cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arti i Rilindjes
Letërsia deri në mesin e Katërqintës
Gjithmonë pran oborreve të ndryshme lindi edhe një poezi më aristokratike që rimerrte traditën petrarkeske dhe të lirikës oborrtare të gjysmës së dytë të Treqintës. Midis poetëve të kësaj periudhe qenë të shquar Giusto de' Conti di Valmontone, autor i 'canzoniere-s' të titulluar La bella mano, Benedetto Gareth, i mbiquajtur Chariteo, autor i një 'canzoniere' të titulluar Endymione dhe Serafino de' Cimminelli i njohur me pseudonimin Serafino Aquilano që qe edhe muzikant.
Letërsia pas mesit të Katërqintës
Në mes të shekullit letërsia në gjuhën vulgare u fuqizua dhe mbizotëroi koncepti që gjuha italiane qe e barabartë me atë latine për aftësinë për të shprehur çdo koncept ose imagjinatë siç do të thoshte Leon Battista Alberti në hyrjen e librit të II të Quattro libri della famiglia: "rrëfej se ajo gjuhë e vjetër latine është e pasur dhe shumë e zbukuruar; por nuk shoh aq shumë sa që gjuha e sotme toskane ti mbaj mëri që në të çdo gjë sado shkëlqyer e shkruar na vjen keq... Dhe qoftë sa thonë ajo antikja e mësuar nga të gjithë njerëzit, plotë me autoritet, vetëm sepse në të shumë të shquar shkruan, me siguri e ngjashme do të jetë edhe jona, nëse të diturit do të duan, me studimin e saj të gjerë dhe vigjilent, të kthehet në të lëmuar dhe të pastër"."
Për të dëshmuar se si gjuha vulgare dhe letërsia morën një dinjitet të ri janë komentet për Komedinë hyjnore të Cristoforo Landinos, komenti për rimat e Petrarkës nga ana e Francesco Filelfo-s dhe epistola e Angelo Poliziano-s që shoqëronte rimat e vjetra të Përmbledhjes aragoneze ku lëvdohet gjuha toskane.
Gjatë gjithë gjysmës së dytë të Katërqintës, pra gjuha vulgare dhe gjuha latine u alternuan dhe shpesh u pranëvendosën në të njëjtët shkrimtar, siç mund të vërehet duke analizuar veprat e Poliziano-s, të Jacopo Sannazzaro-s, të Albertit dhe shumë të tjerëve.
Letërsia e re që lindi pati një karakter të ngritur dhe aristokratik sepse ata që u rikthyen në gjuhën vulgare e bënë në një bazë letrare, të bindur, siç shkruan Landino, që "për të qenë një "toskan i mirë" duhet të ishe "latin i mirë", dmth. njohës e latinishtes".
Alberti, një nga figurat më poliedrike të Rilindjes qe jo vetëm humanist dhe shkrimtar në gjuhën vulgare por u interesua edhe për arkitekturën, muzikën, matematikën, kriptografinë, gjuhësinë, filozofinë dhe teorinë e artet figurative.
Si shkrimtar ai realizoi një komedi në latinisht me titull Philodoxeos fabula (dëshiruesi i lavdisë), Intercoenales (Dialogjet konvivialë), tre libra në gjuhën vulgare të quajtur De pictura (Mbi pikturën), dhjetë libra mbi arkitekturën të quajtur De re aedificatoria, Dialoghi della tranquillità dell'anima, Momus ose De Principe dhe Quattro libri della famiglia.
Superior ndaj Albertit nëpërmjet një personaliteti poliedrik qe Leonardo da Vinçi por që nuk ka një vend të rëndësishëm në aktivitetin letrarë por në atë të arteve dhe të shkencës.
Nga Leonardo zotërojmë një seri me pasazhe që ai zgjodhi dhe katalogoi me titullin "Trattato sulla pittura" dhe disa skica dhe fragmente ideshë që ai kishte zakonin ti fiksonte në letër ndonjëherë duke iu dhënë një dukje si përralla të vogla apo apologjishë që kanë njëfarë karakteri letrarë.
Lorenco de' Mediçi, i quajtur i Mrekullueshmi, qe promotori në Firence i letërsisë së re në gjuhën vulgare si dhe miku dhe mbrojtësi i humanistëve si Ficino dhe Cristoforo Landino. Ai, i lidhur me traditën e Treqintës, donte që letërsia e atij shekulli të përhapej dhe ai vetë u përpoq ta imitonte në shumë vepra, veçanërisht në ato rinore.
Përreth Lorenco de' Mediçit, ku ishte formuar një rreth poetësh, letrarësh dhe artistësh, jetoi Angelo Poliziano që, i trasferuar vetëm 16 vjeç në Firence dhe duke njohur që atëherë greqishten e lashtë dhe latinishten, nisi të përkthente në ekzametra latinë Iliadën. U çmua për aftësitë e tij nga i Mrekullueshmi që e ftoi në oborrin e tij në fillim si mësues i të birit, Piero dhe në vazhdim i besoi katedrën pranë Studios fiorentine të latinishtes dhe greqishtes, detyrë që poeti e mbajti deri në vdekjen e tij të ndodhur në 1494. Ai krijoi në gjuhën vulgare disa vepra të rëndësishme nga këndvështrimi letrarë dhe poetik, si Stanze per la giostra dhe Favola di Orfeo.
Lindur në kështjellën e familjes në Scandiano në 1441 nga Lucia di Nanni Strozzi dhe Giovanni Boiardo, qe gjithmonë i lidhur me familjen d'Este për vasalitet të feudit të Scandiano-s, që do të ishte ai vetë ta mbante së bashku me kushëririn Giovanni midis viteve 1460 dhe 1474. Matteo Maria Boiardo qe intelektual dhe poet i spikatur i gjysmës së dytë të Katërqintës. Ati i atribuohet një 'canzoniere amoroso', Amorum libri tres, dhjetë egloga përgjithësisht të quajtura Pastorale, por mbi të gjithaOrlando Innamorato, një poemë epike narrative e papërfunduar në oktava që do të ishte lënda e Furioso-s së Ludovico Ariosto-s, veç, natyrisht, krijimeve poetike rinore (shpesh në latinisht) dhe përkthimeve nga greqishtja.
Pesëqinta
Figura orientuese e shijes poetike rilindase qe Pietro Bembo, që shkroi këngë petrarkiste dhe sonete, por mbi të gjitha, u kthye në arbitrin e letërsisë italiane të kohës së tij. Dekadat e para të Pesëqintës panë një prodhimtari letrare me nivel të jashtëzakonshme, në gjini të ndryshme letrare. Shkohet që nga poema e Ariosto-s, 'Orlando furioso', deri te Il Principe, traktat i teorisë politike të Niccolò Machiavelli-t; nga Il Cortegiano i Baldassarre Castiglione-s deri te lirikat petrarkeske të Pietro Bembos.
Në këtë periudhë, që shtrihet afërsisht deri në fund të vitit 1530 dhe që mund të identifikohet plotësisht me Rilindjen, përvoja e pasur e humanizmit fillon ti lërë vendin një rregullimi progresiv të formave dhe gjuhëve. Nuk është e rastësishme që Ariosto zgjodhi për poemën e tij gjuhën vulgare toskane përkundrejt asaj emiliane të përdorur nga Matteo Maria Boiardo. Nga ana tjetër, diskutimi mbi gjuhën letrare, që zë intelekte të mprehta me reflektime me interes të madh, sjell në një zgjidhje pak a shumë përfundimtare falë Prose della volgar lingua të Bembos (1525), ku mbështet përsosmërinë e toskanes letrare të identifikueshme në poezinë e Petrarkës dhe në prozën e Giovanni Boccaccio-s.
Vlerat e trajtuara nga letërsia klasike, me të cilën rizbulohet pamje të gjera dhe filozofia neoplatonike konvergojnë në idenë e njeriut si individ plotë me potenciale, padron i ekzistencës së vetë, i thirrur për të dhënë prova të gjenialitetit të vetë në rrethana konkrete të historisë dhe të realizoi në momente të ndryshme të jetës një harmoni ideale dhe të rafinuar. Mjedisi i oborrit dhe fenomeni i përhapur i mecenatizmit u ofrojnë shkrimtarëve të kohës kornizën dhe kushtet e përshtatshme për të ndjekur ato modele ideale; por kjo nuk pengon që të ndonjë që e zhvesh plotësisht, edhe pse me ironi të matur, përmbysjen e atij mjedisi të idealizuar, dmth. mungesa e autonomisë (Ariosto); apo kush pikërisht nga reflektimi këmbëngulës mbi veprat e antikëve dhe mbi "përvojën e vazhdueshme të gjërave moderne" nxirrte norma me lirshmëri të padëgjuar për veprimin politik (Machiavelli).
Një kontribut shumë domethënës drejt përcaktimit të "rregullave" për shkrimin letrar erdhi nga përkthimi, në 1536, i Poetikës së Aristotelit, deri në atë moment e njohur vetëm indirekt dhe pjesërisht nëpërmjet Ars poetica-s së Oracit. Përkthimi zgjoi menjëherë ethet e studimit dhe komenteve, që gjithësesi shkuan në një drejtim jo plotësisht koherent me synimet e filozofit grek. Në fakt ai – siç është e qartë për lexuesit aktualë të Poetikës (e mbijetuar në formë shumë të gjymtuar) – nuk nënkuptonte të ofronte norma për krijimtarinë letrare, për përshkruante dhe organizonte për sa letërsia greke kishte prodhuar deri në atë kohë. Argumentimet e Aristotelit mbi gjinitë e ndryshme letrare, mbi elementet që përbënin tekstin poetik, mbi synimet e letërsisë dhe kështu me radhë u interpretuan nga studiuesit e Pesëqintës si norma për tu ndjekur në mënyrë besnike për të arritur përsosmërinë e poezisë. Sipas këtij kuptimi të ngurtë, poezia - në tre gjini: epike, lirike dhe dramatike – duhej të propozohej në qëllim edukativ për tu arritur nëpërmjet kënaqësisë (në versionin e Oracit thuhej miscere utile dulci (përzierja e të dobishmes me kënaqësinë). Prirja preceptiste e letërsisë konvergoi shpejt me një riafermim të parimit të autoritetit (ipse dixit) në fusha të ndryshme të kulturës dhe me nevojat e një rikthimi në moralitetin dhe religjiozitetin e promovuar nga Këshilli i Trentos (1545-1563).
Ky orientim normativ, që u zhvillua në shkrimet e Sperone Speronit, Gian Giorgio Trissino-s dhe shumë të tjerëve, u fut në kundërshtim me prodhimtarinë e shumtë dhe të larmishme të dekadave të para të Pesëqintës. Për shembull, një vepër që kishte marr menjëherë sukses dhe përhapje të gjerë si 'Orlando furioso', kishte mospërputhje me normat e përpunuara: nuk mund të quhej poemë epike, për praninë mjaft të dobët të motiveve tipike të asaj gjinie dhe mbizotërimi i fantazisë, i ironisë, të kënaqsisë si synim kryesor (edhe pse jo i vetmi). Gjithësesi nuk ishte sigurisht e mundur të injoroje vlerën dhe pikërisht për këtë u mat me të, për të kërkuar një rrugë origjinale të përshtatshme me klimën e ndryshuar kulturore, Torquato Tasso.
Gjysma e dytë e Pesëqintës
Një ndryshim i thellë i funksioneve të italishtes vulgare ndodhi në fund të Pesëqintës. Për shkak të ngadalsimit të shkëmbimeve ekonomike midis qyteteve të ndryshme të Italisë, rinisën të zhvilloheshin dialektet vendore, ndërsa italishtja u lidh me funksionin e gjuhës së oborreve. Shpirti i kundërreformës së Këshillit të Trentos bëri që të mungonin stimujt kulturorë inovatorë që kishin frymëzuar grupimet letrare. Themelimi i Accademia della Crusca në kët periudhë kristalizoi këtë situatë në shekujt pasues, duke e kthyer italishten në një gjuhë artificiale.
Në këtë kuadër lindën veprat letrare të Torquato Tasso-s, poema e tij Gerusalemme liberata mund të konsiderohet në këndvështrimin letrarë fryt i manierizmit, ku mjetet shprehëse ishin një seri pozash artificioze. Italishtja e fundit të Pesëqintës është një gjuhë thellësisht e ndryshme, në shpirt, nga ajo e shekujve të kaluar. Na e vënë në duje disa shënime të autografuara të Galileo Galilei-t duke krahasuar Orlando Furioso-n e Ludovico Ariosto-s dhe la Gerusalemme liberata: për Galilei-n Tasso thotë fjalë, ndërsa Ariosto gjëra. Gjuha italiane që fillimisht ishte deskriptive dhe plotë me përmbajtje bëhet shprehje e zbrazët e përshtatshme vetëm për të bërë melodi dhe këngë.
Torquato Tasso, shkroi në gjysmën e dytë të shekullit XVI dhe është autor i Gerusalemme liberata, që rrëfen marrjen e Jeruzalemit nga Godefroid de Bouillon gjatë Kryqëzatës së parë.
Në prozë diktuan normën e shpirtit të ri Oborrtari (Il Cortesano) i Baltasare Castiglione, që krijoi modelin e njeriut rilindas dhe Princi (Il Principe) i Niccolò Machiavellit, që është një traktat i teorisë politike.
parapamje|Ballina e "Princit" te Machiavelli-t Figura e rëndësishme e pjesës së parë të Pesëqintës, është Niccolò Machiavelli. Ai qe oborrtar i Lorencit të Mrekullueshëm, me familjen mediçease në pushtet në Firence. Figura e Machiavelli-t është mbi të gjitha e lidhur me veprat e tij filologjike (për shembull mbi librat e Tit Livit), duke e lartësuar si studiues humanist, por edhe për mendimin e tij politik, duke marr spunto nga studimi i veprave të mëdha historiografike të antikitetit, si Tukiditi, Ksenofoni, Polibi dhe Taciti. Zhdërvjelltësia kulturore rreth politikës është e pranishme qoftë në veprat e tij diturake, ashtu edhe në ato poetike dhe teatrale, si "La mandragola".
Vepra kryesore e Machiavelli-t është "Il principe" (Princi), traktat politik ku, duke përmendur veprat kryesore antike mbi demagogjinë dhe qeverisjen, tregon metodën më të mirë qeverisëse për gjeneratat e ardhshme. Në vepër bëhen edhe referime politike për ngjarje të afërta me kohën e autorit, si luftrat e Ludovico il Moro-s me Cesare Borgia-n. Vepra është e lidhur me “Luftën e Peloponezit” të Tukiditit dhe “Republikën” e Ciceronit, me të cilën Machiavelli ilustron mjetet e ndryshme qeverisëse, si tirania, monarkia, oklokracia (një formë e degjeneruar e demokracisë ku sundon turma) dhe në fund Republika. Më pas, pas shembujve të ndryshëm, kalon në përshkrimin e figurës ideale të "principe-s", dmth. ai që është i aftë të mbaj në ekuilibër gjithë format e pushtetit si dhe gjithë nënshtetasit e tij në qeverisje. Temat madhore të trajtuara në vepër janë "la fortuna" (fati) dhe "la virtù" (virtyti), karakteristikat e pandashme midis tyre, sepse secila ka nevojë për tjetrën në qeverisje: e para ofron rastin e pushtetit, ndërsa e dyta metodën për ti kuptuar dhe manovruar në mënyrën më të mirë të mundshme. Në fund është elementi i tretë: karizma e vetë princit, që duhet të veproi si instrument rregullues i saj, duke mos qenë tepër mizor, as shumë i butë me popullin. Me këtë vepër, lindi termi “machiavellico”, që përcakton një person plotësisht të lidhur me zotërimin e interesave të veta nëpërmjet përdorimit të mprehtë të arsyes dhe të mendjes.
parapamje|left|333x333px|Rugiero duke shpëtuar Angelica-n'' ([[Jean Auguste Dominique Ingres, 1819).]]
Vepra madhore e Ariostos është Orlando furioso, poemë që realizohet sipas romaneve kalorsiake të ciklit breton dhe të ciklit karoling. Poema portretizon atë që ishte ndërprerë nga Matteo Maria Boiardo te Orlando innamorato. Subjekti është ambjentuar në kohën e luftrave të Karlit të Madh kundër Saraçenëve dhe rezulton të jetë një lloj burle (talljeje) dhe një proces shkatërrues i figurës karizmatike dhe të paepshme të kalorsit, i përkushtuar ndaj pastërtisë, respektit, nderit dhe besimit. Princesha tepër e bukur 'Angelica' bën të dashurohej çdokush në oborrin e saj, ndërsa Karli i Madh pregatit rrethimin. Edhe paladini i fuqishëm Orlando mbetet e paralizuar dhe i turbulluar nga magjepsia, por kur zbulon se princesha e tradhëton me Medoron, do të shkallonte, duke humbur arsyen, që përfundon në hënë.
parapamje|Ballina e "Orlando furioso"Orlando furioso, është një poemë e gjatë narrative e gjinisë fantastike dhe epikës tradicionale, vazhduese e Orlando inamorato e Matteo Maria Boiardo-s, dhe që e merrte frymëzimin nga subjektet franceze dhe bretone të Mesjetës. Subjekti i kësaj vepre është marrosja e Orlandos (personazhi që me emrin francez Roland qe një nga të anëtarët e oborrit karoling dhe protagonist i La Chanson de Roland që, i dashuruar me Angelica-n e bukur, përjeton peripeci të shumta duke e ndjekur dhe që çmendet. Angelica e bukur dashurohet me Medoron, luftëtar mysliman që e kishte shëruar, dhe i përfshirë nga një atak xhelozie, Orlando rrënon male shkatërron gjithëçka që i del përpara. Për ti rikthyer mendjen miku i tij Astolfo, i hipur në një hipogrif, udhëton në hënë ku takon, brenda një shishe, eliksirin e rikthimit të arsyes së Orlandos që, me të pirë atë, rifiton gjykimin e shëndosh. Gjatë gjithë rrëfimit, të përshkuar nga një ton shumë fantastik, ndërthuren tregime të shkurtra. Orlando furioso qe objekt i përkthimeve të shumta, vazhdimesh dhe imitimesh si dhe përbëri modelin më të rëndësishëm për epikën e zgjedhur rilindase.
Poema ndërthur ngjarje të panumërta, të marra nga mite të ndryshme dhe histori të popujve antikë dhe autori i saj e fut personazhin e Angelica-s si figurë të fatit, e aftë të turbulloi edhe shpirtrat më të fortë: deklarim poetik për të treguar shoqërinë aktuale, mjaft e mbushur me pasiguri, ashtu si shpirti njerëzor është i mbushur me pyetje.
Poezia: Manrique dhe nisja e romance-s
Shekulli XV inauguroi një periudhë të rafinuar në veprat letrare, në mënyrë të veçantë të poezisë, falë edhe kontributit të mjedisit të «oborreve të dashurisë provencalë» dhe ndikimit gjithmonë e më të madh të lëvizjes kulturore italiane, që do të arrinte kulmin e saj në shekullin pasues. Veprat e Dantes, Boccaccio-s dhe Petrarkës patën vlerësim të madh edhe në territorin spanjoll dhe disa arritën të ndiqnin indikacionet, si markezi i Santillana-s (1398-1458), që përhapi në mënyrë efikase teoritë humaniste dhe ndaj të cilit përmendet dituraku i parë kritiko-linguistik në të folurën kastiliane me titull Letër hyrëse kryekomandantit Don Pedro i Portugalisë; ndërsa të tjerë, u kufizuan me imitimin e formave poetike të letërsisë italiane, duke u përpjekur të kopjonin njëmbëdhjetërrokëshin dantesk, duke arritur rezultate jo të shkëlqyera por gjithësesi duke i hapur rrugën përdorimit të vargut që do të merrte një pozicion mbizotërues në metrikën e lirikës spanjolle. Pjesa më e madhe e poetëve vinte nga mjediset më të larta: autorët i përkushtoheshin në mënyrë të veçantë 'canzoniere-ve', ku një shembull nga më të rëndësishmit është Cancionero de Baena, i hartuar pikërisht nga Juan Alfonso de Baena në 1445. Kush shkruante 'cancionero' ishte zakonisht i paguar për këtë aktivitet, sepse cancionero-t' ishin shpesh të porositur nga zotërinjtë që dëshironin tu bëheshin homazhe fushatave të tyre me vepra në vargje që të nënvizonin bukurinë si dhe cilësitë.
Romance është një krijim tipik i poezisë së lartë, të kultivuar, fortësisht e lidhur me traditën orale të këngëvve, dhe në mënyrë të vecantë me chanson de geste. Te romance muzikaliteti është thelbësor dhe në fakt gati të gjitha romance-t (përveç një përmbledhjeje të publikuar në Shekullin XVII) duhet të këndoheshin. Romance-s i detyrohet edhe futja e një kombinacioni të ri metrik, që mban të njëjtin emër; José María Valverde e shpjegon kështu metrikën e realizimit të romance-ve:
"Vargu bëhet tetërrokësh (apo mo mirë, me tetë plus tetë rrokje), siç e kishin zakon ata të 'canciones', të organizuara në njësi prej katër tetërrokëshash, duke u përsëritur ose variuar herë pas here në këndimin e dy të fundit, ose katër, me një rimë të vecantë me karakter të vazhduar."
- José María Valverde
Këtu, romance dallon nga kompozimet zakonisht të përdorura në letërsinë italiane, si tetërrokëshi, pasi spanjishtja kërkon një shpërndarje të ndryshme të thekseve (me distancë më të madhe se ata të italishtes, të përdorur, te tetërrokëshi, çdo katër rrokje). Struktura paraqet veçanti të tjera: për shembull, në vend që të filloi dhe mbaroi gradualisht, romances ka një fillim dhe fund të menjëhershëm, për të rritur përmbajtjen e misterit të veprës. Karakteristikat e lart përshkruara, gjithësesi, janë për tu konsideruar indikative, pasi disa përmbledhje romance-sh të periudhave të ndryshme, si ato të hartuara nga Ramón Menéndez Pidal ose Dámaso Alonso, paraqesin romance rrënjësisht të ndryshme midis tyre. Romance-ja pati përhapje dhe popullaritet të madh në Katërqintën, sa që ishte të shumtë ata që e dinin përmendësh, pavarësisht kushteve ekonomike dhe niveli i tyre i arsimimit. Romance-ja kontribuoi edhe në llojin e spanjishtes arkaike të folur në popullsitë hebreje sefardite, të Selanikut dhe të tjerë me origjinë spanjolle, pasi fakti që kishin mësuar përmendësh këto kompozime ndikoi në njohjen e gjuhës. Në mes të shekullit XVI u shfaqën shumë romanceros, dmth. përmbledhje romances-ash, që bëheshin të shkruara, të shtypura në letër dhe jo më të përcjella gojarisht (për më tepër, natyra pastërtisht gojore e romances-ave i çoi shumë prej tyre në pësimin e shumë variacioneve në përmbajtje). Në kundërshtim me atë që ndodhte ndonjëherë në letërsinë mesjetare, te romances magjia është argument shumë pak i trajtuar dhe madje gati plotësisht i injoruar. Romances kanë përbërë një pjesë themelore të letërsisë spanjolle, aq sa e ruajtën popullaritetin edhe gjatë El Siglo de Oro-s, duke u bërë një traditë e vërtetë.
Midis italianistëve të kësaj epoke qenë Iñigo López de Mendoza, markezi i Santillana-s (1398-1458) dhe Enrique de Villena (1384-1434 ) që përktheu Komedinë Hyjnore.
Proza: Celestina dhe kronistët
Proza e Katërqintës spanjolle pa dy lëvizje kryesore, kronikat dhe shembujt e parë të 'novela-s' dhe të dytën te ajo teatrale. Prirjet e reja humaniste u shtrinë edhe te kronikat, duke i shëndruar gjuhën: megjithëse mbetën gjithmonë vepra me frymëzim popullor, ato nisën të përshkruanin realitetin në një prozë më të rafinuar dhe artistike. Midis kronistëve të ndryshëm të periudhës, janë për tu përmendur Fernán Pérez de Guzmán (autor i Mar de historias), Hernando del Pulgar, Gonzalo Chacón, Diego Enríquez del Castillo dhe Mosén Diego de Valera (këta dy kronistë mbretëror) si dhe Gutierre Díaz de Games, autor i El Victorial. Autorë të kritikave më pak aderente me realitetin dhe me më shumë elemente fantastike janë Pedro de Corral (Crónica sarracina) dhe Ruy González de Clavijo, të cilët realizuan dy libra udhëtimesh (Andanças e viajes de Pero Tafur por diversas partes del mundo avidos dhe Vida y hazañas del Gran Tamorlán).
El Siglo de Oro (1492-1681)
I ashtuquajturi Siglo de Oro (Shekulli i Artë) është ajo periudhë në të cilën kultura spanjolle përjetoi një lulëzim të madh, me aktivitete të zjarrta letrare dhe pushteti të madh politik. Nuk ka njëtrajtësi burimesh për sa i përket datës së fillimit të kësaj periudhe: për disa është 1492, viti i zbulimit të Amerikës; ndërsa të tjerë tregojnë vitin 1516, data e hipjes së Karlit të V një fron. Ndërsa për të treguar fundin e 'Shekullit të Artë', përgjithësisht është përdorur viti 1681, me vdekjen e Calderón de la Barca-s. Zakonisht, Shekulli i Artë ndahet në tre periudha të mëdha: 1516-1555 (mbretërimi i Karlit V); 1555-1635 (nga mbretëria e Filipit II deri në vdekjen e Lope de Vega-s); 1635-1681 (deri pikërisht në vdekjen e Pedro Calderón de la Barca-s). Në gjysmën e parë të Shekullit XVI qenë themelore veprat e Bartolomé Torres Naharro dhe të portugezit Gil Vicente. Veçanërisht i dyti, autor i shkrimeve si në spanjisht ashtu dhe në portugalisht, kontribuoi në formimin e themeleve që, në të ashtuquajturën «periudhë tranzicioni» midis Katërqintës dhe Shekullit të Artë, do të ripërdoreshin nga shkrimtarët në dekadat pasuese për hartimin e veprave të tyre.
Periudha e parë (1516-1555)
Periudha e parë e Siglo de oro-s u karakterizua nga një mentalitet i hapur ndaj ndikimeve kulturore të ardhura nga Italia dhe Amerika. Humanizmi, gjithmonë e më i pranishëm në Spanjë, bëri që të mernin famë idetë e Erazmit të Rotterdamit, mendimi i të cilit, megjithëse jo i vendosur në kundërshti të plotë me besimin katolik, mori megjithatë forma kritike përkundrejt hierarkive kishtare, duke sjellë një koncept «besimi» më të lidhur me brendësinë e individit sesa pjesëmarrjen në porositë e kishës. Këto ide morën emrin erasmizëm, dhe u përhapën nga disa autorë si Juan dhe Alfonso Valdés. Besimi në aftësitë dhe në mundësitë e njeriut çoi në futjen e shkencës në art: kjo u zbatua në mënyrë të veçantë në letërsi.
Poeti më i madh i kësaj periudhe është Garcilaso de la Vega (1505-1536) që bëri të njohur metrikën e poezisë rilindase italiane. De la Vega, duke u frymëzuar nga veprat e Petrarkës, shtoi elemente të reja muzikaliteti, tashmë të shfaqur me shkrimet e Juan Boscán (autor i pasur me ndikime italiane, veçanërisht të marra nga Pietro Bembo dhe Bernardo Tasso). Në kuadër të poezisë lirike qe në këtë mënyrë Garcilaso de la Vega figura mbizotëruese e fazës së parë të Shekullit të Artë: karakteristikat e tij thellësisht rilindase – poezia si «zëri i dashurisë», dashuri e idealizuar dhe gjithmonë e paarritshme, intimiteti i vargjeve, eleganca e stilit – impresionuan shumë autorë bashkëkohës dhe ata menjëherë pas tij, që shpejt u frymëzuan nga ai. Viti 1542, me publikimin e lirikave të de la Vega-s dhe Boscán-it, i dha rrugë stilit të ri poetik spanjoll.
Amadís de Gaula qe romani më i rëndësishëm kalorsiak e periudhës: ai inauguroi pikën maksimale të ekspansionit të kësaj gjinie letrare (te e cila bëri pjesë një tjetër roman, Palmerín de Oliva, i publikuar në 1511 dhe ai shumë i lexuar). Por ngjarja kryesore në fushën e prozës letrare qe futja e romanit pikaresk. Si hapsja e rrugës së kësaj gjinie qe vepra Lazarillo de Tormes: realizmi i librit, që i kundërvihej idealizmit dhe abstragimit të romaneve kalorsiakë, përfaqëson një formë evazive, zbavitjeje, por e ndryshme përkundrejt asaj të ofruar nga veprat kalorsiake; protagonisti, pícaro (mashtruesi) tregon me cinizëm dhe zhgënjim, me tone ndonjëherë shakatore, duke e marr jetën si ti vinte. Pícaro-ja është i shtrënguar të jetoi në një botë ku është e nevojshme të ndeshesh me armë të pandershme; megjithëse, nuk është një personazh negativ, duke parë se e bën se ska alternativa. Stilistikisht romani pikaresk solli me vete risi të rëndësishme: në radhë të parë, mungesa e një çështjeje qendrore, e zëvendësuar nga një prozë narrative e lirshme, gjithmonë në vetë të parë; në radhë të dytë, ndryshoi këndveshtrimin: duke munguar një problem që të fokusoi vëmendjen e lexuesit, ai zhvendoset te personaliteti i protagonistit, të shfaqur nga veprimet dhe nga mendimet e rrëfimtarit.
Prodhimtaria teatrale u rrit, duke parë sasinë e madhe të autorëve që iu përkushtuan realizimit të teksteve të kësaj gjinie: përveç të lartpërmendurve Gil Vicente dhe Torres Naharro, kontribuan edhe Fernán López de Yanguas dhe Lucas Fernández.
Periudha e dytë (1555-1635)
Ndërsa periudha e dytë, ajo e mbretërimit të Filipit të II, pa një ngurtësi më të madhe, një rigorozitet të futur dhe inkurajuar nga luftrat fetare të pranishme në Evropë në ata vite.
Poezia
Kjo fazë e dytë pa të lindëte dy shkolla të reja poetike: ajo seviljane (e Seviljes) dhe ajo salmankase (dmth. e Salamankës). E para, e drejtuar nga Fernando de Herrera (1534-1597), karakterizohej nga një stil i gjallë, i pasur dhe elokuent; nga e dyta eksponenti më i madh qe frati Luis de León, teolog i pallatit, filolog dhe poet shumë i vëmendshëm ndaj pastërtisë gjuhësore, sa të krijonte një alfabet të ideuar posaçërisht për poetët, për ti ndihmuar në shqiptimin e vargjeve. Midis elementeve kryesorë të shkollës seviljane ishte Baltasar de Alcázar (1530-1606); për shkollën salamankase mund të përmenden Francisco de Medrano (1570-1607) dhe Francisco de Aldana (1537-1578). Luis de León, me stilin e tij «të kthiellët dhe klasikexhant», qe midis poetëve më të vlefshëm të epokës së tij: i mbyllur në burg për akuzat e herezisë të bëra nga kundërshtarët, aty shkroi veprat e tij më domethënëse. Në poezitë e León-it gjenden aspekte me frymëzim klasik (harmonia universale e marr nga Pitagora dhe Platoni) si dhe humanist (përpjektja për të njohur sekretet e Gjithësisë) dhe një stil i ngritur, me vëmendje të madhe te kadenca e vargjeve.
Në poezinë epike u kërkua të riprodhohej në «oktava reale italiane» një poemë kombëtare: gjithësesi, ky synim nuk u arrit. Epika u çua përpara midis epopeve fetare të shkruara nga Cristóbal de Virués, Diego de Hojeda dhe Lope de Vega si dhe epopetë historike si ato të Pedro de la Vezilla Castellanos, Juan Rufo Gutiérrez dhe Juan de la Cueva, ose La Araucana e Alonso de Ercilla-s, vepër mbi pushtimin e Kilit e frymëzuar nga Eneida. Autorë të tjerë epikë janë Luis Barahona de Soto (1548-1595) dhe Bernardo de Balbuena (1582-1625).
Lirika baroke pati dy përfaqësues të rëndësishëm: Francisco de Quevedo dhe Luis de Góngora. Luis de Góngora (1551-1627) mund të konsiderohet një pararendës i shkollës seviljane, në virtyt të stilit latinexhant, forca e imazheve dhe përdorimi i shpeshtë i hiperbolave. Poezitë e Góngora-s i dhanë jetë një rryme të re, të quajtur «kulturorizëm» ose «gongorizëm», fortësisht të kundërshtuara nga bashkëkohësit Lope de Vega dhe Francisco de Quevedo, që do të kërkonin ta tallnin me satira dhe kritika. Veprat më të rëndësishme të Góngora-s qenë Fábula de Polifemo y Galatea (1612) dhe Soledades (1613); këto të fundit i dhanë origjinë një «revolucioni estetik» të mirëfilltë, për shkak të përdorimit të fjalëve të pazakonta, thellësisht të frymëzuara nga latinishtja, me rendin e fjalëve shpesh të përmbysur, referimet e shpeshta te mitologjia që kontribuoi në krijimin e një «gjysëm errësire irreale» të paparë ndonjëherë, nga e cila ndonjëherë dalin papritur imazhe të çuditshme. Francisco de Quevedo, i lindur në Madrid në 1580 nga një familje me origjinë fisnike, qe një poet dhe prozator «me mendim të thellë», një nga figurat më të rëndësishme për el Siglo de Oro. Shkroi shumë vepra të pasura me satira dhe kritika ndaj kategorive të veçanta të personave (si për shembull mjekët, avokatët, gratë etj.): Quevedo qe autor i zhdërvjelltë, pasi në jetën e tij shkroi libra teologjie dhe filozofie si Providencia de Dios, politikë si Marco Bruto, i frymëzuar nga stoicizmi, kritike letrare dhe veçanërisht satire humoristike. Historia de la vida del Buscón është një parodi e romanit pikaresk ku figura e pícaro-s është çuar në ekstrem, ashtu si përmbajtja; në të gjitha veprat e Quevedo-s haset një humorizëm i spikatur, i përdorur për të përshkruar gjithëçka, që nga vizionet infernale deri te bujtinarët dhe rojet gjyqësore. Ai qe autori kryesor konceptist dhe në shkrimet e tij poetike mund të identifikohet një mendim i ngjashëm me atë të ekzistencializmit të mëvonshëm.
Midis poetëve që nuk morën pjesë në konvencionet e poezisë baroke, duke parapëlqyer një stil më pak të ndërlikuar dhe formal, më të kthjellët, qenë Lupercio de Argensola (1559-1613) dhe Bartolomé Leonardo de Argensola (1561-1634), dy vëllezër, Alonso Fernández de Andrada dhe Francisco de Rioja (1583-1659). Ndërsa midis të tjerëve, që nuk i përkitën të ashtuquajturës «linja anti-baroke» por u shkëputën megjithatë nga baroku, mund të përmenden Luis Barahona de Soto, Andrés Rey de Artieda, Pedro de Espinoza dhe Juan de Jáuregui; me prirje akoma më të ndryshme qe vepra e dy kontëve: Juan de Tassis y Peralta, kont i Villamediana-s, që shkroi vepra ku tregohet me këmbëngulje pesimizmi, dhe Diego de Silva y Mendoza, kont i Salinas-it, i pajisur me një stil më të gjallë por më pak formal, i pasur me introspeksione psikologjike.
Proza
parapamje|left|Teresa d'Ávila Zhvillim dhe lartësim të madh pati letërsia fetare, ose «mistike». Ajo arriti pikën e famës kulminante në gjysmën e dytë të Pesëqintës, falë veprave të San Giovanni della Croce (1542-1591), frati Luis de Granada (1504-1588) apo Shën Teresa d'Ávila (1515-1582). Ky rikthim te letërsia fetare ndodhi në vazhdim të lëvizjes rilindase që, ndërsa nga ana letrare solli futjen e shkencës në art, nga ajo fetare solli një kujdes më të madh për individin, që përpiqej të bashkohej me figurën hyjnore nëpërmjet brendësisë së vetë dhe jo më duke ndjekur (dhe madje ndonjëherë kapërcyer) direktivat e kishës. Luis de Granada u vu në dukje për forcën e oratorisë së vetë dhe për vëmendjen ndaj natyrës (prirje kjo që e çoi të dyshohej si iluminist nga Inkuizicioni, që arriti ti ndaloi veprat e tij për pak kohë); Ndërsa Pedro Malón de Chaide qe një agustinian që, ndryshe nga Alonso de Orozco, imitoi letërsinë profane në përpjekje për ta përballte me stilin e vetë. Vepra e Shën Teresa de Ávila, e lindur si Teresa de Cepeda y Ahumada, fillimisht qe e përkushtuar ndaj meditimit, për tu maturuar pastaj, në vazhdim të një vizioni, në një letërsi më aktive dhe të gjallë, të pasur me imazhe të gjalla dhe nga proza spontane dhe tradicionaliste, ku ndonjëherë shfaqen disa popullarizma. Shkrimi më i rëndësishëm i Teresa-s është Vida, ku ofron interpretimin e vetë të disa «çështjeve shpirtërore». San Giovanni della Croce, dishepull i Shën Teresa-s, lindi me emrin Juan de Yepes në Fontiveros; me Cántico espiritual ai përshkroi ekstazat e tij në një gjuhë fortësisht simbolike, e pasur me citime dhe lirizëm.
Ndërsa për sa i përket romanit u regjistrua një gjini e re, romani pastoral, ku personazhet janë pjesëtarë të botës fshatare, zakonisht barinjë. Kjo gjini ka origjinë në shkrimet italiane me ambjentim bukolik si për shembull Ninfale fiesolano i Giovanni Boccaccio-s, ose Carmen Bucolicum i Petrarkës. Ata janë libra me përmbajtje të lehtë, me histori dashurie me portagonistë barinjë dhe fshatarë, të karakterizuar nga një farë shkëputjeje nga realiteti nëpërmjet përshkrimit të peizazheve idilike të jashtme nga shoqëria dhe nga kontaminimet e saj. Shembulli i parë i këtij tipi tekstesh është Diana, vepra në spanjisht e shkrimtarit portugez Jorge de Montemayor (1520-1561); në ndjekje të linjës qe Lope de Vega me Arcadia-n dhe Miguel de Cervantes me Galatea-n, dhe kështu romanet pastorale patën sukses të madh. Një tjetër gjini romani që pa dritën është romani moresk, në të cilin arabi spanjoll merr rolin e personazhit kryesor, duke u idealizuar. Pas veprës së parë të kësaj gjinie, Historia del Abencerraje y la hermosa Jarifa, gjinia u bë e njohur me Guerras de Granada, e shkruar nga Ginés Pérez de Hita (1554-1619).
Miguel de Cervantes (1547-1616) konsiderohet si romancieri më i madh spanjoll i të gjitha kohëve dhe ndikimi i tij mbi letërsinë spanjolle qe i tillë sa spanjishtja është përkufizuar si «gjuha e Cervantes-it» dhe atij i është dedikuar Istituti i gjuhës dhe kulturës spanjolle. Pas La Galatea e vitit 1585, romani Don Kishoti i Mançës (El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha), kryevepra e Cervantes-it u publikua në dy kohë, pjesa e parë në 1605 dhe e dyta në 1615, pas shfaqjes së një vazhdimi 'pirat' me autor Alonso Fernández de Avellaneda. Te Qujote Cervantes zbulon "përmasën e katërt" të shkrimit narrativ, duke inauguruar epokën e gjatë dhe të larmishme të romanit modern. Formimi kulturor i Cervantes-it u zhvillua në fazën e kalimit midis shekullit XVI në klimën e Rilindjes së plotë dhe kalimit nga Rilindja te baroku gjeti te ai një interpretues thellësisht të rrënjosur në problemet e njeriut të asaj kohe. Në veprën e Cervantes-it vërehet nevoja për të zbuluar ëndrrën, fantazinë, të panjohurën, çmendurinë, instinktin për të sjellë në jetë vetëdijen njerëzore.
Teatri spanjoll i Rilindjes
Teatri spanjoll e nis Rilindjen me një vepër mjeshtërore, La Celestina, e Fernando de Rojas (1499 dhe 1502), një prurje e fortë në favor të realizmit që u vazhdua nga vepra të tjera të gjinisë çelestineske si La lozana andaluza (1528) e Francisco Delicado dhe Segunda Celestina (1534) e Feliciano de Silva mes të tjerave, paraprirëse e fiksioneve të idealizuara të librave kalorsiakë (Amadís de Gaula, 1508, Palmerín de Inglaterra, 1547-1548 dhe Tirante el Blanco, 1511 përkthimin e tij në gjuhën kastiliane); të romanit pastoral (Los siete libros de la Diana (1559) e Jorge de Montemayor); të romanit moresk (Historia del Abencerraje y la hermosa Jarifa, 1565) dhe të romanit sentimental (Cárcel de amor, 1492, i Diego de San Pedro dhe Proceso de cartas de amores, 1548, i Juan de Segura). Vazhdoi teatri i gjysmës së parë të shekullit XVI me figurat e shquara si dhe muzikantin Juan del Encina dhe Églogas e tij, të Gil Vicente dhe Tragicomedia de Don Duardos e tij, të Bartolomé Torres Naharro me komeditë romane të përfshira në Propalladia-n e tij (1517 dhe 1520) dhe, megjithëse në gjysmën e dytë të shekullit XVI, Lope de Rueda me Pasos e tij komike (1567) që i parprinte entremés-it, Jerónimo Bermúdez me Nises e tij, tragjedi klasiciste mbi mitin e famshëm të Inés de Castro; Miguel de Cervantes, me po aq klasicisten El cerco de Numancia (1585) dhe komeditë e tij mbi robërit si dhe formula skenike revolucionare të feniksit të gjeniut Lope de Vega (1562-1635), autori më prodhimtar i teatrit botëror dhe dishepujt e tij të parë Guillén de Castro (1569–1631) dhe Juan de la Cueva (1543-1612).
Franca
Franca e gjeti poetin e saj të madh të Rilindjes te Pierre Ronsard, që kryesonte grupin letrar të La Pléiade së bashku me Joachim du Bellay të përbërë nga shtatë rapsodë. parapamje|Pierre de Ronsard|majtas Du Bellay është autori i një La Deffence, et Illustration de la Langue Francoyse, manifesti i La Pléyiade, që mbështetej në një vazhdimësi të poezisë së modeleve klasike greko-romake dhe italiane. Në veprat e tij lirike mund të përmendim Lashtësia e Romës, vargje poetike të shkaktuara nga soditja e rrënojave të qytetërimit romak dhe Regrets, koleksion sonetesh me ton intim drejtuar poetëve të La Pléiade.
Ronsard kultivoi lirikën klasike në Odat e tij, që ndiqnin ato greke të Pindarit dhe ato romake të Horacit. Les Amours de Cassandre, sonete dedikuar të pasurës Casandre dhe fshatares së re María që ndjekin shembullin e Canzoniere-s së Petrarkës. Hymnes trajton tema filozofike, fetare dhe politike. Shkroi gjithashtu një poemë ambicioze të epikës kombëtare: la Franciade, që përpiqet të imitoi Eneidën e Virgjilit. Me Sonnets pour Hélène (1578) rikthehet te poezia e dashurisë në një vepër të pjekurisë.
Në prozën romaneske u shqua satira e La vie de Gargantua et de Pantagruel e François Rabelais, ku paraqitet një botë e përmbysur plot humor dhe fantazi, që ka si qëllim kryesor kritikën e zakoneve franceze.
Anglia
parapamje|303x303px|William Shakespeare Rilindja hyn me vonesë në ishujt britanikë. Është në gjysmën e dytë të shekullit XVI, me periudhën elizabetine (e qujtur kështu nga mbretërimi i Elizabetës së I të Anglisë), kur ndikimi klasik dhe italian arrin kulmin e tij. Është teatri fusha që u shqua më shumë.
Veprat dramatike të zbavitjes (të kundërta me synimet moralizuese) u rikthyen në skenar. William Shakespeare është dramaturgu më i shquar, por pati edhe shumë të tjerë, si Christopher Marlowe dhe Ben Jonson.
Lirika rilindase u vu në dukje nga Thomas Wyatt, që adoptoi sonetin italian me metrikën angleze. E ndoqën Henry Howard, Philip Sidney dhe Edmund Spenser përveç Shakespeare-it, që shkroi gjithashtu sonete të famshme angleze.
Epika u përfaqësua nga The Fairy Queen e Edmund Spenserit (1597) që ndoqi modelin e Ludovico Ariosto-s me poemën narrative romanceske dhe të mbushur me peripeci.
Proza humaniste pati përfaqësuesin e saj kryesor te Tomas More, krijuesi i Utopisë, ku përfytyrohet një shoqëri ideale.
Gjermania
parapamje|Hans Sachs.|majtas Gjermania i solli Rilindjes teknologjinë që do ta përhapte me shpejtësi: makina e shkrimit, i shpikur nga Johannes Gutenberg. Kjo shpikje, së bashku me letrën, uli koston dhe shumëfishoi numrin e librave duke shkaktuar në të gjithë Evropën një lloj përhapje të madhe të leximit dhe kulturës, duke ndikuar në lindjen e një sensi kritike që do ti jepte jetë Reformimit protestant. Midis viteve 1450 dhe 1600 u përhap në vendet dhe principatat e zonës gjermanike Humanizmi dhe u shfaq, si pasojë, Reformimi protestant. Përfaqësues të shquar qenë Erazmi i Rotterdamit, aktiv në Bazel dhe Johannes Reuchlin, që të dy i shkruan veprat e tyre kryesore në latinisht dhe patën pak ndikimin jasht rretheve erudite. Erazmi kritikoi besimin më sipërfaqësor dhe pushtetin e madh si dhe korrupsionin moral të kishës katolike romake në veprën e tij Colloquia, dialogje të hartuara në mënyrën helenike të Luciano de Samosata. Një këndvështrim më popullor pati Humanizmi i Ulrich von Hutten (1488–1523), me poemat e tij rebeluese, ose i Sebastian Brant (1458–1521), që shkroi me sukses të madh satirën e tij Narrenschiff (Anija e të marrëve)) në gjermanisht. E ilustruar nga Albrecht Dürer, kjo vepër qe, para Vuajtjeve të të riut Werther të Johann Wolfgang Goethe, vepra më popullore e shtypur në gjermanisht.
Lëvizja më e suksesshme qe Reformimi protestant i nisur nga Martin Luteri (1483–1546). Luteri i shkroi idetë e tij në gjermanisht dhe përktheu biblën në gjuhën që populli mund ta kuptonte; Bibla e Luterit, e përkthyer midis viteve 1522 dhe 1534, qe një zhvillim themelor në krijimin e një gjuhe letrare të unifikuar të gjermanishtes duke përshpejtuar zhvillimin e gjermanishtes moderne. Nga ana tjetër, meritojnë të përmenden edhe mjeshtrat e poezisë, Schwank dhe Fastnachtsspiel, përfaqësues të gjinisë burleske, mbi të gjitha në formën e përfaqësuesve të saj më të shquar Hans Sachs (1494–1576) dhe Jörg Wickram (rreth vitit 1505 – para vitit 1562). Autor tjetër i rëndësishëm i shekullit XVI qe satiristi i pamëshirshëm Johann Fischart (1546–1590), me origjinë nga Strasburgu, vepra më e njohur e të cilit është Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung.Një gjini e përhapur në këtë epokë qe Volksbuch, një lloj broshure që botohej në formë anonime dhe trajtonte tema popullore. Shembuj të saj janë Historia e D. Johann Georg Fausten, versioni rilindas i mitit të Faustit dhe tregimet rreth mashtruesit Till Eulenspiegel.
Holanda
Shekulli XVI në Holandë u dominuan nga figura e Erazmit të Rotterdamit dhe Humanizmit latin. Edhe humanizmi zgjodhi me paraqëlqim të shprehej në gjuhën latine, megjithëse në Rilindje nisi të merte formë një gjuhë letrare e përbashkët në Vende të ndryshme të Ulta duke nisur nga përkthimet e para nga protestantët të Biblës; bëhet fjalë për një hollandishte më homogjene dhe më pak dialektore se deri atëherë.Ky proces i gjerë nisi me reagimin e protestantëve kundër katolicizmit këmbëngulës që kërkonte të impononte Filipi i II. Protestantët promovuan përkthime të ndryshme në gjuhën holandeze të Psalmeve, ku veçohet Jan Utenhove, që për më tepër qe i pari që përktheu në gjuhën holandeze Dhiatën e Re. Philips van Marnix shkroi satira kundër kishës katolike. Humanizmi nxori më pas figura si Dirck Volckertszoon Coornhert (1522–1590), autor i një Zedekunst ose "Ética" (1586) dhe më të njohurin Erazmi i Rotterdamit dhe kulminoi me shekullin XVII, që qe shekulli i artë i letërsisë holandeze, kur u përkthye e gjithë Bibla në holandisht për të farkëtuar një holandishte të përbashkët letrare; kjo është quajtur Bibla e shteteve. Për më tepër u shquan humanistë të tjerë, mbi të gjitha për prurjet dramatike: Willem van de Voldersgraft, i quajtur gjithashtu Willem Gnapheus (1493-1568) që ndikoi në mënyrë të fuqishme teatrin e mëvonshëm me dramën e tij mbi temën e birit plangprishës, Acolastus (1529), ku shpalos si një i ri i shëndetshëm dhe plotë jetë mer lajmin se do të sëmurej dhe do të vdiste dhe që gjendej vetëm, pa dikë që ta shoqëronte në ditët e tij të fundit dhe komedia e tij Morosophus (1531). Joris van Lanckvelt, më i njohur si Georgius Macropedius, (1487-1558), shkroi komedinë Andrisca mbi dy gra tradhëtare dhe drama Hecastus (1539), shumë e vlerësuar dhe përkthyer, mbi të gjitha në gjermanisht, duke përfshirë edhe poetin e madh protestant Hans Sachs. Për më tepër shkroi libra të ndryshëm me tekste që qenë shumë të përdorur, midis të cilëve një udhëzues për të shkruar letra (Epistolica). Si profesor pati një sërë dishepujsh, midis të cilëve edhe gjeografin Gerardus Mercator.
Elozh ndaj marrëzisë i Erazmit të Rotterdamit, një satirë mbi abuzimet shoqërore dhe kishtare, ndoshta vepra e humanizmit holandez më e përkthyer në gjuhët e tjera.
Portugalia
Njëlloj si në Spanjë, Shekulli i Artë i letërsisë portugeze fillon në fillim të shekullit XVI. Futen modelet peotike italiane nga Francisco Saa de Miranda në gjysmën e parë të shekullit. Saa de Miranda qe admirues dhe mik i Garcilaso de la Vega dhe në një nga eglogat e tij vajton vdekjen e poetit toledian. Shkroi, si ai, sonete, këngë petrarkeske, egloga dhe nëngjini të tjera lirike me frymëzim italian.
Por poeti kombëtar portugez par ekselencë është Luis Vaz de Camoens, që shkroi poesi lirike dhe epike, si në portugalisht ashtu dhe në spanjisht dhe u shqua për përsosmërinë e soneteve të tij. Vepra e tij madhore është epopeja Os Lusíadas ('Luzitanët'), që u kthye në epopenë kombëtare dhe u lidh me aventurat e marinarëve bashkëqytetarë, veçanërisht ajo e ekspeditës së Vasco de Gamas në Indi, larminë e peripecive, rrisqeve, mbytjen e anijeve dhe betejat. Në kët narracion të gjatë epik përfshihen legjendat folklorike të Portugalisë, si historia e Inés de Castro dhe kalimi e kepit të stuhive.
Teatri i Rilindjes
parapamje|288px|[[Viktor Karpaçi, Historitë e Sant'Orsola-s, (hollësi) Compagno della Calza]] Edhe teatri rilindas kaloi nga Teocentrizmi te Antropocentrizmi, me vepra më natyraliste, nga aspekti historik, me synim që ti pasqyronin gjërat ashtu siç janë. Kërkohej rikuperimi i realitetit, i jetës në lëvizje, i figurës njerëzore në hapësirë, në të tre përmasat, duke krijuar hapësira për efektet iluzioniste, si trompe-l'œil. Lindën parimet teatrore të bazuara në tre njësi (aksioni, hapësira dhe koha), të marra nga Poetika e Aristotelit, teori e futur nga Lodovico Castelvetro. Si dramaturgët kryesorë u shquan Niccolò Machiavelli, Pietro Aretino, Bartolomé Torres Naharro, Lope de Rueda dhe Fernando de Rojas, me veprën e tij të madhe La Celestina (1499). Në Angli u krijua Teatri elisabetian, me autorë si Christopher Marlowe, Ben Jonson, Thomas Kyd dhe, veçanërisht, William Shakespeare, gjeni i madh universal i letërsisë (Romeo dhe Zhuljeta, 1597; Hamleti, 1603; Otello, 1603; Makbethi, 1606).
Rilindja qe Koha e artë e teatrit, qoftë në Itali ashtu edhe pranë oborreve të tjera evropiane. Rizbulimi i teksteve klasike greke e latine krijoi një shumësim dhe përhapje të spektakleve teatrorë që bënë të tejkalohej, edhe pse në kohë të ndryshme, në fillim në Itali se sa në pjesën tjetër të Evropës, Paraqitjet e Shenjta klasike të përhapura tashmë që nga fillimi i Mesjetës.
Prania e humanistëve pranë oborreve evropiane qe përcaktuese, nëpërmjet rivënies në skenë të kryeveprave të Plauti-t, Terencit, të Tragjedianëve grekë dhe Senekës, për një vizion të ri të artit përfaqësues dhe për laicizimin e teatrit.
Shumë intelektual rizbuluan tekstet klasike dhe i aktualizuan, si në rastin e La Mandragola (1518) e Niccolò Machiavelli-t dhe La Calandria (1513) e Bernardo Dovizi da Bibbiena.
Teatri klasik u përhap në të gjithë Evropën dhe tekstet shpesh u morën nga autorë të ndryshëm: Nicholas Udall, për shembull, vuri në skenë një version të tijin të Miles gloriosus të Plauti-t të përkthyer në anglisht me titullin Ralph Roister Doister në 1535. E njëjta komedi plutiane u paraqit edhe në Francë nga Jean Antoine de Baïf, që i shtoi tekste të tjera klasike si Eunuchus-i i Terencit dhe Antigona e Sofokliu-t. Gjithmonë mbi shembullin e Teatrit grek, në Hungarinë e sovranit humanist Mátyás Hunyadi (i biri i Janosh Huniadi-t), Péter Bornemisza vuri në skenë një version të tijin të Elektra-s së Sofokliu-t të titulluar thjeshtësisht Tragjedi në gjuhën hungareze (1558).
Teatri rilindas pati një zhvillim të fortë falë edhe zbatimit të risive piktorike dhe arkitektonike. Prespektiva dhe rindërtimi i teatrit sipas shembullit të atyre greko-romakë, janë në themel të ndërtimit të të famshmit Teatro Olimpico i Andrea Palladio-s.