cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roma e lashtë
Ushtria
Lidershipi në ushtri evoluoi mjaft gjatë rrjedhës së historisë së Romës. Nën monarkinë, ushtritë hoplite mund të drejtoheshin edhe nga mbreti. Gjatë Republikës së hershme dhe të mesme, forcat ushtarake ishin nën komandën e njërit prej dy konsujve të zgjedhur një herë në vit. Gjatë Republikës së vonë, anëtarët e elitës senatoriale të Romës, si pjesë e sekuencës normale që kalonin këta persona në postet e ndryshme publike, e njohur cursus honorum, shërbenin fillimisht si kuestorë, pastaj si pretorë. Pas mbarimit të periudhës si pretor ose konsull, një senator mund të vendosej në postin e 'propretorit ose prokonsullit (në varësi të postit më të lartë që mbante) për të qeverisur provincat e huaja. Nëpunësit më të rinj (më poshtë por jo ata të nivelit të centurionit) mund të zgjidheshin nga komandantët e tyre nga clientelae e tyre ose nga rekomandimi prej aleatëve politikë në elitën senatoriale. Nën Augustin, që kishte prioritetin kryesor politik ta vendoste ushtrinë nën një komandë të përhershme të bashkuar, Perandori ishte komandanti ligjor i secilit legjion por e ushtronte pushtetin e tij nëpërmjet një legati që e zgjidhte nga elita senatoriale. Në një provincë me vetëm një legjion, legati edhe shërbente si komandant i legjionit, edhe si guvernator, kurse nëse në një provincë kishte më shumë se një legjion, atëherë secili legjion komandohej nga një legat, por legatët komandoheshin nga guvernatori i provincës (edhe ky legat, por në një shkallë më të lartë). Gjatë periudhës së vonë perandorake, modeli i Augustit u braktis. Guvernatorëve të provincave iu hoqën autoriteti ushtarak dhe komanda e ushtrive në një grup provincash iu dha gjeneralëve të zgjedhur nga Perandori. Këta nuk ishin më anëtarë të elitës romake por burra që ngjitën shkallët dhe ishin të mësuar në ushtri. Gjithnjë e më shumë, këta burra tentonin (ndonjëherë me sukses) të uzurponin pozicionin e perandorit që i kishte zgjedhur ata. Resurset në rënie, kaosi politik dhe lufta civile e lanë Perandorinë Perëndimore të brishtë për tu sulmuar dhe për tu marrë nga popujt barbarë.
Për marinën romake njihet më pak sesa për ushtrinë romake. Përpara shekullit të 3-të p.e.s, zyrtarët e njohur si duumviri navales komandonin një flotë prej njëzet anijesh të përdorura kryesisht për të kontrolluar piraterinë. Kjo flotë u tërhoq në vitin 278 dhe u zëvendësua nga forcat aleate. Lufta e Parë Punike e detyroi Romën të ndërtonte flota të mëdha dhe ia arriti kësaj me asistencën dhe financimin prej aleatëve. Kjo varësi prej aleatëve vazhdoi deri në fund të Republikës romake. Anijet me pesë rema ishin luftanijet më të përdorura në luftërat punike dhe ishin forca kryesore detare deri në zëvendësimin e tyre në kohën e Augustit nga anije më të lehta dhe më të manovrueshme. Të krahasuara me triremat, kuinkuiremat (pesë rema) kishin pjesëtarë ekuipazhi me eksperiencë dhe pa eksperiencë, dhe meqë ishin më pak të manovrueshme, i lejonin romakët të adoptonin dhe të perfeksiononin taktikat e tyre duke përdorur një trupë prej 40 detarësh. Anijet drejtoheshin nga një navarch, një shkallë e barabartë me centurionin, që zakonisht nuk ishin qytetarë. Sugjerohet se flota dominohej nga joromakë, marina konsiderohej joromake dhe lejohej të shkatërronte edhe kur ishin kohë paqe.
Informacionet e disponueshme sugjerojnë se gjatë fundit të perandorisë (viti 350), marina romake përbëhej nga një numër i caktuar flotash duke përfshirë edhe luftanijet, edhe anijet tregtare për transport dhe furnizim. Luftanijet ishin galera lundruese me tre deri pesë vozitës. Bazat e flotave ishin Ravena, Arles, Aquilea, Misenum dhe buzë lumit të Somës në perëndim dhe në Aleksandri dhe në Rodos në lindje. Flotiliet e lumenjve të vegjël ishin pjesë e limitanei (trupat e kufijve) gjatë kësaj periudhe, të bazuara në porte lumenjsh të fortifikuar përgjatë Rinit dhe Danubit. Fakti që gjeneralët e rëndësishëm komandonin edhe ushtrinë edhe flotën tregon se forcat detare trajtoheshin si forca ndihmëse dhe jo të pavarura. Detajet për komandën e këtyre strukturave dhe për fuqinë e flotave gjatë kësaj periudhe nuk janë të njohura mirë, megjithëse dihet se flotat komandoheshin nga prefektët.
Kultura
thumb|250px|Shtatë kodrat e Romës Jeta në Romën e lashtë rrotullohej rreth qytetit të Romës, i gjendur në shtatë kodra. Qyteti kishte shumë struktura monumentale si Koloseu, Forumi i Trajanit dhe Panteoni. Atje kishte shatërvanë me ujë të pijshëm të freskët të furnizuar nga akueduktë qindra kilometra të gjatë, kishte teatro, palestra, banja publike të mbushura me biblioteka dhe dyqane, tregje dhe kanalizime funksionale. Përmes territorit që ishte nën kontrollin e Romës së lashtë, arkitektura rezidenciale varionte nga shtëpitë modeste deri te vilat në fshat. Në kryeqytetin e Romës, kishte rezidenca perandorake në që gjendeshin në kodrën elegante Palatin, që vinte nga fjala pallat. Klasat e ulëta plebeje dhe të mesme ekuite jetonin në qendër të qytetit, që ishte plot apartamente, ose insula që ishin si getot moderne. Këto shpesh ndërtoheshin pronarë të shtresës së lartë për të mbledhur të ardhurat e qirave. Këta njerëz, të pajisur me një furnizim falas të grurit dhe të argëtuar nga lojërat e gladiatorëve regjistroheshin si klientë të patronëve të shtresës së lartë, prej të cilëve mund të përfitonin.
Gjuha
Gjuha mëmë e romakëve ishte latinishtja, një gjuhë italike gramatika e së cilës mbështetet pak në rregullin e fjalëve, duke përcjellë kuptimin nëpërmjet një sistemi ndajshtesash të lidhura me rrënjët e fjalëve. Alfabeti latin bazohet në alfabetin etrusk, dhe ky i fundit në atë grek. Megjithëse letërsia latine që akoma ka ngelur përbëhet pothuajse e gjitha nga latinishtja klasike, një gjuhë letrare artificiale dhe shumë e stilizuar që daton nga shekulli i 1 p.e.s, gjuha që flitej në Perandorinë Romake ishte latinishtja vulgare, që ndryshonte konsiderueshëm nga latinishtja klasike në gramatikë dhe fjalor, madje dhe në shqiptim.
Feja
Feja në Romën arkaike, të paktën sa i përket perëndive, nuk përbëhej nga tregime të shkruara por nga raporte komplekse midis njerëzve dhe perëndive. Ndryshe nga mitologjia greke, perënditë nuk personifikoheshin, por përkufizoheshin jo qartësisht si shpirtra të shenjtë të quajtur numina. Romakët gjithashtu besonin se çdo njeri, vend ose send kishte geniusin e tij, ose shpirtin hyjnor. Gjatë Republikës romake, feja romake organizohej në një sistem të rreptë për postet e priftërinjve, që zotëroheshin nga meshkuj të gradës senatoriale. Kolegji i Pontifikëve ishte organi më i lartë në këtë hierarki dhe kryetari i priftërinjve Pontifex Maximus, ishte kreu i fesë në shtet. Priftërinjtë romakë (flamen) kujdeseshin për kultet e shumë perëndive, kurse falltarët (augur) u besohej dhënia e profecive. Në Perandorinë Romake, perandorët mbaheshin për perëndi dhe kulti perandorak sa erdhi e u bë më i rëndësishëm.
Kur kontakti me grekët u rrit, perënditë e vjetra romake u bënë me kalimin e kohës më shumë të lidhura me perënditë greke. Kështu që, Jupiteri shihej si i njëjtë me Zeusin, Marsi u lidh me Aresin dhe Neptuni me Poseidonin. Perënditë romake gjithashtu morën vetitë dhe mitologjinë e perëndive greke. Nën Perandorinë, romakët thithën mitologjinë e vendeve të pushtuara duke çuar në situata ku tempuj dhe priftërinj të hyjnive tradicionalë italianë jetonin krah për krah me ato të perëndive të huaja. Duke filluar me perandorin Neron, politika romake përkundrejt të krishterëve qe negative dhe në disa raste, thjesht të qenit i krishterë ndëshkohej me vdekje. Nën perandorin Dioklecian, përndjekjet arritën kulmin. Gjithsesi, krishterimi u bë një fe zyrtare nën Konstantinit I dhe u bë dominante. Të gjitha fetë përveç krishterimit u ndaluan në vitin 391 nga një edikt i perandorit Teodos I.
Arti, muzika dhe letërsia
Piktura romake shfaq ndikimin grek dhe shembujt ekzistues janë kryesisht afreske të përdorura për të zbukuruar muret dhe tavanet e vilave në fshat, megjithëse letërsia romake përmend piktura në dru, fildish dhe materiale të tjera. Disa ekzemplarë të pikturës romake janë gjetur në Pompeii dhe nga këto historianët e artit e ndajnë historinë e pikturës romake në katër periudha. Stili i parë i pikturës romake praktikohej nga fillimi i shekullit të dytë p.e.s deri në fillimin ose mesin e shekullit të parë p.e.s. Kryesisht përbëhej nga imitime në mermer dhe piktura murore, megjithëse ndonjëherë përfshinte vizatime të personazheve mitologjike. Stili i dytë filloi në fillim të shekullit të parë p.e.s dhe kishte si qëllim vizatimin e peizazheve ose tiparet arkitekturore në mënyrë sa më realiste në tre dimensione. Stili i tretë u shfaq gjatë sundimit të Augustit (27 p.e.s – 14), dhe refuzoi realizmin e stilit të dytë në favor të zbukurimeve, stolisjeve të thjeshta. Një skenë arkitekturore, një peizazh ose një dizajn abstrakt vendosej në qendër në një sfond monokrom (ku ka vetëm një ngjyrë ose vetëm nuancat e një ngjyre). Stili i katërt, që filloi në shekullin e parë, përshkruante skena nga mitologjia, ndonëse ruajti detajet arkitekturore dhe modelet abstrakte.
Skulpturat e portreteve gjatë kësaj periudhe shfrytëzonin proporcionet rinore dhe klasike duke evoluar më vonë në një përzierje realizmi dhe idealizmi. Gjatë dinastive Antonine dhe Severane, flokët dhe mjekrat me zbukurime u bënë të përhapura dhe u krijuan me prerje dhe shpime më të thella. U bënë gjithashtu avancime në skulpturën e basorelieveve, që zakonisht përshkruanin fitoret e romakëve.
Letërsia latine ishte që nga fillimi i saj tepër e influencuar nga shkrimtarët grekë. Disa nga punët më të vjetra ekzistuese janë epika historike që tregojnë historinë e hershme ushtarake romake. Kur Republika u zgjerua, shkrimtarët filluan të shkruajnë poei, komedi, histori dhe tragjedi.
Hasan Tahsin Pasha
Hasan Tahsin Pasha i njohur edhe si Hasan Tahsin Mesarea (1845–1918) ishte një oficer ushtarak osman, i cili shërbeu në Luftën Greko-Turke dhe në Luftën e Parë Ballkanike.
Roma e lashtë
Arti, muzika dhe letërsia
Muzika romake ishte e bazuar tërësisht në muzikën greke dhe luajti një rol të rëndësishëm në shumë aspekte të jetës romake. Në ushtrinë romake, instrumentet muzikorë si tuba (një trombë e gjatë) osecornu (e ngjashme me një bri) përdoreshin për të dhënë komanda të ndryshme dhe lituus (një instrument i zgjatur në formë J-je), përdorej në ceremonitë e ndryshme. Muzika përdorej në amfiteatro midis akteve dhe në odeone (salla për performimin e muzikës), dhe në këto ambiente njihet që janë përdorur cornu dhe hydraulis (një tip organoje që punon me ujë). Shumica e ritualeve përfshinin muzikën, me instrumente si tibiae (fyell) në flijime, çambaret dhe tamburinat në kulte të shfrenuara (orgjiastike). Disa historianë të muzikës besojnë se muzika përdorej në pothuajse të gjitha ceremonitë publike.
Hasan Tahsin Pasha
Biografia
U lind në Mesare të kazasë së Leskovikut, i biri i shqiptarit Elmaz bej Puca. Në rininë e tij ndoqi dhe u diplomua në gjimnazin Zosimea në Janinë dhe fliste rrjedhshëm greqisht. Filloi shërbimin si xhandar rreth vitit 1870 në Katerini, dhe më vonë iu bashkua Ushtrisë Osmane si NCO. Shpejt mori një komision si oficer dhe në vitin 1881 ai komandonte xhandarmërinë osmane në Janinë. Gjatë Luftës Greko-Turke, ai komandoi Divizionin e 6-të të Trabzonit dhe rreth vitit 1900 u vendos si komandant garnizoni i Selanikut. Në vitet 1908–1910, ai shërbeu si guvernator i Jemenit përpara se të kthehej në Selanik, ku mori postin e komandantit të Trupave III me gradën Ferik (Gjeneral-Lejtnant). Pas daljes në pension në vitin 1912, ai u bind të kthehej në detyrën e guvernatorit të përgjithshëm të Vilajetit të Janinës.
Roma e lashtë
Arti, muzika dhe letërsia
Mbishkrimet, shtëpitë publike, pikturat dhe skulpturat e gjetura në Pompeii dhe Herkulaneum tregojnë se romakët kishin një kulturë të ngopur me seks.
Hasan Tahsin Pasha
Biografia
Ndërsa tensionet me Lidhjen Ballkanike u rritën, megjithatë gjatë verës së vitit 1912, ai u transferua në komandën e Trupave të Përkohshëm VIII në Selanik. Pas shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike, ai udhëhoqi forcat e tij kundër ushtrisë greke të Thesalisë nën Princin e Kurorës Kostandin. Ushtria greke, e përgatitur më mirë dhe më e madhe se forcat e veta, mundi Korpusin VIII në betejat e Sarantaporos dhe Jenixhes. I rrethuar dhe i bllokuar në Selanik dhe pa asnjë shpresë për ndihmë nga jashtë, dhe duke mësuar për afrimin e Divizionit të 7-të Bullgar nga verilindja, Hasan Tahsin vendosi t'i dorëzonte kështjellën e Selanikut dhe 26,000 njerëzit e tij grekëve. Pas disa ditë negociatash, më 8 nëntor u nënshkrua një protokoll dorëzimi [ S.V. 26 tetor] 1912, me dorëzimin e kryer të nesërmen. Pala osmane e konsideroi menjëherë tradhtar dhe gjykata ushtarake e dha dënimin me vdekje.
Dëbimi
parapamje|200px|Dorëzimi i Hasan Tahsin Pashës Pas lirimit nga robëria greke, ai shkoi në mërgim, fillimisht në Francë dhe më vonë në Zvicër. Vdiq në Lozanë në vitin 1918 dhe u varros aty. Në vitin 1937, eshtrat e tij u transferuan në varrezat shqiptare të Selanikut, dhe në vitin 2006 në Varrezat Ushtarake të Luftërave Ballkanike në Gefyra. Nga shtatë fëmijët e tij vetëm tre jetuan jetë të gjatë, dy djem dhe një vajzë që u martuan në Turqi. Një nga djemtë e tij, Kenan Messare (1889–1965), i cili ishte adjutanti i tij gjatë luftës, u bë shtetas grek dhe një piktor i shquar, i njohur veçanërisht për skenat e betejave të Luftërave Ballkanike. Djali tjetër Qemal Mesarea u shpërngul në Shqipëri, punoi si funksionar në Ministrinë e Punëve të Brendshme, në rezidencën e Mbretit Zog dhe u emërua ambasador në Greqi në janar 1933, ku shërbeu deri në vitin 1934.
Roma e lashtë
Studimet shkollare
Interesimi për studimin e Romës së lashtë u ngrit gjatë Epokës së Iluminizmit në Francë. Sharl Monteskje shkroi një vepër Reflektime rreth madhështisë dhe rënies së Romakëve. Vepra e parë madhore ishte The Historia e Rënies së Perandorisë Romake nga Eduard Gibon, që përfshiu periudhat nga fundi i shekullit të dytë p.e.s deri në rënien e Perandorisë Bizantine në 1453. Si Monteskje, Giboni vlerësoi jashtëzakonisht shumë virtytet e qytetarëve romakë. Bartold Georg Niebuhr ishte themeluesi i ekzaminimit të historisë romake dhe shkroi vetë Historia Romake, duke gjurmuar periudhën deri në luftën e Parë Punike. Niebuhr bëri një përpjekje për të gjetur mënyrën si tradita romake evoluoi. Sipas tij, romakët, si gjithë popujt e tjerë, kishin një etikë historike që u ruajt kryesisht në familjet fisnike. Gjatë periudhës Napoleonike një vepër e titulluar Historia e romakëve nga Victor Duruy u shfaq. Ajo shfaqte periudhën Çezariane. Historia e Romës, Ligji Kushtetues Romak dhe Corpus Inscriptionum Latinarum, ishin të gjitha vepra të shkruara nga Teodor Momsen, dhe u konsideruan arritje të rëndësishme. Më vonë u publikua vepra Madhështia dhe rënia e romakëve nga Gulielmo Ferrero. Vepra ruse Очерки по истории римского землевладения, преимущественно в эпоху Империи (Përmbledhje mbi Historinë e Pronësisë së Tokave, Kryesisht Gjatë Perandorisë) nga Ivan Grevs përmbante informacione mbi ekonominë romake dhe për Pomponius Atticus, një nga pronarët më të mëdhenj të tokave në fund të Republikës.
Teknologjia
Roma e lashtë kishte arritje teknologjike të mahnitshme, por që do të humbitnin gjatë Mesjetës dhe nuk do të rishpikeshin deri në shekullin e 19-të dhe shekullin e 20-të. Shumë rinovime praktike romake u adoptuan nga modele të hershme greke. Avancimet ishin shpesh të ndara dhe të bazuara në zanate. Grupet e artizanëve mbikëqyrnin xhelozisht teknologjitë e reja si sekrete tregtare.
Inxhinieria romake ashtu si dhe inxhinieria ushtarake romake përbënin një pjesë të madhe të superioritetit teknologjik romak dhe kontribuuan në ndërtimin e qindra rrugëve, urave, akueduktëve, banjave publike, teatrove dhe arenave. Shumë monumente, si Koloseumi, Pont du Gard dhe Panteoni kanë mbetur akoma si testamente të kulturës dhe inxhinierisë romake.
Romakët njiheshin mjaft mirë për arkitekturën e tyre, që grupohet bashkë me traditat greke në "Arkitekturën klasike". Megjithëse kishte shumë ndryshime nga arkitektura greke, Roma huazoi shumë prej Greqisë. Përveç dy llojeve të kolonave, e përziera dhe toskania dhe bashkë me kubenë, që u mor prej harkut etrusk, Roma kishte pak inovacione arkitekturore deri në fund të Republikës.
thumb|left|Rruga Appia (Via Appia), një rrugë që lidhte qytetin e Romës me pjesët jugore të Italisë, mbetet ende në përdorim.
Në shekullin e parë p.e.s, romakët filluan gjerësisht të përdorin betonin. Betoni u shpik në fund të shekullit të parë p.e.s. Ishte një çimento e fortë e cila rrjedh nga pozzolana dhe shpejt zëvendësoi mermerin si materialin kryesor të ndërtimit dhe mundësoi shumë ndërtesa që më parë nuk mund të bëheshin. Gjithashtu në shekullin e parë p.e.s, Vitruviusi shkroi De architectura, mundësisht traktati i parë i plotë i arkitekturës në histori. Në fund të shekullit të parë p.e.s, Roma gjithashtu filloi të përdorë fryrjen e qelqit pak pas shpikjes së saj në Siri rreth vitit 50 p.e.s. Mozaikët filluan të përdoren shumë gjatë Perandorisë pasi u gjetën modele të tyre gjatë fushatave të Lucius Cornelius Sillës në Greqi.
Betoni bëri të mundur rrugët romake që ishin të shtruara dhe të durueshme, që ishin ne përdorim edhe një mijë vjet pas rënies së Romës. Ndërtimi i një rrjeti rrugësh efikas mespërmes Perandorisë dramatikisht shtoi fuqinë dhe influencën e Romës. Ato u ndërtuan fillimisht që të lejonin legjionet romake të hidheshin shpejt në veprim. Por këto autostrada kishin gjithashtu rëndësi të madhe ekonomike, duke përforcuar rolin e Romës si kryqëzim rrugësh tregtare – origjina e shprehjes "të gjithë rrugët të çojnë në Romë". Qeveria romake ruajti stacionet e rrugëve që mundësonin rifreskim për udhëtarët përgjatë rrugës, ndërtoi ura që ishin të nevojshme dhe vendosi një sistem një sistem ndërlidhës për ndërrimin e kuajve herë pas here, që mundësuan një lëvizje deri 800 kilometra në 24 orë. thumb|Pont du Gard në Francë është një akuedukt romak i ndërtuar rreth vitit 19 p.e.s. Ruhet nga UNESCO.
Romakët ndërtuan shumë akueduktë për të furnizuar qytetet dhe vendqëndrimet industriale me ujë dhe për të ndihmuar bujqësinë e tyre. Qyteti i Romës furnizohej nga 11 akueduktë me një gjatësi të kombinuar prej 350 kilometrash. Shumica e akueduktëve ishin ndërtuar nën sipërfaqe, vetëm një pjesë e vogël mbi tokë. Disa herë, kur groporet 50 metra të thella duhej të kaloheshin, sifone të përmbysura përdoreshin për ta çuar ujin mbi përpjetë.
Romakët kryen gjithashtu avancime të mëdha në higjienën publike. Romakët ishin veçanërisht të njohur për banjat publike, të quajtura thermae, që përdoreshin edhe për higjienën, edhe për qëllime sociale. Shumë shtëpi romake kishin tualet dhe sistem hidraulik të brendshëm dhe një sistem kanalesh për ujërat e zeza, i quajtur Cloaca Maxima, që përdorej për të tharë kënetat dhe për të dërguar mbeturinat në lumin Tiber. Disa historianë spekulojnë se përdorimi i tubave prej plumbi në sistemet hidraulike dhe të ujërave të zeza çoi në helmimin e shumë njerëzve që kontribuoi në rënien e shkallës së lindjeve dhe rënien e shoqërisë romake duke çuar në rënien e Romës. Gjithsesi, kjo përmbajtje plumbi mund të jetë minimizuar sepse rrjedha e ujit prej akueduktëve nuk mund të ndalej; ajo vazhdonte të rridhte vazhdimisht përmes gjithë qytetit deri në kanal dhe kështu vetëm një numër i vogël rubinetesh përdorej.
25
Mbi vitin 25.
Vdekje
20er
Zambosët
right|250px Zambosët (spa.: zambo, portug.: cafuzo), vendasët e përzier indian dhe  zezak të Afrikës të sjellur në kontinentin e Amerikës. Më së shumti jetojnë në Amerikën Latine ,posaqërisht në Venezuel, Kolumbi, Ekvador, Peru dhe Urugvaj. Gjithsejt janë 801 000. Kryesisht flasin gjuhën spanjole dhe kryesisht i takojnë fesë katolike.
Kategoria e Parë 1996-97
Ky ishte Kampionati i 61-të i Shqipërisë. Nisi më gusht, 1996 dhe përfundoi më 16 gusht, 1997.
Shefki Kuqi
Shefki Kuqi (i lindur më 10 nëntor, 1976 në Vushtrri) është futbollist shqiptar nga Kosova por me nënshtetësi finlandeze. Ai luan si sulmues për kombëtaren finlandeze ndërsa në nivel ekipor luan për Crystal Palace të kategorisë së dytë të futbollit në Angli që njihet me emrin Coca-Cola Football League Championship. Kuqi është një futbollist me trup të madh e të fuqishëm dhe vlerësohet më shumë për përkushtimin e tij në fushë sesa për teknikën e tij.
Shefki Kuqi filloi karrierën e tij futbollistike me Mikkelin Kissat pak pas emigrimit të tij në Finlandë. Ai më pas luajti për Mikkelin Palloilijat, HJK Helsinki dhe FC Jokerit në Veikkausliiga të Finlandës. Në vitin 2000 Shefki Kuqi ishte golashënuesi më i mirë në Veikkausliiga dhe më pas kaloi në Angli ku nënshkroi për klubin Stockport County në janar të vitit 2001.
Prej janarit të vitit 2002 deri në shtator të vitit 2003 ai luajti për Sheffield Wednesday dhe më pas kaloi te Ipswich Town ku qëndroi deri në verë të vitit 2005 dhe gjatë kësaj kohe shënoi 32 gola.
Gjatë verës së vitit 2005 ai më në fund kaloi në kategorinë më të lartë të futbollit në Angli, në Premiership, kur nënshkroi për klubin Blackburn Rovers. Kuqi qëndroi një sezonë të plotë në Blackburn dhe shënoi 7 gola në Premiership.
Në gusht të vitit 2006 ai kaloi tek Crystal Palace për një shumë prej 2.5 milionë funta britaneze.
Shefki Kuqi debutoi për kombëtaren e Finlandës në futboll me 18 gusht të vitit 1999 kundër Belgjikës. Deri në nëntor të vitit 2006 Kuqi ka luajtur 42 ndeshje për Finlandën dhe ka shënuar gjithsej 5 gola.
Kantoni Quérigut
Kantoni Quérigut (frëngjisht: Canton de Quérigut) është një kanton në departamentin Ariège, rajonin Midi-Pyrénées në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Quérigut. Ka sipërfaqe 120.65km2 dhe popullsi 545 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Quérigut aktualisht përbëhet nga 7 komuna.
Gafur Shameti
Gafur Shameti u lind në Kallarat të Vlorës. Është diplomuar në U.T. dega Gjeologji-Miniera. Ka qënë deputet i kuvendit popullor pas viteve ’90. Është autor i njohur i humorit. Ka bashkëpunuar pothuaj me të gjitha estradat profesioniste të Shqipërisë, kryesisht me atë të Vlorës. Është autor i dhjetëra komedive dhe i shumë çmimeve kombëtare. Për rreth dy vjet botoi dhe drejtoi të parën dhe të vetmen gazetë letrare të qytetit të Vlorës : “Drita e Vlorës”. Ishte drejtuesi i parë i gazetës “Kallarati”. Është shpallur “Qytetar nderi i Labërisë”.
26
Mbi vitin 26.
Vdekje
20er
Sulmet e 11 shtatorit
parapamje|Dëmet e shkaktuara nga sulmet e 11 shtatorit Sulmet e 11 Shtatorit janë një seri sulmesh të kordinuara terroriste, të udhëhequra nga grupimi terrorist Al Kaeda, kundrejt Shteteve të Bashkuara më 11 Shtator 2001. Objekte të sulmit ishin ndërtesa të rëndësishme në SHBA, si Kullat Binjake ku ishte vendosur Selia e Organizatës Botërore të Tregtisë në Nju Jork, ndërtesa e Pentagonit si dhe Shtëpia e Bardhë.
Terroristët arritën të shkatërrojnë Qendrën Botërore të Tregtisë në Nju Jork dhe të dëmtojnë rëndë Pentagonin në Uashington. Mijëra qytetarë u vranë në sulmin më të rëndë terrorist në historinë e njerëzimit.
Pasojat e sulmeve
parapamje|Presidenti Bush duke u njoftuar për sulmin ndaj Kullave Binjake. Në sulmin e 11 shtatorit 2001 humbën jetën rreth 3 mijë persona. Viktimat në kullat binjake ishin 2 752, mes tyre 343 zjarrfikës dhe 60 policë. Pjesa më e madhe e viktimave ishin civil të 70 kombësive të ndryshme.
Fitorja në të ashtuquajturën  “luftë kundër terrorizmit”  mbetet gjithsesi disi e turbullt. Zinxhiri i ngjarjeve që pasuan tragjedinë, është larg fundit të kënaqshëm. Në nëntor të vitit 2001, Shtetet e Bashkuara, me sulme të furishme, larguan lëvizjen talibane nga pushteti në Afganistan, por ajo duket të jetë rigjallëruar përsëri. Në Irak, ndërhyrja e Shteteve të Bashkuara rrëzoi Husseinin më 2003, lufta civile që kërcënonte përçarjen e vendit ka nisur të zbehet. Por, qeveria e qëndrueshme dhe siguria për të gjithë qytetarët e vendit mbeten objektiva të largëta. Në vetë Shtetet e Bashkuara, ngushëllimi për asnjë sulm masiv të terrorizmit përgjatë 10 vjetëve, përzihet me hidhërimin për koston e luftës globale kundër armikut në hije.
Michael Mandelbaum, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin Johns Hopkins, thotë se pasojat më serioze të 11 shtatorit kanë të bëjnë me shpërqendrimin e vëmendjes së liderëve amerikanë nga prioritetet e brendshme urgjente. Disa ekspertë thonë se vitet pas 11 shtatorit kanë parë rënie të ndikimit global të Shteteve të Bashkuara. Të tjerët vënë në dukje se SHBA-të mburren si ekonomia më e madhe në botë, edhe pas krizës financiare të 2008-ës. Ndërsa, epërsia e saj ushtarake mbetet e pasfidueshme. Kjo e fundit sigurisht nuk është e çuditshme, marrë parasysh zgjerimin masiv të mekanizmit të sigurisë kombëtare që nga viti 2001. Sipas disa të dhënave, vetëm gjatë dekadës së fundit, Qeveria e Shteteve të Bashkuara ka shpenzuar rreth 7 trilionë dollarë për mbrojtjen kombëtare, sigurinë e vendit dhe shërbimet e inteligjencës.
Krijimi i Departamentit të Sigurisë Kombëtare dhe i Zyrës së Drejtorit të Inteligjencës Kombëtare pas sulmeve të 11 shtatorit, dëshmuan për riorganizimin më të madh të burokracisë federale që nga Lufta e Dytë Botërore.
Vedea (Argeş)
Vedea (Argeş) është një komunë në qarkun Argeş në Rumani. Ka një popullsi prej 3969 banorësh dhe sipërfaqe km². Komuna është formuar nga bashkimi i 19 fshatrave: Bădicea, Blejani, Bureţeşti, Chiriţeşti, Chiţani, Ciureşti, Dincani, Fata, Frătici, Izvoru de Jos, Izvoru de Sus, Lungani, Mogoşeşti, Prodani, Răţoi, Vaţa, Vârşeşti, Vedea e Veţişoara.
Sulmet e 11 shtatorit
Pasojat e sulmeve
Sot, Shtetet e Bashkuara përbëjnë rreth 46 për qind të shpenzimeve ushtarake të të gjithë botës, ndërsa buxheti i inteligjencës është dyfishuar gjatë 10 vjetëve të kaluar.
Debati për efikasitetin e këtyre masave vazhdon ende. Mbrojtësit e tyre - si ish-zyrtari i Departamentit të Drejtësisë, John Yoo - argumentojnë se ato kanë luajtur një rol vendimtar në shmangien e sulmeve të reja. Profesori i së drejtës në Universitetin Georgetown, David Cole, nuk pajtohet. Ai thotë se fakti që administrata e Bushit ka dhënë dritën e gjelbër për metoda të jashtëligjshme të hetimit. Obama ka intensifikuar përdorimin e operacioneve të fshehta antiterroriste nga ana e CIA-s dhe njësiteve elite të Pentagonit kundër terrorizmit. Ai ka zgjeruar fushatën e sulmeve me telekomandë të CIA-s, që kanë në shënjestër caqet xhihadiste. Kritikët thonë se sulmet e tilla kanë vrarë operuesit terroristë, por edhe kanë destabilizuar Pakistanin dhe fuqizuar ekstremistët islamikë. Shifrat e zyrtarëve lokalë flasin për mbi 33 mijë pakistanezë të vrarë në luftën kundër terrorizmit, që nga 11 shtatori 2001. Ndërsa, mbi 6 mijë pjesëtarë të ushtrisë amerikane kanë vdekur në Irak dhe Afganistan.
Michael Mandelbaum thotë se rritja e Kinës dhe e ekonomive të tjera aziatike gjatë dekadës së fundit, paraqet sfida më të mëdha - sesa çfarëdo që ndodhë në Lindjen e Mesme - për vendin e Amerikës në botë. “Lindja e Mesme është e rëndësishme për një sërë arsyesh, por jo se është qendër e rritjes ekonomike dhe fuqi e mundshme ushtarake” , thotë Mandelbaum. Shumë gjëra kanë ndodhur në dhjetë vjetët e fundit, por historia e epokës së pas 11 shtatorit thuhet të jetë ende larg fundit.
Pas ngjarjeve të 11 shtatorit 2001, forcat amerikane kanë vrarë Osama Bin Ladenin. Sadam Husein i dhe regjimi i tij diktatorial tashmë janë histori. Apeli për luftë të shenjtë kundër Perëndimit është venitur.
Kantoni Nontron
Kantoni Nontron (frëngjisht: Canton de Nontron) është një kanton në departamentin Dordogne, rajonin Aquitaine në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Nontron. Ka sipërfaqe 266.31km2 dhe popullsi 8962 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Nontron aktualisht përbëhet nga 15 komuna.
Festivali i 16-të i Këngës në RTSH
Parathënie
Përmbledhjet, këngët pjesëmarrëse të secilës natë, fituesit, deri në festivalin e 30-të, këtu e kudo që t'i lexoni, janë hedhur nga Jozef Zamputti që i ka të regjistruara direkt nga festivalet. Njëlloj janë rregjistruar nga Jozef Zamputti koncertet "Kur vjen pranvera".
Përmbledhje
Festivali i 16-të i Këngës në RTSH u zhvillua në datat 26-28 dhjetor të vitit 1977 në Tiranë. Prezantohet nga dyshja Zerina Barbullushi - Ilir Bibolli.
Nata e parë - 26.12.1977
.
Nata finale - 28.12.1977
Në finale dolën 15 këngë sipas kësaj radhe:
Çmimi i tretë
.
Abdullah ibn Xhaferi
parapamje|Varri i Abdullah ibn Xhaferit në el-Baki Abdullah ibn Xhaferi (arabisht: عبد الله بن جعفر; c. 624 – 699 ose 702/704) ishte shok dhe i afërm i profetit Muhamed, nip i Aliut dhe gjysmëvëlla i Muhamed ibn Ebi Bekrit.
Jeta e hershme
Ai ishte djali i Xhafer ibn Ebi Talibit dhe Esma bint Umejs. Ata kishin emigruar në Abisini në vitin 616, dhe aty lindën Abdullahun dhe dy vëllezërit e tij. Abdullahu ishte i pari nga myslimanët që lindi në tokën e Abisinisë. Pas lindjes së Abdullahut në Abisini, mbreti i Mbretërisë së Aksumit (Nexhashiu) u bekua me një djalë gjithashtu. Ai menjëherë i pyeti prindërit e Abdullah ibn Xhaferit për emrin e fëmijës së tyre. Pasi mori vesh emrin e familjes së Xhaferit, mbreti i Abisinisë zgjodhi gjithashtu emrin "Abdullah" për djalin e tij të parë. Thuhet gjithashtu se Esma bint Umejs ishte nëna gjidhënëse e djalit të mbretit abisinian. Familja u kthye në Arabi në vitin 628 dhe u vendos në Medine.
Lutja dhe udhëzimi i Muhamedit
Përveç referencës së Ibn Haxherit, thuhet se pas 3 ditësh nga vdekja e Xhaferit, Muhamedi shkoi në shtëpinë e Esmasë dhe thirri fëmijët e Xhaferit. Ai më pas tha për secilin prej tyre “Sa i përket Muhamedit, ai i ngjan xhaxhait tonë Ebi Talib. Sa i përket Abdullahut, ai më ngjan si nga pamja, ashtu edhe nga karakteri im. Më pas, Muhamedi mori dorën e djathtë të Abdullahut dhe tha: “O Allah, jepi një pasardhës për Xhaferin në familjen e tij dhe bekoje Abdullahun në biznesin e tij dhe e përsëriti këtë apel të Plotfuqishmit tri herë. Muhamedi i udhëzoi djemtë e Ebi Talibit, përkatësisht Xhaferin, Akilin dhe Aliun që të organizonin martesat e fëmijëve të tyre me kushërinjtë e tyre.
Martesa
Aliu kishte dëshiruar veçanërisht që vajzat e tij të martoheshin me djemtë e Xhaferit. Kur Abdullahu kërkoi dorën e Zejnebes, Aliu e pranoi atë. Abdullahu dhe Zejnebja patën dy fëmijë.
Vlădeşti (Argeş)
Vlădeşti (Argeş) është një komunë në qarkun Argeş në Rumani. Ka një popullsi prej 3185 banorësh. Komuna është formuar nga bashkimi i 2 fshatrave: Vladesti de Jos dhe Vladesti de Sus.
Kriteri i Hurwitz-it
Hyrje
Kriteri i Hurwitz-it është metodë analitike për shqyrtimin e stabilitetit absolut të sistemit. Metoda bazohet në gjetjen e pozicionit të poleve në rrafshin kompleks pa zgjidhur për rrënjët e ekuacionit karakteristik. Në rastet kur është dhënë ekuacioni karakteristik i rendit më të lartë se tre atëherë është shume e vështirë që rrënjet e tij të gjinden me metoda algjebrike, për këtë arsye aplikohen kriteret algjebrike. Metoda ngërthen në vetë llogaritjen e disa përcaktorëve që quhen përcaktorët e Hurwitz-it dhe nga rezultatet e së cilave arrijmë në konlluzione mbi stabilitetin e sistemit. Mirëpo të theksjomë se kriteri i Hurwitz-it nuk na jep kurrfarë informacioni mbi shkallën e stabilitetit të sistemit.
Përkufizimi formal
Të supozojmë se e kemi të njohur funksionin transmetues të sistemit të cilit dëshirojmë t'i analizojmë stabilitetin :
Konditë e nevojshme që për sistemin e përshkruar me ekuacionin e mësipërm të mund të aplikojmë kriterin e Hurwitz-it është që të gjithë koeficientët të kenë parashenjë të njejtë. Ndërsa konditë e mjaftueshme që sistemi të jetë stabil është që të gjitha determinantat e Hurwitz-it të jenë pzoitive. Për sistemin e përshkruar me ekuacionin e mësipërm, përcaktori i Hurwitz-it ka formën:
Shohim se përcaktori formohet në menyrë të atillë që reshti i parë fillon nga anëtari i dytë dhe vazhdon çdo i dyti. Kurse rreshti i dytë fillon nga anëtari i parë dhe poashtu vazhdon çdo i dyti. Rreshtat pasues janë rrethi i parë dhe i dytë vetëm të zhvendosura për një element të kolonës.
Nga përcaktorët e mësipërme rrjedhin nen-përcaktorët :
Nen-përcaktorët e rendit të tretë:
Tani t'i theksjomë disa raste dhe kushtet që duhet plotësuar që sistemi të jetë stabil.
Sistemi i rendit të parë
Ekuacioni karakteristik i sistemit të rendit të parë ka formën:
Në këtë rast shihet se H_1 = a_0 andaj kushti që sistemi të jetë stabil është që a_0 > 0
Sistemi i rendit të dytë
Ekuacioni karakteristik ka formën:
Përcaktorët përkatëse do jenë: H_1 = a_1
dhe
Nga kushtet që H_1 > 0 dhe H_2 > 0 do konlukojmë se sistemi do jetë stabil kur:
a_1 > 0 dhe a_1a_0 > 0
dhe në mëmyrë të ngjashme vazhdohet për sistemet e cilido rend.
Shembull
Të marrim në shqyrtim sistemin ekuacioni karakteristik i të cilit është :
Fillimisht shohim se të gjithë koeficientët kanë parashenjë të njejtë andaj plotësohet kondita e nevojshme. Formohen determinantat përkatëse:
H_1 = 12
Shënime
Përkundër asaj që kriteri i Hurwitz-it mundëson shqyrtimin e stabilitetit të sistemin pa zgjidhur për rrënjët e ekuacionit karaktëristik, në rastet kur kemi të bëjmë me sisteme të rendeve të larta llogaritjet që duhet bërë janë shumë të mundimshme andaj ky kriter bëhet i papërshtatshëm. Si më i përshtatshëm është kriteri i Routh-it, i cili poashtu jep përgjigje vetëm për stabilitetin absolut të sistemit.
Mangësi të kriterit të Hurwitz-it janë :
Arti në Shqipëri
Gjurmët më të hershme
Fillimet e artit figurativ në truallin e Shqipërisë janë të hershme. Gjurmët e para i përkasin periudhës së neolitit. Nëpërmjet zbulimeve të shumta arkeologjike, në zona të ndryshme të vendit, janë gjetur qindra e mijëra qeramika, terakota, zbukurime ne metal etj., që u përkisnin fiseve ilire, paraardhësve të drejtpërdrejt të shqiptarëve të sotëm.
Prodhimet më të hershme janë të thjeshta, për përdorim praktik, por në to shfaqen edhe vlera artistike si në format zoomorfe të enëve ashtu edhe në dekoracionin, gdhendjet dhe elemente të tjerë. Nga shekulli i gjashtë deri në shekullin e trete p.e.s në qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike ; forma ndërtohet me siluetë më elegant dhe pasurohet me elementë plastikë. Shumë enë të kësaj periudhe, që ruhen sot në muzetë e Shqipërisë, kanë vlera të mirëfillta artistike dalluese vendase, që nuk i ndeshim në artin e fqinjëve të tjerë po aq të lashtë si Helenët, Maqedonët apo Romakët.
Nga ato enë të lashta, të zbukuruara me dekoracione e fraktura plastike, nis rruga e skulpturës në truallin e Shqipërisë duke u bërë kështu bashkudhëtare me artin e popujve më të hershëm të Evropës. Tipare më të qarta u dukën sidomos me formimin e qyteteve ilire Bylis, Amantia, Foinikue, Butrot si dhe me ngulmimet helene : Dyrrahu, Apollonia, Orikumi.
Arti Ilir
Në qytetet ilire mori zhvillim më të madh skulptura e rrumbullakët si dhe relievi që lidhej me ndërtimin e monumenteve. Në fillim skulptura u zhvillua duke përvetësuar elementë të artit helen, sidomos nga tradita korintike dhe korkyrase.
Më vonë, nga shekulli VI p.e.r., krahas lidhjes me traditën helene, arti ilir fiton veçori te reja, të dallueshme, brenda kuadrit helenistik. Apolonia dhe Durrahu që u bënë qendrat më të rëndësishme të artit në ato vite, kishin mjeshtrit e shquar vendas që gdhendnin dhe skalisnin në një stil me tipare të veçanta kundrejt veprave të importuara prej qytetërimit helen. Në muzeun e sotëm të Durrësit janë ekspozuar disa skulptura të papërfunduara, të gjetura në atë trevë. Ato dëshmojnë për gdhendjet që janë bërë në truallin shqiptar. Janë zbuluar gjithashtu edhe gjurmë të punishteve të hershme të qeramikës në Apolloni dhe Durrah. Aty u prodhuan shumë nga enët dhe vazot e bukura të stilit antik që ruhen në muzetë tona. Figurat e pikturuara paraqesin skena të ndryshme mitologjike, pamje nga garat atletike, skena luftimesh etj. Përgjithësisht janë me figura të zeza mbi sfond të kuq (shek. VI-V p.e.r.) dhe me figura të kuqe mbi sfond të zi (shek. IV deri në periudhën helenistike). Pikturimi i figurave është në lëvizje, plot harmoni dhe plasticitet. Në këtë periudhë realizohen edhe shumë statuja të vogla prej bronzi si dhe terakota, ku paraqiten edhe motive laike si dhe figura fëmijësh, barinjsh etj.
Figura me vlerë artistike ndeshim edhe në monedhat e shumta të kësaj periudhe që u realizuan në Apoloni, Durrah dhe Orik. Lulëzimi i disa qyteteve ilire dhe i kolonive helene solli një zhvillim të madh të artit që u pasua edhe me shumëllojshmëri formash e teknikash ; që nga afresket e deri te mozaikët e bukur monokrom dhe polikrom. Por në shekullin e I-rë u ngadalësua gjithë ai hov zhvillimi. Pushtimi romak që shkaktoi rënien ekonomike të qyteteve ilire, la gjurmë të dukshme edhe në art. Ndonëse Roma pushtuese u pushtua vetë prej artit helen, përsëri ndikoi në qytetet ilire me tipare të kulturës së saj provinciale romake. U duk më qartë ndikimi në skulpturë, ku përgjithësisht u ndoq realizmi tipik i kohës, por ndjehet gjithashtu fryma klasike që mbështetet në traditën qindravjeçare. Qendrat kryesore të veprimtarisë artistike mbeten përsëri Apolonia, Durrahu, Botroti etj.
Në vitet e pushtimit romak prej artit zyrtar shkëputet arti i trevave fshatare, ku pasqyrohen motive nga jeta e përditshme. Me praninë e elementëve të thjeshtë artistikë, që dallojnë nga veprat e mëparshme, si dhe me skalitjen e veshjeve dhe emrave ilire, veprimtaria e këtyre viteve mund të vlerësohet edhe si një qëndresë ndaj asimilimit prej pushtuesve më të fuqishëm të kohës.
Zhvillimi i Mozaikut
Në të njëjtën periudhë me artin e trevave fshatare, në truallin e Shqipërisë arriti zhvillimin më të madh edhe arti i mozaikut. Më i hershmi është gjetur në Durrës. I përket shekullit IV p.e.r. dhe është i punuar me gurë zalli shumëngjyrësh. Ka vlera të rralla artistike që shquhen në gjithë veprimtarinë e kësaj gjinie. Quhet “Bukuroshja e Durrësit” dhe mund të cilësohet si bukuroshja e gjithë mozaikëve që janë zbuluar deri tani në truallin shqiptar, për hijeshinë e figurës dhe mjeshtërinë e realizimit artistik. Në shekullin e I-rë, siç përmendëm, u arrit lulëzimi i këtij arti dhe nga gurët e zallit u kalua në kubikë të prerë prej guri, qelqi, mermeri apo balte të pjekur. Mozaikë të tillë janë zbuluar në Apolloni, Durrah dhe Butrint.
Zhvillimi i mëvonshëm i mozaikëve lidhet kryesisht me monumentet paleokristiane. Pas shekullit te V-të motivet e mozaikut ndryshojnë nga modelet e pikturave të herëshme, siç është amazonamania në Apoloni, duke u zëvendësuar me figura simetrike që qëndrojnë të shkëputura në sipërfaqe dhe që paraqesin figura kafshësh, shpendësh, pemë frutore, lule e të tjerë simbole të artit paleobizantin. Ruhen edhe sot në gjendje të mirë disa vepra të tilla, sic janë Pagëzimorja në Butrint, mozaikët e Linit dhe të Antigonës. Nga gërmimet e deritanishme, është gjetur vetëm një mozaik paretial në Durrës, brenda Amfiteatrit të qytetit, që i përket shekullit VI-VII-të.
Arti bizantin
Në periudhën e kalimit nga antikiteti i vonë në mesjetën e hershme, skulptura vjen duke u zbehur deri në mohim të plotë nga estetika bizantine, ndërsa arti i pikturës gjeti shprehjen më të lartë artistike. Zhvillim më të madh mori sidomos piktura murore brenda tempujve e krishterë. Kishat u mbushën me afreske dhe ikona që u nënshtroheshin plotësisht kanoneve të rrepta të metropolit. Autorët nuk i firmosnin veprat në atë periudhë, prandaj gjithë ajo veprimtari mbetet ende anonime. Tani në Shqipëri ruhen pak gjurmë nga veprimtaria e më hershme, vetëm disa fragmente. Fatkeqësisht një pjesë e tyre u dëmtua gjatë luftës kundër fesë që u bë në regjimin komunist (1967), duke zhdukur kështu vepra me vlera të rralla për kulturën dhe historinë kombëtare. Në ato pak fragmente që ruhen ndihen ndikime të stileve perëndimore (Kisha e Rubikut – 1272), si dhe lindore (Vau i Dejës – shek. XIV-të) të artit bizantin. Ikonat e shumta si dhe minaturat në kodikë të Beratit dhe të Vlorës (shek. XI-XIV-te) janë me vlera artistike dhe i përkasin periudhës së zhvillimit të artit bizantin në Shqipëri.
Në Kishën "Fjetja e Shën Marisë" në Lubonjë të Korçês, egziston një pikturë murale e Dyfishtë. Kisha është ndërtuar në vitin 1015.
Sipas Theofan Popës " Kjo pikturë, ndonëse mjaft e dëmtuar, paraqet shumë interes për ne, si një nga dokumentet e pikturës tonë më të vjetër, që dokumenton historinë e traditave të arteve figurative të vendit tonë".
Arti pasbizantin
Gjatë shekullit XVI-të,ndonëse ende nën pushtimin osman, u realizuan vepra të reja artistike në pikturë, në stilin pasbizantin. Personaliteti më i shquar i kësaj periudhe është Onufri (shekulli XVI).
Pikturat e tij dallohen për ngjyra të pasura dhe nuanca dekorative, për realizimin e tipave interesantë me gjendje tragjike, si dhe për futjen e disa elementëve etnografikë kombtarë që do t’i shohim më qartë edhe te pasardhësit e tij; i biri Nikolla (shek. XVI-të) si dhe te piktorët e shquar David Selanicasi (shek XVIII-të), Kostantin Shpataraku (shek. XVIII-të), dhe te të më vonëshmit vëllezërit Kostandin dhe Athanas Zografi (shek.XVIII-të), familja Katro (shek. XVIII-të) etj., që zbukuruan mjaft kisha në Shqipëri dhe në vendet fqinj.
Në Shqipëri është bërë edhe vazhdon të bëhet një punë e kujdesshme për veprat e artit pasbizantin pasi ato çmohen si pjesë e rëndësishme e trashëgimisë më të pasur kombëtare. Vazhdojnë ende hulumtimet për zbulimin e autorëve të tjerë si dhe restaurimi i veprave të dëmtuara gjatë shekujve. Deri tani janë hapur disa ekspozita me vepra të këtij arti si në Paris (1975), Romë (1985), Nice (1993) etj të cilat kanë ngjallur interesa të shumta te specialistët e artit. Ekspozitat janë shoqëruar me botime të ilustruara dhe me komente të shumta nga shtypi i huaj. Veprat më të çmuara të këtij arti ruhen në Muzeun e Artit Mesjetar në Korçë, Muzeun Onufri Berat, Muzeun Historik Kombëtar, Galerinë Kombëtare te Arteve si dhe në muze të tjerë në Tirane dhe qytete të tjerë të vendit. Në Korçë është ngritur edhe një muze privat, i vetmi deri tani në Shqipëri, që ruan një koleksion të pasur me vepra të artit pasbizantin.
Rilindja dhe Pavarësia
parapamje|left|Kolë Idromeno, artist i shquar rilindas (autoportret) Lëvizjet e mëdha çlirimtare që sollën pavarësinë e vendit (më 1912), ofruan kushte për një drejtim të ri artistik, që do të pasqyronte më me realizëm jetën. Lindi piktura laike me motive patriotike dhe etnografike. Në historinë e artit shqiptar viti 1883 është i shënuar për pikturimin e dy pikturave më me vlerë : “Portreti i Skënderbeut” nga Jorgji Panariti dhe “Motra Tone” nga Kolë Idromeno. Me këto tablo nis rrugën piktura e Rilindjes Shqiptare. Duket si rastësi por pikërisht motivet e këtyre dy veprave të para, janë motivet kryesore që mbizotërojnë në tematikën e artit shqiptar të Rilindjes dhe të periudhës së Pavarësisë ; pra tema patriotike që evokohej me trajtimin e figurës së Heroit Kombëtar, Skënderbeut, si dhe skenat nga jeta e përditshme ku fiksoheshin edhe vlera të kulturës të kulturës kombëtare.
Te piktorët e Rilindjes përgjithësisht ndihet fryma romantike. Në shumë tablo vihen re edhe tipare të realizmit klasik si dhe të një realizmi më bashkëkohor, duke fiksuar kështu në art, gjendjen reale të vendit, ndonjëherë edhe me qëndrim kritik. Piktori më i shquar i kësaj periudhe është Kolë Idromeno (1860-1939) autor i shumë tablove, portreteve dhe peizazheve. Veprat e tij u bënë si shkollë për artistët e ardhshëm. Idromeno ka qenë gjithashtu edhe arkitekt dhe fotograf i njohur.
Fotografia artistike dhe dokumentare pati një përfaqësues tjetër të shquar, të njohur brenda dhe jashtë Shqipërisë; familjen Marubi. Po në Shkodër, ku jetuan dhe vepruan mjeshtrit Idromeno dhe Marubi, dolën edhe piktorë të tjerë të shquar si Ndoc Martini (1880-1916), Simon Rrota (1887-1961), Andrea Kushi (1884-1959). Zef Kolombi (1907-1949) etj. Pas Shkodrës, Korça u bë vatra dytë ku mori zhvillim arti i pikturës në Shqipëri. Në Korçë u realizuan tablotë e bukura të piktorit autodidakt Spiro Xega (1876-1953) si dhe veprat e “poetit të peizazhit shqiptar” mjeshtrit Vangjush Mio (1861-1957). Të dy këta artistë janë në krye të përfaqësuesve më të shuar të Rilindjes dhe Pavarësisë shqiptare në pikturë. Edhe skulptura e rrumbullakët, pas një ndërprerje të gjatë prej disa shekujsh, filloi të lëvrohet sërisht në periudhën e Rilindjes. Si autor i parë njihet Murad Toptani (1866-1917). Ka realizuar disa vepra me temë patriotike, ku shquhen dy bustet e Skënderbeut (më 1899 dhe më 1917). Por nivelin e këtij arti e ngriti lart skulptori Odhise Paskali (1903-1989). Me statujat e tij monumentale, që janë të parat vepra të këtij lloji në Shqipëri (“Luftëtari kombëtar” - Korçë 1932, “Flamurtari” - Vlorë 1932, “Skënderbeu” - Kukës 1939), nis rruga e artit monumental në Shqipëri. Veprimtaria e Paskalit vazhdon edhe në periudhën e pasçlirimit me vepra të shumta. Ai mbetet edhe sot si personaliteti më i shquar i skulpturës shqiptare.
Në vitet e pavarësisë artet në Shqipëri zhvillohen në mënyrë më të organizuar. U bënë përpjekjet e para për përgatitjen e artistëve të rinj, për themelimin e shoqatave artistike dhe për organizimin e ekspozitave. Në vitin 1920, në Korçë u hap ekspozita e parë personale nga piktori Vangjush Mio. Me kontributin e poetit të njohur kombëtar, Gjergj Fishta (1871-1940), i cili mori pjesë edhe vetë me disa punime në akuarel, më 1923, në Shkodër u hap ekspozita e parë lokale, me pjesëmarrjen e mbi 15 artistëve shkodranë. Ekspozita më e rëndësishme e gjithë kësaj periudhe është “E para ekspozitë arti” që u organizua Tiranë në maj të vitit 1931. Kjo është e para ekspozitë kombëtare në historinë shqiptare. Ekspozita e mësipërme u përgatit nga Shoqata “Miqtë e Artit” që është gjithashtu e para shoqatë artistike e themeluar po atë vit në Tiranë. Më 1931 u bënë edhe dy përpjekje të rëndësishme : për realizimin e një Pinakoteke dhe për ngritjen e Shkollës së Artit. E para nuk u realizua, ndërsa shkolla u hap. Me nisiativën e piktorit A.Kushi, më 1931 u çel kursi i vizatimit dhe, pas një viti, më 1932 u themelua Shkolla e Vizatimit, e para shkollë arti në Shqipëri. Shkolla e Tiranës mori nxënës nga e gjithë Shqipëria. Aty jepnin mësim artistët O. Paskali, A. Kushi, A. Buza, italiani M. Ridola dhe L. Poradeci (1896-1989), poet i njohur i Rilindjes, i specializuar në Bukuresht për arte të bukura.
27
Mbi vitin 27.
Arti në Shqipëri
Rilindja dhe Pavarësia
Nga Shkolla e Vizatimit morën mësimet e para për pikturë brezi më i njohur i artistëve shqiptarë midis viteve ’40-’70 si B. Sejdini, K. Kodheli, N. Zajmi, F. Stamo, I. Kodra, Q. Grezda, Ll. Nikolla, F. Makoci, H. Reci, Z. Bumci, etj. Gjatë viteve 1932-1935 në shkollën e Vizatimit u organizuan disa ekspozita arti. Në veprat më të bukura ndihej vazhdimësia nga tradita e pikturës së Rilindjes si dhe tipare të reja realiste, me qëndrim kritik ndaj vështirësive të jetës dhe padrejtësive shoqërore të kohës. Po në këtë periudhë, në artin shqiptar u zhvillua edhe karikatura me temë shoqërore e përfaqësuar nga A. Dino, M. Frashëri si dhe Q. Mesarea, që ishte njëkohësisht akuarelisti më i njohur shqiptar në vitet e Pavarësisë.
27
Vdekje
20er