Immanuel_Kant
Provat e ekzistencës së Zotit
Një qenie, që është dhe që nuk ekziston, zor se mund të konsiderohet e përsosur. Por Kanti këmbëngulte se kjo vijë arsyetimi është ‘marrë nga gjykimet dhe jo nga objektet dhe ekzistenca e tyre’; se ideja e Zotit është krijuar që të kemi predikatin ekzistencë duke përshtatur thjesht konceptet në mënyrë të tillë, që shkenca të përfshihet në idenë e qenies së përsosur. Ky argument nuk tregon, pse është e domosdoshme të kemi subjektin Zot. Më tej, mohimi i ekzistencës së Zotit, nuk është thjesht mohimi i një predikati, por braktisja e subjektit dhe si rrjedhim i të gjitha predikateve të tjerë, që shkojnë me të. “në qoftë se ne mohojmë subjektin dhe predikatin, kontradikta nuk ekziston më, sepse nuk ka asgjë që të krijojë kontradiktën”. Kanti konkludonte më pas se të gjitha mundimet dhe puna me provat e famshme ontologjike apo karteziane të ekzistencës së një Qenieje Supreme, që vjen vetëm nga konceptet, është një harxhim pune dhe mundimi. Një njeri, gjithashtu, mund të dojë ta pasurojë njohjen me ndihmën e ideve të thjeshta, ashtu si një tregtar kërkon ta rrisë mirëqenien, duke shtuar numrin e zerovo në llogarinë e tij”. Ndërsa prova ontologjike fillon me një ide (të qenies së përsosur), prova kozmologjike e ‘ka bazën e saj në përvojë’, sepse kjo do të thotë, ‘se unë ekzistoj, atëherë, një qenie absolutisht e domosdoshme ekziston’, mbi supozimin se, në qoftë se gjithçka ekziston, një qenie absolutisht e domosdoshme, gjithashtu duhet të ekzistojë. Mbrenda realitetit të përvojës shqisore, është legjitime t’i referohesh një shkaku për çdo ngjarje, por ‘parimi i shkakut në këtë rast nuk ka as kuptim dhe as kritere, sepse zbatimet e tij zënë vend vetëm në botën e ndijimeve’. Argumenti kozmologjik nuk mund të na drejtojë ne me siguri tek shkaku i parë i gjithë sendeve, sepse, e shumta që ne mund të nxjerrim nga eksperienca jonë për sendet, është ideja rregulluese e Zotit. Nëse vërtet ekziston një qenie e tillë, që është baza e të gjitha sendeve, atëherë ngrihet e njëjta pyetje për argumentin ontologjik dhe pikërisht ai që: a mundemi ne të bashkojmë me sukses të çarën ndërmjet idesë sonë për një qenie të përsosur dhe provave demonstrative të ekzistencës së saj. Në mënyrë të ngjashme, argument teologjik fillon me metoda bindëse të konsiderueshme, sepse thotë që ‘kudo në botë ne gjejmë shenja të qarta të rregullit, i cili është vendosur në përputhje me një qëllim të caktuar. Sendet e ndryshme nuk nund të bashkëpunonin në mënyrë kaq të përsosur për të përshtatur mjetet e ndryshëm në përmbushjen e qëllimeve të përcaktuar dhe sigurisht nuk ka qenë rregullo o parimeve racional, ai që i zgjodhi dhe i përshtati sendet për këtë qëllim’. Këtij argument Kanti i përgjigjet se kjo mund të nënkuptojë shumë mirë që ekzistenca jonë për rregullin e vendosur në botë sugjeron një rregullvënës; pork y rregull nuk tregon se gjithë lënda, që ndodhet në botë, nuk mund të ekzistojë pa një rregullvënës të tillë. E shumta që mund të provojë ky argument i krijuesit, thoshte Kanti, “është ideja e një arkitekti të botës, i cili gjithmonë ndesh shumë vështirësi në përshtatjen e materialit mbi të cilin punon; dhe jo idenë e një krijuesi botëror, për të cilin gjithçka është një subjekt”. Kanti më pas arrin në përfundimin se ne nuk mund të përdorim, për të vërtetuar ekzistencën e Zotit, ide transcendentale apo parime teorike të cilët nuk kanë zbatim përtej fushës së përvojës shqisore.Nga metodat kritike të Kantit rreth ‘provave’, del gjithashtu se ashtu siç mund të provojmë ekzistencën e Zotit, po ashtu nuk mund të themi se Zoti nuk ekziston.