cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kultura e Estonisë
Struktura e familjes
Shkalla e divorcit është afër 60%. Estonia ka një nga përqindjet më të mëdha të prindërve të vetëm në Evropë. Përqindja mesatare e prindërve të vetëm në Evropë është 13% (2009), ndërsa në Estoni në vitin 2000, 19% e familjeve me fëmijë nën 18 vjeç kishin vetëm një prind. Në vitin 2006, përqindja ra në 16%. Rënia mund të ndikohet nga rënia e përgjithshme e natalitetit.
Marrëdhëniet e së njëjtës gjini janë të ligjshme, por legjislacioni nuk i mbështet martesat mes gjinive. Në Bashkimin Sovjetik, marrëdhëniet me të njëjtën gjini ishin të paligjshme, duke rezultuar në një qëndrim jotolerant ndaj homoseksualëve në shumicën e njerëzve që kishin lindur në Bashkimin Sovjetik. Në vitin 2019, të rinjtë priren të jenë më tolerantë ndaj marrëdhënieve të së njëjtës gjini sesa prindërit e tyre.
Festat dhe traditat
parapamje| Vallëzimi popullor në Estoni. Valltarët e Ansamblit të Artit Popullor të Universitetit të Tartu. Festat estoneze bazohen kryesisht në kalendarin e krishterë perëndimor dhe traditat protestante.
Më i njohuri midis tyre është Jaanipäev, Mesi i verës estoneze, i cili përfshin kërkimin e rrugës për në mjedise jourbane, djegien e zjarreve të mëdha (" jaanituli ") dhe pjesëmarrjen në argëtimin e dehur të jaaniõhtu.
Një pjesë e traditës "jaaniõhtu" është se pothuajse afër mëngjesit, kur zjarri ("jaanilõke") është djegur dhe vetëm hiri po shkëlqen, një përbërës i ushqimit tradicional estonez, patatet, gërmohen në tokë, pikërisht nën hi., në mbetjet e zjarrit. Pas disa orësh, kur patatet janë gatuar nën hirin e ndezur, patatet gërmohen, qërohen dhe hahen, ndërsa janë ende të nxehta.
Traditat e mesit të verës përfshijnë gjithashtu versione të ndryshme të magjisë së çiftëzimit, të tilla si mbledhja e një numri të llojeve të ndryshme të luleve dhe vendosja e tyre nën jastëk, pas së cilës njeriu është menduar të shohë bashkëshortin e ardhshëm në ëndrrat e tij. Një tjetër traditë e lidhur me "jaaniõhtu" është kërkimi i insekteve të quajtura "jaaniuss".
Dita e Pavarësisë së Estonisë është 24 shkurti dhe një festë kombëtare.
Ushqimi dhe pijet
parapamje| Pije e kuqe estoneze. Historikisht, kuzhina e Estonisë ka qenë ushqim i thjeshtë fshatar, i cili sot është i ndikuar nga shumë vende, duke përfshirë kështu shumë ushqime tipike ndërkombëtare. Ushqimet më tipike në Estoni janë buka e zezë, harenga dhe kosi, mishi i derrit, patatet dhe produktet e lidhura me qumështin. Vetë estonezët e kanë konsideruar salsiçen e gjakut ( verivorst ) dhe lakër turshi ( hapukapsas ) si "ushqimet tipike estoneze", por këto hahen kryesisht gjatë Krishtlindjeve.
Estonia si një vend nordik
Shumë estonezë e konsiderojnë veten si nordikë dhe jo balltikë. Si një grup etnik, estonezët nuk janë baltikë; gjuha estoneze është e lidhur ngushtë me gjuhën finlandeze, më tepër me gjuhët baltike, dhe estonezët janë një popull finlandez. Pjesa veriore e Estonisë ishte pjesë e Danimarkës mesjetare gjatë shekujve 13-14, duke iu shitur Urdhrit Teutonik pas Kryengritjes së Natës së Shën Gjergjit në 1346. Emri i kryeqytetit të Estonisë, Talin, mendohet se rrjedh nga fjala estoneze taani linn, që do të thotë 'qytet danez' (shih flamurin e Danimarkës për detaje). Pjesë të Estonisë ishin përsëri nën sundimin danez në shekujt 16-17, përpara se të transferoheshin në Suedi në 1645. Estonia ishte pjesë e Perandorisë Suedeze nga 1561 deri në 1721. Epoka suedeze u bë e njohur në mënyrë të folur në Estoni si "kohët e vjetra të mira suedeze". Fjalimi i ambasadorit suedez, z. Dag Hartelius në ditën e Pavarësisë së Estonisë, 24 shkurt 2009, ku ai e konsideroi Estoninë "një vend nordik" mblodhi shumë vëmendje në vend dhe u konsiderua gjerësisht si një kompliment i madh. Për më tepër, ministri i tregtisë së jashtme të Finlandës, Alexander Stubb, është cituar të ketë thënë se Estonia është një "vend i veçantë nordik".
Duke filluar nga shekulli i 14-të, pjesë të bregut veriperëndimor të Estonisë dhe ishujve u kolonizuan nga suedezët etnikë, të cilët më vonë u bënë të njohur si suedezët estonezë. Shumica e popullsisë suedeze në Estoni iku në Suedi në vitin 1944, duke i shpëtuar Ushtrisë Sovjetike që përparonte.
Ka shumë fjalë në finlandisht dhe estonez që shkruhen saktësisht njësoj dhe shqiptohen pothuajse në të njëjtën mënyrë, por kanë kuptime krejtësisht të ndryshme. Shumë shaka, duke përfshirë edhe ato nënçmuese, bazohen në dallimet e kuptimeve të fjalëve. Të dy, finlandezët dhe estonezët, priren t'i kenë, krijojnë dhe kuptojnë ato shaka. Megjithatë, finlandishtja dhe Estonishtja janë gjuhë mjaft të ndryshme, saqë nuk është e mundur që një folës amtare i njërës prej gjuhëve të flasë dhe as ta kuptojë mjaftueshëm gjuhën tjetër pa mësuar në mënyrë eksplicite gjuhën tjetër. Finlandezët priren të kenë vështirësi në shqiptimin e shkronjës estoneze "õ" dhe estonezët priren t'u "zbulohen" finlandezëve nga theksi i tyre estonez. Për disa arsye, ndoshta për shkak të sasisë më të madhe të fjalëve dhe shprehjeve të huazuara nga gjuhët e tjera, estonezët vendas, të cilët nuk kanë mësuar finlandisht, priren të kuptojnë dhe të përvetësojnë finlandisht më lehtë sesa finlandezët vendas që kuptojnë Estonishten.
Në vitin 2005, Estonia iu bashkua Grupit të Betejave Nordike të Bashkimit Evropian.
Bashkimi i Gjermanisë
parapamje|240px|Zonat administrative pas bashkimit të [[Perandoria Gjermane|Perandorisë Gjermane (1871–1918)]] Bashkimi i Gjermanisë (Gjermanisht: Deutsche Einigung) ishte procesi i ndërtimit të shtetit-komb modern gjerman me tipare federale bazuar në konceptin e Gjermanisë së Vogël (një pa Austrinë shumëkombëshe të Habsburgëve), i cili filloi më 18 gusht 1866 me miratimin e Traktatit të Konfederatës së Gjermanisë së Veriut për krijimin e Konfederatës së Gjermanisë së Veriut, fillimisht një aleancë ushtarake e dominuar nga Mbretëria Prusiane, e cila u thellua më pas përmes miratimit të Kushtetutës së Gjermanisë së Veriut. Procesi simbolikisht përfundoi me shpalljen ceremoniale të Perandorisë Gjermane, d.m.th., Rajhut Gjerman me 25 shtete anëtare dhe të udhëhequr nga Mbretëria e Prusisë e Hohenzollernëve më 18 janar 1871; ngjarja u festua më vonë si data e zakonshme e themelimit të Perandorisë Gjermane, megjithëse ngjarjet me kuptim ligjor që lidhen me realizimin e bashkimit ndodhën më 1 janar 1871 (aderimi i shteteve të Gjermanisë së Jugut dhe miratimi kushtetues i emrit Perandoria Gjermane) dhe 4 maj 1871 (hyrja në fuqi e Kushtetutës së përhershme të Perandorisë Gjermane).
Pavarësisht nga përçarja ligjore, administrative dhe politike e shkaktuar nga shpërbërja e Perandorisë së Shenjtë Romake më 1806, njerëzit gjermanishtfolës të Perandorisë së vjetër kishin një traditë të përbashkët gjuhësore, kulturore dhe ligjore. Liberalizmi evropian ofroi një bazë intelektuale për bashkim duke sfiduar modelet dinastike dhe absolutiste të organizimit shoqëror dhe politik; manifestimi i saj gjerman theksoi rëndësinë e traditës, edukimit dhe unitetit gjuhësor. Ekonomikisht, krijimi i Zollverein (bashkimit doganor) Prusian në 1818, dhe zgjerimi i tij i mëvonshëm për të përfshirë shtetet e tjera të Konfederatës Gjermane, reduktoi konkurrencën midis dhe brenda shteteve. Mënyrat e reja të transportit lehtësuan biznesin dhe udhëtimin rekreativ, duke çuar në kontakte dhe ndonjëherë konflikte midis gjermanishtfolësve nga e gjithë Evropa Qendrore. Modeli i sferave të ndikimit diplomatik që rezultoi nga Kongresi i Vjenës në 1814-1815 pas Luftërave Napoleonike miratoi dominimin austriak në Evropën Qendrore nëpërmjet udhëheqjes Habsburge të Konfederatës Gjermane, e krijuar për të zëvendësuar Perandorinë e Shenjtë Romake. Negociatorët në Vjenë nuk morën parasysh fuqinë në rritje të Prusisë brenda dhe refuzuan të krijonin një koalicion të dytë të shteteve gjermane nën ndikimin e Prusisë, dhe kështu nuk arritën të parashikonin se Prusia do të ngrihej për të sfiduar Austrinë për udhëheqjen e popujve gjermanë. Ky dualizëm gjerman paraqiti dy zgjidhje për problemin e bashkimit: Kleindeutsche Lösung, zgjidhja e Gjermanisë së vogël (Gjermania pa Austrinë), ose Großdeutsche Lösung, zgjidhja e Gjermanisë së Madhe (Gjermania me Austrinë), përfundimisht u vendos në favor të zgjidhjes së mëparshme në Paqe të Pragës.
Historianët debatojnë nëse Otto von Bismarck - Ministër President i Prusisë - kishte një master plan për të zgjeruar Konfederatën e Gjermanisë së Veriut të vitit 1866 për të përfshirë shtetet e mbetura të pavarura gjermane në një entitet të vetëm ose thjesht për të zgjeruar fuqinë e Mbretërisë së Prusisë. Ata arrijnë në përfundimin se faktorët përveç fuqisë së Realpolitik të Bismarkut çuan një koleksion të politikave të hershme moderne për të riorganizuar marrëdhëniet politike, ekonomike, ushtarake dhe diplomatike në shekullin e 19-të. Reagimi ndaj nacionalizmit danez dhe francez siguroi vatra për shprehjen e unitetit gjerman. Sukseset ushtarake - veçanërisht ato të Prusisë - në tre luftëra rajonale gjeneruan entuziazëm dhe krenari që politikanët mund të shfrytëzonin për të promovuar bashkimin. Kjo përvojë i bëri jehonë kujtimit të arritjeve të ndërsjella në Luftërat Napoleonike, veçanërisht në Luftën e Çlirimit të 1813–1414. Duke krijuar një Gjermani pa Austrinë, bashkimi politik dhe administrativ në 1871 zgjidhi të paktën përkohësisht problemin e dualizmit.
Pavarësisht se në vitet e mëvonshme pësoi disa ndryshime të mëtejshme të emrit dhe kufijve të saj, rishikime të sistemit të saj kushtetues, periudhave të sovranitetit të kufizuar dhe unitetit të ndërprerë të territorit ose qeverisë së tij, dhe pavarësisht shpërbërjes së shtetit të tij themelues dominues federativ, politika që rezultoi nga bashkimi procesi vazhdon ekzistencën e tij, duke mbijetuar deri më sot në formën e tij bashkëkohore të njohur si Republika Federale e Gjermanisë.
Sulejmani
parapamje|Sebili i Sylejmanit në [[Xhamia el-Aksa|Xhaminë el-Aksa (Kudys)]] Sulejmani apo Sylejmani, i biri i Daudit (ar. سُـلـيـمـان بـن داوود, Sulaymān bin Dāwūd) sipas Kuranit qe një Maliq (مَـلِـك, përmes osmanishtes Malik, Mbret) dhe Nabī (نَـبِي, profet) i Izraelit. Në traditën islame përgjithësisht mbahet si Mbreti i tretë i jehudijve, dhe një sundimtar i drejtë dhe i urtë i kombit.
Sulejmani si njëri nga pejgamberët e Allahut, i pajisur me shumë dhunti hyjnore, ku përfshihet aftësia e të folurit me kafshë dhe të sundojë xhindët. Muslimanët e çmojnë si njeri që i qëndroi teuhidit përgjatë krejt jetës së tij; ndërtoi Tempullin e tij, që u bë ndër vendet kyçe të adhurimit; mbretëroi drejtësisht mbi krejt izraelitët; u bekua me një gradë Mbretërimi me të cilin nuk i qe dhënë kujt para tij dhe pas tij; dhe i ndoqi të gjitha urdhëresat e veta, duke i qenë premtuar afëri me Zotin në Xhenet në fund të jetës së tij. Historianët arabë e mbanin Sulejmanin ndër sundimtarët më të mëdhenj të botës.
Në onomastikë
Në onomastikën shqipe ky emër ka dhënë Sulë-a, Sylë-a, Sulo-ua, Man-i, Mane-ja, hipokristikët Sylço, Sulçe dhe Manush.
Curriculum vitae
Në anglisht, një curriculum vitae (Latinisht: "kursi i jetës",  shpesh i shkurtuar në CV) është një përmbledhje e shkurtër me shkrim e karrierës, kualifikimeve dhe arsimimit të një personi. Ky është përdorimi më i zakonshëm në anglishten britanike. Në Amerikën e Veriut, përdoret termi résumé (e shkruar gjithashtu rezyme), duke iu referuar një përmbledhjeje të shkurtër të karrierës.
Termi curriculum vitae dhe shkurtesa e tij, CV, përdoren gjithashtu veçanërisht në akademi për t'iu referuar përmbledhjeve të gjera apo edhe të plota të karrierës, kualifikimeve dhe arsimimit të një personi, duke përfshirë botime dhe informacione të tjera. Kjo ka shkaktuar keqkuptimin e përhapur se është e gabuar t'i referohen CV-ve të shkurtra si CV në anglishten amerikane dhe se CV-të e shkurtra duhet të quhen rezyme, por kjo nuk mbështetet nga përdorimi i regjistruar në fjalorët amerikanë. Për shembull, Universiteti i Kalifornisë, Davis vëren se "në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada, CV-ja dhe rezymeja nganjëherë përdoren në mënyrë të ndërsjellë" ndërsa përshkruan dallimin e përbashkët të bërë në akademinë e Amerikës së Veriut midis përdorimit të këtyre termave për t'iu referuar dokumenteve me përmbajtje dhe gjatësi të ndryshme.
Në shumë vende, një CV e shkurtër është zakonisht informacioni i parë që një punëdhënës i mundshëm merr nga një punëkërkues dhe CV-të zakonisht përdoren për të kontrolluar aplikantët, shpesh të ndjekur nga një intervistë. CV-të mund të kërkohen gjithashtu për aplikantët për programe passekondare, bursa, grante dhe bursa. Në vitet 2010, u bë e njohur për aplikantët që t'u ofronin punëdhënësve një version elektronik të CV-së së tyre me email, përmes një faqe interneti punësimi ose të publikuar në një shërbim të rrjeteve sociale të orientuar drejt punës, si LinkedIn.
Galigat
Galigat është një fshat në Komunën Pishaj, Rrethi i Gramshit, Qarku i Elbasanit, Shqipëri.
Rexhep Gilani
Rexhep Gilani  (lindur më 20 Tetor 1889 në Gjilan), Kosovë.
Biografia
Rexhep Gilani lindi në Gjilan më 20 tetor të 1889. Pasi kreu filloren dhe shkollën qytetare në qytetin e lindjes, vazhdoi të mesmen teknike në Shkup të cilën e përfundoi me rezultate të shkëlqyera. Në vjeshtën e 1909 regjistrohet në Fakultetin e Inxhinierisë Mekanike pranë shkollës së lartë teknike në Stamboll. Në vitin e katërt të këtij fakulteti nis lufta e parë botërore dhe sipas ligjeve të emergjencës së shtetit Turk të atëhershëm, ai dërgohet në Akademinë Ushtarake për të ndjekur specialitetin e artilerisë.Pas dy vjetësh studime duke dhënë disa provime shtesë për këtë degë emërohet si komandant i një kompanie artileri pranë Divizionit të Dardaneleve që atë kohë drejtohej nga luftëtari i shquar i Turqisë, Mustafa Qemal Ataturku. Në luftën e Canakalasë ai merr pjesë si oficer artilerie me gradën e nën togerit. Fundi i luftës e gjeti në frontin e jugut në Palestinë. Transferohet përsëri dhe inkuadrohet bashkë me njësinë e tij në mbrojtjen e Divizionit të Ataturkut që ndodhej në rrethinat e Izmirit dhe luftonte për mposhtjen e pushtetit të vjetëruar të Sulltanit. Në këto luftime ai plagoset rëndë. Më vonë për këto shërbime u dekorua disa herë me dekorata të larta të shtetit Turk. Vitet1921- 1922 atë e gjetën si pjesëtar aktiv të klubeve dhe shoqatave shqipëtare të Stambollit. Duke ju përgjigjur thirrjes së tyre për kthimin në Shqipëri të kuadrove të ndryshëm me arsim dhe përvojë për ndërtimin e administratës dhe të shtetit të ri shqiptar në fundin e vitit 1922 vjen në Tiranë.
Në marsin e vitit 1923 ai krijon të parën njësi të artilerisë, një njësi mitralierësh e bashkë me të merr pjesë në luftimet për mbrojtjen e kufijve të vendit nga provokacionet e ushtrisë Serbe e Greke në veri dhe në jug.Ka qene nder te parët ushtarak që përkrahën lëvizjen e Qeverisë Demokratike të Fan Nolit. Pas fitores së saj, ai emërohet si komandant i njësitit që mbronte qeverinë e re. Me ndërhyrjen e Zogut atij ju kërkua të marrë pjesë në luftimet e Shkallës së Tujanit me ato pak forca të rregullta dhe forcat vullnetare, për ti bërë rezistencë mercenarëve të Zogut dhe atyre bjellogardistë që përmbysën qeverinë Demokratike.
Pas rënies së Qeverisë së Nolit më 1926 ai punon si instruktor në shkollën e kadetëve. Këtë vit ai merr pjesë në kryengritjen e Dukagjinit dhe Mirditës duke u vënë në ballë të mposhtjes së kësaj lëvizjeje antishqiptare. Në 1929 në Seman,dhe në 1931 në grupin e katërt të Korcës në Devoll. Në 1933 deri 1937 në Burrel,në këtë kohë merr pjesë në luftimet e Urës së Vezirit. Në 1938 shkon në Batalionin Gramoz në Përmet,ku së bashku me Sak Fasllinë mori udhëheqjen e batalionit Gramoz si komandant. Me tu përhapur lajmi i ardhjes së ushtrisë shqipare në Rugovë, rugovasit kush me armë e kush pa to iu bashkuan forcave. Ja si e përshkruan rapsodi ardhjen e ushtrisë shqiptare në luftën e Mokave.
Gryks Rugovs kokan hi Sak Fasllia u pasks pri
U paska pri Sak Bajraktari Komandant Rexhep Gilani
Rexhep Gilani ish major Komandant për ni batalion
E nKuqishtë kur janë ardhë
Para populli u ka dalë…
Në 1941 me familjen e tij vendoset të jetoj ne Prishtinë ku Gjermanet e propozuan për Ministër të Mbrojtjes, por ai nuk pranon, jep dorëheqjen dhe vendos të kthehet ne Tiranë.Kur kthehet ne Tiranë vendos ti bashkohet luftës Nacional Clirimtare bashkë me djalin e tij të madh.
Agim Gilani në nëntor të 1944, në Junik të Pejës, u hodh mbi mitraloz për të shpëtuar shokët e kompanisë së tretë të brigadës së 23, vdes në moshën 16 vjecare.
Duke shfletuar librin e botuar në1983,nga Preng Gruda, në Detroit,SH.B.A., “DITARI I NJË ZEMRE TË LËNDUAR “ku ndër të tjera flet edhe për luftimet e Podgoricës e clirimin e Kosovës, janë shkruar edhe këto radhë….”Më ra në sy kolonel Rexhep Gilani që ish ngarkuar me një mitraloz të rëndë. Dukej shumë shumë i dobësum...më bani përshtypje se dy partizane e shpotitën e ai su dha përgjigje.Më mbuloi turpi për sjelljen ndaj kolonelit,që ish hjedh krah nesh për clirimin e Shqipnisë,e kjo mandej më dukej një sjellje e poshtër qi bahej në sy të shkijeve...Ju ankova për këtë kapitenit Dashnor Mamaqi….Kështu kena urdhër...më tha tuj qeshë si krejt pa të keq, kështu na kanë thanë me u sjell me armiqt e popullit….”
U martua ne 1926 me Fatma Gilanin me të cilën patën tre djem Agim,Bujar dhe Kliton.
Rexhep Gilani vdes në katin e fundit të shtëpisë së tij të konfiskuar nga qeveria e asaj kohe më 22 Maj 1971 për shkaqe natyrore.
Osmani
Osmani është mbiemri i personave në vijim:
Bedi Pipa
Bedrije Pipa e njohur më shumë si Bedi Pipa (Shkodër, 1923 - Tiranë, 12 janar 1948) ka qenë arsimtare dhe autore e një ditari, i botuar me titullin Ditari Intim,  ndër rastet më përfaqësuese të zhanrit të ditarit në shqip. Ajo është njëra prej motrave të Myzafer dhe Arshi Pipës.
Biografia
U lind në Shkodër, e bija e Mustafa Nuri Pipës dhe Hatixhes. Vëllezërit Mustafa Nurì dhe Sait Pipa, i pari avokat dhe tjetri farmacist, ishin me prejardhje nga Libohova, u vendosën në Shkodër dhjetëvjeçarin e parë të shek. XX dhe u martuan me dy bija të familjes Shpuza. I ati ishte jurist i shkolluar në Stamboll, në kohën e Luftës së Parë Botnore ishte jurist i Drejtorisë së Drejtësisë në Shkodër në pushtim-administrimin austro-hungarez. Më vonë, në vitet 1923-‘26 u emërua anëtar i Gjyqit të Diktimit. Bedrija ishte tre vite më vogël se Arshiu, por më e madhja nga motrat: Fehimja, Bukurusha dhe Nedreti. U rrit me të vëllain Arshiun deri kur ai shkoi në Universitet ndërsa ajo në normalen e Tiranës.
Pasi mbaroi shkollën e mesme u kthye tek familja në Shkodër, dëshira e saj për të vazhduar shkollën e lartë jashtë shteti u pengua nga mundësitë familjare. Gja kjo që e mërziti dhe nisi të lexonte bindshëm romane, vepra shkencore, kritikë letrare, histori, autorë filozofie si dhe ndonjë studim mbi ta. Dinte mjaft mirë italishten dhe njihte frëngjishten mbi bazat. Nga fundi i vitit 1943 familja Pipa u zhvendos ne Tiranë, ku u stabilizuan edhe me punë. U emërua mësuese, detyrë në të cilën e gjeti çlirimi.
Befas u sëmur me laringit, por udhëheqja nuk ia dha lejen familjes që ta shtronin në ndonjë senatorium në Itali, kështu që nisi kurat në vend. Pasi kurat në Tiranë nuk dhanë shenja përmirësimi, mjekët e porositën të shkonte në Korçë; por klima e atjeshme nuk e ndihmoi ndopak. Nga fundi i 1947 u kthye në Tiranë, ku ndërroi jetë në një dhomë të spitalit pa asnjë anëtar të familjes pranë ngaqë ishin të shtrënguar nga përndjekja e regjimit të ndërronin vazhdimisht shtëpi në Durrës me të atin invalid.
Ditari intim
Dorëshkrimin e ditarit e kishin familja e saj në Amerikë, por u botua së pari nga Ardian Klosi në revistën Quo vadis, Shqipëri? më 1993 me esenë "Era e trupit tem". Botimi integral u krye në dhjetor të 2007, në pragun e 60 vjetorit të vdekjes së Bedit në gjerdanin Ad memorandum të botimeve Fjala, botim i cili përmban nënpjesët “Fletë të Shkëputuna, 1941-1942, Tiranë-Shkodër”, “Rreth vetvetes, vjeshtë 1943”, “Ditar Intim, 1943-1944:” dhe “Letra, 1944-1945”. Kështu botimi i këtij vëllimi përmban në vetvete si memuaristikë ashtu edhe letërkëmbim.
Shkrimet i mblodhi Arshiu pas daljes nga burgu, që i radhiti sipas rendit kronologjik të pasqyruar tek botimi. Siç pohon vetë, Bedi nuk kishte preteza letrare, por vlera e shënimeve të saj kanë një rëndësi të posaçme për lexuesin e shqipes. Shqipja e përdorur është standardi i kohës, por si gjurmë personale është e dukshme shenja e të folmes së Shkodrës me kohën e ardhme idiomatike "ta(sh) po baj" (do të bëj), me një stil që pa nevojën e stolisjeve të tepërta përcjell ndjeshmërinë e një të reje shqiptare që nuk shihte përkatësi me mjedisin që e rrethonte. Shkrimet e saj janë zakonisht regjistrime, shënime të shpejta sipas fillit të vërejtjes dhe mendimit. Asaj nuk ia kishte ënda të botoheshin ngase të fshehtat e shpirtit të vet i bashkëndante vetëm me ndokënd të rrallë, që mund të pajtohej shpirtërisht.
Blanzaguet-Saint-Cybard
Blanzaguet-Saint-Cybard (Ocitanisht: Blanzaguet e Sent Cibard ; Shqip: Blazanget-Shën Qibard ) është një komunë në departamentin Sharentë në Francën jugperëndimore.
Gjeografia
Lumi Lizonë është pjesë e kufirit juglindor të komunës.
Topanica e Poshtme
Topanicë e Poshtme (serbisht: Доња Топоница/Donja Toponica) është fshat në komunën e Prokuplës, Serbi.
Gaslighting
Gaslighting ose gas-lighting është një formë e abuzimit mendor në të cilën një viktimë manipulohet që të dyshojnë në kujtesën, përceptimin, dhe gjendjen mendore të tij. Rastet mund të shkojnë nga mohimi i abuzuesit se incidentet e mëparshme abuzive kanë ndodhur ndonjëherë, e deri në skenimin e ngjarjeve të çuditshme nga abuzuesi me qëllim që të çorientojë viktimën.
Armillac
Armillac është një komunë në Francë. Armillac bën pjesë në departamentin Lot-et-Garonne të rajonit Aquitaine. Komuna ka një popullsi prej 184 banorë dhe sipërfaqe 7.77 km².
Kotorr, Elbasan
Kotorr është një fshat në Komunën Pishaj, Rrethi i Gramshit, Qarku i Elbasanit, Shqipëri.
Xhamia Fethija
parapamje|Xhamia Fethija Xhamia Fethija (Boshnjakisht: Fethija Dzamija) është ndërtuar në vitin 1266 nga komandanti osman Hasan Pashë Predojeviqi. Ajo u shkatërrua nga serbët, kroatët dhe serbokroatet. Xhamia ndodhet në Bihaq, Bosnje dhe Hercegovinë dhe është një nga xhamitë e vjetra në Ballkan.
Takashi Mizuno
(lindur më 28 Prill 1931) është një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 1 ndeshje.
Gjergjovinë
Gjergjovinë është një fshat në Komunën Pishaj, Rrethi i Gramshit, Qarku i Elbasanit, Shqipëri.
Reçica e Epërme (Prokuplë)
Reçicë e Epërme (serbisht: Горња Речица/Gornja Rečica) është fshat në komunën e Prokuplës, Serbi.
Xhejms Watt
Xhejms Watt (19 janar 1736 – 25 gusht 1819) ishte një shpikës skocec ,inxhinier mekanik dhe kimist, i cili e përmirësoi makinën e avullit 1712 Newcomen të Thomas Newcomen me motorin e tij me avull Watt në 1781, i cili ishte themelor për ndryshimet e sjella nga Revolucioni Industrial si në Britaninë e Madhe dhe në pjesën tjetër të botës.
Watt u përpoq të komercializonte shpikjen e tij, por pati vështirësi të mëdha financiare derisa hyri në partneritet me Matthew Boulton në vitin 1775. Firma e re e Boulton dhe Watt përfundimisht ishte shumë e suksesshme dhe Watt u bë një njeri i pasur. Në pensionin e tij, Watt vazhdoi të zhvillonte shpikje të reja edhe pse asnjë prej tyre nuk ishte aq i rëndësishëm sa puna e tij me avull. Ai vdiq në 1819 në moshën 83 vjeçare.
Ai zhvilloi konceptin e kuaj-fuqi, dhe SI e fuqisë, watt, u emërua pas tij.
Biografia
parapamje|James Watt nga John Thëllëzë, pas Sir William Beechey (1806) parapamje|Bust i Watt-it në Galerinë Kombëtare skoceze Watt lindi më 19 janar 1736 në Greenock, Renfrewshire, një port në Firth të Clyde. Babai i tij ishte një ndertimtar anijesh, pronar dhe kontraktues i anijes, dhe shërbeu si shefi i kryeqytetit ndërsa nëna e tij, Agnes Muirhead, erdhi nga një familje e shquar dhe ishte e arsimuar mirë. Të dy ishin prezbiterianë dhe besnikë të fortë Gjyshi i Watt-it, Thomas Watt, ishte një mësues i matematikës dhe i baillie për Baronin e Cartsburn. Megjithëse u ngrit nga prindërit fetarë, ai më vonë u bë një deist.
Watt nuk ka ndjekur rregullisht shkollën; Fillimisht ai u shkollua kryesisht në shtëpi nga nëna e tij, por më vonë ai ndoqi shkollën Grammar Greenock. Ai shfaqi zhdërvjelltësi të madhe manuale, shkathtësi inxhinierike dhe një aftësi për matematikën, ndërsa latinishtja dhe greqishtja nuk e interesonin. Ai thuhet se ka vuajtur periudha të zgjatura të keqtrajtimit si fëmijë.
Kur ishte tetëmbëdhjetë vjeç, nëna e tij vdiq dhe shëndeti i babait të tij filloi të dështonte. Watt udhëtoi për në Londër për të studiuar instrument-marrje për një vit, pastaj u kthye në Skoci, duke u vendosur në qytetin kryesor tregtar të Glasgou me synimin për ngritjen e biznesit të tij. Ndër të tjera, ai bëri dhe riparoi tunxh duke reflektuar kuadrantë, sundues paralelë, luspa, pjesë për teleskopë dhe barometra. Për shkak se ai nuk kishte shërbyer të paktën shtatë vjet si një nxënës, Sporti i Glasgurit të Hammermenit (i cili kishte juridiksion mbi çdo artizanal që përdorte çekiçët) e bllokoi aplikimin e tij, megjithëse nuk kishte asnjë krijues të instrumenteve matematikore në Skoci.
Watt u shpëtua nga kjo bllokim nga ardhja nga Xhamajka e instrumenteve astronomike të trashëguara nga Alexander Macfarlane në Universitetin e Glasgow, instrumente që kërkonin vëmendjen e ekspertëve. Watt i ktheu ata në rendin e punës dhe u paguan. Këto instrumente u instaluan përfundimisht në Observatorin Macfarlane. Më pas, tre profesorë i ofruan atij mundësinë për të ngritur një seminar të vogël brenda universitetit. Është iniciuar në 1757 dhe dy nga profesorët, fizikanti dhe kimisti Joseph Black, si dhe i famshmi Adam Smithi, u bënë miq të Watt-it..
Fillimisht ai punoi për mirëmbajtjen dhe riparimin e instrumenteve shkencore të përdorura në universitet, duke ndihmuar në demonstrata dhe duke zgjeruar prodhimin e kuadranteve. Në 1759 ai formoi një partneritet me John Craig, një arkitekt dhe biznesmen, për të prodhuar dhe shitur një linjë produktesh përfshirë instrumentet muzikore dhe lodrat. Ky partneritet zgjati për gjashtë vitet e ardhshme, dhe punonte deri në gjashtëmbëdhjetë punëtorë. Craig vdiq në 1765. Një punonjës, Alex Gardner, përfundimisht mori përsipër biznesin, i cili zgjati në shekullin e njëzetë. .
Në 1764, Watt u martua me kushëririn e tij Margaret (Peggy) Miller, me të cilin kishte pesë fëmijë, dy prej të cilëve jetonin në moshën madhore: James Jr (1769-1848) dhe Margaret (1767-1796). Gruaja e tij vdiq në lindjen e fëmijës në vitin 1772. Më 1777 ai u martua sërish me Ann MacGregor, bijë e një bërësi të ngjyrave në Glasgow, me të cilin kishte dy fëmijë: Gregori (1777-1804), i cili u bë geolog dhe mineralogist dhe Janet (1779-1794). Ann vdiq në 1832. Midis 1777 dhe 1790 ai jetoi në Regent Place, Birmingham.
Watti dhe kazani
Ka një histori popullore që Watt u frymëzua për të shpikur motorin e avullit duke parë një kazan të vluar, avulli duke e detyruar kapakun të rritet dhe duke treguar Watt fuqinë e avullit. Kjo histori është thënë në shumë forma; në disa watt është një djalosh i ri, në të tjerët ai është më i vjetër, nganjëherë është kazan i nënës së tij, nganjëherë tezja e tij. James Watt natyrisht nuk e shpiku motorin e avullit, siç tregon rrëfimi, por në mënyrë dramatike ka përmirësuar efikasitetin e motorit ekzistues Newcomen duke shtuar një kondensator të veçantë. Kjo është e vështirë për t'u shpjeguar dikujt që nuk është i njohur me konceptet e nxehtësisë dhe efikasitetit termik. Duket se historia e Watt dhe e kazanit u krijua, ndoshta nga biri i Watts James Watt Jr., dhe vazhdon sepse është e lehtë për fëmijët të kuptojnë dhe të kujtojnë. Në këtë dritë mund të shihet si e ngjashme me historinë e Isaac Njutonit, mollës në rënie dhe zbulimit të tij të gravitetit.
Edhe pse shpesh hidhet poshtë si një mit, ashtu si shumica e tregimeve të mira, historia e James Watt dhe e kazanit ka një bazë në fakt. Në përpjekjen për të kuptuar termodinamikën e nxehtësisë dhe avullit, Xhejms Watt kreu shumë eksperimente laboratorike dhe ditët e tij regjistruan se në kryerjen e këtyre, ai përdori një kazan si kazan për të gjeneruar avull.
Eksperimentet e hershme me avull
majtas|parapamje|James Eckford Lauder: James Watt dhe Engine Steam: Agimi i Shekullit të XIX, 1855 parapamje|Kondensator origjinal nga Watt (Muzeu Shkencor) Në 1759, shoku i Watt, John Robison, e quajti vëmendjen e tij në përdorimin e avullit si një burim fuqie motivuese. Dizajni i motorit Newcomen, i cili është përdorur për pothuajse 50 vjet për nxjerrjen e ujit nga minat, nuk kishte ndryshuar aspak nga zbatimi i tij i parë. Watt filloi të eksperimentonte me avull, edhe pse ai kurrë nuk kishte parë një motor me avull. Ai u përpoq të ndërtonte një model; ai nuk arriti të punonte në mënyrë të kënaqshme, por vazhdoi eksperimentet e tij dhe filloi të lexonte gjithçka që mundte për këtë temë. Ai arriti të kuptonte rëndësinë e nxehtësisë latente - energjia termike e lëshuar ose e zhytur gjatë një procesi të temperaturës konstante - në kuptimin e motorit, i cili, i panjohur Watt, shoku i tij Joseph Black kishte zbuluar më parë disa vjet më parë. Kuptimi i motorit me avull ishte në një gjendje shumë primitive, sepse shkenca e termodinamikës nuk do të formalizohej për gati 100 vjet.
Vështrimi kritik i Watt, arriti në maj 1765, ishte që të shkaktonte kondensimin e avullit në një dhomë të veçantë përveç pistonit dhe të ruante temperaturën e cilindrit në të njëjtën temperaturë si avulli i injektuar duke e rrethuar atë me një "xhaketë me avull". Kështu, energjia shumë pak thithur nga cilindri në çdo cikël, duke bërë më shumë në dispozicion për të kryer punë të dobishme. Watt kishte një model pune më vonë në të njëjtin vit. majtas|parapamje|Shkatërrimi i punëtorisë së vilës së Watt në Kinneil House parapamje|Fragment i cilindrit të motorit të parë operues të Watt në punimet e Carron, Falkirk Pavarësisht nga një dizajn potencialisht i realizueshëm, kishte ende vështirësi substanciale në ndërtimin e një motori të plotë. Kjo kërkoi më shumë kapital, disa prej të cilave erdhën nga Black. Mbështetje më të madhe erdhi nga John Roebuck, themeluesi i Carron Iron Works, pranë Falkirk, me të cilin ai tani krijoi një partneritet. Roebuck jetonte në Kinneil House në Bo'ness, gjatë së cilës kohë Watt punoi në përsosjen e motorit të tij të avullit në një vilë ngjitur me shtëpinë Predha e vilës, dhe një pjesë shumë e madhe e një prej projekteve të tij, ende ekzistojnë në pjesën e prapme.
Vështirësia kryesore ishte në përpunimin e pistonit dhe cilindrit. Punëtorët e hekurit të ditës ishin më shumë si farkëtarët sesa makinistët modern dhe nuk ishin në gjendje të prodhonin përbërësit me saktësi të mjaftueshme. Shumë kapital u shpenzua për të ndjekur një patentë mbi shpikjen e Watt-it. Duke u mbështetur në burime, Watt u detyrua të fillonte punën - së pari si një survejues, pastaj si inxhinier civil - për tetë vjet.
Roebuck falimentoi, dhe Matthew Boulton, i cili në pronësi punonte Soho pranë Birmingham, bleu të drejtat e tij për patentë. Një zgjatje e patentës në 1800 u fitua me sukses në 1775.
Përmes Boulton, Watt më në fund kishte qasje në disa nga punëtorët më të mirë të hekurit në botë. Vështirësia e prodhimit të një cilindri të madh me një pistoni fort të përshtatshëm u zgjidh nga John Wilkinson, i cili kishte zhvilluar teknika precize të mërzitshme për prodhimin e topit në Bersham, pranë Wrexham, North Wales. Watt dhe Boulton formuan një partneritet jashtëzakonisht të suksesshëm (Boulton dhe Watt) i cili zgjati për njëzet e pesë vjetët e ardhshëm.
Armissan
Armissan është një komunë në Francë. Armissan bën pjesë në departamentin Aude të rajonit Occitanie. Komuna ka një popullsi prej 1547 banorë dhe sipërfaqe 12.51 km².
Xhejms Watt
Motorët e parë
majtas|parapamje|Gdhendje e një motori me avull 1784 projektuar nga Boulton dhe Watt. Në 1776, motorët e parë u instaluan dhe punonin në ndërmarrjet tregtare. Këto motorë të parë u përdorën për pompat e fuqisë dhe prodhuan vetëm lëvizje reciproke për të lëvizur shkopinjtë e pompës në pjesën e poshtme të boshtit. Dizajni ishte i suksesshëm komercial dhe për pesë vitet e ardhshme Watt ishte shumë i zënë me instalimin e më shumë motorëve, kryesisht në Cornwall për nxjerrjen e ujit nga minierat.
Këto motorë të hershëm nuk ishin prodhuar nga Boulton dhe Watt, por u bënë nga të tjerët sipas vizatimeve të bëra nga Watt, i cili shërbeu në rolin e inxhinierit të konsulencës. Ngritja e motorit dhe shkulja e tij u mbikëqyruan nga Watt, së pari dhe më pas nga burrat që punonin në firmë. Këto ishin makina të mëdha. E para, për shembull, kishte një cilindër me diametër rreth 50 inç dhe një lartësi të përgjithshme rreth 24 metra, dhe kërkoi ndërtimin e një ndërtese të dedikuar për ta strehuar atë. Boulton dhe Watt ngarkuar një pagesë vjetore, e barabartë me një të tretën e vlerës së qymyrit të ruajtur në krahasim me një motor Newcomen kryer të njëjtën punë.
Fusha e aplikimit për shpikjen u zgjerua shumë kur Boulton kërkoi Watt për të kthyer lëvizjen reciproke të pistonit për të prodhuar energji rrotulluese për bluarje, thurje dhe mulliri. Edhe pse një maniak dukej zgjidhje e dukshme për konvertimin Watt dhe Boulton u penguan nga një patentë për këtë, mbajtësi i të cilit, Xhejms Pickard dhe bashkëpunëtorët propozuan të kalonin licencën e kondensatorit të jashtëm. Watt kundërshtuan me forcë këtë dhe ata anashkaluan patentën nga dielli dhe planet e tyre në 1781.
Gjatë gjashtë viteve të ardhshme, ai bëri një numër përmirësimesh dhe ndryshimesh të tjera në motorin e avullit. Një motor me veprim të dyfishtë, në të cilin avulli veproi alternuar në të dy anët e pistonit ishte një. Ai përshkroi metoda për të punuar me avull "në mënyrë të shtrirë" (dmth. Duke përdorur avull në presione edhe më lart atmosferike). U përshkrua një motor i përbërë, i cili lidhi dy ose më shumë motorë. Dy më shumë patente u dhanë për këto në 1781 dhe 1782. Përmirësime të tjera të shumta që bënë për prodhimin dhe instalimin më të lehtë u zbatuan vazhdimisht. Një nga këto përfshinte përdorimin e treguesit të avullit i cili prodhoi një komplot informativ të presionit në cilindër kundër vëllimit të tij, të cilin ai e mbajti si sekret tregtar. Një tjetër shpikje e rëndësishme, një të cilën Watt ishte më krenar, ishte lëvizja paralele e cila ishte e domosdoshme në motorët me veprim të dyfishtë, pasi krijoi lëvizjen lineare të kërkuar për shufrën dhe pompën e cilindrit, nga rripi i lidhjes i lidhur, fundi i të cilit lëviz në një rrethore. Kjo u patentua në vitin 1784. Një valvul mbytës për të kontrolluar fuqinë e motorit dhe një guvernator centrifugal, i patentuar në vitin 1788, për ta mbajtur atë nga "ikja" ishin shumë të rëndësishme. Këto përmirësime të marra së bashku prodhuan një motor që ishte deri në pesë herë më efikas në përdorimin e karburantit si motori i Newcomen.
Për shkak të rrezikut të kaldajave shpërthyese, të cilat ishin në një fazë shumë primitive të zhvillimit dhe çështjeve të vazhdueshme me rrjedhje, Watt kufizoi përdorimin e avullit me presion të lartë - të gjithë motorët e tij përdorën avull në presion atmosferik.
Gjykimet për patentë
parapamje|Një motor me avull i ndërtuar për patentën e James Watt në 1848 në Freiberg në Gjermani Edward Bull filloi ndërtimin e motorëve për Boulton dhe Watt në Cornwall në 1781. Deri në vitin 1792 ai kishte filluar të bënte makina të dizajnit të tij, por që përmbante një kondensator të veçantë dhe kështu shkelte patentat e Watt. Dy vëllezër, Jabez Carter Hornblower dhe Jonathan Hornblower Jnr gjithashtu filluan të ndërtojnë motorë në të njëjtën kohë. Të tjerë filluan të modifikonin motorët e Newcomen duke shtuar një kondensator, dhe pronarët e minave në Cornwall u bënë të bindur se patentat e Watt nuk mund të zbatoheshin. Ata filluan të ndalonin pagesat për shkak të Boulton dhe Watt, të cilat deri në vitin 1795 kishin rënë. Nga gjithsej £ 21,000 (ekuivalent me £ 1,990,000 nga 2016) borxh, vetëm 2.500 £ ishin pranuar. Watt u detyrua të shkonte në gjyq për të zbatuar pretendimet e tij.
Ai së pari e paditi Bullin në vitin 1793. Juria gjeti për Watt-in, por çështja se a është e vlefshme ose jo specifikimi origjinal i patentës është lënë në një gjyq tjetër. Ndërkohë, janë lëshuar urdhra kundër shkelësve të ligjit, duke detyruar pagesat e tyre të vendosen në ruajtje. Gjyqi për përcaktimin e vlefshmërisë së specifikimeve që u mbajt në vitin e ardhshëm ishte i papërfunduar, por urdhërimet mbetën në fuqi dhe shkelësit, me përjashtim të Jonathan Hornblower, filluan të zgjidhnin rastet e tyre. Hornblower së shpejti u soll në gjyq dhe vendimi i katër gjyqtarëve (në 1799) ishte vendimtare në favor të Watt. Miku i tyre John Wilkinson, i cili kishte zgjidhur problemin e mërzitjes së një cilindri të saktë, ishte një rast veçanërisht i rëndë. Ai kishte ngritur rreth njëzet motorë pa njohurinë e Boulton dhe Watts. Më në fund, ata ranë dakord që të zgjidhnin shkeljen më 1796. Boulton dhe Watt kurrë nuk mblodhën gjithçka që i kishin borxh, por mosmarrëveshjet u zgjidhën drejtpërsëdrejti ndërmjet palëve ose nëpërmjet arbitrazhit. Këto gjykime ishin jashtëzakonisht të kushtueshme si në para ashtu edhe në kohë, por në fund të fundit ishin të suksesshme për firmën.
Makinë kopjimi
Para 1780 nuk kishte asnjë metodë të mirë për të bërë kopje të letrave ose vizatimeve. Metoda e vetme e përdorur ndonjëherë ishte një mekanik duke përdorur lapsa të shumëfishta të lidhura. Watt në fillim eksperimentoi me përmirësimin e kësaj metode, por së shpejti hoqi dorë nga kjo qasje sepse ishte kaq e rëndë. Ai në vend të kësaj vendosi të përpiqet të transferojë fizikisht disa boje nga pjesa e përparme e origjinës në pjesën e prapme të një fletë tjetër, të njomur me një tretës dhe të shtypur në origjinal. Fleta e dytë duhej të ishte e hollë, kështu që bojëja mund të shihej nëpërmjet saj, kur kopja u mbajt në dritë, duke riprodhuar saktësisht origjinalin.
Watt filloi të zhvillojë procesin në 1779 dhe bëri shumë eksperimente për të formuluar bojë, për të zgjedhur letrën e hollë, për të hartuar një metodë për të lagur letrën speciale të hollë dhe për të bërë një shtyp të përshtatshëm për të aplikuar presionin e duhur për të bërë transferimin. Të gjitha këto kërkonin shumë eksperimente, por ai së shpejti pati sukses të mjaftueshëm për të patentuar procesin një vit më vonë. Watt formoi një partneritet tjetër me Boulton (i cili siguroi financim) dhe James Keir (për të menaxhuar biznesin) në një firmë të quajtur James Watt and Co. Përfundimi i shpikjes kërkoi shumë më tepër punë zhvillimi para se të mund të përdoreshin në mënyrë rutinore nga të tjerët. u krye gjatë disa viteve të ardhshme. Boulton dhe Watt i dhanë aksione djemve të tyre në 1794. U bë një sukses komercial dhe u përdor gjerësisht në zyra edhe në shekullin e njëzetë.
Eksperimentet kimike
Nga një moshë të hershme Watt ishte shumë i interesuar në kimi. Në fund të vitit 1786, ndërsa në Paris, ai pa një eksperiment nga Berthollet në të cilin ai reagoi acid klorhidrik me dioksid mangani për të prodhuar klor. Ai kishte gjetur tashmë se një zgjidhje ujore e klorit mund të zbardhonte tekstilet dhe kishte botuar gjetjet e tij, gjë që ngjalli interes të madh në mesin e shumë rivalëve potencialë. Kur Watt u kthye në Britani, ai filloi eksperimentet përgjatë këtyre linjave me shpresën për të gjetur një proces komercial të qëndrueshëm. Ai zbuloi se një përzierje e kripës, dioksidit të manganit dhe acidit sulfurik mund të prodhonte klor, i cili Watt besonte se mund të ishte një metodë më e lirë. Ai e kaloi klorin në një solucion të dobët të alkalit, dhe mori një zgjidhje të turbullt që duket se kishte pronat e mira të zbardhjes. Ai shpejt i komunikoi këto rezultate tek James McGrigor, vjehrri i tij, i cili ishte një kontrollues në Glasgow. Përndryshe ai u përpoq të mbajë metodën e tij një sekret.
Nga 1794 Watt ishte zgjedhur nga Thomas Beddoes për të prodhuar aparate për prodhimin, pastrimin dhe ruajtjen e gazrave për përdorim në Institucionin e ri Pneumatik në Hotwells në Bristol. Watt vazhdoi të eksperimentonte me gazra të ndryshme për disa vjet, por deri në vitin 1797 përdorimet mjekësore për "ajrin e gabuar" kishin ardhur në një fund të vdekur.
parapamje|Aparat shkencor i projektuar nga Boulton dhe Watt në përgatitjen e Institutit Pneumatik në Bristol
Personaliteti
Watt kombinoi njohuritë teorike të shkencës me aftësinë për të aplikuar atë praktikisht. Humphry Davy tha për atë: "Ata që e konsiderojnë Xhejms Wattin vetëm si një mekanik të mirë praktik, formojnë një ide shumë të gabuar të karakterit të tij, ai u dallua njësoj si një filozof natyror dhe një kimist, dhe shpikjet e tij tregojnë njohuritë e tij të thella të këtyre shkencave; ajo karakteristikë e veçantë e gjeniut, bashkimi i tyre për aplikim praktik ".
Ai ishte shumë i respektuar nga të tjerë burra të shquar të Revolucionit Industrial. Ai ishte një anëtar i rëndësishëm i Shoqërisë Hënor, dhe ishte një shoqërues dhe shok shumë i kërkuar, gjithmonë i interesuar në zgjerimin e horizontit të tij. Marrëdhëniet e tij personale me miqtë dhe partnerët e tij ishin gjithmonë të përzemërta dhe afatgjata.
Watt ishte një korrespondent pjellor. Gjatë viteve të tij në Cornwall, ai shkroi letra të gjata për Boulton disa herë në javë. Ai ishte i urryer për të botuar rezultatet e tij në, për shembull, Transaksionet filozofike të Shoqërisë Mbretërore megjithatë, dhe në vend të preferuar për të komunikuar idetë e tij në patentat. Ai ishte një hartues i shkëlqyeshëm. parapamje|Letrat e James Watt nga Biblioteka dhe Arkivat e Muzeut të Shkencës në Wroughton Ai ishte një biznesmen shumë i varfër dhe veçanërisht urdhëroi bisedime dhe bisedime me ata që kërkonin të përdorin motorin me avull. Në një letër drejtuar William Small në vitin 1772, Watt rrëfeu se "ai do të përballet më mirë me një top të ngarkuar se sa të zgjidhë një llogari ose të bëjë një ujdi". Derisa u tërhoq, ai gjithnjë ishte shumë i shqetësuar për çështjet e tij financiare dhe ishte diçka e një shqetësuese. Shëndeti i tij shpesh ishte i varfër. Ai ishte subjekt i dhimbjeve të shpeshta nervore dhe depresionit.
Soho Shkritore
Në fillim partneriteti bëri vizatimin dhe specifikimet për motorët dhe mbikëqyri punën për ta ngritur atë në pronën e klientëve. Ata prodhuan pothuajse asnjë nga pjesët e tyre. Watt bëri pjesën më të madhe të punës së tij në shtëpinë e tij në Harper's Hill në Birmingham, ndërsa Boulton punoi në punishte Soho. Gradualisht partnerët filluan të prodhonin gjithnjë e më shumë pjesë, dhe deri në vitin 1795 ata blenë një pronë rreth një milje larg fabrikës Soho, në brigjet e Kanalit të Birminghamit, për të krijuar një shkritore të re për prodhimin e motorëve. Soho shkritore u hap zyrtarisht në 1796 në një kohë kur djemtë e Watt, Gregori dhe James Jr ishin të përfshirë thellë në menaxhimin e ndërmarrjes. Në vitin 1800, viti i daljes në pension të Watt-it, firma krijoi gjithsej dyzet e një motorë.
Vite më vonë
parapamje|Një pikturë 1835 e "Heathfield", shtëpia e Watt në Handsworth, nga Allen Edward Everitt parapamje|Punëtoria e Xhejms Watt Watt u tërhoq në 1800, në të njëjtin vit që patenta e tij themelore dhe partneriteti me Boulton skaduan. Partneriteti i famshëm u transferua tek djemtë e burrave, Matthew Robinson Boulton dhe James Watt Jr.. Inxhinier i përhershëm i firmës, William Murdoch, u bë shpejt një partner dhe firma u përparua.
Watt vazhdoi të shpikte gjëra të tjera para dhe gjatë gjysmë pensionimit të tij. Brenda shtëpisë së tij në Handsworth, Staffordshire, Watt përdori një dhomë garretë si punëtori dhe ishte këtu që ai punonte në shumë nga shpikjet e tij. Ndër të tjera, ai shpiku dhe ndërtoi disa makina për kopjimin e skulpturave dhe medallioneve që punonin shumë mirë, por që ai kurrë nuk patentonte. Një nga skulpturat e para që ai prodhoi me makinë ishte një kokë e vogël e shokut të tij të vjetër të profesorit Adam Smith. Ai mbajti interesin e tij për inxhinierinë civile dhe ishte këshilltar për disa projekte të rëndësishme. Ai propozoi, për shembull, një metodë për ndërtimin e një tubi fleksibël që do të përdoret për pompimin e ujit nën Clyde në Glasgow.
Ai dhe gruaja e tij e dytë udhëtuan në Francë dhe Gjermani dhe bleu një pasuri në mes të Uellsit në Shtëpinë e Doldowlod, një milje në jug të Llanwrthwl, të cilën ai shumë përmirësuar.
Në 1816 ai mori një udhëtim në avull-avull Comet, një produkt i shpikjeve të tij, për të rishqyrtuar qytetin e tij në shtëpi të Greenock.
Ai vdiq më 25 gusht 1819 në shtëpinë e tij "Heathfield" në Handsworth, Staffordshire (tani pjesë e Birminghamit) në moshën 83 vjeç. Ai u varros më 2 shtator në varrezat e kishës së Shën Marisë, Handsworth. Kisha që nga ajo kohë është zgjeruar dhe varri i tij tani është brenda kishës.
Kontributet e Murdoch
William Murdoch u bashkua me Boulton dhe Watt në 1777. Fillimisht ai punoi në dyqan model në Soho, por së shpejti ai po ngiste motorë në Cornwall. Ai u bë një pjesë e rëndësishme e firmës dhe bëri shumë kontribute në suksesin e saj. Një njeri shumë i aftë, ai bëri disa shpikje të rëndësishme të tijën.
Gjoni Griffiths, i cili shkroi një biografi nga ai në 1992, ka argumentuar se Murdoch dekurajues i Watt-it për të punuar me avull me presion të lartë (Watt me të drejtë besonte se kaldaja e kohës do të ishte e pasigurt) në eksperimentet e tij të lokomotivave të rrugëve me avull vonuan zhvillimin e saj.
Trashëgimia
djathtas|parapamje|Një motor me rreze të ruajtur të Watt në Universitetin Loughborough Përmirësimet e James Watt në motorin e avullit "e shndërruan atë nga një lëvizje e fuqishme e efikasitetit të margjinës në fuqinë mekanike të Revolucionit Industrial". Disponueshmëria e fuqisë efektive, të besueshme dhe të besueshme, bëri klasa të reja të industrisë ekonomikisht të qëndrueshme dhe ndryshoi ekonomitë e kontinenteve. Duke vepruar kështu, kjo solli ndryshime të mëdha sociale, duke tërhequr miliona të familjeve rurale, në fshatrat dhe qytetet.
Nga Watt, romancieri anglez Aldous Huxley (1894-1963) shkroi; "Për ne, momenti 8:17 do të thotë diçka - diçka shumë e rëndësishme, nëse ndodh që të jetë ora fillestare e trenit tonë të përditshëm.Në paraardhësit tanë, çasti i çuditshëm kaq i çuditshëm nuk ka pasur rëndësi - madje as nuk ekzistonte. lokomotiva, Watt dhe Stephenson ishin pjesë e shpikësit të kohës.
Nderimet
Watt u nderua shumë në kohën e tij. Në 1784 ai u bë anëtar i Shoqërisë Mbretërore të Edinburgut dhe u zgjodh anëtar i Shoqatës Bataviane për Filozofinë Eksperimentale, të Roterdamit në 1787. Në 1789 ai u zgjodh në grupin e elitës, Shoqëria Smeatoniane e Inxhinierëve Civilë. Në 1806 ai u nderua Doktor nderi i Ligjeve nga Universiteti i Glasgow. Akademia franceze e zgjodhi atë një anëtar korrespondues dhe u bë bashkëpunëtor i jashtëm në 1814.
Watt është emëruar pas James Watt për kontributin e tij në zhvillimin e motorit me avull, dhe u miratua nga Kongresi i Dytë i Shoqatës Britanike për Avancimin e Shkencës në 1889 dhe nga Konferenca e 11-të e Përgjithshme mbi Peshat dhe Masat në vitin 1960 si njësi e fuqisë e përfshirë në Sistemin Ndërkombëtar të Njësive (ose "SI").