cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bujar Hoxha
Bujar Hoxha (Tiranë, 7 shkurt 1921) ka qenë pjesëmarrës aktiv i LANÇ-it, pedagog filozofie dhe më pas logjike, profesor i shkencave i cili ka bërë shpjegimin e disa termave të shkencës e të teknikës për hartuesit e Fjalorit të gjuhës shqipe të botuar në Tiranë më 1980.
Vincenzo Albanese (1996)
Vincenzo Albanese (Oliveto Citra, 12 nëntor 1996) është një çiklist italian.
Karriera
Pas fitores në 2016 në trofeun Matteotti në Pescara me fanellën e përzgjedhjes italiane, ai u bë profesionist në fillim të vitit 2017 me Bardiani CSF, skuadër me të cilën garoi, pa fitore e as podiume, deri në fund të vitit 2020, kur. ai u nënshkrua nga i porsalinduri Eolo -Kometa nga Ivan Basso dhe Alberto Contador. Me këtë formacion ai shkëlqen në vitin 2021 fillimisht në Tirreno-Adriatico dhe më pas në Giro d'Italia, një garë në të cilën ai është protagonist i veshur me fanellën e parë blu dhe shpesh duke u futur në të shkëputurit; në shtator ai është gjithashtu i dyti pas Memorial Marco Pantani, i paraprirë nga Sonny Colbrelli.
Në pranverën e 2022, ai mori rezultate të tjera të shkëlqyera në fanellën Eolo: ai përfundoi i treti në trofeun Calvià, i njëmbëdhjeti në Milano-Sanremo, i shtati në Giro di Sicilia dhe dy herë i dyti në fazën e dytë në Vuelta a Asturias, në të dyja rastet pas Simonit. Yates. Në Giro d'Italia vijuese ai është pra i shtati në fraksion me mbërritjen në Potenza dhe i treti në atë me mbërritjen në Jesi, menjëherë pas Biniam Girmay dhe Mathieu van der Poel. Në qershor vjen edhe vendi i katërt në klasifikimin e përgjithshëm në Turin e Sllovenisë (fituar nga Tadej Pogaçar ) me një garë brilante dhe të pjekur, duke luftuar në të gjitha fazat dhe duke ardhur gjithmonë me më të mirët.
Më 19 gusht 2022, fitorja e tij e parë profesionale mbërrin më në fund në Tour du Limousin, duke u imponuar, me një sprint finisher 1500 metra larg vijës së finishit, në fazën e Limoges.
Albanopoli (Qyteti që Dua)
Të gjitha visaret e një kombi, kanë nevojë për gjuhën, që të arrijnë të marrin shkëlqim. Pa atë mbeten të vdekura. Thellësia, hapësira, forma, stili, përmbajtja, pra pasuria e saj, e bëjnë popullin që e flet atë gjuhë të qëndrojë me dinjitet në klubin e kombeve të qytetëruara.
Hekuran Mara
Hekuran Mara (1925–2007). Ekonomist, profesor, akademik. Lindi në Mborje (Korçë). Me mbylljen e Liceut Kombëtar (francez) më 1942, ndërpreu studimet dhe u përfshi në Lëvizjen ANÇ. Pas çlirimit e përfundoi Liceun (1946) dhe në vitin 1952 kreu studimet e larta për ekonomi politike në Universitetin “Lomonosov” të Moskës. Punoi si pedagog në Institutin Ekonomik (1952–1957), dekan i Fakultetit të Ekonomisë të UT (1957–1962), zëvendësdrejtor i Institutit të Studimeve Ekonomike (1963–1974), përgjegjës i katedrës së ekonomisë politike në UT (1977–1983), zëvendëskryetar i ASHSH (1984–1993). Hekuran Mara ka qenë anëtar i kryesisë së Komisionit të Planit të Shtetit (1976–1983), anëtar i Arbitrazhit të Lartë (1970–1974) etj. Ka botuar, si autor dhe bashkautor, monografitë: “Periudha e kalimit në RPSH” (1963); “Privatizimi në Shqipëri dhe efektiviteti i ndërmarrjeve të privatizuara” (1996); “State Enterprize Restructuring in Bulgaria, Romania and Albania” (1997); “Emigrimi i elitës intelektuale nga Shqipëria gjatë tranzicionit” (1999) etj. Është bashkautor i teksteve “Ekonomia politike e kapitalizmit” (1972) dhe “Ekonomia politike e socializmit” (1972). Mbante titullin “Doctor honoris causa” i Universitetit Kombëtar të Limës (Peru).
Kantoni Bouzonville
Kantoni Bouzonville (frëngjisht: Canton de Bouzonville) është një kanton në departamentin Moselle, rajonin Lorraine në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Bouzonville. Ka sipërfaqe 241.81km2 dhe popullsi 34343 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Bouzonville aktualisht përbëhet nga 32 komuna.
Menella Karajani
Menella Karajani profesore e shkencave e cila ka bërë shpjegimin e disa termave të shkencës e të teknikës për hartuesit e Fjalorit të gjuhës shqipe të botuar në Tiranë më 1980.
Brunswick County (Virginia)
Brunswick County është një nga  qarqet në shtetin federal Virginia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Hasan Banja
Hasan Banja profesor i shkencave i cili ka bërë shpjegimin e disa termave të shkencës e të teknikës për hartuesit e Fjalorit të gjuhës shqipe të botuar në Tiranë më 1980.
Autor i librit:
Sanxhaku i Pazarit të Ri në mesjetë
Sanxhaku i Pazarit të Ri në mesjetë
Lugina e lumit Rashka me rrethinën e vet, e cila i takon komunës së Pazarit të Ri, paraqet një ndër hapësirat më interesante Ballkanike për shkencën e historisë së mesjetës. Procesi i kolonizimit të Sllavëve në këtë hapësirë nuk është hulumtuar sa duhet nga historianët tanë. Kolonizimi është bërë në etapa, dhe kolonizimi kryesor është bërë përgjatë luginave të lumenjve. Në fillim të shek. të VII-të Sllavët depërtuan në këto vise, pasi që sundimi i Bizantit gati nuk ekzistonte.
Toponimet e shumta në këto vise ruajnë kujtimet për ilirët. Emrat : Ras, Ibër, Peshter, Bishevë,Vapa, Lim etj. janë me prejardhje nga gjuha shqipe (ras-rrasë,lim-Lumi; Ibër- i bardhë; Vapë - vapa,-ë; Peshter :Pesh- peshë; ter- terr (terrësi), ter - thatësi.
Kur serbët u vendosën në Luginën e Lumit Rashka, i detyruan popullsinë vendase të tërhiqen në male dhe ua morën tokat. Gjithsesi të gjithë vendasit nuk u tërhoqën por një numër i tyre kanë mbet në viset malore për rreth duke u marr me blegtori. Në vazhdimësi ata jetuan në këto vise, çka na bënë me dije edhe prezenca e sotshme e tyre në këto vise.
Burimi i të dhënave
Dr.Ejup Mushoviq, "Novi Pazar i okolina"
Beteja e Kleidonit
parapamje|Betej Beteja e Kleidonit thirret lufta e zhvilluar më 1014 në mes të Perandorisë Bizantine dhe Mbretërisë Bullgare të Carit Simoni i Madh.
Në këtë betejë muarren pjesë fise bullgare (bolgars, volgars), një rracë e krijuar nga miksja e turqëve altaikë dhe racës urgike të bashkëkohësve të tyre mordovinë dhe çuvashevë në Rusinë Veriore. Këta ishin të prirë nga Cari Simoni i Madh i cili më parë i konvertuar në krishterimin ortodoks, e kishte zgjeruar mbretërinë e tij nga malet karpate deri në detin Adriatik, duke përfshirë këtu Shqipërinë, Kosovën, Sërbinë dhe Malin e Zi të ditëve tona e që më parë ishin të njohura si toka bizantine.
Beteja u fitua nga bizantinët, gjë që shkaktoj edhe shpërbërjen e mbretërisë së re ballkanike. Perandori bizantin, Basili i II-të urdhëroi masakrimin e 10.000 bullgarëve të zënë robër lufte, duke i qërruar nga sytë.
Arben Puto
Arben Puto (Gjirokastër, 1924 - Tiranë, 11 nëntor 2016) ka qenë jurist, politolog dhe profesor.
Jeta
Mësimet parauniversitare e kreu në Liceun francez të Korçës (1935-1939), në Liceun francez dhe Liceun klasik në Romë. Mori pjesë në LANÇ, fillimisht në Gjirokastër pastaj në Tiranë. Arsimin e ndërprerë e përfundoi pas çlirimit në gjimnazin e "Tiranës" sot gjimnazi "Qemal Stafa" më 1946. Studimet e larta i kreu në Moskë në Fakultetin e Drejtësisë dhe i perfundoi më 1951 në degën e së Drejtës Ndërkombëtare Publike. Me hapjen e UT-së më 1957 punoi si pedagog deri më 1990. Ka bërë shpjegimin e disa termave të shkencës e të teknikës për hartuesit e Fjalorit të gjuhës shqipe të botuar në Tiranë më 1980. U nda nga jeta në Tiranë më 11 nëntor 2016.
Gjeni i jetëgjatësisë
Gjeni i jetëgjatësisë - Shkencëtarët thonë se janë tepër optimistë rreth një eksperimenti në laborator i cili ka treguar se jeta e kafshëve mund të zgjatet. Gjithkush mund të bëjë pyetjen, në se tani radhën e ka njeriu. A do të jenë në gjendje shkencëtarët ta zgjasin e jetën e tij ? Ky krimb i vogël që shihet në mikroskop, normalisht ka një jetëgjatësi të shkurtër. Por kur biologjia nga Kalifornia, Sinthia Kenion ndryshoi ose aktivizoi një gjen të këtij krimbi, ajo vuri re se krimbi jetoi dy herë më gjatë sesa normalisht. Dhe kjo ndodhi vetëm duke i ndryshuar një gjen të vetëm. Kjo lë të kuptohet se edhe tek njeriu, aktivizimi i një gjeni të vetëm mund të ndryshojë jetëgjatësinë. Askush nuk kishte mundur të zbulonte gjenin përgjegjës për plakje, apo çelësin e moshës, derisa shkencëtarja Kenion bëri të ditur arritjet e saj, një vit më parë.
Gjeni është quajtur Daf 2. Pas kësaj, shkencëtarë të tjerë filluan të përcaktojnë gjenet e jetëgjatësisë tek fluturat dhe minjtë, jeta e të cilëve pas ndryshimit të gjenit u zgjat 20 përqind. Por kur shkencëtarja Kenion ndryshoi jo një por dy gjene tek krimbi në laborator, jeta e tij u zgjat 6 herë më shumë. Për njeriun kjo shifër do të ishte e jashtëzakonshme, mendoni sikur njerëzit të arrijnë të jetojnë 500 vjet dhe plotësisht të shëndetshëm. Teorikisht, të gjitha krijesat janë pajisur me gjene të tilla të jetëgjatësisë. Shtrohet pyetja përse ? Shkencëtarja Kenion thotë se ka të ngjarë që ky gjen i mbron kafshët nga rreziku i urisë dhe i kushteve klimatike. Gjeni kur nxitet apo ngacmohet, krijon një reaksion zinxhir të një grupi të gjerë gjenesh që kryjne rigjenerimin e qelizave e luftojnë sëmundjet. Kur shkencëtarët arrijnë të aktivizojnë artificialisht këtë sistem gjenesh, ata ndihmojnë për mbajtjen gjallë të organizmit. Dhe përderisa ky sistem gjenesh është i pranishëm tek shumë kafshë, ka shumë të ngjarë që atë ta kenë edhe njerëzit.
Gjithë optimizëm rreth zbulimit të saj, shkencëtarja Sinthia Kenion ka krijuar tani një kompani për prodhimin e një tablete për nxitjen e gjenit të jetëgjatësisë tek njeriu.
Metabolizmi
Ndërsa festat e fundvitit po afrojnë, përveç gëzimit ato sjellin edhe shqetësime për ata që nuk duan të shtojnë në peshë. Por shkencëtarët në universitetin e Floridës kanë zbuluar një element për mbajtjen e metabolizmit nën kontroll. Shkencëtarët po përqendrohen tek leptini, hormoni që djeg yndyrat dhe rregullon metabolizmin e trupit. Gjatë provave me kafshë në laborator, shkencëtarët bllokuan me sukses një enzimë që normalisht pengon veprimtarinë e hormonit leptin tek personat me mbi peshe trupore. Kur Leptini humbet ndjeshmëri apo nuk vepron, njerëzit shtojnë në peshë. Duke përdorur një substancë të quajtur vanadium, shkencëtarët rritën aftësinë e hormonit leptin për të djegur kalori tek minjtë në laborator në një sasi shumë më të lartë sesa pa këtë lloj trajtimi. Megjithëse nivelet e vanadiumit që u përdorën tek minjtë, janë shumë më të larta sesa ato që organizmi i njeriut mund tâ€™i përballojë, shkencëtarët shpresojnë që një ditë do të arrijnë ta modifikojnë këtë metodë për të kryer studime edhe mes njerëzve. Profesori Filip Skarpejs thotë se leptini është një hormon mjaft i rëndësishëm në kontrollin e yndyrnave të tepërta dhe kur ky hormon nuk vepron normalisht, njerëzit shtojnë në peshë. Dhe çka është më e keqja, kur një person bëhet mbi peshë, shtimi i shpejtë i kësaj peshe bëhet edhe më i mundshëm. Ekspertët gjithashtu po shqyrtojnë mundësinë e modifikimit të një proteine që i nxit qelizat për të djegur më shumë ushqime si nxehtësi, në vend që tâ€™i ruajnë ato në formë dhjami. Shkencëtarët mendojnë se duke shtuar sasinë e kësaj proteine në organizëm, ndoshta nëpërmjet terapisë gjenetike, personat që vuajnë nga mbipesha trupore, një ditë do të jenë në gjendje të shtojnë djegjen e kalorive, duke nisur kështu procesin e metabolizmit.
Profesor Skarpejs thotë se objektivi afatgjatë i grupit të shkencëtarëve është për të gjetur mënyra për fillimin e djegies së yndyrave, nëpërmjet modifikimit të leptinit ose nëpërmjet mekanizmave të tjera që thjesht nxisin këtë proces.
Nuhi Veselaj
Nuhi Veselaj (lindur më 20 gusht 1933) është gjuhëtar i gjuhës shqipe dhe shkrimtar që vepron në Prishtinë, Kosovë. Ai është autor publikimesh me prozë e poezi dhe i punimeve shkencore nga fusha e gjuhësisë, ndërsa ka qenë edhe punëtor arsimi.
Jeta
Nuhi Veselaj u lind më 20 gusht 1933 në Reçan të Therandës. Në vendlindje bëri mësimet fillore ndërsa shkollën normale e përfundoi në Shkollën Normale në Gjakovë, që sipas tij ka pasur ndikim të madh në zhvillimin e tij të mëvonshëm profesional. Më 1963 mbaroi degën e gjuhës e të letërsisë në Universitetin e Prishtinës, Fakulteti Filozofik. Ai vazhdoi studimet pasuniversitare dhe në vitin 1980 u emërua magjistër i shkencave filologjike, ndërsa doktoraturën e mbrojti më 1992.
Veprimtaria nga fusha e arsimit dhe e letërsisë
Nuhi Veselaj ka qenë i angazhuar si mësues. Ka botuar libra me pjesë teatrore për fëmijë dhe konsiderohet autor i rëndësishëm sa i përket letërsisë shqiptare për fëmijë nga Kosova. Ai është anëtar i Shoqatës Mbarëkombëtare të Shkrimtarëve për Fëmijë dhe të Rinj si dhe anëtar i Lidhjes së shkrimtarëve të Kosovës.
Publikime:
Veprimtaria nga fusha e shkencës dhe gjuhësisë
Në vitin 1999, në cilësinë e gjuhëtarit albanolog, Nuhi Veselaj ishte pjesë e Komisionit për Emërtimin e Rrugëve, Shesheve dhe Lagjeve të qytetit Prishtinë, të ngritur nga Qeveria Komunale dhe të përbërë nga 12 anëtarë.
Nuhi Veselaj e ka studiuar çështjen e trajtës paskajore të foljes në gjuhën shqipe dhe është i mendimit se mënjanimi i saj nga norma letrare ka sjellë probleme. Ai është përkrahës i idesë që trajta paskajore e foljes, karakteristike për dialektin gegë, duhet të institucionalizohet dhe të futet në themel të foljes shqip. Sipas tij është e domosdoshme që paskajorja të futet në shqipen standarde. Këtë qëndrim mbajnë edhe gjuhëtarët: Rexhep Ismajli, Rrahman Paçarizi, Shkumbin Munishi, Julie May-Kolgjini.
Nuhi Veselaj e ka trajtuar edhe temën e përdorimit të fjalëve të huaja në gjuhën shqipe. Sipas tij, duhet të arriher një drejtpeshim i sasisë së fjalëve të huaja që përdoren në mënyrë që të mos pamundësohet shpjegimi analitik i problemeve të ndërlikuara shkencore.
Nuhi Veselaj ka qenë pëjesëmarrës në Seminarin Ndërkombëtar të Gjuhës, Letërsisë dhe Kulturës Shqiptare. Në vitin 2009, në seminarin e njëzetë e tetë ai e diskutoi temën "Koinezimi i të folmeve në dialekte dhe standardizimi i gjuhës shqipe". Aty ai ndër tjera tha:
Publikime:
Carroll County (Virginia)
Carroll County është një nga  qarqet në shtetin federal Virginia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
1020
Mbi vitin 1020.
Basmati
parapamje| Oriz i plotë Basmati Basmati (në indisht बासमती Basamatī, në urdu باسمتی Basmati, në telugu బాస్మతి Basmati, në persisht باسماتی Basmati, në pashto : باسمتۍ Basamtəi) është e famshme e shijes së gjatë, fragrancë e shijes së saj.
Emri
Emri i saj në indisht do të thotë "Mbretëresha e aromës", "E pasur me aromë të lindur" dhe rrjedh nga sanskritishtja vasaymayup ( vasay : aroma; majup : i njomur). Më vonë u bë vasumati në gjuhët Prakrite, dhe përfundimisht Basmati që njohim sot.
Patenta e emrit
Në vitin 2000, kompania amerikane RiceTec (një degë e RiceTec AG të Lihtenshtajnit) u përpoq të patentonte tre linja të krijuara si hibride të orizit Basmati. Në të njëjtën kohë ata u përpoqën të regjistronin emrin "basmati". Qeveria indiane ndërhyri dhe përpjekja u pengua. Ndërkohë, Komisioni Evropian ka rënë dakord të mbrojë orizin Basmati sipas rregulloreve të tij në lidhje me treguesit gjeografikë.
Prodhimi
Orizi Basmati është rritur në Indi dhe Pakistan për qindra vjet, dhe disa varietete tani rriten edhe në Shtetet e Bashkuara. Ujërat e Himalajeve thuhet se prodhojnë Basmati më të mirë dhe Dehradun është më i çmuari nga këto varietete. Patna është emri i orizit Basmati të rritur në Bengalin Perëndimor.
Sot ekzistojnë 86 lloje basmati, por vetëm 18 kanë karakteristikat e pagabueshme të orizit origjinal. Çmimi ndryshon shumë nga një cilësi në tjetrën.
Përdorimi
Orizi Basmati ka një GI prej 58 kundrejt 90 të orizit të bardhë, pasi është më i pasur me amilozë; Prandaj është i përshtatshëm për ata që ndjekin një dietë, pasi nuk shkakton rritje të papritur të nivelit të glukozës në gjak.
Ayurveda
Sipas parimeve të Ayurveda, basmati konsiderohet mbreti i orizit, saatvic (i pastër), i aftë për të ushqyer indet e trupit pa e rënduar atë.
1021
Mbi vitin 1021.
Armatushi
është vendbanim në Ish Republikën Jugosllave të Maqedonisë.
Kantoni Château-Salins
Kantoni Château-Salins (frëngjisht: Canton de Château-Salins) është një kanton në departamentin Moselle, rajonin Lorraine në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Château-Salins. Ka sipërfaqe 225.55km2 dhe popullsi 6487 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Château-Salins aktualisht përbëhet nga 31 komuna.
Queen Latifah
Queen Latifah lindi më 18 mars 1970 në Newark, New Jersey, SHBA si Dana Elaine Owens. Është një këngëtare e Hip-Hopit dhe aktore amerikane.
Craig County (Virginia)
Craig County është një nga  qarqet në shtetin federal Virginia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Franklin County (Virginia)
Franklin County është një nga  qarqet në shtetin federal Virginia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Kantoni Albi-Est
Kantoni Albi-Est (frëngjisht: Canton d'Albi-Est) është një kanton në departamentin Tarn, rajonin Midi-Pyrénées në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Albi. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 10419 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Albi-Est aktualisht përbëhet nga 2 komuna.
Ibn Sina
Ibn Sina (arab.: ابن سينا ibn Sīnā; pers.: ابن سینا‎) i njohur edhe si Ebu Ali Sina (pers.: ابو علی سینا Abū ʾAlī Sīnā), Pur Sina (پورسینا) dhe shpesh në Perëndim njihet me emrin Aviçena (rreth 980 në Afshana pranë Buharasë - qershor 1037 në Hamadan, sot Iran), është një mjek, fizikan, filozof, jurist, matematikan, astronom i Periudhës së Artë Islame. Ai njihet si një ndër personalitetet më të mëdha të kohës së tij. Shumë nga shkrimet e tija lidhen me botëkuptimet e sufizmit dhe misticizmit. George Sarton e paraqet Ibn Sinën si "shkencëtarin më të madh Islam dhe mbase të tërë botës".
Jeta, vepra dhe disa pikëpamje të mendimit të tij
Aviçena (Abu Ali al-Ḥusayn ibn Abd Allah ibn Sina, i njohur Abu Ali Sina), i cili kishte lindur në Persi, më 980, ishte një nxënës fenomenal. Ai kishte studiuar gjeometri, logjikë, jurisprudencë, fizikë, teologji dhe mjekësi, u bë mjek praktik që në moshën 16-vjeçare. Ai ishte autor i shumë veprave. Edhe pse mendimi i tij u përqendrua rreth Aristotelit, ai shfaqi disa ndikime neoplatonike, po aq sa edhe disa formulime origjinale të problemeve. Avicnna vdiq më 1037.
Ibn Sina, i njohur ne perendim me emrin Avicena ishte fizikanti, filozofi, enciklopedisti, matematicienti dhe astronomi më me famë ne kohen e tij. Kontributi kryesor i tij ne shkencen e mjeksise ishte libri i tij i njohur "El-Kanun fi el-Tibb", i njohur në perëndim "Kanuni". Asnjë shqyrtim në shkencën e mjeksisë nuk mund të kompletohet pa iu referuar Ibn Sinas. Ebu Ali el-Husein ibn Abdullah ibn Sina u lind më 981 ne Afshan afer Buharës (Azia Qëndrore). Në moshën 10 vjeçare ai u be me përvojë ne studimin e Kur'anit dhe shkencave themelore. Studioi logjiken nga Ebu Abdullah Natili, filozof me famë i asaj kohe, dhe studimi i filozofis përfshinte libra të ndryshëm të dijetarëve Grek si dhe mysliman. Ne rininë e tij ai tregoi zgjuarsi të mrekullueshme ne mjekësi dhe ishte i njohur në rrethinën. Ne moshen 17 vjeçare ai me sukses kuroi Nuh ibn Mensurin, mbretin e Buharës, nga nje semundje nga e cila te gjithë fizikantet e njohur kishin hëqur dorë. Me shërimin e tij, mbreti Mansur kishte dëshirë ta shpërblente atë, por fizikanti i ri te vetmën dëshirë e kishte që t'i lejohej perdorimi i biblotekës së pasur të mbretit.
Ibn Sina, pas vdekjës së babait të tij udhëtoi për në Xhurxhan ky aty ai takoi bashkohasin e njohur të tij Ebu Reihan el-Beiruni. Më vonë ai shkoi në Raj dhe më pas në Hamad, ku ai shkruajti librin e tij të famshëm "el-Kanun fi el-Tibb". Aty, ai kuroi mbretin e Hamadanit, Shems el-Deulah, për dhimbjet e barkut. Nga Hamadan ai kaloi në Isfahan (Irani i sotëm), ku aty përfundoi shkrimet e tij të shumta të shquara. Megjithatë, ai vazhdoi udhëtimin ku lodhja mentale dhe trazirat politike dëmtuan shëndetin e tij. Përfundimisht, ai u kthye në Hamadan ku edhe vdiq në vitin 1037.
Kontributi
parapamje|Faqe nga Kanuni i Mjekësisë i Aviçenës "El-Kanun fi el-Tibb" (Kanuni i Mjekësisë) është një enciklopedi viganeme mbi një milion fjalë. Libri shqyrton njohuritë mjeksore të vlefshme nga burimet e lashta si dhe myslimane. Për shkak të trajtimit sistematik, formës së përkryer si dhe vlerës thelbësore, Kanuni ua kalon të gjthë librave të kohës dhe qëndron suprem për gjashtë shekuj.Ibn Sina jo vetëm që përmbledhi diturinë ekzistuese por ai gjithashtu dha kontribut të madh origjinal. Libri "El-Kanun fi el-Tibb" flet për mjeksitë gjenerale, drogat e ndryshme (706 lloje), sëmundjet që ndikojnë në të gjitha pjesët e trupit nga koka deri tek këmbët, në veçanti patologjinë dhe farmacopinë. Njihej si libri më autentik mjekësorë.
Ndër kontributet e tija origjinalë janë arritjet sikur njohja e natyrës infektuese të tuberkulosit, përhapja e sëmundjeve përmes ujrave të zeza, dhe ndërlidhja në mes psikologjisë dhe shëndetit. Ishte i pari që shpjegoi sëmundjën meningjit dhe i dha kontribut të veçantë anatomisë, gjineokologjisë dhe shëndetit të fëmijëve. Gjithashtu ai ishte i pari që sugjeroi mjekimin e fistelës së gjendrave të lotëve dhe prezentoi sondën (vegël për mjekim) për kanalin.
Kanuni i Ibn Sinas përmban shumë zbulime anatomike të cilat edhe sot pranohën. Ibn Sina ishte shkencëtari i parë i cili shpjegoi minutën dhe dhe i pari paraqiti grafikun e syrit me pjesët e tij përbërëse si përshëmbull, të bardhit e syrit, kornea, koroidi, iridën, retinën, nervin optik dhe të tjera.
Ibn Sina kundërshtoi hamendjet dhe supozimet në anatomi dhe u sugjëroi fizikantëve dhe kirurgëve që diturinë e tyre ta bazojnë në studimet e trupit të njeriut. Ai vërejti që Aorta përmban tre valvola të cilat hapën kur gjaku vërshon në të nga zemra gjatë tkurrjes dhe mbyllën gjatë shlirimit të zemrës që gjaku mos të mund të kthehet mbrapsht në zemër. Ai pohonte se lëvizjet muskulare janë të mundura për shkak të nervave të lidhura me to, si dhe përceptimi i dhimjeve në muskuj gjithashtu është për shkak të nervave. Për më tepër, ai vëzhgoi që shpretka e mëlçisë dhe veshka nuk përmbajnë asnjë nerv por nervat janë të ngulitaura në mbështjellësit e këtyre organeve.
Kanuni është përkthyer në latinishtë nga Gerardi i Kremnës në shekullin 12. Libri u bë tekst për mësimin mjekësorë në shkollat Evropjane. Nevoja për të vërtetohet me faktin se në tridhjetë vitet e fundit të shekullit pesëmbëdhjetë është botuar gjashtëmbëdhjetë herë, 15 në gjuhën latine dhe 1 botim në gjuhën hebreje si dhe është ribotuar mbi njëzet herë në shekullin gjashtëmbëdhjetë. Në vitin 1930, Kameron Gruner pjesërishtë përktheu këtë libër në gjuhën angleze me titullin " Një trajtim mbi Kanunin e Mjekësisë të Avicenës". Nga shekulli dhymbëdhjetë deri në atë shtatëmbëdhjetë libri ka shërbyer si udhërrëfyes kryesorë në shkencat mjekësore në përëndim. Dr. Viliam Olser, autori i librit "Evolucioni i Shkencës Moderne" shkruan: " Kanuni ngeli si bibël mjeksie për kohë të gjatë më shumë sesa çdo punim tjetër."
Kitab el-Shifa, Libri i Shërimit i Ibn Sinas është një enciklopedi filozofike e cila përfshin një horizont të gjerë njohurishë nga filozofia dhe shkenca. Filozofia e tij përfshin atë të Aristotelit, infuencën Neoplatonase si dhe mëndimet e dijetarëve mysliman. Në përkthimin latin libri njihet me emrin "Sanatio". Pranë librit Kitab el-Shifa gjithashtu janë të njohura edhe punimet e tija si "el-Naxhat dhe Isharat. gjithë fushën e filozofisë ai e ndanë në dy kategori: njohurite teoretike dhe njohuritë praktike. E para përfshinë fizikën, matematikën, dhe metafizikën dhe e fundit etikën, ekonominë dhe politikën.
Ibn Sina gjithashtu dha kontribut në matematikë, fizikë, muzikë dhe lëmi të tjera. Ai bëri disa vëzhgime astronomike, dhe shpiku një instrument për të rritur precizitetin në lexim. Në fizikë ai kontribuoji në studimin e formave të ndryshme të energjisë, nxehtësisë, dritës dhe mekanikës si dhe disa koncepte si forca, vakumi dhe infiniti. Ai parashtroi një ndërlidhje në mes kohës dhe lëvizjes dhe gjithashtu bëri studime në gravitacion specifik si dhe përdori termometër ajror.
Në lëndën e kimisë, ai nuk besonte në mundësinë e shëndrrimeve kemikale në metal. Këto mendime ishin në kundërshtim të plotë me ato të kohës së tij. Vepra e tij për mineralet ishte një nga burimet kryesore për enciklopedistët krishterë në fushën e gjeologjisë të shekullit të trembëdhjetë.
Në lëminë e muzikës, kontributi i tij ishte një përmirësim i punës së Farabiut dhe me dituirinë e tij i tejkalonte dijetarët e asaj kohe të kësaj fushe.
Filozofia
Një rëndësi të veçantë ka formulimi nga Avicenna i doktrinës së krijimit. Këtu ai kombinon pikëpamjet e Aristotelit me ato neoplotonike dhe arriti të krijojë një teori, e cila shkaktoi debate të zjarrta gjatë shekullit të trembëdhjetë. Avicenna fillon me pohimin, se çdo gjë, që të fillojë të jetë, duhet të ketë një shkak (si për çdo gjë që ne kemi përvojë). Sendet, që kërkojnë një shkak, quhen qenie të mundshme. Një shkak, i cili gjithashtu është një qenie e mundshme, duhet të shkaktohet nga një qenie e mëparshme. Kjo, gjithashtu, duhet të ketë një shkak, por nuk mund të kemi një seri të pafundme shkaqesh të tillë. Kështu, duhet të jetë një shkak i parë, qenia e të cilit nuk është vetëm e mundshme, por është e domosdoshme, duke e pasur ekzistencën nga vetvetja dhe jo nga ndonjë shkak, dhe ky është Zoti. (Akuini më vonë do ta përdorë këtë mënyrë arsyetimi në provën e tretë të tij).
Në qoftë se metafizika e Avicennes shkaktoi vështirësi tek filozofët e krishterë për doktrinën e tij të krijimit, psikologjia e tij shkaktoi shqetësime akoma më serioze. Në psikologjinë e tij Avicenna donte të merrej me aktivitetin intelektual të njeriut. Në këtë teori çështja qendrore ishte dallimi midis intelektit të mundshëm dhe intelektit aktiv. Për të bërë këtë dallim Avicenna u mbështet në pikëpamjet e tij neoplatonike të shkallëzimit të qenieve, duke e vendosur njeriun në nivelin më të ulët të qenieve engjëllore, ose inteligjente. Kjo do të thotë se Zoti krijoi një pasojë të vetme dhe kjo pasojë quhet inteligjenca, engjëlli më i lartë, por kjo inteligjencë krijon inteligjenca të nënshtruara. Janë nëntë inteligjenca të tilla, sipas rregullit zbritës, secila prej tyre krijon: (1) atë që është nën të; dhe (2) shpirtin e sferës që vjen më pas. Nëntë inteligjencat krijojnë dhjetë inteligjencat dhe atë të fundit, i cili është intelekti aktiv. Intelekti aktiv krijon katër elementet e botës dhe shpirtrat individualë të njerëzve. Intelekti aktiv jo vetëm krijon shpirtrat ose mendjet e njerëzve, por gjithashtu "rrezaton format" në këto mendje të krijuara.
Avicenna thoshte se përderisa mendja e njeriut ka një fillim, ajo është një qenie e mundshme, si rrjedhim njeriu ka një intelekt të mundshëm. Këtu Avicenna bënte një dallim të qartë midis ekzistencës dhe thelbit, duke thënë se gjenden dy lloje të ndryshëm sendesh tek krijesat. Duke qenë se thelbi i krijesës është i ndryshëm dhe ekzistenca e saj, thelbi i saj nuk plotësohet automatikisht dhe, sigurisht, që nuk e jep ekzistencën nga vetvetja. Thelbi i mendjes njerëzore është të njohë, por ajo jo gjithmonë njeh. Intelekti është në gjendje të njohë; thelbi i tij është që të njohë, por njohja e tij është vetëm e mundshme. Intelekti është krijuar pa ndonjë njohje, por me një thelb ose mundësi për të njohur. Ekzistenca e njohjes në intelektin njerëzor kërkon dy elemente: (1) shqisat trupore, nëpërmjet të cilave ne perceptojmë objektet e jashtme shqisore dhe fuqia për të mbajtur imazhet e objekteve në kujtesë ose imagjinata e brendshme; dhe (2) fuqia për të zbuluar thelbin ose të përgjithshmen në sendet individuale, nëpërmjet forcës së abstraksionit. Ky abstraksion nuk realizohet nga intelekti njerëzor, por është vepër e intelektit aktiv, i cili rrezaton mendjen njerëzore dhe e bën të aftë, që të njohë, duke i shtuar kështu ekzistencën thelbit të mendjes. Përderisa intelekti aktiv është krijuesi i shpirtërave të të gjithë njerëzve dhe si rrjedhim është forcë aktive në njohjen njerëzore, atëherë ekziston vetëm një intelekt aktiv në të gjithë njerëzit, ku të gjithë njerëzit marrin pjesë.
Ajo që e shqetëson më shumë Bonaventurën në këtë psikologji, të cilën Siger de Brabant e mësonte në universitetin e Parisit, ishte se ajo kërcënonte individualizmin e veçantë të çdo individi. Avicenna nuk kishte ndërmend të merrej me këtë, përderisa ai kishte një doktrinë të pavdekësisë së çdo shpirti, ku çdo shpirt kthehej në burimin e tij, të intelektit aktiv. Më tej autorët e krishterë kishin tendencë të shikonin në doktrinën e intelektit aktiv mohimin e shpirtit individual si edhe një shkëputje serioze midis njeriut dhe Zotit, përderisa intelekti aktiv dhe jo Zoti i jep ndriçimin intelektit njerëzor. Personi individual ekziston vetëm për aq kohë sa materia është e formuar në trupin e tij dhe shpirti i tij është forma e trupit të tij. Pjesa aktive e intelektit nuk i përket atij. Në këtë mënyrë Avicenna futi në filozofinë mesjetare disa teza shumë provokative, ku përfshiheshin: (1) përjetësia dhe domosdoshmëria e krijimit; (2) ngjitja dhe rrjedhja në hierarkinë e qenieve; (3) doktrina e intelektit aktiv, i cili së bashku me intelektin e mundshëm krijonte dhe ndriçonte shpirtin njerëzor; dhe (4) dallimi midis thelbit dhe ekzistencës, i cili lidhet me mundësinë dhe domosdoshmërinë e qenies. Vepra kryesore e Avicenes, enciklopedia e madhe filozofike (e cila me urdhrin e kalifit u dogj në Bagdad në vitin 1160) ndahet në logjikë, fizikë, matematikë dhe metafizikë. Kanoni i tij u përdor disa shekuj nga mjekët e Lindjes dhe të Perëndimit. Llogaritet se tërë vepra e Avicenes përmbante rreth 100 libra.
Kureshti nga jeta e filozofit
Nën udhëheqjen e Muhamedit (570-632 - Paqja dhe mëshira e Zotit qofshin mbi të!) u krijua një perandori e madhe myslimane, me qendra kulturore në Persi dhe Spanjë, ku gjatë shekujve të nëntë deri në atë të dymbëdhjetë, filozofë të rëndësishëm zhvilluan aktivitetin e tyre. Gjatë këtyre shekujve, bota myslimane ishte më e avancuar sesa bota e krishterë në njohjen e filozofisë, shkencës dhe matematikës greke. Për më tepër, bota myslimane kishte pranuar veprat kryesore të Aristotelit shekuj më përpara se ato të arrinin në Evropën perëndimore. Shumë tekste të filozofëve grekë ishin përkthyer në arabisht, të cilat, më vonë, përkthyesit latinë i çuan në perëndim. Më 833, në Bagdat, ishte krijuar një shkollë për përkthimin e dorëshkrimeve filozofike dhe shkencore greke dhe gjithashtu për aktivitet shkollor krijues. Mjaft mendimtarë të shquar punuan këtu, veçanërisht Avicenna (980-1037). Një pikë tjetër qendrore e kulturës myslimane ishte Kordova në Spanjë, ku një filozof tjetër i madh, Averroes shkroi pjesën më të madhe të filozofisë se tij. Megjithëse Avicenna dhe Averroes shkruajtën në arabisht dhe ishin myslimanë, ata nuk ishin arabë. Avicenna ishte persian, ndërsa Averroes spanjoll. Që të dy shkruajtën interpretime mbi filozofinë e Aristotelit. Këto interpretime u pranuan nga disa autorë të krishterë, si doktrinat autentike të Aristotelit. Mëqenëse këto interpretime tregonin se Aristoteli është në mospërputhje me doktrinën e krishterë, disa shkrimtarë mesjetarë, si Bonaventura, mendonin se është e nevojshme të mohohet Aristoteli për të shmangur gabimet. Shën Thoma Akuini, nga ana tjetër, kundërshtonte Siger de Brabantin, i cili ishte paraqitës kryesor i pikëpamjeve së Averroes në universitetin e Parisit. Por Akuini pranonte versionet e tjera të Aristotelit. Për këtë arsye Akuini debatonte me Brabantin, jo që të mohonte aristotelianizmin, por për ta interpretuar Aristotelin në një mënyrë të pranueshme për doktrinën e krishterë. parapamje|Ibën Sina
Përse të studiohet jeta dhe vepra e Ibn Sinait
Më 20-28 mars 1970, me rastin e vitit 1370 hixhrij, me rastin e njëmijëvjetorit të lindjes së Ibn Sinait (lindi më 370 h.), sipas kalendarit hixhrij, në Bagdad u organizua një simpozium shkencor me karakter ndërkombëtar. Disa vite më vonë, më 1980 (lindi më 980), sipas kalendarit gregorian, në organizim të UNESKO-s, u festua gjithashtu njëmijëvjetori i lindjes së këtij kolosi. Organizimi i tubimeve të përmasave të këtilla, për një shkencëtar dhe erudit mysliman, njëri nga myslimanët e tjetri nga perëndimorët, qartë tregon se Ibn Sinai sa i përket Lindjes aq i përket edhe Perëndimit dhe se kontributi i tij shkencor, kulturor dhe i përgjithshëm paraqet themel të fortë në ndërtesën e përbashkët botërore në dobi të tërë njerëzisë, pa dallim besimi, gjuhe, ngjyre e nënqielli gjeografik. Nga këto dy tubime e këndej, interesimi për Ibn Sinain në botën myslimane por edhe në botë është rritur vazhdimisht, por jo me seriozitetin e nevojshëm. Sepse, qëllimi dhe niveli i veprës së tij nuk mjafton të hulumtohet e studiohet vetëm për raste jubilare. Ajo ka nevojë të studiohet përherë dhe gjithanshëm nga shkencëtarë dhe hulumtues kompetentë, në shumë fusha teologjike, filozofike dhe shkencore. Nevojën për studime serioze në mesjetë e kuptuan si myslimanët ashtu edhe perëndimorët. Por, këtë nevojë për studim të mësimeve të Ibn Sinait shpresojmë ta kuptojnë gjithashtu shkencëtarët dhe intelektualët botërorë edhe në mijëvjeçarin e tretë. Rreshtat vijues do të përpiqen që në mënyrën më të shkurtër ta tregojnë këtë nevojë dhe këtë përgjegjësi. Këtu qëndron edhe përgjigjja në pyetjen "Përse të studiohet jeta dhe vepra e Ibn Sinait"/ Avicenës ?
Jetëshkrim i shkurtër i Ibn Sinait
Ibn Sinai u lind në muajin Safer të vitit 370 hixhrij / gusht të vitit 980 gregorian në vendbanimin Efshine, vend i vogël afër Buharës në Uzbekistanin e sotëm. Buhara atë kohë paraqiste njërën ndër qendrat politike dhe intelektuale kryesore të botës myslimane dhe selinë e dinastisë samanidase. Në këtë vendbanim Abdullahu, babai i Ibn Sinait, e takoi Sitarën, gruan e tij të ardhshme nga qyteza Efshine, me të cilën edhe u martua. Vetë Abdullahu ishte nga qyteti i Belhut, kurse këtë e pohon edhe vetë Ibn Sinai në autobiografinë e tij : “Babai im qe banor i Belhut, prej aty kaloi në Buharë në kohën e emirit Nuh Ibn Mensurit.” Nga martesa e tyre lindën tre djem : Aliu, Husejni (Ibn Sinai) dhe Mahmudi. Kur Husejni (Ibn Sinai) i kishte rreth pesë vjeç familja e tij qe shpërngulur nga Efshine në Buharë, ku babai i tij qe caktuar si guvernator i Harmitanit, fshat në paralagje të Buharës.
Një ndodhi ndërmjet tij dhe sunduesit samanidas të Buharës, Nuh ibn Mensurit, si duket do t’i jep famë dhe impuls për studime të reja. Në fakt, Ibn Sinai i kishte rreth 16-17 vjeç kur sunduesi qe sëmurë nga sindromi i kafshëve. Meqë sunduesi nuk gjeti mjekim nga mjekët më të njohur të kohës, dëgjoi për qunin Ibn Sina. Ndonëse për shkak të moshës së re të tij nuk patën shumë besim, megjithatë e ftuan në pallat. Pas ekzaminimit përkatës Ibn Sinai pati sukses të plotë në mjekimin e sunduesit Nuh Ibn Mensurit. Sunduesi si shpërblim Ibn Sinait ia vuri në dispozicion bibliotekën e pallatit samanidas. Ibn Sinai pati rastin të gjejë libra të rrallë dhe kështu të zbusë etjen e tij për lexim dhe dituri të reja që deri atëherë nuk i kishte parëas lexuar askund. Vetë Ibn Sinai këtë e përshkruan në mënyrën vijuese : “Sunduesi i Buharës në atë kohë ishte Nuh ibn Mensuri. Ai u sëmurë nga një sëmundje, e cila shkaktoi huti te të gjithë mjekët. Emri im ishte i njohur në mesin e tyre për arsye se isha i njohur si lexues i madh. Për këtë shkak më theksuan në praninë e tij dhe e lutën atë të më ftoj. Erdha dhe bashkëpunova me ta në mjekimin e pacientit të pallatit. Kështu hyra në shërbimin e tij. Një ditë e luta që të më lejoj të hyj në bibliotekën e tij ta shfletoj katalogun dhe të lexoj libra nga mjekësia. Kur ma lëjoi hyrjen në ndërtesën me shumë hapësira, kurse në secilën kishte sandukë me libra, njëri mbi tjetrin. Në një repart ishin librat për gjuhën dhe poezinë, në të dytin për të drejtën etj. Çdo repart përmbante libra vetëm nga një shkencë. E kam kontrolluar katalogun e librave të vjetra greke dhe kërkoja ato të cilat i dëshiroja. Këtu kam parë libra, që as titujt e të cilave për shumicën e ntelektualëve kanë qenë të panjohura, vepra të cilat nuk i kam parë kurrë as më herët as më vonë. I kam lexuar këto vepra dhe kam bërë shënime... e kur i bëra 18 vjet, i studiova tërë këto dituri...”
Në botën latine njihet edhe me nofkën Avicena, si trajtë e leximit spanjoll të emrit të tij Ibn Sina. Ibn Sinai për shkak të autoritetit dhe namit që gëzonte në mesin e masës popullore dhe të dijetarëve, ishte krenari dhe mburrje e pallatit të Dinastisë Buvejhidite. Por, edhe sot e këtë kohë nuk është e qartë domethënia e emrit Ibn Sina’. Disa autorë e marrin si titull, por disa autorë përpiqen ta interpretojnë se titulli “Sina” është me prejardhje nga gjuha arabe me kuptim të “pozitës së lartë”. Disa thonë se “Sina” është fjalë nga Egjipti i vjetër me domethënie “urtak i përkryer”. Ka edhe domethënie të tjera që lidhen me gjuhën hebraishte, turke, siriane, por nuk kemi mendim përfundimtar. Fama e tij bëri që gjatë historisë Ibn Sinain shumë shtete e vende ta përvetësojnë. Turqit e bëjnë të vetin, arabët të vetin, kurse persianët të vetin. Ndonëse personalisht mendoj se ai është persian, edhe në pikëpamje nacionale ashtu edhe në atë shpirtërore e intelektuale, ritmet e përvetësimit do të vazhdojnë. Në mesjetë Ibn Sinai bën pjesë në grupin e intelektualëve të rrallë myslimanë i cili shkroi autobiografi. Këtë autobiografi pastaj e plotësoi dhe e sqaroi nxënësi i tij Ebu Ubejd El-Xhuzxhaniu, kurse të cilën më vonë e transmetuan edhe dijetarë / biografë të tjerë, sikurse El-Bejhekiu, El-Kiftiu, Ibn Ebi Usajbia dhe Ibn Hal-likani.
Dhjetë vitet e fundit Ibn Sinai i kaloi në shërbim të princit isfahanas Ebu Xha’fer Ed-Dewleh. Merrte pjesë në shumë ekspedita ushtarake si mjek i princit dhe këshilltar për shkencë dhe kulturë. Mirëpo, pas shumë lëvizjesh nga vendi në vend, pas shumë vuajtjesh dhe burgosjesh, pas shumë leximesh e ligjëratash, gjatë një udhëtimi në përcjellje të një ekspedite ushtarake kundër Hamadanit, Ibn Sinai u sëmurë. Përndryshe, gjatë kohës më të madhe të jetës së tij ai ishte shëndetlig. Përkundër mjekimit intensiv që ia kishte caktuar vetvetes, dhe përkundër këshillës së miqve të tij që të punojë më pak dhe të ruhet më shumë, ai vendosi ta ndërprejë mjekimin. Miqëve të tij u tha: “Më shumë e dua jetën e shkurtër por të gjerë se sa të ngushtë e të gjatë”! Ai vdiq më Ramazan të vitit 429 hixhrij / korrik 1037), në moshën 57 vjeçe, afër qytetit Hamedan të Iranit. Vdiq me devotshmëri të plotë, i penduar për gabimet e tij, madje duke i liruar robërit e tij, kurse çdo të tretën ditë prej mëngjesit deri në mbërmje dëgjonte Kur’an.
I ofenduar nga akuzat e disa teologëve ekzoteristë dhe juristëve të skajshëm se ai është jomysliman, Ibn Sinai e shkroi një katren (rubaij) në gjuhën persishte:
Nuk është e lehtë dhe e thjeshtë të quhem mosbesimtare, Nga besimi im nuk ka besim më të fortë.
Në botë ka vetëm një njeri suikur jam unë, vallë edhe ai mosbesimtar ? Atëherë në tërë botën nuk ekziston asnjë mysliman.
Thuhet se viteve të fundit Ibn Sinai hoqi dorë nga jeta e hareshme dhe nga begatitë e kësaj bote, duke iu drejtuar Zotit me zemër të pastër dhe sinqeritet të plotë. Ai e shpërndau si dhuratë pasurinë që zotëronte dhe u dha kryekëput pas ibadetit për Zotin e madhërishëm. Madje përcillet se pas shumë bredhjeve nga krahina në krahinë, nga qyteti në qytet, si rezultat i problemeve politike, ai u vendos në Xhurxhan, ku u njoftua me një personalitet të rëndësishëm me emrin Ebu Muhammed Esh-Shirai, i cili i dhuroi një shtëpi Ibn Sinait. Këtë shtëpi Ibn Sinai e përdori si shkollë për t’u dhënë ligjërata nga filozofia dhe mjekësia nxënësve të tij çdo mbrëmje. Në këtë kohë, Ibn Sinai filloi ta shkruaj veprën kolosale nga mjekësia El-Kanun fi’t-tibb. Në Hamadan edhe sot ekziston një mauzolej i Ibn Sinait, në të cilin ai përkujtohet për të mirë : si dijetar, si mjek, si respekt feje e kombi etj.
Disa vlerësime dhe orientime ideore të Ibn Sinait
Meqenëse jeta, arsimimi dhe karriera e Ibn Sinait në qarqet shkencore e intelektuale sot kryesisht është e njohur, në këtë shkrim nuk do të ndalemi në hollësi. Megjithatë duhet theksuar disa fragmente që kanë peshë për të kuptuarit e drejtë të jetës së tij intelektuale :
Mësimet e tij pas moshës 18 vjeçare vazhduan të thellohen në fushat e ndryshme religjioze, filozofike dhe shkencore. Për shembull, edhe pse babai i tij e futi në mësimet e sektit shiit, ismailizëm, të cilit rit i përkiste ai vet, Ibn Sinai ishte i hapur ndaj mësimeve sunite dhe si dëshmi për këtë e kemi mësuesin e tij në fikh Ismail Ez-Zahidin, i cili ishte sunit. Por, ai ishte i hapur edhe ndaj mësimit shi’it të dymbëdhjetë imamëve. Mësuesi i tij vijues me emrin En-Natili i mundësoi shikim në gjerë sidomos në logjikë, astronomi dhe gjeometri. Se Ibn Sinai nuk ishte dijetar antifetar, çfarë servojnë shumë kundërshtarë të tij, do ta theksojmë pohimin e nxënësit të tij El-Xhuzxhaniut, i cili i hedh poshtë të gjitha mendimet qëllimkëqija, i cili thotë se sa herë që Ibn Sinai “ishte në pamudnësi të zgjidhjes së ndonjë problemi filozofik-shkencor, atëherë merrte abdest, shkonte në xhami dhe falej e i lutej Zotit, që t’ia lehtësonte vështirësitë e zgjidhjes së çështjes së ndërlikuar”. Ky veprim tregon ndjenjën e fuqishme fetare të Ibn Sinait dhe përkushtimin e tij se çdo angazhim politik, kulturor dhe shkencor e bën në shërbim të besimit në Zotin Një dhe të Vetëm.
Meqë Ibn Sinai kishte frymë të lirë prej intelektuali, dijetarët hamenden ta quajnë shi’it apo sunit. Ata që e quajnë shi’it, thirren në prejardhjen e tij familjare shi’ite-ismailite. Mirëpo, Ibn Sinai në autobiografinë e tij thekson se nuk e ka pranuar doktrinën e tyre për shpirtin dhe intelektin, duke shtuar se bindjet e tyre nuk paraqisnin argumente bindëse. Po ashtu, këtë fakt e forcon dhe e ndihmon edhe fakti se mësuesi i tij në fikh ishte Ismail Ez-Zahidi, me orientim suni. Do të pajtohemi me ata dijetarë të cilët mendojnë se Ibn Sinai ishte i pavarur në mendime, dhe kjo më tepër si rezultat i studimeve dhe hulumtimeve të tij se sa si rezultat i përgjigjeve të gatshme dhe klisheve të njohura. Këtë pavarësi Ibn Sinai e kishte që në fillim të edukimit dhe arsimimit të tij e do të thosha deri në përfundim të karrierës dhe jetës së tij.
Ibn Sinai në mendim shumë shpejt u bë i pavarur, sepse : E para, shumë herët u vërejt se Ibn Sinai nuk kishte nevojë për mësues, andaj ai vazhdoi që mëvetësisht të arsimohet, duke i thelluar studimet në shkencat intelektuale por edhe ato ekzakte, me një pavarësi intelektuale dhe metoda të rralla shkencore.
E dyta, nuk e ka pranuar pa kushte asnjë doktrinë prej doktrinave të cilave u qe ekspozuar dhe të cilat i ka lexuar e studiuar. Ka marrë nga burime të ndryshme, duke përzgjedhur në mënyrë kritike atë që sipas tij ishte interesante dhe e rëndësishme. Së këndejmi, në sistemin e tij të mendimit lehtë i dallojmë gjurmat e platonizmit, aristotelizmit, neoplatonizmit, galenizmit, farabizmit si dhe ideve të tjera filozofike greke dhe islame. Sistemi i tij i të menduarit është unikal dhe për këtë arsye nuk mund të themi se ai ndjekë ndonjë nga shkollat e njohura të përmendura. Madje, edhe vepra Esh-Shifa’, në të cilën është e hetueshme tendenca e fuqishme aristoteliane, nuk është vepër e pastër aristoteliane, si mendohet jorralë kjo. Teoria e krijimit, për shembull, e cila është themelësisht neoplatonike dhe teoria e pejgamberisë, e cila qenësisht është islame, janë vetëm dy shembuj të mirë të burimeve të tij të shumta joaristotelianiste të doktrinës. El-Xhuzxhani konfirmon unikalësinë e kësaj vepre dhe pohon se në të nuk ka asgjë që nuk është rezultat i mendimit të tij personal. Edhe vetë Ibn Sinai e poenton këtë fakt, duke theksuar origjinalitetin e tij, sidomos në veprën e cila merret me logjikë dhe fizikë.
Veprat e Ibn Sinait
Ibn Sinai shkroi shumë vepra përkundër jetës së tij : Vëllimi dhe cilësia e veprës mahnisin. Studiuesi i veprës së tij, Jahja ibn Mehdeviu numëron 242 vepra, kurse S. H. Nasr thotë se veprat e tj janë mbi 250 dhe përfshijnë të gjitha fushat që ishin të njohura në mesjetë. Shkrimet i filloi shumë herët, rreth moshës njëzet vjeçe.
Shumica e veprave të tij janë shkruar në gjuhën arabe, kurse vetëm ndonjë është shkruar në gjuhën persishte (si ajo Danish Nama-yi ‘ala’i). Gjuha arabe në veprat e para të tij është e rëndë e jo mjaft e kuptueshme. Mirëpo, pas kritikave të fuqishme të kritikës letrare e shkencore, Ibn Sinai qëndroi një kohë më të gjatë në Isfahan ku u dha pas studimit intenziv të gjuhës arabe. Ibn Sinai pas kësaj periudhe e përmirësoi këtë mangësi dhe gjuha arabe e tij ishte më e rafinuar dhe më e këndshme.
Vepra e tij ka depërtuar si në Perëndim ashtu edhe në Lindje, por ndikimi i saj në Perëndim ka vazhduar deri në Mesjetë dhe në fillim të Kohës së re, kurse në Lindje ky ndikim vazhdon edhe në këtë kohe.
Si duket vepra e parë e Ibn Sinait është Mebhath fi’l-kuvvet’in-nefsijjeh, të cilën ia dedikoi Nuh Ibn Mensurit, që do të thotë se kjo vepër ishte shkruar në moshë shumë të re, 17-18 vjeçare. Sunduesi i vendit Nuh Ibn Mensuri ishte sëmurë dhe meqë mjekët e tij nuk arritën ta mjekojnë sunduesin, u dëgjua se këtë mund ta bëjë Ibn Sinai. Pasi që pallati i sunduesit e angazhoi për këtë punë, Ibn Sinai arriti sukses në mjekimin e tij. Kjo bëri që Ibn Sinait t’i hapen dyert dhe privilegjet e pallatit të dinastisë samanidase por edhe thesari i pasur në të gjitha bibliotekat e pallatit. Në moshën 21 vjeçare Ibn Sinai e shkroi edhe veprën tjetër me titull El-Hikmet’ul-arudijjeh, në të cilën flet për të gjitha shkencat e kohës së tij, përveç matematikës.
Por, ndër të gjitha ato, vepra më e njohur e Ibn Sinait është El-Kanun fi’t-tibb (Kanoni i mjekësisë), pastaj Esh-Shifa‘ (Shërimi), En-Nexhat (Shpëtimi), ‘Ujun‘ul-hikmeh (Burimet e urtësisë), Danishnama-yi ‘Ala’i (Libri i dijes kushtuar Ala‘ud-Dewleh) dhe El-Isharat we’t-tenbihat (Vepra mbi instrukcionet dhe qortimet).
El-Kanun fi’t-tibb (Kanoni i mjekësisë)
Vepra Kanuni përbëhet prej pesë pjesëve. Është përkthyer në shumë gjuhë evropiane, kurse në gjuhën latine është përkthyer disa herë me titullin Canon. Në Perëndim deri në fund të shek. XI hixhrij/ XVII gregorian, në universitetet e tyre, Kanuni është konsideruar si burimi kryesor i mjekësisë, kurse edhe sot në Lindje, në botën myslimane shërben si burim serioz në medicinën myslimane, sikur në subkontinentin indo-pakistanez.
Kanuni i mjekësisë është vepër madhështore dhe ka përfshirë njohuritë e deriatëhershme të mjekësisë, duke i shtuar edhe inovacionet e vetë Ibn Sinait. Vepra ndahet në pesë libra dhe atë : Në kuadër të mjekësisë ka shkruar edhe trajtesa të tjera.
Esh-Shifa‘ (Shërimi)
Vepra Esh-Shifa, paraqet veprën në të hollësishme filozofike të natyrës peripatetike, në Evropë e njohur nga përkthimi në gjuhën latine si Suficientia. Vepra konsiderohet si vepra më e gjerë që ndonjëherë e ka shkruar një autor dhe përbëhet prej 18 vëllimeve. Madje kjo vepër quhet edhe enciklopedi. Një kopje e plotë e Shifa-së gjendet në Universitetin e Oksfordit. Sipas të dhënave që ofrojnë autorët e ndryshëm, vepra ka filluar të botohet tërësisht, por na mungojnë të dhënat se a është përfunduar botimi. Është e njohur se pjesë të caktuara të saj janë përkthyer në shumë gjuhë evropiane, si në gjuhën frënge, latine, spanjolle, çeko-sllovake etj.
Lista e ishujve të Ameriës Veriore
Në vazhdim është lista ishujve dhe grupeve ishullore të Amerikës Veriore.