cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lista e fluturave
Çdo vit në shtator, flutura më e preferuar e Amerikës Veriore, monarku i zi me të portokalltë, fillon migrimin e tij drejt Meksikës për dimër. parapamje|flutura Aftësia për të përfunduar udhëtimin e tij prej 1,200 e deri 2,800 milje, do të thotë që Monarku është prej llojeve të flutura më të evoluuara dhe më të fuqishme. parapamje|flutura Por fatkeqësisht, ndryshimi klimatik është duke e bërë motin në Meksikë të jetë më i ftohtë dhe i lagësht, ndërsa verën shumë të nxehtë dhe të thatë.
Sidoqoftë, ky ndryshim klimatik është duke shkaktuar që vetëm 33 milion monark të kryejnë me sukses udhëtimin drejt Meksikës, që është një shumë e vogël krahas shumës të viteve 1990-ta, ku më shumë se 1 bilion monark e kanë kryer udhëtimin.
2) Mitchell’s Satyr
Kjo flutur e rrallë e Amerikës dallohet nga krahët e saj me ngjyra të ndryshme, e që disa rrathë të zezë të bëjnë të mendosh se ajo është duke të vëzhguar ty.
Sidoqoftë, zhvillimi urbanistik dhe bujqësor, ka ndikuar që ti shkatërroj zonat banuese të këtyre fluturave.
Për shkak të ndotësve të shumë dhe zonave jo të përshtatshme për jetesë, ky lloj i fluturave rrezikohet të zhduket.
3) Trëndafili i Ceilonit
'Ky lloj i fluture është shumë i mirë dhe shumë i rrallë, dhe gjendet vetëm në Shri Lanka. E ka ngjyrën e zeze me të bardhë, dhe me ca pika të vogla ngjyrë roze.'
Kërcënimi kryesor për zhdukjen e këtij lloji të fluturave është shpyllëzimi dhe ndryshimi drastik në bujqësi.
4) Morpho i kaltër
Fluturat Morpho gjenden kryesisht në pyjet e Amerikës Qendrore dhe dallohen shumë lehtë nga krahët e tyre masiv me ngjyrë të kaltër.
Sidoqoftë, rreziku kryesor i këtyre fluturave është shpyllëzimi i pyjeve tropikale.
5) E zbuluar 80 vite më parë, “lavdia e Butanit” rrezikohet të zhduket nga shpyllëzimi i tepërt.
6) Edhe flutura “Chimaera” rrezikohet të zhduket si pasojë e shpyllëzimit, zhvillimit të bujqësisë, plantacionit të pemëve dhe urbanizimit etj
7) Një tjetër flutur që rrezikon të zhduket si pasojë e shpyllëzimit është edhe “Palloi Luzon”
8) Fraku gjigant Xhamaikan
10) Wallace’s Golden Birdwing
11) Perandori ngjyrë vjollcë
12) Island Marble
13) Richmond Birdwing
14) Sapho Longwing
15) Spicebush Swallowtail
16) Banded peacock
17) Flutura Mark
18) Common buckeye
19) Banded Orange Tiger
20) Glasswinged
21) Palos Verdes
22) Flutura Saturn
23) Schaus swallowtail
Russula aeruginea
Russula aeruginea
Kapelja
Në fillim konvekse pastaj e sheshtë fillim konvekse pastaj e sheshtë dhe pak si hinkë, kutikula e shqitshme, pak viskoze, me nuancë të ndryshme në të gjelbërt, vecanërisht e gjelbër gri më e theksuar në qendër, në fund tërësisht e verdhë e zbehtë, me njolla të vogla ndryshku, prej 4-10 cm diametër.
Petat
Të bardhme me njolla të verdha të dendura, të bigëzuara në vendin e ngjitjes, me nervura të imëta, në fillim të harkuara, të thyeshme.
Këmba
E bardhme me njolla kafe të verdhme në bazë, e hollë në pjesën e poshtme, e plotë e fortë.
Tuli
I bardhëm që tendencë të bëhet gri në ajër, i trashë i ngjeshur, shije lehtësisht djegëse, pastaj të ëmbël lajthie.
Sporet
Të bardha.
Vendrritja
Në grupe, në pyjet halore, por sidomos nën mështekna.
Periudha
Në verë dhe vjeshtë, e zakonshme.
Vlera
E pangrënshme.
Radio Prishtina : 1963
Radio Prishtina : 1963 broshurë e botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1963. Faqe 63.
A të kujtohet Prishtina
A të kujtohet Prishtina : poezi me autore Habibe Maliqi dhe redaktor Ali Podrimja. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1997. Faqet e librit 62.
Parku Natyror i Liqenit të Shkodrës
Lartësia mbi nivelin e detit: 5-595 m
Pika e informacionit: Zyra AdZM Shkodër
Liqeni më i madh në gadishullin e Ballkanit, në kufirin midis Shqipërisë dhe Malit të Zi, ekosistemi i Liqenit të Shkodrës dhe ligatinat përreth, tokat e përmbytura dhe formacionet karstike janë bazë për vendosjen e një flore dhe faune unike, duke e bërë atë një pikë të rëndësishme për biodiversitetin në Evropë.
Me habitatet e larmishme dhe popullatat e dendura të peshqve, Liqeni i Shkodrës përbën një zonë folezimi, dimërimi dhe pushimi për qindra e mijëra shpendë migratorë të rrugës së Adriatikut.
Ndryshimet natyrale të nivelit të ujit rrisin diversitetin e habitateve dhe sigurojnë mbijetesën e shumë llojeve të bimëve dhe kafshëve që varen nga këto habitate si për folezim ashtu dhe për ushqim. Lidhja ekologjike me ekosistemet e rrjedhës së poshtme të Bunës dhe detin Adriatik, është me rëndësi jetësore për shumë peshq migratorë dhe detarë, si blini dhe ngjala.
Pikat e shumta arkeologjike, historike dhe kulturore të zonës si dhe vlerat e jashtëzakonshme natyrore, e bejnë këtë park një vend shumë interesant për ta vizituar.
Vendet më interesante:
1. Olistolitet e Tepesë
2. Mbihipja tektonike e Shirokës
3. Syri i Sheganit
4. Syri i Gjonit
5. Mullarët e gurtë të Bajzës
Kalokagathia
Kalokagathia ose kalos kagathos (καλὸς κἀγαθός καλοκαγαθία) është një shprehje e cila paraqet idealin e përsosjes fizike dhe morale të njeriut në kulturën greke të shekullit V p.e.s.
Përdorimi i saj vërtetohet që nga Herodoti dhe periudha klasike. Fraza në fjalë është e përbërë nga dy mbiemra, καλός ("i bukur") dhe ἀγαθός  ( "i mirë" ose "i virtytshëm").
Werner Jaeger e përmbledh atë si "idealin e personalitetit të kalorësit të kompletuar, harmonik në mendje dhe trup, katërfish, në betejë dhe fjalim, këngë dhe veprim".
Përdorimet
Përdorimi i shkruar i shprehjes daton që nga gjysma e dytë e shek. V dhe shekullit IV p.e.s.. Për shembull, në Lysisin e Platonit, një i ri përshkruhet si i zhytur në kalokagathia.
Ka diskutime tematike për shprehjen kalokagathia te Aristoteli në veprën Etika Eudemiane, Libri VIII, Kapitulli 3 (1248b). Se si duhet të jetojë një kalos kagathos (zotëri) diskutohet gjerësisht në Dialogjet sokratike të Ksenofonit, veçanërisht në veprën Oeconomicus.
Te Aristoteli, termi bëhet i rëndësishëm si një term teknik i përdorur në diskutimet rreth Etikës.
Kalos
Mbiemri καλός do të thotë i/e bukur dhe përfshin kuptime të barabarta me "fisnikëria" dhe "bukuria". Forma më e shpeshtë është në gjininë mashkullore, por ajo përdorej në mënyrë të barabartë edhe për gratë (forma femërore është καλή ) dhe gjithashtu mund të përshkruaj edhe kafshë ose objekte të pajeta.
Agathos
Ky mbiemër i dytë do të thotë "i mirë" në një kuptim të gjerë dhe të përgjithshëm, dhe nuk kishte konotacione të veçanta fizike ose estetike, por mund të përshkruante përsosmërinë e karakterit të një personi (virtyti etik), për shembull mirësia, trimëria. Në shekullin IV, shprehja shpesh kishte implikime të sjelljes qytetare. Me një fjalë shprehte mirësinë.
San Fernando de Henares
San Fernando de Henares është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun, të provincës Madrid metropolitan area, në Madrid. San Fernando de Henares ka 41,380 banorë (2011), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 39.29 km2.
Lidhje të jashtme
San Fernando de Henares
Arsen Jani Mustaqi
Arsen Jani Mustaqi ka lindur më 8 tetor 1935 në katundin Lukovë të rrethit Sarandë. Shkollën fillore e mbaroi në vendlindje në vitin 1947, ndërsa atë 7-vjeçare dhe të mesme i kreu në Gjirokastër pranë shkollave "29 Nëntori" e "Asim Zeneli" të po këtij qyteti në vitin arsimor 1953-54.
Në vitin 1954 filloi studimet e larta në degën Gjuhë - letërsi shqipe të Institutit të Lartë Pedagogjik Tiranë ku mbaroi pranë Universitetit të Tiranës në vitin 1958. Emërohet mësues i letërsisë në vitin 1958 në gjimnazin "Asim Zeneli" të qytetit të Gjirokastrës. Transferohet në Tiranë si bashkëpunëtor në Institutin e Folklorit. Për një periudhe gati 12 vjeçare, krahas punëve të përditshme ka përgatitur emisionin e përjavshëm tek Radio Tirana: "faqe nga krijimtaria e popullit shqiptar".
Hoxhë Kadriu (Kadri Prishtina)
Hoxhë Kadriu (Kadri Prishtina) libër me autor Eqber Skëndi dhe redaktor Vasfi Baruti. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1992. Faqe 222.
Djana Mata
Djana Mata (e lindur më 13 gusht 1960) është një qitëse shqiptar e, e cila konkuroi në Lojërat Olimpike Verore në vitin 1996  dhe Lojërat Olimpike Verore 2000, rezultati më i mirë i saj ishte në vendin e 11-të.
Aviré
Aviré është një komunë në Francë. Aviré bën pjesë në departamentin Maine-et-Loire të rajonit Pays de la Loire. Komuna ka një popullsi prej 445 banorë dhe sipërfaqe 14.36 km².
Hoxha Kadri Prishtina : jeta dhe vepra
Hoxha Kadri Prishtina : jeta dhe vepra libër me autor Pal Doçi. Botuar në Tiranë nga "Geer", në vitin 2005. Faqet e librit 163. ISBN 99943-711-4-2
Nga Prishtina në Tetovë : dramë në katër akte
Nga Prishtina në Tetovë : dramë në katër akte me autor Nijazi Sulça. Botuar në Ankara, në vitin 2005. Faqe 32.
Vëllazëria Myslimane
parapamje|Logoja zyrtare e Vëllazërisë Myslimane i viteve 1930 Shoqata e Vëllazërisë Myslimane (Arabisht: جماعة الإخوان المسلمين‎ Jamāʻat al-Ikhwān al-Muslimīn) i njohur shkurt si Ihvanul Muslimin (الإخوان المسلمون al-Ikhwān al-Muslimūn), është organizatë synitë themeluar nga dijetari Hasan el-Bena në vitin 1928. Në vitin 2012 sponzoroi partitë e zgjedhura politike në Egjipt pas Revolucionit të 25 janarit të vitit 2011.
Qëllimi i deklaruar i Vëllazërisë është të fut Kur'anin dhe Synnetin si "pikë referimi vetëm për ... urdhërimin e jetës së familjes myslimane, individit, komunitetit ... dhe shtetit".
Vëllazëria vetë pohon se është një organizatë paqësore dhe demokratike dhe se udhëheqësi i saj "dënon dhunën dhe aktet e dhunshme".
Motoja
"Motoja më e përdorur i Vëllazërisë" (sipas BBC) është "Islami është Zgjidhja". Sipas akademikut Khalil Jusuf, motoja e tij "ishte tradicionalisht" "Besimtarët janë vetëm vëllezër". Sipas vitit 2015, shoqata u konsiderua si organizatë terroriste nga qeveria e Bahrainit, Egjiptit, Rusisë, Sirisë, Arabisë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe.
Themelimi
Hasan el-Bena themeloi Vëllazërinë Myslimane në qytetin e Ismailisë në mars të vitit 1928 me gjashtë puntorë të Kompanisë së Kanalit të Suezit si lëvizje Pan-islamiste, fetare, politike dhe sociale. Kompania Kanali i Suezit e ndihmuan el-Benën që ta ndërtojë një xhami që do të shërbejë si seli e Vëllazërisë, sipas Shoqata e Vëllazërisë Myslimane të Richard Mitchell. Sipas el-Benës, Islami bashkëkohor kishte humbur dominancën sociale, sepse shumica e myslimanëve ishin korruptuar nga ndikimet perëndimore. Themeloi instuticione sociale si spitale, barnatore, shkolla etj.
El-Bena mbajti pikëpamje shumë konzervative mbi çështje të tilla si të drejtat e grave, duke kundërshtuar të drejtat e barabarta për gratë, por duke mbështetur vendosjen e drejtësisë ndaj grave. Vëllazëria u rrit me shpejtësi duke shkuar nga 800 anëtarë më 1936, në 200,000 deri më 1938 dhe mbi 2 milionë deri në vitin 1948.
Ndërsa ndikimi i saj u rrit, kundërshtoi sundimin britanik në Egjipt që nga viti 1936, por u ndalua pasi u akuzua për vrasje të dhunshme, përfshirë vrasjen e një Kryeministri nga një anëtar i ri i Vëllazërisë.
Flavy-le-Martel
Flavy-le-Martel është një komunë franceze, e cila ndodhet në departamentin Aisne të rajonit Hauts-de-France. Flavy-le-Martel ka një popullsi prej 1642 banorë dhe sipërfaqe 12.83 km², me një dendësi prej 128 banor/km².
Hasan Prishtina në lëvizjen kombëtare e demokratike shqiptare : 1908-1933
Hasan Prishtina në lëvizjen kombëtare e demokratike shqiptare : 1908-1933 libër me autor Tahir Abdyli dhe redaktor Hakif Bajrami. Botuar në Prishtinë nga "GME", në vitin 2003. Faqet e librit 390. ISBN 9951-425-00-3
Razac-sur-l'Isle
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
Razac-sur-l'Isle (, fjalë për fjalë Razac në Isle ; Ocitanisht: Rasac d'Eila ; Shqip: Razaku mbi Eilë) është një komunë në departamentin Dordonjë në Akuitaninë e Re në Francën jugperëndimore. Stacioni Razac ka lidhje hekurudhore me Bordonë, Périgueux, Brive-la-Gaillarde dhe Limozhin.
Historia e arsimit shqiptar
Arsimi dhe edukata tek ilirët
Në Iliri, sidomos në Ilirinë e Jugut ishin paraqitur edhe institucionet e para arsimore pak më herët se në pjesët tjera të Ilirisë. Kështu p.sh. Mbreti Tharipa ka meritën se futi elementet e qytetërimit kulturor të asaj kohe në Molosi dhe Epir duke përfshirë edhe teatrot, shkollat (arsimin) dhe administratën me ligje e parime filantropike. Gjithashtu ekzistonin edhe institucione të larta arsimore, si p.sh. në Apolloni, Butrint, Durrës, etj. Hulumtimet arkeologjike dëshmojnë ekzistencën e gjimnazit në Apolloni qysh nga fundi i shekullit VI p.e.s. Dëshmitë historike flasin për Skolinë e Apollonisë në të cilën në vitin 44 p.e.s. ishte student edhe nipi i Jul Cezarit, Oktavian Augusti, mbase për arsye se në këtë institucion arsimor jepnin mësim dijetarë të shquar të kohës. Skolia e Apollonisë ishte një shkollë filozofike - retorike në të cilën studentët mësonin njohuri nga fusha të tilla si filozofia, oratoria (retorika), letërsia dhe gjuha. Gjeografi dhe historiani grek Straboni në veprën e tij Geographica e cilëson "qytet me ligje të mira" (polis eunomotate). Edhe oratori romak Ciceroni që i kishte vizituar këto vise në vitin 58 p.e.s. në veprën e tij Philipicae e cilësoi Apolloninë si një "qytet i madh e hijerëndë" (magna urbs et gravis) me një shkollë të filozofisë dhe oratorisë. Në disa qytete ilire është dëshmuar edhe ekzistenca e bibliotekave dhe stadiumeve. Në periudha të ndryshme historike, në Iliri funksionuan edhe institucione arsimore greke dhe romake në të cilat i ndiqnin mësimet fëmijët e shtresave të pasura ilire.
Ndërkaq, për qytetin e Durrësit antik flet edhe filozofi dhe mësuesi i madh i Greqisë antike, Aristoteli, autor i disa shkrimeve kushtuar ilirëve, mes të cilave dallohen Kushtetuta e Dyrrahut dhe Kushtetuta e Mollosëve. Në veprat e tij Aristoteli disa herë e merr Durrësin si shembull për qeverisjen e brendshme, Përderisa poeti Catulus e quajti Durrësin "taverna e Adriatikut" (Adriae taberna), Ciceroni e përshkruan si një "qytet i admirueshëm" (admirabilis urbs). Në përgjithësi, nga shkollat dhe sistemi arsimor ilirë dolën dijetarë dhe personalitete të shquara, komandantë ushtarakë dhe burrështetas të dalluar (mbretër).
Funksionimi i një sistemi të rregullt arsimor ndihmoi në zhvillimin e formave të larta të kulturës. Në qytetet kryesore nuk mungonin kurrë shëtitoret, që ishin ndërtesa publike për zhvillimin e bisedave politike, letrare e filozofike. Shëtitorja e Bylisit, me gjatësi 144 m, ka qenë dykatëshe dhe kishte dy kalime, të ndara nga një kolonadë, për lëvizjen e qytetarëve. Shëtitore janë zbuluar edhe në Nikaja, Dimal, Foinike. Në qytetet kryesore kishte edhe teatro, që ishin llogaritur jo vetëm për popullësinë e qytetit, por edhe të fshatit. Këtë e dëshmon kapaciteti i teatrit të Bylisit me 7500 vende, kur popullsia e vetë qytetit ishte 10-15 mijë banorë. Kuptohet se pjesa më e madhe e spektatorëve ishte nga territoret fshatare, Karkateri masiv i pjesëmarrjes tregon njëkohësisht se shfaqjet nuk ishin llograitur për një elitë të kulturuar, që mund të ndiqte dramat në gjuhën e Eskilit, të Sofokliut, e të Euripidit, por, në gjuhën vendase, të kuptueshme për të gjithë. Kjo është një provë e tërthortë për ekzistencën e një letërsie dramatike në gjuhën ilire. Në përgjithësi, jeta politike, kulturore dhe fetare në bashkësitë qytetare ilire zhvillohej edhe në gjimnaze, shëtitore, teatro, stadiume, tempuj, etj.
Nga mësimdhënësit më të njohur ilirë konsiderohen, Mark Sopatri, Niko Filozofi, Kratill Mahata, Mark Lugari, Niketë Dardani (Niketa i Remesianës), Jeronimi nga Stridoni (Sofron Eusebi), etj.
Në historinë e ilirëve, duke përfshirë këtu edhe arsimin dhe edukimin e tyre, vend të rëndësishëm zënë edhe luftërat, sidomos ato me romakët. Intervenimet romake me qëllim që ta thyenin rezistencën ilire zgjatën përreth dy shekuj. Ato pothuajse gjithmonë ngadhënjenin, por pas çdo disfate fiset çlirimtare ilire përsëri gjenin forcë për rezistencë dhe kryengritje.
Arsimi mesjetar arbëror (V - XV)
Arsimi dhe shkollat mesjetare të arbëroreve ishin te lidhura me kishat ortodokse e katolike dhe më vone, edhe me xhamia islame, te varura e te dirigjuara nga Kostandinopoja, Vatikani dhe Stambolli. Popullata gati tërësisht ishte analfabete qe nuk dinte shkrim e lexim. Njerëz te shkolluar, me pak përjashtime, ishin vetëm klerikët. Mësues neper keto shkolla qe hapeshin afër kishave apo brenda tyre ishin klerikët. Pas Ediktit te Milanos (313) e deri “me ndarjen e Perandorise Romake ne fund te shekullit XIV, ne Perendimore e Lindore, historia e krishterimit ne trevat shqiptare ka qene e gjitha e karakterizuar nga nderthurja dhe lufta ndermjet dy ndikimeve luhatese te kishes latine dhe te asaje bizantine. Krishterimi ne trevat shqiptare formalisht i referohet Romes deri ne shekullin e VIII, por, pastaj i drejtohet juridiksionit te Patrikanes se Konstandinopojes”. Ne mes kishes katolike te perendimit dhe kishes ortodokse te lindjes kishte divergjenca dhe rivalitet te vazhdueshëm, sidomos ne gjysmen e dyte te shekullit XI, i cili rivalitet u manifestua edhe ne trevat arberore, ku ne trevat veriore arberore u riafirmua kisha katolike. “Perpjekjet kombngulese te Kishes se Romes zgjaten deri ne vitin 1255 per t`a zgjeruar sa më shume numrin e dioqezave ne trevat arbrore”, “
Vlene per te theksuar se ”nga shek. IX- X, arbërit përdornin alfabetin latin, grek dhe sllav, ku ne shekullin XIV- XV gjuha sllave behej gjuhe kancelarie, edhe e disa familjeve bujare arberore, si tek Muzakajt  qe komunikonin mes tyre me gjuhen grerke, Balshajt perdornin  latinishten dhe sllavishten, Karl Topia dhe Kastriotët përdornin greqishten, latinishten dhe sllavishten, edhe pse sllavishtja nuk i arriti përmasat e gjuhës greke dhe asaj latine ne trevat arbërore (shqiptare)”.
Sipas dokumenteve të shekullit XVII, tregohet se studium generale i provincës domenikane të Dalmacisë kishte qenë në Durrës. Ky institucion thuhet se u themelua pasi u dekretuan kapitujt e urdhërit që të hapej nga një shkollë e lartë për çdo provincë, mes viteve 1302 dhe 1305. i cili më vonë u ngrit në rang të një institucioni të njohur si Universiteti Mesjetar i Durrësit. Njoftohet se veprimtarinë e vet, për shkak të zgjërimit osman, e vijoi në Zarë të Dalmacisë (Universitas Jadertina), ku rektor i parë i saj më 14 qershor 1396 u bë Gjon Durrsaku.
Gjuha shqipe neper shkolla, sipas dokumenteve te ndryshme qe flasin per shkollat fetare, katolike, ortodokse e islamike gjatë mesjetes, nuk eshte perdor zyrtarisht neper kancelari te ndryshme e as neper kisha, ku mesonin arberoret dhe edukoheshin ne frymen e fese krishtene katolike e ortodokse, sepse nuk ishte zyrtarizuar si gjuhe e barabart me gjuhen latine, italiane, greke e sllave, nga kleri katolik, ortodoks e islamik.
Arsimi shqiptar në shekujt XVI - XVIII
Në vitet e pushtimit osman mësimi i gjuhës shqipe bëhej fshehurazi në ato pak shkolla fetare që u lejuan të vazhdonin veprimtarinë e tyre, si në vitin 1584, në Stubëll të Kosovës, pastaj në Himarë (1627), Kurbin të Krujës (1632), Vuno e Palasë të Himarës (1632), Korçë (1637), Pllanë (1639), Bilisht (1639), Dhërmi (1660), Janjevë (Kosovë) (1665), në Akademinë e Re në Voskopojë e në Medresenë e Bushatllinjëve në Shkodër, etj.
Shkolla e Kurbinit
Shkolla e Kurbinit ishte një shkollë fetare kateketike shqipe e hapur në vitin 1632 në Kurbin afër Krujës. Kjo ishte një shkollë elementare ku krahas njohurive fetare katolike nxënësit mësonin edhe lexim, shkrim dhe gramatikë. Në këtë shkollë sikurse edhe në shkolla të tjera të ngjashme të asaj kohe mësoheshin veprat e Frano Bardhit, Pjetër Budit, Pjetër Bogdanit, etj. Ideator dhe themelues i kësaj shkolle ishte imzot Gjon Kolesi (1570 – 1635) ipeshkv i Durrësit dhe Arbërisë.
Akademia e Voskopojës
Akademia e Voskopojës fillimisht ka qenë një shkollë e mesme me mësim në gjuhën greke, e cila nga viti 1750 u quajt "Akademia e Re". Ky institucion arsimor u bë një qendër e rëndësishme kulturore, arsimore dhe didaktike në Ballkan. Ajo ishte institucion panhelenist, i njohur edhe nga autoritetet osmane. Në atë akademi nxënësit mësonin, greqisht, matematikë, fizikë, astronomi, letërsi greke e latine, filozofi, logjikë, metafizikë etj., për të cilat lëndë mësimdhënësit e saj hartuan edhe tekste të veçanta. Kishte një bibliotekë të pasur dhe një jetimore. Atë e themeloi patriku i Patrikanës së Ohrit, shqiptari Joasaf Voskopojari, ndërsa drejtori i parë i saj ishte Sevast Leontiadhi, por figura kryesore e Akademisë së Re të Voskopojës ishte Teodor Kavalioti, drejtor dhe reformator i saj. Veprimtaria e kësaj akademia përfundoi në vitin 1789, kur ajo dhe qyteti i Voskopojës u shkatërruan në tërësi. Akademia e Re e Voskopojës është njëri nga monumentet kulmore të arsimit të shqiptarëve në shekullin XVIII. Përveç shqiptarëve aty u arsimuan edhe nxënës maqedonas, grekë, vllehë etj.
Medreseja e Bajraklisë në Prizren
Medreseja e Bajraklisë në Prizren e njohur edhe si Medreseja e Mehmet Pashës është njëra ndër medresetë më të vjetra jo vetëm në Kosovë, por edhe më gjerësisht në rajon. Legatori i madh, Gazi Mehmed Pasha, në Prizren kishte ndërtuar më parë Hamamin në qendër të qytetit (1563/4) si dhe kompleksin e tij monumental, që përbëhet prej xhamisë të ndërtuar në vitin 1573/4 (981 hixhri), bibliotekës, medresesë, jetimores, karvan sarajit, tyrbes dhe ders'hanes (objekt i ndarë prej konviktit). Ky kompleks është një prej monumenteve më me vlerë në gjininë e vet në hapësirën shqiptare. Ngrihet brenda mureve rrethuese dhe paraqet një nga shembujt e pakët të këtyre ndërtimeve të ngritura në të kaluarën. Pjesën e jashtme të kompleksit e karakterizon streha e gjatë, pullazi i mbuluar me tjegulla, përpos kupolës së xhamisë dhe të tyrbes së Mehmet Pashës (sot Bibliotekë e Xhamisë) të cilët janë të mbuluara me plumb; dyert dhe dritaret janë të tipit të arkitekturës folklorike të Prizrenit. Pamja e jashtme e Kompleksit është shumë e bukur. Ka qenë e ngjyrosur me gëlqere. Kompleksi Monumental, me konstruksionin e vet specifik edhe në ditët sotme, është një ekzemplar i rrallë i ruajtur nga arkitektura tradicionale tek ne.
Arsimi shqiptar në shekullin XIX
Në periudhën e Rilindjes Kombëtare Shqiptare çështja e arsimit dhe shkollës shqipe u vu në qendër të vëmendjes së rilindësve tanë. Për nevojat e shkollave shqipe u botuan një varg abetaresh si ajo e Naum Veqilharxhit (1844, 1845), e Konstandin Kristoforidhit (1867, 1868), e Daut Boriçit (1869), "Allfabetarja e Stambollit" (1879) etj. Një kontribut të rëndësishëm zhvillimit të arsimit dhe të shkollsë shqipe i dha edhe "Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip" e Stambollit në krye me Sami Frashërin.
Shkolla shqipe e Prizrenit
Shkolla e parë shqipe e Prizrenit është hapur më 1 maj të vitit 1889 dhe konsiderohet institucioni i parë arsimor me karakter kombëtar dhe laik në Kosovë. Në qytetin e Prizrenit fillimisht u hap Shkolla Shqipe e Djemve. Në këtë institution të rëndësishëm edukativ e arsimor, punuan mësuesit Mati Logoreci e Lazër Lumezi. Për shkak të karakterit laik të saj ajo u quajt edhe "shkolla e popullit, t'atyne pa kishë". Në vitin 1892 pranë kësaj shkolle u themelua edhe shkolla e parë shqipe e vajzave. Mësimin në këtë shkollë e organizuan dhe udhëhoqën motrat e Rendit të Mëshirës. Në fillim numri i nxënëseve ishte i vogël por me kalimin e kohës ai arriti në 70 nxënëse ndërsa në vitin 1909 Shkolla Shqipe e Vajzave në Prizren kishte një numër prej rreth 120 nxënësesh. Si mësuese në këtë institucion arsimor punuan Marta Mazreku, Motrat Mikelangjela dhe Tereza Çoba, etj. Sot kjo shkollë me të drejtë konsiderohet si shkolla e parë kombëtare shqipe në Kosovë.
Arsimi shqiptar në shekullin XX
Në dekadën e parë të shekullit XX, në Manastir u organizuan dy kongrese kombëtare (1908, 1910), ku u morën vendime të rëndësishme edhe për zhvillimin e arsimit në Shqipëri. Në vitet 1908 - 1909 u hapën 15 shkolla shqipe. Më 1909 në Elbasan zhvilloi punimet Kongresi Kombëtar për Problemet e Arsimit e që njihet edhe me emrin Kongresi i Shkollave. Po në këtë vit u hap edhe Shkolla Normale e Elbasanit si i pari institucion i përgatitjes profesionale të mësuesve në Shqipëri.
Shkolla normale e Elbasanit
Shkolla normale e Elbasanit e hapur në dhjetor të vitit 1909, është shkolla e parë e arsimit profesional arsimor në gjuhën shqipe, e krijuar në bazë të vendimeve të Kongresit të Elbasanit, i cili ishte mbajtur tre muaj më parë në po atë vit. Në ditët e sotme Shkolla "Normale" quhet " Luigj Gurakuqi" për vetë faktin se drejtuesi i parë i  saj ka qenë Luigj Gurakuqi. Ajo vazhdon edhe sot të nxjerrë breza të rinj duke i trashëguar atyre virtyte dhe vlera të paçmueshme.
Me Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë më 1912 u krijuan kushtet për ngritjen e një sistemi arsimor shtetëror edhe në Shqipëri dhe së shpejti u formua edhe Ministria e Arsimit në krye me Luigj Gurakuqin; gjuha shqipe u bë gjuhë zyrtare; u ngrit rrjeti shkollor në tërë vendin; u shtypën tekste shkollore. Gjatë Luftës së Parë Botërore u krijua Drejtoria e Përgjithshme e Arsimit me qendër në Shkodër, me tri drejtori vartëse: Shkodër, Tiranë e Berat; u ngritën dy shkolla normale, Komisia Letrare Shqipe dhe një paketë tekstesh për shkollat fillore; u shtri veprimtaria arsimore edhe në Kosovë dhe trojet shqiptare në Mal të Zi. Nga ana tjetër në Krahinën Autonome të Korçës u hapën rreth 60 shkolla shqipe.
Arsimi në Shqipëri
Në periudhën 1920-24 u zhvilluan tre kongrese arsimore: dy në Lushnjë (1920, 1922) dhe një në Tiranë (1924). Ngadalë u shtrua rruga për njësimin e shkollave shqipe, kombëtarizimin dhe laicizimin e tyre. Forcimi i mëtejshëm i shtetit shqiptar krijoi kushte edhe për një administrim më të mirë të arsimit dhe reformimin e sistemit arsimor, i cili e ngriti shkollën tonë në nivele bashkëkohore.
Në zhvillimin e mëtejshëm të arsimit shqiptar gjatë viteve 1920-1930 u ngritën: "Shkolla Teknike Shqiptare" (1921), Instituti Femëror "Kyrias" (1925) dhe "Nana Mbretneshë" (1933) në Tiranë; Gjimnazi "Illyricum" (1921) dhe Gjimnazi i Shtetit (1922) në Shkodër; Liceu Kombëtar (1921) në Korçë; Gjimnazi i Gjirokastrës (1923); Shkolla Tregtare në Vlorë (1924); Instituti Shqiptaro-Amerikan i Kavajës (1926), etj.
Mes dy luftërave botërore, arsimi fillor u bë i detyrueshëm në Shqipëri (5 vjet në fshat dhe 6 vjet në qytet) ndërsa arsimi i mesëm u shtri në qytetet kryesore të vendit. Më 1933 u bë edhe shtetëzimi i shkollave private dhe të huaja.
Arsimi në Kosovë dhe viset tjera shqiptare
Në vitin shkollor 1918/19, duke përjashtuar ish-rrethin e Kaçanikut, në tërë territorin e sotëm të Kosovës, punonin gjithsej 68 shkolla fillore. Kjo është dëshmia më e mirë se asokohe kemi pasur një rrejt shkollor tejet të varfër. Sa i përket kuadrit profesional, shkollat fillore të kësaj treve kishin kuadrin më të papërgatitur. Në fillim u gjetën vetëm ata që sa kishin mësuar shkrim-leximin. Ky kuadër në përbërje kishte: mësuesit e përhershëm, mësuesit e përkohshëm dhe ushtruesit e detyrë së mësuesit. Hapja e shkollave në Kosovë nuk është bërë me tempo të njëjtë. Në disa vende të këtij rajoni kemi pasur një tempo më të shpejtuar, e në disa mjedise të tjera më të ngadalësuar. Këtë situatë kësisoj e kanë kushtëzuar rrethanat ekonomike, shoqërore dhe politike të kësaj periudhe. Shkollat e para janë hapur në ato vende të cilat ishin të banuara me popullsi sllave, madje në ato vendbanime me popullate të përzier e shumë rrallë janë hapur në ato vende të etnikumit të pastër shqiptar. Shkolla e kësaj kohë konsiderohej edhe si mjet për kolonizimin e Kosovës me serbë dhe malazezë. Vlen të theksohet se kishe shumë ndryshime të mëdha mes zonave, sepse kjo varej edhe nga qasja që kishin për shkollën, si dhe nga vetë mësuesit.
Shkollat që u hapën në Kosovë e në viset e tjera shqiptare u jepnin nxënësve njohuri elementare, si dhe aftësim fillestar vetëm për shkrim e lexim. Deri në gusht të vitit 1926, kur u miratua plani e programi i ri shkollor, në shkolla punohej pa një plan të njësuar arsimor. Sipas planit dhe programit të vitit 1926, gjuha serbokroate zinte vendin qendror. Për të gjithë klasat e fillores, fondi javor i orëve nga kjo lëndë mësimore ishte 7. Vendin e dytë dhe të tretë për nga rëndësia e ndanin: fillet e ushtrimit real, historia dhe aritmetika. Mësimi i besimit ishte shndërruar në lende të obligueshme mësimore për të gjitha fetë. Këtë lënde mësimore e jepnin priftërinjtë dhe hoxhallarët, varësisht nga përkatësia fetare. Tërësitë programore nga këto lënde mësimore ishin të seleksionuara që përmes tyre të arrihen dy qëllime kryesore. Së pari, të lartësohej populli serb përmes shembujve të ndryshëm të nxjerrë nga letërsia dhe historia, në mënyrë që te nxënësit të zhvillonin vetëdijen kombëtare e patriotike. Ndërsa, qëllimi i dytë ishte që përmes përmbajtjeve të lendeve mësimore, të ndikohet në mënyrë të organizuar për denacionalizmin dhe shkombëtarizimin e elementit josllav. Këta dhe shembujt e tjerë janë dëshmia më e mirë se pos karakterit arsimor, shkollat e këtyre anëve kishin edhe karakter politik. Madje, Serbia mori masa për ta bllokuar komunikimin ekonomik, arsimor e kulturor me Shqipërinë. Qeveria serbe mori masa të rrepta për të mbyllur të gjitha rrugët e komunikimit njerëzor, ekonomik, arsimor dhe kulturor ndërmjet shqiptarëve të Shqipërisë dhe atyre të Kosovës dhe viseve tjera. U ndalua plotësisht futja në Kosovë e gazetave dhe e revistave shqipe. Atij që i gjendej libri shqip në këtë periudhë, si në kohën e sundimit osman, e paguante me kokë. Në të njëjtën kohë autoritetet serbe ndërmorën të gjitha masat, që studentëve kosovarë, të cilët studionin në Shqipëri, Itali, Austri e gjetiu, t’u pengohej sa të ishte e mundur kthimi në Kosovë.
Në këtë periudhë, arsimi në gjuhën serbe, organizohej sipas komunave shkollore. Secila komunë shkollore kishte këshillin e vet, i cili kujdesej për funksionimin e tyre. Në këtë periudhë me shkollat qeverisnin drejtorët e shkollave. Mbikëqyrjen ndaj shkollave dhe ndaj punës së mësimdhënësve e bënin inspektorët e shkollave të qarkut, inspektorët e shkollave dhe të dërguarit e Ministrisë së Arsimit. Inspektorët e shkollave të rrethit në Kosovë kanë qenë nga radha e mësuesve të dalluar. Ata në të njëjtën kohë ishin edhe referentë të arsimit. Në vitin shkollor 1939/1940, në edukimin dhe arsimimin fillor të Kosovës vetëm në gjuhën serbe ishin të përfshirë rreth 30 për qind të fëmijëve shqiptarë të moshës shkollore dhe 70 për qind e tyre kishin ngelur jashtë shkollës. Në këtë vit shkollor në arsimin fillor katërkatësh në Kosovë kishte 250 shkolla me 654 paralele, të cilat kishin 37505 nxënës. Me këta nxënës punonin 728 mësues (të gjithë joshqiptarë), prej të cilëve femra ishin 222 sosh. Në periudhën e Mbretërisë Jugosllave, në Kosovë ka punuar një numër i madh shkollash fillore. Ato hapeshin, kryesisht në ato mjedise që ishin të banuara me popullsi sllave. Sipas thirrjes ato ishin shkolla popullore por që kishin statusin e institucioneve shtetërore. Këto shkolla, ishin nën autoritetin e Ministrisë së Arsimit të Mbretërisë Jugosllave.
Arsimi në Shqipëri
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, në Shqipëri u bë Reforma Arsimore e vitit 1946 e cila përcaktoi kohzëgjatjen e arsimit të përgjithshëm në 11 vjet; arsimi fillor 4 vjet, arsimi unik 3 vjet dhe i mesmi 4 vjet. Arsimi fillor dhe ai unik u bënë të detyrueshme. Prej vitit 1963, arsimi i detyrueshëm u ngrit nga 7 në 8 vjeçar dhe arsimi i mesëm nga 11 në 12 vjet. Ashtu si në çdo fushë tjetër edhe në arsim u ndërmorën disa reforma. Hapi i parë në fushën e arsimit ishin kurset kundër analfabetizmit të cilat u përhapen në çdo cep të vendit gjatë viteve 1945-1949.
Në vitet e para të pas luftës zhvillim të madhë pati arsimi fillor. Në vitin 1946 Këshilli i Ministrave i RPSH mori masa për vënien e arsimit në jetë, nga ku u formuan Reforma Arsimore, Kuvendi Popullor dhe u dekretuan ligjet mbi “Reformën Arsimore" dhe “Arsimin fillor të detyruar". Në krahasim me vitin e parë pas çlirimit, gjatë viteve 1948-1949 shkollat fillore u shtuan me rreth 71%. Arsimi 7 vjeçar në krahasim me vitin 1945 u zgjerua me 71% për numrin e shkollave dhe rreth 30% për sa i takon numrit të nxënësve. Për të plotësuar nevojat për mësues u zgjerua rrjeti i shkollave pedagogjike dhe u hap Instituti i Lartë Pedagogjik në Tiranë. Arsimi fillor i detyruar gjatë viteve 1951-1952 thuajse u realizua plotësisht.
Në vitet 1946-1947 funksiononin vetëm 6 gjimnaze në Tiranë, Korçë, Gjirokastër, Shkodër, Durrës dhe Vlorë. Gjithashtu dhe instituit teknik në Tiranë. Vetëm një vitë më vonë numri I gjimnazeve arriti ne 20. Zhvillime pati edhe gjatë viteve ’60 ku zhvillim kryesor mori arsimi profesional i mesëm dhe ai i përgjithshëm. U zgjerua rrjeti i shkollave tekniko-profesionale i të gjitha kategorive kudo në Shqipëri. Në vitet 1952-1953 numëroheshin 15 shkolla të ulta profesionale dhe 24 shkolla të mesme tekike dhe pedagogjike.
Gjatë mesit të viteve ’50 u hodhën themelet e para të shkollës së lartë. Hapja e Institutit Pedagjogjik të Tiranës në vitin 1946 shënoi hapin e parë. Në ktë institut 2 vjeçar studjoheshin degë si Gjuha dhe Letërsia Shqipe, Matematika dhe Fizika, Shkenca Biologjike, Gjeografia dhe Historia. Pas vitit 1951 u hapën institute të tjera 3 dhe 4 vjeçre për pedagogji. Në vitin shkollorë 1955-1956 të arsimit të lartë numëroheshin 6 Institute 4 dhe 5 vjeçar dhe 22 fakuktete me rreth 1957 studentë.
Me dekretë të Presidiumit të Kuvendit Popullor më 3 shtator 1957 u krijua Universiteti Shtetëror i Tiranës (USHT). USHT hapi dyert në 16 shtator të 1957. Në vitin 1962 u krijua edhe Universiteti Bujqësorë i Tiranës, në Kamëz.
Pas ndryshimeve demokratike dhe miratimit e kushtetutës së re, u synua renovimi i sistemit arsimor nga trashëgimia dhe ndikimet ideologjike të së kaluarës. Arritjet kryesore të këtij synimi janë:
Arsimi në Kosovë
Gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore arsimi shqiptar u shtri mbi baza kombëtare edhe në Kosovë dhe viset tjera shqiptare në ish Mbretërinë Jugosllave. Mbarimi i Luftës së Dytë Botërore e gjeti Kosovën me një sistem arsimor relativisht të përhapur, me 278 shkolla fillore dhe 11 shkolla të mesme, madje më 26 tetor 1946 u rihap Shkolla Normale në gjuhën shqipe. Por nga ana tjetër, filloi menjëherë persekutimi i arsimtarëve shqiptarë me motive politike-ideologjike, duke i quajtur ata armiq, u dëbuan nga arsimi 714 mësues, një pjesë u burgosën dhe një pjesë u detyruan të largoheshin për në Turqi, filluan të ndaloheshin disa tekste në gjuhën shqipe dhe të përktheheshin të tjera nga gjuha serbo-kroate, etj.
Sistem arsimor socialist me përfshirje gjithë popullore për zhdukjen e analfabetizmit. Mësimi teorik me bazë ideologjinë komuniste. Forcimi i besimit në socializëm dhe vëllazërim – bashkim si rend politik e ekonomik Jugosllav. Në Kosovë orientimet programore të arsimit qonin deri në përfundimin e një shkolle të mesme gjimnaz apo norm­ale dhe në vitin 1958 themelohet Shkolla e parë e Lartë Pedago­gjike dhe më 1960 Fakulteti Filozofik në Prishtinë. Arritje tjetër e madhe gjatë kësaj etape ishte edhe fillimi i funksionimit (ndonëse me pengesa të natyrave të ndryshme) të asaj e cila më vonë do të njihet si Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës.
Shënohet një demokratizim i sistemit të arsimit dhe konsolidimi i sistemit të arsimit në të gjitha nivelet. Fillojnë punën edhe shkollat e mesme profesionale apo prodhuese, por nuk investohej në cilësinë e mësimdhënies dhe mësimnxënies ku 91% e buxhetit arsimor i dedikohej vetëm pagave. Pas vitit 1970 proceset arsimore marrin një hovë të lartë të zhvillimit, depolitizohet sistemi i arsimit në një masë të madhe, planprogramet arsimore zhvillohen nga ekspertët kosovar, arsimi merr një dimension të ri shoqëror dhe kombëtar në luftë për dije dhe liri nga okupimi serb. Arritjen më të madhe në këtë etapë e paraqet themelimi i Universitetit të Prishtinës. Rikthimi i ndikimit të politikës në arsim, humbja e orientimit arsimor të institucioneve, ndjekja dhe përjashtimi nga puna i ekspertëve dhe mësimdhënësve, zbatimi i politikës antiarsimore dhe antinjerëzore të pushtetit serb. Fatkeqësisht shënohen zhvillime edukocidiale deri në ndalimin e arsimimit dhe dëbimin me dhunë të nxënësve, studentëve dhe mësimdhënësve nga institucionet arsimore.
Krijimi i sistemit të pavarur demokratik arsimor dhe ruajtjen e vazhdimësisë së punës së institucioneve arsimore dhe procesit arsimor nën okupim. Sistemi i arsimit vëhet në lëvizje të themelimit të shtetit të ri të Kosovës dhe pengimin e shpopullimit të Kosovës nga populli i saj. Zhvillimi i planprogrameve dhe botimi i teksteve mësimore të reja pa ndikime ideologjike dhe politike dhe me platëformë të arsimit kombëtar. Nuk është zhvilluar ndonjë filozofi e veçantë orientuese arsimore, por është shënuar një vullnet i paparë për punë i mësimdhënësve, në kushte të rënda të okupimit, në “Shtëpitë Shkollë”. Gjatë kësaj etape, sistemi arsimor në Kosovë përfshinte: 452 shkolla të plota fillore, 67 shkolla të mesme, 1 universitet me 14 fakultete dhe 7 shkolla të larta, me afro 400.000 nxënës e studentë dhe me 21.000 punëtorë të arsimit. Financimi i këtij sistemi bëhej nga puna vullnetare dhe ndihmat që i jepnin diaspora dhe popullata shqiptare, të cilët këtë sistem e shihnin si hapin e parë të pavarësisë së Kosovës.
Prishtina dhe rrethina : (1918-1941)
Prishtina dhe rrethina : (1918-1941) libër me autor Izber Hoti dhe redaktor Nazmi Rrahmani. Botuar në Prishtinë nga "Faik Konica", në vitin 2009. Faqet e librit 163.
Historia e arsimit shqiptar
Arsimi në Shqipëri
Sistemi arsimor në Shqipëri bazohet në Kushtetutën e Republikës se Shqipërisë, e cila, bashkë me ligjet kryesore, aktet ligjore dhe dokumente të tjera të rëndësishme, e konsideron sektorin e arsimit si prioritet. Në ligjin 69/2012 përcaktohet e drejta për t’u arsimuar e çdo shtetasi shqiptar, në të gjitha nivelet e arsimimit, pa asnjë lloj diskriminimi, pavarësisht nga kombësia, gjuha, gjinia, feja, bindjet politike, gjëndja shëndetësore, gjëndja ekonomike, etj. MAS është institucioni më I lartë publik administrativnë sektorin e arsimit kombëtar. Ky institucion miraton dispozitat bazë për institucionet arsimore, programet shkollore dhe kurrikulën dhe jep udhëzimet për vitin e ri shkollor. MAS është përgjegjës edhe për hartimin dhe monitorimin e zbatueshmërisë së Strategjisë së Arsimit të sistemit Arsimor Parauniversitar. Vizioni aktual për sistemin arsimor ka vendosur në qëndër nxënësin dhe nevojat e tij, me qëllim që brezi I ardhshëm mund të përfitojë përmes këtij shërbimi aftësi, shprehi dhe vlera që do ta ndihmojnë atë në mënyrë individuale të përballojë sfidat e një tregu të globalizuar, por që do të sjellë kontribut edhe në kapitalin njerëzor, duke shënuar një progres të ri shoqëror.
Karakteristikë e suksesshme për sistemin arsimor është decentralizimi, autonomia e institucioneve arsimore. Kjo e fundit ka të bëj me ndarjen e detyrave, përgjegjësive, funksioneve ndërmjet niveleve të ndryshme të qeverisjes. Sot shkollat në Shqipëri kanë disi autonomi krahasuar me shumë vite më parë, pasi është rritur niveli I përgjegjësisë, janë rritur kapacitetet për planifikim dhe menaxhim.
Arsimi në Kosovë
Në fillim të shekullit XXI fillon reformimi i plotë i sistemit të arsimit në të gjitha nivelet në përputhje me standardet më të larta ndërkombëtare. Qëllimet arsimore në ndërtimin e aftësive mendore, shkathtësitë profesionale, kulturën qytetare dhe mirëqenien individuale e shoqërore të qytetarëve të Kosovës. Zbatimi i metodolo­gjive bashkëkohore të mësimdhënies dhe mësimnxë­nies, të bazuara në standarde dhe objektiva mësimore. Zgjerimi i sistemit të arsimit të obligueshëm për një klasë dhe organizimi i arsimit privat si alternativë dhe konkurrues në zhvillimin e arsimit në Kosovë. Si hap i parë i këtij sistemi merret themelimi i Departamentit të Arsimit dhe Shkencës (DASH), që përcillet me krijimin e infrastrukturës ligjore dhe profesionale, e cila duhet të letësojë reformimin rrënjësor të arsimit (sistemi 5 + 4 + 3 - 4 në arsimin e përgjithshëm dhe në atë profesional dhe Marrëveshja e Bolonjës në arsimin e lartë), si dhe me themelimin e Ministrisë së Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë në mars të vitit 2002.
Arsimi shqip në Mal të Zi
Arsimi shqip në Mal të Zi është pjesë integrale e historisë së arsimit të shqiptarëve në tërësi. Një numër i vogël fëmijësh shqiptarë të këtyre trevave u arsimuan në shkolla të pushtuesve të ndryshëm, ndërsa fillet e arsimit shqip lidhen me arsimin fetar qysh në shekullin XVII. Numri i shkollave shqipe në territorin e Ulqinit, Tivarit, Tuzit, Plavës dhe Gucisë u rrit sidomos gjatë Luftës së Parë Botërore. Si në periudhën 1878-1915, ashtu edhe në periudhën 1918-1941 pushteti i Malit të Zi, përkatësisht i Jugosllavisë nuk lejoi hapjen e shkollave shqipe.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore shkolla shqipe u hapën në Ulqin, Krythë, Katërkollë, Sukobinë, Salç, Ostros, Muriq i Poshtëm, Merkot, Ljare, Gjuraç, Dedaj, Tuz, Arzë, Prifti, Dinoshë, Kojë, Luhar, Triesh, Plavë, Guci, Rozhajë e Dacaj.
Në vitet 1945 - 1984 numri i shkollave fillore prej katër klasash deri në tetë klasa me mësim në gjuhën shqipe në Mal të Zi u rrit dukshëm, ku u mundësua shkollimi i plotë fillor (tetëvjeçar) i nxënësve me mësim në gjuhën shqipe në komunat e Ulqinit, Tivarit, Tuzit, Plavës, Gucisë dhe Rozhajës. Në komunën e Ulqinit u themeluan tri shkolla fillore tetëvjeçare (dy në Ulqin, një në Shtoj), në komunën e Tivarit u themelua një shkollë tetëvjeçare shqipe (në Ostros), në komunën e Podgoricës u themeluan katër shkolla tetëvjeçare (Tuz, Skorraq, Dinoshë dhe Triesh). U themeluan gjithashtu edhe shkollat tetëvjeçare në Guci, përkatësisht në Dacaj (Rozhajë). Një numër i konsiderueshëm nxënësish shqiptarë u arsimuan në shkolla fillore me mësim në gjuhën serbokroate. Në vitin 1965 themelohet Gjimnazi i Ulqinit. Në vitin 1971 çelen dy paralele të Gjimnazit të Podgoricës në Tuz, ku më 1975 themelohet shkolla e mesme e pavarur. Në vitin 1978 fillon punën një paralele me mësim në gjuhën shqipe në shkollën e mesme në Plavë.
Arsimi i lartë me mësim në gjuhën shqipe në Mal të Zi filloi në vitin 2004, me programin studimor për arsimin e mësuesve në gjuhën shqipe, me seli në Podgoricë.
Arsimi shqip në Maqedoni
Përpjekjet për arsimin shqip në trevat shqiptare të Maqedonisë filluan gjatë periudhës së Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Sipas të dhënave të dokumentuara, në vitin 1898 vetëm në qytetin e Manastirit me rrethinë vepronin 451 shkolla fillore (iptidaie), pastaj 17 shkolla të mesme të ulëta (ryzhdie) dhe 2 shkolla të mesme të larta (idadie). Po në këtë vit në Shkup vepronin 445 shkolla iptidaie, 24 ryzhdie dhe vetëm 1 shkollë idadie. Institucione të këtilla funksiononin edhe në qytetet si Gostivari, Tetova, Kërçova, Kumanova, Ohri, Struga, etj. Krahas këtyre institucioneve arsimore vepronin edhe disa medrese si dhe Shkolla Normale e Shkupit.
Në vitin 1905 në Manastir u formua Komiteti "Për Lirinë e Shqipërisë". Pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908 Manastiri u bë qendër e rëndësishme e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Më 31 korrik 1908 u formua edhe Klubi "Bashkimi", që luajti rolin e një klubi qendror për organizimin e veprimtarive edhe të klubeve të tjera të lëvizjes kombëtare. Me nismën e tij, mes datave 14 dhe 22 nëntor 1908 u mblodh Kongresi i Manastirit për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe; ndërsa më 3 prill 1910 u mbajt Kongresi i Dytë i Manastirit, për mbrojtjen e shkollës e të gjuhës shqipe kundër reaksionit xhonturk. Po në Manastir në vitet 1911-1912 u botua gazeta "Drita" e themeluar nga Mustafa Leskoviku. Në Manastir u botuan edhe shumë libra në gjuhën shqipe, veçanërisht për shkollat. Me qytetin e Manastirit lidhet ngushtë dhe veprimtaria atdhetare e Gjergj, Parashqevi dhe Sevasti Qiriazit.
Në fillim të shekullit XX në shkollat ekzistuese në Maqedoni ngadalë nisi të përdorej edhe gjuha shqipe.
Arsimi fillor në gjuhën shqipe, fillimisht katërvjeçar, pastaj edhe shtatë e tetëvjeçar, u hap në të gjitha trevat shqiptare në Maqedoni, por shumë më ngadalë se arsimi në gjuhën maqedonase. Problem i veçantë ishte vijimi i arsimit fillor nga vajzat shqiptare. Ndërkaq, arsimi i mesëm u zhvillua edhe më ngadalë. Filloi, kryesisht, me hapjen e gjimnazeve në Strugë, Dibër, Kërçovë, Gostivar, Tetovë, Shkup, Kumanovë dhe të Shkollës Normale në Shkup. Hapja e shkollave të mesme filloi të masivizohet sidomos nga viti 1957, me organizimin e tij edhe në shkolla të tjera të mesme profesionale, siç ishin shkollat e mesme të mjekësisë, ekonomike, bujqësore, tregtare, e muzikës, e artit etj. U hapën shkolla të mesme profesionale me drejtime të ndryshme, me programe tre e katërvjeçare. Mësimi organizohej në gjuhën shqipe (për nxënësit shqiptarë) dhe në gjuhën maqedonase (për nxënësit maqedonas). Në vitin 1984 institucionet shtetërore morën nismën për formimin e paraleleve të përziera me nxënës shqiptarë e maqedonas, me mësim në gjuhën maqedonase, gjë që u kundërshtua nga shqiptarët. Në vitin 2008 arsimi i mesëm në Maqedoni bëhet i detyrueshëm për të gjithë fëmijët dhe të rinjtë e moshës shkollore.