cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shpella e Grykës së Madhe
Historia
Tre vjet me vone ndodhi befasia, me 29 tetor 1995, një grup prej kater speleologesh, pas një pune pese oreshe në heqjen e gurëve prej burimit te poshtëm te ujit, i cili ketë here ishte i thate, arritën që te futeshin në pjesën e poshtme te shpellës ku hasen në një lume te brendshëm dhe në një sifon. Por ndërkohe në hyrjen pak me larte ata shkuan shume me larg, këtu nuk kishte ujë që ti pengonte kështu që arritën te futeshin në brendi te shpellës disa qindra metra, plotësisht te pa penguar, vetëm aty-këtu duheshin te ngjitnin disa shkalle te vogla prej shkëmbinjve. Pasi kaluan disa korridore te qara dhe te larta, sikur te ishin në ndonjë kanjon te nëndheshëm, arritën tek një gjysem-sifoni, ku rrymimi i ajrit dhe jehona e zërit premtonin depërtim te mëtutjeshëm, por vetëm pasi te gropohet ky kanal. Në linjën kryesore te shpellës ata zbriten edhe në rrjedhën e lumit nëntokësore, dhe poashtu u ngjiten në disa oxhaqe te errëta dhe te larta.
Në shkurt te vitit 1996 u ndërmorr një ekspedite serioze dhe e rregullte, në te cilën arritën që te bëjnë matjet e kësaj shpelle, dhe disa ngjitje te larta. Një grup prej 12-speleologesh arritën që ta kalojnë gjysem-sifonin, dhe hynë në një korridor-oval, me një labirinth dy nivelesh, por i dekoruar për mrekulli, ku në një distance direkte ishin 700 metra në brendi te shkëmbit, ku edhe supozohet se ishte fundi i shpellës pranë disa sifoneve me ngjyre te gjelbert dhe mjafte te bukur.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Vendbanimet neolitike
Këto rrethana të favorshme natyrore ndihmuan që vendi ynë gjatë neolitit të arrijë në një nivel të lartë zhvillimi ekonomik dhe kulturor për atë kohë. Njeriu nga skllav i natyrës, siç ishte në paleolit, shndërrohet tani, pak e nga pak, në zotërues i saj. Në këtë kohë lindin e zhvillohen forma të ndryshme të veprimtarisë prodhuese të njeriut, të cilat me plot të drejtë mund të merren si zanafilla e degëve të veçanta të ekonomisë dhe të përparimit teknik e kulturor të shoqërisë së sotme. Të tilla janë bujqësia e blegtoria, prodhimi i qeramikës, tjerrja dhe endja, teknika e ndërtimit të banesave etj. Përsoset në këtë kohë edhe teknika e punimit të veglave prej kocke dhe prej guri. Hyn në përdorim të gjerë dhe bëhet karakteristike për epokën dhe teknika e lëmimit të gurit. Nga fundi i neolitit (eneolit), për të parën herë dalin dhe veglat e objektet prej bakri, të cilat shënojnë dhe fillimet e metalurgjisë në vendin tonë.
Në këto periudha të largëta të prehistorisë, vendbanimet i ndeshim zakonisht nëpër tarraca lumore, pranë burimeve ose në vende me toka pjellore dhe të pasura me pyje që strehonin shumë kafshë të egra. Por krahas këtyre, vazhdonin të shërbenin si vendbanim edhe shpellat (shpella e Velçës, e Trenit, e Konispolit, e Blazit etj.). Banesat paraqiten dy llojesh : në formë gropash nëndhese (Cakran) dhe të tilla të ndërtuara drejt mbi tokë (Maliq, Kamnik, Kolsh etj.). Zakonisht këto kishin planimetri drejtkëndëshe dhe ishin një ose dy dhomëshe. Muret e tyre thureshin me thupra ose me kallama dhe lyheshin pastaj me baltë në njërën ose në të dy faqet e tyre. Dyshemetë ishin gjithashtu prej balte ; në disa raste ato vendoseshin mbi shtroje trarësh për të izoluar lagështirën. Në Dunavec dhe në Maliq të Korçës janë zbuluar banime të ngritura mbi hunj (palafite). Mbi hunjtë vertikalë qëndronte një platformë prej trarësh të vendosur horizontalisht e mbi të ngriheshin banesat (kasollet) të shtruara me baltë. Palafiti i Maliqit ka qenë i rrethuar me një gardh që e mbronte nga vërshimi i ujit apo nga rreziqe të tjera.
Ekonomia. Lulëzimi i gjinisë matriarkale
Nga materialet e zbuluara në vendbanimet neolitike të vendit tonë del se bujqësia përbënte një nga format kryesore të prodhimit dhe sidomos tek ato bashkësi primitive që banonin në toka pjellore, si p.sh. në pellgun e Korçës, në fushën e Cakranit (Fier) etj. Toka punohej cekët me shat prej guri ose briri dreri. Kjo ishte forma më primitive e punimit të tokës. Në këtë kohë mbillej gruri si dhe llojet e tjera të drithërave. Këtë e tregojnë farërat e karbonizuara të zbuluara në shtresat neolitike të Podgories, të Konispolit, të Maliqit apo në muret e banesave të lyera me baltë të përzier me byk drithërash, siç i gjejmë në vendbanimet më të hershme neolitike (Vashtëmi, Kolsh etj.).
Në depozitimet neolitike të vendit tonë, përzier me mbeturina të ndryshme të kulturës, janë zbuluar me shumicë dhe kocka bagëtish të imëta dhe të trasha, që tregojnë se krahas bujqësisë banorët neolitikë merreshin edhe me blegtori. Prej bagëtive ata siguronin qumështin, mishin, leshin, lëkurën etj. Një pjesë të këtyre produkteve ata i siguronin dhe nëpërmjet gjuetisë së kafshëve të egra, kockat dhe brirët e të cilave i ndeshim gjithashtu në qendrat e banuara të kësaj kohe. Dreri ishte një nga kafshët e egra më të parapëlqyera të gjahut, i cili përveç mishit dhe lëkurës, u siguronte bujqve primitivë edhe brirët me të cilët bënin vegla të ndryshme bujqësore, si shetër, çekanë etj., dhe që i gjejmë të përfaqësuar mirë sidomos në vendbanimin e Dunavecit e të Maliqit. Po këtu janë zbuluar edhe shumë pesha rrjetash, gropa etj., që dëshmojnë se një formë tjetër e sigurimit të ushqimit të banorëve neolitikë të Dunavecit e të Maliqit ishte dhe peshkimi.
Banorët neolitikë të vendit tonë dinin gjithashtu të tirrnin fijen dhe të endnin prej saj rroba me anë të vegjës primitive vertikale. Këtë e tregojnë rrotullat e boshtit dhe peshat për tërheqjen e fijes në vegjë, të zbuluara në Maliq e gjetkë.
Që në etapën më të hershme të neolitit shfaqen dhe enët prej balte të pjekur, që përbëjnë si kudo gjetjet më të shumta e më të rëndësishme në vendbanimet e kësaj kohe. Prodhimi primitiv i tyre ashtu si edhe ai i tekstilit dhe i prodhimeve bujqësore, ishte i lidhur me punën e gruas. Çdo bashkësi neolitike i përgatiste vetë enët sipas nevojave të saj. Ato punoheshin me dorë në forma e madhësi të ndryshme, me faqe të trasha ose të holla, me ose pa zbukurime sipas qëllimit të tyre praktik. Zhvillimi i madh, për atë kohë, i prodhimit, i cili gjeti shprehjen e vet në shtimin e llojeve të veglave të punës dhe në përmirësimin teknik të punimit të tyre, në zhvillimin e formave të tilla të ekonomisë, siç ishin bujqësia dhe blegtoria etj., solli ndryshime dhe në organizimin shoqëror, që u pasqyrua në përmirësimin e mëtejshëm të strukturës gjinore. Gjinia matriarkale e lindur që në paleolitin e lartë dhe e zhvilluar dalëngadalë gjatë mezolitit arrin tani fazën e lulëzimit të saj. Në fushën ekonomike kjo fazë e zhvillimit gjinor ishte e lidhur kryesisht me zhvillimin e bujqësisë primitive, e cila duke qenë punë e gruas, i jepte asaj një vend me rëndësi në prodhimin shoqëror. Paraqitja e saj me figurat e shumta prej balte, dëshmon se ajo kishte një pozitë parësore në gjini. Martesa me grupe, karakteristike për periudhën e hershme të matriarkatit, zëvendësohet tani në periudhën e lulëzimit të saj me një formë të re më të përsosur, me martesën me çifte.
Gjatë gjithë kohës së neolitit, gjinia mbetet e vetmja njësi shoqërore dhe ekonomike në bashkësinë primitive. Në këtë gjini kishte jo vetëm bashkësi familjesh me çifte, por edhe një organizim pune dhe konsumi kolektiv. Puna e përbashkët i shpinte njerëzit në pronën e përbashkët mbi mjetet e prodhimit dhe mbi produktet e prodhimit. Ndërmjet gjinive, që jetonin në afërsi të njëra-tjetrës, u vendosën gjatë kësaj periudhe marrëdhënie të tilla ekonomike e shoqërore që shpunë në formimin e bashkësive fisnore. Midis këtyre njësive të mëdha fisnore fqinje ose më të largëta, ekzistonin marrëdhënie këmbimi. Në vendbanimet tona neolitike janë ndeshur sende të sjella nga krahina të largëta, siç janë p.sh., importet e poçerisë diminiane të Thesalisë në depozitimet e vendbanimit të Cakranit apo të Kamnikut etj.
Arti dhe botëkuptimi
Arti i bujqve dhe i blegtorëve neolitikë priret drejt formave dekorative gjeometrike dhe figurative skematike. Arti dekorativ neolitik shfaqet me tërë përmbajtjen e tij sidomos në prodhimet e poçerisë, ku shumë nga format e enëve me harmoninë dhe me elegancën e trupit të tyre i tejkalojnë kërkesat e ngushta utilitare dhe hyjnë në fushën e realizimeve artistike.
Në tërë kulturat neolitike të vendit tonë qeramika paraqitet e zbukuruar me ornamente të shumta të realizuara me teknika të ndryshme (pikturim, gërvishtje, ngulitje, inkrustim, etj.) dhe trajtime të veçanta stilistike, sipas fazave të zhvillimit përparues të saj. Motivet e zbukurimit përbëhen nga vija të drejta ose të përkulura me kombinime nga më të ndryshmet, si dhe nga figura gjeometrike: trekëndësha e rombe me fushë të zbrazët ose të vizatuar, nga rrathë, spirale, meandra, etj. Këto motive, përveç zhvillimit të thjeshtë për të zbukuruar enët, kanë shërbyer, në mjaft raste, edhe si simbole grafike për të paraqitur ambientin, sendet apo fuqitë e natyrës sipas botëkuptimit magjik të njerëzve neolitikë.
Arti figurativ i kësaj kohe përfaqësohet kryesisht nga figurat antropomorfe apo zoomorfe prej balte të pjekur, të cilat kryesisht janë të vogla. Tipari më karakteristik i tyre është skematizimi i formës, nganjëherë jashtë masës, ashtu sikurse është në artin dekorativ të qeramikës gjeometrizimi i theksuar i ornamentit. Këto figura qeniesh paraqiten në formë cilindrike, plaçke apo steatopigjike (vithegjera), në këmbë ose ulur. Një pjesë e tyre janë të ngjashme me tipat përkatës të Azisë së Përparme dhe të Mesdheut Lindor, gjë që tregon për lidhje e ndikime kulturore të drejtpërdrejta të kulturave neolitike të vendit tonë me ato të këtij areali.
Këto prodhime plastike, shpesh me vlera artistike, personifikonin, nga ana tjetër, ato fuqi të panjohura, të cilat sipas bujqve dhe blegtorëve primitivë, kishin në dorë pjellorinë e tokës dhe mbarështimin e kafshëve. Kështu, figurat e grave, të cilat mbizotërojnë në plastikën antropomorfe neolitike, janë të lidhura me kultin e pjellorisë së tokës-nënë, ndërsa ato që riprodhojnë figura zoomorfe - me kultin e kafshëve shtëpiake, që luanin, ashtu sikurse dhe bujqësia, një rol të rëndësishëm në ekonominë e bashkësisë neolitike. Me kultin e tokës-nënë dhe të kafshëve lidhen edhe vazot antropomorfe e zoomorfe të zbuluara në vendbanimet neolitike të Maliqit, të Dunavecit etj.
Botëkuptimi i banorëve neolitikë është shprehur edhe në kultin e varrimit. Varrosja e të vdekurve bëhej pranë ose brenda territorit të vendbanimit. Varret nuk kishin ndonjë ndërtim të veçantë; kufoma vendosej në një gropë të cekët në pozicion fjetjeje dhe këmbë të mbledhura pa takëm funeral. Riti i varrimit brenda territorit të banuar ose brenda banesës ishte i lidhur me një zakon shumë të përhapur në atë kohë në Ballkan dhe në përgjithësi në rajonin e gjerë të Mesdheut. Siç duket, ai kishte karakter flijimi dhe u kushtohej fuqive që mbronin vendbanimin.
Grupet etno-kulturore neolitike
Numri i konsiderueshëm i vendbanimeve neolitike të zbuluara në tërë territorin e Shqipërisë si edhe përkatësia kohore e tyre nga neoliti i hershëm në neolitin e mesëm, të vonë, duke përfshirë dhe epokën e bakrit, e bëjnë të mundur të veçojmë disa grupe kulturore dhe ta ndjekim zhvillimin e kulturës pa ndërprerje nga fillimet e mijëvjeçarit të shtatë e deri në fund të mijëvjeçarit të katërt p.e.sonë.
Këmbaleci i piktorit
thumb|Këmbaleci Këmbaleci i piktorit ose kavaleti është një mbështetëse mbi të cilën vendoset pëlhura e pikturës. Këmbaleci është zakonisht metalik ose i drunjtë, me tri a katër këmbë, dhe i ndihmon piktorit në bërjen e verprave të tij.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Neoliti i hershëm, përfaqësohet nga Vlushi, Podgoria I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I e II. Vendbanimi i Vlushit karakterizohet nga një qeramikë trashanike ngjyrë gri të zezë, me forma tepër të thjeshta e me pak zbukurime të bëra me shtypje. Qeramika gjendet së bashku me vegla pune prej stralli tipike mezolitike, ndaj Vlushi i takon periudhës kalimtare nga mezoliti në neolit.
Shpella e Grykës së Madhe
Historia
Pas pese ditësh matjesh precize, arritën që te vejnë në harte rreth 6-km te korridoreve në një përmase 1:200. Deri në fillimin e luftës në Kosove u ndërmorën edhe dy ekspedita hulumtuese, dhe atë gjate vjeshtës se bukur te vitin 1996 dhe 1997. Gjate këtyre ekspeditave pati mjafte ngjitje dhe punime në harte. Në pjesën e mesme te korridorit kryesor te kësaj shpelle u ba ngjitja në disa oxhaqe, te cilat prape lidheshin me disa nivele sub-horizontale dhe disa kalime te gjera. Në pjesët me te thella te shpellës, në një oxhak e arritëm lartësinë me te madhe te ngjitur larte e që ishte +296 metra në krahasim me hyrjen në shpelle, dhe shpella tanimë i kaloi 8 km te korridoreve te njohura deri me tani.
Pas luftës në Kosove, saktësisht gjate gushtit te vitit 2002, një grup i speleologeve nga speleo-klubi Orobico, nga Bergamo e Italisë, erdhën në qytetin tone me qellim te trajnimit tone në ketë lëmi mjafte interesante. Aty morën pjesë speleologe nga mbare Kosova, përkatësisht nga gjdo qytet ishin nga dy kandidat. Ata poashtu lanë pas edhe disa pajisje te dorës se dyte me qellim që ti shfrytëzojmë në hulumtimet tona te ardhshme. Gjate këtij trajnimi hulumtuam edhe disa shpella si ajo e Radavcit, Gryka e Madhe, dhe disa te tjera me te vogla, kryesisht në Gryken e Rugovës por edhe larte në Bjeshkët e Nemuna. Në vjeshtën e po te njëjtit vite rastësisht u takuam edhe me grupin Sllovak, dhe që atëherë kemi kontakte dhe bashkëpunim te rregullte dhe miqësore.
Qe nga ajo kohe në shpelle u bene mjafte ngjitje neper disa oxhaqe dhe degëzime tjera ku u arrite lartësia relative +250 m, +240 m, +165 m për ndryshim nga hyrja, me mundësi te depërtimit te mëtejme. Në njërën nga këto ekspedita u ba edhe hulumtimi i zonës sifonale (apo te liqenit) në nivelin e lumit nëntokësore. Poashtu u ba edhe hulumtimi i sipërfaqes rreth shpellës dhe i gjithë masivit shkëmbor, në një terren alpinistik, mjafte te vështire dhe shume i pjeret. Hulumtimet janë duke vazhduar.
MORFOLOGJIA DHE GJENEZA E SHPELLËS
Kjo shpelle është një sistem kompleks, tipik, dhe një shembull ekzibicional i drejtpërdrejte i një zone freatike, e cila me kalimin e kohës është në ulje e sipër. Kalimet e shpellës janë në pjesën me te madhe te ashtuquajtur paleo-sifone, në formë te gjurit, me një lartësi 20-30 m. Këto korridore kane profil oval, por me shume eliptik, janë me homogjen, dhe te dimensioneve me te mëdha se sa ato korridore te pjesës se poshtme te shpellës, te cilat kane karakter te një kanjoni te vazhdueshëm nëntokësore, me mure mjafte te larta. Nivelet me te larta te shpellës nuk kane sedimente por janë me funderina te reres, ndërsa në nivelet me te ulëta mund te gjejmë gurre te rrumbullaket dhe te mëdhenj, te cilët kane rra këtu prej se larti nga kalimet individuale. Në ketë shpelle është e qarte se janë te zhvilluara deri me tani pese nivele. I pari është niveli i lumit i cili është mjafte aktive. Ky nivel arrin lartësinë prej 66m prej hyrjes. Ka një shkallëzim dinamik dhe vende-vende radikal, por edhe përkundër kësaj nuk hasim në ujëvara te larta. Shkalla me e larte i ka 3m, dhe është e mundur që në disa vende te zbritet në shtratin e lumit, përmes disa kanaleve te ngushta në forme te gypave te pjeret, ose nga oxhaqet dhe pjesët e rrezuara. Këtu hasim në sedimente apo funderina shume-ngjyrëshe.
Niveli i larte, i cili është edhe kryesori, ka karakter gadi sub-horizontal, dhe në një lartësi +80 m dhe gjatësi prej një km ka vetëm disa shkalle, prej te cilave me e larta i ka 10 m. Kalimet këtu janë te gjera, dhe është e mundur që te hecet në to, me një gjerësi mesatare 2-5 m, përderisa tavani humbet në një terr. Ky nivel, mesatarisht 15-20 m përmbi rrjedhën aktive, është pothuajse kopje e nivelit te lumit nëntokësore. Kalimet në ketë nivel, në pjesën frontale te shpellës, janë sikur gypat, te një paraqitjeje paleo-freatike, relativisht dimensionale, te ndërlidhura në një mënyre te vështire, deri në një mase te labirinthit.
Në pjesën e pare te shpellës këto dy nivele janë te lidhura në mënyre simetrike me një kaos tre-dimensional te disa kalimeve te vogla dhe disa lidhjeve, te cilat nuk janë te hulumtuara deri në fund gjer me sot, dhe poashtu nuk janë te futura në harte (te ashtuquajtura Kalimet e Gjarprit).
Një pjesë e veçante dhe unike e shpellës është edhe i ashtuquajturi-Tobogani, një sifon i pjerrët origjinal-freatik, ku me zbritjen e rrjedhës se ujit, e cila rrjedhe kalonte neper disa shkalle te shkëmbinjve, me kohe janë kriju ngushtica te mrekullueshme, te pjerrëta, dhe te lëmuara, te gjera deri në 1 metër, dhe te thella deri në 2-metra.
Një fakt i çuditshëm në ketë shpelle është se deri sa në pjesën e pare apo frontale mungojnë dekorimet (përveç te koraleve te formuara nga rrymimi i ajrit) në hyrje te shpellës, pjesa tjetër pas gjysem-sifonit te ashtuquajtur te Milicisë, është për mrekulli i dekoruar, ndoshta me te gjitha llojet e mundshme te speleo-dekorimeve apo speleo-temave, çka është vështire te imagjinohet për një zone e cila gjindet në një mes te kushteve nëntokësore te Evropës dhe Mediteranit. Këtu ka shtylla te mëdha dhe te larta, deri në disa metra te gjate shkopinje te sodës, stalaktite dhe perde te gjata apo draperi, stalagmite te grumbulluara, penda te vogla nga shkëmbinjtë, liqenje me kristale dhe margaritarë nga kalciti. Një gja tjetër e papërshkrueshme janë edhe govatat me ujë te mbuluara me kristale te kalcitit dhe grupe te gjera te kristaleve. Poashtu është interesant edhe rrera e ngurtësuar në një forme dhe madhësi te topave, larte mbi nivelin e ashtuquajtur Harku i Ylberit. Në kalimet hyrëse te ashtuquajtur Kalimi i Leopardit, janë disa pika dhe leqe te shpërndara te vermikulitit në forme te lëkurës së leopardit (prej nga ka marre edhe emrin ky kalim) me siguri te mbetura këtu nga vërshimet fosilike te ujit.
Karakteristike tjetër e shpellës janë disa hapësira indirekte në te cilat zakonisht ka disa rrjedha te vogla te ujit. Këto janë me te rrafshëta, por kalimet në to janë mjafte te pjerrëta gadi si oxhaqe, me një pjerrtësi prej me shume se 60-shkalle, dhe përfundojnë me disa penda-shkëmbinjsh, te vogla me mbushura me ujë. Në këto oxhaqe, te cilat me siguri e kullojnë ujin nga sipërfaqja e rrafshnaltës se Gurit te Kuq, rrjedha e ujit mund te ngritët nga decilitrat deri në me shume se 20-te here, me një ushetime te një lumi te pasur, çka patëm rast edhe vete ta shohim, me një brenge se mos na e mbylle gjysem-sifonin në mesin e shpellës me vërshime. Këto oxhaqe aktive mbarojnë zakonisht me ngushtica, ose me disa dritare te vogla, te cilat duhet te zgjerohen apo te hapen me ndihmën e makinës-shpuese apo me ane te plumbave, te cilat përdoren në speleologji. Përparimi edhe me larte dhe me thelle është ende i mundur në ketë shpelle, dhe me siguri se në një lartësi te caktuar këto kalime te pjerrëta do te lidhen aksidentalisht me nivele tjera sub-horizontale. Disa kalime te tilla janë gjetur dhe janë te njohura mire në pjesën e dyte te shpellës, pas gjysmës se saj në një lartësi rreth 150-170 metra për dallim nga lartësia e hyrjes. Horizonti me i larte në shpelle njihet me emrin Dyshemeja e Ngjitësve, në një lartësi rreth 260-270 metra për dallim nga pika e lartësisë në hyrje te shpellës.
Shpella është e krijuar në Gëlqerorin e Triasikut te Mesëm, në përgjithësi me një ngjyre hiri te mbyllet, ndërsa në baze me një ngjyre te kuqe-vjollce, me disa arterie te mermerizuara. Në rrafshnalte janë vërejtur karbonate te kohës se Gjurasikut, si p.sh. te ashtuquajtur Motley-Breccia.
Ky sistem ka me siguri një gjeneze autoktone te pastër. Ketë ide e sugjerojnë pjesët e ndryshme te rreres, e cila është kriju nga karbonatet shume-ngjyrëshe (te ashtuquajtura Mika ose gurrezit e vegjël te rrumbullaket) te cilët mund te vijnë prej shtresave te brendshme te formuara gjate Triasikut.
Ardian Ceci
Ardian Ceci është lindur në Gramsh ne vitin 01 Dhjetor 1970 nga një familje e njohur dhe e dëgjuar ne Gramsh. Ardian Ceci ka lindur ne vitin 1970 ne qytetin e Gramshit, ku kaloi edhe 7 vitet e para të fëmijërisë së tij. Nga viti 1977 deri në vitin 1986 jeton në Tiranë duke vijuar studimet e para në institutin e fëmijëve që nuk shikojnë sot "Ramazan Kabashi". Nga viti 1987 deri në vitin 1981 krzen shkollën e mesme të përgjithshme "Shefqet Guzi". Në vitin 2004 përfundon studimet e larta në fakultetin e Histori & Filologjisë"ku diplomohet si mësues i gjuhës dhe letërsisë Shqipe për shkollat e mesme. Në vitin 2006 punësohet si psikolog shkollor në ish-Komunën "Pishaj".  Në vitin 2011 laureohet Redaktor, pas përfundimit të masterit profesional për redaktori.  Aktualisht është në prag të marrjes së titullit Gjhëtar pasi pret të diplomohet së afërmi duke qënë se ka kryer masterin Shkencor së Gjuhësisë së Sotme.
Shpella e Grykës së Madhe
KUSHTET HIDROLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA
Niveli me i ulet i rrjedhës se ujit nëntokësore në stinën e dimrit, është rreth 15 l/s. Ndërsa niveli i shtuar i rrjedhës këtu është matur prej 800 ose 1000 l/s, dhe mund te supozojmë lirisht se ky nivel i kësaj rrjedhe mund te arrije edhe 2-3 m³/s.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Kultura Podgorie I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I, II, të cilat janë njohur e studiuar mirë, i takojnë neolitit të hershëm të zhvilluar. Kjo periudhë në territorin e Shqipërisë Juglindore është dokumentuar nga kultura Podgorie I. Falë një shtrese kulturore të trashë rreth 3 m e mjaft të qartë, në Podgorie, dhe të një lënde shumë të pasur arkeologjike mund të rindërtohet tabloja e asaj kulture, e cila karakterizohet nga qeramika njëngjyrëshe e kuqe me shkëlqim, nga qeramika e pikturuar me bojë të bardhë mbi sfond të kuq si edhe nga figurat steatopigjike prej balte e tryezat e thjeshta të kultit, të cilat i vënë në raporte të drejtpërdrejta kulturore e kronologjike me neolitin e hershëm të Thesalisë (faza Presesklo e pjesërisht Protosesklo), si edhe me neolitin e hershëm të Maqedonisë (Vrshnik-Anzabegovo Ib, c). Elementet e tjera të pranishme në Podgorie I, si qeramika impreso e tipit të Devollit e ajo e tipit adriatik, si edhe qeramika barbotine e sheshtë e vënë atë në lidhje me kulturat e neolitit të hershëm adriatik e ballkano-qendror.
Ardian Ceci
Karriera muzikore
Nga viti 1990 me mbështetjen e Kompozitorit të njohur.
Luani Verior
Luani Verior (Panthera leo leo) është një nga dy nënllojet emërtuesë të luanit, i cili është i pranishëm në pjesën  veriore të Afrikës (veçanërisht në Afrikën Perëndimore dhe në veri të Afrikës Qendrore) dhe në Indi.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Kultura përfaqësuese e Shqipërisë Verilindore, Kolshi I ka si tregues themelor qeramikën barbotine në reliev të ngritur, qeramikën e pikturuar me bojë kafe mbi sfond të kuq dhe qeramikën impreso, të cilat vendosen mjaft qartë në raporte kulturore e kronologjike me Rudnikun (Rudniku III) në Kosovë dhe me gjithë kulturat e fazës Starçevo II b të Ballkanit Qendror. Blazi I e II në zonën e Matit ka qeramikë të tipit impreso-kardium me motive të ndryshme, si edhe qeramikë njëngjyrëshe gri e të zezë me shkëlqim që i japin kulturës së këtij vendbanimi shpellor karakterin adriatik lindor (Smilçiç I).
Kalimi nga neoliti i hershëm në neolitin e mesëm shënon një kthesë në të gjithë zhvillimin kulturor të territorit të vendit tonë, gjë që është pasqyruar mjaft qartë në kulturat Dunavec I - Cakran Blaz III, të cilat përfaqësojnë dhe tri fazat kryesore të zhvillimit të neolitit të mesëm në Shqipëri. Tipar themelor për të gjitha fazat e kësaj periudhe është qeramika ngjyrë gri, gri e zezë dhe e zezë me sipërfaqe të lëmuar me ose pa shkëlqim, si edhe qeramika barbotine e impreso të trashëguara nga neoliti i hershëm. Qeramika shquhet për një larmi formash ku mbizotërojnë kupat bikonike me variante të ndryshme, tasat trung konikë me fund të lartë, enët me trup sferik me profile të ndryshme etj. Qeramika e neolitit të mesëm dallohet edhe për pasurinë e zbukurimeve të bëra me incizim e thellim, hera-herës të inkrustuara me bojë të kuqe ose të bardhë, për zbukurimet plastike variantesh të ndryshme, për zbukurimin me kanelyra, me pikturim etj.
Çdo njëra nga tri kulturat përfaqësuese ka tiparet dhe veçoritë lokale që burojnë nga diferencat në kronologjinë relative si edhe nga pozita gjeografike, nga raportet e lidhjet që ato kishin me kulturat fqinje.
Faza Dunavec I që përfaqëson shtresën më të hershme të neolitit të mesëm është e lidhur me ekzistencën e një vendbanimi palafit, i cili, sot për sot, është më i hershmi në territorin e Ballkanit. Në Dunavecin I, krahas qeramikës së zezë të cilësisë shumë të mirë vazhdoi të përdorej gjerësisht qeramika barbotine me reliev të zhvilluar, traditë kjo e neolitit të hershëm Starçevian. Por tonin kulturës së Dunavecit I ia jepnin format e reja të enëve të zbukurimit në reliev, zbukurimet me incizim e ngulitje, zbukurimet me kanelyra, pikturimi gri etj.
Luani Verior
Rezultatet e një studimi filogjeografik tregojnë se popullatat e luanit në rajonin e Afrikës Perëndimore dhe Qendrore janë gjenetikisht të afërta me popullatën në Indi, duke formuar një kollë të dallueshme nga popullatat e luanit në Afrikën Jugore dhe Lindore. Në vitin 2017, Forca e Klasifikimit të Maceve nga BNRN-ja, ndau popullatat e luanit në dy nënlloje, të emërtuara P. l. leo dhe P. l. melanochaita. Luani Verior përbëhet nga katër popullata të njohura historikisht: luani barbar, luani Aziatik, Luani i Afrikës Perëndimore dhe Qendrore.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Gjatë Dunavecit II, krahas elementeve që u trashëguan nga periudha paraardhëse, që edhe këtu përbëjnë shumicën, ka edhe një tog elementesh të reja që e veçojnë atë si një fazë më vete. Zbukurimi në reliev njeh zhvillimin e tij më të gjerë, po ashtu bëhet tipik zbukurimi me gërvishtje i llojit adriatik, kanelyra përmirësohet cilësisht dhe, krahas pikturimit gri, del edhe qeramika e pikturuar me bojë të kuqërremtë. Në këtë fazë shfaqen edhe fragmentet e para të qeramikës dyngjyrëshe kuq e zi.
Luani Verior
Është rajonalisht i zhdukur në Evropën Jugore, në Azinë Perëndimore dhe në Afrikën Veriore. Në Afrikën Perëndimore dhe Qendrore, luanët janë të kufizuar në popullata të fragmentuara dhe të izoluara, shumica e të cilëve janë në rënie. Në Indi, ekziston një popullatë e vetme e mbijetuar brenda dhe përreth Parkut Kombëtar të Girit. Popullata e Afrikës Perëndimore renditet si e rrezikuar në mënyrë kritike në Listën e Kuqe të BNRN-së; kjo popullatë është e izoluar dhe përmban më pak se 250 individë të pjekur.
Shpella e Grykës së Madhe
KUSHTET HIDROLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA
Kjo shpelle hynë relativisht thelle në masivin shkëmbor, nëpërmjet një kalimi relativisht te vogël, me një baze kryesore te kullimit apo mbledhjes se ujit, ngjajshëm me shume shpella tjera te Ballkanit dhe Turqisë. Gjithashtu këtu janë krijuar disa sifone te ngritura, një inspirim interesant për speleo-zhytesite.
Ardian Ceci
Karriera muzikore
"Skënder Lumshi" Ardian Ceci fillon të performojë në skenën e qytetit të tij të lindjes. Më pas në vitet 1998 në Elbasan në Skenën e teatrit Skampa do të afirmohej dhe do të pëlqehej nga publiku i atjeshëm në kuadër të spektaklit "Maratona Rinore". Një kulm në jetën e tij artistike do të përbënin koncertet me rastin e "Ditës se shkopit të Bardhë".
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Cakrani dhe Dunaveci II kanë përputhje të plotë kulturore e kronologjike. Për t’u shënuar është gjetja në Cakran e disa fragmenteve enësh të pikturuara dhe në Dunavec II e një fragmenti, të cilat janë të importuara nga kultura Thesalike e Diminit të hershëm (faza Tsangli). Ato japin një datë të saktë për ekzistencën e njëkohshme të Cakranit e të Dunavecit II me Tsanglin dhe në të njëjtën kohë dëshmojnë për zhvillimin e këmbimit midis trevave tona me Thesalinë. Edhe kultura e Kolshit II në territorin e Shqipërisë Verilindore gjen përputhje të plotë me atë të Cakranit.
Steçaku
parapamje| Steçak në nekropolin e Radimljes Steçaku ( Serbian Cyrillic ,  ) ose Steçi në shumës ( Serbian Cyrillic   ,  ) është emri për gurët e varreve monumentale mesjetare, që shtrihen të shpërndara në pjesë të ndryshme të territorit të Bosnje dhe Hercegovinën, si edhe në pjesët kufitare midis Bosnje-Hercegovinës dhe Kroacisë, Malit të Zi dhe Serbisë. Rreth 60,000 prej tyre gjenden brenda kufijve të Bosnjës dhe Hercegovinës moderne dhe pjesa tjetër, ose rreth 10,000 varre gjenden në territorin e Kroacisë (4,400), Malit të Zi (3,500) dhe Serbisë (2,100), si edhe në më shumë se 3,300 vende të ndryshme, ku mbi 90% të tyre janë në gjendje te keqe dhe të pa mir.mbajtura
Ardian Ceci
Karriera muzikore
Interpretimet me emra të njohur të këngës Shqiptare i dhanë atij jo vetëm një emër dhe një kulminacion në jetën artistike por i siguruan atij më tepër pjekuri profesionale në këtë fushë. Sot ai lëvron me sukës këngën e lehtë, por duhet thënë se ai nuk është një këngëtar profesionist apo më mirë të themi nuk ka kryer studime të mirëfillta për Kanto. Megjithatë pasioni dhe dëshira për këngën kanë bërë që ai të mos e lërë mënjanë këtë ëndërr por ta bëjë realitet duke u ndjerë i nderuar të performojë me emra të njohur të muzikës Shqiptare si : Rovena Dilo, Enejda Tarifa, Sajmir Çili dhe me të madhin Françesk Radi për të cilët ai ruan një vlerësim të veçantë. Dy kulme të karrierës së tij modeste s këngëtar janë interpretimet në Prishtinë 1 javë pas Pavarësisë së Kosovës dhe interpretimi në 2012 në Podgoricë të Malit të ZI në kuadër të projekteve të iniciuara nga QKRV (Qendra Kombëtare e Rehabilitimit të të Verbërve të Shqipërisë) aktualisht ai vazhdon ende karrierën e tij muzikore.
Karriera në media
Media për të është dhe mbetet një nga ëndrrat e tij të pashijuara plotësisht. Ka punua për një kohë të shkurtër në  vitin 2000 në Radio Televizionin lokal GRTV (Gramsh radio televizion) ku edhe u emërua si drejtor i radios nga pronari i saj biznesmeni i suksesshëm Z. Astrit Kosturi. Në vitin 2003 në po këtë media lokale drejtoi disa emisione politike në kuadër të fushatës për zgjedhjet vendore. Më pas bëhet protagonist si i ftuar në disa TV si : TV Klan, Top Chanel, Ora News dhe Vizion Plus etj. Për të kanë shkruar edhe media e shkruar si:Gazeta Shekulli, Panorama, Shqipëtarja.com gjithashtu edhe një gazetë e njohur malazeze.
Të tjera nga jeta
Në vitin 1984 humb të atin dhe 30 vite më vonë edhe nënën. Nga viti 1994 jeta e tij merr një drejtim të ri ai bëhet besimtar i krishterë dhe është aktualisht anëtar i "Kishës së Krishterë Ungjillore Gramsh". Ai pohon se nga ky vit është i rilindur dhe jeta e tij ka marë kuptimin e saj pasi ai ia ka dorëzuar atë Jezusit. I rritur nga dy prindër punëtorë ai është edukuar me parimin e punës së vazhdueshëm për të arritur suksesin. Është baba i 3 fëmijëve me të cilët ndihet mjaft i plotësuar e i kënaqur. Gruaja e tij është një motiv frymëzues pasi ajo e nxit Ardian Cecin të ecë gjithmonë përpara sepse beson në aftësitë dhe talentet e tij.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Faza fundore e neolitit të mesëm është dëshmuar nga Blazi III në territorin e Shqipërisë së brendshme qendrore. Ajo karakterizohet nga qeramika ngjyrë gri, gri e zezë e ngjyrë kafe e zbukuruar me motive linearo-gjeometrike e spiralike, të cilat janë elemente karakteristike për kulturat danilike të bregdetit dalmatin. Krahas tyre ka edhe enë të zbukuruara me ornamente me vija të thelluara, të cilat mjaft mirë e vënë këtë fazë të neolitit të mesëm në raporte kulturore e kronologjike me kulturën Lisiçiç (Hvar I) të neolitit të vonë të Adriatikut.
Shpella e Grykës së Madhe
KUSHTET HIDROLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA
Sasia me e madhe e ujit në oxhaqe, është vërejtur në te ashtuquajturat Banjot e Pejës. Pas te reshurave me te mëdha te shiut në sipërfaqe, në ketë vend pas disa dhjetëra orësh kjo u lajmërua në forme te vërshimit te papritur, ku rrjedha arriti në 20 l/s. Edhe në pjesë te tjera te shpellës u vërejtën rrjedha te ngritura prej 5 l/s në 10 l/s. Nëse konsiderojmë se në lumin kryesor pati 40-here me shume ujë në atë kohe, është me se e mundur që burimi i rrjedhës se ujit nëntokësore te kësaj shpelle formon disa qindra dege te oxhaqeve, hulumtimi i te cilave do te sjelle me dhjetëra kilometra te hapësirave te reja.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Kulturat e neolitit të mesëm të vendit tonë kanë edhe disa tregues të rëndësishëm të kultit e të botës shpirtërore. Si shfaqje e re dhe kryesore janë ritonet, enë jo të zakonshme me katër këmbë me grykë vezake të vendosur pjerrtas me një dorezë të madhe në pjesën e sipërme të trupit dhe të lyera me bojë të kuqe. Këto ritone sipas mendimit të shumë studiuesve duhet të kenë shërbyer në ceremoni rituale kushtuar kulteve të rëndësishme, siç është ai i pjellorisë së tokës, i nënës së madhe, kulte që ishin të lidhura me riprodhimin e jetës, me pjellorinë e tokës e të bagëtisë, të cilat ishin degët bazë të ekonomisë.
Luani Verior
Historia taksonomike
Një luan nga Konstandini në Algjeri ishte ekzemplari i tipit për emrin e veçantë Felis leo që u përdor nga Lineu në 1758. Në shekujt 19 dhe 20, disa mostra të luanit në Afrikë dhe Azi u përshkruan dhe u propozuan si nënlloje:
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Kalimi nga periudha e neolitit të mesëm në neolitin e vonë është bërë shkallë-shkallë, gjë që provohet nga kultura e vendbanimeve të Dërsnikut, të Barçit II dhe të Maliqit I (Kamnik) ku disa tregues të kulturës vazhdojnë edhe gjatë neolitit të vonë, madje zhvillohen më tej dhe bëhen karakteristike. E tillë është qeramika me tone të çelëta e punuar me kujdes dhe e pikturuar me ngjyra të ndryshme, me motive të larmishme linearo-gjeometrike dhe meandro-spiralike. Kjo qeramikë krijon efekte shumë të ngjashme me qeramikën e neolitit të vonë të Thesalisë, që njihet arkeologjikisht si faza e Diminit klasik. Këto elemente kulturore luajtën një rol të rëndësishëm në formimin e kulturës së neolitit të vonë të vendit tonë.
Fazën finale të epokës së gurit të ri ose siç quhet ndryshe epoka e bakrit, e përfaqësojnë tri vendbanime me një vijimësi kulturore e kronologjike: Burimasi, Maliqi II a dhe Maliqi II b. Kultura e tyre karakterizohet nga përsosja e veglave të strallit, e veglave me gur të lëmuar dhe e atyre prej kocke e briri, si dhe dalja e veglave të para prej bakri (sëpata të tipit daltë, biza e grepa peshkimi), të cilat për shkak të cilësisë së butë të bakrit nuk mundën të zëvendësonin veglat e traditës neolitike.
Luani Verior
Historia taksonomike
Pas kësaj, ka pasur shumë debate midis zoologëve për vlefshmërinë e nënllojeve të propozuara: Në 2017, popullatat e luanit në Afrikën Veriore, Perëndimore, Qendrore dhe në Azi u përfshinë nën P. l. leo nga Forca e Klasifikimit nga BNRN, bazuar në rezultatet e hulumtimit gjenetik në mostrat e luanit.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Tiparin themelor të kësaj faze e përbën qeramika, e cila dallohet për cilësinë e punimit të saj, për larminë e formave të enëve, për ngjyrën e zezë e gri të zezë shpeshherë me shkëlqim, si edhe për zbukurimet e shumëllojshme (me pikturim gri, me bojë të bardhë ose të kuqe, me incizim, me ornamente plastike apo kanelyra etj.). Kultura shquhet edhe për një pasuri e larmi objektesh kulti, si figura antropomorfe e zoomorfe, tavolina kulti e objekte të tjera të karakterit ritual. Kultura neolitike e vendit tonë u zhvillua në lidhje e marrëdhënie të ngushta me kulturat bashkëkohëse të vendeve fqinje, si me kulturën Crnobuki-Shuplevac të Pelagonisë, me kulturën Rahmani të Thesalisë dhe me kulturat egjeane të bronzit të hershëm.
Luani Verior
Kërkimet gjenetike
thumb|Vargu i përhapjes duke përfshirë dy [[nënllojet e propozuara (P. l. leo and P. l. melanochaita) sipas kërkimeve gjenetike]]
Shpella e Grykës së Madhe
KUSHTET HIDROLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA
Vazhdimi i hulumtimeve ka mbetur vetëm tek mundësitë dhe dëshira e hulumtuesve, te ngjitësve-alpinist me përvoje, por edhe guximit te speleo-zhytesve, te cilët do te vendosin që ta kalojnë liqenin e fundit sifonal me një gjatësi rreth 100 metrash dhe me siguri deri në 25 metra i thelle, dhe se a do te zbulohet këtu një sistem-karstik (shkëmbor) i veçante, kurrë e dijme se teorikisht lartësia e kalimeve te kullimit te ujit është me e madhe se 1500 metra.
Steçaku
Duke u shfaqur në mesin e shekullit të 12-të, me fazën e parë në shekullin e 13-të, zakoni i prerjes dhe përdorimit të gurëve të varreve steçi arriti kulmin e tij në shekullin e 14-të dhe të 15-të, përpara se të ndërpritej në fillim të shekullit të 16-të gjatë pushtimit osman të Bosnje-Hercegovinës. Varret ishin pjesë e një tradite të zakonshme midis pasuesve të Kishës Boshnjake, Katolike dhe Ortodokse njësoj, dhe përdoreshin si nga popullsia sllave ashtu edhe nga ajo vllehe.
Shpella e Grykës së Madhe
KUSHTET HIDROLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA
Në një mënyre kjo shpelle është analogji e sistemeve te thella alpike, por se kjo është e njohur prej se poshti d.m.th. prej burimit.
Literatura e përdorur është marre nga buletini i shoqatave speleologjike te Sllovakisë, edicioni special për Kongresin e 14-te botëror te speleologjise, që u mbajt në gusht te vitit 2005 në Athine, ku edhe u ba prezantimi i kësaj shpelle nga ana e Jan Smoll dhe Branislav Smida, në mungese te speleologeve nga Peja dhe Kosova për shkak te mjeteve materiale, te cilët se bashku me te lartpërmendurit e japen kontributin e tyre te pamohueshëm, rrezikuan edhe jetët e tyre, me një pajisje mjafte modeste, për hulumtimet e bëra në ketë shpelle. Përktheu nga gjuha Angleze Fatos Katallozi, speleo-alpinist dhe koordinator në shoqatën Aragonit-Peje.
Luani Verior
Kërkimet gjenetike
Që nga fillimi i shekullit 21, u zhvilluan disa studime filogjenetike për të ndihmuar në sqarimin e statusit taksonomik të mostrave të luanit të mbajtur në muze dhe të mbledhura në zona të egra. Shkencëtarët analizuan midis 32 dhe 197 mostra luani nga deri në 22 vende. Të gjithë pajtohen se speciet e luanit përbëhen nga dy grupe evolutive, një në pjesën veriore dhe lindore të vargut të tij historik, dhe tjetra në Afrikën Jugore dhe Lindore që evuluan midis 245,000 dhe 50,000 vjet më parë. Ata supozojnë se pyjet e shiut tropikal përbënin barriera të mëdha në mes të dy grupeve.
Västerås
Västerås është një qytet në komunen Västerås, vend qarkun e Värmland dhe të qytetit dioqeza e dioqezës Västerås. Västerås është qyteti i pestë i Suedisë i madh me 109 000 banorë në qytet.
Steçaku
Steçit janë regjistruar në Listën e Trashëgimisë Botërore nga UNESCO që nga viti 2016, me një përzgjedhje prej rreth 4,000 monolitesh individuale, të grupuara në nekropole në 28 vendndodhje, nga të cilat 22 ndodhen në Bosnje dhe Hercegovinë, dy në Kroaci, tre në Mal të Zi dhe tre në Serbi. Një nga koleksionet më të ruajtura të këtyre gurëve të varreve është Radimlja, në perëndim të Stolacit në Bosnje dhe Hercegovinë.
1991 në film
Listë filmash sipas viteve
Luani Verior
Kërkimet gjenetike
Në një studim gjithëpërfshirës mbi evolucionin e luanëve, u ekzaminuan 357 mostra të 11 popullatave të luanit, duke përfshirë disa hibridë të luanit. Hibridët ishin krijuar nga luanët në Angolë dhe Zimbabvë dhe me sa duket nga Afrika Perëndimore apo Qendrore. Rezultatet treguan se katër luanë në Marok nuk shfaqnin asnjë karakteristikë unike gjenetike dhe haplotipet mitokondriale të përbashkëta H5 dhe H6 me luanë në Afrikën Perëndimore dhe së bashku me ta ishin pjesë e një grupimi të madh mtDNA (linja III) që përfshinte edhe luanët Aziatikë. Ky plan i veprineve ishte në përputhje me teoritë mbi evolucionin e luanit: linja III u zhvillua në Afrikën Lindore deri në veri dhe në perëndim në valën e parë të evulucionit të luanit rreth 118.000 vjet më parë. Me sa duket ai u shpërnda në haplotipet H5 dhe H6 brenda Afrikës, dhe pastaj në H7 dhe H8 në Azinë Perëndimore.
Steçaku
Etimologjia
Edhe pse me emrin stećak nënkuptohen gurë të lartë monolit në këmbë (dmth. forma sanduk dhe sljemenjak ), në shekullin e 20-të fjala stećak u pranua në shkencë si term i përgjithshëm, duke përfshirë edhe gurët e varreve me pllaka. Referenca origjinale për vetë fjalën stećak është e pasigurt dhe duket të jetë shpikje moderne pasi mund të gjurmohet vetëm nga shënimi i Ivan Kukuljević Sakcinski nga 1851, fjalor nga Vuk Karadžić nga 1852.
1991 në film
1980ën në film | 1990ën në film | 2000tën në film
1989 në film | 1990 në film | 1991 në film | 1992 në film | 1993 në film
Viti 1991
Steçaku
Karakteristikat
parapamje|250x250px| Steći në nekropolin e Radimljes Ato janë karakteristike për territorin e Hercegovinës së sotme, Bosnjës qendrore dhe Podrinjes në Bosnje dhe Hercegovinë, Dalmacisë në Kroaci, si dhe disa pjesë të vogla të Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë Perëndimore, Bosnjës Veriperëndimore dhe Kroacisë ( Lika dhe Slavonia ).
Luani Verior
Karakteristikat
Lëkura e luanit ndryshon nga nje ngjyre e lehte deri në kafe të errët. Ka veshë të rrumbullakosura dhe një tufë të zezë ne koke. Gjatësia mesatare e kokës në trupin e luanëve është 2.47 - 2.84 m, me një peshë prej 148 - 190 kg. Femrat janë më të vogla dhe më pak të rënda. Luani i Afrikës Perëndimore është i ngjashëm në pamjen dhe madhësinë e përgjithshme si luanët e tjerë afrikanë, por me një krifë më të vogël.
Steçaku
Karakteristikat
Steçi përshkruhen si gur varresh horizontale dhe vertikale, prej guri, me sipërfaqe të rrafshët ose me majë, me ose pa piedestal. Klasifikimi i përbashkët u krijua nga Dmitrij Sergejevski në vitin 1952, i cili i ndau ato në steç të shtrirë dhe steç në këmbë. Sistematizimi i steçive nuk është aktualisht i plotë. Sipas Šefik Bešlagić-it, ekzistojnë shtatë forma kryesore: pllakë, gjoks, gjoks me piedestal, kreshtë/gaboll, kreshtë/gaba me piedestal, shtyllë dhe kryq; ndërsa sipas Dubravko Lovrenoviqit, në Radimlja janë gjendur nëntë lloje: pllakë, pllakë me piedestal, gjoks, gjoks me piedestal, gjoks i gjatë, gjoks i gjatë me piedestal, sarkofag (dmth.
Për shembull, në Bosnje dhe Hercegovinë, sipas UNESCO-s, gjenden "rreth 40,000 sëndukë, 13,000 pllaka, 5,500 gurë varresh me gurë, 2,500 shtylla/obeliskë, 300 gurë varresh në formë kryqi dhe rreth 300 gurë varresh të formës së prerë. Nga këto, më shumë se 5000 dekorime të gdhendura në ari "
Luani Verior
Shpërndarja dhe habitati
Historikisht, vargu i nënllojit Verior përfshinte Afrikën Veriore, Evropën Juglindore, Gadishullin Arabik dhe Lindjen e Mesme në Azinë Perëndimore. Në këto rajone, luanët shtriheshin në:
Västerås
Västerås është quajtur edhe Mälarstaden dhe shaka për Gurkstaden pas kultivimit të gjerë të ashtuquajturat Västerås kastravec e cila filloi pas një zjarri të qytetit 1714.
Luani Verior
Shpërndarja dhe habitati
Gambi, në Sierë Leonë, në Saharanë Perëndimore, në Marok, në Algjeri, në Tunizi, në Libi, në Egjipti, në Arabi Saudite, në Kuvajt, në Jordani, në Liban, në Siri, në Turqi, në Palestinë dhe Izrael, në Irak, në Iran, në Afganistan dhe Pakistan. Sot, nënllojet ndodhen në Afrikën Perëndimore dhe Qendrore dhe në Indi.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Grupet etno-kulturore neolitike
Të dhënat e deriatëhershme dëshmojnë kështu se kultura neolitike në vendin tonë zhvillohet pa ndonjë ndërprerje dhe mbi një bazë autoktone. Njohuritë e deritanishme nuk janë të mjaftueshme për të përcaktuar se cilët ishin përfaqësuesit e grupeve apo të komplekseve më të gjera etnokulturore ballkanike të kësaj kohe. Mendimet e ndryshme sipas të cilave këto mund të kenë qenë ose jo popullsi indoevropiane mbeten ende të diskutueshme, sa kohë që të dhënat gjuhësore nga fusha e toponimisë së lashtë të Ballkanit është vështirë të përputhen me siguri me të dhënat arkeologjike. Në këto rrethana, banorët e kësaj lashtësie të largët, këto grupe kulturore ka shumë gjasë t’i takonin një popullsie paleoindoevropiane.
Luani Verior
Popullata Perëndimore dhe Qendrore
Luani Perëndimor shpërndahet në jug të Saharasë në Senegal në perëndim të Nigerisë Lindore. Popullata në Afrikën Perëndimore ka humbur 99% të vargut të tij të mëparshme. Ai është rajonalisht i zhdukur në Mauritani, në Gambi, në Guinenë e Bisaut, në Mal, në Siera Leone, Bregun e Fildishtë dhe në Togë, ndoshta i zhdukur dhe në Guinea.
Në vitet 1950 luanët ende ishin të pranishëm në pyjet e savanës në pjesët jugore të Mauritanisë, përkatësisht në rajonet e Neumit, veriut Tagant, Brakna, Hodh El Gharbi dhe Trarza, dhe përgjatë lumenjve Karakoro dhe Senegal. Në rajonin Guidimaka të vendit, luanët mbijetuan deri në fund të viteve 1980.
Västerås
Pak histori
Me vulën e qytetit nga Vitet 1200 në fund, Västerås, është një nga qytetet më të vjetra të Suedisë. Västerås llogaritet si një qytet nga viti 990 dhe do të pas Skara (988), por me Lund (990) dhe Sigtuna (990) në listën e qyteteve në Suedi nga viti. Zyrtarisht qytetit të njohur të Västerås 1990 1000 vjetorin e saj të verës Westra AROS ishte tashmë në Mosha Viking një vend i madh tregtar, ku ai qëndronte në grykëderdhje Svartån. Qendër tregtare, Birka shkoi nën dhe shpopulluar në 900 fund. Viking bastisjeve çuar në rritjen e tregtisë, dhe tregtarët filluan të shikojnë për vende të reja. Ajo ishte atëherë e natyrshme për të zgjedhur zgjidhjen në gojën e Svartån. Vend ishte e mirë dhe lagje kishte zhvilluar tashmë një rrjet të marrëdhënieve.
Luani Verior
Popullata Perëndimore dhe Qendrore
Luanët u regjistruan nga kamerat e vëna në provincën veriore të Kamerunit gjatë një sondazhi të kryer në mes të janarit 2008 dhe majit 2010.
Lindja dhe formimi i bashkësisë primitive
Gjurmë të kohës së bronzit. Vendbanimet
Këto të dhëna dëshmojnë se territori i Shqipërisë gjatë kësaj epoke ka qenë i populluar gjerësisht, që nga zonat e tij të ulëta fushore e deri në krahinat e brendshme dhe të vështira malore. Njerëzit banonin kryesisht në vendbanime të hapura. Në një masë më të kufizuar janë shfrytëzuar dhe shpellat, ashtu siç kanë vazhduar të jenë në përdorim edhe palafitet, siç tregojnë gërmimet e viteve të fundit në vendbanimin palafit të Sovijanit. Nga fundi i kësaj epoke lindin edhe vendbanimet e para të fortifikuara, të cilat rrethohen me mure gurësh të palatuar e të lidhur në të thatë apo me ledhe e hunj. Një pjesë e mirë e vendbanimeve të këtij lloji, si kalaja e Gajtanit, qyteza e Margëlliçit (Fier) etj., që do të marrin zhvillim të plotë dhe do të bëhen karakteristike për epokën pasuese, atë të hekurit, e kanë origjinën e vet në këtë periudhë.