cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arkitektura Mogule
Dinastia Mogule u vendos pas fitores së Baburit në Panipat në vitin 1526. Gjatë mbretërimit të tij pesë-vjeçar, Baburi i kushtoi interes të konsiderueshëm ndërtimit, megjithëse vetëm pak shembuj kanë mbijetuar. Nipi i tij, Akbari ndërtoi gjerësisht dhe stili u zhvillua fuqishëm gjatë mbretërimit të tij. Midis arritjeve të tij ishte Varri i Humayunit (për babain e tij), Fortesa e Agras, qyteti i fortifikuar i Fatehpur Sikrit dhe Buland Darwaza. Djali i Akbarit, Jahangiri ndërtoi Kopështet e Shalimarit në Kashmir. Arkitektura Mugale e arriti kulmin e saj gjatë mbretërimit të Shah Jahanit, që ndërtoi Xhaminë Xhama, Fortesën e Kuqe, Kopshtet e Shalimarit në Lahore dhe monumentin më të famshëm Mugal, Taxh Mahalin, ashtu si dhe shembuj të tjerë mjeshtëror të të këtij stili. Ndërsa djali i Shah Jahanit, Aurangzebi ndërtoi ndërtesa si Xhamia Badshahi në Lahore, mbretërimi i tij përputhet me rënien e Arkitekturës Mogule dhe vetë perandorisë.
Huazime nga arkitektura para-mogule
Elemente të shumta të pranishme në arkitekturën indiane përpara epokës Mogule do të rimerreshin gjatë periudhës perandorake. Në veçanti përmenden:
Periudha e Baburit dhe Humayunit
Nga kjo periudhë kanë mbijetuar pak vepra, megjithëse të denja për interes të veçantë. Baburi (1526 -1530) kujtohet si ai që futi në Indi chahar baghun (persisht = چهارباغ, chahār bāgh), dmth. ndarjen në katër sektorë përgjatë dy akseve kryesore perpendikularë. Megjithatë, nuk ekzistojnë ndërtesa që të lidhen me patronazhin e tij. Humayuni (1530-1540 dhe 1555-1556) është i famshëm pasi urdhëroi ndërtimin e fortesës së Din Panâhut në Delhi në vitin 1533. Është i sigurtë patronazhi i tij ndaj ndërtimit të ndërtesave të ndryshme por është e vështirë të dallohen nga ato të ndërtuara nga Sher Shah Suri - në gjuhën pashtu = شیر شاہ سوری - Šīr Šāh Sūrī - (1486-1545), që mbretëroi midis vitit 1540 dhe atij 1545 dhe nuk ishte Mogul. Mendohet se bëri fortifikimin e Purana Qilas (fortesa e vjetër) së fortesës së Din Panahut, të cilës do ti shtonte edhe një xhami, Xhamia Qalʿai Kunah: është e pranishme në këta monumente, stilema e yllit me gjashtë cepa, por e paraqitur akoma me karakteristika para-mogule. Në brendësi të xhamisë janë kombinuar trajta të lindjes së mesme (plani me sallë të vetme, përdorimi i gurit të kuq ranor pranë mermerit të bardhë) me karakteristika hindu (ballkone, linja të lakuara, mbulime të sheshta). Sher Shahu ka porositur edhe një varr monumental në Bihar, të ndërtuar midis vitit 1538 dhe atij 1545 me planimetri tetëkëndore, në tre nivele, me përmasa befasuese me diametër 41,5 metrash.
Periudha e Akbarit (1556-1605)
Monumenti i parë i madh i ndërtuar nga Akbari, Varri për të atin, Humayunin në Delhi, është ndërtuar në qendër të një kopështi të madh në chahar bagh, në kryqëzim të dy akseve kryesore. Varri është ndërtuar në një platformë me faqe 99 metra dhe lartësi prej 6,50 metra që përfshin në tërësi 124 dhoma me kupola, të cilat janë varre të po aq anëtarëve të familjes perandorake mogule që jetuan midis shekullit të XVI dhe të XIX. E karakterizuar nga guri i kuq ranor dhe mermeri i bardhë, varri zhvillon një planimetri qendrore të zakonshme për Mogulët të konsideruar në Iran hasht bihisht, dmth. tetë parajsat: tetë hapësira që rrethojnë një të nëntë qendrore. Varri zhvillohet në dy nivele dhe përzien ndikime timuride (prania e iwanit, dekorime me yll me gjashtë cepa) dhe hindu. Në përzierie e tillë elementesh është e zakonshme nën mbretërimin e Akbarit, duke theksuar më tej mendësinë e tij të hapur. Ndërsa Delhi qe kryeqyteti i paraardhësit të tij, Akbari në fillim zgjodhi Agran (të riemërtuar në mënyrë të përkohshme Akbarabad, qyteti i Akbarit), më pas ndërtoi një qytet të ri nga fillimi, Fatehpur Sikrin, dyzetë kilometra nga vetë Agra. Në vazhdim do të braktisej në vitin 1585 në favor të Lahores deri në rikthimin përsëri në Agra në vitin 1598, duke lënë në secilin nga këta qytete dëshmi të rëndësishme arkitekturore. Ndërtues i madh, Akbari promovoi ndërtimin e fortesave, pallateve dhe rezidencave dytësore edhe në qytete të tjera të shumta. Akbari ndërtoi edhe ura si për shembull Ura Shahi në Jaunpur e ndërtuar gjatë mbretërimit të tij.
Agra
Agra ndodhet dyqint kilometra në jug-lindje të Delhit, përgjatë lumit Yamuna. Ekzistonte që më parë një fortesë në vendin që Akbari zgjodhi si kryeqytetin e tij të ri: me plan të parregullt, pak a shumë gjysëm-rrethor, ishte ndërtuar nga Lodisët. Sovrani mogul u vendos për të vazhduar kështu rregullimet dhe modernizimet: nisi kështu, në vitin 1565, të zëvendësonte muret me tulla me gurë të kuq ranorë, aty ku hapet në perëndim porta e Amar Singhut. Kjo, në vazhdim do të vishej së jashtmi, si gjithë muret rrethuese, nën mbretërimin e Aurangzebit, por porta e brendshme mbeti deri sot si në kohën e Akbarit, e dekoruar me qeramika me qelq blu. Një portë e dytë, porta e Delhit, ndërpret murin në perëndim. Në fortesë u ndërtuan shumë ndërtesa, përveç pesëqint nga Abu'l-Fazl, por pjesa më e madhe e këtyre u shkatërrua në periudhën e Shah Jahanit. Megjithatë, Taxh Jahangiri, ndërtesa kryesore e Zenanas, seksioni i rezervuar për gratë, duket se ka mbijetuar. Megjithë emrin, në të vërtetë është ndërtesa më e vjetër e kësaj fortese Mogule. Është e organizuar me planimetri katrore përreth dy oborreve të rrethuar nga portikë, në këndet e të cilëve gjenden katër kulla shumë-këndore. Një nga façatat është e drejtuar nga lumi, ndërsa hyrja, e vënë në pah është e vendosur nga krahu i kundërt. Dekorimi është i skalitur në reliev në gur ranor dhe mermer të bardhë në intars. Këtu gjendet shija për përzierjen e ndikimeve: ndërsa kolonat e portikëve evokojnë talarët e Azisë Qendrore, konsujt dhe profili i lakuar shumë i përpunuar evokojnë Indinë hindu para-Mogule; motivet e skalitura në gurë dhe stuko, në fund, rrjedhin nga arti Timurid. Një ndërtesë e dytë e fortesës së Agras, Taxh Akbari, është – siç pohon emri – sigurisht porositur nga Akbari. E Organizuar si e mëparshmja përreth oborreve të mëdhenj qendror, sot është në gjendje gjysëm të shkatërruar, por duket se ka shumë karakteristika të përbashkëta me të sipërpërmendurin Taxh Jahangiri.
Fatehpur Sikri
Trasferimi i kryeqytetit në Fathabad, "qyteti i fitores", që do të behej Fatehpur Sikri, mori udhë në vitin 1571, pas fitores kundër sulltanëve të Guxharatit. Vendi ishte i banuar: aty ku nxirrej guri ranor, Baburi kishte vendosur kopshtet e tij të fitores dhe për më tepër ndodheshin një xhami dhe një shtëpi e vogël që i përkiste periudhës së Humayunit. Në qytet qëndronte edhe një shenjt mistik, Shaikh Salim Chishti (1479-1572) që Akbari pëlqente ta vizitonte, veçanërisht gjatë pelegrinazheve të shpeshta në Ajmer, në varrin e sufistit Shaykh Muʿīn al-Dīn Chishti. Por përveç homazhit ndaj shaykhut, e shtynin edhe motive të tjera: Akbari në fakt kërkonte të sillte oborrin në një vend pak të larguar nga Agra, që mbetej megjithatë kryeqyteti ekonomik dhe politik i vendit (në veçanti në Agra vazhdohej të shtypej monedha) me qëllim të konsolidonte pushtetin e vetë. Në vitin 1585, kur situata u bë më e konsoliduar dhe nevoja të jetonte në një qytet të veçuar ishte më pak urgjente, Fatehpur Sikri u braktis. Qyteti u ndërtua rreth një liqeni të madh, në një rrafshnaltë dhe nga i cili kanë mbijetuar vetëm rreth dyzet ndërtesa. I rrethuar me mure, qyteti kishte një xhami të madhe, një karavan saraj, varrin e Shaykh Salim Chishtit, një Pazar, ndoshta një punishte të nxjerrjes së monedhave dhe masave dhe ndërtime të ndryshme pallatore (Diwan-i ʿAmmi, Diwan-i Khassi...).
Xhamia e Madhe, një nga më të mëdhatë në Indi, mund të datohet rreth viteve 1573-1574. Çuditërisht, hyrja e saj është vendosur në perëndim dhe jo drejt zonës së pallit: fakti nuk është shpjeguar akoma nga studiuesit, megjithëse janë hedhur mjaft hipoteza. Kompleksi përbëhet nga një oborr i gjerë drejtkëndor (95 x 118 m) i rrethuar nga portikë të kurorëzuar nga kupola të vogla.
Façata e sallës së lutjeve është e ndarë nga një Iwan i madh që çon në një shentërore me kupolë të rrethuar nga dy mjedise të vogla edhe ata me kupola. Në aksin e portës dhe kupolës kryesore, së jashtmi gjendet faltorja e Shaikh Salimit. Dy hyrje monumentale të çojnë në xhami, Badshahi Darvaza ose Porta Perandorake, që të çon në pallat dhe Darvaza Bulandi, në të cilin hyhet nëpërmjet një shkalle të pjerrët dhe plani i të cilës zhvillon temën e sipërpërmendur të hasht bihishtit. Në oborrin e xhamisë gjendet një ndërtesë e vogël me plan katror (14,63 m secila faqe), tërësisht në mermer të bardhë. Bëhet fjalë për varrin kushtuar Shaykh Salim Chishtit, salla qendrore e të cilit është e përbërë nga ekrane rrjetore komplekse të përpunuara, një nga shembujt më të mirë të njohur të këtij lloji. Mbulimi i portikut është i mbështetur nga konsuj të jashtëzakonshëm në formë gjarpëri, ndërsa në brendësi gjendet një tendë druri i gdhendur me guacka. Përdorimi i mermerit të bardhë, pa u lidhur me gurin e kuq ranor është e jashtëzakonshme për periudhën historike të ndërtimit dhe ka çuar në hamendësime të ndryshme: mund të ekzistoi një mënyrë për të dalluar në mënyrë pamore varret e shenjtëve Ose, ndërtesa mund të jetë rindërtuar saktësisht (konsujt janë të datuar me siguri nga mbretërimi i Akbarit), por mermeri i bardhë në një moment të dytë: çështja nuk është zgjidhur akoma. Zona pallatore është një kompleks me përmasa të mëdha (340 x 275 m), i ndarë nga katër akse paralele të prera nga gjashtë akse pingule, që formojnë kështu një lloj rrjete. Ndërtesat e ndryshme janë organizuar sipas një radhe oborresh, fakt që vendos ndonjëherë ndonjë vështirësi të dallosh funksionin e ndërtimeve të veçanta.
Diwan-i ʿAmmi, ose salla e takimeve publike, është një nga strukturat e para të kompleksit dhe rezulton e përfunduar që në vitin 1573. Përdorej për të bujtur takimet publike, por edhe për festat private dhe të lutjeve. Në vend të mihrabit tipik të xhamisë është një jharôka, kushtuar me gjasa përkujtimit të vendit gati hyjnor të zgjedhur nga Akbari, i mbiquajtur "kibla e popullit". Diwan-i Khassi, në të kundërt, ishte ndoshta ndërtesa e takimeve private, por nuk është e sigurtë që ky ishte caktimi zanafillor i përdorimit, pasi emrat i janë vendosur gjatë shekullit të XIX nga turistët britanikë. Mund të bëhet fjalë për një ndërtesë të papërfunduar, disa studiues mendojnë se një kupol e mëtejshme ishte paracaktuar për ta mbuluar të gjithë; megjithatë, studiues të tjerë vënë në dukje risitë dhe sinkretizmin e veçantë të kësaj periudhe, priren më shumë të besojnë se Diwan-i Khassi ishte i paracaktuar të rrinte në gjendjen e tanishme. Në brendësi, një shtyllë me bazë shumë-këndore dhe kapitel të përbërë nga dy rende konsujsh të lakuar mund të jetë përdorur si fron për perandorin. Është i lidhur në pikën e katër pikave këndore, që janë nga ana e tyre të lidhura nga një korridor. Ndërsa oborri i pachisit zhvillohet si një fushë shahu monumentale, një tjetër oborr, ai i Talao Anupit ishte i përbërë nga një kënetë e madhe dhe një ndërtesë e quajtur pallati i sulltanit të Turqisë, i pajisur me një dekorim në basoreliev me kafshë dhe shpend që të kujtojnë fortë artin timurid. Pallati i Jodhbait është një nga më enigmatikët. Do të mund të ishte realizuar në fakt para mbretërimit të Akbarit, duke parë që dekorimi i tij i brendshëm është i stilit rajputian. Në fund për tu përmendur është Taxh Panji, ndërtesa më e lartë e kompleksit të pallatit, emri i të cilit do të thotë pesë nivele. Ai në fakt zhvillon në pesë kate hipostile me kolona të dekoruara në mënyrë të pasur.
Varri i Humayunit
14 vjet pas vdekjes së Humayunit, e veja e tij Hamida Banu Begum ndërtoi varrin e tij në Delhi. Mauzoleu i Humayunit gjendet në qendër të një sheshi të rrethuar nga kopështi tipik Mugal në Fatehpur Sikri. Thuhet se është shembulli i parë i pjekurisë së Arkitekturës Mugale.
Buland Darvaza
Buland Darwaza, e njohur edhe si Porta e Madhështisë, u ndërtua nga Akbari në vitin 1576 në Fatehpur Sikri. Akbari e ndërtoi Buland Darwazan për të përkujtuar fitoren e tij mbi Guxharatin dhe Dekanin. Është 40 metra e lartë dhe 50 metra nga toka. Lartësia tërësore e strukturës është rreth 54 metra nga niveli i tokës. Buland Darwaza arrihet nga rreth 1,000,000 shkallë. Buland Darwaza është bërë prej guri ranor të kuq të lustruar, të dekoruar nga skalitje dhe zbukurime mermeri bardh e zi. Një mbishkrim në faqen qendrore të Buland Darwazas është bazuar mbi besimin e krishterë (këshillë e dhënë nga Jezus Krishti) dhe kështu tregon mendje-hapjen e Akbarit për sa i përket fesë.
Pallati i Jodha Bait
Ky është pallati më i madh në kompleksin e Fatehpur Sikrit, i lidhur me lagjet minore të haramsaras (ku qëndronin zonjat më pak të rëndësishme dhe shërbyeset). Hyrja kryesore është me dy kate, e dalë nga façata për të krijuar një lloj verande që të çon në një hyrje të brendshme me ballkon. Brenda është një katërkëndësh i rrethuar me dhoma. Kolonat e dhomave janë të zbukuruara me një larmi motivesh skulpturore Hindu. Pllakat e glazuara mbi çati nga Multani kanë një nuancë të bruztë. Xhamia u ndërtua në nder të Jodha Bait, nëna e Jahangirit dhe gruaja e Akbarit. Emri i saj Mugal ishte Mariyam Zamani Begum dhe kjo është arsyeja që xhamia u ndërtua në nder të saj në qytetin e fortifikuar të Lahores. Xhamia e nënës së Jahangirit, Mariyam Zamani Begum është vetëm 1 km nga varri i Akbarit, pranë Agras në një vend të quajtur Sikandra. Buland Darwaza mbizotëron pejzazhin. Historiani `Abd al-Qadir Bada'uni shkruan se ai është portiku më i lartë në Hindustan që nga ajo kohë e deri tani.
Një kronogram është shkruajtur mbi harkadën qendrore e kompozuar nga Ashraf Khani, një nga sekretarët kryesor të Akbarit, që lexon:
'Në mbretërinë e Mbretit të botës, Akbar, Të cilit i detyrohet rendi në vend. Sheikh -ul-Islami zbukuroi xhaminë, Që për elegancën e saj meriton po aq vlerësim sa Qabeja. Viti i realizimit të kësaj ndërtese madhështore, Gjendet në fjalët, "dyfishi i Masjidi'l-Haram"'
Varri i Sheikh Salim Chishtit
Varri i Sheikh Salim Chishtit është i njohur si një nga shembujt më të rafinuar të Arkitekturës Mugale në Indi, i ndërtuar gjatë viteve 1580 dhe 1581, bashkë me kompleksin perandorak pranë Zenana Rauza dhe i drejtuar në jug nga Buland Darwaza, brenda katërkëndëshit të Xhama Masxhidit që është 106.68 m. me 134.11 m. Ai bart vend-varrin e shenjtit sufi, Salim Chisti (1478 – 1572), një pasardhës i Khwaja Moinuddin Chishtit të Ajmerit dhe që jetoi në një shpellë kreshtën e Sikrit. Mauzoleu, i ndërtuar nga Akbari si një shenjë e respektit të tij për shenjtin sufi, që paratha lindjen e djalit të tij, që u emërtua Princi Salim sipas emrit të tij dhe më vonë zëvendësues i Akbarit në fronin e Perandorisë Mugale, si Jahangir. Është tërësisht prej mermeri të bardhë dhe i mbuluar në mozaik në pietra dura. Jahangiri ndërtoi gjithashtu Kopshtet e Shalimarit në Kashmir dhe Nishat Baghun si dhe pavjonet e tyre shoqëruese në bregun e Liqenit Dal në Kashmir. Ai ndërtoi gjithashtu një monument për drerin e tij shtëpiak, Hiran Minarin në Sheikhupura në Pakistan dhe për shkak të dashurisë së tij të madhe për gruan e tij, pas vdekjes së saj ai ndërtoi mauzoleumin e tij në Lahore.
Periudha e Jahangirit (1605 - 1627)
Jahangiri tregoi interes për arkitekturën dhe nën mbretërimin e tij u zhvilluan risi të ndryshme të rëndësishme që karakterizojnë këtë periudhë kalimtare midis mbretërimeve të Akbarit dhe Shah Jahanit. Monumenti i parë që mund ti atribuohet dëshirës së Jahangirit është Varri i Akbarit në Sikandra, i përfunduar mbrenda vitit 1613, por me gjasa i nisur që me mbretërimin e vetë Akbarit. Gjithësesi, format, shumë të ndryshme nga ato të mbretërimit të Akbarit, tregojnë se pjesa më e madhe e ndërtimit u krye nën mbretërimin e Jahangirit, i cili, sipas teksteve do të ruante bazamentin e fuqishëm dhe do ti jepte udhë ndërtimit të ndërtesës së mirëfilltë. I ngritur mbi një platformë të madhe në mes të një kopështi në chahar bagh (756 m²), ky varr i lartë 30 metra është unik dhe pa dyshim pjesërisht i papërfunduar. Hyrja është e mundur nëpërmjet portës jugore, ndërsa tre portalet e tjera nuk janë të përshkrueshëm; plani rimerr temën e hasht bihishtit. Katër minaret që kufizojnë monumentin përfaqësojnë një risi për botën mogule, edhe pse është e njohur në Dekan një portë e karakterizuar nga e njëjta shpërndarje. Façata paraqet një pishtak, të kryesuar nga një chatris, ndërsa brendësia është e organizuar përreth katër niveleve të hapësirave hipostile, si Panch Mahali i Fatehpur Sikrit. Niveli i fundit është i ndërtuar nga një oborr i hapur me dritare dhe i kufizuar nga chatrisë, përmban një cenotaf në qiell të hapur. Disa studiues mendojnë se fillimisht ishte paracaktuar mbulimi me një kupolë, por nuk është një zgjidhje e ndarë nga të gjithë: në fakt cenotafi i Baburit është edhe ai në qiell të hapur. Patronazhi i Jahangirit është i pranishëm edhe në Fortesën e Lahores, katërkëndëshe dhe e drejtuar nga kopështet. Mund të vërehet prania e një pavjoni të vogël tetëkëndësh në një liqen të vogël, i ndërtuar në kujtim të një antilope. Jahangiri u mor po ashtu edhe me rindërtimin e mureve, të dekoruar me qeramikë sipas një zakoni të prejardhur nga jugu dhe të bërë karakteristikë edhe e këtij rajoni të Pakistanit të sotëm. Në Kashmir, Jahangiri krijoi përkundrazi kopështe, të quajtur Kopështet e Shalimarit (Shalimar Bagh), emri i të cilëve do të rimerrej në vazhdim nga Shah Jahani, në veçanti në Lahore dhe Delhi. Si pjesa më e madhe e kopështeve mogulë, janë realizuar në pjerrësi në mënyrë që ngritja të mundësonte të shihej përtej mureve si dhe për të mundësuar krijimin e një kaskate të madhe. Rrugicat janë lehtësisht të ngritura dhe kryqëzimet e rrugicave të ndryshme ose të kanaleve gjenden ndërtesa me forma të larmishme. Kopshtet janë të ndarë në tre pjesë: pubblike, gjysëm-pubblike dhe private.
Realizimi më i shquar i mbretërimit të Jahangirit, megjithatë, nuk i atribuohet patronazhit të tij personal: qe Nur Jahani – gruaja e dymbëdhjetë dhe e parapëlqyer e Kahangirit – që urdhëroi ndërtimin e mauzoleut të të atit Iʿtimād al-Dawla në Agra, i ndërtuar midis viteve 1621 dhe 1626. I vendosur në një platformë me gurë të kuq ranor me intarse në mermer të bardhë në qendër të një kopështi të madh Chahar Bagh, një pavjon me gur të kuq ranor dhe mermer të bardhë është i dukshëm nga secili aks dhe i arritshëm si nëpërmjet lumit ashtu dhe nëpërmjet tokës. Mauzoleu është ndërtuar tërësisht në mermer të bardhë dhe i dekoruar me intarse me gurë të kuq ranorë, duke sjellë përmbysjen e raportit midis këtyre dy materialeve shumë inovativë. I kufizuar nga katër kulla këndore tetëkëndore që shërbejnë si minare, si për Varrin e Akbarit, varri formon një katror prej 31 metrash në çdo faqe, i kurorëzuar nga një pavjon i vogël me një kupolë të ulur, trajtë specifike e arkitekturës mogule. Plani i tij është i organizuar sipas tipologjisë hasht bihisht, në të cilën hapësira qendrore është rezervuar për dhomën e varrimit. Tre harqe, secili i hapur në një krahë, mundësojnë hyrjen në strukturë.
Me siguri dekorimi është karakteristika më e dallueshme e këtij monumenti. Është realizuar me teknikën e pietra duras, e importuar nga Perëndimi nëpërmjet dhuratave diplomatike dhe tregëtare. Gjihë sipërfaqet janë të mbuluara dhe me intarse me gurë me ngjyra me stërhollim të skajshëm: motive floreale dhe bimore janë zhvilluar me ndjeshmëri të skajshme. Hasen motive të prejardhur veçanërisht nga Irani dhe ndikime nga atri i tij grafik, si motivi me pemë qiparisi të rrethuar nga lule. Por një tjetër teknikë është përdorur gjithashtu: skalitja e nikeve – të quajtura Chini Khana – që tregojnë ndikimin e hindu dhe shërbenin ndoshta për të paraqitur objekte me vlerë të porcelanës kineze, metale ose ''pietra dura’’. Këto nike nuk ishin gjithmonë të skalitura në stuko, por mund edhe të ishin thjeshtë gdhendje, duke treguar ndonjëherë në brendësi profilet e shisheve ose vazove piriforme. Në fund, është për tu shënuar një dekorim i fundit: stukot si erashkë, që janë një risi pikërisht e mbretërimit të Jahangirit. Një tjetër mauzole i rëndësishëm i mbretërimit të Jahangirit është Varri i vetë sovranit, i vendosur në Lahore, ndërtimi i të cilit u mbikqyrë nga Nur Jahani. Bëhet fjalë për një pavjon të vogël të vendosur mbi një platformë gjigande, të konturuar nga katër minare. Cenotafi është në mermer me intarse dhe i shpuar për të futur dritën në dhomën e poshtme. Për më tepër ndërtoi Minaren Hiran në Sheikhupura, në Pakistanin e sotëm, kushtuar drerit të vetë shtëpiak. Arkitektura mogule nën mbretërimin e Jahangirit shfaq shumë risi, si për shembull kalimi në përdorimin e mermerit të bardhë si material kryesor, vendosja e kullave këndore, punimet në pietra dura dhe shija për tufat e luleve dhe motivet floreale: të gjithë këto elemente paraprijnë mbretërimin e Shah Jahanit dhe shpërthimin e tij arkitekturor.
Arkitektura mogule klasike: mbretërimi i Shah Jahanit
Në vend që të ndërtonte monumente të stërmëdhenj si paraardhësit e tij për të treguar pushtetin e tyre, Shah Jahani ndërtoi monumente elegante. Forca dhe origjinaliteti i stilit të këtyre ndërtesave të mëparshme i dha rrugë nën Shah Jahanin një elegance delikate dhe rafinimi të detajeve, të ilustruara në pallatet e ndërtuar gjatë mbretërimit të tij në Agra, Delhi dhe Lahore. Disa shembuj përfshijnë Taxh Mahalin në Agra, varrin e gruas së tij Mumtaz Mahal. Xhamia Moti (Xhamia e Perlës) në Fortesën e Lahores dhe Xhama Masxhidi në Delhi janë ndërtesa mbresëlënëse të periudhës së tij dhe pozicioni dhe arkitektura e tyre është konsideruar hollësisht për të prodhuar efektin dhe ndjenjën e elegancës së gjerë dhe mirë-balancimi i proporcioneve të pjesëve. Shah Jahani ndërtoi gjithashtu seksione të Sheesh Mahalit dhe pavjonit Naulakha, që janë të gjitha të përfshira në fortesë. Ai ndërtoi gjithashtu një xhami të emërtuar sipas vetes së tij në Thatta të quajtur Xhamia e Shahjahanit. Shah Jahani ndërtoi gjithashtu Fortesën e Kuqe në kryeqytetin e tij të ri Shah Jahanabad, tani Delhi. Guri i kuq ranor i Fortesës së Kuqe është i njohur për ndërtimet e tij të veçanta - Diwan-i-Aam dhe Diwan-i-Khas i. Një tjetër xhami u ndërtua gjatë qëndrimit të tij në Lahore e quajtur Xhamia e Wazir Khanit, nga Shaikh Ilm-ud-din Ansari i cili ishte fizikanti i oborrit të perandorit. Është nën mbretërimin e Shah Jahanit (1628-1657) që është e mundur të përcaktosh periudhën klasike të arkitekturës mogule. Ai vendosi një program arkitekturor shumë ambicioz, më i gjeri i gjithë historisë së artit islamik: shfaqjet kryesore të këtij arti janë të vëreshme te Fortesa e Agras, në Delhi, në Ajmer, në Kashmir, etj. Ky klasicizëm shfaqet me trajta të të ndryshme të veçanta – si për shembull rëndësia e simetrisë – dhe përdorimi i një repertori formash dhe modelesh më të standardizuar dhe të kufizuar përkundrejt mbretërimeve të mëparshme – si harku lobular – që përhapet në të gjithë perandorinë. Materiali i parapëlqyer tani është vetëm mermeri i bardhë, pa gurin e kuq ranor, por i dekoruar me stuko dhe intarse.
Fortesa e Agras
Shah Jahani urdhëroi shkatërrime të shumta në brendësi të Fortesës së Agras, me qëllim që të mund ta rindërtonte më mirë. Në pjesën publike, organizoi hapësirën rrethuese në tre rrugë koncentrike, në lindje një platformë mban ndërtesën kryesore, Diwan-i ʿAmmi që lidh Chehel Sutunin, një sallë e re për gjykatën publike. Këtu, shprehja Chehel Sutun (që në gjuhën persiane do të thotë dyzet kolona) u mor në kuptimin fjalë për fjalë, duke parë që ndërtesa përmban dyzet të tilla. Si në disa xhami, kjo sallë e re në gurë të kuq ranor veshur me chuna është e shënuar nga një aks qendror më i madh që të çon në një jharôka të ngritur në mermer. Vërehet prania e një kolone karakteristike të tipit të Shah Jahanit me bazë me panele, trungun gjashtëkëndor të skalitur ndërsa tipologjia e kapitelit ishte e ndryshueshme (si fole bletësh, me dekorime floreale etj.).
Një tjetër kompleks shumë i rëndësishëm në brendësi të fortesës së Agras i atribuar patronazhit të Shah Jahanit, Diwan-i Khassi ose Khass Mahali, është i drejtuar nga lumi, i rrethuar nga ndërtesa të tjera të të njëjtit stil, i konsideruar si Bangla pasi përmban disa karakteristika të Arkitekturës së Bengalit dhe në veçanti çatinë e lakuar. Këto dy ndërtesa të vogla janë përdorur si dritare të shfaqjeve për sulltanin dhe bijën e tij Jahanara. Secila nga këto gjendet pranë një kulle që shërbente si kënd privat. Këto elemente të vogla janë të veshura me chuna, shumë e ngjashme me mermerin dhe janë dekoruar me motive chînî khâna. Ndërtimi i Fortesës së Agras u përfundua në vitin 1637, por një ndërtes e vogël dhe elegante në mermer, Xhamia e Perlës, u shtua në vitin 1654. Salla e lutjeve paraqet në façatë shtatë harqe shumë lobëshe dhe është e kurorëzuar nga tre kupola bulbore mbi tambure, në vend të chatrisëve.
Taxh Mahali
Taxh Mahali, një monument i trashëgimisë botërore të UNESCO-s i njohur si "loti në faqen e kohës" siç e ka përshkruar shkrimtari Rabindranath Tagore, u ndërtua midis viteve 1630–48 nga perandori Shah Jahan në kujtim të gruas së tij Mumtaz Mahal. Ndërtimi i tij mori 22 vite dhe kërkoi 22,000 punëtorë dhe 1,000 elefantë. I ndërtuar tërësisht prej mermeri të bardhë në një kosto prej afërsisht 32 milion rupish, është një nga Shtatë Mrekullitë e Reja të Botës. Plani më i gjatë simetrik i ndërtesës shtrihet përmes gjithë kompleksit përveç sarkofagut të Shah Jahanit, që është i vendosur jashtë qendrës në dhomën nëntokësore. Kjo simetri shtrihet në ndërtesë e një pasqyre të xhamisë në gurë të kuq ranor, për të plotësuar xhaminë e drejtuar nga Meka të vendosur në perëndim të strukturës kryesore. Shah Jahani përdori "pietra dura", një metodë dekorimi në shkallë të gjerë me zbukurime me gurë të çmuar. Taxh Mahali, edhe ai i vendosur në Agra, është pa dyshim ndërtesa më e famshme dhe më e shquar e mbretërimit të Shah Jahanit. Varri i ndërtuar për Mumtaz Mahalin, gruan e parapëlqyer të sulltanit, midis vitit 1631 dhe 1647, përbën një kompleks të stërmadh të vendosur pranë lumit Yamuna dhe që vendos edhe sot shumë pikëpyetje të pazgjidhura. Kompleksi i Taxh Mahalit është i ndarë në tre pjesë, tre rrethime të vendosur mbi të njëjtin aks: një Chahar Su (kryqëzim i organizuar përreth dy akseve pingule) të çon – nëpërmjet një porte monumentale – në një kopësht në Chahar Bagh në fund të të cilit gjendet një portal i dytë nëpërmjet të cilit hyhet në varrin e mirëfilltë, të ndërtuar mbi një platformë. Kjo tipologji organizuese, që e vendos arkitekturën pranë lumit, në fund të kopështit dhe jo më në pikëprerjen e akseve është mjaft inovative. Në bregun tjetër të lumit Yamuna gjendet një kompleks i mëtejshëm mjaft enigmatik. Jean-Baptiste Tavernier, në udhëtim nëpër Indi gjatë shekullit të XVII, shkroi se një ndërtesë e tillë ishte nisur me qëllim që të krijonte në mermer të zi një kundërpjesë të Taxh Mahalit: kjo hamendje megjithatë duket plotësisht për tu anashkaluar sipas gjykimit të studiuesve të sotëm. Sipas asaj që paraqitet në një akuarel me prejardhje britanike të shekullit të XVIII, kompleksi do të mund të pasqyrohej në një basen të madh në formë zambaku.
Portiku hyrës drejt oborrit të tretë është realizuar në gur ranor të intarsuar me mermer dhe që përbëhet sipas të njëjtës skemë që organizon varrin, 'hasht bihishtin. Vërehet një simetri e fortë aksiale, e përforcuar nga prania e dy kullave këndore. Taxh Mahali është i brendashkruar në profilin e portikut. Varri paraqet kulmin e një tradite si në plan ashtu edhe në ngritjen dhe në dekorime, duke parë që paraqet pozocionimin e Varrit të Humayanit në Delhi; në të njëjtën kohë, paraqitet më e proporcionuar, duke paraqitur kupola më bulbore. Katër minaret nuk janë më të vendosur në ndërtim si në rastet e mëparshme, por rrinë të autonome.
Ndërtesa e brendshme është në mermer, duke përfshirë edhe platformën, që – e dekoruar me nike – kontraston me dy elementet – xhamia dhe streha për pelegrinët – të vendosura poshtë, të ndërtuara në gurë ranorë dhe të arritshme nëpërmjet një porte mermeri. Sipas simbolizmit hindu, e bardha është zakonisht ngjyra e rezervuar për Brahminët, ndërsa e kuqja për sovranët. Materiali i ndërtimit, me cilësi të shkëlqyer, vjen nga Raxhastani dhe është me ngjyrë të ndryshueshme sipas dritës së ditës. Si sofistikim sipëror, lidhjet janë realizuar në mënyrë të tillë që monumenti të paraqitet përsosmërisht i lëmuar. Nga këndvështrimi i dekorimit, mund të vërehen tipologji të ndryshme. Përfshijnë mbi të gjitha citime kuranore mbi temat shpëtimtare, me intarse në të zezë, kryesisht mbi Iwanë të vegjël. Sipas disa studiuesve, programi i mbishkrimeve mund ta identifikoi dhe vetë Taxh Mahalin si froni i Zotit, i vendosur në brendësi të kopështeve të parajsës së gjykimit të fundit. Por është mbi të gjitha dekorimi floreal i skalitur dhe intarsuar që tërheq vëmendjen për natyralizmin e tij, i theksuar më tepër në brendësi. Tipologjitë floreale të paraqitura janë me gjasa të rrjedhura nga erbarë evropianë të arrdhur në Indi nëpërmjet tregëtisë: dekorime të tilla janë të pranishëm në gjithë artin mogul afërsisht që nga viti 1620. Cenotafët, që me gjasa përmbajnë dekorimet më të bukura në intars në brendësi të monumentit (numërohen 48 varietete të ndryshme gurësh), janë të rrethuar nga një Jali tetëkëndor, që përcakton hapësirën qendrore. Xhamia e vendosur lehtësisht më poshtë, është edhe ajo e dekoruar me mermere të intarsuar dhe motive floreale, si dhe chini khana. Tipike të Shah Jahanit, kolonëzat këndore paraqesin baza në formë bulbi, ndërsa petalet e luleve dekorojnë bazën e kupolave.
Fortesa e Kuqe
Fortesa e Kuqe (Lal Qalʿa) është një ndërtesë e stërmadhe (656 m x 328 m) e përbërë nga një seri e njëpasnjëshme oborresh dhe kopështesh të furnizuar me ujë nëpërmjet një devijimi të lumit Yamuna. Fortesa arrihet nëpërmjet dy portave, porta e Delhit, që të çon te xhamia e madhe dhe ajo e Lahores, me rrugicat e pazarit, fortesa përmban rrugë të shumta, midis të cilave ajo e takimeve publike, në fund të të cilës gjendet Diwan-i ʿAmmi. Kjo çon në pjesën më private të fortesës nëpërmjet një kopështi në Chahar Bagh, në brendësi të të cilit, në veçanti Diwan-i Khassi, një hamam dhe një kullë shfaqjeje.
Diwan-i ʿAmmi është shumë i ngjashëm me atë të Agras, me kolonat dhe harqet e tij me nëntë lobe. Kjo ndërtesë me kolona prej 57 metrash për 21 është realizuar me gurë të kuq ranorë të mbuluar në stuko, duke imituar mermerin. Përfshin një tribunë prej mermeri kushtuar bujtjes së Fronit të Palloit dhe që përdorej si Jharokha. E mbuluar me një çati bangla dhe e mbajtur nga kolona me baza në formë bulbore, është e dekoruar me elemente floreale të skalitur dhe me intarse me ‘’pietra dura’’ që paraqesin – veç shpendëve dhe luleve – edhe felinë, simbole të mbretit Solomon dhe një paraqitje e Orfeut: kjo e shpjegon qartësisht importimin e këtyre teknikave nga Evropa dhe në veçanti nga tavolina dhe mobilje fiorentine. Diwan-i Khassi është një pavjon me kolona dhe harqe shumë-lobëshe, të kurorëzuar nga katër chatrise dhe të dekoruar në mënyrë të rafinuar me skulptura dhe intarse. Zbukurimi shumë i rëndë dhe e mbush me rëndësi të madhe elementin floreal. Edhe në hamam, dekorimi është realizuar në ‘’pietra dura’’ të intarsuar në mermer. Uji është një element shumë i rëndësishëm për Fortesën e Kuqe. I disponueshëm nëpërmjet devijimit të lumit Yamuna, u realizua për të lidhur ndërtesat së bashku nëpërmjet kanaleve, përveçse për të luajtur ndonjëherë një rol dekorues, sia në Shah burj, ku rrjedh mbi pllaka mermeri të sistemuara në pjerrësi.
Qytete të tjera
Ndërtesa të tjera, të lidhura drejt për së drejti me patronazhin e Shah Jahanit ose të ministrave dhe dinjitarëve të tij janë ndërtuar në qytetet e mëdha të perandorisë. Kështu, Wazir Khani ndërtoi një xhami midis viteve 1634 dhe 1635 në qytetin e Lahores, duke e lënë të lidhur me të emrin e tij. E ndërtuar me planimetri mogule, paraqet katër minare tetëkëndore në këndet e oborrit të madh me portik të veshur me pllaka (51 per 39 metri). Salla e lutjeve është e hapur nga një portik monumental dhe është e mbuluar nga pesë kupola. Haset përdorimi i materialeve të veçanta për zonën: tulla, qeramika e zmaltuar dhe stukoja. Përveç xhamisë, Shah Jahani porositi pazare të shumta, saraje karvanësh, pavjone etj. Qe edhe i apasionuar pas kopështeve dhe realizoi në Srinagar, Lahore dhe Delhi: të tre morën emërtimin Shalimar Bagh. Kopshtet e Shalimarit (1641–1642) të ndërtuara me urdhër të Shah Jahanit në Lahore të Pakistanit janë pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.
Mbretërimi i Aurangzebit
Gjatë mbretërimit të Aurangzebit (1658–1707) guri katror dhe mermeri u zëvendësua nga tulla ose guralecët me zbukurime në stuko. Srirangapatna dhe Lucknow kanë shembuj të arkitekturës së vonë Indo-Mugale. Ai bëri shtesa në Fortesën e Lahores dhe ndërtoi gjithashtu një nga trembëdhjetë portat që më vonë u emërtua sipas tij (Alamgir). Besimi i fortë i Aurangzebit e shtyu të ndërtonte xhami të shumta, si ajo e perlës (e quajtur Moti Masjid) në Delhi, që rimerrte xhaminë e Najinit të ndërtuar nga Shah Jahani në Agra, me një navatë qendrore të mbuluar me bangla dhe façatë të lakuar në qendër. Me përmasa të vogla, është e gjitha në mermer dhe tregon një dekorim floreal shumë më të pasur përkundrejt periudhës së Shah Jahanit. Në Lahore, Aurangzebi urdhëroi realizimin e ndërtesave të ndryshme civile, si për shembull Porta me kangjella e fortesës, por edhe Xhamia Badshahi, e drejtuar nga vëllai i tij i adoptuar, Fida'i Khan Koka, në periudhën 1673-1674. E ngritur përkundrejt qytetit, përmban katër minare në këndet e oborrit, ndërsa katër minare të tjera që kufizojnë haramin, kurorëzohen me chatrise. Në ndryshim nga xhamia e Wazir Khanit, është ndërtuar gurë ranorë të intarsuar dhe jo sipas kononeve tipike të rajonit. Ngjyra kontraston me atë të kupolave, që janë tërësisht në mermer. Megjithë përmasat e rëndësishme, proporcionet arrijnë ti japin lehtësi të madhe, në veçanti nëpërmjet harqeve lehtësisht shumë-lobëshe. Për më tepër Aurangzebit i detyrohet mauzoleu i ngritur për gruan në Aurangabad. Ky u ndërtu mbi të njëjtin parim mbi të cilin u zhvillua Taxh Mahali: një ndërtesë me kupolë mbi një platformë të rrethuar nga katër minare të shkëputura nga ndërtesa kryesore. Por përmasat e ndërtesës, më të trasha, e bëjnë tepër të dobët imazhin e kompleksit dhe shenjojnë në një farë mënyre nisjen e rënies së arkitekturës Mogule.
Xhamia Badshahi
Xhamia Badshahi në Lahore të Pakistanit u porosit nga perandori i gjashtë Mugal Aurangzeb. E ndërtuar midis viteve 1671 dhe 1673, ishte xhamia më e madhe deri atëherë. Është xhamia e dytë më e madhe në Pakistan dhe xhamia e shtatë më e madhe në botë sot për sot. Xhamia është në afërsi të Fortesës së Lahores dhe është e fundit e serisë së xhamive grumbulluese në gurë të kuq ranorë. Guri i kuq ranor i mureve kontraston me mermerin e bardhë të kubesë dhe dekorimet e rafinuara. Plani arkitekturor i xhamisë së Aurangzebit është i ngjashëm me atë të babait të tij, Shah Jahan, Xhama Masxhidi në Delhi; megjithëse është më e vogël. Ajo funksiononte gjithashtu edhe si idgah. Oborri që shtrihet përgjatë 84,1248 m2, mund të strehoi një qint mijë besimtarë; dhjetë mijë mund të strehoen brenda xhamisë. Minaret janë 60 m e lartë. Xhamia është një nga strukturat më të famshmet Mugale, por u dëmtua shumë nën mbretërimin e Maharaja Ranjit Singhut. Në vitin 1993, Qeveria e Pakistanit e përfshiu Xhaminë Badshahi në listën propozuese për Listën e UNESCO-s.
Monumente të tjera
Monumente të tjera nga kjo periudhë janë të lidhura me gra nga familja perandorake e Aurangzebit. Ndërtimi i Zinat al-Masjidit elegant në Daryaganj u mbikqyr nga vajza e dytë e Aurangzebit Zinat-al-Nissa. Motra e Aurangzebit, Roshan-Ara që vdiq në vitin 1671 ndërtoi një varr dhe kopësht që e rrethonte atë. Varri dhe kopështi i Roshanara Begumit u lanë pas dore për një kohë të gjatë dhe tani janë në një gjendje të përparuar të degradimit. Bibi Ka Maqbara ishte një mauzoleum i ndërtuar nga princi Azam Shah, djali i perandorit Aurangzeb, në fundin e shekullit të XVII si një kushtim ndaj dashurisë së nënës së tij, Dilras Bano Begam në Aurangabad të Maharashtras. Porta e Alamgirit, e ndërtuar në vitin 1673, është hyrja kryesore në Fortesën e Lahores në Lahoren e sotme. U ndërtua e drejtuar në perëndim drejt Xhamisë Badshahi në kohën e perandorit Aurangzeb. Një tjetër ndërtim i Periudhës Mugale është Fortesa e Lalbaghut (e njohur edhe si "Fortesa e Aurangabadit"), një pallat-fortesë Mugal në lumin Buriganga në pjesën jug-perëndimore të Dhakas në Bangladesh, ndërtimi i të cilës nisi në vitin 1678 gjatë mbretërimit të Aurangzebit.
Arkitektura Mogule gjatë shek. të XVIII dhe XIX
Gjatë shekullit të XVIII, patronazhi i veprave arkitekturore u bë i pavarur nga oborri perandorak: porositësit u bënë mbi të gjitha drejtuesit vendorë, ziliqarë për pushtetin e qendërzuar Mogul, që përvetësojnë ndërtime për llogaritë e veta, dhe kopjojnë stilin madhështor Mogul. Ndërtesa më e rëndësishme dhe përfaqësuese në këtë periudhë është me gjasa Varri i Safdarjungut, i ndërtuar në Delhi në vitet 1753-1754. Ndërtesa e fundit që ndoqi skemën planimetrike të hasht bihishtit, është modeluar mbi shembullin e Varrit të Humayunit, por ndryshon rrënjësisht proporcionet, duke vendosur theks më të madh te vertikaliteti. Për sa i përket shekullit të XIX, është mbi të gjitha në Lucknow që vërehet akoma një aktivitet i madh arkitekturor. Xhamia e tij e madhe është e dekoruar me një mozaik me pasqyra të vogla, sipas një teknike të krijuar nën Shah Jahanin dhe të përdorur gjerësisht në arkitekturën e vonë të Rajputit, të quajtur Shish Mahal.
Kopshtet Mogule
Kopshtet Mugale janë kopshtet e ndërtuar nga Perandoria Mugale në stilin Arkitekturor Islamik. Ky stil u ndikua nga kopshtet Persiane dhe Kopshtet Timuride. Kopshtet Mugale përdornin në mënyrë domethënëse projektet drejtvizore brenda rrethimeve me mure. Disa nga veçoritë tipike përfshijnë pishina, çezma dhe kanale brenda kopshteve. Kopshtet e famshme janë Kopshtet e Char Baghut në Taxh Mahal, Kopshtet e Shalimarit në Lahore, Delhi dhe Kashmir ashtu si dhe Kopshti Pinjore në Haryana.
Aurice
Aurice është një komunë në Francë. Aurice bën pjesë në departamentin Landes të rajonit Nouvelle-Aquitaine. Komuna ka një popullsi prej 645 banorë dhe sipërfaqe 17.31 km².
Ashëk Çelebi
Ashëk Çelebi (Aşık Çelebi; 1520–1572) i njohur edhe si Piri Mehmed ishte një biograf, poet dhe përkthyes nga Prizreni, ai shërbeu si kadi (gjyqtar) në shumë qytete të Rumelisë. Vepra më e njohur e tij është Shqisat e Poetëve (Meşairü'ş-Şuara) shkruar në vitin 1568. Ka jetuar dhe ka punuar ne nje varg qytetesh dhe vendesh në Ballkan si p.sh. në Prishtinë, Artë, Kratovë, Nikopol, Bullgari, Ruse, Bullgari, Serbi, etj., ndërsa vitet e fundit të jetës i ka kaluar në Shkup ku edhe ka vdekur.
Aurillac
Aurillac është një komunë në Francë. Aurillac bën pjesë në departamentin Cantal të rajonit Auvergne-Rhône-Alpes. Komuna ka një popullsi prej 27924 banorë dhe sipërfaqe 28.76 km².
Lumi i Vojdomatit
right|thumb|200x200px|Ura mbi lumin Vojdomat Vojdomat (greqisht: Βοϊδομάτης/Voidomátis) vjen nga fjalët sllave voda=uj dhe mati=burim pra uj-burim është një lumë në qarkun të Janinës në Greqi veriperëndimore dhe është një degë e lumit Vjosë që përfundon në Konicë prej burimit të saj në malet e Pindit.
Burdullaku i Shkodrës
Burdullaku i Shkodrës (Pomatoschistus montenegrensis) është një lloj peshku burdullak endemik i Malit të Zi dhe Shqipërisë, gjëgjësisht i Liqenit të Shkodrës. Ky lloj jeton në lumin Moraça dhe Zeta në Mal të Zi, si dhe në një kanal natyror që lidh Liqenin e Shkodrës me Liqenin e Baltës së Vogël. Gjitashtu haset edhe në pjesën shqiptare të Liqenit të Shkodrës. Meshkujt e këtij lloji mund të arrijnë një gjatësi prej 2.8 cm, ndërsa femrat mund të arrijnë vetëm 2.3 cm.
Aurignac
Aurignac është një komunë në Francë. Aurignac bën pjesë në departamentin Haute-Garonne të rajonit Midi-Pyrénées. Komuna ka një popullsi prej 1171 banorë dhe sipërfaqe 17.95 km².
Kisha e Shën Premtes (kthjellim)
Kisha e Shën Premtës mund të referohet për:
Aurin, Haute-Garonne
Aurin është një komunë në Francë. Aurin bën pjesë në departamentin Haute-Garonne të rajonit Midi-Pyrénées. Komuna ka një popullsi prej 284 banorë dhe sipërfaqe 7.49 km².
Nikopoli
djathtas|parapamje|Pamja e Nikopolit nga Kalaja Nikopol (Никопол; historikisht Niğbolu, Νικόπολις, Nikopolis, Nikápoly, Nicopolis) është një qytet në veri të Bullgarisë, qendër administrative e Komunës Nikopol, pjesë e Provincës Pleven, e cila shtrihet në të djathtë të bregut të lumit Danub, 4 km në anë anën e poshtme nga vendderdhja e lumit Osam. Sipas vlerësimeve të dhjetorit të vitit 2009, qyteti ka një popullsi prej 3,892 banorësh.
Komiteti Olimpik i Kosovës
Komiteti Olimpik i Kosovës (shqip: Komiteti Olimpik i Kosovës ) është Komitet Olimpik Kombëtar përfaqësues i Kosovës. Zyrtarisht  eshte themeluar në vitin 1992, KOK u bë anëtare e plotë e Komitetit Olimpik Ndërkombëtar dhe Lëvizjes Olimpike më 9 dhjetor të vitit 2014. Ajo është përgjegjëse për pjesëmarrjen e Kosovës në Lojërat Olimpike.
Kosova ka marrë pjesë në Lojerat Evropiane 2015 në Baku, Azerbajxhan dhe aktualisht është pjesëmarrëse në Olimpeden Verore 2016 në Rio de Zhaneiro, Brazil. Xhudistja kosovare, majlinda Kelmendi u bë e para atlete kosovare që fitoi një medalje kur ajo fitoi medaljen e artë ne kategorine femrat 52 kg.
Një Federatë Paralimpike gjithashtu është planifikuar.
Shkolla e Muzikës "Prenk Jakova" (Prishtinë)
Shkolla e Muzikës "Prenk Jakova" është njëra ndër institucionet më të vjetra të muzikës jo vetëm në territorin e komunës së Prishtinës por edhe më gjërë.
Komiteti Olimpik i Kosovës
Historiku
Komitetit Olimpik të Kosovës (KOK) është themeluar zyrtarisht në vitin 1992. Administrata e Kombeve të Bashkuara në Kosovë vendosur pas Luftës së Kosovës themeloi nje grup pune për t'u marrë me KON me qëllim të lejimit te atletëve të marrnin pjesë në Lojërat Olimpike. Për shkak të statusit të saj, atletët kosovarë nuk ishin të lejuar të konkurrojnë nën flamurin e Kosovës, deri në njohjen e saj në vitin 2014. Prandaj, gjatë Olimpiadës Verore 2012, xhudistja kosovare dhe kampioni i botës, majlinda Kelmendi asokohe kishte përfaqësuar Shqipërinë. Atletët Kosovarë të përkatësisë etnike serbe morrën pjesë si pjesë e ekipit të Serbisë dhe të Malit të Zi dhe me vone te Serbisë
Shkolla e Muzikës "Prenk Jakova" (Prishtinë)
Historiku
Shkolla e arsimit dhe e edukimit muzikor, është një institucion arsimor që ngërthen në vete, shkollën e ulët si dhe shkollën e mesme të muzikës. Kjo shkollë filloi punën në vitin e largët 1949, fillimisht me vetëm dy arsimtarë dhe një numër të vogël nxënësish. Në vitin 1961 u shtua msëimi edhe me klasat e shkollës së mesme, me seksionin teorik, instrumental dhe shkollën e arsimit të ulët muzikor. Në Shkollën e Muzikës "Prenk Jakova" në Prishtinë u përgatitën kudro muzikore profilesh të ndryshme të arsimit muzikor për shkollat fillore. Kjo shkollë ka seksionin e pianos, të violinës, të kitarës, të instrumenteve frymore si dhe të solokëndimit. Shkolla la drejtimin artistik (ekzekutues muzikor në piano, violoinë, flaut dhe klarinetë), drejtimin teorik (bashkëpunëtor muzikor) dhe drejtimin e baletit. Nga kjo shkollë dolën kuadro të cilat më vonë bënë emër në fushën e artit muzikor si brenda ashtu edhe jashtë Kosovës.
Komiteti Olimpik i Kosovës
Historiku
Në tetor 2014 Komitetit Olimpik Ndërkombëtar përkohësisht njohu Komitetin Olimpik te Kosovës dhe i dha atij të drejtën e anëtarësimit të plotë më 9 dhjetor të vitit 2014. Në atë kohë, Kosova nuk ishte anëtare ose vëzhguese si shtetit i Kombeve të Bashkuara, por ajo ka fituar njohje diplomatike si shtet sovran nga 108 prej gjithesej 193 shteteve anëtare të OKB-së. Kosova do të marrë pjesë për herë të parë në Rio de Zhaneiro lojrat e Olimpiades Verore 2016.
Para njohjes së Kosovës nga ana e KON-it, atletët kosovar merrnin pjesë në Olimpiadat Speciale nga viti 2003 deri në vitin 2011. .
Auriol, Bouches-du-Rhône
Auriol është një komunë në Francë. Auriol bën pjesë në departamentin Bouches-du-Rhône të rajonit Provence-Alpes-Côte d'Azur. Komuna ka një popullsi prej 11764 banorë (regjistrimi 2010) dhe sipërfaqe 44.64 km².
Uscana
djathtas|parapamje|288x288px|Shpërndarja e qyteteve në antikitet në kufirin e jugut Illyria me Grekët dhe Thrakët
Uscana ose Hyscana ishte një qytet i lashtë i cili shtrihej në territorin e fisit Ilir Penestëve. Qyteti antik i Uskanës supozohet se ka qenë në afërsi të qytetit të sotëm të Kërçovës.
Bibliografia
Wilkes, J. J. Ilirëve, 1992, ISBN 0-631-19807-5
Kinna (Dardania)
Chinna ishte një vendbanim ilirë i cili shtrihej në luginen e Drinit të Bardhë, në afërsi të qytezës së sotme Klinë në Kosovë. Këtë vendbanim të hershëm me emrin Chinna, e hasim te Ptolemeu që në vitet 87‐150 (në hartën e Ptolemeut). Ky lokalitet i lashtë ilir shtrihet në bregun e majtë të rrjedhës së epërme të Drinit të Bardhë, që i përgjigjet realitetit të sotëm gjeografik. Chinna në kuptimin Cin shpjegohet si “kin” në mes të Drinit të Bardhë dhe lumit Klina. Ky vendbanim ishte i populluar nga Dardanët.
Karabullaku i vogël
Karabullaku i vogël (latinisht: Microcarbo pygmeus), i njohur edhe si vrançi i vogël, është anëtar i familjes së karabullakëve të shpezëve të detit. Çiftohen më së shpeshti në Evropën juglindore dhe Azinë jugperëndimore.
Abdullah Oxhalan
parapamje|Protesta në Londër në përkrahje të Abdullah Ocallanit (prill 2003) Abdullah Öcalan ( /<span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ <span title="/oʊ/ long 'o' in 'code'">oʊ <span title="/dʒ/ 'j' in 'jam'">dʒ <span title="/əl/ 'le' in 'bottle'">əl <span title="/ɑː/ 'a' in 'father'">ɑː n /    OH -jə-lahn  ; turke shqiptim:    <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ødʒaɫan] ; i lindur më 4 prill 1948), i njohur edhe si Apo (akronim për Abdullah dhe "daja" në gjuhën kurde),  është një lider nacionalist kurd dhe një nga anëtarët themelues të organizatës terroriste ateiste Partia e Punëtorëve të Kurdistanit'' (PKK) në vitin 1978 në Turqi.
Öcalan u arrestua në vitin 1999 nga Agjencia Kombëtare Turke për Inteligjencë (MIT) me mbështetjen e CIA në Nairobi dhe u dërgua në Turqi, ku ai u dënua me vdekje në bazë të Nenit 125 të Kodit Penal Turk, që ka të bëjë me formimin e organizatave të armatosura. Më vonë dënimi iu zëvendësua me burgim të përjetshëm, dhe kur Turqia hoqi dënimin me vdekje në mbështetje të ofertës së tij për t'u pranuar për anëtarësim në Bashkimin Evropian, dënimi iu zëvendësua me burgim të rënd. Nga viti 1999 deri në vitin 2009, ai ishte i vetmi i burgosur në ishullin Imralı në Detin Marmara. Öcalan ka pranuar veprimet e mëparshme të dhunshme të PKK,, por thotë se periudha e luftës së armatosur është e vdekur dhe një zgjidhje politike për çështjen kurde duhet të zhvillohet. Konflikti mes Turqisë dhe PKK-së ka rezultuar me mbi 40,000 të vdekur, duke përfshirë edhe anëtarët e PKK, ushtarakët turq dhe civilët, nga të dyja palët: Kurde dhe turke.
Nga burgu, Öcalan ka botuar disa libra, më të fundit në vitin 2015.
Botime
Abdullah Öcalan është autor i më shumë se 40 librave, katër nga të cilat ishin shkruar në burg. Shumë nga shënimet e marra nga takimet javore me avokatët e tij kanë qenë të redaktuara dhe botuara, si p.sh.:
Auriolles
Auriolles është një komunë në Francë. Auriolles bën pjesë në departamentin Gironde të rajonit Aquitaine. Komuna ka një popullsi prej 134 banorë dhe sipërfaqe 7.03 km².
Bujar Dida
Bujar Dida (lindur më 7 maj 1961) është kimist dhe diplomat shqiptar nga Kukësi, shërbeu si ambasador i Shqipërisë në Japoni në vitet 2007–2015.
Lista e vendbanimeve ilire
Kjo është një listë e vendbanimeve ilire duke përfshirë qytetet, qytezat, fshatrat dhe kështjellat ilire (liburne, dardane, dalmatët, etj.) qoftë në periudhën e pavarësisë ilire qoftë pas saj, duke përfshirë këtu edhe ato vendbanime ilire jashtë Mbretërisë ilire ose Ilirisë. Një numër i vendbanimeve ilire dhe më vonë në kohën e Ilirikut romak janë ndërtuar ose rindërtuar afër vendbanimeve të para ekzistuese Ilire.
Bujar Dida
Jeta dhe arsimimi
Bujar Dida lindi më 7 maj 1961 në Kukës të Shqipërisë.