Shega
Karakteristikat botanike
Shega (te gjitha llojet e saj), ashtu si pjesa tjetër e pemëve frutore, ka kaluar nëpërmjet një rrugë mjaft te gjate te transformimit te saj derisa ka ardhur në format që njohim sot. Kjo ka kaluar nëpërmjet adaptimit te bazës trashëguese ndaj kushteve te kultivimit e, për rrjedhoje te shfaqes se tipareve fenotipike te ndryshme. Shega (Punica granatum) bën pjesë në gjininë Punica te familjes Punicaceae. Në vartësi te varietetit dhe kushteve te kultivimit pema e saj mund te jete drunore, por në përgjithësi shega futet në grupin e shkurreve. Shega ka sistem rrënjor te zhvilluar i cili depërton në toke deri në thellësinë 3,5–4 m. Një veçori shume e shfaqur tek shega është se ajo ka aftësi te formoje shume filiza me rrënje në bazën e saj, te cilët quhen kamza. Kjo është një nga karakteristikat e kësaj bime e shprehur dukshëm dhe që ndikon mjaft në përhapjen e saj duke lehtësuar shtimin vegjetativ. Shega bën pjesë në grupin e pemëve subtropikale, dhe në përgjithësi nuk i durojnë temperaturat e ulëta ekstreme që shfaqen kryesisht në zonën malore të vendit. Por bima e shegës ka shumë degëzime dhe një sistem rrënjor shumë të fuqishëm që i lejon kësaj kulture një përhapje kaq të gjerë dhe mbijetese edhe në kushte krahasimisht mjaft të vështira. Nëpër lastarët e shumicës se kultivarëve te shegës ka gjemba shpues.thumb|300px Bima e shegës ka aftësi që te lëshoje fundake. Kjo e bën atë të shtohet me lehtësi, sepse fundaket zëvendësojnë bimën vazhdimisht kur plaket. Është kjo arsyeja që shega jeton gjate, 50-60 vjet. Madhësia e kurorës se shegës ndikohet mjaft nga kultivari, në përgjithësi ajo arrin në lartësitë skajore të shkurreve. Kurora e disa kultivarëve te shegës, në kushte te mira te kultivimit, mund te arrije në 4,5–5 m dhe më shumë. Degët e reja, një dhe dyvjeçare të shegës kanë ngjyrë të gjelbër në gri, kurse më të vjetrat marrin ngjyrë kafe në gri. Këto, bashkë me lulet, janë pjesët më të ndjeshme ndaj të ftohtit dhe temperaturave të ulëta. Në përgjithësi gjethet janë te vogla, me forme te zgjatur eliptike ; me ngjyre te gjelbër te erret nga pjesa e sipërme, ndërsa kanë ngjyrë më të çelur në pjesën e poshtme. Në stinën e pranverës, kur është edhe fillimi i vegjetacionit, gjethet kane ngjyrë të kuqërremte. Sythat vegjetative janë të hollë dhe të zgjatur, kurse sythet frutor janë krahasimisht me te shkurtër dhe te rrumbullakosur. Lulet janë dy seksore, me forme te rregullt, te vendosura një nga një në pjesët e sipërme te degëzave te grupuara nga 3-5 sebashku. Bishti i luleve te shegës (tek të dy llojet e luleve) në përgjithësi është i shkurtër. Kupa është e forte në forme tubore dhe mjaft e bukur. Bima e shegës është me pllenim të kryqëzuar e cila çel zakonisht në muajin maj dhe në disa kultivarë vazhdon çeljen e luleve edhe në muajin gusht. Lulet janë te kuqe me një diametër që shkon rreth 3–4 cm, por gjithmonë madhësia e luleve është e ndryshme në vartësi te llojit te shegës. Zakonisht frutat janë te përmasave që lëvizin nga 5 deri në 18 cm diametër, por në shume raste këto përmasa kalohen, dhe janë më të mëdha, sidomos në kultivarët majahoshe. Në brendësi ka shumë fara të cilat janë të mbështjella me një tul te lëngshëm te athet tek te egrat që vjen duke u ëmbëlsuar tek majahoshet dhe është i ëmbël tek te butat. Frutat e shegës piqen gjatë muajit shtator - tetor për shegën e butë dhe tetor - nëntor për shegën e egër. Fruti i shegës së butë peshon 500-800 g ndërsa ai i shegës se egër zakonisht lëviz nga 50 deri në 350 g. Në përgjithësi frutat e shegëve majahoshe janë më të mëdha se sa ato të buta dhe mund te peshojnë deri në 1 kg, madje edhe me shume. Shega ka lëkure te lëmuar, me trashësi te ndryshme dhe që në maje formon disa dhembeza te gjate. Kokrrat janë te vendosura me një forme mjaft te veçante dhe te ndara në dhomëza, te cilat ndahen nga njëra tjetra me cipa që janë pjesë e lëvores se shegës. Në tipe te ndryshme, cipa është e ndryshme persa i takon trashësisë, ndërkohe që ngjyra në përgjithësi është e bardhe në ngjyre qumështi deri në te verdhe. Lulja ka një pistil te trashe që përfundon me bark, ndërsa theket janë te shumte në numër, te kapura nga ana e brendshme e kupës se lules. Kurora ka ngjyre te kuqe, ose edhe te zbardhur në te verdhe, që është karakteristike e llojit, kushteve te mjedisit dhe agrofondit te përdorur në kultivimin e saj. Fruti në përgjithësi ka forme te rrubullakosur, shpesh here i shtypur në dy anët (nga kupa dhe bishti). Disa here fruti paraqitet me brinje jo shume te theksuar (tek disa varietete me shume) dhe te pajisur me kupën e lules e cila nuk bie. Fruti i shegës se egër peshon zakonisht 50 - 100 g, por mund te arrije deri në 370 g, fruti i shegës se bute 500 - 750 g, ndërsa ai i shegës majahoshe 600 - 1000 g e në disa raste edhe me shume në vartësi te varietetit dhe kushteve te kultivimit. Frutat e shegës në përgjithësi kane lëkure te trashe, te lëmuar dhe në maje formojnë disa dhëmbëza te gjate. Kokrrat i ka me ngjyre te kuqe te mbështjella me cipa te bardha te holla dhe janë te vendosura radhazi. Ngjyra e lëkurës se frutit në përgjithësi është tipar i llojit te shegës, dhe mund te jete e verdhe e hapur deri në te gjelbër te verdhe, e cila nga sipër (andej nga e shikojnë direkt rrezet e diellit) ngjyroset me te kuqe te zbehte deri në te theksuar. Nga brenda fruti është i ndare në 6 - 12 fole ose dhomëza (kjo për te gjitha llojet e shegëve). Në vartësi te zonës se kultivimit këto ndarje njihen me emrin gjel, ndarje, dhomëz, verige, etj. Ato mbulohen me një cipë të hollë si perde me ngjyre krem. Në një frut shege gjenden deri në 1200 fara. Raporti i lëngut me farat është veçori varietore dhe përben një tregues mjaft te rëndësishëm në vlerësimin e tyre. Bërthamëza e kokrrës se shegës është drunore dhe zë përqindje te ndryshme në tërësinë e kokrrës. Lëngu nga ana tjetër, ka përmbajtje te ndryshme që varet shume nga lloji (i egër, majahosh apo i bute), kultivari, kushtet e kultivimit, etj. Qe te dyja këto (si përqindja e bërthamës ashtu edhe përmbajtja e lëngut), janë parametra te rëndësishëm që përdoren në klasifikimin e tyre.