tyre. Megjithatë në vitin 97 p.e.s romakët arritën të vinin nën varësi të përkohshme dardanët dhe fise të tjera fqinje, të cilat më vonë i ripërtërinë forcat dhe u shkaktuan humbje të rënda romakëve.
Aq të vështira ishin këto luftëra për romakët, sa kur konsulli romak Kurioni përgatitej me 5 legjione të nisej në luftë kundër Dardanisë, njëri nga këto legjione ngriti krye dhe nuk pranoi t'i bindej komandantit të vet të shkonte në këtë luftë që ushtarët e quanin të rrezikshme. Romakët i krahasonin dardanët me kuçedrën e Lernës, e cila, edhe kur ia prisnin të gjitha kokat që kishte, i ringjallte përsëri. Me këtë krahasim ata shprehnin qëndrueshmërinë e madhe të dardanëve ndaj kundërshtarit. Pas luftërave të gjata me romakët, nga fundi i shek.I p.e.s dardanët e humbën pavarësinë e tyre dhe hynë nën varësinë e plotë të Romës.
Mbijetesa e dardanëve
Mungesa e shkrimeve ilire në përgjithësi ndër të tjera është edhe pasojë e faktit se, së paku nga shekulli IV p.e.s kultura ilire e shkruar, kultura letrare, ishte e përfshirë në gjirin e kulturës universale heleniste. Dëshmi e mirë për këtë mund të shërbejë aktiviteti letrar kritik i ilirit Zoila nga Maqedonia, i quajtur me ofçin: "Kamxhiku i Homerit", ngase kritikoi ashpër Iliadën dhe Odisenë e Homerit. .
Sido që të jetë, nga të dhënat historiografike përfundohet se në trojet ilire gjuhë e vendit, së paku gjuhë e kulturës popullore, në periudhën e përqendrimit total të fesë së krishterë, ishte ajo e vendit - gentilis barbarusque sermo dhe gjuha dhe kultura e vendit, ajo ilire nuk lejoi të zhvillohej ndonjë kulturë provinciale latine çfarë ndodhi me Galicinë ose me Afikën.
Këtë dukuri fatlume për mbijetesën e kulturës dardano-shqiptare si duket e mundësuan disa rrethana ndër të cilat dallohen këto: ilirët në gjirin e kulturës universale romake hynë me një shkalë të lartë të kulturës popullore dhe shkencore të tyre. Periudha e perëndimit të fesë së krishterë dhe të kulturës latine-romake në shumicën e trojeve ilire bie pikërishtë në shekujt kur fuqia e Perandorisë romake ishte marrë tatpjetën, shekulli katër, kur ngjau edhe ndarja e perandorisë në Perëndim dhe Lindje (395). Në këtë kohë u shpeshtua edhe sundimi i mbretërve me prejardhje ilire (dardane e dalmatine) në të dy perandoritë, personalitet ilire dhanë kontribute të mëdha e të vlefshme. Më saktësisht koha e përqendrimit të vërtet të fesë krishtere mbi popullsinë ilire bie në fillim të shekullit VI, kur Justiniani likuidoi edhe paganët e fundit në Dardani, kurse Florin dhe Laurin i ngriti në shkallë të të shenjtërve.
Gjeografia
Territorë i dardanëve në lashtësinë e hershëm ishte pjesë përbërëse në iliri, e që pastaj kjo krahinë bie nën pushtimin romakë si tërë Iliria. Më vonë, në shekullin e I-rë p.e.s i bashkangjitet Mezisë së Epërme(Malvensis). Në shekullin e III-të nën sundimin e Dioklecianit si provincë më vete i ngjitet Ilirikut. Qytetet më të njohura ishin Ulpiana, Shkupi, Therranda, Naisus, Vicianum, Municipium Dardanorum, kurse më vonë pas termetit të vitit 527 ku Ulpiana (Prishtina) ishte shkatërruar tërsishtë, Justiniani u emrua perandor i Perandorisë Romake të Lindjes dhe themeloi edhe qytete të reja si Justiniana Prima, Mediana, Anausaro, etj.
Kultura
Kultura dardane ishte një nënkulturë ilire. Duket se në këtë pjesë të Ilirisë ishte kultivuar pak më tepër punimi i qeramikës e posaçërisht punimi i objekteve prej argjendi e ari.
Përndryshe edhe tek dardanët gjejmë punimet e objekteve metalike. Më të shumta ishin ato që përdoreshin për veshjen dhe zbukurimin e trupit, të punuara prej hekuri, bronzi, argjendi e më rrallë prej ari. Me shumicë punoheshin armët e sulmit e të mbrojtjes, kryesisht prej hekuri. Ndër to ka forma që janë tipike dardane. Po kështu të ndryshme janë edhe veglat e punës prej hekuri.
Në studimet mjaft të thelluara nga aspekti onomastik të Eqrem Çabejt, ai pohonë se Dardania(Kosova) dhe Shqipëria Veriore me krahinën e Matit ishin pjesë e hapësirës më të hershme të formimit të gjuhës (shqipe), ndërsa formimin e dardanëve, ai e sheh shumë para degëzimit të tyre, do të thotë para shekullit XII p.e.s, duke e lidhur emrin "Dardan" nga burimet egjiptase me dardanët e Azisë së Vogël.
Në nekropole veçori të veçantë të grupit dardan paraqet rituali i djegies së kufomave (trupdjegia) që nuk ishte karakteristikë në provincat tjera në kufi me territorin dardan. Në grupin kulturor dardan dallohet qeramika që, si material arkeologjik, gjendet në masë të madhe në vendbanimet e këtij grupi, por në objekte janë gjetur me pakicë edhe stoli prej bronzi dhe armë.
Sa i përket emrave të dardanëve, përpos atyre të njohur nga historia e përgjithshme, rishtazi janë bërë edhe dy emra tjerë, emri i përveçëm femërorë KINA (variant i emrit ilir KYNA,KYNANE ) dhe NANEA.
Khafre
Khafre (Greqisht: Χεφρήν Khephren ose Chephren) ishte një mbret i lashtë egjiptian (faraoni) i Dinastisë së 4-të gjatë Mbretërisë së Vjetër. Ai ishte djali i Khufu dhe pasardhësi i Djedefre. Sipas historianit të lashtë Manetho, Khafre u ndoq nga mbreti Bikheris, por sipas dëshmive arkeologjike ai u ndoq nga mbreti Menkaure. Khafre ishte ndërtuesi që bëri piramidën e dytë më të madhe të Gizës. Pikëpamja e mbajtur nga egjiptologjia moderne në përgjithësi vazhdon të jetë se Sfinksi i Madh u ndërtua afërsisht në vitin 2500 pes për Khafren. Nuk dihet shumë për Khafren, përveç nga raportet e Herodotit, i cili shkroi 2000 vjet pas jetës së tij.
Familja
Fëmijët e tjerë të Khafre janë të njohur, por asnjë nënë nuk është identifikuar. Djem të tjerë përfshijnë Ankhmare, Akhre, Iunmin, dhe Iunre. Njihen edhe dy vajza të tjera të quajtura Rekhetre dhe Hemetre.
Sundimi
parapamje|Mbreti Khafre. Në Ägyptisches Museum [[Georg Steindorff, Leipzig]] Nuk ka asnjë marrëveshje për datën e mbretërimit të tij. Disa autorë thonë se ishte midis 2558 p.e.s dhe 2532 p.e.s.. Ndërsa gjatësia e Turin King List për mbretërimin e tij është bosh, dhe Manetho e ekzagjeron mbretërimin e tij si 66 vjet, shumica e studiuesve besojnë se ishte midis 24 dhe 26 vjet, bazuar në datën e testamentit të Princit Nekure i cili ishte gdhendur në muret e këtij varri mastaba i Princit. Testamenti daton në mënyrë anonime në vitin e numërimit të 12-të dhe supozohet se i përket Khufu pasi Nekure ishte djali i tij. Data më e lartë e vitit të Khafre është "Viti i shfaqjes së 13-të", i cili është një datë e pikturuar në anën e pasme të një guri të shtresës së jashtme që i përket mastaba G 7650. Kjo do të nënkuptonte një mbretërim prej 24-25 vjetësh për këtë mbret nëse numërimi i bagëtisë do të ishte dy herë në vit gjatë Dinastisë së Katërt.
Pyramid complex
Khafre ndërtoi piramidën e dytë më të madhe në Giza. Emri egjiptian i piramidës ishte "Wer(en)-Khafre" që do të thotë "Khafre është i Madh".
Piramida ka një piramidë ndihmëse, të emërtuar GII a. Nuk dihet se kush është varrosur aty. Janë gjetur vula të djalit të madh të një Mbreti të trupit të tij etj. dhe emri Horus i Khafre.
Tempulli i Luginës
Tempulli i luginës së Khafres ndodhej më afër Nilit dhe do të qëndronte pikërisht pranë tempullit të Sfinksit. Nga rruga e hyrjes janë gjetur mbishkrime që përmendin Hathorin dhe Bubastisin. Janë gjetur blloqe që tregojnë mbetjet e pjesshme të një mbishkrimi me emrin Horus të Khafre (Weser-ib). Mariette zbuloi statuja të Khafre në 1860. Disa u gjetën në një pus në dysheme dhe ishin pa kokë. Por u gjetën edhe statuja të tjera të plota.
Tempulli mortor
Tempulli mortor ndodhej shumë afër piramidës. Nga tempulli i mortit vijnë fragmente koka topuzësh të gdhendura me emrin e Khafres, si dhe disa enë guri.
Sfinksi i Madh dhe tempulli i Sfinksit
sfinksi thuhet se daton në kohën e Khafre. Kjo mbështetet nga afërsia e sfinksit me kompleksin e tempullit piramidale të Khafre, dhe një ngjashmëri e caktuar (pavarësisht dëmtimit) me strukturën e fytyrës që shihet në statujat e tij. Sfinksi i Madh i Gizës mund të jetë gdhendur si një roje e piramidës së Khafre dhe si një simbol i fuqisë mbretërore. Ajo u hyjnizua gjatë kohës së Mbretërisë së Re.
Cjapi Nubian
Cjapi Nubian (Capra nubiana), ose ibeksi Nubian, është një specie e dhive në shkretëtirë të gjetur në zonat malore të Algjerisë, Egjiptit, Etiopisë, Eritres, Izraelit, Jordanisë, Libanit, Omanit, Arabisë Saudite, Sudanit dhe Jemenit. Historikisht konsiderohet të jetë një nën-specie e dhisë Alpine (Capra ibex), por gjithnjë e më shumë konsiderohet një specie specifikisht e dallueshme (Capra nubiana). Popullsia e egër vlerësohet në 1,200 individë.
Karakteristikat
Cjapi Nubian ka një gjatësi shpatulle prej 65 - 75 cm dhe peshon rreth 50 kg. Kanë një gëzof të lehtë ngjyrë vjollcë; në meshkuj ka gjithashtu një shirit ngjyrë kafe të errët poshtë mbrapa. Cjapi Nubian ka brirë të gjatë që shtrihen lart e pastaj prapa dhe poshtë. Në meshkuj këto arrijnë rreth një metër në gjatësi, ndërsa në femra ato janë shumë më të vogla rreth 30 cm.
Kaftallë
Kaftalla është një fshat në komunën Qerret në rrethin e Pukës të Shqipërisë.
Leopardi Arab
Leopardi Arab (Panthera pardus nimr) është një nënspecie e leopardit që gjendet në Gadishullin Arabik. Është listuar në Listën e Kuqe të BNRN-së që prej vitit 1996 me më pak se 200 individë në 2006. Popullata është e fragmentuar. Nënspeciet janë të izoluara dhe nuk ka më shumë se 50 individë të rritur.
Leopardi Arab është një ndër nënspeciet më të vogla të leopardit. Ai ishte konfirmuar si një nënspecie e zhdukur nga analizat gjenetike të një leopardi në kaptivitet në Izrael me origjinë nga Arabia jugore, i cili ishte i lidhur ngushtë me leopardin Afrikan.
Karakteristikat
Leopardi Arab ka një gëzof me njolla të vogla e të zeza dhe me një ngjyrë që varion nga e verdha e hapur në të artë të errët. Me meshkujt që arrijnë një peshë prej rreth 30 kg dhe 182 - 203 cm dhe për femrat që arrijnë 20 kg me një gjatësi mesatare prej 160 - 192 cm, leopardi Arab është shumë më i vogël në krahasim me leopardin Afrikan dhe leopardin Persian.
Përhapja dhe habitati
Gama gjeografike e leopardit arab është kuptuar keq por përgjithësisht konsiderohet të jetë i kufizuar në Gadishullin Arabik, duke përfshirë Gadishullin Sinai të Egjiptit. Ai jeton në lartësi malore dhe stepa kodrinore, por rrallë lëviz në fusha, shkretëtira ose ultësira bregdetare.
Kishte një popullsi të vogël në shkretëtirë e Negevit të Izraelit, të vlerësuar në 20 individë në fund të viteve 1970. Leopardët u gjuanin deri në fillim të viteve '60. Deri në vitin 2002, më pak se 11 individë të izoluar u vlerësuan të mbijetonin në shkretëtirën judaike dhe në malësitë e Negevit. Gjashtë meshkuj, tre femra dhe dy individë të paidentifikuar u identifikuan në vend, bazuar në analizën gjenetike të 268 arkave të grumbulluara. Leopardi i fundit i egër në shkretëtirën e Negevit u pa në Sde Boker në vitin 2007, i cili ishte aq i sëmurë sa ishte marrë në një vend të shenjtë dhe u zhduk në vitin 2009. Në 2010/11, një leopard u pa për herë të fundit në Arabahun verior. Që nga viti 2017, leopardi Arab konsiderohet i zhdukur në zonën e Detit të Vdekur.
Pamja e fundit e konfirmuar e një leopardi në Jordan daton në 1987.
Statusi i ekzakt i leopardit në Emiratet e Bashkuara Arabe është i paqartë. Ai është ose i zhdukur ose i rrallë në rajonin lindor, me pamje të rastësishme të raportuara në vende si Wadi Wurayah. Para fundit të shekullit të 20-të, vëzhgimet u raportuan në zonat e Jebel Hafeet, në Malet Al Hajarit dhe Gadishullit Musandam në Oman.
Deri në fund të viteve 1960, leopardët u shpërndanë gjerësisht në male përgjatë të dy brigjeve të Detit të Kuq dhe Detit Arab. Në Arabinë Saudite, habitati i leopardit vlerësohet të ketë rënë me rreth 90% që nga fillimi i shekullit të 19-të. Nga 19 raporte të marra nga informatorë në mes të viteve 1998 dhe 2003, vetëm katër prej tyre janë konfirmuar duke përfshirë vizitat në një vend në Malet Hixhaz dhe tre vende në Malet e Asirisë, me rekordin më të fundit në vitin 2002 në jug të Biljurashit. Asnjë leopard nuk u regjistrua gjatë një sondazhi të kapur nga kamera që u zhvillua nga viti 2002 deri në vitin 2003. Edhe pse leopardi mbrohet zyrtarisht në vend, vargu i tij i mbetur nuk përfshihet nga zonat e mbrojtura.
Në Oman, leopardët u raportuan të kenë ndodhur në malet Hajar deri në fund të viteve 1970. Nën-popullata më e madhe e konfirmuar banon në malet Dhofar në juglindje të vendit. Në Rezervatin Natyror të Jabal Samhanit, 17 individë të rritur u identifikuan midis 1997 dhe 2000 duke përdorur kamera kurthe. Zona e leopardëve Arabë në këtë rezervë vlerësohet afërsisht në rreth 350 km2 për meshkuj dhe 250 km2 për femrat Rrafshi malor Dhofar konsiderohet si habitati më i mirë për leopardët në vend. Ky terren i thyer ofron strehim, hije, ujë, dhe strehon një shumëllojshmëri të gjerë të presë, sidomos në rrafshnaltat.
Në Jemen, leopardët më parë u vendosën në të gjitha zonat malore të vendit, duke përfshirë malësitë perëndimore dhe jugore në lindje deri në kufirin me Omanin. Që nga fillimi i viteve 1990, leopardët konsideroheshin të rrallë dhe të afërt me zhdukjen për shkak të persekutimit të drejtpërdrejtë nga njerëzit vendas dhe zhdukjes së presë së tij.
Ekologjia dhe sjellja
Leopardët Arabë janë kryesisht në aktivë natën, por nganjëherë edhe ditën. Ata duket se përqendrohen në pre të vogla e të mesme dhe zakonsht e ruajnë gjahun në shpella apo humnera, por jo në pemë. Analizat zbulojnë se llojet kryesore të presë përbëjnë gazelën Arabe, dhinë Nubiane, vjedullën e shkëmbit, iriqi Etiopian, brejtësit e vegjël, zogjtë dhe insektet. Meqenëse njerëzit kanë ndikuar në zhdukjen e presë, leopardët detyrohen të gjuajnë pretë e vogla si bagëtia, delja, gomari dhe devetë e reja.
Informacioni mbi ekologjinë dhe sjelljen e leopardëve arab në të egra është shumë e kufizuar. Një leopard nga shkretëtira judease është raportuar të ketë hyrë në nxehtësi në mars. Pas një periudhe gestaze prej 13 javësh, femrat lindin dy deri katër këlyshë në një shpellë mes gurëve ose në një strofull.
Këlyshët e leopardit lindin me sy të mbyllur që hapen katër deri në nëntë ditë më vonë. Këlyshët e një leopardi në kaptivitet, dolën nga strofulla e tyre të paktën një muaj pas lindjes së tyre. Këlyshët janë bërë aktiv në moshën rreth tre mujore, dhe mbeten me nënën e tyre deri në dy vjet.
Kërcënimet
Tre nënpopullime të konfirmuara mbeten në Gadishullin Arabik me më pak se 200 leopardë. Leopardi Arab rrezikohet nga humbja e habitatit, degradimi dhe fragmentimi; zbrazja e preve të shkaktuara nga gjuetia e parregulluar; duke u zënë për tregtinë e paligjshme të kafshëve të egra dhe vrasjen hakmarrëse në mbrojtje të kafshëve.
Shpërndarja aktuale e leopardit në Arabi nuk dihet saktësisht, kryesisht për shkak të shkatërrimit të habitatit, vrasjes dhe mungesës së studimeve ekologjike. Disa raporte tregojnë se popullsia e leopardit ka rënë në mënyrë drastike në Arabi për shkak të vrasjes nga barinjtë dhe fshatarët pas bastisjeve të leopardëve në bagëtinë e tyre duke i bërë ata një armik të fermerëve. Përveç kësaj, gjuetia e presë së leopardit, si brejtësit dhe dhia nga njerëzit dhe fragmentimi habitatit, sidomos në Malet Sarawat, kanë bërë që mbijetesa e leopardit të jetë e pasigurtë.
Në vitet 1950, numri i leopardëve tashmë po zvogëlohej në mënyrë drastike për shkak të vrasjeve nga gjuetarët dhe degradimin dhe fragmentimin e habitateve. Së bashku me vrasjen dhe helmimin e leopardit, ulja e presë mund të sjellë zhdukjen e tij. Arsyet e tjera për vrasjen e leopardëve janë për kënaqësinë personale dhe krenarinë, mjekësinë tradicionale dhe fshehjen. Disa leopardë vriten aksidentalisht kur hanë kufoma helmuese të destinuara për ujqër dhe hiena.
Ndër produktet që u shitën në qytetin e Minës, Arabia Saudite, pas haxhit të vitit 2010, u ofruan lëkurat e leopardëve Arabë që u burgosën në Jemen.
Ruajtja
Leopardi Arab është renditur në MNTSR Shtojcën I.
Rezerva Natyrore e Jabal Samhanit prej 4,500 km2 u themelua në vitin 1997, pasi u morën pamjet e kamrave kurthe; kapja e kamerave që atëherë ka identifikuar 17 leopardë individualë të rritur, duke përfshirë edhe një këlysh. Al Jazeera vuri në dukje përpjekjet e suksesshme të ndjekjes në Rezervën Natyrore të Jabal Samhanit në një episod të v. 2012 të dëshmitarëve të tij të programit "Prova".
Të paktën dhjetë leopardë të egër ishin të pranishëm në Jemen që nga fillimi i viteve 1990 dhe u shitën në kopështe zoologjike; disa janë vendosur në qendrat e mbarështimit të ruajtjes në Emiratet e Bashkuara Arabe dhe në Arabinë Saudite.
Një studim i detajuar i shpërndarjes së leopardit dhe kërkesave të habitateve është i nevojshëm për menaxhimin e specieve. Informacioni ekologjik i nevojshëm përfshin të dhëna mbi sjelljen e ushqyerjes, përdorimin e gamës dhe riprodhimin. Ky informacion është me rëndësi të madhe për mbijetesën e specieve. Ka shumë vende të anketuara dhe konsiderohen si të përshtatshme për ruajtjen e leopardëve në planin e miratuar nga komisioni kombëtar për ruajtjen dhe zhvillimin e kafshëve të egra. Këto zona përfshijnë Jebel Fayfa, Jebel Al-Qahar, Jebel Shada, i cili tashmë është konfirmuar si një zonë e mbrojtur, Jebel Nees, Jebel Wergan, Jebel Radwa dhe Harrat Uwayrid. Themelimi formal i disa prej këtyre zonave tani është urgjente.
Delmatët
Delmatët (ose ndryshe, Dalmatae në epokën romake) ishin një grup fisesh ilire që jetonin në Dalmaci dhe Bosnje - Hercegovinën e sotme perëndimore në antikitetin klasik.
Leopardi Arab
Ruajtja
Një strategji e suksesshme konservimi duhet të promovojë ndërgjegjësimin për rëndësinë e ruajtjes së leopardit, duke përdorur mediat dhe ndoshta burime të tjera për programet e arsimit bazë. Mbështetja dhe përfshirja e njerëzve që jetojnë pranë habitateve të leopardit janë jetësore në përpjekjet e tilla. Kjo është e vërtetë jo vetëm sepse ato mund të ndikojnë në ruajtjen e leopardit në një mënyrë apo në një tjetër, por edhe sepse ato varen nga kafshët e tyre që mund të vriten herë pas here nga leopardët. Megjithëse nuk është gjithmonë praktike, duhet të merren parasysh kompensimet për bagëtinë e humbur nga grabitjet e leopardit.
Delmatët
Emri
Emri origjinal i fisit është Delmatae i cili nga studiuesit është sqaruar me gjuhën shqipe delmë (dele). Forma Dalmatae dhe emri i rajonit Dalmatia respektivisht janë variante të mëvonshme siç është vërejtur tashmë nga Apian (shek. II pas Krishtit). Bashkëkohësi i tij, gramatikani Velius Longus nxjerr në pah në traktatin e tij për ortografinë se forma e saktë e Dalmacisë është Delmatia duke theksuar se Marcus Terentius Varro, i cili jetoi rreth 2 shekuj para Apianit dhe Velius Longius, përdori formën e Delmatisë ashtu siç korrespondonte me vendbanimin kryeqytetas të Delmatae, Delminium.
Leopardi Arab
Ruajtja
Të ardhurat nga burime të tilla si të drejtat e gjuetisë dhe ekoturizmi, shërbimet si rrugët dhe punësimi i shkollave në zonat e mbrojtura do të nxisnin banorët vendas të merrnin pjesë në ruajtjen e leopardit. Për më tepër, zonat e mbrojtura mirë të menaxhuara do të sigurojnë mbijetesën e vazhdueshme të specieve derisa faktorët e tjerë që rrisin mbijetesën e tij të bëhen efektivë. Ndërgjegjësimi i publikut, konsiderimi i frytshëm i nevojave të njerëzve lokalë dhe studimeve ekologjike mund të kërkojnë vite të dobishme.
Në kaptivitet
Leopardët e parë Arabë u kapën në Omanin jugor dhe u regjistruan në librin e vitit 1985. Kryqëzimi në kaptivitet u fillua në 1995 në Qendrën e Mbarështimit të Gjitarëve të Omanit dhe operohet në një nivel rajonal në Gadishullin Arabik. Që nga viti 1999, libraria rajonale koordinohet dhe menaxhohet nga personeli i Qendrës së mbarështimit të kafshëve të egra të rrezikuara Arabe në Sharjah.. Që nga viti 2010, nëntë institucione pjesëmarrëse mbajnë dyzet e dy meshkuj, tridhjetë e dy femra dhe tre leopardë të paindidifikuar, nga të cilat nëntëmbëdhjetë u kapën të zona të egra. Kjo popullatë përfshinte katërmbëdhjetë themelues që kanë një numër të pabarabartë të pasardhësve..
Delmatët
Historia
Delmatët paraqiten në të dhënat historike për herë të parë në vitin 181 pes, kur me vdekjen e mbretit të Mbretërisë ilire Pleurati III, ata nuk pranuan sundimin e të birit, Gentit prandaj edhe u shkëputën. Më pastaj ata u zgjeruan duke përfshirë edhe disa fise ilire bregdetare më të vogla si Hyllët (Hylli) dhe Nestët në shtetin e tyre dhe zgjeruan territorin në veri në drejtim të Liburnëve.
Gjatë shekujve, Delmatae dhe Ardianët ishin ndër grupet ilire që zgjeruan territorin e tyre në veri, në kurriz të Liburnëve. Delmatët mund të jenë shtyrë fillimisht drejt bregdetit për shkak të shpërnguljeve keltike në Panonia Strabo shkruan se territori i Delmatëve ishte i ndarë në dy nënrajone: njëri në brendësi ( Tropolja e sotme) dhe rajoni tjetër në bregdetin e Adriatikut deri tek Alpet Dinarike. Kryeqendra e tyre Delminium ishte vendosur afër Tomislavgradit të ditëve të sotme.
Hulumtimet arkeologjike dhe onomastike kanë dëshmuar që Delmatët ishin të ngjashëm me Ilirët lindorë dhe Panonët verior. Fisi dalmat gjatë kohë kishte qenë edhe nën ndikimin e kulturës keltike. Njëri nga fiset Dalmate u quajt Baridustët që më vonë u vendos në rajonin e Dakisë Romake.
Konflikti me ekspansionin romak dhe aleatët e tij lokalë në Adriatikun lindor filloi në vitet 156-55 para Krishtit. Luftërat Romako-Dalmate zgjatën deri në vitin 33 para Krishtit kur Oktaviani (Perandori i mëvonshëm Augusti) instaloi hegjemoninë romake në Dalmaci. Paqëndrueshmëria lokale dhe rebelimet e vogla vazhduan në krahinën e Dalmacisë edhe më tutje duke arritur kulmin me Revoltën e Madhe Ilire në Dalmaci në të cilën bashkëpunuan ngushtë edhe me Panonët. Revolta, e cila zgjati për katër vjet, përfshiu më shumë se gjysmë milioni luftëtarë, ndihmës të tjerë dhe civilë nga të dy palët. Pas kësaj, disa bashkësi Delmate u zhvendosën në rajonin verior të Sanxhakut dhe të tjerët u zhvendosën në pjesë të Carinthia për të gjetur punë në minierat romake. Humbja e revoltës ilire filloi integrimin e Dalmacisë në sistemin dhe kulturën romake gjë e cila ndikoi në romanizimin pothuajse të plotë të rajonit në Mesjetën e hershme.
Plini Plaku përmend gjithashtu edhe një nënfis dalmat të quajtur Tariotët (Tariotes).
Shën Prodhomi
Shën Prodhromi është një nga Manastiret më të mirënjohur dhe më të vjetër të Shqipërisë. Është ndërtuar në shekullin XIV, dhe dihet se kishte kodik që në 1330. Shën Prodhromi është një nga vendet më të lakmuara për pushimë malore, me klimë të mrekullueshme dhe me një gjelberim shumë të dendur. Voskopoja dhe sidomos Shën Prodhromi është një nga vendet me klimë më të shëndetshme jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Ballkan dhe më gjërë.
Jonuz Salihaj
Jonuz Salihaj u lind në vitin 1952 në komunën e Shtimes. Shkollën fillore e mbaroi në Shtime, ndërsa shkollën e mesme e kreu në Ferizaj. Studimet universitare i mbaroi me sukses të lartë gjatë periudhës 1971-1975 në Universitetin e Prishtinës, Fakulteti i Kimisë në Prishtinë.
Ne Kosove njihet si një nder ekspertet me te mëdhenj te arsimit kosovar dhe gjithashtu shquhet për angazhimet e tij ne fushën e politikes qysh nga vitet '90-ta.
Kulminacionin e tij ne politike e arriti gjate periudhës 2006-2008 ku u emërua Ministër i Drejtësisë, i pari i te gjitha kohërave ne Kosove. Si rezultat i qeverisjes korrekte dhe te sinqerte nga ana e tij, Kosova ne atë kohe arriti për here te pare te beje ndryshime pozitive ne sistemin e drejtësisë, duke e bere Jonuz Salihaj njeriun me te suksesshëm ne qeverinë e atëhershme.
Tani për tani, Jonuz Salihaj ushtron detyrën e drejtorit ekzekutiv ne Shkollën Fillore dhe te Mesme Private "Zenit", një nder shkollat me moderne ne Kosove.
Jonuz Salihaj jeton dhe vepron ne Prishtine qe nga viti 1970, është i martuar, baba i tre fëmijëve dhe gjysh i dy mbesave dhe një nip.
Detyrat e punës dhe vizitat studiuese të kryera
1987-1989: Asistent i Kimisë Analitike në Katedrën e Kimisë në F.SH.M.N. 1992-1998 : Deputet në Kuvendin e Republikës së Kosovës 1998-2000 : Anëtarë i Senatit të Universitetit të Prishtinës 1990-1999 : Drejtor i Shkollës së Mesme Elektroteknike "Gjin Gazulli "në Prishtinë 1991-1999 : Këshilltarë i Kimisë në Entin Pedagogjik të Kosovës qershor 1999 : Konsultant në Zyrën Gjermane për Rekonstruktim dhe Zhvillim (GORED) për Arsimin Profesional në Kosovë qershor 1999: Anëtar i Komisionit të Përbashkët Civil për Arsim korrik 1999 - janar 2000 Drejtor i Drejtorisë së Arsimit të Mesëm të Kosovës në Qeverinë e Përkohshme të Kosovës nëntor 1999 : Vizitë studimore në Hungari -Arsimi profesional dhjetor 1999- Anëtarë i Komisionit për Dizajnimin e Sistemit Arsimor të Kosovës (DESK) dhe kryetar i Grupit punues për shkollat e mesme të Kosovës shkurt 2000 : Vizitë studimore në Slloveni-Reformat në arsim shkurt 2000 : Vizitë studimore në Ohër-Menaxhimi i ndryshimeve në arsim mars 2000 : Vizitë studimore në Mavrovë-Arsimi Profesional-Programi PHARE korrik 2000 : Vizitë studimore në Dubrovnik-Integrimi i punës dhe të nxënit Nga gushti i vitit 2000 : Koordinatorë i Programit të Arsimit Cilësor dhe Administrimit dhe menaxhimit të shkollës në Qedrën për Arsim të Kosovës-KEC në Prishtinë. shkurt 2004-Seminar për Decentralizimin në Bukuresht ku përvojat e tyre i paraqitën 15 shtete shkurt 2004 Anëtar i Grupit Punues Strategjia për Arsimin e Lartë shtator 2004 Drejtor i parë i Shkollë Jopublike “Mileniumi i Tretë” shkurt 2003-prill 2004 Anëtar i Grupit për hartimin e Plan-programeve arsimore për Lëmin Gjeologji, xehetari dhe metalurgji të shkollave profesionale prill 2004 Anëtar i Grupit për hartimin e Ligjit për Arsim dhe Aftësim Profesional mars 2005 Anëtar i Grupit për hartimin e Strategjisë për Arsimin Parauniversitarë mars 2006-janar 2008 Ministër i Drejtësisë në Qeverinë e Kosovës Nga muaji prill i vitit 2009 Drejtor i shkollës private “ZENIT” në Prishtinë.
Publikimet
Recensent i pesë librave të Kimisë për vitin e tretë dhe të katërtë të Lëmit të Kimisë, Jometaleve dhe Grafikës Përkthyes i Librit Kimia për klasën e pare për Shkollat profesionale Bashkautorë i librit Shifra dhe fakte për Arsimin e Kosovës Bashkautorë i tri versioneve të Planit Ditor, 1999/2000 dhe 2001/2002 Bashkautorë i librit Arsimi në Kosovë në vitin shkollor 2000/2001 Bashkautorë i librit Disa aspekte të efikasiteti të arsimit në Kosovë, nëntor 2002 Bashkautorë i librit Qeverisja dhe udhëheqja në arsim, Prishtinë dhjetor 2003 Autorë i punimit me titull : Reforma arsimore dhe Legjislacioni shkollorë në dritën e ndryshimeve në arsim të publikuar në gazetën Shkëndija-prill 2004.
Bukoshi (Vushtrri)
Bukosh është një vendbanim në komunën e Vushtrrisë, Kosovë.
Gjeografia
Fshati Bukoshi shtrihet në shpatijet e Çyçacicës, në një distancë prej 3–5 km nga Vushtrria. Bukoshi në lindje kufizohet me qytetin e Vushtrrisë, në juglindje kufizohet me Novolanin, në jug me Brusnikun, në jugperëndim me Taraxhën, në perëndim me fshatrat Liqej dhe Akrashticë, në veriperëndim me Dalakun dhe në veri me Shtitaricë.
Mikrotoponimet më të njohura dhe më karakteristike janë: Obleviku, Maqarrniku, Lugina e Klinakut, Arat e Fekës, Dardhat e Fekës, Shpati i Thatë, Bucaku, Te shkolla e vjetër etj.
Zonë industriale
Kuvendi Komunal i Vushtrrisë, në mbledhjen e mbajtur më 27 Mars të vitit 2008 ka marrë vendim që në Bukosh të krijohet një zonë industriale me interes të përgjithshëm. Në këtë kuadër do të përfshihet një sipërfaqe e përgjithshme prej rreth 17.98.87 ha.