cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luani
Riprodhimi dhe cikli jetësor
Kur një ose më shumë meshkuj të rinj përzejnë meshkujt e mëparshëm të lidhur me një krenari, fitimtarët shpesh vrasin ndonjë këlysh të ri ekzistues, mbase sepse femrat nuk bëhen pjellore dhe pranuese derisa këlyshët e tyre të piqen ose të vdesin. Femrat shpesh mbrojnë ashpër këlyshët e tyre nga një mashkull uzurpues, por rrallë janë të suksesshme, përveç nëse një grup prej tre ose katër nëna brenda një krenarie bashkojnë forcat kundër mashkullit. Këlyshët vdesin gjithashtu nga uria dhe braktisja dhe grabitqari nsi leopardët, hienat dhe qenët e egër. Deri në 80% të këlyshëve të luanit do të vdesin para moshës dy vjeç. Të dy luanët meshkuj dhe femra mund të dëbohen nga krenaritë për t'u bërë nomade, megjithëse shumica e femrave zakonisht mbesin me krenarinë e lindjes. Kur një krenari bëhet shumë e madhe, brezi i ri i këlyshëve femra mund të detyrohet të largohet për të gjetur territorin e tyre. Kur një luan i ri mashkull merr një krenari, adoleshentët si meshkujt ashtu edhe femra mund të dëbohen. Luanët e të dy gjinive mund të përfshihen në aktivitete homoseksuale dhe miqësore në grup ; meshkujt gjithashtu do të fshihen me kokë dhe do të rrokullisen me njëri-tjetrin përpara se të simulojnë seksin së bashku.
Shëndeti
Megjithëse luanët e rritur nuk kanë grabitqarë natyrorë, provat sugjerojnë se shumica vdesin dhunshëm nga sulmet nga njerëzit ose luanët e tjerë. Luanët shpesh shkaktojnë lëndime serioze tek anëtarët e krenarive të tjera që ata hasin në mosmarrëveshje territoriale ose anëtarëve të krenarisë kur luftojnë me një vrasje. Luanët dhe këlyshët e gjymtuar mund të bien viktima e hienave dhe leopardëve ose të shkelen nga buajt ose elefantët. Luanët e pakujdesshëm mund të sakatohen kur gjuajnë pre.
Rriqnat zakonisht infektojnë zonat e veshëve, qafës dhe ijëve të luanëve. Disa gjini të krimbave të shtypur mund të parazitojnë tek luanët, duke u future tek luanët nga mish i infektuar me të cilën ushqehen. Luanët në Kraterin e Ngorongoro u prekën nga një shpërthim i mizave të qëndrueshme ( Stomoxys calcitrans ) në 1962; kjo rezultoi që luanët të përgjakeshin dhe të zhvisheshin. Luanët u përpoqën pa sukses për të shmangur kafshimin e mizës duke u ngjitur në pemë ose duke u zvarritur në gëmusha ; shumë vdiqën ose migruan dhe popullsia lokale ra nga 70 në 15 individë. Një shpërthim më i fundit në 2001 vrau gjashtë luanë.
Luanët e robëruar janë infektuar me virusin e qenit distemper (CDV) që të paktën nga mesi i viteve 1970. CDV është përhapur nga qeni shtëpiak dhe mishngrënës të tjerë; një shpërthim i vitit 1994 në Parkun Kombëtar të Serengetit rezultoi në shumë luanë që zhvillonin simptoma neurologjike. Gjatë shpërthimit, disa luanë vdiqën nga pneumonia dhe nga encefaliti.
Komunikimi
Kur pushojnë, shoqërizimi i luanit ndodh përmes një numri sjelljesh; lëvizjet shprehëse të kafshës janë mjaft të zhvilluara. Gjestet më të zakonshme paqësore, prekëse janë fërkimi i kokës dhe shuplakat sociale, të cilat janë krahasuar me rolin që kanë primatët midis njëri-tjetrit. Fërkimi i kokës bëhet duke bezdisur ballin, fytyrën dhe qafën kundër një luani tjetër, duket se është një formë e përshëndetjes dhe shihet shpesh pasi një kafshë ka qenë larg nga të tjerët ose pas një zënke ose konfrontimi. Meshkujt kanë tendencë të fërkojnë meshkuj të tjerë, ndërsa këlyshët dhe femrat fërkojnë femrat. Shuplaka sociale shpesh ndodh në të njëjtën kohë me fërkimin e kokës; përgjithësisht është reciproke dhe marrësi duket të shprehë kënaqësi. Koka dhe qafa janë pjesët më të zakonshme të trupit të lëpirë; kjo sjellje mund të ketë lindur jashtë përdorimit sepse luanët nuk mund t'i lëpijnë vetë këto zona.
Luanët kanë një varg shprehjesh të fytyrës dhe qëndrimeve të trupit që shërbejnë si gjeste vizuale. Një shprehje e zakonshme e fytyrës është "fytyra e grimit", të cilën një luan e bën kur nuhat sinjalet kimike dhe përfshin një gojë të hapur me dhëmbë të lodhur, surrat të ngritur, hundë të rrudhur sy të mbyllur dhe veshë të qetë. Luanët përdorin gjithashtu shënjimin kimik dhe vizual; meshkujt spërkatin dhe pastrojnë pjesë toke dhe sende brenda territorit.
Vokalizimet e luanit janë të mëdha; ndryshimet në intensitet dhe fusha duket se janë thelbësore për komunikimin. Shumica e vokalizimeve të luanit janë variacione të klivadheve dhe zhurmave. Tinguj të tjerë të prodhuar përfshijnë pastrim, mjaullimin dhe përgjumje. Zhurma përdoret për të treguar praninë e tij. Luanët më shpesh zhurmojnë natën, një tingull që mund të dëgjohet nga një distancë prej 8 kilometrash. Ata kanë tendencë të ulërijnë në një mënyrë shumë karakteristike duke filluar me disa ulërima të thella dhe të gjata që zhyten në një seri të shkurtër.
Konservimi
Luani renditet si lloj i cënuar në Listën e Kuqe të IUCN.
Në Afrikë
Disa zona të mbrojtura të mëdha dhe të menaxhuara mirë në Afrikë, kanë një popullsi të madhe luanësh. Kur është zhvilluar një infrastrukturë për turizmin e kafshëve të egra, të ardhurat nga paratë e gatshme për menaxhimin e parkut dhe komunitetet lokale janë një nxitje e fortë për ruajtjen e luanëve. Shumica e luanëve tani jetojnë në Afrikën Lindore dhe Jugore; numri i tyre po zvogëlohet shpejt, dhe ra me rreth 30-50% në fund të gjysmës së shekullit të 20-të. Shkaqet kryesore të rënies përfshijnë sëmundjet dhe ndërhyrjen njerëzore. Në 1975, vlerësohej se që nga vitet 1950, numrat e luanëve ishin ulur për gjysmë në 200,000 ose më pak. Vlerësimet e popullsisë së luanit afrikan sillen midis 16.500 dhe 47,000 që jetojnë në të egra në 2002–2004.
Në Republikën e Kongos, Parku Kombëtar Odzala-Kokoua u konsiderua një fortesë për luanët në vitet 1990. Deri në vitin 2014, nuk u regjistruan asnjë luan në zonën e mbrojtur, kështu që popullsia konsiderohet e zhdukur në vend. Popullsia e luanit të Afrikës Perëndimore është e izoluar nga ajo në Afrikën Qendrore, me pak ose aspak shkëmbim të individëve të shumimit. Në vitin 2015, u vlerësua se kjo popullatë përbëhet nga rreth 400 kafshë, duke përfshirë më pak se 250 individë të pjekur. Ata vazhdojnë të qëndrojnë në tre zona të mbrojtura në rajon, kryesisht në një popullatë në kompleksin e zonës së mbrojtur W A P, të ndarë nga Benin , Burkina Faso dhe Nigeri. Kjo popullatë është renditur si e rrezikuar kritikisht. Sondazhet në terren në ekosistemin WAP zbuluan se pushtimi i luanit është më i ulëti në Parkun Kombëtar të W, dhe më i lartë në zonat me staf të përhershëm dhe kështu mbrojtje më të mirë.
Një popullsi ndodhet në Parkun Kombëtar të Kamerunit Waza, ku midis afro 14 dhe 21 kafshë vazhduan që nga viti 2009. Përveç kësaj, 50 deri 150 luanë vlerësohet të jenë të pranishëm në ekosistemin Arly-Singou të Burkina Faso. Në vitin 2015, një luan mashkull i rritur dhe një luan femër ishin parë në Parkun Kombëtar Mole të Gana. Këto ishin shikimet e para të luanëve në vend në 39 vjet. Në të njëjtin vit, një popullatë deri në 200 luanë që u mendua më parë se ishin shfarosur u filmua në Parkun Kombëtar Alatash, Etiopi, afër kufirit të Sudanit.
Në Azi
Streha e fundit e popullsisë së luanit aziatik është Parku Kombëtar Gir dhe 1.412 km 2 dhe zonat përreth në rajonin e Saurashtra ose gadishullit Kathiawar në shtetin Gujarat, Indi. Popullsia është rritur nga afro 180 luanë në 1974 në rreth 400 në 2010. Ai është i izoluar gjeografikisht, i cili mund të çojë në joriprodhim dhe ulje të diversitetit gjenetik. Që prej vitit 2008, luani aziatik është renditur si i rrezikuar në listën e kuqe të IUCN. Deri në vitin 2015, popullsia ishte rritur në 523 individë që banonin në një sipërfaqe prej 7,000 km 2 në Saurashtra. Regjistrimi i luanit aziatik i kryer në vitin 2017 regjistroi rreth 650 individë.
Prania e vendbanimeve të shumta njerëzore pranë Parkut Kombëtar rezulton në konflikt midis luanëve, njerëzve lokalë dhe bagëtive të tyre. Disa e konsiderojnë praninë e luanëve si përfitim, pasi ato mbajnë nën kontroll popullatat e barngrënësve që dëmtojnë barishtet. Themelimi i një popullsie të dytë, të pavarur të luanit aziatik në Zonën e Mbrojtur të Kafshëve të Egra të Kunos, të vendosura në Madhya Pradesh ishte planifikuar, por në vitin 2017, Projekti i Rindërtimit popullsis së luanit aziatik nuk dukej se do të zbatohej.
Riprodhimi në robëri
Në 1982, Shoqata e kopshteve zoologjike dhe Akuariumeve filloi një Plan Mbijetimi për luanin aziatik për të rritur shanset e tij për mbijetesë. Në 1987, u zbulua se shumica e luanëve në kopshtet zoologjike të Amerikës Veriuore ishin hibridë mes luanëve afrikanë dhe aziatikë. Programet e mbarështimit duhet të shënojnë origjinën e kafshëve pjesëmarrëse për të shmangur shumimin e llojeve të ndryshme dhe duke zvogëluar kështu vlerën e tyre të ruajtjes. Mbarështimi në robëri të luanëve u ndërpre për të eleminuar individë me origjinë të panjohur. Luanët me lindje të egër u importuan në kopshtin zoologjik amerikan nga Afrika midis 1989 dhe 1995. Mbarështimi u vazhdua në vitin 1998 në kuadrin e një Plani për Mbrotjen e Speceis së Luanit Afrikan.
Rreth 77% e luanëve në robëri të regjistruar në Sistemin Ndërkombëtar të Informacionit për Llojet në 2006 ishin me origjinë të panjohur; këto kafshë mund të kenë bartur gjenet që janë në zhdukje në natyrë dhe për këtë arsye mund të jenë të rëndësishme për mirëmbajtjen e ndryshueshmërisë gjenetike të përgjithshme të luanit.
Në kopshte zoologjike dhe cirk
Luanët janë pjesë e një grupi të kafshëve ekzotike që kanë qenë në ekspozitat e kopshtit zoologjik që nga fundi i shekullit të 18-të. Edhe pse shumë kopshte zoologjike moderne janë më selektive në lidhje me ekspozitat e tyre, ka më shumë se 1.000 luanë afrikanë dhe 100 aziatikë në kopshtet zoologjike dhe parqet e kafshëve të egra në të gjithë botën. Ata konsiderohen një specie ‘’ambasadore’’ dhe mbahen për qëllime turizmi, arsimi dhe konservimi. Luanët mund të jetojnë mbi njëzet vjet në robëri; një luan në kopshtin zoologjik Honolulu vdiq në moshën 22 vjeç në gusht 2007. Dy motrat e tij, të lindura në vitin 1986, ishin akoma gjallë në gusht 2007.
"Kopshtet zoologjike" të para evropiane u përhapën midis familjeve fisnike dhe mbretërore në shekullin e 13-të, dhe deri në shekullin e 17-të quheshin seragliot ; në atë kohë ata u quajtën menagjeri, një zgjatje e kabinetit të kurioziteteve. Ata u përhapën nga Franca dhe Italia gjatë Rilindjes në pjesën tjetër të Evropës. Në Angli, megjithëse tradita seraglio ishte më pak e zhvilluar, luanët u mbajtën në Kullën e Londrës në një seraglio të vendosur nga Mbreti Xhohn në shekullin e 13-të.
Luanët u mbajtën në paqarta në kopshtin zoologjik të Londrës derisa një shtëpi e madhe luanësh me dhoma kafaze u ndërtuan në vitet 1870. Ndryshime të mëtejshme ndodhën në fillim të shekullit të 20-të, kur Carl Hagenbeck projektoi rrethime me "shkëmbinj" prej betoni, hapësirë më të hapur dhe një hendek në vend të shufrave, më shumë ngjan me një habitat natyror. Hagenbeck projektoi mbylljen e luanëve për të dy kopshtin zoologjik të Melbourne dhe kopshtin zoologjik Taroo të Sidneit ; megjithëse dizajnet e tij ishin të njohura, përdorimi i shufrave mbizotëronte në shumë kopshte zoologjike deri në vitet '60. Në fund të shekullit të 20-të, rrethime më të mëdha, më të natyrshme dhe përdorimi i rrjetës teli ose xhamit të petëzuar në vend të çadrave të ulura lejuan vizitorët të afroheshin më shumë se kurrë me kafshët; disa atraksione të tilla si Pylli i Maceve / Pamja e Luanit e Parkut Zoologjik të Qytetit Oklahoma e vendosën sternën në nivelin e tokës, më të lartë se vizitorët.
Zbutja e luanit ka qenë pjesë e të dyja cirkeve të vendosura dhe akteve individuale si Siegfried & Roy. Praktika filloi në fillim të shekullit të 19-të nga francezi Henri Martin dhe amerikani Isaac Van Amburgh, të cilët të dy udhëtuan gjerësisht dhe teknikat e të cilit u kopjuan nga një numër i ndjekësve. Van Amburgh performoi para Mbretëreshën Viktoria në 1838 kur ai vizitoi Britaninë e Madhe. Martin kompozoi një pantomimë të titulluar Les Lions de Mysore ("luanët e Mysoretit"), një ide që Amburgh huazoi shpejt. Këto akte eklipsojnë veprojnë si shfaqja qendrore e cirkut dhe hyri në vetëdijen e publikut në fillim të shekullit të 20-të me kinemanë. Në demonstrimin e epërsisë së njeriut ndaj kafshëve, zbutja e luanit shërbeu një qëllim të ngjashëm me luftimet e kafshëve të shekujve të mëparshëm. Karrigeja e portierit tani më ikonik e luanit është përdorur së pari nga American Clyde Beatty (1903–1965).
Towns County
County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Luani
Gjuetia dhe lojërat
Gjuetia e luanit ka ndodhur që nga kohërat e lashta dhe shpesh ishte një kalim kohe mbretërore; synonte të demonstronte fuqinë e mbretit mbi natyrën. Rekordi më i hershëm i gjallë i gjuetisë së luanit është një mbishkrim i lashtë egjiptian i datës rreth vitit 1380 para Krishtit që përmend Faraonin Amenhotep III duke vrarë 102 luanë "me shigjetat e veta" gjatë dhjetë viteve të para të sundimit të tij.Asirianët lëshonin luanë të burgosur në një hapësirë të rezervuar për mbretin në gjueti; kjo ngjarje do të shikohej nga spektatorët pasi mbreti dhe njerëzit e tij, mbi kalë ose karroca, vranë luanët me shigjeta dhe shtiza. Luanët u gjuan gjithashtu gjatë Perandorisë Mughal, ku perandori Jahangir thuhet se ka shkëlqyer në të. Në Romën e Lashtë, luanët mbaheshin nga perandorët për gjueti, si dhe përleshjet dhe ekzekutimet e gladiatorëve.
Populli Maasai e ka parë tradicionalisht vrasjen e luanëve si një rit kalimi. Historikisht, luanët u gjuan nga individë, megjithatë, për shkak të popullsisë së zvogëluar të luanëve, pleqtë dekurajojnë gjuetinë e luanëve. Imazhet e riprodhuara gjerësisht të gjuetarëve heroikë që ndiqnin luanët do të mbizotëronin një pjesë të madhe të shekullit. Gjuetia trofe e luanëve vitet e fundit është takuar me polemikë; veçanërisht me vrasjen e luanit Cecil në mesin e 2015-ës.
Njeringrënia
Luanët zakonisht nuk i gjuajnë njerëzit, por disa (zakonisht meshkujt) duket se e bëjnë këtë. Një rast i publikuar mirë është në Tsavo ; në vitin 1898, 28 punëtorë hekurudhorë të regjistruar zyrtarisht që po ndërtonin Hekurudhën Kenia-Uganda u vranë nga luanët gjatë nëntë muajve gjatë ndërtimit të një ure në Kenia. Gjuetari që vrau luanët shkroi një libër ku përshkruhej sjellja grabitqare e kafshëve; ata ishin më të mëdhenj se normalët dhe kishin mungesë krife, dhe një dukej se vuante nga prishja e dhëmbëve. Teoria e infirmitetit, përfshirë prishjen e dhëmbëve, nuk favorizohet nga të gjithë studiuesit; një analizë e dhëmbëve dhe nofullave të luanëve që ushqeheshin me njerëz në koleksionet e muzeve sugjeron që ndërsa prishja e dhëmbëve mund të shpjegojë disa incidente, prishja e gjahut në zonat me mbizotërimin e njeriut është një shkak më i mundshëm i gjuetis së luanëve tek njerëzit. Kafshët e sëmura ose të dëmtuara mund të jenë më të prirura për të ngrënë njerëz, por sjellja nuk është e pazakontë, as domosdoshmërisht e çrregullt.
Prokliviteti i luanit për të ngrënë njerëz është ekzaminuar në mënyrë sistematike. Shkencëtarët amerikanë dhe tanzanianë raportojnë se sjellja e ngrënies së burrave në zonat rurale të Tanzanis u rrit shumë nga 1990 në 2005. Të paktën 563 fshatarë u sulmuan dhe shumë hëngrën gjatë kësaj periudhe. Incidentet kanë ndodhur në afërsi të Parkut Kombëtar Selous në Rufiji District dhe në Provincën Lindi pranë kufirit të Mozambikut. Ndërsa zgjerimi i fshatrave në një vend me shkurre është një shqetësim, autorët argumentojnë se politika e ruajtjes duhet të zvogëlojë rrezikun sepse në këtë rast, konservimi kontribuon drejtpërdrejt në vdekjet njerëzore. Rastet në Lindi në të cilat luanët i kapin njerëzit nga qendrat e fshatrave të konsiderueshme janë dokumentuar. Një studim tjetër i 1.000 personave të sulmuar nga luanët në Tanzanin jugore midis 1988 dhe 2009 zbuloi se javët pas Hënës së plotë, kur kishte më pak dritë të hënës, ishin një tregues i fortë i sulmeve të rritura gjatë natës ndaj njerëzve.
Sipas Robert R. Frump, refugjatët e Mozambikut rregullisht kalojnë në Parkun Kombëtar Kruger, Afrikën e Jugut, natën sulmohen dhe hahen nga luanët; zyrtarët e parkut kanë thënë se ngrënia e burrave është një problem atje. Frump tha se mijëra mund të jenë vrarë në dekadat pasi aparteid mbylli parkun dhe detyroi refugjatët të kalonin parkun natën. Për gati një shekull para se të vulosej kufiri, mozambikasit kishin shkelur rregullisht parkun gjatë ditës me pak dëm.
Rëndësia kulturore
Luani është një nga simbolet e kafshëve më të njohura në kulturën njerëzore. Ёshtë përshkruar gjerësisht në skulptura dhe piktura, në flamuj kombëtar dhe në filma dhe letërsi bashkëkohore. Ai u shfaq si një simbol për forcë dhe fisnikëri në kulturat në të gjithë Evropën, Azinë dhe Afrikën, pavarësisht incidenteve të sulmeve ndaj njerëzve. Luani është përshkruar si "mbreti i xhunglës" dhe "mbreti i bishave", dhe kështu u bë një simbol popullor për mbretërinë. Luani përdoret gjithashtu si një simbol i ekipeve sportive.
Pamjet e luanëve janë të njohura nga periudha e Paleolitit të Epërm. Gdhendjet dhe pikturat e luanëve të zbuluar në shpellat Lascaux dhe Chauvet në Francë janë datuar nga 15,000 deri në 17,000 vjet të vjetër. Një gdhendje fildishi me kokë luaneshë e gjetur në shpellën Vogelherd në Albin Swabian, Gjermani Jugperëndimore dhe është quajtur në gjermanisht Löwenmensch (luani-njeri). Skulptura ka qenë e datuar të paktën 32,000 vjet e vjetër - dhe sa më parë 40,000 vjet më parë dhe ka origjinën nga kultura Aurignacian.
Fehmi Hoshafi
Fehmi Hoshafi është regjisor dhe skenarist shqiptar.
Luani
Afrika nën-Sahariane
Në pjesë të Afrikës Perëndimore, luanët simbolizuan klasën më të lartë të hierarkive të tyre sociale. Në zona me pyje me shi ku luanët ishin të rrallë, leopardi përfaqësonte majën e hierarkisë. Në pjesë të Afrikës Perëndimore dhe Lindore, luani shoqërohet me shërimin dhe vlerësohet si lidhje midis shikuesve dhe mbinatyrshmërisë. Në traditat e tjera të Afrikës Lindore, luani është simbol i dembelizmit. Në pjesën më të madhe të folklorit afrikan, luani portretizohet se ka inteligjencë të ulët dhe mashtrohet lehtë nga kafshët e tjera.
Fehmi Hoshafi
Jeta
Fehmi Hoshafi lindi më 28 shtator të vitit 1934 në Tiranë. Ai filloi të punojë në kinematografi si asistent i regjisorëve veteranë Hysen Hakani dhe Kristaq Dhamo, në filmat e tyre Toka jonë, 1964; Vitet e para, 1965; Oshëtimë në bregdet, 1967; Gjurma, 1970. Në vitin 1968 realizoi vetë spektaklin "Estrada në ekran", i cili u xhirua nga Kinostudio në formën e një filmi artistik. Prej suksesit që pati ky film, iu besua më vonë, në vitin 1972, regjia për kinokomedinë aq të dashur "Kapedani", të cilin e realizoi së bashku me regjisorin Muharrem Fejzo. Ky film shënon lindjen e kinokomedisë në kinematografinë shqiptare e që u pasua më vonë me kinokomedi të tjera po aq të dashura nga regjisori Hoshafi: Ëndërr për një karrige, 1984 dhe Zëvendësi i grave, 1987. Në periudhën 1976 – 1990 realizon edhe filma të tjerë artistikë dhe dokumentarë, ndër të cilët, filmi Shoku ynë Tili.
Luani
Lindja e Afërt
Egjiptianët e Lashtë portretizuan disa nga hyjnitë e tyre të luftës si luanesha, të cilat ata i nderuan si gjahtarë të egër. Hyjnitë egjiptiane të lidhura me luanët përfshijnë Sekhmet, Bast , Mafdet , Menhit , Pakhet dhe Tefnut. Këto hyjnitë lidheshin shpesh me perëndinë e diellit Ra dhe nxehtësinë e tij të ashpër, dhe fuqia e tyre e rrezikshme u thirr për të ruajtur njerëzit ose vendet e shenjta. Sfinksi, një figurë me trupin e luanit dhe kreu i një krijese njerëzore apo të tjera, të përfaqësuar një Faraonin apo hyjni kishte marrë këtë rol mbrojtës.
Fehmi Hoshafi
Jeta
U nda nga jeta ne 13 Janar 2020, ne moshen 85 vjecare.
Luani
Lindja e Largët
Kronistët indo-persianë e konsideronin luanin si mbajtës të rendit në fushën e kafshëve. Fjala sanskrit mrigendra nënkupton një luan, si mbret i kafshëve në përgjithësi. Narasimha, njeriu-luan, është një nga dhjetë avatarët e perëndisë hindu Vishnu. Luani është bërë Emblema Kombëtare e Indisë më 1950. Luani është gjithashtu simbolik për popullin sinhalez.
Luani është një motiv i zakonshëm në artin kinez ; ai u përdor për herë të parë në art gjatë periudhës së vonë të pranverës dhe vjeshtës (shekulli i pestë ose i gjashtë para Krishtit) dhe u bë më i popullarizuar gjatë Dinastisë Han (206 pes - pas Krishtit) kur luanët kujdestarë perandorakë filluan të vendosen përpara pallateve perandorake për mbrojtje. Për shkak se luanët nuk kanë qenë kurrë vendas në Kinë, përshkrimet e hershme ishin disi joreale; pas prezantimit të artit budist në Kinë në Dinastinë Tang pas shekullit të gjashtë pas Krishtit, luanët zakonisht përshkruheshin pa krahë me trupa më të shkurtër.
Bota perendimore
Shifrat dhe amulet me kokë luani u gërmuan në varre në ishujt grekë të Kretës, Eubojës , Rodos , Paros dhe Chios. Ata janë të lidhur me hyjninë egjiptiane Sekhmet dhe datojnë në epokën e hershme të hekurit midis shekujve 9 dhe 6 para Krishtit. Luani është paraqitur në disa nga fabulat e Aesopit, veçanërisht Luanit dhe Miun. Luani Nemean ishte simbolik në Greqinë e Lashtë dhe të Romës, të përfaqësuara si konstelacionin dhe shenjë zodiakut Leo, dhe e përshkruar në mitologji, ku u vra dhe u vesh nga heroi Herakli, që simbolizonte fitoren mbi vdekjen. Lancelot dhe Gawain ishin gjithashtu heronj që vrisnin luanët në Mesjetë. Në disa histori mesjetare, luanët u portretizuan si aleatë dhe shokë. "Luani" ishte pseudonimi i disa sundimtarëve luftarakë mesjetarë me një reputacion për trimëri, siç është Richard the Lionheart.
Luanët vazhdojnë të shfaqen në letërsinë moderne si karaktere, duke përfshirë mesianik Aslan në 1950 romanin The Lion, the Witch and the Wardrobe dhe Kronikat e Narnia seri nga CS Lewis, dhe librin e L. Frank Baum s ' 1900 Magjistari i Ozit. Simbolika e luanit u përdor që nga ardhja e kinemasë; një nga luanët më ikonikë dhe të njohur gjerësisht është Leo, i cili ka qenë maskota për studiot Metro-Goldwyn-Mayer që nga vitet 1920. Filmi i vitit 1966 Lindur i Lirë paraqet luaneshën Elsa dhe bazohet në librin jofantazik të vitit 1960 me të njëjtin titull. Roli i luanit si mbret i kafshëve është përdorur në filmin artistik të animuar të Disney të 1994,The Lion King.
Luanët përshkruhen shpesh me veshje, qoftë si një pajisje në mburoja ose si mbështetës , por luanesha përdoret shumë më rrallë. Luani heraldik është veçanërisht i zakonshëm në armët britanike. Tradicionalisht është përshkruar në një larmi të madhe qëndrimesh, megjithëse brenda heraldikës franceze vetëm luanët konsiderohen të jenë luanë; shifrat e maces në çdo pozicion tjetër referohen si leopardë.
Caşin
Caşin është një komunë në qarkun Bacău në Rumani. Ka një popullsi prej 4073 banorësh. Komuna është formuar nga bashkimi i 2 fshatrave: Caşin dhe Curiţa.
Kantoni Auterive
Kantoni Auterive (frëngjisht: Canton d'Auterive) është një kanton në departamentin Haute-Garonne, rajonin Midi-Pyrénées në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Auterive. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 20012 banorë.
Në kishë, në parlament, dhe në burg, Visarion Xhuvani
Në kishë, në Parlament, dhe në burg me Autor Visarion Xhuvani. Përgatitur nga Nos Xhuvani dhe Pavli Haxhillazi. Shtëpia botuese 55, viti botimit 2007. Faqet e librit 520.
Kantoni Auterive
Përbërja aktuale
Kantoni Auterive aktualisht përbëhet nga 11 komuna.
Webster County (Georgia)
Webster County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Treutlen County
Treutlen County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Kanuni i Vasojeviqëve
Kanuni i Vasojeviqëve është një kodifikim zakonor që ishte i vlefshëm për fisin e Vasojeviqëve.
Historia
Që nga kohërat e lashta, te Vasojeviqët ka ekzistuar një kod zakonor i ngashëm me kanunet tona të maleve. Ky lloj kanuni ka qenë i vlefshëm për Vasojeviqët që nga shekulli i 16-të, kur Vasojeviqët u rebeluan kundër turqve. Me shtesa u miratua nga Kuvendi i Përgjithshëm Popullor i Vasojeviqit në fund të vitit 1829 ose në gjysmën e parë të vitit 1830 dhe konfirmohet nga igumeni i manastirit Gjurgjevi Stupovi, Mojsije Zeçeviq, i cili thirri kuvendin. Kanuni i Vasojeviqëve në 12 pika u botua në vitin 1929 në Beograd me komentet e Dr. Ilija Jelic.
Pjetër Gurakuqi
Pjetër Gurakuqi, i lindur në Shkodër, ishte i ati i Luigjit, ishte aktivist në Lidhjen e Prizrenit, në degën e Shkodrës. Bashkë me Loro Gurakuqin ishin veprimtar të lëvizjes kombëtare e miq me Abat Prenk Doçin dhe Zef Jubanin. Vdiq me 22 tetor 1908.
Ishte një tregtar me kulturë relativisht të ngritur, me një rreth të gjërë shokësh e miqsh në mes tregtarëve e intelektualëve të Shkodrës, me një jetë aktive në pazarin e qytetit dhe me marrëdhënie tregtare me Venedikun e Milanon.
Revolucioni
thumb|250px|[[Revolucioni i korrikut ose i njohur më mirë si Revolucioni Francez. 1830. Është bërë simbol i kryengritjes së popullit francez kundër monarkisë në përgjithësi. Liria prin popullin, pikturë nga Delakrua.]] Revolucioni (lat. revolutio - ri/kthim, kthesë, rrotullim, përmbysje) në sociologji, është një ndryshim rrënjësor i dhunshëm ose paqësor i jetës politike, ekonomike, kulturore dhe shoqërore të një vendi, kombi. Disa revolucione madje mund të ndryshojnë edhe botën, si p.sh. revolucioni industrial, revolucioni tekniko-shkencor.
Revolucionet politiko-shoqërore
Revolucioni tekniko-shkencor pas Luftës së Dytë Botërore Është përvoja historike e bombës atomike, mikroelektronika, apo inxhinieria gjenetike, dhe jo analiza që qëndron prapa këndvështrimit të padiskutueshëm se, në krahasim me shekullin 19, një ndryshim cilësor mes shkencës dhe teknologjisë ka ndodhur në shekullin 20. Kjo e ka gjetur shprehjen në terma si "teknologji e bazuar tek shkenca", apo teknologji e lidhur e shkencën, që, gjithsej, nuk sjellin drejtësi në transformimin rrënjësor që ka ndodhur në marrëdhënien komplekse mes zbulimeve shkencore, zhvillimit teknologjik, zbatimit praktik dhe faktorëve socialë. Siç thoshte edhe fizikani J.D. Bernal, fenomeni i shekullit 20 duhet quajtur Revolucioni Shkencor-Teknik. Berna thoshte se, vetëm në kohën tonë, "shkenca ka arritur të dominojë industrinë dhe bujqësinë". Ishte Lufta e Madhe, kriza ekonomike e viteve tridhjetë, si dhe mbërritja e fashizmit që detyroi Bernalin, një mendimtar shumë krijues në çështjet e revolucionit shkencor dhe social, që të ekzaminojë në mënyrë kritike funksionin e shkencës në shoqëri, duke arritur të botojë në prag të Luftës së Dytë Botërore librin e tij, Funksioni Social i Shkencës. Në këtë vepër, Bernal i dedikon një kapitull të tërë vlerësimit të zbatimit të dijes shkencore të luftës, duke shpjeguar që lidhjet e ngushta historike mes shkencës dhe luftës janë pasojë jo e ndonjë afërsie mistike mes të dyjave, por sepse urgjenca e nevojave të luftës është më e madhe se e nevojave civile, dhe se në luftë, risia çmohet.
Lufta e Madhe, sipas Bernal, ndryshoi në mënyrë rrënjësore situatën sepse, në fjalët e tij, "shkencëtarët për herë të parë ndjenë jo luksin, por domosdoshmërinë e qeverive të tyre respektive". Në të njëjtën kohë, thekson ai, ky konflikt i shkencës dhe luftës krijoi probleme. Së pari, miliona vetë nisën të fajësojnë zhvillimet shkencore për vuajtjet që pësuan gjatë Luftës së Madhe dhe si rrjedhim, ata hidhnin poshtë idenë se shkenca ishte padyshim dobiprurëse për njerëzimin. Një pasojë e kësaj ishte fakti që mes brezit të ri të shkencëtarëve, kishte shumë nga ata që nisën të vënë në dyshim angazhimin në kërkime ushtarake, duke e konsideruar si diçka krejt të huaj për frymën e shkencës.
Si marksist që ishte, Bernali vendosi historinë në qendër të analizës së tij për rolin e shkencës. "për të parë funksionin e shkencës si një e tërë", shkruante ai, "është e domosdoshme ta shohim atë në sfondin më të gjerë të mundshëm të historisë". Ai shkoi më tej, duke identifikuar tre ndryshime të mëdha që njerëzimi ka përjetuar që nga koha kur është shfaqur në tokë. Ndryshimi i parë dhe i dytë, themelimi i shoqërisë njerëzore dhe qytetërimit, ndodhi përpara agimit të historisë së shkruar. Ndryshimin e tretëm ai e përshkroi si "transformimi shkencor i shoqërisë që është ndodhur aktualisht dhe për të cilin ne nuk kemi një emër". Bernal gjurmonte origjinën e tij tek proceset e ndërlidhura të ngjitjes së kapitalizmit dhe lindjes së shkencës moderne aty nga mesi i shekullit 15, duke argumentuar :
Ndonëse kapitalizmi ishte thelbësor për zhvillimin e hershëm të shkencës, duke i dhënë kësaj për herë të parë një vlerë praktike, rëndësia njerëzore e shkencës kapërcen në çdo drejtim atë të kapitalizmit, dhe në të vërtetë, zhvillimi i plotë i shkencës në shërbim të njerëzimit është i pajtueshëm me vazhdimësinë e kapitalizmit. Praktikisht, Bernali e ndante historinë botërore në tre faza të njerëzimit, duke theksuar se faza e tretë ende nuk ishte arritur. Pasazhi i mëposhtëm nga kapitulli përmbyllës i librit, botuar më shumë se një gjysmë shekulli më parë, mund të ndihmojë për t'i njohur Bernalit një farë merite si një prej mendimtarëve më krijues të shekullit 20 për shoqërinë, njeriun dhe natyrën :
"Ne duhet të kuptojmë se jemi në mesin e një prej periudhave madhore të transformimit në historinë e njerëzimit. Problemi ynë më imediat është të garantojmë që tranzicioni të përfundohet sa më shpejt të jetë e mundur, me minimumin e shkatërrimit material, njerëzor dhe kulturor... duke i përkitur një epokë tranzicioni, ne jemi pikë së pari të shqetësuar për detyrat e saj, dhe këtu shkencë është vetëm një faktor në një kompleks forcash ekonomike dhe politike".
Nuk mund të rokësh rëndësinë e çështjeve të ngritura nga Erik Hobsbaum, nëse nuk i kthehesh zinxhirit të zhvillimeve shkencore dhe teknike që u vunë në lëvizje në ndërrimin e shekujve. Marrim për shembull, rishikimin e strukturës së materies, dhe kohës së hapësirës (siç janë përcaktuar nga Kyrët, Radhërford, Ajnshtain e të tjerët), origjina e të cilëve është pikërisht nga kjo periudhë. Që këtu ngjarjet, bashkë me kërkesat ushtarake, pritshmëritë ekonomike, fizibilitetet teknologjike, interesat politike dhe faktorë të tjerë të ndërlidhur çuan në zhvillime të tilla si radari, bombat atomike dhe të hidrogjenit, kompjuterët elektronikë, automatizimin dhe lundrimin hapësinor.
Penetrimi në mikro dhe makrokozmos i ka siguruar njerëzimit mjetet, në kuadrin e luftës bërthamore dhe hapësinore, për t'u vetëshkatërruar. Po kështu, u ka ofruar qeverive të SHBA dhe ish-BRSS, pavarësisht ndryshimeve në sistemet e tyre socialë, që të gjejnë zgjidhje joushtarake për problemet e tyre ndërkombëtarë. Duke qenë të vetëdijshëm për rrezikun real të vetëasgjësimit që vinte nga përdorimi i armëve bërthamore, të dy palët u sprapsën. A nuk tregon kjo, se impakti i armëve bërthamore në ruajtjen e paqes meriton një analizë të plotë? Nuk është pa interes historik që historia e hershme e kompjuterëve elektronikë ndërthuret me radarin dhe zhvillimin e bombës atomike gjatë Luftës së Dytë Botërore. Kompjuteri i parë, i ndërtuar për ushtrinë e SHBA hyri në veprim në 1946. Ai u njoh me akronimin ENIAC. Kompjuteri që u ndërtua për të qenë në lidhje me ndërtimin e bombës me hidrogjen u quajt MANIAC, duke reflektuar, thuhet, opinionin e disa pjesëmarrësve për projektin në tërësi. ENIAC kishte 18 000 llamba elektronike, peshonte 30 tonë dhe konsumonte 50 000 Wat. 40 vjet më vonë, një kompjuter me një mikrocip 25 mm dhe me të njëjtën performancë, ishte 100 herë më i shpejtë dhe 10 000 herë më i besueshëm, por përdorte vetëm një Wat energji elektrike.
Kjo ishte pasojë e zbulimit të transistorit në Laboratorët Bell në SHBA (1947-48). Ai nxiti një zhvillim që shumë e konsiderojnë si revolucioni më i madh në historinë e teknologjisë. Sigurisht, ndryshimet në teknikat e prodhimit përmes përdorimit të pajisjeve mikroelektronike shkojnë përtej pasojave të teknologjive të reja të prodhimit, të futura dhe zhvilluara gjatë Revolucionit Industrial. Në një artikull penetrues, Simon Head argumentonte se, në krahasim me sitatën gjatë Revolucionit Industrial, një shumëllojshmëri edhe më e gjerë punëtorësh me të ardhura të mesme që punojnë në prodhim dhe shërbime kërcënohen nga zbatimi i teknologjisë së informacionit. Ekstrakti i mëposhtëm e shpreh qartë :
"Në prodhim, kemi parë mbërritjen e "prodhimit të varfër", teknikat e prodhimit në masë që zbatoheshin kryesisht në Japoni dhe tani janë përhapur në të gjithë botën e industrializuar. Në industri si e automobilëve, elektronikës dhe makinerive, ky prodhim ka tri kërkesa kryesore : Produkti duhet të jetë i lehtë të montohet; punëtorët duhet të jenë më pak të specializuar në aftësitë e tyre ; dhe inventarët duhet të jenë më pak të kushtueshëm për t'u mbajtur. Ndryshimi i dytë i madh ka qenë në industritë e shërbimeve si në banka, komunikacion dhe siguracione, ku puna e shumë punëtorëve është transformuar, duke u kushtuar shumë prej tyre vendin e punës.
Me sa di unë, ishte në Çekosllovaki nga viti 1965 e këtej që u bënë përpjekjet më të mëdha për të investiguar Revolucionin Shkencor-Teknik si një fenomen social dhe historik, të cilat u kryen në bazë ndërdisiplinore nga një ekip i Institutit të Filozofisë në Akademinë e Shkencave. Sa u përket studimeve në Perëndim për natyrën e progresit shkencor e teknik në shekullin 20, ato janë të vlefshme dhe prej tyre mund të mësohen shumë gjëra. Por e vërteta është se, pavarësisht shpalosjes së studimeve në politikat e shkencave sociale që nga vitet 1960, nuk ka pasur kontribute të rëndësishëm sa i përket mënyrës se si duhet të vlerësohet Revolucioni Shkencor Teknik. Ndoshta, kjo ka diçka të bëjë me botimin plot ndikim të Tomas Kuhn, "Struktura e Revolucioneve Shkencorë", që, pavarësisht qëllimeve që pati, nuk i kushtoi aspak vëmendje kontekstit historiko-social.
Marrim për shembull internetin, i cili ka pasur një shumëllojshmëri ndikimesh në veprimtaritë sociale, ekonomike, politike dhe kulturore. Për një historian, duhet të jetë me interes fakti që origjina e tij është në shqetësimet e qeverisë së SHBA, pas lëshimit të Sputnikut, për të ruajtur sistemin e vet të komunikimit, që vërtitej mes disa superkompjuterave të izoluar. Në një artikull të kohëve më parë, tek 'The Guardian', Martin Uollakot, një autor i respektuar për çështjet ekonomike, vëren "shpresën e jashtëzakonshme që është investuar në internet, i cili po fiton një konotacion çuditërisht thuajse fetar dhe vazhdon :
Është i ri, është i përhapshëm. Është si Fryma e Shenjtë, i brishtë e megjithatë i kudondodhur. Transporton përdoruesit pa peshë dhe pa mundim përreth gjeografisë së vet virtuale. Në fillim ishte Rrjeti ? Lihet të kuptohet në një farë mënyre, se kjo formë e re komunikimi do të prodhojë shpërthimin e rritjes ekonomike, shpërthimin e dijes, si dhe mjetet e demokracisë globale që kërkon bota. Megjithatë, premtimi i rrjetit është i paqartë dhe realiteti i vështirësive sot, dhe ndoshta një të nesërmeje më të keqe, është i qartë".
Më pas, vjen Projekti i Gjenomit Njerëzor (HGP), i cili prek çështje ligjore, tregtare, etike e shumë të tjera. Edhe këtu, ashtu si në rastin e internetit, përfshirja e një agjencie qeveritare amerikane pas vitit 1945 - Departamenti i Energjisë - në gjenetikën humane ka një interes historik. Ngritja e pyetjeve mbi efektet gjenetike pas bombardimit në Hiroshima dhe Nagasaki, më pas u transformua në një projekt shumëpalësh dhe shumëfazësh, i cili duhej të krijonte, deri në 2005, një analizë gjithëpërfshirëse të të paktën 3 miliardë çifteve në ADN e njeriut.
Figurat përfaqësuese të HGP këmbëngulin se kjo ka çuar "në një kuptim të esencës së njeriut" si dhe "forcave që qëndrojnë prapa ngjarjeve historike". Ata kanë qenë më pak të pritur të ekzaminojnë atë që ka thënë njëri prej tyre, Doktor Robert Uainberg - profesor i Biologjisë në Institutin e Teknologjisë së Masacusetsit. Uainberg, nxjerr në pah rrezikun e keqpërdorimit të informacionit gjenetik nga kompanitë e sigurimeve dhe agjencitë qeveritare, që kërcënon personat, të cilët kërkojnë punësim apo që kanë në plan të martohen. Ai konkludon :
Si biolog, këtë perspektivë e konsideroj një pilulë të hidhur. Revolucioni biologjik i dekadave të fundit ka rezultuar shumë ngacmues dhe magjepsës, dhe ai pa asnjë dyshim që do të sjellë dobi të mëdha. Por, ashtu si me shumicën e teknologjive të reja, ne do të paguajmë një çmim nëse nuk parashikojmë anën e errët të HGP. Duhet t'i japim formë një etike, e cila mban gjallë aftësinë tonë njerëzore për të kapërcyer biologjinë, e cila ruan spontanitetin, paparashikueshmërinë dhe të qenit unik. Për momentin, e gjej veten time dhe ata që më rrethojnë të pamundur për t'iu përgjigjur kësaj sfide.
Në mënyrë të ngjashme me Revolucionin Shkencor të shekullit 16 dhe 17, si dhe Revolucionin Industrial të shekullit 18 dhe 19, Revolucioni Shkencor Teknik i shekullit 20 është si faktor, ashtu edhe produkt i ndryshimeve socialë. Dallimi radikal me këtë të fundit qëndron në ndikimin e paprecedentë global të zinxhirit të zhvillimeve shkencorë dhe teknikë, që në kapërcyell të shekujve. Efekti i kushteve sociale dhe njerëzore del edhe më shumë në pah nga përvojat pozitive, por edhe negative që pasuan sipërmarrjet me bërthamën e atomit dhe qelizën.
Revolucionet teknologjike
Këto revolucione çojnë në ndryshime në shoqëri, kulturë dhe filozofi.
Perandorët ilirë
Perandorët ilir ose të njohur edhe me emërtmin Dinastia ilire e Romës ishin një grup perandorës romakë gjatë krizës së shekullit të tretë, të cilët vinin nga rajoni i Ilirisë (Ilirikut në Ballkanin Perëndimor) dhe të cilët u ngritën kryesisht nga radhët e ushtrisë romake (ku renditen ndër të ashtuquajturat "perandorë kazermash"). Në shekujt II dhe III, Iliriku dhe provincat e tjera danubiane (Delmacia, Panonia, Moesia) kishin përqendrimin më të madh të forcave romake (nga 12 legjione, deri në një të tretën e ushtrisë totale) dhe ishin një terren kryesor rekrutimi. Përparimi i këtyre provincialëve të lindur nga shtresa e ulët u lehtësua nga një ndryshim i madh në politikën perandorake që nga koha e Gallienit (253–268) e tutje, kur emërimet më të larta ushtarake pushuan që të plotësoheshin ekskluzivisht nga senatorët. Në vend të kësaj, ushtarë profesionistë me origjinë modeste, të cilët ishin ngjitur nëpër të gjitha gradat ushtarake u vendosën si drejtues të legjioneve dhe plotësuan strukturën komanduese të ushtrisë.
Ellazë
Elazığ është qytet në lindje të Turqisë. Më 17 nëntor, 1937, Mustafa Qemal Atatürk e ndryshoi emrin e qytetit në "Elazik", pasi që ishte vështirë për ta shqiptuar në turqisht. Më 10 dhjetor 1937, qeveria e ndryshoi emrin e qytetit në "Elazığ".
Perandorët ilirë
Dinastia e perandorëve ilirë përbëhet nga dy periudha: Perandorët e përfshirë në mënyrë klasike në listë, por që hipoteza e prejardhjes së tyre ilire më pas u hodh poshtë janë:
Ellazë
Gjeografia
Elazığ është vendosur në këndin veriperëndimore të një lugine 30-milje të gjatë, i njohur lokalisht si Uluova (Lugina e madhe).
Klima
Elazığ ka klimë kontinetale. Dimri është i ftohtë dhe vera është e nxehtë.
Transporti
Aeroporti në Elazığ ndodhet 12 km larg qendrës së qytetit. Fluturimet të përditshme janë nga qyteti në Ankara, Stamboll dhe Izmir. Gjatë muajve të verës, ka fluturime ndërkombëtare nga qyteti në Düsseldorf, Frankfurt poashtu nga qyteti në Antalia dhe Adanë.
Kuanti
Kuanti (lat. quantus - sa; sasi) është sasia e vogël e pandashme, e një madhësie fizike, si p.sh. ngarkesës elektrike, e energjisë, e impulsit. Në bazë të sajë janë emërtuar edhe disa lëmi të fizikës si bie fjala Mekanika kuantike.
Për kuant, në mekanikën kuantike merret një grimcë e pandashme themelore e padukshme me një farë mase dhe energjie të ndryshueshme. Për shembull, një foton, duke qenë një njësi e dritës, është një "kuant i dritës".
Zbulimi i kuantit
Teoria kuantike u krijua nga Maks Planku në vitin 1900, me botimin e teorisë së tij mbi rrezatimin spektral të trupave të zinj.
Vetëm në vitin 1926 mekanika kuantike u formulua me saktësi dhe u bë i kuptueshëm matematikisht nga Verner Heizenberg, Ervin Shrëdinger dhe të tjerë.
Căiuţi
Căiuţi është një komunë në qarkun Bacău në Rumani. Ka një popullsi prej 5437 banorësh dhe sipërfaqe 134.82 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 9 fshatrave: Blidari, Boiştea, Căiuţi, Floreşti, Heltiu, Mărceşti, Popeni, Pralea, Vrânceni.
Frashëri në Historinë e Shqipërisë
"Frashëri në Historinë e Shqipërisë" me Autorët Alfred Frashëri dhe Neki Frashëri. Shtëpia botuese Dudaj, viti i botimit 2008. Faqet e librit 250.
Vrasja me gurë
parapamje|[[Marx Reichlich: Vrasja me gurë e Shën Shtjefnit, 1506]] Vrasja me gurë (latinisht lapidatio, nga lapis ‚gur‘) është një formë mijëra vjet e vjetër e ekzekutimit, e cila dëshmohet për shumë shoqëri të antikitetit.
Vrasja me gurë duket se ka qenë metoda standarde e dënimit me vdekje në Izraelin e lashtë. Përdorimi i tij vërtetohet në epokën e hershme të Krishtërimit, por gjykatat hebraike në kohët e mëvonshme përgjithësisht e shmangnin dënimet me gurë. Këto ligje kanë një rëndësi të veçantë për besimtarët konservatorë për shkak të origjinës së tyre shkrimore, megjithëse në praktikë ato kanë luajtur rol kryesisht simbolik dhe kanë tendencë të keqpërdoren.
Ajo ushtrohet deri më sot në disa vende dhe rajone të mbizotëruara nga feja islame, me vendime të organeve juridike, monarkike ose gjyqësore ose si mjet linçimi: ndër të tjera në Afganistan, provincën Aqeh të Indonezisë, Iran, Irak, Jemen, Nigeri, Pakistan, Somali, Sudan, Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Vëmendjen e opinionit ndërkombëtar tërhoqi vrasja e gurë më 2004 e tunizianes Ghofrane Haddaoui në Francë. Në Afrikë është e përhapur dhe e toleruar nga shteti vrasja me gurë sidomos për të fajësuarit për vjedhje ose për magji.
Dënimi zbatohet nga një grup njerëzish, të cilët vrasin duke e goditur me gurë në kokë dhe trup personin e ngulur në tokë deri në brez ose gjoks.
Troup County
Troup County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Vrasja me gurë
Në judaizëm
Tanakh-u i fesë hebraike e përcakton vrasjen me gurë si dënim për veprat e izraelitëve në Izrael që konsideroheshin si krime ndaj zotit dhe ndaj gjithë popullit. Këtu bënin pjesë idhujtaria (psh. LiP 17,5), prishja me qëllim e shabbat-it (Num prej 15,35), parathënia (Lev 20,27), shkelja e kurorës (Lev 20,10; LiP 22,22), mosbindja ndaj prindërve (LiP 21,21) dhe fyerja e zotit. Kështu i thotë Jahve psh. në Lev 24,14 Moisiut: Kjo formë dënimi synonte të ushtronte ndikim frikësues ndaj popullit. Në dhjatën e re përmendet shpesh vrasja me gurë por jo si dënim ligjor me vdekje, por si rrezik linçimi nga ana e popullit (Mt 21,35; 23,37; Llu 20,6). Kjo pasqyron metodën e pushtuesve të atëhershëm romakë kur sundimtari romak i provincës rezervonte për vete si i vetëm të drejtën për të vendosur dënimet me vdekje.
Megjithatë për pjesëtarët e judaizmit vrasja me gurë vazhdonte të vlente si formë ekzekutimi për shkelje të caktuara në bëzë të torah-së, si psh. për shkeljen me qëllim të rregullit të shabbat-it ose sfidimi i autoriteteve fetare. Për këtë arsye edhe Jezusi i Nazaretit thuhet se është konfrontuar shpesh me rrezikun e vrasjes spontanisht me gurë (Gjo 8,59; Gjo 10,31.39).
Ai vetë, sipas Zbu 8,1-11, thuhet të ketë shpëtuar nga vrasja me gurë një grua të akuzuar për shkelje kurore duke rënduar kushtet e caktuara në Lev 20,10 dhe LiP 17,6-7 (akuzesit duhet të fillojnë të parët të hedhin gurë): „Kush nga ju është pa mëkat, le ta hedhë i pari gurin kundër saj“ (Gjo 8,7). Sipas Lev 20,10 dhe LiP 22,22 duhej të vritej me gurë edhe burri që pretendohej të kishte shkelur kurorën.
Pasi sundimtari romak i provincës Ponti Pilati ishte shkarkuar në vitin 36 dhe pasardhësi në detyrë nuk kishte mbërritur akoma, sinedri (gjykata e lartë e hebrenjve) shfrytëzoi vakancën e këtij posti duke futur sërish në fuqi vrasjen me gurë për shkak të shkeljeve të ligjeve fetare, e cila nuk ishte zbatuar në rastin ekzekutimit të Jezusit. Si pasojë, misionari i hershëm kristian Shtjefni thuhet të jetë dënuar me vdekje për shkak të blasfemisë dhe të jetë vrarë me gurë sipas ligjit nga paditësit jashtë qytetit (Vep 7,59). Pali i Tarsusit u ekzekutua me gurë nga turma në Listra por mbeti megjithatë gjallë (Vep 14,19).
Rabini Eleasar ben Asarja kritikonte çdo formë të dënimit me vdekje duke e cilësuar një gjykatë „vrasëse“, e cila kishte nxjerrë edhe vetëm një vendim me vdekje gjatë shtatëdhjetë vjetëve. Rabin Akiba dhe Rabin Tarfon-i shkojnë deri aty saqë thonë këtë shprehje të trashëguar deri sot: „Po të kishim qenë ne në sinhedrion, nuk do të ishte ekzekutuar njeri kurrë.“
Në rast se vendosej të bëhej ekzekutimi, ishte caktuar që vendi i ekzekutimit duhej të ndodhej jashtë kampit ose qytetit, aq larg sa, deri sa të mbërrinte i dënuari atje, t'i jepej mundësia një të treti ose të dënuarit vetë të kërkonte rishtjellimin e procesit gjyqsor dhe të dilte përsëri para gjyqit në mënyrë që të kërkonte ndryshimin e vendimit me vdekje (traktati Sanhedrin 6,1). Gjykatësit vetë duhej të agjëronin në ditën e ekzekutimit (Sanhedrin 63 a).
Në kristianizëm
Duke u bazuar tek Mt 7,1 („Mos gjykoni që të mos gjykoheni“) dhe Mt 28, 20 („mësojini të gjitha gjërat që unë ju kam urdhëruar“) pakicat kristiane e kanë interpretuar qëndrimin e Jezusit si shfuqizim të dënimit me vdekje, e cila të paktën brenda bashkësisë fetare nuk duhej zbatuar. Në Evropën e mbizotëruar që prej mesjetës së hershme nga kristianizmi vrasja me gurë nuk ka qenë formë zyrtare ekzekutimi por është zbatuar e shumta në raste të veçanta ose gjatë vrasjeve të linçimit, psh. tek Ansverus-i në Ratzeburg.
Kurani, hadithi, sheriati
Kurani, shkrimi i shenjtë i fesë islame, nuk e parashikon si dënim vrasjen me gurë. Sipas disa rrëfimeve të trashëguara (hadith-i) thuhet se profeti Muhamed ka urdhëruar vrasjen me gurë për çifutët që kishin shkelur kurorën, duke u bazuar tek torah-ja (LiP 22,22), gjithashtu në më se një rast ai ka vendosur të dënohet shkelësja e kurorës me vrasje me gurë ndërsa shkelësi i kurorës duke e fshikulluar dhe dëbuar. Një varg i kuranit, i cili thuhet se përcaktonte vrasjen me gurë për shkelësit e kurorës, nuk është përfshirë në versionin standart të kuranit.
Në bazë të kësaj vrasja me gurë vlerësohet nga shari’a si dënim hadd. Sipas saj ajo mund të jepet vetëm për marrëdhënien seksuale ndërmjet dy personave, të cilët janë ose kanë qenë të martuar me të tjerë (shih zina-n). Dënimi mund të jepet në bazë të deponimit (pranimit të fajit) ose të dëshmimit e pakta të katër dëshmitarëve meshkuj, kur ata pretendojnë se kanë qenë të pranishëm direkt gjatë aktit seksual. Meqenëse sipas të drejtës islame dëshmimet e grave kanë shumë më pak peshë se ato të burrave dhe përveç kësaj ato duhen vërtetuar nga dy burra, gratë paditen dhe dënohen me vdekje me anë të vrasjes me gurë për shkelje kurore shumë më shpesh se burrat.
Teologu i Azhar-it al-Xhaziri (1882–1942) e ka përshkruar ekzekutimin korrekt të vrasjes me gurë si më poshtë:
Irani
Neni § 83 i kodit penal iranian përcakton dënimin me vdekje me anë të vrasjes me gurë në rast shkeljeje kurore. Të dënuarit për ekzekutim fundosen deri në gjunjë në tokë dhe mbulohen krejtësisht me një copë të patejdukshme. Gurët nuk lejohet të jenë më të mëdhenj se dora që i mban në mënyrë që vdekja e të dënuarit ose e të dënuares të zgjasë. Një gjyqtar mbikqyr minimumin e distancës deri tek i dënuari. Në rast pranimi të fajit nga ana e të dënuarit i lejohet atij që të hedhë i pari gurin. Kur i akuzuari dënohet në bazë të dëshmimit të dëshmitarëve, e hedhin ata të parët gurin.