cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reka e Epërme
Përdorimi i gjuhës
parapamje|150x150px|Burrat e Shtirovicës bisedonin në anë të kodrës, 1907 Në kohët bashkëkohore, shqiptarët myslimanë që jetojnë në Rekën e Epërme janë dygjuhësh në nivele të ndryshme të gjuhës maqedonisht. Në mesin e popullsisë ortodokse, ende qe banojnë në Rekën e Epërme, në kuptimin e të folurit së përditshme kryesisht flasin gjuhën shqip me njëri-tjetrin dhe madje edhe të rinjtë. Leximi dhe shkrimi në gjuhën maqedonisht është i njohur nga popullsia si përdorimi prej të rinjtë, ndërsa aftësitë e shkrim-leximit të gjuhës shqip nga të gjitha grupmoshat janë jo-ekzistente. Shumica e popullsisë ortodokse nga Reka e Epërme që jeton jashtë rajonit është i ditur në gjuhën shqipe, si në zonat e ish-Jugosllavisë. Shumë pak prej tyre zbulojnë këtë informacion sepse, për shkak të perceptimeve negative të gjuhës shqip në mesin e shoqërive të atyre shtete ku ata tani jetojnë dhe integrimin e tyre në ta sepse kanë një prejardhje të përbashkët krishterë. Në mesin e popullatës maqedonas më të gjerë brenda Maqedonisë, pak vetëdija ekziston për një popullsi ortodokse, të cilat përdorin shqip si gjuhë e komunikimit të përditshëm. Për shkak të trashëgimisë së migrimit stinor për punë, tregti dhe emigrimit, Rekalinjtë me kalimin e kohës janë bërë shumëgjuhës në gjuhë të ndryshme si turqisht, greqisht, serbisht, bullgarisht, rumanisht, frëngjisht dhe anglisht.
Veshje femëror
parapamje|majtas|300x300px|Veshje femëror i Rekës së Epërme
Veshje tradicional e Rekës së Epërme, ndonëse ka ngjashmëri me veshje të zonave përreth, është i njohur për stilin e saj të veçantë rajonale dhe përdorimin e ngjyra të shumta, si dhe lule komplekse dhe modelet e tjera. Disa sende të veshjeve tradicional veshur nga gratë përfshijnë rroba si fustan dhe mbi këto ishte peshtelka ose përparëse shumëngjyrësh. Dollomba (shqipja standarde: dolloma) është mantelin të gjatë me ngjyrë të kuqe me mëngë të qëndisura me shumë motiv dhe rreth gjoksit me fije të verdhë ose argjendi të bardhë ishte konsiderua si një send i madh të veshjeve për gratë. Gratë myslimane kur ishin përjashta mbanin ferexhe që ishte mantil ngjyrë të zi ose blu e thellë me qëndisje shumëngjyrësh rreth gjoksit. Xhybeli, një jelek me shumë qëndisje të verdhë përgjatë gjoksit dhe anës të qafës, dhe një mitan (mintan), një jelek të ngushtë (shpesherë ngjyrë të zezë), me shumë qëndisje përgjatë mëngët. Tazlluka/t janë mbathurat të këmbës me shumë qëndisje mbi pëlhurë me ngjyrë të zezë ose të kuqe, janë të veshur mbi çorapet kalçin/t. Stoli të çmuara veshur prej gratë ishin si fshtura, një kësulë prej argjendi ose ari në formë tasi e gdhendur me motiv dhe florinj të varur ishte lidhur rreth belit. Qysteku është gjerdan prej argjendi me një zbukurim i varur ishte veshur rreth qafës, ndërsa të krishterët ortodoks veshin një gjerdan me krysh (kryq) prej argjendi. Stoli të tjerë për raste të veçanta si veshkat që ishin të veshur në ballin e përbërë nga rreshtat e florinjve të varur prej argjendit edhe patkojt veshur në anën e pasme të kokës me stolitë shtesë dhe dekorime. Vajzat e reja ndonjëherë vishnin një kunora (kurorë) bërë nga lule. Ndërsa korpa (shami) shumëngjyrësh është veshur sot prej vetëm disa gra. Femrat kryesisht mbajnë flokët e tyre në kërcajshe ose bisht shumëfishta flokesh shpesh të përbërë nga 5 deri 8 gërsheta të gershetuara në varësi të moshës mbajtur mbrapa kokës.
Veshje mashkullor
parapamje|220x220px|Dhëndëri shqiptar prej Reka e Epërme veshur me xhamadan dhe tirq, 1907 Veshjet mashkullore në Rekën e Epërme përbëhen nga këto rroba: kmisha (këmisha) dhe fanella. Veshur mbi ato rroba është një xhamadan, që është si një xhaketë burrash i shkurtër të ngushtë dhe i bardhë me qëndisje të zezë në anët. Xhybeli është jelek pa mëngë me shumë qëndisje të verdhë rreth gjoksit dhe qafës edhe mitani është jelek të ngushtë shpesh herë në ngjyrë të zezë me shumë qëndisje përgjatë mëngët. Tirgj (tirq) janë pantallona të bardhë prej leshi me vija të qëndisura zezë në anën nga beli deri kyçin e këmbës dhe me vija të zeza në anët të xhepave afër belit ishin të veshur nga të gjithë meshkujt. Këto pantallona janë të lidhur me një brez leshi dhe për të pasurit ishte tradita se ata në vend të kësaj vishnin një brez mdashi (brez mëndafshi) rreth belit. Kalçin/t janë çorape veshur në opinga, këpucë të bëra nga lëkurat e kafshëve. Mbi kokës meshkujt vishnin ptis (plis) që është kapelë të bardhë konik njohur edhe si qeleshe dhe në kohë antik si pileus.
Festat sekulare dhe ortodokse
Në Rekën e Epërme, një numër i pushimeve laike dhe fetare festohen. Dita Shumtanas (Shën Thanas/Tanush) është kremtuar gjatë muajit shkurt dhe shënuar nga një vakt i madh të përbërë prej sarma që është gjethe rrushi të mbushur me oriz dhe kikurama bërë nga drithërat. Në këtë ditë vajzat gjithashtu mblidheshin, argëtonin dhe gatuan një pastë të kripur quajtur fli. Ortodoksët të Niçpurit festojnë ditën Shumtanas më 31 janar (kalendari julian). Drejt fundit të shkurtit, myslimanët dhe krishterët bëjnë një ceremoni në të enjten e quajtur todore (trajta e shquar: todorja) që nënkupton Theodora. Aktivitetet e bëra kanë qenë të rrinjtë i fshatit udhëhequr me këngat për në shtëpinë e një grua të moshuar me lloj pëlhurash të vjetra dhe drugët prej një vegjë. Një zjarr i madh atje ishte ndezur dhe një todore (e njohur nga Rekalinjtë edhe si dozhdole) që është lloj dordolec ndërtuar prej drugët dhe shkopinj edhe veshur me rrobat femëror ishte parakaluar nëpër fshatin me këngat. Me kthimi në vendin prej ku parakalimi kishte nisur, todorja ishte veshur me rrobat të re dhe marrë edhe një herë rreth fshatit shoqëruar me këngët e dashurisë. Pas kësaj, rituali përsëritet për herë të tretë me todoren veshur me rrobat mashkullor. Në përfundim të ceremonisë, fshatarët do të merrnin drugët dhe shkopinjtë prap në shtëpitë të tyre. Ceremonia ishte menduar që të jetë i dobishëm në lidhje me krijimit artificial të shiut. Më 1 mars, Diten e Vers (Dita e Verës) ose dita e parë të pranverës kremtohet. Disa zakone ishin mbajtur që shënon ardhjen e pranverës gjatë shekullit 20. Për shembull, pas një fshehur dhe të kërkojë e vezëve të pazier, vajzat i vendosnin vezët mbi një zjarr për të parë çfarë perspektivat martesore mund të kishin në drejtim të thyerjes i menjëhershëm të vezës. Një vezë shpërthyer i ngadalshëm ishte marrë si një shenjë e keqe dhe martesa nuk kishte gjasa për atë vit të caktuar. Ndërsa zgjimi i shpejtë në mëngjesin e ditës ishte parë i rëndësishëm sepse kuptimi ishte që gjatë verës ato njerëz që zgjoheshin më vonë nuk do të përfitonin ditën me punë. Ndërsa kënduarit i një zog në mëngjes lajmëronte lumturinë, por duke parë një grua e moshuar në mëngjesit të atë kohës ishte parë si fat i keq. Një tjetër ritual ishte hedhja i hirit pa vërejtur nga fqinjët në oborrin e tyre për të shmangur pleshtat gjatë verës.
parapamje|Krua malor, Krakarnicë Në fund të prillit, shtëpitë tradicionalisht ishin të lyer me gëlqere në përgatitje për ditën Shingjergj (Shën Gjergj), e cila lajmëron ardhjen e verës dhe dita është shikuar si i rëndshëm për të dhënë bekime për gjashtë muajt e ardhshëm. Dy pasta të kripura ndurdhi dhe tengenica do të hahet nga të gjithë, sidomos fëmijët. Rrobat më të mira janë të veshur, qitje të synuar ishte ndërmarrë prej djemtë, ndërsa vajzat u mblodhën në livadhe të këndojnë, vallëzojnë dhe lëkundje më lëkundës të quajtur hujli bërë prej thurimë lidhur mbi një degë të pemës. Lule dhe degët e gjelbër ishin sjellë në shtëpi dhe dy degë ishin të vëna në çdo dritare dhe dyer. Adet i tjetër të mbajtur është vizitë në kroni, një krua malor që vendasit thonë është me fuqitë mbinatyror dhe i quajtur prej Rekalinjtë si biguer (trajta e shquar: bigor) që ka kuptimin si pus i shenjtë. Prej këtyre bigor Bigueri Vaut, Bigueri Niçpurit dhe Bigueri Reçit janë më të vizituar nga vendasit. Në Shingjergj, disa gra me probleme shkonin në një biguer. Atje pinë ujën të biguerit si një shërim për sëmundjet, papjellësi dhe/ose për të shmangur mingji (magji) të keqe dhe lënë një monedhë si një dhuratë për ndihmën e dhënë në krua. Në Kiçinicë, ortodoksët festojnë Shën Gjergj e Dimrit. Më 14 maj Shën Eremia ishte dita për të mbjellë groshë që farat ishin të lagur me ujë të shenjtë, e bekuar nga një prift dhe pas perëndimit të diellit të mbjellur në dheun. Gjatë mbrëmjes, fëmijët vendosnin zilet rreth qafave të tyre dhe vraponin jashtë shtëpisë dhe goditnin enët metalike për të përzënë gjarpërinjtë dhe urithët nga vendi. Zjarret gjatë natës ishin të ndezur për të ruajtur shtëpitë nga gjarpërinjtë.
parapamje|majtas|150x150px|Ikonostasi i kishës Shën Dhimitër, Vallkavi Festimi tjetër më pas ishte Shnkrysh (njohur në shqip me disa emra si Lartësimi i Kryqit, Ngritja e Kryqit dhe Ngadhënjimi i Kryqit të Shenjtë) që bie gjashtë javë para ditës Shmitr (Shën Dhimitër/Mitër). Kjo është njohur si një ditë të pushimit me adetët të ngjashme që ndodhin si në Shingjergj dhe me të ngrënit të ëmbëlsirës hallva. Shën Dhimitër është shenjtori mbrojtës i fshatrave Vallkavi dhe Nistrovë, ndërsa Shën Mëhill është shenjtori mbrojtës të fshatit Krakarnicë. Festat të tjera që kremtohen janë dita Shnkol (Shën Nikolla/Koll) dhe Blagavesht, (quajtur në shqip si Ungjillëzimi i Hyjlindëses Mari/Mëri) që është i njohur edhe nga myslimanët, për shkak të bashkëjetesës me popullsinë ortodokse. Kremtimi edhe nga myslimanët ndodhet dhe ata vizitojnë fqinjët e tyre ortodokse që i jepen atyre vezët të Pashkës ngjyrosura të kuq që janë të ngrënë edhe nga hoxha (imami) vendase. Për shkak të sinkretizmit të tillë fetar, në Rekën e Epërme traditat gojore mbajnë se se vezët të ngjyrosura simbolizonte gjakun e një shenjtori mysliman. Tjera adetët të ditës përfshinë vizitimi në çezmë të fshatit prej gra shtëpiake që mbushin qypat me ujë dhe shtuar me lule borzilok, një monedhë argjendi dhe sheqer. Qypat janë marrë në kishë dhe më vonë në shtëpi për të pirë familja. Gjatë pasditës dhe aty pranë në një livadh, një mbledhje festive mbaheshe ku femrat e pamartuara të veshur me rrobat e tyre të mira këndojnë dhe vënë unazat mbi barit. Bari ishte shkëputur me dhëmbët e tyre dhe vendosur në qypat me ujë të shenjtë që më vonë ishte dhënë kafshëve të fermës për të pirë dhe për të siguruar riprodhimin. Ndërsa pemët frutore ishin të lidhur me kashtë dhe kërcënuar me një sëpatë për të siguruar një korra të mirë. Më 4 dhjetor, Shën Mëria e Dimrit është kremtuar nga ortodoksët në fshatin Bibaj, ndërsa në Sencë ortodoksët kremtojnë ditën Shën Mëria e Vogël. Ndërsa në të njëjtën datë, ditën e festës Shën Barbara kremtohet në Beliçicë me bukë të bekuar dhe pjesëtuar në mesin e familjes.
Festat myslimane
parapamje|Xhamia e fshatit Vërbjan Sa për festimet fetar islame rreth kohës së Diten e Vers (Ditën e Verës), një festë e ngjashme të pranverës Sultan Nevrus (Sulltan Nevruz), mbahet për të përkujtuar ardhjen e lulëzimit të natyrës dhe fundin e dimërimit të kafshëve, një proces që shihet si një zgjim të jetës prej Perëndisë. Një ëmbëlsirë hallva është ngrënë edhe shpërndarë në të gjithë fshatin dhe dhënë atyre njerëz që janë nevojtarë. Gjithashtu, një unazë argjendi ishte varur mbi një pemë për të fituar adhurimin e Perëndisë nëse ajo por të përkuleshe dhe në agimin të mëngjesit së nesërmes ishte marrë mbrapa. Në natën, të moshuarit mirëmbajnë parësinë e lutjes ndaj Zotit dhe besohet se shpirtrat e të vdekurve kthyen në shtëpi. Myslimanët Rekalinj gjithashtu mbajnë Ramazan, Bajram i Madh dhe Bajram i Vogël. Gjatë Ramazanit ndodhet vizita në xhami dhe hallva shpërndahet nevojtarëve dhe të tjerët për të marrë në shtëpi dhe të ngrënë. Në mbrëmje lutjet islamike bëhen dhe para agimit të mëngjesit dy romë në bredhje me daulle dhe fyell i zgjuanë fshatarët për të ngrënë mëngjesin të Ramazanit i quajtur syfyr, në mënyrë që të jenë të gatshëm për ditën. Agjërimi e përditshme ndodhet për të gjitha me vetëm foshnjat duke u ushqyer. Pas perëndimit të diellit, ata romët me daulle do të paralajmeroje fundin e agjërimit çdo ditë dhe një darkë të Ramazanit quajtur yftar do të hahet, pasuar me lutjet islamike. Në ditën e 15 të Ramazanit, ëmbëlsira hallva është shkëmbyer midis fshatarëve dhe dhënë të varfërit edhe për të ngrënë në shtëpi, që veç prej këto ngjarje dita përgjithësisht nuk festohet. Në pragun të Bajramit, quajtur nga Rekalinjtë si verxhilia Bejrami (vigjilje i Bajramit), njerëzit do të lahet, të jepet rroba të reja, këpucë dhe sende të tjerë personale. Imami tregonte pakënaqësi për fjalën verxhilia (vigjilje), që përshkruante pragun i Bajramit. Në atë ditë, një njëri do shprehë arife për një njëri i tjetër dhe ta urojë me urimet të mira. Fëmijët do luajnë në qendër të fshatit dhe të rriturit të përgatitur bukë, ushqim tjetër dhe një pastë quajtur koleç. Një akt të bamirësisë quajtur fitr gjithashtu bëhet si dhënien e paratë për të varfërit apo imamit dhe festës më e madhe të Ramazanit është konsideruar jo e plotë pa këtë akt.
Fillimi të Bajramit nisën me festës fetare Bajram i Madh, të quajtur nga Rekalinjtë si Sheqer Bejrami që është i njohur globalisht si Eid el-Fitr. Kjo festim fillon me vizitat në agimit të mëngjesit në xhami dhe më pas me kremtimet dhe ushqim. Këto ritet shënojnë fundin e Ramazanit, ku një sheqer petak gjithashtu do të hahet. Burrat do të përshëndeten njëri-tjetrin me puthje në faqe, ndërsa të rinjtë do t'i përshëndetin gratë e moshuara me puthje të dorës së tyre dhe pastaj e përfundon këtë ritual me vendosjen të dorës e saj mbi ballin e tij. Përshëndetjet e shkëmbyera në kontekste të tilla janë: egsofsh Bejramin (gëzuar Bajramin), e cila përgjiget me fjalët: gaz paç, e qofsh shnosh (gaz/gëzuar paç, e qofsh shëndoshjen). Gjatë gjithë pjesën e mbetur të ditës, vizitat e ndërsjella bëhen ku sherbet do të shërbehet edhe me ëmbëlsirën bakllava midis njëri-tjetrin dhe me fqinjët ortodokse. Kjo festim fetare do të pasohet një kohë më vonë me një tjetër festë fetare Bajram i Vogël, të quajtur nga Rekalinjtë si Bejram, që është i njohur globalisht si Eid el-Adha. Gjashtë ditë para ditës, të moshuarit agjërojnë si është bërë edhe në Ramazan. Në këtë ditë megjithatë, një kurban apo sakrifikimi i një dash bëhet, pasuar me vizita në xhami dhe më vonë mishi të dashit shpërndahet midis të varfërit.
Origjina
Pozitat të ndryshme ekzistojnë për origjinën e popullsisë të Rekës së Epërmë brenda diturisë akademike lidhur me Ballkanit. Një nga autorët më të hershme për të shkruar për këtë çështje ishte gazetar serb Spiridon Gopčević. Në veprën e tij për Ballkanin që është tani diskredituar, Gopčević pohoi se banorët Rekalinjtë ishin "sllave të shqiptarizuar". Në fund të 1890-të Štilijan Čaparoski dhe folkloristi Panajot Ginoski, të dy nga Galiçnik, Reka e Poshtme pohuan se banorët Rekalinjtë flisnin një formë të korruptuar e gjuhës shqipe që ishte kuptuar vetëm nga vendasit dhe përmbante një përzierje fjalësh sllavisht dhe shqip. Gjuhëtari rus Afanisiy Selishchev në 1930 shkroi se banorët e Rekës së Epërme ishin sllave që iu nënshtruan shqiptarizimit, për shkak pjesërisht të disa toponimeve duke qenë variante të përkthyera prej formave sllave. Etnografi serb Toma Smiljanić nga Tresançe, Reka e Poshtme theksoi se në prag të Luftës së Parë Botërore Reka kishte 274 shtëpi vendase, 107 shtëpi me origjinë nga tokat që janë në Shqipëri e sotme arritur pas një periudhë të zgjatur dhe 9 shtëpi nga rajonet të tjera. Smiljanić pohoi se popullsia e Rekës të Epërme kishte prejardhjen kryesisht nga nëngrupi sllav të quajtur Mijak, të cilët ai i konsideroj si serbë që kishin pranuar gjuhën shqipe përzier me fjalë sllavisht. Për shkak të disa emrave atësinë e familjeve, filologu serb Dušan Nedeljković thoshte për disa familje Rekalinj të kishin origjinë vllahe që së bashku me origjinën sllave ishin të shqiptarizuar. Historiani Nick Atanasovski, i cili e bëri një studim të krahinës Rekë e Poshtme thotë se nënkrahinat e Rekës të Vogël, Poshtme dhe Epërme ishin nënshtruar prej islamizimit, edhe jo nga kolonizimit. Ndërsa antropologu Mirjana Mirčevska që e bëri studimin në Rekën e Epërme gjatë viteve 2000-të, thekson se popullsia mysliman dhe ortodoks ishte kryesisht me origjinë sllave maqedonase, me elemente të mundshme shqiptar në etnogjenezën e tyre. Mirčevska regjistroi traditat prej Rekalinjtë në Bogdë, Karkarnicë dhe Niçpur që ia atribuojnë themelimin e këtyre fshatrave të tre vëllezërve: Boge, Krako dhe Niko që kishin origjinën nga rajoni Koloshin që gjendet në Malin e Zi bashkëkohore. Gjatë shekullit të 18-të Mirčevska shkruan se popullsia u islamizua dhe shqiptarizua pas ardhjes së katolikëve dhe myslimanët shqiptar prej tokat në Shqipërinë e sotme. Mirčevska gjithashtu thekson se karakteri jo-sllave dhe origjina e disa individëve të Rekës së Epërme në defterët osman dhe familjet bashkëkohore Rekalinj janë për shkak të një origjinës vllahe. Kjo është e bazuar më emrat e kaluara dhe termat e gjuhës bashkëkohore në lidhje të farefisnisë të jenë me prejardhje nga vllahishtja dhe jo nga shqipja.
Periudha e mesme dhe vonë osmane
parapamje|majtas|150x150px|Fshati Shtirovicë, 1907 parapamje|150x150px|Xhandarmëria osmane në Rekën e Epërme, 1907 Pranimi i madh të fesë Islam ka ndodhur në Rekën e Epërme nga fundi i shekullit 18 dhe vazhdoi deri në mesin e shekullit 19. Fshati Shtirovicë ishte vendbanim i fundit, ku 30 familjet krishterë të mbetur pranuan fenë Islam në 1855. Kurse disa banorë mysliman dhe ortodokse Rekalinjtë ende ruajnë kujtimet për lidhjet farefisnor dhe paraardhësit përbashkëta të largët. Një popullsi e vogël katolik ishte gjithashtu i pranishëm në rajonin që buronte prej shqiptarë katolikë që kishin emigruar në Rekën e Epërme nga tokat e afërta të vendosura në Shqipërinë bashkëhor dhe më vonë u asimiluan. Për shkak të izolimit dhe kushteve të vështira së jetesës në Rekën e Epërmë, disa banorë u kthyen në banditizëm gjatë shekullit 18 dhe 19, ndërsa të tjerët migruan në qytetet dhe rajonet për punë. Në periudhën e vonë osmane, krahina më gjerë të Rekës u formuar si një nahije me qendër në fshatin Zheranicë që kishte zyrtarë administrativ dhe një garnizon të vogël ushtarak. Në periudhën e vonë osmane, fshatrat krishterë ortodokse të Rekës së Epërme kishin priftërinj bullgar apo serbe. Për shkak të çështjes maqedonas, këta priftërinj u zëvendësuan ndonjëherë me një ose tjetër në varësi të besnikërisë fluide kishtar e banorëve ortodoks të fshatrave. Ndërsa disa individë ortodokse Rekalinj si Josif Bageri kishin dhënë një kontribut të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
Periudha jugosllave
parapamje|150x150px|Në një livadh të ish-fshatit Tërnicë, një monument dedikuar për civilët dhe partizanët që vdiqën në Beleçicë, 1944 Sundimi osman vazhdoi deri Luftës së Parë Ballkanike (1912-13) kur me ardhjen e ushtrisë serbe Reka e Epërme u aneksua në shtetin Serb. Në 1913 shqiptarët mysliman të rajonit dhe udhëhequr nga Imam Malik Mema bënë kryengritje kundër forcave serbe dhe arritën të çlirojnë rajonin dhe gjithashtu disa fshatra në krahinën të Gostivarit. Gjatë Luftës së Parë Botërore, rezistenca vendas vazhdoi kur rajoni ra nën sundimin bullgar. Gjatë kësaj kohe të viteve 1912-1916, forcat serbe dhe bullgar i dogjën fshatrat Tërnicë, Reç, Dëbovë, Shtirovicë dhe Shtrezmir. Rajoni më vonë u bë pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë. Në vitin 1941, pas pushtimit të Jugosllavisë nga ana e fuqive të Boshtit, Reka e Epërme ishte bashkangjitur Shqipërisë nga Italia fashiste. Rezistenca komunist partizane doli nga fshatrat si Beliçicë që luftuan kundër forcave fashiste shqiptar Balli Kombëtar të cilat mbështetën të bashkëngjitet Reka e Epërme brenda Shqipërisë. Më 19 shtator 1944, pas 19 partizanët u kapën, ata së bashku me 17 fshatarët të Beliçicës u masakruan nga forcat balliste të kryesuar prej Aqif Reçani pranë tokat të ish fshatit Tërnicë. Pas Luftës së Dytë Botërore, Reka e Epërme u bë pjesë e Jugosllavisë komuniste. Reka e Epërme mbeti izoluar dhe të pazhvilluar që rezultoi me migrimet në qendrat e largëta urbane si në Beograd, Shkup dhe Gostivar edhe në vendet perëndimore.
Brenda maqedonisë
Reka e Epërme u bë pjesë e Republikës së Maqedonisë kur Republika Socialiste e Maqedonisë, një republikë brenda Jugosllavisë fitoi pavarësinë pas një referendum në 1991. Gjatë kryengritjes shqiptare në 2001, disa policia ushtarak maqedonas të vendosur në fshatin Tanushaj dëmtuan xhaminë e fshatit për të parandaluar përdorimin e saj të mundshëm nga luftëtarët e UÇK-së. Në kohët e fundit, ka pasur forma të ndryshme të rilindjes kulturore brenda Rekës së Epërme si festivalin Takimet e Rekës së Epërme, e cila u mbajt për herë të parë gjatë muajit gusht të vitit 2014 në fshatin Rimnicë. Ndërsa një shoqatë kulturore me emrin Josif Bageri është themeluar nga disa anëtarë Rekalinj të shquar prej të dy prejardhje mysliman dhe krishterë që synojnë ruajtjen socio-kulturore, historike dhe gjuhësore të trashëgimisë të Rekës së Epërme. Ndërkohë, në mesin të krishterëve Rekalinj ortodoks polemika janë ngritur mbi identitetin e tyre dhe me kishën. Për shembull, disa individë Rekalinj të shquar si Branko Manojli nga komuniteti krishterë ortodoks kanë deklaruar publikisht identitetin apo origjinën shqiptare, ndërsa të tjerët si Branisllav Sinadinovski kanë bërë thirrje për një kishë ortodokse shqiptar të jetë e pranishme në rajon. Kjo thirrje i fundit është takuar me një përgjigje të ftohtë dhe vakët prej më shumë të komunitetit ortodokse Rekalinj.
Drangaj
Drangaj është një fshat në Komunën Karinë, Rrethi i Peqinit, Qarku i Elbasanit, Shqipëri.
Charles Aznavour
Charles Aznavour, i lindur Shahnour Varinag Aznavourian më 22 maj 1924 - 1 October 2018, është një këngëtarë, kompozitor, aktivist publik dhe diplomat francez-armen. Ai ka shkruar më shumë se 800 këngë, dhe ka shitur më shumë se 300 milion albume. Aznavouri është një nga këngëtarët më të famshëm në Francë, dhe ndonjëherë quhet 'Frank Sinatra e Francës'.
Yusuke Omi
(lindur më 26 Dhjetor 1946) është një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 5 ndeshje dhe ka shënuar 1 gola.
Banesa e Çifutit Rr."Lef Sallata"
Banesa e Çifutit Rr."Lef Sallata" është një monument i trashëgimisë kulturore në rrethin e Vlorës, në qarkun e Vlorës, Shqipëri. Ky monument është i llojit "Arkitekture", i miratuar me numër "Nr. Vendimi 654, Dt. 09.11.2006".
Garunjë e Vogël
Garunjë e Vogël është një fshat në Komunën Karinë, Rrethi i Peqinit, Qarku i Elbasanit, Shqipëri.
Eizo Yuguchi
(4 Korrik 1945 – 2 Shkurt 2003) ishte një ish-futbollist japonez.
Masafumi Hara
(lindur më 21 Dhjetor 1943) është një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 5 ndeshje.
Ruch, Gironde
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Ruch (Shqip: Ruishi ; Ocitanisht: Ruish) është një komunë në departamentin Gironde në Nouvelle-Aquitaine në Francën jugperëndimore.
Banesa e Eqrem bej Vlorës
Banesa e Eqerem Bej Vlorës është një monument i trashëgimisë kulturore në rrethin e Vlorës, në qarkun e Vlorës, Shqipëri. Ky monument është i llojit "Arkitekture", i miratuar me numër "Nr. Vendimi 654, Dt. 09.11.2006".
Joe Cole
Joseph Michael Cole (lindur më 28 nëntor 1988) është një aktor anglez nga Kingston, Londër. Disa nga rolet e tij më të shquara përfshijnë: Luke në Skins, Tommy në Offender, John Shelby në Peaky Blinders, Marzin dhe Beckwith në Secret in Their Eyes, Reece në Green Room, Billy Moore në A Prayer Before Dawn, Frank në episodin "Hang the DJ" të Black Mirror, Sean Wallace në Gangs of London dhe Iver Iversen në Against the Ice.
Ante Vukasoviq
Ante Vukasović (Osijek, Kroaci, 9. Janar 1929.) është pedagog dhe komeniolog i njohur kroat. Është pensionuar si profesor i rregulltë universitar dhe konsulent shkencor. Jeton në Zagreb.
Biografia
Fillimisht punoi si mësues në një shkollë fillore në Shestanovc. Në Osijek, punoi si mësues në shkollën e mesme. Në Universitetin e Zagrebit dha mësim në statusin e profesorit në Degën e pedagogjisë të Fakultetit Filozofik në periudhën nga viti 1960 deri në vitin 1993. Nga viti 1979 ishte gjithashtu edhe këshilltar shkencor në të njëjtin institucion. Ante Vukasoviq është personaliteti më i njohur nga fusha e studimeve pedagogjike në Kroaci.
Aktiviteti
Interesimet e tij shtrihen në fusha të tilla si:
Vepra
1.     Utjecaj suvremene tehnike na koncepciju općeg obrazovanja, Doktorska disertacija, Zagreb, 1964.
2.     Radni i tehnički odgoj u općeobrazovnim školama, Zagreb, 1966.
3.     Utjecaj suvremene tehnike na koncepciju općeg obrazovanja, Zagreb, 1967.
4.     Vplyv sučasnej techniky na koncepciu všeobecneho vzdelania, Bratislava, 1968.
5.     Vychovno-vzdelavaci system v SFRJ, Poprad, 1968.
6.     Opće obrazovanje i reforma školskog sistema, Zagreb, 1968.
7.     Međusobni odnos razine obrazovanja, kvalifikacione strukture i produktivnosti rada, Zagreb, 1971.
8.     Radni i tehnički odgoj, Zagreb, 1972.
9.     Edukata e punes dhe e tehnikes ne shkollat e aresimit te pergjithshem, Prishtine, 1972.
10. Cjelodnevna škola – mogućnosti njenoga odgojnog i obrazovnog djelovanja, Zagreb, 1972.
11. Moralni odgoj, Zagreb, 1974.
12. Moralni razvitak djeteta, Zagreb, 1975,
13. Intelektualni odgoj, Zagreb, 1976.
Les Mutrie
Leslie Alan "Les" Mutrie (1 prill 1951 – 3 tetor 2017) ishte futbollist anglez.
Howard Hughes
Howard Robard Hughes, Jr. (24 dhejtor, 1905 – 5 prill, 1976) ishte një manjat i biznesit, ndërmarrës, investitor, pilot, inxhinier i aeronautikës, shpikës, regjisor dhe filantrop amerikan. Gjatë jetës së tij, ai njihej si pasaniku më i madh i vetë-bërë në botë. Si një manjat rebel i filmit, Hughes fitoi njohje në Hollywood nga fundi i viteve 1920, duke bërë filma me buxhet të madh dhe shpesh të debatueshëm si The Racket (1928), Hell's Angels (1930), Scarface (1932), dhe The Outlaw (1943).
Hughes formoi Hughes Aircraft Company në vitin 1932, duke punësuar një numër të madh të inxhinierëve dhe dizajnerëve. Ai e kaloi pjesën tjetër të viteve 1930 me vendosjen e disa rekodeve bodërore të shpejtësisë në ajër dhe duke ndërtuar Hughes H-1 Racer dhe H-4 Hercules. Ai gjithashtu e bleu dhe e zgjeroi Trans World Airlines (TWA, më pas u ble dhe u bashkua me American Airlines) dhe e bleu Air West, duke e riemëruar atë në Hughes Airwest. Hughes Airwest më vonë u ble dhe u bashkua me Republic Airlines.
Jeta e hershme
thumb|Foto e Hughes nga prilli i vitit 1912 Vendlindja e Hughes është regjistruar Humble ose Houston, Teksas. Data është gjithashtu e paqartë, edhe pse Hughes deklaroi se ditëlindja e tij ishte natën e Krishtlindjeve. Një certifikatë lindje, akt noterial i vitit 1941 i Hughes, i nënshkruar nga halla e tij Annette Gano Lummis dhe Estelle Boughton Sharp, eklaron se ai ka lindur më 24 dhjetor 1905, në Harris County, Texas.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-6" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-6"> [N 1]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-6" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-6">  Megjithatë, regjistrimi i tij i pagëzimit nga 7 tetor, 1906, në regjistrin e famullisë së Kishës Episkopale të Shën Gjonit në Keokuk, Iowa, ka shënuar lindjen e tij si 24 shtator, 1905, pa iu referuar vendit të lindjes.
Vdekja
Hughes është raportuar se ka vdekur më 5 prill, 1976, në 1:27 të mbrëmjes, në bordin e një avioni të zotëruar nga Robert Graf dhe i pilotuar nga Jeff Abrams. Ai ishte rrugës nga Acapulco Fairmont Princess Hotel në Meksikë për në Spitalin Metodist në Houston, Texas. Llogari të tjera tregojnë se ai vdiq në fluturim nga Freeport, Grand Bahama, në Houston.
María Isabel Gómez Bell
Baby Bell (e lindur si María Isabel Gómez Bell; 26 janar 1943 - 2000) ishte aktore dhe këngëtare meksikane e lindur në Argjentinë. Ajo ishte e njohur për rolin e saj në filmin Cada quién su lucha.
Prekashtica
Prekashticë (serbisht: Прекашница/Prekašnica) është fshat në komunën e Prokuplës, Serbi.
Lilias Armstrong
Lilias Eveline Armstrong (29 shtator 1882)- 9 dhjetor 1937) ishte një fonetikiste angleze. Ajo punoi në University College London, ku arriti gradën e lexuesit. Armstrong është më e njohur për punën e saj në intonacionin anglez, si dhe fonetikën dhe tonin e Somalishtes dhe Kikuyu. Libri i saj mbi intonacionin anglisht, i shkruar me Ida C. Ward, ishte në shtyp për 50 vjet.
Armstrong u rrit në Anglinë Veriore. Ajo u diplomua në Universitetin e Leeds, ku studioi frëngjisht dhe latinisht. Ajo dha mësim frëngjisht në një shkollë fillore në periferi të Londrës për një kohë, por më pas u bashkua me Departamentin e Fonetikës të Kolegjit Universitar, të kryesuar nga Daniel Jones. Punimet e saj më të shquara ishin libri A Handbook of English Intonation, i shkruar bashkë me Ward më 1926, gazeta e vitit 1934 "Struktura Fonetike e Somalisë" dhe libri Struktura Fonetike dhe Tonale e Kikuyu, botuar pas vdekjes në 1940 pasi ajo vdiq nga një goditje në 1937 në moshën 55 vjeç.
Mësimdhënia dhe ligjërimi
alt=A Georgian-style terrace house (townhouse) with the number 21 on one of its doors|parapamje|Sheshi 21 Gordon, "Arti Aneksi I". Shtëpia e Departamentit të Fonetikës së Kolegjit Universitar duke filluar në 1922. Armstrong për herë të parë dha mësim fonetikë në vitin 1917 në kursin veror të Daniel Jones për misionarët; edhe më parë, Jones kishte planifikuar t'i jepte Armstrong një pozitë me kohë të plotë në Departamentin e Fonetikës të Kolegjit Universitar. Këto plane u vunë përkohësisht në pritje kur Këshilli i Qarkut në Londër vendosi kundër një rritjeje buxhetore për departamentin në tetor, por në nëntor 1917, Jones emëroi Armstrong për të marrë një leksion të përkohshëm, me kohë të pjesshme, të cilin ajo filloi në shkurt 1918. Ajo më në fund ishte në gjendje të punojë me kohë të plotë në fillim të vitit akademik 1918–1919, duke u bërë asistentja e parë me kohë të plotë e Departamentit të Fonetikës. Armstrong u bë pedagog në vitin 1920, pedagog i vjetër në 1921, dhe lexues në 1937. Promovimi i saj në lexues u njoftua në The Times dhe The Universities Review. Armstrong herë pas here jepte mësim në Shkollën e Studimeve Orientale. Kur Jones u desh të merrte një pushim të nëntë muajve të parë të vitit 1920, Armstrong u bë shefi i departamentit në vend të tij. Gjatë kësaj kohe, ajo intervistoi dhe pranoi studentë në departament. Pozicione të tjera që ajo mbajti në Kolegjin Universitar ishin Kryetari i Komitetit Refektor dhe Sekretarja e Dhomës së Përbashkët të Stafit të Grave. Shoqëritë e mësuara që Armstrong i përkiste përfshinin Shoqatën Ndërkombëtare Fonetike, Shoqatën e Gjuhëve Moderne, dhe Kongresin Ndërkombëtar të Shkencave Fonetike.
Shkrim dhe hulumtim
Në vitin 1923, Le Maître Phonétique rifilloi botimin dhe filloi serinë e tij të tretë. Armstrong u rendit si secrétaire de rédaction ( nënshtruesi ) duke filluar nga numri korrik – shtator 1923 (Ser. 3, Nr. 3); ajo e mbajti këtë pozicion gjatë gjithë numrit janar – mars 1936 (Ser. 3, Nr. 53). Armstrong kishte një rol të rëndësishëm në rinovimin e revistës dhe të Shoqatës Ndërkombëtare Fonetike, aktivitetet e së cilës vareshin nga botimi i revistës. Ajo shkroi komente të ndryshme të librave në seksionin  ( Comptes rendus, "Raporte") të revistës, si dhe transkriptime fonetike të teksteve angleze në  ( Partie des élèves, "Student's section") ").
Grykesh i Madh
është një fshat në Komunën Pajovë në Rrethin e Peqinit në Shqipëri.
Jabllanica (Bosnje)
djathtas|parapamje|300x300px|Hajdučka Vrata parapamje|300x300px|Ura e Neretvës, e shkatërruara gjatë së ashtuquajturës  Ofanziva e Katërt Armike në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe e rikrijuar për xhirimin e filmit, "Beteja e Neretvës, në vitin 1969. Jabllanicës është një qytet dhe komunë në qendër të Bosnjë dhe Hercegovinës. Qyteti shtrihet pranë lumit Neretva dhe Jliqenit të Jabllanicës. Jabllanica është një pjesë e Kantonit Hercegovina-Neretva. djathtas|parapamje|300x300px|Stećci, Risovac, Bosnja dhe Hercegovina djathtas|parapamje|300x300px|Donje Paprasko, Bosnja dhe Hercegovina.
Gjeografia
Llartësia mbidetare e Jabllanicës është 202 m mbi nivelin e detit. Rreth 69% e komunave 301 km2 është zonë e pyllëzuar. Liqeni i Jabllanicës është shumë i rëndësishëm si në aspektin gjeografik ashtu edhe në ate ekonomikë.
Vendbanimet
• Baqina • Bijela • Çehari • Çivel • Djevor • Dobrigoshqe • Dobrinja • Doljani • Donja Jabllanica • Donje Paprasko • Dragan Selo • Gllodnica • Glogoshnica • Gornje Paprasko • Jabllanica • Jelaçiqi • Kosne Lluka • Krstac • Lendava • Llug • Mirke • Mrakovo • Ostrozhac • Poda • Ravna • Risovac • Rodiqi • Sllatina • Soviqi • Shabančiqi • Shanica • Zllate dhe Zhugliqi.
Jan Evstrat Vithkuqari
Jan Evstrat Vithkuqari (ca.1755-1822) ishte një dijetar, edukator, dhe përkthyes shqiptar.
Jeta
Ai lindi në Vithkuq, Shqipëria e Jugut ndoshta në 1755. Ai studioi në Akademinë e Re të Voskopojës, ku punoi si mësues. Ai gjithashtu punoi si mësues në Arta, Përmet dhe Janinë. Përveç shqipes ai dinte anglisht dhe greqisht.
Ai shkroi një libër gramatikor të gjuhës shqipe dhe ishte bashkautor i një fjalori anglisht-greqisht-shqip me 2000 fjalë të përfshira në Researches in Greece nga William Martin Leake botuar në vitin 1814.
Jorgos Babinjotis
Biografia
Ai lindi në Athinë, në vitin 1939. Ai u diplomua në gjimnazin e 9-të të djemve të Athinës dhe më pas studioi filologji në Shkollën Filozofike të Universitetit të Athinës. Në vitin 1962 ai fitoi diplomën bachelor në Universitetin e Athinës dhe vazhdoi studimet në Greqi dhe Gjermani. Para 35 vjetorit të tij, ai u bë profesor i rregullt i gjuhësisë në Departamentin e Filologjisë të Shkollës Filozofike të Universitetit të Athinës. Në 1991 ai u zgjodh president i Seksionit Filologjik të Shkollës Filozofike dhe në 2000 ai u zgjodh rektor i Universitetit të Athinës, një pozicion që e mbajti deri në 2006.
Ai është gjithashtu president i Shoqatës Arsimore Arsakeio-Tositseio Schools (Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία Αρσακείων-Τοσιτσείων Σχολείων), president i këshillit drejtues të Fondacionit Grek të Qytetërimit (Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού) dhe president i Shoqatës së Gjuhësisë së Athinës (Γλωσσική Εταιρεία των Αθηνών). Në vitin 2009 ai u caktua menaxher i Këshillit të Arsimit Fillor dhe të Mesëm (Këshilli Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης) dhe ai punon për ndryshimet e sistemit të provimeve në shkollat e mesme greke (Lice) që lejojnë studentët të ndërmarrin arsimin e lartë. Ai shpesh shkruan artikuj për gazetën e përditshme To Vima dhe ishte gjithashtu këshilltar shkencor për televizionet publike greke. Ai menaxhon Qendrën e Leksikologjisë (Κέντρο Λεξικολογίας) e cila në 1998 botoi Fjalorin e Greqishtes së Re (Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας), i cili gjithashtu është bërë i njohur si "fjalori Babiniotis".
Më 7 Mars 2012, ai u emërua Ministër i Arsimit Kombëtar dhe Çështjeve Fetare në kabinetin e koalicionit të Kryeministrit Lucas Papademos, një post të cilin e mbajti deri më 17 maj 2012.
Andrea Ekonomi
Andrea Ilia Ekonomi (14 korrik 1879 - 11 mars 1934) ishte një mësues shqiptar, patriot dhe intelektual. Së bashku me Pal Xhumarin, ai përfaqësoi Kavajën në Kongresin e Kishave të Beratit në 1922.
Jeta
Andrea Ekonomi lindi në Kavajë në familjen e njohur Ekonomi. Pas përfundimit të studimeve në shkollën lokale greke në vendlindjen e tij ai vazhdoi të studionte për një periudhë të shkurtër në Rumani. Ai u kthye në shtëpi në 1902 dhe filloi të mësonte shqip të shkruar për popullsinë vendase pavarësisht nga të papëlqyerat nga autoritetet qendrore osmane. Ekonomi më vonë do të transferohej në Egjipt dhe atje u njoh me intelektualët Jani Vruho dhe Thanas Tashko. I bindur të kthehej në shtëpi nga autoritetet osmane, ai u transferua në qytetin jugor të Gjirokastrës në 1908 ku hapi shkollën e parë zyrtare sekulare të gjuhës shqipe atje, "Iliria". Në 1913, ai u zgjodh president i shoqërisë "Ditunia" e cila luftonte për të promovuar arsimin në një nivel kombëtar. Pas largimit të Princit Wied si shumë shqiptarë të tjerë, Ekonomi migroi në Bari, Itali. Ai u kthye në shtëpi në 1920 dhe dy vjet më vonë u zgjodh si një nga delegatët për të përfaqësuar Kavajën në Kongresin e Kishës të Beratit, i cili themeloi Kishën Ortodokse Shqiptare autonome. Ekonomi vdiq papritur dhe me dyshim në vitin 1934 në një spital në Tiranë. Më 26 nëntor 1962, ai u dha pas vdekjes Urdhrin "Për Detyrat Patriotike Klasa III". dhe më 10 dhjetor 1992, iu dha titulli "Mësues i Popullit".
Teruo Nimura
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 5 ndeshje.
Yvrac
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Yvrac (Ocitanisht: Ivrac ; Shqip: Ivra) është një komunë në departamentin Gironde në Nouvelle-Aquitaine në Francën jugperëndimore.
Rosalind Franklin
Rosalind Elsie Franklin (25 korrik 1920 - 16 prill 1958) ishte një kimiste Angleze dhe kristalografe X-ray që kontribuoi në të kuptuarit e strukturave molekulare të ADN-së (acid deoksiribonukleik), RNA (acid ribonukleik), viruset, qymyr, dhe grafit. Megjithëse veprat e saj mbi thëngjillin dhe viruset u vlerësuan gjatë jetës së saj, kontributet e saj në zbulimin e strukturës së ADN-së u njohën kryesisht pas vdekjes.
E lindur në një familje hebraike të shquar britanike, Franklin u arsimua në një shkollë private në Norland Place në West London, në Sussex dhe Shkolla e Vajzave të Shën Palit në Londër. Pastaj studioi Shkenca Natyrore në Newnham College, Cambridge, nga e cila u diplomua në vitin 1941. Duke fituar një bursë kërkimore, ajo u bashkua me laboratorin e kimisë fizike të Universitetit të Kembrixhit nën udhëheqjen e Ronald George Wreyford Norrish, i cili e zhgënjeu për mungesën e entuziazmit. Për fat të mirë, Shoqata Britanike e Hulumtimit të Shfrytëzimit të Qymyrit (BCURA) i ofroi asaj një pozicion kërkimor në vitin 1942 dhe filloi punë në qymyr. Kjo e ndihmoi atë që të fitonte një Ph.D. në vitin 1945. Ajo shkoi në Paris në vitin 1947 si një chercheur (studiuese e pas-doktoraturë) nën udhëheqjen e Jacques Mering në Laboratorin Qendror të Shërbimeve Kimike de l'Etat, ku ajo u bë një kristalografe X-ray. Ajo u bë bashkëpunëtore kërkimi në King's College në Londër në vitin 1951 dhe punoi në studimet e shpërndarjes me rreze X, të cilat përfundimisht do të lehtësonin teorinë e dyfishtë spirale të ADN-së. Në vitin 1953, pas dy vjetësh, për shkak të mosmarrëveshjes me drejtorin, John Randall dhe më shumë me kolegun Maurice Wilkins, ajo u detyrua të shkonte në Kolegjin Birkbeck. Në Birkbeck, J. D. Bernal, kryetar i departamentit të fizikës, i ofroi asaj një ekip të veçantë kërkimi. Ajo vdiq në vitin 1958 në moshën 37 vjeç për shkak të kancerit të vezoreve.
Franklin është më e njohur për punën e saj në imazhet e difraktimit të X-ray të ADN-së, ndërsa në King's College në Londër, që çoi në zbulimin e spirales së dyfishtë të ADN-së, për të cilën James Watson, Francis Crick dhe Maurice Wilkins ndanë Çmimin Nobel në Fiziologji ose Mjekësi në vitin 1962. Watson sugjeroi që Franklin do të ishte dhënë në mënyrë ideale një Çmim Nobel në Kimi, së bashku me Wilkins, por Komiteti Nobel nuk bën nominime pas vdekjes.
Pas përfundimit të punës së saj në ADN, Franklin udhëhoqi punën fillestare në Birkbeck në strukturat molekulare të viruseve. Anëtarja e saj e ekipit Aaron Klug vazhdoi kërkimet e saj, duke fituar Çmimin Nobel në Kimi në vitin 1982.
Jeta e hershme
Franklin ka lindur më 25 korrik 1920 në 50 Chepstow Villas, Notting Hill, Londër në një familje Britanke Hebrenjsh të pasur dhe me ndikim.
Babai i saj ishte Ellis Arthur Franklin (1894-1964), një bankier tregtar, liberal i Londrës, i cili u edukua në Kolegjin e Punës të Qytetit (Working Men's College) dhe nëna e saj ishte Muriel Frances Waley (1894-1976). Rosalind ishte vajza e madhe dhe fëmija i dytë në familjen e pesë fëmijëve. Davidi (i lindur në vitin 1919) ishte vëllai më i madh; Colin (i lindur në vitin 1923), Roland (i lindur në vitin 1926) dhe Jenifer (e lindur në vitin 1929) ishin vëllezërit e motrat e saj më të vegjël.
Xhaxhai i babait të saj ishte Herbert Samuel (më vonë Viscount Samuel), i cili ishte Minister në vitin 1916 dhe i pari çifut i ushtruar për të shërbyer në Kabinetin Britanik. Halla e saj, Helena Caroline Franklin, e njohur në familje si Mamie, ishte e martuar me Norman de Mattos Bentwich, i cili ishte Prokurori i Përgjithshëm në Mandatin Britanik të Palestinës. Helen Caroline Franklin ishte aktive në organizimin e sindikatave dhe lëvizjen e votimit të grave dhe më vonë ishte anëtare e Këshillit të Qarkut në Londër. Xhaxhai i saj, Hugh Franklin, ishte një tjetër figurë e shquar në lëvizjen e të drejtës së votimit, edhe pse veprimet e tij, ngatërruan familjen Franklin. Emri i mesit Rosalind, "Elsie", ishte në kujtim të gruas së parë të Hugut, e cila vdiq në pandeminë e gripit spanjoll të vitit 1918. Familja e saj ishte e përfshirë në mënyrë aktive në Kolegjin e Punës të Qytetit, ku babai i saj mësoi lëndët e elektricitetit, magnetizmin dhe historinë e Luftës së Parë Botërore gjatë mbrëmjeve, duke u bërë më vonë zëvendës-drejtor.
Prindërit e Franklin ndihmuan në vendosjen e refugjatëve hebrenj nga Evropa, të cilët i kishin shpëtuar nazistëve. Ata morën dy fëmijë hebrenj në shtëpinë e tyre dhe njëri prej tyre, një austriak nëntë vjeçar, Evi Eisenstädter, ndau dhomën me Jeniferin. (Babai i Evit Hans Mathias Eisenstädter ishte burgosur në Buchenwald, dhe pas çlirimit, familja pranoi mbiemrin "Ellis".)
Edukimi
Që nga fëmijëria e hershme, Franklin tregoi aftësi të jashtëzakonshme skolastike. Në moshën gjashtë vjeçare, ajo u bashkua me vëllain e saj Roland në Norland Place School, një shkollë private në West London. Në atë kohë, tezja e saj Mamie (Helen Bentwich) e përshkroi atë te burri i saj: "Rosalind është jashtëzakonisht e zgjuar - shpenzon tërë kohën duke bërë aritmetikë për kënaqësi dhe pa dyshim i merr shumat e saj të drejta." Ajo gjithashtu shfaqi interes në kriket dhe hokej. Në moshën nëntë vjeçare, ajo hyri në një shkollë me konvikt, Shkolla Lindores për të Rinj Zonja në Sussex. Shkolla ishte pranë bregdetit, dhe familja donte një mjedis të mirë për shëndetin e saj delikat. Ajo ishte njëmbëdhjetë vjeç kur shkoi në Shkollën e Vajzave të Shën Palit, West London, një nga shkollat ​​e pakta të vajzave në Londër që mësonin fizikë dhe kimi. Në Shën Pal ajo shkëlqeu në shkencë, në latinisht dhe në sport Ajo gjithashtu mësoi gjermanishten dhe u bë e rrjedhshme në frëngjisht, një gjuhë që më vonë do ta gjente të dobishme. Ajo kryesonte klasat e saj dhe fitoi çmime vjetore. Dobësia e saj e vetme edukative ishte në muzikë, për të cilën drejtori i shkollës muzikore, kompozitori Gustav Holst, njëherë i bëri thirrje nënës së saj për të pyetur nëse ajo mund të ketë vuajtur nga problemi i dëgjimit. Me gjashtë nderime, ajo kaloi matrikulacionin saj në vitin 1938, duke fituar një bursë për në universitet. Babai i saj i kërkoi t'ia jepte bursën një studenti të merituar refugjatësh.
Cambridge dhe Lufta e II-të Botërore
Franklin shkoi në Newnham College, Cambridge në vitin 1938 dhe studioi kimi në Shkencat Natyrore. Atje ajo u takua me spektroskopistin Bill Price, i cili ka punuar me të si një demonstrues laboratorik dhe i cili më vonë u bë një nga kolegët e saj të lartë në King's College London. Në vitin 1941, ajo u nderua e dyta në klasë nga provimet e saj përfundimtare. Nderimi u pranua si një diplomë bachelor në kualifikimet për punësim. Cambridge filloi dhënien e titujve Bachelor në Arte dhe në Shkencë. dhe gradës Masternë Arte dhe në Shkencë për gratë nga viti 1947, dhe të diplomuarit e mëparshëm në mënyrë retroaktive i morën këto. Në vitin e saj të fundit në Cambridge, ajo u takua me një refugjat francez Adrienne Weill, ish-student i Marie Curie, i cili pati një ndikim të madh në jetën dhe karrierën e saj dhe e ndihmoi të përmirësonte frëngjishten e saj të folur.
Franklin i'u dha një bursë kërkimore në Kolegjin Newnham, me të cilën u bashkua me laboratorin fizik-kimisë në Universitetin e Kembrixhit për të punuar nën Ronald Norrish, i cili më vonë fitoi çmimin Nobel në Kimi. Në një vit pune të saj atje, ajo nuk pati shumë sukses. Siç përshkruhet nga biografi i tij, Norrish ishte "kokëfortë dhe gati pervers në argument, mbizotërues dhe i ndjeshëm ndaj kritikave". Ai nuk mund të vendoste për atë çfarë të punonte, dhe në atë kohë po dorëzohej nga pirja e rëndë. Franklin shkroi se ai e bëri atë që ta përbuzte plotësisht. Duke dhënë dorëheqjen nga laboratorja e Norrish, ajo plotësoi kërkesat e Veprave të Shërbimit Kombëtar duke punuar si asistente e një kërkimi në Shoqatën e Kërkimit të Shfrytëzimit të Qymyrit në Mbretërinë e Bashkuar (BCURA) në vitin 1942. BCURA ishte vendosur në Rezervën e Coombe Springs pranë Kingston Thames pranë kufirit jugperëndimor të Londrës. Norrish veproi si këshilltar i ushtrisë në BCURA. John G. Bennett ishte drejtor. Marcello Pirani dhe Victor Goldschmidt, të dy refugjatë nga nazistët, ishin konsulentë dhe dhanë leksione në BCURA ndërsa Franklin punoi atje. Gjatë hulumtimit të saj në BCURA, ajo qëndroi në shtëpinë e konviktit të Adrienne Weill në Cambridge, derisa kushërira e saj, Irene Franklin, kërkoi të bashkohej me të në një shtëpi të liruar të xhaxhait të saj në Putney. Me Irene, ajo vullnetarisht u bë një drejtuese e sulmeve ajrore dhe rregullisht bëri patrullime për të parë mirëqenien e njerëzve gjatë bastisjeve ajrore.
Karriera dhe kërkimet
Franklin e kaloi karrierën e saj duke punuar në Londër dhe Paris.
Paris
Me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore në vitin 1945, Franklin kërkoi ndihmë nga Adrienne Weill për të njoftuar hapjen e vendeve të punës për një "kimist-fizik që di shumë pak kimi fizike, por shumë për vrimat në qymyr". Në një konferencë në vjeshtën e vitit 1946, Weill e prezantoi atë te Marcel Mathieu, drejtor i Qendrës Kombëtare të Kërkimit Shkencor (CNRS), rrjeti i instituteve që përbëjnë pjesën më të madhe të laboratorëve të kërkimit shkencor të mbështetur nga qeveria franceze. Kjo çoi në emërimin e saj me Jacques Mering në Laboratorin Qendror të Shërbimeve Kimike de l'État në Paris. Ajo u bashkua me laboratorin (siç u tha nga stafi) i Mering më 14 shkurt të vitit 1947 si një nga 15 kërkuesit
Mering ishte një kristalograf X-ray i cili aplikoi difraktimin e rrezeve të X-ray në studimin për pëlhurën me fije artificiale dhe substancave të tjera amorf, në dallim nga mijëra kristale të rregullta që ishin studiuar me këtë metodë për shumë vite. Ai i mësoi asaj aspektet praktike të aplikimit të kristalografisë me rreze X në substanca amorfike. Kjo paraqiti sfida të reja në kryerjen e eksperimenteve dhe interpretimin e rezultateve. Franklin i zbatoi ato për problemet e mëtejshme që lidhen me qymyrin, në veçanti ndryshimet në rregullimin e atomeve kur ajo konvertohet në grafit. Ajo botoi disa dokumente të mëtejshme mbi këtë punë e cila është bërë pjesë e rrjedhës së fizikës dhe kimisë së thëngjillit. Kjo vepër u mbulua në një monografi të vitit 1993, dhe në manualin e botuar rregullisht Kimia dhe Fizika e Karbonit. Mering vazhdoi studimin e karbonit në forma të ndryshme, duke përdorur difraksionin me rreze X dhe metoda të tjera.
King College në Londër
Në vitin 1950, Franklin iu dha një mundësi trevjeçare Turner & Newall Fellowship për të punuar në King's College London. Në janar të vitit 1951, ajo filloi të punonte si bashkëpunëtore kërkimore në Këshillin e Kërkimit Mjekësor (MRC) në Njësinë e Biofizikës, drejtuar nga John Randall. Ajo u caktua fillimisht për të punuar në shpërndarjen e rrezeve të proteinave dhe lipideve në zgjidhje, por Randall e ridrejtoi punën e saj tek fibrat e ADN-së për shkak të zhvillimeve të reja në këtë fushë dhe ajo duhej të ishte studiuesja e vetme e përhapjes eksperimentale në King në atë kohë. Randall bëri këtë ndryshim, madje edhe para se të fillonte të punonte në King's, për shkak të punës së fillestare në vijim nga Maurice Wilkins dhe Raymond Gosling - një. student i Ph.D i caktuar për ta ndihmuar atë.