Dialekti_i_Rekës_së_Epërme
Përdorimi i gjuhës
Në kohët bashkëkohore ka gra të moshuara të Rekës të Epërme që ende kanë njohuri të gjuhës serbe, megjithëse jo maqedonase. Ndërkohë, shqiptarët myslimanë që banojnë në Rekën e Epërme, janë në shkallë të ndryshme edhe dygjuhësore në gjuhën maqedonase. Pieroni 2013, pp. 2–3."Locals are now exclusively Muslims, but Albanians of Christian Orthodox faith also lived in the villages until a few decades ago. For example, in Nistrovë, one side of the village (with a mosque) is inhabited by Muslims, while the other side was inhabited by Orthodox believers. The entire population of Orthodox Christians migrated to towns a few decades ago, but they return to their village homes sometimes during the summer. Most of the houses in this part of the village are however abandoned even though the Church has been recently restored. According to our (Albanian Muslim) informants, these migrated Orthodox Christian Albanians assimilated within the Macedonian culture and now prefer to be labelled as "Macedonians", even if they are still able to fluently speak Albanian. Contact between these two subsets of the village communities, which were very intense and continuous in the past, no longer exists today. All Albanian inhabitants of the upper Reka are – to different degrees depending on the age – bilingual in Macedonian.""Vendorët tani janë vetëm myslimanë, por shqiptarët e besimit ortodoks të krishterë kanë jetuar edhe në fshatra deri disa dekada më parë. Për shembull, në Nistrovë, njëra anë e fshatit (me xhami) është e banuar nga muslimanët, të gjithë banorët e të krishterëve ortodoksë migruan në qytete disa dekada më parë, por ata kthehen në shtëpitë e tyre të fshatit nganjëherë gjatë verës. Shumica e shtëpive në këtë pjesë të fshatit megjithatë braktisen edhe pse Kisha ka qenë të cilët migruan shqiptarët e krishterë ortodoksë asimiluan brenda kulturës maqedonase dhe tani preferojnë të etiketohen si "maqedonas", edhe nëse janë ende në gjendje të flasin rrjedhshëm gjuhën shqipe. komunitetet e fshatrave, të cilat ishin shumë intensive dhe të vazhdueshme në të kaluarën, nuk ekzistojnë sot. Të gjithë banorët shqiptarë të Rekës së sipërme janë - në shkallë të ndryshme de në pritje të moshës - dygjuhësh në gjuhën maqedonase. " Nga popullata ortodokse që ende banon në Rekën e Epërme, në kuptim të fjalës së përditshme kryesisht flasin shqip në mesin e tyre dhe madje edhe të rinjtë Mirčevska 2007, p. 137. "Денешната состојба со Македонското Горнореканско население во однос на употребата на албанскиот говор во секојдневната меѓусебна вербална комуникација е непроменета. Сите кои живеат во пределот, дури и малите деца, го користат албанскиот говор, иако го знаат и македонскиот. Кога јас работев во овој предел, со мене се разбира комуницираа на македонски, но во меѓусебниот разговор повторно се служеа со албанскиот. Ваквата состојба недвојбено ни укажува на тоа дека и во минатото Македонскиот јазик се користел во меѓусебната комуникација на Горнореканците, бидејќи само со континуирано користење на еден јазик тој може да се зачува, во спротивно би се изгубил, што во Горна Река не се случај. Во горнореканските села, македонско население го знае само говорниот албански, но не знае да чита и пишува на албански. Спротивно пак, чита и пишува на македонски иако ретко го користи во секојдневието и тоа само помладата популација. Горнореканците кои живеат во Скопје, или во други градови во Македонија или надвор од неа, во поранешните југословенски простори, иако најголемиот дел од нив го знаат албанскиот горнорекански говор, сепак многу ретко го откриваат тоа. Бидејќи имаат македонско христијански имиња и презимиња тоа не им претставува тешкотија, но од друга страна зборува за личниот, помалку или повеќе, негативен став кон албанскиот јазик, кој особено е присутен последниве години. Дури останатото македонско население од државава воопшто не знае за постоењето на дел од македонската нација која го користи албанскиот говор секојдневно, и сознанието за постоењето на оваа појава им изгледа неверојатно. Оваа појава не е карактеристична само за Горна Река, туку и за Скопски Дервен, Дебарско, Голо Брдо ити. [The current situation of the Macedonian Upper Reka population regarding the use of Albanian speech in everyday mutual verbal communication is unchanged. All who live in the area, even small children, use the Albanian language, although they know Macedonian too. When I worked in this area, with me of course Macedonian was communicated, but in mutual conversations again was done in Albanian. This situation unequivocally tells us that in the past the Macedonian language was used in mutual communication in Gorna Reka, because only with continued use of a language that can it be preserved, otherwise it would be lost, as in Upper River it was not the case. In Upper Reka villages, the Macedonian population knows only spoken Albanian, but cannot read and write in Albanian. In contrast, they can read and write in Macedonian, although rarely used in everyday life and it is just young who do. Upper Reka people living in Skopje or in other cities in Macedonia or abroad, in the former Yugoslavia, although most of them know Upper Reka Albanian speech, however they rarely reveal it. It is because they have Macedonian Christian names and surnames that do not cause difficulties, though from the other side when discussing personal matters, there is a little or widespread negative attitude towards the Albanian language, which is particularly acute in recent years. Even the rest of the Macedonian population in the country is not aware about the existence of a part of the Macedonian nation who use Albanian speech daily, and knowledge of the existence of this occurrence seem unlikely. This occurrence is not unique to Upper Reka, but the Skopski Derven, Debar, Golo Brdo etc.]""[Situata e tanishme e popullsisë maqedonase të Rekës së Epërme në lidhje me përdorimin e fjalës shqiptare në komunikimin e përbashkët verbal të përditshëm është i pandryshuar. Të gjithë ata që jetojnë në zonë, madje edhe fëmijë të vegjël, përdorin gjuhën shqipe, edhe pse e njohin edhe Maqedoninë. Kur kam punuar në këtë zonë, me natyrisht komunikimi maqedonas, por në biseda të ndërsjella përsëri është bërë në gjuhën shqipe. Kjo situatë na tregon qartë se në të kaluarën gjuha maqedonase është përdorur në komunikim të ndërsjellë në Gorna Reka, sepse vetëm me përdorimin e vazhdueshëm të një gjuhe që mund të ruhet, përndryshe do të humbiste, si në lumin e Epërme nuk ishte rasti. Në fshatrat e Epërme të Rekës, popullata maqedonase di vetëm shqipfolës, por nuk mund të lexojë dhe të shkruajë në gjuhën shqipe. Përkundrazi, ata mund të lexojnë dhe të shkruajnë në gjuhën maqedonase, ndonëse përdoren rrallë në jetën e përditshme dhe janë vetëm të rinj që bëjnë. Pjesëtarët e Rekës së Epërme që jetojnë në Shkup ose në qytete të tjera në Maqedoni ose jashtë vendit, në ish-Jugosllavi, megjithëse shumica e tyre e njohin fjalimin e Shpërndarjes së Epërme të Shqipërisë, por rrallëherë e zbulojnë atë. Kjo sepse ata kanë emra dhe mbiemra të krishterë maqedonas që nuk shkaktojnë vështirësi, edhe pse nga ana tjetër kur diskutojnë çështje personale, ka një qëndrim negativ pak ose shumë të përhapur ndaj gjuhës shqipe, e cila është veçanërisht akute në vitet e fundit. Edhe pjesa tjetër e popullsisë maqedonase në vend nuk është e vetëdijshme për ekzistencën e një pjese të kombit maqedonas që përdorin çdo ditë fjalimin shqip dhe dija e ekzistencës së kësaj dukurie duket e pamundur. Kjo dukuri nuk është unike në Reka e Epërme, por Derveni i Skopskit, Dibër, Golo Brdo etj.] " . Leximi dhe shkrimi në gjuhën maqedonase njihet nga popullata, me të rinjtë që e përdorin atë, ndërsa shkathtësitë e shkrim-leximit në shqip nga të gjitha grupmoshat nuk ekzistojnë.Mirčevska 2007, p. 137. "Денешната состојба со Македонското Горнореканско население во однос на употребата на албанскиот говор во секојдневната меѓусебна вербална комуникација е непроменета. Сите кои живеат во пределот, дури и малите деца, го користат албанскиот говор, иако го знаат и македонскиот. Кога јас работев во овој предел, со мене се разбира комуницираа на македонски, но во меѓусебниот разговор повторно се служеа со албанскиот. Ваквата состојба недвојбено ни укажува на тоа дека и во минатото Македонскиот јазик се користел во меѓусебната комуникација на Горнореканците, бидејќи само со континуирано користење на еден јазик тој може да се зачува, во спротивно би се изгубил, што во Горна Река не се случај. Во горнореканските села, македонско население го знае само говорниот албански, но не знае да чита и пишува на албански. Спротивно пак, чита и пишува на македонски иако ретко го користи во секојдневието и тоа само помладата популација. Горнореканците кои живеат во Скопје, или во други градови во Македонија или надвор од неа, во поранешните југословенски простори, иако најголемиот дел од нив го знаат албанскиот горнорекански говор, сепак многу ретко го откриваат тоа. Бидејќи имаат македонско христијански имиња и презимиња тоа не им претставува тешкотија, но од друга страна зборува за личниот, помалку или повеќе, негативен став кон албанскиот јазик, кој особено е присутен последниве години. Дури останатото македонско население од државава воопшто не знае за постоењето на дел од македонската нација која го користи албанскиот говор секојдневно, и сознанието за постоењето на оваа појава им изгледа неверојатно. Оваа појава не е карактеристична само за Горна Река, туку и за Скопски Дервен, Дебарско, Голо Брдо ити. [The current situation of the Macedonian Upper Reka population regarding the use of Albanian speech in everyday mutual verbal communication is unchanged. All who live in the area, even small children, use the Albanian language, although they know Macedonian too. When I worked in this area, with me of course Macedonian was communicated, but in mutual conversations again was done in Albanian. This situation unequivocally tells us that in the past the Macedonian language was used in mutual communication in Gorna Reka, because only with continued use of a language that can it be preserved, otherwise it would be lost, as in Upper River it was not the case. In Upper Reka villages, the Macedonian population knows only spoken Albanian, but cannot read and write in Albanian. In contrast, they can read and write in Macedonian, although rarely used in everyday life and it is just young who do. Upper Reka people living in Skopje or in other cities in Macedonia or abroad, in the former Yugoslavia, although most of them know Upper Reka Albanian speech, however they rarely reveal it. It is because they have Macedonian Christian names and surnames that do not cause difficulties, though from the other side when discussing personal matters, there is a little or widespread negative attitude towards the Albanian language, which is particularly acute in recent years. Even the rest of the Macedonian population in the country is not aware about the existence of a part of the Macedonian nation who use Albanian speech daily, and knowledge of the existence of this occurrence seem unlikely. This occurrence is not unique to Upper Reka, but the Skopski Derven, Debar, Golo Brdo etc.]""[ Nuk ka karakteristika që mund të përdoren për familjet e tyre, për ata që jetojnë në Skoci, Dëshmorët e Kombit, Familjet e Bardhë. [Situata e tanishme e popullsisë maqedonase të Rekës së Epërme në lidhje me përdorimin e fjalës shqiptare në komunikimin e përbashkët verbal të përditshëm është i pandryshuar. Të gjithë ata që jetojnë në zonë, madje edhe fëmijë të vegjël, përdorin gjuhën shqipe, edhe pse e njohin edhe Maqedonishten. Kur kam punuar në këtë zonë, me natyrisht komunikimi maqedonas, por në biseda të ndërsjella përsëri është bërë në gjuhën shqipe. Kjo situatë na tregon qartë se në të kaluarën gjuha maqedonase është përdorur në komunikim të ndërsjellë në Gorna Reka, sepse vetëm me përdorimin e vazhdueshëm të një gjuhe që mund të ruhet, përndryshe do të humbiste, si në lumin e Epërme nuk ishte rasti. Në fshatrat e Epërme të Rekës, popullata maqedonase di vetëm shqipfolës, por nuk mund të lexojë dhe të shkruajë në gjuhën shqipe. Përkundrazi, ata mund të lexojnë dhe të shkruajnë në gjuhën maqedonase, ndonëse përdoren rrallë në jetën e përditshme dhe janë vetëm të rinj që bëjnë. Pjesëtarët e Rekës së Epërme që jetojnë në Shkup ose në qytete të tjera në Maqedoni ose jashtë vendit, në ish-Jugosllavi, megjithëse shumica e tyre e njohin fjalimin e Shpërndarjes së Epërme të Shqipërisë, por rrallëherë e zbulojnë atë. Kjo sepse ata kanë emra dhe mbiemra të krishterë maqedonas që nuk shkaktojnë vështirësi, edhe pse nga ana tjetër kur diskutojnë çështje personale, ka një qëndrim negativ pak ose shumë të përhapur ndaj gjuhës shqipe, e cila është veçanërisht akute në vitet e fundit. Edhe pjesa tjetër e popullsisë maqedonase në vend nuk është e vetëdijshme për ekzistencën e një pjese të kombit maqedonas që përdorin çdo ditë fjalimin shqip dhe dija e ekzistencës së kësaj dukurie duket e pamundur. Kjo dukuri nuk është unike në Reka e Epërme, por Derveni i Skopskit, Dibër, Golo Brdo etj.] " Pjesa më e madhe e popullsisë ortodokse nga Reka e Epërme që jeton jashtë rajonit ka njohuri në gjuhën shqipe si në zonat e ish-Jugosllavisë. Shumë pak prej tyre e zbulojnë këtë informacion, për shkak të perceptimeve negative të gjuhës shqipe brenda shoqërive pritëse ku ata aktualisht banojnë dhe integrimin e tyre në shoqërinë maqedonase përmes ndarjes së një trashëgimie të përbashkët ortodokse. Ndërmjet popullsisë së gjerë maqedonase, ekziston pak ndërgjegjësim për ekzistencën e një popullsie të krishterë ortodokse që përdor gjuhën shqipe si gjuhë të komunikimit të përditshëm. Për shkak të trashëgimisë së emigracionit sezonal për punë, tregti dhe emigrim, njerëzit e Rekkës së Epërme janë bërë shumë gjuhësore me kalimin e kohës në gjuhë të ndryshme, përfshirë turqishten, greqishten, gjuhën serbe, bullgarishten, rumanishten, frëngjishten dhe anglishten.