Bashkëjetesa_fetare_në_Shqipëri
Historiku
thumb|300px|Feja në Shqipëri Bashkjetesa harmonike fetare e pranishme në Shqipëri sipas historianit Ferit Duka(Profesor Doktor-Përgjegjës i Departamentit të Studimeve Mesjetare dhe Osmane në Qendrën e Studimeve Albanologjike)gjatë shekujve të Mesjetës, u ruajt edhe gjatë përhapjes së islamizmit në hapësirën shqiptare, sepse vazhduan të veprojnë pothuajse të njëjtët faktorë konvergjentë: territori i përbashkët, gjuha, traditat etnokulturore si dhe marrëdhëniet shpirtërore. “Populli shqiptar, ka theksuar Papa Gjon Pali II gjatë vizitës së bërë në Shqipëri, është për t’u marrë si shembull në këtë pikëpamje. Që të tre komunitetet fetare mbajnë njëj raport respekti reciprok dhe të një bashkëpunimi të njerëzishëm. Duhet mësuar arti i dialogut dhe i të dëgjuarit, qoftë edhe kur kjo duket e pamundur. Uroj që Shqipëria të bëhet përherë e më tepër atdheu i ekumenizmit dhe i dialogut ndërfetar. A ka lëvdatë më të denjë për ju, sesa të tregoheni me gisht nga Europa dhe mbarë bota, si shembull dialogu, mospërdorimi të dhunës dhe mirëkuptimi fetar të ndërsjelltë.Sigurisht që me përhapjen e fesë islame në viset shqiptare gjatë sundimit osman u thellua më tej diversiteti fetar, gjë që potencialisht krijonte kushte për përçarjen dhe shpërbërjen e kombit shqiptar. Mirëpo kjo gjë nuk ndodhi sepse realiteti i ri fetar ishte një mozaik i vendosur mbi një shtrat të fuqishëm, të përforcuar në rrjedhën e historisë nga veprimi i faktorëve të konvergjencës të përmendur më lart.Nga ana tjetër, ashtu si kundër krishterimi (ortodoks apo katolik) edhe islami tek shqiptarët përgjithësisht mbeti nje fe popullore, larg intolerancës dhe fanatizmit doktrinor. Për më tepër, përhapja në viset shqiptare e sekteve të ndryshme islamike krahas islamizmit sunit, e zbuti së tepërmi klimën e marrëdhënieve ndërfetare në trevat shqiptare. Një rol të vecantë në këtë drejtim luajti urdhëri baktashian, i cili, duke qenë i afërt me të dy besimet kryesore,krishterimin dhe islamin, duke predikuar tolarancën dhe mirëkuptimin ndërshqiptar, kontribuoi në frenimin e prirjeve ndarëse në gjirin e popullsisë dhe në fuqizimin e lidhjeve të unitetit mbi baza etnike dhe kombëtare.Të dhënat e dokumentacionit historik janë vërtetimi më i sigurt për ekzistencën e tolerancës dhe të bashkëjetesës pa probleme të shqiptarëve të besimeve të ndryshme. Burimet historike të shek. XVII-XVIII jo rrallë afrojnë të dhëna sipas të cilave vajza të krishtera martoheshin me djem të islamizuar dhe se në kundërshtim me rregullat fetare, ata kërkonin që edhe fëmijët e lindur nga këto martesa të përziera të pagëzoheshin në kishë. Solidariteti dhe harmonia midis shqiptarëve të besimeve të ndryshme u shfaqën me një shkëlqim të veçantë edhe në periudhat e mëvonshme. Priftin katolik Luigj Bumçi, Mehdi Frashërin, Mihal Turtullin, Hoxhë Kadrinë, Luigj Gurakuqin, Fan Nolin dhe Faik Konicën, i shohim të gjithë së bashku në Shqipëri apo jashtë saj në mbrojtje të çështjes shqiptare. “Muhamedanët nuk janë këtu muhamedanë të vërtetë, theksonte Konica, ashtu si edhe të krishterët nuk janë krejt të krishterë.” Atë Luigj Bumçi i cili në dhjetor të 1919 shkoi në Vatikan për kërkuar mbështetje për çështjen shqiptare, i tha Papës se shumica e anëtarëve të delegacionit shqiptar që ndodhej në Paris, ishin myslimanë, dhe se e kishin zgjedhur atë kryetar të tyre dhe e kishin dërguar atje (në Vatikan – F.D) për t'i kërkuar Shenjtërisë së Tij të ndihmonte Shqipërinë. Ishte pikërisht ky realitet fetar që tërhoqi dukshëm vëmendjen edhe të diplomatëve të huaj në aktivitetet ndërkombëtare të organizuara për Shqipërinë në fillim të viteve 20-të. Duke marrë fjalën në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë më 17 dhjetor 1920, kur diskutohej çështja e pranimit të Shqipërisë në këtë, delegati indian ishte shprehur se, kur në botë zhvilloheshin ende luftra ndërfetare, në Shqipëri, myslimanët, katolikët, ortodoksët, jetonin në harmoni dhe se ishte një fakt i shkëlqyer për një vend me shumicë dërmuese të popullsisë myslimane, të përfaqësohej këtu nga një i krishterë dhe pikërisht një prift (ishte fjala për Fan Nolin që kryesonte delegacionin shqiptar-F.D.). Edhe mbreti i shqiptarëve, Zogu I, i cili si i tillë bëri shumë për modernizimn e institucioneve fetare në Shqipëri dhe për ndarjen e shtetit nga feja, ditën që u bë mbret (1 shtator 1928), bëri betimin duke vendosur njërën dorë mbi Bibël ndërsa tjetrën mbi Kuran, duke premtuar kështu se do të mbronte unitetin kombëtar. Periudha e sundimit komunist ka qenë e egër dhe tepër armiqësore përsa u përket sjelljeve dhe qëndrimeve ndaj fesë. Diktatura u përpoq të asgjësojë besimin dhe të ngrejë në kult ateizmin. Feja u ndalua me ligj, ndërsa u mbyllën institucionet fetare. Sigurisht që kjo aventurë solli dëme të mëdha, por megjithatë besimi mbeti i gjallë në shpirtrat e njerëzve për t'u rizgjuar me një fuqi të re në vitet paskomuniste. Me shembjen e komunizmit në Shqipëri, me rihapjen e institucioneve fetare, myslimanë, ortodoksë dhe katolikë, morën pjesë së bashku në ceremonitë fetare të zhvilluara anembanë vendit.Por me hapjen e Shqipërisë paskomuniste ndaj botës dhe fitoren e lirisë së besimit, para nesh shfaqen probleme e sfida të reja. Sot kur e gjithë bota e civilizuar është duke luftuar kundër terrorizmit të të mbuluar me petk fetar, shqiptarët duhet të vetëdijësohen që të luftojmë më shumë për fuqizimin e faktorëve që ndihmojnë dhe ushqejnë harmoninë dhe bashkëjetesën paqësore fetare e kultivuar historikisht, duke luftuar dhe shmangur ndikimet negative që mund t'u imponohen atyre kryesisht nga jashtë Shqipërisë.