cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rrethi i Tropojës
Kuzhina tradicionale
Çorba gatuhet me miell misri të situr imtë, përzier me hudhër, gjalp, copa dhjami, copa mushkërie, copa mëlçie të zezë, copa zemre dhe copa mishi të dhjamosur. Çorba merr trajtën e një gjelle me trashësi mesatare ngjyrë kafe, ku duhet pasur parasysh raporti i ujit me miellin, që gatimi të mos dalë as shumë i hollë dhe as shumë i trashë (ku mund të marrë trajtën e qervishit).
Qervishi është një tjetër gatim tradicional tropojan, i cili gatuhet me miell misri të kavardisur me gjalp dhe hudhër, i zier në lëngun e mishit të pulës.
Mishi i thatë është pastërmaja karakteristike e Tropojës, veçantia e të cilit qëndron në mënyrën e përpunimit dhe tharjes. Mishi i bërë gati nga therja e kafshës përkatëse (dele, dhi apo lopë) kërkon mjeshtëri të veçantë në prerjen e tij në rripa të gjatë e të hollë, gjithnjë duke ruajtur raportet e pjesëve të mishit. Këta rripa mishi vendosen në mënyrë rrethore në sofrat e drunjta tradicionale të zonës duke i hedhur kripë për çdo rend me rrathë mishi të rripuar. Mishi lihet në këtë gjendje për dymbëdhjetë orë me rradhë në mënyrë që kripa të ketë depërtuar plotësisht në brendësi të mishit. Sipër oxhakut të gatimeve vendoset çekreku i tharjes, mbi të cilin vendosen shkopinj që më pas do të shërbejnë si mbajtës të rripave të mishit. Mbi zjarr vendosen degë të njoma dëllinje ose bimë hithre të grumbulluara gjatë verës nëse preferohet mishi i tymosur. Kjo tymosje e mbron mishin nga çdo mikrob i mundshëm dhe i jep një aromë të veçantë. Mishi i thatë zakonisht shoqërohet me sunxhukun.
Sunxhuku tradicional përgatitet nga mishi i grirë i bagëtive vendase, i përzier me hudhër, piper, spec djegës dhe një sasi e vogël qepësh për ta mbajtur në raporte të drejta.
Lëngu i rasoit nxirret nga lakra me të njejtin emër, por në kohët e mëparshme ajo nxirrej edhe nga dardhat e egra, thanat dhe lëngu i rrushit “grezë”. Ky lëng futet në një enë druri (bucelë) dhe përdoret si ilaç tradicional për sëmundjen e astmës dhe reumatizmit.
Rezhniku (Qumështori) konsiston në qumështin e parë të bagëtisë pas lindjes (kulloshtra), i cili gatuhet me vezë të rrahura në proporcione të drejta, duke i tundur me lugë druri. Kjo përbërje hidhet në tepsi dhe zakonisht piqet me saç. Shoqërohet me masë të caktuar kripe ose sheqeri, sipas dëshirës së konsumuesit.
Lakrori ëmbëlsirë gatuhet me miellin e gështenjave, të përziera me gjalp dhe thelbinj arre. Fillimisht zgjidhen gështenjat më të mëdha, thahen në dru, më pas bluhen për t’u bërë miell. Brumi i miellit të gështenjës, i trazuar me qumësht të ngrohtë hidhet në një tepsi të lyer me gjalp në mënyrë që të mos ngjitet apo të digjet. Procesi i pjekjes kryhet me saç dhe kërkon kujdes të veçantë. Ëmbëlsira bëhet me petë dhe pas pjekjes së çdo pete, ajo lyhet me gjalp dhe mbulohet me arra, derisa tepsia të mbushet. Më pas ëmbëlsira pritet dhe sipër saj vendoset sërish saçi për të marrë pjekjen përfundimtare.
Punimet artizanale
Artizanati në Tropojë bazohet në zejtari, e cila zë fill që në lashtësi. Aktiviteti i mjeshtërve bazohej në përpunimin e gurit, drurit dhe qeramikës. Guri dhe druri ishin dy elementë të cilët gjenin përdorim në ndërtimin e shtëpive, kalave, qytezave, tumave, krojeve, staneve, veglave të punës dhe mullinjve. Qeramika përdorej për punimin e enëve për pjekjen e bukës (çerep) dhe enëve për gatim (vegsh). Aktiviteti artizanal i grave përqëndrohej tek thurjet, vektaria (mënyra tradicionale e krijimit të qilimave dhe sexhadeve), endjet me grep, por edhe dekorimi i hershëm i armëve, thurja e veshjeve tradicionale tropojane dhe përpunimi i instrumenteve popullore të zonës.
Besimet fetare
Ritet në adhurimin e diellit, të cilat konsistojnë në besimin për rëndësinë e diellit si faktor kyç për jetën mbi Tokë. Banorët bekojnë ushqimet dhe foshnjet e tyre në lidhje me diellin. Në rastet e një eklipsi në lashtësi (kohë në të cilën eklipsi nuk kishte shpjegim shkencor), gratë dhe fëmijët rrëmbenin të frikësuar enët e kuzhinës duke i goditur dhe duke kënduar me zë të lartë, me mendimin që një forcë e ligë (kuçedër) i kishte ndërprerë rrugën diellit. Burrat godisnin me armë drejt qiellit dhe të gjithë festonin kur eklipsi mbaronte.
Ritet në adhurimin e hënës konsistojnë qysh në legjendat e lashta që rrëfejnë dashurinë e diellit me hënën, fryt i së cilës ka lindur natyra. Që në lashtësi e deri në ditët e sotme, nuk kryhet asnjë proces bujqësor apo blegtoral, nuk realizohet asnjë ndërtim, nuk qethet floku i parë i fëmijës, nuk ndahet dita e fejesës apo e martesës e shumë aktivitete të jetës së përditshme, para se të llogaritet saktësisht lëvizja hënore (mbushja dhe zbrazja e saj).
Dita e Verës, e cila festohet me datën 22 mars me djegien masive të turrave të dëllinjave duke krijuar zjarre sa më të mëdha, simbolizon largimin e të ligave të dimrit dhe ardhjen e pranverës. Një rit tjetër i lidhur me këtë festë pagane dëshmon se nënat dhe gjyshet duhet të zgjohen herët në mëngjes, të mbledhin lule dhe fije bari dhe t’ua hedhin në shtrat fëmijëve ndërkohë që ata janë duke fjetur. Fijet e barit janë simbol urimi që fëmijët të rriten shpejt si bari, ndërsa petalet e luleve simbolizojnë shëndetin dhe bukurinë.
Dita e Shëngjergjit festohet me 6 maj, ditë në të cilën shtëpitë lyhen me gëlqere, qengjat zgjidhen për t’u bërë kurban dhe fëmijët mbledhin lule.
Kuçedra dhe Dragoi janë dy figura mitologjike, dueli mes të cilave shpjegonte shumë dukuri natyrore si vetëtimat, bubullimat, shtrëngatat dhe elipset.
Feja në ditët e sotme
Tropoja ishte një krahinë e krishterë në periudhën e Mesjetës së hershme. Pranimi fesë Islame u bë gjatë periudhës e pushtimit 5-shekullor osman. Feja islame përbën 78% të popullsisë, ndërsa pjesa tjetër janë të besimit të krishterë. Toleranca dhe bashkëjetesa fetare, si në çdo vend të Shqipërisë, kanë qenë bashkëudhëtare e rrjedhës se historisë tropojane.
Flora dhe fauna
Bota bimore dhe shtazore e rrethit është mjaft e pasur, favorizuar nga terreni alpin dhe mbrojtja strikte e Parkut Kombëtar të Valbonës, Rezervatit Natyror të Gashit dhe monumenteve të tjera natyrore. Numërohen rreth 1700 specie bimësh vaskulare. Krahas drurëve frutorë, në brezin e dushqeve të këtij rrethi gjenden: gështenja (Castanea sativa), bliri (Tilia cordata tomentosa), frashëri (Fraxinus), panjat (Acer) dhe lajthia (Coryllus). Në vitin 1897, botanisti Baldac zbuloi në vendin e quajtur “Shtegu i dhenve” lulen endemike shqiptare, të emërtuar “Vulfenia Baldac”. Kjo lule tregon lidhjen që ka pasur flora jonë me atë aziatike në periudhën e lashtësisë. Fauna e zonës përfshin kafshë si: ujku, ariu i murrmë, dhelpra, rëqebulli (Lynx lynx martinoi), dhia e egër, derri i egër, dreri, lepuri i egër, nuselala, shqarthi, baldosa, ketri e shumë të tjerë. Alpet Shqiptare janë gjithashtu habitati i më shumë se 200 lloje zogjsh si: gjeli i egër, sokoli i bjeshkës, qukapiku laraman, ndër të cilat spikat shqiponja e artë e maleve (Aquila Chrysaetos). Numërohen rreth 59 lloje fluturash, ku 19 prej tyre konsiderohen të rralla. Në ujërat e zonës gjenden: lundërza, mustaku, krapi si dhe katër llojet e troftës pikaloshe.
Vendet historike dhe gojëdhënat
Kalaja e Rosujës, rrënojat e së cilës ndodhen në fshatin Rosuje të Tropojës, paraqesin një objekt me vlera studimore historike, i cili dëshmon vendbanime dhe rrugë antike ilire që vërtetojnë lashtësinë 4-shekullore parahistorike. Rreth viteve ’80 një grup arkeologësh zbuloi disa enë antike dhe gurë të fosilizuar, që pas studimeve të shumta rezultuan të datonin rreth 2000 vite më parë.
"Gjyteti" (Qyteti) është një legjendë e cila bazohet në rrënojat e mureve deri në katër metra trashësi që shtrihen në skajin veriperëndimor të fshatit Shoshan, sipër Urës së Shtrejtit dhe përgjatë luginës së Valbonës. Gojëdhënat flasin për shtatë vëllezër dardanë që mbretëruan në këtë qytet antik.
"Kungji i Armëve" (Kunji i armëve) është një kreshtë malore e bjeshkëve të Tropojës, e cila ndodhet në një pikë strategjike përgjatë shtigjeve që të nxjerrin në zonën e Plavës dhe Gucisë dhe shërben si pikë orientimi për shtegtarët. Të vjetrit deklarojnë se rrëzë kësaj kreshte ka qenë vendi i përshtatshëm dhe më i sigurti ku luftëtarët i strehonin armatimet e rënda pas kthimit nga lufta në mbrojtje të territoreve të sulmuara nga serbo – malazezët.
“Mrizet e zanave” lidhen me Eposin e Kreshnikëve, konkretisht me figurat mitologjike - “Orët dhe Zanat”. Mrizet janë hije lisash të gjatë, zakonisht në afërsi të një burimi ujor që shërbejnë për çlodhje dhe pushim. Vendasit besojnë që orët dhe zanat të kenë qenë krijesa të mbinatyrshme që pushonin dhe dilnin nga vende të tilla, të veshura në të bardhë që mbronin personin përkatës që u ishte caktuar (kryesisht kreshnikët e maleve), por edhe ishin shumë të rrezikshme në rast se shkeleshin rregullat e mirësjelljes ndaj tyre.
“Dhija briprerueme” (Dhia me brirë të artë) është një legjendë që bazohet në tufat e shumta të dhive të egra, që jetonin në pllajat e bjeshkëve të Tropojës. Gojëdhëna flet për një zanë mali që ishte maskuar si një dhi me brirë të artë dhe personi që do arrinte ta kapte të gjallë, do zotëronte menjëherë aftësi hyjnore. Trimi kryesor i Ciklit të Kreshnikëve, Gjeto Basho Muja (i njohur me emrin Muji) arrin ta kapë dhe në atë moment dhia shndërrohet në zanën e Mujit, e cila e mbron nga çdo rrezik i mundshëm. Poezia e mëposhtme e Ciklit të Kreshnikëve e mbështet këtë variant:
"Guri i shpuem" (Guri i shpuar) është një majë shkëmbi me përmasa të mëdha në bjeshkët e Tropojës, i cili është i shpuar tejpërtej. Legjenda është pjesë përbërëse e Ciklit të Kreshnikëve dhe e lidh këtë fakt me shpjegimin e saj: Kur baruti ishte prodhuar për herë të parë, Muji ngrit dorën lart dhe urdhëron ta qëllojnë me armë për të provuar fuqinë e këtij mjeti të ri luftarak. Kur e shikon se plumbi depërton nga të dyja anët e dorës dhe shpon edhe gurin, Muji deklaron që: “…i paska ardh funi takatit t’njerit” (i paska ardhur fundi fuqisë njerëzore) dhe nga ai moment kreshnikët nuk janë parë më në trojet shqiptare.
“Shkelzeni” është një mal me një emër të vetëformuar në dialektin e Tropojës që nënkupton: "shkëlzen – shkëlqen – lëshon rreze drite". Gojëdhëna bazohet në ekzistencën e një shpelle të pozicionuar në faqen verilindore të malit Shkelzen (2407 m), të cilën askush nuk ka arritur ta eksplorojë, pasi banorët mendojnë të jetë pika lidhëse e rrugëve të nëndheshme të bjeshkëve të Tropojës. Banorët vendas këmbëngulin në vërtetësinë e legjendës duke shtuar se kjo shpellë ka qenë vendbanimi i Mujit dhe Halilit. Version tjetër që lidhet me këtë mal konsiston në vendndodhjen e dy varreve të mira të dy princërve dardanë. Gojëdhëna tregon se në pamundësi për të mposhtur dyndjet sllave, shtatë vëllezër dardan vendosin të hedhin topuzin nëpër të gjitha trojet shqiptare, në mënyrë që të varroseshin në vendin ku do të binte topuzi. Topuzi i vëllaut të madh dhe të vogël pëplasen me njëri – tjetrin dhe bien mbi një mal ku lëshojnë një dritë “verbuese”, nga ku ka marrë emërtimin “Shkëlzen” dhe varret vendosen mbi majën e këtij mali. Në periudhën e Ilirisë së madhe, Shkelzeni rezulton të jetë në mes të gjitha territoreve shqiptare. Sipas matjes lineare veri – jug, distanca në vijë ajrore nga Mali i Shkelzenit deri në lumin Danub në territoret e Dalmacisë në veri, është e barabartë me distancën e këtij mali deri në Prevezë në jug.
“Zogu Sokol” është një legjendë karakteristike që mbizotëron në rrethin e Tropojës. Legjenda thotë se Sokole Halili (vëllau i vogël i Mujit) kishte rënë në dashuri me të bijën e krajlit (mbretit) serb, Tanushën “e bukur si zana”. Ai tenton ta rrëmbejë Tanushën, por zbulohet nga e ëma e vajzës dhe e burgosën për shtatë vite me rradhë. Muji ishte zemëruar me të vëllanë, pasi nuk e kishte dëgjuar këshillën e tij që të merrte nuse shqiptare duke zgjedhur një serbe, prandaj nuk shkon pas tij për ta nxjerrë nga burgu. Pasi plotësohen shtatë vite, krajli e nxjerr trimin në oborr që t’ia presë kokën. Dëshira e fundit e Halilit ishte të këndonte me lahutë dhe mbreti pranon. Gjatë këngës së tij, një zog fluturon mbi kokën e trimit, dhe Sokole Halili i jep mesazh zogut që të thërrasë kreshnikët për ta shpëtuar. Muji me 30 kreshnikë mbërritën në trojet sllave, maskaruan mbretërinë e tyre dhe liruan Halilin, duke u kthyer në bjeshkët e Jutbinës krenarë që kishin nderuar vendin dhe Shipërinë. Në nder të kreshnikut Sokole Halili, ky lloj zogu edhe në ditët e sotme quhet Sokol. “Fusha e Mejdanit” është një fushë e cila shtrihet në fshatin me të njejtin emër të komunës Tropojë, Mejdan. Fjala “mejdan” nënkupton shesh lufte, ku sipas gojëdhënave mendohet të jenë zhvilluar shumë dyluftime kreshnikësh në këtë fushë. Dyluftimet më të rëndësishme që gojëdhënat e Tropojës parashtrojnë janë: dyluftimi mes Mujit e krajlit serb dhe dyluftimi mes Gjergj Elez Alisë dhe Bajlozit të detit.
"Lkeni i Dashit" (Liqeni i Dashit) emërtohet në këtë mënyrë njëri nga liqenet akullnajore të bjeshkëve të Tropojës, i cili nuk e ndryshon nivelin e ujit në katër stinët e vitit, fakt që lidhet më dëshmitë rreth lidhjeve burimore me akullnajat dhe shpellat mijëra vjeçare. Gojëdhëna pretendohet të jetë e bazuar në një ngjarje të vërtetë, ku motër e vëlla së bashku me dashin e tyre mbyten në këtë liqen. Furka dhe flokët e vajzës dalin tek Vrella e Mulliqit në Kosovë dhe brirët e dashit së bashku me fyellin e çobanit dalin tek Vrella e Shoshanit në Tropojë.
Lojërat tradicionale
Lojërat popullore në rrethin e Tropojës kanë qenë historikisht një element i pandashëm i kulturës vendase.
“Loja e kapuçave” është loja karakteristike tropojane, e cila ka marrë emrin nga kapuçi (qeleshja) që vihet në kokë. Fillimisht lojtarët ndahen në dy grupe dhe vendosen përballë njëri – tjetrit, ku para tyre shtrohen dhjetë kapuçat në dy rreshta paralel, pesë e nga pesë. Elementi kyç i lojës është një sferë e vogël plumbi, e cila fshihet duke e kaluar kokrrën (sferën) poshtë secilit kapuç. Pala fshehëse ka detyrë të fshehë sferën, ndërsa pjesëtarët e palës gjurmuese konsultohen mbi kapuçin e dyshuar ku mbahet kokrra (tregojnë ishqilat – hamendjet), ku të gjithë japin mendimin e tyre dhe lideri i grupit vendos. Loja ka si njësi përbërëse “dhitë”, që nënkuptojnë pikët. Nëse në tre kapuçat e parë zbulohet kokrra, atëherë pala kundërshtare merr dhjetë dhi. Pas heqjes së tre kapuçave të parë, nëse kokrra shfaqet në kapuçin e shtatë merr automatikisht dhjetë dhi, në të gjashtin tetë dhi, në të pestin shtatë dhi, në të katërtin gjashtë dhi dhe në të tretin tre dhi. Nëse kokrra nuk gjendet as në tre kapuçat e fundit, rradha e fshehjes i kalon palës tjetër, së bashku me dhjetë dhi. Grupi fitues është ai që grumbullon njëqind dhi dhe fitorja shoqërohet me valle e këngë me nota tallëse për palën humbëse.
Loja me “rruma” është një lojë kryesisht për vajza, por me raste merrnin pjesë edhe djemtë. Termi “rrum” vjen nga forma e rrumbullakët e gurëve me të cilët luhet kjo lojë. Fillimisht hidhen pesë rruma në mënyrë të atillë që të mos takohen me njëri – tjetrin. Më pas vendoset dora e majtë mbi gishtin e madh në formën e një harku, ku duhet të kalojnë rrumat dhe zgjidhet rrumi më i përshtatshëm pa prekur të tjerët. Loja konsiston në hedhjen e gurit lart në një lartësi të mirëllogaritur, futjen poshtë dorës së majtë me një lëvizje preçize të një guri në tokë, dhe kapjen e gurit që është në ajër. Kush i kalon të pesë rrumat poshtë harkut pa shkaktuar asnjë gabim fiton lojën.
Loja “Dhelpna e zagari” (Dhelpra dhe qeni) është një lojë që zhvillohet në natyrë ndërmjet dy fëmijëve, ku njëri zgjedhet të bëjë rolin e dhelprës e tjetri të zagarit. Loja konsiston në mbylljen e syve nga “zagari” dhe gjetjen e “dhelprës” nëpërmjet ulërimave mashtruese, që lojtarët realizojnë për të çorientuar konkurentin. Nëse “dhelpra” arrin të kthehet në pikën e nisjes pa e parë “zagari”, ajo do të shpallet fituese. Në të kundërt, do të fitojë zagari.
Loja “Gurapesha” është një lojë fëmijësh e frymëzuar nga personazhet e Ciklit të Kreshnikëve, Muji dhe Halili, të cilët me fuqitë e tyre të mbinatyrshme arrijnë të peshojnë gurë të përmasave të mëdha. Me dëshirën për t’i imituar, fëmijët realizojnë këtë lojë duke garuar në grup me një gur të së njejtës masë, ku fitues do të shpallet ai që e ngrit gurin deri në lartësinë e supeve.
Loja “Kcimi përmbi shoka” është një garë kryesisht djemsh, që lidhet me kalimin e lartësive nëpërmjet shokës (shallës) që vihet në bel në veshjet tradicionale tropojane. Caktohen dy fëmijë që do të mbajnë shokën e tendosur në 4 pozicione: fillimisht në gju, pastaj në lartësinë e belit, në lartësinë e gjoksit dhe nëse ata janë të shkurtër, kufiri maksimal është në lartësinë e kokës. Garuesit do të hidhen mbi shokë dhe ai që do kapërcejë lartësinë më të madhe, shpallet fitues.
Loja “Rrasavija” është një lojë vajzash, por nuk përjashtohen dhe djemtë. Loja konsiston në ndërtimin e një figure gjeometrike me katrorë të barabartë që marrin formën e shkronjës “T”. Kur mbaron shkronja “T”, do të bëhet një rreth i madh i ndarë në katër pjesë, që do i bashkangjitet shkronjës “T”. Loja fillon me hedhjen e rrasës në katrorin e parë, pastaj shtyrjen e saj duke u hedhur me njërën këmbë (kám’kaçel) në të gjithë katrorët e figurës gjeometrike. Kush kalon të gjithë katrorët dhe kthehet nga pika e nisjes fiton lojën, ndërsa humbasin ata që nuk arrijnë ta mbajnë njërën këmbë lart (kaçel) dhe e lëshojnë në tokë.
Loja “Kaprolli e Gjetari” (Dreri dhe Gjuetari) është një lojë e cila ka baza në histori të vërteta të besës që kërkon kaprolli (dreri) dhe gjuetari ia jep. Gjuetia në Tropojë ka qenë gjithnjë një aktivitet i disiplinuar, ku hapësirat e gjuetisë ndaheshin sipas përkatësisë territoriale të banorve. Rastet më të shpeshta të gjuetisë së drerëve tregojnë se në momentin e drejtimit të armës nga kafsha, ajo ngrihet në këmbët e pasme, vendos këmbët e përparme në gjoksin e gjuetarit dhe sytë i mbushen me lotë. Ky veprim i drerit tregon meshirën që i kërkon gjuetarit dhe rënien në besë. Në përputhje me këtë instikt të drerit është krijuar ky kërcim popullor mes dy personave të maskuar si kaproll dhe gjuetar, të cilët imitojnë skenën e gjahut.
Personalitete të shquara
Tropoja ka qenë historikisht një vend që ka nxjerrë figura të shquara me kontribut mbarëkombëtar në aspektin historiko – kulturore.
Bajram Curri lindi në vitin 1862 në fshatin Krushë e Madhe, Gjakovë. Në moshën 18 vjeçare luftoi përkrah Mic Sokolit dhe Ali Ibrës për mbrojtjen e trevave shqiptare të Plavës dhe Gucisë. Ai hapi të parën shkollë shqipe 4-vjeçare në Gjakovë. Ai u vra më 29 mars 1925 në Shpellën e Dragobisë.
Mic Sokoli (1839 – 1881) lindi në fshatin Bujan të Malësisë së Gjakovës. Në moshën 16 vjeçare hyri në luftë kundër forcave serbo – malazeze në mbrojtje të Plavës dhe Gucisë. Më 10 qershor 1878, formoi batalionin që mbrojti delegatët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, ku luftoi krah për krah me Sulejman Vokshin, Mal Dula, Halil Brahimi, Ali Ibrën, Haxhi Zekën etj. Më 22 prill 1881 Mic Sokoli me plagë të thella në trup i doli para topit të armikut ku vdiq në mbrojtje të atdheut në grykën e Caravelës. Ai është shpallur “Hero i popullit”.
Ali Ibër Neza lindi në vitin 1835 në një kullë në Buçaj të fshatit Shipshan. Ai ishte ndër luftëtarët e shquar të rrethit në mbrojtje të territoreve shqiptare, ku që në moshën 20 vjeçe luftoi për kombin. Ai ishte delegat në moshën 43 vjeçare në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, ku luajti një rol të rëndësishëm në këtë kuvend kombëtar. Mori pjesë në luftra të shumta si ajo e Plavës, Gucisë, Moraçës etj. Në beteja të shumta, si ajo e Plavës dhe Gucisë që u zhvillua në muajt nëntor – dhjetor të vitit 1879, Ali Ibra ishte komandant i luftëtarëve tropojanë në luftë me malazezët. Ali Ibër Neza vdiq në vitin 1900 në fshatin Osek, në afërsi të Gjakovës.
Heronj të tjerë të Tropojës janë: Binak Alia, Mal Dula, Ahmet Sadria, Man Avdia, Brahë Alia, Tahir Beka, Alush Balia, Col Delia etj.
Mal Dula, Bajraktari (1851-1914) lindi ne Pac Bytyç te Malesise se Gjakoves ne nje familje me virtyte te larta patriotike. Ne çerekun e katert te shek.19-te është nje nga figurat me kryesore te malësisë se Gjakoves,ështe nje nga shtate delegatet ne lidhjen e Prizrenit: Binak Alia, Ali Ibra, Mal Dula, Ahmet Sadria, Halil Brahimi, Qerim Delia, Mic Sokoli. Ne vitet 1878-1881 eshte prijesi i djelmnise se Bytyçit ne mbrojtjen e trojeve shqiptare se bashku me mbi 2000 forca te tjera te malesise se Gjakoves, ne mbrojtjen e Plaves dhe Gucise, ne mbrojtjen e Gjakoves, Hotit dhe Grudes sebashku me nipin e tij Mic Sokoli dhe komandante te tjere Binak Alia, Ali Ibra, Halil Brahimi, jane ne krye te forcave malesore per mbrojtjen e trojeve shqiptare. Mal Dula me djelmnine e Bytyçit e Berishes dallohet ne betejen e Velikes si nje udheheqes luftarak i shquar. Mal Dula, Halil Brahimi, Ahmet Sadria jane ne krye te forcave te Gashit, Bytyçit e Berishes ne sulmin kunder forcave te Knjaz Nikolles te Malit te Zi. Luftoi deri ne fund ne mbrojtje te lidhjes se Prizrenit kur ajo u shtyp me force! Gjatë viteve 1871 - 1873 kemi beteja të zhvilluara kundër forcave turke në Gjakovë e rrethina, në Deçan e deri në Pejë, ku forcave të Malësisë së Gjakovës u prinin Mal Dul Bajraktari,Haxhi Brahim Bajraktari, Binak Alia, Man Avdia, etj. Kontribut të shquar dha Malësia e Gjakovës në zhvillimet e Kuvendit të Prizrenit, më 10 qershor 1978, dhe në të gjitha betejat që zhvilluan forcat e kësaj Lidhjeje kundër fuqive osmane dhe atyre serbo – malzeze, që synonin copëtimin e trojeve shqiptare. Rol të spikatur në këtë periudhë patën Binak Alia e Mic Sokoli, Mal Dula,Halil Brahimi e Ali Hoxha, Ali Ibra e Ahmet Sadria, Shpend Zeqiri, Prel Tuli etj.
Më 4 dhjetor 1879, pjesa më e mirë e ushtrisë malazeze prej 4 mijë ushtarësh, nën komandën e Mark Milanit, ndërmori një sulm të furishëm në sektorin e Nokshiqit, në drejtim të Plavës e të Gucisë. Shtabi ushtarak i Lidhjes, i përbërë nga Ali pashë Gucia (kryetar), Jakup Ferri, Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka,Mal Dula [Bajraktari i Bytyçit]Kadri Bajri (Bajraktari i Rugovs), Filip Çeka, Jusuf Sokoli e të tjerë, midis të cilëve kishte edhe disa oficerë të karrierës, u përgjigj duke hedhur në sulm rreth 2 mijë luftëtarë. Luftimet më të ashpra u bënë në luginën e Nokshiqit, ku u angazhuan forca të shumta malazeze. Luftëtarët u përleshën aq ashpër me njëri-tjetrin, sa që të dy palët lanë mënjanë hutat dhe nxorën jataganët, duke u përleshur trup me trup. Përleshja vazhdoi disa orë me radhë. Forcat vullnetare të Lidhjes ndalën sulmin e ushtrisë malazeze dhe i shkaktuan asaj disfatë në Nokshiq, duke e detyruar të tërhiqej brenda kufijve të Malit të Zi. Edhe pse të dhënat për humbjet e të dy palëve janë kontradiktore, mund të nxirret si përfundim se nga malazezët pati 300 të vrarë e të mbytur në lumë gjatë tërheqjes, ndërsa nga shqiptarët 300-400 veta. Personalitetet artistike kategorizohen në fusha të ndryshme të kulturës dhe artit.
Inxhinier dhe studies shkencor, profesor Bashkim Lushaj
Studiues të huaj që shkruan për Tropojën
Gjatë gjithë rrjedhës së historisë, Tropoja është vizituar dhe studiuar nga shumë udhëtarë të karaktereve të ndryshme profesionale si: punonjës shkencorë, historianë dhe shkrimtarë nga e gjithë Evropa dhe më tej, të nisur nga qëllime dhe ekspedita të caktuara letrare, artistike por edhe shkencore.
Edit Durham, një nga shkrimtaret botërore më të njohura pasi vizitoi Tropojën në vitin 1904, përshkroi me përpikmëri zakonet, sjelljet dhe besnikërinë e malësorëve. Ajo ka thënë: ''“Sa hyra në këto male, të parin malësor që takova e pyeta: - Ç’ka je?! - Shqiptar, m’u përgjigj ai. Kisha qenë edhe në vende të tjera dhe kisha pyetur po kështu, por më ishin përgjigjur se: 'jam katolik', 'jam mysliman', 'jam ortodoks'…”''.
Evlia Çelebia, kronist i njohur turk, pasi ka kaluar nëpër Qafë Prush ka shkruar në shekullin XVII veprën “Udhëtime” ku përmend edhe Tropojën.
Franc Nopça ishte një eksplorues i maleve shqiptare, ku në vitin 1908 shkruan për një pjesë të zonës së Tropojës: ''“…nga Nikajt i shkuam deri në fund qafës së Ndërmajes, 1700 m e lartë, duke luajtur me topa bore. Kuptova se edhe pa përkthyes mund të jetoja mes këtyre njerëzve shumë të mirë e shend e verë…”''. Ai ishte gjeografi i parë që përcaktoi lartësinë e malit të Jezercës (2694 m), në natën e 22 gushtit 1906, duke provuar shijen e borës në malet shqiptare.
Mikloezieh ishte një doktor i njohur kroat, i cili vizitoi Tropojën në vitin 1887 ku u përqëndrua tek studimet në fushën shoqërore dhe shkroi librin “Gjakmarrja te shqiptarët”.
Evans ishte një studiues që vizitoi Tropojën në vitin 1889 dhe mbeti i mahnitur nga bjeshkët shqiptare. Për të Franc Nopça ka shkruar: “…ndoshta është i pari evropian që ka vizituar Dragobinë dhe bëri gjymën e punës së tij për hartën e Valbonës”.
Vetshman ishte një studiues tjetër që pasi vizitoi Tropojën, në vitin 1890 shkroi librin “Kontribut për florën shqiptare”, në të cilin flitet për pasuritë e florës së rrethit të Tropojës.
Referimet
Districte de Tropojë Okres Tropojë Kreis Tropoja Tropojë District Distrikto Tropojë Distrito de Tropojë fa:تروپویه Tropojë (alue) District de Tropojë Distrito de Tropojë Tropojski distrikt Distrik Tropojë Distretto di Tropojë トロポヤ県 Distrett de Tropojë Тропоја (округ) Daerah Tropojë Tropojë (district) Tropojë (distrikt) ਤਰੋਪੋਜੇ ਜ਼ਿਲਾ Okręg Tropoja pnb:ضلع تروپویہ Tropojë (distrito) Districtul Tropojë Тропоя (округ) Tropojë (okres) Област Тропоја Tropojë distrikt Tropojë ilçesi ضلع تروپویہ Tropojë (distrito) 特羅波耶區
Fushë (Fier)
Fusha është një fshat në komunën Topojë në rrethin e Fierit të Shqipërisë.
Demografia e Kosovës
parapamje|right|300px| struktura etnike e popullsisë së Evropës viti 1896
Duhet menduar se një pjesë e mirë e elementit shqiptar kosovar i ka rrënjët e tij në popullsinë e vjetër ilire-shqiptare që mbisundonte aty që prej antikitetit.
Sipas historianit çek, Konstantin Jireçeku, në veprën e tij ‘’Historia e serbëve’’ shqiptarët në mesjetën e hershme kanë humbur shumë tokë nga serbët, por megjithatë ata janë një popull që ka treguar vitalitet edhe në kohëra të vështira. Nga këto dhe shkrime të tjera bëhet e ditur që këtë territor e kanë banuar shqiptarët. Që në mesjetë ata merreshin si një popull i vjetër krishter me kulturë të lartë qytetare.
Lashtësia e popullit serb në Kosovë, siç e pretendon politika serbe, nuk ka kurrfarë mbështetje shkencore. Para së gjithash, dihet fare mirë se shteti serb nuk është krijuar në trevën e Kosovës, (as në qytetin e sotëm Rashkë, siç mund të mendohet, i cili ndodhet në Serbi afër Kosovës), por shumë më larg në Rashkë, siç quhej atëherë Serbia. ‘’Në shekullin 10 formacionet e tyre (serbe) të para kompakte ishin Rashka (Rascia) në luginën e Ibrit në perëndim të Moravës, dhe Zeta, që i përgjigjet në vija të trasha Malit të Zi të sotëm’’.
Me ndarjen e kishës së krishterë më 1054 në Kishën ortodokse të lindjes dhe në Kishën katolike të perëndimit, një pjesë e shqiptarëve të Kosovës lindore, që nga Kaçaniku deri në Mitrovicë, kanë qenë kryesisht ortodoksë, nën ndikimin e shtetit Bizantin ortodoks, kurse pjesa tjetër e shqiptarëve të Kosovës kanë qenë kryesisht katolikë, nën ndikimin e Romës e të Venedikut.
Shqiptarët në Kosovë përmenden edhe në dokumente (krisobula) kishtare-shtetërore serbe në kohën e sundimit të Nemanjiqëve në shek. XIV, sidomos fshatrat rreth Prizrenit, dhe në Drenicë, me zhbërjen e shtetit të car Dushanit mbas vdekjes se tij ne 1355, dokumentet raguziane dhe osmane dëshmojnë se Prizrenin, Pejën dhe krejt Rrafshin e Dukagjinit e zotëruan kryezotërinjtë shqiptarë Ballshajt, Kastriotët e Dukagjinët. Janë të shumtë dokumentet historike për prezencën masive të shqiptarëve në Kosovë e në Maqedoni në mesjetë. Te pakten Kosova Perendimore dhe Qendore ishte ne pushtetin e Princave Shqiptare para kapjes se Kosoves nga Osmanet ne 1455.
Lëvizja e numrit të popullsisë
Për të njohur lëvizjen numrit të popullsisë së Kosovës në të kaluarën është shumë e vështirë, për shkak se nuk kemi të dhëna të sakta. Njohja e numrit të popullsië mund të bëhet nga viti 1880, mandej me regjistrimin e popullsisë së vitit 1921 dhe në vitin 1931 në kohën e Jugosllavisë së parë, pas Luftës së Dytë Botërore, në Jugosllavinë e Dytë me regjistrimin e popullsisë së viteve 1948, 1953, 1967 dhe 1981.
Në vitin 1880 vlerësohët se Kosova kishte rreth 240 000 banorë, ndërsa pas 100 vitesh ( 1981) arrin në 1584 000 banorë, ose 6.6 herë më shumë.
Parë për një periudhë të gjatë, popullsia e Kosovës shënoi rritje pozitive, mirpo, nëse analizohet lëvizja në periudha më të shkurta kohore, atëherë del në pah se Kosova shënoi humbje në numër mes viteve 1910-1921 prej 36 000 vetash, sepse bëhen shpërngulje të popullsisë shqiptare dhe myslimane drejt Turqisë e vendeve të tjera gjatë periudhës 1930 – 1941, pas Luftës së Dytë Botërore në vitet 1951 – 1966 ( rreth 250 000 banorë) si dhe pas vitit 1990 e deri në pëfundim të Luftës në qershor të vitit 1999 ( rreth 500 000 banorë).
Rritja e shpejtuar e popullsisë në Kosovë pas viteve 60-të të shekullit XX, ishte rezultat i shtimit të lartë natyrorë, për shkak të zvoglimit të shkallës së mortalitetit si dhe për shkak të ndërprerjes së shpërnguljeve të popullsisë deri në vitet 90-të.
Sheq
Sheqi është një fshat në komunën Topojë në rrethin e Fierit të Shqipërisë.
Demografia e Kosovës
Lëvizja e numrit të popullsisë
Popullsia e Kosovës për 43 vite ( 1948 – 1991) shënoi rritje prej 1223 000 banorësh gjithësej ose prej 2,67 herë, pra, kishte rritje vjetore nga 23 deri në 1000 banorë. Dyfishimi i popullsisë ndodhi për 29 vite, ndërsa dyfishimi tjetër mund të ndodhte në vitin 2006, mirpo për ndryshimeve të rrethanave ekonomike e politike, përkatësisht emigrimit të gati 0,5 milion banorëve të rinj, kryesisht shqiptarë dhe zvoglimit të shtimit natyrorë, ky dyfishim do të shtyhej më larg, ngase Kosova në vitin 2003 nuk i kishte 2.4 milion banorë të pranishëm, por diku rreth 2 milion. Vlerësohet se Kosova ka 2,126,708 (2007 vlersim)banorë.
Lindshmëria
Numri i lindjeve ka shënuar ulje vitet e fundit. Sipas Agjencisë së Statistikave të Kosovës në vitin 2010 janë regjistruar gjithsej 33.966 lindje, në vitin 2016 janë evidentuar 23.494 lindje kurse në vitin 2019 21,798 lindje.
Faktorët kryesorë shkaktarë të rënies së natalitetit në Kosovë mendohet se janë kushtet e vështira ekonomike, ligji i lehonisë, planifikimi familjar, si dhe emancipimi i femrës.
Dendësia e popullsisië
Rritjen e dendësisë së popullsisë e shkakton shtimi intenziv i popullsisë, imigrimi i popullsisë, zhvillimi ekonomik, rritja e popullsisë në qytete. Në Kosovë dendësia e popullsisë për 43 vite është rritur nga 67 b /km 2 në vitin 1948 në 176 b/km2 në vitin 1991, ose për 2,67 herë. Dendësia e popullsisë nuk është e njejt në të gjitha viset e saja. Ajo është më e më e vogël në viset malore, ndërsa më e madhe në viset fushore, luginat lumore, në qytete dhe afër tyre. Në viset fushoe dendësia e popullsisë në vitet e 90ta kishte arritur në rreth 300 b/km2, gati si në shtetet më të dendura të Evropës ( Beneluksit).
Deri në vitin 1953 në pjesën më të madhe të komunave tëKosovës dendësia sillej në mes 51 – 100 b/km2, ndërsa në vitin 1991 sillej në mes 150 e 300 b/km2. dendësiamë të madhe kanë komunat me më shumë banorë dhe me qytete të mësme e të mëdha. Dendësia e arritur e populsisë në Kosovë është e lartë duke krahasuar nivelin e ulët të zhvillit ekonomik.
Lëvizja natyrore e popullsisë
Periudha e parë dallohet meshkallë të lartë të lindshmërisë rreth 40 ‰, shkallë e lartë të vdekshërisë me mbi 30‰ e 20‰ (deri kah viti 1935), vdekshmërisë së lartë të foshnjave ( në mes  200‰ e 145‰). Këto shkallë të larta të lindshmërisë dhe të vdekshmërisë kishin për pasojë shtimin natyror shumë të ulët (deri në 5‰ në vitet 1911 – 1920), përkatësisht të mesëm në mes viteve 1921 – 1940 ( në mes 15‰ e 20‰). Në vitet e pas luftës së Dytë Botrore, lindshmëria rritet mbi 40‰). Vdekshmëria ngritet pak për shkak të viteve të rënda ekonomike e sociale, por nga vitet e 60-ta fillon rënia e dy komponentave natyrore. Lëvizjet e tilla të komponentave natyrore ishin pasojë e nivelit të ulët të zhvillimit ekonomik, social-kulturor dhe shëndetsor, gjendjes së rëndë politike, me presionepër shpërngulje të popullsisë shqiptare, pothuajse për tërë gjysmën e parë të shekullit XX.
Periudha e pasviteve të 60-ta dallohet me rënje të shkallës së vdekshmërisë, rënies së ngadalshme te lindshmërisë, mbajtjes së shtimit natyror në nivel të lartë ( mbi 25%) deri në vitet e 80-ta, kur fillon rënia  më e nduieshme  e shtimit natyror, e sidomos pas viteve  të 90-ta kur emigrojnë numër I madh I të rinjëve ( kryesisht s ( 15.7% në vitin 1997) shqiptar)në botën e jashtme.Me  emigrimin intenziv të popullsisë së re nga Kosova  në vitet e 90-ta dhe me krizën ekonomike  e politike, dukshëm u zvoglua shkalla e shtimit natyror e cila zbrit nën 20%  ( 15.7% në vitin 1997). Periudha e pas vitreve të 60-ta veqohet me dinamikë  diqka më të larytë të zhvillimit ekonomik, social-kulturor, me lëqvizjëe të drejt qyteteve e vëndbanimeve të mëdha, emancipimit të popullsisë , sidomos të femrës.
Ndryshimet ekonomike, sociale-kulturore e shëndetësore ishin më dinamike gjat periudhës 1966-1980. Ato filluan të ngadalsohen pas vitit 1981, u ashpërsua dukshëm pa svitit 1989/90 dhe eskaluan me luftën e vitit 1999.
Struktura gjinore e popullsisë
Deri në vitet e 90-tapopullsia e kosovës veçohej me pjesmarrje më të lartë të popullsisë mashkullore - 51,6 % se ajo femrore – 48,4 %. Ndërsa pas luftës popullsia eKosovës ka pjesmarrje më të lartë të popullsisë femrore - 51,2% se ajo mashkullore 48,8% për shkak të emigrimit të popullsisë mashkullore.Komuna më e madhe me numrin e Gjinisë mashkullore është Prizreni me 131.435 meshkuj, pasuar nga Prishtina me 75.696. Ndërsa Komuna me gjininë me të lartë femrore është Mitrovica me rreth 36.884 femra. Kosova dallohet me shtim të lartë të popullsisë, si rerezultat i lindshmërisë së lartë dhe vdekshmërisë së ulët, sidomos pas viteve të 60-ta të shekullit XX. Lëvizja natyrore e popullsisë në Kosovë mund të përcillet prej dekadës së parë të shekullit XX e deri në ditët tona. Në bazë të përcjelljes së shkallës së një shekullore, mund të vërehen dy periudha më karakteristike: perudha derinë vitet e 60-ta të shekullit XX, dhe periudha e pas viteve të 60- të shëkullit XX. Periudha e parë dallohet meshkallë të lartë të lindshmërisë rreth 40 ‰, shkallë e lartë të vdekshërisë me mbi 30‰ e 20‰ (deri kah viti 1935), vdekshmërisë së lartë të foshnjave ( në mes 200‰ e 145‰). Këto shkallë të larta të lindshmërisë dhe të vdekshmërisë kishin për pasojë shtimin natyror shumë të ulët (deri në 5‰ në vitet 1911 – 1920), përkatësisht të mesëm në mes viteve 1921 – 1940 ( në mes 15‰ e 20‰). Në vitet e pas luftës së Dytë Botrore, lindshmëria rritet mbi 40‰). Vdekshmëria ngritet pak për shkak të viteve të rënda ekonomike e sociale, por nga vitet e 60-ta fillon rënia e dy komponentave natyrore. Lëvizjet e tilla të komponentave natyrore ishin pasojë e nivelit të ulët të zhvillimit ekonomik, social-kulturor dhe shëndetsor, gjendjes së rëndë politike, me presionepër shpërngulje të popullsisë shqiptare, pothuajse për tërë gjysmën e parë të shekullit XX. Periudha e pasviteve të 60-ta dallohet me rënje të shkallës së vdekshmërisë, rënies së ngadalshme te lindshmërisë, mbajtjes së shtimit natyror në nivel të lartë ( mbi 25%) deri në vitet e 80-ta, kur fillon rënia më e nduieshme e shtimit natyror, e sidomos pas viteve të 90-ta kur emigrojnë numër I madh I të rinjëve ( kryesisht s ( 15.7% në vitin 1997) shqiptar)në botën e jashtme.Me emigrimin intenziv të popullsisë së re nga Kosova në vitet e 90-ta dhe me krizën ekonomike e politike, dukshëm u zvoglua shkalla e shtimit natyror e cila zbrit nën 20% ( 15.7% në vitin 1997). Periudha e pas vitreve të 60-ta veqohet me dinamikë diqka më të larytë të zhvillimit ekonomik, social-kulturor, me lëqvizjëe të drejt qyteteve e vëndbanimeve të mëdha, emancipimit të popullsisë , sidomos të femrës. Ndryshimet ekonomike, sociale-kulturore e shëndetësore ishin më dinamike gjat periudhës 1966-1980. Ato filluan të ngadalsohen pas vitit 1981, u ashpërsua dukshëm pa svitit 1989/90 dhe eskaluan me luftën e vitit 1999.
Struktura ekonomike e popullsisë
Struktura ekonomike e popullsisë tregon raportin e popullsisë aktive dhe jo aktive dhe shpërndarjen e popullsisë aktive sipas veprimtarive. Popullsia e Kosovës është dalluar për pjesmarrje të ulët të popullsisë aktive mes 24-28%, për shkak nivelit të ultë të zhvillimit ekonomik dhe shoqëror për një kohë të gjatë deri pas viteve të 60 të shekullit XX. Pjesmarrja e lartë deri atëherë e popullsisë bujqësore fshatare, niveli i ultë i arsimit sidomos i femres shqiptare, industrializimi, urbanizimi, familja e medha dikur në shkallen e ultë të popullsisë aktive edhe pse femra përbën gjysmën e popullsisë. Shkalla e aktivitetit ekonomik ndër popullsinë shqiptare ishte dukshëm më e ultv se te popullësia Malaziase dhe Serbe.
Kosova eshte shume vend i bukur dhe i bukur.
Struktura arsimore e popullsisë
Pas tërheqjes së Turqisë, në asnjë sferë të jetës shoqërore, nuk ndryshoi gjë në të mirë të shqiptarëve. Regjimi hemonist i Jugosllavisë së Versajës (1919) jo vetëm që nuk lejoi hapjen e shkollave dhe veprimtarinë botuese në gjuhën shqipe, por edhe e ndaloi përdorimin e kësaj gjuhe në jetën publike. Në këtë periudhë gati ë tërë popullsia shqiptare ishte analfabete. Ky regjim as që kishte gatishmëri dhe përpjekje që njerzve t’u sigurohente baza e arsimit elementar dhe të njohurive profesionale, veçanarisht jo për kombin shqiptarr, i cili shkollat e para në gjuhën e vet do t’i fillojë vetëm pas Luftës së II  Botërore. Pas kësaj lufte Kosova dhe shqiptarët trashëguan një përqindje shum të lartë të analfabetizmit, prandaj edhe ky fakt paraqitej si pengesë e madhe në çrrënjosjen e tij të plotë.
Kosova në kohën e Pas Luftës së Dytë Botërore njihej si territor me pjesëmarrje të lartë të popullsisë analfabete, në vitin 1948 në Kosovë ishin 62,5% analfabetë, ndër femra ishin 78,4 % analfabete. Kjo gjendje ishte e tillë në mungesë të shkollave shqipe. Me hapjen e tyre zvoglohet numri dhe pjesmarrja e analfabetëve dhe rritet numri i të shkolluarëve i profileve të ndryshëe. Në vitin 1981 kishte 17,6 % analfabet në tërësi, edhe pse kjo përqindje te të moshuarit ishte mjaft e lartë. Në vitin 1999 pjesmarrja e analfabetëve vlerësohej në 6,5%, ndër meshkuj tëmoshuar 10%, ndër femra 50%.
Popullsia e Kosoves për dy dekada të ndryshimeve intensive shoqërore, ka arritur që t.a ngrisë nivelin e arsimimit të popullsisë për 3 here, Bosna e Hercegovina për 2 here etj. Gjate përiudhes 20 vjeçare Kosova e ngriti pjesëmarrjen e popullsisë me arsim të mesem për 4,4 here(prej 3,9 në 17,3%), ndërsa të popullsisë me arsim të lartë e superior për 5,5 here (prej 0,6 në 3,3%)
Të dhënat për vitin 1953 tregojnë se 54,8% e popullsisë me 10 e më shumë vjet ishte analfabete (38% mashkujt dhe 72,1% femrat), 16,4% kishte 1-3 klasë, 22,8% kishte 4-7 klasë, vetem 1,9% 8 klasë dhe 1,1% ndonjë shkollë të mesme.
Në vitin 1961 numri mesatar i viteve të shkollimit ishte 2,15 vite, % e popullsisë analfabete 41,1 (29,8% mashkujt dhe 58,4% femrat), 13,1% kishte të kryer 1-3 klasë, 34,7% 4-7 klasë, 4,4% 8 klasë, 3,2% ndonjë shkollë të mesme dhe 0,5% ndonjë shkollë të lartë ose fakultet. Në vitin 1971 numri mesatar i viteve të shkollimit për popullsinë mbi 15 vjet ishte ngritur në 3,57 vite, duke pasur 31,5% analfabet, 7,8% me 1-3 klasë, 36,8% me 4-7 klasë dhe 14,9% me 8 klasë, 6,9% ndonjë shkollë të mesme (3 ose 4 vjeçare) dhe 1,3% shkollë të lartë ose fakultet. Në bazë të regjistrimit të vitit 1981 numri mesatar i viteve të shkollimit ngritet në 6,29 vite (7,59 vite për mashkuj dhe 4,92 vite për femra), përqindja e analfabetve zvoglohet në 17,6% (9,4% mashkujt dhe 26,4% femrat), përqindja e popullsise me 1-3 klasë bie në 2,1%, e asaj me 4-7 klasë 17,1%, ndërsa pjesëmarrja e popullsisë me shkollë fillore të kryer u ngrit në 34,4% prej 5,2% sa ishte në vitin 1961 ose 1,9% në vitin 1953. Pjesëmarrja e popullsisë me ndonjë shkollë të mesme rritet në 17,3% ndaj 3,9% në vitin 1961. Me shkolla të larta dhe fakultete në vitin 1981 ishte 3,3% e popullsisë me 15 e më shumë vjet, ndaj 0,6% në vitin 1961.
Për 20 vite numri i popullsisë me 8 klasë të kryera rritet për 11 here, me gjimnaz 12 here, me ndonjë shkollë të mesme profesionale 10 here dhe numri i atyre me ndonjë shkollë të lartë apo fakultet u shtua për 6 here. Këto ndryshime të mëdha në sferen e arsimit ndodhen si rezulltat i angazhimit të madh të shoqërisë së atëhershme dhe përtrirjes së shpejtë të popullsisë, respektivisht pjesëmarrjes së lartë të popullsisë së re ( popullsia nën 19 vjet merrte pjesë me mbi 50% ndaj tërë popullsisë ).
Popullsia e Kosoves mjaft shpejt e ka zbritur pjesëmarrjen e popullsisë analfabete prej 41,1% në vitin 1961 në 31,5% në vitin 1971 dhe 18% në vitin 1981. Pjesëmarrja e popullsisë analfabete në vitin 1961 në nivelin komunal levizi në mes 53,4% në komunen e Gllogofcit dhe 29,1% në komunen e Leposaviqit (raporti 1,8:1), në vitin 1971 vlerat ekstreme levizen në mes 41% në komunen e Kaçanikut dhe 23% në komunen e Mitrovices, raporti 1,78:1), ndërsa në vitin 1981 vlerat ekstreme levizen në mes 22% në Deçan e Kamenicë dhe 14% në Mitrovicë e Prishtinë (raporti 1,57:1).
Shkollimi masiv i popullsisë i të gjitha etnive, e ndryshoi dukshëm gjendjen. Për njëzet vite nga viti 1961 deri 1981 numri i popullsisë me 8 klasë të kryera u rrit për 11 herë, me gjimnaz 12 herë, me shkolla të mesme profesionale 10 herë, me shkolla të larta e fakultete 6 herë.
Struktura nacionale e popullsisë
Gjat shekullit të XX-të në Kosovë pat disa ndryshime sa përket strukturës nacionale. Në fillim të shek XX rreth 82% e popullsisë ishte e përkatësisë nacionale shqiptare, ndërsa pas kolonizimit serb e malazias dhe emigrimit të shqipatrëve, në vitin 1921 dhe 1931, kjo pjesëmarrje ran ë rreth 65 %.
Ne vitin 1981 përqindja e shqiptarëve ngritet në 77,3% në vitin 1991 në 82% dhe në vitin 2000 në 88%. Kjo ndodhi si rezultat i shtimit më të lartë të popullsisë shqiptare, shtimit mëtë ulët të popullsisë serbo-maslazeze dhe emigrimit të saj pas viteve të 60-ta për në viset e tjera të Jugosllavisë. Në vitin 2000 vlerësohet se 7% të popullsisë e përbëjnë serbët dhe 5% grupet e tjera etnike: boshnjakët 1,9 %, turqit 1%, romët, ashkalitnjtë dhe egjiptianët 1,7% etj. struktura nacionale: Shqiptarë 88%, Serb 7%, tjerë 5% (Boshnjak, Goran, Rom, Turq, Ashkali, Egjyptian)
Struktura sipas moshës
Shtimi i lartë natyrorë i popullsisë ka shkaktuar pjesëmarrjen e lartë të popullsisë së re. Sipas regjistrimit të vitit 1981 pjesëmarrja e popullsisë së re prej 0 – 19 vjet ishte rreth 52%, e popullsisë së moshuar – mbi 65 vjet, ishte 4,6 %, e popullsisë së mesme – 20 deri 64 vjet ishte 43,4%. Të dhënat e mëvonshme, në bazë të vlerësimeve për vitin 2000 tregojnë për zvogëlimin e ngadalshëm të popullsisë së re 42,5%, rritjen e popullsisë së mesme në 52% dhe të moshuar në 5,5%.
Mosha mesatare e popullsisë së Kosovës në vitin 2000 ishte 22,2 vjet, që tregon se popullsia e Kosovës është e re. Madhësia mesatare e familjes vlerësohet se është rreth 6 anëtarë, më e madhe në fshat se në qytet dhe më e madhe ndër shqiptarë se ndër serb.
Kosova aktualisht ka popullsinë më të re në Evropë dhe një shkallë të pjellorisë të vlerësuar prej 2.2 fëmijë për grua.
Migrimet e popullsisë
Strukturat e ndryshme serbe, institucionet shkencore , mandej dhe institucionet kulturore në vazhdimsi kanë akuzuar popujt tjerë, posaçrisht shqiptarët, për spastrime etnike, krime dhe gjenocid. Bartësit kryesor të spastrimeve etnike në Kosovë dhe rreth Kosovës janë vetë serbët dhe regjimet e tyre. Pas luftërave sebo-turke dhe Kongresit të Berlinit (1878), pushteti serb, per të realizuar misionine vet kombëtarë, doli me qëndrimin që kishte edhe rol të urdhërit – që sa më pak shqiptarë të mbeten në territoret e çliruara nga Turqia, aq më i madh do të jetë kontributi për shtetin dhe ai që shpërngul sa më shumë shqiptarë do të ketë merita më të mëdha për atdhe.
Me qëllim të krijimit të shetit të pastër etnik serb, pushteti serb shpërnguli me dhunë shqiptarët nga më shum se 600 fshatra të rrethit të Prokuples ( Toplica, Kosanica, Dobriqi, Pusta Reka),, të Vranjës e Loskovcit ( Polanica, Jabllanica, Masurica, Veternica, Gërdelica, të Nishit merrethinë dhe të qyteteve të këtyre rretrheve( Prokupla, Kurshumlia, Vranja, Leskovci, Nishi, Piroti, Bella Pallanka). Shqiptarët e shpërngulur me dhunë nga këto troje i lan të gjitha pronat  e patundshme dhe tërë pasurinë tjetër që patën.
Është e pabesueshme se Jovan Cvijiq ( 1865 – 1927), si shkencëtar i cili i kishte vu bazat gjeografike të synimeve hegjenmoniste serbe në ballkan, pohonte se vetëm në vitin 1877 nga Toplica me rrethinë janë ndjekur më se 30.000 shqiptarë.
parapamje|right|Të dëbuarit në rruget e Stambollit