cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Immanuel Kant
Gjykimet sintetike apriori
Në këtë pikë Kanti bën një dallim tjetër ndërmjet gjykimeve a priori dhe gjykimeve a posteriori. Të gjitha gjykimet analitike janë a priori. Të thuash për shembull se djemtë e X shkollës janë 6 këmbë të gjatë, është një gjykim sintetik, një njohje e mëvonshme. Ai gjykim nuk mund të bëhet pa u njohur me detaje të veçanta të kësaj shkollë. Sidoqoftë, gjendet akoma një tjetër lloj gjykimi përveç atij analitik a priori dhe gjykimeve sintetike a posteriori, dhe ky është gjykimi sintetik a priori. Gjykimi sintetik është mbështetur mbi përvojën, por në qoftë se rasti është kështu, atëherë si mund të quhen ato a priori, përderisa kjo e fundit nënkupton pavarësi nga përvoja? Megjithatë, Kanti tregon se në matematikë, fizikë, etikë dhe metafizikë ne bëjmë gjykime të cilat janë jo vetëm a priori, por edhe sintetike. Për shembull, gjykimi që 7+5=12 është sigurisht gjykim a priori, sepse përmban vulën e domosdoshmërisë dhe të universals; kjo do të thotë se 7 mbledhur me 5 e barabartë me 12, dhe kjo gjithmonë duhet të jetë kështu. Në të njëjtën kohë, ky gjykim është sintetik, por jo analitik, sepse 12-ta nuk mund të dalë nga një analizë e thjeshtë e numrave 7,5 dhe e mbledhjes (+). Kështu shprehjet gjeometrike janë në të njëjtën kohë a priori dhe sintetike. Për shembull, thotë Kanti, ‘që një vijë e drejtë, që bashkon dy pika, është më e shkurta, është një shprehje sintetike. Për mua, koncepti i drejtë nuk përmban nocionet e sasisë, por vetëm të cilësisë. Kanti thoshte se ‘shkencat natyrore i kanë gjykimet sintetike a priori si parimet e tyre’. Shprehja se në të gjitha ndryshimet e botës materiale shfaqja mbetet e pandryshuar’, është a priori, sepse ne e bëjmë këtë gjykim përpara, se sat ë njohim ndonjë ndryshim dhe kjo është sintetike, sepse ideja e qëndrueshmërisë së përjetshme nuk gjendet në konceptin e materies.Në qoftëse është kështu, shprehjet metafizike, të tilla si ‘njeriu është i lirë të zgjedhë’, duhet të jenë sintetike, sepse në këtë rast predikati i shton njohuri të reja konceptit të subjektit. Në të njëjtën kohë, ky gjykim metafizik është një gjykim a priori, sepse predikati është i lirë, është i lidhur me idenë tonë për të gjithë njerëzit, edhe pse ne nuk kemi fituar njohuri për të gjithë ata, nga përvoja
Struktura racionale e mendimit
Kanti thoshte se “ka dy burime të njohjes njerëzore, të cilët ndoshta vijnë nga një bazë e zakonshme, por e panjohur për ne, dhe pikërisht: ndjeshmëria dhe të kuptuarit. Nëpërmjet së parës objektet janë dhënë tek ne; ndërsa nëpërmjet të dytës ata janë menduar.” Pra njohja është marrëdhënie e përbashkët ndërmjet njohësit dhe asaj që njihet.
Por, megjithëse unë jam i aftë, që të bëj dallimin midis vetes si njohës dhe asaj që njoh, unë këtë kurr nuk mund ta njoh diçka ashtu siç është ajo në të vërtetë, sepse në atë moment, që unë e njoh atë, e njoh për aq sa strukturat e mendjes sime më lejojnë. Por si ndikon mendja tek materiali i dhënë bruto i përvojës sonë?
Kategoria e mendimit dhe format e intuitës
Çfarë është ajo që bënë të mundur krjimin e një ideje të unifikuar për botën rreth nesh? Nga analiza e tij për mënyrën se si mendja njerëzore vepron, Kanti përgjigjet se është mendja ajo që transformon të dhënat e përpunuara, që jepen nëpërmjet shqisave në një komplet elementesh të lidhur dhe koherente. Por, kjo e shtyn Kantin të thotë se uniteti i përvojave tona mund të nënkuptojë edhe një unitet të unit, sepse po të mos ketë një unitet ndërmjet veprimeve të ndryshëm të mendjes, nuk mund të ketë njohje të përvojës. Të kesh njohje të tilla, do të thotë të kesh imagjinatë, kujtime si dhe fuqinë e sintezës intuitive. Kështu mund të jetë i njejti un, që njëherazi ndijon një objekt, kujton karakteristikat e tij, i imponon atij formën e hapësirës dhe kohës, dhe kategoritë e shkakut dhe të pasojës. Të gjitha këto aktivitete mund të ndodhin në disa objekte të vetëm; ndryshe nuk mund të ketë njohje, sepse në qoftë se një subjekt ka vetëm ndijimin, një tjetër vetëm kujtimin e kështu me radhë, shumëllojshmëria e ndijimieve nuk mund të unifikohet kurrë. Ku dhe çfarë është ky subjekt i vetëm, që plotëson unifikimin e këtij aktiviteti? Kanti e quan këtë “unitet transcendental i përceptimeve”, të cilën ne duhet ta quajm uni. Gjatë veprimit të unifikimit të të gjithë elementeve të përvojës, ne jemi të ndërgjegjshëm për unitetin tonë të mbrendshëm; kështu që ndërgjegjësimi ynë për një botë të unifikuar të përvojës dhe vetëndërgjegjësimi ynë i mbrendshëm ndodhin njëkohësisht.
Vetëndërgjegjësimi ynë, megjithatë, ndikohet nga të njëjtat pasoja që ndikojnë në perceptimin tonë për trupat e jashtëm. Unë përdor, në njohjen e vetes sime, të njëjtat mekanizma dhe si rrjedhim, i imponoj vetvetes, ashtu siç bëj për objektet e njohjes, të njejtat ‘lente’, nëpërmjet të cilave shoh gjithçka. Ajo për të cilën unë jam i sigurtë është se një un i unifikuar mund të nënkuptohet nga çdo njohje e përvojës.
Georges Arvanitas
Georges Arvanitas (Marsejë, 13 korrik 1931 - Paris, † 25 shtator 2005) ka qenë një muzikant dhe pianist jazz francez.
Immanuel Kant
Realiteti fenomenal dhe noumenal
Një ndikim i madh i filozofisë kritike të Kantit ishte këmbëngulja e tij, se njohja njerëzore është gjithmonë e kufizuar mbrenda sferës së saj. Ky kufizim merr dy forma. Në rastin e parë, njohja është e kufizuar në botën e përvojës dhe së dyti, ajo kufizohet me mënyrat, me anën e të cilave aftësitë tona të mendimit dhe të perceptimit, organizojnë të dhënat e papërpunuara të përvojës. Ai bënte dallimin ndërmjet realitetit fenomenal, apo realitetit të botës që ne njohim, dhe realitetit noumenal, i cili është plotësisht i kuptueshëm dhe jo shqisor. Kur fitojmë diçka nga përvoja, ne gjithmonë e perceptojmë atë nëpërmjet ‘lenteve’ të kategorive tona a priori të mendimit. Por, si mund të duket një objekt kur nuk perpceptohet? Çfarë është një objekt në vetvete? Fare qartë nuk mund të kemi një njohje të perceptimit joshqisor. Të gjithë objektet që ne njohim, janë objekte që ndijohen. Mendja vepron duke imponuar idetë e saj mbi shumëllojshmërinë e përvojave, e cila buron nga bota e sende në vetvete. Kjo nënkupton se ka një realitet jashtë nesh, që ekziston pavarësisht nga ne, por nga i cili ne njohim atë që ai paraqet përpara nesh dhe organizohet nga ne.Koncepti i sendit në vetvete nuk e rrit njohjen tonë, porn a kujton kufizimet që ajo ka.
Idetë transcendentale të arsyes së pastër si koncepte rregulluese. Përveç koncepteve të përgjithshëm të realitetit noumenal, ekzistojnë edhe tri ide rregulluese, për të cilat ne tentojmë të mendojmë, ide të cilat na çojnë përtej përvojave shqisore. Këto janë pikërisht: idetë e unit, kozmosit, dhe Zotit. Ato janë transcendentale, pasi nuk u korrespondojnë objekteve të cilat ne i fitojmë nga përvoja.
Kanti vazhdon se ‘ideja e tretë e arsyes së kulluar, e cila përmban një supozim të thjeshtë në lidhje me një qenie, që është shkaku i vetëm i mjaftueshëm i të gjithë serive kozmologjike, është ideja e Zotit,është e qartë se ideja e një qenie të tillë, ashtu sit ë gjitha idetë teorike, duket se shërben vetëm për të drejtuar arsyen që të shohë të gjitha lidhjet në botë, në përputhje me parimet e një uniteti sistematik, në mënyrë të tillë, sikur të gjitha këto lidhje e kanë burimin e tyre në një qenie të vetme, që shërben si shkaku supreme dhe i mjatueshëm.
Antinomitë dhe kufijtë e arsyes
Sipas Kantit ekziston një ndryshim midis një njohjeje a priori ose shkenca teorike, në njërën anë, dhe metafizikës teorike, në anën tjetër. Ndryshimi është se ne mund të kemi një njohje shkencore të një fenomeni, por ne nuk mund të kemi një njohje shkencore të realitetit noumenal, ose të realitetit që e kapërcen përvojën. Përpjekjet tona për të arritur një ‘shknecë’ të metafizikës, thoshte Kanti, janë destinuar të dështojnë. Sa herë qe ne përpiqemi të diskutojmë për unin, kozmosin dhe Zotin, duke i parë ata si objekte të përvojës sonë, paaftësia emendjes për ta bërë këtë në mënyrë të suksesshme, tregohet nga Kanti me atë që ai e quan antinomy, ku ne biem. Këto katër antinomy, na tregojnë se kur ne diskutojmë për natyrën e botës, përtej përvojës, ne mund të argumentojmë me të njëjtën forcë, me anën e kundërt të thënieve të ndryshme, dhe pikërisht: që 1. Bota është e kufizuar në hapësirë dhe në kohë, ose që kjo është pakufizuar se, 2. çdo substancë e përbërë, përbëhet nga pjesë të thjeshta, përderisa në botë nuk ekziston asgjë e thjeshtë; se 3. Përveç shkaqeve që përputhen me ligjet e natyrës, ka, gjithashtu, shkaqe të tjerë si ai i lirisë ose që, nuk ka liri përderisa çdo gjë në botë përshtatet vetëm në përputhje me ligjet e natyrës, dhe përfundimisht se; 4. Ekziston një qenie absolutisht e domosdoshme si pjesë e botës ose si shkak i saj, ose asgjëkundi nuk ekziston një qenie absolutisht e domosdoshme. Këto antinomy pasqyrojnë mosmarrveshjet që burojnë nga metafizikat dogamtike, mosmarrveshje që ndodhin vetëm sepse baza e mbështetjes së tyre është e pakuptimtë, që do të thotë që ne bëjmë përpjekje për të shpjeguar një realitet rreth të cilit kemi dhe mund të kemi përvoja të pabazuara. Kanti megjithatë besonte se këto antinomy kanë vlera positive dhe, pikërisht, se ato sigurojnë një argument shtesë për të thënë që bota e hapësirës dhe e kohës është vetëm fenomenale, dhe në një botë të tillë, liria është një ide koherente. Nga këtej rrjedh se, në qoftë se bota do të ishte send në vetvete, ajo duhet të ishte ose e fundme ose e pafundme në shtrirje dhe në nënndarje. Por, antinomitë tregojnë se nuk ka asnjë provë, që të tregojë që, qoftë njëra ose tjetra alternativë është e vërtetë. Të flasësh për një realitet noumenal, apo për realitetin e sendeve në vetvete, do të thotë t’u përgjigjesh përvojave të caktuara dhe tendencave të mendimit tonë. Për këtë arsye, ne mund të mendojmë për një njeri në dy mënyra të ndryshme duke e parë atë si fenomendhe si noumen. Si një fenomen individi mund të studiohet në mënyrë shkencore, si një qenie në hapësirë dhe kohë, dhe në kontekstin e shkakut dhe të pasojës.
Në të njëjtën kohë, përvoja jonë e detyrimeve morale sugjeron se natyra noumenale e individit, që ka të bëjë me çfarë është individi jashtë perceptimit shqisor, karakterizohet nga liria. Në këtë kuptim, koncepti i lirisë, ashtu si dhe ideja e unit dhe e Zotit, është një ide rregullatore. Aty nuk mund të ketë asnjëherë prova demonstrative, që të tregojnë se njeriu është i lirë apo se Zoti ekziston, sepse këto na çojnë përtej kufijve të përvojës shqisore, ku kategoritë e mendjes nuk kanë të dhëna mbi të cilat mund të veprojnë.
Provat e ekzistencës së Zotit
Argumenti i tij kundër provës ontologjike ka të bëjë me atë se ajo është e gjitha një ushtrim verbal, sepse baza e kësaj prove është pohimi se, përderisa kemi një ide për ekzistencën e qenies më të përsosur, do të jetë kontradiktore të themi se një qenie e tillë nuk ekziston. Një mospranim i tillë do të jetë kontradiktor, sepse koncepti i një qenieje të përsosur, përfshin në mënyrë të domosdoshme predikatin e ekzistencës.
Kujtesë hyrëse ndenjëse e rastësishme
thumb|250px|Dy pllakëza kujtese SRAM thumb|250px|Skemë e një dhomëze kujtese 6 tranzistorësh CMOS.
SRAM (ang. Static Random Access Memory, sqt. Statik Random Akses Memori = Kujtesë hyrëse ndenjëse e rastësishme) është një lloj kujtese gjysmëpërcjellëse e përbërë nga një qark rrethor i formuar nga dy porta logjike, që lidhen në dy skaje me linjat e të dhënave nëpërmjet dy tranzistorëve.
Immanuel Kant
Provat e ekzistencës së Zotit
Pra, përderisa ekzistenca e Zotit nuk mund të provohet efektivisht me anën e arsyetimit teorik, të cilin Kanti e trajtoi kaq shumë, për të treguar se ka vend vetëm për ekzistencën shqisore, atëherë disa anë të tjera të arsyetimit duhet të shikohen si burime për idenë e Zotit. Kështu, ideja e Zotit ka rëndësi në filozofinë e Kantit, ashtu si edhe idetë e tjera rregulluese.
Kujtesë hyrëse ndenjëse e rastësishme
Në këtë mënyrë mund të mbajnë informacionet për një kohë të pakufizuar, (përsa kohë ushqehen me energji elektrike) janë shumë të shpejta, dhe konsumojnë më shumë energji se kujtesat DRAM.
Immanuel Kant
Arsyeja praktike
Përveç perëndive 'qiellor lart ekziston, gjithashtu, edhe ‘ligji moral poshtë’, i cili shtronte për Kantin një sërë pikëpyetjesh. Arsyeja është, pra, ajo që ka interes si për objektet ashtu edhe për sjelljet praktike. Por, ‘së fundi ekziston vetëm një lloj arsyeje, e cila duhet të dallohet në zbatimin e saj, ‘thotë Kanti; dhe në objektivat e arsyes, ‘e para është njohja teorike dhe e dyta është njohja praktike racionale’. Tendenca e mendimit shkencor, e periudhës së Kantit, ishte që të identifikonte realitetin me atë që ne njihnim nga përvoja shqisore apo shfaqja e objekteve. Në qoftë se ky do të ishte një përshkrim i drejtë i realitetit, njohja do të konsistonte vetëm në shumëllojshmërinë e kuptimeve shqisore, të cilat lidhen me njëra-tjetrën vetëm nga shkakësia. Atëherë realiteti do të shikohej si një mekanizëm i madh, ku çdo veprim i tij është product i shkaqeve të mëparshëm dhe njeriu do të dukej po ashtu si një pjesë e këtij sistemi mekanik. Në qoftë se do të ishte kështu, thotë Kanti ‘unë nuk mund të them, pa rënë në kontradiktë, një gjë të qartë dhe të vemte, për shembull, që shpirti njerëzor ka vullnet të lirë, dhe akoma më tej, është subjekt i domosdoshmërisë natyrore; d.m.th nuk është i lirë’. Morali bëhet i mundshëm sepse edhe në qoftëse nuk mund t’i njohim sendet në vetvete, apo objektet në fushën noumenale, ne duhet të qëndrojmë në atë që të paktën t’i mendojmë ata si objekte në vetvete, ndryshe ne do të biem në përfundime absurde, se ekziston shfaqja, pa pasur asgjë për t’u shfaqur’. Por, në qoftë se kritika jonë nuk gabon kur na mëson që objektet (për shembull qeniet njerëzore), duhen kuptuar në një sens të dyfishtë; dhe pikërisht në atë të shfaqjes dhe të sendit në vetvete… atëherë nuk lind kontradikta në supozimin se në shfaqje ekziston një vullnet i vetëm dhe i njëjtë, që shprehet në veprimet e dukshme, që janë domosdoshmërisht subjekte të ligjit natyror dhe si rrjedhim nuk janë të lirë, ndërsa nga ana tjetër, ata që i përkasin sendeve në vetvete, nuk janë subjekte të ligjit, por janë të lirë’. Për të qenë të saktë, duhet të themi se shpirti i objekteve nuk mund të njihet si i lirë, duke përdorur arsyen teorike. ‘Por, megjithëse unë nuk mund ta njoh, përsëri mund ta mendoj larine.
Kujtesë hyrëse ndenjëse e rastësishme
Përdoren zakonisht për kujtesat e procesorëve kompjuterikë (CPU cache), ku shpejtësi të larta dhe konsume të zvogëluara janë karakteristika thelbësore.
Immanuel Kant
Bazat e njohjes morale
Sipas Kantit, detyra morale e filozofisë është të zbulojë se si mund të arrijmë tek parimet e sjelljes, të cilët shtrihen tek të gjithë njerëzit.
Kujtesë hyrëse ndenjëse e rastësishme
Familja e kujtesave SRAM mund të ndahet në
Immanuel Kant
Bazat e njohjes morale
Si njohja shkencore ashtu edhe ajo morale janë mbështetur mbi gjykime apriori. Më tej, morali për Kantin është concept racional, që ka të bëjë me vetëdijen që ne kemi për rregullat apo ‘ligjet’, të cilët i konsiderojmë si universal si dhe të domosdoshëm.
Morali dhe racionalizmi
Si një qenie rascionale, thoshte Kanti, unë nuk pyes vetëm ‘çfarë do të bë unë?’, por jam gjithashtu i ndërgjegjshëm që ndodhem në një detyrim për të vepruar në një mënyrë të caktuar, sepse ‘duhet’ të bëj diçka. Kur une mendoj për diçka që duhet të bëjnë të gjitha qeniet racionale, sepse në qoftë se një ligj apo rregull moral është i vlefshëm për mua si një qenie racionale, atëherë ai duhet të jetë i vlefshëm për të gjitha qeniet racionale. Më tej, një provë e madhe e një veprimi të mirë moral është nëse parimet e tij mund të zbatohen nga të gjitha qeniet racionale dhe në mënyrë të vazhdueshme. Filozofia morale merret me kërkimin e këtyre parimeve, të cilët zbatohen nga të gjitha qeniet racionale dhe na udhëheqin drejt asaj sjelljeje që ne e quajm të mirë.
E mira e përcaktuar si vullnet i mirë
Kanti thoshte se “asgjë të cilën ne e quajmë të mirë, nuk mund të kuptohet si mbrenda edhe jasht botës, pa pasur kritere. Këtu bën përjashtim vetëm vullneti i mirë. Ai duhej të pranonte, gjithashtu, se mund të konsideorhen të mira, për shembull përmbajtja e pasioneve etj., “por përsëri atom und të quhen të mira me rezerva, sepse pa parimet e vullnetit të mirë, atom und të bëhen vërtet të këqija. Ideja kryesore e Kantit, në këtë drejtim, ishte se thelbi i veprimeve të mira morale është ai parim ku një person mbështetet kur ai dëshiron një veprim. “Vullneti i mirë është i tillë jo për atë që ai shkakton apo kryen dhe as sepse është i dobishëm në arritjen e disa qëllimeve të caktuara, por vetëm se përmban vullnetin, i cili është i mirë në vetvete.
Një qenie racionale përpiqet të bëjë atë që duhet të bëjë, dhe Kanti e dallonte nga veprimet që një njeri bën i nisur nga prirjet që ai ka ose nga interest vetiak. Ne të gjithë mund të bëjmë dallimin midis këtyre dy motiveve, sepse të veprosh i mbështetur tek prirjet apo interest vetiak, për ne do të thotë të jesh në një nivel tjeter moral, i cili vepron jashtë detyrave të ligjit moral. Arsyeja pse Kanti përcakton si një gjendje fillestare thënien që ‘vullneti i mirë është i tillë jo për atë që kryen’, është se ai do të theksojë rolin mbizotërues të vullnetit në moral. “Vendi i vlerave morale është tej vullneti, dhe vullneti i mirë është ai që vepron jashtë konceptit detyrë.
Detyra nënkupton që ne jemi nën disa lloje detyrimesh të një ligji moral dhe Kanti thotë që si qenie racionale ne jemi të ndërgjegjshëm për këto lloj detyrimesh, të cilët vijnë tek ne në formë imperative. Jo të gjithë këto detyrime dhe urhdëra janë të lidhur me moralin, sepse jo në çdo rast ato ju detyrohen të gjithë njerëzve dhe, akoma më tej, atyre ju mungon cilësia e së përgjithshmes që kërkohet nga një rregull moral. Në qoftëse ne duam të ndërtojmë një urë që të bashkojë dy brigjet, duhet të përdorim materie të një fortësie të caktuar. Por, ne mund të mos ndërtojmë patjetër urë. Sepse mund të hapim dhe një tunel apo të përdorim një varkë për të dalë në bregun tjetër. Në mënyrë të ngjashme ekzistojnë imperativ të tillë të kujdesshëm, të cilët thonë për shembull që, në qoftëse dua të jem popullor me njerëz të caktuar, atëherë unë duhet të them apo të bëj disa gjëra të caktuara. Por përsëri ky nuk është një kushtabsolutisht i domosdoshëm, që unë të arrij popullaritetin. Imperativët teknik dhe të kujdesshëm i quajm më tej hipotetik, sepse ato na drejtojnë vetëm në qoftë se vendosim që të hyjmë në sferën e veprimit të tyre.
Imperativi kategorik
Ndryshe nga imperativi teknik dhe i kujdesshëm, i cili është hipotetik në natyrë, morali i vërtetë imperativ është kategorik. Ky lloj detyrimi kategorik zbatohet tek të gjithë njerëzit dhe drejton ‘një veprim si të domosdoshëm pa pasur parasysh arritjen e një qëllimi përfundimtar, dhe, si i tillë, quhet domosdoshmëri objektive. Ky drejton sjellje të caktuara në mënyrë të menjëhershme, pa pasur për to asnjë qëllim ose kusht tjetër. Quhet kategorik, pasi zbatohet tek të gjitha qeniet njerëzore dhe është imperativ, pasi ky është parimi sipas të cilit ne duhet të veprojmë. Formulimi baze i imperativit kategorik është ky: ‘vepro vetëm në atë mënyrë që maksima e vullnetit tënd të jetë dhe parim i legjislacionit të përgjithshëm”.
Për të ilustruar se si detyrimet kategorike na aftësonin ne të zbulonim detyrat tona morale, Kanti jep shembullin e mëposhtëm: Një njeri ‘u gjet i shtrënguar, nga nevoja, që të merrte para hua. Ai e dinte që nuk do të mundte t’i kthente ato, por gjithashtu shihte se askush nuk do t’i jepte borxh, në qoftë se nuk do të premtonte fuqimisht që do t’i kthente paratë në një kohë të caktuar. Ai dëshironte të bënte këtë premtim, por ishte akoma aq i ndërgjegjshëm, sat ë pyeste veten: A nuk është e paligjshme dhe e paqëndrueshme të kapërcesh vështirësitë në këtë mënyrë? Megjithate, të supozojmë se si ai vendosi të vepronte më sipër, atëherë maksima e veprimeve të tij do të shprehej kështu: kur unë shikoj se kam nevojë për para, do t’i marr ato hua, duke premtuar se do t’i kthej, pavarësisht se e di që kurrë nuk kam për t’i kthyer. Tani ky parim i së mirës tënde apo i avantazheve të tua personale mund të qëllojë që të bëhet i vazhdueshëm në të ardhmen tënde, por tani pyetja është: A është kjo e drejtë? Atëherë unë po ndërroj sugjerimin nga e mira personale në atë të ligjit universal dhe do ta bëj pyetjen në këtë mënyrë: Si do të ndodhte sikur maksima ime të bëhej ligj universal? Atëherë do të shikoja se veprimi im nuk afrohet aspak me ligjin e përgjithshëm natyror, por përkundrazi e kundërshton atë.
Deontologjia Kantiste
Në aspektin etimologjik, deontologjia është një fjalë me origjinë greke, ku fjala “deon” do të thotë detyrim ose detyrë. Në këtë bashkësi futet edhe etika. Sipas të drejtës natyrore morali është i lidhur ngushtë me ligjin dhe etika ndihmon njerëzit në konceptimin e të drejtës, duke i bërë ata në këtë mënyrë të respektojnë ligjin. Edhe në idenë Kantiste, morali shikohet si një vlerë madhore në shoqëri, por trajtimi që i bëhet në këtë doktrinë është ndryshe nga ai i doktrinës të së drejtës natyrale. Doktrina Kantiste mund të ballafaqohet shumë bukur edhe me doktrina të tjera si ajo e të drejtës pozitiviste. Kjo e fundit është më e përgjithshme e krahasuar me Kantizmin, por humb pikë në një çast shumë të rëndësishëm. Thembra e Akilit e pozitivizmit në krahasim me Kantizmin, është se pozitivistët, duke pozicionuar një sistem rregullash përpara individëve, nuk u mësojnë atyre të duan qenien njerëzore si njeri. Pra këtë mund ta bëjë vetëm Kantizmi.
Duke dashur të ri-dalim në temë, shikojmë se si trajtohet akti i vjedhjes në këto doktrina. Në të drejtën natyrore nuk shikojmë ndonjë trajtim të veçantë, pasi një veprim nuk ka asnjë pasojë. “ - Nuk është e moralshme të vjedhësh...” kjo le shume vend per interpretime. A ka ndonjë pasojë në këtë mes? Padyshim qe jo! Në të drejtën pozitiviste, vjedhësi vendoset përballë me rregullat e shumta dhe dënohet për këtë krim të kryer. Kanti diskutoi gjatë aktin e vjedhjes. Sipas tij një veprim i kryer kundra një personi tjetër, kur ai ose ajo (në këtë rast personat të cilët janë dëmtuar), nuk kanë dhënë konsensusin e tyre, përbën një shkelje maksimale të “deon-it” (detyrës së përkryer). Ky përfundim del në pah duke u bazuar në rregullin e dytë të teorisë Kantiste, sipas të cilit thuhet se:
Vepro në të atillë mënyrë që të trajtosh njëkohësisht veten tënde dhe njerëzit e tjerë jo vetëm si një qëllim të një përfundimi.
Në se një hajdut ka vjedhur një libër nga një person i caktuar, në këtë rast viktima ka të drejtë të ankohet, edhe pse ky i fundit mund të kishte qenë dakord të japë librin e tij me konsensus të plotë. Hajduti thjeshtë duhet të kërkonte leje dhe të merrte objektin, por ai nuk e bëri. Megjithatë askush nuk mund të jap konsensusin e tij për vjedhjen sepse, në se konsensusi do të ishte i pranishëm mes dy personave, atëherë kalimi i një objekti nga një dorë në tjetrën, nuk do të konsiderohej më vjedhje. Pra që kur se viktima nuk ka dhënë aprovimin e tij në aktin e vjedhjes, vjedhja kurrë nuk mund të konsiderohet si një ligj universal. Në këtë mënyrë vjedhja është e dëmshme dhe bie ndesh me detyrën e përkryer.
Vetëvrasja sipas Kantit
Doktrina Kantiste, është sa racionale, aq dhe humane duke eklipsuar krejtësisht idenë utilitariste me të cilët kantistët kanë pasur debate të shumta. Sipas rregullit të parë të teorisë Kantiste do mund të shpreheshim se “ - Vepro vetëm sipas rregullave morale që ti mundesh, kur kjo e fundit konsiderohet si një rregull moral universale, sepse ti je një qenie e arsyeshme dhe gjej lirinë tënde.” Pohimi i lartë përmendur vjen sepse individi meriton të trajtohet moralisht për shkak të racionalitetit të zgjedhjes dhe zgjidhjes që ai jep. Por si një qenie e arsyeshme dhe e lirë, njeriu bën edhe zgjidhje e zgjedhje, që nuk mund të jenë as racionale dhe as moralisht të pranueshme. Një gjë të tillë njeriu e shpreh në aktin e vetëvrasjes. Në kodin penal të Republikës së Shqipërisë, vetëvrasja është një krim që nuk dënohet (në rast se viktima nuk është shtyrë nga ndonjë person tjetër); nuk ka as fajtor as të dënuar.
Kanti e trajtoi temën e vetëvrasjes në librin e tij Groundework of the Metaphysics of Morals. Një person që bie në dëshpërim nga një sërë eventesh fatkeqësish, i vjen shtirë nga jeta. Pavarësisht nga kjo, ai akoma është në zotërim të arsyes së tij, aq sa ai mund të pyesë veten në se heqja e të drejtës për të jetuar bie apo nuk bie ndesh me deon-in ose përmbushjen e detyrave të tij. Individi që vetëvritet mund të mendojë në vetvete se ky veprim mund të jetë një rregull universal, pavarësisht se ky veprim është i kushtëzuar edhe nga gjendja e tij depresive. I parë nga këndvështrimi jonë, vetëvrasja nuk është aspak një rregull i përgjithshëm dhe as një rregull universal natyror. Arsyeja është shumë e thjeshtë. Natyra e vetëvrasjes është anti-njerëzore dhe praktikimi i saj do të çonte në shuarjen e jetës. Ky akt vjen në kundërshtim me të gjitha principet supreme të deonit; pra bie në kundërshtim me detyrën e përkryer të përfolur në deontologji.
Kritika mbi Kantin
Gjatë jetës së tij dhe më pas, Kanti u bë objekt i shumë kritikash. Një kritikë Kantit ja vuri në dukje filozofi zviceran Benjamin Konstant. Ky i fundit e kritikoi Kantin se në se thënia e të vërtetës është universale, atëherë (gjithmonë sipas kësaj teorie), dikush shumë bukur duhet t’i tregojë një vrasësi se ku ndodhet viktima e tij. Duke i thënë vrasësit të vërtetën, personi është në rregull me veten e tij, por kështu dashje a padashur ai bëhet bashkë punëtorë me vrasësin. Kanti ishte akoma gjallë dhe iu përgjigj kritikut të tij me një ese. Eseja “On a Supposed Right to Tell Lies from Benevolent Motives,” ishte një përgjigje ndaj zviceranit. Ai e përkrahu idenë e kolegut të tij se personi që i thoshte të vërtetën një vrasësi, thjeshtë dhe pastër plotësonte detyrën e tij morale (pra deon-in e tij). Megjithatë sipas Kantit, kjo nuk përbënte dobësi në doktrinën e tij të deontologjisë sepse askush nuk mund ta dinte rrjedhën e ngjarjeve në vazhdim. Për më tepër, të gënjesh një vrasës nuk është aspak racionale sepse vrasja në vetë-vete nuk bën pjesë në deon-in e një njeriu të logjikshëm. Megjithatë mund të ndodhë edhe ndryshe. Për shembull në se X i tregon vrasësit Y një gënjeshtër, duke i thënë atij se viktima Z, nuk ndodhet në shtëpi, kur Z në të vërtetë ndodhet aty, X bën shumë gabim. Në se X do ti thoshte Y të vërtetën, atëherë ky i fundit mund të ishte kapur nga komshinjtë ndërkohë që perlustronte zonën ndërkohë që përpiqej të vriste viktimën. Kështu mbase Z nuk do të vdiste. Por sikur Z në të vërtetë kishte dalë nga shtëpia pak më parë dhe X nuk kishte mundësi ta dinte një gjë të tillë dhe gënjeshtra e tij e bardhë bëri që Y dhe Z të takoheshin me përfundimin e vrasjes së Z? Atëherë sipas Kantit X është fajtori dhe duhet të gjykohen. Nuk ka rëndësi se sa i rëndë është sanksioni për X ose Y, përderisa ata marrin një dënim.
E gjithë kjo sipas Kantit vjen sepse besimi (në këtë rast thënia e të vërtetës), është një deon që duhet të vlerësohet si baza e të gjitha detyrave të përshkruara në kontratën sociale, dhe ligjet e këtyre detyrave do të bëheshin të paqarta dhe të padobishme në se do të bëhej ndonjë përjashtim (qoftë edhe një herë). Pra Kanti afirmon se duhet të ketë shpagim dhe se nuk mund të bëhen përjashtime duke insistuar në shprehjen “Nuk mund të gënjesh asnjëherë, në se nuk është për të ndihmuar dikë.” Kjo shprehje nuk ndihmon askënd sepse jo të gjithë duan të gënjejnë për të ndihmuar të tjerët, ndaj ky nuk mund të bëhet një rregull universal. E vërteta është se nuk mund të parashikohen ngjarjet që rrjedhin nga një veprim (në këtë rast gënjeshtra).
Për më tepër Kanti u bë objekt kritikash edhe nga teoricienët sovjetik. Këta përfituan të sulmonin Imperativin Kategorik të Kantit. Ata e quanin “porosinë morale” të Kantit (është fjala për shprehjen mos i bëj tjetrit atë që nuk dëshiron të të bëjnë ty) si shërbyese për të fshehur kontrastin e interesave të klasave. Kjo sipas tyre është një ide raksionare. Pavarësisht nga këto kritika është e pamundur të kuptosh një kritikë të tillë sepse në të vërtetë Kanti ishte pjesë e atyre “letrarëve” që ishin kundra monarkisë në një kohë që borgjezia gjermane ishte më se e dobët në krahasim me lëvizjet revolucionare që ndodhën në Angli dhe Francë (Revolucioni Francez ishte ndër më të dhunshmit dhe shkas për fillimin e tij ishin pikërisht ideologët borgjezë). Shkrimi dhe idetë ishin armë të fuqishme për kohën dhe Kanti diti t’i përdorë ato.
Një tjetër kritikë që i bëhet Kantit (deontologjisë dhe kantizmit), janë përkrahësit e doktrinës utilitariste me përfaqësuesit e saj Jeremy Bentham dhe John Stuart Mill. Për lexim të mëtejshëm shikoni Utilitarizmi.
Inxhinieria
Inxhinieria është shkenca, aftësia, apo profesioni për përvetësimin e diturisë shkencore, ekonomike, sociale, apo praktike, për të dizajnuar dhe ndërtuar ndërtesa, makina, paisje, sisteme, materiale, dhe procese.
Immanuel Kant
Tri Rregullat Themelore te Kantizmit
right|thumb|200px|Varri i Emanuel Kantit.
Inxhinieria
Historia e inxhinierisë në Shqipëri
Zhvillimi i shkencave inxhinierike në Shqipëri i ka rrënjet që në lashtësi, gjë që vërtetohet me zbulimet e ndryshme arkeologjike. Pas çlirimit shumë inxhinierë u diplomuan jashtë shtetit. Në vitin 1951 u hap Instituti Politeknik, i cili ju bashkëngjit në vitin 1957 Univesitetit të Tiranës. Në vitin 1991 nga ndarja e Universitetit të Tiranës, u krijua Universiteti Politeknik i Tiranës me katër fakultete..
Immanuel Kant
Tri Rregullat Themelore te Kantizmit
Tri rregullat e Kantizmit të formuluara në lidhje me moralin janë:
Bibliografia
Per me teper lexo edhe Atlasi i Ilustruar i Filozofise nga Ubaldo Nicola (perkthyer edhe ne shqip).
Larchmond (New York)
Larchmont është një qytezë që ndodhet brenda qytetit Mamaroneck në qarkun Westchester, New York, SHBA rreth 29 km në verilindje të Midtown Manhattan. Popullsia e qytezës ishte 5.864 banorë në regjistrimin e vitit 2010.
Në korrik 2005, CNN/Money dhe revista Money e renditën Larçmontin të 11-n në listën e 100 vendeve më të mira për të jetuar në Shtetet e Bashkuara. left|thumb|250px|Biblioteka e Larçmondit
Luftëtari
Luftëtar është statusi ligjor i një personi që ka të drejtë të marrë pjesë drejtpërdrejt në armiqësi gjatë një konflikti të armatosur dhe mund të jetë qëllimisht në shënjestër nga një palë kundërshtare për pjesëmarrjen e tyre në luftë. Luftëtarëve nuk u është dhënë imuniteti nga të qenit në shënjestër të drejtpërdrejtë në situata të konfliktit të armatosur. Përkufizimi ligjor i "luftëtarit" gjendet në nenin 43(2) të Protokollit Shtesë I (AP1) të Konventave të Gjenevës të vitit 1949. Ai thotë se "Anëtarët e forcave të armatosura të një Pale në një konflikt (përveç personelit mjekësor dhe kapelanët e mbuluar nga neni 33 i Konventës së Tretë) janë luftëtarë, domethënë kanë të drejtë të marrin pjesë drejtpërdrejt në armiqësi."
Për rrjedhojë, nga ana tjetër, luftëtarët, si rregull, janë vetë objektiva të ligjshëm për palën e kundërt pavarësisht nga rrethanat specifike në fjalë, me fjalë të tjera, ata mund të sulmohen pavarësisht nga rrethanat specifike thjesht për shkak të statusit të tyre, në mënyrë që të privohen anën e tyre të mbështetjes së tyre.
Castellbisbal
Castellbisbal është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Vallès Occidental, të provincës Barcelona, në Komunitetin Katalonia. Castellbisbal ka 12267 banorë (2011), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 31.2 km2.
Atomi (Sipas Demokritit)
Rreth vitit 350 pr.k., filozofi grek Demokriti propozoi se lenda ishte e ndertuar nga grimca te vogla te quajtura atome. Ai ishte i pari qe perdori termin atom. Edhe pse ideja e atomit qarkulloi per shume kohe jo te gjithe shkencetaret e mbeshteten ate.
Sipas Demokritit - filozof grek - lendet që na rrethojnë janë te ndërtuara nga grimca shume te vogla. Ai mendonte se këto grimca ishin te pandashme, prandaj u quajtën atome (nga greqishtja, atomos = i pandashëm).
Një cope shkumës ndahet në dy pjesë. Secila nga pjesët përsëri ndahet në pjesëza përsëri te vogla. Vjen një çast sipas Demokritit, që pjesëza nuk mund te ndahet me në pjesëza te tjera me te vogla. Ky është atomi i shkumësit.
Sipas Demokritit, substancat e ndryshme janë te përbëra nga atome te ndryshme. Uji përbehet nga atome uji, druri nga atome druri, prandaj edhe substancat janë te ndryshme.
Eksperimentet e para që treguan se atomi nuk është i pandashëm ishin ato te kalimit te rrymës elektrike në gazet e rralluara. Në një gyp qelqi vendosen dy elektroda, katoda K e lidhur me polin negativ te burimit te rrymës se vazhduar dhe anoda A e lidhur me polin pozitiv. Ndërmjet dy elektrodave ushtrohet një diference potenciale e larte (rreth 10000V). Midis 2 elektrodave lind një shkarkese elektrike që vjen duke u dobësuar me zvogëlimin e trysnisë se gazit që mbush tubin. Kur trysnia ulet në mënyre te mjaftueshme, ndriçimi i tubit zhduket dhe në pozicion te kundërt me katodën shfaqet një drite fluoreshente.
Kjo dukuri u shpjegua me veprimin e grimcave që dalin nga katoda dhe lëvizin drejt anodës, te cilat u quajtën rreze katodike.
Analiza e kujdeshme e dukurisë nga shkencëtare anglez te ndryshëm, sidomos nga fizikanti anglez Tomson (Jozeph John Thomson) tregoi se : Këto grimca u quajtën elektrone. Atomet e te gjitha elementeve përmbajnë elektrone.
Masa e elektronit është rreth 2 mije here me e vogël se masa e atomit te hidrogjenit. Ajo është e barabarte 9.11*10−28, pra është e papërfillshme. Zbulimi i elektronit është shume i rëndësishëm, sepse vërtetoi se atomet nuk janë te pandashme, por përbehen nga grimca me te vogla, një prej te cilave elektroni.
World Digital Library
Biblioteka Dixhitale Botërore ( WDL ) është një bibliotekë dixhitale ndërkombëtare e operuar nga UNESCO dhe Biblioteka e Kongresit të Shteteve të Bashkuara.
WDL ka deklaruar se misioni i saj është të promovojë mirëkuptimin ndërkombëtar dhe ndërkulturor, të zgjerojë vëllimin dhe shumëllojshmërinë e përmbajtjes kulturore në internet, të sigurojë burime për edukatorët, studiuesit dhe audiencën e përgjithshme dhe të krijojë kapacitete në institucionet partnere për të ngushtuar ndarjen dixhitale. brenda dhe midis vendeve. Ai synon të zgjerojë përmbajtjen jo-anglisht dhe jo-perëndimore në internet dhe të kontribuojë në kërkimin shkencor. Biblioteka synon të vërë në dispozicion në internet, pa pagesë dhe në format shumëgjuhësh, materiale të rëndësishme parësore nga kulturat në mbarë botën, duke përfshirë dorëshkrime, harta, libra të rrallë, partitura muzikore, regjistrime, filma, printime, fotografi, vizatime arkitekturore dhe materiale të tjera të rëndësishme kulturore.
WDL u hap me 1236 artikuj. Që nga fillimi i vitit 2018, ai liston më shumë se 18,000 artikuj nga gati 200 vende, që datojnë në 8,000 pes.
Historia dhe koncepti
Pas gati 20 vjetësh pa pjesëmarrje, Shtetet e Bashkuara rithemeluan delegacionin e tyre të përhershëm në Organizatën e Kombeve të Bashkuara për Arsimin, Shkencën dhe Kulturën (UNESCO) në 2003. Dr. James H. Billington, Bibliotekar i Kongresit, u emërua si komisioner i Komisionit Kombëtar të SHBA në UNESCO dhe u ftua të mbante një fjalim plenar në konferencën e tij inauguruese në qershor 2005. Fjalimi i tij, i titulluar Një Pamje e Bibliotekës së Botës Dixhitale, përshkroi një vizion në të cilin koleksionet e pasura që "institucionet, bibliotekat dhe muzetë kanë ruajtur mund t'i kthehen botës pa pagesë dhe në një formë të re shumë më të aksesueshme universalisht sesa çdo formë që i ka paraprirë”.
Google Inc. u bë partneri i parë i këtij partneriteti publik-privat dhe dhuroi 3 dollarë milion për të mbështetur zhvillimin e Bibliotekës Dixhitale Botërore në 2005.
Në konferencën vjetore të Komisionit Kombëtar të vitit 2006, Dr. John Van Oudenaren, Këshilltar i Lartë për Bibliotekën Dixhitale Botërore në Bibliotekën e Kongresit, përshkroi një plan projekti për realizimin e vizionit të Dr. Billington. Kryesorja ishte besimi se Biblioteka Dixhitale Botërore duhet të angazhojë partnerë në planifikimin e katër fushave kryesore të projektit: arkitekturën teknike, përzgjedhjen, qeverisjen dhe financimin. Kjo u arrit në dhjetor 2006, kur 45 drejtorë të bibliotekave kombëtare, drejtorë teknikë të bibliotekave dhe përfaqësues kulturorë dhe arsimorë nga UNESCO u takuan në Paris për të diskutuar zhvillimin e Bibliotekës Dixhitale Botërore. Pjesëmarrësit formuan grupe pune për të adresuar sfidat e veçanta të secilës prej katër fushave të projektit.
Grupet e punës u mblodhën në gjysmën e parë të vitit 2007 dhe përfshinin profesionistë në fushën e bibliotekave dixhitale – duke përfshirë shkencat kompjuterike, shkencën e bibliotekës dhe informacionit, zhvillimin e ueb-it dhe mbledhjen e fondeve. Grupet e punës i paraqitën gjetjet e tyre grupit më të madh WDL në korrik 2007. Gjetjet nga ky proces planifikimi u prezantuan në sesionin e tridhjetë e katërt të Konferencës së Përgjithshme të UNESCO-s në tetor 2007 në Paris, Francë.
Në fillim të shtatorit 2008, Organizata e Shteteve Amerikane (OAS) ra dakord të bashkohej me Bibliotekën e Kongresit në zhvillimin e Bibliotekës Dixhitale Botërore. Sekretari i Përgjithshëm José Miguel Insulza nënshkroi "Marrëveshjen e Kontribuuesit" me Bibliotekarin e Kongresit, Dr. James Billington, në një ceremoni në selinë e OAS.
Biblioteka Dixhitale Botërore u hap më 21 Prill 2009 në selinë e UNESCO-s në Paris, Francë.
Partnerët
Partnerët në projektin e Bibliotekës Dixhitale Botërore përfshijnë:
Opus Dei
Opus Dei (lat. "Vepra e Perëndisë") apo me emrin e plotë Praelatura Sanctae Crucis et Opus Dei ( Prelatura e Kryqit të Shenjtë dhe Veprës së Perëndisë) është një organizatë konservative e kishës katolike romake, parimi i saj i fundëm sipas themeluesit të saj është përhapja kudo një "jetë të vetdijshme të thirrjes së përgjithshme në shenjtëri dhe në apostullimin e jetës së përditshme, në mënyrë të veçantë në ushtrimin e punës profesionale dhe mbi një praktikim të jetës së frymëzuar nga një shpirt i vazhdueshëm vdekësimi. Pra, me pak fjalë, organizata thekson se të gjithë besimtarët janë të grishur të bëhen shenjtorë dhe se jeta e rëndomtë është një shteg që të shpie në shenjtëri. Pjesa më e madhe e organizatës prej rreth 87.000 anëtarësh të të dyja gjinive janë njerëz të thjeshtë që drejtohen nga një prelat i zgjedhur nga një mbledhje e përgjithshme e pranuar nga Papa.
Sipas Kodit të së Drejtës Kanonike të vitit 1983, Prelaturat personale përbëhen nga priftërinj, diakonë dhe laikë.
Historia
Organizata "Vepra e Perëndisë" u themelua nga prifti Hosemaria Eskriva në Spanjë në vitin 1928 dhe u miratua në vitin 1950 nga Papa Pius XII.
Daut Hoxha
Daut Hoxha ishte luftëtar nacionalist, i cili me çeten e tij luftoi kundra regjimit antishqiptar grek dhe bandave kriminale të tij në Çamëri.
Historia
Në vitin 1913 Dauti krijoi çetën e vetë në përbërje të cilit ishin farë e fis të tij për të zbrapsur ushtrinë grekë.
Në 1925 kur Zogu mori pushtetin nuk donte ngatërresa me Greqinë. Por Dauti nuk hiqte dorë. Edhe pse jetonte tashmë brenda kufijve të Shqipërisë disa herë ai kapërcente kufirin dhe luftonte. Pikërisht për këtë qëllim autoritetet e Zogut e internuan në Lezhë, Krujë dhe më shumë në Elbasan. Pas disa vitesh e lirojnë nga internimi, e megjithatë Dauti nuk hoqi dorë. Natyrisht jo në mënyrën e dikurshme të të eaguarit ndaj Greqisë. Ai disa kohë jetoi edhe në Korçë, por më pas vendosi të jetojë neë Konispol në shtëpinë tonë që kishim atje. Megjithatë shtëpia jonë ishte shumë ndryshe nga shtëpitë e tjera. Një mik i familjes që vizitoi atë kohë Dautun dhe pa shtëpinë tha se kishte kujtuar se ishte kazermë ushtarake aq i armatosur dhe I përgatitur ushtarakisht ishte Dauti dhe njerëzit e tij. Shteti grek dërgoi ministrin e Flotës Luftarake zotin Boçari. Takimi u realizua sipas asaj që Dauti vendosi. U takuan brenda kufirit shqiptar. Ai I tha se I siguronte Dautit që të mos kishte asnjë problem dhe se qeveria greke e kishte falur. Por Dauti ia preu: ''Unë nuk i kam bërë ndonjë gjë qeverisë greke që të më falë. Unë nuk i kam kërkuar dhe nuk pres falje. Në fakt qeveria greke duhet të më kërkojë falje mua sepse më ka varrë dhe më ka prerë familjen time dhe njerëzit e mi. Më ka marrë mallin dhe më ka zënë edhe vendin. I dërguari I thotë se duhet ti linin pas këto edhe për faktin se ishin të dy shqiptarë.'' Por Dauti këtu I thotë diçka shumë të rëndësishme:
''“Koka ime është mësuar të jetojë nën hijen kuq e zi, ndërsa koka jote nën hijet laramane. Mua nën hijen laramene më zihet fryma. Prandaj nuk bëhet kjo punë”''. Shteti grek vuri një çmim prej gjysmë milioni dhrahmi për të shtënë në dorë Daut Hoxhën. Ne qershor te 1940 në afërsi të Vrinës u zbulua trupi pa kokë i udhëheqësit te Camerise midis dy lufterave Boterore.
Vrasja
Kaluan disa kohë dhe ai mori një njoftim që të shkonte në Sarandë për të marrë armë. Mendoi që ti merrte armët që ia konsfiksuan. U nis nga Konispoli. Vangjel Pandoja nga Sopiku ishte agjent kryesor I Asfalisë që do të jete informata për lëvizjet e Dautit. Duke qenë se njihej me tim atë për shkak se e kishte punësuar disa herë në pronën e tij, ai kishte një lloj miqësie dhe e shfrytëzoi këtë. Ai njoftoi që Dauti po lëvizte nga Konispoli në Sarandë. Çeta greke që u caktua për ta vrarë përbëhej nga 7 veta, 4 korofillakë dhe 3 kriminelë që ishin liruar nga burgjet për të kryer vrasje. Pikërisht në sheshin e Rrahut, 7 kilometra brenda kufirit shqiptar, në gjysmën e rrugës Konispol-Sarandë e vranë në pritë. Ekspertiza nxori që nuk ishte vrarë në vendin që u gjet por në vend tjetër.
Më pas
Agjensia e lajmeve “Stefani” e dha lajmin. Benito Musolini mori vendimin për të sulmuar Greqinë. Ky ishte dhe shkak sepse lufta ishte e parashikuar që do ndodhte. Vrasjen e shfrytëzuan italianet se u shërbeu si shkak. Edhe Greqia kishte kohë që po merrte masa. Një nga masat ishte edhe dëbimi masiv i çamëve në ujëdhesat e Turqisë. Kjo u bë sepse kështu ata eleminimin një forcë që do mbështeste Italinë në këtë sulm.
Revista italiane “Illustrazione” realizoi një skicë për varsjen.
Kantoni La Motte-du-Caire
Kantoni La Motte-du-Caire (frëngjisht: Canton de La Motte-du-Caire) është një kanton në departamentin Alpes-de-Haute-Provence, rajonin Provence-Alpes-Côte d'Azur në Francë. Kryeqëndra e kantonit është La Motte-du-Caire. Ka sipërfaqe 255.99km2 dhe popullsi 2359 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni La Motte-du-Caire aktualisht përbëhet nga 13 komuna.
Inoçenti IX
Papa Inoçenti IX (Giovanni Antonio Facchinetti l. 20 korrik 1519, Bolonja - v. 30 dhjetor 1591, Roma) ishte papa i 230 i Kishës Katolike. Shërbeu si papë që nga zgjedhja e tij më 29 tetor 1591 dhe deri më 30 dhjetor 1591. Paraardhës i tij ishte papa Gregori XIV, ndërsa pasardhësi papa Klementi VIII.
Samarina
Samarina (greqisht: Σαμαρίνα/Samarína; vllahisht: Samarina) është një fshat në Greqi, pjesë e komunës të Grebenës, në rajon administrativ i Maqedonisë Perëndimore. Sipas regjistrimit të vitit 2001 fshati ka 701 banorë. Të gjithë janë Vllehe.
Psika
Psika (greq. Psyche, lat. Psyche) - dashnorja dhe gruaja e mëvonshme e Erosit, zotit të dashurisë. Legjenda për Psiken dhe Erosin është me origjinë greke, por na është e njohur veçmas sipas versionit që është dhënë në veprën Metamorfozat ose Gomari i artë e Apuleut nga Madaura (shek. II para es.). Në të është shtojca e veçantë në formë të përrallës, të cilën njëfarë plake ia tregon vajzës që e kishin zënë rob cubat në mënyrë që ta argëtojë.
AES
AES (Advanced Encryption Standard) është algoritëm që përdoret për enkriptim elektronik të të dhënave i krijuar nga NIST (U.S. National Institute of Standards and Technology) në vitin 2001. Ky algoritë është krijuar si zëvendësim i algoritmit DES, dhe është implementuar në qeverinë e shteteve të bashkuara të amerikës, dhe përdoret në gjith globin. Është krijuar përmes algoritmit Rijndael nga Joan Daemen and Vincent Rijmen. AES përmbanë algoritmin Rijndael me bllok me madhësi 128 bitshe, me qelës 128/192/256 bitësh. AES operon me matricë 4x4.
i_kornizuar|AES skema e përgjithësuar
Varësisht nga gjatësia e qelësit ndryshon edhe numri i roundeve:
AES-i përbëhet nga të ashtuquajturat shtresa. Secila shtresë manipulon me 128 bitët e të dhënave. Kemi 3 shtresa:
Shtresa ku shtohet çelësi
Një subkey 128 bitësh derivohet nga qelësi kryesor përmes një plani(Rijndael's key schedule) ku gjatësia e qelësit është sa e gjendjes (state). Pastaj secili byte i këtij qelësi kombinohet me byte-in përkatës te gjendjes përmes veprimit Bitwise OR (XOR) ⊕. parapamje|majtas
Shtresa e S-Box
Secili element (byte) ai,j nga matrica e gjendjes transformohet në S(ai,j ) duke u bazuar në tabela me veprime speciale matematikore. S(ai,j)⊕ai,j≠0xFF dhe S(ai,j)≠ai,j parapamje|majtas Shtresa e parë e manipulmit të AES është Byte Subtitution layer. Kjo shtresë mund të paramendohet sikurse 16 S-Box-a paralel ku secila ka 8 bit në hyrje dhe 8 bit në dalje (për dallim nga DES-i ku janë perdorur 8 S-Box-a të ndryshëm). Në këtë shresë secili byte Ai zëvendësohet me një byte Bi (S(Ai) = Bi), ku S(Ai)+ S(Bi)≠ S(Ai+Bi). Secili nga 28=256 elementet hyrëse planifikohet me një element në dalje duke e bërë kështu S-Box-in reversibil qe nevojitet për dekriptim.
Zhvendosja e rreshtave
Reshti i parë mbetet i pa ndryshuar, kurse rreshti 2 zhvendoset për një majtas, rreshti 3 për dy, reshti 4 për tre. Kështu për bllok me gjatësi 128/192 bit rreshti i fundit zhvendoset per n-1, kurse për bllok 256 bit reshtat 2,3,4 zhvendosen për 1,3,4 sipas rijndael cipher. parapamje|majtas
Zhvendosja e kolonave
parapamje|majtas
Në këtë fazë 4 byte të secilës kolonë kombinohen përmes transformimeve të pakthyeshme. Ky funksion merr 4 byte në hyrje dhe kthen 4 byte në dalje. Gjatë këtij operacioni secila kolonë shumëzohet me matricë fikse : frameles|majtas Shumëzimi me 1 – nuk ka ndryshim Shumëzimi me 2 – zhvendose majtas Shumëzimi me 3 – zhvendose majtas dhe XOR me një vlerë të pa zhvendosur. Nëse pas zhvendosjes vlera e tejkalon 0xFF atëher vlera XOR me 0x1B.
Dekriptimi
Tek AES-i qdo shtresë është e kthyeshme (invertibile). Këtu shtresat inverze janë të ngjajshme me ato enkriptuese. Këtu operacionet janë të ngjajshme vetëm se plani i qelësit (Subkey Schedule) duhet të jetë i kundert (revers) pasi që radhitja e nënqelësave është e kundërt. Dihet që veprimi XOR është inverz.
Zhvendosja inverse e kolonave
Këtu kemi shumëzim me matricën inverze frameles|majtas
Zhvendosja inverse e reshtave
Këtu kemi zhvendosje në drejtim të kundert. Rreshti 1 nuk pëson ndryshim, kurse rreshti 2 zhvendoset për një djathtas, rreshti 3 për dy djathtas, rreshti 4 për 3 djathtas frameles|majtas
S-Boxat invers
Pasi që AES-i ka S-Box-a bijektiv, kemi S-Box inverz : Ai=S-1(Bi)=S-1(S(Ai)).
Decryption Key Schedule
Këtu në round të parë përdoret subkey i fundit, në raundin e dytë përdoret subkey i parafundit e kështu me radhë.
Performanca
AES-i përdoret në paisje të ndryshme ,nga smart kartelat 8bitëshe deri te kompjuterët e performancave të larta. Në Pentium Pro, AES-i enkripton 11 MB/s për një procesor me shpejtësi 200 MHz. Në një Pentium M 1.7 GHz enkripton 60 MB/s.
Ndërkaq në procesor Intel Core i3/i5/i7 enkripton 700 MB/s per thread.
AES dhe rëndësia e tij
AES (Advanced Encryption Standard) është një algoritëm enkriptimi simetrik i miratuar nga qeveria amerikane.
Standardi përfshin tri bllok shifra: AES-128, AES-192 dhe AES-256, i miratuar nga një koleksion i madh i botuar fillimisht si Rijndael, versionet e tij janë :
10 cikle për 128 bit celësa,