cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ratishi i Poshtëm
Gjeografia
Liqeni artificial të Radoniqit (i cili ndodhet rreth 500 metra nga fshati) është shume i pasur me peshk që për banorët e zonës është një burim i mirë i peshkimit.
Demografia
Religjioni afersisht gjysma e banorëve janë musliman ndërsa gjysma tjetër katolik  te gjithe  Shqipetar. Fshati është më i vjetër se 300 vite dhe familjet e para jan paraardhësit tanë tani me mbiemrin HASANAJ apo siq njifshim si BEK HASANET dhe paraardhsit e familje MUSAJ apo siq njfeshin SOKOL HAJDARET. Fshati RATISHI i POSHTEM njihet per burra te beses dhe fjales per Trimat siq ishin vllezrit CAK BEKA dhe IDRIZ BEKA luftetar te LEVIJES KAQAKE si dhe bashke luftetare te BAJRAM CURRIT  me von vjen REXHEP CAKA  si luftetare dhe pjesmarrs i shum betejave dhe lutrave ne kosove  Maqedoni  Plav dhe Gusi dhe njihet per vrasjen e komandantint e Gjandarrmarise Serbe te stacionin te gjandarrmaris te RATISHIT i cili torturonten dhe vriste shiptaret siq e tradhtoi dhe e ekzekutoi  IDRIZ BEKEN. Gjat e luftes se fundit  te UQK se per qlirim nga okupatori SERB tegjithe burra dhe gra te fshatit u angazhuan ne UQK dhe bashke me diasporen e fshatit te cilet nga mergimi kontribuan shume me finansimin e luftes se UQK se djem dhe luftetare te cilet dhe u dalluan per trimeri dhe shkathesi luftarake per hroizmin e tyre disa mbeten invalid  te luftes disa te ren per te mosvdekur kurr. ne alltarin e liris rane ISUF HASANJ    ISUF UKAJ    SADRI UKAJ  AZEM UKAJ  GZIM  ADEMAJ  dhe  DERVISH SYLAJ
Ekonomia
Ekonomia e fshatit Ratishi i Poshtëm diaspora është burim i fortë financiar për familjet e fshatit Ndertimtaria  Hoteleri  dhe Bujqësi e Blegtori
Kultura
Ne këtë fshat gjenden shkolla fillore dhe qendra shëndetësore.dhe MULLIRI shume i vjeter i familjes HALIAJ
Domgjon
Domgjoni është një fshat në komunën Fan në rrethin e Mirditës të Shqipërisë.
Shega
parapamje|Shega e prerë Shega (Punica granatum, L.) është një bimë gjetherënëse nga familja Punicaceae (ose Lythraceae sipas klasifikimit APG), me origjinë nga një rajon gjeografik që shtrihet nga Irani në rajonin Himalajan të Indisë veriore, dhe e pranishme që nga kohët e lashta në Kaukazi, dhe në të gjithë rajonin e Mesdheut.
Përhapja dhe rëndësia
Shega (në të dy format e saj kryesore : e egër dhe e butë), është një bimë që ka zonë relativisht të gjerë të përhapjes në botë. Ajo gjendet në Afrikën Veriore, Gadishullin Ballkanik, Spanjë, Francë, Itali, Rusi, Azi, Amerikën Veriore, sidomos në disa nga shtetet e ShBA-së, etj. Në Shqipëri ka gjetur kushte të mira për mbijetesën e vet në kushte natyrale, por edhe të kultivuara, sidomos në zona me klimë transitore. Sipas statistikës së vitit 1970 rezulton se, në Shqipëri kanë qënë të mbjella rreth 220 mijë rrënjë shege. Kështu, shega gjendet e përhapur pothuajse në gjithë zonat e vendit deri në lartësinë 840m mbi nivelin e detit, në luginat e lumenjve, në faqet me drejtim nga Jug-Lindja. Shega e egër takohet në zonën mesdhetare në të gjitha krahinat e Shqipërisë që fillon nga Vukpalaj deri në Selcë, rrëzë maleve të Bogës, Vaun e Dejës, Hajmel, rreth Malit të Velës, në kodrat e Lezhës, në Milot, gjatë luginës së Matit deri në Lis. Me pakicë gjendet në rrethin e Tiranës, të Durrësit, Elbasanit dhe të Gramshit, në Sulovë, Velagosht, luginën e Osumit, Mallakastër, ndjek Vjosën deri në Përmet, nga Shushica deri në Kuç, në Dukat të Vlorës dhe në bregun e Detit Jon deri në Himarë. Në kohët e vjetra e në vazhdim shqiptarët e kanë kultivuar shegën së bashku me kumbullën, ftoin, fikun dhe pemët e tjera, e në disa raste, shega ka qënë me e vlerësuar nga kopshtarët. Shega ka përdorim të gjerë si për veçoritë e saj ushqyese të frutave ashtu edhe për drurin e saj. Si frut për ngrënie përdoret zakonisht në formën e saj të freskët. Kokrrat (frutat e vjelura) mund të konservohen duke i ruajtur në mjedise të përshtatshme ose duke i varur në vende të përshtatshme dhe ku plotësohen parametrat për një ruajtje normale të tyre. Në Shqipëri deri tani bima e shegës është kultivuar e shpërndarë në breza mbrojtës dhe rrallë në pemëtore të veçanta. Një rrënjë shegë në kushte të favorshme të kultivimit mund të japë një rendiment mesatar prej 50–80 kg fruta. Po të shtohet këtu edhe investimi relativisht mjaft i ulët për mbjellje dhe shërbime që kërkon kjo kulture, shtohet akoma më shumë interesi për kultivimin e kësaj bime. Vlerat e saj praktike shtohen edhe nga prania e rrjedhësve estrogjene që gjenden kryesisht në frutat e shegës dhe të indeve të saj, që janë veçuar që në vitin 1879, të tilla si peletjerina, izopeletjerina, metilpeletjerina dhe pseudopeletjerina. Në laboratorë të ndryshëm është provuar eksperimentalisht se ekstraktet që nxirren nga shega ulin presionin e gjakut. Nga ana tjetër polifenolet e lëvores se shegës, frenojnë rritjen e mikrobeve te dizenterisë, ndërsa vajrat yndyrore te farërave te shegës kane veprim hormonal estogjenik.Shega ka nje efekt dhe te floket ndihmon ne daljen e saj duke u perzier me nje alkool ka nje efekt akoma me te madh te rigjenerimi dhe krijimin e folikulit te ri pasi stimulon hormonin F.S.H.
Vendi i shegës në pemëtari
Shega është një pemë frutore e rëndësishme. Ajo paraqitet si shkurre që rritet deri në 5m lartësi. Ka degë të pajisura me gjemba. Gjethet janë të përkundrejta, me formë gjatore ose heshtore me përmasa 2-8 x 0,6–2 cm. Lulet janë të kuqe me një diametër rreth 3–4 cm. Frutat janë të përmasave të ndryshme që lëvizin nga 5–18 cm diametër, në shume raste edhe më të mëdha. Ka shumë fara të mbështjella me një tul të lëngshëm të athët në të ëmbël.
Fakti që në Shqipëri gjenden mjaft shegë te egra, duke filluar nga kodrat pranë detit e deri në lartësitë mesatare mbi nivelin e detit tregon se kjo bimë gjen kushte të përshtatshme për rritjen dhe zhvillimin e saj në gjendje te egër natyrore në Shqipëri. Aktualisht ka mjaft masive të egra në shumë kodra të Shqipërisë, sidomos në pjesën e Ultësirës e deri në pjesën Qendrore.
Marie Logoreci
Maria e filloi aktivitetin e saj artistik që në shkollë, ku luante në teatrin e shkollës, vizatonte dhe këndonte. Në vitin 1945 ajo filloi të këndoje në Radio Tirana dhe në koncerte që jepeshin në qytete të Shqipërisë, si dhe shkoi turne jashtë shtetit si soliste e Korit të Përgjithshëm të Shtetit. Në repertorin e saj ishin rreth 100 këngë. Në 1947 filloi punën në Teatrin Popullor (sot Teatri Kombëtar). Interpretimi i parë i saj në skenën e teatrit ishte Elmira në komedinë Tartufi të Molierit. Filmi i parë ku mori pjesë ishte bashkëpunimi sovjeto-shqiptar Skënderbeu.
Shega
Avantazhet e shegës
Shega është një nga drufrutoret me rendësi që ka disa karakteristika dhe paraqet disa veçori që i japin asaj përparësinë për një përhapje më të gjerë. Ajo nuk është vetëm një bimë që zë tokën dhe jep një prodhim të caktuar por ajo mund të shërbejë edhe për bashkëshoqërime, për mbjellje anës rrugës, për zbukurim, etj. Kjo bimë, krahas karakteristikave të ngjashme me drufrutoret e tjerë, paraqet edhe disa specifika :
Marie Logoreci
Fëmijëria
U lind në Shkodër më 23 shtator 1920, e bija e Palok Çurçisë, zejtar, dhe Rozës, shtëpiake. Të vogël, Marien e thirrën Tushi. Tushi bëri shkollën femërore të "Motrave Stigmatine", një shkollë që përmbante në programin mësimor edhe lëndë fetare fakultative. Në këtë shkollë, si dhe më vonë në gjimnaz, filluan të duken prirjet e para. Ajo vizaton bukur, këndon, dhe më vonë fillon ta shoqërojë veten me mandolinë ose kitarë, nuk i pëlqen matematika dhe lënda e besimit. Kënga e vizatimi ishin pasioni i moshës. Fatmirësisht ruhen rreth 20 vizatime të asaj kohe, në të cilat dëshmon një shpirt të butë e delikat dhe një raport fin me objektin që vizaton; dashuria, syri i mprehtë e vëzhgues, harmonia e ngjyrave dhe fantazia në vizatim të bëjnë të mendosh vetëm për talent. Ne këtë moshë ajo për një kohë të shkurtër mësoi gjuhët italiane e malazeze, por ajo që ndikoi fuqimisht në shpirtin e saj dhe që la gjurmë përjetë ishte njohja që në vogëli me zakonet, traditat dhe eposin e veriut, nëpërmjet malësorëve që bujtnin në shtëpinë e të atit. Njohja, dhe më vonë studimi i këtyre zakoneve, mjedisit, folklorit e etnografisë u bë një pasion i ri për Tushin.
Shega
Karakteristikat biologjike
Njohja e karakteristikave biologjike të shegës, ashtu si edhe e çdo bime tjetër të kultivuar është një moment me mjaft rendësi. Kjo për faktin se vetëm duke njohur mirë këto veti, mund të shpjegohen procese të ndryshme që ndodhin gjatë rritjes dhe zhvillimit të saj ashtu sikurse edhe mund të merren masat e nevojshme dhe të krijohen kushte për prodhime sa më të larta dhe cilësore. Në praktikën e përditshme, merr një rëndësi të veçantë ajo që quhet periudhë vegjetative që përkon me periudhën e fuqizimit (te gjallërimit) të aktiviteteve të bimës dhe që fillojnë në pranverë dhe që përfundon në vjeshtë. Periudha e vegjetacionit fillon me bymimin e sythave dhe përfundon me rënien e gjetheve. Rritja dhe zhvillimi i shegës gjatë kësaj periudhe, është proces i dukshëm dhe intensiv që karakterizon veprimtaritë komplekse jetësore të bimës. Shega mund të fillojë të japë lule qysh në vitin e dytë dhe të tretë pas mbjelljes, por në një kuptim më real, frutifikimi fillon në vitin e 4-5-të të jetës së saj. Kjo kohëzgjatje për futjen në prodhim shfaqet sidomos kur shega shtohet me rrugë vegjetative. E shtuar me fare ajo fillon frutifikimin me vonë dhe pikërisht rreth vitit të 7-të apo 8-të pas mbjelljes. Këtu merr rëndësi të posaçme cilësia e shartimit, mënyra dhe koha e kryerjes se shërbimeve, lloji i shegës, mikroklima, si dhe faktorë të tjerë që ndikojnë në prodhimin e shegës.
Në përgjithësi, shega mund të shfrytëzohet për të marrë prodhim për një periudhë prej 30-40 vjetësh. Por në saje të aftësisë së madhe për të ripërtërirë veten me anë të kamzave, në toka të mira dhe në kushte të mira agroteknike mund të jetojë dhe të japë prodhim për një periudhë edhe më të gjatë. Tek shega në përgjithësi formohen dy lloje lulesh. Një pjesë e luleve janë më të gjata, më të mëdha, në formë gati cilindrike me shtyllëza të pistilit të gjatë, që barazohet ose kalon gjatësinë e thekëve. Këto lule formohen mbi degët 1 dhe 2 vjeçare, lulëzojnë në periudhën e parë të lulëzimit (përgjithësisht gjatë muajit maj) dhe zakonisht formojnë fruta. Në numrin total të luleve, ato përbëjnë rreth 25% të tyre. Në kushte të papërshtatshme të kultivimit, numri i këtyre luleve bie mjaft e si rrjedhojë ulet edhe prodhimi që jep bima. Pjesa tjetër e luleve janë më të vogla, në forme zileje, me shtyllëza me të shkurtra, që nuk arrijnë gjatësinë e thekëve. Këto lule formohen mbi lastarët e porsaformuar, janë të vendosura në majat e këtyre lastarëve dhe të grupuara nga 3-5 së bashku. Në kushte normale, në përgjithësi këto lule nuk japin fruta. Këto lule çelin në gjysmën e dytë të periudhës së lulëzimit të shegës (që korrespondon zakonisht tek me muajin qershor). Rrallë në këto degë të reja, formohen edhe fruta, por kjo gjë varet nga disa faktorë, ku më të rëndësishmit mund të veçohen : Shpesh herë tek bima e shegës vihen re lule të ndërmjetme (në mes te këtyre dy tipeve të përmendura), por nga këto lloj lulesh në përgjithësi nuk duhet të pritet që mund të merret ndonjë prodhim. Tek lulet e shegës vihet re shpesh herë edhe fenomeni i formimit të luleve jo pjellore apo të atyre që quhen lule shterpa. Kjo vjen si pasoje e pjalmit me vitalitet të dobët që rrjedh nga difekte gjatë ndarjes se qelizave. Këto lule mund të dallohen nga ngjyra e kuqe e çelur e tyre.
Marie Logoreci
Mosha e rritur
Ajo u largua nga Shkodra në vitin 1937, në moshën 17 vjeçare, duke marrë me vete nga familja përveç frymës atdhetare, talentin, dashurinë për folklorin, mandolinën e saj dhe emrin e shkurtër Tushi që e shoqëroi gjatë gjithë jetës në familje e të afërm.
Maria u martua në Tiranë me Kolë Logorecin, i cili në atë kohë ishte kthyer nga Vjena, ku kishte mbaruar studimet e mesme e të larta për ekonomi, (shef i buxhetit të shtetit në atë kohë dhe djali i Mati Logorecit). Pranë "Miqve të muzikës" kishte ndjekur për pesë vjet mësimet për instrumentin e dashur të Vjenës, violinën. Ai ishte ekonomist shumë i zoti dhe brenda disa vjetësh u bë Shef i Buxhetit të Shtetit dhe mori titullin më të lartë të kohës në Shqipëri "Kalorës i urdhrit të Skënderbeut". Kola ishte djali i madh i atdhetarit e gjuhëtarit Mati Logoreci (Mësues i Popullit), një nga figurat e njohura të shoqërisë së kohës. Ai rridhte nga familja e njohur e Logorecëve që përmendet që në vitin 1300 me emrin Logoreseos. Në shtëpinë e Logorecëve, Maria ra në kontakt me shoqërinë e kohës me bisedat e Matisë me Fishtën, Koliqin, Çabejn, Xhuvanin dhe me bisedat për Luigj Gurakuqin, e Mjedën (të cilin Matia e kishte djalë halle).
Shega
Fazat fenologjike
Me krijimin e kushteve të favorshme si: rritja e temperaturave, lagështira e nevojshme, etj., në pemë fillon lëvizja intensive e limfës, nga vendet ku ka qenë grumbulluar në fund të periudhës së vegjetacionit të një viti më parë, në drejtim të sythave. Si pasojë e ndikimit të kushteve të ambientit (si ato natyrore ashtu edhe nga shërbimet që kryen njeriu), tek shega vërehen ndryshime të mëdha sasiore dhe cilësore që shprehen me kalimin e fenofazave të ndryshme: çelja e sytheve, formimi i gjetheve dhe luleve, rritja e rrënjëve dhe lastarëve, lidhja dhe rritja e frutave, grumbullimi i lëndës organike, rënie e gjetheve, etj. Fillimi i një fenofaze konsiderohet kur së paku 25% e bimëve kanë filluar të shfaqin tiparet e kësaj fenofaze, ndërkohe që si përfundim i saj konsiderohet kur së paku 75% e tyre e kanë kalur fenofazën. Kushtet klimatike (si kthimi i temperaturave të ulëta, etj), shërbimet agroteknike dhe kundrejtimi i bimëve, kanë një ndikim në përshpejtimin apo në vonesën e kalimit të fenofazave.
Rritja e rrënjëve
Nisur nga rëndësia që ka për bimën si dhe nga ndikimi i rritjes së rrënjëve në zhvillimin e saj dhe në prodhim, rritja e rrënjëve konsiderohet si një fenofazë më vete. Gjatë etapave të ndryshme që kalon bima e shegës, intensiteti i rritjes së rrënjëve ndryshon. Po ashtu, ky intensitet ndryshon edhe gjatë stinëve të ndryshme brenda vitit. Tek bimët e reja, në fillim rrënja pëson një zhvillim në thellësi, me pas rritja vazhdon në drejtim thuajse horizontal. Nëse toka është përgatitur mirë dhe në përputhje me kërkesat e bimës, atëherë ajo ka mundësi të zhvillojë një sistem te fuqishëm rrënjor, që do të jete një mundësi e madhe që e gjithë bima të marrë një zhvillim të bujshëm. Zhvillimi i rrënjëve horizontalisht kthehet në formën kryesore të zhvillimit të tyre, duke kaluar degëzim pas degëzimi dhe tek bima e shegës, kurora e rrënjëve është sa 1,45 herë më e shtrirë se projeksioni i kurorës së bimës. Për zhvillimin normal të rrënjëve është e nevojshme që në tokë të ketë një temperaturë të favorshme, shkrifërim të mjaftueshëm për të pasur mundësinë e qarkullimit të ajrit dhe lagështirën e nevojshme. Nëse në tokë ka një lagështirë relative prej 75-80 %, një ajrosje të kënaqshme dhe sasitë e nevojshme të elementeve ushqyes (që i merr nga toka dhe plehërimet) dhe temperaturë optimale, atëherë bima e shegës zhvillon sistem rrënjor të fuqishëm. Zhvillimi i mirë i sistemit rrënjor varet në një shkallë të lartë edhe nga gjendja shëndetësore dhe zhvillimi i sistemit mbitokësor të bimës. Çdo veprim në kurorën e bimës shoqërohet me ndikimin e vet mbi sistemin rrënjor, ashtu siç ndodh edhe e kundërta. Dendësia e mbjelljes së bimëve, bashkëshoqërimet si dhe dëmtimi mekanik i rrënjëve kanë ndikim të drejtpërdrejtë në prodhimin që jep bima.
Marie Logoreci
Mosha e rritur
Në këtë mjedis pasioni i Maries gjeti terren që të zhvillohej dhe bota e saj shpirtërore e intelektuale u bë më e gjerë. Ajo filloi të mësojë nga i shoqi gjermanisht. Në pasionet e saj u fut edhe biçikleta. Bënte shëtitje duke shkuar me të shoqin me biçikleta shpesh në Durrës, por edhe deri në Shkodër.
Shega
Rritja e lastarit
Me ardhjen e pranverës (që lidhet direkt me krijimin e kushteve te përshtatshme për zhvillimin e bimës), fillon lëvizja e limfës drejt pikave të rritjes (pikërisht drejt sytheve), gjë që i jep shtysën për fillimin e vegjetacionit. “Zgjimi” i sythit vegjetativ sjell çeljen e tij duke na dhënë një filiz të ri që me vonë merr formën e lastarit. Rritja e lastarit fillon me momentin e çeljes së sythit të majës (pranverë) dhe përfundon me formimin e sythit të majës dhe formimin e unazës vjetore në bazë (vjeshtë). Zakonisht rritja e lastarit nuk bëhet e njëllojtë gjatë gjithë kësaj periudhe por kalon në tre faza: Në fazën e parë të rritjes, filizat që dalin mbi lastarët janë të pafuqishëm, me ngjyrë të zbehtë dhe të dobët, gjë që kushtëzohet nga momenti kur ndodh (sapo kanë filluar të krijohen kushtet atmosferike të përshtatshme), dhe nga gjendja e angazhimit apo veprimtarisë jetësore të bimës. Ndërsa rritja e bujshme përkon me rritjen e shpejtë dhe të fuqishme të lastarit (që mund te zgjasë 1-1,5 muaj). Gjatë kësaj faze lastari zgjatet, forcohet, merr ngjyrën karakteristike dhe trashësinë e tij. Faza tjetër quhet rritje e qetë, që konsiston në forcimin e sytheve, konsolidimin e lastarit dhe në përgatitjen për rrëzimin e gjetheve. Dëmtimi i gjetheve apo i filizave të rinj nga agjentë të ndryshëm: kimikë, atmosferikë, mekanikë, etj. shkakton një frenim të rritjes së lastarëve dhe krijon probleme jo vetëm për atë vit që ndodh ky dëmtim, por edhe për vitin pasardhës ku pasojat e këtij dëmtimi shfaqen si në pjesët vegjetative ashtu edhe në prodhimin e pritshëm, pasi siç dihet sythat diferencohen një vit më parë.
Marie Logoreci
Karriera
Jeta artistike e Marie Logorecit nisi si këngëtare në Radio Tirana në vitin 1945 ku këndoi si soliste, drejtpërdrejt në mikrofon, në emisione 20 minutëshe, këngë popullore të Shkodrës, të Shqipërisë së mesme dhe këngë partizane. Ndërkohë ndoqi një kurs njëvjeçar për kanto që u hap pranë Liceut Artistik në Tiranë, me pedagoge Jorgjia Trujën (Artiste e Popullit). Filloi të këndojë gjithashtu në koncerte që jepeshin në kryeqytet në raste të ndryshme.
Në vitin 1947 merr pjesë si soliste në Korin e Përgjithshëm të Shtetit, me të cilin bëri turne edhe jashtë vendit. Duke parë aftësinë interpretuese të Maries kur këndonte, i propozuan të punonte në Teatrin Popullor. Ky kalim ishte i vështirë edhe për Marien, dhe për mjedisin. Por familja e emancipuar dhe i shoqi Kola luajti një rol të madh, jo vetëm duke qenë dakord, por edhe duke e ndihmuar, duke e liruar nga shumë punë që ajo të ecte përpara, të zhvillonte talentin e saj. Kështu, në nëntor të vitit 1947 për Marien u hap perdja e jetës së vërtetë skenike, ajo tashmë ishte aktore e Teatrit Popullor.
Shega
Çelja e sytheve dhe lulëzimi
Kjo është fenofaza e parë që kalon çdo pemë frutore dhe përkon me ngrohjen e motit e shoqëruar edhe me kushte të tjera të mikroklimës dhe si fillim i saj konsiderohet fryrja e sytheve që në pak ditë shoqërohet me çeljen e tyre. Në fillim hapen luspat e sythit që vjen si pasojë e bymimit apo fryrjes së vetë sytheve. Kushtet e mjedisit kanë ndikim të rëndësishëm në kohën e fillimit të fenofazës dhe në kohëzgjatjen e saj. Kështu i njëjti kultivar i mbjellë në kushte të ndryshme të mikroklimës, paraqet kohë të ndryshme të fillimit të fenofazes dhe kohëzgjatje gjithashtu te ndryshme. Menjëherë pas bymimit të sytheve dalin gjethet e para dhe marrin jetë lastarët që në fillim janë shumë të ndjeshëm si ndaj kushteve të mjedisit ashtu edhe ndaj veprimeve mekanike. Gradualisht me rritjen e tyre shpërthejnë sythet frutorë të cilat japin gonxhet, prej të cilave çelin lulet që tek shega paraqiten tre llojesh.
Marie Logoreci
Karriera
Rruga e saj skenike kaloi me përpjekje, por me kënaqësinë e përmbushjes së pasionit dhe suksesit. Por kjo rrugë u pengua nga vështirësitë familjare, nga vdekja e të shoqit Kolës dhe detyrimet që e vetme t’i plotësonte gjithçka të birit, që ai, në atë kohë të formimit të personalitetit e karakterit, të mos ndjente zbrazëtinë që normalisht shkakton mungesa e njërit nga prindërit.
Shega
Lidhja e frutave
Përgatitja e fillimit të fenofazës së lidhjes së frutit është një proces që kalon në tre momente kryesore :
Kokrriza e pjalmit që ka rënë mbi stigmatin, në kushte optimale të ndërtimit të lules (pasi ka raste të defekteve në ndërtimin e lules që bën që procesi te dështoje) dhe të kushteve të favorshme të mjedisit (lagështirë, temperaturë, shpejtësi e erës, etj), mbin duke nxjerrë tubin pjalmik i cili mban në majë dy bërthama qelizore: vegjetative dhe gjenerative. Pas një dite bërthama gjenerative ndahet në dy pjesë duke dhënë dy qeliza spermatike, ndërsa ajo vegjetative mbetet ashtu siç është. Duke u rritur me shpejtësi, tubi pjalmik arrin kavitetin e vezores në bazën e trastës embrionale ku njëra nga qelizat spermatike lidhet me oosferen (qelizën seksuale femërore), për të dhëne embrionin. Ndërkohe që bërthama tjetër gjenerative lidhet me qelizën vegjetative duke dhëne një qelizë triploide (me 3n kromozome), e cila më vonë jep endospermën e farës. Pikërisht momenti i bashkimit të qelizës mashkullore me atë femërore për të dhëne embrionin (individin) e ri quhet fekondim (pllenim), moment pas së cilit fillon rritja e vezores së shtratit lulor që përben frutin. Në periudhën e pjekjes pjalmi ka rezistencë të lartë ndaj të ftohtit, por temperaturat e ulëta veprojnë në daljen e tubit pjalmik (temperatura optimale është 20-22 °C). Nga eksperienca është vërtetuar se frutifikimi nuk është i kënaqshëm kur temperaturat e larta gjatë periudhës se para-lulëzimit (shkurt-prill), ndiqen nga temperatura relativisht të ulëta gjatë lulëzimit. Procesi i pjalmimit zgjat nga disa orë deri në disa ditë, në vartësi kryesisht te kushteve te mjedisit.
Rrëzimi i luleve
Tek pemët frutore është i njohur fenomeni i rrëzimit të luleve dhe frutave, por tek shega në përgjithësi vërehet më shumë rrëzimi i luleve, ndërkohë që rrëzimi i frutave ndodh në sasi dhe raste më pak të shpeshta. Shega, ashtu si edhe pemët e tjera frutore, në kushte optimale diferencon një numër te konsiderueshëm sythash frutore, por siç dihet jo të gjitha lulet e çelura arrijnë të mbahen nga pema. Bima e shegës, në vartësi të moshës së pemës, kushteve të kultivimit si dhe të faktorëve të tjerë, arrin të mbaje 17-32% të luleve të çelura.
Rritja e frutit
Menjëherë pasi kokrriza pjalmike vitale ka rënë mbi krezën e pistilit, në kushte të favorshme të temperaturës, ajo fillon të nxjerrë tubin pjalmik nëpërmjet të cilit behet i mundur realizimi i procesit të pllenimit. Pas kësaj fillon procesi i ndarjes aktive të qelizave dhe kalon në rritjen e ovariumit, në mënyrë të veçantë te qeskës embrionale e cila sjell formimin e indeve të endospermës. Funksioni bazë i endospermës mbetet furnizimi i embrionit me lëndë ushquese, ndërkohë që indet e nukleusit shkatërrohen, ndërsa embrioni në fillim ka një rritje të ngadalshme, duke filluar me disa ndarje të qelizës vezë nga ku formohen disa qeliza paraprake të embrionit. Ndërsa zigota fillon të zhvillohet më tej duke marrë formën e frutit. Procesi është në përgjithësi i ndërlikuar dhe kalon nga faza e rritjes intensive në atë të rritjes graduale nëpërmjet zhvillimit spiral (me ulje-ngritje të intensitetit). Pasi ka marrë formën e tij karakteristike, fruti i shegës fillon të rritet duke grumbulluar aty lëndët e sintetizuara. Gjatë periudhës së rritjes së frutit e tërë fuqia e bimës është drejtuar për të ndihmuar këtë proces. Njëkohësisht me rritjen, fruti merr edhe ngjyrën e formën karakteristike duke tentuar të arrijë parametrat karakteristike të llojit. Në fazën e fundit, atë të pjekjes së plotë, në frut grumbullohen në vlera më të larta sheqerërat dhe substanca të tjera karakteristike të frutit të shegës. Gjatë kësaj kohe, fruti ka marrë formën, peshën dhe ëmbëlsinë e duhur duke u pjekur.
Karakteristika të përgjithshme
Bima e shegës gjendet në format më kryesore që janë : e egër, e butë, majoshe dhe dekorative. Secila prej këtyre formave ka karakteristikat e veta, gjë që i bën mjaft të veçanta dhe lehtësisht të dallueshme nga njëratjetra. Në mënyrë të veçantë, lartësia e bimës, trupi, gjethet, lulet, frutat, ngjyrat, areali i përhapjes si dhe cilësia e shija e frutit janë disa nga veçoritë kryesore që i bëjnë mjaft të dallueshme këto forma. Gjethet i ka te gjelbra, të lëmuara dhe pa push, me formë vezake. Lulet i ka me madhësi që varion në 4–5 cm, me ngjyrë të kuqe të çelur, të cilat janë karakteristike të kësaj bime dhe mjaft të bukura dhe të vlerësuara nga shumë specialistë që merren me bimët dekorative të zbukurimit të ambienteve. Familja e shegëve ka të përbashkët gjethet në forme gjuhe. Duke qenë se shega bën pjesë në grupin e bimëve gjetherënëse, gjethet e saj bien në periudhën e dimrit. Kur çelin në pranverë, gjethet e majës janë të kuqërremta dhe kanë vendosje të kundërta. Sythet frutore janë të rrumbullakosura dhe dallohen nga ato vegjetative, që janë më të gjata. Druri i shegës është i ngjeshur, me ngjyrë të verdhë të çelur, në brendësi me me ngjyrë të errët. Kurora arrin 4-5m lartësi, dhe në raste të rralla mund të shkoje edhe më shumë. Meqenëse sistemi rrënjor është shumë i zhvilluar, shega e duron shumë thatësirën.
Shega e egër
(Emri shkencor : Punica granatum L. Syn. Punica granatum var. spontaneum K. Maily). (Në anglisht : Wild Pomegranate, në italisht: Melagrano Selvatico, në rusisht: Granatnoje Djerjevo; në frëngjisht: Grenade Sauvage, në gjermanisht: Vilder Granatapfelbaum) Shega e egër gjendet në formë shkurreje shumëtrupëshe (e përbëre nga disa trungje shkurrore). Lartësia e saj ndryshon sipas vendit nga 2,5-4m. Degët dhe degëzat kanë gjemba të shumta dhe të gjata; trupi ka ngjyrë të përhimtë. Gjethet me një mesdamar të dukshëm, arrijnë deri 8 cm të gjata dhe 6-12mm të gjera. Megjithëse rritet në kushte natyrale përgjithësisht mjaft të vështira, është shumë prodhuese, ka lule të kuqe të vogla dhe frutat i rrit në madhësinë e një molle të vogël, një pjesë e të cilave çahen në kohën e parapjekjes. Duhet cilësuar se lulet, frutat dhe lëkura e rrënjëve mund të gjejnë përdorim në mjekësi. Lëngu i shegës së egër përmban 6-9 % acid citrik, që është i vlefshëm për industrinë ushqimore, etj.
Shega e butë
(Punica granatum var. sativa K. Maily). Rritet deri 4-5,5 m lartësi dhe mund të jetë me një trung ose e përbëre prej 4-5 trupash (në vartësi të mënyrës dhe të vendit të kultivimit). Kur vjetrohet trupi kryesor, është e mundur që të hiqet dhe zëvendësohet me një fundak të dytë ose të tretë. Formojnë kurorë të rregullt, me një mbushje të plotë me gjethe, lulet i ka të mëdha, po ashtu edhe frutat, që ndryshojnë sipas llojeve. Degët i ka me të lëmuara se sa shega e egër, pa ose me gjemba shumë të vegjël. Ka prodhimtari të lartë dhe shije të mirë në konsum, si të freskët ashtu edhe në lëngje, shurup, etj.
Përshkrimi i bimës
Bima e shegës (ashtu si edhe te gjithë pemët e tjera) ndahet në dy pjesë kryesore : a) nëntokësore dhe b) mbitokësore. Këto janë pjesë përbërëse te bimës, që kryejnë funksione te ndryshme pa te cilat është e pamundur që ajo te realizoje veprimtarinë e saj jetësore. Duke qene një organizëm kompleks dhe shumefunksional (rritje, zhvillim, riprodhim), tek bima janë fiksuar marrëdhënie te tilla që ndihmojnë në realizimin sa me te mire te proceseve fiziologjike. Te dyja pjesët : si ajo nëntokësore ashtu edhe ajo mbitokësore janë te përbëre nga disa pjesë që i quajmë organe. Vete pjesa nëntokësore ndahet në dy organe përbërëse që janë : 1) rrënja dhe 2) qafa e rrënjës. Ndërkohe që pjesa mbitokësore ndahet edhe ajo në dy njësi : 1) vegjetative dhe 2) riprodhuese. Pjesa vegjetative përbehet nga i) trungu, ii) degët, iii) gjethet, ndërsa pjesa riprodhuese përbehet nga i) lulet dhe ii) frutat. Është e kuptueshme që bima funksionon si një e tere dhe ndarja e paraqitur është kryesisht dhe në mënyre te veçante për efektin e te kuptuarit sa me te mire te pjesëve dhe funksioneve te tyre për bimën.
Rrënja
Si për gjithë kulturat e tjera frutore. Nëpërmjet rrënjës shega arrin te realizoje disa funksione te saj jetësore apo kryesore. Këto procese mund te përmblidhen në : Ndërkohe që rrënja e shegës kryen edhe një sere funksionesh te tjera ndihmese por mjaft te rëndësishme për bimën si : Pavarësisht nga lloji i shegës, ato zhvillojnë një sistem rrënjor xhufkor që ka për tendence shtrirjen e tij në një sipërfaqe te konsiderueshme. Megjithe shtrirjen e vet horizontale, rrënja e shegës mund te arrije thellësi te konsiderueshme që shkojnë deri në 3,5 m nga sipërfaqja e tokës. Sipas mënyrës se shtimit te shegës shfaqen edhe rrënjët e para, te cilat mund te jene me prejardhje nga fara (embrionale), ose me prejardhje nga pjesët vegjetative (primare). Nisur nga shfaqja e bipolaritetit te embrionit bimor, pas mbirjes se farës fillojnë te zhvillohen miniaturat e organeve te ardhshme te bimës në dy drejtime : lart lastari, kurse poshtë rrënja. Në muajt e pare pas mbirjes, rrënja parësore merr drejtimin e saj te rritjes vertikalisht poshtë, e cila vishet me degëzime te rrënjëve anësore. Fenomeni i drejtimit te rrënjëve vertikalisht poshtë shfaqet kryesisht në muajt e pare pas mbirjes se farës, sepse me pas në vartësi te cilësisë se përgatitjes se terrenit tokësor, ato fillojnë te marrin edhe drejtim horizontal. Kjo i ndihmon ato që te shpërndahen në gjithë hapësirën rreth filizit te ri duke formuar kurorën e vet rrënjore. Po te shikohen me me hollësi, rrënjët mund te ndahen në pjesë te tjera me te detajuara te cilat ndryshojnë. Me konkretisht, tek sistemi rrënjor i shegës (ashtu si edhe tek pemët e tjera frutore) dallohen tipet e rrënjëve :
Rrënjët me aktive
Janë ato që quhen ndryshe edhe rrënjët thithëse apo rrënjët ushqyese. Ato janë zakonisht shume te holla me ngjyre te bardhe dhe te shkurtra. Ato kane funksionin primar te thithjes nga toka te ujit, lendeve minerale, acidin karbonik dhe te sintetizojnë lende organo-minerale. Ky tip rrënjësh karakterizohet, në përgjithësi nga një aktivitet i larte fiziologjik dhe rritet gjate periudhës pranverevjeshte. Pikërisht gjate kësaj periudhe arrin te formohet me shume se 90 % e gjithë rrënjëve veshëse te bimës. Në vartësi te moshës se bimës dhe te kushteve te rritjes, gjatësia e këtyre rrënjëve mund te kape gjatësi te konsiderueshme. Zakonisht këto tipe rrënjësh nuk japin degëzime sekondare, janë te pajisura me qime thithëse dhe kane një jete te shkurtër qe shkon deri ne një muaj.
Rrënjët rritëse
Këto tip rrënjësh kane një strukture primare me ngjyre te bardhe dhe kane veti te theksuara rritëse. Funksioni i tyre kryesor është që te eksplorojnë pjesë te reja toke, duke depërtuar në hapësirat mekanike te saj, duke prodhuar degëzime anësore te rrënjëve. Këto rrënjë kane funksione shume jetësore për rritjen e sistemit rrënjor në tërësi, për rrjedhoje edhe te bimës. Pas një periudhe te rritjes, këto rrënjë fillojnë gradualisht te ndryshojnë paraqitjen dhe funksionet e tyre, duke u shoqëruar me marrjen përsipër te kryerjes se funksioneve te tjera (te ngjashme me tipet e tjera te rrënjëve). Ndërkohe që një pjesë tjetër e këtyre rrënjëve, me kalimin e kohës, fillojnë te humbin funksionet jetësore normale duke u atrofizuar.
Rrënjët ndërmjetëse
Këto rrënjë kane një strukture parësore me ngjyre kafe, portokalle. Ato zakonisht kryejnë funksionin e rritjes kur janë duke u shndërruar në strukturën e dyte, në atë te rrënjëve përçuese. Përgjithësisht prania e këtyre rrënjëve është tregues i vlerësimit te fazave te rritjes se rrënjës dhe tregon se sistemi rrënjor mbetet aktiv në periudhën e dhëne. Gjate ciklit jetësor te bimës, në çdo kohe ka rrënjë ndërmjetëse, por në sezonin pranverevjeshte, rrënjët ndërmjetëse shfaqen në një shkalle me te gjere, janë me aktive dhe realizojnë një volum me te madh te shkëmbimit te lendeve (përkatësisht te përcjelljes se tyre) dhe te kalimit te tyre në rrënjë përçuese.
Rrënjët përcjellëse
Rrënjët përcjellëse janë rrënjë te strukturës dytësore te cilat zakonisht formohen prej rrënjëve rrënjëve rritëse, te cilave u atrofizohet lëvorja primare, ndërsa lëvorja tjetër i lejon që te trashen dhe te zgjatohen çdo vit. Funksioni i tyre kryesor është përcjellja e lëngjeve te nevojshme për në trupin e bimës. Tek kjo pjesë mund te futet edhe qafa e rrënjës e cila është pika lidhëse ndërmjet trungut dhe rrënjës se bimës. Nga praktika është pare që rrënjët nuk e ndërpresin aktivitetin e rritjes se tyre as në dimer, me përjashtim te rasteve kur ato janë te mbuluara për një kohe te gjate me ujë, kur temperaturat janë shume te ulëta. Apo në rastet ekstreme te temperaturave shume te ulëta. Rrënjët janë organi i pare që “teston” mbërritjen e periudhës me temperatura te stabilizuara dhe te mundësisë për te rifilluar aktivitetin jetësor intensiv te bimës. Tashme është i njohur përdorimi i treguesit 10 °C i temperaturës se tokës në thellësinë 10 cm, si tregues i fillimit te aktivitetit intensiv te vegjetacionit te bimës, ku padyshim rrënja është testuesi i këtij pragu. Në ketë kuptim, funksionet dhe rëndësia e rrënjës për bimën është shumëdimensional dhe i pazëvendësueshëm.
Diferencimi i sytheve
Prodhimi i shegës (që përben qëllimin e kultivimit), varet në një shkalle te larte nga raporti i sythave : frutore dhe vegjetative. Në fazën e pare te formimit te tyre sythat nuk dallohen, por shume shpejt tek ata fillon procesi i diferencimit që bën te mundur marrjen e formës dhe te strukturës se sythit. Vete sythi në fillimin e diferencimit te tij mund te konsiderohet si një miniature e një degëze : aty mund te dallohen ndernyjet, etj. Procesi i diferencimit te sythave ndodh një vit me pare, në një periudhe mjaft te ngarkuar për bimën (që përkon me periudhën qershor - shtator). Gjendja e lendeve ushqyese në peme luan një rol mjaft te madh në diferencimin e sythave dhe kjo ka ndikimin e saj direkt në prodhimin e vitit te ardhshëm. Kushtet klimatike, niveli i elementeve ushqyes në toke, gjendja e shkrifërimit te tokës, raportet lagështire e nevojshme - ajrim optimal, si dhe faktorë te tjerë Janë vendimtare në kryerjen e një procesi sa me te plate dhe normal te diferencimit te sythave. Sythat lulore kalojnë një proces pak me te gjate dhe te komplikuar krahasuar me ato te sythave vegjetative. Megjithatë, që te dyja kalojnë nëpërmjet transformimeve biokimike, fiziologjike dhe morfologjike që bëjnë te mundur përgatitjen e tyre për te çelur në pranverën e ardhshme. Pjekja e indeve Grumbullimi i lendes organike në bime, pjekja e indeve dhe rrëzimi i gjetheve përbejnë fenofazën e fundit që kalon bima gjate një cikli njëvjeçar te jetës se saj. Në peme fillojnë te grumbullohen rezervat e asimilateve, ndërkohe që depozitohen në formën e amidonit, hemicelulozes, yndyrnave dhe lendeve te tjera. Lastarët fillojnë te humbasin lagështirën e larte që përmbanin duke u drunjëzuar dhe forcuar akoma me tej, duke marre formën dhe paraqitjen karakteristike te gatshëm për te pritur sezonin e qetësisë relative. Janë një sere faktorësh që kane ndikimin e tyre në kohen dhe cilësinë e pjekjes se indeve : plehërimi i njëanshëm azotik, pranvera e vone, krasitjet e pastudiuara, si dhe faktorë te tjerë patologjike apo mekanike. Nëse këta faktorë do te jene dominues nuk krijojnë mundësinë për te pasur një pjekje në kohe dhe sipas parametrave normale, gjë që do te reflektohet në prodhimin e vitit pasardhës. Rritja vegjetative e gjithë organeve ngadalësohet duke shkuar gradualisht drejt ndalimit te këtij procesi. Rrënjët aktive vazhdojnë te thithin lendet ushqyese dhe te transformojnë azotin e asimiluar në lende organike. Në gjethet pakësohet sasia e klorofilit, dhe vete indet e pemës tërheqin prej tyre sasi te sheqererave dhe te lendeve te tjera. Lëvoret e degëve mbulohen me një shtrese te holle tapezimi e cila i mbron ato nga veprimet atmosferike në periudhën e dimrit. Në ketë periudhe frymëmarrja dhe transpirimi i ujit kapin parametrat me te ulet.
Klima
Bima e shegës në përgjithësi preferon klime te ngrohte. Për ketë arsye ajo ka gjetur kushte te mira kultivimi në vendin tone, kryesisht në zonën e ullirit. Kërkesat për temperatura janë pothuajse te ngjashme me ato te bimës se fikut. Temperaturat me te ulëta se -15 °C dëmtojnë drurin shumëvjeçar dhe kur ajo arrin në -18 °C deri në -20 °C mund te dëmtohet totalisht. Shega i duron thatësisë dhe temperaturave te larta, në përgjithësi me shume se kulturat e tjera frutore që kultivohen në vendin tone. Shega rritet mire në zonën e ullirit në lartësinë 400–700 m mbi nivelin e detit. Klima subtropikale i përshtatet me se miri zhvillimit dhe prodhimit normal te saj. Kufiri i rritjes dhe përhapjes se saj në vendin tone fillon nga zona bregdetare, vazhdon në pjesën e brendshme në Gjirokastër, Tepelene, Përmet, ngjitet me lart në Berat, Mallakastër, Elbasan ; vazhdon në zonën e Tiranes, Fushe-Krujës, Matit, Milotit, Lezhës, e deri në Shkodër. Duron temperaturën -15 °C ; në -18 °C deri -20 °C perna dëmtohet. Shega, në kushte agroteknike te mira dhe me lagështi normale, jep prodhim te bollshëm, 50–60 kg fruta për rrënjë. Nëse marrim në konsiderate një dendësi normale prej 1 mije bimë/ha, prodhimi i mundshëm prej 50 ton/ha është i konsiderueshëm dhe nxitës për çdo fermer për te futur në praktiken e vet bujqësore edhe bimën e shegës, si një oportunitet bujqësor dhe një mundësi për te siguruar te ardhura te konsiderueshme.
Toka
Tokat me te mira për shegën janë ato ranore-argjilore ose argjilore-ranore me përbërje gurishtore, pjellore dhe te përshkueshme. Tokat me strukture mekanike mesatare janë mjaft te përshtatshme. Ato mund te kultivohen edhe në toka me te varfera ranore, në brigjet e lumenjve ose në toka argjilore te kodrinave. Tokat me përmbajtje gëlqerore janë shume te përshtatshme për kultivimin e shegës, pasi në këto lloj tokash bima gjen kushtet që preferon. Shega preferon toka ranore-argjilore, sepse në toka te tilla rritet, zhvillohet dhe prodhon mire kur kjo shoqërohet edhe me shërbimet e rregullta agroteknike. Megjithatë, bima e shegës rritet edhe në toka te lehta, apo te renda, midis gurëve e shkëmbinjve, në toka alkaline etj. ; natyrisht, në këto kushte cilësia e frutave nuk është aq e mire dhe prodhimi i marre nuk është i kënaqshëm. Në zonat kodrinore-malore mund te kultivohet edhe në vende te thata e pa ujë. Toka duhet te pastrohet vazhdimisht nga shkurret dhe te përgatitet mire, sipas kushteve agroteknike, për sigurimin e nevojshëm te lagështisë e te ushqimit. Shega e bute, përveçse në toka te tarracuara apo pemëtore te rregullta, mbillet në qoshet e mureve te oborreve e kopshteve familjare. Kurse bimësia e shegës se egër gjendet me shume në shtretërit e vjetër te lumenjve, në grykat e përrenjve dhe në kodrina. Shegët e egra shërbejnë me mire si mbrojtëse te tokës kundër gërryerjes ; në ketë rast mund te mbillen në sistemin kanal, duke përdorur 600-1200 fidanë për hektarë. Duke qene se në luginat e lumejve tokat janë aluvionale, del se ato janë shume te favorshme për kultivimin e shegës, pasi në përgjithësi këto kane edhe përmbajtje gëlqerore dhe ofrojnë shumicën e parametrave te kërkuar për një kultivim te suksesshëm te kësaj perne frutore.
Elementet ushqyese
Tek shega, ashtu si edhe tek bimët e tjera, elementet minerale kane një rendest vendimtare në proceset biokimike për formimin e lendes organike. Këto elemente mund te gjenden në sasitë e nevojshme në toke, par në përgjithësi vërehet fenomeni i mungesës se tyre (gjendje në sasi te pamjaftueshme në toke), gjë që shfaqet në anën e jashtme dhe në gjendjen e bimës. Kur këta elemente janë në toke në sasi me te paket se sa kërkon bima, atëherë vërehen çrregullime që lëne gjurme në gjithë pemën, por në mënyre te veçante në kurorën e bimës dhe në organet riprodhuese. Një koncept baze në te kuptuarit e rëndësisë se elementeve minerale në jetën e bimës është : pavarësisht se ato studiohen një nga një dhe jepen konsiderata për secilin prej tyre, në te vërtete veprimi dhe efekti i tyre real është në kompleks. P.sh. edhe po te ketë sasira te mjaftueshme (mbase edhe me te rritura se nevojat e bimës) në azot dhe potas, nëse mungon fosfori në sasinë e nevojshme, tek bima shfaqen çrregullime qofte në rritjen e saj ashtu edhe në treguesit e prodhimit. E njëjta gjë mund te thuhet edhe për mungesën e dy elementeve te tjerë dhe te disa mikroelementeve kryesore. Janë një sere elementesh ushqyes për te cilat bima e shegës ka shume nevoje dhe në mungesën e te cilave paraqet probleme nga me te ndryshmet. Meqenëse jemi te interesuar në një prodhim sa me cilësor dhe sa me te larte, duhet që te njihen kërkesat e shegës ndaj këtyre elementeve dhe te merren masat për plotësimin e tyre në toke.
Azoti
Ky është i njohur si elementi kimik me i rëndësishëm që ndikon në rritjen e bimës por edhe në prodhimin e saj. Kur ka mungesa te këtij elementi në toke, por edhe në rastet kur ai gjendet (apo hidhet) në sasi te mëdha, sjell çrregullime me pasoja për bimën dhe prodhimin, ndaj dhe konsiderohet si elementi rregullator i rritjes dhe frutifikimit. Kjo është e lidhur me pjesëmarrjen e azotit në formimin e aminoacideve, albuminave, klorofiles, etj. Duke qene se azoti ndodhet si në indet meristematike ashtu edhe në ato riprodhuese, ndikon në krijimin e një kurore normale dhe te një sipërfaqe gjethore te nevojshme dhe për pasoje edhe në formimin (sintetizimin) e lendes organike. Prania e këtij elementi në sasinë e nevojshme, ndikon direkt në rritjen e prodhimit, shtimin e sasisë dhe te cilësisë se frutave, rritjes se madhësisë se tyre, pakëson rrëzimin e luleve dhe ndihmon në diferencimin e sythave. Mungesa e azotit jep menjëherë efektet e saj : gjethet në pranvere kane ngjyre te gjelbert te zbehte deri në te verdhe, lulet rrezohen në përqindje te rritur, frutat mbeten te vegjël, lastarët nuk zhvillohen sa duhet, gjethet bien para kohe në vjeshte, etj. Ndërkohe që edhe teprica shkakton rritje te bujshme (pa pasur rezistencën e nevojshme), frutifikim te vonshëm, mospjekje te frutave, etj. Kultivuesit e shegës duhet te bëjnë analizat e tokës (por mund te bëjnë edhe analizën gjethore), dhe nga kjo te nxjerrin nevojën për te plehëruar me pleh azotik. Plotësimi i nevojave te bimës me ketë element ka ndikim në jetëgjatësinë e pemëtores, prodhimin e marre si dhe në efektivitetin e kultivimit.
Fosfori
Edhe ky është njëri nga elementet me te rëndësishëm për bimën e shegës, pasi ndikon në përvetësimin e lendes organike, te frymëmarrjes, etj. Po ashtu, fosfori është element që merr pjesë në përbërjen e proteinave dhe te acidit nukleik në brendësi te bërthamës se qelizave. Fosfori ndikon në diferencimin e frutave, në rritjen harmonike (te balancuar) te himes, në frymëmarrje dhe në lëvizjen e karbohidrateve. Bima e shegës ka mundësi t’a thithe nga toka në formën e lire, por edhe në formën e lidhur (pasi rrënjët e shegës çlirojnë enzima që i tretin këto lidhje), për pasoje në përgjithësi nuk vërehen raste te shpeshta te mungesës se këtij elementi tek bimët. Nëse mungon ky element, tek pemët ndodhin çrregullime që shprehen tek kurora jo e rregullt, në uljen e ritmeve te rritjes, në sasinë dhe sidomos në cilësinë e frutave. Është vendimtare që kultivuesit e shegës te marrin masat e duhura që ky element te mos mungoje në tokë, në të kundërt efektiviteti dhe rendimenti i shegës janë të kompromentuara.
Kaliumi
Megjithëse nuk merr pjesë direkt në ndërtimin e lëndës (si azoti dhe fosfati), ka një rol në shndërrimin e lëndëve, grumbullimin e karbohidrateve dhe transformimin e atyre të thjeshtë në të përbërë, në rritjen e lastarëve dhe të frutave, në cilësinë e prodhimit, etj. Ai merr pjesë në ndërtimin e indeve qelizore dhe në ruajtjen e regjimit ujor në bimë, ndikon në rritjen e rezistencës se bimës ndaj sëmundjeve dhe faktorëve të disfavorshëm klimatike. Ndikim me rendësi ka potasi në rregullimin e regjimit ujor dhe në mosrrëzimin e frutave në kushte relativisht të disfavorshme të kultivimit. Po ashtu, ky element ndikon në cilësinë e frutave dhe në rezistencën e tyre pas vjeljes, në periudhën e ruajtjes së tyre. Në mungese të potasit, tek periferia e gjetheve të bazës vërehen njolla të ndritshme klorotike, që më vonë bëhen të errëta dhe nekrotizohen duke sjellë edhe një përdredhje të anës së gjetheve dhe në raste të mungesës së theksuar mund të shfaqen edhe tharje të majës se lastarëve. Si shenjë e parë e pamjaftueshmërisë së elementit potas në tokë është shfaqja e vyshkjes së lehtë dhe një frenim relativ i rritjes së bimës. Mikroelementet, si për të gjithë pemët e tjera frutore, edhe për bimën e shegës mikroelementët kanë rëndësi shumë vendimtare dhe ndikim te madh në vegjetacionin dhe riprodhimin e saj. Janë një sërë elementësh që përfshihen në listën e elementëve për të cilët, megjithëse bima ka nevojë për sasira relativisht të vogla, kanë rëndësi të madhe për rritjen dhe zhvillimin. Shumica e tyre kanë ndikim në përvetësimin e mirë të elementëve të tjerë, në ecurinë normale të procesit të fotosintezës dhe të sasisë dhe cilësisë së prodhimit. Në vijim trajtohet vetëm pjesa më e rëndësishme e mikroelementëve të nevojshëm për shegën, pa mohuar faktin se ka edhe të tjerë elementë kimike që kanë rëndësi për prodhimin e shegës, por që në përgjithësi ato gjenden në sasinë e nevojshme në tokat ku kultivohet shega.
Kalçiumi
Është një element me rendësi për rritjen dhe zhvillimin e bimës se shegës. Ky element ndikon në rritjen në gjatësi, në ndarjen e qelizave dhe në arritjen e madhësisë normale të tyre, në qëndrueshmërinë e drurit dhe në rezistencën e rrënjëve, sidomos në rastet kur ato janë në terrene të papërshtatshme. Ashtu si edhe elementet e tjerë kimike të nevojshëm për bimën, edhe kalçiumi duhet të jetë në një përqendrim normal në tokë, përndryshe si mungesa ashtu edhe teprica e tij shkaktojnë dëme tek bima e shegës. Në rastet e mungesës vihet re ulje e rezistencës se sistemit rrënjor, shqyerje e degëve, çrregullime në qarkullimin e ujit, etj. Ndërsa tepricat e tij shkaktojnë dëmtime te ngjashme me ato të tepricës se azotit.
Magnezi, hekuri, zinku, bori
Këta janë katër elementë të tjerë që kanë mjaft rendësi në rritjen, zhvillimin dhe në dhënien e prodhimit nga bima e shegës. Secili nga këta elementë, në veçanti dhe të gjithë së bashku, kanë ndikim në zhvillimin normal të proceseve të fotosintezës, lëvizjes së lëndëve në bimë dhe të përvetësimit normal të elementeve të përmendur me lart. Në kushtet që paraqesin tokat e vendit tonë, në ato sipërfaqe ku kultivohet apo mund të shtrihet kultivimi i shegës, në përgjithësi mund të thuhet se bima mund të gjejë sasitë e nevojshme të këtyre elementeve ushqyes. Në rastet kur këta mund të jenë në sasira të pamjaftueshme, tek bima shfaqen shenja të zverdhjes para kohe të gjetheve, njolla albinë në lastarë të rinj, ulje e rezistencës, etj. Për të stabilizuar gjendjen mund të ndërhyhet me spërkatje gjethore apo me injektim në trup të mikroelementit (apo mikroelementeve) që mungon, pasi është përcaktuar mungesa e tij nëpërmjet analizave të specializuara.
Ushqimi i bimëve
Të gjithë elementet e cituar më lart, ashtu si edhe të tjerë më pak të rëndësishëm, bima e shegës duhet ti gjejë në tokë dhe nëpërmjet sistemit të saj rrënjor t’i thithë në brendësi, për t’i përfshirë në proceset e metabolizmit që zhvillohen në trupin e saj. Me qëllim që të arrihet një përvetësim sa më i mirë i këtyre elementeve, është e nevojshme që ata jo vetëm të gjenden në tokë, por të jenë në formë të asimilueshme nga bima. Nga tërësia e reaksioneve (bashkimeve dhe shperbashkimeve) që ndodhin në toke (në veçanti ato që ndodhin në zonën ku shtrihet sistemi rrënjor i bimës), krijohen jone të cilat bima nëpërmjet rrënjëve thithëse i tërheq, duke i përfshirë më pas në proceset e saj jetësore. Në këtë mënyrë, mund të thuhet se ambienti në zonën e rrënjëve të bimës duhet të ketë elementet e rëndësishëm në parametra sa me optimalë, përqendrimi i tyre të jetë në vlera sa më të pranueshme për bimën. Përveç se me plehërimin kimik dhe me sasitë që ka vetë toka, mundësi tjetër (bile mënyra me e mirë) për të shtuar elementët kimikë në tokë është plehërimi me pleh organik. Duke qënë pleh kompleks me parametra që rrisin sasinë e elementëve kimikë tek rrënja e bimës, plehu organik shërben në mënyre shumë të konsiderueshme në përmirësimin e cilësive të tokës, aftësisë ujëmbajtëse dhe të ajrimit. Kjo do të thotë që plehërimi organik është shumë i nevojshëm. Ai duhet të bëhet që në përgatitjen për mbjellje, por në mënyrë të veçantë në periudhën e vegjetacionit (duke përdorur lëngun e plehut). Kjo gjë do të ketë një ndikim shumë pozitiv jo vetëm në prodhimin e vitit, por edhe në rritjen vegjetative të bimës së shegës. Por, është e mundur që tek shega të praktikohet edhe plehërimi i gjelbër, siç është praktikë e njohur edhe për pemë të tjera frutore. Kjo konsiston në përmbysjen e bimëve të ndryshme (kryesisht bishtajore, si batha, etj), të cilat shërbejnë për shtimin e lëndës organike në toke, shkrifërimin e saj, si dhe ndikojnë në ruajtjen e lagështirës.