cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Politika Libri i Dytë (Aristoteli)
Kundërshtimet e njëjta, ose pothuajse të njëjta, zbatohen për punën e mëvonshme të Platonit, Ligjet, dhe për këtë arsye më mirë të shqyrtonim shkurtimisht kushtetutën e përshkruar në të. Në Republikë, Sokrati ka vendosur përfundimisht vetëm në të gjitha disa pyetje; siç janë bashkësia e grave dhe fëmijëve, bashkësia e pronës dhe kushtetuta e shtetit. Popullsia është e ndarë në dy klasa - njëra prej vreshtarëve dhe tjetra e luftëtarëve; nga kjo e fundit merret një klasë e tretë e këshilltarëve dhe sunduesve të shtetit. Por Sokrati nuk ka përcaktuar nëse vreshtarët dhe artizanët do të kenë një pjesë në qeveri, dhe nëse edhe ata do të mbajnë armë dhe do të marrin pjesë në shërbimin ushtarak, apo jo. Ai sigurisht mendon se gratë duhet të marrin pjesë në edukimin e kujdestarëve dhe të luftojnë përkrah tyre. Pjesa e mbetur e punës është e mbushur me digresione të huaja për temën kryesore dhe me diskutime rreth arsimimit të kujdestarëve. Në Ligje nuk ka asgjë tjetër përveç ligjeve; nuk thuhet shumë për kushtetutën. Këtë, të cilin ai kishte ndërmend ta bënte më shumë nga lloji i zakonshëm, ai gradualisht e sjell në formën tjetër ose ideale. Sepse, me përjashtim të bashkësisë së grave dhe pasurisë, ai supozon se gjithçka është e njëjtë në të dy shtetet; duhet të ketë të njëjtin arsim; qytetarët e të dyve duhet të jetojnë të lirë nga profesionet servile dhe duhet të ketë vakte të përbashkëta në të dy. Dallimi i vetëm është se në Ligje, vaktet e zakonshme shtrihen për gratë, dhe luftëtarët numërojnë 5000, por në Republikë vetëm 1000.
Diskurset e Sokratit nuk janë kurrë të zakonshme; ata gjithmonë shfaqin hir dhe origjinalitet dhe mendim; por përsosmëria në gjithçka vështirë se mund të pritet. Ne nuk duhet të anashkalojmë faktin se numri i 5000 qytetarëve, i sapo përmendur tani, do të kërkojë një territor aq të madh sa Babilonia, ose ndonjë vend tjetër i madh, nëse kaq shumë persona do të mbështeten në përtaci, së bashku me gratë dhe shoqëruesit e tyre, i cili do të jetë një turmë shumëfish më e madhe. Në formulimin e një ideali, ne mund të supozojmë atë që dëshirojmë, por duhet të shmangim pamundësitë.
Thuhet se ligjvënësi duhet të ketë syrin e tij të drejtuar në dy pika - njerëzit dhe vendin. Por vendet fqinje gjithashtu nuk duhet të harrohen nga ai, së pari sepse shteti për të cilin ai ligjëson është që të ketë një jetë politike dhe jo një jetë të izoluar. Sepse një shtet duhet të ketë një forcë të tillë ushtarake që të jetë e dobishme kundër fqinjëve të saj, dhe jo thjesht e dobishme në shtëpi. Edhe nëse jeta e veprimit nuk pranohet të jetë më e mira, qoftë për individë apo shtete, përsëri një qytet duhet të jetë i frikshëm për armiqtë, qoftë pushtues apo tërheqës.
Ekziston edhe një pikë tjetër: A nuk duhet të përcaktohet sasia e pronës në një farë mënyre e cila ndryshon nga kjo duke qenë më e qartë? Për Sokratin thotë se një burrë duhet të ketë aq shumë pronë sa do t'i mundësojë atij të jetojë me temperaturë, e cila është vetëm një mënyrë për të thënë 'të jetosh mirë'; ky është një konceptim tepër i përgjithshëm. Më tej, një burrë mund të jetojë me shpejtësi dhe megjithatë i mjeruar. Një përkufizim më i mirë do të ishte që një burrë duhet të ketë aq shumë pronë sa do t'i mundësojë atij të jetojë jo vetëm me temperaturë, por në mënyrë të lirshme; nëse të dy ndahen, do të kombinohen me luksin; temperanca do të shoqërohet me mundin. Për liberalizmin dhe butësinë janë të vetmet cilësi të pranueshme që kanë të bëjnë me përdorimin e pronës. Një burrë nuk mund ta përdorë pasurinë me butësi ose guxim, por me shpejtësi dhe me lehtësi mund ta bëjë; dhe prandaj praktikimi i këtyre virtyteve është i pandashëm nga pasuria. Ekziston një mospërputhje, gjithashtu, në barazimin e pronës dhe mos rregullimin e numrit të qytetarëve; popullata do të mbetet e pakufizuar dhe ai mendon se do të barazohet mjaftueshëm nga një numër i caktuar martesash duke qenë të pafrytshme, megjithatë shumë prej tyre lindin nga të tjerët, sepse ai e gjen që të jetë kështu në shtetet ekzistuese. Por do të kërkohet kujdes më i madh se tani; sepse midis nesh, cilado qoftë numri i qytetarëve, prona shpërndahet gjithmonë midis tyre, dhe për këtë arsye askush nuk është në nevojë; por, nëse prona do të ishte e paaftë për t'u ndarë si në Ligje, të mbinumrit, qoftë të paktë apo të shumtë, nuk do të merrnin asgjë. Dikush do të kishte menduar se ishte edhe më e nevojshme të kufizohej popullsia sesa prona; dhe se kufiri duhet të përcaktohet duke llogaritur shanset e vdekshmërisë tek fëmijët, dhe të sterilitetit tek personat e martuar. Neglizhenca e kësaj teme, e cila në shtetet ekzistuese është kaq e zakonshme, është një shkak i pafund i varfërisë midis qytetarëve; dhe varfëria është prindi i revolucionit dhe krimit. Pheidon Korinthiani, i cili ishte një nga ligjvënësit më të flaktë, mendoi se familjet dhe numri i qytetarëve duhet të mbetej i njëjtë, megjithëse fillimisht të gjitha pjesët mund të kenë qenë të madhësive të ndryshme: por në Ligje ruhet parimi i kundërt. Ajo që për mendimin tonë është rregullimi i duhur do të duhet të shpjegohet këtu e tutje.
Ekziston një lëshim tjetër në Ligjet: Sokrati nuk na tregon se si ndryshojnë sunduesit nga nënshtetasit e tyre; ai vetëm thotë se ato duhet të jenë të lidhura si prishja dhe pupla, të cilat janë bërë nga leshi të ndryshëm. Ai lejon që e gjithë pasuria e një burri mund të rritet pesëfish, por pse nuk duhet që toka e tij të rritet në një farë mase? Përsëri, a do të nxitet menaxhimi i mirë i një familje nga rregullimi i tij i shtëpive? Sepse ai cakton secilit individ dy shtëpi në vende të ndara, dhe është e vështirë të jetosh në dy shtëpi.
Pjesa 7
Kushtetuta të tjera janë propozuar; disa nga persona privatë, të tjerë nga filozofë dhe burra shteti, që të gjithë vijnë më pranë atyre të krijuar ose ekzistues sesa të dy prej Platonit. Askush tjetër nuk ka prezantuar risi të tilla si bashkësia e grave dhe fëmijëve, ose tryezat publike për gratë: ligjvënësit e tjerë fillojnë me atë që është e nevojshme. Sipas mendimit të disave, rregullimi i pronës është pika kryesore e të gjithëve, kjo është çështja mbi të cilën kthehen të gjitha revolucionet. Ky rrezik u njoh nga Phaleas i Kalcedonit, i cili ishte i pari që pohoi se qytetarët e një shteti duhet të kishin zotërime të barabarta. Ai mendoi se në një koloni të re barazimi mund të realizohej pa vështirësi, jo aq lehtë kur një shtet ishte krijuar tashmë; dhe se atëherë mënyra më e shkurtër për të pasur fundin e dëshiruar do të ishte që të pasurit të jepnin dhe të mos merrnin pjesë martese, dhe të varfrit të mos i jepnin por t'i merrnin ato.
Platoni në Ligje ishte i mendimit se, në një farë mase, akumulimi duhet të lejohet, duke ndaluar, siç kam vërejtur tashmë, çdo qytetar të ketë më shumë se pesë herë kualifikimin minimal. Por ata që bëjnë ligje të tilla duhet të kujtojnë se cilat janë të përshtatshme të harrosh - që ligjvënësi që përcakton shumën e pasurisë duhet të përcaktojë edhe numrin e fëmijëve; sepse, nëse fëmijët janë shumë për pasurinë, ligji duhet të prishet. Dhe, përveç shkeljes së ligjit, është gjë e keqe që shumë nga të pasurit duhet të bëhen të varfër; sepse njerëzit me fat të shkatërruar janë të sigurt se do të nxisin revolucione. Se barazimi i pronave ushtron një ndikim në shoqërinë politike u kuptua qartë edhe nga disa prej ligjvënësve të vjetër. Ligjet u bënë nga Soloni dhe të tjerët që ndalonin një individ të zotëronte aq tokë sa dëshironte; dhe ka ligje të tjera në shtete që ndalojnë shitjen e pasurisë: midis Locrianëve, për shembull, ekziston një ligj që një burrë nuk duhet të shesë pronën e tij nëse nuk mund të provojë pa dyshim që ndonjë fatkeqësi i ka ndodhur. Përsëri, ka pasur ligje që urdhërojnë ruajtjen e pjesëve origjinale. Një ligj i tillë ekzistonte në ishullin Leucas dhe shfuqizimi i tij e bëri kushtetutën tepër demokratike, sepse sundimtarët nuk kishin më kualifikimin e përcaktuar. Përsëri, kur ka barazi të pasurisë, shuma mund të jetë ose shumë e madhe ose shumë e vogël, dhe poseduesi mund të jetojë ose në luks ose në varfëri. Qartë, pra, ligjvënësi nuk duhet të synojë vetëm barazimin e pronave, por edhe moderimin në sasinë e tyre. Më tej, nëse ai e përshkruan këtë shumë të moderuar në mënyrë të barabartë për të gjithë, ai nuk do të jetë më afër vlerës; sepse nuk janë zotërimet por dëshirat e njerëzimit ato që kërkojnë të barazohen, dhe kjo është e pamundur, përveç nëse sigurohet një arsim i mjaftueshëm nga ligjet. Por Phaleas ndoshta do të përgjigjet se kjo është pikërisht ajo që ai do të thotë; dhe që, sipas mendimit të tij, duhet të ketë në shtete, jo vetëm pronë të barabartë, por arsim të barabartë. Akoma ai duhet të tregojë saktësisht se çfarë do të thotë; dhe që, sipas mendimit të tij, duhet të ekzistojë një dhe e njëjta gjë për të gjithë, nëse është e një lloji që i predispozon njerëzit për koprraci, ambicie, ose të dyja. Për më tepër, problemet civile lindin, jo vetëm nga pabarazia e pronës, por nga pabarazia e nderit, megjithëse në mënyra të kundërta. Për njerëzit e thjeshtë grinden për pabarazinë e pronës, klasa e lartë për barazinë e nderit; siç thotë poeti
E keqja dhe e mira ashtu si nderi ndajnë
Tani cila është shërimi i këtyre tre çrregullimeve? Nga zotërimi dhe profesioni i parë, i moderuar; e dyta, zakonet e përmbajtjes; për sa i përket së tretës, nëse ndonjë kënaqësi dëshire varet nga vetvetja, ata do të gjejnë kënaqësinë e dëshirave të tyre askund tjetër përveç filozofisë; për të gjitha kënaqësitë e tjera ne jemi të varur nga të tjerët. Fakti është se krimet më të mëdha janë shkaktuar nga teprica dhe jo nga nevoja. Burrat nuk bëhen tiranë në mënyrë që të mos vuajnë nga të ftohtit; dhe për këtë arsye është i madh nderimi i dhënë, jo atij që vret një hajdut, por atij që vret një tiran. Kështu që ne shohim që institucionet e Phaleas bëjnë dobi vetëm kundër krimeve të vogla
Ekziston një kundërshtim tjetër ndaj tyre. Ato janë krijuar kryesisht për të promovuar mirëqenien e brendshme të shtetit. Por ligjvënësi duhet të marrë parasysh gjithashtu lidhjen e tij me kombet fqinje dhe me të gjithë ata që janë jashtë tij. Qeveria duhet të organizohet me synimin e forcës ushtarake; dhe për këtë ai nuk ka thënë asnjë fjalë. Dhe kështu në lidhje me pronën: nuk duhet të ketë vetëm mjaft për të furnizuar nevojat e brendshme të shtetit, por edhe për të përmbushur rreziqet që vijnë nga jashtë. Prona e shtetit nuk duhet të jetë aq e madhe sa fqinjët më të fuqishëm mund të tundohen prej tij, ndërsa pronarët nuk janë në gjendje të sprapsin pushtuesit; as akoma aq i vogël sa që shteti nuk është në gjendje të mbajë një luftë edhe kundër shteteve me fuqi të barabartë dhe me të njëjtin karakter. Phaleas nuk ka përcaktuar ndonjë rregull; por duhet të kemi parasysh se bollëku i pasurisë është një avantazh. Kufiri më i mirë me siguri do të jetë, që një fqinj më i fuqishëm nuk duhet të ketë asnjë nxitje për të shkuar në luftë me ju për shkak të tepërt të pasurisë tuaj, por vetëm të tillë që ai do të kishte pasur nëse do të kishit zotëruar më pak. Ekziston një histori që Eubulus, kur Autofradates do të rrethonte Atarneusin, i tha atij të merrte parasysh se sa kohë do të zgjaste operacioni dhe pastaj të llogariste koston që do të bëhej në atë kohë. "Për," tha ai, "Unë jam i gatshëm për një shumë më të vogël se ajo për të lënë Atarneus menjëherë". Këto fjalë të Eubulusit bënë një përshtypje tek Autofradatet dhe ai hoqi dorë nga rrethimi.
Barazimi i pronës është një nga gjërat që tentojnë të parandalojnë grindjet e qytetarëve. Jo se fitimi në këtë drejtim është shumë i madh. Sepse fisnikët do të jenë të pakënaqur, sepse ata e mendojnë veten të denjë për më shumë sesa një pjesë të barabartë të nderimeve; dhe kjo shpesh është gjetur të jetë një shkak i trazirave dhe revolucionit. Dhe koprracia e njerëzimit është e pangopur; në një kohë dy obolë paguheshin mjaftueshëm; por tani, kur kjo shumë është bërë e zakonshme, burrat gjithmonë duan gjithnjë e më shumë pa mbarim; sepse është e natyrës së dëshirës për të mos u kënaqur, dhe shumica e njerëzve jetojnë vetëm për kënaqjen e saj. Fillimi i reformës nuk është aq për të barazuar pronën sesa për të stërvitur llojet më fisnike të natyrave të mos dëshirojnë më shumë dhe për të parandaluar që niveli i ulët të marrë më shumë; që do të thotë, ato duhet të mbahen poshtë, por jo të keqtrajtohen. Përveç kësaj, barazimi i propozuar nga Phaleas është i papërsosur; sepse ai vetëm barazon tokën, ndërsa një njeri mund të jetë i pasur edhe me skllevër, bagëti dhe para, dhe me bollëkun e atyre që quhen sende të luajtshme të tij. Tani ose të gjitha këto gjëra duhet të barazohen, ose duhet të vendoset ndonjë kufi, ose duhet të lihen vetëm. Duket se Phaleas po ligjvënëson vetëm për një qytet të vogël, nëse, siç supozon ai, të gjithë artizanët do të jenë skllevër publik dhe jo të formojnë një pjesë plotësuese të trupit të qytetarëve. Por nëse ekziston një ligj që artizanët të jenë skllevër publikë, ai duhet të zbatohet vetëm për ata që merren me punë publike, si në Epidamnus, ose në Athinë për planin që Diophantus prezantoi dikur.
Nga këto vëzhgime çdokush mund të gjykojë se sa larg ishte gabim ose i drejtë Phaleas në idetë e tij
Hipodamusi, djali i Eurifonit, një vendas nga Mileti, i njëjti që shpiku artin e planifikimit të qyteteve dhe që gjithashtu vendosi Pireun - një njeri të çuditshëm, dashuria e të cilit për dallim e çoi atë në një ekscentricitet të përgjithshëm të jetës, gjë që bëri mendoni se ai preku (sepse ai do të vishte flokë të rrjedhshëm dhe zbukurime të shtrenjta; por këto ishin të veshura me një veshje të lirë, por të ngrohtë si në dimër ashtu edhe në verë); ai, përveç që aspironte të ishte i aftë në njohjen e natyrës, ishte personi i parë jo një burrë shteti që bëri kërkime për formën më të mirë të qeverisjes.
Qyteti i Hipodamus ishte i përbërë nga 10,000 qytetarë të ndarë në tre pjesë - një prej artizanëve, një prej bujqve dhe një e treta e mbrojtësve të armatosur të shtetit. Ai gjithashtu e ndau tokën në tre pjesë, një e shenjtë, një publike, e treta private: e para u veçua për të ruajtur adhurimin zakonor të zotave, e dyta ishte për të mbështetur luftëtarët, e treta ishte pronë e vreshtarëve. Ai gjithashtu ndau ligjet në tre klasa, dhe jo më shumë, sepse ai pohoi se ekzistojnë tre lëndë të padive - fyerja, lëndimi dhe vrasja. Ai gjithashtu krijoi një gjykatë të vetme përfundimtare të apelit, së cilës mund t'i referoheshin të gjitha shkaqet që duket se ishin vendosur në mënyrë jo të duhur; këtë gjykatë që ai e formoi nga pleqtë e zgjedhur për qëllimin. Ai ishte më tej i mendimit se vendimet e gjykatave nuk duhej të jepeshin nga përdorimi i një guralecë votimi, por që secili të kishte një tabletë në të cilën ai jo vetëm që mund të shkruante një dënim të thjeshtë, ose ta linte tabletën bosh për lirimi i thjeshte; por, nëse pjesërisht e liroi dhe pjesërisht e dënoi, ai duhej të dallonte në përputhje me rrethanat. Për ligjin ekzistues ai kundërshtoi që i detyronte gjykatësit të ishin fajtorë për dëshmi të rreme, nga cilado mënyrë ata votuan. Ai gjithashtu miratoi që ata që zbuluan ndonjë gjë për të mirën e shtetit duhet të nderohen; dhe ai siguroi që fëmijët e qytetarëve të cilët vdiqën në betejë duhet të mirëmbahen me shpenzimet publike, sikur një miratim i tillë të mos ishte dëgjuar kurrë më parë, megjithatë ekziston në të vërtetë në Athinë dhe në vende të tjera. Sa i përket magjistratëve, ai do t'i zgjidhte të gjithë nga populli, domethënë nga tre klasat e përmendura tashmë, dhe ata që u zgjodhën duhej të ruanin interesat e publikut, të huajve dhe jetimëve. Këto janë pikat më të goditura në kushtetutën e Hipodamit. Nuk ka shumë tjetër
E para nga këto propozime për të cilat mund të merret kundërshtimi është ndarja e trefishtë e qytetarëve. Artizanët, vreshtarët dhe luftëtarët, të gjithë kanë një pjesë në qeveri. Por vreshtarët nuk kanë krahë, dhe artizanët as armë as tokë, dhe për këtë arsye ata bëhen të gjithë përveç skllevërve të klasës luftëtare. Se ata duhet të ndajnë në të gjitha zyrat është një pamundësi; për gjeneralët dhe rojet e qytetarëve, dhe gati të gjithë magjistratët kryesorë, duhet të merren nga klasa e atyre që mbajnë armë. Megjithatë, nëse dy klasat e tjera nuk kanë asnjë pjesë në qeveri, si mund të jenë ata qytetarë besnikë? Mund të thuhet se ata që kanë armë duhet të jenë domosdoshmërisht zotërues të të dy klasave të tjera, por kjo nuk arrihet aq lehtë nëse nuk janë të shumta; dhe nëse janë, pse duhet që klasat e tjera të marrin pjesë në qeveri, ose të kenë fuqi për të emëruar gjyqtarë? Më tej, çfarë përdorimi kanë fermerët në qytet? Duhet të ketë artizanë, sepse këta kërkohen në çdo qytet dhe ata mund të jetojnë me zanatin e tyre, si kudo tjetër; dhe vreshtarët gjithashtu, nëse vërtet u siguronin luftëtarëve ushqim, me të drejtë mund të kishin një pjesë të qeverisë. Por në republikën e Hipodamit ata supozohet se kanë tokë të tyren, të cilën e kultivojnë për përfitime të tyre private. Përsëri, për sa i përket kësaj toke të përbashkët nga e cila mirëmbahen ushtarët, nëse ata do të jenë vetë kultivuesit e saj, klasa luftëtare do të jetë identike me bujqit, megjithëse ligjvënësi synonte të bënte një dallim midis tyre. Nëse, përsëri, do të ketë kultivues të tjerë të ndryshëm si nga vreshtarët, që kanë tokë të tyre dhe nga luftëtarët, ata do të bëjnë një klasë të katërt, e cila nuk ka vend në shtet dhe nuk ka pjesë në asgjë. Ose, nëse të njëjtët persona do të punojnë tokat e tyre, dhe ato të publikut gjithashtu, ata do të kenë vështirësi në furnizimin me sasinë e prodhimit që do të mbajë dy familje: dhe pse, në këtë rast, duhet të ketë ndonjë ndarje, sepse ata mund të gjejnë vetë ushqim dhe t'u japin luftëtarëve nga e njëjta tokë dhe të njëjtat pjesë? Me siguri ka një konfuzion të madh në të gjithë këtë.
As ligji nuk duhet të lavdërohet që thotë se gjyqtarët, kur u shtrohet një çështje e thjeshtë, duhet të bëjnë dallimin në gjykimin e tyre; sepse gjyqtari shndërrohet kështu në një arbitër. Tani, në një arbitrazh, megjithëse arbitrat janë të shumtë, ata bisedojnë me njëri-tjetrin për vendimin, dhe për këtë arsye ata mund të bëjnë dallimin; por në gjykata kjo është e pamundur dhe, me të vërtetë, shumica e ligjvënësve marrin mundime për të parandaluar gjykatësit të mbajnë ndonjë komunikim me njëri-tjetrin. Përsëri, a nuk do të ketë konfuzion nëse gjykatësi mendon se duhet të jepet dëmi, por jo aq sa kërkon paditësi? Ai kërkon, të themi, për njëzet mina, dhe gjykatësi i lejon atij dhjetë mina (ose në përgjithësi paditësi kërkon më shumë dhe gjykatësi lejon më pak), ndërsa një gjykatës tjetër lejon pesë, një tjetër katër mina. Në këtë mënyrë ata do të vazhdojnë të ndajnë dëmet, dhe disa do t'i japin të gjithë dhe të tjerëve asgjë: si do të merret llogaria përfundimtare? Përsëri, askush nuk pretendon se ai që voton për një pafajësi ose dënim të thjeshtë vë në mend veten e tij, nëse aktakuza është hedhur në një formë të pakualifikuar; dhe kjo është e drejtë, sepse gjyqtari që shpall pafajësi nuk vendos që i pandehuri të mos detyrohet asgjë, por që ai të mos i detyrohet njëzet minave. Ai është vetëm fajtor për dëshmi të rreme që mendon se i pandehuri nuk duhet të paguajë njëzet mina, dhe megjithatë e dënon atë.
Pjesa 9
Në qeveritë e Lacedaemon dhe Kretës, dhe në të vërtetë në të gjitha qeveritë, duhet të merren parasysh dy pika: së pari, nëse ndonjë ligj i veçantë është i mirë apo i keq, kur krahasohet me shtetin perfekt; së dyti, nëse është apo nuk është në përputhje me idenë dhe karakterin që ligjvënësi ka vendosur para qytetarëve të tij. Në përgjithësi pranohet se në një shtet të rregulluar mirë qytetarët duhet të kenë kohën e lirë dhe nuk duhet të sigurojnë nevojat e tyre të përditshme, por ekziston një vështirësi për të parë se si do të arrihet kjo kohë e lirë. Penestae Thesaliane shpesh janë ngritur kundër zotërve të tyre dhe Helotët në të njëjtën mënyrë kundër Lacedaemonians, për fatkeqësitë e të cilëve ata janë gjithmonë në pritje. Sidoqoftë, asgjë e këtij lloji nuk u ka ndodhur ende Kretanëve; arsyeja ndoshta është se qytetet fqinje, edhe kur janë në luftë me njëri-tjetrin, kurrë nuk krijojnë një aleancë me bujkrobë rebelë, rebelime nuk janë për interesin e tyre, pasi që ata vetë kanë një popullsi të varur. Ndërsa të gjithë fqinjët e Lacedaemonians, qoftë Argives, Mesenians, ose Arcadians, ishin armiqtë e tyre. Në Thesali, përsëri, revolta fillestare e skllevërve ndodhi sepse Thesalianët ishin akoma në luftë me Akejtë, Perrehabët dhe Magnezët fqinjë. Përveç kësaj, nëse nuk do të kishte ndonjë vështirësi tjetër, trajtimi ose menaxhimi i skllevërve është një çështje e mundimshme; sepse, nëse nuk mbahen në dorë, ata janë të pafytyrë dhe mendojnë se janë aq të mirë sa zotërit e tyre dhe, nëse trajtohen ashpër, ata i urrejnë dhe komplotojnë kundër tyre. Tani është e qartë se kur këto janë rezultatet, qytetarët e një shteti nuk kanë zbuluar sekretin e menaxhimit të popullatës së tyre subjekt.
Përsëri, licenca e grave Lacedaemoniane mposht qëllimin e kushtetutës spartane dhe është e dëmshme për lumturinë e shtetit. Sepse, një burrë dhe grua që janë secila pjesë e çdo familjeje, shteti mund të konsiderohet si i ndarë në mënyrë të barabartë në burra dhe gra; dhe, për këtë arsye, në ato shtete në të cilat gjendja e grave është e keqe, gjysma e qytetit mund të konsiderohet se nuk ka ligje. Dhe kjo është ajo që ka ndodhur në të vërtetë në Sparta; ligjvënësi donte ta bënte të gjithë shtetin të guximshëm dhe të butë, dhe ai e ka realizuar qëllimin e tij në rastin e burrave, por ai ka lënë pas dore gratë, të cilat jetojnë në çdo lloj mosbesimi dhe luksi. Pasoja është që në një shtet të tillë pasuria vlerësohet shumë lart, veçanërisht nëse qytetari bie nën sundimin e grave të tyre, pas mënyrës së racave më luftarake, përveç Celtëve dhe disa të tjerëve që aprovojnë haptazi dashuritë mashkullore. Mitologu i vjetër do të dukej se kishte të drejtë në bashkimin e Ares dhe Afërditës, sepse të gjitha racat luftarake janë të prirura për dashurinë ose të burrave ose të grave. Kjo u ilustrua midis spartanëve në ditët e madhështisë së tyre; shumë gjëra menaxhoheshin nga gratë e tyre. Por çfarë ndryshimi bën nëse gratë sundojnë, apo sunduesit sundohen nga gratë? Rezultati është i njëjtë. Edhe në lidhje me guximin, i cili nuk është i dobishëm në jetën e përditshme dhe është i nevojshëm vetëm në luftë, ndikimi i grave Lacedaemonian ka qenë më djallëzor. E keqja u tregua në pushtimin Theban, kur, ndryshe nga gratë qytete të tjera, ato ishin krejtësisht të padobishme dhe shkaktonin më shumë konfuzion se armiku. Kjo licencë e grave Lacedaemonian ekzistonte që nga kohërat më të hershme dhe ishte vetëm ajo që mund të pritej. Sepse, gjatë luftërave të Lacedaemonians, së pari kundër Argives, dhe më pas kundër Arcadians dhe Mesenians, burrat ishin larg shtëpisë dhe, me kthimin e paqes, ata u dorëzuan në dorën e ligjvënësit, të përgatitur tashmë nga disiplina e jetës së një ushtari (në të cilën ka shumë elementë të virtytit), për të marrë dekretet e tij. Por, kur Lycurgus, siç thotë tradita, donte t'i fuste gratë nën ligjet e tij, ata rezistuan dhe ai hoqi dorë nga përpjekja. Këto, pra, janë shkaqet e asaj që ndodhi atëherë, dhe ky defekt në kushtetutë duhet t'u atribuohet atyre. Sidoqoftë, ne nuk po konsiderojmë atë që është ose nuk duhet të justifikohet, por atë që është e drejtë ose e gabuar, dhe çrregullimi i grave, siç kam thënë tashmë, jo vetëm që i jep një ajër indecorum kushtetutës së konsideruar në vetvete, por tenton në një masë për të nxitur koprracinë.
Përmendja e koprracisë natyrshëm sugjeron një kritikë mbi pabarazinë e pronës. Ndërsa disa nga qytetarët spartanë kanë prona mjaft të vogla, të tjerët kanë shumë të mëdha; prandaj toka ka kaluar në duart e disave. Dhe kjo është për shkak të ligjeve të gabuara; sepse, edhe pse ligjvënësi me të drejtë qëndron për të turpëruar shitjen ose blerjen e një trashëgimie, ai lejon këdo që dëshiron ta japë ose ta lë trashëgim atë. Megjithatë, të dyja praktikat çojnë në të njëjtin rezultat. Dhe gati dy të pestat e të gjithë vendit mbahen nga gratë; kjo për shkak të numrit të trashëgimtareve dhe pajëve të mëdha të zakonshme. Me siguri do të kishte qenë më mirë të mos kishim dhënë pajë fare, ose, nëse ka, por të vogla ose të moderuara. Ndërsa ligji qëndron tani, një burrë mund t'i dhurojë trashëgimisë së tij cilitdo që do, dhe, nëse ai vdes i zymtë, privilegji i dhënies së saj zbret te trashëgimtari i tij. Prandaj, megjithëse vendi është në gjendje të mbajë 1500 kalorës dhe 30,000 hoplitë, i gjithë numri i qytetarëve spartanë ra nën 1000. Rezultati provon natyrën e gabuar të ligjeve të tyre në lidhje me pronën; sepse qyteti u fundos nën një humbje të vetme; dëshira e njerëzve ishte shkatërrimi i tyre. Ekziston një traditë që, në ditët e mbretërve të tyre të lashtë, ata e kishin zakon të jepnin të drejtat e shtetësisë për të huajt, dhe për këtë arsye, përkundër luftërave të tyre të gjata, asnjë mungesë popullsie nuk u përjetua prej tyre; në të vërtetë, në të njëjtën kohë thuhet se Sparta numëronte jo më pak se 10,000 qytetarë Pavarësisht nëse kjo deklaratë është e vërtetë apo jo, sigurisht që do të kishte qenë më mirë të ruhej numri i tyre duke barazuar pronën. Përsëri, ligji që lidhet me lindjen e fëmijëve është negativ në korrigjimin e kësaj pabarazie. Për ligjvënësin, duke dashur të kishte sa më shumë spartanë, i inkurajoi qytetarët të kishin familje të mëdha; dhe ka një ligj në Sparta që babai i tre djemve do të përjashtohet nga shërbimi ushtarak, dhe ai që ka katër nga të gjitha barrat e shtetit. Megjithatë është e qartë se, nëse do të kishte shumë fëmijë, toka do të shpërndahej siç është, shumë prej tyre duhet domosdoshmërisht të bien në varfëri.
Kushtetuta e Lacedaemonian është e dëmtuar në një pikë tjetër; E kam fjalën për Eforative. Kjo gjykatë ka autoritet në çështjet më të larta, por Eforët zgjidhen nga i gjithë populli, dhe kështu zyra është e përshtatshme të bjerë në duart e burrave shumë të varfër, të cilët, duke qenë keq, janë të hapur për ryshfet. Ka pasur shumë shembuj në Sparta të kësaj të keqe në kohërat e mëparshme; dhe krejt kohët e fundit, në çështjen e Andrianëve, disa nga Eforët që u ryshfet bënë të pamundurën për të shkatërruar shtetin. Dhe aq e madhe dhe tiranike është fuqia e tyre, saqë edhe mbretërit janë detyruar t'i gjykojnë ata, kështu që, në këtë mënyrë si dhe së bashku me zyrën mbretërore, e gjithë kushtetuta është përkeqësuar dhe nga të qenit një aristokraci është kthyer në një demokraci. Eforaliteti sigurisht që e mban shtetin të bashkuar; për njerëzit janë të kënaqur kur ata kanë një pjesë në zyrën më të lartë, dhe rezultati, qoftë për shkak të ligjvënësit ose për shkak të fatit, ka qenë i dobishëm. Nëse një kushtetutë do të jetë e përhershme, të gjitha pjesët e shtetit duhet të dëshirojnë që ajo të ekzistojë dhe të ruhen të njëjtat rregullime. Ky është rasti në Sparta, ku mbretërit dëshirojnë përhershmërinë e saj, sepse ata kanë nderin e duhur për personat e tyre; fisnikët sepse përfaqësohen në këshillin e pleqve (sepse detyra e pleqve është një shpërblim i virtytit); dhe njerëzit, sepse të gjithë kanë të drejtë për t'u përmbajtur. Zgjedhja e Ephors nga i gjithë populli është krejt e drejtë, por nuk duhet të vazhdojë në modën e tanishme, e cila është tepër fëminore. Përsëri, ata kanë vendim për shkaqe të mëdha, megjithëse janë burra mjaft të zakonshëm, dhe për këtë arsye ata nuk duhet t'i përcaktojnë ato thjesht me gjykimin e tyre, por sipas rregullave të shkruara dhe sipas ligjeve. Mënyra e tyre e jetës, gjithashtu, nuk është në përputhje me frymën e kushtetutës - ata kanë një marrëveshje shumë të licencës; ndërsa, në rastin e shtetasve të tjerë, tejkalimi i rreptësisë është aq i patolerueshëm sa ata ikin nga ligji në kënaqësinë e fshehtë të kënaqësive sensuale.
Përsëri, këshilli i pleqve nuk është i lirë nga defektet. Mund të thuhet se pleqtë janë burra të mirë dhe të stërvitur mirë në virtytin burrëror; dhe se, prandaj, ka një avantazh për shtetin që t'i ketë ato. Por që gjykatësit e shkaqeve të rëndësishme duhet të mbajnë funksionin për jetën është një gjë e diskutueshme, sepse mendja plaket, si dhe trupi. Dhe kur burrat janë edukuar në një mënyrë të tillë që as vetë ligjvënësi nuk mund t'u besojë atyre, ekziston rreziku real. Shumë prej pleqve dihet mirë se kanë marrë ryshfet dhe kanë qenë fajtorë për anësi në punët publike. Dhe për këtë arsye ata nuk duhet të jenë të papërgjegjshëm; prapë në Spartë janë kaq. Por (mund të përgjigjet), "Të gjitha gjykatësit janë përgjegjës përpara Eforëve". Po, por kjo prerogativë është shumë e madhe për ta, dhe ne pohojmë se kontrolli duhet të ushtrohet në ndonjë mënyrë tjetër. Më tej, mënyra në të cilën spartanët zgjedhin pleqtë e tyre është fëminore; dhe është e papërshtatshme që personi që do të zgjidhet duhet të paraqesë për zyrë; duhet të caktohet më i vlefshmi, pavarësisht nëse ai zgjedh apo jo. Dhe këtu ligjvënësi tregon qartë të njëjtin qëllim që shfaqet në pjesë të tjera të kushtetutës së tij; ai do të kishte ambicioz qytetarët e tij dhe ai e ka llogaritur këtë cilësi në zgjedhjen e pleqve; sepse askush nuk do të kërkonte të zgjidhej po të mos ishte ai. Megjithatë ambicia dhe koprracia, pothuajse më shumë se çdo pasion tjetër, janë motivet e krimit.
Pavarësisht nëse mbretërit janë apo nuk janë avantazh për shtetet, unë do ta shqyrtoj në një kohë tjetër; ato gjithsesi duhet të zgjidhen, jo siç janë tani, por në lidhje me jetën dhe sjelljen e tyre personale. Vetë legjislatori natyrisht nuk mendonte se ai mund t'i bënte ata njerëz me të vërtetë të mirë; të paktën ai tregon një mosbesim të madh ndaj virtytit të tyre. Për këtë arsye spartanët u bashkuan armiqve me ta në të njëjtën ambasadë dhe grindjet midis mbretërve u mbajtën si konservatore të shtetit.
As prezantuesi i parë i ngrënies së zakonshme, të quajtur 'fiditia', nuk i rregulloi ato mirë. Argëtimi duhet të ishte siguruar me kosto publike, si në Kretë; por midis Lacedaemonians secili pritet të kontribuojë, dhe disa prej tyre janë shumë të varfër për të përballuar shpenzimet; kështu qëllimi i ligjvënësit është i zhgënjyer. Ushqimet e zakonshme kishin për qëllim të ishin një institucion popullor, por mënyra ekzistuese e rregullimit të tyre është e kundërta e atyre popullore. Sepse shumë të varfërit mezi marrin pjesë në to; dhe, sipas zakonit antik, ata që nuk mund të kontribuojnë nuk lejohen të mbajnë të drejtat e tyre të shtetësisë.
Ligji për admiralët spartanë shpesh është censuruar dhe me drejtësi; është një burim përçarjeje, sepse mbretërit janë gjeneralë të përhershëm dhe kjo detyrë admirali nuk është veçse vendosja e një mbreti tjetër
Akuza që Platoni ngre, në Ligje, kundër qëllimit të ligjvënësit, është gjithashtu e justifikuar; e gjithë kushtetuta ka marrë parasysh vetëm një pjesë të virtytit - virtytin e ushtarit, i cili jep fitoren në luftë. Për sa kohë që ishin në luftë, pushteti i tyre u ruajt, por kur ata arritën perandorinë ranë në artet e paqes nuk dinin asgjë dhe kurrë nuk ishin angazhuar në ndonjë punë më të lartë se lufta. Ekziston edhe një gabim tjetër, po aq i madh, në të cilin kanë rënë. Megjithëse ata me të vërtetë mendojnë se të mirat për të cilat njerëzit pretendojnë se do të blihen me anë të virtytit sesa me ves, ata gabojnë duke supozuar se këto të mira duhen preferuar nga virtyti që i fiton ato.
Edhe një herë: të ardhurat e shtetit menaxhohen keq; nuk ka para në thesar, megjithëse ata janë të detyruar të bëjnë luftëra të mëdha dhe nuk janë të gatshëm të paguajnë taksa. Pjesa më e madhe e tokës që është në duart e Spartanëve, ata nuk shikojnë nga afër kontributet e njëri-tjetrit. Rezultati që ligjvënësi ka prodhuar është i kundërt i dobishëm; sepse ai e ka bërë qytetin e tij të varfër dhe qytetarët e tij të pangopur.
Duke respektuar mjaft kushtetutën spartane, nga të cilat këto janë defektet kryesore
Pjesa 10
Kushtetuta e Kretës gati i ngjan Spartanit dhe në disa pika është mjaft e mirë; por në pjesën më të madhe më pak të përsosur në formë. Kushtetutat e vjetra janë përgjithësisht më pak të hollësishme se ato të mëvonshmet, dhe Lacedaemonian thuhet të jetë, dhe ka të ngjarë të jetë, në një masë shumë të madhe, një kopje e Kretës. Sipas traditës, Lycurgus, kur pushoi të ishte kujdestari i mbretit Charillus, shkoi jashtë vendit dhe pjesën më të madhe të kohës e kaloi në Kretë. Për të dy vendet janë gati të lidhura; Lyctians janë një koloni e Lacedaemonians, dhe kolonistët, kur ata erdhën në Kretë, miratuan kushtetutën që ata gjetën ekzistuese në mesin e banorëve. Edhe sot e kësaj dite Perioeci, ose popullsia subjekt i Kretës, qeverisen nga ligjet origjinale që Minos supozohet të ketë miratuar. Ishulli duket se synohet nga natyra për sundim në Hellas dhe të jetë i vendosur mirë; ajo shtrihet përtej detit, rreth të cilit janë vendosur pothuajse të gjithë Helenët; dhe ndërsa një fund nuk është larg Peloponezit, tjetri pothuajse arrin në rajonin e Azisë rreth Triopium dhe Rodos. Prandaj Minos fitoi perandorinë e detit, duke nënshtruar disa prej ishujve dhe duke kolonizuar të tjerët; më në fund ai pushtoi Siçilinë, ku vdiq afër Kamikusit.
Institucionet e Kretës i ngjajnë Lacedaemonianit. Helotët janë vreshtarët e njërit, Perioeci i tjetrit, dhe të dy Kretasit dhe Lacedaemonians kanë vakte të përbashkëta, të cilat quheshin antikisht nga Lacedaemonians jo 'fiditia' por 'andria'; dhe Kretasit kanë të njëjtën fjalë, përdorimi i së cilës dëshmon se vaktet e zakonshme fillimisht erdhën nga Kreta. Më tej, të dy kushtetutat janë të ngjashme; sepse zyra e Ephors është e njëjtë me atë të Kretit Cosmi, i vetmi ndryshim është se ndërsa Ephors janë pesë, Cosmi janë dhjetë në numër. Pleqtë, gjithashtu, u përgjigjen pleqve në Kretë, të cilët quhen nga Kretasit këshilli. Dhe zyra mbretërore dikur ekzistonte në Kretë, por u shfuqizua, dhe Cosmi tani ka detyrën t'i udhëheqë ata në luftë. Të gjitha klasat marrin pjesë në ecclesia, por ajo mund të ratifikojë vetëm dekretet e pleqve dhe Cosmi.
Ushqimet e zakonshme të Kretës sigurisht që menaxhohen më mirë sesa Lacedaemonian; sepse në Lacedaemon secili paguan aq shumë për kokë, ose, nëse dështon, ligji, siç e kam shpjeguar tashmë, e ndalon atë të ushtrojë të drejtat e shtetësisë. Por në Kretë ato janë me një karakter më popullor. Aty, nga të gjitha frytet e tokës dhe bagëtisë që rriten në tokat publike dhe nga haraçi që paguhet nga Perioeci, një pjesë u është caktuar perëndive dhe shërbimit të shtetit, dhe një tjetër për vaktet e zakonshme, në mënyrë që burrat, gratë dhe fëmijët të mbështeten të gjithë jashtë një aksioni të zakonshëm. Ligjvënësi ka shumë mënyra të zgjuara për të siguruar moderim në të ngrënë, të cilat ai i koncepton si fitim; ai gjithashtu inkurajon ndarjen e burrave nga gratë, që të mos kenë shumë fëmijë dhe shoqërimin e burrave me njëri-tjetrin - nëse kjo është një gjë e mirë apo e keqe, unë do të kem një mundësi të shqyrtoj në një kohë tjetër. Por që vaktet e zakonshme të Kretës porositen më mirë sesa Lacedaemonian nuk mund të ketë dyshim.
Nga ana tjetër, Cosmi janë edhe një institucion më i keq se Eforët, nga të cilët ata kanë të gjitha të këqijat pa të mirën. Ashtu si Eforët, ata janë persona të rastësishëm, por në Kretë kjo nuk kundërpeshohet nga një avantazh përkatës politik. Në Sparta secili ka të drejtë dhe trupi i njerëzve, që ka një pjesë në zyrën më të lartë, dëshiron që kushtetuta të jetë e përhershme. Por në Kretë Cosmi zgjidhen nga familje të caktuara, dhe jo nga i gjithë populli, dhe pleqtë nga ata që kanë qenë Cosmi.
E njëjta kritikë mund të bëhet për Kretasin, e cila është bërë tashmë për pleqtë e Lacedaemonianit. Papërgjegjësia dhe qëndrimi i tyre në jetë është një privilegj shumë i madh dhe pushteti i tyre arbitrar për të vepruar sipas gjykimit të tyre dhe për të dhënë ligjin e shkruar është i rrezikshëm. Nuk është asnjë provë e mirësisë së institucionit që njerëzit nuk janë të pakënaqur që të përjashtohen nga ai. Sepse nuk ka asnjë përfitim për t'u bërë nga zyra si nga Eforaliteti, pasi, ndryshe nga Eforët, Cosmi, duke qenë në një ishull, hiqen nga tundimi.
Ilaçi me të cilin korrigjojnë të keqen e këtij institucioni është një i jashtëzakonshëm, i përshtatshëm më shumë një oligarkie të ngushtë sesa një shteti kushtetues. Për Cosmi shpesh dëbohen nga një komplot i kolegëve të tyre, ose të individëve privatë; dhe atyre u lejohet gjithashtu të japin dorëheqjen para se të skadojë mandati i tyre. Me siguri që të gjitha çështjet e këtij lloji rregullohen më mirë me ligj sesa me vullnetin e njeriut, i cili është një rregull shumë i pasigurt. Më e keqja nga të gjitha është pezullimi i zyrës së Cosmi, një pajisje në të cilën fisnikët shpesh drejtohen kur nuk do t'i nënshtrohen drejtësisë. Kjo tregon se qeveria e Kretës, megjithëse posedon disa nga karakteristikat e një shteti kushtetues, është me të vërtetë një oligarki e afërt.
Fisnikët gjithashtu kanë një zakon të vendosin një shef; ata mbledhin së bashku një aheng mes njerëzve të thjeshtë dhe miqve të tyre dhe pastaj grinden dhe zihen me njëri-tjetrin. Çfarë është kjo përveç shkatërrimit të përkohshëm të shtetit dhe shpërbërjes së shoqërisë? Një qytet është në një gjendje të rrezikshme kur ata që janë të gatshëm janë gjithashtu në gjendje ta sulmojnë atë. Por, siç e kam thënë tashmë, ishulli i Kretës është i shpëtuar nga situata e saj; distanca ka të njëjtin efekt si ndalimi lakedemonian i të huajve; dhe Kretasit nuk kanë sundime të huaja. Kjo është arsyeja pse Perioeci janë të kënaqur në Kretë, ndërsa Helotët vazhdimisht revoltohen. Por kur kohët e fundit pushtuesit e huaj gjetën rrugën e tyre në ishull, dobësia e kushtetutës së Kretës u zbulua. Mjaft me qeverinë e Kretës.
Pjesa 11
Kartagjenasit gjithashtu konsiderohet të kenë një formë të shkëlqyer të qeverisjes, e cila ndryshon nga ajo e çdo shteti tjetër në disa aspekte, megjithëse është në disa ngjashëm me Lacedaemonianin. Në të vërtetë, të tre shtetet - Lacedaemonian, Kretan dhe Carthaginian - gati i ngjajnë njëri-tjetrit dhe janë shumë të ndryshëm nga të tjerët. Shumë nga institucionet Kartagjenase janë të shkëlqyera Superioriteti i kushtetutës së tyre vërtetohet nga fakti se njerëzit e thjeshtë i qëndrojnë besnikë kushtetutës, Kartagjenasit nuk kanë pasur kurrë ndonjë rebelim për të cilin flitet dhe nuk kanë qenë kurrë nën sundimin e një tirani
Ndër pikat në të cilat kushtetuta Kartagjeniane i ngjan Lacedaemonian janë këto: Tabelat e zakonshme të klubeve përgjigjen për fiditinë spartane dhe magjistraturën e tyre të 104 deri në Eforet; por, ndërsa Ephors janë persona të rastësishëm, magjistratët e Kartagjenasve zgjidhen sipas meritës - ky është një përmirësim. Ata kanë gjithashtu mbretërit e tyre dhe gerusian e tyre, ose këshillin e pleqve, të cilët korrespondojnë me mbretërit dhe pleqtë e Spartës. Mbretërit e tyre, ndryshe nga Spartanët, nuk janë gjithmonë nga e njëjta familje, as nga një familje e zakonshme, por nëse ka ndonjë familje të dalluar ata zgjidhen jashtë saj dhe nuk emërohen nga senori - kjo është shumë më mirë. Oficerë të tillë kanë fuqi të madhe, dhe për këtë arsye, nëse janë persona me vlerë të vogël, bëjnë një dëm të madh dhe ata tashmë kanë bërë dëm në Lacedaemon.
Shumica e defekteve ose devijimeve nga shteti perfekt, për të cilat do të censurohej kushtetuta Kartagjenase, zbatohen në mënyrë të barabartë për të gjitha format e qeverisjes që kemi përmendur. Por nga devijimet nga aristokracia dhe qeveria kushtetuese, disa anojnë më shumë nga demokracia dhe disa nga oligarkia. Mbretërit dhe pleqtë, nëse janë unanimë, mund të përcaktojnë nëse do ose nuk do të sjellin një çështje para njerëzve, por kur nuk janë unanimë, populli vendos edhe për çështje të tilla. Dhe çfarëdo që mbretërit dhe pleqtë të sjellin para njerëzve jo vetëm që dëgjohet, por edhe përcaktohet prej tyre, dhe kushdo që i pëlqen mund ta kundërshtojë atë; tani kjo nuk lejohet në Sparta dhe Kretë. Që gjyqtarët e pesë personave që kanë nën vete shumë çështje të rëndësishme duhet të kooptohen, që ata të zgjedhin këshillin suprem prej 100 dhe të mbajnë funksionet më gjatë se gjyqtarët e tjerë (sepse ata janë praktikisht sundimtarë si para ashtu edhe pasi të mbajnë funksionet) - këto janë tipare oligarkike; qënia e tyre pa pagë dhe e pazgjedhur me short, dhe çdo pikë e ngjashme, siç është praktika e gjykimit të të gjitha padive nga magjistratët, dhe jo disa nga një klasë gjyqtarësh ose jurish dhe disa nga një tjetër, si në Lacedaemon, janë karakteristikë e aristokracia. Kushtetuta Kartagjenase devijon nga aristokracia dhe anon nga oligarkia, kryesisht në një pikë ku opinioni popullor është në anën e tyre. Për burrat në përgjithësi mendojnë se magjistratët duhet të zgjidhen jo vetëm për meritat e tyre, por për pasurinë e tyre: një burrë, thonë ata, i cili është i varfër nuk mund të qeverisë mirë - ai nuk e ka kohën e lirë. Nëse, atëherë, zgjedhja e magjistratëve për pasurinë e tyre do të ishte karakteristikë e oligarkisë dhe zgjedhja për meritë të aristokracisë, do të ketë një formë të tretë nën të cilën do të kuptohet kushtetuta e Kartagjenës; sepse Kartagjenasit zgjedhin magjistratët e tyre, dhe veçanërisht më të lartin prej tyre - mbretërit dhe gjeneralët e tyre - me një sy si për meritë ashtu edhe për pasurinë.
Por ne duhet të pranojmë që, duke devijuar kështu nga aristokracia, ligjvënësi ka bërë një gabim. Asgjë nuk është më e domosdoshme sesa të sigurohet që klasa më e lartë, jo vetëm kur është në detyrë, por edhe kur është jashtë zyrës, të ketë kohën e lirë dhe të mos e turpërojë veten në asnjë mënyrë; dhe kësaj vëmendja e tij duhet së pari të drejtohet. Edhe nëse duhet të keni parasysh pasurinë, në mënyrë që të siguroni kohën e lirë, megjithatë është sigurisht një gjë e keqe që zyrat më të mëdha, të tilla si ato të mbretërve dhe gjeneralëve, duhet të blihen. Ligji që lejon këtë abuzim e bën pasurinë më shumë llogari sesa virtytin, dhe i gjithë shteti bëhet i pangopur. Sepse, sa herë që krerët e shtetit vlerësojnë diçka të nderuar, qytetarët e tjerë do të ndjekin shembullin e tyre; dhe, kur virtyti nuk e ka vendin e parë, aristokracia e tyre nuk mund të vendoset fort. Ata që kanë qenë në kurriz të blerjes së vendeve të tyre do të kenë zakon të paguajnë vetveten; dhe është absurde të supozohet se një njeri i varfër dhe i ndershëm do të dëshirojë të bëjë fitime, dhe se një pullë më e ulët e njeriut që ka bërë një shpenzim të madh nuk do të bëjë. Prandaj ata duhet të sundojnë ata që janë në gjendje të sundojnë më mirë. Dhe edhe nëse ligjvënësi nuk kujdeset për të mbrojtur të mirën nga varfëria, ai gjithsesi duhet të sigurojë kohën e lirë për ta kur janë në detyrë.
Do të duket gjithashtu se është një parim i keq që i njëjti person duhet të ketë shumë zyra, e cila është një praktikë e preferuar midis Kartagjenasve, sepse një biznes bëhet më mirë nga një njeri. Ligjvënësi duhet të kujdeset për këtë dhe nuk duhet të caktojë të njëjtin person të jetë një flautist dhe një këpucar. Prandaj, aty ku shteti është i madh, më shumë është në përputhje si me kushtetutën ashtu edhe me parimet demokratike që zyrat e shtetit duhet të shpërndahen midis shumë personave. Sepse, siç thashë, kjo marrëveshje është më e drejtë për të gjithë, dhe çdo veprim i njohur nga përsëritja është më i mirë dhe kryhet më shpejt. Ne kemi një provë në çështjet ushtarake dhe detare; detyrat e komandimit dhe të bindjes në të dyja këto shërbime shtrihen te të gjithë.
Qeveria e Kartagjenasve është oligarkike, por ata me sukses i shpëtojnë të këqijave të oligarkisë duke pasuruar një pjesë të popullit pas tjetrit duke i dërguar në kolonitë e tyre. Kjo është ilaçi i tyre dhe mjetet me të cilat ata i japin stabilitet shtetit. Aksidenti i favorizon ata, por ligjvënësi duhet të jetë në gjendje të sigurojë kundër revolucionit pa u besuar aksidenteve. Siç janë gjërat, nëse do të ndodhte ndonjë fatkeqësi dhe pjesa më e madhe e subjekteve revoltoheshin, nuk do të kishte asnjë mënyrë për të rivendosur paqen me anë të metodave ligjore.
I tillë është karakteri i kushtetutave Lacedaemonian, Kretan dhe Carthaginian, të cilat festohen me të drejtë.
Pjesa 12
Nga ata që kanë trajtuar qeveri, disa kurrë nuk kanë marrë pjesë fare në punët publike, por kanë kaluar jetën e tyre në një stacion privat; për shumicën e tyre, ajo që ia vlen të tregohet është thënë tashmë. Të tjerët kanë qenë ligjvënës, në qytetet e tyre ose në qytete të huaja, punët e të cilëve kanë administruar; dhe nga këto disa kanë bërë vetëm ligje, të tjerët kanë hartuar kushtetuta; për shembull, Lycurgus dhe Solon i bënë të dyja. Për kushtetutën Lacedaemonian unë kam folur tashmë. Sa i përket Solonit, ai mendohet nga disa të ketë qenë një ligjvënës i mirë, i cili i dha fund ekskluzivitetit të oligarkisë, emancipoi popullin, vendosi demokracinë e lashtë Athinase dhe harmonizoi elementët e ndryshëm të shtetit. Sipas pikëpamjes së tyre, këshilli i Areopagus ishte një element oligarkik, magjistratizmi i zgjedhur, aristokratik dhe gjykatat e ligjit, demokratik. E vërteta duket të jetë se këshilli dhe magjistrata e zgjedhur ekzistonin para kohës së Solonit dhe mbaheshin prej tij, por që ai formoi gjykatat e ligjit nga një qytetar, duke krijuar kështu demokracinë, e cila është arsyeja pse ai ndonjëherë fajësohet. Për dhënien e pushtetit suprem gjykatave të ligjit, të cilat zgjidhen me short, ai mendohet se ka shkatërruar elementin jo-demokratik. Kur gjykatat u bënë të fuqishme, për të kënaqur njerëzit që tani po luanin tiran, kushtetuta e vjetër u ndryshua në demokracinë ekzistuese. Ephialtes dhe Pericles shkurtuan fuqinë e Areopagut; Perikliu themeloi gjithashtu pagesën e jurive, dhe kështu çdo demagog nga ana e tij rriti fuqinë e demokracisë derisa ajo të bëhej ajo që ne tani shohim. E gjithë kjo është e vërtetë; sidoqoftë, duket se është rezultat i rrethanave dhe nuk është synuar nga Solon. Për njerëzit, pasi kishin qenë të dobishëm në fitimin e perandorisë së detit në Luftën Persiane, filluan të marrin një nocion për veten e tyre dhe ndoqën demagogë të pavlefshëm, të cilëve klasa më e mirë iu kundërvihej. Vetë Soloni, duket se u kishte dhënë Athinasve vetëm atë fuqi për të zgjedhur zyrat dhe për të thirrur para përgjegjësisë gjyqtarët, e cila ishte absolutisht e nevojshme; sepse pa të ata do të kishin qenë në një gjendje skllavërie dhe armiqësie ndaj qeverisë. Të gjithë magjistratët që ai caktoi nga të famshmit dhe njerëzit e pasurisë, domethënë nga pentacosio-medimni, ose nga klasa e quajtur zeugitae, ose nga një klasë e tretë e të ashtuquajturve kalorës ose kalorës. Klasa e katërt ishin punëtorë që nuk kishin asnjë pjesë në ndonjë gjykatë
Ligjvënësit e thjeshtë ishin Zaleuku, i cili u dha ligje Locrians Epizephyrian dhe Charondas, i cili legjislatoi për qytetin e tij të Catana, dhe për qytetet e tjera Kalcidiane në Itali dhe Siçili. Disa njerëz përpiqen të kuptojnë se Onomacritus ishte personi i parë që kishte ndonjë aftësi të veçantë në legjislacion, dhe se ai, megjithëse ishte një Locrian nga lindja, ishte trajnuar në Kretë, ku jetoi në ushtrimin e artit të tij profetik; se Thales ishte shoku i tij dhe se Lycurgus dhe Zaleucus ishin dishepuj të Thales, ashtu si Charondas ishte nga Zaleucus. Por llogaria e tyre është mjaft në kundërshtim me kronologjinë.