Dialekti_i_Rekës_së_Epërme
Edukimi dhe literatura
Shembulli më i hershëm i njohur i dialektit shqiptar të Rekës së Epërme, i cili punohet me shkrim, është nga një mbishkrim me gurë themeli në varrezat ortodokse të shkruara në shkrimin cirilik në Duf, i cili daton nga 1889. Murati 2011, pp. 113–114. "Shqiptarët ortodoksë të Rekës së Epërme e praktikonin gjuhën e tyre amtare shqipe jo vetëm në të folurën e tyre të përditshme, në shërbesat kishtare, por dhe në mbishkrimet mbivarrore. Një mbishkrim varri, i shkruar në gjuhën shqipe me alfabet cirilik nga viti 1889, ka zbuluar historiani M. S. Filipović (1969), për një tregtar kafshësh Andçe, të birin e Dukos nga Dufi, që rroi 75 vjet e vdiq natyrshëm më 1889 në Tetovë dhe u varros aty në varrezat ortodokse. Në mbishkrimin mbivarror janë gdhendur këto fjalë shqipe të shkruara me alfabet cirilik: Kьтy ньн kьт рacь tьфтoфyн, aрmooть eнe kaлбeть tрõпи e /!/; Aндчeecc бири дõkocь џeлeп прeд Дõфить; a и ђõть пoи kьидoнь лeть θoть нилжe /?/ Зoть; poити Џaль: 75: вьь вдич 1889: moi aпpиьл: нь шe`ep Tetoв(Stanišić 1991; Hysa 2009, 122). Këtu është skalitur gjuha vernakulare e Rekës së Epërme: Këtu nënë kët rrasë të ftofun armootë (= është armuar, varrosur) ene kalbetë; Troupe e Andçes biri dokos xhelep prej Dufit; aj çysh po i kidon le të thotë nilzhe /?/ Zot; rojti xhallë: 75 vet, vdiç 1889: moji aprill: në she`er Tetov. Orthodox Albanians of Upper Reka practiced their native Albanian language not only in their everyday speech, church services, but also in gravestone inscriptions. An epitaph, written in the Albanian language in Cyrillic script from 1889, found by historian M. S. Filipović (1969), regarding a stock merchant, Andçe, son of Duko from Duf, who lived until 75 years of age and died of natural causes in 1889 in Tetovo and was buried there in the Orthodox cemetery. In a engraved inscription on the headstone with these words in Albanian written in Cyrillic script: Here beneath this cold slab is interned and decomposing; the body of Andçe, son of Doko, a merchant from Duf; he who rejoices and wants to say it became /?/Lord; lived alive 75 years, died 1889: Month of April: In the city of Tetovo. Here it is engraved in the vernacular language of Upper Reka." Ndërsa një punë etnografike e Bajazid Elmaz Doda nga Štirovica me titull Albanisches Bauerleben im oberen Rekatal bei Dibra (Shqipëria) në Shqipërinë e Luginës së Re të Epërme pranë Dibrës (Maqedoni) u përfundua në vitin 1914. "Das in der Österreichischen Nationalbibliothek aufbewahrte Typoskript, Albanisches Bauernleben im Oberen Rekatal, wurde von seinem damals sechsundzwanzigjährigen Verfasser in Wien im April 1914 fertiggestellt aber nie veröffentlicht. Aus dem Vorwort des Verfassers geht hervor, dass der Text von Nopcsa ins Deutsche übersetzt wurde. Da die deutsche Fassung starke Ähnlichkeiten mit anderen ethnographischen Werken Nopcsas aufweist, kann man davon ausgehen, dass dieser bei der Gestaltung des Manuskriptes seinen Einfluss zur Geltung brachte. Dies wird insbesondere in den vielen in Nopcsas Schrift verfassten Ergänzungen und Korrekturen ersichtlich. Wenn es eine albanischsprachige Urfassung des Werkes gab, so muss sie nun als verschollen gelten. Albanisches Bauernleben im Oberen Rekatal wurde zu einer Zeit geschrieben, als es für die albanische Sprache, und um so mehr für die nun ausgestorbene albanische Mundart von Reka, keine allgemein anerkannte Schreibweise gab. Die in dem Text zahlreich vorkommenden albanischen Worte und Ortsbezeichnungen wurden von Doda und Nopcsa daher in deutscher Umschrift angegeben - und zwar nicht immer auf sehr konsequenter Weise -, und werden hier in gedruckter Form nach einigen Anpassungen wie im Original gelassen. Der des Albanischen mächtigen Leser dürfte mit der Umschrift keine allzu große Schwierigkeiten haben. Die vorliegende Studie enthält eine Fülle von Angaben und Informationen aus den verschiedensten Bereichen und wird daher in vielen Fachgebieten Interesse wecken und Verwendung finden. Darüber hinaus dürfte sie die frühste in deutscher Sprache von einem Albaner verfasste Studie zur Ethnographie sein. Allein aus diesem Grund ist es uns eine besondere Freude, das Werk Albanisches Bauernleben im oberen Rekatal nach so vielen Jahren dem Publikum vorstellen zu dürfen. [Preserved in the Austrian National Library the typescript, Albanian peasant life in the Upper Reka, was created by his then twenty-six year old writer in Vienna in April 1914 completed, but never released. From the preface of the author shows that the text of Nopcsa was translated into German. Since the German version has strong similarities with other ethnographic works of Nopcsa, one can assume that this brought his advantageous influence in shaping the manuscript. This is particularly evident in the many font additions and corrections written in by Nopcsa. If there was an Albanian-language original version of the work, it must now be regarded as lost. Albanian peasant life in Upper Reka was written at a time when there was no generally accepted notation for the Albanian language, and more so for the now extinct dialect of Albanian Reka. In the text the numerous occurring Albanian words and place names were therefore given by Doda and Nopcsa in German transliteration - not always in a very consistent manner - calmly, and be here in printed form after some adjustments to the original. The majority of Albanian readers should not have too much difficulty with the inscription. The present study contains a wealth of data and information from different sectors and will therefore arouse interest in many fields and can be used. The present study contains a wealth of data and information from different areas and will therefore arouse interest in many fields and can be used. Moreover, it is likely to be the earliest ethnography in German by an Albanian who wrote the study. For this reason alone it is to be allowed special treatment, the work Albanian peasant life in the upper Reka, after so many years by the audience.]" Ai përmban informata për kulturën, zakonet, gjuhën dhe aspektet e tjera të jetës së Rekes së Epërme gjatë periudhës së vonshme osmane. Gjetur në arkivat austriake në vitin 2007, Robert Elsie vë në dukje se shkrimi origjinal mund të jetë përkthyer në gjermanisht nga shqipja për shkak të sasisë së fjalorit shqiptar të përfshirë në versionin gjerman. Elsie pretendon se puna ishte e para për të përdorur dialektin e Rek5s së Epërme të Albanës në letërsi dhe të kompozuar në një kohë kur ishte prodhuar literaturë e vogël shqiptare. Puna është lavdëruar nga Elsie dhe studiues të tjerë si Andrea Pieroni për informacionin e tij të hollësishëm dhe të rëndësishëm në Rekat e Epërme. Shembulli i parë i dëshmuar i letërsisë shqipe që është i pranishëm në Rekën e Epërme është një tekst evangjelik i gjuhës shqipe të shekullit të XIX (Dhiata e Re) e shkruar në alfabetin grek të mbajtur në një kishë në fshatin Duf. Gjatë epokës monarkiste jugosllave, shkollimi u bë në gjuhën serbe dhe asnjë nuk ekzistonte në shqip Mirčevska 2007, p. 136. "Но, во суштина, Горнореканците никогаш не го научиле албанскиот јазик целосно. Имено, Горнореканскиот албански говор содржи многу словенско македонски зборови особено оние кои се однесуваат на секојдневните предмети во домаќинството, или се користат во означување на поими кои почесто се во употреба, но и оние кои имаат македонска синтакса и наставки, непознати во албанскиот литературен јазик... Едните се пеат на недоволно јасен албански јазик, а другите на јасен Македонски. Во целиот етнички предел до пред Втората светска војна работеле училишта само на српски јазик, немало ниту едно на албански. Затоа денеска, помеѓу горнореканските Албанци има стари жени кои се обидуваат да го говорат српскиот јазик што го учеле во училиштето, додека локалниот македонски во текот на годините го заборавиле. [But in fact, Upper Reka people never learned the Albanian language completely. Namely, Upper Reka Albanian speech contains many Slavic Macedonian words especially those pertaining to everyday household items, or used in the designating notions frequently used by those who have Macedonian syntax and extensions, and not known from the Albanian literary language... Throughout the ethnic area until the Second World War, only schools in the Serbian language were functioning, while there were none in Albanian. So today, amongst Upper Reka Albanians, there are old women who try to speak the Serbian language they were taught in school, while the local Macedonian was forgotten over the years.]""[Por në fakt, njerëzit e Rekës së Epërme nuk e kanë mësuar plotësisht gjuhën shqipe. Domethënë, fjalimi i Shqipërisë së Epërme në gjuhën shqipe përmban shumë fjalë sllavo maqedonase sidomos ato që kanë të bëjnë me sendet shtëpiake të përditshme, ose përdoren në nocionet e përcaktimit të përdorura shpesh nga ata që kanë sintaksë dhe zgjerime maqedonase dhe nuk njihen nga gjuha letrare shqipe ... Gjatë gjithë bashkësive etnike deri në Luftën e Dytë Botërore, vetëm shkollat në gjuhën serbe funksiononin, ndërkohë që nuk kishte asnjë në gjuhën shqipe. Pra sot, në mesin e shqiptarëve të Epërme të Re, ka gra të vjetra që përpiqen të flasin gjuhën serbe që u mësuan në shkollë, ndërsa maqedonasit vendas u harruan gjatë viteve.] ".