cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaniformët
Përshkrimi
Shumica e anëtarëve të këtij grupi kanë kthetra jo-kufizuese që nuk mund t'i tërheqin (me përjashtim të Kanidëve). Kaniformët kanë nofulla më të mëdha se Feliformët, kanë dhëmbë më të shpeshtë dhe jo shumë të mprehtë. Ata gjithashtu priren më shumë drejt ushqyerjes me mish, por edhe me fruta ose me bar, ndërsa Feliformët vetëm me mish. Kaniformët kanë një bullae audituese me një dhomë ose pjesërisht të ndarë, të përbërë nga një kockë e vetme, ndërsa në bërthamat, bullae auditive janë dhoma me dhoma të dyfishta, të përbëra nga dy eshtra të lidhura nga një septum. Te Kaniformët, gjëndrat bulbourethral dhe vesicula seminalis gjithmonë mungojnë. Në lidhje me madhësinë e trupit, kocka e penisit është zakonisht më e gjatë te Kaniformët sesa te Feliformët.
Evulucioni
Kaniformët e parë u shfaqën si pemë-ngjitës, mishngrënës sipërfaqësisht gjatë Eocenit rreth 42 milion vjet më parë. Cognitus Miacis ishte ndoshta një kaniformë e hershme. Ashtu si shumë mishngrënës të tjerë të hershëm, ai ishte e përshtatshme për pemë ngjitje me kthetra të mprehta gjilpërë, dhe kishte gjymtyrë dhe nyje që i ngjajnë atyre të mishngënësve modern. M. cognitus ishte ndoshta një banor i pyllit shumë i shkathët që preu kafshët më të vogla, të tilla si gjitarët e vegjël, zvarranikët dhe zogjtë.
Debati vazhdon mbi origjinën e pinnipedëve. Dëshmitë e fundit molekulare sugjerojnë që pinnipedët evoluar nga një paraardhës ariu rreth 23 milionë vjet më parë gjatë epokave të vonshme të oligocenit ose epokës së hershme të miokenit, një periudhë kalimtare midis periudhave të ngrohta Paleogeni dhe periudhave më të freskëta neogjene. Megjithatë, zbulimi i fosilit Puijila darwini në depozitat e hershme të Miocenit në Nunavut sugjeron një skenar tjetër. Ashtu si një lundër moderne, Puijila kishte një bisht të gjatë, gjymtyrë të shkurtra dhe këmbë të fiksuara. Megjithatë, gjymtyrët dhe shpatullat e tij ishin më të fuqishme, dhe Puijila me gjasë kishte qenë një notar quadrupedal, duke mbajtur një formë të lokomotivës ujore që shkaktojnë lloje të mëdha të notit të përdorura nga pinnipedët modern. Puijila është caktuar në një kullë të insekteve.
parapamje|[[Luani i detit të Zelandës së Re   (Phocarctos hookeri)]]
Filogjenia
parapamje|[[Rakuni (Procyon lotor)]] parapamje|[[Ariu polar, kaniformi më i madh prezent]] Kladogrami i mëposhtëm është bazuar në filogjeninë molekulare të gjashtë specieve:
Përkufizimi
1. Veprimi sipas kuptimeve të foljeve PËRKUFIZOJ, PËRKUFlZOHET. Përkufizimi i materies (i kohës, i hapësirës).
2. Shpjegim që jep në mënyrë të përmbledhur e shkencore përmbajtjen a kuptimin e diçkaje, tiparet thelbësore e anët më të rëndësishme të saj; tërësia e fjalëve dhe e frazave që japin këtë përmbajtje. Përkufizim i gjatë (i shkurtër, i përpiktë, i drejtë, i gabuar). Përkufizime shkencore. Përkufizimi i fjalës (i foljes, i emrit, i fjalisë). Përkufizimi i punës (i mallit, i vlerës, i mbivlerës). Jap përkufizim.
Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe, Tiranë, 1980
Krško
Kërshko është qytet në lindje të Sllovenisë dhe qendra Bashkisë së Kërshkos. Ai shtrihet në brigjet e lumit Sava. <!--Përveç kësaj, qarkut ka edhe një qarkut dhe gjykata e qarkut, zyrë postare, George Shkolla Fillore bimëve Dalmatina, Qendror Shkolla teknike, dy fakultetit, galeritë, Valvasorjeva Biblioteka, degët më të bankave dhe kompanive të sigurimit, kompanitë më shumë, dy hotele të mëdha, restorante të shumta dhe bare, Administratës policia, qendrat tregtare, hekurudhave dhe stacioni i autobusit, fik autostradën Ljubljana - bankat, disa kisha, dhe manastirit Capuchin. Qytetin e Vjetër e ka themeluar Dhomën Rajonale të Tregtisë dhe Industrisë së Sllovenisë Posavje.
Emri i qytetit
Emri i Krsko bimore rrjedh nga emri i lumit Krka. Original Gurckfeld gjermane emrin e konfirmon këtë. Gurck ose Gurk është fjala për Germanized Krka, si Krka (gjermanisht Gurk) në Carinthia, u dha atyre emrin e tyre Bota Ema Krška. Gurckfeld Prandaj është fusha Krsko dhe i referohet në kutinë e bimëve, përmes të cilit lumi Krka.
Vendndodhja dhe përshkrimi
Bimë përhapet në fund të grykës lumit Sava Fusha Krsko në të djathtë dhe në bregun e majtë të lumit Save elevations mes Rore, Johi dhe Trška malore (në të djathtë), Sremič dhe Kremen Libna (në të majtë). Site Ish origjinal shtrihet në bregun e djathtë, ne e njohim atë nëse vrima e lidhura kryesisht për rrugë kryesore që shkon nga spa ish në lumin Sava në stadium, më me Žadovinkom dhe shlyerja e shtëpive individuale në kodër para Leskovec. Në mes të shekullit të kaluar është bashkuar me Udine, i cili shtrihet në bregun e majtë të vreshtave në sfond.Qyteti i vjetër ishte për shkak të pozitës së saj në mes të kodrës dhe lumit zhvilluar ngadalë. Bimë e njohur tani kryesisht për vetëm tonë Nuclear Power, i cili ka funksionuar që nga viti 1981, dhe është i njohur edhe për prodhimin e saj të verës dhe fruta.
Qyteti ka një histori të pasur pas tyre, një pjesë e tij mund të shihet tashmë, në qoftë se ju ecni nëpër rrugët e saj.Qyteti gjetur disa ndërtesa interesante historike. Disa madje sugjerojnë origjinë mesjetare, shumë prej tyre nga 19 në fund dhe në fillim të 20-shekulli. Shumë prej tyre kanë qenë në kohën e krijimit të saj, sigurisht në literaturë Hartmanova quajtur shtëpi, puna e arkitektit italian Valentina Scagnettija. Ajo u ndërtua nga 1908, pjesa e përfunduar vetëm i krahut qendrore dhe jug.
Historia
Zona ka qenë gjithmonë e përshtatshme për të zgjidhur këtu, ata gjejnë objekte nga parahistorinë (dhe fishekë Rrjedhimisht, shpellë e tij), ilir dhe Celtic mbetet (Libna, Vjenës) dhe kohën e pushtimit romak e mbetjeve qytet dhe port në fshatin sot Drnovo (Neviodunum).
Bimore ka ekzistuar shumë herët, duhet të merret parasysh se Karta e 29 shtator 895, i cili u konsiderohet gjatë si përmendjes së parë të vend në kërkimin njohur si falso drejta Tregu i dha atij një perandor të ri Frederick 1391, name dhe Perandori Frederick III 1477, sepse qytetet e fortifikuara të forcuar mbrojtjen e vendit kundër turqve. Në 1573, fermerët qytetarëve kryengritës ndihmë. Gjithashtu në Fushë Kërskos Baron Jost Kthejeni fshatar mundi ushtrinë me ndihmën e Uskoks dhe udhëheqësi i kapur rezistencës. Në kujtim të këtyre ngjarjeve është në monumentit Kërskos Qendrës Kulturore Matija Gubec.
Rëndësia e Kërskos ishte i rëndësishëm për shkak të trafikut, e cila u mbajt në Sava. Krsko ishte port dhe zyra doganore. Prej këtu janë vagonët e mallrave vasalë të Dolenjska dhe Kozjansko. Kjo ka qenë zhvilluar zanate (Tanners, saddlers, Kolar, rrobaqepës, kasapë innkeepers... ), në qytet ishte një kantier detar për të riparuar anijet Sava.
Në gjysmën e dytë të 19, shekullit zhvillimin e qytetit ndikuar fuqimisht nga bashkëshorti Martin dhe Josipina Hocevar, që ndërtoi shumë ndërtesa (qarkut dhe qytetit qarkut bordit, të klasës së mesme shkolla në shkollë Krsko dhe publike në spital Udine, disa ndërtesa banimi dhe kishat). Krška shkollës publike ishte shkolla e parë në Carniola (1877), ku ata mësohen në Sllovenisht. Ajo ishte ndërtuar shumë moderne dhe ka pasur një pjesë të palestër e tij.
Për një kohë të gjatë ajo ishte ura historike Gurk vjetër prej druri nga 1866 Ndërtuar nga Max Stepišnik dhe ka qenë përdorur për më shumë se njëqind vjet. Transportohen më parë në të gjithë lumin Sava me traget om. Në shekullin e kaluar, zhvillimi i qytetit më siguri ndikojnë në strukturën celulozës dhe letrës fabrika dhe të energjisë bërthamore. Por ai ishte gjithashtu shtypjen Krsko zhvilluar në bashkë-operative shtypjen punon në 1923, grafika para sllovene shtypura. Gjatë Luftës së Dytë Botërore është një viktimë qyteti vuajti në fillim. Një haraç të tyre me emrin e rrugës kryesore në qendër të qytetit. Në 1941 ka qenë pothuajse tërësisht zhvendosura Lexicon
Referime
-->
Ulqinakët
Ulqinakët janë banorët vendas të Ulqinit ose kanë prejardhje nga Ulqini. Banorët meshkuj quhen ulqinakë, kurse banoret femra quhen ulqinake.
Termi ulqinak, si mbiemër, ka kuptimin e diçkaje që lidhet me Ulqinin ose me ulqinakët, që është karakteristikë për Ulqinin ose për ulqinakët, është e Ulqinit ose e ulqinakëve ose që është krijuar nga ulqinakët.
Giovanni Battista Albanese
Giovanni Battista Albanese (1573-1630), nxënës i Palladios ishte nje skulptor dhe arkitekt italian nga Vicenza, me origjine arbëreshe, i dalluar për realizimin e një sërë vilash veneciane ne vitet 1500 dhe 1600.
Ulqinakët
Në Komunën e Ulqinit jetojnë 19,920 banorë, ndërsa qyteti ka 10,707 banorë. Sot rezulton se në Shkodër janë 614 familje me 2,630 banorë me prejardhje ulqinake.
Bedri Ahmeti
right|200px|thumb|Bedriu në Demostrata, Luksemburgright|200px|thumb|Raporti i Bedriut
Bedri Ahmeti lindi në fshatin Llapashticë të komunës së Podujevës, Kosovë dhe ra dëshmor në Luftën e Kosovës në vitin 1999, është dëshmor kombëtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Aktiviteti i tij para pjesëmarrjes në ushtri zhvillohej nga diaspora. Me fillimin e luftës në Kosovë në vitin 1999 ai kthehet nga mërgimi dhe radhitet në radhët e UÇK-ës. Bedri Ahmeti do të përkujtohet përgjithmonë në historinë shqiptare si hero i Kosovës, së bashku me Isë Havollin dhe të gjithë dëshmoret tjerë të Kombit Shqiptar qe kanë dhëne jetën pe me mbrojtur vendin krenar tone.
Xhami (material)
thumb|Skulpturë xhami Nga pikëpamja kimike-fizike xhami është një material i tejdukshëm, i ngurtë, që prodhohet nga ftohja e shpejte e materialit SiO2. Qelqi lëshon dritën në jetën tonë pa na ndarë nga bota e jashtëme. Ai krijon një lidhje të tejdukshme mes ambientit të natyrës dhe atij të ndërtuar. Me qelq me ngjyrë drita shëndrrohët në atmosferë dhe kështu hapsirës dhe objektit i japin një karakter të veqantë.
Qelqi me ngjyrë po bëhet gjithënjë më i popullarizuar si një vegël në arkitektur. Sikur për rregullim të mbrendshëm, për moblie, dyer, mure ndarëse apo kabina të dushit, ashtu edhe për jashtë në fasada, qelqi me ngjyrë krijon një atmosferë perfekte dhe mundëson kështu që në objekt të vendosën akcente atraktive.
Kompania
Kompania ka disa kuptime edhe atë :
Loveresse
është një komunë në kantonin Bern të Zvicrës.
Kapedanaj
Kapedanaj është një fshat në Komunën Ishëm në Rrethin e Durrësit të Shqipërisë.
FRPD
I krijuar në vjeshtën e vitit 1991 nga studentë themelues të Partisë Demokratike e pjesëmarrës aktivë në lëvizjen studentore të dhjetorit ‘90, FRPD është e para organizatë politike rinore e krijuar në skenën e pluralizmit shqiptar, që përfshin në anëtarësinë e tij të rinjtë demokratë nga mosha 16 deri në 35 vjeç.
FRPD udhëhiqet nga parimet e demokracisë, lirisë së fjalës, së mendimit dhe dinjitetit njerëzor.
Për Partinë Demokratike, FRPD përfaqëson një nga strukturat më të rëndësishme të saj, jo vetëm si një qendër e bashkimit dhe organizimit të të rinjve që ndajnë të njëjtat ideale dhe aspirata të qendrës së djathtë, por edhe si një shkollë e përgatitjes së politikanëve të rinj.
Drejtues i FRPD-së është Besart Xhaferi.
Zhakova
Zhakovë është një vendbanim në komunën e Burimit, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Dardhë.
Eoceni
Eoceni Epoka, e cila zgjat 56 deri në 33,9 milionë vjet më parë, është një ndarje e madhe e kohëzgjatjes gjeologjike dhe epokës së dytë të Periudhës Paleogene në Epokën Cenozoike. Eoceni mbulon kohën që nga fundi i epokës Paleocen në fillim të Epokës Oligocen. Fillimi i Eocenit shënohet nga një periudhë e shkurtër në të cilën përqendrimi i izotopit të karbonit 13C në atmosferë ishte jashtëzakonisht i ulët në krahasim me izotopin më të zakonshëm 12C. Fundi është vendosur në një ngjarje të madhe zhdukjeje të quajtur Coupure Grande ("Pushimi i Madh në vazhdimësi") ose ngjarja e zhdukjes Eoceni-Oligoceni, e cila mund të lidhet me ndikimin e një apo më shumë bolideve të mëdha në Siberi dhe në atë që është tani Gjiri i Chesapeake. Sikurse edhe në periudhat e tjera gjeologjike, shtresat që përcaktojnë fillimin dhe mbarimin e epokës janë të identifikuara mirë edhe pse datat e tyre të sakta janë paksa të pasigurta.
Shiko edhe
Epoka e Pleistocenin ose epoka e akullnajave
Kronikë e lodhshme
Kronikë e lodhshme letra promemorie, shkrime publiçistike, biseda, copëza ditari. Autori: Aleks Janaqi. Botuar në Tiranë : Argeta-LMG, 2002. Faqet e librit 185. ISBN 99927-43-39-5
Mali i Balgjajt
Mali i Balgjajt ndodhet midis pellgut të Burrelit në perëndim dhe malit të Homeshit në lindje, më lartësi 2101 m. Relievi është i copëtuar. majat më të larta janë: maja e Micekut (2100 m), maja Gurrat e Zeza (2079 m), maja e Arnishtës (2073 m) etj. Proceset akullnajore e kanë përpunuar kurrizin e tij dhe kanë formuar cirqe, lugje e kreshta akullnajore, në të cilat gjenden rreth 15 liqene akullnajore të përhapura kryesisht në pjesën veriore dhe qendrore të kurrizit. Shpati perëndimor i malit është më i pjerrët se ai lindor. Bimësia natyrore është relativisht e dendur.
Partia demokratike shqiptare, lindja zhvillimi dhe veprimtaria
Partia demokratike shqiptare, lindja zhvillimi dhe veprimtaria Autori: Zeqirja Rexhepi. Botuar në Tetovë 2004. Faqet e librit 244.
Bogdani i Sipërm
është një fshat Rrethin e Beratit në Shqipëri.
Malleray
është një komunë në kantonin Bern të Zvicrës.
Konteksti i shkrimit
Konteksti i shkrimit Autore: Myrvete Dreshaj-Baliu. Faqet e librit 234.
Franco Albanesi
Karriera
Franco Albanesi ka luajtur në rolin e lojtarit në fushë, ku ai luajti 26 ndeshje për kombëtaren italiane, duke shënuar tetë gola. Njohja më e lartë në karrierën e tij ishte pjesëmarrja me ekipin kombëtar të futbollit të Italisë në Kampionatin Botëror të Futsalit FIFA 1989 ku kombëtarja blu arriti në raundin e dytë, duke mbetur më pas jashtë gjysmëfinales në grup me Holandën, Belgjikën dhe Hungarinë.
Historia e Dardanisë
Paleoliti dhe Neoliti
Trualli i banuar sot nga shqiptarët, ku bën pjesë edhe territori i sotëm i Kosovës, filloi të popullohej shumë herët, që në epokën e paleolitit (gurit të vjetër), mbi 100 000 vjet më parë. Janë të njohura një numër i madh vendbanimesh të tilla në territorin e sotëm të Kosovës, siç janë shpellat e Radacit dhe Karamakazit, si dhe shpella të tjera më të vogla.
Popullimi i territorit të sotëm të Kosovës u rrit shumë në periudhën neolitike. Njerëzit filluan të braktisin shpellat dhe të përqendroheshin në vende të hapura. Banorët neolitike pëlqenin më shumë të ndërtonin kasollet e tyre në fusha dhe në tarraca lumore. Banorët e hershëm, nga jeta endacake e epokës paleolitike, kaluan në vendbanime shpeshherë të qëndrueshme, me ekonomi kryesisht bujqësore.
Rruga e Bregdetit
Rruga e bregdetit, që përshkon të gjitha fshatrat e bregdetit Shqiptar nga Vlora për në Sarandë. Falë fondit të akorduar nga qeveria shqiptare, mrekullitë e bregdetit të Sarandës, tani janë vetëm 5 orë larg Tiranës. Rruga e rivierës, e quajtur ndryshe rruga e diellit, tashmë është gati. Në krejt këtë zonë deri në Sarandë, ditët me diell janë 360. Pas Llogarasë, ku rruga përfundoi gjatë vitit të kaluar, një mrekulli tjetër të shfaqet. Rruga me dy kalime, megjithëse në një terren shkëmbor dhe tepër e vështirë, ka përfunduar dhe është shtruar e tëra me asfalt. Pas Himarës krejt rruga deri në Sarandë që përshkon disa fshatra turistike është plotësisht e asfaltuar dhe mund të përshkohet nga automjetet për rreth 2 orë e 30 minuta. Majën e Qafës së Llogorasë, në një lartësi 1050 metra mbi nivelin e detit, befas mjegulla pritet si me thikë. Në fakt, plazhet e Sarandës deri më sot janë shfrytëzuar shumë pak dhe kjo vetëm për shkak të rrugëve të vështira. Vetëm në pikun e sezonit këto plazhe janë mbushur plot.
Historia e Dardanisë
Ilirët dhe fisi dardan
Ilirët janë ndër banorët më të lashtë të Gadishulit Ballkanik. Ata janë autoktonë. Kulturën, gjuhën dhe tiparet antropogjike ilirët i formuan në vendin e tyre, në pjesën perëndimore të Gadishullit të Ballkanit, aty ku shkrimtarët antikë i përmendin në veprat e tyre. Trevat e shtrirjes së popullsisë ilire janë mjaftë të gjera; ato përfshijnë të gjithë pjesën perëndimore të Gadishullit, në veri, e diri te gjiri i Ambrakisë (Prevezë), në jug, kurse në lindje deri te tokat përreth liqenit Lyhind (liqeni i Ohrit). Grupe të veçanta ilirësh u vendosën edhe në Italinë e Jugut. Këto janë fiset mesape dhe japige. Emri ietnik ILIR shfaqet në veprat antike që në shek. V.p.K., kurse emrat e disa fiseve ilire fillojnë e përmendës që në shek. XII p.K. nga Homeri. Por koha e formimit të etnosit ilir është shumë e lashtë. Fillimet e origjinës ilire janë që në mesin e mijëvjeçarit të dytë p.K., që nga periudha e bronzit të mesëm, kur fillojnë të formohen tiparet etnike ilire. Në epokën e hekurit (mijëvjeçari i fundit p.K.) ilirët u formuan plotësisht, duke trashëguar nga epokat më të hershme eneolitike dhe të bronzit tipare kulturore gjuhësore e antropologjike etnike. Teoria e vjetër që i bën ilirët të ardhur nga Evropa Qendrore, në shekujt XII-XI p.K., është rrëzuar nga studimet e kryera pas Luftës së Dytë Botërore. Vetë fakti që varrimet me urna, karakteristike për popujt e Evropër Qendrore, nuk janë tipike për trevat e shtrirjes së ilirëve, por ndeshen vetëm në zona të kufizuara, të rralla, dëshmon kundër teorisë së ardhjes së ilirëve në Ballkan nga veriu. Gjurmët e kulturave të Evropës Qendrore, që ndeshen në Iliri, janë rezultat i kontakteve kulturore, tregtare e të lëvizjes së artizanëve të punimit të metaleve.
Krijimi i Mbretërisë Dardane
Në shek.IV p.K. u krijua Mbretëria Dardane, e cila shtrihej në territorin e Kosovës së sotme e të krahinave të tjera përreth. Kufijtë e saj shkonin në veri deri t qyteti i Nishit, kurse në jug deri në Kukës dhe në rrjedhën e sipërme të Vardarit. Mbreti i parë dardan që njohim, është Longari. Pas tij erdhën mbretërit Bato dhe Monun. Rolin kryesor në mbretëri e luajti fisi dardanëve. Në këtë mbretëri bënin pjesë edhe fise të tjera, ndër të cilat njohin galabrët dhe thunatët. Dardania ishte e njohur në botën e lashtë për tokat e saj të gjera e pjellore, për punimin e arit dhe për përpunimin e produkteve blegtore. i Njohur ka qenë veçanërisht djathi dardan. Shoqëria ilire e dardanëve mbështetej në sistemin skllavopronar. Shkrimtarët antikë tregojnë se dardanët kishin kaq shumë skllevër, sa vetëm njëri prej tyre mund të kishte deri në 1000 veta e ndoshta edhe më shumë. Secili nga këta skllevër punonte tokën. Në kohë lufte skllevërit merrnin pjesë në ushtri, duke pasur si prijës pronarin e tyre. Mbretëria Dardane kishte krijuar një ushtri të fuqishme dhe të organizuar shumë mirë. Veçori e luftëtarëve dardanë ishte se ata hidheshin të gjtihë së bashku në sulm dhe po kështu së bashku tërhiqeshin me radhë të shtrënguara, duke mos lënë në sheshin e luftës as të plgosurit e tyre. Forca e kësaj ushtrie u tregua sidomos në shek.III p.K., kur dardanët qenë në gjendje të mbroheshin nga dynjet e fuqishme të keltëve, të cilët zbritën nga Evropa Qendrore. Madje dardanët treguan gatishmërinë të ndihmonin edhe Maqedoninë, që të përballonte këto sulme. Siç dëshmojnë shkrimtarët e lashtë, historia e Mbretërisë Dardane është mbushur me luftëra të pandërprera kundër Maqedonisë dhe më vonë kundër romakëve. Me Mbretërinë Ardiane, dardanët mbajtën marrëdhënie miqësore, por patën edhe konflikte, të shtyrë nga aristokracia skllavopronare, që luftonte për interesa të ngushta, dhe kjo pati pasoja shumë të rënda ekonomike e politike si për ardianët, ashtu edhe për dardanët. Në mesin e shek. III p.K., kur sundonte mbreti Longar, ushtritë dardane u përpoqën të shtrinin kufijtë e tyre deri në brigjet e Adriatikut, duke shfrytëzuar faktin që ushtritë ardiane të mbretëreshës Teuta ndodheshin në Epir. Ky operacioni ushtarak fillimisht pati sukses, por me kthimin e ushtrive ardiane nga Epiri, dardanët u detyruan të lëshonin tokat e pushtuara e të ktheheshin në kufijtë e mëparshëm. Pas kësaj Longari i drejtoi uishtritë e tij në jug dhe pushtoi tokat e Mbretërisë Paione, që ndodheshin në veri të kufijv të Maqedonisë.
Luftërat e dardanëve kundër maqedonëve
Rreth vitit 21 p.K. luftimet ndërmjet dardanëve dhe maqedonasve morën përmasa të gjera, aq sa mbeti i vrarë në betejë edh mbreti maqedonas Demetri II. Pas vdekjes së tij, dardanët i shpeshtuan sulmet në Maqedoni, derisa Antigon Dozoni i detyroi të largoheshin nga mbretëria e tij. Kur mbreti maqedonas Filipi V ndodhej në luftë me grekët, në vitin 219 p.K., dardanët vërshuan përsëri kundër Maqedonisë. Ushtritë maqedonase u detyruan të ktheheshin në trojet e tyre dhe për të përforcuar kufijtë veriorë pushtuan qytetin më të madh të Paionisë, Bylazorën (Velesi). Në vitin 216 p.K. ushtritë dardane ndërmorën një operacion të fuqishëm ushtarak kundër Maqedonisë, duke zënë 20 000 robër. Ata zbritën deri në fushën e Argos, në brigjet e lumit Haliakmon. Kjo fushatë u ndoq nga kundërsulme të reja që bëri Filipi V kundër dardanëve, duke u shkaktuar atyre humbje të rënda në ushtri. Në vitin 200 p.K. mbretërit dardanë Longar e Bato, së bashku me ardianët e mbretër të tjerë, lidhën aleancë me romakët kundër Maqedonisë. Kjo i shtyu dardanët të ndërmerrnin sulme të rrreja në jug të kufirit të tyre. Dardanët nuk i pushuan luftërat për të çliruar tokat që ndodheshin në jug të mbretërisë së tyre, toka që dikur i përkisnin Mbretërisë Paione dhe që i mbante të pushtuara Maqedonia, duk u mbyllur kështu atyre rrugët tregtare që i lidhnin me krahinat jugore të Ballkanit. Duke mos qenë në gjendje të ndërprisnin sulmet dardane, maqedonasit bënë marrëveshje me fiset klte të bastarnëve dhe të vendoseshin vetë në tokat e tyre. Kjo gjë nuk u arrit. Dardanët i thyen ushtritë klte dhe çliruan tokat që ata kishin pushtuar. Edhe pasi u shkatërruan Mbretëria Ardiane dhe ajo e Maqedonisë. Dardania vazhdoi të ishte ende e lirë, ndonëse nga aleanca me romakët dardanët nuk arritën përfitimet e dëshiruara. Romakët nuk u dhanë tokat e Paionisë, por vetëm të drejtën për të tregtuar kripë.
Xert
Xert është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Baix Maestrat, të provincës Castellón, në Komunitetin e Valencias. Xert ka 906 banorë (2009), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 82.5 km2.
Historia e Dardanisë
Luftërat e dardanëve kundër romakëve
Luftërat e dardanëve kundër romakëve për shumë vjet me ashpërsi shumë të madhe, në rrethanat kur senati romak synonte të shtrinte pushtimet e tij në të gjitha tokat ilire dhe të arrinte deri në Danud. Edhe pas shqetësimeve që u shkaktoi rifillimi i sulmeve kelte, dardanët i vazhduan inkursionet e tyre kundër Maqedonisë, cila ishte kthyer tashmë në provincë romake. Dardania u bë pengesë serioze për shumë vjet me radhë për ushtritë pushtuese romake, të cilat nuk hiqnin dorë nga synimet e tyre. Megjithëkëtë në vitin 97 p.K. romakët arritën të vinin nën varësi të përkohshme dardanët dhe fise të tjera fqinje, të cilat më vonë i ripërtrinë forcat dhe u shkaktuan humbje të rënda romakëve. Aq të vështira ishin këto luftëra për romakët, sa kur konsulli romak Kurioni përgaditej me 5 legjione të nisej në luftë kundër Dardanisë, njëri nga këto legjione ngriti krye dhe nuk pranoi t'i bindej komandantit të vet të shkonte në këtë luftë që ushtarët e quanin të rrezikshme. Romakët i krahasonin dardanët me kuçedrën e Lernës, e cila, edhe kur ia prisnin të gjitha kokat që kishte, i ringjallte përsëri. Me këtë krahasim ata shprehnin qëndrueshmërinë e madhe të dardanëve ndaj kundërshtarit. Pas luftërave të gjata me romakët, nga fundi i shek.I p.K dardanët e humbën pavarësinë e tyre dhe hynë nën varësinë e plotë të Romës.
Kosova pas shkatërrimit të Perandorisë Perëndimore Romake
Shqiptarët e hershëm të mesjetës dolën nga kaosi i shkatërrimit te Perandorisë Perëndimore Romake si pasardhës të fiseve të dardanëve dhe feonëve, që jetuan ne Ilirinë e Sipërme dhe Trakë, deri në kohët e pushtimeve masive të gotëve gjerman, që u zhvilluan në trojet shqiptare gjatë shekullit të katërt të erës sonë. Në fund të shekullit të gjashte, trako dhe ilirët u çvendosën nga dyndjet e avarëve, antëve dhe fiseve bullgare turko - ugrike të sllavizuarva. Vendi i fundit ku ilirët gjetën strehë gjatë këtyre dyndjesh barbare ishin malet e Epirit, Thesalisë, Maqedonisë Perëndimore dhe Dalmacisë. Në 535, ushtritë e Perandorit Bizantin Justinian pushtuan Ilirinë dhe Moesinë dhe dëbuan gotët, lombardët dhe gepidët nga trojet ilire. Por 100 vite më vonë, perandor Herakli i II-të ftoi fiset gjysëm të egra të sorbianëve (shkije) dhe khrobates? (hrvati, kroatët) nga Kiskarpathia, të cilët të udhëhequr nga prijësit e tyre pushtuan territoret e Silezisë së sotme dhe të Polonisë Jugore, vende që ishin braktisur nga vandalët gjermanë dhe ostrogotët. Perandori bizantin i vendosi sllavët edhe në Ballkanin Perëndimor si mbrojtës të Konstandinopojës nga avarët. Pas kesaj, shkijet, kroatët dhe fise te tjera sllave, shumë shpejt dyndën Moesinë, Trakën, Maqedoninë dhe Greqinë, ndërsa sulmuan edhe Kretën. Megjithatë bizantinët arritën t’i nënshtrojnë ata.
Kosova nën sundimin bizantin
Perandorët bizantinë i kushtuan vëmendje të veçantë mbrojtjes strategjike të trevave iliro-shqiptare. Perandori Justiniani, ndërtoi nga e para apo rimëkëmbi 168 kështjella në katër provincat ilire: të Dardanisë, Prevalit dhe të dy Epirëve. Nga qytete e provincës së Dardanisë, Prizreni dhe Shkupi kishin rëndësi të madhe për pushtetin bizantin. Mbrojtja e tyre dhe e territorit në juridiksionin e tyre, u ishte besuar forcave e komandantëve vendas. Trupa ushtarake iliro-shqiptare shërbenin gjithashtu në vise të tjera të Perandorisë, sa në Lindje aq edhe në Perëndim. Në kohën e perandorit Justinian, ushtarë iliro-shqiptarë shërbenin në ushtrinë bizantine me qëndrim në Itali.
Gjatë sundimit bizantin, filloi edhe përhapja në masë e krishterizmit në provincën e Dardanisë. Persekutimet e mëdha kundër të krishterëve regjistruan edhe në provincën dardane martirë të shumtë, kulti i të cilëve u ruajt në shekuj. Nga martirët më të shquar ishin edhe Lauri dhe Flori nga Dardania. Pavarësisht nga përpjekjet për mbytjen e fesë së re, krishterimi u afirmua në Dardani në mënyrë përfundimtare. Pas persekutimeve të mëdha të shek. IV, burimet historike flasin për një strukturë kishtare mjaft të konsoliduar. Në Justiana Prima, qytet dardan, ndodhej kisha metropolitane e Dardanisë, ku ishte i vendosur kryepeshkopi. Peshkopata e Shkupit ishte nën varësinë e Kishës Metropolitane të Shkodrës.
Nën sundimin e Dioklecianit e më tej të Konstandinit, Perandoria Romake iu përshtat një organizimi të ri administrativ. Njësia më e madhe administrative u bë prefektura, që përmbante disa dioqeza, të cilat nga ana e tyre ishin të ndara në një numër edhe më të madh provincash. Prefektura e Ilirikut (praefectura praetorio per Illyricum), përfshinte dioqezat e Dakisë e të Maqedonisë. Në dioqezën e Maqedonisë, bënin pjesë pronvincat e Prevalit, Dardanisë, Epirit të Vjetër dhe Epirit të Ri, që përfaqësonin hapësirën gjeografike të banuar nga pasardhësit e ilirëve, shqiptarët, përgjatë gjithë mesjetës e deri në kohët e reja. Funksionari më i lartë i prefekturës së Ilirikut, prefekti i pretorit për Ilirikun, e kishte selinë e vet në Selanik.
Në shekujt IV-VI, filloi dyndja e popujve. Megjithëse nuk përkonin me drejtimin kryesor të dyndjes së popujve, trevat shqiptare nuk mbetën tërësisht jashtë tyre. Inkursionet e gotëve, gotëve të lindjes (ostrogotëve) dhe atyre të perëndimit (vizigotëve) aty nga fundi i shek. IV prekën edhe trevat iliro-shqiptare.
Me qëllim që të frenonte zbritjet e “barbarëve” nga kufijtë veriorë, perandori Justinian me origjinë nga Taurisium i Dardanisë, i kushtoi vëmendje ngritjes së një sistemi fortifikatash në disa breza, që fillonte nga vija kufitare e Danubit, në veri, dhe zhvillohej valë-valë duke zbritur në drejtim të jugut. Vetëm në atdheun e tij, në Dardani, perandori bizantin meremetoi 61 kështjella dhe ndërtoi nga themelet 8 kështjella të tjera. Një ndër këto kështjella, e quajtur për nder të tij Justiniana Prima (Shkupi), u ngrit në vendlindjen e perandorit, Taurisium.
Ndryshe nga popujt e tjerë, dyndjet e sllavëve në Ballkan u shoqëruan me një dukuri të re, atë të ngulimeve. Në vendet e shkelura prej tyre, sllavët u ngulën duke formuar të ashtuquajturat "Sklavini" (vende të sllavëve). Në fund të shek.VI e fillim të shek. VII, Sklavini të tilla ishin formuar në Maqedoni, Traki, Thesali, Beoti e, në një numër mjaft të madh, në Peloponez.
Në fillim të shek.VII, perandor Herakli lejoi vendosjen e dy fiseve të mëdha sllave, të kroatëve dhe të shkijeve (serbëve). Këta të fundit zunë vendet e përshkuara nga lumenjtë Lim e Drina e sipërme bashkë me Pivën e Tarën, luginën e Ibrit dhe rrjedhën e sipërme të Moravës perëndimore. Në jug dhe në perëndim shkijet kufizoheshin me diokletë si dhe me trebinjët e zaklumët sllavë. Bërthamën e vendeve ku u vendosën shkijet e përbënte krahina e Rashës, në veri të Novi-Pazarit të sotëm. Në jug arrinin deri në burimet e lumit Lim. Gjithsesi, burimet historike të mesjetës së hershme, ndërsa flasin për krijimin e zonave kompakte të sllavizuara (sklavini) në viset fqinje të Dalmacisë, Rashës, Maqedonisë, Peloponezit etj., nuk përmendin ekzistencën e të tillave në katër provincat e Ilirikut Perëndimor. Mbijetesa, historikisht e dokumentuar, në këto treva të qyteteve antike, e qendrave dhe e strukturave kishtare, si dhe prania ndonëse e dobësuar e pushtetit bizantin flasin përgjithësisht për ekzistencën këtu të kushteve pak a shumë normale të jetës në shekujt e errët të mesjetës.
Që në shek. VII-VIII situata etnike në Ballkan u stabilizua dhe nuk përmenden më dyndje popujsh. Kjo gjendje etnike e shekujve të hershëm të mesjetës, në atë që u konstituua si atdheu mesjetar i shqiptarëve (Albania-Arbëria), mbeti në thelb e pandryshuar edhe në shekujt e mëvonshëm. Karvanet e tregtarëve që në shek. XIII-XV niseshin nga Raguza (Dubrovniku) e nëpërmjet Breskovës e Rudnikut (Sanxhak) mbërrinin në Trepçë e në Novobërdë, kalonin nëpër vende të banuara nga shqiptarë e ku flitej gjuha shqipe (lingua albanesca).
Në vitin 1054, kur u bë ndarja e kishave, trojet shqiptare që përfshinin ish provincën e Dardanisë, në pjesë të madhe kaluan në kuadër të Kishës Katolike. Katolicizmi mbeti feja dominuese për disa shekuj.
Shkëputja nga Bizanti dhe ekspansioni sllav
Derisa ushtria dhe administrata bizantine mbusheshin gjithnjë e më shumë me elementin vendas, kurse, nga ana tjetër, zgjerohej vazhdimisht numri i zonave autonome, ku pushtetin real e ushtronin krerët dhe zotërit e vendit, u krijuan kushtet për ndarjen nga Bizanti. Por tokat shqiptare të Dardanisë, ishin shumë tërheqëse për shtetin e fuqishëm serb, që u krijua në fillim të shek. XIII. Dardania ra tërësisht nën sundimin serb, në kohën e sundimit të mbretit serb, Stefan Dushanit (1331-1355). Më pas i njëjti fat ishte edhe i të gjitha tokave shqiptare. Në një relacion të vitit 1332 të kryepeshkopit frëng të Tivarit, Guljelmi i Adës, për sundimin sllav në trojet shqiptare shkruhet: "Arbrit janë të shtypur keq nga zgjedha e padurueshme dhe tepër e rëndë e sunduesve të urryer sllavë... Klerikët poshtërohen e persekutohen, fisnikët shpronësohen e burgosen".
Duke filluar nga shek. XIII, mbretërit serbë nga dinastia Nemanja punuan për ta zhvendosur epiqendrën e shtetit të tyre nga Rasha në drejtim të viseve të pasura të Kosovës e të Gentës. Qytetet e këtyre të fundit, Shkodra, Prizreni, Prishtina e Shkupi, u bënë në kohë të ndryshme seli të oborrit serb. Një tjetër qendër e rëndësishme e Kosovës, Peja, prej mesit të shek. XIII u kthye në qendër të kishës autoqefale serbe. Zhvendosja e qendrave të gravitetit të shtetit serb drejt jugut u shoqërua me dukuri të tjera të natyrës shoqërore e etnike, të cilat qenë më të dukshme në Kosovë. Një pjesë e aristokracisë vendase u shpronësua e u zëvendësua nga aristokracia serbe e tokës, laike e sidomos fetare. Duke filluar nga gjysma e dytë e shek. XIII serbizohen kishat e manastiret e Kosovës dhe ndërtohen shumë syresh, të cilat u pajisën me fonde të mëdha tokësore. Në kohën e sundimit të Stefan Dushanit, manastiret, tashmë të serbizuara, të Deçanit, Greçanicës, Banjskës, Kryeëngjëllit, manastiri i Hilandarit në Malin i Shenjtë e krahas tyre peshkopatat e Pejës, Prizrenit etj., zotëronin një pjesë të konsiderueshme të fshatrave të Kosovës e të viseve të tjera veriore shqiptare.
Shtrirja e shtetit serb në drejtim të Kosovës u shoqërua edhe me ardhjen këtu të kolonëve të rinj nga territoret e Serbisë së mirëfilltë (Rashës). Të porsaardhurit populluan fshatrat e braktisura (selishtë) ose u vendosën në pronat e përvetësuara rishtazi nga feudalët apo kishat e manastiret serbe. Krahas kolonizimit, mbretërit serbë, e në veçanti car Stefan Dushani, zbatuan një politikë që synonte asimilimin e popullsive shqiptare të viseve të pushtuara. Si më të efektshme në këtë drejtim u zgjodhën represioni dhe persekutimet në lëmin fetar. Kapituj të tërë të kodit të Stefan Dushanit dhe urdhëresa të veçanta të carit serb parashikonin masa të rrepta, si sekuestrim të pasurisë, damkosje, dëbim e deri dënim me vdekje për të krishterët katolikë e ortodoksë, që nuk pranonin të konvertoheshin në ortodoksinë serbe e nuk ripagëzoheshin duke marrë emra sllavë. Masa të tilla goditnin në radhë të parë popullsitë shqiptare të besimit katolik. Ato përcaktuan përhapjen e fenomenit të sllavizimit fetar-onomastik në shtresa të caktuara të popullsisë shqiptare. Kjo është arsyeja që midis shek. XIII-XIV, krahas shqiptarëve gjithsesi të shumtë, që mbanin emra, si Gjin, Dedë, Gjon, Progon, Llesh, gjenden në këto treva edhe shqiptarë të tjerë, të cilësuar nga vetë dokumentacioni si të tillë, që mbanin emra sllavë ose që i ishin përshtatur onomastikës sllave. Emra, si Pribisllav, Radomir, Vladislav apo mbiemrat Vogliç, Kuqeviç, Flokovci, Gjinovci etj., dëshmojnë se në këtë kohë (gjysma e parë e shek. XIV) një pjesë e popullsisë shqiptare të trevave veriore, nën presionin e dhunshëm të pushtuesve serbë, gjendej në një fazë kalimtare të një asimilimi kulturor e fetar. Në mjaft treva ky proces asimilimi u ndërpre në kushtet e reja që u krijuan me shkatërrimin e shtetit serb e mbërritjen e turqve osmanë (gjysma e dytë e shek. XIV). Pikërisht në këtë kohë vihet re aty një kthim i popullsisë në onomastikën karakteristike shqiptare. Megjithatë, në një pjesë të territoreve në fjalë, sidomos në zona të veçanta të Gentës (Zetës), procesi i sllavizimit vazhdoi edhe paskëtaj duke çuar gradualisht në asimilimin kulturor dhe etnik të bashkësive të tjera shqiptare.
Pushtimi serb i Stefan Dushanit, i ngarkuar me pasoja të rënda ekonomike, shoqërore e etnike, ndeshi në qëndresën e ashpër të popullsisë shqiptare. Që në vitin e parë të sundimit të Stefan Dushanit, në trevat veriperëndimore shpërtheu një kryengritje antiserbe, në krye të së cilës u vu bujari Dhimitër Suma (1332). Zgjerimi i saj e nxiti kryepeshkopin e Tivarit, Guljelmin e Adës, të projektonte organizimin e një kryqëzate të Perëndimit kundër serbëve, e cila do të mbështetej në kontributin vendimtar të kryengritësve shqiptarë të zonave të veriut. Në këtë mënyrë që nga Genta e Kosova deri poshtë në Epir lindën ose u ringjallën formacione politike të dyerve më të shquara shqiptare, Balshët, Gropajt, Topiajt, Matrëngët, Muzakët, Zenebishët, Bua-Shpatat etj.
Përpjekjet e Balshajve për një shtet të bashkuar shqiptar
Familja Balshaj ishte me origjinë nga qyteza e Balëz, në afërsi të qytetit të Shkodrës. Edhe kjo familje ka qenë e shpronësuar dhe keqtrajtuar gjatë sundimit sllav. Gjithsesi, pas mesit të shek. XIV, tre vëllezërit Balsha, Strazimiri, Gjergji I dhe Balsha II, e vunë këtë familje në ballë të politikës dhe të proceseve shtetformuese shqiptare, duke shfrytëzuar edhe momentin e përshtatshëm që pasoi vdekjen e car Stefan Dushanit. Me shthurjen e Perandorisë së tij, vëllezërit Balshaj iu vunë punës për ta kthyer Gentën (Zetën), ashtu si Dioklenë e dikurshme, në një shtet të pavarur nga mbretëria serbe. Për këtë qëllim, ata prenë çdo lidhje me oborrin e carit të ri serb, Stefan Uroshit, i cili i konsideronte Balshajt “rebelë” dhe i trajtonte si kundërshtarë të papajtueshëm të tij. Me zotërimin e Ulqinit, të Tivarit e të vetë Shkodrës dhe të skelës së Shirgjit, si dhe me shtënien në dorë përfundimisht të Budvës më 1367, Balshajt ishin në gjendje të kontrollonin lëvizjet tregtare nëpër Adriatik. Në duart e tyre ndodheshin rrugët tregtare që zgjateshin prej bregdetit drejt viseve të brendshme. Më e rëndësishmja prej tyre ishte rruga që fillonte në pikën doganore të Dejës, ku bashkoheshin rrugët që vinin nga portet e Shëngjinit, të Ulqinit e të Tivarit, dhe vazhdonte nëpër luginën e Drinit për të arritur në Rrafshin e Dukagjinit, nga ku degëzohej në qendërbanimet kryesore të Kosovës. Balshajt shtrin sundimin e tyre deri në Vlorë.
Zotërimi i Balshajve në Vlorë u bë nyja e një aleance të sundimtarëve shqiptarë të viseve të Vlorës, të Beratit, të Përmetit, të Ohrit e të Korçës në luftë me princërit e fundit sllavë, trashëgimtarë të Perandorisë së dikurshme të Dushanit, në radhë të parë me mbretin Vukashin, sundimtar i viseve të Kosovës e të Maqedonisë deri poshtë në Kostur. Pas vrasjes së këtij të fundit, koalicioni i krerëve shqiptarë, të drejtuar nga Balsha II dhe nga Andre Muzaka, i mori Mark Krajleviçit, të birit të Vukashinit, qytetin e Kosturit (1372). Një përpjekje e Mark Krajleviçit, më 1375, për ta rimarrë qytetin dështoi. Kosturi mbeti edhe për disa vjet të tjerë nën qeverisjen e vëllezërve Stojë e Teodor Muzaka, djem të despot Andresë dhe kunetër të Balshës II. Tashmë jo vetëm Muzakajt, por edhe familje të tjera fisnike të trevave të Shqipërisë së Poshtme kishin hyrë nën sovranitetin e Balshajve. Këta arritën, po në fillim të viteve 70, të shtrijnë sundimin e tyre deri në rrjedhën e lumit Mat, duke shkaktuar përsëri pakënaqësinë e Karl Topisë, dhe në Kosovë, prej Prizreni dhe Pejë deri në Kriva Reka (pranë Novobërdës). Në këtë mënyrë, përveç zotërimit të tyre të parë të Gentës, vëllezërit Balsha kishin bashkuar atë kohë, nën sundimin e tyre, viset e Lezhës, Matit, Kosovës, Dibrës, Ohrit e Kosturit. Autoriteti i tyre shtrihej në Vlorë dhe, nëpërmjet lidhjeve të vasalitetit apo aleancave familjare, në mbarë Shqipërinë e Poshtme. Ndikimi i tyre shtrihej te Zenebishtët e Gjirokastrës apo te Shpatajt e Çamërisë e të Artës. Në këtë mënyrë, vëllezërit Balsha për herë të parë kishin bashkuar në një zotërim të vetëm pjesën më të madhe të trojeve shqiptare.
Në vitin 1385, pas një depërtimi të ushtrisë osmane në krye me Hajredin Pashën, territori i Kosovës, në pjesën më të madhe, ra në dorë të princërve sllavë, vasalë të sulltanit. Për rrjedhojë, princi shqiptar u afrua me Republikën fqinje të Raguzës, që i rikonfirmoi qytetarinë raguzane, dhe me princ Llazarin e Rashës. Vajza e këtij të fundit u bë gruaja e Gjergjit. Në betejën e Fushë-Dardanisë, më 1389, Gjergji II Balsha mori pjesë krahas krerëve të tjerë shqiptarë e ballkanas.
Dukagjinët, Spanët dhe Kastriotët
Ndërsa shteti i Balshajve rrudhej, dinastia e Dukagjinëve shtiu në dorë, rreth vitit 1387, qytetin e Prizrenit. Dukagjinët kanë zotëruar për një periudhë kohe, ndonëse me ndërprerje, rrugën që kalonte nga Deja, përpjetë rrjedhjes së Drinit për në Rrafshin e Dukagjinit e më tutje. Ata kanë zotëruar edhe Pejën.
Ndërkaç emri familjar Spani shfaqet për herë të parë në vitin 1322 te një shkodran. Në radhët e Spanëve kishte pronarë tokash, tregtarë, klerikë etj. Mbiemrin e tyre e mbanin edhe një varg familjesh të thjeshta. Si veçori e përbashkët e familjeve Spani, krahas mbiemrit, ishte se thuajse që të gjitha ato banonin në krahinat pranë Rrugës së Gentës. Spanët kanë jetuar në qytetet dhe në krahinat e Shkodrës, Drishtit, Pultit, Pejës, Trepçës etj. Një trevë në veri të lumit Drin del në dokumentet e fundit të shek. XV me emrin e përfaqësuesit më në zë të kësaj familjeje, Pjetër Spanit (nahija e Pjetër Spanit), i cili ka qenë pjesëmarrës në Kuvendin e Lezhës.
Kastriotët ishin familje fisnike dhe dinastia drejtuese më e rëndësishme e jetës politike dhe ushtarake të Shqipërisë në shek. XV. Gjatë dy dhjetëvjeçarëve të fundit të shek. XIV në krye të zotërimeve të Kastriotëve ka dalë Gjon Kastrioti. Në këtë periudhë zotërimet e tij janë zgjeruar, sidomos në drejtim të lindjes, në rajonet e Prizrenit, të Gostivarit e të Tetovës. Zgjerimi e fuqizimi i shtetit të Gjon Kastriotit përkoi me rënien e dy shteteve kufitare me të, të Balshajve e të Topiajve.
Pjesën lindore (kosovare) të shtetit të vet Gjon Kastrioti e zotëronte si funksionar i administratës osmane, sepse vetë ai deklaronte në vitin 1411 se kishte në gatishmëri të përhershme një ushtri të përbërë nga "dy mijë kalorës shqiptarë dhe treqind kalorës turq" dhe kohë pas kohe është shprehur se sulltani ishte kryezot i tij. Për të garantuar sigurinë e lëvizjes së njerëzve dhe të karvaneve të mallrave nëpër rrugët tregtare, Gjoni vendosi roje nëpër to si dhe nëpër kështjellat që shërbenin për mbrojtjen e tyre, si në ato të Prizrenit, të Gurit të Bardhë, të Stelushit etj. dhe rriti shërbimet për mirëmbajtjen e rrugëve.
Fillimi i pushtimit osman në Kosovë
Knjazi serb i Rashës, Llazari Hrebelanoviçi mori nismën dhe ftoi sundimtarët e tjerë ballkanas që të bashkonin forcat e tyre për të ndalur marshimin osman. Thirrjes së tij iu përgjigjën disa prej sundimtarëve shqiptarë, si Gjergji II Balsha, sundimtar i Shkodrës, Teodor II Muzaka, zot i Beratit dhe i Myzeqesë, Dhimitër Jonima, zot i trevave përgjatë rrugës tregtare Lezhë-Prizren, Andrea Gropa, zot i Ohrit dhe i rajoneve rreth tij, sundimtarë të Shqipërisë së Poshtme etj. Me ta u bashkuan edhe sundimtarë të tjerë ballkanas si dhe sundimtari i Kosovës Vuk Mlladenoviqi, që zakonisht njihet me mbiemrin Brankoviçi (Vuk Brankoviçi). Zotërimet familjare i kishte në pjesën veriore të Drenicës dhe të Fushë-Dardanisë. Trupat shqiptare kishin një peshë të rëndësishme në forcat e koalicionit ballkanik. Kronikat osmane, që përshkruajnë këtë ngjarje, theksojnë numrin e madh të ushtrisë së Gjergjit II Balsha dhe e cilësojnë atë si njërin prej tre sundimtarëve kryesorë të koalicionit antiosman, krahas knjazit Lazar dhe vojvodës Vllatko Vukoviqit, komandant i ushtrisë së mbretit Tvërtko I të Bosnjës.
Në qershor të vitit 1389 ushtritë e koalicionit ballkanik u bashkuan në Fushë-Dardani (Fushë-Kosovë). Në çastin e fillimit të betejës, V. Brankoviçi i largoi trupat e veta nga koalicioni. Më 15 qershor ballkanasit zhvilluan një betejë të përgjakshme me focat osmane të komanduara nga sulltan Murati I. Pas disa sukseseve të para të ushtrive të koalicionit, fitorja në këtë betejë anoi përfundimisht nga osmanët, por me humbje njerëzore të mëdha nga të dyja palët. Gjatë zhvillimit të betejës vritet sulltan Muratin I. Beteja e Fushë-Dardanisë la mbresa të fuqishme te shqiptarët e Kosovës, të cilët i përjetësuan ato në këngë popullore.
Fillet e përhapjes së Islamit
Konvertimi në Islam i shqiptarëve i shkëputi shumë prej tyre nga ndikimi i kishave ortodokse sllave e greke (që liturgjinë e mbanin në gjuhën sllave dhe greke), duke ndërprerë kështu vrullin e procesit shekullor të sllavizimit e të greqizimit të shqiptarëve. Gjithashtu islamizimi u dha mundësi shqiptarëve që të integroheshin në jetën e Perandorisë Osmane dhe të ruanin, deri në një farë mase, pozitat e tyre ekonomike e politike.
Rezistenca ndaj pushtimit osman
Derisa pushtuesi osman shtrihej në tokat shqiptare, një pjesë e fisnikërisë, arriti të ruante zotërimet duke u shndërruar në vasalë të Sulltanit. Megjithatë, në vitin 1443, Gjergj Kastrioti - Skenderbeu (i biri i Gjon Kastriotit), i ndihmuar nga vëllau i madh Stanisha, mori kështjellën e Krujës dhe me këtë e filloi kryengritjen e përgjithshme, e cila rezultoi më vonë në krijimin e shtetit shqiptar. Skënderbeu, morri nën kontroll edhe rajonin malor në jug të Shkupit dhe me këtë edhe rrugën Shkup - Kërçovë.
Vendosja e sistemit të timarit dhe çifligjeve
Zgjerimi i Perandorisë Osmane, bëri të nevojshëm ndryshimin e organizimit të saj shtetëror. Për ta vënë atë mbi baza më të qëndrueshme administrative e juridike, gjatë mbretërimit të sulltan Sulejmanit II (1520-1566), u krye një organizim i ri i shtetit dhe u rishikuan e u plotësuan ligjet ekzistuese me urdhëresa të tjera në përshtatje me kushtet e reja, me synim që të arrihej në radhë të parë centralizimi i pushtetit në duart e sulltanit.
Në përfundim të këtij riorganizimi, territoret e gjithë perandorisë u ndanë në 32 ejalete, që ishin njësi më të vogla administrative. Në krye të çdo ejaleti kishte një bejlerbej. Krahinat e Gadishullit Ballkanik u përfshinë në tri ejalete: ejaleti i Bosnjës në veri të gadishullit, ejaleti i Rumelisë në qendër dhe ejaleti i Detit në ishujt e detit Egje dhe në një pjesë të bregdetit jugor. Çdo ejalet u nda në një numër sanxhakësh. Territoret e Shqipërisë bënin pjesë në ejaletin e Rumelisë. Ato u ndanë në disa sanxhakë. Numri, shtrirja dhe emërtimi i tyre ka ndryshuar herë pas here. Sanxhakut të Shkodrës, të cilit më 1499 i ishin shtuar krahina të Malit të Zi dhe në fillim të shek. XVI edhe krahina të Rrafshit të Dukagjinit, iu shkëput krahina e Gjakovës, që i kaloi sanxhakut të Dukagjinit; sanxhakut të Vlorës iu shkëputën krahinat e Delvinës dhe të Çamërisë, me të cilat u krijua sanxhaku i Delvinës. Sanxhakët e Elbasanit, të Ohrit, të Dukagjinit, të Prizrenit, të Vuçiternës, të Shkupit dhe të Janinës mbetën siç ishin më parë. Çdo sanxhak ishte një unitet administrativ e ushtarak që përfshinte timaret, ziametet dhe forcat e tyre ushtarake përkatëse. Sanxhakë u ndanë në njësi më të vogla, të cilat u quajtën kaza, kurse këto të fundit u ndanë në nahije. Në çdo sanxhak kishte një mëkëmbës të sanxhakbeut (myteselim) dhe komandant të spahinjve (allaj-bej), kurse në çdo kaza një gjykatës (kadi) që varej drejtpërdrejt nga sulltani. Përveç këtyre pati edhe funksionarë të tjerë të një rëndësie më të vogël nëpër nahijet. Shumica dërrmuese e funksionarëve, ashtu si dhe shumica e feudalëve, ishin me origjinë shqiptare.
Të dhënat e defterëve kadastralë të shek. XVI dëshmojnë për krijimin e dy kategorive çifligjesh në zotërim të feudalëve, të ngritura mbi tokat jorajatike dhe më vonë rajatike, të ngarkuara vetëm me detyrimet ndaj zotëruesit të tokës. Që nga gjysma e dytë e shek. XVI sistemi i timarit hyri në fazën e shthurjes, e cila u forcua edhe më tepër gjatë dy shekujve (XVII-XVIII) dhe vazhdoi deri në reformat centralizuese tanzimatiste të viteve 30 të shek. XIX.
Në shek. XVII-XVIII edhe pronat e institucioneve fetare myslimane e të krishtera morën formën e çifligjeve. Ato u zgjeruan në radhë të parë nga dhurimet e shtetit dhe të besimtarëve. Çifligjet e klerit mysliman qenë përqendruar kryesisht në toka pjellore të fushave të Shkodrës, Kosovës, Tiranës, Elbasanit, Myzeqesë, Korçës, Janinës, Artës etj. Në Shqipërinë Verilindore, në fushën e Kosovës, midis Vuçiternës dhe Prishtinës ishin zotërues çifligjesh teqetë.
Rritja e qyteteve dhe e prodhimit zejtar
Vendosja e sundimit osman u bë pas luftërave pushtuese, që kishin sjellë pakësimin e numrit të qyteteve. Qytetet që ekzistonin si qendra prodhimi e shkëmbimi në gjysmën e parë të shek. XV, ishin shkatërruar e zhdukur krejtësisht, kurse Kruja, Shkodra, Lezha, Durrësi, Berati, të shpopulluar e të dëmtuar rëndë, kishin mbetur në madhësi fshatrash. Edhe qytetet e pushtuara më përpara, si Gjirokastra, Vlora, Prizreni, Peja, etj., ende nuk ishin rimëkëmbur.