Zhanica
SFILITJET E KRAHINËS SE PLAVËS DHE TE GUCISË
Në Malësi te Madhe e keqja dhe gënjeshtra kurrë s' janë pra-nuar si te ligjshme. Atje pushtetit kurrë nuk i është lejuar ta përulë dinjitetin; as robërisë ta shtyp lirinë. Atje, dyfytyrësia kurrë s' ka mundur te kalojë si sinqeritet; as demagogjia si atdhetarizëm; as kapardisja si trimëri. Atje marria kurrë s' ka mundur ta përqeshë arsyen. Kush ka mbrojtur te drejtën, atje është cmuar mik i te gji-thëve. Atje jeta është dhënë per nderin, te drejtën dhe te vërtetën me te njëjtën gatishmëri me te cilën është dhënë edhe per Atdheun. Se, atje, përpos me madhështi dhe me dinjitet malësorët nuk kanë pranuar as te jetojnë, as te vdesin ndryshe. shtia dhe tragjedia e saj. Me shumë thënie te tilla mund te kuptohet realiteti se sa janë te lidhur dhe te përmallshëm per këto troje, per qiellin që e mbajnë majëmalet që u rritën te ujitura nga djersa dhe gjaku. Nëpër kthetra ruajtën zakonet që ua mësuan nënat bimë qiellore, me fuqi legjen-dare, që u shndërruan në Zana mali, tamblin e te cilave e thithnin kreshnikët e këtyre vatrave, andaj ishin te fortë që t'i përballonin Harapit te Zi, te dalë nga deti dhe atyre nga Karpatet etj. Duke përkujtuar te keqën e kaluar, nëpër faza te historisë jeto-hej me një frikë te kujdesshme, sepse qetësia mungonte, andaj organizimi në grupe ishte i domosdoshëm. Me këtë parim ishin te frymëzuar shumë djem nga këto vise. Në fshatrat Zhanicë, Nokshiq dhe Pepaj, popullata gjithnjë ishte e përgatitur, por duhet kuptuar se rrethanat nuk lejonin që e tere familja te rreshtohej në ceta, prandaj rreshti i tyre nuk ishte i gjatë sa kishte trima ndër ta. Vitet me te ve^uara per kagakë ishin vitet 1908-1912, pastaj 1913 - 1916, per te vazhduar edhe pas vitit 1920-1940. Sipas indor-matorëve, në grupe kagakësh ishin përfshirë një pjesë e madhe e trimave nga këto fshatra. Në vazhdim do japim shënimet e një pje-se te tyre, edhe pse te gjithë ishin te pargatitur per ta dhënë kontri-butin e vet deri në vdekje per atdhe. LIRIA E PËRHIMTË MASHTRUESE Shpresa ëndërr u vërejt me pushtiinin e këtyre viseve nga austro-hungarezët (1916), sepse pushtuesi u paraqit me sjellje te butë dhe propagandë te urtë. Thënë shkurt, malësorët e këtyre viseve ishin lodhur nga torturat dhe vuajtjet. Shikuar parimisht u kishte ardhur shpirti te hunda, andaj kërkonin shërim, se paku, edhe tek pushtuesi sado me i butë, me kusht që te mos nënshtroheshin. Pushtuesi i ri, sipas informatorëve, tregonte shenja me te qeta dhe urtësi bindëse. Nisi te lëshojë penj lirie, komunikimin në gjuhën shqipe. proklamoi te drejtën fetare. si dhe përve§ tre mësuesve ven das - Sado Musajt, Hysen Vuthit dhe Ismail Nikogit solli edhe pese mësues nga Zara, per ta zhvilluar mësimin në gjuhën shqipe. Ndër ta ishte edhe i mirënjohuri Josip Rela. Nga vendasit organizoi njësitin vullnetar ("51"), te veshur dhe te organizuar në mënyrë ushtarake. Por, në vijim, vuri në stërvitje rreth 700 veta (vendës), per t'i fituar edhe njohuritë e para ushta rake. Ndër këto organizime ishin te inkuadruar edhe djemtë e këty-re fshatrave. U kthyen edhe te larguarit dhe ka§akët per te jetuar në trojet e veta te lindjes, që ishin bërë rrafsh me tokë. Ndër shenjat e para te mosbesimit në pushtuesin e ri ishte fakti kur 400 rezervistë ua dërgoi në ndihmë forcave te veta nëpër fronte te hapura, duke i shpërndarë nëpër viset malazeze, pa pëlqimin dhe dijen e vendësve. Një numër te vogel e kishin lënë në këto treva, per te dëshmuar se gjoja pushtuesi i ri ishte në shërbim te kësaj popullate. Per ta treguar lëkurën e vet pushtuese, pasi vërejti se shqiptarët filluan te ngjallen dhe te marrin arsimim kombëtar, largoi mësuesit vendës dhe pastaj vendosi ata që i solli. Me i shëmtuar ishte rasti kur, krahas atyre mësuesve, solli një "kryehoxhë" boshnjak nga Bosnja, i cili, per t'i mbyllur shkollat shqipe, ushtroi terror në kup-timin fetar. Administrata austro-hungareze, per ta arritur qëllimin me me sukses, e armatosi hoxhën. Përveg revoles, ia dha edhe një 9omange, per ta përdorur ndaj atij që nuk shkon në xhami per t'i falë "pesë vaktete e namazit". Shkopin e përdorte edhe në atë ma-shkull që kishte kaluar moshën e dyzetë, por nuk e kishte lëshuar mjekrën. Kësaj force okupuese, megjithatë, i erdhi fundi. Në mba-rim te vitit 1918, u përcoll dhunshëm nga forcat vullnetare malë-sore. Në te gjitha këto vuajtje dhe tortura nuk hetohej mëshirë ndaj kësaj krahine, as ndaj fshatrave. Ku zbrazej pushka e pare, aty binte dhe viktima e pare. As ato fije te brishta lirie nuk i panë banorët e këtyre fshatrave, sepse kacafyteshin me kacakë veli§anas dhe vaso-jeviqas. Pas largimit te forcave austro-hungareze, zuri fillin udhëheqja e vendit në Guci me parime vendore, me sulle, zakone dokesore dhe pjekuri kanunore. £do fshat vuri qetësinë dhe nisi te punojë në shtëpitë e djegura. Per fat te keq, kjo hapësirë kohore ishte jetës-hkurtër. Brenda asaj kohe, në mënyrë dinake, në Kacanik te Gu-cisë, u vendos njësiti ushtarak serb, i cili ishte deklaruar se jemi kë-tu per ta shpëtuar këtë popullatë nga ushtria e Kralit te Cetinës. Meqë në te kaluarën e kishin humbur besimin, paria e vendit ua dha drejtim-rrugën, para se ata ta tregojnë armiqësinë dhe përdo-rimin e forcës. Sipas shënimeve nga terreni, parashtroj këto te dhëna per ceta dhe ka9akë. Jam i vetëdijshëm se ka edhe te tjerë, por per ta nuk kam te dhëna.