cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Letërsia shqipe
Shekulli 19
Veprat në gjuhën shqipe filloi t'i botonte nga viti 1886, pasi shoqëria "Drita" bleu një shtypshkronjë për të shtypur libra shqip në Bukuresht të Rumanisë. Vetëm në vitin 1886 botoi në Bukuresht 6 vepra, ndër të cilat edhe poemën «Bagëti e Bujqësi». Në vitin 1890 botoi vëllimin poetik «Lulet e Verës», në të cilin spikat veçanërisht poemthi erotik Bukuria, si për ndjesitë e holla ashtu dhe për mendimet e thella. Në vitet e fundit të jetës do të shquhej prirja epike e Naimit. Kësodore më 1898 botoi poemën epike «Istori e Skënderbeut» e cila u bë një nga veprat më të lexuara të Rilindjes. Në këtë poemë me 12 mijë vargje, Naimi futi figura të mitologjisë popullore ilire dhe shqiptare si, dragojt, hijet, kuçedrat, lugetërit, shtrigat, zanat, të Bukurën e Dheut e të tjera. Figura të tjera të shquara janë poetët Filip Shiroka, Gavril Dara, Zef Serembe,Mjeda, etj
Para pavarësisë
Në fillim të shekullit 20 shfaqen fuqishëm në letërsinë shqipe shkrimtarët Andon Zako Çajupi, Faik Konica, Asdreni, dhe Gjergj Fishta. Më 1902, Çajupi botoi veprën poetike Baba Tomorri. Konica nxori revistën Albania në vitet 1897-1909 dhe në faqet e saj botoi dhe komentoi autorët e brezit të tij. Në një artikull të revistës, Koncia vëren largimin e autorëve të rinj nga ideologjia kombëtare e romantizmit. Në vitet 1905-1906, Fishta botoi nëntë këngët e para të poemës epike Lahuta e Malcís.
Pas pavarësisë
Me krijimin e shtetit të pavarur shqiptar, letërsia do të hynte në një periudhë të re duke lënë pas përherë e më tepër kanonet e romantizmit. Kjo periudhë u shqua me një zhvillim të paparë të të gjitha zhanreve. Në poezi u shquan Ndre Mjeda (Andrra e Jetës, 1917), Asdreni (Psallme Murgu,1930), por veçanërisht Lasgush Poradeci, Fan Noli dhe Migjeni, tre poetët më të mëdhenj të kohës. Ndër prozatorët janë romancierët Ndoc Nikaj, Faik Konica dhe Haki Stërmilli.
Menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, filluan të dalin romanet e para shqipe. Më 1913 u botuan disa romane të Ndoc Nikajt, si: Fejesa n’djep dhe Shkodra e rrethueme; ndërsa në vitin 1914, Zef Harapi botoi romanin historik Pushka e tradhtarit. Romanet e kësaj dekade janë romane me dy linja: linja patriotike dhe linja e dashurisë dhe janë më shumë romanca se romane të mirëfillta.thumb|left|122x122px|Fan Noli|alt= Vitet '20 do të shquheshin me romanin satirik të pakryer të Faik Konicës, Dr. Gjilpëra (1924-1925) dhe me novelën «Një Ambasadë e Zulluve në Paris» (1922), ndërsa më 1924 botohet romani Lulja e kujtimit e Foqion Postolit që u priu romaneve sentimentale të dekadave pasuese.
Fishta dhe Noli u shquan në poliedrizmin e tyre, që nga dramaturgjia, poezia, publicistika dhe përkthimet. Fishta u shqua si satirist ndërsa më 1937 botoi të plotë epin e tij Lahuta e Malcís, me rastin e 25 vjetorit të pavarësisë. Nga ana tjetër, në lëmin e prozës do të ndjehet një ngritje e nivelit të tregimit, e cila do të kualifikohet artistikisht nga Migjeni, Mitrush Kuteli dhe Ernest Koliqi.
Gjatë periudhës së Pavarësisë, tema patriotike nuk do të jetë më në qendër të letërsisë. Problemet e mprehta shoqërore do të trajtohen nga brezi i letrarëve realistë, ku përmendim poetin dhe prozatorin e talentuar Migjeni, i cili la gjurmë të thella dhe ndikoi në rrjedhat e letërsisë moderne shqiptare. Kulmin e realizmit social e shënojnë veprat poetike dhe prozaike të tij Vargjet e lira, 1935 dhe Novelat e qytetit të veriut.
Kosovë
thumb|110px|Numri jubilar i "Jetës së Re" për 50 vjetor, 1999 Letërsia shqipe në Kosovë pas Luftë së Dytë Botërore ishte vazhdimësi e traditës së mëparshme të letërsisë shqipe. Jashtë Shqipërisë, shkrimtarët shqiptarë shkruan të lirë nga kufizimet e ngushta të realizmit socialist të cilat ngulfatën letërsinë në Shqipëri, megjithatë në Kosovë letërsia u ngulfat nga politika antishqiptare serbe. Në Kosovë u shfaqën talentë të rinj në poezi si Esad Mekuli, Ali Podrimja, Azem Shkreli, Rrahman Dedaj dhe për një kohë edhe Martin Camaj. Në prozë fillimisht u shfaqën Adem Demaçi dhe veçanërisht Anton Pashku, më vonë Musa Ramadani,Sabri Hamiti, Ymer Shkreli, etj. Në vitin 1949 në Prishtinë u themelua revista letrare Jeta e Re. Në brezin e parë të prozatorëve të pasluftës ishte shkrimtari dhe disidenti Adem Demaçi, i cili në vitin 1958 botoi romanin etnografik Gjarpinjt e gjakut, një vepër mbi gjakmarrjen dhe po të njëjtin vit u arrestua për shkak të kritikave ndaj dëbimit të qindra mijë shqiptarëve në Turqi. Do t'i kalonte 28 vite nëpër burgjet jugosllave si i burgosur politik, dhe do të lirohej më 1990. .120px|thumb|left|Anton Pashku
Në vitet '50 do të shfaqej në prozë edhe tregimtari, romancieri dhe dramaturgu eksperimental Anton Pashku. Shtypja e egër politike mbi brezin e parë të prozatorëve shqiptarë në Kosovë në fund të viteve '50 e bëri këtë të tërhiqej në vetvete dhe të krijonte një botë hermetike të vetën. . Pashku është përfaqësuesi i vetëm i drejtimit letrar të modernizmit në letërsinë shqipe. U bë nismëtar i modernizimit të dramës shqipe në përgjithësi. I solli për herë të parë publikut shqiptar teatrin absurd me dramat Sinkopa, (Prishtinë, 1968), dhe Gof, (Prishtinë, 1976), duke sjellë risi dhe duke bërë thyerje në mënyrën e shkrimit të dramës shqipe, e cila u afrua me modelet evropiane të kohës, sidomos me dramën absurde, surrealiste dhe ekzistencialiste. Më 1971 botoi romanin eksperimental «Oh», i cili shënoi kthesën e madhe drejt romanit modern evropian. Në këtë vijë do të ecë romani shqiptar në letërsinë shqipe, me emrat e shquar si:Sabri Hamiti, Zejnullah Rrahmani, Musa Ramadani,etj.
Gjatë viteve ’70, u shfaq brezi i ri romancierëve: Sabri Hamiti, Zejnullah Rrahmani, Rexhep Qosja, Musa Ramadani, Ymer Shkreli, Teki Dervishi, etj. Zejnullah Rrahmani botoi romanin Zanoret e humbura (1974) si vajtim alegorik për situatën e përgjithshme të shtypjes shqiptare nga dhuna e tjetrit.
Kah fundi i viteve ’60 në Kosovë ravijëzohen prirjet e dramës moderne, fillimisht dramë e absurdit. Përgjatë viteve '70 dhe'80 drama shqipe në Kosovë ishte moderne dhe postmoderne. Përfaqësuesit: Anton Pashku, Teki Dervishi, Rexhep Qosja, Beqir Musliu etj. I pari qe nismëtar i modernitetit, ndërsa tre autorët e tjerë kanë patur një ndikim të madh në modernitetin letrar të dramës shqipe, në dimensionin e saj filozofik dhe thellësinë psikologjike. 125px|thumb| Ali Podrimja
Poezia shqipe e Kosovës, pas Luftës së Dytë Botërore arriti vlera universale më të avancuara në letërsinë shqipe përgjithësisht. Ajo mbështetej në përvojat dhe shkollat më cilësore universale poetike, për t’u shprehur. E përbashkëta është gjuha ezopike që e kultivuan brezat e viteve '50 dhe '60. Në pjesën më të avancuar të poezisë shqipe gjatë tërë gjysmës së dytë të shekullit XX shprehej mosbesimi ndaj vlerave të proklamuara komuniste, si dhe revolta diskrete ndaj një realiteti politik antishqiptar. Shtytje të ndjeshme zhvillimit të poezisë në fillim të viteve '50 i dhanë dy përmbledhjet poetike të Martin Camajt: «Nji fyell ndër male», (Prishtinë, 1953), dhe «Kânga e vërrinit», (Prishtinë, 1954), të cilat janë frymëzuar nga vendlindja e tij, malësia e Shqipërisë së veriut. . Në vitin 1955, edhe poeti Esad Mekuli do të botonte librin «Për Ty» i cili pati ndikim të madh. Në fund të viteve ‘50, do të shfaqet brezi i “të nëntëve” i prirë nga Azem Shkreli, i cili vendosi kulme poetike në letërsinë shqipe. Këtij brezi do i bashkoheshin edhe Ali Podrimja dhe Rrahman Dedaj të cilët sapo kishin filluar të botonin krijimet e tyre në faqet e revistës Jeta e Re. Në fillim të viteve '70 u shfaq një brez i ri i poetëve, mes të cilëve ishte Sabri Hamiti.
Shqipëri
Ndryshimi drastik politik në Shqipëri më 1945 ndërpreu lidhjet me traditat letrare para Luftës së Dytë Botërore. Literatura e kësaj periudhe u zhvillua në kuadrin e realizmit socialist. Shkrimtarët shqiptarë duhej të përqëndroheshin në luftën e partizanëve për çlirimin e Shqipërisë nga Nazi-fashizmi dhe përpjekjet për ndërtimin e socializmit, dhe gjithashtu të parandalonin ndikimin e kulturës dekadente perëndimore. thumb|left|160px|Dritëro Agolli
Në lëmin e poezisë, Malëshova përmendet si "babai i letërsisë komuniste", pas tij më premtuesi qe Llazar Siliqi. Me reformën agrare, Aleks Çaçi shkroi një poemë të frymëzuar "Ashtu, Myzeqe", duke i bërë vend fshatarakes së re tashmë letërsisë shqipe. Me revolucionin kulturor doli në pah një tendencë e re në poezi, ku më përfaqësuesit ishin Agolli dhe Arapi. Në vitet '60 u shfaq një brez i ri i poetëve: Ismail Kadare, Dritëro Agolli dhe Fatos Arapi, që solli risi në poezinë e kohës.
Në prozë në vitet e para të pasluftës botohen romanet me temë lufte: Çlirimtarët (1952, 1955) i Dhimitër Shuteriqit, Ata nuk ishin vetëm (1952) i Sterjo Spasses, Qyteti i fundit (1960) i Petro Markos, etj. Disa prej tyre u nderuan me çmim Republike, po ashtu Fatmir Gjata me novelën Tana (1955) dhe romanin Këneta (1959). Ndonëse shumë nga librat narrativë ishin në përkim me realizmin socialist, disa vepra vijuan linjën realiste të ngelur përgjysmë. Në vitet 1951-1966 dolën disa punime realiste, ndër to qenë romani me pesë vëllime Kënga shqiptare nga Trebeshina me vepra të tjera të tij. Marko me Hasta la Vista (1959) portretizoi përvojën e tij në Luftën civile spanjolle. Jakov Xoxa me romanin Lumi i vdekur pasqyroi jetën shqiptare në prag të Luftës së Dytë Botërore dhe fatin e dy familjeve, njërës nga Myzeqeja, tjetrës nga Kosova. Roman i veçantë i kësaj periudhe është Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo (1973), kryevepra satirike e Dritëro Agollit, në të cilin ironizohet një zyrtar i burokracisë komuniste. Në romane si Komisari Memo dhe Njeriu me top Agolli iu shmang paraqitjes bardh e zi të personazheve siç e kërkonte dogma letrare, duke rënë ndesh me shkollën socrealiste, përkundrazi personazhet e të dy taboreve kundërshtare paraqiten tokësorë, me anë të mira dhe të këqija, ata pikë së pari nga mentaliteti dhe psikologjia janë shqiptarë. thumb|180px|Ismail Kadare
Në vitin 1963 botohet romani i parë antiskematik dhe shpërfillës ndaj doktrinës së realizmit socialist, Gjenerali i ushtrisë së vdekur nga Ismail Kadare, që qe një befasi e këndshme për lexuesin. Romani e bëri Kadarenë të njohur në tërë botën.
Në mërgim u shqua sidomos Martin Camaj.
Vitet '90
Kosovës më 1989 iu hoq autonomia, ndërsa më 1990 filloi represioni ndaj shqiptarëve. Azem Shkreli gjatë viteve '90 botoi dy vëllime poetike: Lirikë me shi dhe Zogj dhe gurë. "Lirikë me shi" është konsideruar një ndër majat e Shkrelit. Mehmet Kraja më 1990 botoi romanin voluminoz 649 faqësh Net Bizantine, në të cilin sipas albanologut Robert Elsie arriti maturinë e tij. Zejnullah Rrahmani shkroi veprën Romani për Kosovën, ndërsa Musa Ramadani romanin Antiprocesioni.
Në Shqipëri pas përmbysjes së madhe të sistemit politik letërsia u çlirua nga dogma e realizmit socialist. Liria në shkrim solli një dyndje veprash letrare, por vetëm pak prej tyre ishin të një niveli të pëlqyeshëm. Peshën më të madhe, sidomos në roman, e mbajtën akoma shkrimtarët që ishin dëshmuar edhe në periudhën e mëparme: Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Ferhat Cakaj njeriu i urte.Fatos Kongoli, Vath Koreshi dhe Zija Çela. Gjatë viteve '90 shpërtheu Fatos Kongoli, apo K-ja e dytë shqiptare siç u cilësua nga kritika letrare evropiane. Romanet e Kongolit, duke filluar nga «I humburi» (1991), u botuan në disa gjuhë evropiane.
Shkrimtarë si Diana Çuli, Visar Zhiti, Besnik Mustafaj, Frederik Rreshpja, Nasho Jorgaqi, Sulejman Mato e plot të tjerë vezulluan në këtë periudhë. Brezi i ri i shkrimtarëve solli një frymë të re realiste sidomos në poezi. Në poezi u shquan Mimoza Ahmeti, Irma Kurti, Luljeta Lleshanaku dhe ndër më të rinjtë Ervin Hatibi e Shpëtim Kelmendi. U botuan të plota veprat e autorëve të ndaluar në Shqipëri. U botuan veprat e ndaluara dhe të dënuara gjatë sundimit komunist të shkrimtarëve Petro Marko, Pjetër Arbnori, Dhimitër Xhuvani, Visar Zhiti, Fatos Lubonja, Bashkim Shehu e shumë të tjerë. U botuan veprat që censura i kishte ndaluar apo i kishte cunguar, si ato të Ismail Kadaresë.
Në Maqedoni u shqua Luan Starova.
Dekadat e para
Kadare mbeti prozatori kryesor shqiptar, i përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke u bërë përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë, si dhe një shkrimtar i rëndësishëm botëror i gjysmës së dytë të shekullit XX dhe fillim shekullit XXI. Me të, letërsia shqipe nga e paqenë për të huajt u bë e njohur, e lexuar dhe e çmuar. Për herë të parë në historinë e vet, nëpërmjet Kadaresë letërsia shqipe është integruar në letërsinë evropiane dhe botërore, dhe përfaqësohet denjësisht në hartën e tyre. Në dekadën e parë të shekullit botoi disa romane, si: Lulet e ftohta të marsit, Pasardhësi, Çështje të marrëzisë, Darka e gabuar, Aksidenti, Kukulla, etj.
Në prozë u shquan edhe shkrimtarë tjerë si: Fatos Kongoli, Ridvan Dibra, Zija Çela, Ferhat Cakaj.Rexhep Qosja, Bashkim Shehu, Mehmet Kraja, Agron Tufa, Musa Ramadani, etj. U shfaqën autorë të rinj si Ben Blushi, Ag Apolloni, Agron Y. Gashi, Gëzim Aliu, Majlinda Nana Rama, Donika Dabishevci, Adil Olluri etj. Në poezi Sabri Hamiti, Luljeta Lleshanaku, etj.
Në këtë periudhë dominon letërsia postmoderniste.
Vrin
është një komunë në kantonin Graubünden të Zvicrës.
Fate Velaj
Fate Velaj (Vlorë, 1963) është piktor, fotograf dhe eseist shqiptar.
Kantoni Suippes
Kantoni Suippes (frëngjisht: Canton de Suippes) është një kanton në departamentin Marne, rajonin Champagne-Ardenne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Suippes. Ka sipërfaqe 434.72km2 dhe popullsi 12992 banorë.
Fate Velaj
Më 1991 shkoi në Austri ku studjoi për menaxher arti e kulture, në universitetin e arteve të aplikuara në Vjenë ku pretendon se është diplomuar herë më 2001 e herë më 2006. Më 2011 është diplomuar për së dyti në Universitetin "Kristal", duke shkaktuar një polemikë në media, pasi u bë këshilltar i diplomacisë kulturore i Edi Ramës kur u bë kryeministër.
Kantoni Suippes
Përbërja aktuale
Kantoni Suippes aktualisht përbëhet nga 18 komuna.
Fate Velaj
Ekspozitat personale më të suksesëshme si nga stili ashtu dhe nga mesazhi që përcjellin janë “Ngjyra jete” Fqinjët dhe arti i tyre” – Austri, “Art nga Maqedonia” -Shkup, “Ndërmjet Danubit e Nilit”- Kairo, “Kujtime nga e ardhmja”, Londër. “Merrëm dhe mua tek deti Jon” -Varshavë, ““Mirmëngjes Balkan”-që u ekspozua në Bukuresht, e Athinë. Ndërsa viti 2005 solli një sërë ekspozitash si ”Imitim nga jeta” hapur në Ëels, “Kujtime nga e ardhmja” – Vien, Austri dhe. "Vlora mon amour" - Vlorë, Vien, etj.
Hoteli i drunjtë
Hoteli i drunjtë roman, Autore: Diana Çuli. Botuesi: Toena. Faqet e librit 232.
Një njeri i famshëm humbet punën, nuk gjen dot gruan dhe rrezikon burgun në të njëjtën kohë. Një detektive e re do të vihet në gjurmë të së zhdukurës dhe do të zbulojë plot të fshehta rrëqethëse e të habitshme, nëpër rrugët e Shqipërisë, e ndjekur nga një grup nordikësh të dyshimtë.
Meulana Thenaullah El-Amr Tusrij
Meulana Thenaullah El-Amr Tusrij është një dijetarë mysliman nga India.Ai ishte i kercenuar nga Mirza Ghulam Ahmadit,ky dijetar vazhdimisht vinte në dukje herezitë e Mirza Ghulam Ahmadit.Më 5 prill të vitit 1907, Kadijani shkruante, duke lutur Allahun që t’ia merrte shpirtin atij që gënjente prej atyre të dyve me një sëmundje të rëndë, si murtaja apo kolera. Nuk vonoi shumë dhe e vërteta doli në shesh. Allahu i Madhëruar e demaskoi gënjeshtarin. Pas 13 muajsh e 10 ditësh Mirza Gulamit i ra në kokë ajo që kërkoi vetë. Ai vdiq nga sëmundja e kolerës, në banjë duke kryer nevojat personale, më 26 maj të vitit 1908. Ndërsa dijetari Indian Thenaullah jetoi pas tij edhe dyzet vjet të tjera, deri në vitin 15 mars 1948.
Pylli i lirisë
Filmi "Pylli i lirisë" prodhim i vitit 1976.
Regjisor : Gëzim Erebara. Skenari : Kico Blushi. Producent : Shqipëria e Re. Muzika : Feim Ibrahimi.
Përmbajtja e filmit
Vlash Zaka eshte një fshatar i varfër dhe jetim, e ushqehet duke kapur kuaj në pyll. I vellai që është tashmë partizan, e ka vrarë një spiun të italianëve, kështu që edhe Vlashi është në suvejim. Jeta e tij është në rrezik nga tregtari i fshatit Lami, dhe nga kryetari i komunës, ballisti Ibrahim Beu për shkak të një kali. Por ai gjen mbështetje tek bashkëfshatarët e tij derisa del partizan së bashku me Lenën. Filmi është luajtur në Divjak të Lushnjes.
Hiri (roman)
Hiri roman, Autore: Flutura Açka. Botuesi: Toena. Faqet e librit 164.
Enora Gjura, një gazetare terreni e një të përditshmeje në Tiranë, njihet rastësisht një pasdite gjatë shërbimit të saj të radhës në Prishtinë, me një piktor shumë të njohur shqiptar, i emigruar në Amerikë në fillim të 90-tave. Një dashuri me "shikimin e parë", do t’i bëjë të dy personazhet protagonistë të një love story plot pasion. Por asnjëri nuk e di deri ku shkon e dukshmja dhe e fshehura e lidhjes së tyre. "Keqkuptimet" do të jenë kinse urat që do ta mbajnë këtë lidhje dhe rrëfimin e autores në harkun e një viti mes ndalesash të shpeshta psikologjike.
Rucphen
Rucphen është një komunë në provincën Brabanta Veriore në Holandë me sipërfaqe 64.49 km² dhe popullsi 22489 banorë. Rucphen është kryeqendra e komunës.
Gadishulli Apenin
thumb|350px|Gadishulli Apenin
Gadishulli Apenin ose edhe Gadishulli Italian shtrihet në pjesën qendrore të regjionit të Evropës Jugore.
Gjeografia
Gadishulli Apenin futet thellë në Detin Mesdhe, dhe e ndanë atë, në pjesën perëndimore dhe atë lindore. Apeninet shtrihen prej Fushë së Padanit në veri deri te Deti Jon në jug. Në perëndim del në brigjet e Detit të Ligurisë dhe Detit Tirren e në lindje në Detin Adriatik. Apeninet kanë formë të zgjatur, gjatësia e të cilave arrin 1100 km, gjerësia 130 deri 180 km dhe sipërfaqja 150.000 km2. Apeninet i takojnë orogjenezës alpine në të cilët në pjesën më të madhe janë prej formacioneve mesozoike e kenozoike dhe në pjesën perëndimore ka shkëmbinj eruptivë (vullkanik).Përbëhet nga këto shtete:Italia,Vatikani dhe San Marino.
Klima
Në bregdet zotëron klima mesdhetare cila sa më tepër të shkohet në jug, aq më tepër është e theksuar. Temperatura mesatare e janarit është midis 5 e 8 gradë celsius e ajo e korrikut 25-26 gradë celsius e në brendi klima më e ashpër.
Hidrografia
Lumenjtë kryesorë janë : Arno, Tibri dhe Volturno dhe gravitojnë kah perëndimi.
Bimësia
Në pjesët më të ngritura pjesa më e madhe është me formacione të pyjeve. Përshkak të shfrytëzimit të tepërt të pyjeve një pjesë e tyre janë të zhveshura.
Popullsia
Popullsia merret me bujqësi, me kultivimin e drithërave, kulturave mesdhetare dhe shfrytëzimin e detit. Në qendrat më të mëdha është zhvilluar industria.
Valendas
është një komunë në kantonin Graubünden të Zvicrës.
Kutnja
Kutnjë është një vendbanim në komunën e Albanikut, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Kutinë.
Maastricht
Maastricht është një bashki në provincën Limburgu në Holandë me sipërfaqe 60.06 km² dhe popullsi 121050 banorë. Maastricht është kryeqendra e bashkisë.
Gurkështjella
Romani në vargje është një gjini e lëvruar rrallë në letërsinë shqipe, por edhe në atë botërore. “Gurkështjella” është një sprovë letrare që autori Naim Berisha sjell për lexuesin shqiptar. “Gurkështjella” është konceptuar si një bashkëbisedim mes personazheve njerëzorë dhe jonjerëzorë. Autori godet me satirën e vet ato dukuri që pengojnë shoqërinë tonë të ecë përpara. “Gurkështjella” është vendi ku zhvillohen të gjitha ngjarjet, ai është “kuvendi” ku përplasin mendimet “kërriçat” dhe “gomarët”.
Bejto Isufi
thumb|250px|Bejto Isufi, dalë në vitin 1944 në Vishegrad të Sanxhakut thumb|250px|Bejto Isufi. dalë gjatë drejtimit të Paradës Ushtarake, Tiranë 1974 (majtas)
Bejto Isufi (Osmanaj), lindi më 15 prill të vitit 1927 në fshatin Mavrovë, 16 km në lindje të qytetit të Vlorës drejt luginës së Shushicës nga një familje e pasur e me tradita të veçanta patriotike. Bejto ishte djali i madh i patriotit dhe luftëtarit Isuf Rustemi Mavrova (Osmanaj). Ai i kreu studimet ne shkollën tregtare të Vlorës ku dhe u njoh me një brez të tërë patriotësh dhe luftëtarësh si Hysni Kapo, Kadri Hazbiu, Arif Hasko Memaj etj. Në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, Bejto Isufi u inkuadrua si zëvëndëskomisar në batalionin e V-të të Brigada e V-të Sulmuese të Frontit Antifashist Nacional Çlirimtar që kryen luftime që nga Qarku i Jugut të Shqipërisë deri në Vishegrad të Bosnje-Hercegovinës, duke përfshirë edhe Kosovën, për çlirimin e tokave shqiptare në Jugosllavi nga okupatorët gjermanë. Pas çlirimit vajti për studime në Akademinë Ushtarake "Xherxhinski" të Moskës ku u diplomua me rezultate të shkëlqyera. Pas kthimit në atdhe u caktua në detyra të larta ushtarake, si Komandant i Artilerisë Kundra-ajrore dhe i Aviacionit, Komandant i Garnizonit të Tiranës etj. Në vitin 1974 drejtoi paradën ushtarake me rastin e 30-vjetorit të Çlirimit të Atdheut, paradë që për nga madhështia dhe disiplina kujtohet edhe sot nga bashkëkohësit e tij. Ai ka lënë shumë shkrime dhe studime mbi artin e luftës. Bejto Isufi ndërroi jetë në vitin 1995.
Xhazi cigan
parapamje| Tchavolo Schmitt (majtas) me Steeve Laffont, duke luajtur markën e tyre të xhazit gypsy në la Chope des Puces, Paris, në 2016 Xhazi cigan (i njohur gjithashtu si Gypsy jazz, swing gypsy, jazz manouche ose hot club-style jazz) është një stil i xhazit të grupeve të vogla me origjinë nga kitaristi rom Jean "Django" Reinhardt (1910–53), bashkë me violinistin francez Stéphane. Grappelli (1908–97), siç shprehet në grupin e tyre Quintette du Hot Club de France. Për shkak se origjina e tij është në Francë, Reinhardt ishte nga klani Manouche (Sinti francez) dhe stili ka mbetur i popullarizuar në mesin e manouche, xhazi cigan shpesh quhet me emrin francez "jazz manouche", ose ndryshe, "manouche jazz" në burimet anglishte. Disa studiues kanë vërejtur se stili nuk u quajt manouche deri në fund të viteve 1960; emri "Gypsy jazz" filloi të përdoret rreth fundit të viteve 1990.
Reinhardt ishte kryesori në mesin e një grupi kitaristësh romë që punonin në Paris nga vitet 1930 deri në vitet 1950. Grupi përfshinte vëllezërit Baro, Sarane dhe Matelo Ferret dhe vëllai i Reinhardt, Joseph "Nin-Nin" Reinhardt. Ndërsa kolegët e tij kitaristë gjithashtu shfaqeshin ndonjëherë si solistë me grupet e tyre⁠ ose në regjistrime të tjera (edhe pse kurrë me Hot Club Quintette të Reinhardt⁠), Reinhardt njihet botërisht si improvizuesi më i shquar mes tyre, si dhe krijuesi (nga rreth vitit 1934 e tutje) të stilit të të luajturit të kitarës "hot" tani përgjithësisht konsiderohet si arketipi i kitarës "gypsy jazz".
Stili ishte i popullarizuar në Francë dhe, nëpërmjet regjistrimeve dhe paraqitjeve nga Quintette origjinale, në vende të tjera evropiane para dhe menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, por ra në favor pasi "epoka e swing-ut" mori fund, duke u zëvendësuar në atdheun e tij nga bebop, xhazi i zakonshëm, dhe përfundimisht, rock and roll, megjithatë pati një ringjallje nga vitet 1970 e tutje në mesin e interpretuesve dhe audiencës në festivale, etj., në veçanti Festivali Django Reinhardt i cili filloi në 1968 në Samois-sur-Seine, Francë (vendndodhja e rezidencës së fundit të Reinhardt) dhe vazhdon deri në kohën e sotme.
Historia
parapamje| Një imazh i [[Django Reinhardt, "origjinues" i xhazit cigan, kryeson Hot Club de Norvège në Djangofestivalen 2018]] parapamje| Publikimi origjinal 78 nga Quintette du Hot Club de France. Origjina e xhazit cigan mund të gjurmohet te cigani Manouche Django Reinhardt, i cili pasi shërbeu "praktikën" e tij muzikore duke luajtur në grupet musette me fizarmonikët, dhe gjithashtu duke shoqëruar këngëtarët e njohur të kohës, u njoh me muzikën xhaz dhe filloi të inkorporonte këtë në repertorin e tij dhe stilin e lojës. Pasi dëgjoi fillimisht muzikën ragtime dhe Dixieland, Reinhardt dëgjoi Duke Ellington, Joe Venuti dhe Eddie Lang, dhe veçanërisht Louis Armstrong nëpërmjet koleksionit të regjistrimeve të piktorit Émile Savitry në Toulon, Francë, në 1931. Pasi Reinhardt takoi violinistin Stéphane Grappelli, ata luajtën së bashku joformalisht kur nuk po luanin muzikë kërcimi me një orkestër të vogël në Hôtel Claridge në Paris gjatë verës së vitit 1934. Sipas një rrëfimi në një libër nga Michael Dregni, Grappelli luajti një kor, më pas Reinhardt filloi të improvizonte. Ndonjëherë ata shoqëroheshin në kontrabas nga Louis Vola, drejtuesi i grupit, dhe në kitarë ritmike nga Roger Chaput. Ky ishte thelbi i grupit të Reinhardt. Shtimi i vëllait të Reinhardt, Joseph, në kitarë ritmike e bëri atë Quintette du Hot Club de France.
Ky formacion klasik, me ndryshime të herëpashershme në anëtarësim në kontrabas dhe kitarë ritmike, hyri në studion e regjistrimit më vonë atë vit. Ata regjistruan gjerësisht deri në shpërthimin e luftës në 1939, kur Quintette ishte në turne në Angli. Reinhardt u kthye në Paris, ndërsa Grappelli mbeti në Londër për kohëzgjatjen e luftës. Pas luftës, ata u ribashkuan në Londër dhe regjistruan me një seksion ritmi anglez. Ditët e tingullit “hot club” kishin përfunduar, pasi të dy kishin ndjekur rrugë të pavarura muzikore. Reinhardt kishte kaluar në një tingull kitarë elektrike të ndikuar nga bebop. Djemtë e tij, Lousson dhe Babik, luanin në një stil të ndikuar nga xhazi amerikan.
Pas vitesh luajtjeje të xhazit cafe-style me një pianist dhe seksion ritmi konvencional, në vitin 1973 violinisti Grappelli u rikthye edhe një herë në stilin "hot club" me mbështetjen e kitarave akustike dhe kontrabasit me nxitjen e kitaristit Diz Disley. Popullariteti dhe paraqitjet publike të Grappellit ndihmuan të ringjallet një interes për xhazin cigan te dëgjuesit që ishin shumë të rinj për të përjetuar Kuintetin e paraluftës të Django Reinhardt. Në vitet 2010 dhe 2020, si në të kaluarën, stili gypsy jazz (i cili është bërë pjesë e "folklorit" të tyre, duke marrë Reinhardtin si model) përcjellët sërish nga një brez në tjetrin te komunitetet e ciganëve manouche/sinti, te fëmijët që mësojnë nga të afërmit e tyre në moshë të re, të aftë për të zotëruar bazat pothuajse para se të mbajnë një kitarë me përmasa normale në duar.
Ajo që sot quhet "Gypsy jazz" nuk u luajt ekskluzivisht nga ciganët as në fillim: nga Quintette origjinale, vetëm Django dhe vëllai i tij Joseph ishin ciganë (edhe pse më vonë, ciganë të ndryshëm u thirrën për të luajtuar detyrat e kitarës ritmike) dhe vetë Django luajti në një kontekst të drejtpërdrejtë jazz (jo "cigan") në shumë raste me artistë të tjerë. Në mënyrë të ngjashme, regjistrimet e Reinhardt-it të epokës së vonë janë përgjithësisht më afër bebop-it dhe shumë larg tingullit klasik të "hot club"-it dhe ndoshta nuk bien nën termin "Gypsy jazz" siç përdoret përgjithësisht sot. Për më tepër, shumë kitaristë ciganë të viteve 1950 dhe dekadave menjëherë në vijim - duke përfshirë djemtë e Djangos, Lousson dhe Babik - në përgjithësi nuk luanin xhaz cigan në stilin hot club, megjithëse ata ishin vërtet ciganë që luanin xhaz. Po kështu, një numër i eksponentëve të sotëm të "gypsy jazz"-it janë jo-ciganë, përveç atyre më të njohur ciganë. Kështu, termi i është bashkangjitur stilit të lojës në vend që të pasqyrojë rreptësisht përkatësinë etnike të performuasve. Vetë Django nuk do ta kishte njohur në asnjë rast termin "gypsy jazz"; për të ai ishte thjesht duke luajtur xhaz, dhe Quintette ishte thjesht një veshje popullore e xhazit (ose trupës së vallëzimit) të ditës, megjithëse me solisten virtuoze të instrumentistëve kryesorë (në kitarë dhe violinë) të ngritur në një nivel të ri.
Instrumentimi dhe formacioni
Quintette du Hot Club de France luajti në mënyrë akustike pa një baterist, duke lehtësuar përdorimin e kitarës akustike si instrument kryesor. Kitara dhe violina janë ende solo instrumentet kryesore, megjithëse ndonjëherë përdoren klarineta, saksofoni, mandolina dhe fizarmonikë. Kitara me ritëm luhet duke përdorur një teknikë të veçantë goditjeje, "la pompe", e cila në thelb zëvendëson bateritë. Shumica e kitaristëve ciganë të xhazit, kryesues dhe ritëm, luajnë një version të dizajnit të kitarës Selmer-Maccaferri të preferuar nga Reinhardt. Ansamblet synojnë një tingull akustik edhe kur luajnë koncerte të përforcuara, dhe pjesë e skenës janë sesionet joformale të jam-it në ambiente të vogla si festivali vjetor i Django Reinhardt në Samois-sur-Seine. djathtas|parapamje|337x337px| Kitarat e tipit Selmer Maccaferri. Vrima dalluese të zërit dhe ura "lundruese" prej druri
Kontrabasi është instrumenti me zë të ulët në xhazin cigan. Basi përdoret më së shumti për një seksion ritmi, rol shoqërues, luajtje të vijave të basit në këmbë (walking baselien), pjesë "me dy ndjesi" ku rrënja dhe e pesta (ose ndonjëherë një ton tjetër akord) luhen si çerek nota në rrahjet e para dhe të treta, respektivisht, dhe për baladat, një përzierje notash të plota dhe gjysmë notash. Kryesisht këputet me gishta, por në disa këngë, harku përdoret, qoftë për rrënjë stakatto dhe të pestat në "two-feel" ose, në një baladë, për nota të qëndrueshme të ulëta. Në disa këngë, basistëve mund t'u jepet një solo e improvizuar. Disa ciganë basistë të xhazit godasin dërrasën e gishtërinjve me gishta midis notave të këputura, duke krijuar një stil goditjeje të quajtur slap bass (ky është i ndryshëm nga stili i kitarës bas të viteve 1970 me të njëjtin emër). djathtas|parapamje|200x200px| Violinisti virtuoz belg Yves Teicher dhe Trio Chorda në la Ferme de la Madelonne në Gouvy (Belgjikë) gjatë Djangofolllies 2007. Në muzikën cigane të Evropës Lindore (e cila ndonjëherë mund të përfshijë një element xhaz), seksioni i ritmit ka shumë të ngjarë të mbulohet nga një ose dy cimbalomë, ose (më rrallë) një cimbalomë dhe/ose bateri dhe një kitarë akustike (teknika e shoqërimit të cimbalomit quhet në rumanisht "ţiitură "). Një kontrabas plotëson këto ansamble të Evropës Lindore.
Ritëm
qendër|parapamje|La Pompe. Kitara ritmike në xhazin cigan përdor një formë të veçantë të goditjes së njohur si "la pompe", d.m.th. "pompa". Kjo formë e ritmit të goditjes është e ngjashme me "boom-chick" në stilet bluegrass; është ajo që i jep muzikës ndjesinë e lëvizjes së shpejtë dhe më së shpeshti thekson rrahjet dy dhe katër; një tipar jetik i lëkundjes. Dora që rrah, e cila nuk prek kurrë majën e kitarës, duhet të bëjë një rrahje të shpejtë lart-poshtë, ndjekur nga një rrahje poshtë. Pjesa lart-poshtë e la pompe duhet të bëhet jashtëzakonisht shpejt, pavarësisht nga ritmi i muzikës. Është shumë e ngjashme me një notë hiri në muzikën klasike, megjithëse përdoret një akord i tërë. Ky model luhet zakonisht në unison nga dy ose më shumë kitaristë në seksionin e ritmit.
Harmonia
Një aspekt tjetër i rëndësishëm i këtij stili të të luajturit bazohet në format e akordit që Reinhardt u detyrua të përdorte për shkak të lëndimit të tij. Akordet standarde barre nuk janë aq të zakonshme në xhazin cigan. Akordet standarde maxhore dhe minore thuajse nuk luhen kurrë, dhe në vend të kësaj zëvendësohen nga akordet e 7-ta maxhore, akordet e 6-ta kryesore dhe akordet 6/9. Riharmonizimi cigan shpesh synon t'i japë një ndjesi minores edhe kur një këngë është në një çelës madhor, për shembull zëvendësimi i një akordi minor të 6-të për një të shtatë dominues. Akordet e shtatë dominuese ndryshohen gjithashtu duke ulur shkallën e 9-të dhe të 13-të. Këngët e xhazit cigan përdorin akorde gjysmë të zvogëluara për t'u paraprirë akordeve të shtatë mbizotëruese në tastet minore.
Udhëheqja
Loja udhëheqëse në këtë stil është përmbledhur si arpezh i zbukuruar ose i dekoruar. Dekorimet shpesh prezantojnë kromatikën – për shembull, mordentet dhe trillet. Veçanërisht karakteristike është një figurë ku notat e njëpasnjëshme të arpezhit paraprihen nga një notë hiri e ngjashme me apoggiatura një gjysmëton më poshtë. Dekorime të tjera përfshijnë tremolo dhe kthesa telash në kitarë, stakato (ose pizikato në violinë), nota fantazmë, harmonikë, oktava, ndalesa të dyfishta etj.
Teknika e plektrumit të xhazit cigan është përshkruar si e ngjashme me rënjen ekonomike të gitares. Notat në të njëjtin varg luhen në mënyrë alternative, por kur lëvizni nga vargu në varg, teknika tradicionale është përdorimi i një goditjeje poshtë. Për shembull, me kalimin nga vargu G në vargun B, plektri do të lëvizë në të njëjtin drejtim dhe do të qëndrojë në vargun E. Prerja poshtë preferohet për shkak të volumit dhe tonit. Ndërsa kjo teknikë e dyfishimit të goditjeve ndryshon midis performuesve, teknika e Stochelo Rosenberg është një shembull kryesor.
Repertori
Gypsy jazz ka grupin e vet të standardeve të luajtura shpesh, të cilat janë mjaft të dallueshme nga meloditë standarde të xhazit të zakonshëm. Megjithatë, ansamblet bashkëkohore mund t'i përshtatin stilit pothuajse çdo lloj kënge. Standardet gypsy swing përfshijnë hitet e xhazit të viteve '20 dhe '30, si "Limehouse Blues" dhe "Dinah"; Numrat Bal Musette, shpesh vals; kompozime origjinale nga Django Reinhardt, si "Nuages" dhe "Swing 42"; kompozime nga lojtarë të tjerë të shquar swing cigan ; dhe versione jazzed të këngëve cigane, të tilla si "Dark Eyes". Pjesa më e madhe e repertorit është me çelësat minor, dhe modaliteti i minoreve dorian dhe harmonik dëgjohen shpesh, duke dhënë një tingull dallues të errët dhe modal në meloditë që bien në kontrast me ritmin e lartë dhe stilin e performancës së gjallë. Një shembull popullor është melodia e Djangot "Minor Swing", ndoshta kompozimi më i njohur i xhazit cigan. Baladat dhe duetet më të ngadalta mund të shfaqin luajtje rubato dhe harmonitë ekzotike.
Mësimdhënia dhe të nxënit
Gjeneratat e para të muzikantëve të xhazit cigan e mësuan stilin me "metodën cigane", që përfshin ushtrime intensive, imitim të drejtpërdrejtë të muzikantëve më të vjetër (shpesh anëtarë të familjes) dhe luajtje dhe mësim "me vesh", me pak studim muzikor formal (ose, në të vërtetë, edukimi formal i çfarëdo lloji). Që nga fundi i viteve 1970, materialet studimore të një lloji më konvencional, si seminaret, librat dhe videot me metoda dhe video janë bërë të disponueshme, duke i lejuar muzikantët në mbarë botën të mësojnë stilin dhe stolitë e tij idiomatike dhe gjuhën muzikore. Libra të rremë që përmbajnë akordet kryesore me përparimin e akordit dhe meloditë e standardeve të xhazit cigan janë bërë të disponueshme gjithashtu, si në formë libri, ashtu edhe në faqet e internetit, ku këto të fundit ndonjëherë janë vetëm akordet. Librat e rremë e bëjnë më të lehtë mësimin e këngëve, sepse nuk keni nevojë të jeni në gjendje të kuptoni akordet dhe meloditë me vesh.
Që nga vitet 1990, softuer të tillë si Power Tab Editor dhe skedarët Band-in-a-Box janë bërë të disponueshëm. Kitaristë të shquar të stilit cigan që nuk janë etnikisht romë përfshijnë John Jorgenson, Andreas Öberg, Frank Vignola, George Cole. Muzikantët në turne të xhazit cigan shpesh përfshijnë seminare me shfaqje. Lojtarët që kanë shkruar udhëzues studimi përfshijnë Martin Norgaard, Tim Kliphuis, Andreas Öberg, Ian Cruickshank, Robin Nolan, Denis Chang, Michael Horowitz, Daniel Givone dhe Patrick "Romane" Leguidcoq.
Kantoni Valais
thumb|right|280px|Pamje nga Lötschental thumb|280px|right|Pjesë nga [[rruga Haute që lidhë Alpet Pennine mes Chamonix dhe Wallis.]] thumb|right|280px|Monte Rosa Massifthumb|right|280px|Allalinhorn në muajin gushtthumb|right|280px|Pamje nga Anzere
Wallis, (gjermanisht:, lexo: Valis) është një nga 26 kantonet e Zvicrësqë shtrihet në jug-perëndim të Zvicrës në Alpet Pennine rreth luginës të lumit Rhone nga burimi gjer tek lumi Geneva. Kantoni është një nga pjesët më të thata të Zvicrës në qendrën e luginës Rhone (lexo: Ron).
Gjeografia
Kantoni Wallis shtrihet në jug të Zvicrës kështu që në jug të vetë kantoni kufizohet me Italinë, në jug-perëndim me Francën, në veri me Kanton Vaud dhe Kanton Bern dhe në lindje me Kanton Uri dhe Kanton Ticino.
Historia
Romakët e emëruan hapësirën Vallis Poenina ("Upper Rhône Valley"). Që nga viti 888 tokat ishin pjesë e mbretërisë Jurane Burgundy.
Mbreti Rudolph III nga Burgundy ia dha tokën Bishopit të Sionit në vitin 999, duke e bërë atë kont në Valais.
Ekonomia
Turizmi është industria kryesore e kantonit. Matterhorn afër Zermatt-it është një nga atraksionet më të larta turistike në malet e Zvicrës.
Transporti
Një aeroport i vogël gjendet në Sion, por rrugët kryesore transportuese janë rrugët dhe hekurudha.
Demografia
Banorët e kantonit Wallis janë më shumë folës të gjuhës frënge dhe arpiane. Në Upper Valais banorët flasin gjermanishte valisiane. Frëngjisht folësit përbëjnë pak më shumë se 1/3 e popullsisë.
Qytetet më të mëdha të kantonit janë kryeqyteti Sitten, Sierre and Brig.
Bashkitë
Më poshtë janë paraqitur bashkitë e Kanton Wallis të ndarë sipas rretheve.
Parku i Tiranës
Parku i Tiranës ose Parku i Liqenit Artificial është një park i madh në jug të Tiranës, i ndërtuar në vitet 1950.
Emri
Parku dikur ishte një pyll i rralluar. Njihej si Stanet e Gogëve, pasi ishin stane bagëtish të mbajtura nga vllehët, apo "gogët" në gjuhën popullore. Një tjetër emërtim ishte Kodrat e Shën Prokopit, meqenëse aty ndodhej edhe kisha ortodokse me të njëjtin emër.
Historia
Parku u ndërtua mbi një hapësirë gjelbëruar ku kullosnin dikur kafshët e familjeve vllehe të Tiranës.
Liqeni është ndërtuar në vitin 1955 me punë vullnetare duke shfrytëzuar disa prurje ujore të zonës. Në 1957 arkitektja Valentina Pistoli dha idetë për të gjithë kompleksin e kodrave të liqenit si dhe veprat e artit në të. Projekti u ndoq nga një grup inxhinierësh bullgarë të kryesuar nga arkitekti Zheko Zhikov në 1961.
Në brendësi të parkut ndodhet memoriali i 45 ushtarëve britanikë të rënë gjatë Luftës së dytë botërore, si dhe varret monumentale dhe simbolike të vëllezërve Frashëri (Rilindas të shekullit 19), dhe të Faik Konicës. Në parkun e madh ndodhet dhe kompleksi i pishinave të Tiranës. Trupi i Faik Konicës u soll në Shqipëri nga USA në vitin 1998. Në brendësi të parkut të madh ndodhet edhe një amfiteatër, i quajtur Teatri i Hapur i Tiranës, i ndërtuar brenda parkut në 1974 ku zhvillohen aktivitete të ndryshme kulturore, kryesisht gjatë periudhës së verës.
Një digë rreth 400 m e pengon ujin që të vërshojë drejt Tiranës. Mbi digë ndodhet një rrugë mbi të cilën ecin vetëm këmbësorë. Në fundin perëndimorë të digës ndodhet i vetmi park zoologjik i Shqipërisë dhe pak kilometra më larg Kopshti Botanik i Tiranës.
Tkurrja e sipërfaqes
Pjesa lindore e Parkut zgjatej deri te spitali "Shefqet Ndroqi". Midis rruges së Elbasanit dhe spitali, parku është shpyllëzuar me kalimin e kohës dhe janë ndërtuar kryesisht iliegalisht shtëpi private.
Granby (Kebek)
Granby është një qytet në La Haute-Yamaska, provinca Kebek, në Kanada. Qyteti ka një sipërfaqe 156.68 km² dhe popullsi 59385 banorë.
Demografia e Shteteve - Australia
Australia ka 21.515.754 (korrik 2010).
Radhitet në vendin e 54 në botë.
0-14 vjet : 18,4 % (2.033.106 meshkuj / femra 1.929.863)
15-64 vjet : 67,8 % (7.397.562 meshkuj / femra 7.197.829)
65 vjeç e lart : 13,7 % (1.350.248 meshkuj / femra 1.607.146) (2010).
e përgj. : 37,5 vite
mashkuj : 36,8 vjet
femra : 38,3 vjet (2010).
1,171 %
Radhitet në vendin e 108 në botë.
12,39 lindje / 1000 banor (2010).
Radhitet në vendin e 162 në botë.
Radhitet në vendin e 146 në botë.
6,13 emigrant (e) / 1000 banorë (2010).
Radhitet në vendin e 11 në botë.
Norma vjetore 1,2 %
e ndryshimit (2005-10)
Struktura gjinore :
në lindje : 1,055 mashkull (a) / femra
nën 15 vjeç : 1,05 mashkull (a) / femra
15-64 vjet : 1,03 mashkull (a) / femra
65 vjeç e lart : 0,84 mashkull (a) / femra
Popullsia e përgj. : 1 mashkull (a) / femra (2010).
Shkalla e vdekshmërisë foshnjore :
total : 4,67 vdekje / 1000 lindje të gjalla
Radhitet në vendin e 195 në botë.
meshkuj : 5 vdekje / 1000 lindje të gjalla
femra : 4,33 vdekje / 1000 lindje të gjalla (2010).
Popullsia e pergj. : 81,72 vjet
Radhitet në vendin e 8 në botë.
mashkull : 79,33 vjet
femra : 84,25 vjet (2010).
1,78 fëmijët e lindur / grua (2010).
e bardhë 92 %,
aziatike 7 %, vendës dhe të tjera 1 %
Anglisht 78,5 %, 2,5 % kineze, italiane 1,6 %, 1,3 % grek, 1,2 % arabisht, vietnamisht 1 %, të tjerë 8,2 %, 5,7 % të papërcaktuar (2006 regjistrimit).
Vella
është një komunë në kantonin Graubünden të Zvicrës.
Dritan Hoxha (gazetar)
Dritan Hoxha (Tirane, 20 shtator 1968 - Tiranë, 23 maj 2008) ka qenë sipërmarrës shqiptar kryesisht në fushën e medias së shkruar dhe asaj vizive.
Jeta
Lindi në Tirane, i biri i Fiqiriut dhe Zyrasë. Familja e tij la vendlindjen dhe u vendos në Laprakë, ku biznesmeni kaloi fëmijërinë e tij.
Më 1995 nisi të merrej me biznes, me krijimin e markës së kafesë, Lori Caffe. Por suksesi i biznesit të tij të parë, e ndihmoi të vinte në jetë pasionin e tij për median. Më 14 shkurt 1998 themeloi Top Albania Radio, e cila ishte media që tregoi së pari idetë e tij inovatore.
Më 20 dhjetor 2001 lindi Top Channel. Në fakt Top Channel kishte lindur shumë kohë më parë më mendjen e Dritan Hoxhës, por më 20 dhjetor të vitit 2001, ai u bë i prekshëm për të gjithë shqiptarët. Një investim i madh, i paparë më parë në Shqipëri, në njerëz dhe në teknologji, që falë përkushtimit të punës së përbashkët dhe pasionit të përditshëm të krijuesit të tij u kthye shpejt, brenda pak javësh, në një nga televizionet më të ndjekur dhe më pas në televizionin kryesor në vend për nga audienca. Top Channel ndryshoi krejtësisht panoramën televizive në Shqipëri. Dritan Hoxha nuk ndërtoi një televizion sipas kushteve të kohës, por kërkoi të ndryshonte status quo-në e mediave ende primitive në Shqipëri dhe të ngrinte një shërbim cilësor pranë njerëzve dhe për të gjithë shqiptarët. Prandaj me standardet e reja që ai vendosi në treg, Top Channel u shndërrua në ekranin më të dashur të shqiptarëve për nga shpejtësia dhe cilësia e informimit, programet dhe spektaklet që nuk kishin asgjë më pak se ato të shumë prej televizioneve të njohura në vendet e zhvilluara të Europës. Këtij pasioni dhe mundi njerëzor ai i bashkangjiti edhe investimin teknologjik, që ndihmoi në përcjelljen e sinjalit kudo me një kualitet maksimal.
Suksesi i Top Channel e ndihmoi Dritan Hoxhën të vinte në jetë një tjetër ëndërr, atë të krijimit të një platforme të transmetimeve numerike. Dhe në këtë mënyrë lindi DigitAlb. Më 14 korrik 2004, Shqipëria u rendit zyrtarisht ndër të paktët vende në botë me transmetime dixhitale. Një ide, që disa muaj më parë shumëkush mund ta kishte cilësuar si të pamundur, tashmë ishte kthyer në realitet. Dhe në thatësirën e shërbimeve që i ofroheshin shqiptarëve, të cilën Top Channel nuk mund ta mbushte dot i vetëm, DigitAlb u shndërrua në një sukses të vërtetë. Vetëm pak muaj më vonë, Dritan Hoxha vendosi ta bënte atë të prekshme për të gjithë shqiptarët, edhe për ata që jetonin jashtë Shqipërisë. DigitAlb u kthye edhe në një platforme dixhitale satelitore, duke sjellë atdheun në cdo shtëpi emigrantësh, kudo që ata ndodheshin në Europë. Tani DigitAlb numëron qindra mijë abonentë në Shqipëri dhe jashtë saj. Ndërsa në 20 dhjetor 2006 lançoi teknologjinë DVBH, që do t’u sillte shqiptarëve mrekullinë e televizionit në celuar dhe do ta bënte Shqipërinë një ndër vendet e para në botë që aplikonin këtë teknologji dhe ofronin këtë shërbim. Viti 2007 do të shënonte një tjetër risi: transmetimet HD. Nëpërmjet saj DigitAlb u kthye në platformën lider në tregjet europiane, duke transmetuar në plot 6 kanale HD dhe duke e vendosur Shqipërinë në krye të çdo renditje në këtë fushë, ndoshta për herë të parë për arritje dhe jo fenomene negative.
Pikërisht për të gjitha këto arritje, Dritan Hoxha krahas vlerësimit dhe nderimit të miliona shqiptarëve, është vlerësuar me medalje edhe nga Presidenti i Republikës, Bamir Topi, si dhe është shpallur qytetar nderi i Tiranës dhe Vlorës, nga Këshillat Bashkiak të këtyre qyteteve. Tri rrugë mbajnë emrin e tij, një në Tiranë, një në Prishtinë dhe tjetra në Tetovë si simbole të kontributit që Dritan Hoxha dha për bashkimin kulturor dhe emancipimin e shqiptarëve në të gjitha trojet etnike.
Biznesmeni
Vitet ‘90 e gjetën Dritan Hoxhën në fillimet e një biznesi që do të njihte më pas vetëm rritje, fuqizim e zgjerim. Që në atë kohë, 40-vjeçari që humbi jetën dje u identifikua si pronari i kompanisë së kafes “Lori Kafe”. Duke qëndruar më pas në të njëjtën fushë të veprimtarisë tregtare, ai e zgjeroi më tej aktivitetin e biznesit, duke futur në treg edhe një markë tjetër të kafes së importuar “Illy Cafe”. Aktiviteti tregtar në këtë fushë dhe karakteri ambicioz i biznesmenit e orientuan atë drejt projekteve më të gjera dhe më të fuqishme. Në shkurt 1998, Dritan Hoxha themelon radion “Top Albania”, e cila hyri në transmetim duke aplikuar standardet më të larta teknologjike krahasuar me vendet më të përparuara të Ballkanit. Pas veprimtarisë së suksesshme në drejtimin e “Top Albania Radio”, biznesmeni Dritan Hoxha në vitin 2001 themelon televizionin privat “Top Channel”. Përmes sinjalit tokësor dhe më pas edhe në satelit, ky televizion gjeti shtrirje gjeografike gradualisht në të gjithë Shqipërinë dhe më pas i kaloi kufijtë e saj. Kompania mediatike “Top Media” nën drejtimin e Dritan Hoxhës u dallua për investimin e teknologjisë bashkëkohore teknike të konsideruar edhe si “revolucioni mediatik” në industrinë televizive në Shqipëri.
Media
Pas investimeve në krijimin dhe zgjerimin e “Top Albania Radio” dhe “Top Channel” në vitin 2005, Dritan Hoxha bëhet promotor i hyrjes në Shqipëri të platformës së parë të transmetimit televiziv dixhital. Përmes platformës “DigitAlb” filloi transmetimin e një seri kanalesh televizive, fillimisht në sinjal tokësor dhe më pas në atë satelitor. Pas këtyre investimeve në industrinë mediatike, Dritan Hoxha e zgjeroi më tej aktivitetin e tij edhe me një gazetë të përditshme “Shqip”, dhe më pas edhe me prodhimin dhe futjen në qarkullim të telefonit të parë celular në Shqipëri, që njëkohësisht ofronte edhe shërbimin e televizorit të lëvizshëm. Megjithatë në të gjithë veprimtarinë e tij, kulmi i suksesit dhe aktiviteti të cilit biznesmeni i përkushtohej më shumë, ishte televizioni “Top Channel”. Një sigël me të cilën biznesmeni 40-vjeçar që humbi jetën dje në orët e mëngjesit, kishte filluar të identifikohej gjithnjë e më shumë prej vitit 2001, kur për herë të parë ky kanal televiziv filloi transmetimet e tij.
Familja
Ka qenë i martuar me Vjollcën dhe babai i katër fëmijëve: tri vajza, Lori, Sara e Redia si dhe djali Itan Hoxha.
Aksidenti
Hoxha ishte duke i dhënë makinës së tij e tipit Ferrari ku udhetonte me te dhe e dashura e tij, rreth orës 1:51, kur makina doli nga rruga dhe u përplasë me një pemë buzë Lanës, duke rezultuar në vdekjen e tij.
Referimet
= Shiko edhe =