cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lufta e Bosnjës
1992
Më 21 qershor 1992, forcat boshnjake hynë në fshatin serb të Bosnjës Ratkovići afër Srebrenicës dhe vranë 24 civilë serbë.
Në qershor 1992, UNPROFOR-i, i vendosur fillimisht në Kroaci, iu zgjat mandati në Bosnje dhe Hercegovinë, fillimisht për të mbrojtur Aeroportin Ndërkombëtar të Sarajevës. Në shtator, roli i UNPROFOR-it u zgjerua për të mbrojtur ndihmën humanitare dhe për të ndihmuar shpërndarjen e ndihmave në të gjithë Bosnje dhe Hercegovinën, si dhe për të ndihmuar në mbrojtjen e refugjatëve civilë kur kërkohej nga Kryqi i Kuq.
Historiku i Bibliotekës Publike të Durrësit : 1945-2005
Historiku i Bibliotekës Publike të Durrësit : 1945-2005 libër nga Flora Dervishi (Gjondedaj) (përg.). Botuar në Durrës nga "Teuta Graf.", në vitin 2005. Faqe 112. ISBN 99943-759-1-1
Lufta e Bosnjës
Marrëdhëniet kroato-boshnjake në fund të vitit 1992
Pavarësisht këtyre përpjekjeve, tensionet u rritën vazhdimisht gjatë gjysmës së dytë të vitit 1992. Një konflikt i armatosur ndodhi në Busovača në fillim të majit dhe një tjetër më 13 qershor. Më 19 qershor, në Novi Travnik shpërtheu një konflikt midis njësive të TO në njërën anë dhe njësive HVO dhe HOS në anën tjetër. Incidente u regjistruan gjithashtu në Konjic në korrik dhe në Kiseljak dhe vendbanimin kroat të Stup në Sarajevë gjatë gushtit. Më 14 shtator, Gjykata Kushtetuese e Bosnjë-Hercegovinës e shpalli shpalljen e Herceg-Bosnjës jokushtetuese.
Më 18 tetor, një mosmarrëveshje mbi një pikë karburanti pranë Novi Travnik që ndahej nga të dy ushtritë u përshkallëzua në konflikt të armatosur në qendër të qytetit. Situata u përkeqësua pasi komandanti i HVO Ivica Stojak u vra pranë Travnikut më 20 tetor. Në të njëjtën ditë, luftimet u përshkallëzuan në një postblloqe të ARBiH të vendosur në rrugën kryesore përmes Luginës së Lashvës. Përleshjet spontane u përhapën në të gjithë rajonin dhe rezultuan në pothuajse 50 viktima deri sa u negociua një armëpushim nga UNPROFOR më 21 tetor. Më 23 tetor, një betejë e madhe midis ARBiH dhe HVO filloi në qytetin Prozor në Hercegovinën veriore dhe rezultoi në një fitore të HVO.
Më 29 tetor, VRS pushtoi Jajcen. Qyteti mbrohej nga HVO dhe ARBiH, por mungesa e bashkëpunimit, si dhe një avantazh në madhësinë e trupave dhe fuqinë e zjarrit për VRS, çuan në rënien e qytetit. Refugjatët kroatë nga Jajce u larguan në Hercegovinë dhe Kroaci, ndërsa rreth 20,000 refugjatë boshnjakë u vendosën në Travnik, Novi Travnik, Vitez, Busovača dhe fshatra afër Zenicës. Megjithë konfrontimet e tetorit dhe kur secila palë fajësonte tjetrën për rënien e Jajces, nuk pati përplasje në shkallë të gjerë dhe një aleancë e përgjithshme ushtarake ishte ende në fuqi. Tugjman dhe Izetbegoviç u takuan në Zagreb më 1 nëntor 1992 dhe ranë dakord të krijonin një Komandë të Përbashkët të HVO dhe ARBiH.
1993
Më 8 janar 1993, forcat serbe vranë zëvendëskryeministrin e RBiH-së Hakija Turajlić pasi ndaluan kolonën e OKB-së që e transportonte atë nga aeroporti.
Më 16 janar 1993, ushtarët e ARBiH-së sulmuan fshatin serb të Bosnjës Skelani, afër Srebrenicës. 69 persona u vranë, 185 u plagosën. Mes viktimave ishin 6 fëmijë.
Një numër planesh paqeje u propozuan nga OKB-ja, Shtetet e Bashkuara dhe Komuniteti Evropian (KE), por ato patën pak ndikim në luftë. Këto përfshinin Planin e Paqes Vance-Owen, i zbuluar në janar 1993. Plani u prezantua nga i dërguari i posaçëm i OKB-së, Cyrus Vance dhe përfaqësuesi i KE-së, Dejvid Ouen. Ai e parashikonte Bosnjën dhe Hercegovinën si një shtet të decentralizuar me dhjetë provinca autonome.
Më 25 maj 1993, Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) u krijua zyrtarisht me Rezolutën 827 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Më 31 mars 1993, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara nxori Rezolutën 816, duke u bërë thirrje vendeve anëtare të zbatojnë një zonë të ndaluar fluturimi mbi Bosnje-Hercegovinë. Më 12 prill 1993, NATO filloi Operacionin Deny Flight për të zbatuar këtë zonë të ndaluar fluturimi.
Shpërthimi i luftës kroato-boshnjake
Pjesa më e madhe e vitit 1993 u dominua nga Lufta Kroato-Boshnjake. Në fillim të janarit, HVO dhe ARBiH u përleshën në Gornji Vakuf në Bosnjën qendrore. Një armëpushim i përkohshëm u arrit pas disa ditë luftimesh me ndërmjetësimin e UNPROFOR-it. Lufta u përhap nga Gornji Vakuf në zonën e Busovaçës në gjysmën e dytë të janarit. Busovača ishte pika kryesore e kryqëzimit të linjave të komunikimit në Luginën e Lashvës. Deri më 26 janar, ARBiH mori kontrollin e disa fshatrave në zonë, duke përfshirë Kaćunin dhe Bilalovacin në rrugën Busovača-Kiseljak, duke izoluar kështu Kiseljakun nga Busovača. Në zonën e Kiseljakut, ARBiH siguroi fshatrat në verilindje të qytetit të Kiseljakut, por shumica e komunës dhe vetë qyteti mbetën nën kontrollin e HVO. Më 26 janar, gjashtë robër dhe një civil serb u vranë nga ARBiH në fshatin Dusinë, në veri të Busovaçës. Luftimet në Busovača çuan gjithashtu në një numër të viktimave civile boshnjake.
Më 30 janar, krerët e ARBiH dhe HVO u takuan në Vitez, së bashku me përfaqësues nga UNPROFOR dhe vëzhgues të tjerë të huaj, dhe nënshkruan një armëpushim në zonën e Bosnjës qendrore, e cila hyri në fuqi të nesërmen. Situata ishte ende e tensionuar kështu që Enver Hadžihasanović, komandant i Korpusit të 3-të të ARBiH-së dhe Tihomir Blaškić, komandant i Zonës Operative të HVO-së në Bosnjën Qendrore, patën një takim më 13 shkurt, ku u formua një komision i përbashkët ARBiH-HVO për të zgjidhur incidentet. Armëpushimi i janarit në Bosnjën qendrore u mbajt gjatë dy muajve në vijim dhe në javët e para të prillit, pavarësisht nga incidentet e shumta të vogla. Kroatët ia atribuan përshkallëzimin e konfliktit rritjes së politikës islame të boshnjakëve, ndërsa boshnjakët akuzuan palën kroate për separatizëm.
Bosnja Qendrore
Fillimi i prillit u shënua nga një seri incidentesh të vogla në Bosnjën qendrore midis civilëve dhe ushtarëve boshnjakë dhe kroatë, duke përfshirë sulme, vrasje dhe konfrontime të armatosura. Incidentet më të rënda ishin rrëmbimi i katër anëtarëve të HVO-së jashtë Novi Travnikut dhe i komandantit të HVO-së Zhivko Totiq pranë Zenicës nga muxhahidët. Përfaqësuesit e ARBiH mohuan çdo përfshirje në këto incidente dhe një komision i përbashkët ARBiH-HVO u formua për t'i hetuar ato. Personeli i HVO-së u këmbye më pas në maj për POW që u arrestuan nga HVO. Incidentet e prillit u përshkallëzuan në një konflikt të armatosur më 15 prill në zonën e Vitezit, Busovaçës, Kiseljakut dhe Zenicës. HVO-ja më e madhe në komunën e Zenicës u mund shpejt, e ndjekur nga një eksod i madh i civilëve kroatë.
Në komunën e Busovaçës, ARBiH fitoi disa terren dhe shkaktoi viktima të rënda në HVO, por HVO mbajti qytetin e Busovača dhe kryqëzimin Kaonik midis Busovača dhe Vitez. ARBiH nuk arriti të ndante enklavën e Kiseljakut të mbajtur nga HVO në disa pjesë më të vogla dhe të izolonte qytetin e Fojnicës nga Kiseljaku. Shumë civilë boshnjakë u arrestuan ose u detyruan të largoheshin nga Kiseljaku.
Hercegovina
Lufta Kroato-Boshnjake u përhap nga Bosnja qendrore në Hercegovinën veriore më 14 prill me një sulm të ARBiH në një fshat të kontrolluar nga HVO jashtë Konjic. HVO u përgjigj duke pushtuar tre fshatra në verilindje të Jabllanicës. Më 16 prill, 15 civilë kroatë dhe 7 robër u vranë nga ARBiH në fshatin Trusinë, në veri të Jabllanicës. Betejat e Konjiçit dhe Jabllanicës zgjatën deri në maj, ku ARBiH mori kontrollin e plotë të dy qyteteve dhe fshatrave më të vegjël aty pranë.
Nga mesi i prillit, Mostari ishte bërë një qytet i ndarë me pjesën perëndimore me shumicë kroate të dominuar nga HVO, dhe pjesën lindore me shumicë boshnjake të dominuar nga ARBiH. Beteja e Mostarit filloi më 9 maj kur pjesët lindore dhe perëndimore të qytetit u vunë nën zjarr artilerie. Pasuan beteja të ashpra në rrugë, të cilat, pavarësisht armëpushimit të nënshkruar më 13 maj nga Milivoj Petković dhe Sefer Halilović, vazhduan deri më 21 maj. HVO krijoi kampe burgu në Dretelj pranë Çapljinës dhe në Heliodrom, ndërsa ARBiH formoi kampe burgu në Potoci dhe në një shkollë në Mostarin lindor. Beteja u rinovua më 30 qershor. ARBiH siguroi afrimet veriore për në Mostar dhe pjesën lindore të qytetit, por përparimi i tyre në jug u zmbraps nga HVO.
Ofensiva qershor-korrik
Në javën e parë të qershorit, ARBiH sulmoi selinë e HVO në qytetin e Travnik dhe njësitë e HVO të pozicionuara në vijën e frontit kundër VRS. Pas tre ditë luftimesh në rrugë, forcat më të mëdha të HVO-së u mundën, me mijëra civilë dhe ushtarë kroatë që u larguan në territorin e afërt të kontrolluar nga serbët pasi u shkëputën nga pozicionet e mbajtura të HVO-së. Ofensiva e ARBiH vazhdoi në lindje të Travnikut për të siguruar rrugën për në Zenicë, e cila u arrit deri më 14 qershor. Më 8 qershor, 24 civilë dhe robër kroatë u vranë nga muxhahidët pranë fshatit Bikoshi.
Një zhvillim i ngjashëm ndodhi në Novi Travnik. Më 9 qershor, ARBiH sulmoi njësitë HVO të pozicionuara në lindje të qytetit, përballë VRS në Donji Vakuf dhe të nesërmen pasuan luftime të rënda në Novi Travnik. Deri më 15 qershor, ARBiH siguroi zonën në veriperëndim të qytetit, ndërsa HVO mbajti pjesën verilindore të komunës dhe qytetin e Novi Travnik. Beteja vazhdoi në korrik me vetëm ndryshime të vogla në vijat e frontit.
HVO në qytetin e Kakanj u pushtua në mes të qershorit dhe rreth 13–15,000 refugjatë kroatë u larguan në Kiseljak dhe Varesh. Në enklavën e Kiseljakut, HVO ndaloi një sulm në Kreshevë, por humbi Fojnicën më 3 korrik. Më 24 qershor, Beteja e Zhepçes filloi që përfundoi me një disfatë të ARBiH-së më 30 qershor. Në fund të korrikut ARBiH mori kontrollin e Bugojnos, duke çuar në largimin e 15,000 kroatëve. Një kamp burgu u krijua në stadiumin e futbollit të qytetit, ku u dërguan rreth 800 kroatë.
Në fillim të shtatorit, ARBiH nisi një operacion të njohur si Operacioni Neretva '93 kundër HVO-së në Hercegovinë dhe Bosnjën qendrore, në një front të gjatë 200 km. Ishte një nga ofensivat e tyre më të mëdha në 1993. ARBiH zgjeroi territorin e saj në perëndim të Jabllanicës dhe siguroi rrugën për në Mostarin lindor, ndërsa HVO mbajti zonën e Prozorit dhe siguroi forcat e saj prapa në Mostarin perëndimor. Gjatë natës së 8/9 shtatorit, të paktën 13 civilë kroatë u vranë nga ARBiH në masakrën e Grabovicës. 29 civilë kroatë dhe një rob u vranë në masakrën e Uzdolit më 14 shtator.
Më 23 tetor, 37 boshnjakë u vranë nga HVO në masakrën e Stupni Do. Masakra u përdor si një justifikim për një sulm të ARBiH në enklavën e Vareshit të mbajtur nga HVO në fillim të nëntorit. Civilët dhe ushtarët kroatë e braktisën Vareshin më 3 nëntor dhe ikën në Kiseljak. ARBiH hyri në Varesh të nesërmen, i cili u plaçkit pas kapjes.
Maj–qershor 1993 Zgjerimi i Zonave të Sigurta të OKB-së
Në përpjekje për të mbrojtur civilët, roli i UNPROFOR-it u zgjerua më tej në maj 1993 për të mbrojtur "strehët e sigurta" që Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara kishte shpallur rreth Sarajevës, Gorazhdës, Srebrenicës, Tuzlës, Žepës dhe Bihaqit në Rezolutën 824 të 6 majit 1993. Më 4 qershor 1993, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 836 që autorizon përdorimin e forcës nga UNPROFOR-i në mbrojtjen e zonave të sigurta. Më 15 qershor 1993, operacioni Garda e mprehtë, një bllokadë detare në Detin Adriatik nga NATO dhe Bashkimi Evropian Perëndimor, filloi dhe vazhdoi derisa u hoq më 18 qershor 1996 me përfundimin e embargos së armëve të OKB-së.
HVO dhe ARBiH vazhduan të luftojnë krah për krah kundër VRS-së në disa zona të Bosnje dhe Hercegovinës, duke përfshirë xhepin e Bihaqit, Posavinën e Bosnjës dhe zonën e Tešanj. Pavarësisht nga disa armiqësi, një brigadë HVO prej rreth 1,500 ushtarësh luftoi gjithashtu së bashku me ARBiH në Sarajevë. Në zona të tjera ku aleanca u shemb, VRS herë pas here bashkëpunoi me HVO dhe ARBiH, duke ndjekur një politikë lokale balancuese dhe duke u bërë aleate me palën më të dobët.
1994
Dëbimet e detyruara të boshnjakëve nga territoret e kontrolluara nga serbët dhe kriza e refugjatëve që rezultoi, vazhduan të përshkallëzohen. Mijëra njerëz po largoheshin me autobus nga Bosnja çdo muaj, të kërcënuar për arsye fetare. Si rezultat, Kroacia u tensionua nga 500,000 refugjatë dhe në mesin e vitit 1994 autoritetet kroate ndaluan hyrjen në një grup prej 462 refugjatësh që iknin nga Bosnja veriore, duke detyruar UNPROFOR-in të improvizonte strehim për ta. Midis 30 marsit dhe 23 prillit 1994, serbët filluan një tjetër ofensivë të madhe kundër qytetit me objektivin kryesor të pushtimit të Gorazhdes. Më 9 prill 1994, Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, duke përmendur Rezolutën e Sigurisë 836, kërcënoi me sulme ajrore mbi forcat serbe që po sulmonin enklavën e Gorazhdes. Për dy ditët në vijim, avionët e NATO-s kryen sulme ajrore kundër tankeve dhe postave serbe. Megjithatë, këto sulme bënë pak për të ndaluar Ushtrinë dërrmuese Serbe të Bosnjës. Ushtria Serbe e Bosnjës rrethoi 150 ushtarë të UNPROFOR-it peng në Gorazhde. Duke ditur se Gorazhde do të bjerë nëse nuk do të kishte ndonjë ndërhyrje të huaj, NATO u lëshoi një ultimatum serbëve dhe serbët u detyruan të binden. Në kushtet e ultimatumit, serbët duhej të tërhiqnin të gjitha milicitë në 3km nga qyteti deri më 23 prill 1994 dhe të gjithë artilerinë dhe mjetet e blinduara të tyre 20km nga qyteti deri më 26 prill 1994. VRS u pajtua.
Masakra e Markales
Më 5 shkurt 1994 Sarajeva pësoi sulmin e saj më vdekjeprurës të të gjithë rrethimit me masakrën e parë të Markales, kur një predhë mortaja 120 milimetra ra në qendër të tregut të mbushur me njerëz, duke vrarë 68 njerëz dhe duke plagosur 144 të tjerë. Më 6 shkurt, Sekretari i OKB-së Gjenerali Boutros Boutros-Ghali i kërkoi zyrtarisht NATO-s të konfirmonte se kërkesat e ardhshme për sulme ajrore do të kryheshin menjëherë.
Më 9 shkurt 1994, NATO autorizoi Komandantin e Forcave Aleate në Evropën Jugore (CINCSOUTH), admiralin amerikan Jeremy Boorda, për të nisur sulme ajrore - me kërkesë të OKB-së - kundër pozicioneve të artilerisë dhe mortajave në ose rreth Sarajevës të përcaktuara nga UNPROFOR si përgjegjës. për sulme kundër objektivave civile. Vetëm Greqia nuk arriti të mbështeste përdorimin e sulmeve ajrore, por nuk vuri veton ndaj propozimit.
NATO gjithashtu lëshoi një ultimatum për serbët e Bosnjës duke kërkuar heqjen e armëve të rënda rreth Sarajevës deri në mesnatën e 20-21 shkurtit, ose ata do të përballeshin me sulme ajrore. Më 12 shkurt, Sarajeva shijoi ditën e parë pa viktima që nga prilli 1992. Heqja në shkallë të gjerë e armëve të rënda serbo-boshnjake filloi më 17 shkurt 1994.
Marrëveshja e Uashingtonit
Lufta kroato-boshnjake përfundoi me nënshkrimin e një marrëveshjeje armëpushimi midis shefit të shtabit të HVO, gjeneral Ante Roso, dhe shefit të shtabit të ARBiH, gjeneral Rasim Delić, më 23 shkurt 1994 në Zagreb. Marrëveshja hyri në fuqi më 25 shkurt. Një marrëveshje paqeje e njohur si Marrëveshja e Uashingtonit, e ndërmjetësuar nga SHBA, u përfundua më 2 mars nga përfaqësuesit e Republikës së Bosnje dhe Hercegovinës, Kroacisë dhe Herceg-Bosnjës. Marrëveshja u nënshkrua më 18 mars 1994 në Uashington. Sipas kësaj marrëveshjeje, territori i kombinuar i mbajtur nga HVO dhe ARBiH u nda në kantone autonome brenda Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës. Tugjman dhe Izetbegoviç nënshkruan gjithashtu një marrëveshje paraprake për një konfederatë ndërmjet Kroacisë dhe Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës. Aleanca kroato-boshnjake u rinovua, megjithëse çështjet që i ndanin nuk u zgjidhën.
Përpjekja e parë ushtarake e koordinuar midis HVO dhe ARBiH pas Marrëveshjes së Uashingtonit ishte avancimi drejt Kupresit, i cili u rimor nga VRS më 3 nëntor 1994. Më 29 nëntor, HV dhe HVO nisën Operacionin Dimri '94 në Bosnjën jugperëndimore. Pas një muaji luftimesh, forcat kroate kishin marrë rreth 200 kilometra katrorë (77 milje katrorë) të territorit të mbajtur nga VRS dhe kërcënuan drejtpërdrejt rrugën kryesore të furnizimit midis Republika Srpska dhe Knin, kryeqyteti i Republikës së Krajinës Serbe. Objektivi kryesor i lehtësimit të presionit mbi xhepin e Bihaqit nuk u arrit, megjithëse ARBiH zmbrapsi sulmet e VRS në enklavë.
UNPROFOR dhe NATO
Më 10–11 prill 1994, UNPROFOR bëri thirrje për sulme ajrore për të mbrojtur zonën e sigurt të Gorazhdës, duke rezultuar në bombardimin e një poste komanduese ushtarake serbe pranë Gorazhdës nga dy avionë amerikanë F-16. Kjo ishte hera e parë në historinë e NATO-s që kishte kryer sulme ajrore. Si hakmarrje, serbët morën peng 150 pjesëtarë të personelit të OKB-së më 14 prill. Më 15 prill, linjat e qeverisë boshnjake rreth Gorazhdes u prishën dhe më 16 prill një anije britanike detare u qëllua mbi Gorazhde nga forcat serbe.
Rreth datës 29 prill 1994, një kontingjent danez (Nordbat 2) në detyrë paqeruajtëse në Bosnje, si pjesë e batalionit nordik të UNPROFOR-it të vendosur në Tuzla, u zu në pritë kur përpiqej të çlironte një post vëzhgimi suedez (Tango 2) që ishte nën zjarr të rëndë të artilerisë. Brigada e serbëve të Bosnjës Šekovici në fshatin Kalesija. Prita u shpërnda kur forcat e OKB-së u kundërpërgjigjën me zjarr të fortë në atë që do të njihej si Operacioni Bøllebank.
Më 12 maj, Senati i SHBA miratoi S. 2042, të prezantuar nga senatori Bob Dole, për të hequr në mënyrë të njëanshme embargon e armëve kundër boshnjakëve, por ai u hodh poshtë nga Presidenti Clinton. Më 5 tetor 1994, Pub. L. 103–337 u nënshkrua nga Presidenti dhe deklaroi se nëse serbët e Bosnjës nuk e kishin pranuar propozimin e Grupit të Kontaktit deri më 15 tetor, Presidenti duhet të paraqesë një propozim të Këshillit të Sigurimit të OKB-së për t'i dhënë fund embargos së armëve, dhe se nëse ai nuk miratohet nga Më 15 nëntor, vetëm fondet e kërkuara nga të gjithë anëtarët e OKB-së sipas Rezolutës 713 mund të përdoren për të zbatuar embargon, e cila në mënyrë efektive do t'i jepte fund embargos. Më 12–13 nëntor, SHBA hoqi në mënyrë të njëanshme embargon e armëve kundër qeverisë së Bosnjës.
Vepra 2 (Fan S. Noli) (Botimi i Akademisë së Shkencave të RPSSH)
"Vepra 2" me Autor Fan S. Noli. Në këtë vëllim janë përfshirë : Publiçistika (1925-1949). Redaksia nga Prof. Alels Buda (redaktor përgjegjës) ....doc.Nasho Jorgaqi. Shtypshkronja "8 nëntori" 1987. Faqet e librit 399.
Lufta e Bosnjës
UNPROFOR dhe NATO
Më 5 gusht, me kërkesë të UNPROFOR-it, avionët e NATO-s sulmuan një objektiv brenda Zonës së Përjashtimit të Sarajevës pasi armët u kapën nga serbët e Bosnjës nga një vend grumbullimi i armëve pranë Sarajevës. Më 22 shtator 1994, avioni i NATO-s kreu një sulm ajror kundër një tanku serb të Bosnjës me kërkesë të UNPROFOR-it. Operacioni Amanda ishte një mision i UNPROFOR-it i udhëhequr nga trupat paqeruajtëse daneze, me qëllim të rikuperimit të një posti vëzhgimi pranë Gradaçacit, Bosnjë dhe Hercegovinë, më 25 tetor 1994.
Më 19 nëntor 1994, Këshilli i Atlantikut të Veriut miratoi zgjerimin e mbështetjes së ngushtë ajrore për Kroacinë për mbrojtjen e forcave të OKB-së në atë vend. Avionët e NATO-s sulmuan aeroportin e Udbinës në Kroacinë e kontrolluar nga serbët më 21 nëntor, në përgjigje të sulmeve të nisura nga ai aeroport kundër objektivave në zonën e Bihacit të Bosnje-Hercegovinës. Më 23 nëntor, pas sulmeve të nisura nga një lokacion raketash tokë-ajër në jug të Otokës (Bosnja dhe Hercegovina veriperëndimore) ndaj dy avionëve të NATO-s, u kryen sulme ajrore kundër radarëve të mbrojtjes ajrore në atë zonë.
Vepra 2 (Fan S. Noli) (Botimi i Akademisë së Shkencave të RPSSH)
Tryeza e lëndës
5
Josip Brunšmid
Josip Brunšmid (Vinkovci, 10 shkurt 1858 – Zagreb, 29 tetor 1929) ishte një arkeolog, numizmat dhe muzeolog kroat.
Lufta e Bosnjës
1995
Më 11 korrik 1995, forcat e Ushtrisë së Republikës Srpska (VRS) nën gjeneralin Ratko Mladić pushtuan "zonën e sigurt" të OKB-së të Srebrenicës në Bosnjën lindore ku më shumë se 8,000 burra u vranë në masakrën e Srebrenicës (shumica e grave u dëbuan në territorin boshnjak- ). Forca Mbrojtëse e Kombeve të Bashkuara (UNPROFOR), e përfaqësuar në terren nga një kontingjent prej 400 trupash paqeruajtëse holandeze, Dutchbat, nuk arriti të parandalonte kapjen e qytetit nga VRS dhe masakrën pasuese. ICTY e cilësoi këtë ngjarje si gjenocid në rastin Krstiq. Më 25 korrik 1995, serbët filluan "Operacionin Stupçanica 95" për të pushtuar "zonën e dytë të sigurt" të OKB-së, Zhepa. UNPROFOR dërgoi vetëm 79 paqeruajtës ukrainas në Zhepa.
Në përputhje me Marrëveshjen e Splitit të nënshkruar midis Tuxhmanit dhe Izetbegoviçit më 22 korrik, në Bosnjën perëndimore u zhvillua një ofensivë e përbashkët ushtarake nga HV dhe HVO e koduar Operacioni Vera '95. Forcat HV-HVO fituan kontrollin e Glamoçit dhe Bosansko Grahovo dhe izoluan Kninin nga Republika Srpska. Më 4 gusht, HV nisi Operacionin Stuhia që shpërbëu në mënyrë efektive Republikën e Krajinës Serbe. Me këtë, aleanca boshnjako-kroate mori iniciativën në luftë, duke marrë një pjesë të madhe të Bosnjës perëndimore nga VRS në disa operacione në shtator dhe tetor. Në Novi Grad, forcat kroate nisën Operacionin Una, i cili filloi më 18 shtator 1995, kur HV kaloi lumin Una dhe hyri në Bosnje. Në vitin 2006, autoritetet kroate filluan të hetojnë pretendimet për krime lufte të kryera gjatë këtij operacioni, veçanërisht për vrasjen e 40 civilëve në zonën e Bosanska Dubica nga trupat e Batalionit të Parë të Brigadës së 2-të të Gardës.
HV-HVO siguroi mbi 2,500 kilometra katrorë (970 milje katror) territor gjatë Operacionit Mistral 2, duke përfshirë qytetet Jajce, Shipovë dhe Drvar. Në të njëjtën kohë, ARBiH angazhoi VRS më në veri në Operacionin Sana dhe pushtoi disa qytete, duke përfshirë Bosanska Krupa, Bosanski Petrovac, Kljuç dhe Sanski Most. Një kundërofensivë e VRS kundër ARBiH në Bosnjën perëndimore filloi më 23/24 shtator. Brenda dy javësh VRS ishte në afërsi të qytetit të Kljuçit. ARBiH kërkoi ndihmën kroate dhe më 8 tetor HV-HVO nisi Operacionin Lëvizja Jugore nën komandën e përgjithshme të gjeneralmajorit të HV Ante Gotovina. VRS humbi qytetin e Mrkonjić Grad, ndërsa njësitë HVO erdhën brenda 25 kilometrave (16 milje) në jug të Banja Lukës.
Më 28 gusht, një sulm me mortaja VRS në tregun e Sarajevës Markale vrau 43 njerëz. Në përgjigje të masakrës së dytë të Markales, më 30 gusht, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s njoftoi fillimin e Operacionit të Forcave të Qëllimshme, sulme ajrore të përhapura kundër pozicioneve serbe të Bosnjës të mbështetur nga sulmet artilerie të forcave të reagimit të shpejtë të UNPROFOR-it. Më 14 shtator 1995, sulmet ajrore të NATO-s u pezulluan për të lejuar zbatimin e një marrëveshjeje me serbët e Bosnjës për tërheqjen e armëve të rënda nga rrethi i Sarajevës. Dymbëdhjetë ditë më vonë, më 26 shtator, në qytetin e Nju Jorkut u arrit një marrëveshje e parimeve të mëtejshme themelore për një marrëveshje paqeje ndërmjet ministrave të jashtëm të Bosnjë-Hercegovinës, Kroacisë dhe RFJ-së. Një armëpushim 60-ditor hyri në fuqi më 12 tetor dhe më 1 nëntor filluan bisedimet e paqes në Dejton, Ohajo. Lufta përfundoi me Marrëveshjen e Paqes të Dejtonit të nënshkruar më 21 nëntor 1995; versioni përfundimtar i marrëveshjes së paqes u nënshkrua më 14 dhjetor 1995 në Paris.
Pas Marrëveshjes së Dejtonit, një Forcë Zbatuese e udhëhequr nga NATO (IFOR) u vendos në Bosnje-Hercegovinë. Kjo njësi prej 80,000 personash, u dislokua me qëllim të zbatimit të paqes, si dhe detyrave të tjera si ofrimi i mbështetjes për ndihmën humanitare dhe politike, rindërtimi, sigurimi i mbështetjes për civilët e zhvendosur për t'u kthyer në shtëpitë e tyre, grumbullimi i armëve dhe minave dhe të pashpërthyera. pastrimin e zonave të prekura me armë.
Viktimat
Llogaritja e numrit të vdekjeve që rezultojnë nga konflikti ka qenë subjekt i një debati të konsiderueshëm, tejet të politizuar, ndonjëherë "të shkrirë me narrativa për viktimat", nga elitat politike të grupeve të ndryshme. Përllogaritjet e numrit të përgjithshëm të viktimave variojnë nga 25,000 në 329,000. Variacionet janë pjesërisht rezultat i përdorimit të përkufizimeve jokonsistente se kush mund të konsiderohet viktima e luftës, pasi disa kërkime llogaritën vetëm viktima të drejtpërdrejta të veprimtarisë ushtarake, ndërsa kërkime të tjera përfshinin ata që vdiqën nga uria, të ftohtit, sëmundjet ose kushte të tjera lufte. Mbinumërimi i hershëm ishte gjithashtu rezultat i shumë viktimave që ishin futur në listat civile dhe ushtarake, sepse një koordinim i vogël sistematik i atyre listave ndodhi në kushte lufte. Numri i të vdekurve fillimisht u vlerësua në rreth 200,000 në vitin 1994 nga Cherif Bassiouni, kreu i komisionit të ekspertëve të OKB-së që hetonte krimet e luftës.
Prof. Steven L. Burg dhe Prof. Paul S. Shoup, duke shkruar në vitin 1999, vëzhguan për shifrat e hershme të larta:"Shifra prej 200,000 (ose më shumë) të vdekur, të plagosur dhe të zhdukur është cituar shpesh në raportet e mediave për luftën në Bosnje deri në vitin 1994. Buletini i tetorit 1995 i Institutit Boshnjak për Shëndetin Publik të Komitetit të Republikës për Shëndetin dhe Mirëqenien Sociale shifrat i dhanë si 146.340 të vrarë dhe 174.914 të plagosur në territorin nën kontrollin e ushtrisë boshnjake. Mustafa Imamovic dha një shifër prej 144,248 të vdekur (përfshirë ata që vdiqën nga uria ose ekspozimi), kryesisht myslimanë. Kryqi i Kuq dhe UNHCR-ja, sipas njohurive tona, nuk kanë dhënë të dhëna për numrin e personave të vrarë dhe të plagosur gjatë luftës. Një memorandum i paklasifikuar i CIA-s i nëntorit 1995 vlerësoi 156,500 vdekje civile në vend (të gjitha, përveç 10,000 prej tyre në territoret e kontrolluara nga myslimanët ose kroatët), duke mos përfshirë 8,000 deri në 10,000 të zhdukur në atë kohë nga enklavat e Srebrenicës dhe Zepës. Kjo shifër për vdekjet e civilëve tejkaloi shumë vlerësimin në të njëjtin raport prej 81,500 trupash të vrarë (45,000 qeveria boshnjake; 6,500 kroatë boshnjakë dhe 30,000 serbë të Bosnjës)."
Shifrat e RDC
Në qershor 2007, Qendra e Kërkimit dhe Dokumentacionit me bazë në Sarajevë botoi kërkime të gjera mbi vdekjet e luftës në Bosnje, e quajtur gjithashtu Libri Boshnjak i të Vdekurve, një bazë të dhënash që fillimisht zbuloi një minimum prej 97,207 emrash të qytetarëve të Bosnjës dhe Hercegovinës të konfirmuar si të vrarë ose të zhdukur. gjatë luftës së viteve 1992-1995. Kreu i Njësisë Demografike të gjykatës së OKB-së për krimet e luftës, Ewa Tabeau, e ka quajtur atë "bazën e të dhënave më të madhe ekzistuese për viktimat e luftës në Bosnje" dhe konsiderohet si tregimi më autoritar i humbjeve njerëzore në luftën në Bosnje. Më shumë se 240,000 të dhëna u mblodhën, u kontrolluan, u krahasuan dhe u vlerësuan nga një ekip ndërkombëtar ekspertësh për të prodhuar listën e vitit 2007 me 97,207 emrat e viktimave.
RDC publikoi përditësime periodike të shifrave të saj deri në qershor 2012, kur publikoi raportin përfundimtar. Shifrat e vitit 2012 regjistruan gjithsej 101,040 të vdekur ose të zhdukur, nga të cilët 61.4 për qind ishin boshnjakë, 24.7 për qind ishin serbë, 8.3 për qind ishin kroatë dhe më pak se 1 për qind ishin të etnive të tjera, me 5 për qind të tjerë, përkatësia etnike e të cilëve nuk u deklarua.
Vdekjet civile u përcaktuan si 38,239, që përfaqësonin 37.9 për qind të totalit të vdekjeve. Boshnjakët përbënin 81.3 përqind të atyre vdekjeve civile, krahasuar me serbët 10.9 përqind dhe kroatët 6.5 përqind. Për më tepër, përqindja e viktimave civile është një minimum absolut sepse statusi i 5100 viktimave ishte i pavendosur dhe sepse të afërmit kishin regjistruar të dashurit e tyre të vdekur si viktima ushtarake për të marrë përfitimet financiare të veteranit ose për arsye "nderi".
Si RDC ashtu edhe njësia demografike e TPNJ-së aplikuan teknika statistikore për të identifikuar dyfishimin e mundshëm të shkaktuar nga një viktimë e caktuar duke u regjistruar në lista të shumta primare, dhe dokumentet origjinale më pas kontrollohen me dorë për të vlerësuar dyfishimin.
Rreth 30 kategori informacioni ekzistonin brenda bazës së të dhënave për çdo regjistrim individual, duke përfshirë informacionin bazë personal, vendin dhe datën e vdekjes dhe, në rastin e ushtarëve, njësinë ushtarake të cilës i përkiste individi. Kjo ka lejuar që databaza të paraqesë vdekjet sipas gjinisë, njësisë ushtarake, vitit dhe rajonit të vdekjes, përveç përkatësisë etnike dhe "statusit në luftë" (civil ose ushtar). Kategoria që synonte të përshkruante se cili formacion ushtarak shkaktoi vdekjen e secilës viktimë ishte më e paplota dhe u konsiderua e papërdorshme.
Shifrat e ICTY
Hulumtimi i kryer në vitin 2010 për Zyrën e Prokurorëve në Tribunalin e Hagës, të kryesuar nga Ewa Tabeau, vuri në dukje gabimet në shifrat e mëparshme dhe llogariti numrin minimal të viktimave si 89,186, me një shifër të mundshme prej rreth 104,732. Tabeau vuri në dukje se numrat nuk duhet të ngatërrohen me "kush vrau kë", sepse, për shembull, shumë serbë u vranë nga ushtria serbe gjatë bombardimeve të Sarajevës, Tuzlës dhe qyteteve të tjera shumë-etnike. Autorët e këtij raporti thanë se numri aktual i vdekjeve mund të jetë pak më i lartë.
Këto shifra nuk bazoheshin vetëm në "vdekje në betejë", por përfshinin vdekje aksidentale që ndodhnin në kushte beteje dhe akte të dhunës masive. Në mënyrë të veçantë u përjashtuan "rritja e vdekshmërisë pa dhunë" dhe "rritja e dhunës kriminale dhe e paorganizuar". Në mënyrë të ngjashme "vdekjet ushtarake" përfshinin vdekjet luftarake dhe jo luftarake.
Statistika të tjera
Nuk ka statistika që kanë të bëjnë në mënyrë specifike me viktimat e konfliktit kroato-boshnjak sipas linjave etnike. Megjithatë, sipas të dhënave të RDC-së për humbjet njerëzore në rajone, në Bosnjën Qendrore 62 përqind e 10,448 vdekjeve të dokumentuara ishin boshnjakë, ndërsa kroatët përbënin 24 përqind dhe serbët 13 përqind. Komunat Gornji Vakuf dhe Bugojno ndodhen gjeografikisht në Bosnjën Qendrore (e njohur si rajoni Gornje Povrbasje), por vdekjet e dokumentuara të rajonit prej 1,337 janë përfshirë në statistikat rajonale të Vrbas. Përafërsisht 70–80 për qind e viktimave nga Gornje Povrbasje ishin boshnjakë. Në rajonin e lumit Neretva, nga 6717 viktima, 54 për qind ishin boshnjakë, 24 për qind serbë dhe 21 për qind kroatë. Viktimat në ato rajone ishin kryesisht, por jo ekskluzivisht, pasojë e konfliktit kroato-boshnjak.
Sipas OKB-së, pati 167 vdekje në mesin e personelit të UNPROFOR-it gjatë mandatit të forcës, nga shkurti 1992 deri në mars 1995. Nga ata që vdiqën, tre ishin vëzhgues ushtarakë, 159 ishin personel tjetër ushtarak, një ishte një anëtar i civilëve policia, dy ishin staf civil ndërkombëtar dhe dy ishin staf vendor.
Në një deklaratë në shtator 2008 drejtuar Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, Haris Silajdžić tha se "Sipas të dhënave të KNKK-së, 200,000 njerëz u vranë, 12,000 prej tyre fëmijë, deri në 50,000 gra u përdhunuan dhe 2.2 milion u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre. Ky ishte një gjenocid dhe sociocid i vërtetë”. Megjithatë, Silajdžić dhe të tjerët janë kritikuar për rritjen e numrit të viktimave për të tërhequr mbështetjen ndërkombëtare. Një libër i KNKK-së i botuar në vitin 2010 citon numrin total të vrarë në të gjitha Luftërat Ballkanike në vitet 1990 si "rreth 140,000 njerëz".
Shumë nga 34,700 personat që u raportuan të zhdukur gjatë luftës në Bosnje mbeten të pagjetur. Në vitin 2012 Amnesty raportoi se fati i rreth 10,500 njerëzve, shumica e të cilëve ishin myslimanë boshnjakë, mbeti i panjohur. Trupat e viktimave janë ende duke u zbuluar dy dekada më vonë. Në korrik 2014, eshtrat e 284 viktimave, të zbuluara nga varri masiv i Tomashicës pranë qytetit të Prijedorit, u varrosën në një ceremoni masive në qytetin veriperëndimor të Kozaracit, ku morën pjesë të afërm.
UNCHR deklaroi se konflikti në Bosnje dhe Hercegovinë detyroi më shumë se 2.2 milionë njerëz të largoheshin nga shtëpitë e tyre, duke e bërë atë zhvendosjen më të madhe të njerëzve në Evropë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore.
Krimet e luftës
Sipas një raporti të përpiluar nga OKB-ja dhe i kryesuar nga M. Cherif Bassiouni, ndërsa të gjitha palët kryen krime lufte gjatë konfliktit, forcat serbe ishin përgjegjëse për nëntëdhjetë për qind të tyre, ndërsa forcat kroate ishin përgjegjëse për gjashtë për qind dhe forcat boshnjake katër. për qind. Raporti u bëri jehonë konkluzioneve të publikuara nga një vlerësim i Agjencisë Qendrore të Inteligjencës në vitin 1995. Në tetor 2019, një e treta e akuzave për krime lufte të ngritura nga prokuroria shtetërore e Bosnjës gjatë vitit u transferuan në gjykata të niveleve më të ulëta, gjë që shkaktoi kritika ndaj prokurorëve.
Spastrimi etnik
Spastrimi etnik ishte një fenomen i zakonshëm në luftë. Një numër i madh i muslimanëve boshnjakë (boshnjakëve) dhe kroatëve të Bosnjës u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre ose u dëbuan nga Ushtria e Republika Srpska dhe paraushtarakët serbë. Kjo përfshinte frikësimin, dëbimin me forcë ose vrasjen e grupit etnik të padëshiruar, si dhe shkatërrimin e objekteve të kultit, varrezave dhe ndërtesave kulturore dhe historike të atij grupi etnik. Për shkak të kësaj, dhjetëra mijëra u vranë, nga një deri në 1.3 milion u dëbuan ose u zhvendosën me forcë, dhe 12,000 deri në 20,000 gra u përdhunuan. Akademikët Matjaž Klemenčič dhe Mitja Žagar argumentojnë se: "Idetë e politikanëve etnikë nacionalistë që Bosnja dhe Hercegovina të riorganizohej në territore kombëtare homogjene kërkonin në mënyrë të pashmangshme ndarjen e territoreve etnikisht të përziera në pjesët e tyre serbe, kroate dhe myslimane". Sipas vendimeve dhe aktakuzave të shumta të ICTY-së, forcat serbe dhe kroate kryen spastrim etnik të territoreve të tyre për të krijuar shtete etnikisht të pastra (Republika Srpska dhe Herzeg-Bosnja). Forcat serbe kryen gjenocidin e Srebrenicës në fund të luftës. Agjencia Qendrore e Inteligjencës pretendoi, në një raport të vitit 1995, se forcat serbe të Bosnjës ishin përgjegjëse për 90 për qind të spastrimit etnik të kryer gjatë konfliktit.
Bazuar në provat e sulmeve të shumta të HVO-së, Dhoma Gjyqësore e ICTY-së përfundoi në rastin Kordiç dhe Čerkez se deri në prill 1993 udhëheqja kroate kishte konceptuar dhe ekzekutuar një plan ose plan të përbashkët për spastrimin etnik të boshnjakëve nga Lugina e Lashvës në Bosnjën Qendrore. Dario Kordiq, si lider politik lokal, u konstatua se ishte planifikuesi dhe nxitësi i këtij plani.
Edhe pse relativisht të rralla, ka pasur edhe raste të forcave boshnjake që detyronin grupet e tjera etnike të iknin gjatë luftës. Kishte gjithashtu raste sporadike të boshnjakëve dhe kroatëve që kryenin mizori kundër serbëve etnikë.
Gjenocidi
Një gjyq u zhvillua përpara Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, pas një padie të vitit 1993 nga Bosnja dhe Hercegovina kundër Serbisë dhe Malit të Zi që pretendonte gjenocid. Vendimi i GJND-së i 26 shkurtit 2007 përcaktoi në mënyrë indirekte natyrën e luftës si ndërkombëtare, megjithëse e pastronte Serbinë nga përgjegjësia e drejtpërdrejtë për gjenocidin e kryer nga forcat e Republika Srpska. Megjithatë, GJND-ja arriti në përfundimin se Serbia dështoi në parandalimin e gjenocidit të kryer nga forcat serbe dhe nuk arriti t'i ndëshkojë përgjegjësit dhe t'i sjellë ata para drejtësisë. Një telegram i dërguar në Shtëpinë e Bardhë më 8 shkurt 1994 dhe i shkruar nga ambasadori i SHBA-së në Kroaci, Peter W. Galbraith, thoshte se gjenocid po ndodhte. Telegrami përmendte "granatimet dhe të shtënat e vazhdueshme dhe pa dallim" të Sarajevës nga Ushtria Popullore Jugosllave e Karaxhiçit; ngacmimi i grupeve minoritare në Bosnjën Veriore "në përpjekje për t'i detyruar ata të largohen"; dhe përdorimi i të burgosurve "për të bërë punë të rrezikshme në vijën e parë" si dëshmi se po kryhej gjenocid. Në vitin 2005, Kongresi i Shteteve të Bashkuara miratoi një rezolutë që deklaronte se "politikat serbe të agresionit dhe spastrimit etnik përmbushin termat që përcaktojnë gjenocidin".
Pavarësisht dëshmive të shumë llojeve të krimeve të luftës të kryera njëkohësisht nga forca të ndryshme serbe në pjesë të ndryshme të Bosnjës dhe Hercegovinës, veçanërisht në Bijeljina, Sarajevë, Prijedor, Zvornik, Banja Luka, Vishegrad dhe Foçë, gjyqtarët vendosën se kriteret për gjenocid me Synimi specifik (dolus specialis) për të shkatërruar myslimanët boshnjakë u arrit vetëm në Srebrenicë ose Bosnjën Lindore në vitin 1995.
Përdhunimet
Rreth 12,000–50,000 gra u përdhunuan, shumica prej tyre myslimane boshnjake, shumica e rasteve të kryera nga forcat serbe. Ky është referuar si "përdhunim masiv", veçanërisht në lidhje me përdorimin e koordinuar të përdhunimit si armë lufte nga anëtarët e VRS-së dhe policisë serbe të Bosnjës. Për herë të parë në historinë gjyqësore, Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) deklaroi se "përdhunimi sistematik" dhe "skllavërimi seksual" në kohë lufte ishte një krim kundër njerëzimit, i dyti vetëm pas krimit të luftës të gjenocidit. Përdhunimi ishte më sistematik në Bosnjën Lindore (p.sh. gjatë fushatave në Foça dhe Vishegrad), dhe në Grbavicë gjatë rrethimit të Sarajevës. Gratë dhe vajzat mbaheshin në qendra të ndryshme paraburgimi, ku u duhej të jetonin në kushte të patolerueshme johigjienike dhe u keqtrajtuan në shumë mënyra, duke përfshirë edhe përdhunimet e përsëritura. Një shembull famëkeq ishte “Shtëpia e Karamanit” në Foçë. Komplikimet e zakonshme midis grave dhe vajzave të mbijetuara përfshijnë çrregullime psikologjike, gjinekologjike dhe të tjera fizike, si dhe shtatzënitë e padëshiruara dhe sëmundjet seksualisht të transmetueshme.
Ndjekjet penale dhe procedimet ligjore
Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) u krijua në vitin 1993 si një organ i OKB-së për të ndjekur penalisht krimet e luftës të kryera gjatë luftërave në ish-Jugosllavi dhe për të gjykuar autorët e tyre. Gjykata është një gjykatë ad hoc e cila ndodhet në Hagë, Holandë.
Sipas ekspertëve ligjorë, që nga fillimi i vitit 2008, 45 serbë, 12 kroatë dhe 4 boshnjakë u dënuan për krime lufte nga ICTY në lidhje me luftërat ballkanike të viteve 1990. Si serbët ashtu edhe kroatët u paditën dhe u dënuan për krime sistematike të luftës (ndërmarrje e përbashkët kriminale), ndërsa boshnjakët u paditën dhe u dënuan për krime individuale. Shumica e udhëheqjes serbe të Bosnjës gjatë kohës së luftës – Biljana Plavshiq, Momçilo Krajišnik, Radoslav Brđanin dhe Dushko Tadiq – u paditën dhe u gjykuan fajtorë për krime lufte dhe spastrim etnik.
Ish-presidenti i Republikës Srpska Radovan Karaxhiq u mbajt në gjyq dhe u dënua me burgim të përjetshëm për krime, përfshirë krime kundër njerëzimit dhe gjenocid. Ratko Mlladiq u gjykua gjithashtu nga ICTY, i akuzuar për krime në lidhje me rrethimin e Sarajevës dhe masakrën e Srebrenicës. Mlladiq u shpall fajtor dhe u dënua gjithashtu me burgim të përjetshëm nga Haga në nëntor 2017. Udhëheqësi paraushtarak Vojislav Šešelj ishte në gjyq nga viti 2007 deri në 2018, i akuzuar si pjesë e një sipërmarrjeje të përbashkët kriminale për spastrimin etnik të zonave të mëdha të Bosnje-Hercegovinës nga jo -Serbët. Presidenti serb Slobodan Millosheviç u akuzua për krime lufte në lidhje me luftën në Bosnje, duke përfshirë shkelje të rënda të Konventave të Gjenevës, krime kundër njerëzimit dhe gjenocid, por vdiq në vitin 2006 para se të përfundonte gjyqi.
Pas vdekjes së Alija Izetbegoviç, Haga zbuloi se një hetim i ICTY-së për Izetbegoviç ishte në zhvillim e sipër, i cili përfundoi me vdekjen e tij. Boshnjakët që u dënuan ose u gjykuan për krime lufte përfshijnë Rasim Deliq, shefin e shtabit të Ushtrisë së Bosnjë dhe Hercegovinës, i cili u dënua me tre vjet burgim më 15 shtator 2008 për dështimin e tij për të parandaluar anëtarët e muxhahidëve boshnjakë të Bosnjës. ushtria nga kryerja e krimeve kundër civilëve të kapur dhe luftëtarëve të armikut. Enver Hadžihasanović, një gjeneral i Ushtrisë së Republikës së Bosnjës dhe Hercegovinës, u dënua me 3.5 vjet për autoritet mbi aktet e vrasjeve dhe shkatërrimit të qëllimshëm në Bosnjën Qendrore. Hazim Delić ishte zëvendëskomandanti boshnjak i kampit të burgut Čelebići, i cili ndalonte civilët serbë. Ai u dënua me 18 vjet nga Dhoma e Apelit e ICTY-së më 8 prill 2003 për vrasje dhe torturim të të burgosurve dhe për përdhunim të dy grave serbe. Komandanti boshnjak Sefer Haliloviç u akuzua për një akuzë për shkelje të ligjeve dhe zakoneve të luftës në bazë të përgjegjësisë penale superiore për incidentet gjatë Operacionit Neretva '93 dhe u shpall i pafajshëm. Serbët kanë akuzuar autoritetet e Sarajevës për praktikimin e drejtësisë selektive duke i ndjekur në mënyrë aktive serbët duke injoruar ose minimizuar krimet e luftës boshnjake.
Dario Kordiq, lideri politik i kroatëve në Bosnjën Qendrore, u dënua për krime kundër njerëzimit në Bosnjën Qendrore, pra spastrim etnik dhe u dënua me 25 vjet burg. Më 29 maj 2013, në një aktgjykim të shkallës së parë, ICTY e dënoi Prliqin me 25 vjet burg. Gjykata dënoi gjithashtu pesë udhëheqës të tjerë të kohës së luftës në gjyqin e përbashkët: ministrin e mbrojtjes të Herceg-Bosnjës Bruno Stojiq (20 vjeç), oficerët ushtarakë Slobodan Praljak (20 vjeç) dhe Milivoj Petkoviç (20 vjeç), komandantin e policisë ushtarake Valentin Ćorić (20 vjeç). vjet), dhe kreu i shkëmbimeve të të burgosurve dhe objekteve të paraburgimit Berislav Pushiq (10 vjet). Dhoma vendosi, me shumicë, me kundërshtuesin e gjyqtarit kryesues Jean-Claude Antonetti, se ata morën pjesë në një sipërmarrje të përbashkët kriminale (NPK) kundër popullsisë jo-kroate të Bosnjë-Hercegovinës dhe se NPK përfshinte presidentin kroat Franjo Tuxhman, Ministri i Mbrojtjes Gojko Shušak dhe gjenerali Janko Bobetko. Megjithatë, më 19 korrik 2016, Dhoma e Apelit në këtë rast njoftoi se "Dhoma Gjyqësore nuk bëri gjetje të qarta në lidhje me pjesëmarrjen e [Tudjman, Shushakut dhe Bobetkos] në NPK dhe nuk i gjeti [ata] fajtorë për ndonjë krim".
Gjenocidi në Srebrenicë është krimi më i rëndë i luftës për të cilin është dënuar çdo serb. Krimet kundër njerëzimit janë krimi më i rëndë i luftës për të cilin është dënuar çdo boshnjak apo kroat.
Pajtimi
Më 6 dhjetor 2004, presidenti serb Boris Tadiq kërkoi falje në Bosnjë dhe Hercegovinë për të gjithë ata që pësuan krime të kryera në emër të popullit serb.
Më 31 mars 2010, parlamenti serb miratoi një deklaratë "duke dënuar me termat më të ashpër krimin e kryer në korrik 1995 kundër popullsisë boshnjake të Srebrenicës" dhe duke u kërkuar falje familjeve të viktimave, e para e këtij lloji në rajon. Nisma për të miratuar një rezolutë erdhi nga presidenti Boris Tadiq, i cili e shtyu atë edhe pse çështja ishte politikisht e diskutueshme. Në të kaluarën, vetëm grupet e të drejtave të njeriut dhe partitë jo-nacionaliste e kishin mbështetur një masë të tillë.
Luftë civile apo një luftë agresioni
Për shkak të përfshirjes së Kroacisë dhe Serbisë, ka pasur një debat të gjatë nëse konflikti ishte një luftë civile apo një luftë agresioni ndaj Bosnjës nga shtetet fqinje. Akademikët Steven Burg dhe Paul Shoup argumentojnë se:"Që në fillim, natyra e luftës në Bosnje-Hercegovinë ishte subjekt i interpretimeve kontradiktore. Këto ishin të rrënjosura jo vetëm në fakte objektive në terren, por edhe në interesat politike të atyre që i artikulonin."Nga njëra anë, lufta mund të shihet si "një rast i qartë i luftës civile - domethënë i luftës së brendshme midis grupeve që nuk janë në gjendje të bien dakord për marrëveshjet për ndarjen e pushtetit".
David Campbell është kritik ndaj narrativave rreth "luftës civile", të cilat ai argumenton se shpesh përfshijnë atë që ai e quan "nivelim moral", në të cilin të gjitha palët "thuhen se janë njëlloj fajtore për mizoritë" dhe "theksojnë frikën e besueshme serbe si një arsyetim për veprimet e tyre”."Në ndryshim nga shpjegimi i luftës civile, boshnjakët, shumë kroatë, politikanë perëndimorë dhe organizata të të drejtave të njeriut pohuan se lufta ishte një luftë e agresionit serb dhe kroat bazuar në marrëveshjet e Karagjorgjevës dhe Gracit, ndërsa serbët shpesh e konsideronin atë një luftë civile."Serbët e Bosnjës dhe kroatët e Bosnjës gëzonin mbështetje të konsiderueshme politike dhe ushtarake nga Serbia dhe Kroacia, dhe vendimi për t'i dhënë Bosnjës njohjen diplomatike kishte gjithashtu implikime për interpretimin ndërkombëtar të konfliktit. Siç thonë Burg dhe Shoup:"Nga këndvështrimi i diplomacisë dhe ligjit ndërkombëtar...vendimi ndërkombëtar për të njohur pavarësinë e Bosnjë-Hercegovinës dhe për t'i dhënë anëtarësimin e saj në Kombet e Bashkuara dha një bazë për përcaktimin e luftës si një rast agresioni të jashtëm nga Serbia dhe Kroacia. Në lidhje me Serbinë, mund të thuhet më tej se ushtria serbe e Bosnjës ishte nën komandën de facto të ushtrisë jugosllave dhe për këtë arsye ishte një instrument i agresionit të jashtëm. Në lidhje me Kroacinë, forcat e rregullta të ushtrisë kroate shkelën integritetin territorial të Bosnje-Hercegovinës, duke dhënë prova të mëtejshme në mbështetje të pikëpamjes se ky ishte një rast agresioni."Sumantra Bose, ndërkohë, argumenton se është e mundur të karakterizohet Lufta e Bosnjës si një luftë civile, pa pajtuar domosdoshmërisht me narrativën e nacionalistëve serbë dhe kroatë. Ai thekson se ndërsa "të gjitha episodet e dhunës së rëndë janë ndezur nga ngjarje dhe forca 'të jashtme', edhe shoqëria lokale ka qenë thellësisht e implikuar në atë dhunë" dhe për këtë arsye argumenton se "ka relativisht më kuptim të merret parasysh konflikti i viteve 1992-95 në Bosnja si një 'luftë civile' – megjithëse padyshim me një dimension jetik që është territorialisht i jashtëm ndaj Bosnjës”.
Në rastet që përfshinin Dushko Tadiqin dhe Zdravko Muçiqin, ICTY arriti në përfundimin se konflikti midis Bosnjë-Hercegovinës dhe Republikës Federale të Jugosllavisë ishte një konflikt ndërkombëtar:"Për sa i përket periudhës materiale të këtij rasti (1992), forcat e armatosura të Republika Srpska do të konsideroheshin se vepronin nën kontrollin e përgjithshëm dhe në emër të RFJ-së (Republika Federale e Jugosllavisë). Prandaj, edhe pas 19 majit 1992, konflikti i armatosur në Bosnje dhe Hercegovinë ndërmjet serbëve të Bosnjës dhe autoriteteve qendrore të Bosnjë-Hercegovinës duhet të klasifikohet si një konflikt i armatosur ndërkombëtar."Në mënyrë të ngjashme, në rastet që përfshijnë Ivica Rajiq, Tihomir Blaškić dhe Dario Kordić, ICTY arriti në përfundimin se konflikti midis Bosnje-Hercegovinës dhe Kroacisë ishte gjithashtu një konflikt ndërkombëtar:"Për qëllimet e zbatimit të dispozitave të shkeljeve të rënda të Konventës IV të Gjenevës, veprimi ushtarak domethënës dhe i vazhdueshëm nga forcat e armatosura të Kroacisë në mbështetje të kroatëve të Bosnjës kundër forcave të qeverisë boshnjake në territorin e kësaj të fundit ishte mjaftueshëm për ta shndërruar konfliktin e brendshëm ndërmjet kroatëve të Bosnjës dhe qeverisë së Bosnjës në një konflikt ndërkombëtar."Në vitin 2010, komandanti boshnjak Ejup Ganić u arrestua në Londër me një kërkesë serbe për ekstradim për krime të dyshuara lufte. Gjykatësi Timothy Workman vendosi që Ganić të lirohet pasi vendosi se kërkesa e Serbisë ishte "e motivuar politikisht". Në vendimin e tij, ai e karakterizoi Luftën e Bosnjës si një konflikt të armatosur ndërkombëtar pasi Bosnja kishte shpallur pavarësinë më 3 mars 1992.