cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Batalioni “Naim Frashëri”
Aty nga data 10 qershor 1944 filloi operacioni gjerman dhe i shërbëtorëve të tyre për të asgjësuar forcat partizane ashtu si në gjithë Shqipërinë e Jugut edhe në Lumin e Vlorës. Kundër forcave tona të Brigadës 6-të S. ata hodhën 6 batalione gjermane (pa llogaritur mercenarët ballistë) të armatosur deri në dhëmbë, me armët më moderne të kohës, ndërsa ne ishim më inferiorë si në forca ashtu edhe në armatim. Por ne kishim atë që nazistët, dhe aq më tepër mercenarëte tyre, nuk e kishin, pra ne kishim moralin dhe heroizmin partizan, që spikati ndjeshëm, ashtu si kudo edhe në këtë operacion. Ne ishim gati të sakrifikonim gjithcka deri atë që është më sublime për njeriun, jetën, sepse ne e kishim të qartë përse luftonim dhe sakrifikonim, lirinë e popullit, që ishte ideali partizan.
Batalioni ynë luftoi dhëmbë për dhëmbë me armikun në Gjorm, Brataj, Vranisht dhe Kallarat. Luftime të ashpra u zhvilluan tek përroi i Sorrollakut (Brataj) ku gjermanët sulmuan këtu me qëllim që të kalonin në fshatin Tërbac dhe të dilnin në prapashpinën tonë, por plani i tyre dështoi me disfatë sepse kjo u arrit në sajë të rezistencës sonë. Në Brataj u vranë me dhjetra ushtarë gjermanë, ndërsa nga ana jonë asnjë. Propaganda naziste i kishte droguar jashtë mase ushtarët, kështu ata që u vranë në Brataj, midis sendeve të tjera kishin edhe letërkëmbimet me familjet, por ajo që të binte në sy në këto ishte në krye të tyre sigla e verbër “Halt Hitler”.
Luftime të ashpra u zhvilluan në Vranisht. Këto luftime mund të themi pa e tepëruar që ishin kulmi i luftimeve që zhvilloi Batalioni “Naim Frashëri” në Lumin e Vlorës dhe që ia ngriti më lart lavdinë. Në Vranisht kemi mbërritur më 20 qershor 1944 në mbrëmje dhe kemi zënë luftime në përroin e Kaurit, në rrahun e Stratit në pozicionet që ishin të bëra që nga lufta Italo-Greke (1940-1941). Këtu në mbrëmje itendentët na dhanë nga një grusht mish kutie të thatë nga ai që hidhnin aleatët, por pa bukë. Për karshi nesh në disa luadhe erdhën gjermanët të maskuar. Ata kishin dyshuan mos kishte partizanë në kodër dhe për ta verifikuar nxorrën një patrullë me një tricikël, kaluan përroin në rrugën automobilistike (Vlorë-Kuc) Ne i lamë e nuk bëmë asnjë veprim, tricikli u kthye përsëri në vendin e nisjes. Më datën 21 qershor 1944, në mëngjes herët filloi zjarri i artilerisë gjermane, me topa e mortaja, kundër pozicioneve tona. Pasi pushoi zjarri i artilerisë, gjermanët na sulmuan me kapadaillëk, ashtu sic luftonin ata më këmbë, me këmishë e mëngë të shkurtëra dhe pantallona të shkurtra, automatikun përpara në gjoks, por ata ndeshën në qëndrimin tonë heroik dhe të vendosur. Në orët e para të luftimeve nga skuadra ime u plagos partizani trim Ali Nushi nga Lopësi, nga Camëria. Unë me një partizan tjetër e shoqëruam për në fshatin Kallamat dhe prej aty u dërgua në spitalin partizan. Aliu u plagos në gjoks nga një predhë pushke, e cila ka veti që vendin nga del e hap shumë. Afër dreke jemi kthyer përsëri tek shokët ku në atë kohë gjermanët ishin tërhequr dhe na sulmuan përsëri pasdite. Në këtë betejë të përgjakshme nga ana e armikut u vranë me dhjetra, por numëri i saktë nuk dihet pasi ata të vrarët i tërhiqnin dhe i transportonin në prapavijën e tyre, kurse nga ana jonë ranë heroikisht komandanti i kompanisë së 3-të Sejat Muraj nga Mërtinji dhe partizani Ilia Stavro nga Përmeti, të cilët do të mbeten të paharruar në jetë të jetëve.
Në luftimet që u zhvilluan në Lumin e Vlorës ashtusi kudo gjetkë, mori pjesë edhe populli i asaj zone, burra e gra, gratë na furnizonin me bukë, ujë e municion. Këtu po sjell një shembull kuptimplotë të asaj ndihmese atdhetare të atij populli heroik. Kur ishim të pozicionuar në një kreshtë me gurë të mëdhenj, midis Bratajt dhe Tërbacit, gjermanët na qëllonin me artileri nga Lepenica. Para pozicionit tim më bie një predhë topi, por ajo për fat nuk plasi, si duket ka qenë e sabotuar nga punëtorët antifashistë. Një predhë tjetër bie në shpinën time, por për fat të mirë shpëtoi Komandanti i Brigadës 6-të Tahir Kadareja, i cili ishte nën një gorricë, por ajo që desha të theksoj është se po një nga ato predha që binin pa pushim vranë një fshatar nga Tërbaci, i cili po na sillte bukë. Poeti anonim popullor për të përjetësuar luftimet e Brigadës të 6-të S. në Lumin e Vlorës ka thurrur këto vargje :
Në shpinën tonë forcat gjermano-mercenare kishin përparuar ndaj unaza e rrethimit ishte ngushtuar. Komanda e Brigadës dha urdhër që të cahej me cdo kusht rrethimi dhe t’i dilej armikut mbas shpine. Në këto rrethana u tërhoqëm nga Kallarati dhe mbrritëm në mbrëmje në grykën e Kucit, që ishte një grykë goxha e madhe. Syri nuk të zinte gjë tjetër vecse gurë të bardhë. Këtu u grumbulluan dy batalione të Brigadës VI dhe disa forca të Brigadës XII S. dhe fshatarë nga zona e Tepelenës dhe Mallakastrës që transportonin materiale luftarake të aleatëve në Porto Palermo. Zalli bardhë nxinte nga njerëz dhe kafshët. Ne gjendeshim ashtu të pangrënë vetëm me një grusht patate.
Të nesërmen në mëngjes herët, më 26 qershor 1944, u ndamë në grupe për të carë rrethimin dhe për t’i dalë mbrapa shpine armikut. Pastaj filluam t’i ngjiteshim malit përpjetë ku nuk kishte asnjë rrugë në atë mal të thepisur. Në mbrëmje ndezëm një zjarr në një gropë sa për t’u tharë nga shiu i ditës. Në mëngjes herët u ngritëm mbasi udhëtuam për një kohë rrugë e pa rrugë dhe dolëm në një luginë në të djathtë të fshatit Golem (Gjirokastër) ku u takuam me forcat e tjera të batalionit tonë dhe vazhduam rrugën e vështirë. Në mbrëmje mbërritëm në një përrua me ujë të ftohtë mbi fshatin Zhulat (Gjirokastër). Itendentët kishin siguruar disa mishra dhish, të cilat i therrëm i poqëm keq e mos më keq, i ndamë në racione dhe i hëngrëm pa bukë.
Këtu përfunduan luftimet e batalionit tonë në Lumin e Vlorës ku nazistët dhe ata që u shërbenin atyre dogjën, plackitën, vranë dhe masakruan gra, pleq e fëmijë. Ky operacion kishte si qëllim asgjësimin e ushtrisë partizane të L. ANC, por ajo jo vetëm nuk u asgjësua, por u rrit në numër dhe u krijuan formacione të reja si Divizione dhe Komparmata, të cilat u hodhën në mësymjen e madhe vendimtare për çlirimin e plotë të qyteteve dhe të gjithë vendit.
Shpella e Kaurit
thumb|right|250px|Shpella e Kauri Shpella e kaurit është një shpellë afër Liqenit të Komanit, në Pukë.
Historia
Mbi të tatëpjetën “thikë” që zbret në brigjet e Liqenit të Komanit në Pukë,ndodhet një prej shpellave më të vecanta në Shqipëri, për sa i përket historisë së saj. Ndonëse vetëm 40 minuta larg nga qyteti verior i Pukës, Shpella e Kaurit ishte thuajse e panjohur për banorët e zonës. Historia e saj e çuditshme, që zë fill në kohën e pushtimit nga hordhitë e para otomane e që lidhet me fenë, bëri që askush nga banorët e fshatit Buzhalë e të fshatrave të tjerë të Komunës së Qelzës të mos flisnin për të. Madje brezat e rinj në kohën e diktaturës, nuk e dinin se ekzistonte Shpella e Kaurit. Më të moshuarit që kishin dëgjuar për këtë shpellë, nuk guxonin të flisnin për të. Ky vendstrehim natyror e që të mahnit me misteret e saj, u “zbulua” vetëm 7 vjet më parë. Më në fund banorët e trevës thyhen “heshtjen” e misterin që mbarte kjo shpellë, duke provuar të hynin në brendësi të saj e të shuanin kuriozitetin. Ndërsa këto vitet e fundit Shpella e “Kaurit” ka befasuar dhjetëra turistë të huaj, kryesisht amerikanë. Ajo që habit të huajt, është fakti se në këtë shpellë, shekuj më parë, banorët katolikë të zonës turreshin të fshiheshin në labirintet e saj për t’i shpëtuar ndërrimit të fesë së tyre (në myslimanë) nga pushtuesit turq.
SHPELLA E KAURIT
Dikur e panjohur, Shpella e Kaurit, një objekt ky me vlera të rralla, kohët e fundit ka ngjallur interesimin e shumë studiuesve. Mjeshtri i Sportit, alpinisti Përparim Laçi nga qyteti i Pukës, tregohet i zellshëm për të shoqëruar vullnetarisht shumë prej turistëve të huaj që mbërrijnë në viset e kësaj zone, për në shpellën që daton para lindjes së Krishtit. Të huajt shtangen nga pamja që ofron ky vendstrehim shekullor, por edhe me bukuritë e rralla të natyrës që të shoqërojnë deri në vendin ku ndodhet shpella. Për të mbërritur tek Shpella e Kaurit, duhet të udhëtosh fillimisht me makinë e më pas me varkat e banorëve të zonës, me të cilat i afrohesh vendit ku gjendet ajo, në buzë të Liqenit të Komanit. Trajneri i ekipit alpinistik të Pukës (alpinist në ekipin kombëtar), Përparim Laçi, i cili ka prekur majën më të lartë të Himalajës, Everestin, thotë se Shpella e Kaurit daton që para lindjes së Krishtit dhe ka pasur si funksion mbrojtjen e malësorëve nga okupatori turk. Hordhitë turke detyronin shqiptarët që të ndryshonin fe. Që në hyrje të shpellës gjenden shumë gjurmë të krishterimit, ndërsa nuk mungojnë edhe disa prej almisçeve (vegla dhe enë prej guri të përdorura nga banorët e zonës). Alpinisti Laçi është shumë i apasionuar pas zbulimeve të tilla. Ai tregon se gjatë kësaj vere, ka shoqëruar me dhjetëra turistë që kanë vizituar Pukën.
TURISTËT E HUAJ
“Sapo nis e tregon për shpellën, të huajt shfaqin menjëherë interes për ta vizituar atë. Në çastin që mbërrijnë para hyrjes së saj, turistët mbeten të mahnitur”, - shprehet Përparim Laçi. Për të shkuar në Shpellën e Kaurit duhet të ngjitesh në një lartësi prej 10 metrash me litar nga bregu i Liqenit të Komanit. Banorët e zonës, duke e njohur mirë terrenin “kacavirren” pa përdorur litarët, pasi nuk kanë frikë se rrëzohen poshtë. Shpella ka një gjatësi prej 100 metrash. Patricja, një nga 14 turistët amerikanë që vizituan këto ditë Shpellën e “Kaurit” dhe misionare e Korpusit të Paqes, pohon se është përballur me një mrekulli natyrore, e cila ekziston që në lashtësi dhe ka shërbyer për mbrojtjen e identitetit të shqiptarëve. “Çdo gjë që shikon brenda shpellës të mahnit. Të duket vetja si në ëndërr. Të udhëtosh në mesin e stalagmiteve dhe stalagniteve që ngjajnë si copëza diamanti deri në ballkonin e shpellës është diçka e veçantë. S’e kisha menduar se mund të gjendej një shpellë e tillë në Shqipëri”, - thotë Patricja.
Lucio Dalla
thumb|200px Lucio Dalla lindi në 4 mars 1943 në Bologna të Italisë. Në vitin 1964 debutoi në muzikë, falë interesimit dhe ndihmës së Gino Paolit, i cili synonte ta bënte Dallën këngëtarin e parë të muzikës suol në Itali. Karriera e tij mund të ndahet në katër periudha: Fillimi 1964-1972 me grupin muzikor "Gli Idoli”, periudha Roversi (1974-1977), maturimi artistik (1977-1993) dhe përafrimi me muziKën pop gjatë viteve të fundit.
Pasioni i tij për muzikën u nda në dy pjesë, në këndimin dhe krijimin e saj. Në vitin 1970 arriti suksesin e parë si kompozitor, me këngën “Occhi di ragazza” të kënduar nga Gianni Morandi. Viti 1971 mund të konsiderohet si fillimi i karrierës së tij brilante e cila do të shënonte vetëm rritje. Ndër këngët më të njohura të Dallës janë: “4/3/1943”, “Gesù Bambino”, “Piazza Grande”, “Il gigante e la bambina”, “Itaca”, "Caruso".
Prej vitit 1974 deri në 1977 bashkëpunoi ngushtë me poetin bolonjez Roberto Roversi, duke realizuar albume mjaft të suksesshme si: “Il giorno aveva cinque teste”, “Anidride solforosa” dhe “Automobili”.
Gastroenterologjia
Gastroenterology (grackë shkon) [1] është dega e mjekësisë që studion aparatin tretes dhe çrregullimet e tij. Etimologjikisht, emri është një kombinim i lashtë i tre fjalëve greke gastros (stomak), enteron (zorrë), dhe logot (arsye).
Sëmundjet që prekin aparatin tretes, i cili përfshin organet goja-anus, përgjatë kanalit tretes, janë në qendër të këtij specialiteti. Mjekë të praktikuar në këtë fushën e mjekësisë janë quajtur gastroenterologe. Të rëndësishme janë bërë përparime në pesëdhjetë vitet e fundit, duke kontribuar në zgjerimin e shpejtë të fushëveprimit të saj. Hepatology, ose hepatobiliary medicine, përfshinë në studim e mëlçisë, pankreas, në tëmth dhe pemë dhe tradicionalisht është konsideruar si një nën-specialitet
Kantoni Angers-Centre
Kantoni Angers-Centre (frëngjisht: Canton d'Angers-Centre) ishte një kanton në departamentin Maine-et-Loire, rajonin Pays de la Loire në Francë. Kryeqëndra e kantonit ishte Angers. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 35190 banorë.
Gjeografia
Ajo kufizohet kantoni Angers-Nord-Est dhe kantoni Angers-Nord në veri, kantoni Angers-Ouest në perëndim, kantoni Angers-Sud në jug, kantoni Angers-Trélazé në lindje dhe kantoni Angers-Est në veri-lindje.
Gogebic County
Gogebic County është një nga  qarqet në shtetin federal Michigan të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Miniera
Miniera është nxjerrja e mineraleve me vlerë, ose materiale të tjera gjeologjike nga toka, zakonisht ar, argjend ose qymyr. Termi gjithashtu përfshin heqjen e tokës. Materialet që mbulohen nga miniera përfshijnë bazën e metaleve, metale të çmuar, hekur, uraniumi, qymyri, diamante, gur gëlqeror, naftë, kripë guri dhe kripë potasiumi. Ndonjë material që nuk mund të jetë rritur me proçeset bujqësore, apo të krijuara artificialisht në një laborator apo fabrikë, është zakonisht minuara. Miniera në një kuptim më të gjerë përfshin nxjerrjen e çdo burimi të parinovueshëm (për shembull, naftës, gazit natyror, apo edhe të ujit).
Nxjerrja e gurit dhe metalit që është bërë që nga koha para-historike. Moderne proceset e minierave përfshijnë kërkimet për trupat xeheror, analiza e fitimit të mundshëm të një miniere të propozuar, nxjerrjen e materialeve të dëshiruar dhe në fund bonifikimin e tokës që të përgatitet për përdorime të tjera herë minave është mbyllur.
Natyra e proceseve të minierave krijon një ndikim potencial negativ në mjedisit si gjatë operacioneve të minierave dhe për vite pas minave është mbyllur. Ky ndikim ka çuar në shumicën e vendeve të botës miratimin e rregulloreve të moderuar e efekteve negative të operacioneve të minierave. Siguria ka qenë prej kohësh një shqetësim si edhe, pse praktikat moderne janë përmirësuar sigurinë në mina në mënyrë të konsiderueshme.
Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë së Veriut
Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë së Veriut (maqedonisht: Македонска Академија на Науките и Уметностите, МАНУ) është institiucioni akademik më eminent në Republikën e Maqedonisë.
Historia
Academia e Shkencave dhe e Arteve u themelua nga Asambleja Maqedonase më 22 shkurt 1967 si institucioni më i lartë shkencor, arsimor dhe artistik në vend me qëllim të monitorimit dhe stimulimit të shkencës dhe artit. Objektivat e Akademisë janë: të studiojnë trashëgimin kulturore dhe burimet natyrore, të asistojnë në planifikimin e politikës kombëtare në lidhje me shkencën dhe artin, për të stimuluar, koordinuar, organizuar dhe udhëhequr shkencën dhe hulumtimet arsimore dhe për të promovuar arritjet artistike. Akademia lehtëson përpjekjet dijetare, shkencore dhe artistike në pjesën e anëtarëve të vet, inkurajon përdorimin e metodologjisë më bashkëkohore dhe informacionin shkencor me rezultatet e fundit hulumtuese. Ajo po ashtu punon në zhvillimin ndërkombëtar në fushat e shkëncës dhe të artit.
Si institucion i pavarur artistik dhe shkencor, Akademia arrin objektivat nga projektet bazike, hulumtimet zhvilluese dhe të aplikuara, projektet gjithëpërfshirëse dhe ndër-disiplinore, duke organizauar konferenca shkencore dhe simpoziume, duke publikuar rezultate të hulumtimeve të njëjta dhe të ndryshme dhe duke organizuar evente në fushat e artit. Akademia bashkëpunon me universitetet, institucionet e tjera shkencore, arsimore dhe kulturore, shoqëritë shkencore dhe artistike dhe organizimet e tjera të krahasueshme në Republikën e Maqedonisë. Ajo po ashtu koorporon e akademitë e tjera të shkencës dhe të artit, dhe me institucionet e tjera shkencore, arsimore dhe artistike jashtë vendit.
Akademia sot
Trupa superme e Akademisë është Asambleja më anëtarët e saj. Asambleja është në krye të kalimit të rregullave ligjore në lidhje me organizimin dhe aktivitetet gjenerale të akademisë si statuti, plani financiar, themelimi i njësive shkencore, arsimore dhe artistike, etj. Asambleja zgjedh presidentin, zëvendëspresidentin dhe sekretarin e akademisë ashtu si dhe numrin e anëtarëve të presidencës.
Ajo po ashtu zgjedh gjithë anëtarët, e huaj si dhe anëtarët e nderit të akademisë. Zgjedhja e anëtarëve bëhet çdo tri vjet nga votat shumicë në votim të fshehtë të të gjithë anëtarëve të akademisë.
Anëtarët janë të pavarur në hulumtimet e tyre shkencore dhe punën artistike.
Struktura organizative e akademisë përfshinë presidencën, pesë departamente, pesë qendra kërkimore, dy njësi teknike dhe sekretariatin e akademisë.
Fonetika historike e gjuhës shqipe (Kolec Topalli)
"Fonetika historike e gjuhës shqipe" me Autor Kolec Topalli, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë. Shtëpia botuese "Dituria", viti i botimit 2007. Faqet e librit 712. ISBN 99943-46-08-3
Hija e maleve
"Hija e Maleve" është një përmbledhje me dymbëdhjetë novela me autor Ernest Koliqin botuar më 1929 në Zarë.
Fituesit e Çmimit Nobel 1993
Fituesit e Çmimit Nobel 1993 është listë në të cilën janë të radhitur fituesit e Çmimit Nobel për këtë vit në të gjitha lëmitë në të cilat dhurohet ky çmim. Gjithashtu janë të radhitur dhe të nominuarit e këtij viti si dhe fakte mbi nomiminmin dhe zgjedhjen e fituesve.
5 Nëntor
5 nëntori është dita e 309-të e kalendarit gregorian (dita e 310-t në vitin e brishtë) - kështu që deri në fund të vitit kanë mbetur edhe 56 ditë.
Udhëheqës të shteteve në vitin 1803
janë të radhitur sipas kontinenteve dhe pastaj në kontinente janë të radhitura shtetet sipas shkronjës.
Malpartida de Cáceres
Lidhje të jashtme
Malpartida de Cáceres
Kantoni Saint-Didier-en-Velay
Kantoni Saint-Didier-en-Velay (frëngjisht: Canton de Saint-Didier-en-Velay) është një kanton në departamentin Haute-Loire, rajonin Auvergne-Rhône-Alpes në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Saint-Didier-en-Velay. Ka sipërfaqe 109.47km2 dhe popullsi 14437 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Saint-Didier-en-Velay aktualisht përbëhet nga 7 komuna.
Kryengritja e madhe ilire
Kryengritja e Madhe Ilire e njohur edhe si Lufta Batoniane (latinisht: Bellum Batonianum; War of the Batos) ishte një konflikt ushtarak i zhvilluar në provincën romake të Ilirikut mes viteve 6 - 9 es. në të cilin një aleancë e popullsisë vendase të dy rajoneve të Ilirikut, Dalmacisë dhe Panonisë, u rebelua kundër romakëve. Kryengritja filloi midis fiseve vendase ilire që ishin rekrutuar si trupa ndihmëse për ushtrinë romake. Ata u udhëheqën nga Bato Desidiati, një udhëheqës i Desidiatëve në pjesën qendrore të Bosnjës së sotme, ndërsa më vonë kryengritjes iu bashkuan edhe Breukët, një fis ilir nga Panonia nën udhëheqjen e Bato Breukut. Më vonë edhe shumë fise të tjera nga Iliria gjithashtu iu bashkuan revoltës.
Romakët iu referuan konfliktit si Bellum Batonianum (Lufta Batoniane) sipas këtyre dy udhëheqësve me të njëjtin emër; Velleius Paterculus e quajti atë Lufta Panoniane dhe Dalmate sepse përfshinte të dy krahinat e Ilirikut, ndërsa në anglisht është quajtur Great Illyrian Revolt (Revolta e Madhe Ilire) dhe Bato Uprising (Kryengritja e Batos).
Lufta katër vjeçare zgjati nga viti 6 deri në vitin 9 es. dhe dëshmoi një vendosmëri të madhe të fuqisë romake në krahinat ilire, me forca të mëdha ushtrake të angazhuara në të gjithë Ballkanin Perëndimor dhe që luftuan në më shumë se një front. Në vitin 8, Breukët e luginës së Savës u dorëzuan, por u desh një bllokadë dimërore dhe një sezon tjetër luftimesh përpara se të dorëzoheshin edhe fiset ilire në Dalmaci në vitin 9. Historiani romak Suetoniusi e përshkroi kryengritjen si konfliktin më të vështirë me të cilin përballej Roma që nga Luftërat Punike dy shekuj më parë.
Sfondi
Iliriku më herët kishte parë dhe përjetuar edhe luftime tjera gjatë Luftës së Madhe Civile Romake midis for cave të Jul Cesarit dhe forcave të Senatit të udhëhequr nga Pompeu disa dekada më parë. Romakët që jetonin në disa prej qyteteve bregdetare mbështesnin Cezarin, ndërsa popullata më në brendi të territorit mbështesnin kryesisht Pompeun. Quintus Cornificius, si një cezarian që ishte, e kishte zmbrapsur Quintus Octaviusin, një përkrahës ky i Pompeut. Dalmatët shpartalluan Aulus Gabiniusin, një cezarian ky, i cili ishte urdhëruar nga Cezari të bashkohej me Cornificiusin në Ilirik. Dalmatët për këtë gjë më vonë i kërkuan falje Cezarit i cili kërkoi një haraç dhe pengje si kompensim, gjë që ishte praktikë standarde e kohës, dhe dërgoi Publius Vatiniusin me tre legjione për ta zbatuar këtë. Pasi Cezari u vra në vitin 44 pes, Dalmatët kishin injoruar këto kërkesa duke shpartalluar pesë kohortat e Vatiniusit. Me ndërprerjet e shkaktuara nga luftërat e mëtejshme civile romake në vitet në vijim, pirateria dalmate në Detin Adriatik u bë përsëri një problem.
Në vitin 35 pes, Iapidët, fisi më verior i Dalmacisë, kryen sulme në Italinë verilindore. Ata sulmuan Aquileian dhe plaçkitën Tergestusin ( Triesten ). Në vitet 35-33 pes Oktaviani (i cili së shpejti do të bëhej perandor Augustus) ndërmori fushata ushtarake në rajon. Ai mundi Iapodët dhe pastaj vazhdoi në Panoninë jugore, ku kapi qytetin Segesta (që më vonë, si qytet romak, u quajt Siscia). Ai më pas theu dalmatët dhe kapi Promonën (në jug të Kninit modern, Kroaci ) në bregdet, qyteti kryesor i Liburnëve, i cili mbahej nga Dalmatët. Pas kësaj ai mori qytetet Dalmate, Sunodium dhe Setovia. Më tutje Oktaviani vazhdoi në Derbani dhe shkatërroi disa vendbanime në ishujt Melite ( Mlet ) dhe Melaina Corcyra ( Korčula ), duke konfiskuar anijet Liburne ngase dyshohej se të gjitha ishin të përfshira në pirateri. Sekretarët e Oktavianit kryen edhe operacione të tjera në rajon. Oktaviani rivendosi përkohësisht autoritetin romak në Dalmaci dhe Panoninë jugore, e cila kurrë më parë nuk ishte arritur nga ushtritë romake.
Në vitin 27 pes, zgjidhja e parë midis Oktavianit dhe Senatit Romak zyrtarizoi sundimin absolut të Oktavianit, duke i dhuruar titullin Augustus dhe duke e bërë atë perandorin e parë romak. Gjithashtu u bënë riorganizime në krahinat e perandorisë. Shumica e provincave mbetën provinca senatoriale, ndërsa qeveritarët e tyre u zgjodhën nga Senati nga radhët e senatorëve, ndërsa provincat kufitare u bënë provinca perandorake, qeveritarët e të cilëve u emëruan nga Augusti. Hapësira e Ilirikut ishte e përbërë nga Dalmacia dhe Panonia jugore e pushtuar rishtazi, dhe, megjithëse ishte një provincë kufitare, u përcaktua si një provincë senatoriale.
Nga viti 14 pes deri në vitin 10 pes, pati një seri kryengritjesh në Panoninë Jugore dhe Dalmacinë veriore, të cilat shkrimtarët romakë i quajtën Bellum Panomicum (Lufta Panoniane). Ajo që dihet për këto ngjarje vjen kryesisht nga tregime të shkurtra nga Cassius Dio dhe disa referenca nga autorë të tjerë, megjithëse nuk ka asnjë informacion në lidhje me shkaqet e kryengritjes. Burimet romake kishin pak interes për ngjarjet në Iliri dhe fushatat e Augustit në vitet 35–33 pes deri në vitin 16 pes. Cassius Dio shkruan se në atë vit guvernatori i Ilirisë për vitet 17–16 pes, Publius Silius Nerva, shkoi të luftojë në Alpet Italiane sepse atje nuk kishte trupa. Disa Panonianë dhe Norikanë hynë në Istria duke e mashtruar atë mirëpo Silius Nerva shpejt e futi situatën nën kontroll. Në të njëjtën kohë pati një kryengritje të vogël në Dalmaci. Dentheletët, së bashku me Skordiskët, të cilët jetonin në Serbinë e sotme në luginën e lumenjve Savus (Sava), Dravus ( Drava ) dhe Danub, sulmuan provincën romake të Maqedonisë. Një luftë civile shpërtheu edhe në Thraki. Në vitin 15 pes, Romakët pushtuan Skordiskët dhe aneksuan Norikun duke kryer edhe operacione të tjera në pjesë të tjera të Alpeve kundër Rhaetëve dhe Vindelicëve. Në vitin 13 pes, Augusti i dha Marcus Vipsanius Agripas, aleatit të tij më të rëndësishëm, komandën supreme të Ilirikut. Agripa gjeti një zgjidhje të negociuar; megjithatë, ai vdiq papritmas dhe traktati u injorua. Atëherë komanda iu dha Tiberiusit, i cili më në fund mposhti ilirët. Operacionet ushtarake romake në hapësirat e Ilirikut mund të kenë filluar që nga koha e qeverisjes së Marcus Viniciusit në vitet 14–13 pes. Lufta Panoniane bëri që të bëhet riorganizimi i Ilirikut si një provincë perandorake.
Aleanca ilire dhe forcat romake
parapamje| Tiberi Revolta e Madhe Ilire e viteve 6-9 es. ishte i vetmi rast në të cilin fiset e ndryshme në hapsirën e Ilirikut u bashkuan kundër romakëve. Fiset kryesore të cilat kanë kontribuar për këtë aleancë ishin Desidiatët, Breukët, Dalmatët, Andizetët, Panonianët, Pirustët, Liburnianët, dhe japodët (dy të fundit duke luftuar nën një udhëheqës të panjohur). Dalmatët udhëhiqeshin nga Bato Desidiati, ndërsa Breukët udhëhiqeshin nga Bato Breuku, komandanti i tyre i ushtrisë dhe Pineji, mbreti i tyre. Burimet kryesore të këtij informacioni janë Dion Kasi (Cassius Dio) dhe Vellei Paterkuli. Ky i fundit edhe vet kishte marr pjesë në luftë, por që megjithatë na jep informacione të kufizuara. Suetoniusi gjithashtu na jep një përshkrim të luftës duke e cilësuar si lufta: "më serioze nga të gjitha luftërat e huaja, nga ato me Kartagjenën, të cilat [Tiberi] i zhvilloi për tre vjet me pesëmbëdhjetë legjione dhe një forcë përkatëse të ndihmësve, në mes të vështirësive të mëdha të çdo lloji dhe maksimumi i mungesave dhe furnizimeve ".
Viti 6: Përhapja e revoltës dhe viti i parë i luftës
Në vitin 6 es, Tiberius ishte gati të nisë fushatën e dytë kundër Markomanëve në Gjermani. Marcus Valerius Mesalla Messallinus, guvernator i Ilirikut, kishte planifikuar të bashkohej me Tiberiusin bashkë me pjesën më të madhe të ushtrisë së tij, duke i urdhëruar edhe fiset lokale që të siguronin kontigjente ndihmëse. Sidoqoftë, kur këto trupa u mblodhën, ata u rebeluan nën udhëheqjen e një kryetari të fisit të Desidiatëve me emrin Bato Desidiati duke mposhtur një forcë ushtarake romake të dërguar kundër tyre. Edhe pse kjo luftë është përshkruar nganjëherë se është zhvilluar nga Desidiatët dhe Breukët, vetëm Cassius Dio i kishte identifikuar forcat e udhëhequra nga Bato Desidiati si Dalmate, duke treguar një përbërje më të gjerë. Sipas Velleius Paterculusit, popullsia e fiseve që u rebeluan ishte më shumë se 800,000, duke fushuar 200,000 këmbësorë dhe 9,000 kalorës. Studiuesit modernë nuk mund të jenë të sigurt se sa i besueshëm është ky informacion, pasi historianët e lashtë priren të ekzagjerojnë gjërat. Velleius Paterculusi gjithashtu shkruan se kryengritësit njihnin taktikat ushtarake romake dhe mund të flisnin latinisht.
Forcat ilire i ndanë repartet e tyre në tre pjesë. Njëri ishte për të pushtuar Italinë, e cila nuk ishte larg nga Nauportus (një fortesë romake në Slloveninë e sotme); tjetri kishte hyrë tashmë në provincën romake të Maqedonisë ( Greqia e sotme); dhe i treti luftonte në territoret e tyre të lindjes (vendase). Ata zbatuan planin e tyre me shpejtësi, duke masakruar civilët romakë dhe një kontigjent të konsiderueshëm veteranësh të cilët ishin të pafuqishëm në këtë zonë të largët. Ata pushtuan dhe plaçkitën Maqedoninë, duke krijuar panik të përgjithshëm në Romë. Augustusi, gjithashtu i alarmuar, urdhëroi një taksë të përgjithshme madje ftoi edhe veteranët. Familjet e pasura u urdhëruan të furnizojnë të liruarit në proporcion me të ardhurat e tyre, të cilat nuk ishin bërë që pas Betejës së Kanaesë, rreth dy shekuj më parë. Augustusi paralajmëroi se ilirët mund të arrinin në Romë brenda dhjetë ditësh nëse nuk ndërmerrej një veprim drastik kundër tyre. Ai i dha komandën e luftës Tiberiusit. Ushtria Romake ishte organizuar në disa divizione me qëllim të shmangjes së përballjes frontale me forcat e bashkuara të kryengritësve. Vendet e pozicionimit u përcaktuan për të parandaluar depërtimin e tyre eventual për në Romë, si dhe për të prishur linjat e tyre të furnizimit.
Në versionin e Cassius Dio, në fillim, Bato Desidiati kishte shumë pak ndjekës. Sidoqoftë, pasi ai mundi forcën romake të dërguar kundër tij, iu bashkuan edhe kryengritës të tjerë. Atëherë Breukët, fisi më i madh në Panoninë jugore, i udhëhequr nga një komandant i quajtur edhe ai Bato, marshoi në Sirmium. Aulus Caecina Severusi, guvernatori i krahinës fqinje të Moezisë (në Serbinë e sotme, në jug të lumit Sava dhe në perëndim të lumit Danub) marshoi shpejt kundër tyre dhe i mundi ata pranë lumit Dravus (Drava), por pësoi shumë viktima. Duke shpresuar që të rifillojnë luftën së shpejti sepse shumë romakë kishin rënë në luftë, Breukët u bënë thirrje aleatëve të tyre që të bashkoheshin me ta. Cassius Dio nuk specifikoi nëse Severus theu një rrethim të qytetit apo e ndaloi armikun të arrinte në qytet. Drava ishte në veriperëndim të Sirmiumit dhe Romakët nga Moezia duhet të kishin ardhur nga lindja ose jugu. Kështu, nëse Caecina Severusi do të thyente një rrethim të Sirmiumit, ai do të ndiqte tërheqjen e Breukëve deri sa ata të bënin qëndrimin e tyre të fundit. Dalmatët marshuan në Salona (në Dalmaci, në bregdetin e Adriatikut ) por atje ushtria e Bato Desidiatit u mund ndërsa ai vet u plagos. Ai dërgoi njerëz të tjerë që shkatërruan bregdetin deri poshtë në Apoloni. Ata u mundën në një betejë, por fituan një tjetër. Tiberiusi i cili erdhi nga Gjermania, nga frika e një pushtimi të Italisë dërgoi përpara Valerius Mesallinusin. Edhe pse Bato nuk ishte mirë, ai u përball me Tiberiusin i cili ishte më i fortë në betejën e hapur, por u mund në një pritë. Velleius Paterculusi shkruan se Mesallinusi ishte i rrethuar nga 20,000 burra dhe kishte vetëm një legjion me vetëm gjysmën e forcës së tij normale (afërsisht 2.500 burra), megjithatë ai shpërtheu rrethimin e armikut duke korrur një triumf. Me sa duket Valerius Mesallinusi atëherë u dërgua për të mbrojtur Salonën.
Sipas Dion Kasit (Cassius Dio), Bato Desidiati shkoi në lindje te Bato Breuku dhe bëri një aleancë me të. Kjo bie ndesh me përshkrimin e dhënë nga Velleius Paterculus, në të cilën kryengritja dukej se kishte një plan dhe dalmatët së bashku me Breukët dukej se kishin vepruar në bashkëpunim që nga fillimi. Në rrëfimin e Dios, që dy Batot pushtuan malin Alma (Mount Fruška Gora, Serbi, në veri të Sirmiumit); këtu ata u mundën nga kalorësia thrakase e Rhoemetalkut (mbreti i Mbretërisë Odrysiane në Thraki, një aleat i Romakëve), i cili ishte dërguar kundër tyre nga Caecina Severusi, guvernatori i Moezisë. Atëherë ata luftuan kundër Severusit, i cili më vonë u kthye përsëri në Moesi sepse Dakët dhe Sarmatinët kishin kaluar Danubin dhe po zhvillonin luftime shkatërrimtare. Tiberiusi dhe Valerius Mesallinusi qëndruan në Siscia ( Sisak, në Kroacinë e sotme qendrore, ku ishte vendosur selia e ushtrisë romake). Dalmatët pushtuan territorin e aleatëve romakë duke përfshirë edhe shumë fise të tjera në revoltë. Tiberius marshoi mbi ta, por ata shmangën betejat frontale duke vazhduar të lëviznin përreth, me çka i shkaktonin dëme shkatërrimtare ushtrisë romake. Në dimër ilirët pushtuan përsëri Maqedoninë. Cassius Dio shkruan se ata e bënë këtë përsëri, edhe pse ai nuk kishte përmendur një pushtim të mëparshëm të Maqedonisë. Studiuesit modern e njohin këtë gjë përmes shkrimit të Velleius Paterculusit (siç u theksua më lart). Ata u mposhtën nga Rhoemetalku dhe vëllai i tij Rhascipori. Dio nuk përmend asnjë veprim të romakëve atje. Prandaj, nuk dihet se si guvernatori romak i kësaj krahine e trajtoi situatën e krijuar; nuk dihet gjithashtu se si u mor me pushtimin e mëparshëm. Duket se atje më shumë kishte sulme, sesa ndonjë okupim.
Viti 7: Germanicusi në ilirik; rikthimi i trupave nga Mezia dhe Azia
Germanicusit iu dha një forcë e çlirimtarëve dhe liridashësve. Disa nga këta të fundit ishin kërkuar nga zotërit e tyre, të cilët u kompensuan për këtë. Në Romë kishte një mungesë të drithit. Velleius Paterculus shkroi se forcat kryengritëse në Panonia që përballeshin me Tiberin nuk ishin të kënaqur me madhësinë e forcave të tyre. Ata ishin dërmuar dhe pasi kishin arritur në prag të urisë (me sa duket për shkak të shkatërrimeve të luftës), nuk mund t'i bënin ballë sulmeve të tij prandaj edhe shmangnin betejat frontale. Ata shkuan në Malet Claudian (një varg malesh në Panonia, në Qarkun Varazhdin në Kroacinë veriore) dhe morën një pozicion mbrojtës në fortifikimet natyrore. Në versionin e Velleius Paterculusit, forca e dytë kryengritëse ilire ishte përballur me legjionet të cilat Caecina Severusi dhe Marcus Plautius Silvanusi kishin sjell në hapësirat e ilirikut (tre legjione nga Moesia dhe dy legjione nga krahina romake e Azisë). Ata kishin rrethuar të pesë legjionet, trupat e tyre ndihmëse dhe kalorësinë thrakase duke u shkaktuar një humbje gati-gati fatale. Kalorësia thrakase u shfaros ndërsa kalorësia aleate iku. Legjionet pësuan viktima, por ata pastaj u rigrupuan dhe fituan betejën. Në versionin e Cassius Dio nuk përmendet fare Plautius Silvanus; në vend të kësaj, të dy Batot shkuan për të pritur ardhjen e Caecina Severusit. Ata e sulmuan atë papritur kur ai ngriti një kamp afër kënetave të Volcës, në Panoni, afër Siscia (sot Sisak në Kroaci) por Severus e mposhti sulmin. Pas kësaj beteje ushtria romake u nda për të kapërcyer sa më shumë pjesë të vendit përnjëherësh. Sipas mendimit të Dios, në këtë kohë ata nuk arritën asgjë të vlefshme për të përmendur, përveç që Germanicusi mundi Mazanët, një fis i vogël Dalmatin. Në një pasazh të hershëm ai vuri në dukje se në këtë vit vendi ishte shkatërruar dhe se kryengritësit nuk mund ta mbronin atë. Ata u tërhoqën në kështjellat malore nga të cilat ndërmerrnin sulme sa herë që kishin mundësi. Prandaj, edhe pse nuk kishte beteja spektakolare (me të cilat romakët gjykonin dinjitetin ushtarak), fushata e Tiberit kundër kryengritjes ilire dhe strategjia shoqëruese e saj e tokës së djegur doli të ishte efektive.
Pas betejës së lartpërmendur, Aulus Caecina Severus dhe Marcus Plautius Silvanus iu bashkuan Tiberiusit duke mbledhur një ushtri të madhe. Velleius Paterculus raportoi se ata sollën pesë legjione (tre nga Moesia dhe dy nga krahina e Azisë). Tiberius kishte pesë legjione (tre në Panonia dhe dy në Dalmatia). Legjionet nuk ishin në forcën e plotë pasi Velleius Paterculus përmendi se kishte shtatëdhjetë grupe (realisht dhjetë legjione në komplet do të kishin 100 grupe). Kishte katërmbëdhjetë trupa kalorësish, 10,000 rezervistë, shumë vullnetarë dhe kalorës thrakas. Nuk kishte pasur një ushtri kaq të madhe të mbledhur në një vend të vetëm që nga koha e luftërave civile romake. Tiberi vendosi të shoqërojë ushtritë e sapoardhura sepse ushtria ishte shumë e madhe për të qenë e menaxhueshme. Ai u kthye përsëri në Siscia në fillim të një dimri shumë të vështirë.
Viti 8: Fundi i revoltës në Panonia
Në vitin 8 es. Dalmatët dhe Panonianët, të dërmuar nga uria dhe sëmundja, donin të kërkonin paqe, por ishin penguar për ta bërë këtë nga kryengritës, të cilët nuk kishin asnjë shpresë se do të kurseheshin nga romakët dhe kështu vazhduan të rezistonin. Tiberi gjatë kësaj lufte kishte ndjekur një politikë të tokës së djegur për të nënshtruar Panonianët. Dion Kasi (Cassius Dio) gjithashtu vuri në dukje se në Romë kishte një mungesë drithi vitin e kaluar dhe se më vonë në këtë vit uria ishte zbutur. Nuk dihet se sa e përhapur ishte kjo uri dhe nëse ajo preku zonat e tjera mesdhetare, përfshirë Dalmacinë dhe Panoninë, duke qenë kështu edhe një faktor kontribues. Sipas Dio, Bato Breuku përmbysi Pinejin, mbretin e Breukëve. Ai u bë dyshues ndaj fiseve të tij madje dhe kërkoi pengje nga garnizonet Panoniane. Bato Desidiati e mundi atë në betejë dhe ai u strehua në një fortesë, ndërsa më vonë iu dorëzua Bato Desidiatit. Pas kësaj shumë Panonianë u prishën me kryengritësit. Marcus Plautius Silvanus zhvilloi një fushatë kundër disa fiseve më të vogla ilire, pushtoi Breukët dhe fitoi mbi të tjerët pa ndonjë betejë. Bato Desidiati u tërhoq më pas nga Panonia, pushtoi kalimet që çonin në Dalmacia dhe shkatërroi tokat përtej. Në Panonia kishte ende disa kryengritës. Velleius Paterculus shkroi se dimri i ashpër solli shpërblime sepse gjatë verës së ardhshme e gjithë Panonia kërkonte paqe. Prandaj, një dimër i keq ndoshta ka luajtur gjithashtu një rol në këtë drejtim. Disa nga Panonianët në krye me Bato Breukun iu dorëzuan Tiberiusit pranë lumit Bathinus (Bosna), madje Bato ua dorëzoi romakëve edhe Pinejin për çka u amnistua nga romakët dhe iu lejua pozicioni si udhëheqës. Pas një kohe Bato Desidiati arriti të robëronte Baton e Breukëve. Pas kësaj Bato Desidiati arriti të rimarrë Panonianët.
Viti 9: Fundi i Revoltës
Në vitin 9 es. lufta ishte kufizuar në Dalmaci. Velleius Paterculus shkruan se Augustus i dha komandën kryesore të të gjitha forcave romake Marcus Aemilius Lepidus. Në verë, Lepidus u nis për takim me Tiberin përmes zonave që nuk ishin prekur nga lufta, por u sulmua nga forcat e freskëta vendase. Lepidus i mundi ata, shkatërroi fushat dhe dogji shtëpitë, dhe më vonë arriti në takim me Tiberiusin. Kjo fushatë i dha fund luftës. Dy fise më të vogla Dalmate, Pirustët dhe Desidiatët, të cilat kishin qenë thuajse të pakapërcyeshme për shkak të fortesave të tyre malore, kalimet e ngushta në të cilat ata jetonin dhe shpirtin e tyre luftarak, pothuajse ishin shfarosur.
Dion Kasi (Cassius Dio) gjithashtu shkroi se në Itali kishte uri kryesisht për shkak të luftës. Sidoqoftë, duhet të theksohet se në kohën kur shumica e drithit importohej nga Egjipti, krahinat e Afrikës, Siçilia dhe Sardenja, prandaj, nuk është e qartë se si lufta në hapësirat e ilirikut shkaktoi uri në Itali. Augustus e ktheu Tiberin përsëri në Dalmaci. Tiberi e ndau ushtrinë në tre divizione për të shmangur një përballje me kryengritësit. Ai vuri në krye të dy prej tyre Marcus Plautius Silvanus dhe Marcus Aemilius Lepidus dhe udhëhoqi të tretin vet kundër Batos, duke marrë edhe Germanicusin me vete. Dy divizionet e tjera mposhtën lehtësisht fiset e mbetura ilire. Tiberius e ndoqi Baton e arratisur në të gjithë vendin, dhe më në fund e rrethoi në Adetrium, afër Salonës. Ky qytet ishte në një shkëmb dhe ishte i rrethuar nga lugina të pjerrëta. Tiberius e mbajti të rrethuar derisa Bato u detyrua të kërkojë kushte. Sidoqoftë, Bato nuk mund t’i bindte shokët e tij të pranonin armëpushim. Tiberius u nis në sulm kundër kalasë, duke mbajtur një pjesë të forcës së tij në rezervë dhe duke e dërguar pjesën tjetër në sulm në një formacion katror. Terreni i thyer pengoi trupat sulmuese. Kur e panë këtë, dalmatët u rreshtuan jashtë murit në majë të shpatit dhe hodhën gurë mbi ta, duke i ndarë më tej romakët. Tiberius i ndaloi njerëzit e tij të tërhiqeshin duke dërguar vazhdimisht përforcime. Ai ndau një njësi dhe e dërgoi në një pikë ku vendi mund të ngjitej përmes një rrugë të gjatë. Sapo e pushtoi atë ilirët nuk mund të hynin më në kala dhe u arratisën. Ata u gjetën më vonë të fshehur në pyll dhe u vranë. Tiberi atëherë negocioi kushtet e kapitullimit.
Germanicus e ktheu vëmendjen e tij për pozicionet e fundit ilire në Arduba, një qytet i fortifikuar me një lumë rreth bazës së tij. Brenda qytetit, pati një tension midis dezertorëve rebelë që donin të vazhdonin luftën dhe banorëve që donin paqen, e cila përfundimisht eskaloi në dhunë. Gratë thuhet se i ndihmuan dezertorët sepse, në kundërshtim me burrat e tyre, ato nuk donin të vuanin sklavërimin. Dezertorët u mposhtën dhe u dorëzuan. Gratë morën fëmijët e tyre dhe u hodhën në flakët e zjarrit ose në poshtë në greminën e lumit. Cassius Dio nuk specifikoi se çfarë e shkaktoi zjarrin. Qytetet aty pranë u dorëzuan vullnetarisht. Germanicus u bashkua me Tiberin dhe dërgoi Gaius Vibius Postumus për të nënshtruar rrethet e tjera. Bato premtoi të dorëzohej nëse ai dhe pasuesit e tij do të faleshin. Tiberi ra dakord dhe më pas e pyeti pse populli i tij ishte rebeluar. Sipas Dion Kasit (Cassius Dio), ai u përgjigj: "Ju Romakët jeni fajtorët për këtë; sepse ju dërgoni si roje të kopesë suaj, jo qen ose bari, por ujqër". Bato Desidiati Bato Desidiati u dërgua në Romë dhe sipas traditës së kohës u prezentua si trofe lufte ndërsa pjesën tjetër të jetës e kaloi në qytetin e Ravenës (sot qytet në Itali). .
Pasojat
Romakët, përveç kryerjes së mizorive gjatë luftës, edhe i përçanë fiset ilire në grupe të ndryshme nga ato që kishin krijuar më parë. Civitatet administrative të Oseriatëve, Colapianëve, dhe Varcianëve u krijuan ndoshta nga Breukët. Anëtarët e fiseve tjera mbase mund të jenë shitur si skllevër ose deportuar në vende të ndryshme, siç janë p.sh. Azalët.
Bibliografia
Komentet e hollësishme dhe kritike të burimeve janë dhënë në:
Tregime të dobishme historike të ngjarjeve mund të gjenden edhe në:
[[Kategoria:6]] [[Kategoria:7]] [[Kategoria:8]] [[Kategoria:9]]
Ortopedia
Ortopedi ortopedik ose kirurgjia (gjithashtu dha ortopedi) është dega e kirurgjisë në fjalë që kanë të bëjnë me kushtet e sistemit musculoskeletal. Ortopedik surgeons përdorimin kirurgjik të dy dhe jo-kirurgjikale do të thotë për të trajtuar musculoskeletal trauma, dëmtime sportive, degenerative sëmundjeve, infeksioneve, tumors, dhe kushtet kongjenitale. Nikolas Andry coined fjalën "ortopedi", rrjedh nga fjalët greke për orthos ( "korrekt", "normal") dhe paideia ( "rearing" (zakonisht i fëmijës)), në 1741, kur në moshën 81 ai botoi Orthopaedia: ose korrigjimin e Artit dhe Deformities në parandalimin e Fëmijëve. Në SHBA të spelling ortopedi është standardi [citim nevojshme], edhe pse shumica e programeve universitare dhe banimin [citim nevojshme], dhe madje edhe të AAOS, ende përdorimin e Andry spelling. Tjetërkund, përdorimi nuk është uniforme; në Kanada, të dyja janë të zakonshme spellings; ortopedi zakonisht mbizotëron në pjesën tjetër të Commonwealth, veçanërisht në Britani.
Kirurgjia kardiotorakale
Kirurgjia kardiotorakale është fushë e mjekësisë kirurgjike të përfshirë në trajtimin e sëmundjeve që ndikojnë në organet brenda kraharor (gjoks). Në përgjithësi trajtimi i kushteve të zemrës (sëmundje zemre) dhe mushkërive (sëmundje të mushkërive).
Ditari Personal
Ditari personal është një përmbledhje i një kujtimi, ngjarje, apo autobiografie në formë kronologjike. Ai i rifreskon kujtimet dhe përjetimet. Në një ditar personal përmblidhen kujtimet, përjetimet, ndjenjat, aktivitetet personale, etj, si dhe shërben si një lloj rikujtuesi i jetës së mëhershme.
KH Ulqini
Klubi i Hendbollit "Ulqini" (shk. KH Ulqini, malazezisht: Rukometni klub "Ulcinj") është një klub hendbolli, i themeluar në vitin 2011, në Ulqin, Mali i Zi.
Më herët, Ulqini kishte skuadrën e vet të hendbollit e cila merrte pjesë në garat më të ulta të Malit të Zi. Por, gjatë gjysmës së dytë të viteve 80-së, klubi u mbyll, ndërsa pas tre dekada më pas, në vitin 2010, klubi është riaktivizuar. Vetëm dy vjet më vonë, në verë të vitit 2012, KH Ulqini është ngritur në Ligën e Parë të Hendbollit të Malit të Zi. Ndeshjet i luan në sallën sportive të Shkollës Fillore "Marshalli Tito".
Turtullesha
Turtullesha (Streptopelia turtur), e njohur si European Turtle Dove, është një anëtar zog i familjes Columbidae, e cila përfshin të turtulleshave dhe pëllumbave.
Është një zogmigrator specie me një shtrirje ne Palearctic jugor, përfshi Turqia dhe veriu i Afrika, gjithashtu haset rralle ne veri te Skandinavia dhe Rusia. I kalon dimrat ne jug te Afrikës.
Ne baze te raporteve te shteteve te Evropës Common Birds 2007, popullsia e turtulleshave ne Evrope ka rene me 62 % kohet e fundit. Kjo është pjesërisht ndryshuar sepse praktikat bujqësore do të thotë se fara farë e keqe dhe fidaneve në të cilën ai ushqen, veçanërisht Fumitory, janë më të pakta, dhe pjesërisht për shkak të shtënat e zogjve në vendet e Mesdheut gjate kohës se emigrimit te tyre.
Të vogla dhe më e vogël në ndërtimin se pëllumba të tjera, turtullesha mund të njihet nga ngjyra e saj browner, dhe patch zi-e-bardha-shirita në anën e qafën e saj. Bishti është i dukshëm si zog fluturon nga vëzhguesit, por është pykë formë, me një qendër të errët dhe të kufijve të bardhë dhe këshilla. Kur shihet nga poshtë, ky model, për shkak të coverts bardhë nën-bisht errësimit të bazave të errët, është një shirit grade blackish në një terren të bardhë. Kjo mund të shihet kur të shpendëve Stoops për të pirë dhe ngre bishtin e përhapur.
Turtullesha, një nga emigrantët më të fundit, rrallë shfaqet në pjesën veriore të Evropës përpara fundit të prill, duke u kthyer përsëri në shtator në jug.
Kjo është një zog i pyjet e hapur në vend se të dendura, dhe shpesh ushqen në tokë. Ajo do të herë pas here fole në kopshte të mëdha, por është zakonisht shumë i turpshëm, ndoshta për shkak të presionit të rënda të gjuetisë me të cilat përballet gjatë migrimit. fluturimit është përshkruar shpesh si në formë shigjete, por nuk është shumë i shpejtë.
Gjatësia
26-28 cm, krahët e hapur : 47-53 cm.
Përshkrimi
Ditët e ngrohta me diell në verë dhe degët në lulëzim janë vendi më i mirë për të dëgjuar këngët gërhitëse të turtullit. Turtulli është një vizitor i verës dhe më i vogli i llojit të pëllumbave, si dhe më delikati dhe më tërheqësi njëkohësisht. Pjesa qendrore e pendëve të krahëve është me ngjyrë të zezë, në dallim nga ngjyra kafe që mbizotëron. Koka dhe qafa janë gri, kraharori ngjyrë rozë e çelët dhe pjesa fundore e krahëve ngjyrë e errët. Bishti është shumë më i dukshëm në fluturim për shkak të kontrastit bardh e zi. Fluturimin e ka të shpejtë.
Përhapja dhe habitati
Jeton në parqe, pyje të hapur, me shkurreta, grupe pemësh, gardhe, etj. Shpesh jeton në shtylla telefoni apo elektriku përgjatë rrugës dhe pranë fushave me drithë.
Riprodhimi
Foletë i vendos në shkurre të gjata ose në gardhe të dendur. Lëshon dy vezë në muajin maj, ose më pas, por edhe disa të tjera gjatë një periudhe të dytë inkubacioni. Ngrohja e vezëve zgjat 13-14 ditë. Të vegjlit arrijnë të fluturojnë brenda tre javëve.
Ushqimi
Ushqehet me fara dhe gjethe të të gjitha llojeve.
Zëri
Tingull grykor ”rruuurrrr”.
Alergjia
Alergjitë e shkaktuara nga bari janë tepër të përhapura në popullsi dhe shkaktojnë simptoma të tilla si: alergji konjunktiviti, kruarje dhe të kullojnë hundët. Alergjia mund të luajë një rol të madh në kushte, si astma. Në disa njerëz, alergji të rënda të mjedisit ose alergenet nga përdorimi i ilaçeve mund të rezultojë në rrezik jete anafilaktike, reaksione të rënda deri në vdekje. Tani ekzistojnë kushtet për të bërë teste që përcaktojnë diagnozën alergjike. Këto përfshijnë testimin e lëkurës për të njohur alergenet apo të analizës së gjakut për praninë dhe nivelet e alergenit IgE specifikisht. Trajtimi për alergjinë përfshijnë, përdorimin e antihistaminës, steroide ose medikamente të tjera nga goja. Alergjia krijohet edhe nga pluhurat e ndryshme, ndotja e ambientit, aromat e ndryshme, nga pemët, lulet e tyre në kohën e çeljes.
William G. Gregory
right|thumb|William G. Gregory|200px William G. Gregory lindi në Lockpart të New Yorkut më 14. 05. 1957, është astronaut amerikan me prejardhje shqiptare nga qyteti i Korçës.
William G. Gregory është biri i një piloti ushtarak i cili kishte migruar nga Shqipëria kur ai ishte vetëm 2 vjeç.
William G. Gregory u diplomua në shkencat teknike, në Akademinë e Forcave Ajrore të Amerikës, më 1980. Gradën “ magjistër” në inxhinieri dhe mekanikë e mori nga unversiteti “ Columbia” i New York-ut. Nga viti 1981, deri në vitin 1986 Gregory shërbeu si pilot i aeroplanëve luftarakë amerikanë F-11, F-4, A-7D dhe i pesë modeleve F-15 Eangle. Pasi u bë astronaut më 1991, ai shërbeu si përfaqësues zyrtar i qendrës astronautike për zbritjen në tokë të anijeve kozmike.
Kantoni Romilly-sur-Seine-1
Kantoni Romilly-sur-Seine-1 (frëngjisht: Canton de Romilly-sur-Seine-1) është një kanton në departamentin Aube, rajonin Champagne-Ardenne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Romilly-sur-Seine. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 9521 banorë.