Zhanica
SFILITJET E KRAHINËS SE PLAVËS DHE TE GUCISË
" Sa la kam Shqipnin me veti, S'ka f ka m' ban krajli, as mreti. Sa ta kam ket' grusht Shqipni, I m 'roj tokat nga shtat krali... Cetina, edhe pse shkroi marrëveshjen e pajtimit te kësaj vije ku-firi, nisi t'ia japë përkrahjen fshatit Velikë, që kishte marre fenë sllavo-ortodokse dhe kombësinë malazeze. Fshati Velikë, që kufi-zohej me fshatrat shqiptare: Zhanicë, Pepaj, Nokshiq, Meteh dhe krahinën e Rugovës, ishte i përshtatshëm per mollë sherri. Ky që-llim ishte hartim politik, gjë që u pa shumë shpejt, kur veliganët moren arme nga Cetina dhe Rusia per te vazhduar acarimin me kë-to fshatra deri në plasje te konfliktit te përgjithshëm. Në ndihmë velikasve u shkonin vasojeviqasit, por edhe viset e tjera malazeze. Politika e tillë shpeshtoi sulmet dhe e futi Velikën ta pranojë ndarjen nga qendra Guci. Qëndrimi i tillë bëri që te ndeshen edhe armiqësisht me fshatrat fqinjë te tyre. Duke humbur edhe traditën, kaloi në krimet §njerëzore, si9 ngjau ditën kur e dogjën Xhaminë e Pepajve dhe në te prenë koken e mulla Osman Celë Zhanicës, mad-je edhe në tëbanë dogjën vajzën Kune Drejaj te Pepajve. Gjatë asaj kohe, ata grabitën kater vajza nga Zhanica, te cilave ua nxorën shpirtin duke ua prerë gjinjtë. Ato u gjetën te hedhura në She. (do-sja e autorit Princ Danilo, me përkrahjen e valiut te Shkupit dhe te Abdi Pashës nga Shkodra, arriti te fusë politikën dhe agjen-tët e vet në Ultinën e Limit. Ky që nga viti 1858 vepronte nëpërmjet kape-danive te shpallura në këtë rajon. Per ta dobësuar Turqinë, u bash-kuan forcat evropiane dhe Rusia cariste në luftë kundër saj. Në këtë rjedhë, Rusia ndikoi që shqiptarëve t'u merreshin trojet e tyre, duke ua dhënë si shpërblim këto vise Cetinës, që pasuan pas Kon-gresit famëkeq te Berlinit. Pra, trojet tona u bene si monedhë e pare kusuri mes fuqive evropiane. Zhanica, udhëkryqi i kalimit te pashallarëve per dorëzimin e këtyre viseve Cetinës, ishte edhe ndër pritat e para te sulmeve per pushtimin e krahinës se Plavës dhe te Gucisë. Gjatë gjithë këtyre lëvizjeve dhe ndeshjeve gjoks per gjoks me sulmuesit, ishin edhe trimat e fshatrave Zhanicë, Nokshiq dhe Pepaj. Per t'iu kundërvënë kësaj te keqeje, sipas parimeve te Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, u lëshua kushtrimi prej shtatë e gjer në shtatëdhjetë vjef, nga Shtabi Ushtarak i Mbrojtjes, në balie te te ci-lit qëndronte njëri ndër themeluesit e kësaj Lidhjeje, Ali Pashë Gucia. Nga qendra "Kërshllahet" e Gucisë, udhëhiqej e tere lufta. Një organizim i mire solli me tepër se 4000 vullnetarë te zotët e pushkës gati nga te gjitha viset shqiptare, te cilët iu bashkuan vull-netarëve vendës, pra me tepër se 8000 vullnetarë civilë iu kundër-vunë ushtrisë se rregullt te Cetinës, mbi te cilën edhe ngadhënjyen. Duhet ve9uar mbizotërimin në luftërat e vjeshtës 1879. Madje, be-tejë pas beteje, deri në fitoren e madhe në fund te dekadës se pare te janarit 1880. Si argument per ndihmën që rusët ia dhanë ushtrisë malazeze, tregon fakti që forcat shqiptare zunë rob dy flamuj rusë në Murinë17. Këtë e pashë te arsyeshme ta theksoj edhe një herë. per t'i bërë me te kapshme dhe me te afërta veprat e trimave te Zhanicës, te Pepajve, te Nokshiqit dhe trimave te tjerë. Nga pjesë-marrja masive e shqiptarëve, forcohet bindja se ishte një mbrojtje gjithëkombëtare. Me punën shumëvjecare, arrita te bashkqj shëni-me per Zhanicë, Pepaj dhe Nokshiq, që i trajtoj në këtë monografi. Nuk pretendoj se unë jam shteruesi i gjurmimeve në to, sepse ka hapësirë që edhe te tjerët te merren me trajtimin e tyre, duke plotë-suar monografinë time. Po ashtu, nuk e përjashtoj mundësinë që te me këtë rrëshqitur ndonjë lëshim i paqëllimtë. Gjatë gjurmimeve dhe punës në terren, gjurmova edhe per trimat e tjerë në këto dylu-ftime, qofshin ata shqiptare ose malazeze, te cilat materiale do ta shohin dritën herëve te tjera. Këto luftëra i konsideroj te padrejta dhe te gabuara, kështuqë vetëm sa realizoheshin projektet dhe u kënaqeshin apetitet te tjerëve. I shtrënguar nga mungesa e mjeteve financiare, u detyrova te bëj një ndarje komplete nga monografia, ku ishin përfshirë edhe fshatrat e tjera te këtij rajoni, te cilat e përjetuan te njëjtin fat. Dhashtë Zoti që në kushte me te mira te me me realizohet dëshira! Dhashtë Zoti te mos na përsëritet kurrë me historia e hidhur! Krahina e Plavës dhe Gucisë gjithnjë ishte e sulmuar, si pasojë e politikës ruso-sllave etj, që solli edhe përgarje ndër farefisni. Në atë kohë, malazeztë nuk e mohonin trungut e përbashkët iliro-shqiptar e as lidhjet farefisnore me ne. Këtë e pranojnë edhe sot e kësaj dite banorët e këtyre viseve, te cilët e humbën gjuhën dhe ndërruan kombin në atë malazez, si Vasi (Vasojeviqët) dhe Krasi (Krasniqët), Gashi (Gashiq), Kastrati (Kastratoviq) etj. etj. Push-tuesi turk, per ta pasur me te lehtë sundimin, bënte propagandë fe-tare, ashtu si vepronte edhe Cetina, vetëm e vetëm per t'i konfron-tuar mes vete shqiptarët. Madje edhe armiqësitë ishin me hidhë-rake, sepse nuk paraqitej trim i dorës se dytë te gjithë dëshironin te ishin te parët. Mu per këtë, edhe nuk kishte te zënë rob lufte, sepse ishin te përgatitur vetëm per vdekje. Atëherë jetonte shprehja se "trimi nuk lidhet", gjë që edhe i shtynte shqiptarët ta linin "pe^en" (flokë te gjata, në qendër te kokës, sa një grykë filxhani), në më-nyrë që nëse vjen deri te prerja e kokës, t'i mbahet koka per per9e, per t'i lëshuar hapësirë qafës per t'ia prerë koken ose hundë e buzë me lehtë trimit kundërshtar kur vinte rasti trup per trup. Nuk e kam me dëshirë te shkruaj vetëm per shqiptarët e tashëm, por mungojnë shënimet, meqë inatet që i takova, fatkeqësisht, janë ende te gjalla tek joshqiptarët, që pengonin mirëkuptimin tim per te mos e ndarë një vrazhdësi te përbashkët. Inatet e ndryshkura nuk i lejonin informatorët që te jenë te afërt e aq me pak te sinqertë, per t'i pasur shënimet me komplete te popullatës nëpër tere këto vise. Vizita ime me e lire ishte gjatë viteve 1970-1978, kur edhe përje-toja mirëseardhjen jo vetëm nga shqiptarët, por edhe nga ata që e kishin marre kombësinë malazeze ose myslimane etj. (tash serbe ose boshnjake). Mbeti dëshira ime ngjitur me mirëkuptimin e tyre per t'i plotësuar shënimet. Në këtë rast, po jap shënime te shqiptarëve nga fshatrat në fjalë, te cilët edhe në ditët tona §mohen dëshmorë, meqë vuajtën shumë dhe e dhanë jetën per mbrojtjen e vatrave te veta autoktone, duke mos mënjanuar as dëshmorët nga fshatrat e tjera te kësaj krahine dhe viset e tjera shqiptare. Gjaku i tyre shndrit historinë e këtyre viseve autoktone shqiptare. Duke u krenuar me trimëritë e tyre dhe gjakun e derdhur per mbrojtjen e vatanit, prezantoj një numër sish, në bazë shënimeve te sakta nëpër terren. U kërkoj ndjesë te tjerëve, per te cilët nuk kam pasur shënime - dëshmi, e te cilët kanë vuajtur dhe kanë derdhur gjakun. Ata, megjithatë, janë në zemrat dhe në ndjenjën tonë kombëtare. Shpresoj se në te ardhmen do te plotë-sohen shënimet ose nga unë, ose nga studiuesit e tjerë, per peri-udhën kohore 1879 - 1945. Atyre u jemi borxh, sepse mbrojtën to-kat stërgjyshore. NGA ZHANICA: Mëhalla Gjekaj- Ramë Shabani, me te vëllain Arifïn, Kurt Mirashi, me dy djem, Kolë Gjeka, me djem, Zhuji dhe Muji e Tafil Isufi, me te vëllain Myftarin. Nga Mëhalla Shabaj - Asllan Shabani me vëllezërit Misinin, Halilin me djemtë Ramen dhe Idrizin, Ali Uka, Daut Misini, Muzli £ela me dy djem, gruan dhe me te vëllain Demën; Nga Mëhalla Gjelaj - Ujkan Daka, me te vëllain Bajramin, As llan Cena, Mirash Hasani me djalë e grua, Xhemë Ujka, Bajram Osmani; Nga Mëhalla Nuecaj - Kurt Nueci, Asllan Gjeloshi me vëlle zërit Kurtin dhe Ajdinin, Muj Spahija me vajzë dhe me te vëllain Locin, Sejdi Syla dhe Bajram Syla me te birin Alinë; Nga Mëhalla Shalunaj - Sokol Elezi, Nuradin Asllani me djalë dhe grua, Sylë dhe Ramë Shabani; Nga Mëhalla Lukaj - Ramadan Ferizi, Ramë Kurti me te vëlla-in Ferizin, Kurt Mustafa me dy djem, Ukë Halili dhe Pjetër Loshi; Nga barku Lukaj - Arif dhe Tafïl Ujka dhe Pjetër Loshi; • Nga Mëhalla Celaj - Kurt Mustafa, Ukë Halili dhe Abaz Feku. NGA FSHATIPEPAJ: v Nga Mëhalla Drejaj - Ali Smajli me te vëllain Mikun, dhe Gjergj Elez Alia ; Nga Mëhalla Bacaj - Avdyl Baci me te vëllain Ukën, Mie Isufi me djemtë Hasanin dhe Kurtin dhe vëllain Jahën, djemtë e Rrustem Bacit, Haredirii, Avdyli dhe Galani; Nga Mëhalla Lekaj - Ukë Kola me vëllezër Gjonin dhe Drenin; Nga Mëhalla Nikaj - Pjetër Nika me djemtë Ukën dhe Lazrin. Nga NOKSHIQI: Mëhalla Bufaj: Kurt Asllani, Sylë, Ali, Deli, Sokol te Maliqit, Sokol Sejdiu, Brahim Shabani, Brahim Jakupi, Smajl Ibra, Groshi me djalin e vet Deliun; Mëhalla Mehaj: Nuro Kurti me te vëllain Zenelin, Adem Neziri me djalin Avdylin, Sali Murseli, Iber Elezi me djemtë Ahmetin dhe Mehin dhe Sali Mehi; Mëhalla Mekuli: Beqir Smajli me vëllezër: Alinë, Ademin dhe Hasan Rama rne vëllain Hysenin; Mëhalla Selimaj: Isuf Selimi, Ramë Bardhi, Sadik Selimi dhe Zhuj Sadiku. Shqetësimet e mëdha, te përcjella edhe me tortura pas luftërave te njëpasnjëshme që nga viti 1854, deri në dekadën e dutë te vitit 1880, bëri që kjo popullatë me e organizuar, te ishte pjesë edhe e kryengritjeve shqiptare kunër Shemsi Pashës, kur edhe u arrestuan djemtë e këtyre viseve, si Mulla Jaha, plavjan, Sadik Halili, zhani-can etj. Madje u dalluan edhe në luftën kundër Xhafer Tajarit etj. Mësohet se .Çetat e këtyre fshatrave vepronin sipas programit te sjellë nga paria e vendit, miratuar nga Komiteti per Mbrojtjen e Kosovës në Shkodër, pas aprovimit nga nënkomiteti i Gucisë. Popullata e këtyre anëve mirëpriti fitoren e "turqve te rinj". duke ëndërruar ndryshime sa do te vogla. Por ndodhi e kundërta. Jo vetëm se ua shtuan terrin, por edhe ua mblodhën armët. Vitet 1908 - 1912 mund te quhen edhe vitet e garmatimit te malësorëve te këtyre viseve. Një veprim i tillë ishte i mirëseardhur per sulmet e forcave ushtarake te dirigjuara nga Cetina, sepse i printe sulmeve me tragjike ndaj popullatës duarthatë dhe te pambrojtur. Banorët e një fshati ose te një lagjeje ndodhte te mos ishin te një fisi, pra përbëheshin nga disa fise. Megjithatë, respektohej pari-mi i parisë në Guci, ku kishin përfaqësuesit e vet, me shprehjen: "Bashkoju bajraktarit me te afërt, në rast kushtrimi". Kështu ndodhi edhe me bashkimin e banorëve te fshatrave Zha-nicë, Pepaj dhe Nokshiq, që ishin te disa fiseve, por kushtrimi i bashkonte pas bajraktarit, nga barku Gjekë Martini, me seli në Zhanicë. Banorët e këtyre fshatrave, edhe ashtu te dërrmuara nga sulmet e shpeshta, nga varfëria dhe rrethi i kurorës se majave që i rreth-ojnë, mund te thuhet se ndanin vitin vetëm në dy stinë. Ngarkesë tjetër per këto fshatra, paraqiste politika shovene sllave, e cila, përmes torturave te ndryshme, ua bëri jetën shqiptarëve edhe me te rende, per §ka e ngritën fuqishëm zërin per te shprehur pakënaqë-sinë e tyre. Trimat e këtyre fshatrave iu bashkuan kryengritjeve shqiptare në përmasa te gjera. Per fat te keq, as në ato kushte nuk u ndalën sulmet e kacakëve malazezë. Banorët e fshatrave në fjalë jetonin me shpresën se një ditë do ta ndalte Cetina dhunën ndaj tyre. Dhe se e vërteta do te kuptohej. DITËT E KIAMETIT NË TOKË Mjerisht, malazezët shkelnin §do parim dhe shtonin sulmet e pandërprera. Kështu ndodhi edhe në mbarim te vjeshtës se vitit 1912, që ishte fundi i se keqes dhe fillimi i me te keqes, ose me qartë: fundi i mjerimit dhe vazhdimi i dhunës dhe i gjenocidit drejt këtyre viseve, me qëllim te zhdukjes se fjalës shqipe dhe te shpreh-jes - pasardhës i kombit shqiptar. Forcat vullnetare per mbrojtjen e kësaj treve ishin në ndjekje te ushtarëve turq. Ndërkohë Cetina ndërmori një tjetër sulm kundër forcave civile vullnetare shqiptare. Në atë gjendje, nisen sulmet kundër këtyre trojeve. Paria e vendit, duke pare rrezikun, nxori kushtrimin gjithëpopullor, te cilit iu përgjigjën edhe shumë vise te tjera shqiptare. Vija kufitare ishte me tepër se 40 km e gjatë. Në majëmale dhe në pak ultinë u vunë mbrojtësit e trojeve etnike. Luf-ta u zhvillua gjokspërgjoks. Per një javë lufte, në Guci u sollen 1000 vigje dhe me shumë se 300 te plagosur. Meqë mungojnë shë-nimet per humbjen e kundërshtarit, nuk mund te jap te dhëna te sakta. Kjo popullatë, në një gjendje te tillë, ishte e pamundur t'u bënte balie sulmeve te një ushtrie te rregullt, te armatosur, me kua-dër dhe përvojë ushtarake. Ndër pritat e para ishin trimat e këtyre fshatrave, te cilat edhe përjetonin zjarrin e pare dhe gjenocidin me te madh e me te egër. Si shkruan edhe gazeta "Glas Crnogorac" me 11 tetor 1912, "Ushtria malazeze pushtoi dy qendrat, Plavën dhe Gucinë...", lë te kuptohet se ky marshim u bë pasi i dogjën fshatrat në fjalë dhe bene masakër mbi fshatarët e tjerë josllavë, ngase nëpër to arrinin në qendrat Plavë dhe Guci. Ngjarjet e vjeshtës te vitit 1912, në vecanti ato te muajve te pare te vitit 1913, ishin me tepër se tragjike. Atëherë, u përjetua gjenocidi me i tmerrshëm nga ushtria malazeze, që udhëhiqej nga komandantët Veshoviq, Avro Cemi e te tjerë, që mbetën te paha-rruara per te zi në këto anë. Vetëm në Qafën - Rrafsh te Previsë, ballaballë me këto fshatra, u pushkatuan 700 veta, ndër ta edhe gra e fëmijë. Me te lehta, ishin pushkatimet se dhuna e paskajshme. " I vranë dy djem para syve te nënës. Asaj ia afruan grykën e tytës per t'i marre ere, dhe i thanë: "Ky barut grahi plumbin nëpër zemra te djemve te tu e në anën tjetër"",thoshte një informator. Poeti anonim, per ta përkujtuar brez pas brezi këtë akt mizor, te tmerrshëm dhe te pamëshirshëm, thuri këto vargje: