Lazarati
Lazarati në kohën e pushtimit nazifashist
Para pushtimit fashist, shteti Zogist duke futur në ligjet e veta kode ligjesh perëndimore synonte ç’osmanizimin e përgjithshëm të shoqërisë shqiptare hap pas hapi. Dëshira popullore për ndryshim të shpejte solli dhe situata konfliktuale të tilla si ajo e vitit 1932 në Vlorë, lëvizja e Fierit 1935 si dhe ajo e majit 1937 ku në të tre rastet lazaratasit do të qenë pjesëtarë aktivë, çka solli dhe mërine e qeverisë dhe që u pasua me burgosje dhe internime. Faqet e gazetës “Demokratia” që botohej nga Xhevat Kallajxhi në 15 vitet e Zogut, dhe materialet arkivore vërtetojnë se lazaratasit ishin për demokracinë kundër dhunës shtetërore politike. Pushtimi fashist i vendit u ndje dhe nga lazaratasit. Që në fillim në radhët e para të inteligjencës shqiptare që kërkonin organizimin e rezistencës u radhitën dhe intelektualët e Lazaratit si Muhamet Gjolleshi etj. Në këtë situatë të zymtë dhe të rëndë pjesa më e madhe e lazaratasve u radhitën në krah të pjesës së djathtë të rezistencës shqiptare të iniciuar nga ajka e inteligjencës shqiptare si Mitat Frashëri, Vasil Andoni, Kolë Tromara, Fishta etj, antifashistë dhe antikomunistë, promotorët e përgatitjes së lëvizjes antifashiste. Lazarati në atë kohë ishte nën influencën e atdhetarit dhe udhëheqësit shpirtëror të tij Baba Selimit. Ai në luftën italo greke porosiste : «Kur vet jemi të robëruar qysh do të çlirojmë të tjerët, mos i besoni fashizmit që thotë se do të çlirojë Çamërinë». Lufta Italo-Greke do ta rrënonte plotësisht ekonominë e Lazaratasve. Drithi bagëtia ranë në duart e pushtuesit të ri grek. Në dimrin e egër 1940-1941 popullata do të strehohej në shtëpitë e vëllezërve gjirokastritë. E vetmja gjë që fituan ishte armatosja me maliher grek e mushqeta italiane dhe municione të tjera që do të duhej për fazën e çlirimit që aspironin. Me riardhjen e Italisë pas ikjes së grekëve më 6 prill 1941 banka italiane agrare dha kredi dhe kafshë pune duke stimuluar një ngritje të ekonomisë. Por si kudo edhe në Lazarat aspiratat për liri nuk u shuan. Në fillim të vitit 1942 në zonat fshatare, pas krijimit të Partisë Komuniste, u shfaqën partizanë me yll të kuq në kapele që organizonin atentate duke vrarë të ashtuquajtur “vegla të fashizmit” midis tyre dhe atdhetarë antikomunistë. Propaganda komuniste dhe ajo e djathtë afroheshin ne parullën e luftës pa dallim feje, krahine dhe ideje. Pas Muhamet Gjolleshit hidhet në radhët partizane të Çetës “Koto Hoxhi” Mufit Brahimi në verën e vitit 1942. Baba Selimi asokohe porosiste : «Lufte çlirimtare, po pa ngjyra të huaja, vetëm nën flamurin kuq e zi». Intelektualet kombëtarë me Mitat Frashërin e Vasil Andonin në fund të vitit 1942 riorganizohen në partinë evropiane të Ballit Kombëtar me një program social–demokrat me 12 pika. Lazaratasit e pranuan plotësisht sepse kënaqte interesat e tyre kombëtare dhe ekonomike. U krijuan çeta dhe batalione të Ballit me shenja kombëtare dhe një propagandë mobilizuese. Duke afruar programet e të dy partive për luftën e çlirimit lindën dhe mundësi bashkëpunimi në koalicion çka u reflektua në konferencën e 5 shtator 1942, që më vonë u deformua dhe u përvetësua nga Partia Komuniste si vepër e saj. Ballistë e partizanë lëviznin lirshëm nëpër Lazarat. Këtë e kanë vërtetuar dëshmitë e anëtarëve të qarkorit të Gjirokastrës si Seldi Haxhialiu, Sheri Baboci, Hulo Haderi, Bajram Sinoimeri, Malo Konea, Sado Naipi etj. Mbanin fjalime për luftën në lëmë të Skenerës Mustafa Matohiti, Xheladin Beqiri, Memo Meto. Djemt e fshatit si Muhammet Gjolleshi, Sadik Boci, Isuf Bobi, Muhedin Krishti, Bastri Gerveshi, (në radhët e Partisë Komuniste) lëviznin lirshëm nëpër fshat. Në mes të ditës Hysni Pollua, komisar i Ballit Kombëtar në Jug takohet me Muhedin Krishtin tek Qafa e Pazarit në Gjirokastër. Njerëzit u shtangën se të dy ishin me shoqërues dhe mos kërciste pushke, ata u përqafuan si vëllezër. Në stanet e lazaratit u jepej bukë dhe strehofshin dhe partizanët si luftëtarë të lirisë. Kjo tolerancë midis lazaratasve ishte si brenda fshatit dhe jashtë tij, gjatë luftës midis lazaratasve nuk pati ndasi e armiqësi. Pas traktatit Dalmacio-Këlcyra në maj 1943 merret peng nga partizanët Ali Këlcyra, anëtar i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar. Ishte koha kur Italia po kapitullonte dhe antagonizmat në politikën shqiptare dukeshin qartë. Çeta Balliste e Lazaratit së bashku me atë të Libohovës nisen nga Gjirokastra nëpër Malin e Gjerë drejt Cepos. Treshja partizane me në krye ish qarkorin Sejdi Haxhialiu kapën rob, por u liruan se partizanët liruan Ali Kelcyrën. Më 24 korrik 1943 Musolini ra, partia e Ballit Kombëtar dhe ajo Komuniste në mbledhjen e Mukjes dhe të Tapizes filluan bashkëpunimin, por ndërhyrja e misioneve Jugosllave dhe ato të Amit Grek nxitën marrjen e pushtetit nga komunistët çka solli tragjikisht luftëne pastër civile.