cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kryengritja e viteve 1833–39
Kryengritja në Shqipërinë e Jugut në vitin 1833
Në fillim të korrikut 1833 banorët e Tepelenës nën udhëheqjen e Balil Nesho u ngrit kundër guvernator të ri osman Emin Pasha, biri i Mehmet Reshit Pashës. Kryengritja u përhap në rajonet e afërta të Gjirokastrës dhe Delvinës. Forcat osmane të udhëhequr nga Emin Pasha sulmuan kryengritësit në grykën e Peshkëpisë. Të papërgatitur, kryengritësit u tërhoqën në fshatin Luzat dhe, kur forcat osmane i sulmuan ata atje, osmanët u mposhtën ndjeshëm. Frymëzuar nga sukseset e para, rajone të tjera të Vlorës, Beratit dhe Skraparit, u ngritën në kryengritje nën udhëheqjen e Tafil Buzit, Zenel Gjolekës dhe Çelo Picarit. Në Berat banorët rrethuan kështjellën. Në shenjë të paqësimit qeveria osmane dëboi Emin Pashën nga posti i tij, por kryengritja vazhdoi dhe u përhap edhe më shumë. Në shtator 1833 Kalaja e Beratit iu dorëzua kryengritësve. Kërkesat e kryengritësve ishin që të kishte qeveritarë dhe zyrtarë shqiptarë në rrethet e kryengritësve dhe të hiqeshin taksave e reja. E alarmuar, qeveria osmane pranoi kërkesat e kryengritësve duke emëruar zyrtarë shqiptarë në Berat, Vlorë, Tepelenë, Përmet dhe Gjirokastër, dhe duke deklaruar edhe një amnisti.
Bleach: The DiamondDust Rebellion
Bleach: The DiamondDust Rebellion (劇場版BLEACH The DiamondDust Rebellion もう一つの氷輪丸 Gekijōban Burīchi Za Daiyamondo Dasuto Reberion Mō Hitotsu no Hyōrinmaru, Bleach the Movie: The Diamond Dust Rebellion, Another Hyōrinmaru) është filmi i dytë i animes Bleach, me regji të Noriyuki Abe. Promovimi i filmit është bërë në anime dhe manga. Në anime, nga epizodi 151-154, fragmenti i filmit është shfaqur në fund të epizodit. Në manga, autori Tite Kubo publikoi një kapitull special që fokusonte të kaluarën e Hitsugayës, për të prmovuar filmin.
Përmbledhja
Një objekt i njohur si "Vula e Mbretit" është vjedhur gjatë transportit nga Shoqata e Shpirtërave nga një korrës i shpirtërave (Shinigami) i paidentifikuar dhe dy Arrancar që i ngjan vajzave që kontrollojnë zjarrin dhe vetëtimat. Gjatë sulmit, Tõshirõ Hitsugaya godet dhe duket se e njeh korrësin e shpirtërave, i cili menjëherë e godet atë në stomak. Në mes të betejës, Hitsugaya braktis postin e tij për ta ndjekur atë dhe e lë skuadrën e tij për të mbrojtur veten. Pas betejës, Shoqata e Shpirtërave dyshon Hitsuguya për tradhti dhe urdhëron kapjen e tij të menjëhershme. I tërë skuadra e 10-të pastaj vendoset në arrest shtëpiak, në të cilën kohë ata mund të mendojnë nëse ndarja duhet të hiqet. Me gjithë Shoqatën e Shpirtërave në kërkim të Hitsugaya, Ichigo Kurosaki si një korrës i shpirtërave në patrullë pengon aksidentalisht kapitenen e skuadës së dytë Suì-Fēng ndërsa po kryen një hetim të vendit të transportit. Suì-Fēng e informon atë për ngjarjet që po ndodhin në Shoqatën e Shpirtërave dhe shpërndan kido përreth tyre. Ndërsa Suì-Fēng zhduket me ekuipazhin e saj, Toshiro e bën praninë e tij të njohur dhe kalon përpara Ichigo dhe Uryu. Zgjimi në rezidencën e Kurosaki, Toshiro refuzon të shpjegojë se çfarë po ndodh. Në mes të diskutimit të tyre, Ichigo është sulmuar nga dy arrancar para se të mund ta detyrojë çështjen më shumë. Toshiro shpëton, vazhdon të shmangë kapjen. Megjithatë, gjërat bëhen më keq kur vjedhësi, i identifikuar si ish-korrës i shpirtërave Sojiro Kusaka gjithashtu përdor Hyorinmaru, një shpatë identike me Hitsugaya dhe lufton me Shoqatën e Shpirtërave. Filmi mbaron me vdekjen e Kusakës nga Toshiro,
Dorpell
parapamje|235x235px|Dorian Pellumbi gjatë një shooting fotografik në Bologna, Itali Dorpell, pseudonimi i Dorian Pellumbi (Korcë, 23 Maj 1987), është një fotograf, blogger dhe artist shqiptar.
Ka nisur karierën e tij si fotograf i pejsazheve natyrale dhe atyre urbane në vitin 2006 mbas transferimit në shtetin fqinj të Italisë.
Ambasador
[[Skeda:Dorianpellumbimestevemccurry.jpg|parapamje|199x199px|Dorian Pellumbi (majtas) në një bisedë me Steve McCurry (në të djathtë)]]
Bashkëpunime
Dorian Pellumbi ne cilësinë e fotografit ka bashkëpunuar dhe vazhdon të bashkëpunojë me disa nga entet publike dhe private më të rëndësishme në fushen e turismit ndërkombëtar por dhe në fusha të tjera.
disa prej tyre janë:
Jane Jacobs
Jane Jacobs (lindur në 4 maj 1916- 25 prill 2006) ishte një gazetare amerikano-kanadeze, autore dhe aktiviste që influencoi studimet urbane, sociologjinë dhe ekonominë. Libri i saj me titull “The Death and Life of Great American Cities” (1961) kritikon aspektin e rivitalizimit urban, i cili sipas saj nuk merr në konsideratë nevojat e banorëve të qytetit. Gjithashtu prezanton Jacobs konceptin e “kapitalit social”.
Jane organizoi protesta për të mbrojtur lagje të tëra nga fenomeni urbanistik i “pastrimit të lagjeve të varfra”, veçanërisht planet e Robert Moses për të ndërhyrë në lagjen “Greenwhich Village”. Aktivizmi i saj ishte i rëndësishëm në parandalimin e ndërtimit të Lower Manhattan Expressway, i cili do të kalonte përmes Soho dhe Little Italy. Ajo u arrestua në 1968 për nxitjen e një grupi protestuesish gjatë një dëgjese publike për këtë projekt. Pasi u shpërngul në Toronto në 1968, ajo iu bashkua opozitës që lobonte kundër ndërtimit të autostradave të shpejta.
Simboli Sojombo
parapamje|300px|Simboli Soyombo në [[Pallati i Qeverisë (Mongolia)|Pallatin e Qeverisë]] Simboli Soyombo (Mongolisht: Соёмбо тэмдэг) është një ideogram që është pjesë e alfabetit soyombo, dhe që u bë një simbol kombëtar i Mongolisë. Ajo është e pranishme në flamurin kombëtar që nga viti 1921, në stemën kombëtare që nga viti 1992, si dhe në monedha, pulla, etj.
Jane Jacobs
Si një mama dhe shkrimtare e cila kritikonte ekspertët në fushën e planifikimit urban, të dominuar nga meshkujt, Jacobs u përball me forma të ndryshme të kritikës nga personalitete të njohura. Ajo nuk kishte një diplomë në degën e planifikimit urban, dhe kjo mungesë akademike shërbente si argument i kritizierëve kundër figurës së Jacobs.
Simboli Sojombo
Simbolizmi
Soyombo ka dhjetë elemente në rregullimin kolonë të simboleve dhe modeleve abstrakte dhe gjeometrike. Ato janë zjarri, dielli, hëna, dy trekëndësha, dy drejtkëndësha horizontale, Taijitu (yin dhe yang) dhe dy drejtkëndësha vertikalë. Secila simbol ka domethënien e saj:
Përdorimi
Simboli Soyombo është shfaqur në flamurin kombëtar të Mongolisë që nga pavarësia e saj më 1911 (përveç ndërmjet viteve 1940-1945). Ajo shërbeu në stemën kombëtare nga viti 1911 deri më 1940, dhe u përfshi përsëri në modelim në vitin 1992. Automjetet e Forcave të Armatosura Mongole mbajnë simbolin si shënjues.
Flamuri dhe stema e Burjatisë, si dhe flamuri i Agin-Buryat Okrug në Rusi, dhe ai i Partisë së Brendshme të Popullit Mongol shfaqin elementët kryesorë (Flaka, Dielli dhe Hëna).
Bardhosh
Bardhoshi është një fshat në komunën e Prishtinës, Kosovë. Para vitit 1999 ky vendbanim ishte i njohur edhe me emrin Nëntë Jugoviq ( serbisht: Devet Jugovic).
Pas luftës në Kosovë edhe në Bardhosh ka pasur ardhje të mëdha të popullsisë sidomos nga rajoni i Prishtinës.
Shërbimet komunale
Në fshatin Bardhosh gjendet një kish dhe një xhami, qendra e mjeksisë familjare (QKMF), stacioni policor, posta (PTK), objekti i komunës së bardhoshit, si dhe shkolla fillore "Andon Zako Çajupi".
Në fshat jetojnë banor shqiptar si dhe serb.
Në fshatin Bardhosh ofrohet gjithashtu shërbimi i internetit me fibra optike.
Transporti publik i komunës së Prishtinës ofrohet në fshat me linjat e autobusëve: 3 dhe 3B.
Aktualisht eziston linja hekurudhore por është jashtë funksionit.
Gjeografia
Relievi i fshatit karakterizohet me male si dhe fusha.
Sipërfaqja e fshatit Bardhosh përfshin 1.709 km². Fshati është i ngritur 649 metra mbi nivelin e detit.
Bardhoshi është i rrethuar nga lagjet: Bërnicë e epërme, Bërnicë e poshtme dhe fshati Trudë.
Akademiku Prof. Mentor Përmeti
Akademiku Prof. Mentor Përmeti : monografi me autor Fetah Elezi dhe redaktor Bujar Bejkollari. Botuar në Tiranë nga "ASD" në vitin 2006. Faqet e librit 120. ISBN 99943-855-0-X
Artenay
Artenay është një komunë në Francë. Artenay bën pjesë në departamentin Loiret të rajonit Centre-Val-de-Loire. Komuna ka një popullsi prej 1828 banorë dhe sipërfaqe 20.5 km².
Zllakuqani (Lipjan)
Zllakuqan është një vendbanim në komunën e Lipjanit, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Zallkuq.
Masaaki Mori
(lindur më 12 Korrik 1961) është një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 8 ndeshje.
Përmeti dhe turizmi kulturor
Përmeti dhe turizmi kulturor përgatiti Minako Koçollari dhe redaktoi Niko Tyto. Botuar në Përmet nga Forumi "Alvero Koçollari" në vitin 2009. Faqet e librit 56.
Suxhuku
parapamje|Suxhuk Suxhuku është sallam i thatë dhe i me erëza që përdoret nga Ballkani në Lindjen e Mesme e në Azinë Qendrore.
Emri
Emërtimi nga turqishtja sucuk - që është me prejardhje perse përfund - është përvetësuar nga gjuhë të ndryshme në mënyrë të pandryshuar në rajonet e sipërpërmendur, përfshirë në gjuhën shqipe.
Përbërja
Përbëhet nga mish i grirë, zakonisht viçi, erëza të ndryshme, por është bërë edhe me mishëra të tjerë, dhe duke përfshirë qimnon, valanidh, hudhër, kripë dhe piper, i mbushur në zorrë, e cila është e lejuar të thahet për disa javë. Mund të jetë pak a shumë djegës, mjaft i kripur dhe me përmbajtje të lartë të yndyrës. Është një ushqim me një afat të gjatë ruajtjeje.
Kujtim Morina
Kujtim Morina (lindur më 1972 në Has, Shqipëri) është diplomat, poet dhe përkthyes shqiptar.
Jeta dhe Karriera
Ka mbaruar studimet e larta për Matematikë në Universitetin e Tiranës (1994), pastaj për Drejtësi në Universitetin e Shkodrës (2004) dhe më vonë përfundon një Master për studime evropiane në Universitetin e Gracit/Austri (2008). Në vitet 1999-2009, ka punuar me organizata ndërkombëtare në Kukës. Që nga maji 2009 e në vazhdim, punon në shërbimin diplomatik shqiptar.
Gjevrek
Simit ose Gjevrek janë emra të zakonshëm që u janë dhënë bukëve të rrumbullakosura me susam. E konsumuar zakonisht në Turqi dhe në Ballkan, Edhe pse ndryshon sipas kulturave, preferohet që Gjevreku të jetë i freskët. Qyteti i Izmirit është i njohur për simitët e freskët. parapamje
Rumble in the Bronx
Në Hong Kong, Rumble in the Bronx thyen rekordin e fitimeve, duke fituar HK$56,911,136, duke e bërë atë filmin më të madh në Hong Kong në atë kohë dhe një nga më të mëdhenjtë e Chan ndonjëherë. Ishte gjithashtu filmi i dytë më i lartë i vitit në Kinë, ku ai shiti 95 milionë dollarë në arkë. Në Japoni, filmi fitonte ¥635 milionë në arkë.
Hapja në 1736 ekrane amerikano-veriore, ishte numri një në zyrën e fitimeve në fundjavën e hapjes, duke fituar 9,858,380 dollarë amerikanë (5.678 dollarë për ekran). Ai u bë një nga filmat më të mëdhenj me 20 vjet më të lartë të vitit, duke përfunduar garën e saj në Amerikën e Veriut me 32,392,047 dollarë (ekuivalente me 67 milionë dollarë amerikanë të përshtatur për inflacionin). Në Francë dhe Gjermani, filmi tërhoqi 493.756 pranime në arkë. Gjithsej, zyra e fitimeve në mbarë botën e filmit ishte 76 milionë dollarë, ekuivalente me 160 milionë dollarë të përshtatura për inflacionin në vitin 2018.
Përmbajtja
Ma Hon Keung vjen në Nju Jork për të marrë pjesë në martesën e xhaxhait Bill. Xhaxhai Bill zotëron Supermarketin Wa-Ha në Bronx, një zonë me një nivel të lartë të krimit. Ai takon fqinjin Bill të Danny, një djalë me aftësi të kufizuara kinezo-amerikan dhe halla e tij Whitney, një grua afrikano-amerikane që punon në supermarketin e Bill. Bill po përpiqet të shesë supermarketin e tij dhe takohet me një blerës potencial, Elaine, e cila ngurron ta blejë atë për çmimin e Bill. Megjithatë, Bill fton Elaine në dasmën e tij, duke shpresuar se ka ende një shans për ta shitur atë. Pa njohuri për Keung dhe Elaine, tregu i Bill është viktimë e vjedhjeve të shpeshta dhe një raketë mbrojtjeje dhe ai dëshiron ta shesë atë. Ditën tjetër, në dasmë, Keung ndihmon të negociojë një marrëveshje që bind Elaine për të blerë tregun.
Një ditë, kur Keung po ndihmon Elaine në treg, anëtarët e një bande lokale të motoçiklistëve, përpiqen të rrëmbejnë tregun, por pengohen dhe rrihen nga Keung. Më vonë atë natë, Keung vëren se një grua rrëmbehet. Ai i frikëson rrëmbyesit e saj të mundshëm. Megjithatë, kur Keung "shpëton" gruan, ajo e sulmon atë, duke zbuluar një dredhi për ta joshur atë në një vend ku banda e Tony e sulmon atë përsëri. Keung është në qoshe në një rrugicë të vdekur. Banda e plagos rëndë duke gjuajtur shishe qelqi rreth tij. Pas kësaj, Keung pothuajse e bën atë përsëri në banesën e xhaxhait të tij, por jo para se të fikët para Nancy, e cila është e dashura e Tony dhe gruaja që e joshi Keung më herët. Është zbuluar se Nancy është motra e vjetër e neglizhuar e Danny, dhe ajo rregullon plagët e Keungit duke kuptuar se ai është gjithashtu mik i Danny. Danny njofton Keung për ndihmën e Nancy në mëngjesin e ardhshëm, por Keung ende nuk e di se Nancy ishte ajo që e joshi atë.
Më vonë atë mëngjes, Keung shkon në tregun e Elaine për të informuar atë se ai ka humbur kontratën (gjatë përleshje me rrugicë me bandën). Supermarketi është një rrëmujë për shkak të një përpjekjeje të dështuar për të ndaluar hajdutët dhe Elaine njofton Keung për dëshirën e saj për të hequr dorë nga marrëveshja, duke kuptuar se sa shpesh tregu është viktimë e vjedhjes dhe një raketë mbrojtjeje. Kur dy banditë që kërkojnë "para të mbrojtjes" vijnë, Keung i frikëson ata. Megjithatë, Toni dhe banda e tij kthehen në dyqan, duke kërkuar "kompensim" për Keung duke i lënduar ata më herët. Elaine jep në kërkesën e tyre dhe ata vjedhin dhe vandalizojnë dyqanin. Keung i përballon ata jashtë, dhe i tregon bandës se ai është shefi i dyqanit. Pasi Elaine është sulmuar, Keung zbulon se ai ka thirrur policinë mbi ta. Banda shpërndan pas mbërritjes së policisë. Më vonë, Tony dhe banda e tij përpiqen të ndjekin Keung për hakmarrje, gjë që çon në Keung duke bërë një arratisje të guximshme duke u hedhur nga çatia e një garazhi për parkim në një ikje zjarri në një ndërtesë përgjatë rrugës.
Më vonë, një anëtar i bandës së Tonit, me emrin Angelo, përfshihet në një marrëveshje të paligjshme të diamantit të shkuar keq dhe vjedh diamantet. Një sindikatë kriminale e udhëhequr nga White Tiger është pas diamanteve. Keung dhe Danny janë jashtë së bashku, dhe ata dëshmojnë se disa nga masakrat shkojnë poshtë. Keung dhe Danny futen brenda për sigurinë, duke lënë karrocën me rrota së Danny në korridorin e banesës. Në pamundësi për të drejtuar dhe fshehur nga sindikata, Angelo i mbush ato në dyshekun e karrocës me rrota të Danny. Disa nga anëtarët e sindikatave arrestohen (së bashku me Angelo), por të gjithë janë larguar për shkak të mungesës së provave. Ndërkohë, në apartamentin e Danny dhe Nancy, Nancy përgjon në një bisedë midis Keung dhe Danny, ku ajo dëgjon Danny të flasë për vështirësitë emocionale të të qenit të paaftë. Pas dëgjimit të kësaj, ajo del në dhomën e ndenjes dhe me lutje i kërkon falje Keungit, dhe të dy pajtohen që ta mbajnë takimin e tyre të mëparshëm me një sekret nga Danny.
Ndërkohë, Elaine përpiqet të trembë banditë nga raketa mbrojtëse. Megjithatë, ata nuk janë të frikësuar, dhe ata sulmin e saj duke marrë paratë e saj. Pas kësaj, ajo përpiqet të shesë tregun në një çift tjetër kinez, duke e shitur atë duke përdorur të njëjtat gënjeshtra që xhaxhai Bill e kishte për ta bindur. Keung dëshmon këtë, dhe i'a kthen kontrollin që ajo përdorte për të blerë tregun, duke i kërkuar asaj që ta paguante vetëm kur të bënte para.
Më vonë atë mbrëmje, Keung del jashtë, por jo para se të pyetet nga burrat e sindikatave (të cilët po paraqesin si agjentë të FBI-së) duke kërkuar diamantet. Ata japin Keung një numër për të thirrur në qoftë se ai gjen diçka. Më vonë Keung viziton Nancy në një klub nate ku ajo është një balerin dhe modele. Kur gangsterët e shohin këtë, ata ndjekin Keung dhe Nancy, por ata ikin pasi Nancy troket mbi motoçikletat e tyre. Keung e këshillon atë të qëndrojë larg nga banda e Tonit dhe të kujdeset për Danny. Një marrëdhënie romantike zhvillohet midis tyre. Pas dështimit të përballjes me Keung, motoçiklistët hedhin mbeturinat e supermarketit Elaine, gjatë së cilës dy nga burrat e Tonit janë kapur nga burrat e White Tiger, të cilët vijnë në supermarket në kërkim të Angelo. Kolegët e Angelo nuk janë në dijeni të vjedhjes të tij të diamantit dhe një ekzekutohet në një makinë ku copëtohen pemët. Ndërkohë, Keung dhe Nancy shkojnë në selinë e motoçiklistëve pas sulmit të fundit në supermarket, dhe Keung mposht ata në një tjetër grindje. Pas grindjeve, ai i qorton dhe fyen bandën për mënyrën e tyre të krimit të kriminalitetit dhe u kërkon atyre të ndryshojnë për mirë. Menjëherë pas, një nga gangsterët kthehet në strehë, me mbetjet e ekzekutuara të gangsterëve, të cilat ai zbulon ishte një paralajmërim për të kthyer mallrat që Angelo vodhi. Keung pajtohet të ndihmojë Tonin dhe bandën e tij.
Keung vendos të thërrasë policinë për ndihmë. Ata japin pajisjet e regjistrimit të Keung dhe e udhëzojnë atë që të tregojë vetëm gangsterët një diamant, dhe të përpiqen për të marrë bandën për të folur për vrasjen dhe grabitjen. Megjithatë, gjatë takimit të tyre, Keung zbulon se ai e di emrin "White Tiger", që i bëjnë burrat e sindikatave të kuptojnë se Keung po punon me policinë. Ata e marrin Keungin në një vend sekret për ta ekzekutuar atë. Por, para se të mund ta ekzekutojnë, Keung i mbizotëron dhe përpiqet të shpëtojë. Më vonë, policia vjen dhe ndjek ndjekësit e gangsterëve. Njerëzit e White Tiger rrëmbejnë një automjet dhe janë ndjekur nga Keung dhe Departamenti i Policisë së Nju Jorkut në lumin Hudson. Lëvizja përfundon duke kaluar nëpër rrugë, duke shkaktuar shumë dëm në pronë. Keung përfundon ndjekjen duke vjedhur një shpatë të madhe nga një muze, duke e kapur atë në një dritare të veturës sportive dhe duke ngarë makinën, duke thyer skajin e gomës dhe duke rrëzuar makinën. Pasi gjuajti një nga burrat sindikatë jo-fatale për t'i detyruar ata të zbulonin vendndodhjen e White Tiger, Keung drejton automjetin e riparuar në një fushë golfi ku White Tiger po luan me vartësit. Ai i drejton ato, duke lënë White Tiger lakuriq në tokë.
Përmeti 1912-1939
Përmeti 1912-1939 : (monografi) me autor Dhimitraq Lole. Botuar në Tiranë nga "Emal" në vitin 2014. Faqet e librit 306.
“Në librari” nga Valeria Dedaj
“Në librari” është një rubrikë kulturore në “Report Tv” një herë në javë, për botimet e reja në Shqipëri. Gazetarja e kësaj rubrike është Valeria Dedaj.
Përmeti një pëllëmbë, populli përherë në këmbë!
Përmeti një pëllëmbë, populli përherë në këmbë! libër me autor Sevo Tarifa dhe redaktor Izet S. Çulli. Botuar në Tiranë nga "Edlora" në vitin 2014. Faqet e librit 236.
Sigishoara
Sighișoara është qytet në lumin Târnava Mare në qarkun Mureș në Rumani. Sipas regjistrimit të popullsisë më 2011, qyteti ka pasur 28,102 banorë.
Përmeti V.2 (Nuri Dragoj)
Përmeti V.2 : Nga lufta për pavarësi në pushtimin grek : (veprimtari atdhetare dhe politike) me autor Nuri Dragoj dhe redaktor Qemal Sakajeva. Botuar në Tiranë nga "West print" në vitin 2015. Faqet e librit 478.
Satoru Mochizuki
(lindur më 18 Maj 1964) është një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 7 ndeshje.
Doğan Yurdakul
Doğan Yurdakul (1946 - 3 shtator 2017) ishte shkrimtarë dhe gazetarë turk. Ai ka kontribuar në gazetat përfshirë Vatan, Aydınlık, Evrensel, Siyah-Beyaz, dhe Günaydın poashtu edhe në programin 32. Gün. Librat e tij përmbajnë biografi të agjentëve turk Hiram Abas dhe Abdullah Çatlı (Reis), të dy i shkruajti me Soner Yalçın.
Arthaz-Pont-Notre-Dame
Arthaz-Pont-Notre-Dame është një komunë në Francë. Arthaz-Pont-Notre-Dame bën pjesë në departamentin Haute-Savoie të rajonit Auvergne-Rhône-Alpes. Komuna ka një popullsi prej 1220 banorë (regjistrimi 2006) dhe sipërfaqe 5.96 km².
Enver Rexhiq
Enver Redžić (4 maj 1915 – 4 nëntor 2009) ishte historian, profesor dhe vëzhgues kulturor bosnjakë dhe themelues i kompanisë botuese Svjetlost. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ai ishte anëtar i grupeve anti-fashiste ZAVNOBIH dhe AVNOJ.
Redžić lindi në fshatin Stari Majdan në Sanski Most. Ai shkoi në shkollën fillore dhe të mesëm në Bihaç. Ai studioi historinë dhe letërsinë jugosllave në Universitetin e Beogradit më 1940. Ai mori pjesë aktive në NOB nga 1941-45 dhe ishte gjithashtu këshilltar në Këshillin Shtetëror Antifashist për Çlirimin Kombëtar të Bosnjës Hercegovinës dhe Këshillin Antifashist për Çlirimin Kombëtarë të Jugosllavisë.
Redžić punoi si asistent profesor në shkencat shoqërore në Fakultetin e Filozofisë në Universitetin e Sarajevës në vitet 1950. Ai ishte drejtor i kompanisë botuese Svjetlost prej vitit 1952 deri më 1959 dhe gjithashtu drejtor i Institutit për Historinë e Lëvizjes së Punës mes viteve 1960 dhe 1971. Ai u tërhoq në vitin 1972, pas së cilës u zgjodh në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Bosnjës dhe Hercegovinës, së pari me korrespondencë në vitin 1978 dhe më pas si një anëtar i plotë nga 1984.
Ai ishte kontribues i dokumentarit Jugosllavia në Luftën 1941–1945 në Radio Televisionin e Serbisë.
Historia e Portorikos
Artikulli kryesor: Historia e Puerto Rikos
Epoka parakolumbiane
Një rindërtim i shekullit të 20-të i një fshati Taíno të shekullit të 8-të, i vendosur në vendin ku u zbuluan parku dhe mbetjet e tyre në vitin 1975, pas uraganit Eloise.[45]
Historia e lashtë e arkipelagut i cili tani është Porto Riko nuk dihet mirë. Ndryshe nga kulturat e tjera indigjene në Botën e Re (Aztec, Maya ose Inca) të cilat lanë pas dëshmi të bollshme arkeologjike dhe fizike të shoqërive të tyre, objekte dhe prova të pakta mbeten të popullsisë më të hershme të Puerto Rikos. Gjetjet e pakta arkeologjike dhe rrëfimet e hershme spanjolle nga epoka koloniale përbëjnë gjithçka që dihet rreth tyre. Libri i parë gjithëpërfshirës mbi historinë e Porto Rikos u shkrua nga Fray Íñigo Abbad y Lasierra në 1786, gati tre shekuj pasi spanjollët e parë zbarkuan në ishull.[46]
Kolonët e parë të njohur ishin njerëzit Ortoiroid, një kulturë e periudhës arkaike e gjuetarëve dhe peshkatarëve amerikanë që migruan nga kontinenti i Amerikës së Jugut. Disa studiues sugjerojnë se vendbanimi i tyre daton rreth 4000 vjet më parë.[47] Një gërmim arkeologjik në vitin 1990 në ishullin Vieques gjeti mbetjet e një njeriu, të caktuar si "Puerto Ferro Man", i cili datohej rreth vitit 2000 para Krishtit.[48] Ortoiroidët u zhvendosën nga Saladoidët, një kulturë nga i njëjti rajon që mbërriti në ishull midis viteve 430 dhe 250 pes.[47]
Fisi Igneri migroi në Porto Riko midis viteve 120 dhe 400 pas Krishtit nga rajoni i lumit Orinoco në Amerikën e Jugut veriore. Arcaico dhe Igneri bashkëjetuan në ishull midis shekujve 4 dhe 10. [citim i nevojshëm]
Midis shekujve 7 dhe 11, kultura Taíno u zhvillua në ishull. Rreth vitit 1000 pas Krishtit, ajo ishte bërë dominuese. Në kohën e mbërritjes së Kolombit, rreth 30,000 deri në 60,000 Taíno Amerindianë, të udhëhequr nga kaciku (shefi) Agüeybaná, banuan në ishull. Ata e quajtën atë Boriken, që do të thotë "toka e madhe e Zotit trim dhe fisnik".[49] Vendasit jetonin në fshatra të vegjël, secili i udhëhequr nga një kacikë. Ata jetuan nga gjuetia dhe peshkimi, i bërë përgjithësisht nga burrat, si dhe nga grumbullimi dhe përpunimi i grave të rrënjëve dhe frutave indigjene të kasavës. Kjo zgjati derisa Kolombi mbërriti në 1493.[50][51]
Kolonia spanjolle (1493–1898)
Informacione të mëtejshme: Zëvendës Mbretëria Kolumbiane, Spanja e Re dhe Kapiteni i Përgjithshëm i Puerto Rikos
Përshkrimi i artistit i Juan Ponce de León, guvernatori i parë i Porto Rikos
Pushtimi dhe vendosja e hershme
Kur Kolombi mbërriti në Porto Riko gjatë udhëtimit të tij të dytë më 19 nëntor 1493, ishulli ishte i banuar nga Taíno. Ata e quajtën atë Borikén, të shkruar në mënyra të ndryshme nga shkrimtarë të ndryshëm të kohës.[52] Kolombi e quajti ishullin San Juan Bautista, për nder të Shën Gjon Pagëzorit. [f] Pasi raportoi gjetjet e udhëtimit të tij të parë, Kolombi solli me vete këtë herë një letër nga mbreti Ferdinand[53] e autorizuar nga një dem papal që autorizonte çdo kursi i veprimit i nevojshëm për zgjerimin e Perandorisë Spanjolle dhe besimit të krishterë. Juan Ponce de León, një toger nën Kolombin, themeloi vendbanimin e parë spanjoll, Caparra, më 8 gusht 1508. Më vonë ai shërbeu si guvernatori i parë i ishullit. ishulli si Puerto Rico, dhe San Juan u bë emri i portit kryesor tregtar/detar.
Kolonizimi nën Habsburgët
Që nga fillimi i vendit, administrata koloniale u mbështet shumë në industrinë e afrikanëve të skllavëruar dhe zezakëve kreolë për punët publike dhe mbrojtjen, kryesisht në portet dhe qytetet bregdetare, ku popullsia e vogël koloniale ishte zbehur. Pa asnjë industri të rëndësishme apo prodhim bujqësor në shkallë të gjerë ende, komunitetet e skllavëruara dhe të lira u vendosën rreth disa vendbanimeve bregdetare, veçanërisht rreth San Juan, duke formuar gjithashtu komunitete të qëndrueshme afro-kreole. Ndërkohë, në brendësi të ishullit, u zhvillua një fshatarësi e përzier dhe e pavarur që mbështetej në një ekonomi mbijetese. Kjo popullsi kryesisht e pambikëqyrur furnizoi fshatrat dhe vendbanimet me produkte ushqimore dhe, në izolim relativ, vendosi modelin për atë që më vonë do të njihej si kultura portorikane Jibaro. Nga fundi i shekullit të 16-të, Perandoria Spanjolle po zvogëlohej dhe, përballë bastisjeve në rritje nga konkurrentët evropianë, administrata koloniale në të gjithë Amerikën ra në një "mentalitet bunker". Strategët perandorakë dhe planifikuesit urban ridizajnuan vendbanimet portuale në poste ushtarake me objektivin për të mbrojtur pretendimet territoriale spanjolle dhe për të siguruar kalimin e sigurt të Flotës Atlantike të mbretit të ngarkuar me argjend në Gadishullin Iberik. San Juan shërbeu si një port i rëndësishëm për anijet që drejtoheshin përtej Atlantikut nga erërat e tij të fuqishme tregtare. Konvojet e Indisë Perëndimore lidhnin Spanjën me ishullin, duke lundruar midis Kadizit dhe Indeve Perëndimore Spanjolle. Selia e qeverisjes së kolonisë ishte në ishullin e pyllëzuar të San Juan dhe për një kohë u bë një nga vendbanimet më të fortifikuara në Karaibe spanjolle duke fituar emrin e "Qytetit me mure". Ishulli është ende i mbushur me kalatë dhe mure të ndryshme, si La Fortaleza, Castillo San Felipe del Morro dhe Castillo San Cristóbal, të dizajnuara për të mbrojtur popullsinë dhe portin strategjik të San Juan nga bastisjet e konkurrentëve spanjollë evropianë.
Në 1625, në Betejën e San Juan, komandanti holandez Boudewijn Hendricksz testoi kufijtë e mbrojtjes si askush tjetër më parë. Duke mësuar nga dështimet e mëparshme të Francis Drake këtu, ai anashkaloi topat e kështjellës së San Felipe del Morro dhe shpejt solli 17 anijet e tij në Gjirin e San Juan. Më pas ai pushtoi portin dhe sulmoi qytetin, ndërsa popullsia nxitoi për t'u strehuar pas hendekut dhe betejave të larta të El Morros. Historianët e konsiderojnë këtë ngjarje sulmin më të keq në San Juan. Megjithëse holandezët i vunë flakën fshatit, ata nuk arritën të pushtonin El Morron dhe bateritë e tij goditën trupat dhe anijet e tyre derisa Hendricksz e konsideroi shkakun të humbur. Ekspedita e Hendricksz më në fund ndihmoi në nxitjen e një furi fortifikuese. Ndërtimet e mbrojtjes për kodrën San Cristóbal u urdhëruan shpejt për të parandaluar zbarkimin e pushtuesve jashtë mundësive të artilerisë së El Morros. Planifikimi urban iu përgjigj nevojave të mbajtjes së kolonisë në duart spanjolle.
Gjatë fundit të shekullit të 16-të dhe fillimit të shekullit të 17-të, Spanja i përqendroi përpjekjet e saj koloniale në kolonitë më të begata kontinentale të Amerikës Veriore, Qendrore dhe Jugore. Me ardhjen e dinastisë së gjallë të Bourbonëve në Spanjë në vitet 1700, ishulli i Porto Rikos filloi një zhvendosje graduale drejt më shumë vëmendjes perandorake. Më shumë rrugë filluan të lidhnin vendbanimet e izoluara më parë në brendësi me qytetet bregdetare dhe vendbanimet bregdetare si Arecibo, Mayaguez dhe Ponce filluan të merrnin rëndësinë e tyre, të ndara nga San Juan. Nga fundi i shekullit të 18-të, anijet tregtare nga një sërë kombësish kërcënuan rregullat e rrepta të sistemit Merkantilist, i cili e ktheu çdo koloni vetëm drejt metropolit evropian dhe kontaktet e kufizuara me kombet e tjera. Anijet amerikane erdhën për të kapërcyer tregtinë spanjolle dhe me këtë erdhi edhe shfrytëzimi i burimeve natyrore të ishullit. Skllevërit, të cilët kishin bërë vetëm pak ndalesa në ishull më parë, filluan të shesin më shumë afrikanë të skllevëruar në kultivimin e plantacioneve të sheqerit dhe kafesë. Numri në rritje i luftërave të Atlantikut në të cilat ishujt e Karaibeve luajtën role të mëdha, si Lufta e veshit të Jenkins, Lufta Shtatë Vjecare dhe Revolucionet e Atlantikut, siguruan vlerësimin në rritje të Porto Rikos në sytë e Madridit. Më 17 prill 1797, flota e Sir Ralph Abercromby pushtoi ishullin me një forcë prej 6,000–13,000 burrash,[62] që përfshinte ushtarë gjermanë dhe marinsat mbretërorë dhe 60 deri në 64 anije. Luftimet e ashpra vazhduan edhe në ditët në vijim me trupat spanjolle. Të dyja palët pësuan humbje të rënda. Të dielën më 30 prill, britanikët pushuan sulmin e tyre dhe filluan tërheqjen e tyre nga San Juan. Në kohën kur lëvizjet e pavarësisë në kolonitë më të mëdha spanjolle patën sukses, valë të reja emigrantësh besnikë kreolë filluan të mbërrinin në Porto Riko, duke ndihmuar në animin e ekuilibrit politik të ishullit drejt Kurorës.
Në 1809, për të siguruar lidhjen e saj politike me ishullin dhe në mes të Luftës Gadishullore Evropiane, Junta Qendrore e Lartë me qendër në Kadiz e njohu Porto Rikon si një provincë përtej detit të Spanjës. Kjo u dha banorëve të ishullit të drejtën për të zgjedhur përfaqësues në Cortes të Cádiz të mbledhur së fundmi (në fakt qeveria spanjolle gjatë një pjese të Luftërave Napoleonike), me përfaqësim të barabartë në provincat kontinentale Iberike, Mesdhetare (Ishujt Balearik) dhe provincat detare spanjolle të Atlantikut (Kanarie). Ishujt).[citim i nevojshëm]
Ramón Power y Giralt, përfaqësuesi i parë parlamentar spanjoll nga ishulli i Porto Rikos, vdiq pasi kreu një mandat tre-vjeçar në Cortes. Këto reforma parlamentare dhe kushtetuese ishin në fuqi nga 1810 në 1814, dhe përsëri nga 1820 në 1823. Ato u ndryshuan dy herë gjatë rivendosjes së monarkisë tradicionale nga Ferdinandi VII. Reformat e imigracionit dhe tregtisë tregtare në shekullin e 19-të rritën popullsinë dhe ekonominë etnike evropiane të ishullit dhe zgjeruan gjurmën kulturore dhe sociale spanjolle në karakterin lokal të ishullit.
Politika e liberalizmit
Në fillim të shekullit të 19-të, Porto Riko krijoi një lëvizje për pavarësi, e cila, për shkak të persekutimit të ashpër nga autoritetet spanjolle, u mblodh në ishullin e Shën Thomasit. Lëvizja u frymëzua kryesisht nga idealet e Simón Bolívar në krijimin e një Province të Bashkuar të Granadës së Re dhe Venezuelës, që përfshinte Puerto Rikon dhe Kubën. Ndër anëtarët me ndikim të kësaj lëvizjeje ishin gjeneral brigade Antonio Valero de Bernabé dhe María de las Mercedes Barbudo. Lëvizja u zbulua dhe Guvernatori Miguel de la Torre i burgosi ose internoi anëtarët e saj.[64]
Me rritjen gjithnjë e më të shpejtë të ish-kolonive të pavarura spanjolle në shtetet e Amerikës Jugore dhe Qendrore në pjesën e parë të shekullit të 19-të, kurora spanjolle i konsideroi Puerto Rikon dhe Kubën me rëndësi strategjike. Për të rritur zotërimin e saj në dy kolonitë e saj të fundit të Botës së Re, Kurora Spanjolle ringjalli Dekretin Mbretëror të Graces të vitit 1815, si rezultat i të cilit 450,000 emigrantë, kryesisht spanjollë, u vendosën në ishull në periudhën deri në pushtimin amerikan. I shtypur në tre gjuhë - spanjisht, anglisht dhe frëngjisht - synohej të tërhiqte edhe evropianët jo-spanjollë, me shpresën se lëvizjet e pavarësisë do të humbnin popullaritetin e tyre nëse kolonët e rinj do të kishin lidhje më të forta me Kurorën. Qindra familje jo-spanjolle, kryesisht nga Korsika, Franca, Gjermania, Irlanda, Italia dhe Skocia, gjithashtu emigruan në ishull.[65]
Varfëria dhe largimi politik me Spanjën çuan në një kryengritje të vogël por të rëndësishme në 1868 të njohur si Grito de Lares. Filloi në qytetin rural të Lares, por u mposht kur rebelët u zhvendosën në qytetin fqinj të San Sebastián.
Drejtuesit e kësaj lëvizjeje për pavarësi përfshinin Ramón Emeterio Betances, i konsideruar si "babai" i lëvizjes për pavarësinë e Puerto Rican, dhe figura të tjera politike si Segundo Ruiz Belvis. Skllavëria u shfuqizua në Porto Riko në 1873, "me dispozita për periudhat e praktikës".
Drejtuesit e "El Grito de Lares" shkuan në mërgim në qytetin e Nju Jorkut. Shumë u bashkuan me Komitetin Revolucionar Puerto Rican, i themeluar më 8 dhjetor 1895, dhe vazhduan kërkimin e tyre për pavarësinë e Porto Rikanit. Në 1897, Antonio Mattei Lluberas dhe udhëheqësit lokalë të lëvizjes për pavarësi në Yauco organizuan një kryengritje tjetër, e cila u bë e njohur si Intentona de Yauco. Ata ngritën atë që ata e quajtën flamurin Porto Rikan, i cili u miratua si flamur kombëtar. Fraksionet politike konservatore lokale kundërshtuan pavarësinë. Thashethemet për ngjarjen e planifikuar u përhapën tek autoritetet lokale spanjolle të cilët vepruan me shpejtësi dhe i dhanë fund asaj që do të ishte kryengritja e fundit e madhe në ishull ndaj sundimit kolonial spanjoll.[67]
Në 1897, Luis Muñoz Rivera dhe të tjerët bindën qeverinë liberale spanjolle që të binte dakord për t'i dhënë ishullit një vetëqeverisje të kufizuar me dekret mbretëror në Kartën Autonome, duke përfshirë një legjislaturë dydhomësh. Qeveria e parë autonome e Porto Rikos, por jetëshkurtër, u organizua si një "provincë jashtë shtetit" [duhet citimi] i Spanjës. Kjo kartë e miratuar në mënyrë dypalëshe mbante një guvernator të emëruar nga Mbreti i Spanjës - i cili kishte fuqinë për të anuluar çdo vendim legjislativ [citimi i nevojshëm] - dhe një strukturë parlamentare të zgjedhur pjesërisht. Në shkurt, Guvernatori i Përgjithshëm Manuel Macías përuroi qeverinë e re sipas Kartës Autonome. Zgjedhjet e përgjithshme u mbajtën në mars dhe qeveria e re filloi të funksionojë më 17 korrik 1898
Lufta Spanjolle-Amerikane
Në 1890, kapiteni Alfred Thayer Mahan, një anëtar i Bordit të Luftës së Marinës dhe mendimtari kryesor strategjik i SHBA-së, botoi një libër të titulluar Ndikimi i fuqisë së detit në histori, në të cilin ai argumentoi për krijimin e një marine të madhe dhe të fuqishme të modeluar sipas Mbretërisë Britanike. Marina. Një pjesë e strategjisë së tij bëri thirrje për blerjen e kolonive në Karaibe, të cilat do të shërbenin si stacione thëngjilli dhe detare. Ato do të shërbenin si pika strategjike të mbrojtjes me ndërtimin e një kanali përmes Isthmusit të Panamasë, për të lejuar kalimin më të lehtë të anijeve midis oqeanit Atlantik dhe Paqësor.
William H. Seward, Sekretari i Shtetit nën presidentët Abraham Lincoln dhe Andrew Johnson, kishte theksuar gjithashtu rëndësinë e ndërtimit të një kanali në Honduras, Nikaragua ose Panama. Ai sugjeroi që Shtetet e Bashkuara të aneksojnë Republikën Domenikane dhe të blejnë Porto Rikon dhe Kubën. Senati i SHBA nuk e miratoi propozimin e tij të aneksimit dhe Spanja hodhi poshtë ofertën e SHBA prej 160 milionë dollarësh për Porto Rikon dhe Kubën.[72]
Që nga viti 1894, Kolegji i Luftës Detare të Shteteve të Bashkuara kishte zhvilluar plane emergjente për një luftë me Spanjën. Deri në vitin 1896, Zyra e Inteligjencës Detare e SHBA-së kishte përgatitur një plan që përfshinte operacione ushtarake në ujërat e Porto Rikës. Planet e përqendruara përgjithësisht në sulmet në territoret spanjolle synoheshin si operacione mbështetëse kundër forcave të Spanjës në dhe rreth Kubës.[73] Hulumtimet e fundit sugjerojnë se SHBA e konsideronte Puerto Rikon të vlefshëm si një stacion detar dhe pranoi se ajo dhe Kuba gjeneruan prodhime fitimprurëse të sheqerit, një mall i vlefshëm tregtar që i mungonte Shteteve të Bashkuara përpara zhvillimit të industrisë së panxharit të sheqerit në Shtetet e Bashkuara. .[74]
Territori Amerikan (1898–tani)
Territori i organizuar i pa inkorporuar i SHBA
Shtetet e Bashkuara dhe Porto Riko filluan një marrëdhënie të gjatë metropol-koloni.[76] Kjo marrëdhënie është dokumentuar nga studiues të shumtë, duke përfshirë gjyqtarin federal të apelit të SHBA-së Juan Torruella, [77] Kongresmenen e SHBA Nydia Velázquez, [78] Shefin e Gjykatës së Lartë të Puerto Rikos, José Trías Monge, [79] dhe ish-presidentin e Universitetit Albizu, Ángel Collado -Schwarz.[80][l]
Në fillim të shekullit të 20-të, Porto Riko drejtohej nga ushtria amerikane, me zyrtarë duke përfshirë guvernatorin e emëruar nga presidenti i Shteteve të Bashkuara. Akti Foraker i vitit 1900 i dha Porto Rikos një sasi të caktuar të qeverisë popullore civile, duke përfshirë një Dhomën e Përfaqësuesve të zgjedhur nga populli. Dhoma e sipërme dhe guvernatori u emëruan nga Shtetet e Bashkuara.
Sistemi i tij gjyqësor u reformua [citim i nevojshëm] për ta sjellë atë në përputhje me sistemin e gjykatave federale amerikane; u krijuan një Gjykatë e Lartë e Puerto Rikos[duhet citim] dhe një Gjykatë e Qarkut e Shteteve të Bashkuara për territorin e pa inkorporuar. U autorizua një anëtar i Kongresit pa të drejtë vote, me titullin "Komisioner rezident", i cili u emërua. Për më tepër, ky Akt zgjeroi të gjitha ligjet e SHBA "jo të pazbatueshme në nivel lokal" në Porto Riko, duke specifikuar, në veçanti, përjashtimin nga ligjet e SHBA-së për të ardhurat e brendshme.[85]
Akti e fuqizoi qeverinë civile të nxjerrë ligje për "të gjitha çështjet me karakter legjislativ që nuk janë të pazbatueshme në nivel lokal", duke përfshirë fuqinë për të modifikuar dhe shfuqizuar çdo ligj që ekzistonte në atë kohë në Porto Riko, megjithëse Kongresi i SHBA-së mbajti fuqinë për të anuluar aktet e Porto Rikos legjislativi.[85][86] Gjatë një fjalimi në legjislaturën portorikane në vitin 1906, Presidenti Theodore Roosevelt rekomandoi që portorikanët të bëhen qytetarë të SHBA-së
Në vitin 1914, Dhoma e Delegatëve të Puerto Rikanit votoi unanimisht në favor të pavarësisë nga Shtetet e Bashkuara, por kjo u refuzua nga Kongresi i SHBA si "jokushtetuese" dhe në kundërshtim me 1900
Artikulli kryesor: Shtetësia Puerto Rican
Në vitin 1917, Kongresi i SHBA miratoi Aktin Jones–Shafroth (i njohur gjerësisht si Akti Jones), i cili u dha portorikanëve të lindur më ose pas 25 prillit 1898 shtetësinë amerikane.[89] Kundërshtarët, duke përfshirë të gjithë Dhomën e Delegatëve Portorikanë (të cilët votuan unanimisht kundër), pretenduan se SHBA-ja imponoi shtetësinë për të hartuar burra portorikanë për hyrjen e Amerikës në Luftën e Parë Botërore në të njëjtin vit.[88]
Akti i Jones parashikonte gjithashtu një Senat të zgjedhur nga populli për të përfunduar një Asamble Legjislative dydhomësh, si dhe një projektligj të të drejtave. Ai autorizoi zgjedhjen popullore të Komisionerit Rezident për një mandat katërvjeçar.
Fatkeqësitë natyrore, duke përfshirë një tërmet të madh dhe cunami në 1918 dhe disa uragane, si dhe Depresioni i Madh, e varfëruan ishullin gjatë dekadave të para nën sundimin e SHBA.[90] Disa liderë politikë, si Pedro Albizu Campos, i cili udhëhoqi Partinë Nacionaliste Portorikane, kërkuan një ndryshim në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara. Ai organizoi një protestë në Universitetin e Porto Rikos në vitin 1935, në të cilën katër u vranë nga policia.
Në vitin 1936, senatori amerikan Millard Tydings prezantoi një projekt-ligj që mbështet pavarësinë për Porto Rikon; ai kishte bashkë-sponsorizuar më parë Aktin Tydings–McDuffie, i cili i dha pavarësinë Filipineve pas një periudhe tranzicioni 10-vjeçare me autonomi të kufizuar. Ndërsa praktikisht të gjitha partitë politike portorikane e mbështetën projektligjin, ai u kundërshtua nga Luis Muñoz Marín i Partisë Liberale të Puerto Rikos[91], duke çuar në humbjen e saj[91]
Gjatë viteve të fundit të administratave Roosevelt-Truman, qeverisja e brendshme e ishullit u ndryshua në një kompromis të arritur me Luis Muñoz Marín dhe udhëheqës të tjerë porto-rikanë. Në vitin 1946, Presidenti Truman emëroi guvernatorin e parë të lindur në Portorikan, Jesús T. Piñero.
Që nga viti 2007, Departamenti i Shtetit i Porto Rikos ka zhvilluar një protokoll për lëshimin e certifikatave të shtetësisë portorikane për portorikanët. Për t'u kualifikuar, aplikantët duhet të kenë lindur në Porto Riko, të lindur jashtë Porto Rikos nga një prind i lindur në Porto Riko, ose të jenë një shtetas amerikan me të paktën një vit qëndrim në Porto Riko.
Territori i organizuar i pa inkorporuar i SHBA me kushtetutë të Commonwealth
Në vitin 1947, Kongresi i SHBA miratoi Aktin e Guvernatorit Zgjedhor, të nënshkruar nga Presidenti Truman, duke lejuar portorikanët të votojnë për guvernatorin e tyre. Zgjedhjet e para sipas këtij akti u mbajtën vitin e ardhshëm, më 2 nëntor 1948.
Sipas këtij ligji të ri, do të ishte krim shtypja, botimi, shitja ose ekspozimi i çdo materiali që synon të paralizojë ose shkatërrojë qeverinë e ishullit; ose për të organizuar ndonjë shoqëri, grup ose asamble njerëzish me një qëllim të ngjashëm shkatërrues. Ajo e bëri të paligjshme këndimin e një kënge patriotike dhe përforcoi ligjin e 1898 që e kishte bërë të paligjshme shfaqjen e flamurit të Porto Rikos, ku kushdo që shpallet fajtor për mosbindje ndaj ligjit në çfarëdo mënyre i nënshtrohet një dënimi deri në dhjetë vjet burgim. , një gjobë deri në 10,000 dollarë amerikanë (ekuivalente me 113,000 dollarë në 2021), ose të dyja.[m][98]
Sipas Dr. Leopoldo Figueroa, i vetmi anëtar jo-PPD i Dhomës së Përfaqësuesve të Porto Rikos, ligji ishte represiv dhe në kundërshtim me Amendamentin e Parë të Kushtetutës së SHBA, i cili garanton Lirinë e Fjalës. Ai pohoi se ligji si i tillë ishte një shkelje e të drejtave civile të popullit të Porto Rikos. Ligji u shfuqizua në vitin 1957.[99]
Në zgjedhjet e nëntorit 1948, Muñoz Marín u bë guvernatori i parë i zgjedhur nga populli i Porto Rikos, duke zëvendësuar Piñero-n e emëruar nga SHBA më 2 janar 1949.
Estado Libre Asociado
Në vitin 1950, Kongresi i SHBA-së u dha portorikanëve të drejtën për të organizuar një konventë kushtetuese nëpërmjet një referendumi; votuesit mund të pranojnë ose refuzojnë një ligj të propozuar të SHBA-së që do të organizonte Puerto Rikon si një "komunuelth" nën sovranitetin e vazhdueshëm të SHBA. Kushtetuta e Porto Rikos u miratua nga konventa kushtetuese më 6 shkurt 1952 dhe nga 82% e votuesve në një referendum të marsit. Ai u modifikua dhe ratifikua nga Kongresi i SHBA-së, u miratua nga Presidenti Truman më 3 korrik të atij viti dhe u shpall nga Guvernatori Muñoz Marín më 25 korrik 1952 - përvjetori i zbarkimit të trupave amerikane në fushatën portorikane të Spanjolo-Amerikanëve. Lufta, deri atëherë festohej si një festë vjetore e Puerto Rikos.
Në vitin 1950, Kongresi i SHBA miratoi Ligjin Publik 600 (P.L. 81-600), i cili lejoi një referendum demokratik në Porto Riko për të përcaktuar nëse portorikanët dëshironin të hartonin kushtetutën e tyre lokale.[107] Ky ligj ishte menduar të miratohej në "natyrën e një kompakte". Ai kërkoi miratimin e Kongresit të Kushtetutës së Porto Rikos përpara se të hynte në fuqi, dhe shfuqizoi disa seksione të Aktit Organik të vitit 1917. Seksionet e këtij statuti të mbetura në fuqi u titulluan Akti i Marrëdhënieve Federale të Puerto Rikës.[108][109] Sekretari i Brendshëm i SHBA-së, Oscar L. Chapman, nën Departamentin e të cilit qëndronte përgjegjësia e punëve të Porto Rikanit, sqaroi statusin e ri të Commonwealth në këtë mënyrë:
Projektligji (për të lejuar Porto Rikon të shkruajë kushtetutën e vet) thjesht autorizon njerëzit e Porto Rikos të miratojnë kushtetutën e tyre dhe të organizojnë një qeverisje lokale...Ligji në shqyrtim nuk do të ndryshonte marrëdhëniet politike, sociale dhe ekonomike të Porto Rikos në Shtetet e Bashkuara.
Më 30 tetor 1950, Pedro Albizu Campos dhe nacionalistë të tjerë udhëhoqën një revoltë tre-ditore kundër Shteteve të Bashkuara në qytete dhe qyteza të ndryshme të Porto Rikos, në atë që njihet si Revoltat e Partisë Nacionaliste Puerto Rican të viteve 1950. Më e dukshme ndodhi në Jayuya dhe Utuado. Në revoltën e Jayuya, e njohur si "Kryengritja Jayuya", guvernatori portorikan shpalli ligjin ushtarak dhe sulmoi kryengritësit në Jayuya me këmbësorinë, artilerinë dhe bombarduesit nën kontrollin e komandantit portorikan. "Kryengritja e Utuados" arriti kulmin me atë që njihet si masakra e Utuados. Albizu Campos shërbeu shumë vite në një burg federal në Atlanta, për komplot rebel për të përmbysur qeverinë e SHBA në Porto Riko.[112]
Më 1 nëntor 1950, nacionalistët portorikanë nga qyteti i Nju Jorkut, Griselio Torresola dhe Oscar Collazo, tentuan të vrisnin Presidentin Harry S. Truman në rezidencën e tij të përkohshme në Blair House. Torresola u vra gjatë sulmit, por Collazo u plagos dhe u kap. Ai u dënua për vrasje dhe u dënua me vdekje, por Presidenti Truman ia ndryshoi dënimin me përjetë. Pasi Collazo kreu 29 vjet në një burg federal, presidenti Jimmy Carter ia ndryshoi dënimin në kohë të vuajtur dhe u lirua në vitin 1979.
During the 1950s and 1960s, Puerto Rico experienced rapid industrialization, due in large part to Operación Manos a la Obra ("Operation Bootstrap"), an offshoot of FDR's New Deal. It was intended to transform Puerto Rico's economy from agriculture-based to manufacturing-based to provide more jobs. Puerto Rico has become a major tourist destination, as well as a global center for pharmaceutical manufacturing.
Shekulli 21
Informacione të mëtejshme: Statusi politik i propozuar për Porto Rikon, referendumi i statusit të Portorikës 2012, Task Forca e Presidentit për statusin e Porto Rikos dhe referendumi i statusit të Porto Rikos 2020
Më 15 korrik 2009, Komiteti Special i Kombeve të Bashkuara për Dekolonizimin miratoi një projekt-rezolutë që i bënte thirrje qeverisë së Shteteve të Bashkuara të përshpejtonte një proces që do t'i lejonte popullit portorikan të ushtronte plotësisht të drejtën e tij të patjetërsueshme për vetëvendosje dhe pavarësi.[114 ]
Më 6 nëntor 2012, u zhvillua një referendum me dy pyetje, njëkohësisht me zgjedhjet e përgjithshme.[115][116] Pyetja e parë, e votuar në gusht, pyeti votuesit nëse dëshironin të ruanin statusin aktual sipas klauzolës territoriale të Kushtetutës së SHBA. 54% votuan kundër status quo-së, duke miratuar në mënyrë efektive pyetjen e dytë që do të votohet në nëntor. Pyetja e dytë parashtronte tre opsione alternative të statusit: shtetësinë, pavarësinë ose shoqërimin e lirë.[117] 61.16% votuan për shtetësinë, 33.34% për një shtet të lidhur sovran të lirë dhe 5.49% për pavarësinë.[118][verifikimi i dështuar]
Më 30 qershor 2016, Presidenti Obama nënshkroi ligjin H.R. 5278: PROMESA, duke krijuar një Bord Kontrolli mbi qeverinë Portorikane. Ky bord do të ketë një shkallë të konsiderueshme të kontrollit federal të përfshirë në krijimin dhe funksionimin e tij. Në veçanti, autoriteti për të krijuar bordin e kontrollit rrjedh nga fuqia kushtetuese e qeverisë federale për të "bërë të gjitha rregullat dhe rregulloret e nevojshme" në lidhje me territoret e SHBA; Presidenti do të emëronte të shtatë anëtarët me të drejtë vote të bordit; dhe bordi do të kishte fuqi të gjera sovrane për të anuluar në mënyrë efektive vendimet nga legjislatura, guvernatori dhe autoritetet e tjera publike të Porto Rikos.[119]