cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shqipëria
Arti në Shqipëri
Prodhimet më të hershme janë të thjeshta, për përdorim praktik, por në to shfaqen edhe vlera artistike si në format zoomorfe të enëve ashtu edhe në dekorim, gdhendjet dhe elemente të tjerë. Nga shekulli i gjashtë deri në shekullin e trete p.e.re në qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike; forma ndërtohet me siluet më elegant dhe pasurohet me elemente plastike. Shumë enë të kësaj periudhe, që ruhen sot në muzetë e Shqipërisë, kanë vlera të mirëfillta artistike dalluese vendase, që nuk i ndeshim në artin e fqinjëve të tjerë po aq të lashtë si helenët, maqedonasitë apo romakët.
Sporti në Shqipëri
Shiko edhe:
Leticia Calderón
Filmografia
Monte calvario (1986)
Lëvizja e një trupi të hedhur në një kënd
Hedhja e pjerret
Hedhje e pjerrët quhet hedhja e trupit nën një kënd ndaj horizontit. Këndi shënohet me një gërmë greke. Kjo lëvizje është dydimensionale, pra ndryshon edhe koordinata X dhe ajo Y e trupit. Falë parimit të pavarësisë së lëvizjeve, lëvizja horizontale (sipas boshtit oX) dhe lëvizja vertikale (sipas boshtit oY) janë të pavarura. Në drejtimin horizontal, mbi trupin nuk vepron asnjë forcë kështu trupi duke patur shpejtësi fillestare v_{ox}, kryen lëvizje drejtvizore të njëtrajtshme sipas këtij drejtimi. Në drejtimin vertikal, mbi trupin vepron forca e rëndesës dhe trupi fiton nxitim g, kështu ai kryen lëvizje drejtvizore njëtrajtësisht të ngadalësuar deri në kulmin e parabolës, e më pas kryen lëvizje drejtvizore njëtrajtësisht të përshpejtuar. Largësia që përshkron trupi sipas boshtit oX (horizontale): Lartësia e arritur nga predha pas kohës t, nga fillimi i lëvizjes është: Duke eliminuar kohën nga dy barazimet e fundit gjendet ekuacioni i hedhes së pjerrtë. Skeda:Dumping slope.jpg
Leticia Calderón
Filmografia
Principessa (1985)
Lëvizja e një trupi të hedhur në një kënd
Hedhja e pjerrët për φ=54º
Skeda:Projectile motion.jpg
514 p.e.s.
Mbi vitin 514 p.e.s..
Leticia Calderón
Filmografia
Bianca Vidal (1982)
Lëvizja e një trupi të hedhur në një kënd
Referimet:
1. Prof. Skender H. Skenderi & Prof. Rashit Maliqi "Fizika për studentët e fakulteteve teknike"
2. Sajti URL: https://web.archive.org/web/20100613095302/http://galileoandeinstein.physics.virginia.edu/more_stuff/Applets/ProjectileMotion/enapplet.html
Leticia Calderón
Filmografia
Amalia Batista (1983)
Chispita (1982)
515 p.e.s.
Mbi vitin 515 p.e.s..
La Madrastra
La madrastra (sq. Njerka) është një telenovelë meksikane e vitit 2005, një përshtatje e telenovelës kiliane me të njëjtin emër në vitin 1981.
Ja versionet e tjera të kësaj telenovele:
Kolona zanore e filmit është kënduar nga Laura Pausini me këngën "Vivimi"
Në 2007 u xhiruan edhe disa episode te reja, ku di vrasëse nuk ishte më Demetrio, por Fabiola, e interpretuar nga Sabine Moussier.
Protagonistë
Victoria Ruffo si María Fernández Acuña de San Roman (gruaja e Estebanit)
Cesar Evora si Esteban San Román (burri i María)
Jacqueline Andere si Alba San Román (halla e Estebanit dhe motra e Carmelaa)
Eduardo Capetillo si Leonel Ibáñez (I dashuruar me María. Djali i Patricia)
Ana Martín Socorro de Montes
Cecilia Gabriela Daniela Márquez de Rivero
Martha Julia Ana Rosa Márquez
René Casados Bruno Mendizábal
Margarita Isabel Carmela San Román
Lorenzo de Rodas si Servando Maldonado
= Antagonistë: =
Guillermo García Cantú si Demetrio Rivero (burri i Daniela. Dashnori i Ana Rosa. Vrasësi i Patricia)
Sabine Moussier si Fabiola Moran de Mendizábal (gruaja e Brunos. Vrasësja e Patricia)
= Të tjerë =
Sergio Mayer si Carlos Sánchez
Michelle Vieth Vivian Sousa (E dashura e Héctorit)
Ana Layevska si Estrella San Román Fernández
Mauricio Aspe Héctor San Román Fernández
Mariana Ríos Lupita Montes
Ximena Herrera Alma Martinez
Brenzikofen
është një komunë në kantonin Bern të Zvicrës.
Kantoni Monthermé
Kantoni Monthermé (frëngjisht: Canton de Monthermé) është një kanton në departamentin Ardennes, rajonin Champagne-Ardenne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Monthermé. Ka sipërfaqe 139.13km2 dhe popullsi 13688 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Monthermé aktualisht përbëhet nga 8 komuna.
513 p.e.s.
Mbi vitin 513 p.e.s..
Victoria (Telenovelë)
= Protagonistë = Victoria Ruffo si Victoria Santiesteban de Mendoza
Mauricio Ochmann si Jerónimo Acosta
Arturo Peniche si Enrique Mendoza
Andrea López si Tatiana López
Aurel Plasari
parapamje|200px|Aurel Plasari Aurel Plasari (1955, Tiranë) është profesor, studiues, shkrimtar, përkthyes, publicist.
Biografia
Ka lindur më 1955 në Tiranë, ku edhe ka kryer të gjitha nivelet e arsimimit. Ka filluar të botojë përkthime nga letërsia botërore në shtypin letrar qysh në moshën 17-vjeçare gjatë viteve të shkollës së mesme ("Nëntori", nr. 3, 1973), Pas shkollimit të mesëm ka kryer shërbimin e detyruar ushtarak dhe, duke qenë se për disa vite i mohohej e drejta e studimeve të larta për shkaqe “biografie”, e ka filluar punën në nivelet më të thjeshta të shtypit, si korrektor në shtypshkronjën “Mihal Duri”. Nga viti 1982 ka punuar korrektor letrar në revistën “Nëntori”, organ i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, prej 1989 redaktor i letërsisë së përkthyer po aty, ndërsa nga 1990 sekretar i Kolegjiumit të redaksisë në po të njëjtën revistë.
Studimet e larta i ka përfunduar më 1989 në Universitetin e Tiranës, në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, dhe prej vitit 1990 u ftua si pedagog i jashtëm në të njëjtin Fakultet ku kishte kryer studimet. Pasi kreu më 1991 një specializim të shkurtër pasuniversitar në Universitetin “Alcalá” të Madridit (Spanjë), më 1992 u angazhua si pedagog ordinar në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, UT, ku ka kryer edhe detyrën e zv.dekanit. Ka dhënë si lëndë ordinare “Histori e estetikës” dhe “Bazat e estetikës”, ndërsa si kurse speciale: “Hyrje në narratologji”, “Teori e receptimit” etj. Më 1994 është doktoruar në fushën e Letërsisë së Krahasuar, e para doktoraturë e kësaj fushe në vend. Nga 1995 më 1996 ka qenë lektor i ftuar në INALCO (Institut des Langues et Civilisations Orientales), Paris, si dhe ka përfituar bursën TEMPUS / PHARE, Programme Transeuropéen de Coopération pour l’Enseignement Supérieure (shtator 1995 - shtator 1996). Prej vitit 1996 ka vijuar detyrën në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, UT, për t’u shkëputur më 1998, kur është ftuar të drejtojë Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë. Në Masterin e Nivelit të Dytë të Shkencës së Bibliotekave, organizuar për herë të parë në sistemin arsimor shqiptar, ka dhënë lëndën e rikonceptuar “Hyrje në albanologji”. Ndërsa më 1995 kishte kryer habilitacionin për “Profesor i asociuar”, prej vitit 2010 mban titullin “Profesor”.
Më 2014 ka përfunduar detyrën e drejtorit të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë duke kaluar si punonjës shkencor në Akademinë e Studimeve Albanologjike (ASA), ku vijon të shërbejë si drejtor i Qendrës së Botimeve Enciklopedike.
Nga 1990 deri më sot ka marrë pjesë në veprimtari shkencore-akademike kombëtare dhe ndërkombëtare: në USA, Kosovë, Itali, Francë, Spanjë, Rumani, Greqi, Austri, Bullgari, Poloni, Hungari, Çekosllovaki, FYROM etj.
Ka kontribuar paralelisht edhe si: anëtar i redaksisë së revistës “Filologji”, organ i Fakultetit të Filologjisë, Universiteti i Prishtinës, 2019 - vijim; anëtar i bordit shkencor të revistës “Albanian Studies”, organ i Akademisë së Studimeve Albanologjike, 2018 - vijim; anëtar i redaksisë së revistës “Studime Historike”, organ i Institutit të Historisë, ASA, 2018 - vijim; anëtar i Këshillit Shkencor të Muzeut Historik Kombëtar, 2008-2013; anëtar i Komitetit Ndërministror të 100-vjetorit të Pavarësisë, 2011-2012; anëtar i Këshillit të Lartë të Arkivave, 1998-2005; drejtor nderi i Institutit të Studimeve Shqiptare “Gjergj Fishta”, 1999-2005; kryeredaktor i edicionit të ri të revistës “Hylli i Dritës”, 1993-1997; nënkryetar i Komisionit Kombëtar të UNESCO-s, 1993-1995 etj.
512 p.e.s.
Mbi vitin 512 p.e.s..
Ujku (kthjellim)
Ujku (shumës: ujqërit) i referohet ujkut gri, Canis lupus
Ujku gjithashtu mund t'i referohet:
Mbiemra
Ujqër; fëmijëve të sëmurë nuk u thirrej në emër (kryeshisht në Kukës dhe Dibër), por ujqër, që të forcoheshin e të shëroheshin më shpejt
511 p.e.s.
Mbi vitin 511 p.e.s..
Xhamia e Nazireshës
Xhamia e Nazireshës apo Xhamia Nazir Beu mendohet të jetë ndërtuar në fillim të shekullit XVI. Sipas një mbishkrimi të shkruar me bojë në murin fundor të mafilit lexohet data 1599. Xhamia e Nazireshës u ndërtua nga një funksionar i lartë perandorak, i cili i vuri asaj emrin e gruas së tij. Në të njëjtën kohë është ndërtuar edhe xhamia e Ballies, i cili ishte vëllai i Nazireshës. Xhamia e Nazireshës përbën monumentin fetar tipik të arkitekturës mesjetare shqiptare. Është xhami e llojit sulltanor me minare e kupolë. Ndodhet në anë të unazës jugore të Elbasanit. Mendohet se dikur këtu ka qenë qendra e qytetit. Xhamia e Nazireshës ruan formën orgjinale të sallës së faljes. Xhamia është e shtruar me pllaka poligonale, salla ka formë kuadratike dhe ndriçohet nga 5 dritare të vendosura në tre radhë. Frekuentohet edhe në ditët e sotme.
Xhamia e Nazireshës është një monument i trashëgimisë që nga viti 1948. Ky monument është i llojit "Arkitekturë", i miratuar me numër "586 / 4874 më 17.03.1948 e 23.09.1971".
Ujku gri (kthjellim)
Ujku gri është nënlloji më i madh i ujqërve dhe i gjinisë Canis.
Ujku gri, gjithashtu mund t'i referohet:
Bashkimi Sovjetik
Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike (shkurt BRSS, rusisht: Союз Советских Социалистических Республик, СССР, tr.: Sojuz Sovjeckih Socialistiçeskih Respublik, SSSR), i njohur edhe si Bashkimi Sovjetik (rusisht: Советский Союз, tr.: Sovjecki Sojuz), ishte sipas kushtetutës shtet socialist që shtrihej në Euroazi prej vitit 1922 deri më 1991. Sidoqoftë, me përjashtim të disa periudha kalimtare (në veçanti pas vdekjes së Leninit më 1924 dhe të Stalinit më 1953), Bashkimi Sovjetik ishte de facto diktaturë proletariati, me pushtet të përqendruar rreth Sekretarit të Përgjithshëm të Partisë Komuniste, që u bë parakusht për udhëheqje të vendit.
Dalë nga Perandoria Ruse pas Revolucionit Rus të 1917-ës dhe Luftës Civile Ruse (1918-1921), BRSS-ja ishte bashkim i disa republikave sovjetike, por sinekdoka Rusi — njësia federale më e madhe dhe mbizotëruese — vazhdoi të përdorej përgjatë gjithë ekzistencës së shtetit. Kufijtë gjeografikë të BRSS-së ndryshuan me kohë, por pas aneksimeve madhore territoriale të vendeve baltike, Polonisë dhe Besarabisë, si dhe territoreve të tjera gjatë Luftës së Dytë Botërore, prej 1945 deri në shpërbërje, kufijtë përputheshin me ata të Rusisë së vonë perandorake, me përjashtim të Polonisë, gati gjithë Finlandës dhe Alaskës. Bashkimi Sovjetik shërbeu si model parësor për shtete të ardhshme komuniste gjatë Luftës së Ftohtë; qeverisja dhe organizimi politik i vendit përkufizoheshin nga partia e vetme politike, Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik.
Prej 1945 deri në shpërbërje më 1991 — periudha e njohur si Lufta e Ftohtë — Bashkimi Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishin dy superfuqitë botërore që mbizotëruan agjendën botërore të politikave ekonomike, punëve të jashtme, operacioneve ushtarake, këmbimeve kulturore, përparimeve shkencore, përfshirë këtu edhe nisjen e eksplorimit të gjithësisë, si dhe garave sportive (olimpiadave dhe kampionateve të ndryshme botërore).
Themeluar fillimisht si bashkim i katër republikave sovjetike socialiste, BRSS-ja u nda në 15 "republika bashkimi" më 1956: RSS Armene, RSS Azerbajxhanase, RSS Bjelloruse, RSS Estoneze, RSS Gjeorgjiane, RSS Kazake, RSS Kirgize, RSS Letoneze, RSS Lituaneze, RSS Moldave, RSFS Ruse, RSS Taxhike, RSS Ukrainase, dhe RSS Uzbeke. (Prej aneksimit të RSS Estoneze më 6 gusht 1940 deri në riorganizimit e RSS Karelo-Finlandeze në RASS Kareliane më 16 korrik 1956, numri i "republikave të bashkimit" ishte 16.)
Historia
Historia e Bashkimit Sovjetik fillon më 7/8 nëntor 1917 me Revolucionin e tetorit (sipas kalendarit të vjetër 25/26 tetor 1917). Në 1918 nga bolshevikët proklamohet Federata Socialiste Ruse e Republikave Sovjetike, nxjerra e Kushtetutës së parë dhe më 17 korrik vrasja e familjes së Carit. Më 3 mars 1918 nënshkruhet marrëveshja e paqes me të cilën Bashkimi Sovjetik heq dorë nga sundimi në Poloni, vendet Baltike, Ukrainë, Finlandë dhe nga vendet e kërkuara në Kazakistan nga ana e Turqisë. Në maj të po këtij viti pason krijimi i shteteve jugore, Armenisë, Azerbajxhanit dhe Gjeorgjisë.
Armata e Kuqe del si fituese kundër Armatës së Bardhë (Gardistët e Bardhë) dhe trupave nga jashtë. Gjatë viteve 1919/20 Armata e Kuqe ri-pushton Ukrainën, më 1920 pushton Armenin, Azerbajxhanin, më 1921 edhe Gjeorgjinë ndërsa fillon luftën me Poloninë që zgjatë deri më 1921. Më 1919 themelohet Kominterna. Bashkimi Sovjetik më 1920 nënshkruan marrëveshjen për paqe me Estoninë, Letoninë dhe Finlandën, armëpushimin me Poloninë me të cilën edhe ri-tërheq kufirin.
Gjeografia
Që nga formimi i kësaj bashkësia e deri në zbërthimin e saj, sipërfaqja tokësore ka mbetur e njëjtë d.m.th siç është formuar që pas luftës së dytë botërore. Për dallim nga sipërfaqja e Perandorisë Ruse, BRSS-ja në gjirin saj ka pësuar disa ndryshime të territorit. Si do që të jetë, BRSS-ja ka zënë një hapësirë më të madhe se Perandoria Ruse dhe me këtë ishte hapësira më e madhe në historinë e njerëzimit me një kryeqendër të përbashkët shtetërore.
BRSS-ja sipas kufirit të pas vitit 1945, në perëndim kufizohej me Rumaninë (1.208 km), Hungarinë (103 km), Çekosllovakinë (97 km), Poloninë (1.258) detin Lindor dhe Finlandën (1.340 km) si dhe Norvegjinë (196 km). Në veri kufizohej nga deti Baren, Karen, Laptev si dhe detin e Siberis lindore. Në lindje ndodhej deti Ohotkishë, deti Bering si dhe Oqeani Paqësorë. Në jug fillonte kufiri tokësor me Koren Veriore (19 km), Republikën Popullore të Kinës (6,513 km), Mongolin (3.485 km), Afganistanin (2.264 km), Iranin (2.013 km), Turqinë (529 km) si dhe me Detin e Zi. Gjatësia e vijës kufitare të BRSS-së ishte 19.025 kilometra. Kjo gjatësi ishte 1.000 kilometra më e gjatë se ajo e Rusisë (2008).
Rreth 1/6 e sipërfaqes së tokës ishte hapësirë që e zinte BRSS-ja. Diku rreth 22,4 milion kilometra katrorë. Drejtëza horizontale lindje-perëndim e shtrirjes së territorit ishte diçka mbi 10.000 km e gjatë, ndërsa në njërën nga paralelet e globit arrinte gjatësinë deri në 5 000 km. Me këtë sipërfaqe, BRSS-ja shtrihej në 11 nga 24 zonat kohore të planetit.
Pasurit natyrore të saj ishin të përmasave planetare. Kështu ishte e njohur për qymyrgur, xehe hekuri, vaj e gazë tokësorë. Pjesët veri-lindore të BRSS-së dalloheshin për ngricat sunduese të përhershme, ndërsa ato në pjesën qendrore të Azisë, për shkretira. Kështu përqindja e sipërfaqes me Ngrica dhe shkretira të ngrira në veri shkonte deri në 8, ndërsa e shkretirave të thata e të nxehta në jug deri në 10 %. Në anën tjetër përqindja e pyjeve në sipërfaqen e përgjithshme ishte aty rreth 30.
Po thuaj se gjysma e kësaj sipërfaqeje ishte e papërshtatshme për tu urbanizuar, përshkak të motit të ftohtë gjatë pjesës më të madhe të vitit. Koha e motit të shkrirjes së pjesëve të mëdha, zakonisht është e shkurtë në këto anë dhe me këtë lë hapësirë shumë të vogël e të vështirë për urbanizim apo për bujqësi. Kështu që kjo dukuri bënë që edhe pse BRSS-ja kishte sipërfaqe më të madhe në dispozicion, sipërfaqja e banueshme dhe e punueshme e SHBA-së, ishte më e madhe. Sipërfaqja e tokave të punueshme ishte diku rreth 10 % e sipërfaqes së tërë. Për dallim, SHBA-ja kishte 20 % të sipërfaqes tokë të punueshme.
Sistemi Shtetëror
Sipas Kushtetutës bashkimi Sovjetik ishte Bashkësisë Shtetërore Shumë Nacionale Komuniste e cila kuptohej si diktaturë e proletariatit dhe që paraqitej me veprime totalitare me ndikime të ndryshme. Që me Kushtetutën e vitit 1936 (e bazuar në atë të 1924-ës) sigurohej roli prirës i Partisë Komuniste d.m.th Partisë Komuniste të BRSS-së në të gjitha lëmit shtetërore dhe shoqërore. Kjo e bënte që Bashkimi Sovjetik të kishte futur thellë sistemin shtetëror një partiakë që nga 1924-ta i cili ishte centralizuar dhe diktonte administratën, ekonominë dhe sistemin qeverisës.
Pas Kushtetutës së vitit 1977 (me ndryshime të shumëfishta; para së gjithash më 1 dhjetor 1988 dhe 1 mars e 26 dhjetorë 1990) sinjalizohej që Kryesia e Lartë Ekzekutive Sovjetike të kalonte në Kryesi kolektive. Kështu parashihej që funksioni i kryetarit të shtetit të i jepej të zgjedhurit drejt për drejt për një mandat pesë vjeçar. "De facto" praktikohej që Sekretari Gjeneral i Partisë Komuniste të BRSS-së të ishte prezantuesi më i lartë i shtetit, krye pari i shtetit.
Më 1990 presidenti i zgjedhur drejtë për drejtë për një mandat pesë vjeçar kishte një funksion të fuqishëm dhe merrte pozitën më të lartë, funksionin e krye parit të shtetit ndërsa veprimet e larta shtetërore dhe legjislative që nga 1989-ta i merrte Kongresi i Deputetëve të Popullit (2250 anëtarë, me mandate 5 vjeçare). Në kompetenca të kongresit ndër të tjera ishin edhe ndryshimet e Kushtetutës, çështjet themelore të brendshme dhe të jashtme si dhe zgjedhja e Krye Parit të Sovjetëve.
Si aktivist ligjvënës dhe organ kontrollues sinjalizohej Krye Pari i Sovjetëve (deri më 1989 Organi më i lartë/fuqiplotë) i përbërë nga dy dhoma me të drejta të barabarta dhe që secila kishte nga 271 deputet me mandat 5 vjeçar (të Bashkimit dhe të Kombeve). Nën kompetencat e tyre ishin ndër të tjerat edhe emërimi i kabinetit nën udhëheqjen e kryeministrit dhe të gjykatës kushtetues të Bashkimit Sovjetik. Punët e qeveris ishin në duar të Këshillit të Ministrave (deri më 1946 Këshilli i Komisionarëve të Popullit) nën udhëheqjen e kryeministrit.
Me fshirjen e të drejtës udhëheqëse të Partisë Komuniste të BRSS-së nga Kushtetuta në vitin 1990 u krijuan rrethanat e krijimit të sistemit shumë partiak. E drejta kushtetute e BRSS-së, 15 Republikat i shikonte si shtete të pavarura me të drejtë shkëputje, në të vërtet gjitha kompetencat gjendeshin në duar të Bashkësisë, shteti dhe kisha ishin të ndara. Kushtetuta i garantonte qytetarëve lirinë fetare dhe ateistëve propagandën kundër fesë. Feja ishte e kufizuar në lëmin kulturorë ndërsa veprimet fetare me fëmijët dhe të rinjtë ishin të ndaluara.
Sistemi Administrativ
[[Skeda:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|thumb| 15 republikat e bashkuara në unionin sovjetik nga 1956 deri më 1991:
Lista e shteteve sipas shkallës së punësimit
Kjo është lista e shteteve sipas shkallës së punësimit (përqindja e popullsisë së aftë për punëe të rriturve moshë pune, midis moshës 15 dhe 64 vjeç). Informacioni është i bazuar në të dhënat nga OECD- si në 2003,. Kjo listë aktualisht përfshin vetëm vendet e OECD-anëtare dhe mund të zgjerohet me të dhëna të reja (me burime). Për më tepër: Të dhënat për 2005. Të dhënat e punësimit për vendet e Bashkimit Evropian mund të shikohet nga Eurostat. Për shkak të metodave të ndryshme për llogaritjen e shkallës së papunësisë, shkalla e punësimit mund të përdoret si një metodë shtesë për krahasim.
Bashkimi Sovjetik
Sistemi Administrativ
01 – RSS e Armenisë ,
02 – RSS e Azerbajxhanit ,
03 – RSS e Bjellorusisë ,
04 – RSS e Estonisë ,
05 – RSS e Gjeorgjisë ,
06 – RSS e Kazakstanit ,
07 – RSS e Kirgistanit ,
08 – RSS e Letonisë ,
09 – RSS e Lituanisë ,
10 – RSS e Moldavisë ,
11 – RSFS e Rusisë ,
13 – RSS e Turkmenistanit ,
14 – RSS e Ukrainës ,
15 – RSS e Uzbekistanit ]]
Fjalortha:
Popullsia
Sipas regjistrimit të fundit të përgjithshëm të popullsisë, të mbajtur më 1988, në 15 Republikat e Bashkimit Sovjetik jetonin 286,717 milionë banorë. Republika Socialiste Federative Ruse, shkurt RSFS Ruse, si për nga sipërfaqja, po ashtu edhe për nga numri i banorëve ishte në krye të republikave tjera. Kjo i mundësonte edhe në aspektet tjera politiko-ekonomike e shoqërore që të jetë si "lokomotivë" e BRSS-së pothuaj në çdo aspekt.
Zhvillimi dhe dyndja e popullsisë në hapësirën e BRSS, ka pasur pikat e veçanta të saj. Kështu me bashkimin anësor të shteteve balltike më 1939, në statistika paraqitet rritje e dukshme e popullsisë. Një zhvillim i ngjashëm paraqitet edhe me futjen e territoreve Moldave, pastaj rritjes territoriale të Bjellorusisë dhe të Ukrainës në drejtim të Polonisë. Numri i banorëve gjatë viteve të luftës 1941-1945, për shkakë të vdekjeve të parakohshme, pasqyrohet më i vogël.
*) Numri i banorëve në 1000
Përkatësia fetare dhe ideologjike në BRSS
Sipas doktrinës së regjimit, BRSS-ja ishte ateiste, me këtë nga këndvështrimi i sotshëm ishte një shtet policor. Kohëpaskohe, vende-vende, ritualet fetare ishin të ndaluara pjesërisht apo plotësisht, apo edhe manifestimi i tyre dënohet. Si do që të jetë, edhe nëse nuk ka pasur ndonjë ndërhyrje sistematike ligjore të shtetit, aty këtu janë nxjerrë ligje në mbështeje të ideologjisë komuniste gjatë ballafaqimit me manifestuesit e riteve fetare. Veçohet ligji për ndalimin e këndimit të këngëve fetare në mjediset publike. Rreth vitit 1920, 90% e rusëve ishin të regjistruar si besimtar të kishës ortodokse Ruse. Ndërsa më 1940, në fillim të luftës, numri i të regjistruarve bie në 30% të tyre. Besimtar të shumtë, në këtë fazë janë përndjekur nga besimtarët e ideologjisë komuniste. Këta të fundit në pozita shtetërore, kanë bërë edhe internimin në Siberi.(gulagët)
Nën udhëheqjen e Lenint, në këtë drejtim, janë nxjerr disa dekrete dhe ligje, më 1918 dekreti për lirin e ndërgjegjies, më 1918 ligji për likuidimin e Kishës. Një ligj i stilit komunist, i cili ritualet nuk i ndalonte por që kishën, si institucion e shpallte të falimentuar. Në të vërtetë, personelin e Kishës e përndjekte, ndërsa besimtarëve të saj si alternativë ju ofronte ideologjinë komuniste. Në këtë drejtim pas heqjes si institucion janë ndërmarrë edhe eliminime masive fizike ndaj klerit.
Nën udhëheqjen e Stalinit, me mijëra ish-priftërinjë u internuan në llogoret e punës së dhunshme (Gulag). Një ndërmarrje të tillë, nuk i shpëtuan edhe institucionet fetare tjera në pjesën qendrore të Azisë, apo disa budistë në jug të liqenit Bajkal.
Emri (kthjellim)
Fjala Emri në gjuhen shqipe mund të nën kuptojë:
Bashkimi Sovjetik
Ekonomia e modelit sovjetik
Avantazhet dhe disavantazhet e modelit sovjetik ekonomik
Emri (kthjellim)
Fjalë ose grup fjalësh
Emri qëndronë për: Fjalë ose grup falësh, me të cilat quhet një njeri, një kafshë, një send, një dukuri, një vend, etj., për të veçuar ose për të dalluar atë nga një tjetër a nga të tjerët.
Bashkimi Sovjetik
Ekonomia e modelit sovjetik
Avantazhet:
Emri (kthjellim)
Gjuhë
Emri qëndronë për: Pjesë e ndryshueshme e ligjëratës, që shënon një qenie a një sendë dhe që ka gjini, numra a rasa.
Bashkimi Sovjetik
Ekonomia e modelit sovjetik
Disavantazhet
Emri (kthjellim)
Fjalëformuesen Emër-
Emër është një fjalë formuese e disa fjalëve të përbëra që kanë kuptimin të lidhur ngusht me fjalën Emri
Bashkimi Sovjetik
Ekonomia e modelit sovjetik
Disavantazhet e modelit sovjetik mund te ndahen ne disavantazhe makroekonomike dhe mikroekonomike. Tek disavantazhet makroekonomike përfshihen:
510 p.e.s.
Mbi vitin 510 p.e.s..
Bashkimi Sovjetik
Ekonomia e modelit sovjetik
Disavantazhet mikroekonomike përfshijnë:
Emri (kthjellim)
Kuptim i figurshëm
Emri qëndronë për: një titull, mirënjohje, lëvdatë.
Hithëra
Hithëra është bimë e egër barishtore që në kërcellin e në gjethet e saj të dhëmbëzuara ka një push të imët djegës dhe që përdoret si bimë mjekësore e për ushqim
= Mjekim = {kujdes-med} Në mjekësinë popullore hithra njihet si mbretëresha e bimëve mjekësore, për shkak të efekteve të saj pozitive në shërimin e disa sëmundjeve. Përdorimi i kësaj bime gjatë periudhës së pranverës dhe verës ndihmon në pastrimin e gjakut dhe tek të sëmurët me anemi. Këshillohet që gjatë kësaj kohe të konsumohet sa më shpesh bima e hithrës në formë sallate ose dhe e gatuar në supë ose byrek. Gjithashtu, mund të pihen 3 gota çaj në ditë nga kjo bimë. Kjo bimë ndihmon edhe në problemet që mund të shfaqen në mëlçi dhe për prodhimin e lëngut në tëmth. Për këtë qëllim mjekët rekomandojnë të pihet një gotë në ditë nga çaji i përgatitur i hithrës. Është mirë që ai të pihet herët në mëngjes për të dhënë dhe efektin e duhur. Një ndihmesë të madhe jep hithra edhe për një funksionim sa më të mirë të veshkave dhe sëmundjeve të tjera reumatike dhe artritin. Për të përgatitur çajin nevojitet një lugë nga bima e tharë dhe e grimcuar. Kjo masë hidhet në një gotë me ujë të nxehtë dhe lihet në qetësi për 16 minuta. Më pas kullohet dhe pihet 3 herë në ditë nga një gotë. Një tjetër mënyrë për të shëruar dhimbjet e reumatizmës është edhe vendosja e bimës së freskët në kontakt të drejtpërdrejtë me lëkurën. Vendi i dhimbjes rrihet me bimën e freskët derisa te dallohet një si pullë gjaku. Një efekt të menjëhershëm jep kjo bimë edh në rastet e diarresë. Që ky problem të kalojë shpejt dhe lehtë, duhet të pihet çaj hithre. Marrja e tij duhet të konsiderohet si një masë e rëndësishme për qetësimin e gjendjes. Te nënat me fëmijë të vegjël, përdorimi i hithrës ndihmon në prodhimin e qumështit aq i rëndësishëm për shëndetin e fëmijës. Në kozmetikë ndihmon kundër rënies së flokut dhe zbokthit. Personat që kanë probleme me zbokthin u rekomandohet larja e kokës me lëngun që përftohet nga zierja e hithrës. Është mirë që larja të kryhet dy herë në javë dhe të vazhdojë deri në eliminimin përfundimtar të zbokthit. Larja e kokës me ujin e hithrës këshillohet edhe për ata, që kanë probleme me rritjen e ngadaltë të flokut. Për të pasur flokë të gjatë e të shëndetshëm rekomandohet larja e fokut me këtë bimë. Hithra është njohur si një tonifikues shume i mire i organizmit ai ndihmon edhe ata qe kane probleme me kolitin dhe sëmundje te tjera te zorrës se trashe. Përdoret ne formën e çajit ashtu si me sipër. Konsumimi i përditshëm i çajit te hithrës ndihmon ne rigjenerimin e qelizave te gjakut si dhe te lëkurës. Përdoret se tepërmi ne Angli dhe ka dhëne rezultate mahnitëse si ne sistemin tretës, kardiovaskular etj.
Kujdes
Efektet anësore të hithrës janë ende të panjohura Por është thelbësisht e dëmshme të përdoret te personat, që kanë akumulime ujore si pasojë e aktivitetit të kufizuar të zemrës dhe veshkave, pasi është një çaj që nxit largimin e ujërave nga trupi. Hithra është një ndër bimët më të njohura në vendin tonë. Bima mund të gjendet kudo në zonat me lagështirë dhe vende grumbullimi, nëpër gardhet e shtëpive, qoshet e ferrave, në vende barishtore. Për bujqit kjo bimë vlerësohet si një nga barërat e këqija, që i mundon në punën e tyre. Ndërsa në mjekësinë popullore hithra çmohet si më e rëndësishmja, që ndihmon në kurimin dhe parandalimin e sëmundjeve të ndryshme. Bima mund të përdoret në gatime për të zëvendësuar spinaqin, mund të përdoret si sallatë ose të zihet për supë. Hithra përmban sasira të konsiderueshme të vitaminës A dhe C, vitaminë K, amin si histamina, serotoninë dhe minerale siç është hekuri shumë i rëndësishëm për organizmin e njeriut. Pra, për shkak të vlerave të shumta që ajo përmban dhe efektet e saj janë të menjëhershme.
Paketa këshillash
{bio-cung}
[Kategoria:Bimë e egër]
Büren zum Hof
është një komunë në kantonin Bern të Zvicrës.
Kantoni Renwez
Kantoni Renwez (frëngjisht: Canton de Renwez) është një kanton në departamentin Ardennes, rajonin Champagne-Ardenne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Renwez. Ka sipërfaqe 159.23km2 dhe popullsi 7221 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Renwez aktualisht përbëhet nga 15 komuna.
Nxjerrja e naftës në Shqipëri
Nxjerrja e naftës në shkallë industriale me puse në vendin tonë ka filluar në vitin 1934 me zbulimin dhe vënien në shfrytëzim të vendburimit në Kuçovë nga shoqëria italiane AIPA. Nafta e parë nga ky vendburim është nxjerrë më 1929 (750 tonë), duke arritur më 1934 një prodhim vjetor prej 9240 tonë. Në shtator 1946, vendburimi i Kuçovës u vu në shfrytëzim të rregullt, ndërsa më 1947 filloi shfrytëzimi i vendburimit të Patosit. Më 1953 ka filluar eksperimentimi për përdorimin e metodave intensifikuese të nxjerrjes së naftës. Në vitet ’80 u kalua në zbatimin praktik të metodave bashkëkohore për nxjerrjen e naftës, veçanërisht për injektimin e avullit në shtresë dhe atë të gazit karbonik në shtresat ranore.
509 p.e.s.
Ngjarje
509 p.e.s - Themelohet Republika Romake.
Lumë drite
Lumë drite është një film shqip të vitit 1975, xhiruar nga regjisori Ismail Zhabjaku, Skenari: Agim Cerga, Producent: Shqipëria e Re, Muzika: Avni Mula.
Ndër interpretuesit kanë qenë Ymer Bala, Tinka Kurti, Ilir Çelia, Zhani Ziçishti etj.
Përmbajtja e filmit
Bardhi punon si mësues në një fshat malor. Midis nxënësve është bërë problem Adushi që ka braktisur shkollën. Por Bardhi i qëndron pranë dhe përpiqet të kuptojë shqetësimet e vërteta të tij. Bardhi i kthen Adushit dashurinë për shkollën.
Lidhje të jashtme
https://www.dailymotion.com/video/x7tv5tl
Çmimi Pulitzer për poezi
Çmimi Pulitzer për poezi ndahet nga viti 1922. për poezinë e poetëve amerikan.
Fituesit e përsëritur
Robert Frost fitoi çmimin Pulitzer për poezi katër herë 1924-1943. Edwin Arlington Robinson fitoi tri çmime gjatë viteve 1920 dhe disa njerëz kanë fituar dy.
Arbër Vllahiu
Arbër Vllahiu  është Këshilltar Politik për Media dhe Marrëdhënie me Publikun / Zëdhënës i Presidentes së Kosovës Atifete Jahjaga.
508 p.e.s.
Mbi vitin 508 p.e.s..
Kodikët e Esnafeve
Kodikët e Esnafeve janë regjistra që përmbajnë dokumentimin e shkruar për veprimtarinë kryesore ekonomiko-shoqërore të esnafeve, si dhe ngjarjet kryesore të jetës së tyre. Kodikët e esnafeve shërbenin si evidenca për emrat e anëtarëve të esnafeve dhe janë burime dokumentare me vlerë për studimin e jetës qytetare të vendit.
Më të vjetër dhe më të pasur me të dhëna faktike janë Kodikët e esnafeve të argjendarëve (1662-1900), të gëzoftarëve (1669-1884) dhe bojaxhinjve (1689-1895) të Elbasanit. Më të thjeshtë dhe më të rinj janë të terzinjve, bravarëve, bakejve, kondakçinjve, kovaçëve dhe kazanxhinjve. Më i rëndësishmi është kodiku i argjendarëve të Elbasanit, i cili për dy shekuj e gjysmë me radhë regjistroi një dokumentacion të pasur esnafor.
Deisswil bei Münchenbuchsee
është një komunë në kantonin Bern të Zvicrës.
Ermelo
Ermelo është një komunë në provincën Gelderland në Holandë me sipërfaqe 87.38 km² dhe popullsi 26143 banorë. Ermelo është kryeqendra e bashkisë.
507 p.e.s.
Mbi vitin 507 p.e.s..
Muzhevina
Muzhevinë është një vendbanim në komunën e Burimit,(Istogut) në Rrethin e Pejës dhe në shtetin e Kosovë- s. Sipas regjistrimit të popullsisë në vitin 2011 Muzhevina ka rezultuar me 626 banorë.Po ashtu fshati Muzhevinë që nga viti 1999 është i njohur edhe me emrin Muzakaj.Muzhevina ka dhe shkollën fillore e cila figuron nga viti:1946,nga ky vit mësimi së pari kishte filluar nëpër Oda të veçanta të pronarëve të banorve të Muzhevinë-s. Kryesisht ishin dy Oda,njëra e Tahir Sylë-s,dhe njëra e Rrustem Ukë-s,këto shkolla punonin në kuadër të:"Shatëmbëdhjetë Nëntorit".Në vitin 1958 u bë vetëm një shkollë fillore duke punuar akoma po në të njejtin emër.Shkolla kishte dy klasa për nxënës shqiptarë dhe një klasë për të gjith nxënësit e komuniteteve Serbe.Shkolla po ashtu kishte koridorin,sallën e mësuesve dhe banesën e ndërtuar veqmas për ndonjë mësues i cili nuk ishte i fshatit që të punonte dhe të jetonte në atë banesë.Në vitet e ardhshme shkolla her pas here po rinovohej dhe numri i nxënsëve po rritej.Në vitin 1990 në Muzhevinë shkolla u rindërtua dhe kishte më shumë klasa dhe kjo shkollë mori emrin e shkollës së mesme së ultë në Istog me emrin:"Bajram Curri".Në vitin 2022 shkolla fillore akoma punon,por kjo shkollë që nga viti 2015 është në mungesë të nxënsve, dhe po thuaj se edhe në prag të mbylljes.Kjo shkollë për tash e ca vite ka shërbyer edhe për Qendër të Votimit dhe shërben akoma.
Lidhje të jashtme
Tekst i trashë
Ramush Tahiri
Ramush Tahiri  është Këshilltar i Lartë Politik i Presidentes së Republikës së Kosovës Atifete Jahjaga.
Kantoni Auray
Përbërja aktuale
Kantoni Auray aktualisht përbëhet nga 9 komuna.
Leila Ahmed
thumb Leila Ahmed (Kajro, 1940) është shkrimtare egjiptiano - amerikane e cila shkruan kryesisht për pozitën e femrës në botën islame.
506 p.e.s.
Mbi vitin 506 p.e.s..
Ngjarje
shtazet e zhdukura me nuk ekzistojn.ato nuk mund ti shohim me.
Tati, Princi i Kosovës
Tati Essad Murad Kryeziu, Princi i Kosovës (24 dhjetor 1923 – 17 gusht 1993) ishte trashëgimtari i supozuar i fronit të Shqipërisë që nga krijimi i monarkisë, nën Mbretin Zog I, më 1 shtator 1928 para lindjes së Princit të Kurorës Leka më 5 prill 1939.
Tati Kryeziu lindi në Tiranë, djali i Ceno bej Kryeziut dhe princeshës Nafijé Zogut.
Shirin Ebadi
thumb Shirin Ebadi (lindur në Hamadan, Iran më 21 qershor 1947) juriste, aktiviste e të drejtave të njeriut, themeluese e Qendrës së të Drejtave të Njeriut në Iran dhe fituese e Çmimit Nobel për Paqe.
Tati, Princi i Kosovës
Ai u martua, si burri i saj i dytë, Munira Fawzi née Sabri, një e afërme e Mbretëreshës Nazli të Egjiptit, në Cannes, Francë, më 24 shkurt 1952. Ata u divorcuan në vitin 1970. Ai vdiq në Cannes, Francë, më 17 gusht 1993.
505 p.e.s.
Mbi vitin 505 p.e.s..
Orobërda
Orobërdë është një vendbanim në komunën e Burimit, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Arbanë.
Guri i Pishkashit
parapamje|Mali Guri i Pishkashit është një pllakë e madhe gëlqerorësh të kretakut me formë pak a shumë të rrumbullakët e vendosur mbi shkëmbinj në skajin juglindor të rrethit të Librazhdit, në veri të Përrenjasit ku ndodhet fshati Pishkash, rrëzë malit të Skurës. Zotëron mbi viset përreth dhe nga Qafa e Thanës ka një pamje madhështore dhe piktoreske.
Sipas gojëdhënave, në këtë pllakë që ka pamjen e një tryeze gjigante, Skënderbeu ka ngrënë drekë së bashku me ushtarët e vet, pas njërës prej betejave të tij të shumta të kurorëzuara me fitore. Emërtime e gojëdhëna të njëjta ka edhe në Kostenjë, Skuraj etj.
Diemerswil
është një komunë në kantonin Bern të Zvicrës.
Shaip Surdulli
Shaip Surdulli është një nga penat me te shquara te letërsisë shqipe. Ai një kohe punoi si arsimtar ne disa shkolla te komunës se Kamenicës. U lind ne vitin 1957 ne Karaceve te Kamenicës. Për tri mandate ka qene kryetar i komunës. Vitin e kaluar ka mbrojtur magjistraturën ne Fakultetin Teknik, ne te cilin tash është ligjërues. Po e vazhdon mandatin e tij te trete ne krye te komunës se Kamenicës. Është dhe kryetar i degës se LDK-se ne Kamenicë, njeherit anëtar i kryesisë qendrore te kësaj partie.
Stacy Ferguson
Stacy Ann Ferguson (sqt: Stejsi En Fërgusën) lindi më 27 mars 1975 në Whittier, Kalifornia. Ajo njihet gjithashtu si Fergie. Është këngëtarja e grupit Hip-Hop Black Eyed Peas që nga viti 2003 kur e zëvendosi Kim Hill.
Stacy ishte anëtare e grupit Wild Orchid. Wild Orchid i publikoi dy albume, por pas përfundimit e albumit të tretë e ndaloi labëli publikimin. Kjo ishte edhe më shumë mundësi, shkaku të krizës emocionale, që Stacy në intervistë e thëni, që terapinë e ka vizitua. Ajo shkurtë më pas e ka lënë grupin.
Stacy Ferguson ishte një fëmij aktor dhe luajti në serialin Kids Incorporated në anën e Renee Sands, që edhe një anëtare të Wild Orchid ishte. Imazha e pastër dhe përshtatje, që ajo në show e prezentoi, ndenji në kontrast me Ghetto-Funk-imazh, që ajo që kohë të shkurt e mbajti.
Adrian Prenkaj
Adrian Prenkaj është ish-diplomat i Kosovës dhe ish-këshilltar për Integrim Evropian i Presidentes së Republikës së Kosovës, Atifete Jahjaga. Ai është emëruar në këtë pozitë në shkurt të vitit 2012, pas 3 viteve pune në shërbimin diplomatik si Sekretar për Çështje Politike dhe marrëdhënie me Kongresin Amerikan në Ambasadën e Republikës së Kosovës në Uashington. Përpara se t'i bashkohej shërbimit diplomatik të Kosovës, ai ka punuar si Zyrtar i Lartë për Çështje Evropiane në Agjencinë për Integrim Evropian të Kosovës.
Edukimi
Adrian Prenkaj ka përfunduar Shkencat Politike në Universitetin e Prishtinës. Në vitin 2008, ai përfundoi studimet master në Marrëdhëniet Ndërkombëtare në Shkollën e Qeverisë dhe Çështjeve Ndërkombëtare në Universitetin Durham në Britaninë e Madhe, me fokus në Procesin e Politikave të BE-së, Marrëdhëniet Transatlantike dhe Politikën e Jashtme gjermane.
Kabineti i Presidentes
Adrian Prenkaj ka qenë përfaqësues i Presidenties Jahjaga në Ekipin Negociator të Kosovës për Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit (MSA) me Bashkimin Evropian. Ai ka qenë i përfshirë edhe në koordinimin dhe implementimin e udhërrëfyesit për liberalizimin e vizave të BE-së për Kosovën. Adrian Prenkaj ka këshilluar mbi një sërë çështjesh të brendshme dhe të politikës së jashtme, çështjeve kushtetuese dhe ligjore në përputhje me procesin e anëtarësimit në BE.
Prenkaj ka koordinuar punën e Këshillit Kombëtar për Integrim Evropiane, mekanizëm institucional themeluar dhe udhëhequr nga Presidentja Jahjaga.
Ai gjithashtu ka zhvilluar edhe strategjinë e Presidentes duke përfshirë platformat dixhitale dhe media sociale për komunikim të drejtpërdrejt me qytetarë.
Korporata Sfidat e Mijëvjeçarit (MCC)
Adrian Prenkaj ka udhëhequr përpjekjet e Kosovës për t'u kualifikuar për asistencën e agjencisë amerikane Korporata Sfidat e Mijëvjeçarit (MCC). Në janar të vitit 2015, ai u emërua nga presidentja Jahjaga për të koordinuar institucionet e Kosovës dhe agjencitë e OKB-së për të përmirësuar në indikatorët e kërkuar në fushën ekonomike dhe sundimit të ligjit. Si rezultat i këtyre përpjekjeve, Kosova kaloi për herë të parë pragun e kërkuar nga MCC,me 13 prej 20 treguesve. Në takimin vjetor të agjencisë më 16 dhjetor 2015, Bordi i MCC-së përzgjodhi Kosovën për herë të parë për zhvillimin e programit kompakt, program i gjerë investimi rreth 250 milion dollarë për zhvillimin ekonomik dhe uljen e varfërisë.
Kantoni Mézières-Centre-Ouest
Kantoni Mézières-Centre-Ouest (frëngjisht: Canton de Mézières-Centre-Ouest) është një kanton në departamentin Ardennes, rajonin Champagne-Ardenne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Charleville-Mézières. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 15690 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Mézières-Centre-Ouest aktualisht përbëhet nga 10 komuna.
Natyra
Natyra paraqet tërësinë e karakteristikave më kryesore që përcaktojnë thelbin e diçkaje e që në kuptimin më të gjerë ajo përfshin jo vetëm mjedisin ku jetojnë njerëzit, kafshët dhe bimët, por edhe gjithë botën organike dhe joorganike, fizike ose botën materiale apo gjithësinë. "Natyra" është një term që mund të përfshijë si dukuritë e botës fizike ashtu edhe jetën në përgjithësi. Studimi i totalitetit të natyrës është një pjesë e madhe e shkencës. Edhe pse njerëzit janë pjesë e natyrës, aktiviteti njerëzor shpesh kuptohet si një kategori e veçantë nga dukuritë e tjera natyrore.
Përmbledhje
Fjala natyrë rrjedh nga fjala latine natura, që do të thotë "cilësi thelbësore, prirje e lindur" dhe në kohët e lashta, në kuptimin e plotë të fjalës, ishte "lindje". Natura është përkthimi latin i fjalës greke physis (φύσις), e cila fillimisht lidhej me karakteristikat e brendshme të bimëve, kafshëve dhe karakteristikave të tjera të botës që zhvillohen me vullnetin e tyre. Koncepti për natyrën si një tërësi, gjithësia fizike, është një nga disa zgjerime të idesë origjinale; ajo filloi me aplikime themelore të caktuara të fjalës fyzis - φύσις nga filozofët parasokratik dhe që atëherë është zgjeruar dhe zhvilluar në mënyrë të vazhdueshme. Ky përdorim ka vazhduar sidomos pas paraqitjes së metodave shkencore moderne në disa shekuj të fundit.
Sot, përbrenda përdorimeve të ndryshme të fjalës, "natyrë" shpesh nënkuptohet edhe gjeologjia dhe kafshët e egra. Natyra mund të përfshijë edhe mbretërinë e përgjithshme të kafshëve (faunës) dhe bimëve ekzistuese (florës) dhe në disa raste edhe të proceseve që ndërlidhen me objektet e pajeta – mënyra se si llojet e veçanta të gjërave ekzistojnë dhe ndryshojnë me vullnetin e tyre, të tilla si moti dhe Gjeologjia e Tokës. Shpesh ka kuptimin edhe të "mjedisit natyror" ose vendit të shkretë/shkretëtirës, kafshëve të egra, shkëmbinjve, pyjeve dhe në përgjithësi ato gjëra që në thelb nuk kanë ndryshuar nga ndërhyrjet e njeriut, ose që vazhdojnë pavarësisht ndërhyrjeve të njeriut. Për shembull, objektet e prodhuara në mënyrë artificiale dhe ndërveprimi njerëzor në përgjithësi nuk konsiderohen pjesë e natyrës, përveç rasteve kur kualifikohet si i tillë, për shembull, "natyra njerëzore". Ky koncept më tradicional i gjërave natyrore të cilat ende mund të gjenden sot paraqet një dallim midis asaj që konsiderohet natyrore dhe artificiale, e ku me të qenët artificial nënkuptohet si diçka që është rezultat i vetëdijes njerëzore ose mendjes njerëzore.
Toka
Toka është planeti i vetëm që njihet për mbështetjen e jetës, prandaj karakteristikat natyrore të saj janë subjekt i shumë fushave të hulumtimeve shkencore. Toka si planet brenda sistemit diellor është e treta më afër Diellit, është planeti më i madh tokësor dhe i pesti në përgjithësi. Karakteristikat e saj më të njohura klimatike janë dy rajonet e saj të mëdha polare, dy zona relativisht të ngushta, dhe një rajon i gjerë ekuatorial, tropikal deri në subtropikal. Reshjet ndryshojnë gjerësisht sipas vendit, nga disa metra ujë në vit deri më pak se një milimetër. 71 për qind e sipërfaqes së Tokës është e mbuluar nga oqeane me ujë të kripur. Pjesa e mbetur përbëhet nga kontinentet dhe ishujt me shumicën e vendeve të banuara në hemisferën veriore.
Perspektiva historike
Toka vlerësohet të jetë formuar 4.54 miliardë vjet më parë nga mjegullnaja diellore, së bashku me Diellin dhe planetët e tjerë. Hëna u formua afërsisht 20 milion vjet më vonë. Fillimisht e shkrirë, shtresa e jashtme e Tokës është ftohur, duke rezultuar në kore të ngurta. Aktiviteti i çlirimit të materialit vullkanik prodhoi atmosferën fillestare. Kondensimi i avullit të ujit, ku pjesa më e madhe ose i gjithi vinte nga akulli i kometave, nga i cili u krijuan oqeanet dhe burimet e tjera të ujit. Kimia shumë energjike besohet të ketë prodhuar një molekulë të vetëpërsëritur rreth 4 miliardë vjet më parë.
Atmosfera, klima, dhe moti
Atmosfera e Tokës është një faktor kyç në ruajtjen e ekosistemeve. Shtresa e hollë e gazrave që mbulon Tokën mbahet në vend nga graviteti. Pjesa më e madhe e ajrit është azot, oksigjen, avull uji, me një sasi shumë të vogël dioksidit të karbonit, argon, etj. Shtresa e ozonit luan një rol të rëndësishëm duke penguar sasinë e rrezatimit ultraviolet (UV) që të arrijë në sipërfaqen e Tokës. Pasi që ADN dëmtohet lehtë nga drita UV, kjo shtresë shërben për të mbrojtjen e jetës në sipërfaqe. Atmosfera gjithashtu ruan ngrohtësinë gjatë natës, duke zvogëluar atë gjatë ekstremeve të temperaturës ditore.
Moti tokësor ndodh pothuajse ekskluzivisht në pjesën e poshtme të atmosferës, dhe shërben si një sistem konvektiv për rishpërndarjen e nxehtësisë.
Uji në Tokë
Uji në Tokë në formën e tij të pastër, është lëng pa shije dhe pa erë e po ashtu nuk ka ngjyrë. Ai është i domosdoshëm për të gjitha format e jetës dhe njihet edhe si tretësi më i gjithanshëm. Pa të, jeta siç e njohim ne, do të ishte e pamundur. Duket i pangjyrë në sasi të vogla për syrin tonë, megjithatë mund të shihet si i kaltër në sasi të mëdha ose me vegla shkencore. Uji është lëngu më i përhapur në tokë. Formula kimike e tij është H2O. Gjendet më tepër në oqeane dhe kësulat e akullta polare, por edhe në re, lumenj. Në planetin tonë, uji është në lëvizje të vazhdueshme qarkulluese duke përfshirë avullimin, reshjet dhe rrjedhjet lumore.
Ekosistemet
Ekosistemet përbëhen nga një larmi përbërësish biotikë dhe abiotikë që funksionojnë në një mënyrë të ndërlidhur. Struktura dhe përbërja përcaktohet nga faktorë të ndryshëm mjedisorë që ndërlidhen. Variacionet e këtyre faktorëve do të iniciojnë modifikime dinamike në ekosistem. Disa nga përbërësit më të rëndësishëm janë toka (pedosfera), atmosfera, rrezatimi nga Dielli, uji dhe organizmat e gjallë.
Çështje thelbësore për konceptin e ekosistemit është ideja që organizmat e gjallë bashkëveprojnë me çdo element tjetër në mjedisin e tyre lokal. Eugene Odum, një themeluese e ekologjisë, mes tjerash shtoi: "Çdo njësi që përfshin të gjithë organizmat (d.m.th:" komunitetin ") në një zonë të caktuar duke bashkëvepruar me mjedisin fizik në mënyrë që një rrjedhë e energjisë të çojë në strukturë të përcaktuar qartë, diversiteti biotik, dhe ciklet e materialit (dmth: shkëmbimi i materialeve midis pjesëve të gjalla dhe jo të gjalla) brenda sistemit është një ekosistem." Brenda ekosistemit, speciet janë të ndërlidhura dhe në zinxhirin ushqimor varen nga njëra-tjetra, duke shkëmbyer energji dhe materie midis tyre, si dhe me mjedisin e tyre. Koncepti i ekosistemit njerëzor bazohet në dikotominë njerëzore / natyrore dhe idenë se të gjitha speciet janë të varura ekologjikisht nga njëra-tjetra, si dhe me përbërësit abiotikë të biotopit të tyre.
Një njësi më e vogël e ekosistemit quhet mikroekosistem. Për shembull, një mikrosistem mund të jetë një gur dhe gjithë jeta e mundshme nën të. Një njësi më e madhe e ekosistemit quhet makroekosistem e që mund të përfshijë një ekoregjion të tërë, p.sh. një lumë me pellgun e tij të ujëmbledhjes (kullimit).
Jeta
Edhe pse nuk ka ndonjë marrëveshje universale për përcaktimin e jetës, shkencëtarët përgjithësisht pranojnë se manifestimi biologjik i jetës karakterizohet nga organizmi, metabolizmi, rritja, adaptimi, përgjigja ndaj stimujve dhe riprodhimi. Jeta gjithashtu mund të thuhet se është thjesht gjendja karakteristike e organizmave.
Biosfera është pjesë e guaskës së jashtme të Tokës - përfshirë tokën, shkëmbinjtë sipërfaqësorë, ujin, ajrin dhe atmosferën - brenda së cilës ndodh jeta, dhe ku proceset biologjike kthehen ose ndryshojnë. Nga këndvështrimi më i gjerë gjeofiziologjik, biosfera është sistemi ekologjik global që integron të gjitha qeniet e gjalla dhe marrëdhëniet e tyre, përfshirë ndërveprimin e tyre me elementët e litosferës (shkëmbinjve), hidrosferës (ujit) dhe atmosferës (ajrit). E gjithë Toka përmban mbi 75 miliardë ton biomasë (150 trilion paund ose rreth 6.8 x 1013 kg jetë), e cila gjendet (jeton) në mjedise të ndryshme brenda biosferës.
Mbi nëntë të dhjetat e biomasës totale në Tokë e përbën bota bimore (flora), në të cilën jeta e kafshëve (fauna) varet shumë nga ekzistenca e saj. Më shumë se 2 milion specie të botës bimore dhe shtazore janë identifikuar deri më sot, dhe vlerësimet e numrit aktual të specieve ekzistuese variojnë nga disa milion deri në mbi 50 milion. Numri i specieve individuale të botës bimore dhe shtazore është vazhdimisht në një farë shkalle, me shfaqje të specieve të reja dhe specie të tjera që pushojnë së ekzistuari në mënyrë të vazhdueshme. Aktualisht numri i përgjithshëm i specieve është në rënie të shpejtë.