Erseka
Kultura
Periudha e tretë nga viti 1991 – 2016, ka si tipar zhvillimet popullative dhe nënsistemin funksional. Në ketë periudhë kemi migrim dhe emigrim masiv nga qyteti. Nënsistemi fizik pothuajse nuk pëson ndryshime. Periudha nga krijimi deri në vitin 1944 Para vitit 1944 nuk ekzistonte asnjë lloj industrie[4]. Në periudhën 1920 – 1924 në Kolonjë ka pasur 4 hotele dhe 2 hane[5]. Të dhënat e para për popullsinë e qytetit të Ersekës janë ato të vitit 1928 ku sipas një libri të botuar nga sekretari i përgjithshëm i këshillit të ministrave të asaj kohe Teki Selenica thuhet se pas largimit të andartëve grekë nga Shqipëria juglindore qyteti i Ersekës kishte ngelur vetëm me 27 shtëpi dhe 112 banorë. Nuk dihet saktësisht sa banorë ka pasur përpara këtij viti por dihet se si pasojë e luftës një pjesë e banorëve u largua ose u vranë. Më poshtë është ilustruar me foto qyteti i Ersekës në vitet ’20. Figura nr. 1 Qyteti i Ersekës në periudhën e mbretit Zog[6]. Përsa i përket ndryshimeve strukturore dhe hapësinore në ketë periudhë mund të themi se ato ishin tepër të larmishme. Toka në hapësirën urbane kishte përdorim kryesisht për bujqësi, dhe shumë pak në aktivitete të tjera. Numri mesatar i ndërtesave në ketë periudhë luhatej midis 15 – 20 ndërtesa banimi mesatarisht, ndërsa si godina shërbimesh 1 – 2 godina. Banesat ishin kryesisht të ulëta dhe pjesa më e madhe e tyre ishin me 2 kate. Çatitë e ndërtesave ishin relativisht të pjerrëta, si pasojë e klimës. Ato ishin të ndërtuara me dërrasa guri. Në qendër ndërtesat ishin pranë njëra – tjetrës, ndërsa me largimin drejt periferisë distanca midis tyre vinte duke u rritur. Rrugët ishin të gjera dhe me bazament natyral. Në ketë periudhë nga studimi nuk kam vërejtur një ndërlidhje të fortë midis të tre nënsistemeve. Këtu kam vërejtur një ndërvarësi midis nënsistemit funksional dhe atij fizik. Kjo sepse tipologjia dhe shpërndarja e banesave ishin në varësi të aktiviteteve ekonomike të kësaj periudhe. Por, mund të them se rolin kryesor në ketë periudhë e ka pasur nënsistemi funksional i cili ka qënë nxitësi kryesor i zhvillimit të qytetit. Periudha nga 1945 – 1990 Në vitin 1958 në Ersekë u hap gjimnazi “Petro Nini Luarasi”[7]. Në qytetin e Ersekës që në vitin 1962 është krijuar dhe ka vepruar Muzeu Historik i rrethit Kolonjë[8]. Erseka para çlirimit kishte rreth 300 banorë, kurse në vitin 1970 kishte rreth 2500 banorë[9]. Përsa i përket popullsisë urbane në vitin 1970 ajo ishte në 23%, duke përfshirë qytetin e Ersekës dhe të Leskovikut[10]. Ndërsa qyteti e Ersekës në 1970 kishte 13.35% popullsi urbane, qyteti i Leskovikut ishte në shifrën 9.65%. Në vitin 1945 në Ersekë kishte vetëm një central të vogël telefonik me 10 numra, që bënte lidhjen e rrethit me qytetet e tjera[11]. Sipas të dhënave të vitit 1970 në qytetin e Ersekës dhe Leskovikut, dy qendrat urbane të rrethit të Kolonjës, deri në ketë vit kishin 2 punishte frutash, 5 punishte alkooli, 2 punishte ëmbëlsirash dhe 11 punishte bulmeti[12]. Deri në vitin 1970 në rrethin e Kolonjës kishte 130 njësi tregtare, nga të cilat 57 në zonat urbane. Periudha nga viti 1990 deri në ditët e sotme Qyteti i Ersekës ka 6.8% të totalit të popullsisë urbane të rajonit, sipas të dhënave të vitit 2001[13]. Në vitin 2011 popullsia e qytetit ishte 3746 banorë[14]. Nga këta 613 banorë ose 16.36% i përkasin grupmoshës 0 – 14 vjeç, 2572 banorë ose 68.65% i përkasin grupmoshës 15 – 64 vjeç ose pjesa e popullsisë aktive urbane dhe 561 banorë ose 14.97% i përkasin grupmoshës 65+ vjeç[15]. Gjithsej qyteti ka rreth 1169 familje sipas censusit 2011. Gjithsej gjatësia e rrjetit rrugor është 17.8 km, ku 10 km janë asfalt, 5.9 km çakëll, 1.9 km pa çakëll[16]. Sipas të dhënave qyteti i Ersekës e ka dendësinë e rrjetit rrugor 2.9 km/km2. Në qytetin e Ersekës, rrjeti rrugor paraqitet në 56.2% të tij si i tipit “i asfaltuar[17], dhe është 25.1% më i lartë se mesatarja e rajonit që është 31.1%. Përsa i përket strukturës ekonomike qyteti i Ersekës ka si aktivitete kryesore industrinë e lehtë dhe përpunimin e drurit[18]. Sipas të dhënave nga drejtoria rajonale e tatim taksave, dega Korçë, në qytetin e Ersekës, bizneset e liçencuara, nëndegë të sektorit primar, janë gjithsej 2. 1 në nëndegën bujqësi dhe 1 në nëndegën bletari[19]. Në sektorin sekondar nëndegët janë këto : 1 biznes elektro – magnetikësh, 3 biznese mekanike, 11 biznese materialesh ndërtimi, 22 ushqimore, 2 ndërmarrje tekstilesh dhe veshjesh, 13 për përpunim druri dhe 1 industri e letrës, ambalazhit dhe shtypshkronjës[20]. Në sektorin terciar qyteti i Ersekës ka 4.7% të peshës specifike, të totalit të sektorit terciar rajonal[21]. Tregtia urbane në rrethin e Kolonjës zë 41.1%[22]. Përsa i përket sektorit terciar ka gjithsej 292 biznese në ketë sektor, sipas të dhënave të vitit 2009, ku ka 112 njësi tregtare, 31 njësi transporti, 70 njësi turizmi, 69 njësi shërbimesh[23]. Në qytetin e Ersekës ka 278 automjete ose 3.6% e gjithë automjeteve të rajonit[24]. Nga këto 31 shërbejnë për transport, nga të cilat 8 për transport mallrash, 7 për transport udhëtarësh dhe 16 për transport udhëtarësh ku hyjnë taksi dhe furgona[25]. Përsa i përket arkitekturës dhe shpërndarjes së banesave në vitin 2011 kemi 383 godina[26]. Ndryshe mund të shprehemi edhe se në qytet ndodhen 1450 banesa[27], ku hyjnë banimi në pallat, shtëpitë private, vila, shtëpi të përbashkëta banimi etj. Sipas të dhënave të vitit 2011 në qytet ka 731 telefona fiks, 294 kompjuter dhe 198 lidhje interneti[28]. Nga viti 1945 deri në vitin 2011 numri i telefonave fiks është rritur me 73100%. Televizioni lokal Era TV vazhdon transmetimet e tij që nga viti 1999.