Batalioni_Antonio_Gramshi
Dorezimi te partizanet
Nga masa prej 15.000 vetash, që u dorëzuan pranë formacioneve partizane, vetëm ata më të vendosurit, një numër prej 2.150 ushtarakësh, u futën në përbërje të formacioneve të UNÇ-së. Sipas të dhënave të asaj kohe është nxjerrë se, nga numri i mësipërm, 472 italianë u rreshtuan në përbërje të brigadave sulmuese, 401 të tjerë hynë në shërbim të prapavijës, kurse pjesa tjetër prej 1.277 vetash u angazhuan pranë komandave të vendit. Natyrisht, jo në të gjitha brigadat sulmuese u krijuan formacione në shkallë nënrepartesh ose repartesh të veçantë me ushtarakë të huaj. Sipas dokumentacionit arkivor të kohës, sidomos të atij që i përket brigadave sulmuese të UNÇ-së, vërehet se pranë formacioneve të kësaj ushtrie hynë në mënyrë spontane, vetiake apo me grupe, mjaft ish-ushtarakë italianë. Ata u përfshinë në këto formacione me dëshirë, ndonëse tashmë e dinin se ato bënin një jetë të vështirë mali dhe se përdornin, gjatë veprimeve luftarake, taktikën e zhdërvjelltë të luftës partizane, e cila ishte krejt e ndryshme nga ajo që zbatonin ushtritë e rregullta klasike, siç ishte edhe ushtria italiane. Në përgjithësi, ushtarakët italianë kryenin detyra të veçanta, por mjaft të rëndësishme për veprimtarinë e formacioneve partizane, kryesisht në prapavijat, si në shërbimin sanitar, në punëtoritë, në artileri etj. Kjo dukuri u vërejt në ato formacione të UNÇ-së, ku nuk kishte nënreparte ose reparte kompakte dhe të mëvetësuar me ushtarakë të huaj. Të kësaj natyre ishin detyrat që kryen të huajt që hynë në përbërje të brigatave I, II, III, IV, V, VI, VII, XXII sulmuese etj., por edhe në Zonën e Parë Operative Vlorë-Gjirokastër-Mallakastër. Këtu ata vepruan dhe ndihmuan shumë me dijet dhe përkushtimin e tyre, sidomos në punëtoritë dhe depot, si dhe në spitalet e njohura të kësaj zone. Ndërkohë disa dhjetra e qindra të tjerë shërbyen, po me atë përkushtim dhe profesionalizëm, pranë komandave të vendit dhe në tërësi pranë stukturave të Pushtetit Ushtarak të Prapavijave. Por gjërat nuk mbeten deri në këtë nivel. Ato shkuan më tej, drejt krijimit të formacioneve luftarake të shkallës taktike dhe të organizmave drejtuese të tyre, pranë vet formacioneve luftarake dhe Shtabit të Përgjithshëm të UNÇ-së Shqiptare. Për shembullin e parë, tipik ka qenë rasti i një grupi prej 1.116 ish-ushtarakësh italianë të divizionit të këmbësorisë "Firence", më parë me qendër vendvendosjeje në zonën Dibër-Mat, të cilët u paraqiten pranë shtabit të Brigadës I Sulmuese. Prej këtij grupi, afro 150 veta u shprehën të palëkundur për të luftuar së bashku me shqiptarët kundër pushtuesëve nazistë gjermanë. Nuk ishte aspak e lehtë të ndërmerrej një vendim i tillë, në kushtet kur këta njerëz kishin luftuar në radhët e ushtrisë së tyre pushtuese kundër popullit shqiptar, për disa vite me radhë. Tashmë atyre u duhej të luftonin përsëri, porse tani në përbërje të formacioneve luftarake të këtij populli, kundër të cilit kishin luftuar deri para pak kohësh. Sidoqoftë ata vendosën të shprehnin dëshirën dhe të vinin në provë cilësitë e tyre luftarake, kundër pushtuesve dhe persekutorit të përbashkët nazist. Në këto rrethana komanda dhe shtabi i Brigadës I Sulmuese vendosën të krijonin një batalion më vete, ide kjo që u pëlqye dhe u miratua nga ish-ushtarakët italianë të ardhur në brigadë. Kështu, më 9 tetor 1943, me shumicën e këtyre ushtarakëve lindi batalioni i emërtuar "Antonio Gramshi". Efektivi i tij në krijim kapte numrin 137 luftëtare. Pjesa tjetër e mbetur u fut në përbërje të nënreparteve të brigadës. Ushtarakët italianë i zgjodhën vet drejtuesit e batalionit të tyre. Komandant u zgjodh nënoficeri Tercilio Kardinali, komisar politik Alfredo D`angelo, nënkomandant përzgjodhën Xhuzepe Montin kurse zëvendëskomisar Dominiko Bogatain. Një prej anëtarëve të shtabit të batalionit ishte nga radhët e partizanëve shqiptarë, Sami Kotherja. Batalioni u organizua me dy kompani, e para, që përfshinte edhe komandantin dhe komisarin, numëronte 42 veta ; e dyta, përveç komandës, përbëhej nga 88 luftëtarë. Veprimtaria e përditëshme dhe ajo luftarake e batalionit drejtohej nga shtabi i tij, i cili përbëhej nga 5 anëtarë. Pranë shtabit u mbajt një skuadër me 7 luftëtarë, me përberje 2 korrierë (lajmëtarë), 1 infermier, 2 këpucarë, 1 berber dhe1 intendent. Ndërkohë, një numër tjetër ish-ushtarakësh italianë, hynë në shërbimet, por edhe drejtperdrejt në radhët e batalioneve të kësaj brigade. Veçanërisht të parapëlqyera prej tyre ishin shërbimi i intendencës, ai i sanitetit (i shëndetësisë) dhe artileria e brigadës. Tipik ishte shërbimi sanitar, ku mjeku dhe 4 infermierët ishin italianë, ashtu si dhe ai i armës së artilerisë, me nënkomandantin dhe dy anëtarë të tjerë. Koha provoi se këta ushtarakë, me profesionalizmin dhe përkushtimin e tyre dhanë një ndihmesë të jashtëzakonëshme dhe të pazëvendësueshme për mbarëvajtjen e shërbimeve të mësipërm. Batalioni partizan italian u përshtat dalëngadalë me jetën dhe veprimtarinë, si dhe me taktikën e veçantë të luftës që kryente kjo njësi, si formacion i një ushtrie të tipit vullnetar që ishte, duke i u përgjigjur mjaft mirë detyrave që i ngarkonte komanda dhe shtabi i brigadës. Batalioni nisi të përballej në veprime luftarake me nazistët, me një shkallë të lartë vështirësie, si me 15 nëntor 1943, në qytetin e Beratit, ku luftoi heroikisht, madje në rrethim për afro pesë orë, kundër më se 2.000 forcave naziste. Në këtë luftim mbetën të vrarë 10 luftetarë. Por batalioni ia doli të çante unazën e rrethimit të shtërnguar nazist, pikërisht duke u ndarë në grupe të vegjël, sipas koncepteve të taktikës së luftës partizane. Pas kësaj ngjarje batalioni "Antonio Gramshi" u riorganizua në shkurt 1944, kohë kur u bë një riorganizim i vet brigadës. Tashmë efektivi i batalionit kishte zbritur në 105 luftëtarë. Më pas, në kuadrin e veprimeve luftarake të Brigadës I Sulmuese, e cila merrte pjesë në operacionin mësymës të Divizionit I Sulmues në zonat në veri të lumit Shkumbin, gjatë muajve qershor-korrik 1944, mori pjesë edhe batalioni "Antonio Gramshi". Pikërisht në luftimet shumë të ashpra, që u zhvilluan në fshatin Çerenec të Dibrës, më datën 8 korrik, batalioni luftoi me ashpërësi dhe heroizëm ndaj forcave naziste në këtë kuotë kyçe. Në luftim ra duke luftuar në krye të batalionit, komandanti i tij, T. Kardinale. Më tej, ky batalion, mori pjesë me sukses edhe në luftimet gjatë operacionit të madh të forcave të Korparmatës së Parë të UNÇ-së për çlirimin e Tiranës, kryeqytetit të vendit, më nëntor 1944. Me çlirimin e plotë të Shqipërisë, Komanda e Përgjitheshme e UNÇ-së, urdhëroi që, mbi bazën e batalionit "Antonio Gramshi", të thirreshin e të organizoheshin përreth kësaj bërthame, ish-ushtarakë italianë të shpërndarë anembanë Shqipërisë. Kështu lindi brigada "Antonio Gramshi". Pak kohë më pas kjo brigadë u shndërrua në divizion, i cili mbante të njëjtin emër. Në muajin maj 1945, më në fund, kjo njësi ushtarake me kombësi italiane, nën kujdesin dhe me interesimin e Komandës së Përgjithëshme të UNÇSH-së dhe të qeverisë shqiptare, në marrëveshje me qeverinë italiane të pasluftës, u riatdhesua në Itali, e përcjellë me një ceremoni të posaçme. Në rrjedhën e Luftës Antifashiste në Shqipëri, pranë disa brigadave sulmuese të UNÇ-së, u formuan dhe vepruan edhe pak formacione të tjera të përbërë nga ish-ushtarakë italiane. Një ndër to ishte Brigada III Sulmuese, në përbërje të së cilës u organizua një çetë e vogël, në rang të një toge, me emërtimin italian "Mateotti", Ky nënrepart i vogël numëronte 27 luftëtarë në radhët e tij. Një tjetër formacion, po me këtë emërtim u formua në Brigadën XI Sulmuese, por për të nuk ka të dhëna të plota. Një nënrepart i përmasave taktike, që në literaturën historike të kohës së LANÇ-it, herë trajtohet si kompani dhe herë-herë si batalion, u formua në përbërje të Grupit IV të emërtuar "Çamëria", të Zonës Parë Operative Vlorë-Gjirokastër-Mallakastër. Ky ishte formacioni me emërtimin "Xhiakomo Matteoti", që kishte një përbërje modeste, me vetëm 22 luftëtarë, të cilët vinin nga radhët e ish-ushtarakëve italianë. Në dhjetor 1944, në kohën kur vepronte në trevën e Kosovës, gjatë një riorganizimi të kryer atje më 24 nëntor 1944, në Brigadën V Sulmuese, u përurua Batalioni VI, me 200 ish-ushtarakë italianë. Një pjesë e mirë e këtyre ushtarakëve tashmë zotëronin një përvojë të pasur luftarake në përdorimin e taktikës së luftës partizane, të fituar gjatë kohës së qëndrimit dhe të veprimtarisë luftarake nëpër repartet dhe nënrepartet e kësaj brigade. Komandant i batalionit ishte caktuar Ernesto Kebastura, komisar politik ishte një tjetër italian i quajtur Xhorxhio Gluo. Sipas të dhënave të Arkivit të Komitetit Kombëtar të Veteranëve të LANÇ-it të popullit shqiptar, në dosjen përkatëse të partizanëve italianë, që vepruan në radhët e UNÇ-së, vetëm nëpër brigadat sulmuese të saj numëroheshin 472 luftëtarë. Këtu hynin edhe ata italianë, të cilët u rreshtuan nëpër batalionet e brigadave II, IV, VII, VIII, X, XII, XVII Sulmuese. Ndërkaq në prapavijat vepruan 401 italianë, kurse pranë komandave të vendit u përfshinë edhe 1.277 italianë të tjerë. Nga radhët e tyre 73 luftëtarë ranë gjatë veprimeve luftarake kundër pushtuesëve nazistë dhe u shpallën dëshmorë të Shqipërisë.