cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fetvaja
Vlera
Secili drejtim juridik islam (madhhab) ndjek sistemin e vet duke bërë që myslimanët t'u takojnë përkatësisht drejtimeve të ndryshme juridike. Kështu që teologët e ndryshëm islamë mund të lëshojnë fetva kundërthënëse ose konkurruese me njëra-tjetrën si në teori ashtu edhe në praktikë. Në formën mbirajonale të sotme, drejtimet juridike islame e kanë origjinën në gjysmën e dytë të shekullit të 8-të. Sunnitët njohin katër drejtime juridike (hanafitët, malikitët, hanbalitët dhe shafiitët), gjithashtu ekzistojnë edhe disa të shiitëve. Gjatë reformave të fesë islame prej fundit të shekullit të 19-të u arrit pjesërisht kapërcimi i gjendjes së larmisë së drejtimeve juridike të ndryshme, ku gjatë hartimit të „ligjeve të kodifikuara“ u shpall si legjitim mbështetja tek teksti i ligjeve të drejtimeve të ndryshme si edhe mendimi individual.
Duhet përmendur edhe se shumë vende, ku myslimanët përbëjnë shumicën e popullsisë, nuk e pranojnë të drejtën islame si bazën e vetme për drejtësinë.
Në vendet me drejtësi islame fetva-t, përpara se të publikohen, diskutohen dhe vendosen zakonisht nga krerët fetarë të vendit. Shpesh ata e bëjnë këtë jo krejtësisht të pavarur nga shteti. Në këto raste fetva-t janë rrallë kundërthënëse duke pasur nivelin e ligjit të zbatueshëm. Kur dy fetva kundërshtojnë njëra-tjetrën, këta krerë (që kanë në dorë si ligjet civile ashtu edhe fetare) merren vesh për një kompromis, për të sqaruar se cila prej tyre të hyjë në fuqi.
Në vendet ku shari'a nuk është pjesë e sistemit ligjor, myslimanët besimtarë ndeshen shpesh me dy fetva konkurruese me njëra-tjetrën. Në këto raste ata respektojnë kreun, i cili përfaqëson drejtimin e tyre fetar ose atë, gjykimi i të cilit i përgjigjet më tepër mendimit të tyre. Kështu për shembull sunnitët respektojnë zakonisht atë drejtim juridik, të cilit i përkasin tradicionalisht, ndërsa fetva-n e një kleriku shiit nuk e respektojnë.
Fetfa me rastin e ngjarjeve konkrete
Fetva më e njohur, e cila e bëri të njohur këtë term edhe në botën jo-islame, është ajo e ajatollahut iranian Humejni. Më 14 shkurt 1989 kreu shiit kërkoi vrasjen e shkrimtarit Salman Rushdie për shkak të gjoja blasfemisë në librin e tij „Vargjet satanike“ dhe të braktisjes së fesë islame. Megjithatë, sidomos sunnitët nuk e njohin këtë fetva si të vlefshme.
Në shtator 2000 u lëshua nga sheiku Nasr Farid Vassal, kryemyftiu i Egjiptit, një fetva duhani për të mbështetur fushatën në shkallë kombëtare kundra duhanit. Katër drejtimet juridike tradicionale kanë secila nga tre teori mospërputhëse mbi pirjen e duhanit: disa janë të mendimit se pirja e duhanit është e ndaluar, të tjerët e shohin si të lejuar ose si gjest të ulët.
Pas atentateve terroriste të 7 korrikut 2005 në Londër, këshilli i atjeshëm i sunnitëve („Xhema'at e Ahl e Sunnat“) deklaroi se çdo formë atentatesh është e papajtueshme me fenë islame. Për të theksuar rëndësinë e kësaj deklarate, këshilli sunnit zgjodhi për të formën e fetva-s.
Më 26 tetor 2005 klerikët islamë në Somali publikuan një fetva, e cila drejtohej kundra prerjes ose gjymtimit gjenital të vajzave. Në të, kjo praktikë tradicionale shumë e përhapur në Afrikë, dënohet si „jo-islamike“.
Në prill 2006 presidenti iranian Mahmud Ahmadinexhad-i njoftoi se, me rastin e kampionatit botëror të futbollit që pritej, do të pezullonte ndalimin e deritëatëherëshëm të hyrjes së grave në stadium. Realizimi i ndryshimit të këtij ligji u pengua me anë të një fetva-je nga ajatollah-u Mohammad Fazel Lankarani.
Kantoni Montsûrs
Kantoni Montsûrs (frëngjisht: Canton de Montsûrs) është një kanton në departamentin Mayenne, rajonin Pays de la Loire në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Montsûrs. Ka sipërfaqe 136.75km2 dhe popullsi 5506 banorë.
Suela Konjari
Suela Konjari u lind në Tiranë më 4 nëntor 1963. Aktore e skenës dhe ekranit.
Ka luajtur ne filmat si :
Gjatësia
Gjatësia (simboli l, L ) është masa e një trupi fizik po ashtu ajo është edhe rruga që një trup ose një objekt që gjendet në lëvizje, kalon brenda një kohe të caktuar. Për krahasimin e lartësive, rrugës së kaluar të trupave në gjuhen shqipe edhe për gjatësin përdoren njësitë nga sistemi ndërkomarë i madhësive, d.m.th. metri. Në disa vende të botës për matje të gjatësis, në lëmi të ndryshme përdoren edhe sisteme tjera, kështu për shembull në ShBA për matjen e gjatësisë përdoret njësit e sistemit amerikanë dhe të Britanisë së Madhe, si: inç (inch), fut (foot), jard (yard) dhe majl (mile). Po ashtu edhe në disa lëmi si në astronomi, mikrobiologji përdoren dis terme të cilat në faktë janë shumëfishe të njësisë bazë. Për të bërë krahasimet në mes të këtyre sistemeve janë marrveshjet ndëkombëtare.
Për të kuptuar më lehtë krahasimet, përpos metrit si njësi bazë, për gjatësi përdoren edhe nënfishet dhe shumë fishet e metrit si milimetri, centrimetri, kilometri etj.
Historia e matjes së gjatësis
Në të kalueren janë përdorur njësi të ndryshme për matjen e gjatësisë. Këto njësi janë përdorur nga njerzë të ndryshme që ju kanë përshtatur profesioneve dhe lëmive të tyre. Disa nga këto janë përdorur edhe në jetën e përditëshme. Ndër këto madhësi që janë përdorur dhe ndoshta përdoren edhe më tutje në trevat shqiptare janë të njohura disa njësi të cilat edhe mund të shëndrrohen në njësi matësie të sistemit Si. Ndër këto njësi ka edhe emra që për sot duken paksa të çuditëshme (p.sh njesia X) por ato janë përdorur në të kalurën. Kështu për matjen e distancave të vogla është përdorur njësia e quajtur njesia X njësi me vlerën pastaj njësia e quajtur mikron me simbolin  me vlerën  mdërsa me femi mateshin distanca edhe më të vogla. Përdorimi i këtyre njësive në qarqet zyrtare të Kosovës është i ndaluar, mirëpo për disa njësi edhe pse nuk janë në sistemin Si, lejohet përdorimi i tyre. Kështu p.sh njësia 	 angstrem[Å] me vlerën dhe ajo më distanca detare, mile detare e vlerë  tolerohen me kushtë që të shprehen edhe në metra. Sido që të jetë ekzistojnë edhe një numër i madhë i njësive dhe emërtimeve të tyre që janë përdorur në të kaluen në trevat shqiptare duke mos përjashtuar ato romake, otomane, angleze dhe amerikane ku këto dy të fundit mund të hasen vetëm në literaturë të shprehura në metra.
Rickenbach (BL)
është një komunë në kantonin Basel-Landschaft të Zvicrës.
Medalja humanitare Nëna Tereze
Medalja humanitare Nëna Tereze është dekoratë shtetërore e Kosovës që u jepet qytetarëve të Kosovës e të huaj që kontribuojnë në fushën e humanizmit.
Shprehja e mirënjohjes dhe nderimi i individëve me këtë dekorat bëhet nga presidenti i Kosovës. Të drejtën për të paraqitur propozim për dekorim para Presidentit të Kosovës e kanë:
Medalja Luftëtar i Lirisë Adem Jashari
Medalja Luftëtar i Lirisë Adem Jashari është dekoratë shtetërore e Kosovës që u jepet qytetarëve të Kosovës e të huaj që kanë treguar trimëri në luftën e fundit për liri e pavarësi, si dhe për vepra të lirisë në kohë të paqes.
Shprehja e mirënjohjes dhe nderimi i individëve me këtë medalje bëhet nga Presidenti i Kosovës. Të drejtën për të paraqitur propozim për dekorim para Presidentit të Kosovës e kanë institucionet si me poshte:
Popollzhani (Follorinë)
Popollzhan (greqisht: Παπαγιάννης/Papayiánnis) është fshat në qarkun i Follorinës, Greqi. Përpara vitit 1928, fshati është njohur me emrin e vjetër në formën greke Ποπόζιανη/Popóziani.
Rothenfluh
është një komunë në kantonin Basel-Landschaft të Zvicrës.
Lajthizë
Lajthiza është një fshat në komunën Liqenas në rrethin e Korçës të Shqipërisë.
Kantoni Fougères-Nord
Kantoni Fougères-Nord (frëngjisht: Canton de Fougères-Nord) është një kanton në departamentin Ille-et-Vilaine, rajonin Région Bretagne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Fougères. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 22081 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Fougères-Nord aktualisht përbëhet nga 10 komuna.
Kantoni Mayenne-Ouest
Përbërja aktuale
Kantoni Mayenne-Ouest aktualisht përbëhet nga 9 komuna.
Lista e Perandorëve Bizantinë
Kjo është një listë e perandorëve bizantinë që nga themelimi i Kostandinopojës në 330 pas Krishtit, që shënon fillimin konvencional të Perandorisë Romake Lindore, deri në rënien e saj në Perandorinë Osmane në 1453 pas Krishtit. Përfshihen vetëm perandorët që njiheshin si sundimtarë legjitimë dhe ushtronin autoritet sovran, me përjashtim të bashkëperandorëve të vegjël ( symbasileis ) të cilët nuk arritën kurrë statusin e sundimtarit të vetëm ose të lartë, si dhe të uzurpatorëve ose rebelëve të ndryshëm që pretendonin titull perandorak.
Lista e mëposhtme fillon me Konstandinin e Madh, perandorin e parë të krishterë, i cili rindërtoi qytetin e Bizantit si kryeqytet perandorak, Kostandinopojën, dhe që u konsiderua nga perandorët e mëvonshëm si sundimtari model. Ishte nën Konstandinin që u shfaqën karakteristikat kryesore të atij që konsiderohet shteti bizantin: një shtet romak i përqendruar në Kostandinopojë dhe i dominuar kulturalisht nga Lindja Greke, me krishterimin si fe shtetërore.
Perandoria Bizantine ishte vazhdimi i drejtpërdrejtë ligjor i gjysmës lindore të Perandorisë Romake pas ndarjes së Perandorisë Romake në 395. Perandorët e renditur më poshtë deri në Theodosius I në 395 ishin sundimtarë të vetëm ose të përbashkët të gjithë Perandorisë Romake. Perandoria Romake Perëndimore vazhdoi deri në 476. Perandorët bizantinë e konsideronin veten si perandorë romakë të ligjshëm në vazhdimësi të drejtpërdrejtë nga Augusti; termi "bizantin" u krijua nga historiografia perëndimore vetëm në shekullin e 16-të. Përdorimi i titullit "Perandor Romak" nga ata që sundonin nga Kostandinopoja nuk u kundërshtua vetëm pas kurorëzimit papnor të Karlit të Frankut si Perandor Romak i Shenjtë (25 dhjetor 800), i bërë pjesërisht në përgjigje të kurorëzimit bizantin të perandoreshës Irene, pretendimi i së cilës., si grua, nuk u njoh nga Papa Leo III.
Në praktikë, sipas sistemit politik helenistik, perandorit bizantin i ishte dhënë fuqi totale nëpërmjet Zotit për të formuar shtetin dhe subjektet e tij, ai ishte autoriteti dhe ligjvënësi i fundit i perandorisë dhe e gjithë puna e tij ishte në imitim të mbretërisë së shenjtë të Zoti, edhe sipas parimeve të krishtera, ai ishte përfituesi dhe mbrojtësi i fundit i popullit të tij.
Titulli i të gjithë Perandorëve para Herakliut ishte zyrtarisht " August ", megjithëse u përdorën edhe tituj të tjerë si Dominus. Emrat e tyre u paraprinë nga Imperator Cezari dhe pas tyre Augusti. Pas Herakliut, titulli zakonisht u bë Basileus grek (gr. Βασιλεύς), që më parë do të thoshte sovran, megjithëse Augustus vazhdoi të përdorej me një kapacitet të reduktuar. Pas krijimit të Perandorisë së Shenjtë Romake rivale në Evropën Perëndimore, titulli " Autokrator " (gr. Αὐτοκράτωρ) u përdor gjithnjë e më shumë. Në shekujt e mëvonshëm, Perandori mund të quhej nga të krishterët perëndimorë si "Perandori i Grekëve". Nga fundi i Perandorisë, formula standarde perandorake e sundimtarit bizantin ishte "(Emri i Perandorit) në Krishtin, Perandor dhe Autokrat i Romakëve" (krh. Ῥωμαῖοι dhe Rûm).
Në periudhën mesjetare, dinastitë ishin të zakonshme, por parimi i trashëgimisë trashëgimore nuk u zyrtarizua kurrë në Perandori, dhe trashëgimia trashëgimore ishte një zakon dhe jo një parim i pacenueshëm.
= Lista = {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="width:10%" |Portreti ! style="width:15%" |Emri ! style="width:13%" |Sundimi ! style="width:62%" |Shënime
Dinastia Konstantine (306–363)
Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας Fl. Valerius Constantinus
22 Maj 337
Κωνστάντιος Fl. Iulius Constantius
3 November 361
Ἰουλιανὸς ὁ Ἀποστάτης Fl. Claudius Iulianus
26 June 363
Jo-dinastike (363–364)
Ἰοβιανός Claudius Iovianus
17 February 364
Dinastia Valentiniane (364–379)
Οὐαλεντινιανός Valentinianus
17 November 375
Οὐάλης
Gjuhadoli
thumb|right|Pamje nga Gjuhadoli Gjuhadoli është një rrugë dhe një nga lagjet historike të qytetit të Shkodrës, tashmë pjesë e lagjes nr. 3.
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Valentiniane (364–379)
9 August 378
Γρατιανός, Gratianus
19 January 379
Gjuhadoli
Etimologjia
Sipas studjuesve, mikrotoponimi vjen nga sllavishtja Gluho dol ─ përroi i shurdhër / i thatë, që nga Mesjeta. Emri del për herë të parë në dokumentet e shkruara në vitin 1371 në trajtën Gluchidol, më 1446 Glucodol, Cluchidol, Gluchida Gluchido... Gluchidoch më 1444.
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Teodose (379–457)
"the Great"]]
Θεοδόσιος ὁ Μέγας
17 January 395
Gjuhadoli
Historia
Sipas shënimeve historike të Gjush Sheldisë përmendet fillimisht si një fushë pjellore. Më 1610 Regesti i Venedikut shkruan se kur kërkonte me thanë meshë në Rrëmaj, "përshkonte fushën pjellore të Gjuhadolit" (ven. Passava per la fertile compagna di Glucadoli).
Me shtimin e popullsisë dhe zmadhimin e qytetit, fusha pjellore u kthye gradualisht në një lagje të qytetit të Shkodrës dhe nga të parat shtëpi që ndërtohen aty është ajo e Gurakuqve më 1820, dhe rreth vitit 1857 merr formën e një prej lagjeve të reja të qytetit pasi edhe lagjet e vjetra të rrethkalasë u rrezikuan nga ndryshimi i rrjedhës së Drinit ato vite. Më 1875 u themelua Kuvendi Françeskan.
Nga administrat osmane rruga u quajt sokaku i Gjuhadolit (Gjuhadol sokağı) pjesë e mëhallës të Perashit të Madh apo të Lartë (Perashi Balaa mehallesi), pas pavarësisë, nën administrimin ndërkombëtar më 1913 rruga u quajt "Franz Ferdinand". Pas Kongresit të Lushnjes, rruga më 1923 u quajt "Justin Godart", kurse Gjuhadoli përmendet nga autoritetet si një ndër 30 lagjet e qytetit. Pas çlirimit rruga u quajt "Branko Kadia" dhe lagjja u quajt "Vasil Shanto", dhe pas ndryshimeve politike më 1990 iu rikthye emri "Gjuhadol" rrugës, e integruar në lagjen nr. 3 pas një rikonfigurimi të ndarjes territoriale të pushtetit lokal.
UEFA Liga e Kampionëve - AC Milan
AC Milan është një nga skuadrat më të suksesëshme evropiane. Kjo skuadër vetëm në finalen e Ligës së Kampionëve Evropianë ka marrë pjesë 11 herë nga të cilat 7 herë ka fituar titullin e kampionit.
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Teodose (379–457)
1 May 408
Θεοδόσιος
Μαρκιανός, Marcianus
27 January 457
Dinastia Leonide (457–518)
"i Madh" dhe "Kasapi"
Λέων ὁ Μέγας / Μακέλλης
18 January 474
Λέων ὁ μικρός
November 474
Ζήνων (Ταρασικοδίσσας)
9 January 475
August 476 –
Shpresa Bërdëllima
Shpresa Bërdëllima (Miluka lindi me 11 Prill 1959 - 27 Tetor 2019). Ishte nje aktore shqiptare. U angazhua në teatrin e estradës së Tiranës dhe në kinematografi, duke filluar me rolin e zonjushës Gajtani te "Vajzat me kordele të kuqe".
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Leonide (457–518)
9 April 491
Βασιλίσκος
August 476
Ἀναστάσιος ὁ Δίκορος
9 July 518
Dinastia Justiniane (518–602)
Ἰουστῖνος, Iustinus
1 August 527 "i madh"Ἰουστινιανὸς ὁ Μέγας Petrus Sabbatius Iustinianus
14 November 565
5 October 578
Violeta Dede
Violeta Dede lindi në Shkodër në vitin 1953. Aktore e njohur e teatrit "Aleksandër Moisiu" të Durrësit, interpretoi mjaft role edhe në film. Rreth 11 role, ku 2 ishin kryesore. Pas vitit 1990 largohet nga atdheu per ne Amerike ku atje fatkeqsisht nderron jete ne moshe shume te re.
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Justiniane (518–602)
Τιβέριος Κωνσταντῖνος Tiberius Constantinus
14 August 582
Violeta Dede
Kinematografia
Kronika e një nate (1990) ... Franceska
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Justiniane (518–602)
Μαυρίκιος Τιβέριος Mauricius Tiberius
Violeta Dede
Kinematografia
Vrasje në gjueti (1987) ... Ferdinanda
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Justiniane (518–602)
27 November 602
Jo-dinastike (602–610)
Φωκᾶς, Focas
5 October 610
Dinastia Herakliane (610–695)
Ἡράκλειος
11 February 641
Ἡράκλειος Κωνσταντῖνος Heraclius Constantinus
25 May 641
5 November 641 ]]"mjekërroshii"
Κώνστας ὁ Πωγωνᾶτος Heraclius Constantinus
15 July 668 "i riu"
Κωνσταντῖνος ὁ νέος
Ἰουστινιανὸς ὁ Ῥινότμητος(sundimi i parë)
Anarkia njëzetvjeçare (695–717)
Λεόντιος
Τιβέριος (Ἀψίμαρος) Ἰουστινιανὸς ὁ Ῥινότμητος (sundimi i dytë)
4 November 711
Φιλιππικός (Βαρδάνης)
Ἀναστάσιος (ʹἈρτέμιος)
late 715
Θεοδόσιος
25 March 717
Dinastia Isauriane (717–802)
Λέων ὁ Ἴσαυρος
18 June 741
"the Dung-named"
Κωνσταντῖνος Κοπρώνυμος
14 September 775
2 November 743 "the Khazar"
Λέων ὁ Χάζαρος
8 September 780
Κωνσταντῖνος
19 August 797
Εἰρήνη
31 October 802
Violeta Dede
Kinematografia
Të paftuarit (1985) ... Martina
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Nikifore (802–813)
Νικηφόρος ὁ Γενικός/ὁ Λογοθέτης
Violeta Dede
Kinematografia
Mondi dhe Diana (1985) ... Mësuesja
Gurët e shtëpisë sime (1985) ... gruaja e pronarit
Kur xhirohej një film (1981) ... Liljana Një ndodhi në port (1980) ... Linda
Goditja (1980) ... Mira
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Nikifore (802–813)
26 July 811
Violeta Dede
Kinematografia
Skëterrë 43 (1980) ... Shpresa
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Nikifore (802–813)
Σταυράκιος
2 October 811 Rangabe
Violeta Dede
Kinematografia
Gëzhoja e vjetër (1980) ... Miranda Shpërthimi (1974) ... Shpresa
Letërsia e Rilindjes Evropiane
parapamje|225px|Porteti i [[Pietro Bembos, përcaktuesi i shijes letrare në Italinë e shekullit të XVI]] Letërsia rilindase u zhvillua përreth humanizmit, teoria e re që theksonte rolin zanafillor të qenies njerëzore mbi çdo konsiderat tjetër, veçanërisht fetare. Në këtë epokë bota mori një shtysë të madhe me shpikjen e makinës së shtypshkrimit nga Johannes Gutenberg-u, fakt që mundësoi aksesin e letërsisë te publiku i gjerë. Kjo krijoi një shqetësim më të madh për drejtshkrimin dhe gjuhësinë, duke nxierë sistemet e para gramatikore në gjuhët popullore dhe shfaqja e akademive të para në gjuhët kombëtare.
Simon Gjoni
Simon Gjoni kompozitor, u lind në qytetin e Shkodrës më 28 tetor 1925. Vdiq më 31 tetor 1991. Talenti i Simon Gjonit spikati që kur ishte i ri dhe kur kontribuoi si drejtues i shumë formacioneve të ndryshme orkestrale dhe vokale të qytetit të Shkodrës. Me një sensibilitet dhe origjinalitet të dukshëm në kompozicion ai krijoi në vitet 1946-1947 një seri këngësh të paharruara që shquhen sa për ndjeshmërinë e tyre sa poetike aq edhe të sinqerta, të figurshme dhe fisnike si, "Lule bore", "Sy larushes", "Sytë e tu si drita", "Fyelli i çobanit", "Nëna dhe çika" etj. Ishin pikërisht këto këngë të cilat e çuan më tej traditën qytetare të lirikës shkodrane ndërsa u përhapën me shpejtësinë e dritës në Shqipëri.
Sa më lart vetiu, të vjen në mendje se vlera e muzikës dhe e këngës nuk qëndron tek juritë, por vetëm tek çmimi që populli e dekoron me jetëgjatësinë e saj. Në Moskë, në vitin 1956 trio Mula, Athanas, Tukiçi, korri sukses të jashtëzakonshëm me këngën Lule bore, në Vjenë në vitin 1961 festivali i rinisë u çel me introduksionin e Lule Bore. E, sot, ajo këndohet së bashku me publikun dhe në Nju Jork, ku koncertet përfundojnë me himnin e këngës shqiptare “Lule-bore”.
Simon Gjoni studimet e larta i kreu në Akademinë e Lartë muzikore të Pragës, në klasën e dirizhimit sinfonik me profesorët V. Smetacek, R. Brook, A. Klima. Në vitin 1954, ai ishte pjesëmarrës si kompozitor në Festivalin Ndërkombëtar të Muzikës, së bashku me kolosët botërore si Shoporin, Janson, Rihter, Fisher, Fournet etj. Në vitin 1956 në sallën "Mestska Knihovna" dirigjon Shubert "Rosamunda" dhe Grieg "Perr Gynt". Po në këtë kohë dirigjon veprën "Pygmalion" të kompozitorit Jiri Benda. Në vitin 1957 në sallen "Dum Umelco" ai drejtoi "Simfoninë orkestrale për violinë e kontrabas" të K. Dittersdorf.
Letërsia e Rilindjes Evropiane
Letërsia e re u frymëzua si dhe arti nga tradita greko-latine, megjithëse mori gjithashtu një ndikim të madh nga filozofia neoplatonike e zhvilluar njëkohësisht në Itali. Nga ana tjetër, pasqyroi idealet e reja njeriut rilindas, që u mishëruan te figura e «cortesano-s» së Baldassare Castiglione-s: duhej të zotëronte njësoj si armët ashtu dhe letrat, si dhe të kishte hijshmëri natyrore pa artifica.
Risia ndikoi si temat ashtu edhe format. Midis të parave mund të dallohet antropocentrizmi, interesi për natyrën dhe rekuperimi i mitologjisë klasike. Filozofia rekuperoi idetë platonike dhe i vendos në shërbim të krishtërimit. Kërkimi i kënaqësisë ndjesore dhe shpirti kritik dhe racional kompletuan idetë e epokës. Përsa i përketë aspekteve formale, u rekuperua parimet klasike (rrënjët e të cilës gjenden në Poetikën e Aristotelit), të bazuara në parimet artistike të imitimit. U zhvilluan gjithashtu gjini të reja (si eseja) dhe modelet metrike (midis të cilëve dallohet soneti si formë strofash dhe endecasillabo (njëmbëdhjetë rrokëshi) si tip vargëzimi.
Precedentet e Dante Alighierit, Petrarkës dhe Boccaccio-s i dhanë udhë shkëlqimit të letërsisë rilindase në Itali në shekullin e XVI. Figura drejtuese e shijes poetike rilindase të kësaj epoke do të ishte Pietro Bembo, që shkroi këngë Petrarkiste dhe sonete, por mbi të gjitha, u lartësua si arbitër i letërsisë italiane të kohës së tij, që qe qendra e rrezatimit ndërkombëtar të kësaj lëvizjeje.
Dyqinta
Kjo periudhë historike që përfshin harkun kohor nga viti 1224, data e supozuar e hartimit të Cantico delle creature i Shen Françeskut të Asizit, deri në 1321, viti i vdekjes së Dante Alighierit, karakerizohet nga ndryshime të shumta në fushën shoqërore dhe politike si dhe nga aktiviteti i gjallë intelektual dhe fetar.
Një lloj letërsie, ajo me karakter enciklopedik dhe alegorik, e lindur në Francë që në Shekullin e XII me poemën ''Udhëtimi i diturisë. Anticlaudianus. Diskutim mbi sferën inteligjente të filozofit Alain de Lille, në Dyqintën hyn në Itali me modelet e tij, si i famshmi Roman de la Rose'' që në dy pjesë të hartuara afërsisht midis viteve 1230 dhe 1280 nga Guillaume de Lorris dhe Jean de Meun tregojnë, me figura të shumta simbolike dhe personifikime të guximshme, çështjet e ndjenjave dashurore në aspektet e tyre të ndryshme dramatike. Ndikimi i Roman vërehet në të gjitha veprat alegoriko-didaktike të vjetra të shkruara në gjuhë vulgare, dmth. popullore. Nga Roman, është i famshëm përshtatja nga fiorentini Durante, që disa duan ta identifikojnë me vetë Dante Alighierin, realizuar në 232 sonete në gjuhën italiane afër fundit të Shekullit të XIII dhe fragmentari i quajtur Detto d'Amore që arrijnë të trasformojnë poemën franceze duke e çliruar nga skemat shkencore dhe teknologjike duke e bërë më të pasur me elemente dashurore dhe satirike.
Përsëri në shekullin e XIII, e lidhur me prirjen fetare dhe didaktike që kishte bërë të lindnin vepra të mëdha të quajtura summae, shikojnë dritën edhe disa krijime në të folurën vulgare të rajonit Venet dhe atë lombarde shumë domethënëse për të sqaruar kulturën e përbashkët të kohës dhe që "shprehin në tërësinë e tyre përpjekjen e një lartësimi të dialekteve veriore, veneto-lombardë, me shprehje letrare". Gjysmës së dytë të shekullit i përketë një përmbledhje me maksima morale dhe sentenca, Splanamento de li proverbi di Salomone, e hartuar nga Gherardo Patecchio nga Cremona në vargje aleksandrine dhe, nga i njëjti autorë, një canzone në njëmbëdhjetë rroksha me titull Noie ku listohen të gjitha ngjarjet e papëlqyeshme të jetës. Në gjysmën e dytë të shekullit Fra' Giacomino da Verona i urdhërit të fratërve minorë françeskanë, shkroi dy poema në vargje aleksandrine: De Babilonia civitate infernali dhe De Jerusalem celesti ku listohen përkatësisht vuajtjet e Ferrit dhe gëzimet e Parajsës. Midis shkrimtarëve të kësaj periudhe qe mjeshtri i gramatikës Bonvesin de la Riva, frat terciar i urdhërit të të përulurve, që hartoi shumë vepra si në gjuhën popullore edhe në latinisht. Midis shkrimeve më të njohura në latinisht përmendet De magnalibus urbis Mediolani, një histori sintetike e Milanos, ndërsa në gjuhën vulgare "Libro delle Tre Scritture" (Nigra, Rossa dhe Dorata), një poemth ku tregohen dymbëdhjetë vuajtjet e Ferrit, Pasioni i Jezusit dhe lavdet e Parajsës. Ai shkroi edhe Contrasti ku ballafaqon Shën Mërinë dhe Satanain, mendjen dhe trupin, manushaqen dhe trëndafilin, Trattato dei mesi ku janari, me plogështinë e tij, ballafaqohet me puntorinë e muajve të tjerë të vitit dhe një poemth mbi mënyrat e mira për të qëndruar në tavolinë gjatë ngrënies, i titulluar Cortesie da desco.
Njëkohësisht me këto krijime të Italisë veriore, lindi, mbi të gjitha në Umbria, një letërsi në vargje me karakter fetar e shkruar në të folura të ndryshme vendore më së shumti anonime.
Zakonisht lindja e lirikës së vërtetë fetare vendoset në vitin 1260 në kohën kur lindi në Peruxhia, nën drejtimin e Raniero Fasani-t, vllazëria e Disciplinati që përdorte si mjet pendese fshikullimin publik. Riti shoqërohej nga këngë që kishin si skemë la canzone a ballo profana. Nëpërmjet laude-ve, lirikave dramatike, pashkore ose pasionale sipas argumentit fetar të trajtuar, lëvizja u përhap në të gjithë Italinë e veriut duke e vendosur qendrën në Peruxhia dhe në Asizi. Por është Cantico di Frate Sole ose Cantico delle creature i Shën Franceskut të Asizit që konsiderohet krijimi më i vjetër në gjuhën italiane ndërsa vetëm me Jacopone da Todi la lauda merr një dimesion artistik.
Midis gjinive më të rëndësishme të letërsisë fetare janë lavdet (la lauda/le laude në italisht), krijimet që këndonin lavdet e shenjtëve, të Krishtit dhe të shën Mërisë dhe që shpesh përmblidheshin në dorëshkrime të quajtura "laudari" për vllazëritë fetare.
Shpesh bëhet fjalë për lavde të shkruara në formë dialogu me karakterin e dramave të shenjta që recitoheshin në raste fetare me njëfarë rëndësie me shoqërim muzikor.
Lavdet e kësaj periudhe janë gati të gjitha anonime dhe vijnë mbi të gjitha nga Toskana, nga Umbria, nga Marche, nga Abruzzo dhe nga Italia veriore dhe konservojnë, në varfërinë e strukturës së tyre sintaksore, një karakter shumë të thjeshtë por jashtëzakonisht të sinqertë.
Veprat me karakter fetar qenë në këtë mënyrë të shumta në këtë periudhë por ato që dallohen për karakterin e vërtetë poetik janë "Cantico di Frate Sole" i Françeskut të Asizit dhe "le Laude" të Jacopone da Todi.
"Figura e parë e madhe që hasim në pragun e letërsisë sonë të dyqintës është ajo e shën Françeskut të Asizit" siç shkruan qoftë Giuseppe Petronio ashtu dhe Natalino Sapegno.
Nga shën Françesku na kanë mbërritur disa vepërza në latinisht dhe një kantik, i shkruar në të folurën vulgare umbre, i njohur si Cantico delle Creature ose "Il Cantico di Frate Sole", që mund të konsiderohet teksti më i vjetër i letërsisë italiane. Sipas Natalino Sapegno-s, "tipi i prozës ritmike të rimuar, që në ndarjen e parregullt të vargjeve, duket se u rijep jehonë formave të liturgjisë, nuk gjen korresponduese në letërsinë bashkëkohore italiane".
Pas vdekjes së shën Françeskut lindi një letërsi lulëzuese françeskane që vazhdoi edhe në Treqintën.
Rümlingen
është një komunë në kantonin Basel-Landschaft të Zvicrës.
Letërsia e Rilindjes Evropiane
Dyqinta
Ajo prodhoi biografi të shumta të shenjtit të shkruara në latinisht dhe shpejt të përkthyera në gjuhën vulgare. Përmenden mbi të gjitha Tommaso da Celano me Legenda prima, që u shkrua me porosi të papa Gregorit të IX në 1229, Legenda secunda dhe "Leggenda dei tre compagni" (Legenda trium sociorum) sipas modelit të "I Fioretti di San Francesco"; "Specchio della perfezione" (Speculum perfectionis), e redaktuar nga një shkrimtar anonim që ishte i pari që na përcolli "Il Cantico delle creature".
Biografia e dytë e shenjtit me karakter zyrtar është ajo që shkroi San Bonaventura da Bagnoregio, e titulluar "Leggenda maggiore" (Legenda maior), si detyrë për "Urdhërin e fretërve minorë" për të arritur te "Atti del beato Francesco e dei suoi compagni" (Actus beati Francisci et sociorum eius) të konsideruar burimi i parë i "I Fioretti di San Francesco" në gjuhën vulgare.
Një autor i panjohur, që nga disa kritikë identifikohet si Giovanni Parenti, shkroi një vepër në formë alegorike në 1227 me titull "Sacrum commercium sancti Francisci cum domina Paupertate" (Martesa mistike e shën Françeskut me Madonën Varfëri), vepër që ndikoi si biografitë e ardhshme të shenjtit, ashtu dhe autorë si Giotto di Bondone dhe Dante Alighieri. Nga Dantja, në fakt hasim te Parajsa – kënga XI panegjerikun e shën Françeskut, ku vihet në dukje martesa e shenjtit me Varfërinë.
Por do të ishte me Jacopone da Todi dhe me "Stabat mater" (Vajtimi i Madonës), një lavd i dialoguar me gjuhë të përzier me fjalë në të folurën vulgare umbre dhe atë latine dhe me metrikë që ripropozon modelet e poezisë së kultivuar, që poezia fetare arrin kulmin e saj poetik.
Lirika popullore dhe xhulareske
Në Shekullin e XIII lulëzuan edhe krijimet me karakter popullor që me gjasa shërbenin si shoqëruese të kërcimeve gjatë festave. Bëhet fjalë për poezi që trajtojnë dashurinë, me këngë në formë të dialoguar midis një nëne dhe një bije që duhet të martohet, me ankesat e të rejave që duan burr, me përplasjet midis gruas dhe burrit, midis vjerrës dhe nuses. Disa nga këto poezi janë vepra të giullare-ve që, siç shkruan Sapegno, "shënojnë urën e kalimit, me një fjalë, midis letërsisë së popullit dhe asaj të shpirtrave më të kultivuar dhe të rafinuar". Në këtë mënyrë bëhet fjalë një letërsi kryesisht anonime "si në planin anagrafik (shumë krijimeve nuk u dihen autorët) dhe në planin kulturor: në fakt mungon një reliev i veçant dhe individual stilistik, format ekspresive janë stereotipizuar, konvencionale, përsëritëse se autori, për suksesin e prodhimtarisë së tij bazohej mbi të gjitha në shpikjen, në gjetjen brilante dhe improvizimi, në batutën e momentit".
Më i vjetri midis dokumenteve të kësaj poezie xhulareske mund të konsiderohet një ninullë në të folurën toskane, e titulluar "Salv'a lo vescovo senato" që i përket fillimit të gjysmës së dytë të Shekullit të XII e krijuar në monorima tetërrokshe ku një xhular thur në mënyrë të ekzagjeruar lavdet e kryepeshkopit të Pizës për të patur një kalë dhe "Lamento della sposa padovana" që i përket Shekullit të XIII. Bëhet fjalë për një fragment të një autori anonim i shkruar në vulgaren venedikase, ku një grua ankohet për mungesën e burrit që po lufton me kryqëzatat dhe i thur elozhe besnikërisë së saj. Një tjetër krijim i famshëm me karakter xhularesk, përveç "Vanto-s", të shkruar në formën metrike të frottola-s nga Ruggieri Apuliese që jetoi në gjysmën e parë të Dyqintës, është ballfaqimi i "Rosa fresca aulentissima" e Cielo d'Alcamo, bashkëkohëse e poezisë siçiliane, një krijim i hartuar në dialektin jugor ku një i ri i dashuruar dhe i pacipë i bën propozime një të reje, në fillim ngurruese dhe pastaj pranuese, që vë në dukje një dozë të mirë kulture të autorit.
Shkolla siçiliane
Që nga viti 1166 në oborrin norman të Guljelmit të II të Siçilisë bashkëjetonin nga çdo anë trovatorët italianë dhe provencalë 'troubadour-ët' (nga gjuha oksitane 'trobador', rrjedhur nga 'trobar' «me gjetë, me krijue vargje») quheshin poetët-muzikantë provencalë, që i përkisnin gjuhës së 'occ-it' (dmth. oksitanes) të Francës jugore. Ndërsa 'troviere' është poeti me gjuhën e 'oil-it' të Francës veriore. Dy termat rrjedhin nga folja 'trobar'; opinioni mbizotërues e lidh me mjedisin manastiror: 'trobar' do të ishte pasuesja e latinishtes së vonë 'tropare', 'tropum' (me kërkue tropet, dmth. vargjet, prozat ritmike). Në italisht quheshin 'trovatore', ndërsa në spanjisht 'trovador'. Trobador-ët përfaqësojnë poetin e ri të qytetërimit romans, i dalë nga shoqëria feudale dhe që përmbajtja e artit të tij konfirmon karakteret origjinale dhe aristokratike të një poezie që prirej drejt vetmisë ideale. Në shek. XII dhe XIII poezia provencale lulëzoi nga veprat e mbi 300 trobador-ëve; nga këta, disa u përkisnin klasave më të larta shoqërore, të tjerë, me origjinë më modeste, qenë aktivë pranë oborreve të fisnikëve, në Katalonjë, Aragonë, Kastilje, Itali, duke përhapur mënyrat e reja të lirikës dashurore. Shembulli i troubadour-ëve veproi mbi letërsitë vulgare, jo vetëm të popujve neolatinë, por të gjithë Evropës perëndimore dhe qendrore (edhe Minnesänger-ët e Gjermanisë janë ndikim i tyre). Me shek. e XIV tradita troubadour-eske u reduktuan në ‘lojërat floreale’ të Tuluzës. E injoruar për katër shekuj, vetëm me nisjen e romanticizmit rilindi interesi për pezinë antike provencale (oksitane), në fillim në format letrare, të gjinisë 'troubadour', më pas në studimin e filologjisë romanse. Nga lirika troubadour-eske kanë mbijetuar rreth 2600 krijime poetike, por vetëm 260 melodi. Nga 'trovier-ët' e languedoc, që në fund të shek. XII iu përshtatën modelit të poezisë provencale, kanë mbijetuar rreth 4000 krijime dhe 1400 melodi. trovatore në Enciclopedia Treccani. Një përpunim i parë i gjuhës letrare për të mundur ta vendosësh në vargje u realizua në kohën e Federikut II në Sicili ku perandori, i rikthyer nga Gjermania kishte patur mënyrën për tu njohur Minnesänger-ët gjermanë, kishte nisur, afërsisht në 1220-1250, në shkollën siçiliane, një shkollë të vërtetë poetike në 'aulico siciliano' që frymëzohej nga modelet provencale dhe që shpuri përpara aktivitetin e saj letrarë për rreth tridhjetë vjet duke u përfunduar në 1266 me vdekjen e të birit të Frederikut, Manfredit, mbreti i Italisë i vdekur në betejën e Beneventos. Poetët e kësaj shkolle "… shkruanin në një siçiliane të zgjedhur, dmth. në një siçiliane fisnike me përputhje të vazhdueshme me dy gjuhët, në atë kohë gjuhët letrare par ekselencë: latinishtja dhe provencalia". Tema dominuese te poetët siçilianë qe ajo e dashurisë e frymëzuar nga modelet provencale: format në të cilat u shpreh kjo poezi janë 'la canzone', 'la canzonetta' dhe soneti, krijim i suksesshëm i Giacomo da Lentini, kreu i lëvizjes.
Përveç vetë mbretit Federiku II dhe dy bijve të tij, Enzo (mbret nominal i Sardenjës) dhe Manfredi që iu dedikuan me pasion aktivitetit poetik, qenë të shumtë poetët siçilianë me rëndësi të madhe apo të vogël që u vunë nën udhëheqjen shpirtërore të Giacomo da Lentini-t, jo rastësisht i përmendur nga Dante Alighieri në këngën XXIV të Purgatorit si themelues i shkollës siçiliane. Shkroi disa nga kanconet dhe sonetet më të mira që shkëlqejnë si perla në larminë dhe diversitetin e talenteve të 'canzoniere-s' siçiliane dhe dha përkufizimin e parë të dashurisë në letërsinë italiane.
Midis më të rëndësishmëve përmenden edhe Guido delle Colonne nga i cili kanë mbijetuar pesë 'canzoni', Pier della Vigna nga Capua i përmendur nga Dantja në këngën XIII të Ferrit, Rinaldo d'Aquino, Giacomo Pugliese, Stefano Protonotaro nga Messina të cilit i detyrohemi krijimin e vetëm të konservuar në gjuhën origjinale siçiliane (Pir meu cori allegrari). Në disa prejt tyre, pranë repertorit me përmbajtje provencale, në disa poetë si mbreti Enzo, haset një interes psikologjik që le për të kuptuar aty këtu Madonën engjëllore të stilnovist-ëve. Megjithatë ishin mjaft larg nga erotizmi provencal dhe francez dhe më afër platonizmit italian dhe traditës klasike. Me zanafillë të ndryshme, në fakt ishte shkolla e ishullit, e përbërë kryesisht nga jurist dhe noterë, më afër nga bota franceze me traditën humaniste dhe në kompleks të shkëputur nga bota kalorsiake franceze, e admiruar nga larg por vështirsisht e ndjerë si e tyre, aq më tepër që perandori kishte vënë në jetë për herë të parë në histori, pas luftrave të ashpra, shpërbërjen e sistemit feudal. I nënvlerësuar nga kritika e shek. të XIX për karakterin e tij akademik me lojë të rafinuar intelektuale, por u vlerësua në shek. e XX falë vepërs së shumë studiuesve të rëndësishëm si Francesco Bruni, Cesare Segre dhe Gianfranco Contini, të cilët nënvizuan rezultatet e sukseshme gjuhësore, që i dhanë për herë të parë Italisë atë fjalor të pasur në të folurën vulgare që i mungonte akoma dhe që u asimilua dhe në vazhdimsi u pasurua nga eksperimentimet e bardëve të mëdhenj toskanë, nga imitimet e Guittone-s në përpunimin e gjuhës së freskët por të pasur të stilnovistëve. Do të ruheshin gjurmë të forta deri në ditët e sotme. Bruno Migliorini konfirmon afrinë thelbësore midis asaj gjuhe siçiliane, të lindur nën tendat e oborrit të Frederikut gjatë rrethimit të qyteteve 'guelfe' dhe nga poezia më e mirë të Tetëqintës, të cilën kritika romantiko-pozitiviste zhvlerësoi veprën e "noterëve" siçilianë në emër të një poezie që konsiderohej e madhe vetëm kur ishte "popullore dhe spontane".
Një poet i vlerësuar i shkollës siçiliane qe edhe Cielo d'Alcamo që shkroi në 1231 kontrastin e famshëm (gjini poetike popullore) Rosa fresca aulentissima. Cielo ofron një rilexim të ndryshëm, në këndvështrimin komik dhe realist në kundërshtim me figurat eterike dhe ndonjëherë të stereotipizuara të madamave provencale. Parodia e manierizmave dhe të temave të shkollës, është kënga e dashurisë së një xhulari dhe jo e një njeriu të rafinuar oborri, që shkëmben një sërë batutash të gjalla dhe të mprehta me trëndafilin e tij, që nga simbol abstrakt i dashurisë bëhet carama e tij, dmth. e bukura e tij, që i vardiset pa mëshirë duke përfituar nga mungesa e familjes që e mban me xhelozi nën tutelë. Nën pretekstin e ruajtjes së nderit të saj vajza shtiret mosdashëse, për të marr vlerësimet më të shkëlqyera dhe ta ftonte në fund të dashurin ta ndiqte në dhomën e saj. Efekti burlesk është arritur nga pranëvendosja e gjuhës letrare me shprehje dialektore popullore siçiliane dhe jugore, që në fakt përgënjeshtrojnë në mënyrë komike fisnikërinë e pretenduar të nga shtirja fillestare.
Jacopo da Lentinit, noter pranë oborrit të Frederikut II dhe me gjasa nismëtari i shkollës, i atribuohet krijimi i gjinisë së sonetit dhe teorisë së dashurisë, të kuptuar si ndjenjë që lind nga shikimi i një gruaje dhe që ushqehet nëpërmjet imagjinatës, që do të rimerej nga e gjithë poezia lirike e dashuris së Dyqintës, nga shkolla siçiliane nga stilnovistët.
Midis përfaqësuesve kryesorë të shkollës, që qenë të gjithë funksionarë të oborrit të Frederikut II, përmenden, veç Jacopo da Lentinit, Pier della Vigna, Jacopo Mostacci, Percivalle Doria, Rinaldo d'Aquino, Guido delle Colonne, Ciacco dell'Anguillara, Stefano Protonotaro, Giacomino Pugliese, veç vetë Frederikut dhe birit natyror Enzo.
Poetët e shkollës siçiliane shkruanin këngë sipas modeleve të poezisë provencale që, e lindur pranë oborreve, lartësonte dashurinë si një zakon sjelljeje fisnike më shumë se sa ndjenjë e menjëhershme dhe shpërthyese. Ata ndiqnin edhe vetë skemat metrike të asaj gjinie poezie duke e risjellë këtë gjini të 'canzone-s', të baladës, të 'sirventes' dhe të 'contrasto-s'.
Dy krijime kanë mbijetuar në gjuhën origjinale vulgare siçiliane, të shpëtuara nga Giovanni Maria Barbieri: Pir meu cori alligrari i Stefano Protonotaros nga Messina dhe S'iu truvassi Pietati i mbretit Enzo, i biri i Frederikut. Gjithë poezitë e tjera qenë përkthyer në vulgaren fiorentine nga kopistët toskanë, që i konservuan në disa dorëshkrime, midis të cilëve 'Canzoniere Vaticano Latino 3793' dhe 'Laurenziano Rediano 9'. Në historinë e poezisë, siç shkruan Mario Sansone "Jo e madhe është rëndësia e shkollës poetike siçiliane, por shumë e madhe është rëndësia e saj në historinë e kulturës tonë dhe në formimin e gjuhës tonë letrare".
Poezia në Italinë veriore
Në Italinë veriore lindi ndërkohë një letërsi interesante vulgare me karakter didaktik që frymëzohej si nga tradita provencale që përfshin enueg-un dhe plazer-in, ashtu dhe në traditën bibliko-apokaliptike, dmth. letërsi eskatologjike të shek. të XII dhe XIII. Midis autorëve më të shquar përmendet kremonezi Gherardo Patecchio, që shkroi një poemth me udhëzime morale të titulluar Slanamento de li proverbi de Salamone dhe një listë në njëmbëdhjetë rrokësha mbi bezditë e jetës me titullin Noie, Uguccione da Lodi autor i një Libro të shkruar në gjuhën venete dhe në monorimë me vargje aleksandrine që trajton gjykimin hyjnor, Giacomino da Verona që shkroi në dialektin veronez një poemth të ndarë në dy pjesë, De Ierusalem celesti dhe De Babilonia civitate infernali që konsiderohen midis burimeve të Komedisë hyjnore të Dantes.
Por midis shkrimtarëve më të aftë dhe rëndësishëm të shekullit të XIII që shkruan në gjuhën lombarde përmendet Bonvesin de la Riva për poemthat e tij të lidhur me nevoja didaktike, kontratet e tij me karakter alegorik, por mbi të gjitha për Libro delle tre scritture të shkruar rreth vitit 1274, të ndarë në tre pjesë që ka për subjekt Ferrin (scrittura nigra), Pasionin e Krishtit (scrittura rubra) dhe Parajsën (scrittura aurea). Teksti konsiderohet i pari në letërsinë vulgare në dialektin lombard dhe autori midis pararendësve të Dantes.
Në gjysmën e dytë të Dyqintës u përhap në Italinë veriore një letërsi në gjuhën vulgare në formën e baladës, kryesisht anonime, të shkruar mbi të gjitha nga xhularët dhe e përbërë nga ankesat e vajzave të reja që duan të martohen, nga gra të keq martuara dhe nga këngë dasmash. Nga Mantova ka mbërritur një këngë anonime për kërcim, ndërsa nga Milano ose nga Pavia shembulli i parë i satirës në gjuhën vulgare kundër fshatarit të keq e titulluar Detto e Matazone da Caligano. Ndërsa nga Venetoja ka mbërritur Lamento della sposa padovana dhe nga Emilia si dhe nga Romagna sirventesi të ndryshme me subjekt politiko-qytetar. Nga Toskana kanë mbërritur tre krijime: një tenzone me argument politik, një parodi e Pasionit dhe një epitaf 'sermone' të atribuara xhularit Ruggieri Apuliese.
Me vdekjen e Frederikut të II dhe të të birit Manfredi u asistua në perëndimin e fuqisë zveve si dhe shterimin e poezisë siçiliane. Pas betejës së Beneventos (1266) aktiviteti kulturor u zhvendos nga Sicilia në Toskanë, ku lindi një lirikë dashurie, pikërisht lirika toskane, e ngjashme me atë të poetëve të oborrit siçilian por e përshtatur për gjuhën e re vulgare dhe e përzier me klimën dinamike dhe konfliktuale të qyteteve 'komunalë': në planin tematik të dashurisë oborrtare iu shtuan përmbajtje të reja politike dhe morale.
Rimeren kështu në Toskanë temat e shkollës siçiliane dhe kërkesat për stil dhe metrikë provencale me pasurimin e dhënë nga pasionet e reja të kohës komunale.
Poezia e poetëve toskanë pasurohet kështu si nga këndvështrimi tematik ashtu dhe gjuhësor edhe pse munguon "ai nivel aristokratik formal të cilit siçilianët përgjithësisht i përmbaheshin".
Në grupin e poetëve toskanë bënin pjesë Bonagiunta Orbicciani nga Lucca, Monte Andrea, fiorentini Chiaro Davanzati, Compiuta Donzella dhe shumë të tjerë nga të cilët më i njohur është Guittone d'Arezzo (i njohur edhe si Fra Guittone dal Viva da Arezzo).
Prijësi i poetëve toskanë konsiderohet Guittone del Viva d'Arezzo, i lindur afër vitit 1235 në Arezzo dhe i vdekur në vitin 1294, te i cili mund të gjesh, siç vëren Alberto Asor Rosa "... një koncept të funksionit të poezisë më i artikuluar nga ai i praktikuar nga siçilianët dhe, ndoshta, nga vetë provencalët".
Lista e Perandorëve Bizantinë
Dinastia Nikifore (802–813)
Μιχαὴλ Ῥαγγαβέ
11 July 813
Jo-dinastike (813–820)
Λέων ὁ Ἀρμένιος
25 December 820
Dinastia Amoriane (820–867)
Μιχαὴλ ὁ ἐξ Ἀμορίου
2 October 829