cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Krahina e Malziut
Kultura
Në viset tona Dukati ka filluar të vihet në qarkullim që në shekullin XIV.
Në Malzi emri “Dukat” nënkupton çdo lloj monedhe ari pavarësisht nga madhësia, vendi dhe koha e prerjes, që ruhet si vlerë monetare valutore ose përdoret si stoli për zbukurimin e kokës në veshjet popullore të grave.
Duvaku
Mbulesë në formë thesi konik, e leshtë ose pambuku, e kuqe, e zbukuruar me figura vizulluese kozmike.
Përdorët për të mbuluar të gjithë trupin e nuses kur e hipim në kalë për t’a çuar tek burri.
Rreth origjinës së duvakut ka gojëdhëna të ndryshme që e lidhin me kohën e martesave me rrembim.
Fustanella
''Pjesë e kostumit kombëtar shqiptar për burra. E mbajtur nga të gjithë shqiptarët, si veshje karakteristike, dëshmohet që në kohen e Ilirve. Është përdorur deri në fillim të shekullit XX.''
''Fustanella, elementi tipizues i kësaj veshje, kishte trajtën e një fundi të gjërë në formë trapezi, me shumë kinde të qepura bashkë e të mbledhura në rrudha të dendura te beli. Bëhëj prej pëlhure të bardhë liri ose pambuku shtëpiake ose të fabrikuar.''
Kostumi përbehej nga kapuçi, mitani, fustanella, kofsharja, brezi dhe opingat me dizga ose norta.
Kaçaket mbanin fustanellë të zezë ose të murme dhe disi më të shkurtër.
Gëzofi
Lekurë kafshësh shtëpiake ose të egra me qime të buta, e regjur dhe e përpunuar.
Prodhimi i gëzofit në Shqipëri ka tradita të lashta, veçanërisht në krahinat e veriut.Gëzofi është punuar që në kohët e vjetra në mënyrë artizanale dhe është përdorur për veshje të thjeshta dhe për postiçe
Groshari
''Pare argjendi që përdorët për stoli ose varëse. Të lidhura me toje përdoren edhe për zbukurimin e gërshetit.''
Groshi.
''Monedhë argjendi e përdorur gjatë mesjetës. Është prerë për herë të parë në Venedik në vitin 1202. Në fillim vlera e një Groshi ishte sa gjysma e Dukatit prej ari, por erdhi duke renë në kohen e pushtimit turk, duke u zevendësuar me akçen turke''
Guna
Veshje e rëndë dimri në trajtën e një manteli të gjërë prej pëlhure të trashë leshi, e shkelur në valanicë, e bardhë ose kafe (ngjyra natyrore e leshit), me mëngë që nuk vishen, dhe një kapuç të madh për të mbuluar kokën.
Jeleku
''Pjesë e veshjes popullore të grave të Malziut. Vishet mbi këmishë. Petk pa jakë e pa mëngë, i gjatë deri në brez, i hapur përpara në formë u-je. Mbërthehet me dy kopsa në pjesën fundore. Qendiset me gajtan ose fije të tjera.''
Jeleku qe përdornin nuset në Malzi blihej në Gjakovë apo Prizren.
Kanaci ose pështjellaku
Fund që e mbajnë gratë e Malziut, i punuar prej leshi të hollë me ngjyrë të kuqe, e qendisur me fije ari me oda ose kuti dhe me pala
Kapuçi
''Kësulë pa strehë, cilindrike, e bardhë, prej leshi, ndryshe e emërtuar edhe “qeleshe”. Veshje karakteristike popullore e burrave të Gegërisë që nga Shkumbini. Brenda kësaj hapsire dallohën kapuçet e rrafshët dhe me majë.''
Në Malzi përdoret kapuçi i bardhë me majë, përveç Kalimashit që përdor kapuçin e rrafshët .
Mestet, shputat ose gjurmashkat
''Çorape të trasha, pa qafë, që vishen sipër çorapeve të mëdha e që mbahen nëpër shtëpi. Përdorën gjerësisht në Malzi. Dallohen për ornamentikë shumë të pasur dhe të bukur. Zakonisht janë pjesë e veshjes nusërore.''
Përdorën në lojen popullore “kapuças” për të fshehur kokrrën, për t’a kërkuar skuadra kundërshtare
Mitani ose xhamadani
''Lloj xhakete prej shajaku për burrat dhe prej basme për gratë, me mengë të ngushta, e hapur përpara me një xhep. Eshtë element i veshjes popullore. Zakonisht vishet në dimër mbi jelek e poshtë kaporanit (xhurdines)''
Nallanet
Lloj pantoflash, heqlash, patikash prej një cope druri të latuar sa shputa e këmbës dhe me rripa përsipër që mbahen në shtëpi dhe oborr.
''Kanë qenë shumë të përdorura në Malzi. Shpesh nallanet kishin zbukurime të ndryshme me vlerë.''
Ndriza
''Emërtohet edhe “shpargu”. Rrip i gjatë prej leshi, i përdredhur ose i endur, që përdorët për të lidhur foshnjën në djep.''
Opingat
''Element në veshjen popullore të burrave e grave të Malziut. Shërben për mbathjen e këmbëve e mbrojtjen e tyre nga të ftohtit e dëmtues të tjerë.''
Në Malzi takohet lloji më i thjeshtë, që vjen si trashëgim origjinal Ilir, në krahasim me sandalet klasike greke dhe llapitet sllave.
''Përgatiten prej një cope të vetme lekure gjedhi. Lekura pritet në katërkendësha kendrejtë. I hiqen qimet dhe behët rrumbullakimi nga ana e thembres. Zbuten dhe bëhët hapja e vrimave në pjesen e thembrës dhe dy anët me daltë. Behët qepja e hundës së opingës. Kalohet spangoja në vrimat e hapura, bëhet mbledhja e anëve me anën e rrudhjes dhe lihen vanget e tojeve. Pas kësaj, sipas rastit dhe moshës, behën edhe zbukurime të ndryshme.''
Më vonë në vend të lekurës janë përdorur edhe kamardaret e gomave të makinave.
Riza
Shami e madhe që venë gratë në kokë, e përgatitur prej pelhure të qendisur.
Një nga elementet më të rëndësishem në veshjen popullore të grave në Malzi e cila vendoset edhe në anët e belit mbi kanac (mbështjellak).
Tirqit
Pantollona prej shajaku për burra, zakonisht me ngjyrë të bardhë ose të zezë, të ngushta pas trupit e pas këmbëve, të qendisura me gajtana rreth xhepave, qepjeve dhe në fund.
Element në veshjen popullore të burrave në Malzi, veçanërisht Kalimashi.
Tlinja
''Pjesë kryesore e veshjes popullore, e përhapur thuajse kudo në Shqipëri. Bëhët me pëlhurë prej liri, kërpi, e më vonë prej pambuku. Kanë shtat të drejtë me kind anash e mengë të gjata e të gjëra. Tlinja është e gjatë deri në gju ose deri në pulpë të kembës. Zbukurohet në jakë, gjoks e mengë. Tlijna e ka prejardhjen nga një veshje e ngjeshur, e përdorur nga Ilirët, që përmendën tek autorët e vjetër me emrin “dalmatka”. Veshje e dalmatëve.''
Këmisha me mëngë të gjerë e burrave dhe e grave që përdoret në Malzi është një variant i tlinjës.
Lidhëse prej leshi, liri ose pambuku, me shumë fije të dredhura, që përdoret për të lidhur çorapet ose opingat.
''Pjesë e veshjes popullore të burrave e grave në Malzi. Mund të jenë të shkelme ose vetem të dredhme. Tojet e burrave janë të bardha ato të grave rozë (bojë bube). Lidhja bëhët duke i bërë tojet dyfishe ose katërfishe''
Tojat brenda veshjes popullore konsiderohen si një nga elementët më të lashtë.
6-TRADITA E BANIMIT
''Në përgjithësi ambientet e banimit në Malzi janë të shpërndara për shkak të terrenit dhe mungesës së tokës. Ato janë të organizuara në bazë familje dhe fisi.''
Objektet e banimit ishin të vendosura në vende të ngritura, brigjeve të lumejve dhe sa më afër burimeve të ujit.
''Në oborrin e banimit të një familje tradicionalisht përfshiheshin ndërtimet për banim dhe ato ekonomike. Oborri rrethohej me gardh.''
Banesat me shumë se dy kate quheshin kulla, të cilat në Malzi kanë qenë të rralla.
''Kthinat më të rendësishme për banim kanë qenë; “shtëpia e zjarrit “, oda e miqve” dhe “qylerët” për fjetjen e kurorave. Të gjitha këto kthina kanë qenë edhe si ndertime të veçanta brenda oborrit.''
Si ndërtime ekonomike në oborr kanë qenë sidomos çarraniku i bylmetit dhe koshi i bereqetit.
''Për ndërtimin e mureve dhe çative në përgjithësi është përdorur lenda e drurit. Mbulesa e çative bëhej me furde. Shumë vonë kanë filluar edhe ndërtimet e mureve me gurë e me çerpiç. Mbas viteve 1960 ka filluar ndërimi i mureve me tulla dhe blloqe dhe mbulimi i çative me tjegulla vendi të prodhuara me kumi.''
Disa nga elementet kryesorë të ambienteve të baninit të njohura në Malzi.
Ahri
Çardaku
''Pjesë e hapur në katin e dytë në një tip të banesës popullore të Malziut. Shërbente për të pritur miqtë ose për të ndenjur ne verë. Çardaku përgjithësisht është pa tavan. Ka strehë të gjërë e me një varg shtyllash, parmakësh apo dritarësh të njëpasnjëshme të harkuara. Në çardak shpesh mbaheshin edhe prodhimet bujqësore. Çardaku e ka zanafillen në hajatin e katit të parë.''
Çarraniku
''Koçek i vogël prej thuprash ose prej dërrasash të holla, i ngritur lart mbi tokë, zakonisht jashtë shtëpisë, për të mbajtur të freskët bylmetin ose ushqimet. Praktikohet shumë në Malzi.''
Kështu emërtohet edhe qilari ku mbahet bylmeti apo edhe dollapi me rrjetë teli që përdoret për këtë qellim në disa raste.
Demiroxhaku
''Shufër hekuri me katër këmbëza mbi të cilen mbështetën urat e zjarrit për t’u ndezur më mirë. Në shumicen e rasteve në to takojmë përftyrime e figura të zvarranikëve gjigandë prehistorikë që mund të lidhen me kultin e vatres.''
Frengjia
Një e çarë si dritare e vogël dhe e ngushtë në murin e kullave ose bedenat e kështjellave, që shërbente për të qëlluar me armë.
Karakteristikë e shtëpive të gurta të veriut.
Ndarje, mjedis jashtë ose brenda shtëpisë, në katin përdhe ose të parë ku vendosen hyrjet e të gjithë mjediseve të banesës popullore.
''Zakonisht pa tavan, i shtruar me dhe të ngjeshur ose dërrasa dhe i rrethuar me parmak. Këtu bëhet lidhja me shkallë midis katit përdhe e atij të parë.''
Hambari ose koçeku
Arkë e madhe prej druri, kasolle e vogël e thurur me thupra ose dërrasa që shërben për të mbajtur drithë.
''Quhet edhe koshi i bereqetit. Zakonisht është pjesë organike e oborrit të shtëpisë.''
Kamarja
Vend i hapur në murin e dhomave të shtëpisë në formë katrori ose katërkendëshi, pa kanata, që përdorej për të vendosur gjëra të ndryshme të përdorimit shtëpiak.
Këto lloj dollapësh, në kushtet e mungeses së mobiljeve dhe orendive, kanë qenë shumë të përhapur në traditen ndërtimore të krahinës Malziut.
Kulla
Shtëpi e lartë me dy–tre kate, e ndërtuar zakonisht në një vend të ngritur, me dritare të vogla e me frengji, që shërbente si banesë dhe për mbrojtje.
''Kati i dytë i një shtëpie të tillë është i zenë me oden e miqve. Një nga tiparet e baneses që takohen rrallë në krahinen e Malziut.''
Oda e miqve
Mjedisi më paraqites në banesën tradicionale të Malziut, ku priteshin miqtë.
''Vend qendror ze oxhaku. Drejtpërdrejt me oxhakun vendosej dera e hyrjes që lidhej me te me një rrugëkalim. Në dy anët e rrugës nga dera te oxhaku është vendi i miqve, i cili shtrohej me qilima, sexhade, cerga, postaqi e jastekë.''
''Ana e djathtë e oxhakut i takon mikut. Në rastet kur ishin shumë miq, për zeniën e vendit shihej largësia krahinore, fisnore, mosha dhe tregues të tjerë. Ana e majtë e oxhakut quhej "“meraja", atje ulej i zoti i shtepisë ose një përson i nderuar i fisit. Pjesë e odes së miqve ishte dollapi i takëmit të kafes, i cili vendosej mbi derën e dhomës ose në anë të oxhakut.''
Në shumë raste tavanët dhe dollapët e kafesë kanë zbukurime gdhendjësh me vlera artistike.
Odat e miqve kanë qenë institucione të rendësishme të edukimit e formimit të brezave
''Trinë me thupra apo dërrasa të holla, që vihët rendom si derë në një kopësht a vathë të imtash. Lesë. Përdoret rendom në fshat për sigurimin e kalimeve të domosdoshme.''
Brez i trashë prej guri, betoni ose druri që vihet së gjëri në pjesën e poshtme të derës, dhe që shërben si mbështetje për këtë.
''Në traditen popullore pragu i shtëpisë nderohet dhe respektohet dhe përben kult. Me këtë kult lidhen shumë nga tabutë e përhapura edhe në krahinen e Malziut.''
Shtëpia e zjarrit
''Kthinë kryesore e banesës popullore tradicionale. Quhej edhe shtëpia e bukës apo magjeria. Në shtëpitë një katëshe fshatare, kishte disa funksione: Gatim, ndeje dhe fjetje. Në banesat me gjysmë kati vendosej në pjesën fundore përdhese me vater mbi truall. Në banesat dykatëshe ze vend në katin e dytë. Në disa raste ndërtohej me vete e përdhese.''
Paisjet e shtëpisë së zjarrit kanë qenë të thjeshta; vatra, hambari i miellit, magjia, mazgalli për larje e derdhje uji, kamaret për çerepët e saçin, sergjenë për vendosje enësh, farash, safer, kutitë e lugëve e të kripës, demiroxhakun, pirustitë etj.
Vatra
''Vendi ku ndizej zjarri në banesë për ngrohje dhe gatim. Forma e parë pa kanal tymi, pa oxhak është më e vjetra e gjendej zakonisht në shtëpitë e zjarrit. Forma e dytë takohej me kanal tymi në banesa të zhvilluara e njhej me emrin oxhak.''
Oxhaku i baneses sherbente vetem një kthinë, kryesisht në oden e miqve dhe ndërtohej në murin e jashtem të shtëpisë.
7-TRADITA E GATIMIT
''Tradita e gatimit është e lashtë. Populli ynë ka mundur të ruaj të pastër e origjinale edhe mënyrën e të gatuarit. Shprehja e njohur “bukë, kripë e zemër”, sintetizon mikpritjen dhe besen Shqiptare.''
Në përgjithësi gjellët tradicionale janë përbërë nga produktet shtazore si mishi dhe bylmeti.
Gjellët e përgatitura me vorbë, dhe mishrat me oriz të pjekura me saç në tepsi kanë mbetur në traditen popullore të Malziut.
Përveç këtyre disa gatime karakteristike për Malziun janë edhe:
Buka
''Ushqim themelor i gatuar me miell drithi të mbrujtur me ujë, në mënyra, madhësi e trajta të ndryshme. Sipas tipit të majasë kemi bukë të mbrume dhe bukë të norme. Sipas mënyrës së pjekjes kemi bukë furre, tepsie dhe çerepi. Përveç si bukë e zakonshme gatuhej edhe buka e riteve të ndryshme, si buka e nusës (kulaçi i nusës), kulaçi i ditës së verës etj.''
Buka sipas mendësisë popullore është e shenjtë dhe përben tabu që po të cenohët, sjell pasoja fatale.
Bukëvala
Burania
''Gjellë që bëhët me hithra të grira ose duke i shtuar edhe pak oriz. Në vend të hithave përdoret edhe spinaçi apo barishte të tjera.''
''Në traditen popullore burania me hithra ka kuptim përtej ushqimor. Fillimi i përdorimit të sajë në pranverë përben ritual.''
Çervishi
''Lloj gjelle. Gatuhet si qull. Bëhët zakonisht me miell të skuqur leng pule dhe hudhra. Praktikohet në të gjithë krahinën e Malziut.''
Dhallti
''Pjesa që mbetet nga qumështi i ardhur, nga kosi ose nga ajka, pasi tundet e i hiqet gjalpi. Përdoret si ushqim shoqërues me bukë ose ushqime të tjera dhe si pije freskuese.''
Fërgesa
''Emertohët edhe Përzhimë. Gjellë me gjizë ose djathë të thërmuar që fërgohet vetem me yndyrë ose së bashku me pak domate, speca ose qepë.''
Gjellë me vezë, speca të grirë e qepë dhe copa të vogla mishi ose mëlqie që fërgohen së bashku duke i shtuar edhe pak oriz.
Flia
''Gjellë tradicionale e krahinës Malziut. Lloj pete me miell gruri ose misri që nuk tëhellohët si byreku apo pita.''
''Eshtë gjellë e nomeklaturës së zgjedhur, që seviret në disa ditë të shënuara të motmotit sikundër janë dita e verës dhe e shëngjergjit. Piqet në tepsi, me prush poshtë dhe saç sipër. Përgatitët qulli me ujë të ftohtë, krypë e miell. Lyhet tepsia me yndyrë (gjalpë, vaj ose dhjam), shtrohet një shtresë nga qulli i përgatitur dhe piqet. Shtresa e pjekur lyhet me yndyrë (ndonjëherë edhe me vezë) dhe shtrohet shtresa e dytë e qullit i cili piqet për t’u formuar peta e dytë. Kështu vazhdohet me radhë derisa të mbushet tepsia. Pritet në formë rombesh dhe serviret e mbytur në tlyn të përvëluar.''
Gatimi i përcaktuar për ditë të shënuara të motmotit, dhe emri, këtë gjellë e lidhin me blatimet që i bëheshin nënës tokë dhe forcave të natyrës.
Hallva
''Embëlsirë që bëhët me miell të skuqur, vaj dhe sheqer. Kemi hallvë të bardhë dhe hallvë të zezë. Lloji i parë bëhët me sheqer që zihet me lengun e rrenjëve të një bime. Lloji i dytë bëhët me sheqer, miell gruri ose misri dhe vaj. Pasi ngjyroset me sheqer të djegur pritet dhe seviret me copa në formë rombi.''
Përdoret në festat e bajramit, në raste vdekje dhe ditë të veçanta përkujtimore.
Jahnia
''Gjellë me leng që bëhët me copa mishi të kavërdisur me qepë, domate ose patate, salcë domatësh ose duke i hedhur pak oriz. Është një nga gjellët më të përdorura në familjet e Malziut.''
Kaçamaku
''Ndryshe emertohet edhe bakerdan. Gjellë që gatuhet duke zier miell misri.''
Zakonisht përvëlohet me gjalpë, mbasi përzihet me shkopin e pites.
Kadaifi
''Embelsirë. Behet me fije shumë të holla brumi të bëra me miell gruri, vezë dhe gjalpë. Pasi piqet i hidhen edhe arra të grira, përvëlohet me sherbet dhe shërbehet i ftohtë.''
Kosi
''Bulmet i përftuar nga fermentimi laktik i qumështit nën veprimin e disa bakterieve. Kosi është ushqim tradicional. Njihet që në kohët e lashta. Ka shije lehtësisht majhoshe, strukturë të plotë, pa ndarje të hirres dhe flluska gazi.''
Përsheshi
8-PAISJET DHE VEGLAT TRADICIONALE
''Që në kohët e lashta të shoqërisë njerëzore ka filluar prodhimi dhe përdorimi i veglave dhe armëve. Ato u përsosen dhe u shtuan në epoken e bronxit dhe arriten kulmin në epoken e hekurit (1100-400 p.e.r), kurë hekuri zevendëson në masë bronxin.''
''Në përiudhen e hekurit edhe kultura popullore materiale Ilire fiton tipare të reja origjinale. Hyjnë në përdorim shpatat e tipit “Glasinac”, heshtat e gjata, hanxharët dhe armët mbrojtëse (mburoja, parzmorja, kallçijtë).''
Perdorën stoli të shumta; stringlat, sumbullat, rruazat e bronxit e të qelibarit, varëse të llojeve të ndryshme, byzylikë masivë dhe gjilpëra të ndryshme.
Almiset ose mjetet e thjeshta të punës gjejnë një përdorim të gjërë në luftë, në punimet bujqësore dhe në punimët e shtëpisë.
Disa vegla dhe paisje më të përdorura në kulturen popullore materiale tradicionale të krahinës Malziut janë.
''Mjete që shërbejnë për t’u mbrojtur ose për të sulmuar. Që në lashtësi janë prodhuar dhe përdorur nga Shqiptarët. Ilirët kanë përdorur harkun, shigjetën, sopatën, hanxharin, perkrenarën, parzmoren, mburojen dhe kallçitë. Këto lloj armësh janë përdorur deri në mesjetë, kur atyre j’u shtuan armët e zjarrit.''
''Armët e zjarrit më të përdorura kanë qenë; Kapaklia, pushkë e vjeter që mbushej si çifte. Martina dhe huta, lloj armësh të vjetra, me katër vjaska dhe me një fishek, që mbushej nga gryka. Maliheri dhe mauzeri lloje armesh me pesë fishekë dhe me grykë të gjatë.''
Në zonen e malziut është praktikuar edhe prodhimi i artilerisë së drurit.
Është i njohur topi prej druri të dardhes i Pistorve i përdorur kundër pushtuesve serb në vitin 1913.
Anxhiku
''Kandil i thjeshtë për ndriçim i përdorur në mjaft shtëpi të Malziut. Kuti teneqeje ose bronxi me një bisht për t’a mbrojtur dhe një grykë ku fiksohet fitili dhe izolohet lenda djegëse.''
Bucela
''Emertohet edhe burija. Enë druri cilindrike me bark ose elipsoidale që përdoret për të mbushur dhe mbajtur uji të pishem.''
Cerga
''Shtrojë tradicionale e tekstileve popullore edhe të krahinës Malziut. Lloj qylimi që punohet me lesh dhie dhe teknikë të veçantë. Përdoret për t’a shtruar në odat e miqëve dhe në raste ceremonishë të ndryshme familjare.''
Çanaku
''Enë e thellë, zakonisht prej balte, por edhe prej druri ku shtin gjellë. Përdorej rendomë në Malzi.''
Çerepi
''Enë balte si tepsi e thellë, në të cilen piqet buka dhe ushqime të tjera. Çerepi është i vetmi objekt i qeramikës shtëpike që vazhdon të përdoret në të gjithë Malziun.''
''Prodhimi i tij është pjesë e traditës së lashtë që ka arritur deri sot. Gatesat në çerep janë shumë të shijshme''
Çetelja
''Emertohet edhe “rabush”. Shkop ose copë druri e lëmuar, që përdorej si mjet për të mbajtur llogaritë midis blerësit dhe shitësit, duke e ndarë në dy pjesë të njejta. Në të gdhendëshin dhembëza për numërim. Një nga mjetet e lashta të numërimit që përorej në Malzi.''
Çikriku
''Një nga mjetet e teknologjisë së tekstileve popullore. Përbëhej prej dy kryqash të drujtë të vendosur horizontalisht njeri mbi tjetrin që rrotullohen rreth një boshti. Brinjët e tyre bashkohen me tela që zhvendosen sipas nevojës. Përdorët për të mbështjellë fillin e leshit a të pambukut nga pasma në lëmsh, zakonisht pas ngjyrosjës.''
Derstila
''Emertohët edhe “Valanicë”. Vegel prej druri e përbërë nga disa krahë dhe nga një rreth me lopata të gjëra, që lëvizin me forcën e ujit duke u përplasur njëra pas tjetrës e shërbejnë për të shkelur shajak e tekstile të tjera prej leshi të punuara në vekë.''
''Dërrasë e trashë dhe e thelluar në formë katërkendëshe në tri anë dhe në njerën anë me grykë që shërben për ftohjen e kafesë pas pjekjes. Në shumë raste shoqërohet me gdhendje me vlera artistike.''
Djepi
''Shtrat i vogël dërrase për foshnjen, me këmbë gjysmë rrethi për të lehtësuar përkundjen, me anë të ngritura që sigurojnë foshnjën dhe lidhjet. Djepi zakonisht zbukurohet me figura të ndryshme të gdhendura dhe zbukurime të tjera që mendohej se e mbronin foshnjën nga shpirti e syri i keq e magji të ndryshme.''
Me djepin janë të lidhura dhe krijimet më të bukura të lirikes së folklorit të Malziut.
''Vegël bujqësore e dorës, që përbëhet nga një presë si hark i dhembëzuar lehtë ose si kosë dhe nga një dorezë prej druri e që përdoret për të korrur të lashtat dhe barin. Deri në vitin 1960 ka qenë vegla kryesore dhe e vetme e korrjes në të gjithë Malziun.''
''Pas këtij viti u futen në përdorim edhe autokombajnat. Në vendet malore dhe në sipërfaqe të vogla vazhdon të jetë vegla e vetme e korrjes së të lashtave.''
Duqit
''Emertohen edhe “Hejbe”. Çantë dyshe e punuar në tekniken e cergës, qilimit, sexhades etj. Përdoret për transport mallrash me krahë ose me kafshë, duke i vendosur në dy anët e supit apo të samarit të kafshës së ngarkesës. Përveç anës funksionale, duqit në shumicen e rasteve, bartin vlera të mëdha të artit figurativ popullor.''
Farashi
''Kuti prej dërrase a prej teneqeje me grykë të hapur e fund më të ngushtë që shërben për të mbledhur të fshirat. Mjet shumë i përdorur edhe në familjet e Malziut.''
Finja
''Ujë i valuar, ku është tretur një sasi hiri, që përdoret për të larë rrobat. Kjo lloj tretësire është përdorur shumë në familjet e Malziut deri në fund të viteve 1950 për larjen e rrobave dhe të kokës.''
Gjithashu përdoret për zierjen cilësore të misrit për rastet e ndryshme të ditëve të motmotit.
Fshesa
''Tufë melekuqesh të thata, bimësh të tjera barishtore ose tufë degësh të holla të disa shkurreve të qepura apo të lidhura bashkë, që përdoren për të fshirë shtëpinë, oborrin apo mjedise të tjera. Veç funksionit të fshirjes, fshesës i atribojnë cilësi të jashtëzaknshme të cilat e ngrenë në nivelin e kultit.''
''Vegël e thjeshtë prej druri që ka dy furça me fije të mprehta e të forta metalike, që përdoret për të shprishur leshin. Gërhanët vazhdonjë të përdorën sidomos për shkrifjen (lnorjen) e sasive të vogla leshi.''
Grabuja
Vegël bujqësore me dhembë metalikë ose të drunjtë të kthyer e me bisht të gjatë, që shërben për të mbledhur barin, kashtra të ndryshme ose për të pastruar livadhet, në pranverë, para se ato të ndalohen për kullotje.
''Emertohet edhe “Mzhallë”.Rrasë ose pjesë e rrafshët e një guri të ulët ku vihet kripa për ta ngrenë bagëtia. Zakonisht përdoret gjatë kohës kur bagëtia eshtë në bjeshkë ose në kullota larg qendrave të banuara.''
Havani
''Enë e thellë prej metali ose druri që shërben për të shtypur hudhra, arra, piper etj, me një shtypës. Kështu emerohet edhe grirësi ose qarku i duhanit.''
Kaceku
Mund të takohet akoma vetëm në ndonjë kovaçhane fshati.
Kadja
''Vozë e vogël druri, zakonisht me grykë të hapur e me kapak që shërben për të mbajtur bylmet, drithë etj. është përdorur shumë në Malzi.''
Këmesa
''Emertohet edhe “Kizë”. Thikë e madhe me majë të kthyer si drapër dhe me bisht druri. Përdoret për të krasitur pemët, ferrat,dëllinjat, etj, si dhe për të prerë dushkun e bagëtive për dimer. Është një nga veglat më të përdorura në Malzi.''
Koçelja
Kosa
''Vegël e thjeshtë bujqësore me një presë të gjatë prej metali, pak e harkuar, me bisht druri, e cila përdoret për të kositë barin. Kosa shoqërohet me disa vegla shërbimi për kaitjen dhe mprehjen e sajë (çekiçi, kudhra dhe guri mprehës ose griha). Ka qenë dhe vazhdon të mbetet mjeti kryesor për korrjen e barit.''
Lesa
''Emertohet edhe “trinë”. Vegël bujqësore që bëhët me disa drurë të thurur me thupra, zakonisht edhe me kunja të vegjël nga poshtë. Përdoret për të coptuar e thërmuar plisat, për të shtruar dheun apo për të mbuluar faren e arës. Derë e vogël e thurur me thupra për të mbyllur vathen a ndonjë shteg tjetër kalimi. Gjenë përdorim në të gjithë Malziun.''
Liqtë
''Pjesë e vekut që përbehet nga dy shkopinj paralel e një rrjetë fijesh të forta, të lidhura lak njera me tjetren, që sherbejnë për të ngritur ose ulur fijet e indit gjatë endjes. Endja mund të behët me një ose dy palë liq. Në mvarësi të kësaj tekstilet janë me pak të ngjeshura ose më shumë.''
Liqtë përgatiten nga endëset më me përvojë.
Mëtini
''Emertohet edhe “tundësi”. Enë druri e gjatë dhe e ngushtë me të cilen rrihet (tundet) qumështi ose kosi për të nxjerrë gjalpin dhe dhalltin.''
''Në Malzi vazhdon të jetë mjeti i vetem i përpunimit të qumështit në kushte shtëpiake. Kjo enë përgatitet prej druri pishe dhe prodhohet nga mjeshtër të shekave e kadeve.''
Mokra
Gurë i sheshtë dhe i rrumbullakët, mjet i rendë e me një vrimë në mes, i cili rrotullohet mbi një gurë tjetër të tillë më të madh dhe të pa lëvizëshem, për të bluar drithë.
Mulliri
''Makinë e thjeshtë për të bluar drithë. Përbëhet nga pajisje të ndryshme si dhe dy gurë të mëdhej të rrumbullakët e të sheshtë, të venë njeri mbi tjetrin. I sipërmi lëviz me anën e fuqisë së ujit.''
Mulliri ka zevendësuar mokren që vihej në lëvizje me forrcen e krahut.
''Mulliri i ujit vazhdon të mbetet në Malzi mjeti kryesor i bluarjës së drithit. Pasuria e ujrave rrjedhëse ka favorizuar përdorimin e kësaj makine të thjeshtë.''
''Në Malzi karakteristikë ka qenë mulliri individual ose i fisit ku bluhej me radhë. Gurët e mullirit zakonisht bliheshin në Boletin të Kosovës''
Palareja
''Emertohet edhe “tanor”. Dërrasë e gjerë, e rrumbullakët dhe e lëmuar, mbi të cilen tëhellohen petet e lakrorit e të byrekut.''
Objekt i çdo inventari të familjes së Malziut.
Parmenda
''Vegël bujqësore druri për punimin e tokës, e tërhequr nga kafshë. Përbehet nga;''
3- Shtiza që lidhet me zgjedhen e bashkohet nga shpatëza me përdhesin.
4-Doraku për drejtim.
''Parmenda prodhohej në ekonomi shtëpiake. Përdorej nga burri. Tërhiqej nga qetë dhe buajt. Ka patur përdorim të gjërë në Malzi deri në fund të viteve 1950 dhe në disa familje vazhdon të përdoret.''
Qarku Évry
Qarku Évry është një qark në Francë, dhe është pjesë e departamentit Essonne.
Krahina e Malziut
Kultura
Postiqja
Qilimi
''Një prej shtrojave tradicionale të leshta, të punuara me vekë në kushtet e ekonomisë shtepiake. Qilimi ka formë të një katërkendëshi kendrejtë, dy polësh dhe është përdorur për shtrimin e odes së miqve, mbulim të kuajve të vrapimit në vend të shalës apo mbulesë për fjetje.''
Veku
Mjet i madh prej duri, i ngritur mbi katër kembë dhe me pjesë të ndryshme në të cilat tendosen fijet prej liri, leshi mendafshi e pambuku dhe përdoret për të endur pëlhura e tekstile të ndryshme.
''Mjetet kryesore të vekut horizontal janë; shulat që mbështjellin në njerën anë fijet, në anën tjetër të enduren. Shpata e vekut, liqtë, fëlçia, boshtet e fijeve, etj. Malziu dallohet për traditen e tekstileve të leshta të punuara me vekë.''
Shëndetësia
Deri në vitin 1950, në krahinën e Malziut nuk kishte qendër shëndetësore dhë asnjë mjek apo infermier, përveç mjekut popullor  Abdullah Çoba që merrej kryesisht me mjekimin e plagëve. Në vitin 1951, nga shteti ju kushtua vemendje propagandes higjieno-sanitare. Nga data 12-18 maj 1951 u organizua java e pastërtisë në të gjithë krahinën. U lyen shtëpitë me gëlqere, u sistemuan wc-të jashtë banesave, pusetat, çesmet dhe kanalet e ujit të pishëm. Në vitin 1952, u hap ambulanca e parë shëndetësore në Shëmri. Filloi vaksinimi kundër TBC dhe kundër difteritit. U mjekuan të sëmurë me qeroses, sifiliz, diarre,dizanteri, kolla e bardhë etj. Në vitin 1959, u hap ambulanca periferike në Dukagjin dhe vazhdoj vaksinimi i popullsisë me vaksinat anti TBC, antidifteri, antiveneriane, antitetanike dhe antipoliomelitit. Filloj aksioni për ndërtimin e gropave të zeza për wc-të, dhe largimin e kafshëve nga banesat. Po këtë vit vijnë në Krahinën e Shëmrisë ekipe mjeksore për vizita mjeksore të popullsisë. Në vitin 1961, filloj aplikimi i mjekimit falas dhe shtrihet veprimtaria e kryqit të kuq edhe në fshat. Krijohen postet sanitare në shkolla. Furnizohën me ilaçe falas qendrat shëndetësore. Vazhdon puna për higjenizimin e fshatit. Në 6 mujorin e parë të vitit 1961 në lokalitetin e Shëmrisë u mor një aksion i madh dhe u rregulluan e sistemuan gropat e zeza, gropat e plehut, u larguan bagëtitë nga shumë banesa, u lyen shumë shtëpi me gëlqere brenda dhe jashtë. Në vitin 1963, zgjerohet shërbimi mjeksor, shtohet personeli mjeksor i kualifikuar, hapët konsultorja nëna dhe fëmija. Pas organizimit të lokalitetit të Shëmrisë në bazë të fsharave të bashkuara në vitin 1968, në çdo qendër të fshatit bashkuar Shëmri, Shikaj, Pistë, Kalimash u hapen qendrat shëndetësore në të cilat punuan personel mjeksor i kualifikuar mjekë, ndihmës mjek, mami, infermierë, dentist dhe farmacistë. Pas vitit 1991, me ndryshimin e sistëmit, shërbimi shëndetësor, u organizua në bazë fshati dhe komune, por për shkak të reformave të vazhdueshme pati rënie të nivelit të shërbimit mjeksor në fshatra dhe komunë. Në vitin 1999 dhe 2000 u ngritë 2 qendra të reja shëndetësore në Shëmri dhe Dukagjin që përmirësuan shërbimin shëndetësor në komunë.
Blegtoria
Blegtoria është një nga degët kryesore të bujqësisë në krahinën e Malziut. Sipërfaqja e kufizuar e tokës bujqësore, hapsirat e mëdha me pyje dhe kullota kanë kushtëzuar blegtorinë si degë kryesore të ekonomisë për krahinën. Që në kohën e lashtë, janë mbarështruar gjedhi, dhia, delja dhe kafshët e ngarkesës. Por në periudhen e sistemit komunist, blegtoria mori goditje të mëdha. Goditja e parë filloi në vitin 1948, kur doli ligji mbi shtetëzimin e tufave me mbi 400 krerë bagëti të imta, vazhdoi që nga viti 1957, me kolektivizimin e fshatit, kur çdo familje i lejohej të mbante deri 20 krerë bagëti të imta, deri kurë në vitin 1976, nxori vendimin për heqjen e të drejtës për të mbajtur bagëti të gjitha familjeve kooperativiste, dhe u orijentua hapja e tokave të reja që çoi në dëmtimin e të gjithë sipërfaqës kullosore në fshat. Me prishjen e kooprativave bujqësore në vitin 1991, fshatarët e Malziut i’u rikthyen traditës. Kështu shumica e familjeve tani plotëson nevojat për produkte blegtorale dhe disa prej tyre nxjerrin edhe në treg.
Bujqësia
Bujqësia, si veprimtari e organizuar e shoqërisë mbi tokën për të marrë prej sajë produkte bimore për nevojat e njeriut, është dega e dytë pas blegtorisë që dëshmohet që në lashtësi. Tradicionalisht në krahinën e Malziut janë kultivuar drithërat, pemtaria dhe vreshtaria. Në fillimet e shekullit XX, futet domatja, jonxha dhe perimet. Mjeti kryesor i punimit të tokës ka qenë parmenda e tërhequr prej qeve ose kuajve. Plehrimi bëhëj me vathë ose me transport të plehut organik. Mbjellja realizohej me dorë, me hedhje ose me oxhakë. Mbrojtja e bimëve realizohej me zgjedhjen e farës dhe herrjen. Ujitja bëhëj me bunarë, me rend mes burimeve të merasë, ose vijave individuale. Thatësirat, motët me lagështirë dhe dëmtuesit masivë kanë qenë të shumta dhe fatale për banorët. Kanalet vaditëse kolektive kanë filluar të aplikohën nga fillimi i shekullit XIX. Për këto arësye dhe të sipërfaqes së kufizuar të tokës bujqësore, fshatarët nuk arrinin të plotësonin nevojat për bukë, të cilën e blenin në krahinat kufitare në këmbim të produkteve të tjera. Zhdukja e pronës private me kolektivizimin e bujqësisë nga viti 1957 deri në 1991, me parullën për sigurimin e bukës në vend u morën nisma për shtimin e tokave bujqësore në dëm të kullotave dhe pyjeve ç’ka solli deme të mëdha ekonomike dhe ekologjike që do të duhën dekada për t’u riparuar.
Më i përhapur është misri, mbillet edhe gruri dhe rrallë elbi, thekra e tërshera. Në krahinën e Malziut mbjellja dhe përdorimi i misrit dëshmohet që nga shekulli XVII. Në strukturen ushqimore të popullsisë së krahinës misri zinte vendin kryesor për bukë deri në fillim të viteve 1970. Pas kësaj kohe misri zëvendësohet me grurin, një pjesë e të cilit gjatë përiudhës kolektivizimit prodhohej në krahinë, pjesa tjetër sillej nga shteti. Tani në përgjithësi për nevojat ushqimore blihet miell gruri në treg.
Është degë e bujqësisë që merret me rritjen e drurëve frutorë. Tradita e pemtarisë ka qënë shumë e spikatur në krahinën e Malziut. Në këtë zonë gjendën shumë pemë frutore të rritura dhe zhvilluara në mënyrë natyrale si; gështenjat, arrat, thanat, manat, dardhat, etj. Një pjesë e madhe e të cilave u dëmtuan në përiudhën e kolektivizimit pas vitit 1957, në përpjekje për bashkimin e ngastrave dhe hapjen e tokave të reja. Vreshtaria dëshmohet që në kohët e mesjetës e më herët. Car Dushani në vitin 1348, pas pushtimit të tokave shqiptare kishte kërkuar që, “kleriku katolik” i tanishëm në Shikje, i cili ka vreshta, duhet t’i paguajë një tribut  vere Manastirit të Prizrenit e po kështu do të bënin edhe fshatrat e tjerë. Në rregjistrat turke të fundit të shekullit XVI, shumë fshatra janë të detyruara të japin të dhjetën e mushtit si kultivues të vreshtave e pjergullave. Pas vitit 1991, janë shtuar përpjekjet për shtimin e sipërfaqeve të mbjella më pemë, veçanërisht me rrush, kumbulla të zeza, etj.
Kopshtaria është fillimi i bujqësisë që në kohën e lashtë. Kopështet janë toka rreth ndërtesës së banimit ose qendrës banimit. Janë të plehëruara mirë, të rrethuara dhe të garantuara për ujitje. Në këto sipërfaqe sigurohen nevojat familjare për perime për nevojat e përditëshme dhe për rezervë ushqimore dimrore. Eshtë e zhvilluar në të gjithë krahinën e Malziut. Anës kopështijëve mbillen pemë, pjergulla dhe lule.
Industria e drurit
Krahina e Malziut ka qënë zonë mjaft e pasur me pyje. Në krahinë shfrytëzimi i lendës drusore ka filluar që në vitin 1939, me anë të sharrave me ujë për prodhimin e lendës drurit të sharruar. Në janar të vitit 1945, hapet në Fush-Arës, ndërmarrja e parë e industries së drurit. Në vitin 1953 u ndërtua stabilimenti i sharrave në Shëmri. U ndërtuan rrugët e dekovilit nga Stabilimenti deri në Leproj dhe Qam (Sërriqe). Në korrik të vitit 1964 u krijua Ndërmarrja Shtetrore Industriale e Sharrave në Shëmri. Në këtë periudhë filloj shfrytëzimi masiv i lendës drusore në të gjithë krahinën. Për transportin e sajë nga pylli u hapën shumë rrugë pyjore. Ndërmarrja e Sharrave merrej me shfrytëzimin sa më racional të pyjeve dhe prodhonte: trupa sharre, shtylla minjere, traversa hekurudhe dhe dru zjarri. Prodhim kryesor ishte lenda e sharruar pishe dhe ahu. Me gjithe shfrytëzimin racional të pyjeve, ato përmes rrugëve pyjore u shfrytëzuan deri në pikat më të thella malore. Me ndërmarrjen industriale të sharrave kanë qënë të lidhura shumë familje të krahinës Malziut. Pothuajse çdo familje kishte së paku një pjestar të sajë të punësuar me pyjet. Edhe pas privatizimit, shfrytëzimi dhe prodhimi i lendës drusore ka qënë një ndihmë e madhe për ekonominë e banorëve të Malziut. Por shfrytëzimi i pyjeve vazhdoi pa asnjë kriter dhe tani pyjet dhe lenda drusore janë paksuar shumë.
Industria e kromit
Vendburimi i Kalimashit është shumë i pasur me mineral kromi. Por me rëndësi janë ato që përmbajnë veç kromspilendirëve edhe silikate si olivinitet tj. Xehërorët e kromit të Kalimshit formojnë masa kokrrizore kristalike me ngjyrë të zezë, shkëlqim metalik me fortësi 5.5-7.5 dhe dëndësi 4-4.8, me forma të rrumbullakëta e shpesh të çrregullta. Ato përmbajnë deri 60% oksid kromi, si dhe okside alumini, hekuri, magnezi, siliciumi e më pak okside titani, magnezi, nikeli etj. Nxjerrja e xehërorëve të kromit në Kalimash ka filluar që para luftës së dytë botrore në sipërfaqe me mjete primitive, nga shoqëria aksionere italiane AMMI, dhe mandej gjatë luftës, pas kapitullimit të Italisë nga ushtria Gjermane. Në vitin 1946 miniera e kromit Kalimash u shtetëzua, dhe nga viti 1954 fillojnë kërkimet gjeologjike në bashkëpunim më gjeologët Rus, dhe vit pas viti, zbulimi dhe prodhimi i kromit u rrit vazhdimisht. Në vitin 1978 u vunë në punë miniera e re dhe fabrika e pasurimit të kromit Kalimash. Në vitin 1980, ishte një nga ndërmarrjet më të mëdha të rrethit të Kukësit ku ishin të punësuar mbi 1500 punëtorë nga qyteti i Kukësit dhe fsharave për rreth, ndër t’a shumë veta edhe nga krahina e Malziut. Vetëm në vitin 1980 u prodhuan 100 mijë ton mineral kromi dhe 31 mijë ton koncentrat kromi Pas vitit 1993 miniera u mbyll, për mungesë tregu të mineralit dhe koncentratit të kromit. Makineritë, objektet dhe shumë galeri të minjerës u dëmtuan dhe u shkatërruan. Ka filluar interesimi nga investitorë të huaj për ta vënë sërish në shfrytëyim minjerën. Tani po shfrytëzohët nga disa firma private vendase.
Industria e bakrit
Nga viti 1970 në krahinën e Malziut filluan intensivisht kërkimet gjeologjike të xehërorëve të bakrit ku morën pjesë shumë specialistë të kualifikuar Shqiptar dhe një grup me specialistë Kinez.
Nga kërkimet gjeologjike në Gdheshtë, Pistë, Shëmri, Petkaj, Mgullë, Qam, Spas, Shikaj u zbuluan vendburimi i Gdheshtës me 300.000 ton rezerva dhe vendburimi i Leprojit me 460.000 ton rezerva, si dhe janë të njohura objektët në Mgullë, Qam, Asdrel, etj me sasi të zbuluara prej 500.000 ton rezerva. Gjithashtu edhe në shkëmbinjët efuzive Helshan-Shëmri janë takuar një serë objektësh me trupa mineral bakri si në Spas, Petkaj, Shikaj, etj.
Vendburimi i xehërorëve të bakrit Gdheshtë u vu në shfrytëzim në vitin 1978. Për shfrytëzimin e tij u ndërtuan nga Ndërmarrja e Ndërtimit shumë objekte ndihmëse sipërfaqësore, si dhe linja elektrike e tensionit të lartë nga n/stacioni Kalimash-Gdheshtë, me gjatësi 16 km me shtylla betonarme të centrifuguara.
Vendburimi i xehërorëve të Shëmrisë u vu në shfrytëzim në vitin 1980, në vendin Përroi i Madh, afër kthesës së madhe mbi Shëmri. Për shfrytëzimin e minierës, nga Ndërmarrja e Ndërtimit u ndërtuan shumë objekte sipërfaqësore ndihmëse afër galerisë dhe në qendër Shëmri, si; Mensë-fjetore për 200 punëtorë në Shëmri, Zyrat e Sektorit në Shëmri, rruga auto e minjerës, sheshi depozitimit dhe depo e mineralit, ofiçina, salla e kompresorëve, banjo-lavanderia, etj.
Pas vitit 1992, minierat e bakrit në Gdheshtë dhe Shëmri u mbyllën për mungesë tregu. Ndërsa galeritë,objektët dhe makineritë u dëmtuan e u prishën.
Ngjarje dhe data
Viti 1165 Gjeografi Arab Al Idrizi, në  “Kitabi Rudar” fliste për lumen Drin si një ndër lumenjt më të mëdhej të viseve Shqiptare
Allein
Allein (Alèn në dialekt; Allain nga 1946 deri më 1976) është një komune e ndarë, ku nga 214 banorët disa janë në luginën e Gran San Bernardos e disa nga ana e luginës së Aostës, Itali.
Krahina e Malziut
Ngjarje dhe data
Viti 1348 Në Krisobulat e Car Dushanit, ai i dha manastirit që po themelonte në Prizren 9 katunde shqiptare afër Prizrenit dhe këto katunde shqiptare do të bënin punën angari për manastirin. Ai përmend disa emra vendesh që kanë mbetur deri sot; Shikje, Kruemadhe dhe Sakati
Viti 1638 Frang Bardhi, emisar katolik, një ndër më të shquarit e letersisë së vjetër shqipe, vizitoi kishat e krahinës së Malziut.
Viti 1770 Sali Dema, i Petkajve, me prejardhje prej fisit Gegaj (Spaç, Mirëditë), për trimërinë që tregoi në luftën e Moresë (Peloponezit, Greqi), mori titullin “Agë” nga Veziri i Shkodrës dhe u ngarkua me detyrën e qeveritarit të Nahijes Malit të Zi.
Viti 1850 Malësorët e krahinës Malit të Zi, të prirë prej komitit Dem Simoni (Simon), luftuan kundër forcave të qeveritarit të Pukës që kishin ardhur në Nahije për të detyruar banorët të dërgonin nizam për qeverinë Turke dhe për të paguar taksat.
Viti 1863, Shtator Kahn vizitoi Vaspasin, në udhëtimin e tij ai kaloi nëpër luginën e Drinit, nga Shkodra në Koman, Fierzë, Iballë, Goskë, Vaspas, Ura e Vezirit, Prizren, Bicaj, Kala e Dodës, Radomirë, Dibër.
Allein
Territori
Allein është një qytet i vogël i vendosur në shpatet e Mont Saron, në të majtë e lugines se Gran San Bernardos. Fshati është i vendosur në një pozicion panoramik 1.190 m mbi nivelin e detit, në shpatet e mbuluara me livadhe e ngjitur me perroin Artanavaz. Ndodhet rreth 14 kilometra në veri të Aostas.
Krahina e Malziut
Ngjarje dhe data
Viti 1878, Qershor Në Malzi, Has dhe lumë u krijuan Komitetet e degëve të lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Viti 1884, Gusht Qendra e Lumes Bicaj u lidh me linjë telefonike me Prizrenin. Me këtë datë fillon historia e ndërlidhjes së kukësit me linjë telefonike dhe telegrafike. Viti 1887, Nentor Tremijë forca kryengritëse nga Hasi, Reka dhe Malziu rrethuan qytetin e Gjakovës. Në Prizren u dëbuan autoritet turke.
Viti 1898 Malësorët e Nahijës Malit të Zi, nën udhëheqjen e Rexhep Agës (Petkaj), Tahir Sinanit (Kalimash) dhe Hasan Rrahmanit(Qam), përzunë qeveritarin e Pukës Fejzulla Begun bashkë me forcat e tijë që kishin ardhur në Malzi për të mbledhur taksa dhe nizam.
Viti 1908, 5 Gusht Publicistja, etnografja dhe studiusja angleze Edith Durham vizitoi Malziun, gjatë udhëtimit të sajë, duke kaluar nga Shkodra në Pukë, Qafë-Mali, Goskë, Vaspas, Helshan, Qafë-Prushi, Gjakovë, Prizren,, Ura e Vezirit (Kalimash), Surroj, Lurë, Mirditë, Shkodër.
Viti 1911, shtator Çetat e luftëtarëve malësor të Malziut dhe Kalimashit, kryen një numër aksionesh kundër forcave turke të vendosura tek Ura e Vezirit.
Viti 1912, Mars Kryengritësit e Malziut dhe të Kukësit sulmuan forcat turke në afërsi të Urës Vezirit, të cilat shoqëronin Ministrin e brendëshëm turk.
Viti 1912, 16 Prill Filloi kryengritja e përgjithëshme kundër Turqisë e cila u kurorëzua me shpalljen e pavarësisë me 28 Nëntor 1912.
Viti 1912, 1 Maj Malësorët e Malziut dhe të Lumes sulmuan forcat turke të karakollit të Urës Vezirit.
Viti 1913, tetor Forcat kryengritëse të krahinës Malziut i sulmuan forcat serbe në Vaspas.
Viti 1913, tetor Në luften e banorëve të fshatit Pistë dhe të Malziut kundër forcave pushtuese Serbe u përdor topi prej druri të dardhës si një ndër shfaqjet e traditës popullore të artilerisë së drunjtë.
Viti 1913, Nentor Pushtuesit serbë minuan dhe hodhen në erë Urën e Vezirit, duke e bërë atë të pa kalueshme.
Viti 1915 Krahina e Malziut u pushtua nga forcat e ushtrisë Bullgare
Viti 1916 Krahina e Malziut u pushtua nga forcat e ushtrisë Austro-Hungareze (Nemcja). Viti 1918 Krahina e Malziut u pushtua nga forcat e ushtrisë serbe, të cilat u pozicionuan në anën e djathtë të rrjedhës së Drinit. Ky pushtim njihet nga populli me emrin serbia e dytë.
Viti 1919, Maj Në Vaspas forcat e drejtuara nga luftëtaret Hasan Budakova dhe Sadik Rama i Gjurxhevikut zhvilluan luftime kundër pushtuesve serbë.
Viti 1919 Krahina e Malziut u pushtua nga forcat alpine të ushtrisë Italiane, të cilët u pozicionuan në anën e majtë të rrjedhës së Drinit
Viti 1919, 24-27 Korrik Malësorët e Malziut nën drejtimin e patriotit Kosovar Bajram Daklani (në atë kohë kryetar i komunës Malzi me qendër në Vaspas), zhvilluan luftime kundër pushtuesve Italian. Me 27 korrik 1919, ushtria Italiane rrethon kullën e Sali Agës në Petkaj. ku u zhvilluan përleshje të ashpra mes ushtrisë dhe Tahir e Lahe Rexhepi, motër e vëlla.