Historia_e_Murit_të_Madh_Kinez
Muret veriore të khitanëve, xhurkenëve dhe tangutëve
Pasi Dinastia Tang përfundoi në vitin 907, kufiri verior mbeti jashtë zotërimit kinez deri në vendosjen Dinastisë Ming në vitin 1368. Gjatë kësaj periudhe, veriu u sundua nga dinasti pushtuese jo hane: khitanët e Dinastisë Liao (907-1125) dhe duke pasuar xhurkenët e Dinastisë Jin (1115-1234) në lindje dhe tangutët e ‘’dinastisë perëndimore Xia’’ (1038-1227) në perëndim, të gjithë këta ndërtuan mure kundër veriut. Në vitin 907, prijësi khitan Abaoji arriti ta vinte veten në rolin e khaghanit të të gjitha tribuve khitane në veri, duke vendosur themelet e asaj çfarë zyrtarisht u bë Dinastia Liao. Në vitin 936, rebeli shanxi i mbështetur nga khitanët, Shi Jingtang në këtë revoltë kundër Shatuos turke të Tangëve të vonë, që kishin shkatërruar uzurpuesit e pushtetit Tang në 923. Lideri khitan, djali i dytë i Abaojit, Yelü Deguang, e bindi Shi-un të themeloi një dinasti të re (dinastia e vonë Jin, 936-946) dhe mori rajonin thelbësor kufitar të njohur si Gjashtëmbëdhjetë Prefekturat në këmbim. Me Gjashtëmbëdhjetë Prefekturat, khitanët tashmë zotëronin të gjitha kalimet dhe fortifikimet që kontrollonin hyrjen në fushat e Kinës veriore, duke përfshirë linjën kryesore të Murit të Madh. Duke vendosur zonën kalimtare midis tokave bujqsore dhe stepës, khitanët u bënë gjysëm-sedentarë si pararendësit e tyre Xianbei të Dinastisë Veriore Wei dhe filluan të përdornin metodat kineze të mbrojtjes. Në vitin 1026 përmes Mançurisë qendrore u ndërtuan muret e kontesë Nong'an në brigjet e lumit Songhua. Kur xhurkenët, dikur vasalë të dinastisë Liao, u ngritën për të përmbysur sunduesit e tyre dhe vendosën Dinastinë Jin, ata vazhduan aktivitetet e ndërtimit të mureve nga Liaot me punime të gjera të filluara përpara vitit 1138. Ndërtimi i mëtejshëm i murit mori udhë në vitet 1165 dhe 1181 nën perandorin Jin, Shizhong dhe më vonë nga viti 1192 deri në vitin 1203 gjatë sundimit të pasuesit të tij, Zhangzong. Kjo periudhë e gjatë e ndërtimi muri e bëri popullsinë të pakënaqur dhe provokoi kundërshtim. Disa kohë midis vitit 1190 dhe 1196, gjatë mbretërimit të Zhangzongut, zyrtari i lartë, Zhang Wangong (張萬公) dhe mbikqyrësi rekomanduan që puna për murin të pezullohej pa afat për shkak të thatësirës së fundit, duke vërejtur: "Çfarë është filluar është tashmë e mbuluar nga stuhitë e rërës dhe detyrimi i njerëzve në punimet difensive thjesht do ti rraskapisë ata." Megjithatë, kancelari Wanyan Xiang (完顏襄) e bindi perandorin për vlerat e mureve bazuar në një vlerësim optimist të kostove – "Megjithëse shpenzimet fillestare për muret do të jenë një miliona stringa, kur puna të bëhet kufiri do të jetë i sigurt me vetëm gjysmën e numrit të ushtarëve që nevojiten për ta mbrojtur, që do të thotë se çdo vit ju do të kurseni tre milionë stringa... Përfitimet do të jenë të përhershme" – dhe kështu ndërtimi vazhdoi i pa pakësuar. E gjithë kjo punë krijoi një sistem të gjerë muresh, që konsistonin në një ‘’mur të jashtëm’’ 700 km nga Heilongjiangu deri në Mongoli dhe një rrjet ‘’muresh të brendshëm’’ 1000 km në veri dhe veri-lindje të Pekinit. Së bashku, ata formonin një rrjet pak a shumë eliptik fortifikimesh 1400 km të gjatë dhe me diametër 440 km. Disa nga këta mure kishin hendeqe të brendshëm (nga 10 deri në 60 m të gjerë), kulla sinjalizimi, mure me frëngji, parapete dhe platforma gjysëm-rrethore të dala nga muri — veçori që i dallon muret Jin nga pararendësit e tyre. Në perëndim, tangutët morën kontrollin e rajonit të Ordosit, ku ata vendosën Dinastinë Perëndimore Xia. Megjithëse dianstia perëndimore Xia nuk ishte tradicionalisht e njohur për ndërtimin e mureve, në vitin 2011 arkeologët zbuluan 100 km mure në provincën Ömnögovi në Mongoli në atë që kishte qenë territori i Dinastisë Perëndimore Xia. Analizat me radiokarbon treguan se ata ishin ndërtuar nga viti 1040 deri në vitin 1160. Muret ishin të lartë rreth 2.75 m në vendet ku ata u zbuluan dhe fillimisht mund të kënë qenë rreth 2 m të lartë. Ata u ndërtuan me balt dhe saxaul (një shkurret shkretëtire) në një seksion dhe blloqe të errët bazalti në një tjetër, duke sugjeruar se shkëmbinjtë mund të kenë qenë nxjerrë nga siti i zhdukur vullkanik në afërsi. Arkeologët nuk kanë gjetur akoma gjurmë të aktivitetit njerëzor rreth këtij zgjatimi muresh, gjë që sugjeron se muri Xia në këtë vend mund të ketë qenë i papërfunduar.