cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Këshilltarët shkencorë të Institutit Albanologjik - Prishtinë
Këshilltarët shkencorë të Institutit Albanologjik të Prishtinës është një titull-statut që i jepet punonjës shkencorë e që zakonisht janë puntorë të vjetër të këtij institucioni.
WikiLeaks
WikiLeaks është një organizatë e re mediatike, pa qellim fitimi prurëse që publikon dokumenta të fshehta nga burime anonime. Website-i i tij u shfaq në 2006 dhe drejtohet nga The Sunshine Press. Brenda një viti nga dalja në internet, WikiLeaks deklaroi një database që ishte rritur në më shumë se 1.2 milion dokumente. Organizata e ka përshkruar veten si të krijuar nga disidentë kinezë, si dhe nga gazetarë, matematikanë dhe teknologë nga vende si Sh.B.A., Taivani, Evropa, Australia dhe Afrika e Jugut. Julian Assange, një aktivist interneti nga Australia, njihet publikisht si drejtori i WikiLeaks.
Projekti Venus
Projekti Venus është një organizatë jofitimprurëse e themeluar nga një arkitekt dhe inxhinier social me bazë në Florida, Jacque Fresco. Fresco me partneren e tij Roxanne Meadows themeluan këtë organizatë me një model socio-ekonomik për të zhvilluar një ekonomi të bazuar në burime për njerëzit duke përdorur teknologjinë.
WikiLeaks
WikiLeaks ka fituar disa çmimi e ndërkombëtare, duke përfshirë New Media Award nga Economist, 2008. Në qershor 2009, Wikileaks dhe Julian Assange fitoi UK Media Award te dhënë nga Amnesty International për publikimin në 2008 të "Kenya: The Cry of Blood – Extra Judicial Killings and Disappearances" (Kenia: Lotët e Gjakut), një raport nga Komisioni Kombëtar i Kenias për të Drejta e Njeriut mbi vrasjet e kryera nga forcat policore në Kenia. Në Maj 2010, New York Daily News renditi WikiLeaks të parin ne renditjen website që mund të revolucionarizojnë lajmet. Rusia shfaqi hapur mbështetjen për WikiLeaks dhe Julian Assange, duke dhënë një deklaratë sipas së cilës Assange duhet të marrë Çmimin Nobel.
Projekti Venus
Historiku
Fresco ka punuar në "Projektin Americana" përpara Projektit Venus, nga 1955-a deri në 1959-ën. Projekti kishte të bënte kryesisht me shqetësimet mjedisore, trafikun dhe portat e vërshimit.
WikiLeaks
Në prill 2010, WikiLeaks publikoi një video nga një incident i vitit 2007 ku civilë irakiane dhe gazetarë u vranë nga forcat amerikane, në një website të quajtur Collateral Murder. Në korrikun e të njëjtit vit, Wikileaks publikoi Ditarët e Luftës në Afganistan, një dosje me më shumë se 76, 900 dokumenta për Luftën në Afganistan të pa publikuara më para në publik. Në tetor, grupi lëshoi një pako me 400.000 dokumenta të quajtura Ditarët e Luftës në Irak. Në nëntor 2010, Wikileaks filloi publikimin dokumentave diplomatike të Departamentit të Shtetit Amerikan.
Projekti Venus
Historiku
Në vitin 1970, Fresco krijoj një organizatë, Sociocybereneering Inc, bazuar në idenë e teknologjisë dhe strategjive për ruajtjen e energjisë. Më vonë, Fresco dhe partnerja e tij Roxanne Meadows blenë 21 hektarë tokë bujqësore në Venus, një komunitet i pa inkorporuar në kontenë juglindore në Highlands, Florida për kryerjen e llojeve të ndryshme të kërkimit rreth planit të tyre futuristik të dizajnit arkitekturor dhe modeleve të qytetit.
Fresco & Meadows më pas krijuan ndërtesa dhe infrastruktura të tjera për të punuar mbi idenë e tyre për qytete me efikasitet energjetik.Sipas The New York Times, fillimisht ata e mbështetën projektin duke shitur libra dhe video leksione. Në vitin 1980, Fresco, krijoi një qendër kërkimore për të eksperimentuar mbi ekonominë e bazuar në burime dhe më vonë e quajti atë, "Projekti Venus", sipas qytetit, Venus. Në vitin 2010, Fresco dhe Meadows udhëtuan në 20 vende për të prezantuar "Projektin Venus". Në qershor 2012, regjisorja suedeze e dokumentarëve dhe e filmave, Maja Borg, shfaqi filmin e saj, Future My Love, në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Edinburg, ku u shfaqën veprat e Fresco-s dhe Roxanne Meadows.
WikiLeaks
WikiLeaks u lëshua fillimisht si një faqe wiki të redaktueshme nga përdoruesit, por ka shkuar drejt një faqeje tradicionale me model publikimi, dhe nuk pranon më komente nga përdoruesit apo redaktime. Faqja është e përdorshme në servera të shumtë dhe faqe të ndryshme.
Historia
Domeini wikileaks.org u regjistrua në 4 tetor 2006. Faqja publikoi dokumentin e tij të parë në dhjetor 2006. Organizata e ka përshkruar veten si të krijuar nga disidentë kinezë, si dhe nga gazetarë, matematikanë dhe teknologë nga vende si Sh.B.A., Taivani, Evropa, Australia dhe Afrika e Jugut. Julian Assange, një aktivist interneti nga Australia, njihet publikisht si drejtori i WikiLeaks.
Krijuesit e WikiLeaks nuk janë njohur formalisht. Që nga janari 2007 WikiLeaks është përfaqësuar publikisht nga Julian Assange dhe të tjerë. Assange e ka përshkruar veten e tij si pjesë e bordit këshillues të WikiLeaks. Disa lajme tek The Australian e kanë quajtur Assange si krijuesin e WikiLeaks. Sipas revistës Wired, një vullnetar tha se Assange e ka përshkuar veten e tij në një bisedë private si "zemra dhe shpirti i organizatës, krijuesi, filozofi, organizuesi, financieri, dhe të gjitha të tjerat". Nga qershori 2009, faqja numëronte mbi 1.200 vullnetarë të regjistruar dhe kishte një listë me bordin këshillues që përmbante Julian Assange, Phillip Adams, Wang Dan, C. J. Hinke, Ben Laurie, Tashi Namgyal Khamsitsang, Xiao Qiang, Chico Whitaker dhe Wang Youcai. Pavarësisht paraqitjes në listë, i kontaktuar nga revista Mother Jones në 2010, Khamsitsang tha se ndërkohë që kishte marrë një e-mail nga WikiLeaks, ai kurrë nuk kishte pranuar të ishte pjesë e bordit.
WikiLeaks deklaron se "qëllimi i tij kryesor është ekspozimi i regjimeve shtypëse në Azi, ish-bllokut Sovjetik, Sub-Saharasë dhe Lindjes së Mesme, por ne gjithashtu jemi në shërbim të popujve të të gjitha rajoneve të cilët duan të ekspozojnë sjelljen joetike të qeverive dhe korporatave."
Arrestimi i Assange
220px|thumb|Julian Assange, përfaqësuesi i WikiLeaks Faqja elektronike WikiLeaks njofoi se do të vazhdojë botimin e dokumenteve sekrete diplomatike amerikane, megjithë arrestimin në Britani të themeluesit të saj Julian Assange. Në një informacion të shpërndarë me Twiter, WikiLeaks njofton se arrestimi i Xhulian Asanzh nuk do të ndikojë në operacionet e grupit dhe sipas njoftimit WikiLeaks do të nxjerrë sonte më shumë shkëmbime diplomatike se zakonisht.
Themeluesi i faqes elektronike WikiLeaks, Xhulian Asanzh u arrestua në Britani në bazë të një urdhër arresti të lëshuar nga Suedia.
Asanzh kërkohej për t’u marrë në pyetje në Suedi rreth akuzave për përdhunim dhe ngacmim seksual, akuza që ai i mohon. Akuzat janë ngritur nga dy gra që ai takoi në Suedi në muajin gusht dhe nuk kanë të bëjnë me nxjerrjen e dokumenteve diplomatike. Por avokatët e tij thonë se akuzat për abuzim seksual janë një “manovër politike”.
Asanzh është themelues i faqes WikiLeaks, e cila ka botuar në Internet rreth 250 mijë kabllograme të sekreteve diplomatike të Shteteve të Bashkuara.
Një zëdhënës i kësaj faqeje tha se arrestimi i zotit Asanzh nuk do të ndryshojë planet për publikimin e dokumentave të tjera.
Para arrestimit të tij, WikiLeaks publikoi disa hollësi rreth memorandumeve diplomatike, në të cilat thuhet se NATO hartoi plane ushtarake për të mbrojtur vendet baltike kundër një sulmi rus pas konfliktit të Rusisë me Gjeorgjinë në vitin 2008. Gazeta Guardian shkruan se memorandumet nxjerrin në dritë plane sekrete për të mbrojtur Estoninë, Letoninë dhe Lituaninë, të cilat ishin hartuar në selinë e NATO-s në Bruksel me kërkesë të Shteteve të Bashkuara dhe Gjermanisë.
Kombëtarja malazeze e futbollit
Kombëtarja malazeze e futbollit (malazezisht: Fudbalska reprezentacija Crne Gore, Фудбалска репрезентација Црне Горе) përfaqëson Malin e Zi në futbollin ndërkombëtar dhe është e kontrolluar nga Federata e Futbollit e Malit të Zi.
Historiku
Pas pavarësisë së Malit të Zi nga Serbia dhe Mali i Zi, Serbia morri vendin e Serbisë dhe Malit të Zi në fazën kualifikuese të UEFA Euro 2008, por UEFA ka deklaruar se ata do të jenë të gatshëm për ta përfshirë Malin e Zi në këtë hyrje të fundit, për aq kohë sa FIFA nuk kishte ratifikuar ende një qeveri të veçantë futbolli në Mal të Zi përpara shtatorit të vitit 2006, kur filluan kualifikimet. Sidoqoftë, pasi filloj kampionati, kjo nuk do të kishte ndodhur. Në tetor 2006, Malit të Zi iu dha anëtarësimi i përkohshëm në UEFA, me një debat për anëtarësimin e plotë në një Kongres të plotë të UEFA-së në janar të vitit 2007.
Rrëmbimi : tregime dhe reportazhe
Rrëmbimi tregime dhe reportazhe, me autor Faik Ballanca. Botuar në Tiranë në vitin 1970 nga "Naim Frashëri". Libri ka 137 faqe.
Edward Low
thumb|240px|Edward Low Edward "Ned" Low (1690–1724) ishte piratë anglezë gjatë ditëve të vonshëm të Epokës së Artë së Piratëve, në fillim të shekullit 18-të. Low lindi në Westminster, Londër, Angli dhe ishte hajdut që nga mosha e hershme. Ai u zhvendos në Boston, Massachusetts si i ri. Low dhe ekuipazhi i tij kapi qindra anije piratesh gjatë karrierës së tij, duke djegur shumicën prej tyre. Megjithëse ai ishte aktiv vetëm për tre vjet, Low mbetet i njohur si një nga piratët më të egër të epokës, me një reputacion për torturimin e dhunshëm të viktimave të tij para se t'i vrasë.
Arthur Conan Doyle e përshkruajti Low si një piratë "i egër dhe i dëshpëruar", dhe një njeri me "brutalitet të mahnitshëm dhe groteske".
Jeta në Boston
Low u largua nga Anglia dhe udhëtoi vetëm në Botën e Re rreth vitit 1710. Ai kaloi tre deri në katër vjet në vende të ndryshme, përpara se të vendoset në Boston. Më 12 gusht 1714, ai u martua me Eliza Marble në Kishën e Parë të Bostonit. Kishte një djalë, i cili vdiq kur ishte fëmijë, dhe pastaj një vajzë me emrin Elizabeta, e lindur në dimrin e vitit 1719.
Eliza vdiq në lindjen e fëmijës, duke e lënë Low me vajzën e tij. Humbja e gruas së tij kishte një ndikim të thellë tek Low: në karrierën e tij të mëvonshme të piraterisë, ai shpesh shprehu keqardhje për vajzën që la pas, dhe refuzoi që bandat e shtypit t'i lidhnin burrat për t'u bashkuar me ekipet e tij. Ai gjithashtu do t'u lejonte grave të ktheheshin në port në mënyrë të sigurt. Në fillim duke punuar sinqerisht si një manipulues, në fillim të vitit 1722 ai u bashkua me një bandë dymbëdhjetë burrash në një anijd rojtare drejtuar për Honduras, ku ata planifikuan të mbledhnin një dërgesë shkrimi për rishitje në Boston.
Hidrovori (Durrës)
Hidrovori është një fshat në Bashkinë Sukth në Rrethin e Durrësit të Shqipërisë.
Pllakë
Pllaka është një fshat në Komunën Aliko në Rrethin e Sarandës të Shqipërisë.
Edward Low
Jeta në Boston
Pas kësaj karriere të dështuar, Low dhe miqtë e tij u detyruan të largoheshin nga varkë. Një ditë më vonë, Low udhëhoqi bandën dymbëdhjetë njerëz, që përfshinte Francis Farrington Spriggs, e cila vazhdoi të bëhej një pirat famëkeq në të drejtën e tij - duke marrë një anije të vogël nga brigjet e Rhode Island. Duke vrarë një njeri gjatë vjedhjes, Low dhe ekuipazhi i tij u kthye në pirat, i vendosur "të shkonte në të, të bënte një flamur të zi dhe të shpallte Luftën kundër të gjithë Botës".
Pritësit e rrufeve
Pritësit e rrufeve tregime me autor Faik Ballanca. Botuar në Tiranë në vitin 1975 nga "Naim Frashëri". Libri ka 194 faqe.
Topi (armë)
Topi është emri për çdo armë me grykë, e cila është e projektuar për gjuajtjen e predhave në largësi të mëdha. Në kohët e fundit, si top shihen të gjitha armët me tub të cilat kanë diametrin e grykës 22mm ose më shumë.
Etimologjia dhe Terminologjia
Fjala top rrjedh nga fjala e vjetër italiane cannone, që do të thotë "tub i madh", e cila erdhi nga latinishtja canna, nga ana tjetër me origjinë nga greqishtja κάννα (kanna), "kallam" dhe më pas përgjithësohet për të nënkuptuar çdo objekt të uritur si tub. ; e ngjashme me qanu(m) akadiane dhe qāneh hebraike, "tub, kallam". Fjala është përdorur për t'iu referuar një arme që nga viti 1326 në Itali dhe 1418 në Angli. Të dy format e shumësit cannons dhe cannon janë të sakta.
Historia
Qysh në Perandorinë Romake është shpikur një armë e ngjajshme me topin. Ajo u quajt Ballistae. Këto ishin harqe të mëdha që përderoheshin për të gjuajtur shigjeta ose masa guri të mëdha për të shkatërruar kështjellat e armikut. Topat e para të vërtetë u shpikën në Evropë në fund të mesjetës, kur hulumtuesit evropiane sollën barutin nga Kina. Topa të vogël ishin të bërë nga bakri dhe bronzi, dhe pastaj shufrat e hekurit janë vendosur në formë rrethi të shtërnguara me unaza të hekurta, këtë shufra formonin grykën e topit, të ngjashme me fuçitë e lashta prej druri.
Materialet, Pjesët dhe Kushtet
Topat në përgjithësi kanë formën e një koni të cunguar me një vrimë të brendshme cilindrike për mbajtjen e një ngarkese shpërthyese dhe një predhe. Pjesa më e trashë, më e fortë dhe e mbyllur e konit ndodhet pranë ngarkesës shpërthyese. Meqenëse çdo ngarkesë shpërthyese do të shpërndahet në të gjitha drejtimet në mënyrë të barabartë, pjesa më e trashë e topit është e dobishme për mbajtjen dhe drejtimin e kësaj force. Lëvizja mbrapsht e topit ndërsa predha e tij largohet nga vrima quhet zmbrapsja e saj dhe efektiviteti i topit mund të matet në kuptimin se sa mund të zvogëlohet kjo përgjigje, megjithëse dukshëm zvogëlimi i zmbrapsjes përmes rritjes së masës së përgjithshme të topit do të thotë. ulje e lëvizshmërisë.
Topat e artilerisë në terren në Evropë dhe Amerikë fillimisht ishin bërë më shpesh prej bronzi, megjithëse format e mëvonshme u ndërtuan prej gize dhe përfundimisht çeliku.: 61  Bronzi ka disa karakteristika që e bëjnë atë të preferueshëm si material ndërtimi: megjithëse është relativisht i shtrenjtë, jo gjithmonë aliazh mirë, dhe mund të rezultojë në një produkt përfundimtar që është "sfungjer rreth shpimit",: 61  bronzi është më fleksibël se hekuri dhe për këtë arsye më pak i prirur për të shpërthyer kur ekspozohet ndaj presionit të lartë; Topat prej gize janë më pak të kushtueshëm dhe më të qëndrueshëm në përgjithësi se bronzi dhe i rezistojnë shkrepjes më shumë pa u prishur. Megjithatë, topat prej gize kanë tendencë të shpërthejnë pa shfaqur ndonjë dobësi apo konsumim të mëparshëm dhe kjo i bën ato më të rrezikshme për t'u përdorur.
Format më të vjetra dhe më të qëndrueshme të topave ishin mbushja me grykë në krahasim me mbushjen me këllëf - për t'u përdorur, ato duhej të kishin municionet e tyre të paketuara në grykë në grykë në vend që të futeshin përmes grykës.
Termat e mëposhtëm i referohen përbërësve ose aspekteve të një topi klasik perëndimor (rreth 1850) siç ilustrohet këtu.: 66  Në vijim, fjalët afër, mbyll dhe prapa do t'u referohen atyre pjesëve drejt skajit të trashë dhe të mbyllur të copë, dhe larg, përpara, përpara dhe përpara në skajin më të hollë, të hapur.
Operimi
Në vitet 1770, operacioni i topave funksiononte si më poshtë: çdo top do të drejtohej nga dy gjuajtës, gjashtë ushtarë dhe katër oficerë artilerie. Topiku i duhur duhej të spërkatte copën dhe ta ngarkonte me pluhur, dhe gjueti i majtë do të merrte pluhurin nga karikatori dhe do të ishte gati të gjuante topin me urdhër të oficerit. Në secilën anë të topit, tre ushtarë qëndronin, për të goditur dhe sfungjeruar topin dhe për të mbajtur lugën. Ushtari i dytë në të majtë kishte për detyrë të siguronte 50 plumba.
Para ngarkimit, topi pastrohet me një sfungjer të lagur për të shuar çdo material që digjet nga gjuajtja e fundit. Pluhuri i freskët mund të nxirret para kohe nga burimet e ndezjes së vazhdueshme. Pluhuri u shtua, i ndjekur nga mbështjellja e letrës ose sanës, dhe topi u vendos dhe u përplas poshtë. Pas përplasjes, topi do të drejtohej me vendosjen e lartësisë duke përdorur një kuadrant dhe një pjerrësi. Në 45 gradë, topi kishte rrezen më të madhe: rreth dhjetë herë diapazonin e nivelit të armës. Çdo kënd mbi një vijë horizontale quhej i rastësishëm. Sfungjerë të lagur u përdorën për të ftohur copat çdo dhjetë ose dymbëdhjetë raunde.
Gjatë Luftërave Napoleonike, një ekip britanik i armëve përbëhej nga pesë gjuajtës për ta shënjestruar atë, për të pastruar gropën me një sfungjer të lagur për të shuar prushin e mbetur përpara se të futej një ngarkesë e re, dhe një tjetër për të mbushur armën me një qese pluhuri dhe më pas predhë. Sulmuesi i katërt shtypi gishtin e madh në vrimën e ventilimit, për të parandaluar një rrymë që mund të ndezë flakën. Ngarkesa e ngarkuar, e katërta do ta shponte ngarkesën në thes përmes vrimës së ventilimit dhe do ta mbushte atë me pluhur. Me komandë, gjueti i pestë do ta gjuante pjesën me një ndeshje të ngadaltë. Abetaret e fërkimit zëvendësuan ndezjen e ngadaltë të ndeshjes nga mesi i shekullit të 19-të.
Kur një top duhej të braktisej, si p.sh. në një tërheqje ose dorëzim, vrima e prekjes së topit do të mbyllej me një gozhdë hekuri, duke e çaktivizuar topin (të paktën derisa të mund të përdoren veglat metalike të mërzitshme për të hequr spinën). Kjo quhej "spiking top".
Thuhej se një armë ishte e huall mjalti kur sipërfaqja e gropës kishte zgavra ose vrima në të, të shkaktuara ose nga gërryerja ose defektet e derdhjes.
Paisjet nën presion
Enët si pajisje nën presion nënkuptojnë kthinat e mbyllura të projektuara dhe të prodhuara për të mbajtur fluide nën presion. Ato përfshijnë elementet bashkues të drejtpërdrejtë deri tek vendi i parashikuar për lidhjen me pajisjet e tjera. Një enë mund të përbëhet nga një ose më shumë ndarje. P.sh. si enët e thjeshta nën presion merret çdo enë të ngjitur e lidhur me një tërësi, masë nën presion më të madhe se 0,5 bar e cila përmban ajër ose nitrogjen dhe i cili nuk mendohet të ndizet.
Njësia administrative Karbunarë
Komuna Karbunarë është një komunë në Rrethin e Lushnjes në Shqipëri.
Ekonomia
Ekonomia e kësaj zone varet nga pasuritë natyrore, tokësore dhe nëntokësore. Dy sektorët bazë të ekonomisë janë bujqësia dhe blegtoria, që favorizohen nga klima mesdhetare. Kjo krijon mundësi për kultivimin e kulturave të ndryshme bujqësore dhe të të gjitha llojeve të druftrutorëve dhe vreshtave. Toka bujqësore e zonës së Karbunarës është gjithashtu mjaft prodhuese për drithërat e bukës dhe vitet e fundit po rriten sipërfaqet e kultivuara me vreshta, pemë frutore, ullinj, hurma dhe agrume të ndryshme
P. T. Barnum
200px|thumb
Phineas Taylor Barnum (Connecticut, 5 korrik 1810 - Connecticut, 7 prill 1891) ishte biznismen dhe cirkut artist amerikan.
Ai ishte një nga themeluesit e "Ringling Brothers and Barnum & Bailey" cirkut.
Afresket e Mborjes
Afresket e Mborjes janë pjesë e një ansambli me piktura bizantine të vitit 1390 në stil paleolog në kishën e Ristozit të Mborjes, afër Korçës.
Vlerat
Shquhen për trajtim të lirshëm, ngjyra të kultivuara me gradacione rozë e të blertë, ritëm elegant dhe bukuri klasike të portretit. Afresket e Mborjes paraqesin interes për ikonografinë dhe për detajet e zhanrit të futur në skenat biblike nga ambienti real. Ato dokumentojnë se piktura shqiptare po mënjanohej nga stili i thatë grafik i gjysmës së dytë të shek. të XIV. Afresket janë vepra e fundit e të njëjtit piktor anonim që ka stolisur më 1369 kishën e Maligradit dhe më 1385 kishën e Shën Thanasit në Kostur.
Mbasdite të lagura
Mbasdite të lagura tregime me autor Faik Ballanca. Botuar në Tiranë në vitin 1971 nga "Naim Frashëri". Libri ka 160 faqe.
Perëndia e shtëpisë
Perëndia e shtëpisë me autor Faik Ballanca, red. Anton Pashku. Botuar në Prishtinë në vitin 1985 nga Rilindja. Libri ka 138 faqe.
Bashkëpunëtorët shkencorë të Institutit Albanologjik - Prishtinë
Bashkëpunëtorët shkencorë të Institutit Albanologjik të Prishtinës është titull-statut që i jepet punonjës shkencorë e që zakonisht janë puntorëve shkencorë të vjetër dhe i takojnë brezit të mesem në këtë institucion.
Dëshmitar në kohë historike 1975-1978 - Ditar II
Dëshmitar në kohë historike 1975-1978 - Ditar II autori: Rexhep Qosja. Shtëpia Botuese: "Toena". Tiranë, maj 2014. Faqet e librit 466.
Tubacioni
Tubacionet janë pjesë përbërëse të një linje tubash.
Tubacionet te enët nën presion pjesë përbërëse të një linje tubash të destinuar për transportin e fluideve, kur janë të lidhur për një sistem nën presion bartjen e fluidit, kur lidhen së bashku me sistemet nën presion. Tubacionet thjesht përfshijnë: tubin apo sistemet e tubave, gypat, armaturën, gypat elastike, apo pajisjet tjera-komponentët lidhëse si të përshtatura. Këmbyesit e nxehtësisë të përbërë nga tubat për bartjen e fluidit të ngrohët dhe të freskët që do të konsiderohet si tubacion;
Jaguari
Jaguari (Panthera onca) është një i mace e madhe dhe i vetmi anëtar i gjinisë Panthera vendas në Amerikat. Gama e tanishme e jaguar shtrihet nga Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore dhe Meksikë në Amerikën Veriore, në pjesën më të madhe të Amerikës Qendrore, dhe në jug në Paraguai e Argjentinën Veriore në Amerikën Jugore. Megjithëse ka mace të vetme që jetojnë tani brenda Shteteve të Bashkuara perëndimore, speciet kryesisht janë ekstripuar ngaShtetet e Bashkuara që nga fillimi i shekullit të 20-të. Ishtë renditur si afër kërcënimit në listën e kuqe të IUCN ; dhe numrat e tij janë në rënie. Kërcënimet përfshijnë humbjen dhe copëzimin e habitatit.
Në përgjithësi, jaguari është specia më e madhe vendase e maceve të Botës së Re dhe e treta më e madhe në botë. Kjo mace ngjan ngushtë me leopardin, por zakonisht është më e madhe dhe më e fortë. Ai shkon nëpër një larmi terrene të pyllëzuara dhe të hapura, por habitati i tij i preferuar është pyjet me lagështi tropikale dhe subtropikale, moçale dhe rajone të pyllëzuara. Jaguari shijon notin dhe kryesisht është një grabitqar i vetëm, oportunist, kërcell dhe pritë në krye të zinxhirit ushqimor. Si një specie gur themel luan një rol të rëndësishëm në stabilizimin e ekosistemeve dhe rregullimin e popullsisë pre.
Ndërsa tregtia ndërkombëtare me xhaguarë ose pjesë të trupit të tyre është e ndaluar, mace ende vritet shpesh, veçanërisht në konflikte me druvarët dhe fermerët në Amerikën e Jugut. Megjithëse është zvogëluar, sfera e tij mbetet e madhe. Duke pasur parasysh shpërndarjen e tij historike, jaguar ka shfaqur dukshëm në mitologjinë e kulturave të shumta indigjene amerikane, përfshirë ato të Majave dhe Actekëve.
Etimologjia
Fjala jaguar rrjedh nga gjuha tupi-guarani, në kohën e tanishme gjuha amazonase Tupinambá, jaguar. Fjala tupiane yaguara që don të thotë egërsirë e në disa rastë lidhet me kuptimin e qenit, është përdorur për çdo mamal mishngrënës;. Fjala specifike për jaguarin ishte yaguareté, me prapashtesëneté që don të thotë "me të vërtetë".
Emri taksonomik Panthera, është fjalë latine që rrjedh nga greqishtja e vjetër leopard, πάνθηρ, lloj i species për klasën. Kjo është thënë për të ndarë nga παν- "të gjithë" dhe θήρ "egërsirë",
Onca është fjalë portugjezo-spanjolle e përdorur për leopardin e borës, Uncia uncia. Rrjedh nga fjala latine lyncea lynx, me el e përzier me nyjën e caktuar (italisht lonza, frengjishte e vjetër l'once).''
Në shumë vende të Amerikës Qenrore dhe Jugore njihet si el tigre ("tirgi").Specia e jaguarit duhet te ndihmohet qe te mos zhduket.
Taksonomia
Në 1758, Carl Linnaeus përshkroi jaguarin në punën e tij Systema Naturae dhe i dha emrin shkencor Felis onca. Në shekujt XIX dhe XX, disa ekzemplarë të tipit jaguar formuan bazën për përshkrimet e subspecieve. Në vitin 1939, Reginald Innes Pocock njohu tetë subspecie bazuar në origjinën gjeografike dhe morfologjinë e kafkës së këtyre ekzemplarëve. Pocock nuk kishte qasje në ekzemplarë të mjaftueshëm zoologjikëpër të vlerësuar në mënyrë kritike statusin e tyre specifik, por shprehen dyshime për statusin e disa. Konsiderimi i mëvonshëm i punës së tij sugjeroi që vetëm tre nën-specie duhet të njihen. Përshkrimi i P. o. palustris ishte i bazuar në një kafkë fosile. Autori i Llojeve të gjitarëve të Botës renditi nëntë specie dhe të dy P. o. palustris ose P. o. paraguensis veç e veç.
Rezultatet e hulumtimit morfologjik dhe gjenetik tregojnë një ndryshim klinik veri-jug midis popullsisë, por nuk ka dëshmi për diferencim specifik.Një studim i mëpasshëm, më i detajuar konfirmoi strukturën e parashikuar të popullsisë brenda popullsis së jaguarit në Kolumbi.
Vlerësuesit e Listës së Kuqe të IUCN për speciet dhe anëtarët e Grupit të Specialistëve të Maceve nuk njohin asnjë lloj specie jaguar si të vlefshëm. Tabela e mëposhtme bazohet në klasifikimin e mëparshëm të specieve të parashikuara në speciet gjitarëve të botës.
Evolucion
parapamje|Kafka fosile e një jaguari Pleistocene të Amerikës së Veriut ( Panthera onca augusta) Gjinia Panthera ndoshta ka evoluar në Azi mes gjashtë dhe dhjetë milion vjet më parë. Jaguari mendohet të ketë devijuar nga një paraardhës i zakonshëm i Panthera të paktën 1.5 milion vjet më parë dhe të ketë hyrë në kontinentin Amerikan në Pleistocenin e Hershëm përmes Beringia, ura tokësore që dikur përshkonte ngushticën e Beringut. Rezultatet e analizës së ADN-së mitokondriale jaguar tregojnë se linja e specieve evoluoi midis 280,000 dhe 510,000 vjet më parë. Paraardhësi i saj i ngushtë ishte Panthera onca augusta, që ishte më i madh se jaguari bashkëkohor.
Studimet filogjenetike në përgjithësi kanë treguar që leopardi me re është bazikepër këtë grup.
Fosilet e specieve Panthera të zhdukura, siç është jaguari evropian ( P. gombaszoegensis ) dhe luani amerikan ( P. atrox ), tregojnë karakteristikat si të jaguarit ashtu edhe të luanit ( P. leo ). Bazuar në provat morfologjike, zoologu britanik Reginald Innes Pocock arriti në përfundimin se jaguar është më i lidhur me leopardin ( P. pardus ). Sidoqoftë, provat e bazuara në ADN janë jokonkluzive, dhe pozicioni i jaguarit në raport me speciet e tjera ndryshon midis studimeve. parapamje|Mbylle e një jaguar në kopshtin zoologjik County Milwaukee
Karakteristikat
Jaguari është një kafshë kompakte dhe muskulare. Ёshtë macja më e madhe e lindur në Amerikë dhe e treta më e madhe në botë, e tejkaluar në madhësi nga tigri dhe luani. Palltoja e tij është përgjithësisht një verdhë, por shkon në kafe të kuqërremtë, për pjesën më të madhe të trupit. Zonat ventrale janë të bardha. Lesh është e mbuluar me rozetapër kamuflazh në dritën e varur të habitatit të saj pyjor. Pikat dhe format e tyre ndryshojnë midis jaguarit individuale: rozeta mund të përfshijnë një ose disa pika. Pikat në kokë dhe qafë janë përgjithësisht të forta, siç janë ato në bisht, ku mund të bashkohen për të formuar një brez. Jaguarët pyjore shpesh janë më të errëta dhe dukshëm më të vogla se ato në zona të hapura, ndoshta për shkak të numrit më të vogël të preve të mëdha barishtore në zonat pyjore. parapamje|219x219px|Gjurmët Madhësia dhe pesha e saj ndryshojnë në mënyrë të konsiderueshme: peshat normalisht janë në intervalin 56–96 kg (123–212 lb). Janë regjistruar jashtëzakonisht meshkuj të mëdhenj që peshojnë sa më shumë se 158 kg (348 lb).Femrat më të vogla peshojnë rreth 36 kg (79 lb). Femrat janë zakonisht 10-20 përqind më e vogël se meshkujt. Gjatësia, nga hunda deri në bazën e bishtit, ndryshon nga 1.12 në 1.85 m (3.7 në 6.1 ft). Bishti është më i shkurtër i çdo mace të madhe, me gjatësi 45 deri 75 cm (18 deri 30 në). Këmbët janë gjithashtu të shkurtër, por të trashë dhe të fuqishëm, dukshëm më të shkurtër kur krahasohen me një tigër ose luan të vogël në një gamë të ngjashme peshash. Jaguari qëndron 63 deri 76 cm (25 deri 30 in) i gjatë në supet. parapamje|164x164px|Koka e jaguarit është e fortë dhe nofullat jashtëzakonisht të fuqishme Ndryshime të mëtejshme në madhësi janë vërejtur në rajone dhe në habitatet, me madhësinë që priren të rriten nga veriu në jug. Jaguarët në Rezervën e Biosferës Chamela-Cuixmala në bregdetin e Paqësorit peshonin rreth 50 kg (110 lb), rreth madhësisë së një pumë femre. Jaguarët e Amerikës së Jugut në Venezuelë ose Brazil janë shumë më të mëdha me pesha mesatare prej rreth 95 kg (209 lb) tek meshkujt dhe me rreth 56–78 kg (123–172 lb) tek femrat. parapamje|Ilustrim krahasues i jaguarit me leopardin dhe çitën Një strukturë e shkurtër e gjymtyrëve bën që jaguari të jetë i aftë të ngjitet, zvarritet dhe not.Koka është e fortë dhe nofulla jashtëzakonisht e fuqishme, ajo ka forcën e tretë më të lartë të kafshimit nga të gjitha felinët, pas tigrit dhe luanit. Një jaguar 100 kg (220 lb) mund të kafshojë me një forcë prej 503.6 kgf (1,110 lbf) te dhëmbët e qenit dhe 705.8 kgf (1,556 lbf) në nivelin e karnasit. Kjo e lejon atë të çajnë lëkurën e zvarranikëve të blinduar dhe breshkave. Një studim krahasues i forcës kafshuese të rregulluar për madhësinë e trupit e renditi atë si fushë të lartë, së bashku me leopardin me re dhe përpara tigrit dhe luanit. Ёshtë raportuar se "një jaguar individual mund të zvarritë një nyjë 800 lb (360 kg) 25 ft (7.6 m) në nofullat e tij dhe të pulverizojë kockat më të rënda".
Ndërsa jaguari ngjason ngushtë me leopardin, ai është përgjithësisht më i fortë dhe më i rëndë, dhe të dy kafshët mund të dallohen me rozet e tyre: rozetat në një pallto të jaguar janë më të mëdha, më pak në numër, zakonisht më të errëta, dhe kanë linja më të trasha dhe pika të vogla në mesi që i mungon leopardit. Jaguart kanë gjithashtu koka më të rrumbullakëta dhe gjymtyrë më të shkurtër, më këmbë, krahasuar me leopardët.
Variacioni i ngjyrave
Jaguarët melanistike njihen joformalisht si pantera e zezë, por si me të gjitha format e polimorfizmit ato nuk formojnë një specie të veçantë.Morfi i zi është më pak e zakonshme se Morfi me njolla, vlerësuar në ndodhin në rreth 6% të popullsisë së jaguarit të Amerikës së Jugut. Në Sierra Madre Occidental të Meksikës, xhaguari i parë i zi u regjistrua në 2004. parapamje|Një jaguar melanistik është një morfem me ngjyra i cili ndodh me frekuencë rreth 6 përqind në popullata Disa prova tregojnë se alele melaniste është mbizotëruese dhe mbështetet nga përzgjedhja natyrore. Forma e zezë mund të jetë një shembull i avantazhit heterozigot ; shumimi në robëri nuk është akoma përfundimtar për këtë. Jaguarët melaniste (ose jaguarët "e zinj") ndodhin kryesisht në pjesë të Amerikës së Jugut, dhe janë praktikisht të panjohura në popullatat e egra që banojnë në rajone subtropikale dhe të butë të Amerikës së Veriut; ato rrallë janë dokumentuar në veri të Isthmus të Tehuantepec të Meksikës.
Individë jashtëzakonisht të rrallë albino, të quajtur nganjëherë si panterë të bardhë , ndodhin gjithashtu midis jaguareve, si me macet e tjera të mëdha. Si zakonisht me albinos në natyrë, përzgjedhja e mban frekuencën afër nivelit të mutacionit.
Shpërndarja dhe habitati
Ndodhet në Sanctuary of Wildlife Basins Cockscomb, në Belize, Rezerva e Biosferës Sian Ka'an 5.300 km² në Meksikë, Parku Kombëtar Manú rreth 15,000 km 2 në Peru, rreth 26,000 km 2 Parku Kombëtar Xingu në Brazil, dhe shumë të tjera rezervat në të gjithë gamën e tij.
Përfshirja e Shteteve të Bashkuara në listë bazohet në shikime të rastit në jug-perëndim, veçanërisht në Arizona, Nju Meksiko dhe Teksas. Ka vizatime shkëmbore të bëra nga Hopi, Anasazi dhe Pueblo në të gjithë rajonin e shkretëtirës. Ka shënime të bishës që shiten përreth saj në afërsi të San Antonio, Teksas për 18 dollarë pjesë në mesin e shekullit të 19-të dhe ka të dhëna nga pusi para se Kalifornia ishte një shtet që i përshtatet përshkrimit të kësaj maceje.
Në fillim të shekullit të 20-të, rrezja e jaguarit u shtri deri në veri, sa Grand Canyon dhe ndoshta në Kolorado, dhe aq larg në perëndim me Monterei në Kaliforninë Veriore. Jaguari është një specie e mbrojtur në Shtetet e Bashkuara sipas ligjit të specieve të rrezikuara, e cila ka ndaluar gjutinë e kafshës. Lëkura e jaguarit trajtohen gjithashtu si kontrabandë të paligjshme nga qeveria amerikane dhe përndryshe nga dhe shumë amerikanë kanë ndaluar të veshin pallto leshi të bërë nga pelerinat e maceve të ndotura pasi qytetarët janë të vetëdijshëm për gjendjen ndërkombëtare të maceve të mëdha. Fatkeqësisht ndërprerja e gjuetisë erdhi shumë vonë për të shpëtuar popullsinë e jaguarit nga përplasjet dhe asnjë kotele nuk dihet se ka lindur në anën tjetër të kufirit Meksiko-Amerikan në breza.
Në 1996 dhe nga 2004 e tutje, udhëzuesit e gjuetisë dhe zyrtarët e kafshëve të egra në Arizona fotografuan dhe dokumentuan jaguarin në pjesën jugore të shtetit. Midis 2004 dhe 2007, dy ose tre jaguar janë raportuar nga studiuesit përreth Refenit Kombëtar të Kafshëve të egra Buenos Aires në Arizona jugore. Njëri prej tyre, i quajtur 'Macho B', ishte fotografuar më parë në 1996 në zonë. Për çdo popullatë të përhershme në SHBA që të lulëzojë, mbrojtja nga vrasjet, një bazë adekuate pre dhe lidhja me popullsinë meksikane është thelbësore. Në shkurt 2009, një jaguar 53.5 kg (118 lb) u kap me radio dhe u lëshua në një zonë në jug-perëndim të Tucson, Arizona; kjo është më larg në veri nga sa pritej më parë dhe paraqet një shenjë se mund të ketë një popullsi të përhershme të mbarështimit të jaguarit brenda Arizonës jugore. Kafsha u konfirmua më vonë se ishte me të vërtetë e njëjta individ mashkull ('Macho B') që u fotografua në 2004. Më 2 mars 2009, Macho B u kap në ekran dhe eutanizoi pasi u zbulua se vuante nga dështimi i veshkave; kafsha mendohej se ishte 16 vjeç, më i vjetër se çdo jaguar i egër i njohur. parapamje|Habitati tipik në pyjet me shi në Amazon Frikësohet se kompletimi i një pengese Shtetet e Bashkuara-Meksikë mund të zvogëlojë qëndrueshmërinë e çdo popullsie që banon aktualisht në Shtetet e Bashkuara, duke zvogëluar rrjedhën e gjeneve me popullsinë meksikane, dhe mund të parandalojë çdo zgjerim të mëtejshëm në veri për speciet.
Habitati i maceve zakonisht përfshin pyjet e shiut të Amerikës Jugore dhe Qendrore, ligatinat e hapura, të përmbytura sezonalisht dhe terrenin e thatë me bar. Nga këto habitate, jaguari shumë preferon pyll të dendur; macja ka humbur gamën më të shpejtë në rajone të habitatit të thatë, të tilla si pampat argjentinase, kullotat e thata të Meksikës dhe Shtetet e Bashkuara jugperëndimore. Macja do të sillet nëpër pyje qumeshtit tropikal, subtropikal dhe të thatë (përfshirë, historikisht, pyjet e lisit në Shtetet e Bashkuara). Jaguari preferon të jetojë nga lumenjtë, kënetat, dhe në një pyll të dendur shiu me mbulesë të trashë për pre e kërcellit. Jaguars janë gjetur në lartësi deri në 3.800 m, por ata zakonisht shmangin pyllin montane dhe nuk gjenden në rrafshnaltën e lartë të Meksikës qendrore ose në Ande. Habitatet e preferuara të jaguareve janë zakonisht kënetat dhe rajone të pyllëzuara, por jaguarët gjithashtu jetojnë në skelete dhe shkretëtira.
Roli ekologjik
Jaguari i rritur është një grabitqar kulmi, që do të thotë se ekziston në krye të zinxhirit të tij ushqimor dhe nuk vritet në natyrë. Jaguari është cilësuar gjithashtu një specie gur themeli, siç supozohet, me anë të kontrollit të niveleve të popullsisë së preve, si gjitarë barngrënës , felidat kulmore ruajnë integritetin strukturor të sistemeve pyjore. Sidoqoftë, përcaktimi i saktë se çfarë efektesh speciet si jaguar kanë në ekosistemet është e vështirë, sepse të dhënat duhet të krahasohen nga rajone ku speciet mungojnë, si dhe habitatet e tij aktuale, ndërsa kontrollohen për efektet e veprimtarisë njerëzore. Ёshtë pranuar që speciet pre e madhësisë mesatare pësojnë rritje të popullsisë në mungesë të grabitqarëve të gurthemelit, dhe kjo është hipotezuar të ketë efekte negative kaskaduese. Sidoqoftë, puna në terren ka treguar se kjo mund të jetë ndryshueshmëri natyrore dhe rritja e popullsisë mund të mos jetë e qëndrueshme. Kështu, hipoteza e grabitqarit themelor nuk pranohet nga të gjithë shkencëtarët.
Jaguari gjithashtu ka një efekt në grabitqarët e tjerë. Jaguari dhe puma, e cila është felini tjetër më i madh i Amerikës së Jugut, por më i madhja në Amerikën Qendrore ose Veriore, janë shpesh simpatikë (specie të lidhura që ndajnë territorin mbivendosës) dhe shpesh janë studiuar në lidhje. Jaguari ka tendencë të marrë pre më të madhe, zakonisht mbi 22 kg (49 lb) dhe puma më të vogël, zakonisht midis 2 dhe 22 kg (4.4 dhe 48.5 lb), duke zvogëluar madhësinë e këtij të fundit. Kjo situatë mund të jetë e dobishme për pumën. Karakteristika e saj më e gjerë pre, përfshirë aftësinë e tij për të marrë pre më të vogël, mund t'i japin një avantazh ndaj jaguarit në peizazhet e ndryshuara nga njeriu; ndërsa të dy klasifikohen si afër kërcënimit, puma ka një shpërndarje aktuale dukshëm më të madhe. Në varësi të disponueshmërisë së gjahut dhe madje jaguari mund ta ndajnë atë.
Riprodhimi dhe cikli jetësor
parapamje|Këlysh 4 muajsh në kopshtin zoologjik të Salzburgut Femrat jaguar arrijnë pjekurinë seksuale në moshën rreth dy vjeç, dhe meshkujt në tre ose katër. Macja ndoshta bashkohet gjatë gjithë vitit në natyrë, me lindjet në rritje kur preja është e bollshme. Hulumtimi mbi jaguarët mashkull të robëruar mbështet hipotezën e çiftëzimit gjatë gjithë vitit, pa ndryshime sezonale në tiparet e spermës dhe cilësinë e derdhjes; suksesi i ulët riprodhues është vërejtur edhe në robëri.
Gjatësia e gjenerimit të jaguar është 9.8 vjet.
Estrusi femëror është 6–17 ditë jashtë një cikli të plotë 37-ditor, dhe femrat do të reklamojnë pjellorinë me shenjat e aromave urinare dhe rritjen e zërit. Femrat variojnë më gjerësisht se zakonisht gjatë miqësisë. Airsiftet ndahen pas çiftëzimit dhe femrat ofrojnë të gjithë prindërit. Periudha e gestacionit zgjat 93-105 ditë; femrat lindin deri në katër këlysh, dhe më së shpeshti në dy. Nëna nuk do të tolerojë praninë e meshkujve pas lindjes së këlyshëve, duke pasur parasysh rrezikun e infantilidit ; kjo sjellje është gjetur edhe tek tigrat.
Të rinjtë kanë lindur të verbër, duke fituar pamje pas dy javësh. Këlyshët janë tharë në tre muaj, por mbeten në vendlindjen për gjashtë muaj para se të largohen për të shoqëruar nënën e tyre në gjueti. Ata do të vazhdojnë në shoqërinë e nënës së tyre për një deri në dy vjet para se të nisen për të vendosur një territor për veten e tyre. Meshkujt e rinj janë në radhë të parë nomade, duke bërë shaka me homologët e tyre më të vjetër derisa të arrijnë të pretendojnë një territor. Jetëgjatësia tipike në natyrë vlerësohet të jetë rreth 12-15 vjet; në robëri, jaguari jeton deri në 23 vjet, duke e vendosur atë në mesin e maceve me jetë më të gjatë.
Aktiviteti shoqëror
parapamje|252x252px|Jaguarët në kopshtin zoologjik Cameron në Wako, Teksas Si shumica e maceve, jaguari është i vetmuar jashtë grupeve nënë-këlysh. Të rriturit në përgjithësi takohen vetëm me  bashkëshortin (megjithëse shoqërizimi i kufizuar jo-mësimor është vërejtur në mënyrë anekdotale) dhe krijon territore të mëdha për veten e tyre. Territoret femra, të cilat kanë një madhësi prej 25 deri 40 km 2, mund të mbivendosen, por kafshët në përgjithësi shmangin njëra-tjetrën.Territoret e  mashkullit mbulojnë përafërsisht dy herë më shumë hapësirë, duke ndryshuar në madhësi me disponueshmërinë e lojës dhe hapësirës dhe nuk mbivendosen. Territori i një mashkulli mund të përmbajë disa femra. Jaguari përdor shenja skrapesh, urina dhe feçe për të shënuar territorin e tij.
Ashtu si macet e tjera të mëdha, jaguari është i aftë të zhurmojë dhe e bën këtë për të paralajmëruar konkurrencën territoriale dhe bashkuese; Periudhat intensive të kundër-thirrjes midis individëve janë vërejtur në egra. Zhurma e tyre shpesh ngjan me një kollë të përsëritur, dhe ata gjithashtu mund të shprehin zhurmë dhe rrënoja. Luftimet e çiftëzimit midis meshkujve ndodhin, por janë të rralla dhe sjellja e shmangies së agresionit është vërejtur në natyrë. Kur ndodh, konflikti është zakonisht mbi territor: gama e një mashkulli mund të përfshijë atë të dy ose tre femrave, dhe ai nuk do të tolerojë ndërhyrje nga meshkuj të tjerë të rritur.
Gjuetia dhe dieta
Si të gjitha macet, jaguar është një mishngrënës i detyrueshëm, ushqehet vetëm me mish.Ёshtë një gjahtar oportunist dhe dieta e tij përfshin të paktën 87 specie. Gjerësia, jaguarët preferojnë gjahun që peshojnë 45–85 kg (99–187 lb) dhe speciet më të preferuara dukshëm janë kapibarat dhe milingonangrënësit gjigand. Pre të tjera të marra zakonisht përfshijnë derrin e egër, kajmanin e zakonshëm , pekarin e grumbulluar , armadilon me nëntë shirita ndërsa agouti , mishngrënës të tjerë, primatët , oposumin e zakonshëm dhe tapirin në përgjithësi shmangen. Jaguarët janë në mënyrë të pazakontë në mesin e farave të mëdha në atë që ata nuk kanë një preferencë për thundrakët madje edhe në këmbë. Disa jaguarë gjithashtu gjuajnë mbi bagëtitë. parapamje|Ilustrimi i një jaguar që vret një tapir, kafsha më e madhe tokësore amtare në rangun e saj Ndërsa jaguari shpesh përdor teknikën e thellë të kafshimit të fytit dhe teknikën e mbytjes tipike në mes të Pantherave, ai ndonjëherë përdor një metodë vrasjeje unike në mesin e maceve: ai shpon drejtpërdrejt përmes kockave të përkohshme të kafkës midis veshëve të pre (sidomos capibarën) me qenin e saj dhëmbë , duke shpuar trurin. Ky mund të jetë një përshtatje ndaj predhave të breshkave "të plasaritura të hapura"; pas zhdukjes së vonë të Pleistocenit, zvarranikët e blinduar si breshkat do të kishin formuar një bazë të bollshme për jaguarin. Kafshimi i kafkës është i punësuar me gjitarë në veçanti; me zvarranikë të tillë si kaimanin, jaguari mund të hidhet në pjesën e prapme të preve dhe të shkëputët vertebrat e qafës së mitrës, duke imobilizuar objektivin. Kur breshkat e detit, përfshirë breshkën e madhe detare të lëkundur e cila peshon mesatarisht rreth 385 kg (849 lb), pasi përpiqen të vendosin fole në plazhe, jaguari do të kafshojë në kokë, shpesh duke goditur prenë, përpara se të tërhiqet për të ngrënë. Raportohet se, ndërsa gjuan kuaj, një jaguar mund të kërcejë mbi shpinë, të vendosë njërën puthje në surrat dhe një tjetër në napë dhe pastaj kthesë, duke zhvendosur qafën. Njerëzit vendas kanë raportuar në mënyrë anekdotale se kur gjuajnë një palë kuaj të lidhur, jaguari do të vrasë një kalë dhe pastaj do ta zvarritë ndërsa kali tjetër, i cili ende jeton, është zvarritur në prag të tyre.
Jaguari është më shumë se një grabitqar i ndjekur. Macja do të ecë ngadalë nëpër shtigjet pyjore, duke dëgjuar dhe duke kërcyer mbi prenë përpara se të nxitojë ose të bëjë pritë. Jaguari sulmon nga mbulesa dhe zakonisht nga pika e verbër e një objektivi me një kërcim të shpejtë; aftësitë pritëse të specieve konsiderohen pothuajse të pamëshirshme në mbretërinë e kafshëve nga njerëz indigjenë dhe studiues të fushave, dhe me siguri janë një produkt i rolit të tij si një grabitqar kulmi në disa mjedise të ndryshme. Prita mund të përfshijë kërcimin në ujë pas gjahut, pasi një jaguar është mjaft i aftë të kryejë një vrasje të madhe gjatë notit; forca e saj është e tillë që kufomat e mëdha si një mëshqerrë mund të rrëzohen në një pemë për të shmangur nivelet e përmbytjes.
Kur vret prenë, jaguari do të tërheqë trupin e pajetë në një vend të trashë ose në një vend tjetër të izoluar. Fillon të hahet në qafë dhe gjoks, sesa në mes. Zemra dhe mushkëritë konsumohen, pasuar nga shpatullat. Kërkesa ditore për ushqim e një kafshe 34 kg (75 lb), në skajin e ultë ekstrem të peshës së specieve, është vlerësuar në 1.4 kg (3.1 lb). Për kafshët e rrëmbyera në intervalin 50–60 kg (110–130 lb), rekomandohen më shumë se 2 kg (4,4 lb) mish në ditë.Në natyrë, konsumi është natyrisht më i çrregullt; macet e egra harxhojnë energji të konsiderueshme në kapjen dhe vrasjen e preve, dhe ato mund të konsumojnë deri në 25 kg (55 lb) mish në një ushqim, pasuar nga periudha të urisë. Megjithëse mishngrënës, ka prova që jaguarët e egër konsumojnë rrënjët e Banisteriopsis caapi.
Sulmet ndaj njerëzve
Jaguarët shumë rrallë sulmojnë njerëzit. Sidoqoftë, një sjellje e tillë duket se është më e shpeshtë kur njerëzit hyjnë në habitatin e jaguarit dhe preja ulet. Jaguari robër ndonjëherë sulmojnë rojet e kopshteve zoologjike. Kur pushtuesit arritën në Amerikë, ata kishin frikë nga jaguaret. Sidoqoftë, edhe në ato kohë, preja kryesore e jaguar ishte kapibara. Charles Darwin raportoi një thënie të amerikanëve vendas se njerëzit nuk do të duhet të kenë frikë nga jaguari për sa kohë që kapibarat ishin të bollshme.
Kërcënimet
parapamje|Një jaguar i Amerikës së Jugut i vrarë nga Theodore Roosevelt parapamje|Skena e gjahut jaguarit me [[Qeni|qen - MHNT]] Popullsia e jaguarit po bie me shpejtësi. Lloji është renditur si afër kërcënimit në listën e kuqe të IUCN. Humbja e pjesëve të gamës së saj, përfshirë eleminimin e saj virtual nga zonat e saj historike veriore dhe copëzimin në rritje të gamës së mbetur, kanë kontribuar në këtë status. Rënie veçanërisht të ndjeshme kanë ndodhur në vitet 1960, kur më shumë se 15,000 jaguarë u vranë për lëkurat e tyre në Amazoz braziliane çdo vit; Konventa për Tregtinë Ndërkombëtare të Specieve të Rrezikuara në e vitit 1973 solli një rënie të mprehtë në tregtinë Pelt. Puna e detajuar e kryer nën kujdesin e Shoqërisë së Konservimit të Jetës së egër zbuloi se specia ka humbur 37% të rangut të saj historik, me statusin e saj të panjohur në një 18% shtesë të gamës globale. Më inkurajuese, probabiliteti i mbijetesës afatgjatë u konsiderua i lartë në 70% të gamës së tij të mbetur, veçanërisht në pellgun e Amazonës dhe Gran Chaco dhe Pantanal fqinj.
Rreziqet kryesore për jaguarin përfshijnë shpyllëzimin në të gjithë habitatin e tij, rritjen e konkurrencës për ushqim me qeniet njerëzore, veçanërisht në habitatin e thatë dhe joproduktiv, gjahun, uraganet në pjesët veriore të diapazonit të tij, dhe sjelljen që shpesh do vrasin macen ku vret bagëtitë. Kur përshtatet me gjahun, jaguari është treguar të marrë bagëti si një pjesë e madhe e dietës së tij; ndërsa pastrimi i tokës për kullotje është problem për speciet, popullsia e jaguar mund të jetë rritur kur bagëtitë u prezantuan për herë të parë në Amerikën e Jugut, pasi kafshët përfituan nga baza e re e preve. Kjo gatishmëri për të marrë bagëti ka nxitur pronarët e fermave të punësojnë gjahtarë jaguarësh me kohë të plotë.
Lëkurat e maceve të egra dhe gjitarëve të tjerë janë vlerësuar shumë nga tregtia e leshit për shumë dekada. Që nga fillimi i shekullit të 20-të jaguarët u gjuan në një numër të madh, por mbivlera e tepërt dhe shkatërrimi i habitatit zvogëluan disponueshmërinë dhe shkaktuan gjuetarë dhe tregtarë që gradualisht të zhvendosesh në specie më të vogla deri në vitet 1960. Tregtia ndërkombëtare e lëkurave të jaguar pati lulëzimin e saj më të madh midis fundit të Luftës së Dytë Botërore dhe fillimi i vitit 1970, për shkak të rritjes së ekonomisë dhe mungesës së rregulloreve. Nga viti 1967 e tutje, rregulloret e paraqitura nga ligjet kombëtare dhe marrëveshjet ndërkombëtare e zvogëluan tregtinë ndërkombëtare të raportuar nga sa më shumë që 13000 lëkurat në vitin 1967, përmes 7000 lëkurave në 1969, derisa u bë e papërfillshme pas vitit 1976, megjithëse tregtia dhe kontrabanda e paligjshme vazhdojnë të jenë problem. Gjatë kësaj periudhe, eksportuesit më të mëdhenj ishin Brazili dhe Paraguai, dhe importuesit më të mëdhenj ishin SH.B.A. dhe Gjermania.
Ruajtja
parapamje|Një jaguar melanistik Jaguari është e shënuar në Shtojcën I CITES, që do të thotë se i gjithë tregtia ndërkombëtare me xhaguarë ose pjesë të trupit të tyre është e ndaluar.Gjuetia e jaguarit është e ndaluar në Argjentinë, Brazil, Kolumbi, Guiana Franceze, Honduras, Nikaragua, Panama, Paraguai, Suriname, Shtetet e Bashkuara dhe Venezuela.Gjuetia e jaguarit është e kufizuar në Guatemala dhe Peru. Gjuetia e trofeve është ende e lejuar në Bolivi, dhe nuk mbrohet në Ekuador ose Guajanë.
Njësitë e Konservimit të jaguarit
Ruajtja e jaguarit është e ndërlikuar për shkak të gamës së gjerë të specieve që përfshin 18 vende me politika dhe rregullore të ndryshme. Zona specifike të një rëndësie të lartë për ruajtjen e jaguarit, të ashtuquajturat "Njësitë e ruajtjes së Jaguarit" (JCU) u përcaktuan në vitin 2000. Këto janë zona të mëdha të banuara nga të paktën 50 jaguarit.Njësia Eakdo u vlerësua në bazë të madhësisë, lidhjes, cilësisë së habitatit si për jaguarin, ashtu edhe për prenë dhe statusin e popullsisë së jaguarit. Në atë mënyrë, 51 Njësi të Konservimit të Jaguarit u përcaktuan në 36 rajone gjeografike si zona me përparësi për ruajtjen e jaguarit përfshirë: