Hardhia_e_rrushit
Kerkesa per temperaturen
Temperatura një nga faktorët më të rëndësishëm për jetën e hardhise. Te gjithë proceset e ndryshme fiziologjike realizohen vetëm në prani të një intervali të caktuar temperaturash të ajrit, të tokës dhe të vetë bimës. Sipas vlerave të temperaturave, varet ndjeshëm aftësia thithëse e sistemit rrënjor, intensiteti i fotosintezës, intensiteti i frymëmarrjes, intensiteti i transpirimit dhe i shumë proceseve të tjera fiziologjike. Në drejtim të kultivimit dhe të përshtatjes sa më të mirë të kësaj bime për kushtet e një rajoni të caktuar, rëndësi praktike paraqesin kryesisht këto tregues: i) Temperaturat mesatare shumëvjeçare të ajrit, ii) Temperaturat minimale e maksimale absolute, iii) Temperatura e tokës, etj. Sipas ndikimit të temperaturave në jetën e bimëve ato klasifikohën në: Me temperatura të pragut të minimumit biologjik, kuptojmë ate vlerë temperature kur hardhia fillon të zhvillojë proceset foziologjike të rritjes dhe të zhvillimit të saj. Këtu nënkuptohet fillimi i lëvizjes së lëngjeve dhe e çeljes së sytheve. Temperatura e pragut të minimumit biologjike te hardhia është e ndryshme për kultivarë të ndryshëm dhe për zona të ndryshme. Psh, për kultivarin Aramon, temperatura e çeljes së sytheve është 12.20C. Ndërsa për kultivarin Perla di Ksaba është 5.60C. Me marrëveshje është pranuar një mesatare e ponderuar 100C, ose ndryshe quhet “zeroja vegjetative”. Me temperatura optimale, kuptojmë atë interval temperature, kur rritja dhe zhvillimi i bimës bëhet krejtësisht normale. Temperatura optimale e rritjes dhe e zhvillimit të bimëve, është e ndryshme në varësi të llojeve dhe të stadeve të ndryshme fiziologjike të rritjes dhe të zhvillimit. Por nëpërgjithësi konsiderohet diapazoni nga 24 – 280C. Në kushtet e temperaturave optimale dhe të faktorëve të tjerë si: drita diellor, uji, ajri, etj, bimët sintetizojnë më tepër lëndë organike, që d.m.th. Shfaqin më shumë rritje e zhvillim në njësinë e kohës, që nga ana praktike kuptohet më shumë prodhim frutash e gjethesh e më cilësi më të mirë për njësi të sipërfaqes. Me temperatura të pragut të maksimumit biologjik, kuptojmë atë kufinj të temperaturës, pas të cilëve bimëve i’u fillon t’ju shkaktohen shqetësime fiziologjike. Kjo ndikon në frenimin e rritjes dhe të zhvillimit të bimëve. Në përgjithësi temperatura e pragut të maksimumit biologjik për shumicën e llojeve të hardhive mbi 380C deri në 420C. Mbi këto temperatura hardhia i frenon të gjitha proceset jetësore të rritjes dhe të asimilimit të lëndës organike. Madje në këtë temperature bimëve i’u shkaktohen probleme serioze fiziologjike. Një rëndësi praktike për kultivimin e hardhisë kanë gjithashtu edhe njohja e dy treguesve të tjerë kryesor të temperaturave që janë: Shuma e temperaturave efektive, gjëndet nga diferenca temperaturave mesatare të një periudhe të marrë në analizë, me vlerën e temperatures së minimumit biologjik të një bime të dhënë, dhe kjo diferencë shumëzohet me numrin e ditëve të periudhës së vegjetacionit. Në bazë të kësaj përllogaritjeje, mund të ndërtohet një grafik i tillë, i cili ndihmon të përcaktohen pragjet e fillimit dhe të mbarimit të temperaturave efektive të një zonë të caktuar. Shuma e temperaturave aktive, përfaqëson shumën progresive të temperaturave mesatare ditore mbi pragun e minimumit biologjik. P.sh., në qoftë se temperatura mesatare e një ditë të caktuar gjatë periudhës së kultivimit është 25 0C, atëhere vlera temperatura aktive ditore, e cila shërben për të përcaktuar shumën e temperaturave aktive, vlerësohet me 100C (250C-100C =100C). Ndërsa vlera e shumës së temperaturave aktive, gjëndet duke mbledhur vlerat e temperaturave aktive ditore të ditës së parë, të dytë dhe kështu me radhë të gjithë ditët e periudhës së kultivimit të bimëve në një zonë të caktuar. Sipas studimeve të bëra vërtetuar se hardhia kërkon një shumë temperaturash aktive mbi 100C, në vlerën totale rreth nga 2000- 38000C, të cilat janë të ndryshme për kultivarë të ndryshëm. Reagimi i bimëve ndaj temperaturave të larta. Temperaturat e larta në mbi 350C, ndikojnë në uljen e lagështirës ajrore dhe gojëzat e gjetheve duke tentuar të realizojnë një vetëfreskim me anë të procesit të transpiracionit, humbasin shumë ujë dhe në temperaturat mbi 400C, gjethet kalojnë në vyshkje. Vyshkja mund të jetë e përkohshme ose e përhershme. Vyshkja e përkohshme kalon shpejt nëse temperaturat e mbasditës fillojnë dhe ulen dhe nëse toka ka vlagën e duhur. Nëse lagështira në tokë mungon nuk është e mjaftueshme, atëhere edhe pse temperaturat e mbasditës ulen, përsëri gjethet nuk e marrin dot veten. Ky proces shoqërohet me përkeqësimin e bimës. Për të mbrojtur veten, bimët në fillim e ndalojne rritjen e kokrrave të rrushit (kur janë fazën e rritjes së kokrrave), ndërsa kur janë në fazën e zbutjes apo fillimit të pjekjes së kokrrave, atëhere sasia e ujit në fruta ulet sëtepërmi dhe sasia e sheqerit potencial që mund të grumbullohet në kokërr është shumë e ulët, megjithëse si përqindje në lëngun e kokrrës ai është i normal. Gjethet kanë pak ardhangi/lagështirë dhe sasia e cilësia e prodhimit dhe vlerat ushqimore bien ndjeshëm. Nëse thatësira dhe temperaturat e larta vazhdojnë, atëhere do të bien edhe gjethet, do të thahem llastarët dhe me rrallë organet e tjera vegjetative dhe ato të prodhimit. Reagimi i bimëve ndaj temperaturave të ulëta. Në temperatura më të ulëta se ajo e zeros biologjike, bimët ndodhen në fazën e qetësisë relative dhe në këtë periudhë bimët realizojnë më ngadalë procesin e frymëmarrjes. Në këtë periudhë bimët kanë qëndrueshmëri ndaj: Nëse gjatë pranverës kur kanë çelur sythet dhe kur temperaturat e ajrit zbresin poshtë +0,50C, atëhere sythet e çelura (me lule ose me gjethe) dëmtohen rëndë. Nëse gjatë periudhës së qetësisë dimërore, temperaturat e ulëta zbresin më poshtë se 5-6 gradë nën zerro, atëhere vërehen dëmtime të floemës dhe të ksilemës tek shamentat. Në temperatura negative në intervalin -20 ose në -22 gradë nën zerro, atëhere dëmtohen pothuajse të gjithë elementë e prodhimit çepat dhe shamentat dhe në nën -26 gradë dëmtohet e gjithë bima. Sitemi rrënjor është më delikat se pjesa ajrore. Rrënjët e hardhive Europianë dëmtohen në temperturat -5-7 0C, ndërsa te hardhitë Amerikanë rrënjët dëmtohen deri në intervalin e temperaturave -9-12 0C. Me qëllim që efekti dëmtues i bimëve frutore të ulët në minimumin e mundshëm, rëndësi ka që plantacionet të trajtohen me një sërë masash agroteknike, të tilla si: stimulohet vazhdimi i vegjetacionit apo dalja e llastarve të rinj.