cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Langreo
Langreo është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Nalón, të provincës Asturias, në Asturias. Langreo ka 45397 banorë (2010), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 82.46 km2.
Lidhje të jashtme
Langreo
Rozi Theohari
Rozi Theohari i botoi vjershat dhe prozat e veta qysh në vitet ’60 në gazeta e revista të ndryshme si “Drita”, “Hosteni”, “Shqiptarja e re”, “Fatosi” etj. Ka lëvruar vjershat humoristike e tregimin humoristik si për të rriturit, ashtu dhe për fëmijet. Për lexuesin e rritur ka botuar disa libra: “Telashe nga emancipimi” (1969), “Në mungesë të gruas sime” (1973), “Shoku Ndriçim hapi kasafortën” (1977), “Pa diagnozë” (1978), “Teto Kalina” (1990). Në vitin 1987 ka shkruar skenarin e filmit artistik “Familja ime.” Për lexuesit e vegjël ka botuar dy përmbledhje me tregime. Rozi emigroi ne Amerikë në vitin 1994 me familjen e saj. Përvec dy fakulteteve, atij Ekonomik dhe të Historisë e të Filologjisë, të kryera në Universitetin e Tiranës, në vitin 2000 ajo perfundoi me sukses e u diplomua nga North Shore Community College në Lynn, Mass, USA, në degën “Artet Liberale.” Emri i Rozi Theoharit u vendos në Librin e Nderit “The National Dean’s List”, 1997-1998, si studente e dalluar dhe e nderuar e kolegjeve amerikane. Që prej 13 vjetësh në Amerikë vazhdon të jetë anëtare e shoqërisë së nderit “Phi Theta Kappa”. Në vitin 2002 ajo botoi në anglisht vellimin me poezi “Tëo Halves”, në vitin 2003 botoi në anglisht e shqip poemën “Rozafat”, në vitin 2004 romanin “Lajthitje dimërore”, në vitin 2005 librin “Mbi thinja fryn erë”, ne vitin 2006 librin publicistik “Jehona Skënderbegiane”, në vitin 2007 vëllimin poetik “Rozafa’s Tears On The River Drina” në tri gjuhë, anglisht, rumanisht dhe shqip, në vitin 2008 librin “Më shumë se një jetë”. Rozi vazhdon një aktivitet të mirë letrar në USA. Ajo është anëtare e Shoqatës së shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë dhe boton në revistën “Pena” të kësaj shoqate. Po ashtu, boton në gazetën shqiptaro-amerikane “Illyria” dhe në gazetat amerikane, si dhe merr pjesë në aktivitetet kulturore të shtetit të Massachusettsit etj. Për vitin 2005 Rozi Theohari është nderuar nga Shoqata e shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë me çmimin “Pena e Artë” për librin “Mbi thinja fryn erë”. Rozi Theohari në vitin 2006 fitoi Honour Prize në Konkursin Letrar Ndërkombëtar të “Maison Naaman Pour la Culture”, duke u bërë dhe Anëtare Nderi e kësaj shoqate.
Katër libra të Rozit ndodhen në Bibliotekën e Kongresit Amerikan në Vashington DC. Vdiq në Boston me 13 Dhjetor 2014.
Qazim Muska
Qazim Muska ka lindur në qytetin e Maliqit në 18 janar 1965. Shkollën fillore dhe atë mesme e kreu ne qytetin e lindjes. Më pas kreu studimet e larta në shkencat sociale në profilin e sociologjisë së punës dhe një master shkencor pranë Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë në degën “Studime letrare shqipe dhe antropologji kulturore”. Ka botuar në organe të ndryshme qysh në moshën gjimnaziste dhe ka fituar çmime letrare në konkurset e organizuara në pallatin e kulturës Ali Kelmendi në Korçë dhe nga shoqatat letrare krijuar pas rënies së rregjimit komunist. Ka botuar disa libra artistikë në poezi dhe në prozë. Në poezi ka botuar “Mëkat të flesh dhe kur je zgjuar”, “Era s’fryn si më parë” dhe “Ende s’kemi ardhur”, ndërsa në prozë ka botuar romanet “I yni përballë” dhe “Kristos”. Aktualisht banon në Tiranë.
Futbollisti Sllovak i Vitit
Çmimi u themelua në vitin 1965, si një çmim për të gjithë Çekosllovakinë (Futbollisti Çekosllovak i Vitit). U fitua për herë të parë nga Ján Popluhár.
Çmimi Ján Popluhár
Futbollisti Sllovak i Vitit është çmimi i përvitshëm i cili i jepet futbollistit më të mirë sllovak të vitit që nga 1993.
Çmimi Peter Dubovský
Çmimi Peter Dubovský është çmimi i përvitshëm i cili i jepet futbollistit më të mirë nën-21 sllovak të vitit që nga 2000 sëbashku me trofeun Futbollisti Sllovak i Vitit.
Të gjithë qajnë
Të gjithë qajnë është një film me regji të Jonid Jorgji dhe produksion i B and G Film Pro dhe që tregon ngjarje të vërteta të ndodhura në 13 qershor të 2003.
Përmbajtja
Një nënë përpiqet të ndihmojë djalin e saj që po rrihet dhe grabitet nga tre burra me maska. Duke sulmuar njërin nga grabitësit, kupton që ai është duke vdekur dhe i heq maskën, duke zbuluar kështu djalin e vogël të martuar dhe të papunë, kristin, i cili është duke qarë.
Xhovani I
Papa Gjoni I ( l. ?, Tuscia - v. 18 maj 526, Ravenna) ishte papa i 53 i Kishës Katolike. Shërbeu si papë që nga zgjedhja e tij më 13 gusht 523 dhe deri më 18 maj 526. Paraardhës i tij ishte papa Hormizda, ndërsa pasardhësi papa Feliksi IV.
100 p.e.s.
Mbi vitin 100 p.e.s..
Vitet 120
Mbi vitet 120.
Dah Polloshka
Dah Polloshka ishte një figurë e ndritur e qytetit të Gjakovës. Dah është shkurtesë e emrit Abdullah (Polloshka), atdhetarit gjakovar që luftoi në mbrojtje të drejtave të popullit shqiptar e kundër zbatimit të reformave të Tanzimat-it të ndërmarra nga Perandoria Osmane. Ai ra heroikisht më 1845 në sulmin ndaj kampit të ushtrisë Osmane në vendin e quajtur Nakarade, në afërsi të Gjakovës.
Sot një rrugë e qytetit mban me krenari emrin e tij.
KANGA E DAH POLLOSHKËS*
O me tre veto luftën e nisi,
More si me kanun-o Misirlija 1 ,
Abdullah Aga kahramani,
Namin ja njeu Rumelija.
Thot'nizami-o me i lanë armët!
O un' i mjeri qysh do të rrnoj?
Oxhakut le t'mi shkon nami,
- More at, o more ijanet,
- Mos t'ish kanë qaj llagami shkretë,
Dah Polloshka kur asht dekë,
More për ta kajshin shehri e Reka;
Vorri i Dahës na u mloft me nur,
Strellca e Epërme
Strellcë e Epërme është një vendbanim në komunën e Deçan, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Strall i Epërm.
Gjeografia
Strellc i Epërme shtrihet rreze Bjeshkëve të Nëmura, në një rrafsh relativ, dhe në skaj të tij ece lumi i vogël i quajtur Behoc.
Malet e Strellcit si male të njohura për bime dhe më se shumti për ahun dhe gështenjat, njihen me majën interesante Majën e Strellcit që është e pasur edhe me gur strall, në bazë të cilit metal edhe quhet. Maja e Strellcit ose Maja e madhe me 2360 m njihet si maja më e lartë në Kosovë.
Strellci shtrihet në vije mbidetare 624 m.
Vitet 130
Mbi vitet 130.
Kantoni Outarville
Kantoni Outarville (frëngjisht: Canton d'Outarville) është një kanton në departamentin Loiret, rajonin Région Centre në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Outarville. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 8743 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Outarville aktualisht përbëhet nga 24 komuna.
Likova
Likovë, (Липково/Lipkovo) ёshtё fshat nё komunën e Likovës, Maqedoni. Fshati shtrihet në veri të Maqedonisë dhe në perëndim të qytetit të Kumanovës, rrëzë maleve të Karadakut. Në veri fshati kufizohet me fshatin tjetër të komunës që është fshati Orizare kurse në jug me fshatin Hotël.
Gjeografia
Fshati Likovë shtrihet në gjerësi gjeografike 42.1564 dhe në gjatësi gjeografime 21.5853. Ky fshat sipas planit urban shtetërorë nuk duhet te ekzistoj në vendin në të cilin shtrihet, sepse pozita në të cilën gjendet gjithnjë e mban nën rrezik të zhdukjes. Likova shtrihet gjeografikisht në një luginë në rrënjën e së cilës gjendet penda shtetërore (kompetencat mbi pendën i mban enti shtetëror për sistemet ujore) e këtij rajoni e njohur si Penda e Likovës.
Toponimet
ARAT E UJQVE - vend në bjeshkë ku më së tepërmi silleshin ujqit. BARICË - kodër me shkurre. Nga slla. Bara-kënetë e vogël dhe prapashtesa icë. BOLLA LESK - mal dhe kodër. Toponim kompozitor nga emri Bollë/a- lloj gjarpëri me trup të madh e të trashë, që i mbështillet njeriut e shtazës dhe Lesk/ra - cipë e hollë që shqitet nga sipërfaqja e diçkaje të fortë. ÇERENEC - kodër. Nga sll. čeren-lisnajë. ÇESHMA MALIQIT - burim që e kishte hapur Maliqi. ÇESHMA HAXHI MERËS - ÇESHMA REZINAVE - burim që gjendet në fushë. ÇESHMA HAXHI EBIBIT - emërtim sipas emrit personal Ebib. ÇESHMA HAXHI HASIPIT - burim që ka marrë emrin sipas kryefamiljarit Hasipi. DREZGA - vend kodrinor. GOLLAK - vend i zhveshur nga drunjët. GRAMAD - topogërmadhë. Nga slla. Gramada - grumbull. GROPA AJETIT - vend me kullosë, ishte pronë e Ajetit. ISKI SHIRIT - mal që nuk dihet pse është emërtuar kështu. KAMA BULLIT - shpat malor. Mikrotoponim kompozitor i përbërë nga fjala këmbë/a dhe buall (kafshë shtëpiake me trup të madh e qime të zeza, brirë të kthyer prapa që mbahet për punë bujqësore. KODRA LIKËS - oronim që ka marrë emrin e antroponimit Lik. KEPI AMETIT - shkëmb i madh me maje; maja e një guri a mali shkëmbor. KULLA - kullosë e pasur me bar, ku në të kaluarën kishte qenë ndërtuar një shtëpi me gurë. KULLISHTE - kodër që ka për bazë fjalën kullë dhe sufiksi –ishte. Në fjalorin e sotëm shqiptar përdoret leksema Kullisht/e-napë për ta kulluar gjizën a djathin. KUÇKA GALIGALLE - kodër që është emërtuar sipas shtazës që ka qime të zeza, qenin femër e emërtojnë kuçkë-bushtër. KUJRIJA VORREVE - vend ku janë varret e vjetra. LIKENI - kodër që ka marrë emrin e bimës Liken. LIVADHI GAT - kompleks arash që kanë marrë emrin sipas gjatësisë që kishte livadhi. MAS KEPI - kullosë që gjendet pas kodrës. Nga kep/i-maje e kodrës. MALI I VESHËVE - mal. PATRAVICË - mal i pasur me drunj. PRESLLAPI - kodër. PRROI ZI - vend që nuk i bie dielli, hijesirë. QEREMNICË - vend ku më parë janë pjekur tullat dhe tjegullat e shtëpive. RRAFSHET - vend në bjeshkë i pasur me kullosë. SABATOC - vend në bjeshkë. SHAHOVICË - kompleks arash, emërtim nga antroponimi Shahe-Shehide. SHILIGOVC - mal. SHPATI MULLINIT MALËS - vend në bjeshkë ku Mala kishte pasur mulli. TE BISHTI - ara që kishin formën e bishtit. TE VESHËT - mal. TOKA ÇAME - vend që nuk mban lagështi. HURDHA - kompleks arash pjellore. Nga fjala Urdhë/a - vend i pasur me burime uji. UJI THART - është burim me ujë të thartë, gjendet në mes të rrugës Orizare - Likovë. VIÇIPOLAN - mal i pasur me dru. VORRI BAKIS - vend në bjeshkë ku gjendet ky varr, të dhënat pohojnë se Bakiun e kishin vrarë serbët. VUKANOCI - kodër e madhe që ka për bazë antroponimin Vuk, Vukan, Vukas etj.
Demografia
Likova shtrihet në të dy anët e lumit Likovë, fshat i cili ka pasur 2339 banorë në vitin 1994, kurse në numërimin e viti 2002 arriti shifrën rreth 400 shtëpi dhe 2644 banorë me popullsi shqiptare.
Personalitete
== Dr.prof.Rexhep Selmani (1964-),, Doktor i Shkencave Mjekësore, Profesor Universitar i lëmisë së Kirurgjisë dhe Kirurgjisë digjestive në Fakultetin e Mjekësisë në Shkup dhe Ministër i Shëndetësisë i Republikës së Maqedonisë së Veriut. ==
Historia
Ky toponim ka për bazë antroponimin shqiptar Lik/Lika, i ardhur nga një emër vetjak ilir Lica.
Popullata e komunës së Likovës më së shumti merret me bujqësi dhe blegtori. Gjendja ekonomike e qytetarëve të komunës së Likovës u rëndua pas konfliktit të vitit 2001 ku si rezultat i përleshjeve të armatosura mes pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare dhe pjesëtarëve të policisë dhe Armatës së Republikës së Maqedonisë u rrënuan shumë shtëpi, xhamia, objekte afariste dhe u shkatërrua në masë të madhe edhe ajo pak infrastrukturë që ishte. Pas përfundimit të konfliktit të armatosur u dhanë shumë premtime se do të investohet në këtë komunë por një gjë e tillë nuk ndodhi. Rëndimi gjithnjë e më i madh i gjendjes ekonomike rezultoi që pas liberalizimit të vizave për Maqedoninë, në muajt shkurt-mars të viti 2010 të paraqitet fenomeni i shpërnguljes masive të qytetarëve të komunës së Likovës për në vendet e Evropës Perëndimore.Më së shumti emigruan në Belgjikë ku sipas deklaratës së ambasadorit të Belgjikës në Shkup, Mark Mishellson, "Numri i azilkërkuesve nga Maqedonia vetëm gjatë muajit shkurt ka arritur në 349 persona dhe kjo është 50 përqind më shumë se tërë vitin e kaluar".
Danja
Danja ose Dêja, (it. Dagno) ishte një kala e rëndësishme në mesjetë e cila ndodhej në Shqipërinë bashkohore.
Historia
Kështjella është e njohur që në 1395, Konstantin Balsha e pushtoj Danjën, megjithatë, e ka humbur atë nga i afërmi i tij, Gjergj II Balsha, zot i Zetës. Më 1396 Koja Zakarija, një vasal osman, pushtoi Danjën.
Pasi dëgjoi gabimisht se sulltani turk, Murati II, kishte vdekur, Gjergj Arianiti ngriti një kryengritje të madhe kundër turqve në 1433. Nikollë Dukagjini, shfrytëzoi këtë rebelim dhe pushtoi tokat e ish-familjes së tij, duke pranuar shtet feudal Venedikun. Ai i dha Danjën Venedikut. Venediku shpejt mësoi se sulltan Murati ishte në të vërtetë i gjallë. Nga frika se Venediku do të jetë duke provokuar osmanët, ata e prishën të gjitha marrëdhëniet me Dukagjinin, dhe e transferua Danjën në duart e turqve më 1435.
Anëtarët e Besëlidhja e Lezhës, Nikollë Dukagjini dhe Lekë Zakarija, mbret i Danjës, ishin në mosmarrëveshje rreth asaj se kush duhet të martohet Irene Dushmani, fëmija i vetëm i Lekë Dushmanit, princ i Zadrimës. Princat shqiptarë ishin ftuar në dasmën e motrës së vogël të Skënderbeu, Mamicës, e cila ishte duke u martuar me Muzaka Topia në 1445. Irene hyri dhe armiqësia shumë shpejt filloi. Dukagjinin i kërkoi Irene të martohej me të, por një Zakarija i dehur e pa këtë dhe e sulmoi Dukagjinin. Disa princa u përpoqën për t'i japin fund luftës, por kjo çoi deri te përzierja e më shumë princave që rezultoi në shumë vdekje deri sa u krijua paqe. Asnjë nga të dy kundërshtarët nuk kishte pësuar ndonjë dëmtim fizik, por Dukagjini ishte poshtëruar moralisht. Në një akt hakmarrës, Dukagjinin e zuri në pritë dhe e vrau Zakarijan në 1447.
Kjo rezultoi në armiqësi e qytetit në drejtim të Lidhjes Shqiptare. Venediku shpejt dërgoi një forcë në Danjë dhe popullsia lokale i dha mbështetjen e tyre Venedikut, duke përfshirë edhe nënën e Zakarijas. Venediku pastaj përcaktoj të pushtoj tokat tjera të Zakarijas duke përfshirë tokat e Sati, Gladri dhe Dushmani, me marrveshjen e nënës së Zakarijas. Skënderbeu kishte urdhëruar kthimin e këtyre qyteteve, dhe Drishtin, me duart e shqiptarëve, megjithatë, Venediku refuzoi. Lidhja Shqiptare dërgoi lajmëtarë tek fqinjët e tyre verior, Principatës së Zetës (nën Stefanica Crnojević) dhe Despotatin e Serbisë (nën Đurađ Brankoviç ) për të ndihmuar Lidhjes kundër armiqve të tyre Venedikut. Brankovic u shpreh i gatshëm për të ndihmuar kundër Venediku, megjithatë, e bëri të qartë se ai nuk do të ndihmonte kundër armikut të tyre të përbashkët osoman.
Skënderbeu urdhëroi pushtimin e Danjës në 1447. Venedikasit, panë këtë qytet aq e rëndësishëm, më të rëndësishëm në fakt se sa lufta e tyre kundër otomanëve. Venediku ofroi një shpërblim për këdo që mund të vriste Skënderbeun. Venediku madje edhe dërgoi lajmëtar tek osmanët për të sulmuar Shqipërinë edhe një herë më shumë.
Skënderbeu, mësoi që Venediku dërgoi një forcë për të mbrojtur Danjën. Ai pastaj la një forcë të vogël për të vazhduar rrethimin mbi qytet. Në ndërkohë, Skënderbeu marshoi nga qyteti për të takuar ushtrinë veneciane në Lumin Drin. Çfarë do të jetë e njohur si Beteja e Drinit në 1448, ushtria shqiptare mundi Venedikasit.
Prania e Venedikut u reduktua në garnizone të vogla brenda disa qyteteve të rrethuar me mure, duke përfshirë Danjën. Venedikasit hapën negociatat për paqe me shqiptarët në Alessio dhe paqja u nënshkrua në mes të përfaqësuesve të ndryshëm të të dyja palëve më 4 tetor 1448. Nënshkruesit ranë dakord që Venediku do të paguajë 1,400 dukat në vit për Skënderbeun dhe trashëgimtarëve të tij meshkuj dhe se Venediku do të hiqte dorënga Danja dhe të gjitha tokat përreth.
Lekë Dukagjini luftoi venedikasit mbi kontrollin e Danjës që nga viti 1456. Në 1456, Dukagjini pushtoi qytetin, por Venediku rimori qytetin më gusht 1457. Dukagjini përfundimisht bëri paqe me Venedikun në 1459, megjithatë është e panjohur nëse ai pranoi kontrollin venecian të qytetit.
Në 1474, osmanët drejtuan një sulm kundër Crnojević Zeta dhe Zetës së Venedikut (rreth liqenit të Shkodrës). Kjo luftë direkt çoi në pushtimin otomanë të qytetit nga duart e Venedikut. Osmanët nuk kishin synimet e mbajtjes të qytetit, por ishin të kënaqur për rrënimin e fortifikimeve të saj.
Nimon Mushkolaj
Gjat viteve 1981 – 1988 isht antear në Shoqërin Kulturo-Artistike „SHPRESA“ (themelues i së cilës ishte Jusuf Gërvalla), e cila ishte ndër shoqërit më të mira kosovare. Nimoni u dallua me interpretimin e tij.
Në vitin 1988 Shoqëria Kulturo-Artistike „SHPRESA“ organizon turne në Kosovë ku Nimoni me interpretimin e tijë “Ka ra teli prej Stambollit“ (Këngë e ndaluar në atë kohë), u mirëprit nga publiku Kosovarë.
Në vitin 1988 nxorri albumin e parë “Në ballë të fortunës”. Po në këtë vit kaloi në Perendim, në ¨Zvicërr.
Pas një pauze në aktivitetin e tij muzikor, në vitin 1996 ai ftohet nga vëllezërit Turkaj, në një turne që u mbajt në shumë qendra evropiane. Kërkesat e shumta të publikut, e frymëzuan Nimonin të realizoj albumin e dytë „Kam një nënë që më pret“.
Më 1997 Albumi i tertë „Në mes krahësh kam një gurë“.
Më 1998 ai poashtu pati sukses me këngën „Prapë jam Kosova“( Teks. & Muz. Ilir Shaqiri, Aranzh. Naim Krasniqi). Videoklipn e kësajë kënge e realizoi Besfort Hasanaj, i cili u prezentua në të gjitha mediat shqiptare.
Poashtu në këtë vit mori pjesë në turneun e madh me moton “Homazh për Kosovën”, ku ishin edhe shumë artistë shqiptar si: Qun Lajqi, Mirush Kabashi, Liri Lushi,, Leonora Jakupi , Arif Vladi, Ilir Shaqiri, Kastriot Tusha, Manjolla Nalbani, Ledina Çelo, Edmond Zhulali dhe Agim Doqi, në organizim të Remzi Ejupit (EUROKHA).
1999 Albumi i katërt “Kosovë djep i shpirit tim”
Në këte vit realzohet dueti “ Jem shqiponja me dy krena” me Kastriot Tushën (Teks. Agim Doqi, Muz. Edmond Zhulali). Videoklipi i kësaj kënge u realizua në Tiranë nga regjisori Valter Çarri.
Fushë-Bardhë
Fushë-Bardhë ose i njohur edhe si Fushëbardhë është një fshat në afërsi të Gjirokastrës.
Nimon Mushkolaj
2000 Albumi i pestë “Këngë dasmash” Live me Coronën.
Më 2001 Nimoni merrr pjesë në festivalin Polifest me këngën “Jam këngëtar” (Tek & Muz. Ilir Berani, Aranzh. Valton Beqiri), këngë e cila ishte krejtsisht e re në stilin e tij muzikor. Kjo këngë u mirprit në mbar publikun shqiptar.
Fushë-Bardhë
Gjeografia
Nga perëndimi kufizohet nga fshatrat Vergo dhe Fushë-Vërria, nga lindja nga Kardhiqi, nga Jugu me Zhulatin dhe nga veriu me Fterrën.
Nga perendimi me Fterrën,nga Lindja me Kardhiqi,nga Jugu me Vergo dhe Fushë-Vërria  ,nga Veriu me Zhulatin.
Ekonomia
Nga vitet 70 deri ne vitet 90  u ndërtua një miniere  për fosfatet (me vlere  për plehrat kimike). Ne kete kantier kane punuar deri 300 punetore dhe specialiste.
Personalitete
- Flmamur Golemi -Ardi Veliu
99 p.e.s.
Mbi vitin 99 p.e.s..
98 p.e.s.
Mbi vitin 98 p.e.s..
Kryeqyteti
Kryeqytet (sq. kryeqyteti) është një qytet në të cilin qeveria e një shteti, province ose rajoni ka zyrat dhe zhvillon veprimtarinë e saj. Kryeyteti zakonisht është i caktuar me ligj ose me kushtetutë. Kryeqyteti është shpesh, por jo domosdoshmërisht, qyteti më i madh i një vendi.
Strellca e Poshtme
Strellcë e Poshtme është një vendbanim në komunën e Deçan, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Strall i Poshtëm.
Zejtaria
Zejtaria është një veti njerëzore që lidhet me njohurinë dhe aftësinë në kryerjen e një detyre. Puna është gjithashtu një cilësi që i jepet një prodhimi. Lloji i punës mund të përfshijë krijimin e artizanatit, zejes, shkrimit, makinerive dhe produkteve të tjera.
Punësia dhe zejtaria
parapamje| [[Peter Paul Rubens|Përkthimi i Rubenit në 1536 i Vulcanit, zyrtarit romak të Hefestit, Zotit grek të zejtarëve.]] Puna dhe mjeshtëria nganjëherë konsiderohen sinonime, por shumë bëjnë një dallim midis dy termave, ose të paktën e konsiderojnë punësinë që do të thotë "punësi e llojit më të mirë". Midis atyre që e konsiderojnë punësinë dhe zejtarinë si të ndryshme, fjala "punëtor" ndonjëherë përdoret edhe si poshtëruese, për të sugjeruar për shembull se ndërsa një autor mund të kuptojë bazat e zanatit të tij, atyre u mungon dhunti. David Pye ka shkruar se askush nuk mund të thotë përfundimisht se ku mbaron punësia dhe ku fillon zejtaria. Këndoni Musën me zë të qartë, të Hefestit të famshëm për aftësi. Me Athinën me sy të shndritshëm, ai më mësoi zeje të lavdishme në mbarë botën - njerëz që më parë banonin nëpër shpella në male si bisha të egra. Por tani që kanë mësuar zejtarinë përmes Hefestit të famshëm për zejen e tij, ata jetojnë një jetë të qetë në shtëpitë e tyre gjatë gjithë vitit. - një shkëputje nga një himn homerik që kremton zejtarinë.
Gjatë Mesjetës, farkëtarët dhe veçanërisht farkëtarët e parzmoreve zhvilluan shenja të veçanta të zejtarisë për të dalluar cilësinë e punës së tyre. Këto u bënë disa nga shenjat më të pazakonta të mjeshtërisë, të krahasueshme me kreshtat e familjes së parë të Japonisë.
Zejtaria në shoqëri
Puna merret parasysh të ketë qenë një veti e çmuar njerëzore edhe në kohët parahistorike. Sipas mendimit të ekonomistit dhe sociologut Thorstein Veblen, ndjenja e zejtarisë është ndoshta vetia e vetme më e rëndësishme që rregullon mirëqenien materiale të një populli, me vetëm nuhatjen prindërore që vjen në vend të dytë.
Megjithatë, ka pasur periudha në histori ku zejtaria shihej me përçmim; për shembull në Greqinë klasike dhe në Romën e lashtë, ku ishte lidhur me robërinë. Ky nuk ishte gjithmonë rasti - në periudhën arkaike.
Grekët e kishin vlerësuar zejtarinë, duke e kremtuar atë në himnet homerike. Në botën perëndimore, një kthim në një qëndrim më pohues ndaj punës u shfaq me ngritjen e krishterimit. Në Evropë, Veblen konsideron se vlera shoqërore e zejtarisë arriti kulmin me “Epokën e zejtarisë”. Epoka filloi kur zejtaria lulëzoi me paqen e afërme dhe sigurinë e të drejtave pronësore që Evropa kishte arritur në mesjetën e vonë. Epoka përfundoi pasi proceset e drejtuara nga makina filluan të zhvendosnin nevojën për zejtari pas revolucionit Industrial.
Puna ishte një koncept kaq qendror gjatë epokës së zejtarisë, saqë sipas Veblenit, edhe pyetjet kyçe teologjike rreth synimeve të Zotit për njerëzimin u ripërcaktuan nga "Çfarë ka caktuar Zoti?" tek "Çfarë ka bërë Zoti?". Vlera e lartë që i vihet zejtarisë ndonjëherë mund të jetë një forcë shtypëse për disa veta - për shembull, një shpjegim për prejardhjen e shprehjes angleze dërguar në Coventry është se ajo lindi nga ushtrimi ku anëtarët e repartit të Londrës të dëbuar për shkak të zejtarisë së dobët u detyruan për t'u shpërngulur në Coventry, i cili dikur ishte një qytet pa repart. Por zejtaria vlerësohej ende gjerësisht nga vetë njerëzit e thjeshtë. Për shembull, kur punëtorët e mësuar me ushtrimin e standardeve të larta të zejtarisë u punësuan fillimisht për të punuar në linjat e prodhimit në fabrika, do të ishte e zakonshme që ata të largoheshin, pasi rolet e reja ishin afërmisisht të një trajtshme, duke u dhënë atyre pak hapësirë për të përdorur aftësitë e tyre. Pasi Henri Fordi prezantoi linjën e parë të Kuvendit në 1913, atij mund t'i duhej të punësonte rreth dhjetë burra për të gjetur një të gatshëm për të qëndruar në punë. Me kalimin e kohës dhe me Ford që ofronte shifra të larta pagese, neveria e punës ndaj mënyrave të reja të punës u zvogëlua.
Puna filloi të merrte vëmendje të marra parasysh nga nxënësit sapo vendi i saj në shoqëri u kërcënua nga rritja e industrializimit. Lëvizja e Zejeve dhe Artizanatit u ngrit në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, pasi mjeshtëria filloi të zhvendosej nga zhvillimet si theksimi më i madh në përpunimin, punën me makinë dhe ndarja e aftësive të projektimit dhe planifikimit nga zbatimi i tanishëm i punës. Nxënësit e përfshirë në themelimin e lëvizjes, si William Morris, John Ruskin dhe Charles Eliot Norton, argumentuan se mundësia për t'u angazhuar në punë dikur ishte një burim i madh përmbushjeje për klasën punëtore. Megjithatë, nga një këndvështrim historik, lëvizja e zejeve dhe zanateve është parë si një lehtësim, i cili pa dashje uli qëndrueshmërinë ndaj zhvendosjes së zejtarisë.
Në një libër të shkruar mbi natyrën e zejtarisë, David Pye shkruan se zhvendosja e zejtarisë ka vazhduar deri në fund të shekullit të 20-të. Ai shkruan se që nga Lufta e Dytë Botërore, veçanërisht, ka pasur "një shtim të madh të dobisë për dizajn", në kurriz të zejtarisë. Prirja e filluar në shekullin e 19-të ka vazhduar, me proceset industriale të dizajnuara gjithnjë e më shumë për të zvogëluar aftësitë e nevojshme për punëtorët për të prodhuar prodhime cilësore. Nxënësit e shekullit të 21-të si Matthew Crawford kanë argumentuar se puna në zyrë dhe punë të tjera me kular të bardhë tani po zhvendoset nga zhvillime të ngjashme teknologjike me ato që shkaktuan që një shifër e madhe punëtorësh krahu të liheshin të tepërt nga fundi i shekullit të 19-të deri në fillim të shekullit të 20-të. Edhe kur vendet e punës mbeten, anët njohëse të punëve u hiqen punëtorëve, për shkak të qendërizimit të njohurive. Ai bën thirrje për një rivlerësim të zejtarisë, duke thënë se disa role manuale si mekanikët, hidraulikët dhe marangozët kanë qenë të qëndrueshëm ndaj automatizimit të mëtejshëm dhe janë ndër më të mundshmet për të vazhduar t'i ofrojnë punëtorit mundësinë për mendim të pavarur. Shkrimtarë si Alain de Botton dhe Jane McGonigal kanë argumentuar se bota e punës duhet të ndreqet për ta bërë atë më përmbushëse dhe më pak stresuese. Në veçanti, punëtorët duhet të jenë në gjendje të krijojnë një lidhje të thellë imagjinative midis përpjekjeve të tyre dhe prodhimeve përfundimtare. McGonigal argumenton se lojërat kompjuterike mund të jenë një burim idesh për ta bërë këtë; ajo thotë se arsyeja kryesore që World of Warcraft është kaq popullor është ndjenja e "prodhueshmërisë të lumtur" që lojtarët e tij gëzojnë.
Prodhimi i elektronikëve
Besueshmëria e pajisjeve elektronike ndikohet shumë nga cilësia e punimit. Prandaj, industria e prodhimit të elektronikës ka zhvilluar disa standarde vullnetare të konsensusit për të ofruar udhëzime se si produktet duhet të skicohen, ndërtohen, shqyrtohen dhe testohen.
Zejtaria dhe neveria ndaj punës
Shpesh në shkrimet e vjetra ekonomike thuhet se njerëzit janë gjithmonë të papërshtatshëm ndaj punës dhe mund të nxiten për të punuar vetëm nga kërcënimet ose shpërblimet e prekshme si paratë. Ndërsa krishterimi në përgjithësi ka qenë pozitiv në lidhje me zejtarinë, disa pasazhe biblike si Zanafilla 3:17 ("...Toka është e mallkuar për shkakun tuaj; përmes mundit të dhimbshëm do të hani ushqim prej tij gjatë gjithë ditëve të jetës tuaj.") kanë bashkëpunuar në pikëpamjen se puna është një e keqe e domosdoshme, pjesë e dënimit për mëkatin fillestar, por puna ka qenë para mëkatit fillestar dhe rënies së njeriut te Zanafilla 2:15 ("Zoti Perëndi e mori njeriun dhe e futi në kopshtin e Edenit për ta punuar dhe ruajtur.") Pikëpamja se puna është një ndëshkim e nxjerr Zanafilla 3:17 jashtë rrethanës. Mallkimi i Zotit nuk ishte punë, por ajo punë në thelb do të ishte më e vështirë. Veblen dhe të tjerë pajtohen me këtë pikëpamje, duke thënë se puna mund të jetë në thelb e gëzueshme dhe e kënaqshme në vetvete. Veblen pranon se njerëzit kanë një prirje të lindur drejt përtacisë, por pohon se ata gjithashtu kanë një prirje kundërbarazpeshëshuese për të vlerësuar punën për hir të saj, siç tregohet nga sasia e madhe e punës që ndërmerret pa presion të dukshëm të jashtëm. Si dëshmi për nuhatjen e përbashkët ndaj zejtarisë, Veblen vë në dukje gjithashtu prirjen pothuajse të përbotshme që njerëzit të miratojnë punën e mirë të të tjerëve. Psikologia Pernille Rasmussen ka shkruar se prirja për të vlerësuar punën mund të bëhet aq e fortë sa të pushojë së qeni një burim pohues nxitjeje, duke bashkëpunuar në vend të kësaj që disa njerëz të humbasin barazpeshën dhe të bëhen punëtorë.
Gjuha zyrtare
Gjuha zyrtare e njohur edhe si gjuhë shtetërore, është një gjuhë që i jepet një status i veçantë në një vend, shtet ose juridiksion tjetër. Në mënyrë tipike, gjuha zyrtare e një vendi i referohet gjuhës së përdorur në qeveri (gjyqësor, legjislaturë, administratë). Shprehja "gjuhë zyrtare" nuk i referohet zakonisht gjuhës së përdorur nga një popull ose vend, por nga qeveria e saj, si "mënyrë e shprehjes së një populli që nuk mund të ndryshohet me asnjë ligj".
Përmbledhje
Sot 178 vende të botës njohin vetëm një gjuhë zyrtare, 101 prej tyre njohin më shumë se një. P.sh. Qeveria e Italisë zyrtarizoi italishten vetëm në vitin 1999, dhe disa kombe (siç janë Shtetet e Bashkuara) nuk kanë deklaruar kurrë gjuhë zyrtare në nivelin kombëtar. Kombet e tjera kanë deklaruar gjuhë zyrtare jo indigjene. "Filipinet dhe pjesët e Afrikës jetojnë me një paradoks të veçantë kulturor. Megjithëse gjuhët zyrtare [në Afrikë] mund të jenë frëngjisht ose anglisht, këto nuk janë gjuhët që fliten më së shumti nga banorët e [vendit]. ”
Shumë nga kushtetutat e botës përmendin një ose më shumë gjuhë zyrtare ose kombëtare. Disa vende përdorin përcaktimin e gjuhës zyrtare për të fuqizuar grupet indigjene duke u dhënë atyre mundësinë e përdorimit të gjuhës së tyre amtare në punët qeveritare. Në vendet që nuk e përcaktojnë zyrtarisht një gjuhë zyrtare, zakonisht zhvillohet një gjuhë de fakto kombëtare. Anglishtja është gjuha zyrtare më e zakonshme, me status të njohur në 51 vende. Arabishtja, Frëngjishtja dhe Spanjishtja njihen gjithashtu gjerësisht.
Një gjuhë zyrtare që është gjithashtu një gjuhë indigjene quhet endoglossic, gjersa një gjuhë që nuk është indigjene është exoglossic. Një shembull është Nigeria që ka tre gjuhë zyrtare endoglossike. Me këtë vendi synon të mbrojë gjuhët indigjene autoktone edhe pse në të njëjtën kohë e njohin gjuhën angleze si lingua franca.
Ndonjëherë një përkufizim zyrtar i gjuhës mund të motivohet më shumë nga identiteti kombëtar sesa nga shqetësimet gjuhësore. Kur Jugosllavia u shpërbë në vitin 1991, vendi kishte katër gjuhë zyrtare: serbokroatisht, sllovenisht, shqip dhe maqedonisht. Gjuha serbokroate përdorej si gjuhë lingua franca me një lloj mirëkuptimi të ndërsjellë dhe ishte gjithashtu gjuhë e ushtrisë.
Kur Kroacia shpalli pavarësinë (1991) ajo përkufizoi gjuhën e saj zyrtare kroatishten, dhe Serbia gjithashtu përcaktoi gjuhën e saj zyrtare serbishten. Bosnje-Hercegovina përcaktoi tre gjuhë zyrtare: gjuhën bosnjane, kroatishten dhe serbishtën.
Martesa
Martesa është bashkim i ligjshëm i një burri me një grua për të krijuar familje.
Martesa me grupe
Martesa me grupe është një forma më e vjetër e martesës, kur çdo burrë i njërit prej të dy grupeve të një fisi mund të bashkëjetonte me çdo grua të grupit tjetër, ndërsa ndalohej bashkëjetesa e një burri dhe e një gruaje që bënin pjesë në të njëjtin grup të fisit.
Ne menyre virtuale cdo pjese e dasmes, qe nga fejesa dhe deri ne muajin e mjaltit, ka nje histori te pasur dhe rrenjet kulturore, prejardhja dhe besimi fetar kane fokusuar martesen per mijera vjet te njerezimit. Kjo eshte nje histori e shkurter e elementeve te ndryshem te marteses.
Ritet e para martesore
Martesat e hershme ishin shume te ndryshme nga ideja e sotme e martesave. Paraardhesit tane primitive qendronin bashke per t'u mbrojtur dhe per te mbijetuar me shume, sesa per te krijuar lidhje te kuptimshme. Dhe, ne momentin qe numri i tyre ishte i sigurte, njerezit primitive formuan tribu, te cilave u qendronin shume besnike. Disa historiane besojne se martesat e para kane qene grup-martesash, qe duheshin kryer detyrimisht brenda tribuve. Dhe, pak kohe me vone, burrat dhe grate filluan te qendronin bashke dhe formuan familjet e vecanta. Qe nga ajo kohe, martesa nuk kane qene gjithmone nje ngjarje e lumtur. Dhe, pikerisht prej rivalitetit te tribuve, shpeshhere grate dhe femijet grabiteshin ose rrembeheshin. Qe kur brenda tribuve ishte e ndaluar te martoheshe brenda klanit, atehere grate rrembeheshin dhe ishin te detyruara te lidheshin ne martese me te huajt qe i kishin rrembyer. Historianet, i referohen shpesh kesaj periudhe, qe ishte pjese e kohes se eres se "marteses me rrembim".
Dreka e beqarise
Sipas shume te dhenave, qe depertojne deri ne ditet e sotme, ky festim per nder te nuses eshte quajtur dreka e beqarise, ose "Gostia e Fundit" (e beqarise). Ashtu si shume tradita te tjera martesore, zakoni ka luajtur gjithmone rolin e nje testi per kohen ne vazhdim. Fillimisht, ky zakon na vjen qe nga shekulli i peste prej Spartes, ku komandantet ushtarake mund te festonin dhe te ngrinin dolli me njeri-tjetrin ne prag, te marteses se njerit prej shokeve te tyre.Madje edhe sot, nje dreke beqaresh, behet pak para dates aktuale te dasmes, apo ashtu si njihet "shija e fundit e lirise" per dhendrin. Duke u shkeputur nga konteksi historik, duhet thene se ne ditet tona ky takim i miqve te nuses dhe dhendrit, behet me nje qellim te thjeshte, qe atyre t'u hiqet ankthi i dites se marteses, ose dites se tyre te madhe.
Martesa
Gjate eres " se marteses me ane te rrembimit", shoket me te afert, asistonin kur dhendri rrembente nusen nga familja e saj. Shoqeruesit ne ate kohe dhe njerezit me prane familjes se protagonistit (dhendrit), duhet te kishin nga nje arme "te vogel", madje dhe mund te luftonin per te ruajtur rrembimin e vajzes, nga reagimi i eger i familjareve te saj, nderkohe qe dhendri largohej me te. Shoqerueset e nuses dhe vajzat e nderit u bene me te pranishme ne keto aktivitete, kur martesa tashme ishte dicka e planifikuar.
Qe disa dite para marteses, eshte nje grua, qe duhet te ndiqte te gjitha pergatitjet e nuses. Kjo vajze apo matrone (grua romake) nderi, qe eshte edhe sot, siguron te gjithe ceremonialin dhe ndihmon nusen, qe te vishet. Te gjitha vajzat e tjera ndihmojne nusen qe te zbukurojne martesen...
Lulet e dasmes
Perpara perdorimit te luleve ne buqeten martesore, grate mbanin buqeta te ndryshme te herbeve dhe luleve te ndryshme me qellimin kuptimplote, per te larguar shpirtrat e keqinj. Me kalimin e kohes, lulet dhe ererat e ndryshme u zevendesuan me lule qe simbolizonin pjellorine dhe dashurine e perhershme. Lule specifike kane kuptime te ndryshme ne vende te ndryshme...
Veshjet e dasmes
Rrobet e dasmes nuk kane qene gjithmone, keshtu si jane sot. Ne shekullin e 18-te, nuset e varfera visheshin me veshje te thjeshta. Kjo simbolizonte per burrin e saj te ardhshem, se ajo nuk kishte sjelle asgje dhe po keshtu nuk e detyronte te shoqin per asgje. Ndersa, ne mes te shekullit te 19-te, te gjitha nuset filluan qe te aplikojne veshjet e bardha te nuserise. E para qe e ka perdorur fustanin e bardhe, thuhet se ka qene ne vitin 1840, Mbreteresha Viktoria.
Velloja e nuserise
Velloja, ne menyre origjinale, eshte mbajtur nga grate e pamartuara per te treguar modestine. Ne ceremonine martesore, nje nuse e mban vellon si simbol te nenshtrimit dhe premtimit, qe do t'i bindet te shoqit te saj. Dhe, vetem pas ceremonise veli ngrihet per te zbuluar pamjen e nuses, perpara dhendrit. Dikur ne shekullin e 16-te, veshjet me vello ishin shume delikate, ndersa vellot me tantella, per here te pare u bene popullore mbas marteses se Mbretereshes Viktoria ne vitin 1840.
Unazat e marteses
Tradita e unazave te marteses eshte nga me te vjetrat nder te gjitha traditat e tjera martesore. Afersisht, cdo qyteterim, duke filluar qe nga egjiptianet, i kane perdorur unazat martesore, si simbol te marreveshjes martesore. Sipas hiroglifeve egjiptiane, rrethi perfaqeson perjetesine, dhe unazat e para jane bere nga fijet e barit, lekura, bari i thate, kocka apo fildishi. Dhe, kur u zbuluan metalet, atehere ato zune vendin kryesor ne perberjen e ketyre unazave.
Dasma Shqiptare
Vendi klasik ku duhet mbajtur unaza martesore eshte gishti i katert i dores se majte.Ky zakon ka filluar tek egjiptianet, sepse ata besonin qe nje vene ne doren e majte, qe ndodhej pikerisht ne gishtin e katert, kishte direkt lidhje me zemren. Ndersa shpjegimi pragmatist i sotem eshte i thjeshte: vihet ne doren e majte, sepse shumica e njerezve e kane inaktive kete dore, pasi keta njerez shkruajne me te djathten.
Por, ka dhe perjashtime, pasuesit e Elisabetes ne Angli, e mbanin ne doren e djathte unazen martesore, dhe mbanin madje disa te tilla. Katoliket romane po ashtu i mbanin ne anen e djathte. Gjithashtu eshte e ndaluar, qe unazat e marteses, te blihen diten e premte. Per supersticion, unazat nuk duhen mbajtur, perpara ceremonise se marteses.
Embelsira e marteses
Embelsirat kane qene pjese e ceremonise se marteses qe ne kohet mesjetare. Ne Rome embelsira e pare e marteses ishte bere nga feta te bukes se bardhe. Gjate ceremonise buka thyhej mbi koken e nuses, si nje bekim per nje jete te gjate dhe shume femije. Miqte e ftuar ne dasem hanin nje pjese te saj, si shenje te fatit te mire.
Muaji i mjaltit (henes)
Muaji i mjaltit, i ciftit te sapomartuar, nuk ka pasur kuptimin, qe ka ne ditet e sotme, si muaji i pare i kaluar sebashku. Fjala ka ardhur, ose ka rrjedhur nga Evropa e veriut, nga nje vend ku per tradite, behej vere nga hidromeli (nje lloj pije) dhe mjalti. Kjo tradite e Evropes se veriut, nenkuptonte qe cifti per te pasur fat ne jeten e tyre, duhej te pinin kete vere te embel, qe quhej metheglen, per nje muaj pas marteses. Dhe, qe kur muaji i pare u quajt "henor" kjo periudhe u njoh me emrin "muaj mjalti".
Ceremoniali shqiptar i marteses
Ne nje ceremonial te hershem, i cili na ka ardhur i gjalle, fale nje dokumentari te "Luce" ne fundvitet '30, nje cift shqiptar ne veri te vendit, martohet sipas nje rituali, qe duket se eshte i percaktuar mire. Nusja eshte e mbuluar dhe eshte e veshur me kostumin popullor te zones, ndersa dhenderi po ashtu mban nje veshje kombetare te zgjedhur. Pak caste, perpara se te futen ne shtepi, ajo pozon perpara te gjithe dasmoreve, ne krah te dhenderit. Eshte vjehrra, qe e para permes xhirimeve te shpejta te dokumentarit te kohes, e merr dhe ia vendos gishtat ne deren e shtepise.
Kjo eshte shenja e besimit. E cila perseritet, pak a shume ne te njejten menyre, ne te gjitha vendet, ne kete kohe, qe nuk jane pasqyruar ne dokumentar. Keshtu zhvillohej ceremoniali martesor, ne vitet '40 ne Shqiperi, sipas dokumentarit italian. Por, evidenca te qarta te saj kemi, per te gjitha ata, qe kane shkruar per Shqiperine. Historianet kane lene nje evidence te qarte, keshtu, per ceremonialin e Skenderbeut me Doniken. Nje nga dasmat me te degjuara te historise sone, per pompozitetin dhe graden e te ftuarve.
Para Luftes se Madhe
Duke iu kthyer kujtimeve filmike te "Luce", pak me tej, ne ekstremin verilindor te Shqiperise etnike, nusja merrej e shoqeruar me flamurin kombetar. Madje, edhe ne qytetet e Kosoves, respektohej ky veprim. Ne Shqiperine e Jugut dhe te Mesme, nusja e mbuluar, kryente ritualet, e percaktuara qarte, ndersa vjehrra, qe ate dite transformohej si "Zonja e pare e shtepise". Ne disa, fshatra, ajo qellonte te ishte shume me e madhe edhe sesa dhenderi (per shkak te emigrimit). Ne qytete, nuk dukej se mund te ndryshonin me shume ceremonite. Ato, fale perberjes te gjere demografike shqiptare, qe kishte maxhorance fshatare, kishin shume elemente tradicionale.
Ndryshimi, i vetem brenda trevave, kishte lidhje me ndryshimin e besimeve fetare. Dhe, besime te ndryshme aplikonin zakone te ndryshme. Nderkohe, ne zonat me pak te urbanizuara, respektohej elementi i rrembimit, (madje veprimi quhej si nje zotesi e dhenderit); kurse ne disa zona malore, nuk u harrua deri vone elementi i blerjes se nuses. Madje, dhenderi i ardhshem, duhej te ishte i afte qe te kishte nje sasi te mjaftueshme per ta blere te shoqen. Nga kjo sasi te hollash, ai kishte te drejte, qe te zgjidhte nusen-mall te tij. E cila, qe diten e pare, do te ishte skllavja e re e shtepise. Keto zakone me shume e roberonin femren shqiptare. Ne shumicen e rasteve, kuptohet se prirja kryesore ishte dasma me ane te njohjes me shkuesi.
Dhe, megjithe kenaqesine e madhe jetesore, se ato do te krijonin familje, ne pergjithesi femrat e konsideronin veten krejtesisht te roberuara. Vetem, ne qytete, dhe kontaktet me jashte te familjeve te borgjezise shqiptare, dhe pronareve te tokave bene qe te ndryshonin krejtesisht keto ceremoni. Kuptohet ne pak familje. Qe shfrytezuan edhe lidhjet martesore, per forcimin ekonomik dhe per aleanca te ndryshme mes tyre.
E rende vazhdoi te paraqitej per femren shqiptare, gjendja e saj ne zonat rurale dhe ca me shume ne zonat, qe ishin larg qendrave urbane, deri ne mesin e shekullit te kaluar. Ceremoniali i brendshem, pastaj ishte njelloj. Preferohej lidhja martesore prane autoriteteve fetare. Muzika zgjidhej nga vendi, origjina e te cilit ishte dhe origjina e ciftit martesor. Paja e nuses, do te percaktohej nga mundesia e familjes, apo nga marreveshja, qe ishte bere gati matematikisht, ne mes perfaqesuesve te dy paleve.
Pas Lufte
Ciftet, pastaj si muaj mjalti, duhet qe te shkonin ne nje nga kampet e pushimit, kur ndersa ciftet ne fshat ishin me te privuara, fale gjendjes ekonomike. Me kalimin e kohes, por kryesisht qe me ndarjen e fese, ritualet ishin reduktuan disi. Ndersa per sa i perket pushimeve, ato duhet te kishin kujdes, qe te mos tejkaloheshin. Eshte akoma e gjalle nje kenge, qe tashme eshte kthyer, ne nje perqeshje per sistemin e kaluar. Dicka qe tingellon e tille: Te dielen u martove/ te henen ne pune shkove/. Nje perqeshje tipike cinike e sistemit! Nga ana tjeter, varferia beri, qe te kurseheshin shume. Kurse, ata qe ishin me ne gjendje, ne te shumten e heres, dasmat ne qytet i benin neper lokale dhe me pak ne shtepi, ndersa ne fshat, ashtu si tradicionalisht, neper shtepira te ndryshme. Ku, kohe me pare, duhej qe te pergatiteshit marrja e lejeve per gjetjen e ushqimit dhe ceremoniali tjeter plotesues.
Pas viteve '90
Ka ndryshuar shume, duke iu referuar koheve te dikurshme. Ose me sakte eshte nje institucion, qe gjithmone ne Shqiperi ka pesuar ndryshime. Mbase nje tregues eshte edhe migrimi i madh ne vend. Ku, kuptohet se shumica ende mundohet qe te respektojne traditen e vendeve nga kane ardhur. Por, duhet thene se neper qytete rituali martesor eshte reduktuar, fale koncepteve te reja dhe gjendjes ekonomike. Ndersa, eshte bere me shume si shenje shoe, tek familjet e pasuruara per te demostruar fuqine; eshte kthyer ne nje 'torture', per ata qe duhet ta bejne dhe qe nuk kane mundesi. Qe nderkohe, kane zgjedhur nje rruge tjeter duke e thjeshtuar ne mase, ne praktiken e kokteleve. Ka ndryshuar muzika, sepse ajo nuk eshte me si dikur, ku dominonin kenget kushtuar partise dhe kenget standarte. Epersia e ritualit te kesaj kohe ne rradhe te pare duket nga elementi i marrjes se nuses, i cili eshte kthyer ne nje demostrim, ku cdo "karvan" do te tregoje supremacine e tij, kundrejt te tjereve. Por, ajo qe duhet theksuar, eshte se ka ndryshuar shume marredhenia e brendshme ne mes dy bashkeshorteve. Vertete, ruhet deridiku ceremoniali, por te dy bashkeshortet kane me shume te drejta tek njeri-tjetri. Ata jane pjese integrale e dasmes dhe jane kthyer puthjet publike, mes ciftit, perpara dasmoreve, dikur element i ndaluar.
Tashme te gjitha ciftet deshirojne qe te filmohen dhe kameramani eshte pjese integrale e dasmes se familjes. Ne shtepite fshatare vazhdon elementi, ku dajat merren vesh me njeri-tjetrin, ndersa ne qytet ceremonia eshte pak me liberale. Atje ku behen ceremonite eshte taksative, qe numri i familjareve te dhenderit, te jete me i madh ne delegacionin ceremonial. Por, eshte kufizuar koha e pushimit pas martesor, kjo per shkak te pamundesise, per te gjetur shume kohe te lire. I gjithe ceremoniali, qe i jane shtuar edhe elemente evropiane, e kane bere dasmen shqiptare nje kategori, qe i afrohet shume, ceremonive evropiane te ketij lloji.
Rreth prejardhjes se dasmes
Historiani pershkruan brenda nje studimi te shkurter, ritualin martesor duke shfrytezuar historine boterore dhe studime te ndryshme, mbi te ne vend. Fale skrupulozitetit shkencor, ai ne menyre te qarte, jep prejardhjen historike te dasmes ne token tone dhe nga ana tjeter, ben nje lidhje me aktualitetin e koheve moderne te ketij rituali.
Ne burime te shkruara per dasmen gjejme shkrime deri ne monografi. P.sh. Rr. Zojzi pershkroi dasmen ne Skrapar, A.Dojaka dasmen ne Cameri, M. Memia dasmen ne Malesi te Gjakoves, Sh. Hoxha dasmen ne Lume etj. Ndryshe nga keta I. Kadare beri nje studim te posacem per dasmen.
Por, ne vepren tjeter te tij te njohur "Eskili ky humbes i madh", Kadare tregon se albanologu Lamberci shfaq mendimin se dasma tek shqiptaret vjen nga martesa me rrembim. Vetem se kjo - shtojme ne - ka ndodhur rralle dhe per arsye te ndryshme.E pergjithshmja ka qene martesa me shkuesi. Megjithate as tek kjo, as tek tjetra nuk duhet kerkuar prejardhja e dasmes.
Persa i perket marteses me rrembim, gjurmen me te vjeter te saj e gjejme ne shkallen e pare te qyteterise. P.sh. Homeri ne Iliaden e tij te njohur, na ve ne dijeni se Paridi, edhe pse mik shtepie ne Mikene, u njoh dhe e rregulloi punen ne ate menyre me Helenen e bukur, grua e Menelaut, vellait te Agamemnonit, sa i bukuri i dheut i Trojes dhe e bukura e dheut grua ne Sparte, e pelqyen njeri-tjetrin, prandaj vendosen dhe ne kete menyre Paridi e rrembeu Helenen. Mirepo, me kete gjest te tij u thyen, nga njera ane, besa e mikut te shtepise se Agamemnonit, nga ana tjeter dhe krahas kesaj norma e marteses me shkuesi. Ndryshe s'ka se si shpjegohet ky rrembim.
Nderkohe, Sparten e mbuloi turpi para botes. Vec hakmarrjes asgje tjeter s'e shlyente kete. U deshen dhjete vjet qe te tere qytetet shtete-greke te ngriheshin ne kembe, te pergatiteshin dhe te mesynin Trojen, derisa e dogjen dhe e shkaterruan ate. Vete ata Iliro-Dardane qe shpetuan, moren dhene me Enean ne krye, duke qendruar per nje kohe ne brigje te caktuara ne jugperendim te Ilirise jugore.
Prej ketej iken dhe zune vend ne Italine verilindore prane Iliro-etruskeve, qe kishin ardhur shekuj e shekuj me pare nga Azia jugperendimore, duke shkelur dhe qendruar edhe ne treva te caktuara, aq ilire kendej e pertej Adriatikut. Nga "Etimologjia e gjuhes shqipe", e E. Cabej-it del se ne kujtim te ketij itinerari te tyre dhe qendrimi deshmojne toponimet arkaike "Toskeria" ne Shqiperine e jugut dhe "Toscana"(Toskana) ne Italine e siperme. Kjo menyre martese kaq e tmerrshme per njerezimin e kohes u perjetesua ne Iliaden e Homerit, si nje kujtim i hidhur ne historine e Europes juglindore ne Antikitet.Ne mesjete e deri ne ditet tona, martesa me rrembim erdhi dhe u shfaq me pasoja te tjera, me tentative vrasjesh dhe me pajtime.
Per te paren dime se ne vitet 40 te shek. XX, ne nje fshat te Shqiperise se mesme, nje djale i ri gjeti menyren dhe rastin te njihet fshehurazi me nje nuse te re ne nje fshat tjeter prane. Gjate takimeve te qellimshme, ai e rregulloi punen ne ate menyre me te sa, nje nate, mori shoke te tij dhe sebashku e rrembyen dhe e prune ne shtepine e djalit rrembyes.
Mbas nje kohe, nderhyne pleq e burra zakoni, qe e binden burrin e gruas se rrembyer te hiqte dore nga synimi i tij per t'i vrare. Per rrjedhoje, ata edhe u pajtuan. Per rastin e dyte, ne Shqiperine e Jugut, dime gjithashtu se gjithnje ne ditet tona, nje djale dhe nje vajze nga i njejti fshat u njohen, u dashuruan dhe vendosen te martoheshin.Por, kur vune ne dijeni prinderit dhe te afermit, keta u zemeruan aq keq nga ky turp i madh para botes, sa u bene te vetedijshem t'i vrisnin. Por, edhe per kete rast, nderhyne burra e pleq zakoni, madje dhe organet perkatese te shtetit, te cilet i pajtuan te dyja shtepite pale te marteses me dashuri, te djalit dhe te vajzes ne fjale. Si ne rastin e pare, dhe ne te dytin nuk u be dasem. Nga te dhena te tjera te Homerit, nder te tjera, kuptojme se p.sh. Enea e te tjere burra te shtepise se Priamit ne Troje nuk thuhet ne Iliade se ata kishin bere martese me rrembim.