cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serra
Ideja e rritjes së bimëve në zonat e kontrolluara nga mjedisi ka ekzistuar që nga koha romake. Perandori romak Tiberius kishte dëshirë që të hante kastraveca për çdo ditë. Kopshtarët romakë përdornin metoda artificiale (të ngjashme me sistemin e serrës) me qëllim të kultivimit të perimeve në çdo stinë të vitit. Kastravecat mbilleshin në karroca me rrota, të cilat viheshin çdo ditë në diell, pastaj futeshin brenda për t'i mbajtur gjatë natës të ngrohtë. Kastravecat ishin të ruajtur nën korniza ose në shtëpitë e kastravecave me xham ose me një leckë të vajosur të njohur si specularia ose me çarçafë selenite (aka lapis specularis ), sipas përshkrimit nga Pliny Plaku. parapamje| Projekti Eden, në Cornwall, [[Anglia|Angli . ]] parapamje| Serrat Mbretërore në Laeken, Bruksel, [[Belgjika|Belgjikë. Një shembull i arkitekturës së serrës së shekullit XIX ]] parapamje| Serra xhami në rajonin Westland.
Ndërfushas (Rrëshen)
është një fshat në njësinë administrative Rrëshen në Rrethi i Mirditës të Shqipërisë.
Beaurières
Beaurières është një komunë në Francë. Beaurières bën pjesë në departamentin Drôme të rajonit Rhône-Alpes. Komuna ka një popullsi prej 85 banorë dhe sipërfaqe 24.58 km².
Haudrecy
Haudrecy është një komunë franceze, e cila ndodhet në departamentin Ardennes të rajonit Grand Est. Haudrecy ka një popullsi prej 285 banorë dhe sipërfaqe 3.36 km², me një dendësi prej 85 banor/km².
Ndërfan
është një fshat në njësinë administrative Rrëshen në Rrethi i Mirditës të Shqipërisë.
Albanoi
Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,Koha e ergi luges,
Berlaimont
Berlaimont është një komunë në Francë. Berlaimontbën pjesë në departamentin Nord të rajonit Nord-Pas-de-Calais. Komuna ka një popullsi prej 3193 banorë dhe sipërfaqe 13.1 km².
Qarku Guéret
Qarku Guéret është një qark në Francë, dhe është pjesë e departamentit Creuse.
Qarku Boulogne-Billancourt
Qarku Boulogne-Billancourt është një qark në Francë, dhe është pjesë e departamentit Hauts-de-Seine.
Bassoles-Aulers
Bassoles-Aulers është një komunë në Francë. Bassoles-Aulers bën pjesë në departamentin Aisne të rajonit Picardy. Komuna ka një popullsi prej 132 banorë dhe sipërfaqe 7.03 km².
Almassora
Almassora është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Plana Alta, të provincës Castellón, në Komunitetin e Valencias. Almassora ka 23891 banorë (2008), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 33 km2.
Almatret
Almatret është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Segrià, të provincës Lleida, në Komunitetin Katalonia. Almatret ka 443 banorë (2006), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 56.84 km2.
Tutimi
Tutimi i njohur edhe si Testimi (greqishtja e lashtë : Τέστιμος) së bashku me Verzin ishin dy udhëheqësi ushtarak të delmatëve të cilët u përballën me marshimin e Oktavianit në Delmati (34 p.e.s. - 33 p.e.s.).
Përmbledhje
Tutimi dhe Verzi nuk ishin mbretër, por me shumë mundësi ishin zyrtarë ushtarako-politikë të rangut më të lartë të strukturës ushtarako-politike dalmate. Është e qartë se Tutimi nuk është pasardhës i Verzit sipas së drejtës monarkiste por sipas së drejtës politike, dhe është e mundur që ai ishte zgjedhur më parë si zëvendës (gjë që ka të ngjarë) ose u zgjodh më pas udhëheqësi i strukturës ushtarako-politike. Shumë autorë kanë referuar rolit të Verzit dhe Tutimit në luftën me Oktavian në 34 pes. Kr. Ndonjëherë këto dy atribute për rolin e udhëheqësit të lidhjes Delmate për kohëzgjatjen e luftës, krahasimet reale me rolin e Batos në kryengritjen e madhe 6|6. - 9|9., duke spekuluar nëse këta udhëheqës ishin zakonisht kryetarët më të respektuar të zgjedhur për raste të jashtëzakonshme. Përmendja e zgjedhjes së Verzit si një udhëheqës ushtarak është marrë si provë indirekte se nuk kishte lider ose organ në krye të aleancës delmate; e cila do të mblidhej vetëm në rast të shpërthimit të luftës, kështu që një pikëpamje e tillë për zgjedhjen e lidershipit është logjike.
Pavao Ritter Vitezović, Andrija Kačić Miošić dhe Grgur Urlić-Ivanović në veprat e tyre Testimin e quajnë Tutim, dhe Vitezović dhe Kačić Miošić e quajnë gjithashtu Mbret të Dalmacisë.
Në veprën Kronika ose kujtimi i gjithë botës së britmave të vitit 1696, Pavao Ritter Vitezović regjistron të gjitha ngjarjet e rëndësishme nga fillimi i botës deri në vitin 1690. Ndër ngjarjet më të rëndësishme ai përmend pushtimin romak të Promonës :
3926: "Erdhi Cesar Augustus dhe u vendos në tryezën Posavacsko Szigecsica, të cilën e mori me dorë të fortë pas ditës së 20-të. Ai kaloi në Liburni, por në bregdetin kroat: ai mori Promin, me një gjakderdhje të madhe dalmate dhe mundi ushtrinë e Tutimës mbretit dalmat.
Pomarolo
Pomarolo është komunë në provincën Trento, ndodhet rreth 15 kilometra në jugperëndim të Trentos në Italinë veriore.
Fatmir Dehari
Fatmir Dehari (1974) është një politikan shqiptar nga radhët e BDI-së dhe ish-anëtar i Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare.
Biografia
Në vitin 2001, Dehari iu bashkua Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare (ONA), ku shërbeu si oficer ushtarak. Para fillimit të luftës në Maqedoni, Dehari dy herë ka qëndruar në Prizren - Kosovë, ku ka dëgjuar një ligjëratë dhe ka marrë pjesë në trajnimin e Trupave Mbrojtëse të Kosovës, të organizuar nga shërbimi sekret i UÇK-së, i cili në atë kohë ishte. nën udhëheqjen e Kadri Vejselit. Më tej, në dosje thuhet se pas kthimit në Maqedoni, tashmë i stërvitur, Dehari organizoi dy seminare për stërvitje në artet marciale dhe përdorimin e armëve të lehta në Shqipëri, në kampin pranë Durrësit. Më vonë, gjatë luftës në Maqedoni, me propozim të Gëzim Ostrenit, Dehari u zgjodh shef i sigurimit të shtabit kryesor të UÇK-së, me detyra të veçanta për sigurimin e Ali Ahmetit dhe Fazli Veliut. Për këtë, ai komandon një grup të përzgjedhur prej 15 - 20 personash, të trajnuar mirë në qitjen dhe trajtimin e armëve të lehta. Grupi përbëhet nga njerëz nga Kërçova, Dibra, Struga, të cilët Dehari i ka quajtur "udhëheqja e shërbimit informativ të UÇK-së" në disa raste. Kosova u përfshi në të ashtuquajturën Lëvizja për Kosovën e pavarur. Emri i tij, së bashku me Hasbi Likën, lidhet shpesh me masakrën në Vejce dhe sipas informacioneve të inteligjencës, ai ka marrë pjesë në krim.
Pas përfundimit të konfliktit ushtarak në vitin 2001, ai u emërua zëvendësdrejtor i UBK-së (2002–2004), dhe më pas zëvendësministër i Punëve të Brendshme (2004–2006). Dehari mbaroi shkollën e mesme në Elbasan, dhe u diplomua në Fakultetin e Edukimit Fizik në Universitetin e Prishtinës në vitin 1998. Pas diplomimit punoi si profesor në gjimnazin "Jevdet Doda" në Prishtinë, ndërsa në vitin 2001 u bë asistent në Universitetin e Tetovës.
Në vitin 2008 emërohet drejtor i NP Posta e Maqedonisë në Kërçovë. Në zgjedhjet lokale të vitit 2009, ai u bë kryetar i komunës së Oslomejt, e cila në vitin 2013 iu aneksua Komunës së Kërçovës. Në zgjedhjet lokale të vitit 2013 ai u bë kryetar i Komunës së Kërçovës, duke mposhtur kandidatin e përbashkët të VMRO-DPMNE-së dhe LSDM-së dhe ish-kryetar Blagoja Despotovski me një diferencë prej rreth dy mijë votash. Ai fitoi mandatin e dytë si kryetar i Komunës së Kërçovës në zgjedhjet lokale të vitit 2017, duke arritur fitore në raundin e parë zgjedhor.
Dehari flet maqedonisht, shqip dhe serbisht, dhe ka njohuri të pjesshme të gjuhës angleze dhe frënge. Ai është i martuar dhe baba i tre fëmijëve. Në vitin 2011 ka magjistruar në Departamentin e Çështjeve Sociale dhe Politikës në Universitetin e Tiranës, si dhe punon si profesor në Universitetin e Tetovës.
Tibór Dietrich
Tibór Dietrich (i lindur më 21 prill 1952 në Budapest-) ai është një ish politikan hungarez me përkatësi etnike gjermane.
biografike
Tibór Dietrich i martuar Ilona Dietrich në vitin 1982.
Tibór Dietrich flet hungarisht ose gjermanisht me politikanët.
Otis Dietrich i lindur më 4 dhjetor 1921 në Mynih dhe vdiq më 8 mars 1994 në Mynih ishte 72 vjeç.
Frida Dietrich i lindur më 21 shtator 1926 në Linz dhe vdiq më 21 maj 2012 në Mynih ishte 85 vjeç.
Tibór Dietrich me anëtarët e familjes do të emërohen:
Edgar Dietrich (vëlla)
Richard Büttner (vëlla)
Gunther Zweig (vjehrri)
Liesl Zweig (vjehrra)
Károly Horváth (kushëriri)
László Dohnányi (kushëriri)
Ildiko Bánffy (kushëriri)
Eniko Kádár (kushëriri)
Alumni
Alumni është një term që nënkupton një ish studentë të një shkolle, kolegji ose universiteti, veçanërisht ata që kanë diplomuar. Fjala është latine dhe do të thotë "ai që është ushqyer". Termi nuk është sinonim shprehjes i "diplomuar"; sepse dikush mund të jetë një student pa u diplomuar ( Burt Reynolds, student, por jo i diplomuar në Universitetin Shtetëror të Floridës, është një shembull). Termi ndonjëherë përdoret edhe për t'iu referuar një ish-punonjësi ose anëtari të një organizate, kontribuesi ose i burgosuri.
Etimologjia
Emri latin alumnus do të thotë "bir birësues" ose "nxënës". Rrjedh nga PIE *h₂el- (rrit, ushqej) dhe është një variant i foljes latine alere "të ushqesh". Term i veçantë, por nga e njëjta rrënjë, është mbiemri almus "ushqyes", që gjendet në frazën Alma Mater, një titull për universitetin e një personi.
Në latinisht, alumnus është një term ligjor (e drejta romake) për të përshkruar një fëmijë të vendosur në strehimore. Sipas John Boswell, fjala "nuk përcaktohet askund në lidhje me statusin, privilegjin ose detyrimin". Duke cituar hulumtimin e Henri Leclercq, Teresa Nani dhe Beryl Rawson, të cilët studiuan shumë mbishkrime rreth ish-studentëve, Boswell arriti në përfundimin se ai u referohej fëmijëve të ekspozuar që u çuan në një familje ku ata konsideroheshin si diku midis një trashëgimtari dhe një skllavi, duke marrë pjesë në mënyra të ndryshme të të dyja kategorive." Pavarësisht ngrohtësisë së ndjenjave midis prindit dhe fëmijës, "një student i diplomuar mund të trajtohet edhe si një fëmijë i dashur dhe si një shërbëtor i shtëpisë".
Përdorimi
Një alumni ose alumus është një ish-student dhe zakonisht e më shpesh i diplomuar në një institucion arsimor (shkollë, kolegj, universitet). Sipas Departamentit të Arsimit të Shteteve të Bashkuara, termi alumnae përdoret në lidhje ose me kolegjet e grave ose me një grup femrash studentësh. Termi alumni përdoret në lidhje me kolegjet e meshkujve, një grup studentësh meshkuj ose një grup të përzier studentësh:"Në përputhje me rregullat e gramatikës që rregullojnë përkuljen e emrave në gjuhët romane, shumësi mashkullor alumni përdoret saktë për grupet e përbëra nga të dy gjinitë: alumni i Universitetit Princeton."Termi ndonjëherë shkurtohet joformalisht në "alum" (shumsi opsional "alums").
Ribashkimet e të diplomuarve janë ngjarje të njohura në shumë institucione. Ato zakonisht organizohen nga shoqatat e të diplomuarve dhe shpesh janë raste sociale për mbledhjen e fondeve.
Në anglishten britanike, shpesh preferohen termat " Old Boys ", "Old Girls" ose "Seniors".
Ham-les-Moines
Ham-les-Moines është një komunë franceze, e cila ndodhet në departamentin Ardennes të rajonit Grand Est. Ham-les-Moines ka një popullsi prej 388 banorë dhe sipërfaqe 3.12 km², me një dendësi prej 124 banor/km².
Xhamia Jesenice
thumb|220px|right|Xhamia Jesenice me minare të vogël Xhamia Jesenice (Sllovenisht: Džamija Jesenice) është xhami i cili ndodhet në rrugën Viktor Kejžar nr.19 në Jesenice, Slloveni. Në vitin 2002, 18% të popullsisë janë regjistruar si muslimanë. Xhamia e tanishëm ishte blerë në vitin 1988, dhe bordi i saj qeverisës është themeluar në vitin 1989. Xhamia u rinovua në vitin 1992 dhe u shtu edhe me minare e cila është 80 cm e lartë.
Qarku Beauvais
Qarku Beauvais është një qark në Francë, dhe është pjesë e departamentit Oise.
Bujqësia në Shqipëri
parapamje|320x320px|[[Riviera shqiptare është e famshme për plantacionet e saj të ullirit dhe agrumeve.]] Bujqësia në Shqipëri punëson 47.8% të popullsisë dhe rreth 24.31% e tokës përdoret për qëllime bujqësore. Bujqësia kontribuon në 18.9% të PBB-së së vendit. Në vitin 1990, produktet bujqësore vendase përbëjnë 63% të shpenzimeve vendase dhe 25% për eksport. Si pjesë e para-procesit për pranim të Shqipërisë për në BE, fermerët janë duke u ndihmuar përmes fondeve IPA 2011 për të përmirësuar standardet e bujqësisë shqiptare.
Një nga vendet më të hershme të bujqësisë në Evropë, gjendet në Juglindje të Shqipërisë.
Prodhimi dhe eksporti
parapamje|Blegtoria: Delet në fshat shqiptar Produktet kryesore bujqësore në Shqipëri janë të duhani, fiqtë, ullinjtë, gruri, misri, patatja, perimet, frutat, panxhar sheqeri, rrush, mishi, mjalti, produktet e qumështit, dhe bimët e mjekësisë tradicionale dhe aromatike. Bujqësia përbën 18.9% të PBB-së dhe një pjesë të madhe të eksporteve. Megjithatë, është i kufizuar kryesisht në operacione të vogla familjare dhe bujqësi ekzistenciale për shkak të mungesës së pajisjeve moderne, të drejtat e paqarta të pronësisë, si dhe përhapjen e vogla, parcelave joefikase të tokës. Fragmentimi i tokës pas vitit 1990, pronësia e paqartë e tokës, mungesa e regjistrave shtetërore dhe kreditimit nga bankat, dhe TVSH-ja e lartë janë të gjitha pengesa për një industri moderne bujqësore. Ka gjithashtu një shqetësim që produktet bujqësore me origjinë nga Shqipëria janë duke u vulosur si "Produkt i Turqisë" për tregun ndërkombëtar.
Megjithatë, skena bujqësore po ndryshon gradualisht me futjen e kooperativave, investimeve të huaja, formalizimit të bujkut, dhe ndërtimin e qendrave të grumbullimit dhe shpërndarjes..
Pylltaria
parapamje|Kopsht pranë një kulle tradicionale në Veri të Shqipërisë Shqipëria ka tokë dhe një klimë të favorshme për një industri të gjerë të lëndëve të drurit. Shumë nga pyjet historike të Shqipërisë, u shkatërruan nga industria joefikase e drurit dhe për zgjerim të hapësirës së tokës bujqësore në vitet 90'. Sot, pyjet mbulojnë rreth një të tretën e sipërfaqes tokësore të e Shqipërisë dhe për shkak të një marrëveshje me Italinë dhe Bankën Botërore, ka një sasi të madhe të ripyllëzimit në zhvillim të sipër.
Peshkimi
Afërsia e Shqipërisë me Detin Jon dhe Detit Adriatik i japin industrisë së peshkimit të pazhvilluar një potencial të madh. Ekonomistët e Bankës Botërore dhe Komunitetit Evropian, raportojnë se industria e peshkimit të Shqipërisë ka një potencial të mirë për të gjeneruar fitime nga eksporti, sepse çmimet në tregjet fqinje greke dhe italiane janë shumë herë më të larta se ato në tregun shqiptar. Peshku në dispozicion jashtë kufijve të Shqipërisë janë krapi, troftë, sparidae, midhje, dhe krustaceve.
Bassoncourt
Bassoncourt është një komunë në Francë. Bassoncourt bën pjesë në departamentin Haute-Marne të rajonit Champagne-Ardenne. Komuna ka një popullsi prej 67 banorë dhe sipërfaqe 6.49 km².
Tarazh
është një fshat në njësinë administrative Rrëshen në Rrethi i Mirditës të Shqipërisë.
Alketi I (Mbreti i Epirit)
Në fron: 390/385 p.e.s - 370 p.e.s
Paraardhës: Tarripa
Pasardhës: Neoptolemi I, Aribba
Babai: Tarripa
Ibrahim Ibrahimi (1972)
Ibrahim Ibrahimi (Pashto: ابراهيم ابراهيمي‎), 1972, është një muzikant afgan, i cili u largua nga vendi i tij në Francë më 20 gusht 2021 për të shmangur masakrat e talebanëve. ;
Biografia
Lindur më 1972, në provincën Nangarhar, ai rrjedh nga një familje muzikantësh. Madje edhe dy nga djemtë e tij janë muzikantë. Ai u diplomua nga Shkolla e Muzikës Mia Sagib Qader dhe studjoi përkrah Sabz Ali Khan.
Alketi I (Mbreti i Epirit)
Mbreti Alket I (në greqishten antike: Ἀλκέτας, Alkétas; në shqip: Alketi I (i parë) shekulli IV para Krishtit - shekulli IV para Krishtit) ishte një mbret i Epirit nga 390/385 para Krishtit, deri në vitin 370 para Krishtit dhe ai ishte i biri i Tarripa.
Ibrahim Ibrahimi (1972)
Biografia
Ai luan kryesisht tablën dhe performon në grupet tradicionale dhe klasike, pop, jaz dhe rock. Para se të arratisej, ai mësoi të kompozojë në Institutin Kombëtar të Muzikës në Afganistan, gjithashtu punoi në radio televizionin Afgan (RTA).
Alketi I (Mbreti i Epirit)
Biografia
Ai u përjashtua nga mbretëria e tij për arsye të panjohura dhe u strehua te Dionisi I i Sirakuzës, nga i cili u rivendos në fron.
Ibrahim Ibrahimi (1972)
Biografia
Ai ka performuar në Iran, Indi, Azerbajxhan dhe Turqi. Pasi u largua nga Afganistani, ai performoi në Belgjikë (Shkolla e Artit Uccle) dhe Francë (Teatri Maria e Shenjtë e Bas në Grenoble).
Alketi I (Mbreti i Epirit)
Biografia
Pas ardhjes së tij në fron, ai u lidh me Athinën dhe Jasonin e Fere, Tagusin e Thesalisë. Në vitin 373 para Krishtit, shkoi në Athinë me Jason, për të mbrojtur gjeneralin Athinas Timoteun, i cili përmes ndikimit të tyre u shpall i pafajshëm
Qarku Lyon
Qarku Lyon është një qark në Francë, dhe është pjesë e departamentit Rhône.
Alketi I (Mbreti i Epirit)
Biografia
Pas vdekjes së tij, mbretëria u nda midis dy djemve të tij, Neoptolemus I dhe Aribba.
Almenar
Almenar është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Segrià, të provincës Lleida, në Komunitetin Katalonia. Almenar ka 3669 banorë (2009), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 66.59 km2.
Çmimi i pafajësisë
Çmimi i pafajësisë roman me autor Artan Mullaj. Shtëpia botuese "Mapo Editions". Viti i botimit 2016, faqet e librit 196.
Qarku Toulon
Qarku Toulon është një qark në Francë, dhe është pjesë e departamentit Var.
Jezull
është një fshat në njësinë administrative Rrëshen në Rrethi i Mirditës të Shqipërisë.
Primatët
Primatët janë gjitarë eutherian që përbëjnë rendin Primate. Primatët u shfaqën 85-55 milion vjet më parë së pari nga gjitarë të vegjël tokësorë, të cilët u përshtatën për të jetuar në pemët e pyjeve tropikale : shumë karakteristika primare paraqesin përshtatje për jetën në këtë mjedis sfidues, përfshirë trurin e madh,mprehtësi vizuale , vizion ngjyrash , brezin e ndryshuar të shpatullave dhe duar të holla. Primatët variojnë nga madhësi e lemurit-mi i Madam Berthe, i cili ka një masë prej 30 g , deri tek gorilla lindore , duke pasur një masë mbi 200 kg. Ekzistojnë 190-448 lloje të primatëve të gjallë, në varësi të cilës klasifikim që përdoret. Llojet e reja të primatëve vazhdojnë të zbulohen: mbi 25 lloje u përshkruan në dekadën e parë të viteve 2000, dhe njëmbëdhjetë që nga viti 2010.
Primatët kanë tru të mëdhenj (në krahasim me madhësinë e trupit) në krahasim me gjitarët e tjerë, si dhe një mprehtësinë vizuale në kurriz të ndjenjës së nuhatjes, e cila është sistemi shqisor mbizotërues në shumicën e gjitarëve. Këto karakteristika janë më të zhvilluara tek majmunët dhe majmunët e mëdhenj, dhe dukshëm më pak tek lorisët dhe lemurët. Disa primat janë trikromat, me tre kanale të pavarura për transmetimin e informacionit mbi ngjyrën. Përveç majmunëve të mëdhenj dhe njerëzve, primatët kanë bishta. Shumica e primatëve gjithashtu kanë gishtërinj të kundërshtueshëm. Shumë lloje janë me dimensione seksuale ; ndryshimet mund të përfshijnë masën e muskujve, shpërndarjen e yndyrës , gjerësia e legenit, madhësia e dhëmbët të qenit, shpërndarja e flokëve dhe ngjyrosja. Primatët kanë shkallë më të ngadaltë zhvillimi sesa gjitarët e tjerë me madhësi të ngjashme, arrijnë pjekurinë më vonë dhe kanë jetëgjatësi më të gjatë. Në varësi të llojeve, të rriturit mund të jetojnë në vetmi, në çifte të çiftëzuara ose në grupe deri në qindra anëtarë. Disa primatë, përfshirë gorillat, njerëzit dhe babiunët, janë kryesisht tokësorë sesa arbeol , por të gjitha llojet kanë përshtatje për ngjitjen e pemëve. Teknikat e lëvizjes arbeole të përdorura përfshijnë kërcimin nga pema në pemë dhe lëkundjet midis degëve të pemëve ; teknikat e lëvizjes tokësor përfshijnë ecjen në dy gjymtyrë ( bipedalizëm) dhe ecje e modifikuar në katër gjymtyrë.
Primatët janë ndër më shoqërorët e kafshëve, duke formuar çifte ose grupe familjare. Primatët jo-njerëzorë kanë të paktën katër lloje të sistemeve sociale, shumë të përcaktuara nga sasia e lëvizjes nga femrat adoleshente midis grupeve. Shumica e llojeve primate mbeten të paktën pjesërisht arbeol: përjashtime janë njerëzit, disa majmunë të tjerë të mëdhenj dhe babiunët, të cilët lanë pemët për tokë dhe tani banojnë në çdo kontinent.
Ndërveprimet e ngushta midis njerëzve dhe primatëve jo njerëzorë (NHP) mund të krijojnë mundësi për transmetimin e sëmundjeve zoonotike, veçanërisht sëmundjet e viruseve, duke përfshirë herpesin , fruthin , ebola , tërbimin dhe hepatitin. Mijëra primat jo njerëzorë përdoren në hulumtime në të gjithë botën për shkak të ngjashmërisë së tyre psikologjike dhe fiziologjike me njerëzit. Rreth 60% e primatve janë të kërcënuar me zhdukje. Kërcënimet e zakonshme përfshijnë shpyllëzimin, copëzimin e pyjeve , vrasjen e majmunëve, dhe gjuetia primare për përdorim në ilaçe, si kafshë shtëpiake dhe ushqim. Shpyllzimi i pyjeve tropikale në shkallë të gjerë për bujqësinë kërcënon më shumë primatë.
Historia e termologjis
Emri në gjuhën angleze "primat" rrjedh nga fjala frënge Primat, e ardhur nga fjala latine, Primus ( "Kryesues"). Emri u dha nga Karl Lineus sepse ai mendonte se ky ishte rendi "më i lartë" i kafshëve. Marrëdhëniet midis grupeve të ndryshme të primatëve nuk u kuptuan qartë deri relativisht vonë, kështu që termat e përdorur zakonisht janë disi të hutuar. Për shembull, " majmunët e mëdhejn " është përdorur ose si një alternative për "majmunët" ose për çdo primat të egër, relativisht të ngjashëm me njerëzit.
Sir Wilfrid Le Gros Clark ishte një nga primatologët që zhvilloi idenë e tendencave në evolucionin i primatëve dhe metodologjinë e rregullimit të anëtarëve të gjallë të një rendi në një "seri ngjitëse" që çon tek njerëzit. Emrat e përdorur zakonisht për grupet e primatëve si " prosimianët ", " majmunët ", " gibonët " dhe " majmunët e mëdhenj " pasqyrojnë këtë metodologji. Sipas të kuptuarit tonë të tanishëm të historisë evolutive e primatëve, disa prej këtyre grupeve janë parafiletik : një grup parafiletik është një i cili nuk nuk përfshin të gjithë pasardhësit e paraardhësin e përbashkët të grupit.
Në kontrast me metodologjinë e Clark, klasifikimet moderne zakonisht identifikojnë (ose emrin) vetëm ato grupime që janë monofetike ; domethënë, një grup i tillë i emëruar përfshin të gjithë pasardhësit e paraardhësit të përbashkët të grupit.
Të gjitha grupet me emra shkencorë janë monofletikë (d.m.th., ato janë kadastra ), dhe sekuenca e klasifikimit shkencor pasqyron historinë evolucionare të linjave të lidhura. Grupet që emërtohen tradicionalisht tregohen në të djathtë; ata formojnë një "seri ngjitëse", dhe disa grupe janë parafytletike:
Që nga viti 2005, nuk ka konsensus nëse do të pranojmë emra tradicionalë (domethënë të zakonshëm), por parafiletë, apo të përdorim vetëm emra monofletikë; ose të përdorin emrat e zakonshëm 'të rinj' ose përshtatjet e të vjetrave. Të dy qasjet konkurruese mund të gjenden në burime biologjike, shpesh në të njëjtën punë, dhe nganjëherë nga i njëjti autor. Kështu, Benton i përkufizon "majmunët e mëdhenj" për të përfshirë edhe njerëzit.
Klasifikimi i primatëve të gjallë
parapamje|Vizatim i 1927 i orangutangëve,shimpazetë dhe gibonët. djathtas|parapamje|[[Homo sapiens]] parapamje|[[Languri i Nilgirit (Trachypithecus johnii), një majmun i Botës së Vjetër]] Një listë e familjeve të primatëve të gjallë është dhënë më poshtë, së bashku me një klasifikim të mundshëm në radhët midis rendit dhe familjes. Përdoren edhe klasifikime të tjera. Për shembull, një klasifikim alternative i Strepsirrhinivë të gjallë i ndan ato në dy infrarende, Lemuriformët dhe Lorisiformët.
Rendi i Primatëve u krijua nga Karl Lineusit në 1758, në botimin e dhjetë të librit të tij Systema Naturae, Në botimin e parë të të njëjtit libër (1735), ai kishte përdorur emrin Antropomorfa për Homo , Simia dhe Bradypus. Më 1839, Henri Marie Ducrotay de Blainville, pas Lineus dhe imituar nomenklatura e tij, e themeluar rendin Sekundatët (përfshirë nënrendi Kiroptera, Insektivora dhe Karnivora ), Tertiatët (ose Glirë ) dhe Quaternatët (përfshirë Gravigrada , Pachydermata dhe Ruminantia ), , por këto taksa të reja nuk u pranuan.
Para Anderson dhe Jones futi klasifikimin e Strepsirrhini dhe Haplorhini në vitin 1984, (i ndjekur nga McKenna and Bell 1997 punës Klasifikimin e gjitarëve: Mbi nivelin e specieve ), primatët u ndanë në dy superfamilje: Prosimii dhe Anthropoidea. Prosimii përfshinte të gjithë prosimianët : Strepsirrhini plus tarsierët. Antropoidea përmbante të gjithë simianët.
Filogjenia dhe gjenetika
Rendi i Primatëve është pjesë e kladës Euarchontoglires, e cila është e vendosur brenda kadastrës Eutheria të klasës së gjitarëve. Hulumtimet e fundit molekulare gjenetike tek primatët, kolugot, dhe hundëgjatët e pemëve ka treguar se dy lloje të kolugove janë të lidhura më ngushtë me primatët se hundëgjatët e pemëve, edhe pse hundëgjatët e pemëve në një kohë konsideroheshin si primatë. Këto tre rende përbëjnë kladë Euarchonta. Kombinimi i kësaj klade me kladën Glires (e përbërë nga Rodentia dhe Lagomorfa)) formon kladën Euarchontoglires. Në mënyra të ndryshme, të dy Euarchonta dhe Euarchontoglires renditen si superend. Disa shkencëtarë e konsiderojnë Dermoptera si një nënndarje të Primatëve dhe përdorin nënndarjen Euprimates për primatët "e vërtetë".
Evolucioni
Prejardhja parësore mendohet të kthehet të paktën afër kufirit Kretace -Paleogjen ose rreth 63-74 milion vjetë më parë,    edhe pse primatët më të vjetër të njohura nga procesi fosil daton në Paleocenin e Vonë të Afrikës, c.57 milion vjet më parë ( Altiatlasius ) ose tranzicionit Paleocene-Eocene në kontinentet veriore, c. 55 milion vjetë më parë ( Cantius, Donrussellia , Altanius , Plesiadapis dhe Teilhardina ). Studime të tjera, përfshirë studimet e orës molekulare, kanë vlerësuar se origjina e degës primate ka qenë në mesin e periudhës së Kretacit, rreth 85 milion vjet më parë.
Nga llogaritja moderne kladistike, rendi i primatëve është monofletik. Nënrendi Strepsirrhini në përgjithësi mendohet të jetë shkëputen nga vija primitive e primatëve rreth 63 milion vjetë më pare, edhe pse datat më parë janë mbështetur gjithashtu. Shtatë familje strepsirrhine janë të përbërë nga pesë familje lemurësh  familje dhe dy familjet e mbetura që përfshijnë lorisidët dhe galagot. Skemat e vjetra të klasifikimit përfshin Lepilemuridae në Lemuridae dhe Galagidae në Lorisidae, duke dhënë një shpërndarje me katër familjare në vend të pesë-dy siç paraqitet këtu. Gjatë Eocenit, shumica e kontinenteve veriore u dominuan nga dy grupe, adapiformët dhe omomyidët. Të parët konsiderohen anëtarë të Strepsirrhini, por nuk kishin një lukth dhëmbësh si lemurët moderne; analiza e fundit ka treguar që Darwinius masillae përshtatet në këtë grupim. Kjo e fundit ishte e lidhur ngushtë me tarsierët, majmunët dhe majmunët e mëdhenj. Se si lidhen këto dy grupe me primatët ekzistues është e paqartë. Omomyidët u zhdukën rreth 30 milion vjetë më parë, ndërsa adaptorët mbijetuan deri rreth rreth 10 milion vjetë më parë.
Sipas studimeve gjenetike, lemurët e Madagaskarit u larguan nga lorisoidët afërsisht 75 milion vjetë më parë. Këto studime, si dhe provat kromozomale dhe molekulare, gjithashtu tregojnë se lemurët janë më të lidhur me njëri-tjetrin sesa me primatët e tjerë strepsirinës. Sidoqoftë, Madagaskari u nda nga Afrika 160 milion vjetë më parë dhe nga India 90 milion vjetë më parë. Për të dhënë llogari për këto fakte, një popullsi themeluese lemurësh prej disa individësh mendohet të ketë arritur në Madagaskar nga Afrika përmes një ngjarjeje të vetme lëvizje midis 50 dhe 80 milion vjetë më parë. Janë sugjeruar mundësi të tjera kolonizimi, të tilla si kolonizime të shumta nga Afrika dhe India, por asnjë nuk mbështetet nga provat gjenetike dhe molekulare. djathtas|parapamje|[[Lemuri i murrmë i zakonshëm]] Deri kohët e fundit, aji-aji ka qenë i vështirë të vendosej brenda Strepsirrhini. Teoritë ishin propozuar që familja e tij, Daubentoniidae, ishte ose një primat lemuriform (domethënë paraardhësit e tuj u ndanë nga linja e lemurit kohët e fundit sesa lemurët dhe lorisët e tjerë) ose një grup motër i të gjithë strepsirrhinëve të tjerë. Në vitin 2008, u konfirmua se familja aji-aji ishte e lidhur më ngushtë me lemurët e tjera malagaziane, me gjasë që kanë zbritur nga e njëjta popullsi stërgjyshore që kolonizoi ishullin.
Nënrendi Haplorhini, primatët me hundë të thjeshtë, është e përbërë nga dy kadra motra. Tarsierët prosimianë në familjen Tarsidae, përfaqësojnë ndarjen më bazale, me origjinë rreth 58 milion vjetë më parë. Skeleti i njohur më i hershëm i haflorinësve, ai i 55 u gjetë një fosil i ngjashëm më tasierët i cili quhej Archicebus, u gjet në Kinën qendrore, duke mbështetur një origjinë tashmë të dyshuar aziatike për këtë grup. Infrarendi Simiiformes u shfaq rreth 40 milion vjetë më parë, mundësisht në Azi; nëse po,pas tharies së detit Tethis ata u shpërndanë nga Azia në Afrikë menjëherë pas kësaj. Ekzistojnë dy kadra simianë, të dy parvorder : Catarrhini, i cili u zhvillua në Afrikë, i përbërë nga majmunë e Botës së Vjetër , njerëz dhe majmunët e mëdhenj , dhe Platyrrhini, i cili u zhvillua në Amerikën Jugore, i përbërë nga majmunët e Botës së Re. Një kadë e tretë, e cila përfshinte eozimiidët, u zhvillua në Azi, por u zhduk miliona vjet më parë.
Si në rastin e lemurëve, origjina e majmunëve të Bota e Re është e paqartë. Studimet molekulare të sekuencave bërthamore të konkatizuara kanë dhënë një datë të vlerësuar gjerësisht të ndryshme të divergjencës midis platyrinave dhe katarines, duke filluar nga 33 deri në 70 milion vjetë më parë, ndërsa studimet e bazuara në sekuencat mitokondriale prodhojnë një gamë më të ngushtë nga 35 deri në 43 milion vjetë më parë. Primatët anthropoid ndoshta përshkuan Oqeanin Atlantik nga Afrika në Amerikën Jugore gjatë Eocenit duke u ndalur në ishull, duke u ndihmuar nga kreshtat e Oqeanit Atlantik dhe një nivel i ulur i detit. Përndryshe, një ngjarje e vetme e përplasje mund të shpjegojë këtë kolonizim transoqeanik. Për shkak të ngritjes kontinentale, Oqeani Atlantik nuk ishte gati aq i gjerë në atë kohë sa është sot. Hulumtimet sugjerojnë që një primat i vogël prej 1 kg mund të kishte mbijetuar 13 ditë në një trung të bimësisë. Duke pasur parasysh shpejtësinë e vlerësuar aktuale dhe të erës, kjo do të ofronte kohë të mjaftueshme për të bërë udhëtimin midis kontinenteve. parapamje|[[Tamarini perandor]] Majmunë e mëdhenj dhe majmunët u përhapën nga Afrika në Evropë dhe Azi duke filluar në Miocen. Shumë shpejt pas kësaj, losirët dhe tarsierët bënë të njëjtin udhëtim. Fosilet e para të homininëve u zbuluan në Afrikën veriore dhe datojnë 5-8 milion vjetë më parë. Majmunët e Botës së Vjetër u zhdukën nga Evropa rreth 1.8 milion vjetë më parë. Studimet molekulare dhe fosile në përgjithësi tregojnë se njerëzit modern kanë origjinën në Afrikë 100,000-200,000 vjet më parë.
Megjithëse primatët janë studiuar mirë në krahasim me grupet e tjera të kafshëve, disa lloje të reja janë zbuluar kohët e fundit, dhe testet gjenetike kanë zbuluar lloje të panjohura më parë në popullatat e njohura. Primate Taxonomy renditi rreth 350 lloje të primatëve në 2001; autori, Colin Groves, e rriti atë numër në 376 për kontributin e tij në edicionin e tretë të Llojet e Gjitarëve të Botës (MSW3). Në 2003 u njohën rreth 424 lloje primatësh, ose 658 përfshirë dhe nënllojet.
Hibridët
Hibridët e primatëve zakonisht lindin në robëri, por ka pasur edhe shembuj në natyrë. Hibridizimi ndodh kur rrezet e dy llojeve mbivendosen për të formuar zona hibride ; hibridët mund të krijohen nga njerëzit kur kafshët vendosen në kopshte zoologjike ose për shkak të presioneve mjedisore siç janë grabitqarët. Hibridizimet ndërgjenerike, hibridët e gjinive të ndryshme, janë gjetur gjithashtu në natyrë. Megjithëse ato i përkasin gjinive që kanë qenë të dallueshme për disa milion vjet, ndërhyrja akoma ndodh ndërmjet geladëve dhe babiunët e hamadritit.
Kafka
parapamje|Kafkat e primatëve Kafka e primatëve është e madhe, e cila është veçanërisht e spikatur në anthropoidët. Kraniumi mbron trurin e madh, një karakteristikë dalluese e këtij grupi. Vëllimi endokranial (vëllimi brenda kafkës) është tre herë më i madh tek njerëzit sesa tek primati më i madh jonjerëzor, duke reflektuar një madhësi më të madhe të trurit. Vëllimi mesatar i endokranit është 1,201 centimetra kub tek njerëzit, 469 cm3 tek gorillat, 400 cm3 tek shimpanzetë dhe 397 cm3 tek orangutanët. Trendi kryesor evolucionar i primatëve ka qenë përpunimi i trurit, në veçanti i neokorteksit (një pjesë e korteksit cerebral ), i cili përfshihet me perceptimin shqisor, gjenerimin e komandave motorike , arsyetimin hapësinor, mendimin e vetëdijshëm dhe, tek njerëzit, gjuha. Ndërsa gjitarët e tjerë mbështeten shumë në shqisën e tyre të nuhatjes, jeta arboreale e primatëve ka çuar në një sistem ndjesor prekës , mbizotërues të shikimit , një zvogëlim të rajonit të nuhatjes së trurit dhe sjelljes shoqërore gjithnjë e më komplekse.
Primatët kanë sy përpara, në pjesën e përparme të kafkës; shikimi binokular lejon perceptimin e saktë në distancë, të dobishëm për paraardhësit të të gjithë majmunëve të mëdhenj. Një kreshtë kockore mbi bazat e syve forcon kockat më të dobëta në fytyrë, të cilat janë vënë nën tendosje gjatë përtypjes. Strepsirrhinët kanë një shirit postorbital, një kockë rreth prizës së syrit, për të mbrojtur sytë; në të kundërt, primatët më të lartë, haplorhinë , kanë evoluar baza të mbyllura plotësisht. djathtas|parapamje|Vizatim i gjymtyrëve Primatët tregojnë një prirje evolucionare drejt një feçke të ulur. Teknikisht, majmunët e Botës së Vjetër dallohen nga majmunët e Botës së Re nga struktura e hundës dhe nga majmunët e mëdhenj nga rregullimi i dhëmbëve të tyre. Tek majmunët e Botës së Re, hundët janë me anash; tek majmunët e Botës së Vjetër, ata janë poshtë. Modeli dentar tek primatët ndryshon në mënyrë të konsiderueshme; megjithëse disa kanë humbur pjesën më të madhe të incizuesve të tyre, të gjithë mbajnë të paktën një incizues më të ulët. Majmunët e Botës së Vjetër kanë tetë premolarë, krahasuar me 12 tek majmunët e Botës së Re. Llojet e Botës së Vjetër ndahen me majmunët e vegjël dhe majmunët e mëdhejn në varësi të numrit të cuspëve në molarët e tyre : majmunët e vegjël kanë katër, majmunët e mëdhenj kanë pesë - megjithëse njerëzit mund të kenë katër ose pesë. Prosimianët dallohen nga buzët e sipërme të tyre të palëvizshme, maja e lagësht e hundëve të tyre dhe dhëmbët e poshtëm të përparuar.
Trupi
Kocka primare e jakës është një element i spikatur i brezit pektoral ; kjo lejon lëvizshmëri të gjerë të nyjeve të shpatullave. Në krahasim me majmunët e Botës së Vjetër,majmunët e mëdhenj kanë nyje dhe krahë më të lëvizshme për shkak të pozitës dorsale të shpatullave  - duke rezultuar në humbje e bishtit në disa lloje. Bishti kapës,i cili përdoret pë kpje në pemë janë gjetur tek atelidët, duke përfshirë majmunët ulëritës , majmunët merimang , majmunët merimangë leshator , majmunët leshator ; dhe tek kapuçinat. Primatët meshkuj kanë një penis të varur dhe testes skrotale.
Dimorfizmi gjinor
Analizat krahasuese kanë gjeneruar një kuptim më të plotë të marrëdhënieve midis seleksionimit seksual, seleksionimit natyror dhe sistemeve të çiftëzimit tek primatët. Studimet kanë treguar që dimorfizmi është produkt i ndryshimeve në tiparet mashkullore dhe femërore. Shkallëzimi ontogjenetik, ku ndodh zgjatja relative e një trajektore të rritjes së zakonshme, mund të japë një pasqyrë të marrëdhënies midis dimorfizmit gjinor dhe modeleve të rritjes. Disa dëshmi nga të dhënat fosile sugjerojnë se ka pasur një evolucion konvergjent të dimorfizmit, dhe disa hominidë të zhdukur ndoshta kishin një dimorfizëm më të madh se çdo primat i gjallë.
Lëvizja
parapamje|Sifka e diademuar,një lemur që jeton në pemë Llojet e primatëve lëvizin në mënyra të ndryshmi si hedhia nëpër degë, në mënyrë bipedale , duke kërcyer , në mënyrën arboreale ,ecien me dy këmbë në tokë , ngjitje ose me një kombinim të këtyre metodave. Disa prosimianë janë kryesisht kafshë që hidhen dhe kërceinë. Këto përfshijnë shumë galag, të gjitha indriidët ( d.m.th. , sifakat , avahit dhe indrit ), lemurët sportiv dhe të gjithë tarsierëts. Prozimianë të tjerë janë katërkëmbësha arbërore dhe ngjitës. Disa janë gjithashtu katërkëmbësha tokësore, ndërsa disa janë lëkundëse. Shumica e majmunëve janë katërkëmësh arbërore dhe tokësore dhe ngjitës. Gibonët, murikët dhe majmunët merimangë janë hedhës nëpër pemë, me gibonët ndonjëherë duke e bërë këtë në mënyrë të jashtëzakonshme akrobatike. Majmunët leshator gjithashtu lëvizin duke u hedhur nëpër pemë herë pas here. Orangutangët përdorin një formë të ngjashme lëvizjeje të quajtur ngjitje katërkëmbëshe, në të cilën ata përdorin krahët dhe këmbët e tyre për të lëvizur me trupat e tyre të rëndë nëpër pemë. Shimpanzetë dhe gorillat ecin, dhe mund të lëvizin bipedialisht për distanca të shkurtra. Edhe pse lloje të shumta, të tilla si australopithecinësh dhe hominidësh të hershme, kanë shfaqur lokomotivë plotësisht bipedale, njerëzit janë lloji i vetëm ekzistuese me këtë tipar.
Shikueshmëria
Evolucioni i shikueshmëris me ngjyra tek primat është unik në mesin e gjitarëve eutherian. Ndërsa paraardhësit e largët vertebrorë të primatëve zotëronin tre vizion me ngjyra (trichromaticism), paraardhësit e natës, me gjak të ngrohtë , gjitarë humbën një nga tre kone në retinë gjatë epokës së Mesozoikut. Peshqit, zvarranikët dhe zogjtë janë pra trikromatik ose tetrakromatik, ndërsa të gjithë gjitarët, me përjashtim të disa primatëve dhe marsupialëve , janë dikromatë ose monokromat (krejtësisht të verbër me ngjyra). Primatët e natës, siç janë majmunët e natës dhe galogët, shpesh janë monokromatike. Catarrhinët janë në mënyrë rutinore trikromatik për shkak të një dyfishimi të një gjeni të paardhësve të tyre, 30 deri në 40 milion vjet më parë. Platyrrhinët, nga ana tjetër, janë trikromatike vetëm në disa raste. Në mënyrë të veçantë, femrat individuale duhet të jenë heterozigous për dy alleles e gjenit opsin (të kuqe dhe të gjelbër) e cila gjendet në të njëjtin vend gjeometrik të kromozomit X. Meshkujt, pra, mund të jenë vetëm dikromatikë, ndërsa femrat mund të jenë ose dikromatike ose trikromatike. Vizioni i ngjyrave tek strepsirrhinët nuk është aq i kuptuar; megjithatë, hulumtimi tregon një gamë të vizionit të ngjyrave të ngjashme me atë që gjendet tek platirhinët.
Ashtu si catarrhinët, majmunët e egër (një familje me platirhinët) tregojnë trikromatizëm rutinë që është gjurmuar në një gjen dublikim të fundit evolucionarisht. Majmunët ulëritës janë një nga majmunët më të specializuara të majmunëve të Botës së Re të specializuar për ngrënien e gjetheve; frutat nuk janë një pjesë e madhe e dietave të tyre, dhe lloji i gjetheve që ata preferojnë të konsumojnë (të rinj, ushqyes dhe tretës) janë të zbulueshme vetëm nga një sinjal i kuq-jeshil. Puna në terren duke eksploruar preferencat dietike të majmunëve të egër sugjeron që trikromatikizmi rutinë u zgjodh nga mjedisi.
Sistemi social
Richard Wrangham deklaroi se sistemet sociale të primatëve klasifikohen më mirë nga sasia e lëvizjes nga femrat që ndodhen midis grupeve. Ai propozoi katër kategori:
djathtas|parapamje|Grup social i lemurëve bishtunazë
Transferimi i femrave ose meshkujve nga grupi i tyre i lindjes ka të ngjarë një adaptim për të shmangur riprodhimin mbrenda familjes. Një analizë e regjistrave të mbarështimit të kolonive t primatve të robëruara që përfaqësojnë lloje të ndryshme tregon që vdekshmëria e foshnjave të të rinjve të të njëjtit fis është përgjithësisht më e lartë se ajo e të rinjve jo-fisnorë. djathtas|parapamje|Shimpazetë janë [[Hominidae|homonid.]] Primatologu Jane Goodall, i cili studionte në Parkun Kombëtar Gombe Stream , vuri në dukje shoqëritë e fizionit tek shimpanzetë. Ekziston ndarje kur grupi kryesor ndahet deri në foragjere gjatë ditës, atëherë bashkimi kur grupi kthehet natën për të fjetur si grup. Kjo strukturë shoqërore mund të vërehet edhe tek babunët hamadrias, majmunët merimangë dhe bonobot. Gelada ka një strukturë të ngjashme shoqërore, në të cilën shumë grupe të vogla vijnë së bashku për të formuar kopetë e përkohshme deri në 600 majmunët. Njerëzit gjithashtu formojnë shoqëri fision-fuzion. Në shoqëritë gjahtar-grumbullues, promatët formojnë grupe të cilat përbëhen nga disa individë që mund të ndahen për të marrë burime të ndryshme.
Këto sisteme sociale preken nga tre faktorë kryesorë ekologjikë: shpërndarja e burimeve, madhësia e grupit dhe grabitqarët. Brenda një grupi shoqëror ekziston një ekuilibër midis bashkëpunimit dhe konkurrencës. Sjelljet bashkëpunuese në shumë lloje të primatëve përfshijnë grumbullimin shoqëror (heqjen e parazitëve të lëkurës dhe pastrimin e plagëve), ndarjen e ushqimit dhe mbrojtjen kolektive kundër grabitqarëve ose të një territori. Sjelljet agresive shpesh sinjalizojnë konkurrencën për ushqim, vendet e gjumit apo bashkëshortët. Agresioni përdoret gjithashtu në krijimin e hierarkive të mbizotërimit.
Shoqëritë ndërspecifike
Majmuni bishtëhollë bashkëpunonë me disa lloje, duke përfshirë kolobusin e kuq perëndimore, majmunin blu, majmun mona i ujkut , guereza i manteluar , mangabei kreshtëzi dhe majmuni i kënetës i Allen. Disa nga këto lloje gjuhen nga shimpanzeja e zakonshme.
Në Amerikën Jugore, majmunët ketër shoqërohen me majmunët kapuçin. Kjo mund të ketë më shumë lidhje me përfitimet e foragjereve për majmunët ketër sesa përfitimet kundër grapitqarëve.
Komunikimi
Lemurët, lorisët , tarsierët , dhe majmunët e Botës së Re, mbështeten në sinjalet e nuhatjes për shumë aspekte të sjelljes sociale dhe riprodhuese. Gjëndrat e specializuara përdoren për të shënuar territoret me feromone, të cilat zbulohen nga organi vomeronasal ; ky proces formon një pjesë të madhe të sjelljes së komunikimit të këtyre primatëve. Tek majmunët e mëdhenj dhe majmunët e Botës së Vjetër kjo aftësi është kryesisht vestigiale, pasi ka regresuar ndërsa sytë trikromatik kanë evoluar për tu bërë organi kryesor shqisor. Primatët përdorin gjithashtu vokalizma, gjeste dhe shprehje të fytyrës për të përcjellë gjendjen psikologjike. Muskujt e fytyrës janë shumë të zhvilluar tek primatët, veçanërisht tek majmunët e vegjël dhe majmunët e mëdhenj, duke lejuar një komunikim kompleks të fytyrës. Si njerëzit, shimpanzetë mund të dallojnë fytyrat e individëve të njohur dhe të panjohur. Gjestet e duarve dhe krahëve janë gjithashtu forma të rëndësishme të komunikimit për majmunët e shkëlqyeshëm dhe një gjest i vetëm mund të ketë funksione të shumta.
Harku kohor për evolucionin e gjuhës njerëzore dhe / ose parakushtet e tij anatomike shtrihet, të paktën në parim, nga divergjenca filogjenetike e Homo (2.3 në 2.4 milion vjet më parë) nga Pan (5 deri në 6 milion vjet më parë) deri në shfaqjen e sjellies moderne rreth 50,000-150,000 vjet më parë. Pak polemikë se Australopithecus ndoshta i mungonte komunikimi vokal dukshëm më i sofistikuar se ai i majmunëve të mëdhenj në përgjithësi.
Historia e jetës
parapamje|Makaku gaforrengrënës me fëmijën e saj Primatët kanë shkallë më të ngadaltë të zhvillimit se sa gjitarët e tjerë. Të gjithë foshnjet primate ushqehen me gji nga nënat e tyre (me përjashtim të disa kulturave njerëzore dhe primatëve të ndryshëm të rritur në kopshtin zoologjik) dhe mbështeten në to për mësim dhe transport. Në disa lloje, foshnjat mbrohen dhe transportohen nga meshkujt në grup, veçanërisht meshkujt që mund të jenë baballarët e tyre. Të afërmit e tjerë të foshnjës, të tilla si motrat dhe hallat, mund të marrin pjesë në kujdesin e saj. Shumica e nënave primate e pushojnë ovulimin ndërsa ushqejnë fëmijën me gji; sapo foshnja është ndarë nga nëna,kjo e fundit mund të riprodhohet përsëri. Kjo shpesh çon në një konflikt me foshnjat që përpiqen të vazhdojnë ushqyerjen me gji.
Infantididi është i zakonshëm tek llojet poligjen, siç janë anguri gri dhe gorilla. Meshkujt e rritur mund të vrasin pasardhës të varur që nuk janë të tyre, kështu që femra kthehet në estrus dhe kështu ata mund të lindin pasardhësit e tyre. Monogamia sociale në disa lloje mund të ketë evoluar për të luftuar këtë sjellje. Prospektiviteti gjithashtu mund të zvogëlojë rrezikun e infantilidës pasi atësia bëhet e pasigurt.
Primatët kanë një periudhë më të gjatë për të mitur midis fëmirisë dhe pjekurisë seksuale sesa gjitarët e tjerë me madhësi të ngjashme. Disa primat si galagot dhe majmunët e Botës së Re përdorin vrimat e pemëve për fole, dhe lidhin të miturit në arna me gjethe ndërsa ushqehen. Primatët e tjerë ndjekin një strategji të "hipjes", dmth bartja e individëve në trup ndërsa ushqehen. Të rriturit mund të ndërtojnë ose përdorin sitet e foleve, të shoqëruara nganjëherë nga të mitur, me qëllim të pushimit, një sjellje që është zhvilluar tek majmunët e mëdhenj. Gjatë periudhës së fëmiris, primatët janë më të ndjeshëm se të rriturit ndaj grabitqarëve dhe urisë; ata fitojnë përvojë në ushqyerjen dhe shmangien e grabitqarëve gjatë kësaj kohe. Ata mësojnë aftësi sociale dhe luftarake, shpesh përmes lojërave. Primatët, veçanërisht femrat, kanë jetëgjatësi më të gjatë se gjitarët e tjerë me madhësi të ngjashme, kjo mund të jetë pjesërisht për shkak të metabolizmave të tyre më të ngadaltë. Në fund të jetës, primatët femra të catarrhniës duket se i nënshtrohen një ndërprerje të funksionit riprodhues të njohur si menopauzë ; grupet e tjera janë më pak të studiuar.
Dieta dhe ushqyerja
parapamje|Kolobi bardh dhe zi djathtas|parapamje|Lemuri mi duke ngrënë fruta Primatët shfrytëzojnë një sërë burimesh ushqimore. Ёshtë thënë se shumë karakteristika të primatëve modernë, përfshirë njerëzit, rrjedhin nga praktika e një stërgjyshi të hershëm për të marrë pjesën më të madhe të ushqimit të tij nga tenda tropikale. Shumica e primatëve në dietat e tyre përfshijnë fruta për të marrë lëndë ushqyese të tretura lehtë, përfshirë karbohidratet dhe lipidet për energji. Primatët e nënrendit Strepsirrhini (prosimianët jo-tarsier) janë në gjendje të sintetizojnë vitaminën C, si shumica e gjitarëve të tjerë, ndërsa primatët e nënrendit Haplorrhini (tarsierët, majmunët e vegjël dhe majmunët e mëdhenj) e kanë humbur këtë aftësi, dhe kërkojnë vitamina në dietë.
Shumë primat kanë specializime anatomike që i lejojnë ata të shfrytëzojnë ushqime të veçanta, siç janë frutat, gjethet ose insektet. Për shembull, ngrënësit e gjetheve si majmunët ulëritës, kolobusët bardh e zi dhe lemurët sportivë kanë shtrirje të tretjes, të cilat u mundësojnë atyre të thithin lëndë ushqyese nga gjethet që mund të jenë të vështira për tu tretur. Marmosetat, të cilat ushqyhen me gjethe çamçakizi, kanë dhëmbë incizuestë fortë , duke i bërë të mundur që ata të hapin lëvoren e pemëve për të arritur në çamçakëz. Aji-aji kombinon dhëmbë të ngjashëm me brejtësit me një gisht të mesëm të hollë për të mbushur të njëjtënnrol ekologjie si një qukapik. Çan pemën për të gjetur larvat e insekteve, pastaj gërvisht vrimat në dru dhe fut gishtin e mesëm të zgjatur për të nxjerrë larvat jashtë. Disa lloje kanë specializime shtesë. Për shembull, mangabja faqegri ka smalt të trashë në dhëmbët e saj, duke e bërë të mundur që ajo të hap fruta dhe farëra të forta që majmunët e tjerë nuk munden. Gelada është primate i vetëm që ushqehet kryesisht në bar.