cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia e kinemasë botërore
Periudha e pas luftës (1918 - 1930)
Franca, Danimarka dhe Italia do ta kumbisnin tregun e mëparshëm që dominonte tregun botëror me gjigandët e filmit francez Pathe dhe Gaumont ose me kompanitë italiane dhe daneze Itala, Ambrosio dhe Nordisk dhe në vendin e tyre do të dilnin shoqëritë e mëdha kinematografike të Hollivudit, Gjermanisë dhe gradualisht edhe të Rusisë Sovjetike dhe të Japonisë. Kjo e fundit arriti të zërë vendin e parë në botë në sasinë e filmave të prodhuar, ndonëse filmat japonezë nuk dolën në tregun botëror por patën një konsum të brendshëm mbasi mbështeteshin në artet e tyre tradicionale të teatrit "Kabuki" etj.
Besa besë
Zgjohuni, o shqiptarë,
Historia e kinemasë botërore
Periudha e pas luftës (1918 - 1930)
Vitet '20, - ose siç përdoret shpesh në gjuhën e kinemasë, stacioni i fundit i filmit pa zë- u dalluan nga shpërthime të gjithanshme novatore që përcaktuan përfundimisht gjuhën e filmit. Franca, ndonëse tashmë nuk kishte një ndikim të madh të tregut botëror, ajo mbeti një qendër e teorizimit dhe eksperimentimit për përsosjen e fytyrës artistike të filmit me veprat madhore të regjisorëve të shquar si Rene Clair, Abel Gans, Zhan Renoir dhe të danezit Karl Theodor Dreyer, që u përfshinë në rrymat novatore të impresionizmit, surrealizmit, dadaizmit etj.
Besa besë
erdhi dita për liri!
Zini luftë me barbarë,
përpiqi për Shqipëri!
Të krishter' e myslimanë,
të tërë një sua kemi,
gegë, toskë, dibranë,
gjithë shqiptarë jemi.
Mblidhuni të bëjmë benë,
të gjithë dorë për dorë:
Të duamë mëmëdhenë,
edhe malet me dëborë...
edhe bëni besa-besë,
Shqipëria do shpëtuar,
kokë turku të mos mbesë!
Kantoni Saint-Amand-Montrond
Përbërja aktuale
Kantoni Saint-Amand-Montrond aktualisht përbëhet nga 13 komuna.
Rufi Osmani
Rufi Osmani, (20 gusht, 1960), është ekonomist, intelektual dhe ish përfaqësues politik shqiptar në Maqedoni, dy mandate i zgjedhur si kryetar i komunës së Gostivarit si dhe tre herë ka fituar mandat deputeti në parlamentin e Republikës së Maqedonisë.
Jeta
U lind në qytetin e Gostivarit. Në Universitetin e Prishtinës, si student i dalluar, mbaron studimet në fakultetin Ekonomik në vitin 1983. Në vitin 1998 i regjistron ndërsa në janar të vitit 2002 i përfundon me sukses studimet pasuniversitare dhe merr titullin magjistër i shkencave ekonomike. Në janar të vitit 2005 mbron me sukses tezën e doktoraturës me temë “Bashkëpunimi i Shqipërisë dhe Maqedonisë me Fondin monetar ndërkombëtar dhe Bankën botërore, një analizë krahasimore” dhe merr titullin doktor i shkencave ekonomike.
Më vitin 1994 zgjidhet deputet në Kuvendin e Maqedonisë. Dy vite më pas jep dorëheqje nga posti i deputetit pasi kandidohet dhe zgjidhet kryetar i Gostivarit, post të cilin me ndërprerje e ushtron deri në prill të vitit 1998. Pas plotë 6 muajsh rezistence institucionale dhe demokratike në funksion të legalizimit të flamurit kombëtar shqiptarë, me rastin e ngjarjeve tragjike të 9 korrikut të vitit 1997 arrestohet dhe dënohet me 14 vite burg, gjegjësisht 7 vite burg në instancën e dytë gjyqësore. Pas miratimit të Ligjit për amnisti në vitin 1999 lirohet nga burgu duke kaluar afërsisht 2 vite në burgjet e Maqedonisë.
Që nga themelimi i Universitetit të Tetovës në vitin 1994 ka qenë i kyçur në strukturat e financimit dhe në procesin mësimdhënies si ligjërues deri në vitin 2003. Aktualisht ligjëron në Universitetin e Evropës-Juglindore në Tetovë. Rufi Osmani njihet si ekonomist i shquar. Ne zgjedhjet e 22 marsit 2009 u zgjodh për Kryetar të komunës së Gostivarit.
Në zgjedhjet e 5 qershorit 2011 zgjidhet deputet por refuzon mandatin dhe vazhdon detyrën në Krye të komunës së Gostivarit.
Në zgjedhjet e 27 prillit 2014 fiton mandatin e deputetit për të tretën herë por e refuzon mandatin shkaku i parregullsive.
Lidhje të jashtme
https://www.seeu.edu.mk/en/~rufi.osmani
Oscar von Sydow
Oscar Fredrik von Sydow (12 korrik 1873 - 19 gusht 1936) ishte një politikan suedez i cili shërbeu për pak kohë si kryeministër i Suedisë nga 23 shkurt deri më 13 tetor 1921.
Biografia
Oscar von Sydow ishte djali i Henrik August von Sydow, një nëpunës magjistrati dhe Euphrosyne Maria Modin. Ai lindi në Kalmar dhe u rrit në Norrland. Në vitin 1890, ai kaloi provimin e tij të arsimit të lartë dhe vazhdoi të studionte juridikun në Universitetin e Uppsalës. Në vitin 1894, ai u diplomua me një diplomë në shërbimin civil.
Në vitin 1906, Sydow u emërua nënsekretar i shtetit në Ministrinë e Çështjeve Civile, dhe më 1911 ai u bë guvernatori i Qarkut Norrbotten. Në qeveritë e Hjalmar Hammarskjöld dhe Carl Swartz (1914–1917) ai ishte Ministër të Shërbimit Civil, gjatë së cilës kohë ai themeloi Komisionin e Papunësisë (arbetslöshetskommissionen). Midis vi´teve 1917 dhe 1934, ai ishte guvernator i Qarkut Göteborg dhe Bohus.
Pas dorëheqjes së papritur të kryeministrit Louis De Geer më 1921, Mbreti kishte vështirësi në gjetjen e një kandidati të gatshëm për të formuar një qeveri të re, ndërsa zgjedhjet po afroheshin. Hjalmar Branting nuk pranoi, pasi iu kërkua dy herë të bëhej kryeministër dhe emërimi iu ofrua Oscar von Sydow, i cili pranoi dhe mori detyrën më 23 shkurt.
Sydow dha një ultimatum se ai nuk do të drejtonte një qeveri të pafuqishme dhe kërkoi që Partia Social Demokrate të premtojë ta mbështesë atë në çështje të rëndësishme të financave dhe mbrojtjes. Pavarësisht marrëveshjeve të tilla, të gjitha propozimet e bëra nga qeveria e re u votuan nga opozita, dhe si rezultat Sydow dha dorëheqjen më 13 tetor 1921. Trashëgimia e tij e përhershme si kryeministër është për paraqitjen e projektligjit që shfuqizoi dënimin me vdekje në Suedi.
Sydow ishte Marshall i Mbretërisë (riksmarskalk) nga 1934 deri në vdekjen e tij në 1936.
Motori pa furça
Motori pa furça është një motor elektrik me një magnet të qëndrueshëm. Në ndryshim nga një me furca, ai nuk ka nevojë për kontakte elektrike (komutatorë) që të lëvizin tek boshti i motorit per te funksionuar. Qarkullimi i elektricitetit nuk ndodh në rrugën mekanike (nepermjet kontakteve te levizshme), por ne menyre elektronike. Kjo sjell nje rezistence mekanike me te dobet, eleminon mundesine e formimit te shkendijave me rritjen e shpejtesise se rrotullimit dhe zvogelon nevojen per mirembajtje periodike.
Përshkrimi
Ne nje motor me furca, kontakti mekanik i furcave me kolektorin qe rrotullohet ne rotor mbyll qarkun elektrik midis ushqimit dhe mbuleses se rotorit. Ne nje motor pa furca, inversioni i rrymes perfitohet ne menyre elektronike, nepermjet nje grupi tranzistoresh fuqie te komanduar nga nje mikrokontrollor që kontrollon komunikimin e rrymes. Duke qene se kontrollori duhet te njehe pozicionin e rotorit ne raport me treguesin e gjendjes, kjo lidhet zakonish me nje sensor efekti Hall, si per shembull Pick-up-i ose me nje me preciz resolver.
Avantazhe
Tek ky lloj motoresh, magnetet e qendrueshem jane te vendosur tek rotori dhe jane te ndertuar me materiale speciale dhe lejojne te kete inerci rotorike shume te ulet, gje qe lejon te kete nje kontroll shume preciz si ne shpejtesi ashtu edhe ne nxitim. Keto karakteristika i bejne te pershtatshem per perdorim si edhe ne mjetet elektrike. Ekzistojne aplikime ujore te ketyre motoreve me teknologji superpërcjellës qe kane fuqi të rendit MW. Se fundmi jane mjaft te perdorura ne fushen industriale dhe te vendosur ne makinerite automatike ku nevojiten levizje precize dhe te shpejta.
Dizavantazhe
Dizavantazhi kryesor i ketij lloji motoresh qendron tek kostoja e larte. Ne ndryshim te motoreve me furca, kontrolli kryhet elektronikisht nga nje kontrollues nje pajisje elektronike e ofruar nga ndertuesi i motorit ose nga pale te treta; per kete nuk eshte e mundur te perdoresh nje potenciometer ose nje reostat (jo eficent por shumë ekonomik).
Vendresha e Malit
është një fshat në Shqipëri...
Villorsonnens
është një komunë në kantonin Fribourg të Zvicrës.
Flamuri i Moldavisë
thumb|right|300px|Flamuri i Moldavisë Flamuri kombëtar i Moldavisë është një trengjyrësh vertikal me ngjyrë të kaltër, të verdhë, dhe të kuqe, dhe me stemën në mes. Proporcionet e flamurit janë 1:2.
Jeta personale e Ataturkut
Mustafa Qemal Ataturku (turqisht Mustafa Kemal Atatürk, shqiptimi në turqisht: [mustafa kemal atatyɾk], 1881 – 10 nëntor 1938) themeloi Republikën e Turqisë dhe shërbeu si president i saj nga viti 1923 deri në vdekjen e tij më 10 nëntor 1938. Jeta e tij personale ka qenë objekt i studimeve të shumta. Sipas historianit turk Kemal H. Karpat, bibliografia e fundit e Ataturkut përfshinte 7010 burime të ndryshme. Jeta personale e Atatürk ka polemikat e veta, duke filluar nga vendi ku lindi deri tek emri i plotë i saktë. Detajet e martesës së tij kanë qenë gjithmonë objekt debati. Besimet e tij fetare u diskutuan në jetën politike turke kohët e fundit pas Protestave të Republikës gjatë zgjedhjeve presidenciale të vitit 2007.
Personaliteti i Mustafa Qemalit ka qenë një temë e rëndësishme si për studiuesit ashtu edhe për publikun e gjerë. Pjesa më e madhe e informacionit të konsiderueshëm personal rreth tij vjen nga kujtimet e bashkëpunëtorëve të tij, të cilët ndonjëherë ishin rivalët dhe miqtë e tij. Disa informacione të besueshme burojnë nga Ali Fuat Cebesoy, Kâzım Karabekir, Halide Edib Adıvar, Kılıç Ali, Falih Rıfkı Atay, Afet İnan, ka edhe analiza dytësore nga Patrick Balfour, 3rd Baron Kinross, Andrew Mango dhe, më së fundmi, Vamık Volkan dhe Norman Itzkowitz.
Emri
Në traditën turke, emrat kanë vlera shtesë nderi ose përkujtimore përveç funksionit të tyre gramatikor identifikues. Është e mundur të përkthehet një emër nga turqishtja në gjuhë të tjera, por duhet pasur kujdes pasi forma e emrave ndryshon nga një gjuhë në tjetrën. Emri i lindjes i së Atatürk ishte Mustafa. Mustafa (arabisht: مصطفى – Muṣṭafā, "i zgjedhuri"), një epitet i profetit islam Muhamed, ishte një emër i zakonshëm në atë kohë. Mustafai i ri studioi në Shkollën Ushtarake të Selanikut, shkollën e mesme ushtarake në Selanik (tani Thessaloniki në Greqinë moderne), ku mësuesi i tij i matematikës kapiten Üsküplü Mustafa Sabri Bey i dha emrin shtesë Kemal ("përsosmëri") për shkak të përsosmërisë akademike të studentit të tij.
Më 27 nëntor 1911, Mustafa Qemal u promovua në gradën Binbaşı, një gradë ushtarake osmane që tregon komandantin e "një mijë ushtarëve", ekuivalente me gradën Major në ushtrinë moderne turke. Meqenëse, në radhët ushtarake osmane, "Beu" ishte një titull i përbashkët që u jepej të gjitha gradave për Binbaşı e lart, Mustafa Qemal Efendiu, këtej e tutje, quhej Mustafa Kemal Bey. Më 1 prill 1916, Mustafa Qemal u gradua në gradën Mirliva, ekuivalente me Major Gjeneral. Në gradat ushtarake osmane, Pasha ishte një titull i përbashkët që u jepej të gjitha gradave në dhe mbi Mirliva, dhe që atëherë e tutje ai quhej Mustafa Kemal Pasha (turqisht: Paşa).
Gjilani
Gjilani (ose Gjilan, serbisht Гњилане/Gnjilane) është një nga shtatë qytetet më të mëdha të Kosovës. Është vendosur në fushën e Gjilanit gjegjësisht në jug-lindje të Kosovës në Anamoravë. Lumi Morava shtrihet në juglindje të Kosovës në rrugën për Preshevë, rreth 4 kilometra larg qendrës së qytetit të Gjilanit. Në pjesën Velekincës së Ulët rrjedh Lumi me emrin Murava. ( Morava), emri i të cilit rrjedh nga vendbanimi i vjetër që është quajtur; Mur pran Vadës - Murava - Velekinca e vjeter. Në bazë të lumit në shekullin XVIII përmendet qyteti i Gjilanit me emrin Muravë, si kadillëk në kuadër të sanxhakut të Vushtrrisë.
Kaçybegu
Kaçybeg është një vendbanim në komunën e Besianës, Kosovë.
Jeta personale e Ataturkut
Emri
Qemal Pasha, i neveritur nga kapitullimet dhe lëshimet e bëra nga sulltani ndaj aleatëve dhe nga pushtimi i Stambollit nga britanikët, dha dorëheqjen nga posti i tij më 8 korrik 1919. Ai u arratis nga Stambolli me det, duke kaluar nëpër patrullat e Marinës Mbretërore Britanike dhe zbarkuar në qytetin port të Samsunit të Detit të Zi, për të organizuar rezistencën kundër pushtimit të Anadollit nga Fuqitë Aleate. Pas dorëheqjes së tij, Porta e Lartë, qeveria perandorake osmane, lëshoi ​​një urdhër dhe më vonë e dënoi me vdekje në mungesë.
Gjilani
Gjilani për 3-4 km, shtrihet deri te Lumi Morava, kurse emri i vjetër i Lumit  është Angros. Në bazë të emrin ANGROS përmendet edhe në shkrimet e babai të historisë, Herodotit në shekullin e V p.e.s. Në Velekincë dhe Pogragjë gjatë shtrirjes së Moravës janë gjetur shumë gjurmë arkeologjike Ilirie dhe Dardane si ‘Vazo, Veshje Ilire’’, si dhe janë gjetur ‘Varreza Ilire’’ (e që me gërmimet e arkeologëve shqiptar në vitet 1979-80, e të cilave janë edhe sot aty) e që në to ka pasur edhe pulla të ndryshme, monedha, stoli të ndryshme, Tumat Ilire Dardanë në Llashticë, Lipovicë pastaj te Kalaja e Pogragjës.
Jeta personale e Ataturkut
Emri
Më 19 shtator 1921, Asambleja e Madhe Kombëtare e Turqisë i dha atij titullin Gaziu, që nënkupton, një veteran luftarak ose i plagosur, me konotacionin fetar të mposhtjes së forcave joislamike, dhe i dha gradën Marshall për arritjet e tij gjatë Lufta e Pavarësisë. Tani e tutje, ai do të quhej Gazi Mustafa Kemal.
Gjilani
Etmologjia
Në shekullin XVII, udhëpërshkruesi turk, Evlija Çelebiu, e shkruan se “Gjilanin, por me emrin Moravë, si kadillëk në kuadër të sanxhakut të Vushtrrisë. Ai rrëfente në evidentimin e defterit Osman, se “udhëtimi shtatëmbëdhjetë ditor nga Kostandinopoja (Stambolli i sotëm) për të kaluar përmes Vranjës, Novobërdës, Kriva Rekës (Egridere) dhe Moravës (Gjilan)." Gjilanit si qytet e ka themeluar familja shqiptare e Gjinoll që nga viti 1737 deri në fund të shekullit XIX ka sunduar në Kosovë, edhe në Moravë.
Jeta personale e Ataturkut
Emri
Më 21 qershor 1934, Asambleja e Madhe Kombëtare njohu nevojën për regjistrimin dhe përdorimin e mbiemrave të trashëguar fiks. Ligji mbi mbiemrin u propozua dhe më vonë u fut në fuqi. Më 24 nëntor 1934, Kuvendi miratoi një ligj të posaçëm për t'i dhënë Mustafa Qemalit mbiemrin Atatürk, që përkthehet si "Babai i turqve" dhe vendosi Atatürk si një mbiemër unik.
Lista e emrave dhe titujt
Revista Time thotë: "Njeri me shtatë emra. Ky biond, sy blu, qafa e vrazhdë bacike kishte shtatë emra përpara se të vdiste si Kamâl Atatürk." Megjithatë, Ataturku iu kthye drejtshkrimit të vjetër të Kemalit nga maji 1937 e në vazhdim.
Gjilani
Gjilani ndërmjet dy luftërave botërore
Pas Luftës së Parë Botërore, me krijimin e Mbretërisë SKS, pikërisht në kohën kur shqiptarët prisnin të korrigjohesin padrejtësitë që iu kishin bërë vite më parë në Konferencën e Londrës, Kosova dhe pjesë tjera të kombit shqiptar u pushtuan nga ushtria serbe ndërsa, Fuqitë e Mëdha ndërkombëtare, në Konferencën e Paqes që u mbajt në Paris më 1919, edhe një herë sanksionuan kombin shqiptar në Kosovë, duke lejuar pushtimin e territoreve të tyre nga ushtria serbe. Kosova nën Mbretërinë e SKS-së ishte krahina më e pazhvilluar ekonomikisht. Ngecja ekonomike ishte rezultat i politikës së padrejtë serbomadhe, si dhe e prapambetjes së trashëguar të sistemit feudal ushtarak osman, prandaj, me të drejtë thuhet se shteti jugosllav, ishte ―burg‖ i vërtetë për pakicat. Për dallim nga pakicat tjera që jetonin në shtetin jugosllav, shqiptarët ishin numerikisht shumicë, ndërsa pozita e tyre shoqërore ishte tejet e rëndë. Për të qenë ironia edhe më e madhe, parlamenti SKS i kishte dërguar letër parlamentit të Shqipërisë duke i vënë theks të veçantë pozitës shoqërore të shqiptarëve të Kosovës kinse: ―me vullnet të plotë shqiptarët e Kosovës iu bashkuan shtetit SKS dhe se janë të kënaqur me trajtimin e tyre për faktin se ata kryejnë me vullnet shërbimin ushtarak në shtetin jugosllav. Letrën serbe e përktheu Luigj Gurakuqi, ndërsa reagoi ashpër Hasan Prishtina dhe Hoxhë Kadriu, që në emër të parlamentit shqiptarë kërkuan bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, duke marrë vendim që të dërgojnë personalitete në Evropë për të informuar lidhur me gjendjen e vështirë shoqërore në Kosovë.
Jeta personale e Ataturkut
Dashuria për natyrën
Ai i kushtoi rëndësi kalit të tij Sakarya dhe qenit të tij Fox. Ai u lidh gjithashtu në mënyrë anekdotike me ruajtjen e Angorës Turke pasi një artikull në "Reader's Digest" i Turqisë thuhet se pretendonte se Atatürk tha "pasardhësi i tij do të kafshohej në kyçin e këmbës nga një mace e bardhë me sy të çuditshëm".
Gjilani
Gjilani ndërmjet dy luftërave botërore
Në ekonominë e prapambetur të Gjilanit domintonte tipi natyral i prodhimit. Ndryshimi i raporteve, procesi i kalimit prej prodhimit natyral në atë monetar e më vonë në forma moderne të ekonomisë kapitaliste, u bë për një kohë shumë të gjatë dhe me një ritëm shumë të ngadalshëm, ndonëse ekzistonin kushte të volitshme natyrore dhe demografike për një zhvillim më të shpejtuar ekonomik të kësaj treve.
Mikrotoponimet
Mikrotoponimet më karakteristike janë: Zabeli dhe kroni i Sahit Agës, Malishta (Malishevës) Kalillat, Çenar Çeshmja, Çeshmja-Kroni i Petigocit,Çeshmja- Kroni i Borodinit, Bregi i Borodinit, Qeremidhanja, Mullini Arapit, Ura te Mullini i Arapi, Gazhanja, Udha ngushtë, Livadhet e Koretishtes, Gavrani, Shadërvani i Okllapëve ( në fshatin serb Koretishtë), banja, Drenik, Bregi thatë, Dheu i Bardhë, Gllama, Ligatina te LLomtë, Çerkezët, Kodra Livoçit, Popovica-(Kodra e Dëshmorëve), Livadhet  e Shillovës, Bahqet e Shehrit, Baçevinat, Kamniku, Stanishorka, Dobrusha etj. Rreth qytetit të Gjilanit shtrihen bregoret Kodra e Dëshmorëve (Popovica), Gllama, Dheu i Bardhë, fusha e Malishevës, Zabeli i Sahit Agës dhe Bregu i Thatë. Qytetin me tre të vija uji si:Mirusha, Banja dhe Stanishor.
Gjeografia
Komuna e Gjilanit gjendet në pjesën juglindore të Kosovës, rajoni i Anamoravës. Është njëra nga komunat e mëdha të vendit. Pozita gjeografike që ka, i mundëson asaj lidhje të mira me qendrat tjera të Kosovës dhe të rajonit.
Jeta personale e Ataturkut
Vdekja dhe varrimi
thumb|upright=1.1|Njerëz në zi në [[Vdekja dhe varrimi shtetëror i Ataturkut|varrimin e Atatürk]] Atatürk vdiq në Pallatin Dolmabahçe në Stamboll, më 10 nëntor 1938, në orën 09:05, në moshën 57-vjeçare. Mendohet se ai vdiq nga cirroza e mëlçisë. Varrimi i Atatürk shkaktoi pikëllim dhe krenari në Turqi, dhe shtatëmbëdhjetë vende dërguan përfaqësues të posaçëm, ndërsa nëntë kontribuan me detashmente të armatosura në kortezh.
Gjilani
Gjeografia
Rreth qytetit të Gjilanit shtrihen bregoret Kodra e Dëshmorëve (Popovica), Gllama, Dheu i Bardhë, fusha e Malishevës, Zabeli i Sahit Agës dhe Bregu i Thatë. Nëpër qytet kalojnë tre lumenj të vegjël, Mirusha, Banja dhe Stanishori, të cilët bashkohen dhe derdhen në Moravë, në perëndim të fshatit Uglar.
Jeta personale e Ataturkut
Vdekja dhe varrimi
Në nëntor 1953, eshtrat e Atatürk u morën nga Muzeu Etnografik i Ankarasë nga 138 oficerë të rinj rezervë në një procesion që shtrihej për dy milje (3 km) duke përfshirë presidentin, kryeministrin, çdo ministër kabineti, çdo deputet parlamentar, çdo guvernator provincial dhe çdo diplomat i huaj.
Gjilani
Gjeografia
Gjilani është larg nga Prishtina, kryeqendra e Kosovës, 46 kilometra, nga Kamenica - 27 km, nga Vitia - 22 km, nga Artana – rreth 25 kilometra. Me komunat e regjionit kufizohet, në juglindje me Preshevën (33 km) dhe Kumanovën (53), ndërsa në lindje – me Bujanocin (40 km).
Jeta personale e Ataturkut
Vdekja dhe varrimi
Një admiral ruante një jastëk prej kadifeje që mbante Medaljen e Pavarësisë; dekorata e vetme, ndër shumë të tjera, që Atatürk preferonte të vishte. Babai i turqve më në fund pushoi në mauzoleumin e tij, Anıtkabir. Një zyrtar vuri në dukje: "Unë isha në detyrë aktive gjatë varrimit të tij, kur derdha lot të hidhur në përfundimin e vdekjes. Sot nuk jam i trishtuar, për 15 vjet më kanë mësuar se Atatürk nuk do të vdesë kurrë."
Gjilani
Gjeografia
Ndërtimi i rrugës Gjilan-Lipjan, nga drejtimi i Kishna Polës, ka shkurtuar dukshëm distancat e kësaj komune me aeroportin e Prishtinës, me rrugën e kombit si dhe me hekurudhat e Kosovës, në Ferizaj dhe Lipjan. Gjilani do të lidhet së shpejti edhe me Kumanovën, nga drejtimi i Stançiqit, ku parashihet hapja e një pike doganore.
Jeta personale e Ataturkut
Vdekja dhe varrimi
Stili i tij i jetesës ka qenë gjithmonë i mundimshëm. Konsumimi i alkoolit gjatë diskutimeve të darkës, pirja e duhanit, orët e gjata të punës së palodhur, shumë pak gjumë dhe puna për projektet dhe ëndrrat e tij kishin qenë mënyra e tij e jetës. Siç kishte thënë historiani Will Durant, "burrat e përkushtuar ndaj luftës, politikës dhe jetës publike lodhen shpejt dhe që të tre ishin pasioni i Atatürk".
Gjilani
Gjeografia
Gjilani ka kushte të mira për bujqësi dhe njihet si qytet agro-industrial. Ka klimë të mesme kontinentale, me vera të nxehta dhe dimra të ftohtë. Temperatura mesatare e janarit është -0.9 shkallë celciuz, ndërsa temperatura mesatare e korrikut – 21.5 gradë. Në vjeshtë, këtu bien shira, mesatarisht 177 mm, ndërsa në verë – 129 mm. Sasia e reshjeve në pranverë është 145 mm dhe në dimër – 130 mm.
Jeta personale e Ataturkut
Testamenti
Në testamentin e tij të shkruar më 5 shtator 1938, ai i dhuroi të gjitha pasuritë e tij Partisë Republikane Popullore, me kusht që, me interesin vjetor të fondeve të tij, motra e tij Makbule dhe fëmijët e tij të birësuar do të kujdesen, arsimi i lartë i fëmijëve të İsmet İnönü do të financohet dhe pjesa tjetër do t'i jepet Shoqatës së Gjuhës Turke dhe Shoqërisë Historike Turke.
Gjilani
Gjeografia
Rrethinën e Gjilanit e përcakton lumi Morava e Binçës, i cili mbledhë gjithë lumenjtë e vegjël, me një prurje mesatare mujore prej 6.7 metra kub /sekondë/. Në juglindje rrethohet nga malet e Karadakut.
Jeta personale e Ataturkut
Publikimet
parapamje|200px|Shënimet gjeologjike të Atatürk. Ai ka bërë kërkime mbi shkencën natyrore, historinë dhe filozofinë. Atatürk botoi shumë libra dhe mbajti një ditar gjatë gjithë karrierës së tij ushtarake. Revistat e përditshme dhe shënimet ushtarake të Ataturkut gjatë periudhës osmane u botuan si një koleksion i vetëm. Një koleksion tjetër mbuloi periudhën midis viteve 1923 dhe 1937 dhe indekson të gjitha dokumentet, shënimet, memorandumet, komunikimet (si President) nën vëllime të shumta, të titulluar Atatürk'ün Bütün Eserleri ("Të gjitha veprat e Ataturkut").
Gjilani
Gjeografia
Koordinatat e shtrirjes së qytetit të Gjilanit janë 42 shkallë në veri dhe 21.20 shkallë në lindje dhe në një lartësi mbidetare qyteti prej 501 dhe 590 m ndërsa regjioni prej 475 m në Budrikë deri në 1000 m lartësi mbidetare në zonën kufitare me Maqedoninë (Stanqiq).
Jeta personale e Ataturkut
Publikimet
Lista e librave të redaktuar dhe autorizuar nga Atatürk jepet më poshtë, e renditur sipas datës së botimit:
Gjilani
Gjeografia
Rrethina e Gjilanit është e pasur me xehe (hekur e leucid) dhe me burime minerale (Nasalë, Pidiq, Kmetoc, Uglarë, Përlepnicë).
Në hartat sizmike, Gjilani njihet si rajon me shkallë të lartë rrezikshmërie. Në vitin 2002, është goditur nga një tërmet, i cili ka lënë një të vdekur, dhjetëra të lënduar dhe mbi 8 mijë objekte publike dhe private të dëmtuara.
Gjilani është binjakëzuar me qytetet dhe komunat Luterbah (Francë), Iper (Belgjikë), Jelderim (Turqi) dhe të tjera.
Demografia
Në Gjilan dhe rrethinë ishin bërë ndryshime të mëdha etnike, si pasojë e lëvizjeve të mëdha të popullsisë së ikur nga viset e përfshira në luftërat ruso-turke (1877-78) dhe nga ardhja e muhaxhirëve të ndjekur nga pushteti serb.
Sallnamet e Vilajetit të Kosovës për shekullin XIX dhe fillimin e shekullit XX ofrojnë të dhëna edhe për popullsinë e vilajeteve, sanxhaqeve dhe kazave. Megjithatë, këto shënime nuk janë të plota dhe të sakta edhe për shkak të rezistencës së vazhdueshme të shqiptarëve  dhe nga fakti se regjistrimet bëheshin për qëllime të rekrutimit dhe të mbledhjes së tatimeve. Kjo bënte që shqiptarët të fshini numrin e saktë të anëtarëve të familjes dhe të shtëpive, duke  tentuar të zvoglojnë shumën për tatim, si dhe për t’u shmangur shërbinmit ushtarak, që ishte barrë e rëndë për ta.
Sipas raporteve të konsullit francez në Shkodër ( Viet), në vitin 1866, Gjilani ishte një qytet i hapur i banuar kryesisht me popullsi turke (shqiptarë të besimit islam) dhe popullsi greke (serbë e ortodoksë). Sipas vjetarit për vitin 1873/74, Gjilani i kishte 527 shtëopi me afër 3.000 banorë dhe se shumica ishin mysliman (shqiptarë). Në vitin 1900/1 thuhet se i kishte 1.000 shtëpi, prej të cilëve, 3.300 banorë ishin serb, ndërsa të tjerët shqiptarë dhe të tjerë.
Pas Luftës Ruso-Turke, ushtria serbe pushtoi tokat e Sanxhakur të nishit në vitin 1877-78, të banuara me popullatë shqiptare. Nga popullta shqiptare  muhaxhire e Sanxhakut të Nishit në këtë vendbanim u strehuan shumë familje, sidomos ato Bunjakët (Deshillofcët), Oranët,  Pllanët, Sllamnikët, Brestovcët, Rukovcët, Dubocët, Grainctë, Tërstentë, Gjigollët, Llapashticët, Radecët, Kacabaçët, Klaiçëz, Masuricët, Lipovicët, Rafunët, Huruglicët, Bajralitë, Shahiqët, Slishanët, dhe shum të tjerë.
Popullsia e Gjilanit, përherë ka qenë e përzier, por me një shumicë dominuese të shqiptarëve, si gjatë sundimit turk, ashtu edhe atij serbo-jugosllav. Sipas regjistrimit të vitit 2011, komuna e Gjilanit ka 90.178 banorë. Shqiptarë - 87.814, serbë - 624, turq - 978, boshnjakë - 121, romë - 361, ashkali - 15, goranë - 69, egjiptian - 1, të tjerë - 95. Kanë preferuar të mos përgjigjen - 35 persona.
Në vitin 1931 në qytet kanë jetuar 7 215 banorë, përderi sa në vitin 2011 në qytet jetojnë 54.239 banorë, kurse në zonat rurale - 35.939.
Ndarja e popullsisë sipas gjinisë: meshkuj - 45.354, femra - 44.824.
Hapësira e komunës shtrihet në 392 km/2 dhe përbëhet prej 42 zonave kadastrale. Deri më 2010, përfshinte një territor prej 515 km/2, me 63 vendbanime, 54 zona kadastrale. Decentralizimi e ka reduktuar për 123 km/2 (12 zona kadastrale), të cilat i janë bashkuar komunës së re të Parteshit (3 zona kadastrale) dhe komunës së zgjeruar të Artanës (9 zona kadastrale).
Artanës i janë bartur zonat kadastrale: Dragancë, Koretishtë, Kufcë e Epërme, Makresh i Epërm, Makresh i Poshtëm, Mozgovë, Parallovë, Stanishor dhe Strazhë. Ndërkaq, Budriga, Parteshi dhe Pasjani përbëjnë komunën e re të Parteshit.
Qyteti i Gjilanit përbëhet prej njëmbëdhjetë lagjeve, pesë shesheve dhe ka 149 rrugë të emërtuara. Shtrihet nga Kodra e Dëshmorëve (Popovica), Gllama, Dheu i Bardhë, fusha e Malishevës, Zabeli i Sahit Agës dhe Bregu i Thatë. Nëpër qytet kalojnë tre lumenj të vegjël, Mirusha, Banja dhe Stanishori, të cilët bashkohen dhe derdhen në Moravë, Velekince.
Vendbanimet e komunës së Gjilanit janë këto: Bilinicë (314), Bresalc (2823), Bukovik (80), Burincë (00), Capar (208), Cërnicë (1963), Çelik (87), Demiraj (112), Dobërçan (2659), Dunav (10), Gadish (331), Goden (29), Gumnishtë (473), Gjilan (54239), Haxhaj (206), Inatoc (30), Kishnapolë (235), Kmetoc (691), Kravaricë (264), Kurexh (394), Lipovicë (24), Livoç i Epërm (2551), Livoç i Ulët (3497), Lladovë (545), Llashticë (1624), Llovcë (169), Malishevë (3165), Muçibabë (80), Nasalë (209), Përlepnicë (1944), Pidiq (342), Pograxhë (1211), Ponesh (967), Selishtë (179), Sllakoc i Epërm (256), Sllakoc i Ulët (64), Sllubicë (73), Stançiq (8), Stublinë (79), Shillovë (547), Shurdhan (156), Terzijaj (00), Uglar (1021), Velekincë (1602), Vërbicë e Kmetocit (348), Vërbicë e Zhegocit (584), Vrapçiq (290), Zhegër (3327), Zhegoc (168). Dy vendbanime, Burinca dhe Terzijajt, sipas regjistrtimit të vitit 2011, nuk kanë asnjë banorë.
Burimet biotike
Shoqërimet bimore të ekozonës së Gjilanit, janë gati autoktone. Kjo bimësi është adaptuar me kushtet ekoklimatike dhe brezat e lartesisë. Nuk ka ndryshime të dukshme nga një mikrozone në një tjetër.thumb|Këpurdhat
Flora
150px|thumb|left|Mjedra Flora me tipike karakterizohet nga:
Shkoza(Carpinus betuls)etj.
Fauna
Për këtë kategori jaë regjistruar numër i lartë llojesh.
Kjo pasuri shpjegohet me praninë e habitateve nga më të ndryshmit, me kullosat alpine (habitatet bimore, sipas lartësisë mbi rrafshin e detit, toka bujqësore, shkurreta, pylli i lartë i dushkut, pylli i lartë i ahut dhekullosat alpine). Secili prej habitateve ka përfaqësuesin avifaunistikë pak a shumë të ndryshëm dhe larmia e habitateve shëndërrohet në pasuri të madhe të llojeve. Struktura e llojeve i bindet raportit sipërfaqësorë të habitateve.
Klima
Në regjionin e Gjilanit mbretëron klima e mesme kontinentale, ngase ka një lartësi relative mbidetare prej 410 m. Nuk ka erëra të forta në Fushën e Gjilanit. Rëndom frynë veriu i cili vjen nga verilindja. Kjo erë është e thatë, e ndonjëherë kur vjen me të shiu është i imët dhe i shkurtër. Kjo erë është e ftohtë, gjatë dimrit shpesh sjell borë të imtë. Era perëndimore e cila vjen nga drejtimi i Prishtinës, nëpër Bresalc e Pasjak në Anamoravë sjell shi e herë, herë është shumë e fortë. Në popull njihet si “ Era e Kosovës”, dhë për këtë erë thonë se “ edhe lagë edhe thanë”. Nga jugu, kah Malet e Karadakut fryen "era" - jugu erë e nxehtë me plot lagështi, e cila dimrit sjell mot të butë, për këtë erë në Karadak thonë se “ e shkrinë borën”. Gjilani dhe vendbanimet për rreth kanë dimra të butë. Përgjatë fushës së Anamoravës si në at të Epërmen dhe në at të Poshtmen janë prezent rrymat e erërave. Pjesa më e nxehtë është Anamorava e Poshtme kurse pjesët më të larta janë më të ftohta. Luginat mund të konstatojmë se janë më të mbrojtura nga erërat se sa kodrat për rreth. Dominojnë erërat veriore dhe perëndimore të cilat sjellin të reshura.
Ujërat
Regjioni i Anamoravës është i pasur me ujëra, sidomos me ujëra rrjedhëse, me liqene artificiale, me ujëra termo-minerale, me burime të ndryshme, me kroje etj. Territorin e Anamoravës e karakterizojnë numër i madh i ujërave rrjedhëse, mbitokësore. Është i njohur edhe në rrjedhat ujore në hapësira jashtë komunës dhe Anamoravës, lumi Morava e Binçës, i cili buron në fshatin Binçë. Ai në pellgun e vet mbledh një mori lumenjsh me madhësi dhe sasi të ndryshme ujërash. Të gjithë lumenjtë, të vegjël e të mëdhenj, dhe përroskat e territorit të komunës së Gjilanit e më gjerë, rrjedhin në drejtim të Moravës së Binçës.
Përgjatë tërë trevës së Anamoravës, rrjedh lumi më i madh i Kosovës Lindore - Morava e Binçës. Në këtë lumë derdhen degët më të vogla të saj, sidomos në rrjedhën e poshtme, si: lumi i Livoçit, i Cernicës, i Llashticës, i Zhegrës, i Pasjanit, i Bresalcit, i Përlepnicës si dhe lumi Krivareka, duke vazhduar me rrjedhën e saj të mëtutjeshme nëpër Serbi në drejtim të Detit të Zi, me emërtimin Morava Jugore. Lugina e gjërë, grykat e krijuara nga Morava e Binçës, si ajo e Konçulit dhe e Uglarit, e Pogragjës e më gjërë, kanë krijuar edhe rrafshin aluvial, duke e bërë këtë territor shumë të komunikueshëm.
Të gjitha ujrat rrjedhëse të Anamoravës derdhen në Moravën e Binçës. Shtrati dhe rrjedha e saj shtrihet përmes këtij nënregjioni. Ajo ka një luginë kompozite, me pjesë të zgjeruara në rrjedhën e mesme dhe me gryka në rrjedhën e mesme e të poshtme, të cilat i ka krijuar vetë. Prej fshatit Pasjan deri në Miresh (Dobërçan), Morava thellon shtratin e saj në formacione të vjetra të paleozoikut, duke formuar grykë të gjatë. Në rrjedhën e poshtme, merr lumin e shtrembër të Krivarekës, nëpërmjet grykës së Konçulit del në Kosovën Lindore - dhe më tutje, si Morava Jugore në Serbi. Derdhet në lumin Danub e më tutje në Detin e Zi. Në rrjedhën e mëtutjeshme, me vete mbledh të gjitha ujërat e Anamorevës nga komuna e Vitisë, e Gjilanit dhe e Dardanës dhe më tuje të Kosovës Lindore,vetëm si lumi Morava, ndërsa në Serbi si Morava Jugore. Burimi i saj është në lartësinë deri 1000 metra. Deri në daljen në ultësirë ka një gjatësi afro 23 km. Drejtimi meridianal arrin deri në Kllokot, nga këtu merr drejtim nga lindja dhe verilindja, me rënie më të lehtë. Masivi i maleve të Kardakut në jug, jep më shumë rrjedhje lumenjsh sesa malet e Zhegocit në anën veriperëndimore, që janë më të ulëta dhe kanë rrjedhë më të varfër ujërash. Si rrjedhë e parë, në anën e djathtë, është lumi i Letnicës, pastaj i Zhegrës, ose lumi i Karadakut; i Pogragjës si lum i rrjedhës së poshtme të kësaj komune etj. Ndërkaq, nga rrjedhat e anës së majtë janë lumi i Cernicës, i Livoçit, i Bresalcit dhe tri përroska të vogla të Gjilanit (e Banjës, e Stanishorit dhe e Dobrushës), të cilat bashkohen 6 km larg nga Gjilani, duke formuar lumin e Malishevës dhe së bashku derdhen në Moravë, si dhe lumi i Përlepnicës, ndërsa në fund lumi i Krivarekës dhe i Hogoshtit të komunës së Dardanës. Me sasinë më të madhe të ujit dallohet lumi brrylor (Krivareka), së bashku me lumin e Hogoshtit, që bashkohen jo aq larg nga fshati Domoroc, dhe në fshatin Korminjan derdhen në Moravë, pak kilometra para grykës së Konçulit. Duke u lëshuar në ultësirë, nga Kllokoti deri në hyrje të grykës së Uglarit-Pogragjës, rënia e tij është shumë e ngadalshme. I tërë nënrajoni i Anmoravës është i pasur me ujëra të pijes, nga burimet e ndryshme, puset, krojet, të cilat dallohen me ujë të ftohtë dhe të pastër.
Morava është mjaft e pasur me ujë dhe ka rëndësi të madhe për banorët e fshatrave përreth, duke u shfrytëzuar për ujitjen e kulturave bimore. Për shkak të shtratit të cekët në rrjedhën e mesme dhe të poshtme, shpesh bën vërshime të shumta, duke dalë nga shtrati dhe duke u shkaktuar dëme të konsiderueshme kulturave bimore. Janë të njohura vërshimet në pranverë, kur shkrihet bora në malet përreth dhe në vjeshtë e pranverë, kur bien shira të mëdha.
Liqenet artificiale
Liqeni akumulues i Livoçit, gjendet në lumin e Livoçit dhe është në afërsi të Gjilanit.
Është qendër e rëndësishme rekreative e banorëve të qytetit dhe e popullsisë përreth. Prapa pendës së betontë, e cila është e lartë 21 metra, është formuar një akumulacion prej 1,6 milion m3 ujë.
Liqeni i Përlepnicës është ngritur në vitin 1966, shfrytëzohet edhe për pije edhe për ujitje të 350 21 hektarëve tokë të punuar. Liqeni akumulues i Përlepnicës është formuar në lumin me të njëjtin emër. Vëllimi i ujit të tij është 4.2 milionë m3 . Ka një sipërfaqe prej 1.634 km2 , dhe prurje prej 16.32 m3 ujë në sekondë.
Ujërat termo-minerale
Regjioni i Anamoravës është i njohur për ujëra termo-minerale. Aty afër, pranë rrugës Gjilan-Ferizaj, në largësi prej 15 km nga Gjilani, ndërsa 17 km nga Ferizaj, gjendet banja e njohur e Kllokotit, me veçoritë e saj karakteristike termo-minerale. Ndërkaq, në territorin e Komunës gjendet Banja e Uglarit afër fshatit Uglar, 9 km në juglindje të Gjilanit. Uji i këtyre burimeve akumulohet në pishinë natyrale të gjatë 8 e të gjërë 3-4 metra, si dhe të thellë 50-60 cm. Temperatura e ujit është 29o C dhe popullsia e përdorë për shërimin e shumë sëmundjeve. Uji i thartë i Kmetocit gjendet poashtu midis fshatrave Kmetoc dhe MireshDobërçan, ku burojnë disa gurra me ujë mineral. Është i njohur si ujë i thartë i Kmetocit, i cili përdoret për pije dhe për shërimin e shumë sëmundjeve të ndryshme. Sasia e ujit është një litër për sekondë, kurse temperatura e ujit 27o C.
Ekosistemet e livadheve
Në regjionin e Gjilanit ka mjaftë sipërfaqe të livadheve dhe të kullosave, livadhe mes zonave të pyejeve, buzë maleve të larta, kodrinë, në rrafshinë për rreth lumenjeve etj. Kullosat dhe livadhet janë krujuar në vendet e pyejeve të dikurshme në mënyrë natyrore ose me veprimet e njeriut.Të gjitha sipërfaqet barishtore të cilat njeriu i shfrytëzon me kositje të disahershme quhen livadhe, të gjitha këtë sipërfaqe të barishtave që shfrytëzohen me anë të kullotjes së bagëtis quhen kullosa. Marrë në përgjethësi studimet tregojnë se nëse livadhet do të mbeten si të tilla, deri sa njeriu do ti shfrytëzoj me anë të kositjeve, e kullotat do të mbeten si të tilla për aq kohë sa do të zgjasë shfrytëzimi i tyre me anë të kollotjeve. Nëse menjanohen këto ndikime, atëherë këtë sipërfaqe barishtore do të shëndërrohen në shkurre e më vonë në pyje. Kullosa ka po thuaj në qdo fshat të rrethinës së Gjilanit por më të bukura, ne dritë të shut, temperatura të përshtatshme dhe lagështi janë: livadhet e fshatit Budrigë, Nasale, Cërnicë, Zhegër etj. Këtë kullota kanë pamje karakteristike përveq barërave të ndryshëm rriten edhe kaqubëza të bimëve barishtore me shumë gjemba, dhe shkurre të vogla, të përshatura vendeve të thata me pak lagështi.
Arkitektura
Para djegies së Gjilanit (1850) shtëpitë ishin të mbuluara me kashtë. Pas djegies, shtëpitë e reja u ndërtuan me qerpiç të quajtura “dollma” tip oriental i shtëpive të mbuluar me qeramidhe e çamte. Çarshia shtrihej prej Xhamisë (së Shehirzadës) në qendër e deri te Ura e Musë Kotorrit (Maskatarit). Dyqanet ishin afër njëri tjetrit dhe ngjante në një kasabave turke. Në atë kohë Gjinollët kishin shtëpi njëkatëshe me lëndë druri (çatmali) me dru-gdhendje të ndryshme dhe me pamje të bukur. Ndërtesa prej guri ishte Kulla afër Sarajit, që një herë shërbeu për mbrojtje e pastaj u shndërrua në sahat kullë dhe hamami. thumb|Teatri i Gjilanit
Objektet fetare
parapamje|majtas|[[Xhamia e Madhe (Gjilan)|Xhamia e Madhe, e renovuar]] Xhaminë e vjetër (Atik Xhaminë) e kanë ngritur Gjinollët me material të sjellë nga Artana, kurse xhaminë e re (të Shehrizadës) e ka ngritur Halit Beu, në vitin 1910 kurse minarja i është ngritur në vitin 1921. Kjo xhami është dëmtuar rëndë nga tërmeti i vitit 2002 dhe u rrënua tërësisht dhe me donacione është ngritur e reja. Xhaminë në Balec Mëhallë e ka ngritur Hysein Pasha (edhe kjo xhami është rinovuar më vonë), ndërsa xhaminë e vjetër (tashmë të rrënuar) në Dere-mëhallë e ka ngritur Rexhep Rexhepi, babai i Hasan Rexhepit mbathtar pronar i hanit. Xhamia në Arbëri (ish Çenar çeshme) është ngritur nga populli gjatë viteve 1990 dhe është përfunduar në vitin 2002. Aktualisht është ndarë edhe një lokacion për ngritjen e një xhamie të re në Gjilan. Kisha në Gjilan, thuhet se është djegë dy herë në vitin 1830 dhe 1852 e këtë të tashmen e ka ngritur komuniteti serb me 12 maj të vitit 1861.
Arsimi
Arsimi në Gjilan daton që nga periudha e pushtetit osman. Në gjysmën e shekullit të XIX në oborrin e Atik Xhamisë ishte hapur mejtepi. Më vonë këtu është hapur edhe medreseja e më vonë edhe Ruzhdija. Këto shkolla, pos Ruzhdijes që kishte në program edhe lëndë të përgjithshme, kishin program fetar.
Përpjekjet për të, u shkolluar në gjuhën shqipe kan qenë të hershme edhe në Anamoravë. Gjatë kohës së Revulucionit Xhonturq të viti 1908 në trojet shqiptare edhe në Kazanë e Gjilanit hapeshin shkollat shqipe. Qarqet patriotike shqiptare të Kazasë së Gjilanit u nxitu të shfrytëzohen liritë e cunguara në këtë plan dhe filluan të përhapen format e format e arsimit shqip, si në planin individual ashtu edhe atë kolektiv. U formua klubi shqiptar si organizatë e gjerë demokratike, në të cilin ishte përqendruar veprimtaria politike dhe kulturore e patriotëve të kësaj ane. Në këtë klub kishte përfaqësues nga të gjitha shtresat shoqërore. Klubi zhvillonte aktivitet të dukshëm në ngritjen e vetëdijes kombëtare dhe në ngritjen e Lëvizjes në nivel më të lartë. Me iniciativën e klubit dhe të disa patriotëve, të prirë nga Hasan Prishtina e Nexhib Draga etj., u hapën shkollat e para private shqipe në Gjilan e rrethinë. Një shkollë e tillë private ishte hapur në Pozharan.
Në Kazanë e madhe të Gjilanit, që nga gjysma e shekullit XIX, punonte një shkollë shqipe pran kishës katolike në fshatin Stublla e Epërme. Shkolla është legalizuar në vitin 1905 dhe është financuar nga qeveria austro-hungareze. Mësues në këtë shkollë që nga viti 1896, ishte prifti i famullisë së Stubllës, dom Mikel Tarabulluzi nga Prizreni. Kjo shkollë katërvjeçare për djem dhe vajza, me ndërprerje të kohëpaskohshme, ka punuar gjer më 1921. Përshkak të aktivitetit në rrafshin e ngritjes së vetëdijes kombëtare dhe intelektuale, mësuesi i sajë Dom Mikel Tarabulluzi ishte burgosur, torturuar dhe ekzekutuar mizorisht. Arsimi serb, sipas disa burimeve, daton prej vitit 1858. Në bazë të një dokumenti shkolla shqipe duhet të jetë hapur diku në vitin 1909, por se shumë shpejt kjo shkollë mbyllet, si nga administrata turke ashtu dhe nga ajo serbe. Përmendet se shkollimi fillor në gjuhën shqipe ka filluar me 8 dhjetor të vitit 1941, për t’u vazhduar edhe pas Luftës së Dytë Botërore. parapamje|SHFMU "Abaz Ajeti" Gjilan Aktualisht Gjilani ka 5 shkolla fillore (Musa Zajmi, Thimi Mitko, Abaz Ajeti, Rexhep Elmazi dhe Selami Hallaçi) dhe 5 shkolla të mesme (Gjimnazi “Zenel Hajdini”, shkolla e mesme e mjekësisë “Asllan Elezi”, e bujqësisë “Arbëria”, Ekonomikja “Marin Barleti” teknike “Mehmet Isai”), Univerziteti Kadri Zeka, degët e Kolegjit “Fama” dhe Kolegji “UBT”.
Biblioteka Ndërkomunale “Fan S. Noli”
thumb|right|300px|Biblioteka Biblioteka ―Fan S. Noli para luftës (1999) kishte 183000 vëllime librash të ndryshëm. Gjatë luftës është shkatërruar, është djegur e asgjësuar 1/3 e fondit të kësaj biblioteke. Ajo një kohë të gjatë nuk u pasurua me fonde librare dhe nuk u mirëmbajt. Përkundrazi biblioteka është varfëruar në çdo pikëpamje, sepse librat e broshurat, inventari e pajisjet e tjera ishin plaçkitur. Po të vështrohen me kujdesë statistikat mbi gjendjen e kuadrit, si dhe pajisjen e bibliotekës me literaturë nga fusha të ndryshme të dijes për kohën në fjalë- vërehet qartazi se është edhe më shqetësuese gjendja, e cila nuk i përmbushte kërkesat e popullatës shumicë. Shkatërrim të madh pësuan edhe më tepër bibliotekat e fshatrave Përlepnicë, Zhegër, Cernicë, Malishevë, Dobërçan, Shurdhan, kurse ajo e fshatit Llashticë është djegur me themel.
Kultura dhe Sporti
thumb|right|300px| [[Ismet Haziri (boksier), Muharrem Sahiti, (futbollist), Agim Latifi (boksier)]]
Jeta dramatike në Gjilan ka filluar me vizitat që këtu i ka bërë teatri shëtitës i Perica Aleksiqit (Petre Përliçko), para vitit 1940, ndërsa shfaqja e parë shqipe ka qenë “Vllazni interes” të Kristo Floqit, e shfaqur të dielën, më 26 mars të vitit 1943, nga arsimtarët shqiptarë të shkollës së përzier “Bogdani” në Gjilan.
Klubi i parë sportiv i përzier, përmendët të ketë qenë klubi i futbollit “Bashkimi”, ndërsa shoqëria e parë kulturo artistike, e ka pas emrin “Drita”.
Gjilani ka disa Shoqëri Kulturo Artistike,si shoqeria e valleve burimore "Bajram Curri" dhe shoqeria e muzikes autoktone "Gurra". Ka teatrin, i cili që nga 20.01.2004 e këndej ka statusin e Teatrit Profesionist, Bibliotekën rajonale “Fan S. Noli, Arkivin Rajonal historik, Qendrën Rajonale për Trashëgimi Kulturore etj. Gjilani prej vitit 1992 e këndej organizon manifestimin “Flaka e janarit…” me katër shtylla kryesore: muzikë, art figurativ, letërsi dhe art dramatik.
Gjilani ka 2 klube futbollistike. "Drita" e cila është formuar në vitin 1947 dhe FC Gjilani i krijuar në vitin 1995 në kushtet e okupimit serb.Ajo që vlen të permendet për këto dy klube është rivaliteti i krijuar ne mes tyre.Ky derbi kondiserohet si derbi me i madh ne Kosove dhe rajon. Ky derbi mbledh rreth 20 mije shikues nje shifer jo e vogel per futbollin kosovar.Gjithashtu qyteti i Gjilanit ka nje klub basketbolli që është  DRITA, për meshkuj dhe femra,klubi volejbollistik Drita, për meshkuj dhe femra, si klubi i hendbollit Drita për femra.
Veshja tradicionale në Anamoravë
Veshja popullore, ajo e moçmja, ose e traditës si pëlqehet të quhet, thuaja se është zhdukur fare. Nga e tërë struktura dhe pasuria e pjesëve kostumore, te burrat fjala vjen, në kohën e sotme ruhet rrallë vetëm plisi i bardhë në kokë, ndërsa pjesët tjera as që mund të mendohen për veshjen aktive e të përditshme. Në veshjen e grave sot ruhet vetëm mbështjellaku i leshtë, madje ai që mbahet me tipin e veshjes me dimi, si dhe mbulesa e kokës-shamia, natyrisht vetëm aty, ku ende mbahet si veshje e përditshmërisë, dhe kryesisht te gratë e moshuara dhe plakat. Veshja e burrave - Për burra mbahej tipi i veshjes me tirq, që ndërtohej me këto pjesë kostumore: ndërresat e brendshme –brekët, pastaj këmisha, tirqit, shoka, çorapët, opingat, jeleku, mintani i zhguntë, dhe xhurdia e leshtë me kapole e me mëngë deri në bërryla, në kokë plisi i bardhë dhe aksesorët siç janë: qysteku me sahat, kutia e duhanit dhe armët. Tirqit dhe xhurdia, që kjo anë e quajnë edhe lurkë, mbaheshin të bardha ose të zeza, përkatësisht të surme siç përdoret në të folmen e popullatës së Anamoravës. Veshja e grave - Veshja e mirëfilltë e traditës që mbahej përgjithësisht për gratë, sot mezi mbahet mend, madje vetëm nga ndonjë grua e moshuar. Si për çudi vetë gratë e moshuara e tregojnë disi si kujtesë, që ua kanë treguar prindërit e tyre, ose që e ka bartur dikush tjetër. Kujtesa e thotë se ishte kjo veshje e bukur, që sipas klasifikimit tani më të standardizuar në Etnologjinë shqiptare, i përket tipit të veshjes me këmishë të gjatë e një futë, përkatësisht përparc. Kujtesa për veshjen e moçme është tejet e zbehur, dhe herë herë e thot se në këtë trevë mund të jetë bartur edhe veshja e tipit me këmishë të gjatë e dy futa, përkatësisht dy mbështjellakë. Por kjo lypset ende hulumtuar e provuar. Nga e gjithë kjo veshje e pasur dhe mjaft arkaike e të dy tipave, në kohën e re ruhet vetëm këmisha, por se e rudimentuar dhe e modifikuar për mbajtje me dimi. Kjo këmishë ndërtohet poashtu me pëlhurë të bardhë të pambuktë, ose të mëndafshit, prehet e qepet me tipare të këmishës së gjatë e të dalmatikës ilire, por se vjen e gjatë vetëm pak nën bel, sa për tu futur  në dimi. Po ashtu është ruajtur edhe mbështjellaku i kuq, i leshtë, i cili sot mbahet me dimi të materialit të fabrikuar, që janë të gjëra 10-12 m. dhe me llojlloj dezenesh industriale.
Ekonomia
Pas sundimit të gjatë osman deri në vitin 1912, Kosova në vitin 1918 ra nën sundimin e Jugosllavisë së Parë. Pas shkatrrimit të ekonomisë së qyteteve, shpërnguljeve për në Turqi, vrasjeve e plaqkitjeve, ekonomia e Kosovës bie në nivel edhe më tëulët. Ndarja e Kosovës në tri banovina ndikoi në shkatrrimin e lidhjeve ekonomike, të manifakturës, zejtarisë dhe tregëtisë kosovare. Gjilani dhe anamorava i takuauan banovinës së Vardarit me qendër ne Shkup. Kosova me 85% të popullësisë bujqësore ishte rajoni më i pazhvilluar në Gadishullin Ballkanik.
Shikuar në aspektin hisorik, ekonomia e Gjilanit ishte e bazuar kryesisht në  punimin e tokës. Toka kryesisht është punuar në mënyrë ekstenzive, me mjete e vegla të thjeshta primitive. Kështu rendimentet në bujqësi vazhdimisht ishin të ulëta. Produktet bujqësore kryesisht janë përdorur për plotësimin e nevojave familjare.Ekonomia e Gjilanit një periudhë të gjatë është identifikuar me sektorin e bujqësisë, përkatësisht degët esaja si shpeztaria, pemëtaria, perimtaria, blegtoria si dhe zejtaria.
Industria
Industria pas  Luftës  së Dytë  Botërore  janë  bërë  disa  lëvizje  rreth  zhvillimit  të ekonomisë, që konsiderohen si fillet e zhvillimit të industrisë së komunës. Kështu, filluan të bëhen disa iniciativa dhe  lëvizje më  të avancuara në  zhvillimin  ekonomik  të komunës. Kjo është arritur, sidomos me ngritjen e Kombinatitbtë Duhanit. Pajisjet, të cilat janë instaluar në këtë kombinat, kanë mundësuar  prodhimin e produkteve të ndryshme të duhanit.
Kombinati i duhanit është marrë kryesisht me prodhimin e duhanit  të  fermentuar dhe me  përpunimin  e  tij. Fabrika e  duhanit  e siguronte  vetë  lëndën  e  parë. Në këtë  drejtim, kombinati si kapacitet industrial mundësoi stimulimin dhe angazhimin e bujqve  të shumtë në kultivimin e duhanit. Kështu, ndihmohej në punësimin e anëtarëve të familjeve të kësaj treve.
Kushtet e  volitshme  klimatike,  boniteti  i  tokës,  përkushtimi  dhe  masivizimi  i fermerëve, ndikoi në zhvillimin e kësaj dege industriale. Gjatë viteve 80 në Kombinatin e duhanit janë prodhuar rreth 1.156 tonelata duhan të fermentuar si dhe rreth 1.400 tonelata cigare asortimentesh të ndryshme të kualitetit të lartë.
Krahas zhvillimit të industrisë së duhanit në Gjilan u ngrit edhe industria e tekstilit, me të cilën Gjilani ishte i njohur dhe i afirmuar në tregun e brendshëm e të jashtëm. Mund të thuhet  se  nëpërmjet  kësaj  dege  industriale  në  atë  kohë Gjilani identifikohej  si  qytet industrial.
Gjatë viteve 1970, prodhimi industrial  ishte  i koncentruar në  industrinë  e duhanit, të tekstilit, të miellit, në agroindustri, në konstruksionet e çelikut, në industrinë e materialit ndërtimor, dhe në radiatorë.