Historia_romake_(Apiani)
Libri VIII: De rebus Punicis et De rebus Numidicis ( shtojcë ) - Libykè ( Luftërat e Kartagjenës dhe Numidias )
Në vitin 146 para Krishtit. C., pas disfatës së Kartagjenës në vitin 202 a. C., Senatori Cato Censor promovon iniciativën për të ndërmarrë një përplasje të fundit me superfuqinë libiane, në mënyrë që ajo të shkatërrohej plotësisht. Kështu ndërmerret beteja e fundit Punike deri në shkatërrimin përfundimtar të Kartagjenës e cila nuk do të ngrihet më kurrë. Betejat kryesore zhvillohen në gjirin e qytetit nën komandën e Publius Cornelius Scipio Aemilianus, pasardhësi i "Africanus". Lufta Numidiane, nga ana tjetër, u zhvillua që nga viti 112 para Krishtit. C. deri në 105 a. C. kundër uzurpatorit Giugurta. Edhe pse froni nuk i ra atij, por Micipsës, pas vdekjes së tij ai vrau të afërmin e tij Iempsale dhe e shpalli veten mbret. Më pas Jugurtha filloi të rrethonte qytete që ishin deklaruar armiqësore ndaj tij si Cirta. Përballë kësaj masakre, situata në Romë u përshpejtua: Senati, i cili nuk kishte vepruar ushtarakisht, u akuzua nga tribuna e plebsit Gaius Memmius se ishte blerë nga mbreti numidian. Reagimi romak ishte i menjëhershëm në këtë pikë: konsulli Lucius Calpurnius Bestia pushtoi territorin e Jugurtha, por duke u përballur me joefektivitetin e këmbësorisë së tij, shumë të rëndë për të përballuar kalorësinë e lehtë numidiane, ai u pajtua me mbretin armik. Kjo lëvizje i dha tribunit Memmius të drejtën që Jugurtha të vinte në Romë (me një sjellje të përshtatshme të sigurt ), në mënyrë që ai të demonstronte ekzistencën e marrëveshjeve me senatorët. Por kur Numidiani ishte në Romë, një tribunë tjetër vuri veton ndaj tij dhe romakët preferuan ta mbyllnin çështjen këtu në vend që të shkaktonin një tërmet institucional. Megjithatë, Jugurtha bëri një gabim fatal për të: i vranë kushëririn e tij Massiva, i cili ishte strehuar në Romë. Edhe pse romakët e lanë të shkonte në shtëpi pa bërë bujë, fati i tij ishte tashmë i vulosur. Një vit më pas, një ekspeditë e re romake, nën komandën e konsullit Spurius Postumius Albinus, sulmoi përsëri mbretin numidian, por pa marrë rezultate. Lufta u vazhdua më pas nga vëllai i Spurius, Aulus Postumius Albinus, i cili megjithatë u mund: ushtria romake u kap rob dhe u poshtërua (u parakalua nën heshta të kryqëzuara). Stuhia shpërtheu në Romë: tribuna Gaius Manilius kishte ngritur një gjykatë speciale, e kryesuar nga Emilio Scauro dhe me gjyqtarë të zgjedhur nga radhët e ekuiteteve, e cila gjykoi dhe dënoi shumë senatorë për korrupsion. Në vitin 108 para Krishtit. C. gjithashtu liberali Gaius Mario mbështeti sulmin. Me mbërritjen në kryeqytet, ai nxiti popullin kundër klasës së korruptuar të patricëve dhe kundër Metello-s (i cili ishte një eksponent i shquar i kësaj klase) dhe kështu mori konsullatën. Por Marius arriti të merrte edhe komandën e luftës kundër Jugurthës nga populli. Ishte hera e parë që njerëzit morën të drejtën, tradicionalisht të Senatit, për të bërë emërime ushtarake. Një thyerje e dytë me traditën u bë nga Mario, i cili, për të plotësuar nevojën për ushtarë, rekrutoi proletarë masivë (shih reformën mariane të ushtrisë romake ). Mbërriti në Afrikë, Mario e shndërroi këtë turmë njerëzish në një ushtri të disiplinuar dhe të frikshme, përkushtimin e së cilës ai mundi ta fitonte. Në këtë pikë, Marius lëshoi një sulm të fuqishëm kundër Jugurthës, duke depërtuar thellë në zemër të territorit të saj ( 107 para Krishtit. C. dhe 106 a. c .). Më pas Giugurta dhe Bocco u detyruan të përplaseshin kokë më kokë me Marion, i cili megjithatë arriti t'u shkaktojë atyre humbje shumë të rënda. Mbreti i Mauretanisë hapi më pas negociatat sekrete me romakët, të cilat u kryen nga patrici Lucius Cornelius Sulla, kuestori i Marios. Duke luajtur dinakëri dhe kumar, Silla mori mbështetjen e Bochus, i cili në 105 a. C. kishte kapur Giugurtën, e cila u ekzekutua vitin e ardhshëm.