cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gjeografia e fshatit Fterra
Ujrat nëntokësorë
Minerali i dolomitit, lidhet me depozitimet e triasikut të sipërm me një përmbajtje të lartë që lëviz nga 18-21.8% MgO. Dolomiti dallohet me vështirësi nga gelqerorët. Në Fterrë del në rrugën automobilistike pranë burimit të Ngurrëzës në formën e një gelqerori të shkrifët si dhe në qafën e Qishës e të Hamuriqes. Për këtë mineral studime më të plota ka kryer Prof. Serjani të paraqitur në temën “Rreth përbërjes kimike të shkëmbenjve në brezat antiklinale te Kurveleshit, të Çikes”.( Bot. shk.gjeol. N2, 1986).
Harta e Fterrës
Të dhënat kryesore:
Rasim Bebo
Rasim Bebo ka lindur më 14 prill të vitit 1926 në Shalës, të Çamërisë, në territorin shqiptar. Ai ka përfunduar studimet në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë dhe ka qenë viktimë e luftës së klasave gjatë regjimit komunist. Prej vitesh ai vijon aktivitetin e tij si studiues në mërgim në Çikago të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Dikaveci
Dikavec, (Дејковец/Dejkovec) ёshtё fshat nё komunën e Zelenikovës, Maqedoni.
Demografia
Sipas regjistrimit të popullsisë së viti 2002, fshati kishte 84 banorë Shqiptarë.
Historia
Në vitin 1900, sipas statistikave të Vasil Kënçov në librin e ti: Maqedonia: Etnografi dhe Statistika, shkruan që fshati Dikavec është banuar tërësisht me 185 Shqiptarë Myslimanë. Pas Luftës Ballkanike në vitin 1912-1913, fshati bie brenda shtetin Serbia. Në vitin 1913, Dikavec kishte 257 banorë. Kurse, në vitin 1924, fshati kishte 278 banorë. Në vitin 1927, në hartën etnikisht e rajonit Vardar nga Leonard Schultze Jena, e tregon qe fshatin Dikavec është një vendbanim banuar me Shqiptarë.
Medaljet shqiptare (1914-1944) vëllimi l
Medaljet shqiptare (1914-1944) vëllimi l English: Albanian Medals (1914-1944)  vëllimi l. Koleksion (botim dygjuhesh shqip dhe anglisht). Autor Artan Lame. Përkthyen në anglisht: Elvis Cenko, Diana Lame. Shtepia botuese: Toena. Viti i botimit 2010. Faqe 182. ISBN 978-99943-1-588-8
Shih edhe
Medaljet shqiptare (1945-2002) vëllimi ll
Jackson County (Texas)
Jackson County është një nga 254 Countet në shtetin federal Texas në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Mitologjia kineze
parapamje|Nëntë [[Dragoi kinez|Dragonjët, seksioni i rrotullimit të dorës, nga Chen Rong, 1244 pas Krishtit, dinastia Song, Muzeu i Arteve të Bukura, Boston.]] Mitologjia kineze është mitologji që është përcjellë në formë gojore ose e regjistruar në literaturë në zonën gjeografike që tani njihet si Kina e Madhe. Mitologjia kineze përfshin shumë mite të ndryshme nga traditat rajonale dhe kulturore. Pjesa më e madhe e mitologjisë përfshin histori emocionuese plot me njerëz dhe qenie fantastike, përdorimin e fuqive magjike, që shpesh ndodhin në një vend ose kohë ekzotike mitologjike. Ashtu si shumë mitologji, mitologjia kineze në të kaluarën është besuar të jetë, të paktën pjesërisht, një regjistrim faktik i historisë. Së bashku me folklorin kinez, mitologjia kineze përbën një pjesë të rëndësishme të fesë popullore kineze. Shumë histori në lidhje me personazhet dhe ngjarjet e së kaluarës së largët kanë një traditë të dyfishtë: ato që paraqesin një version më historik ose euhemerizuar dhe ato që paraqesin një version më mitologjik.
Shumë mite përfshijnë krijimin dhe kozmologjinë e universit dhe hyjnive dhe banorëve të tij. Disa mitologji përfshijnë mitet e krijimit, origjinën e gjërave, njerëzve dhe kulturës. Disa përfshijnë origjinën e shtetit kinez. Disa mite paraqesin një kronologji të kohërave parahistorike, shumë prej tyre përfshijnë një hero kulture që i mësoi njerëzit se si të ndërtonin shtëpi, ose të gatuanin, ose të shkruanin, ose ishte paraardhësi i një grupi etnik ose familjeje dinastike. Mitologjia është e lidhur ngushtë me ritualin. Shumë mite janë lidhje gojore me akte rituale, të tilla si vallet, ceremonitë dhe sakrificat.
Muay Thai
Muay Thai është një forme e një art te dhunshëm dhe te forte marcial (luftarak). Ky sport rrjedh nga Tailanda dhe ka pikëpamje te ngjashme me thaiboxin dhe me kickboxin. Nuk është sport shume i vjetër dhe pikëpamjet e këtij sporti mvaren me gjuajtjen me këmbe e cila përcaktohet me shumë te forca me gjuajtjen me gjunjë dhe me gjuajtjen me grusht(dore).
Tani sporti Muay Thai është një sport i përhapur ne gjithë Azinë e ne bote ka prejardhje nga Azia jugore, Kamboxhia dmth Tailanda. Sporti luftarak ne sparring zhvillohet me dy persona dhe nuk ka forma te tjera te paraqitjes (psh. Pomset).
Historia e këtij sport ende nuk është shumë e qarte vetëm dihen te dhënat me kryesore.
Muay Thai thamë se është e ngjashme me kickbox dhe thai box dmth Muay Thai është përzierje e këtyre dy sporteve dhe përmban edhe disa gjera shtese qe përdoren për mundjen e këtyre dy sporteve tjera (thai box, kick box) nga kjo rrjedhim se ky sporte është krijuar posaçërisht për luftën e hershme ne Tailandë për tju kundër vy sporteve te tjera tajlandeze dmth Muay Thai është mbreti i sporteve tajlandeze.
Prona feudale në Shqipëri shek.XI - XIV
Prona feudale dhe evoluimi i saj në Shqipëri (shek. XI-XIV)
Shekulli X ofron dëshmitë e para historike për format fillestare të pronës feudale në Shqipëri. Ato kanë të bëjnë kryesisht me pronat kishtare, dokumentacioni i të cilave mundi të ruhej më mirë nëpër arkivat e biblotekat e manastireve dhe institucioneve të tjera kishtare. Konkretisht, për vitet 1018 e 1020 ruhen dy akte dhurimi të perandorit bizantin Bazili II për disa nga peshkopatat shqiptare. Në aktet (diplomat) në fjalë bëhet fjalë për numra të ndryshëm klerikësh e parikësh, që përfaqësojnë kategori të ngjashme bujqish, të cilët bashkë me tokën e tyre lidheshin pas peshkopatave në fjalë me detyrimin që t'u dorëzonin atyre tatime të caktuara, të cilat më parë i dorëzoheshin shtetit bizantin. Kështu, kryepeshkopit të Ohrit i akordoheshin 30 klerikë e po aq parikë, njëlloj sa edhe peshkopit të Kosturit. Kurse peshkopi i Glavinicës do të kishte në viset nën juridiksion të tij, në Mallakastër e Kaninë, 40 klerikë e 40 parikë, po aq sa dhe peshkopi i Beratit. Peshkopë të eparhive më pak të rëndësishme, si të Cernikut (Cërrikut), e Dropullit (Adrianopolit) do të kishin nga 15 për secilën nga të dy kategoritë, kurse ai i Himarës 12 për çdo kategori. Në aktet e Bazilit II përcaktohet se peshkopatave në fjalë u jepej e drejta e nxjerrjes për vete (ekskusia) të të ardhurave që më parë i dorëzoheshin shtetit bizantin.
Lidhja e një numri të caktuar fshatarësh, bashkë me ngastrat e tyre, pas personave fetarë ose laikë me qëllim shlyrjen në favor të këtyre të fundit të atyre detyrimeve, që fshatarët në fjalë deri atëherë ia kishin dorëzuar shtetit, përbën një shenjë paralajmëruese për marrëdhëniet e reja që po përvijoheshin në fshatin shqiptar. Megjithatë, një lidhje e tillë qe ende e brishtë, qoftë për faktin se numri i ekonomive fshatare që i atashoheshin një personi a një institucioni fetar të caktuar qe i ulët, qoftë për faktin se pjesa e rentës që këta të fundit merrnin nga këto ekonomi fshatare qe ende e vogël në krahasim me sasinë e rentës që shkonte në favor të shtetit. Nga ana tjetër, ky sistem linte krejtësisht në duart e shtetit atributet e pushtetit gjyqësor, duke i dhënë atij një pozitë mbisunduese si ndaj bujqve "të dhuruar", ashtu dhe ndaj beneficiarit që tash e tutje përfitonte një pjesë të rentës së tyre.
Gjithsesi, aktet e dhurimit të perandorit bizantin Bazili II të viteve 1018-1020 zbulojnë një fazë embrionale të sistemit të pronies (pronoia), i cili nga shek. XI u bë forma tipike e pronës feudale në Bizant. Institucioni i pronies pati një përhapje të gjerë edhe në trevat shqiptare, aq sa fjala "pronie" u trashëgua në fjalorin e shqipes, duke marrë në dallim nga kuptimi që kishte fillimisht, kuptimin e çdo forme zotërimi të pakushtëzuar (pronë).
Në fakt, pronia ishte një sasi e caktuar toke e përfaqësuar nga një numër ekonomish fshatare, që perandori bizantin me anë të një diplome të posaçme (krysobull) ua shpërndante personave laikë apo institucioneve fetare për t'i pasur në zotërim të kushtëzuar. Pronia nuk ishte kurrsesi një zotërim me të drejta të plota. Duke marrë pronien, titullari i saj, proniari, fitonte të drejtën të vilte nga ekonomitë fshatare, që përbënin pronien e tij, një numër të caktuar detyrimesh që deri atëherë shkonin në dobi të arkës perandorake. Në këmbim ai ishte i detyruar t'i përgjigjej thirrjes së perandorit për shërbim ushtarak, duke u paraqitur me një numër kalorësish e këmbësorësh të armatosur me shpenzimet e veta. Kështu në fund të shek. XIV një proniar nga familja Dukagjini i përgjigjej thirrjes së kryezotit për luftë duke u paraqitur me 40 kalorës e 100 këmbësorë. Në pikpamje juridike, pronia ishte, pra, e ngjashme me stratiotika ktemata, d.m.th. me ngastrat e ushtarëve-bujq të periudhës paraardhëse. Si njëra dhe tjetra jepeshin për shfrytëzim me kusht dhe kushti kryesor ishte kryerja e shërbimit ushtarak. Por në pikëpamje shoqërore ndryshimi mes njërës dhe tjetrës qe i madh. Zotëruesit e ngastrave ushtarake i përkisnin klasës së fshatarësisë së lirë, që merreshin vetë me punimin dhe shfrytëzimin e tyre. Në të kundërtën, zotëruesit e pronies i përkisnin klasës së pronarëve të mëdhenj, që përdornin punën e të tjerëve, të bujqve parikë (paroikoi).
Pronia lidhej ngushtë me personin të cilit i jepej. Ajo nuk shitej, nuk ndahej, nuk dhurohej. Pas vdekjes së titullarit, proniarit, ajo i kthehej përsëri pushtetit qendror dhe me një krysobull të re perandori ia kalonte atë një proniari të ri, që sigurisht merrte përsipër detyrimin ushtarak. Pronia mund të trashëgohej nga i ati tek i biri në rast se ky merrte përsipër të kryente detyrimet ushtarake si i ati. Por dhe në këtë rast nevojitej miratimi i pushtetit qendror, përkatësisht i perandorit.
Instituti i pronies e përshpejtoi edhe në Shqipëri procesin e feudalizimit, sidomos nëpërmjet krijimit të një shtrese të re të pasurish, të fisnikërisë ushtarake. Në shek. XII vendi gëlonte nga fisnikë të tillë që mbanin tituj bizantinë, si sebastos, kaballarios etj. Për shumë nga këta, pajisja me pronia e me tituj nga pushteti qendror bizantin shënoi edhe fillimin e një procesi integrimi në shtetin dhe administratën bizantine.
Në fakt, pas shek. XIII, ndodhte shpesh që proniarët të përvetësonin edhe të drejtën e gjykimit fillimisht për çështjet e vogla, më vonë edhe për krimet e rënda, duke i hequr pushtetit qendror një nga prerogativat kryesorë të ushtrimit të sovranitetit. Në shek. XIV, pronia i ishte afruar së tepërmi statusit të një zotërimi feudal të pavaruar. Ajo tanimë mund të trashëgohej, të ndahej, madje dhe të shitej. Gjithnjë e më rrallë proniari përmbushte detyrimin kryesor ndaj shtetit, atë ushtarak, madje kjo shpjegon përse në ndonjë rast del se zotërues dhe administratorë të proniave të ishin edhe gra.
Afrimi i statusit të pronës së kushtëzuar (pronies) me atë të pronës së pakushtëzuar (bashtinës) pas shek. XIII, i dha vrull të papërmbajtur procesit të përqendrimit të tokave në pak duar, rrjedhimisht dhe rrënimit të pronarëve të vegjël. Ky proces u shoqërua me rritjen e të drejtave (imuniteteve) dhe të atributeve sovrane të pronarëve të veçantë dhe me fuqizimin e pozitës së tyre ekonomike, juridike e politike si ndaj masës së fshatarëve të vet, ashtu edhe ndaj pushtetit qendror. Kjo është koha kur mund të flitet për marrëdhënie feudale të zhvilluara në Shqipëri.
Anggun
Emri i saj i plotë do të thotë "Mrekulli e lindur nga një ëndërr". Ajo është shumë e famshme në vend lindjen e saj Indonezi dhe në Francë. Gjatë karrjerës së saj, ajo ka kënduar në indonezian, frëngjisht, anglisht  italiano, (gjuhët që ajo zotëron me lehtësi të madhe). Ajo aktualisht jeton midis Parisit dhe Montreal (Kanada).
Prona feudale në Shqipëri shek.XI - XIV
Prona feudale dhe evoluimi i saj në Shqipëri (shek. XI-XIV)
Zotërimi feudal në Shqipëri, si kudo në Bizant apo në Perëndim, përbëhej nga dy pjesë kryesore: toka e fshatarëve-parikë e ndarë në ngastra (stases) dhe toka e zotërisë që ishte në zotërim të drejtpërdrejtë të tij. Toka e fshatarit përfaqësohej nga shtëpia e tij (zjarri) me anekset dhe me arën, vreshtin, kopshtin etj. Zotërimi i fshatarit nuk ishte i përqendruar: ai ndahej në shumë ngastra të vogla, shpeshherë larg njëra-tjetrës. Pjesa tjetër e fondit të tokës në një zotërim feudal ishte pronë e drejtpërdrejtë e fisnikut dhe si e tillë administrohej prej tij (paraspori). Kjo pjesë e zotërimit feudal (ekonomia demaniale) erdhi vazhdimisht duke u shtuar, paralelisht me fuqizimin e aristokracisë. Karakteristike është që, në një fazë të parë, ishin ngastrat e fshatarëve ato që realizonin pjesën kryesore të prodhimit feudal. Por në shek. XI pjesa e tokave në administrim të drejtpërdrejtë të fisnikut i kaloi të parat si nga sasia, ashtu dhe nga prodhueshmëria. Shtrirja e madhe e tyre lejonte përdorimin e metodave e të teknikave të përparuara, siç qe qarkullimi bujqësor 3-vjeçar, si dhe shfrytëzimin intensiv i tokave nëpërmjet ujitjes, plehërimit etj.
Anggun
Biografia
E bija e Darto Singo, një këngëtar i famshëm dhe produktor indonezian, Angun filloi të këndojë në moshën shtatë vjeçare, deke ndjekur gjurmët e të atit. Dy vjet më vonë regjistron albumin e parë. Në moshën 17 vjeç, ishte një nga yjet më të mëdha të indonezian. Në moshën 19 vjeçare, Angun vendosi të largohej nga Vendi për të kërkuar suksesin në Europë.
Prona feudale në Shqipëri shek.XI - XIV
Prona feudale dhe evoluimi i saj në Shqipëri (shek. XI-XIV)
Edhe më i shpejtë ishte procesi i përqendrimit të tokave në duart e institucioneve fetare, manastireve e peshkopatave. Ndryshe nga ç'kishte ndodhur deri në shek. XII, kur sipërfaqet në zotërim të tyre ishin rritur si rezultat i dhurimeve të bëra nga ana e pushtetit qendror, tani, pas shek. XII, dhuruesit e mëdhenj të manastireve e të peshkopatave janë fisnikët e mëdhenj apo të vegjël, pa përjashtuar dhe kategorinë e njerëzve të thjeshtë të fshatit e të qytetit. Në fillim të shek. XIV manastiret e peshkopatat kishin arritur të grumbullonin sasi të pamasa fondesh tokësore. Një pjesë e konsiderueshme e viseve të Kosovës ishin atë kohë pronë e manastireve të mëdha, si ai i Hilandarit në malin i Shenjtë, ai i Deçanit (në rrethin e Pejës), i Vranjës (Shkodër), i Kryeëngjëllit (Prizren), i Shën Gjergjit (Shkup) etj. Vetëm manastiri i Deçanit zotëronte në shek. XIV rreth 20 000 ha tokë, që zinin një zonë pak a shumë kompakte në Rrafshin e Dukagjinit. Toka i dhurohej manastirit bashkë me bujqit, të cilët çliroheshin nga detyrimet ndaj feudalit. Këto i kalonin manastirit tërësisht, në formën e detyrimeve në natyrë, në të holla e në punë angari.
Anggun
Biografia
Pas një qëndrimi të shkurtër në Londër, ajo shkoi në Paris, ku u takua me Erick Benzi, duke vlerësuar talentin e saj, i propozon të regjistrojnë një album. Benzi e bindi për të braktisur origjinën rrok,për të eksperimentuar një stil më romantik dhe sensuale. Hooverphonic, Alex Callier, shkruan dhjetë këngë per një CD
Prona feudale në Shqipëri shek.XI - XIV
Prona feudale dhe evoluimi i saj në Shqipëri (shek. XI-XIV)
As feudali, pronar i dikurshëm, as njerëzit e tij nuk mund të shkelnin në atë tokë e të mblidhnin detyrimet. Në aktdhurimin e dy fshatrave të zonës së Dibrës për manastirin e Hilandarit, më 1426, Gjon Kastrioti deklaronte se fshatrat në fjalë do të ishin të lirë nga çdo lloj detyrimi që i kishin dhënë deri atëherë atij; këto të drejta ai ia kalonte të plota manastirit.
Anggun
Biografia
Kështu ka lindur albumi  Snow On The Sahara, i cili pati një sukses të madh në Francë, Indonezi, dhe në pjesë të tjera të botës. Në kohën e publikimit, për arsye komerçiale, Anggun regjistron në anglisht dhe në frëngjisht, duke publikuar në dy versione albumin. Albumi i dytë, Chrysalis, nuk pati suksesin e albumit të mëparshëm.
Prona feudale në Shqipëri shek.XI - XIV
Prona feudale dhe evoluimi i saj në Shqipëri (shek. XI-XIV)
Të ardhurat e manastireve ishin kryesisht në produkte bujqësore. Por një pjesë, sigurisht më e vogël, vinin nga veprimtaria zejtare dhe nga aktivitete të tjera. Kështu, manastiri i Prizrenit merrte falas nga zona e Pultit një sasi fshikëzash mëndafshi, verë e kripë, kurse manastiri i Deçanit përpos këtyre merrte edhe një sasi hekuri (50 nade). Manastiri i Prizrenit merrte 1 mijë hyperperë në vit nga doganat e Prizrenit. Të ardhura të mëdha manastiret nxirrnin nga panairet të organizuara në territorin e tyre. Shpeshherë në panaire të tilla, si psh. në panairin e Shën Gjergjit në Shkup, ishte e ndaluar të tregtoheshin produkte të tjera, që s'ishin të manastirit në fjalë. Një burim i qëndrueshëm të ardhurash për kishën mbetej, në fund, taksa për kishën (kanonikon), e paguar në natyrë e në të holla. Një pjesë e mirë e saj merrte rrugën për në Romë e Konstandinopojë. Dorëzimi i detyrimeve (prebenda) ishte një nga shkaqet e fërkimeve që lindnin herë pas here midis klerit vendas shqiptar, nga njëra anë, dhe Papatit të Romës e Patriarkatit të Konstandinopojës, nga ana tjetër.
Në përpjekje për të gjetur mjete financiare plotësuese, veçanërisht në kohë luftërash, pushteti qendror vendoste tatime të jashtëzakonshme mbi popullsinë. Kështu, në vitet e fundit të shek. XII, perandori bizantin vendosi mbi popullsinë e provincave perëndimore të perandorisë të ashtuquajturin alamanikon (taksa gjermane), për të përballuar nevojat e luftës me perandorin gjerman, Henrikun V të Sicilisë. Në shek. XV Venediku u impononte banorëve të zotërimeve të tij në Shqipëri mbledhjen e herpashershme të detyrimeve të jashtëzakonshme (recollecta), me të cilat siguronte paqen me komandantët osmanë të krahinave fqinje.
E gjithë piramida e shoqërisë feudale mbështetej në shfrytëzimin e punës së bujqve (parikëve). Kategori të tjera bujqish ishin edhe "të huajt" e "të lirët" (ksenoi, eleutheroi). Këta ishin të privuar nga toka e nga çdo lloj prone, pra të parregjistruar nga fisku dhe vendoseshin në feud në cilësinë e punëtorit me mëditje. Por me kohë edhe këta pajiseshin me një copë tokë për të cilën paguanin detyrimet përkatëse, duke u shkrirë, kështu, dhe ata në masën e parikëve.
Detyrimet feudale
Detyrimet për shtetin përfshinin detyrimin mbi tokën (soku), që në trevën e Shkodrës përbëhej nga pagimi i një dukati dhe të një modi grurë (afër 250 kg) në vit nga çdo ekonomi fshatare. Krahas sokut paguhej dhe taksa "për tym" (zjarr, shtëpi) e barabartë me një dukat flori, e ashtuquajtura "e dhjeta e melit", taksa e obrokut, baras me 4 grosh argjendi në vit, që paguhej si kontribut për mbajtjen e ushtrisë dhe të nëpunësve qeveritarë gjatë qëndrimit në një vend të caktuar etj. Një vend të rëndësishëm zinte aerikoni, që në fillimet e tij kishte qenë thjesht një gjobë e parashikuar për një numër shkeljesh e krimesh (vrasje, përdhunim, gjetje thesari). Me kalimin e kohës aerikoni u kthye në një detyrim të përhershëm. Kontribute të tjera të bujkut për shtetin kishin të bënin me punë angari në ndërtime rrugësh, urash, kështjellash (kastroktisia) apo në transporte të ndryshme, me taksa të veçanta si e dhjeta e derrave, taksa e verës, e vajit etj.
Nga ana e tij, fisniku merrte si rregull 1/10 e prodhimeve, por kjo nuk përjashtonte që duke shfrytëzuar pushtetin, ai të kërkonte sasi më të madhe. Në rastet kur pronari jepte me qira ngastra nga paraspori i tij për bujq nevojtarë, ai kërkonte deri në 1/4 e 1/2 e prodhimit. Për raste festash fshatarët ofronin gjithashtu dhurata në natyrë (kaniske), të cilat ishin të detyruara dhe aspak me dëshirë, siç e thotë emri i tyre. E madhe ishte gama e punëve angari që bujqit kryenin gjatë vitit në pronat e fisnikut: nga lërimi i tokës, mbjelljet, korrjet, vjelje e vreshtave, e deri te transportimi i produkteve nëpër depo, prerja e transporti i druve të zjarrit, i kripës etj. Në shek. XIV angaritë zinin një peshë të madhe të detyrimit të fshatarit. Në disa zona të Shqipërisë ato zinin deri në 2 ditë pune në javë në pronat e fisnikut apo në shërbime të ndryshme.
Në shek. XII-XIV vertikalizimi feudal i shoqërisë shqiptare u thellua edhe më tepër. Lidhjet e varësisë ekonomike e juridike përfshinë sektorë gjithnjë e më të gjerë të popullsisë fshatare. Burimet flasin për kthim në pronë feudale jo vetëm të zonave fushore, por dhe të atyre kodrinore e madje malore. Në pronësi feudale po kalonin edhe bastionet e fundit të pronës së bashkësisë, pyjet, kullotat, korijet, peshkoret etj. Ky proces feudalizimi mori vrull sidomos në periudhën e dobësimit të Perandorisë Bizantine, që përkon me sundimin e dinastisë së Perandorisë Paleologe (shek. XIII-XV). Atë kohë edhe prona e përkohshme dhe e kushtëzuar (pronia) përmbylli evolucionin e saj të kthimit në një pronë të vërtetë feudale të përhershme, të trashëgueshme e të pakushtëzuar. Shitblerja e lirë e tokave e favorizoi së tepërmi përqendrimin e tokës në duar të një numri të kufizuar pronarësh. Por masën dërrmuese njerëzore, mbi të cilën ngrihej pushteti i fisnikut, e përbënin pa dyshim bujqit, që banonin dhe punonin në zotërimet e tij. Tashmë lidhjet feudale të varësisë po ktheheshin në një karakteristikë themelore të marrëdhënieve të tyre me "të fuqishmit". Burimet historike i përmendin shpesh herë bujqit me termat servi, villani apo paroikoi, që dëftejnë bujkrobin e mirëfilltë. Të njëjtat burime japin të dhëna të mjaftueshme, që tregojnë se në zona të gjera të Shqipërisë popullsia e fshatit kishte rënë realisht në statusin e bujkrobërisë. Një udhëtar anonim tregon, në vitin 1308, se fshatarët në krahinat kryesisht malore të Këlcyrës, Tomorricës, Stefaniakës, Kunavisë, Pultit e Dibrës, punonin tokat dhe vreshtat e fisnikëve të veçantë, u dorëzonin atyre detyrime të caktuara dhe kryenin shërbime të tjera shtëpiake për ta. Historiani bizantin Kantakuzeni, nga ana e tij, dëshmon se fuqia e krerëve të këtyre krahinave mbështetej së tepërmi në bagëtitë e imta e të trasha që ata zotëronin në kope të panumërta.
Ky përqendrim i pasurisë në pak duar, kishte pa dyshim anën tjetër të shpronësimit e të varfërimit të masës së bujqve.
Săpata
Săpata është një komunë në qarkun Argeş në Rumani. Ka një popullsi prej 1902 banorësh dhe sipërfaqe 47.27 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 8 fshatrave:
Jack County (Texas)
Jack County është një nga 254 Countet në shtetin federal Texas në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Dinastia Song
Dinastia Song ishte një dinasti perandorake kineze. Ajo Kinës nga viti 960 deri në vitin 1279. Dinastia u themelua nga Mbreti Taizu i Songut, i cili gërryeju fronin e dinastisë Zhou më vonë dhe vazhdoi të pushtonte pjesën tjetër të Dhjetë Mbretërive, duke përfunduar periudhën e Pesë Dinastive dhe Dhjetë Mbretërive. Songu shpesh u konfliktua me dinastitë e Liao dhe Jin që ekzistonin bashkëkohësisht në Kinën veriore. Pas tërheqjes në Kinën jugore pas sulmeve të dinastisë Jin, Songu u pushtua përfundimisht nga dinastia Yuan e udhëhequr nga mongolët.
Dinastia është ndarë në dy periudha: Songu Verior dhe Songu Jugor. Gjatë Songut Verior (Kinezisht: 北宋; 960-1127), kryeqyteti ishte në qytetin verior të Bianjing (tani Kaifeng) dhe dinastia kontrollonte shumicën e atë që tani është Kina Lindore. Songu Jugor (Kinezisht: 南宋; 1127-1279) merret me periudhën pasi Songu humbi kontrollin e gjysmës së veriut të tij ndaj dinastisë Jin të udhëhequr nga Xhurchenet në Luftat Jin-Song. Në atë kohë, gjyqi i Songut u tërhoq në jug të Yangtzes dhe vendosi kryeqytetin në Lin'an (tani Hangzhou). Megjithëse dinastia Song kishte humbur kontrollin mbi territoreve tradicionale kineze rreth Lumit të Huangit, Perandoria e Songut Jugor përfshinte një popullsi të madhe dhe toka bujqësore produktive, që e mbante një ekonomi të qëndrueshme. Në vitin 1234, dinastia Jin u pushtua nga mongolët, të cilët morën kontrollin e Kinës veriore, duke mbajtur marrëdhënie të paqëndrueshme me Songun Jugor. Möngke Khan, katërmbretëshi i Madh i Perandorisë Mongole, vdiq në vitin 1259 gjatë mbajtjes së mbeshtetjes së fushëkombësit Diaoyucheng, Chongqing. Vëllai i tij i vogël, Kublai Khan, u shpall Perandori i ri i Madh dhe në vitin 1271 themeloi dinastinë Yuan. Pas dy dekadash luftërash sporadike, ushtritë e Kublai Khanit pushtuan dinastinë Song në vitin 1279 pasi mundën Songun Jugor në Betejën e Yamenit dhe bashkuan Kinën nën dinastinë Yuan.
Teknologjia, shkenca, filozofia, matematika dhe inxhinieria qëndruan në lartësi gjatë epokës së Songut. Dinastia Song ishte e para në historinë botërore që hodhi në qarkullim banknota ose para të vërteta në letër dhe qeveria kineze e parë që krijoi një flotë të përhershme. Në këtë dinasti u shënua formula kimike e parë e bushtit, zbulimi i armëve me busht si shigjeta zjarri, bombat dhe lancia zjarri. Gjithashtu, u shënua zbulimi i parë i drejtësisë së vërtetë duke përdorur një kompas, përshkrimi i parë i regjistrimit të mases nëpërmjet ndërshkrimit, dhe përmirësimet e projektimit të orëve astronomike. Në aspektin ekonomik, dinastia Song ishte pa krahasim, me një prodhim bruto vendor tre herë më të madh se ai i Evropës gjatë shekullit të 12. Popullsia e Kinës u dyfishua në madhësi mes shekullit të 10 dhe 11. Kjo rritje u bë e mundur nga kultivimi i zgjeruar i orizit, përdorimi i orizit me pjekje të hershme nga Azia Juglindore dhe Jugore, dhe prodhimi i surplusit të gjerë ushqimor. Censusi i Songut Verior regjistroi 20 milion shtëpiakë, dyfishin e dinastive Han dhe Tang. Vlerësohet se Songu Verior kishte një popullsi prej 90 milionë njerëzish, dhe 200 milionë deri në kohën e dinastisë Ming. Kjo rritje dramatike e popullsisë ndikoi në një revolucion ekonomik në Kinën para-moderne.
Zhvillimi i popullsisë, rritja e qyteteve dhe shfaqja e një ekonomie kombëtare çoi në tërheqjen graduale të qeverisë qendrore nga përfshirja e drejtpërdrejtë në çështjet ekonomike. Gjëndja e ulët e gentry-t mori një rol më të madh në administratën dhe çështjet vendore. Jeta sociale gjatë periudhës së Songut ishte e gjallë. Qytetarët mblidheshin për të parë dhe tregtuar vepra arti të çmuara, popullata përziersej në festiva publike dhe klube private, dhe qytetet kishin zona argëtimi të gjalla. Shpërndarja e letërsisë dhe njohurisë u përforcua nga zgjerimi i shpejtë i shtypjes së letërave druri dhe zbulimi i shekullit të 11 i shtypjes me lloj të lëvizshëm. Filozofë si Cheng Yi dhe Zhu Xi rizivendosën Konfucianizmin me komentime të reja, të infektuara me ideale budiste, dhe theksuan një organizim të ri të teksteve klasike që vendosën doktrinën e Neo-Konfucianizmit. Edhe pse provimet e shërbimit civil ekzistonin që nga dinastia Sui, ato u bënë shumë më të shquara në periudhën e Songut. Zyrtarët që fituan pushtet përmes provimeve imperiale çuan në një ndryshim nga një elitë ushtarake-aristokratike në një elitë shkencore-birokratike.
Historia
Dinastisë Song Verior, e cila kishte bashkuar krahinat veriore të vendit, pati një zhvillim të madh në fushat ekonomike, kulturore dhe të tregtisë së jashtme. Në vitet 40 të shekullit të 11-të, politikani Fan Zhong Yan zbatoi “politikën e re” dhe më vonë politikani Wang An Shi zbatoi reformën, si rezultat, u zgjidhën disa kontradikta shoqërore, megjithëse nuk u arrit fuqizimi i dinastisë Song Verior për një kohë të gjatë. Kryengritja e fshatarëve të udhëhequr nga Fang La dhe Song Jang goditi sundimin e errët dhe të korruptuar në periudhën e perandorit Huizong të dinastisë Song.
Regjimi i dinastisë Song Jugore, që u themelua pas zhdukjes së dinastisë Song Verior, ishte një regjim që kënaqej me strukjen në jug të lumit Jance dhe që nuk kishte ambicie për të rimarrë tokat veriore.
Në kohën e dinastisë Song Verior, Kombësia Kitan themeloi në krahinat veriore dinastinë Liao(947-1125); në pjesën veriperëndimore, kombësia Dang-xiang themeloi mbretërinë Xia Perëndimore(1038-1227). Kështu që, tre regjimet, Song, Liao dhe Xia, u kundërvunë me njëri tjetrin. Në vitin 1115, kombësia Nyuzhen themeloi në krahinat veriore perandorinë Jin(1115-1234). Në vitin 1125, perandoria Jin zhduku perandorinë Liao dhe në vitin 1127 pushtoi kryeqytetin Kaifeng të dinastisë Song, duke zënë robër perandorin Huizong dhe perandorin Qinzong. Zhao Gou u arratis në Shangqiu, ku u shpall si perandori GaoZong dhe më vonë arriti në Lin-an, sot Hangzhou, duke u strukur në një qoshe në jug të lumit Jance. Gjenerali i njohur Yue Fei bëri ekspeditë drejt veriut për të sulmuar perandorinë Jin, por sundimtarët e dinastisë Song Jugor e konsideronin atë luftë vetëm si masa për të siguruar strukjen e tyre në jug. Në vitet e fundit të dinastisë Song Jugor, korrupsioni i kryeministrit të saj Ja Si Dao përshpejtoi vdekjen e dinastisë Song Jugor.
Në kohën e dinastisë Song, ishin të dukshme veçanërisht sukseset në fushën tekniko-shkencore. U aplikuan shpikjet e mëdha, si busulli, teknika e shtypshkrimit, baruti e të tjera. Teknika e shtypshkrimit me shkronja të lëvizshme, që e shpiku Bi Sheng, ishte 400 vjet më herët se në Evropë. Su Song shpiku observatorin Shuiyun, që ishte observatori i parë astronomik në botë. Shen Kuo shkroi veprën e tij me titull “Shënime në Mengxi”, e cila zinte pozitë të lartë në historinë e teknikës dhe shkencës. Në fushën kulturore, ishte përhapur gjerësisht filozofia idealiste e shkollës konfuciste dhe kishin dalë një numër filozofësh të asaj shkolle, siç ishin Zhu Si, Lu Ju Yuan e të tjerë. Ishin përhapur gjerësisht edhe feja kineze taoizmi si dhe budizmi e fe të tjera të ardhura nga jashtë. Vepra historiografike e Ouyang Xiut me titull “Libri i ri për historinë e dinastisë Tang” pati vlerë të madhe për studimin e historisë së dinastisë Tang. Aq më tepër, vepra historiografike “Zizhi Tong-jian”, e redaktuar nga Sima Guang, u bë shembull i analeve të historisë. Në fushën letrare, kishin dalë një numër prozatorësh, si Ouyang Xiu, Su Shi e të tjerë. Gjinia e letërsisë “Poezia e Songut” ishte kulmi i letërsisë në atë periudhë dhe kishin dalë poetë të njohur si Yan Shu, Liu Yong, Zhou Bang Yan, Li Qing Zhao, Xin Çi Ji e të tjerë. Gjatë periudhave të dinastive Song dhe Jin, ishin përhapur edhe drama dhe pjesët teatrare. Në fushën e artit të pikturimit në atë periudhë, ishin shumë të njohura pikturat e maleve, ujërave, luleve dhe zogjve dhe vepra e famshme e Zhang Ze Duanit me titull “Festa Qingming buzë lumit” u bë një vepër e pavdekshme në historinë e artit figurativ kinez.
Kultura dhe Shoqëria
Megjithëse studiuesit-zyrtarë e shikonin ushtarakët si anëtarë më të ulët në rendin social hierarkik, një person mund të fitonte status dhe prestigj në shoqëri duke u bërë një oficer ushtarak me gradë të lartë me një rekord fitoresh në beteja. Në kulmin e tij, ushtria e Songut kishte një milion ushtarë të ndarë në plutonë prej 50 trupash, kompani prej dy plutonësh dhe batalione të përbërë nga 500 ushtarë. Mbetëshi u nda nga infanteria e rregullt dhe u vendos në njësi të veçanta, pasi ishin luftëtarë të çmuar që siguronin zjarr efektiv kundër sulmeve të kavalerisë. Qeveria ishte e interesuar të sponsorizonte dizajne të reja të mbetëve që mund të qëllonin në distanca më të gjera, ndërsa mbetësit ishin të çmuar edhe kur përdoren si snajperë me zjarr në distanca të gjata. Kavaleria e Songut përdorte një varg armësh të ndryshme, duke përfshirë halbarda, shpata, dronjë, shtiza dhe "lance me zjarr" që dërgonin një shpërthim flakë e gërmadhave me barut.
Strategjia ushtarake dhe trajnimi ushtarak trajtoheshin si shkencë që mund të studiohej dhe perfeksionohej; ushtarët testoheshin në aftësitë e tyre për përdorimin e armëve dhe në aftësinë atletike. Trupat u trajnuan të ndiqnin standarde sinjalizuese për të përparuar me valëzimin e flamujve dhe për të ndaluar në tingullin e kambës dhe ngjyrës.
Flota e Songut kishte një rëndësi të madhe gjatë konsolidimit të perandorisë në shekullin e 10; gjatë luftës kundër shtetit Tang Jugor, flota e Songut përdorte taktika si mbrojtja e urave të mëdha plavore nëpër Lumin Yangzi për të siguruar lëvizjen e trupave dhe furnizimet. Ka pasur anije të mëdha në flotën e Songut që mund të transportonin 1,000 ushtarë mbi punët e tyre, ndërsa mjeteve me rrota të shpejta u shiheshin si anije luftarake themelore në çdo betejë detare të suksesshme.
Në një betejë më 23 janar 971, valë e madhe e shigjetave nga mbetësit e dinastisë Song goditi trupin e elefantëve luftarakë të ushtrisë së Hanit Jugor. Kjo humbje jo vetëm shënoi nënshtrimin e mëvonshëm të Hanit Jugor ndaj dinastisë Song, por gjithashtu ishte rasti i fundit kur një trupë elefantësh luftarakë u përdor si një divizion i rregullt në një ushtri kineze.
Gjatë periudhës së Songut u shkruan një total prej 347 traktatave ushtarake, siç është listuar nga teksti historik i Song Shi (i kompiluar në vitin 1345). Megjithatë, vetëm disa nga këto traktate ushtarake kanë mbijetuar, të cilat përfshijnë Wujing Zongyao të shkruar në vitin 1044. Ky ishte libri i parë i njohur që përfshinte formulat për barutin; ai ofronte formula të përshtatshme për përdorim në lloje të ndryshme të bombave me barut. Gjithashtu, ofronte përshkrime të hollësishme dhe ilustrime të pompave të dyfishta pompuese flakëllakues, si dhe udhëzime për mirëmbajtjen dhe riparimin e komponentëve dhe pajisjeve të përdorura në makinën.
Arti vizual gjatë dinastisë Song u pasuroi me zhvillimet e reja si përparime në peizazh dhe pikturën portretike. Elita e gjyqit u angazhua në art si kohëkalime të pranuara të studiuesit-zyrtarë të kulturuar, duke përfshirë pikturën, kompozimin e poezisë dhe shkrimin e kaligrafisë. Poeti dhe shtetasi Su Shi dhe bashkëpunëtori i tij Mi Fu (1051–1107) gëzuan çështje antikvarë, duke marrë me qira ose blerë vepra arti për t'u studiuar dhe kopjuar. Poezia dhe letërsia përfituan nga rritja e popullaritetit dhe zhvillimi i formës së poezisë "ci". U kompiluan vëllime enciklopedike të mëdha, si vepra të historiografisë dhe dymbëdhjetëra traktate mbi tema teknike. Kjo përfshinte tekstin e historisë universale të Zizhi Tongjian, i kompiluar në 1000 vëllime me 9.4 milion shenja kineze të shkruara. Zhanri i letërsisë kineze për rrëfime udhëtimi gjithashtu u bë popullor me shkrimet e gjeografistit Fan Chengda (1126–1193) dhe Su Shi, i cili shkroi eseun "ekskursion ditore" të njohur si "Regjistrimi i malit të shenjtë të thikave", i cili përdorte shkrim bindës për të argumentuar për një pikë filozofike. Edhe pse një formë e hershme e katalogut gjeografik lokal ekzistonte në Kinë që nga shekulli i 1, forma e pjekur e njohur si "traktat mbi një vend", ose fangzhi, zëvendësoi "udhërrëfyesin e hartës" të vjetër gjatë dinastisë Song.
Gjykatat perandorake të pallatit të mbretit ishin të mbushura me shoqërinë e tij të piktorëve të pallatit, kaligrafitë, poetët dhe treguesit e historive. Mbreti Huizong ishte mbreti i tetë i dinastisë Song dhe ishte një artist i njohur si dhe mëcenasi i artit dhe katalogu i koleksionit të tij përfshinte mbi 6,000 piktura të njohura. Një shembull kryesor i një piktori të lartësuar të gjyqit ishte Zhang Zeduan (1085–1145) që ka pikturuar një pikturë panoramike të madhe, "Gjatë Lumin Yangzi gjatë Festivalit të Qingmingut". Mbreti Gaozong i Songut nisi një projekt arti të madh gjatë sundimit të tij, i njohur si "Tetëmbëdhjetë Këngë të një Fletëku nomad nga historia e jetës së Cai Wenji". Ky projekt arti ishte një veprim diplomatik ndaj dinastisë Jin ndërsa ai negocionte për lirimin e nënës së tij nga kapja e Jurchen në veri. Në filozofi, Budizmi Kinez ishte zvogëluar në ndikim, por ai mbajti ndikimin e tij në artin dhe bamirësinë e manastireve. Budizmi ka pasur një ndikim të thellë në lëvizjen e lindur të Neokonfucianizmit, e udhëhequr nga Cheng Yi (1033–1107) dhe Zhu Xi (1130–1200). Budizmi Mahajana ndikoi në Fan Zhongyan dhe Wang Anshi me konceptin e tij të universalizmit etik, ndërsa metafizika budiste ndikoi thellësisht në doktrinën para-Neokonfucianiste të Cheng Yi. Vepra filozofike e Cheng Yi në ndonjë mënyrë ndikoi në Zhu Xi. Megjithëse shkrimet e tij nuk u pranuan nga bashkatdhetarët e tij të kohës, komentari i Zhuit dhe theksimi i tij në klasikët Konfucianë të katër librave si korpusi fillor i njohurive Konfuciane formuan bazën e doktrinës së Neokonfucianizmit. Në vitin 1241, nën patronazhin e Mbretit Lizong, Katër Librat e Zhuit dhe komentari i tij mbi to u bënë kërkesa standard e studimit për studentët që tentonin të kalonin provimet e shërbimit civil. Vendet fqinje Lindore-Aziatike të Japonisë dhe Koreas gjithashtu adoptuan mësimet e Zhuit, të njohura si Shushigaku (朱子學, Shkolla e Zhuit) në Japoni dhe në Kore e njohur si Jujahak (주자학). Ndikimi i vazhdueshëm i Budizmit mund të shihet në veprat e vizatuara si Luohan Laundering e Lin Tinggui. Megjithatë, ideologjia u kritikua dhe madje u përçmua nga disa.
Shtetasi dhe historiani Ouyang Xiu (1007–1072) quante religjionin një "kurth" që mund të rregullohej vetëm duke e zhvendosur atë nga kultura kineze dhe duke e zëvendësuar atë me diskursin Konfucian. Sekti i krishterë i Nestorianizmit, i cili kishte hyrë në Kinë gjatë epokës së Tangut, gjithashtu do të rinizohej në Kinë nën sundimin mongol.
Ekonomia
Dinastia Song kishte një nga ekonomitë më të pasura dhe të avancuara në botën mesjetare. Kinezët e Songut investuan paratë e tyre në kompani me aksione të përbashkëta dhe në anije të shumta vela në një kohë kur fitimi monetar ishte i sigurt nga tregtia e jashtme e energjishme dhe tregtia e brendshme nëpër Kanalin e Madh dhe Lumin Yangzi. Familjet tregtare të shquara dhe bizneset private lejoheshin të zënë industrijat që ende nuk ishin monopol të kontrolluara nga qeveria. Industritë private dhe ato nën kontrollin e qeverisë i plotësonin nevojat e një popullate kineze në rritje gjatë periudhës së Songut. Artizanët dhe tregtarët formuan gilda me të cilën shteti duhej të merrte përsipër kur vlerësonte taksa, siguronte mallra dhe caktonte pagat standarde të punëtorëve dhe çmimet e produkteve.
Industria e hekurit u zhvillua nga sipërmarrësit privatë që kishin furnizimet e tyre të tyre të kalderave, si dhe nga ndërtesat me kontroll të qeverisë për tretjen e hekurit. Ekonomia e Songut ishte e qëndrueshme aq sa prodhonte mbi njëqind milion kilogramë (më shumë se dyqind milion paund) të produkteve hekuri në vit. Shkatërrimi i madh i pyjeve në Kinë do të vazhdonte nëse nuk do të ishte për inovacionin e shekullit të 11 të përdorimit të qymyrit në vend të qymyrit në furrat e erëza për tretjen e hekurit të çelikut. Shumica e hekurit ishte rezervuar për përdorim ushtarak në prodhimin e armëve dhe mbrojtjes së trupave, por disa u përdoren për të prodhuar shumë produkte hekuri që kishin nevojë për të plotësuar kërkesat e tregut të brendshëm në rritje. Tregtia e hekurit brenda Kinës u përparua me ndërtimin e kanaleve të reja, duke lehtësuar rrjedhën e produkteve hekuri nga qendrat e prodhimit në tregun e madh në qytetin kryeqytet.
Fuqia ekonomike e Kinës së Songut mund të dëshmohej nga rritja e popullsisë urbane të qytetit kryeqytet Hangzhou. Popullsia ishte 200,000 në fillim të shekullit të 12 dhe u rrit në 500,000 rreth vitit 1170, duke dyfishuar në mbi një milion shekullin e mëvonshëm. Kjo fuqi ekonomike ndikoi gjithashtu thellësisht në ekonomitë e huaja jashtë vendit. Gjeografi maroken al-Idrisi shkroi në vitin 1154 për aftësinë e anijeve tregtare kineze në Oqeanin Indian dhe për udhëtimet e tyre vjetore që sillnin hekur, shpata, mëndafsh, mëndafsh dhi, porcelan dhe tekstilet e ndryshme në vende si Adeni (Jemeni), lumija Ind dhe lumija Efrat në Irakun e sotëm. Në të njëjtën kohë, të huajt ndikuan në ekonominë kineze. Për shembull, shumë myslimanë të Azisë Perëndimore dhe Qendrore shkonin në Kinë për tregti, duke u bërë një forcë e shquar në industrinë e importit dhe eksportit, ndërsa disa prej tyre u emëruan madje si zyrtarë që supervizonin punët ekonomike. Tregtia detare me Paqësorin Jugperëndimor, botën hindu, botën islame dhe Afrikën Lindore solli pasurim të madh për tregtarët dhe stimuloi një rritje të jashtëzakonshme në industrinë e ndërtimit të anijeve në provincën e Fujianit në periudhën e Songut. Megjithatë, kishte rrezik të përfshirë në këto aventura të gjata në oqeane.
Lufta me barut
Avancimet në teknologjinë e armëve të ndihmuara nga baruta, duke përfshirë zhvillimin e flakëdritës së hershme, grenadës eksplozive, armëve zjarri, topit dhe minave të tokës, i mundësuan kinezëve të Songut të përballonin armiqtë e tyre deri në rrëzimin përfundimtar të Songut në fund të shekullit të 13. Manuskripti i Wujing Zongyao i vitit 1044 ishte libri i parë në histori që ofronte formula për barutin dhe përdorimin e tyre të specifikuar në lloje të ndryshme bombash. Ndërsa ishte i angazhuar në një luftë me Mongolët, në vitin 1259 zyrtari Li Zengbo shkroi në veprën e tij Kezhai Zagao, Xugaohou se qyteti i Qingzhou po prodhonte nga një deri në dy mijë bomba të forta me kopësht guri në muaj, duke dërguar në Xiangyang dhe Yingzhou rreth dhjetë deri në njëzet mijë bomba të tilla njëherazi. Së në fundi, Mongolët e invaduar përdorën ushtarët kinezë veriorë dhe përdorën të njëjtin lloj armësh me barut kundër Songut. Në shekullin XIV, armët zjarri dhe topet gjithashtu mund të gjenden në Evropë, Indi dhe Lindjen e Mesme, gjatë periudhës së hershme të luftës me barut.
Matje me distance dhe navigimi mekanike
Qysh në dinastinë Han, kur shteti kishte nevojë të matte me saktësi distancat e udhëtimit në të gjithë imperin, kinezët mbështeteshin në një odometer mekanik. Odometri kinez ishte një kalesë me rrota, e cila punonte me mekanizmin e rrotullimit të rrotave të kalesës; njësitë specifike të distancës - li-të kinez - shënoheshin me anë të goditjes mekanike të një doreze apo një thike si sinjal dëgjues. Specifikat për odometerin e shekullit të 11 u shkruan nga Krye-kamberi Lu Daolong, i cili citohet gjerësisht në tekstin historik të Song Shi (i përgatitur deri në vitin 1345). Në periudhën e Songut, mjeteja odometer u kombinua edhe me një mjet kompleks tjetër mekanik të njohur si qarri i drejtuar nga jugu. Ky mjet, i krijuar fillimisht nga Ma Jun në shekullin e 3, përfshinte një makinë diferenciale që e bënte një figurë të vendosur në mjet të tregonte gjithmonë drejtimin jug, pavarësisht se si rrotat e makinës i ktheheshin. Koncepti i mekanizmit diferencial që u përdor në këtë mjet orientimi gjendet tani në makinat moderne të automjeteve për të aplikuar një sasi të barabartë të forcës në rrotat e një makinë edhe kur ato rrotullohen në shpejtësi të ndryshme.
Polimatët, shpikjet, dhe astronomi
Figurat e shumtë polimatë si politikanët Shen Kuo (1031–1095) dhe Su Song (1020–1101) përfaqësonin avancimet në të gjitha fushat e studimit, duke përfshirë bimësinë, zoologjinë, gjeologjinë, mineralogjinë, metalurgjinë, mekanikën, magnetizmin, meteorologjinë, orologjinë, astronominë, farmaceutikën, arkeologjinë, matematikën, hartografinë, optikën, kritikën e artit, hidraulikën dhe shumë fusha të tjera.
Shen Kuo ishte i pari që vuri re devijimin magnetik të veriut të vërtetë ndërsa eksperimentonte me një kompas. Shen teorizoi se klimat gjeografike shkonin gradualisht me kalimin e kohës. Ai krijoi një teori të formimit të tokës duke përfshirë koncepte të pranuara në gjeomorfologjinë moderne. Ai kryeu eksperimente optike me camera obscura vetëm disa dekada pasi Ibn al-Haytham ishte i pari që bëri këtë. Ai gjithashtu përmirësoi dizajnet e instrumenteve astronomike si tubi i gjerë astronomik i vëmendjes, i cili i lejonte Shen Kuotë të përcaktojë pozicionin e yjeve të Polarisë (e cila kishte ndryshuar gjatë shekujve të kohës). Avancimet në teknologjinë e armëve të ndihmuara nga baruta, duke përfshirë zhvillimin e flakëdritës së hershme, grenadës eksplozive, armëve zjarri, topit dhe minave të tokës, i mundësuan kinezëve të Songut të përballonin armiqtë e tyre deri në rrëzimin përfundimtar të Songut në fund të shekullit të. Manuskripti i Wujing Zongyao i vitit 1044 ishte libri i parë në histori që ofronte formula për barutin dhe përdorimin e tyre të specifikuar në lloje të ndryshme bombash. Ndërsa ishte i angazhuar në një luftë me Mongolët, në vitin 1259 zyrtari Li Zengbo shkroi në veprën e tij Kezhai Zagao, Xugaohou se qyteti i Qingzhou po prodhonte nga një deri në dy mijë bomba të forta me kopësht guri në muaj, duke dërguar në Xiangyang dhe Yingzhou rreth dhjetë deri në njëzet mijë bomba të tilla njëherazi. Së në fundi, Mongolët e invaduar përdorën ushtarët kinezë veriorë dhe përdorën të njëjtin lloj armësh me barut kundër Songut.
Në shekullin XIV, armët zjarri dhe topet gjithashtu mund të gjenden në Evropë, Indi dhe Lindjen e Mesme, gjatë periudhës së hershme të luftës me barut.
Qysh në dinastinë Han, kur shteti kishte nevojë të matte me saktësi distancat e udhëtimit në të gjithë imperin, kinezët mbështeteshin në një odometer mekanik. Odometri kinez ishte një kalesë me rrota, e cila punonte me mekanizmin e rrotullimit të rrotave të kalesës; njësitë specifike të distancës - li-të kinez - shënoheshin me anë të goditjes mekanike të një doreze apo një thike si sinjal dëgjues. Specifikat për odometerin e shekullit të 11 u shkruan nga Krye-kamberi Lu Daolong, i cili citohet gjerësisht në tekstin historik të Song Shi (i përgatitur deri në vitin 1345). Në periudhën e Songut, mjeteja odometer u kombinua edhe me një mjet kompleks tjetër mekanik të njohur si qarri i drejtuar nga jugu. Ky mjet, i krijuar fillimisht nga Ma Jun në shekullin e 3, përfshinte një makinë diferenciale që e bënte një figurë të vendosur në mjet të tregonte gjithmonë drejtimin jug, pavarësisht se si rrotat e makinës i ktheheshin. Koncepti i mekanizmit diferencial që u përdor në këtë mjet orientimi gjendet tani në makinat moderne të automjeteve për të aplikuar një sasi të barabartë të forcës në rrotat e një makinë edhe kur ato rrotullohen në shpejtësi të ndryshme.
Matematika dhe hartografia
Gjatë periudhës së Song-ut pati shumë përmirësime të rëndësishme në matematikën kineze. Libri i matematikanit Yang Hui në vitin 1261 solli ilustrimin më të hershëm kinez i trekëndëshit të Pascal-it, megjithëse ai ishte përshkruar më herët nga Jia Xian rreth vitit 1100. Yang Hui gjithashtu dha rregulla për konstruktimin e kombinimeve kombinatorike në katrorët magjikë, dha provë teorike për propozitën e katërtëdhjetë e Euclid për paralelogramet dhe ishte i pari që përdori koeficiente negativë të 'x' në ekuacionet kuadratike. Bashkëkohësi i tij, Qin Jiushao (rreth vitit 1202–1261), ishte i pari që prezantoi simbolin e zero në matematikën kineze; para kësaj, hapësirat e zbrazëta përdoren në vend të zerove në sistemin e vargjeve të numërimit. Ai është gjithashtu i njohur për punën me teoremën e pjesëve kineze, formalët e Heronit dhe të dhënat astronomike të përdorura për të përcaktuar dielli dimëror. Vepra kryesore e Qin ishte Traktati Matematikor në Njëzet e Nëntë Seksione të botuar në vitin 1247.