Zhanica
SFILITJET E KRAHINËS SE PLAVËS DHE TE GUCISË
Mehaj: Zek Sokoli, Hysen Salihi, Haxhë Mehi me djalin Mehin me vëllezër dhe nipat Ibishi dhe Avdyli, Bush Salihi me vëllezër: Murselin dhe Hysin, Hazir Zeneli me djalin Bajrushin dhe vëllain Nezirin e nipin Mehmetin, Bush Nuri me vëllanë Rekun, Sali Salihi, djemtë e Sali Murselit: Galo Reku, Murseli, Basha dhe Hy-seni, Smajl Ahmeti dhe Ibish Ahmeti, djemtë e Meh Ibrës; Re-xha, Hyseni dhe Qerimi; Selimaj: Hasan Bardhi. Muj Bardhi, Sadik Selimi, djemtë e Sadik Selimit: Arifi, Jashari, Brahi dhe Lushi etj. Si bazë e me se keqes ishin vitet 1912-1916, kur në fshatrat e zbrazura nga shqiptarët, i sollen kolonët malazezë, te cilët u bene pronarë te dhunshëm deri në ditët e sotme. Ata thoshin se "tokën na e ka dhënë shteti ". Ka pasur edhe raste kur i vrisnin pronarët shqiptarë, pastaj kolonët uzurpues bëheshin pronarë në pasurinë e huaj, si p.sh., tre djemtë e Dakë Gjelit, Osmanin, Bajramin dhe Musliun i vranë në tokë te tyre, per t'u vendosur Tomoviqët. Kolonët e kishiri përkrahjen nga fqinjët malazezë dhe Cetina. Një gjendje e tillë e vështirësoi kthimin e pronarëve shqiptarë gjatë viteve 1916-1918. Prapëseprapë nëpër atë qetësi te errtët, familjet e këtyre fshatrave që ishin strehuar nëpër viset e krahinës se Plavës dhe te Gucisë, te Malësisë se Madhe, Malësisë se Gjakovës, Kosovë e gjetkë, vunë fillin e kthimit. Kthimi në trojet e veta ishte i vonuar, meqë filloi pak para lar-gimit te forcave austro-hungareze nga Gucia. Rivendosja ishte edhe jetëshkurtër, sepse ndjekja e pushtuesit te pare la zbrazësi disa mu-ajshe per t'u udhëhequr dhe organizuar nga vendësit. Në vjeshtën e vonë te vitit 1918 forcat malazeze-serbe sulmuan këto vise dhe në fillim te dimrit te vitit 1919 vendosën sundimin edhe me te egër. Pop Gjorgji e kishte kthyer në fenë pravosllave një pjesë te madhe te asaj popullate. Me ndërrimin e fesë me dhunë, jo vetëm se i pagëzonte me emër tjetër, nga Tahiri në Trifun, Veseli - Vejso, etj., por ua ndërroi edhe emërtimin e llaga-pit, si p.sh., Nuacaj - në Novoviq. Pra, secilit llagap ia shtonin një iq ose viq: Ujkaj - Ujkiq, Tahiraj -Tahiroviq, Drejaj në Dreiq, Mekuli - Mekuliq etj. Nuk mbeteshin te pandryshuara as emërtimet e vendbanimeve, si Pepaj në Pepiqe. Nokshiqi në Novshiqe etj. Per torturat në këto vise shkroi edhe udhëpërshkruesja angleze. Edit Durham: " Emërtimet e njerëzve bëheshin me tortura. Njerëzit detyroheshin te qëndronin n' ujë te akullt deri sa nuk kërkonin mëshirë. Cdo ditë thërriste tellalli nëpër rrugë dhe lajmëronte: "Sot qeveria do te pushkatojë dhjetë veta". Asnjëri nuk e dinte arsyen dhe as se cilët janë ata njerëz që do te vriten. I detyronin ta gropojnë gropë-varrin per vete, per t'i hedhur në te me lehtë. Pasi shtinin në ta, hidhnin valle, pa marre parasysh në ishin te gjallë a te vdekur".23 Pra, kudo që rastisnin te shkelnin ata, me §do kusht provonin dhe gjenin mënyra per te lënë edhe emërtime te sllavizmit. Kësisoji dëshironin ta falsifikonin te vërteten. Sikur per inat, konferencat dhe kongreset evropiane përplase-shin në këtë krahinë me frymë armiqësore. Duke mos i lënë te pu-shojnë plagët e para, pushtuesi i ri i celte plagët edhe me te rënda. Popullata e këtyre viseve ëndërronte ditë me te mira, per te shpëtuar nga Avro Cemi, pop Gjorgji dhe bashkëvepruesit e tyre. Në këtë kohë, nëpër male kishte ende geta shqiptarësh, sepse koha pa pushtues ishte shumë e shkurtër. Vetëm mesi i dhjetorit te vitit 1918 deri në mes te shkurtit 1919, mund te konsiderohet si peri-udhë kur paria e vendit erdhi në shprehje te udhëheqë. Edhe pse kohë e shkurtër, u arrit një freskim per popullatën e kësaj ane.