cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qytetërimi i Luginës së Indusit
Qytetërimi i Hershëm Harapas
Faza e Hershme Harapase Ravi, e emërtuar sipas lumit të afërt Ravi, zgjati nga rreth 3300 p.e.s. deri në 2800 p.e.s.. Është e lidhur me Fazën Hakra, e identifikuar me luginën e Lumit Ghaggar-Hakra në perëndim dhe më e hershme se Faza Kot Diji (2800–2600 p.e.s., Harapan 2), e emërtuar sipas një siti në Sindhin verior në Pakistan, afër Mohenjo Daro-s. Shembujt më të hershëm të shkrimit indus datojnë nga mijëvjeçari i III p.e.s. Faza e maturisë së kulturës së hershme fshatare është përfaqësuar nga Rehman Dheri dhe Amri në Pakistan. Kot Diji përfaqëson fazën që çon në Periudhën e Maturisë Harapase, me fortesën që përfaqëson autoritetin e centralizuar dhe një rritje të cilësisë së jetës. Një tjetër qytet i kësaj faze u gjet në Kalibangan në Indi në Lumin Hakra. Rrjeti i tregëtisë e lidhte këtë kulturë me kulturat e afërta rajonale dhe burimet e largëta të lëndës së parë, duke përfshirë lapis lazuli dhe materiale të tjera për bërjen e rruazave. Nga kjo kohë, fshatarët përdornin prodhime të shumta bimore, duke përfshirë dardhë, fara sesami, fruta palme dhe pambuk, ashtu si dhe kafshë, duke përfshirë buallin e ujit. Komunitetet e Hershme Harapase u kthyen në qendra të mëdha urbane rreth vitit 2600 p.e.s., nga ku filloi faza e Maturisë Harapase. Kërkimet e fundit tregojnë se populli i Luginës së Indusit u zhvendosën nga fshatrat në qytete.
Periudha e Maturisë Harapase
Rreth vitit 2600 p.e.s., komunitetet e hershme Harapase u kthyen në qendra të mëdha urbane. Këto qendra urbane përfshijnë Harapan, Ganeriwala/, Mohenjo-Daron në Pakistanin e sotëm dhe Dholaviran, Kalibangan, Rakhigarhin, Ruparin dhe Lothal-in në Indinë e sotme. Në tërësi, janë gjetur më shumë se 1,052 qytete dhe vendbanime, kryesisht në rajonin e përgjithshëm të Lumit Indus dhe degëve të tij.
Autoriteti dhe qeverisja
Të dhënat arkeologjike nuk japin përgjigje të menjëhershme ndaj pyetjes për një qendër pushteti ose paraqitjen e njerëzve me pushtet në shoqërinë harapase. Por, ka të dhëna për vendime komplekse të marra dhe implementuara. Për shembull, shumica e qyteteve ishin ndërtuar në një model rrjete shumë uniformë dhe të mirë-planifikuar, duke sugjeruar se ata ishin planifikuar nga një autoritet qendror; uniformitet i jashtëzakonshëm i artefakteve siç duket në qeramikë, vula, pesha dhe tulla; prania e lehtësive publike dhe arkitekturës monumentale; heterogjeniteti në simbolizmin mortor dhe në ofertat mortore (objekte të përfshira në varre). Këto janë teoritë kryesore:
Inxhinieria hidraulike e Q. L. së Indusit
Qytetërimi i Lashtë i Luginës së Indusit në Azinë e jugut, duke përfshirë Pakistanin dhe Indinë veri-perëndimore, ishte i shquar në inxhinierinë hidraulike dhe furnizimin me ujë si dhe kanalizimet e mjetet e higjenës që ishin të parat e llojit të tyre. Midis gjërave të tjera, ata kanë sistemin e parë të njohur në botë të banjave me ujë të rrjedhshëm. Këto ekzistonin në shumë shtëpi dhe ishin të lidhura me një kanalizim të përbashkët të shkarkimit të ujërave të zeza. Shumica e shtëpive kishte gjithashtu puse private uji. Muret e qytetit funksiononin si një barrierë kundër vërshimit të ujërave. Zonat urbane të Qyt të Lug së Indusit ofronin banja publike dhe private, kanalet e shkarkimit ishin të vendosura nëpër tubacione nëntokësore të ndërtuar me tulla të shtruara dhe një sistem të sofistikuar menaxhimi të ujit me rezervuarë të shumtë. Në sistemin e kullimit, kanalizimet nga shtëpitë ishin të lidhura me kanalizime më të mëdha publike. Lothal-i ishte një port në Detin Arabik që kishte kantier detar.
Tregëtia dhe transporti
Ekonomia e Qyt. të Lug. së Indusit duket se varej në mënyrë domethënëse nga tregtia, e cila lehtësohej nga përparimet madhore në teknologjinë e transportit. Q.L.I. mund të ketë qenë qytetërimi i parë që përdori transportin e mjeteve me rrota. Këto përparime mund të kenë përfshirë karro të tërhequara nga qe, ashtu dhe varka. Shumica e këtyre varkave ishin me gjasa të vogla, me fund të sheshtë, ndoshta të lëvizura nga velat; gjithësesi, ka dëshmi dytësore për mjete det-lundruese. Arkeologët kanë zbuluar një kanal masiv të gërmuar dhe çfarë ata konsiderojnë si një lehtësi në formën e një kantieri detar në qytetin bregdetar të Lothal-it në Indinë perëndimore (shteti i Gujaratit). Një rrjet i gjatë kanalesh, i përdorur për vaditje, është gjetur nga H.-P. Francfort. Gjatë viteve 4300–3200 p.e.s. të periudhës së kalkolitit (Epoka e Bakrit), Qyt. i Lug. së Indusit tregon ngjashmëri në qeramikë me Turkmenistanin jugor dhe Iranin verior gjë që sugjeron zhvendosshmëri dhe tregti të konsiderueshme. Gjatë Periudhës së Hershme Harapane (rreth 3200–2600 p.e.s.), ngjashmëritë në qeramikë, vula, figurina, zbukurime etj. Dokumentojnë karvane intensive tregtare me Azinë Qendrore dhe pllajën iraniane. Duke gjykuar nga shpërndarja e artefakteve të Q.L.I., rrjetet e tregtisë, ekonomikisht të integruar në një zonë të pamatë, duke përfshirë pjesë të Afganistanit, rajonet bregdetare të Persisë, Indinë veriore dhe perëndimore si dhe Mesopotaminë. Studimi i zmalti dentar nga individë të varrosur në Harapa sugjerojnë se disa rezidentë kishin migruar në qytet nga përtej luginës së Indusit. Ka të dhëna se kontaktet tregtare shtriheshin deri në Kretë dhe me gjasa në Egjipt. Kishte një rrjet të gjerë të tregtisë detare që vepronte midis Qytetërimeve të Indusit dhe të Mesopotamisë që nga faza e mesme Harapane, me një pjesë të madhe të tregëtisë të zotëruar nga "tregëtarët e mesëm nga Dilmuni" (Bahreini dhe Failaka moderne të gjendura në gjirin persik). Kjo tregëti me distancë të largët detare u bë e mundur me zhvillimin inovativ të mjeteve lundruese të ndërtuara me dërrasa, të pajisura me një direk të vetëm qendror që mbante një velë të endur ose rrobë. Mjaft vendbanime bregdetare si Sotkagen-dor (lumi Dasht, në veri të Jiwanit), Sokhta Koh (lumi Shadi, në veri të qytetit të Pasnit) dhe Balakot-i (afër Sonmiani-t) në Pakistan së bashku me Lothal-in në Indinë perëndimore, dëshmojnë për rolin e tyre si avanposte të tregtisë së Q.L.I. Brigjet e cekta të gjendura në deltat e lumenjve lejonin tregti të gjallë detare me qytetet mesopotamike.
Mjetet e jetesës
Disa studime pas viti 1980 dëshmojnë se prodhimi i ushqimit ishte në pjesën më të madhe vendor në Luginën e Indusit. Dihet se banorët e Mehrgarh përdornin grurë dhe elb, dhe të korrat kryesore të drithit ishte elbi i zhveshur në gjashtë rreshta, një drith i nxjerr nga elbi me dy rreshta. Arkeologu Jim G. Shaffer (1999: 245) shkruan se siti i Mehrgarh "tregon se prodhimi i ushqimit ishte një fenomen vendor i Azisë së Jugut" dhe se të dhënat për të mbështetur këtë interpretim të "urbanizimit para-historik dhe organizimin kompleks shoqëror në Azinë e jugut si i bazuar në zhvillimet kulturore vendore, por jo të izoluara". Të tjerë, si Dorian Fuller, gjithësesi, konkludojnë se rreth 2000 vjet më parë në Lindjen e Mesme gruri u aklimatizua me kushtet e Azisë së jugut.
Besimi fetar
Besimi dhe sistemi i besimit të njerëzve të Luginës së Indusit kanë marrë vëmendje të konsiderueshme, veçanërisht nga pikpamja e identifikimit të pararendësve të perëndive dhe praktikave fetare të besimeve fetare indiane që do të zhvilloheshin më vonë në rajon. Gjithësesi, për shkak të rrallësisë së dëshmive, që është e hapur ndaj interpretimeve të larmishme dhe fakti se shkrimi Indus mbetet i pa-deshifruar, përfundimet janë pjesërisht spekulative dhe gjerësisht të bazuara në një pikëpamje retrospektive nga një prespektivë më e vonë Hindu. Një vepër e hershme ndikuese e fushës që vendosi prirjen për interpretimet Hindu të të dhënave arkeologjike të siteve të Qyt të Lug së Indusit ishte ajo e John Marshall, që në vitin 1931 e identifikuar në vazhdim si karakteristikë e spikatur e besimit të Q.L. së Indusit: një Zot i Madh Mashkull dhe një Perëndeshë Nënë; hyjnizimi ose adhurimi i kafshëve dhe bimëve; paraqitje simbolike të fallusit (linga) dhe vulvës (yoni); dhe, përdorimi i banjave dhe ujit në praktikat fetare. Interpretimet e Marshallit kanë qenë shumë të debatuara përgjatë dekadave në vazhdim.
Marshalli hamendësoi ekzistencën e një kulti të adhurimit të Perëndeshës Nënë bazuar në zbulimin e mjaft figurinave femërore dhe mendimi që kjo ishte një pararendëse e shaktizmit, sekt Hindu. Gjithësesi funksioni i figurinave femërore në je popullit të Q.L.I. mbetet e paqartë dhe Possehl nuk e konsideron dëshminë për hipotezën e Marshallit se është "tmerrësisht robuste". Disa nga baetylë të interpretuar nga Marshalli si paraqitje të shenjta fallike tani mendohet se kanë qenë përdorur si shtypës ose si goditës loje, ndërsa gurët rrethorë që mendohej se simbolizonin yoni-n u përcaktuan si veçori arkitekturore të përdorura për të mbajtur shtyllat, megjithëse mundësia e simbolizmit të tyre fetar nuk mund të përjashtohet. Shumë vula të Luginës së Indusit tregojnë kafshë, me disa prej tyre që i paraqesin në procesione, ndërsa të tjera tregojnë krijesa kimerike. Një vulë nga Mohenjo-daro tregon një përbindësh gjysëm-njeri, gjysëm-buall duke sulmuar një tigër, e cila mund të jetë një referencë për mitin sumer të një përbindëshi të till të krijuar nga perëndesha Ninhursag (ose Aruru) për luftuar Gilgameshin. Në ndryshim me qytetërimet bashkëkohëse të Egjiptit të Lashtë dhe Mesopotamisë, Qyt i Lug së Indusit nuk ndonjë pallat monumental, megjithëse qytetet e gërmuara tregojnë se shoqëria i zotëronte njohuritë inxhinierike. Kjo mund të sugjeroi se ceremonitë fetare, nëse kishte, mund të jenë gjerësisht të kufizuara në shtëpitë individuale, tempujt e vegjël, ose në qiell të hapur. Mjaft site janë propozuar nga Marshalli dhe studiuesit e mëvonshëm si të kushtuara ndaj synimeve fetare, por deri tani vetëm Banja e madhe e Mohenjo-daro-s mendohet gjerësisht se është përdorur për këtë, si një vend për purifikimin ritual. Praktikat mortore të qytetërimit harapas janë të shënuara nga diversiteti i tyre, me dëshmi të varrimit supin, fraksional (në të cilin trupi është reduktuar në mbetje skeletore nga ekspozimi ndaj elementeve përpara mbulimit përfundimtar) madje edhe kremimit.
Trashëgimia
Si pasojë e kolapsit të Q.L.I., u shfaqën kultura rajonale, që tregonin shkallë të ndryshme ndikimi nga Qyt. i Lug. së Indusit. Në ish qytetin e madh të Harapas, është zbuluar se varret që janë gjetur përputhen me një kulturë rajonale të quajtur Kultura e Varrezës H. Në të njëjtën kohë, Kultura e Qeramikës ngjyrë okre e shtrirë nga Rajastani deri në pllajën e Gangut. Kultura e Varrezës H ka dëshminë më të vjetër të kremimit; një praktikë mbizotëruese në Hinduizmin e sotëm.
Meluhha
Q.L.I. është përpjekur të identifikohet me toponimin Meluhha, të njohur nga tekstet sumere; Sumerët i quanin ata Meluhhaitë. Është krahasura në veçanti me qytetërimin e Elam-it (gjithashtu në konteksin e hipotezës Elamo-Dravidiane) dhe me Kretën Minoike (për shkak të paralelizmit të kulturave të izoluara si adhurimi i kudogjendur i perëndeshave dhe pikturat e kërcimit mbi dema). Faza mature e Q.L.I. është bashkëkohëse me Epokën e Hershme dhe të Mesme të Bronxit në Lindjen e Afërme, në veçanti me periudhën e Vjetër Elamite, Periudhën e Hershme Dinastike të Sumerisë deri në Dinastinë e III të Ur-it në Mesopotami, Periudhën para-pallatore të Kretës Minoike dhe Mbretërinë e Vjetër deri në Periudhën e Parë të Ndërmjetme të Egjiptit të lashtë.
Zanafilla e mundshme dravidiane nga Lindja e Afërme
Është sugjeruar shpesh se bartësit e Q.L.I. i korrespondojnë me proto-dravidianët gjuhësisht, ndarja e gjuhës proto-dravidiane i korrespondon ndarjes së kulturës së Vonë Harapane. Sot, familja e gjuhëve dravidiane është e përqëndruar më së shumti në Indinë e Jugut dhe Sri Lankën veriore dhe lindore, por xhepa të saj mbeten akoma përgjatë pjesës tjetër të Indisë dhe Pakistanit (gjuha Brahui), e cila mbështet teorinë. Indologjist finlandez, Asko Parpola konkludon se uniformiteti i shkrimeve të Luginës së Indusit pengon ndonjë mundësi të gjuhëve të ndryshme të përdorura gjerësisht dhe që në formën e hershme të gjuhës dravidiane duhet të ketë qenë gjuha e popullit të Qyt. të Lug. së Indusit. Sipas David McAlpin, gjuhët dravidiane u sollën në Indi nga emigrimi në Indi ga Elami. Sipas Renfrew dhe Cavalli-Sforza, proto-dravidiania u soll në Indi nga fermerët nga pjesa iraniane e Gjysëm Hënës Pjellore. Kivisild et al. (1999) vëren se "një fraksion i vogel i linnjës mtDNA perëndimore euro-aziatike e gjetur n ë popullsinë indiane mund të përcaktohet si një përzierje relativisht e afërt". në rreth 9,300 ± 3,000 vjet më parë, që koinçidon me "mbërritjen në Indi të drithrave të përdorura nga gjysëm-hënën pjellore" dhe "mbështet lidhjen e sugjeruar gjuhësore midis popullsive elamite dhe dravidike". Sipas Gallego Romero et al. (2011), kërkimi i tyre mbi tolerimin e laktozës në Indi sugjeron se "kontributi gjenetik perëndimor euro-aziatik i identifikuar nga Reich et al. (2009) pasqyron kryesisht ardhjen e gjeneve nga Irani dhe Lindja e Mesme". Gallego Romero vëren se indianët që janë tolerant ndaj laktozës tregojnë një model gjenetik përkundrejt kësaj tolerance që është "karakteristik për mutacionin e zakonshëm evropian". Sipas Romeros, kjo sugjeron se "mutacioni më i zakonshëm tolerant ndaj laktozës bëri një migrim dy rrugësh nga Lindja e Mesme më pak se 10,000 vjet më parë. Ndërsa mutacioni u përhap përgjatë Evropës, një tjetër eksplorues duket të ketë sjellë mutacionin drejt lindjes në Indi – me gjasa duke udhëtuar përgjatë brigjeve të Gjirit Persik ku janë gjetur xhepe të tjera të të njëjtit mutacion". Sipas Palanichamy et al. (2015): "Prania e haplogrupeve mtDNA (HV14 dhe U1a) dhe haplogrupit të kromozomeve Y (Haplogroup L-M20) në popullsitë dravidiane tregon përhapjen e gjuhës dravidiane në Indi nga Azia perëndimore". Sipas Lukacs and Hemphill, ndërsa ka një vazhdimësi të fortë midis kulturave neolitike dhe kalkolitike të Mehrgarh, dëshmitë dentore tregojnë se popullsia kalkolitike nuk rrjedh nga popullsia neolitike e Mehrgarh, që "sugjeron nivele të moderuara të shkëmbimit të gjeneve". Ata vërejnë më tej se "pasardhësit e drejtëpërdrejtë të banorëve neolitikë të Mehrgarh gjenden në jug dhe lindje të Mehrgarh, në Indinë veri-perëndimore dhe skajet perëndimore të pllajës së Dekanit", me Mehrgarh neolitike që tregon më shumë afërsi me Inamgaon kalkolitike, në jug të Mehrgarh, sesa me Mehrgarh kalkolitike.
Dasyu
Pas zbulimit të Q.L.I. në vitet 1920, u asociua menjëherë me vendasit e Dasyu-së armiqësor me tributë Rigvedike në hymne të shumta të Rigvedas. Mortimer Wheeler e interpreton pranin e shumë kufomave të pavarrosura të gjetura në nivelet e kreut të Mohenjo-Daro-s si viktima të pushtimit luftarak dhe në mënyrë të famshme pohoi se "Indra mbetet i akuzuar" për shkatërrimin e Qyt. të Lug. së Indusit. Asocimi i Q.L.I. me vendbanimin e qytetit të Dasyus mbetet tërheqës sepse shtrirja kohore e hamendësuar e migrimit të parë Indo-Arjan në Indi korrespondon qartësisht me periudhën e rënies së Q.L.I. të parë në të dhënat arkeologjike. Zbulimi i qyteteve të përparuara të Q.L.I. gjithësesi ndryshoi pikpamjen e shek. të XIX të migrimit të hershëm Indo-Arjan si një "pushtim" i një kulture të përparuar ndaj një kulture "primitive" të popullsisë autoktone, në një akulturacion gradual të barbarëve nomadë në një qytetërim të përparuar urban, të krahasueshëm em atë të me atë të migrimeve gjermanike pas rënies së Romës, ose pushtimin Kasit të Babilonisë. Kjo lëvize larg nga paralelizmat e skenareve të thjeshtëzuara pushtuese në mindimin rreth transferimit gjuhësor dhe lëvizjes së popullsisë në përgjithëse, si në rastin e migrimit të folësve të proto-greqishtes në Greqi, ose Indo-Evropianizimin e Evropës Perëndimore.
Munda
Gjuha Proto-Munda dhe një "phylum i humbur" (ndoshta i lidhur ose paraardhës i gjuhës Nihali) është propozuar si kanditatë të tjerë për të qenë gjuha e Q.L.I..Michael Witzel sugjeron një gjuhë themeli, pararendëse që është e ngjashme me gjuhët austro-aziatike, siç është gjuha Khasi; ai argumenton se Rigveda tregon shenja të këtij ndikimi hipotetik harapan në nivelin më të hershëm historik dhe dravidiane vetëm në nivelet më të vona, duke sugjeruar se folësit e kësaj gjuhe austro-aziatike ishin banorët origjinalë të Punjabit dhe se indo-arianët u takuan me folësit e gjuhës dravidiane vetëm në kohët më të vona.
Qytetet
Një kulturë e sofistikuar dhe teknologjikisht e përparuar është e dukshme në Qyt e Lug së Indus duke i bërë ato qendrat e para urbane në rajon. Cilësia e planifikimit urban të qyteteve sugjeron zotërimin e planifikimit urban dhe qeverive efiçente qetetase që vendosnin një përparësi të lartë në higjenën, ose aksesibilitetin e ritualeve fetare. Siç shihet në Harapa, Mohenjo-Daro dhe në Rakhigarhi-n pjesërisht të gërmuar së fundmi, ky planifikim urban përfshinte sistemet e para botërore të kanalizimeve për higjenën publike. Brenda qytetit, shtëpitë e veçanta ose grupet e shtëpive merrnin ujë nga puset. Nga një dhomë që duket se vendosur anash për larjen, uji i harxhuar drejtohej për në kanalet kullues të mbuluar, që shtriheshin në rrugët kryesore. Shtëpitë hapeshin vetëm ndaj oborreve të brendshëm dhe rrugicave më të vogla. Sistemet e lashta të shkarkimit të ujërave të zeza dhe kullimit që u zhvilluan dhe u përdorën në qytetet përgjatë rajonit të Indusit ishin më të përparuar se ndonjë i gjetur në sitet urbane bashkëkohore në Lindjen e Mesme dhe madje më efiçent se ata në shumë zonë të Pakistanit dhe Indisë së sotme. Arkitektura e përparuar e qyteteve harapase është treguar nga kantieret detare, hambarët, depot, platformat prej tulle dhe muret mbrojtës. Muret masive të qyteteve të Indusit me shumë gjasa i mbronin harapanët nga vërshimet e ujërave dhe mund të kenë shmangur konfliktet ushtarake. Qëllimi i fortesave mbetet i debatuar. Në ndryshim të thellë me qytetërimet bashkëkohore, si ai i Mesopotamisë dhe Egjiptit të lashtë, nuk u ndërtuan struktura të mëdha monumentale. Nuk ka të dhëna përfundimtare për praninë e pallateve ose tempujve—apo mbretër, ushtri dhe priftërinj. Disa struktura mendohet se kanë qenë hambarë. Në një qytet është gjetur një banjë e stërmadhe e mirë-ndërtuar ("Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s"), e cila mund të ketë qenë një banjë publike. Megjithëse fortesat e qytetit ishin të rrethuara me mure, nuk është arritur të sqarohet nëse këto struktura ishin mbrojtëse apo jo. Ato mund të kenë qenë ndërtuar për të shmangur vërshimet e ujërave. Shumica e banorëve të qytetit duket se kanë qenë tregëtarë ose artizanë, që jetonin me të tjerët duke ndjekur të njëjtin profesion në lagjet e mirë-përcaktuara. Materialet nga rajonet e largëta përdoreshin për krijimin e vulave, rruazave dhe objekteve të tjera. Megjithëse disa shtëpi ishin më të mëdha se të tjerat, qytetet e Q.L.I. ishin të shquara për barazitizmin e tyre të dukshëm megjithëse relativ. Të gjitha shtëpitë kishin akses te uji dhe lehtësitë e kanalizimeve dhe kullimit. Kjo jep përshtypjen e një shoqërie relativisht me pak përqëndrim pasurie, megjithëse shihen zbukurime personale me nivele të ndryshme. Para-historia e rajoneve kufitare Indo-Iraniane tregojnë një rritje të qëndrueshme përgjatë kohës të numrit dhe dendësisë së vendbanimeve. Popullsia u rrit në rrafshirat e Indusit për shkak të gjuetisë dhe mbledhjes së frutave dhe bimëve.
Mohenjo-daro
Mohenjo-daro (sindhi: موئن جو دڙو, urdu: موئن جو دڑو), fjalë për fjalë Kodra e njerëzve të vdekur; është një sti arkeologjik në provincën e Sindhit të Pakistanit. I ndërtuar rreth vitit 2500 p.e.s., ishte një nga vendbanimet më të mëdha të Qyt. të Lug. së Indusit dhe një nga vendbanimet urbane madhore më të hershme të botës, bashkëkohës me qytetërimet e Egjiptit të Lashtë, Mesopotamisë, Qytetërimin Minoik të Kretës dhe Qyt. Norte Chico. Mohenjo-daro u braktis në shek. e XIX p.e.s. pas rënies së Qyt. të Lug. së Indusit dhe siti nuk u zbulua deri në vitet 1920. Gërmime domethënëse janë kryer që atëherë dhe siti i qytetit është shpallur trashëgimi botërore nga UNESCO në vitin 1980. Aktualisht siti është i kërcënuar nga erozioni dhe restaurimet e papërshtashme. Siti i Mohenjo-daro është paraqitur në kartmonedhën pakistaneze prej 20 rupishë. Mohenjo-daro, emri modern i sitit, ka qenë interpretuar në mënyra të ndryshme si "Pirgu i të vdekurve" në gjuhën sindhi dhe si "Pirgu i Mohanit" (ku Mohan është Krishna). Emri zanafillës është i panjohur. Bazuar në analizën e një vule të Mohenjo-daros, Iravatham Mahadevan hamendësoi se emri i vjetër i qytetit mund të ketë qenë Kukkutarma ("qyteti [-rma] i gjelave [kukkuta]"). Lufta e gjelave mund të ketë pasur domethënie rituale dhe fetare për qytetin, me rraca të zbutura pulash për qëllime të shenjta, më shumë se sa si burim ushqimi. Mohenjo-daro mund të ketë qenë një pikë shpërndarjeje për zbutjen e përgjithshme të pulave.
Vendndodhja
Mohenjo-daro gjendet në perëndim të Lumit Indus në distriktin Larkana, të provincës Sindh të Pakistanit, një një pozicion qendror midis Lumit Indus dhe Lumit Ghaggar-Hakra. Është i vendosur në një breg të Pleistocenit në mes të fushës alluvionale të Luginës së Indusit, rreth 28 km nga qyteti i Larkana-s. maja ishte e shquar gjatë kohës së Qyt të Lug së Indusit, duke i lejuar qytetit të qëndronte mbi fushën rrethuese aluvinale, por që atëherë vërshimet e mëvonshme të ujërave e kanë mbuluar shumicën e kodrës në depozitime aluvionale. Indusi rrjedh akoma në krahun lindor të sitit, por shtrati lumor Ghaggar-Hakra në krahun perëndimor tashmë është tharë.
Konteksti historik
Mohenjo-daro u ndërtua në shek. e XXVI p.e.s.. Ishte një nga qytetet më të mëdhenj të Qyt. të Lug. së Indusit, i njohur edhe si Qytetërimi Harapas, që u zhvillua rreth vitit 3000 p.e.s. nga Kultura para-historike e Indusit. Në kulmin e tij, Qyt. i Lug. së Indusit u shtri shumë në atë që sot është Pakistani dhe India veriore, duke u shtrirë në perëndim deri në kufijtë e Iranit, në jug deri në Gujarat dhe në veri deri në avanpostin e Baktrias, me qendrat më të mëdha urbane në Harapa, Mohenjo-daro, Lothali, Kalibangani, Dholavira dhe Rakhigarhi. Mohenjo-daro ishte qyteti më i përparuar i kohës së tij, i shquar për inxhinierinë civile të sofistikuar dhe planifikimin urban. Kur Qyt. i Lug. së Indusit pësoi një rënie të papritur rreth vitit 1900 p.e.s., Mohenjo-daro u braktis.
Rizbulimi dhe gërmimet
Rrënojat e qytetit mbetën të padokumentuara rreth 3,700 vjet deri sa R. D. Banerji, një zyrtar i Archaeological Survey of India, vizitoi sitin në vitet 1919–1920, duke identifikuar stupa-n budiste (150–500 të e.s.) dhe duke gjetur një gur stralli krruajtës që e bindi atë për lashtësinë e sitit. Kjo çoi në gërmime në shkallë të gjerë të Mohenjo-daros të drejtuara nga Kashinath Narayan Dikshit në vitet 1924–1925 dhe nga John Marshall në vitet 1925–1926. Në vitet 1930, gërmime të rëndësishme u ndërmorën në sit nën drejtimin e Marshall, D. K. Dikshitar dhe Ernest Mackay. Gërmime të mëtejshme u kryen në vitin 1945 nga Ahmad Hasan Dani dhe Mortimer Wheeler. Seria e fundit e rëndësishme e gërmimeve u krye në vitet 1964-1965 nga Dr. George F. Dales. Pas vitit 1965 gërmimet u ndaluan për shkak të dëmtimeve klimaterike të strukturave të ekspozuara dhe vetëm projektet u lejuan në sit gërmimet shpëtuese, vëzhgimet sipërfaqësore dhe projektet konservuese. Gjithësesi, në vitet 1980, grupe studimi gjermane dhe italiane të drejtuara nga Dr. Michael Jansen dhe Dr. Maurizio Tosi përdorën teknika arkeologjike më pak invazive, si dokumentimi arkitekturor, studime sipërfaqësore dhe analiza lokalizuese, për të mbledhur informacione të mëtejshme rreth Mohenjo-daros. Një studim i ndërmarë në vitin 2015 nga National Fund of Pakistan për Mohenjo-daron zbuloi se siti është më i madh se zona e nxjerr në dritë.
Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s
Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s mund të jetë e para e llojit të saj në periudhën para-historike. Ky qytet para-historik kishte më shumë se 700 puse dhe shumica e shtëpive të tij kishin të paktën një pus privat. Banja e Madhe në Mohenjo-daro është një nga strukturat më të njohura midis rrënojave të Qyt. Lug. së Indusit në Mohenjo-daro në Sindhi të Pakistanit. Dëshmitë arkeologjike tregojnë se Banja e Madhe u ndërtua në mijëvjeçarin e III p.e.s., vetëm pak kohë pas ngritjes së bregut të akropolit ku gjendet. U zbulua gjatë gërmimeve arkeologjike të vitit 1926.
Veçoritë
Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s është konsideruar si "ujëmbedhësi më i hershëm publik në botën e lashtë". Ajo është 11.88 metra x 7.01 metra ka një thellësi maksimale prej 2.43 metrash. Dy shkallë të gjera, njëra në veri dhe tjetra në jug, shërbenin si hyrje për në strukturë. Një pirg 1 metër i gjerë dhe 40 centimetra është i pranishëm në fund të këtyre shkallëve. U gjet gjithashtu një vrimë në njërin fund të Banjës që mund të ketë qenë përdorur për ta prurë ujin në të. Dyshemeja e ujëmbledhësit ishte e papërshkueshme nga uji për shkak të tullave të vendosura ngjitur me stuko gipsi dhe muret anësorë ishin të ndërtuar në po këtë mënyrë. Për ta bërë ujëmbledhësin edhe më të papërshkueshëm nga uji, ishte vendosur një shtresë e trashë bitumi përgjatë anëve dhe me gjasa edhe në dysheme. Kolonadat prej tulle u zbuluan në krahët lindor, verior dhe jugor. Kolonat e konservuara kanë cepa me shkallë që mund të ketë mbajtur tabela druri ose korniza. Dy dyer të mëdha të çojnë në kompleks nga jugu dhe hyrjet e tjera ishin nga veriu dhe lindja. Një seri dhomash janë gjetur përgjatë krahut lindor të ndërtesës dhe në një dhomë është një pus që mund të ketë furnizuar një pjesë të ujit të nevojshëm për mbushjen e ujëmbledhësit. Uji i shiut mund të jetë grumbulluar për këtë qëllim, por nuk janë gjetur gryka kanalesh prurëse. Ka një pellg të gjatë larës të ndërtuar me tulla të papërshkrueshme nga uji. Shumica e studiuesve bien dakord se ky ujëmbledhës duhet të ketë qenë përdorur për funksione të veçanta fetare ku uji përdorej për të purifikuar dhe rinovuar mirë-qenien e larësve. Përmes rrugës së Banjës së Madhe, ishte një ndërtesë e madhe që kishte mjaft dhoma dhe veranda, me dy palë shkallë që të çonin në katin e sipër dhe në çati; dhe duke konsideruar madhësinë dhe afërsinë me Banjën e Madhe, kjo ndërtesë është përpjekur të emërtohet si shtëmi i priftit/mjaft priftërinjve dhe të etiketohet si "kolegji i priftërinjve".ref name=singh149-150/>
Artifakte të shquara
Objekte të shumta të gjetura në gërmime përfshijnë figura të ulura dhe në këmbë, vegla bakri dhe guri, vula të gdhendura, shkallë peshimi dhe pesha, stoli ari dhe diaspri si dhe lodra fëmijësh. Shumë objekte të rëndësishme nga Mohenjo-daro janë konservuar në Muzeun Kombëtar të Indisë në Delhi dhe në Muzeun Kombëtar të Pakistanit në Karaçi. Në vitin 1939, një koleksion përfaqësues artifaktesh të gërmuara në sit u transferua në British Museum nga drejtori i përgjithshëm i Archaeological Survey of India.
Vajza kërcimtare
Një statujëz bronxi e etiketuar si "Vajza kërcimtare", 10.5 cm e lartë dhe rreth 4,500 vjeçare, u gjet në 'zonën HR' të Mohenjo-daros në vitin 1926. Në vitin 1973, arkeologu britanik Mortimer Wheeler e përshkroi atë si statujëzën e tij të para-pëlqyer:"'Ajo është rreth pesëmbëdhjetë vjeçe duhet menduar, jo më shumë, por ajo qëndron me byzylyk në krahët e saj dhe asgjë tjetër. Një vajzë e përsosur, për momentin, përsosmërisht konfidente në veten e saj dhe te bota. Nuk ka asgjë tjetër si ajo, mendoj, në botë'." John Marshall, një tjetër arkeolog në Mohenjo-daro, e përshkoi figurën si "një vajzë e re, dora e saj në mes në një posturë gjysëm të shkujdesur dhe këmbët lehtësisht të nxjerra përpara sikur ndjek ritmin e muzikës me këmbët e saj". Arkeologu Gregory Possehl tha për statujëzën se "Në mund të mos jemi të sigurt se ajo ishte një kërcimtare, por ajo ishte mirë në atë që bënte dhe çfarë dinte". Statujëza çoi në dy zbulime të rëndësishme rreth qytetërimit: së pari, se ata zotëronin përzierjen e metalit, farkëtimin dhe metoda të tjera të sofistikuara të përpunimit të metalit dhe së dyti se zbavitja, veçanërisht kërcimi, ishte pjesë e kulturës.
I dashuruar me një bionde
I dashuruar me një bionde, roman me autor Konstandin Dhamo. Botuar në Prishtinë nga "Gjon Buzuku", në vitin 2002. Libri ka 120 faqe.
Qytetërimi i Luginës së Indusit
Prifti-mbret
Në vitin 1927, një figurë e ulur mashkullore në gurë të but u gjet në një ndërtesë me zbukurime të pazakonta qeramike dhe një nike muri. Megjithëse nuk ka dëshmi se prifti apo monarku drejtonte Mohenjo-daron, arkeologët e etiketuan këtë figurë dinjitari një "Prift-mbret". Skulptura është 17.5 cm e gjatë dhe paraqet një burr me mjekërr me fashë ose rrip rreth kokës së tij, një shirit krahu dhe një mante të dekoruar me motive tërfili që fillimisht ishin të ngjyrosur me pigment të kuq. Dy skajet e fashos së varen në shpinë. Floku është krehur me kujdes në drejtimin e mbrapëm të kokës por nuk është e pranishme ndonjë lidhje. Pjesa e mbrapme e sheshtë e kokës mund të ketë patur një lidhje të gdhendur veçmas, ose mund të ketë mbajtur një kurorë më të sofistikuar me brirë ose pendë. Dy vrima tepër të stilizuara poshtë veshëve sugjerojnë një varëse ose zbukurime të tjera të kokës ishin të vendosura në të. Supi i majtë më mantelin e dekoruar me tërfil, me dizajne me rreth të dyfishtë dhe rreth të vetëm që fillimisht ishin të ngjyrosur me pigment të kuq. Vrimat e shpuara në qendër të çdo rrethi tregojnë se ata ishin bërë me një shpim të veçantë dhe pastaj të përfunduara me një daltë. Sytë janë thellësisht të skalitur dhe mund të kenë pasur zbukurime. Buza e sipërme është e rruajtur dhe një mjekërr e shkurtër e mirë-mbajtur kornizon fytyrën.
Emblema Pashupati
Një vulë apo emblemë e zbuluar në sit mban imazhin e një figure të ulur këmbëkryq dhe me gjasa itifalik i rrethuar nga kafshë. Figura është interpretuar nga disa studiues si një yogi dhe nga të tjerë si një "proto-Shiva" me tre kokë si "Padroni i kafshëve".
Varsja me shtatë fije
Sir Mortimer Wheeler ishte veçanërisht i magjepsur me këtë artifakt, që ai besonte se ishte të paktën 4,500 vjeçar. Varsja ka një mbërtheckë në formë S-je me shtatë fije, secila mbi 1.2 m e gjatë, me pjesë të çmuara si rruaza që lidheshin me çdo krahë të "S" me filigran. Secila fije ka midis 220 deri në 230 pjesëza shumë-faqëshe dhe ka rreth 1,600 pjesëza në tërësi. Varsja peshon rreth 250 gramë e gjitha dhe aktualisht mbahet në një koleksion privat në Indi.
Konservimi dhe gjendja aktuale
Puna konservuaese për Mohenjo-daron u pezullua në dhjetorin e vitit 1996 pasi financimi nga qeveria e Pakistanit dhe organizatat ndërkombëtare ndaloi. Puna për konservimin e sitit rifilloi në prillin e vitit 1997, duke përdorur fonde të mundësuara nga UNESCO (United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization). Plani 20-vjetësh i financimit ofronte 10 million $ për të mbrojtur sitin dhe strukturat e mbajtura në këmbë nga përmbytjet. Në vitin 2011, përgjegjësia për rajtjen e sitit u transferua te qeveria e Sindhit. Aktualisht siti është i kërcënuar nga kripshmëria e ujërave tokësore dhe restaurimi i papërshtatshëm. Shumë mure tashmë janë rrëzuar, ndërsa të tjerë janë duke u shkërrmoqur nga fundi. Në vitin 2012, arkeologët pakistanezë paralajmëruan se, pa masa të përmirësuar konservimi, siti mund të zhduket rreth vitit 2030. Siti i Mohenjo-daro-s u kërcënua edhe më tepër në janar të vitit 2014, kur Bilawal Bhutto Zardari e zgjodhi sitin për ceremoninë organizuese të Festivalit Sindh. Duke bërë kështu, qeveria e Partisë së Popullit të Pakistanit e ekspozoi sitin ndaj operacioneve mekanike, duke përfshirë gërmime dhe shpime. Arkeologët me Farzand Masih-un, kreun e Departamentit të Arkeologjisë në Universitetin e Punjabit, paralajmëruan kundër pregatitjeve duke pohuar se ky lloj aktiviteti ishte i ndaluar nga "Antiquity Act". "Ju nuk mund të as të ngulni një gozhdë në sitin arkeologjik", tha ai. Më 31 janar 2014, u hap një çështje në Gjykatën e Lartë të Sindhit për të ndaluar qeverinë e Sindhit nga vazhdimi i planit të eventit.
Harapa
Harapa (shqiptimi panjabi: ɦəɽəppaː; urdu: ہڑپّہا) është një sit arkeologjik në Punjab, në Pakistan, rreth 24 km në perëndim të Sahiwalit. Siti e ka marë emrin nga fshati modern i gjendur pranë ish rrjedhës së Lumit Ravi. Fshati aktual i Harapa-s është 6 km nga siti i lashtë. Megjithëse Harapa moderne ka një stacion hekurudhor të trashëguar nga periudha e sundimit britanik, sot është veç një qytet i vogël në kryqëzm të rrugëve me 15,000 banorë. Siti i qytetit të lashtë përmban rrënoja të një qyteti të fortifikuar të Epokës së Bronxit, që ishte pjesë e Kulturës së Varrezës H dhe Qyt. të Lug. së Indusit, i përqëndruar në në rajonin e Sindhit dhe të Punjabit. Qyteti besohet se ka pasur deri në 23,500 rezidentë dhe zinte rreth 150 ha me shtëpi të bëra me baltë në shtrirjen e tij më të madhe gjatë fazës së Maturisë Harapase (2600–1900 p.e.s.), që është konsideruar i madh për kohën e tij. Si konvencion arkeologjik të emërtimit të një qytetërimi të hershëm të panjohur nga siti i tij i parë i gërmuar, Qytetërimi i Luginës së Indusit quhet gjithashtu Qytetërimi Harapas. Qyteti i lashtë i Harapa-s ishte dëmtuar rëndë gjatë sundimit britanik, kur tullat nga rrënojat u përdorën si çakull për ndërtimin e Hekurudhës Lahore-Multan. Në vitin 2005, një skemë kontroverse parku lojrash në sit u braktis kur ndërtuesit nxorën në sipërfaqe shumë artifakte arkeologjike gjatë fazave të hershme të punimeve. Një lutje nga arkeologu pakistanez Ahmad Hasan Dani drejtuar Ministrisë së Kulturës së Pakistanit çoi në resturimin e sitit.
Historia
Qytetërimi i Luginës së Indusit (i njohur gjithashtu edhe si Kultura Harapase) i ka rrënjët e tij më të hershme në kultura si ajo e Mehrgarh, afërsisht në vitin 6000 p.e.s.. Dy qytetet më të mëdha, Mohenjo-daro and Harapa, u shfaqën rreth vitit 2600 p.e.s. përgjatë luginës së Lumit Indus në rajonin e Punjabit dhe Sindhit. Qytetërimi, me një sistem të mundshëm shkrimi, qendra urbane dhe struktura të ndryshme shoqërore dhe sistem ekonomik, u rizbulua në vitet 1920 pas gërmimeve në Mohenjo-daro në Sindh afër Larkanas dhe Harapa, në perëndim të Punjabit në jug të Lahores. Një numër sitesh të tjerë që shtriheshin nga kodrat në këmbët e Himalajave në lindje të Punxhabit, në Indi në veri, deri në Guxharat në jug dhe lindje si dhe deri në Balukistanin pakistanez në perëndim janë zbuluar gjithashtu si dhe studiuar. Megjithëse siti arkeologjik në Harapa u dëmtua në vitin 1857 kur inxhinierët e ndërtimit të hekurudhës Lahore-Multan (si pjesë rrjetit hekurudhor të Sindit dhe Punjabit), përdorën tullat nga rrënojat e Harapa-s shtrimin e çakull, gjithësesi u gjentën një shumësi artifaktesh. Tullat e zbuluara ishin të bëra me rërë të kuqe, baltë, gure dhe ishin të pjekura në temperatura shumë të larta. Studimet gjenetike i kanë kategorizuar harapasit në Haplogrupin L-M20.
Kultura dhe ekonomia
Qyt. i Lug. së Indusit ishte kryesisht një kulturë urbane e mbështetur në tepricat e prodhimit bujqësore dhe në tregti, kjo e fundit përfshin tregtinë me Sumerinë në Mesopotaminë e jugut. Si Mohenjo-daro ashtu dhe Harapa janë të karakterizuara përgjithësisht nga pasja e "lagjeve të diferencuara banimi, shtëpi me tulla me çati të sheshta dhe qendra të fortifikuara administrative ose fetare". Megjithëse ngjashmëri të tilla i dhanë udhë debateve për ekzistencën e një sistemi të standardizuar të planimetrisë dhe planifikimit urban, ngjashmëritë janë gjerësisht për shkak të pranisë së një tipi gjysëm-ortogonal të planimetrisë urbane dhe një krahasimi të planimetrive të Mohenjo-daros dhe Harapa-s tregon se ato në fakt janë të renditura në një mënyrë mjaft të ndryshme. Peshat dhe masat e Qyt. të Lug. së Indusit, nga ana tjetër, ishin shumë të standardizuara dhe konform një seti gradësh të shkallëzuara. Emblema apo vula dalluese përdoreshin, midis të tjerave, ndoshta për identifikimin e pronave dhe trasportimin e mallrave. Megjithëse bakri dhe bronxi përdoreshin, hekuri nuk kish hyr akoma në përdorim. "Pambuku endej dhe ngjyrosej për bërjen e veshjeve; kultivohej gruri, orizi dhe një larmi perimesh dhe frutash; dhe një numë kafshësh, duke përfshirë gjedhin brahman (Bos taurus indicus), ishin zbutur," ashtu si dhe "gjelat për luftim". Qeramika e punuar në rrotë—disa nga të cilat të zbukuruara me kafshë dhe motife gjeometrike—janë gjetur me shumicë në të gjithë sitet kryesore të Q.L. së Indusit. Një administrim i centralizuar për secilin qytet, megjithëse jo i gjithë qytetërimi, është konkluduar nga uniformiteti kulturor i zbuluar; gjithësesi, mbetet e paqartë nëse autoriteti mbahej nga një oligarki tregëtare. Harapasit kishin ndoshta rrugë tregëtare përgjatë Lumit Indus që shkonin deri në Gjirin Persik, Mesopotami dhe Egjipt. Disa nga gjërat më të çmuar të tregëtuara ishin karneliani dhe lapis lazuli. Ajo që është e qartë është se shoqëria harapase nuk ishte plotësisht paqësore, e treguar nga skeletet njerëzore, me raportin më të lartë të dëmtimit të gjetur në para-historinë e Azisë së jugut (15.5%). Analizat paleopatologjike tregojnë se lebroza dhe turbekulozi ishin të pranishme në Harapa, me mbizotërimin e të dy sëmundjeve dhe traumave në skeletet nga Zona G (një skelet gjendet në jug-lindje të mureve të qytetit). Për më tepër, raporti i traumave kranio-faciale dhe infektimet rritet përgjatë kohës, duke treguar se qytetërimi u shkatërrua nëpërmjet sëmundjeve dhe dëmtimeve. Bioarkeologët që ekzaminuan mbetjet kanë sugjeruar se dëshmitë e kombinuara për diferenca në trajtimin mortor dhe epidemiologjik tregojnë se disa individë dhe komunitete në Harapa ishin të përjashtuar nga aksesi në burimet bazë si shëndeti dhe siguria, një veçori bazë e shoqërive hierarkike nëpër botë.
Arkeologjia
Gërmuesit e sitit kanë propozuar kronologjinë në vazhdim për banimin e Harapa-s:
Artifaktet më elegante dhe më të errëta të zbuluara janë emblemat ose vulat e vogla katrore prej steatiti të gdhendura me figura njerëzore ose motive kafshësh. Një numër i madh emblemash janë gjetur në site si Mohenjo-daro dhe Harapa. Shumë kanë mbishkrime piktografike përgjithësisht të konsideruara si një formë shkrimi. Megjithë përpjekjet e filologjistëve nga gjithë anët e botës dhe megjithë përdorimin e analizave moderne kriptografike, shenjat mbeten të pa-deshifruara. Është gjithashtu e panjohur nëse ato pasqyrojnë ndonjë gjuhë proto-dravidike ose ndonjë tjetër gjuhë jo-vedike. Atribuimi i ikonografisë dhe epigrafisë së Qyt. të Lug. së Indusit me kulturat e njohura historikisht është skajshmërisht problematike, pjesërisht për shkak të rrallësisë mjaftë të madhe të dëshmive të tilla arkeologjike, ashtu si dhe projektimi i shqetësimeve politike moderne të Azisë së jugut në gjetjet arkeologjike të rajonit. Kjo është veçanërisht e dukshme në interpretimet rrënjësisht të ndryshme të kulturës materiale harapase, siç shihet si nga studiuesit pakistanezë dhe indianë. Në shkurt të vitit 2006 një mësues në fshatin Sembian-Kandiyur në Tamil Nadu zbuloi një gur me një mbishkrim të vlerësuar si mbi 3,500 vjeçar. epigrafisti indian Iravatham Mahadevan konkludoi se katër shenjat ishin të shkrimit të Q.L.I. dhe e quajti gjetjen "zbulimin më të madh arkeologjik të një shekulli në Tamil Nadu". Bazuar në këtë dëshmi ai vazhdonte të sugjeronte se gjuha e përdorur në Luginën e Indusit ishte me origjinë dravidiane. Gjithësesi, mungesa e një Epoke Bronxi në Indinë e Jugut, kontraston me njohuritë teknikave të punimit të bronxit në kulturat e Luginës së Indusit, vë në pikëpyetje vlefshmërinë e kësaj hipoteze.
Simbole të hershme të ngjashme me shkrimin e Q.L.I.
Tableta balte dhe guri të zbuluara në Harapa, të cilat u datuan nëpërmjet karbonit midis viteve 3300–3200 p.e.s., përmbajnë forma tridenti dhe shenja si lule. "Është një pikëpyetje e madhe nëse në mund ta quajmë atë që është gjetur si një shkrim të vërtetë, por ne kemi gjetur simbole që kanë ngjashmëri me atë që do të bëhej skripti Indus" tha Dr. Richard Meadow i Universitetit të Harvardit, drejtor i Harappa Archeological Research Project. Ky shkrim primitive është vendosur lehtësisht më herët se shkrimet primitive të sumerëve në Mesopotami, të datuar rreth 3100 p.e.s. Këto shenja kanë ngjashmëri me atë që më vonë u bë Skripti Indus.
Dholavira
Dholavira është një sit arkeologjik në Khadirbet në Bhachau Taluka të distriktit Kutch, në shtetin e Guxharatit në Indinë perëndimore, që e ka marr emrin e tij nga fshati modern 1 km në jug të tij. Ky fshat është 165 km nga Radhanpuri. I njohur gjithashtu nga vendasit si Kotada timba, siti përbëhet nga rrënoja të qyteti të lashtë të Qytetërimit të Luginës së Indusit. Është një nga pesë sitet më të mëdha të këtij qytetërimi dhe siti arkeologjik më i shquar në Indi që i përketë Qyt. të Lug. së Indusit. Konsiderohet gjithashtu se ishte qyteti më i madh i kohës së tij. Gjendet në ishullin Khadir bet në strehën e kafshëve të egra në Shkretëtirën Kutch në Rann-in e Madh të Kutch-it. Zona e sitit të plotë është më shumë se 100 ha. Siti ka qenë i banuar afërsisht nga viti 2650 p.e.s., duke rënë ngadalësisht afërsisht pas vitit 2100 p.e.s.. U braktis shkurtimisht për tu ribanuar afërsisht deri në vitin 1450 p.e.s.. Dholavira gjendet në Guxharat të Indisë dhe ka një seri ujëmbledhësish dhe puse me shkallë si dhe sistemin e tij të menaxhimit të ujit është quajtur "unik". Dholavira kishte të paktën pesë banja, madhësia e njërës prej tyre është e krahasueshme me Banjën e Madhe të Mohenjo-daro-s. Siti u zbulua në vitet 1967-1968 nga J. P. Joshi, ishte drejtori i përgjithshëm i Archaeological Survey of India dhe është i pesti i tetë siteve më të mëdha të Q.L. së Indusit. Ka qenë nën gërmime që nga viti 1990 nga Archaeological Survey of India, e cila mendon se "Dholavira në fakt i ka shtuar përmasa të reja personaliteti Qytetërimit të Luginës së Indusit". Sitet e tjera madhore të Qyt. të Lug. së Indusit të zbuluara deri tani janë: Harapa, Mohenjo-daro, Ganeriwala, Rakhigarhi, Kalibangani, Rupnagari dhe Lothali.
Kronologjia e Dholavira-s
R.S. Bisht, drejtuesi i gërmimeve në Dholavira, ka përcaktuar shtatë fazat në vazhdim të banimit të sitit:
Gërmimet
Gërmimet u nisën në vitin 1989 nga Archaeological Survey of India nën drejtimin e R. S. Bisht-it dhe kishte 13 vendgërmime midis viteve 1990 dhe 2005. Gërmimet sollën në dritë planimetrinë urbane dhe arkitekturën si dhe zbuloi një numër të madh antikash si emblemat ose vulat, rruaza, kocka kafshësh, ar, argjend, zbukurime terrakote, vazo qeramike dhe bronxi. Arkeologët besojnë se Dholavira ishte një qendër e rëndësishme e tregëtisë midis vendbanimeve në jug të Gujaratit, Sindhit dhe Punjabit si dhe Azinë perëndimore.
Arkitektura dhe kultura materiale
Disa studiues e vlerësojnë më të hershëm se qyteti-port i Lothalit, qyteti i Dholavira-s ka një formë dhe organizimi drejtkëndor dhe është i shtrirë në mbi 22 ha. Zona është 771.1 m e gjatë dhe 616.85 me gjerë. Ndryshe nga Harapa dhe Mohenjo-daro, qyteti u ndërtua në një plan të mëhershëm gjeometrik që konsistonte në tre ndarje – akropoli, qyteti i mesëm dhe qyteti i poshtëm. Akropoli dhe qyteti i mesëm ishin të pajisur me veprat e tyre mbrojtës, kalimet, zonat e ndërtuara, sistemin e rrugëve, puset dhe hapësira të mëdha të hapura. Akropoli është tërësisht i fortifikuar dhe zona komplekse e qytetit, nga i cili ai zë pjesën më të madhe zonës jug-perëndimore. "Kështjella" e lartësuar është e mbrojtur nga ledhe të dyfishta. Pranë saj qëndron një vend i quajtur 'oborr i ruajtur' ku jetonin zyrtarë të rëndësishëm. Qyteti brenda fortifikimit të përgjithshëm është 48 ha. Ka zona të gjera me struktura që janë jashtë megjithëse pjesë e vendbanimit të fortifikuar. Përtej mureve, është gjetur një tjetër vendbanim. Veçoria më befasuese e qytetit është se gjithë ndërtesat e tij, të paktën në gjendjen e tyre aktuale të konservimit, janë të ndërtuara me gurë, ndryshe nga shumica e siteve të tjera harapase, duke përfshirë vetë Harapan dhe Mohenjo-daron, që janë të ndërtuara pothuajse ekskluzivisht me tulla. Dholavira ka anash dy kanale uji; Mansari në veri dhe Manhari në jug.
Ujëmbledhësit
"Tipi i sistemit efiçent të harapasve të Dholavira-s, u zhvillua për konservimin, të mbjellat dhe depozitimin e ujit flet qartësisht rreth inxhinierisë së tyre të përparuar hidraulike, duke llogaritur gjendjen e teknologjisë në mijëvjeçarin e III" thotë R.S.Bist, bashkë-drejtori i i përgjithshëm i Archaeological Survey of India. Një nga veçoritë unike të Dholavira-s është sistemi i sofistikuar i konservimit të ujit të kanaleve dhe ujëmbledhësve, më të hershmit të gjetur në botë, ndërtuar tërësisht me gurë. Qyteti kishte rezervuarë masiv, tre nga të cilët janë të ekspozuar. Ata përdoreshin për depozituar ujë të pijshëm të sjellë nga shirat ose për të ruajtur ujin e devijuar të dy kanaleve të afërt. Kjo erdhi si rezultat i kushteve klimatike shkretëtirore, ku mund të kalojnë mjaft vite pa rënë shi. Një rrjedhë stinore e cila rrjedh në një drejtim veri-jug afër sitit kishte penda në mjaft pika për të mbledhur ujë. Banorët e Dholavira-s krijuan gjashtëmbëdhjetë ose më tepër ujëmbledhës me madhësi të ndryshme gjatë Etapës III. Disa nga këta kishin avantazhin e terrenit të pjerrët mbrenda vendbanimit të pjerrët, Një rënie prej 13 m nga veri-lindja në veri-perëndim. Ujëmbledhës të tjerë ishin të gërmuar, disa madje në shkëmb. Studimet e fundit kanë treguar dy rezervuarë të mëdhenj, njëri në lindje të kështjellës dhe tjetri në jug. Rezervuarët janë gërmuar në shkëmb vertikalisht dhe janë rreth 7 metra të thellë dhe 79 metra të gjatë. Ata gjenden në rrethinat e qytetit, ndërsa akropoli dhe banja ndodhen në qendër të qytetit në terren të ngritur. Ka gjithashtu edhe një pus të madh me një zgavër prej guri të prerë që lidh atë me një kana që e drejtonte ujin në një depozitë. Depozita larëse kishte shkallë zbritëse brenda saj. Në tetor 2014 gërmimet filluan në një pus me shkallë drejtkëndor që ishte 73.4 m i gjatë, 29.3 m i gjerë dhe 10 m i thellë, duke e bërë atë tre herë më të madh se Banja e Madhe e Mohenjo-daro-s.
Struktura dhe objekte të tjera
Një strukturë rrethore e stërmadhe në sit besohet se është një varr ose një përmendore, megjithëse ajo nuk përmban skelete ose mbetje njerëzore. Struktura konsiston në dhjetë mure tulle radial në formën e një rrote. Një gurë i butë i një mashkulli me fallus erectus por koka dhe këmbët të prera poshtë qafës së këmbëve u gjetën në një kalim në portën lindore. Janë gjetur shumë struktura mortore (megjithëse të gjitha përveç njërës ishin pa skelete), ashtu si pjesë qeramike, emblema terrakote, byzylykë, rrathë, rruaza dhe gravura të gdhendura. Shtatë konstruksione gjysëm-sferike u gjetën në Dholavira, nga të cilat dy u gërmuan në hollësi, të cilat ishin bërë mbi dhoma të mëdha të gërmuara në shkëmb. Duke patur një projekt të rrumbullakët, këto ishin konstruksione të mëdha gjysëm-sferike të ngritura me tulla. Një nga strukturat e gërmuara ishte skicuar në formën e një rrote me ristela radiale. Tjetra ishte gjithashtu e skicuar në të njëjtën mënyrë, por si një rrot pa ristela radiale. Megjithëse ato përmbanin objekte mortore prej qeramike, nuk u gjetën skelete përveç një varri, ku u gjetën një skelet dhe një pasqyrë bakri. U gjentën gjithashtu një varëse prej rruazash steatiti të lidhura me një tel bakri me çengela në të dy anët, një byzylyk ari, rruaza ari dhe të tjera në një strukturë gjysëm-sferike. Strukturat gjysëm-sferike kanë ngjashmëri me stupat e hershme budiste. The Archaeological Survey of India, e cila drejtoi gërmimet, mendon se "lloji i dizajnit që është si rrotë me ristela radiale dhe pa të tilla të sjell në mendje një nga Sararata-chakra-citi dhe sapradhi-rata-chakra-citi të përmendur në "Satapatha Brahmana" dhe "Sulba-sutra-t".