cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Virusët Kompjuterik dhe llojet e tyre
Malicious Software
Quhet softveri i cili është qëllimisht i përfshirë ose i insertuar në sistem për qëllime të dëmshme.Virusi është ajo pjesë e softverit e cila infekton programet tjera duke i ndryshuar ato,me ndryshim në ketë rast nënkuptojme kopjen e atij virusi në mënyrë që të infektoj programe tjera.Kurse fjala malware vjen si kombinim i fjaleve malicious software. Tipet dhe llojet e malware Malicious software mund të ndahet në dy kategori: Virusët, logic bombs janë të kategorisë së parë kurse të kategorisë së dytë janë Worms dhe Bot. Poashtu virusët mund  t'i klasifikojmë edhe në  kërcenime softverike që nuk replikohen dhe atyre që replikohen,p.sh. logic bombs dhe backdors si dhe bot janë të tilla që nuk replikohen ndërsa worms janë prej atyre që kur të ekzekutohen kopjojne vetveten dhe më pas ato kopje mund të shpërndahen në atë sistem apo në tjetrin.
Bacdoor
Backdoor, gjithashtu i njohur edhe si trapdoor,është një hyrje sekrete në një program që i mundëson atij që ka dijeni për bakdoorin që të ketë qasje pa kaluar nëpër procdedurat e zakonshme të sigurisë.Programerët e kane përdorur në menyrë legjitime fillimisht për të testuar programet e tyre deri në një kohë kur filluan ta perdorin për qellime jo të mira dhe për qasje jo të autorizuar.Eshtë e vëshitrë për t'i kontrolluar.Masat e sigurisë kundër tyre kryesisht bazohen në aktivitete software update.
Logic Bomb
Eshtë një prej tipeve më të vjetra të programeve kërcënuese ,që i paraprin viruseve dhe worms. Logic bomb është një kod në një program legjitim i cili është i caktuar për të eksploduar posa të plotësohet ndonjë kusht.Shembuj të këtyre kushteve mund të jenë: prezenca ose mugesa e ndonjë fajlli të caktuar, ndonjë date e caktuar , ndonjë shfrytëzues i caktuar.Posa të "eksplodoj" bomba mund të shkaktojë fshirjen ,ndryshimin  e fajllave të tërë ,ndaljen  e makinës ose dëme tjera.
Trojan Horses
Trojan horse është një program pjesërisht i përdorshëm,një komandë ose procedurë që ka të fshehur kod që performon funksione jo të deshiruara.Trojan Horse programet mund të përdoren për të kryer funksione në menyrë indirekte pasi që shfrytezuesi i pa autorizuar nuk ka mundur ti kryej në menyrë direkte,p.sh. të fitoj qasje në sistemin e një shfrytezuesi tjetër,krijon një trojan horse që kur të ekzekutohet ndryshon sistemin në atë menyrë që të lejoj qasje në atë sistem për secilin shfrytëzues tjetër.Trojan horse krijon një backdoor i cili lejon qasjen e krijuesit me anë të një paswordi special.Nje karaktersistikë tjetër për trojanët është shkatërrimi i të dhënave duke u paraqitur si një program që kryen funksione të dëshiruara (p.sh një kalkulator)por në mënyrë diskrete ai fshien fajllat e shfrytëzuesit .Pra njëra nga karakteristikat e trojanëve është se ata kryejnë funksionin normal të ndonjë programi dhe si shtesë performojnë edhe aktivitetin malicious.
Multiple-Threat Malware
Virusët dhe tjera malware mund te operojne ne shume menyra. Multipartite virus infekton në disa mënyra. Multipartite virus është i afte të infektojë fajlla të tipeve të ndryshme.
Blended attack
Përdor metoda të shumëfishta për infektim ,për të zmadhuar shpejtësinë e infektimit.Disa njerëz e karakterizojnë si paketim i cili ngërthen në vete tipe të ndryshme të malware. Shembull është nimda që gabimisht sot identifikohet si worm. Nimda perdor keto metoda te shperndarjes: Pra, Nimda ka worm, virus.
Natyra e virusëve
Virusët kompjuterik për herë të parë përmenden në vitet e hershme 1980,kurse termi virus u perdor së pari nga Fred Cohen më 1983.Sikurse një virus bilogjik,virusi kompjuterik është një kod i cili është krijuar në menyrë që të kopjoj veten.Virusi bëhet banor në ndonjë pjesë të programit kompjuterik,pastaj sa herë që një pjesë  e infektuar bie në kontakt me një pjesë jo të infektuar të softverit ,një kopje e freskët kalon në programin e ri. Keshtu infektimi mund të shpërndahet nga kompjuteri në kompjuter pa bërë të dyshojnë shfrytëzuesit që as nuk përdorin disqe ,e as nuk dergojnë programe njeri tjetrit përmes rrjetit.Me përdorimin e rrjetit aftesia per t'iu qasur aplikacioneve dhe shërbimeve në kompjuterët tjerë mundëson shpërndarje të virusit me shumë lehtësi. Virusi mund të bëjë gjithçka që mund të bëjë edhe programi,vetëm se dallimi qëndron në faktin se virusi e bashkangjet veten në programin e caktuar dhe ekzekuton në menyrë sekrete funksione si:fshirja e fajllave dhe e programeve pa dijeninë dhe pajtimin e shfrytëzuesit legjitim. Vrusi kompjuterik ka 3 pjesë:
Vegla per viruse(virus-toolkit)
Ekzistojnë vegla të cilat brenda një kohe të shkurtë mund të krijojnë viruse të llojeve të ndryshme. Edhe pse virusët e krijuara me vegla të tilla nuk janë edhe aq të sofistikuara ,prapë paraqesin problem për antivirusët.
Worms
Worm është një tip i virusit ,pra një program që është i aftë të kopjoj veten dhe t'i insertoj këto kopje në programet tjera.Njëra prej mënyrave është përmes USB diskut.Për shembull nëse dikush inserton një disk në kompjuter dhe nëse disku është i infektuar atëhere virusi mund ta kopjoj veten dhe ta infektoj kompjuterin.Një worm përdor internetin për shpërndarje.Miliona kompjuterë janë të lidhur me internet.Shpejtësia e shpërhpjes së worm është shumë më e madhe se e virusëve për dy arsye: (1) Për shkak të numrit të madh të kompjuterëve që janë të lidhur me internet. (2) Koha per t'u lidhur me këta komjuterë është disa milisekonda. Koncepti i worm për herë të parë në novelën e John Brunner,kurse implementimi i parë u bë në Xerox Palo Alto Labs në vitet 1980.Në fillim ishte jo malicious .Network worms përdorin lidhjet me internet për shpërndarje.
Morris Worm
Morris worm u emërua sipas krijuesit të tij ,Robert Morris ,i cili në atë kohë ishte student dhe krijoi këtë worm që mund të infektonte 6000 kompjuterë për disa ore,duke e shfrytëzuar internetin për t'u shpërndarë pa asistencën e askujt.
Rootkits
Rootkit është një set i veglave të sistemit operativ(vegla që tregojnë listën e proceseve aktive,lejojnë shfrytëzuesit të ndryshojnë paswordet,etj.)që kanë për qëllim që veglat e vërteta të mund të zëvendësohen me këto vegla të rreme në mënyrë që të fshehin aktivitetin e sulmuesit.Posa të instalohet rootkit shfrytëzuesi e ka të pamundur të shoh proceset që sulmuesi është duke ekzekutuar,madje as lidhjet me makinat tjera që i krijon sulmuesi.
Botnets
Koleksion i kompjuterëve që kryejnë funksione të caktuara, zakonisht me qëllim të keq.Kontrollohet nga një person ose një grup personash (Bootmaster).Posa që sulmuesi e kompremeton një makinë ai është në kërkim të makinave tjera për të komprementuar. Përkatësisht botnet është një rrjet softveresh që sulmuesit e përdorin për të kontrolluar disa makina njëkohësisht.Nëse sulmuesi e instalon bonet në një makinë ,ekzistenca e bot net mund të mos vërehet deri në kohën e sulmit.
Spyware
Spyware është një software që monitoron aktivitetin e një sistemi dhe të shfrytëzuesve të tij pa dijen e tyre.P.sh spyware mund të mbledh informacion për web faqet që i viziton shfrytëzuesi ose transaksione elektronike që kryen shfrytezuesi.Spyware mund të raportoj këtë aktivitet tek persona te paautorizuar për qellime marketingu ose për qellime tjera financiare.
Keyloggers
Keylogger është një tip spyware që monitoron tastierën dhe mausin e shfrytezuesit dhe raporton këto aktivitete tek sulmuesi.Përdoren më së shpeshti për të vjedhur fjalkalime,pasworde,numra të kredit kartave,numra të xhiro llogarive bankare,PIN etj.
Adware
Adware është një software që i tregon reklama shfrytëzuesit .Shpesh me qëllimin që shfrytëzuesi të paguaj në menyrë që të mos i shoh më ato.
Antivirus
Zgjedhja më e duhur në mbrojtje nga virusët qëndron në parandalimin e tyre. Posa të ndodh infektimi lokalizoni virusin. Posa të lokalizohet virusi ,identifikoni virusin specifik që është lajmëruar dhe ka infektuar. Posa të identifikohet virusi specifik, largoni të gjitha gjurmet e virusit nga programi i infektuar. Largoni virusin nga sistemi i infektuar në mënyrë që ai të mos mund të shpërndahet.
Firewall
Firewall formon një barrierë nëpër të cilën kalon i tërë trafiku. Firewall tregon se cili trafik është i autorizuar që të kaloj.Rëndësia e tij qëndron në faktin se mbron sistemin lokal ose rrjetin e sistmeve lokale nga kërcënimet.Pasi që sot për shumicën e organizatave të mëdha që punojnë më shumë informacione interneti nuk është opcional por i domosdoshëm ,ato organizata përveq që përfitojnë shumë nga interneti edhe mund të dëmtohen rëndë nga ai.Prandaj vije në shprehje përdorimi i Firewall që mund të jetë një sistem kompjuterik ose një set i sistemeve kompjuterike që nuk lejon që gjithçka të depërtojë në rrjetin në të cilin janë lidhur kompjuterët e asaj organizate. Disa nga karakteristikat kryesore të firewall janë:
Valea Iaşului
Valea Iaşului është një komunë në qarkun Argeş në Rumani. Ka një popullsi prej 2765 banorësh dhe sipërfaqe 27.00 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 9 fshatrave: Bădila, Bărbălăteşti, Borovineşti, Cerbureni, Mustăţeşti, Ruginoasa, Ungureni, Valea Iaşului, Valea Uleiului.
Anubis
parapamje|Anubis duke marrë pjesë në mumjen e të ndjerit. Anubis (greqishtja e lashtë: Ἄνουβις), i njohur edhe si Inpu, Inpw, Jnpw ose Anpu në Egjiptianishten e Lashtë (romanizuar: Anoup) është perëndia e riteve funerale, udhërrëfyesit dhe mbrojtjes. Bota e nëndheshme, në fenë e lashtë egjiptiane, zakonisht përshkruhet si një qen ose një njeri me kokë qeni.
Ashtu si shumë hyjnitë e lashta egjiptiane, Anubis mori role të ndryshme në kontekste të ndryshme. I përshkruar si mbrojtës i varreve që në Dinastinë e Parë (rreth 3100 – rreth 2890 para Krishtit), Anubis ishte gjithashtu një balsamues. Nga Mbretëria e Mesme (rreth 2055–1650 pes) ai u zëvendësua nga Osiris në rolin e tij si zot i botës së krimit. Një nga rolet e tij të spikatura ishte si një zot që futi shpirtrat në jetën e përtejme. Ai mori pjesë në peshoren gjatë "Peshimit të zemrës", në të cilën përcaktohej nëse një shpirt do të lejohej të hynte në mbretërinë e të vdekurve. Anubis është një nga perënditë e përshkruara dhe të përmendura më shpesh në panteonin egjiptian, megjithatë, asnjë mit përkatës nuk e përfshinte atë.
Anubis u përshkrua në të zezë, një ngjyrë që simbolizonte rigjenerimin, jetën, tokën e lumit Nil dhe çngjyrosjen e kufomës pas balsamimit. Anubis lidhet me vëllain e tij Wepwawet, një perëndi tjetër egjiptian i portretizuar me kokë qeni ose në formë qeni, por me gëzof gri ose të bardhë. Historianët supozojnë se të dy figurat u kombinuan përfundimisht. Homologja femër e Anubis është Anput. Vajza e tij është perëndesha e gjarprit Kebechet.
Portreti
Roli i Anubisit ishte mumifikimi dhe mbrojtja e të vdekurit në botën e nëndheshme. Ai pershkruhet si gjysmë njeri dhe gjysmë çakall.
Miguel Ángel Asturias
Miguel Ángel Asturias, i lindur më 19 tetor 1899 në Guatemalë, ndërsa vdiq në Madrid më 9 qershor 1974. Është fitues i Çmimit Nobel për letërsi për vitin 1967.
Ishte romansier dhe tregimtar i realizmit magjik nën ndikimin e nadrealizmit. Mirëpo, ai tregoi interesim të madh për mitologjinë indiane, atdheun e vet, jetën në fshat nën barren e kolonializmit e cila mund të vërehet në fillim të titujve të veprave të tij.
Studijoi në Sorbonë, të Parisit, religjionet e vjetra të kontinentit amerrikan. Nën ndikimin e këtyre studimeve e shkruan romanin Legjenda e Guatemales (Leyendas de Guatemala) më 1930, vepër e cila e rikonstrukton jetën dhe kulturën e Мајаs.
24
Mbi vitin 24.
Vdekje
20er
Flamuri i Izraelit
thumb|Flamuri i [[Izraeli|Izraelit]] Flamuri i Izraelit (Hebraisht: דגל ישראל; Degel Yisra'el, Arabisht: علم إسرائيل; 'Alam Isra'īl) u adoptua më 28 tetor 1948, pesë muaj pas pavarësisë së Izraelit. Flamuri ka gjashtëkëndësh të kaltërt me dy vija të kaltërta horizontale. Gjashtëkëndëshi simbolizon yllin e Davidit.
Energjia kinetike
Meqenëse forca është konstante, do të jetë \,F=ma, kurse lëvizja do të jetë njëtrajtësisht e nxituar, përkatësisht rruga është
atëherë ekuacioni për punën mekanike do të jetë:
dhe meqenëse është \,v=at, atëherë energjia kinetike do të jetë:
Në qoftë se trupi kryen punë negative \,(A<0), atëherë energjia kinetike e tij zvogëlohet. Në qoftë se mbi trup kryhet puna pozitive \,(A>0), atëherë energjia kinetike e tij zmadhohet. Në rast se puna është e barabartë me zero \,(A=0), atëherë energjia e trupit do të mbetet konstante. Automobili që lëviz nëpër autostradë ka energji kinetike të translacionit,ndërsa rrota e makinës ka energji kinetike të rrotacionit.
Roma e lashtë
Themelimi dhe Mbretëria Romake Sipas një legjende, Roma u themelua më 21 Prill , 753 para lindjes së Krishtit nga vëllezërit binjakë që e kishin origjinën nga princi trojan Enea , Romuli dhe Remi ishin nipa të mbretit latin , Numitorit të Albthumb|371x371px|Forumi Romak, qendra politike, kulturore, ekonomike dhe fetare e qytetit gjatë Republikës dhe më vonë Perandorisë, tanimë gjendet në gërmadha në Romën moderne.
Roma e lashtë ishte një qytetërim që u zhvillua prej një komuniteti te vogël bujqësor të themeluar në Gadishullin Italik që në shekullin e 10-të para Krishtit. I vendosur përgjatë detit Mesdhe, ajo u bë një nga perandoritë më të mëdha në botën e lashtë.
Në shekujt e ekzistencës së saj, qytetërimi romak nga një monarki adoptoi një republikë oligarkike dhe më vonë një perandori autokratike. Romakët arritën të dominojnë Evropën jugperëndimore, Evropën juglindore (Ballkanin) dhe tërë rajonin mesdhetar me anë të asimilimit kulturor dhe pushtimit.
Për shkak të paqëndrueshmërisë së brendshme dhe sulmeve nga popuj të ndryshëm migrues, pjesa perëndimore e perandorisë, duke përfshirë Italinë, Hispanjën, Galinë, Britaninë dhe Afrikën u nda në mbretëri të pavarura në shekullin e pestë pas Krishtit.
Perandoria Lindore Romake, që drejtohej nga Konstandinopoja, e përbërë nga Greqia, Ballkani, Azia e Vogël, Siria dhe Egjipti, i mbijetoi krizës. Edhe pse këta të fundit i humbën territoret e Sirisë dhe Egjiptit nga Perandoria Islame Arabe, Perandoria Romake e Lindjes do të mbijetonte edhe për një mijëvjeçar, derisa territoret e fundit të saj u pushtuan nga Perandoria Otomane. Kjo fazë mesjetare dhe e krishterë e Perandorisë njihet nga historianët me emrin Perandoria Bizantine.
Qytetërimi romak shpesh grupohet në periudhën e antikitetit klasik bashkë me Greqinë e lashtë, një qytetërim që pati ndikim të madh në kulturën e Romës së lashtë. Roma e lashtë kontribuoi jashtëzakonisht shumë në zhvillimin e ligjeve, luftërave, artit, letërsisë, arkitekturës, teknologjisë dhe gjuhës dhe historia e saj vazhdon të ketë një ndikim të madh në botë sot.
Themelimi i kakes
Sipas një legjende, Roma u themelua më 21 prill, 753 para lindjes së Krishtit nga vëllezërit binjakë që e kishin origjinën nga princi trojan Enea. Romuli dhe Remi ishin nipa të mbretit latin, Numitorit të Alba Longës. Mbreti u rrëzua nga froni nga vëllai i tij mizor Hamuli ndërsa vajza e Numitorit, Rea Silva, lindi Remin dhe Romulin. Rea Silva ishte një virgjëreshë e Vestës që u dhunua nga Marsi, duke i bërë vëllezërit gjysmë-hyjnorë.
Mbreti i ri ishte i frikësuar prej Romulit dhe Remit se mos ata ia merrnin fronin, kështu që ai vendosi t’i mbysë. Një ujkonjë (ose gruaja e një bariu në disa versione) i shpëtoi dhe i rriti ata dhe kur arritën moshën e pjekurisë, i rikthyen fronin e Alba Longës Numitorit.
Një legjendë tjetër e thënë nga historiani grek Dionisi i Halikarnasusit thotë se princi Enea drejtoi një grup trojanësh në një udhëtim në det. Pas një kohe të gjatë në ujërat e ashpra, ata zbarkuan në buzë të lumit Tiber. Jo gjatë pas zbarkimit, burrat donin të vazhdonin rrugën në det, por gratë që po udhëtonin nuk donin të iknin. Një grua, e quajtur Roma, u sugjeroi grave të tjera të digjnin anijet për të mos lejuar largimin. Në fillim, burrat ishin të inatosur me Romën, por më vonë ata e kuptuan se ndodheshin në një vend ideal për tu vendosur. Ata i vunë vendit emrin e gruas që dogji anijet e tyre.
Qyteti i Romës u zgjerua rreth një vau të lumit Tiber, një kryqëzim rrugësh plot trafik dhe tregti. Sipas të dhënave arkeologjike, fshati i Romës ka mundësi të jetë themeluar dikur rreth shekullit të 8-të p.e.s, megjithëse mund të shkojë deri në shekullin e 10-të p.e.s nga fiset latine të Italisë, në majë të kodrës Palatine.
Etruskët, që më parë ishin vendosur në veri të Etrurias, duket se kanë vendosur pushtet politik në rajonin e Romës rreth fundit të shekullit të 7-të p.e.s, duke formuar elitën mbretërore dhe aristokratike. Etruskët, siç duket, e humbën fuqinë në zonë në fund të shekullit të 6-të p.e.s, dhe në atë pikë, fiset e hershme latine dhe sabine rishpikën qeverinë e tyre duke krijuar një republikë, me shumë më tepër kufizime në pushtetin e sunduesit.
Tradita romake dhe të dhënat arkeologjike e shfaqin Forumin Romak (Forum Romanum) si vatrën e mbretit dhe gjithashtu zanafillën e qendrës fetare. Numa Pompili ishte mbreti i dytë i Romës, duke pasuar Remin dhe Romulin. Ai filloi projektin e ndërtesave madhështore me pallatin e tij mbretëror të quajtur Regia dhe ndërtimin e kompleksit të virgjëreshave të Vestës.
Republika
Poste të tjera magjistratësh në Republikë ishin pretorët, edilët dhe kuestorët. Në fillim, postet e magjistratëve i kishin vetëm patricët, por më vonë ato u bënë të mundura edhe për njerëzit e thjeshtë, ose plebenjtë. Institucionet votuese të Republikës ishin comitia centuriata (asambleja e centurionëve), që votonte për çështjet e luftës dhe paqes dhe zgjidhte njerëzit më të rëndësishëm, dhe comitia tributa (asambleja tribunale), që zgjidhte postet më pak të rëndësishme.
Romakët gradualisht mposhtën popujt e tjerë në gadishullin Italik, duke përfshirë Etruskët. Kërcënimi i fundit i hegjemonisë romake erdhi nga Taranto, një koloni e madhe greke, që kërkoi ndihmën e Pirros së Epirit në vitin 281 p.e.s, por kjo përpjekje dështoi. Romakët siguruan kolonitë e tyre duke themeluar koloni romake në zonat strategjike, duke vendosur një kontroll të qëndrueshëm mbi rajonin. Në gjysmën e dytë të shekullit të 3-të p.e.s, Romakët u përleshën me Kartagjenën në të parën nga tre Luftërat Punike. Këto luftëra rezultuan në pushtimet e para romake përtej detit, duke pushtuar Sicilinë dhe Hispanjën dhe në rritjen e Romës si fuqi e rëndësishme. Pasi mundën Maqedoninë dhe Perandorinë Seleucide në shekullin e 2-të p.e.s, romakët u bënë fuqia dominuese në detin Mesdhe.
thumb|upright|[[Gaius Marius, një gjeneral dhe politikan romak që reformoi dramatikisht ushtrinë romake]] Dominimi i jashtëm çoi në grindje të brendshme. Senatorët u bënë të pasur në kurriz të kësaj, por ushtarët, që shumica ishin fermerë të vegjël, ishin larg shtëpisë për më shumë kohë dhe nuk mund të ruanin tokën e tyre dhe varësia në rritje ndaj skllevërve të huaj dhe zgjerimi i “latifundia” (prona me përmasa toke shumë të mëdha) reduktuan disponueshmërinë e punëve të paguara.
Të ardhurat nga plaçka e luftës, tregtia në provincat e reja dhe sistemi i ri i taksave që përcaktonte një kufi për secilën klasë të shoqërisë, krijoi mundësi të reja ekonomike për të pasurit, duke formuar një klasë të re tregtarësh, ekuestrianët. Ligji Lex Claudia pengonte senatorët që të angazhoheshin në tregti kurse ekuestrianët teorikisht mund të bëheshin anëtarë të Senatit, por pushtetin politik e kishin shumë të kufizuar. Senati u grind përherë, vazhdimisht duke penguar reformat e rëndësishme të tokës dhe duke refuzuar t’i japë klasës së ekuestrianëve një vend më të lartë në qeveri.
Banda të dhunshme të njerëzve të papunësuar nëpër qytete, të kontrolluara nga senatorët rivalë, frikësonin elektoratin me anë të dhunës. Situata ishte në kulm në fund të shekullit të 2-të p.e.s nën vëllezërit Grakus, një çift tribunësh që tentuan të kalojnë reformat e tokës që do të rishpërndanin tokat e mëdha të patricëve ndërmjet plebenjve. Të dy vëllezërit e u vranë, por Senati kaloi disa nga reformat e tyre në një tentativë për të ulur gjakrat e trazirës dhe për të qetësuar plebenjtë dhe ekuestrianët.
Refuzimi i qytetarisë romake që iu bë qytetarëve të qyteteve aleate italiane çoi në fillimin e Luftës Sociale (91 p.e.s-88 p.e.s). Reformat ushtarake të Gaius Mariusit bënë që ushtarët të jenë më tepër besnikë ndaj komandantit sesa ndaj qytetit dhe një gjeneral i fuqishëm mund të duronte haraçin e qytetit dhe të Senatit. Kjo rezultoi në fillimin e luftës civile ndërmjet Mariusit dhe të favoritit të tij, Silës dhe kulminoi në diktatoriatin e Silës nga 81-79 p.e.s.
Në mes të shekullit të 1-rë p.e.s, tre burra, Jul Cezari, Pompeu dhe Krasi formuan një pakt sekret-Triumviratin e Parë- për të kontrolluar Republikën. Pas pushtimit të Galisë nga Cezari, një mënjanim ndërmjet Cezarit dhe Senatit rezultoi në luftë civile, me Pompeun që kryesonte forcat e Senatit. Cezari qe fitimtar dhe u bë diktator përjetë.
Në vitin 44 p.e.s, Cezari u vra nga senatorët që e kishin kundërshtuar supozimin e tij për të marrë pushtetin absolut dhe që donte të rivendoste qeverinë kushtetuese, por pas kësaj një Triumvirat i Dytë, i përbërë nga pasardhësi i përcaktuar i Cezarit, Oktavian dhe ish mbështetësit e tij, Mark Antoni dhe Lepidi, morën fuqinë.
Gjithsesi, kjo aleancë së shpejti u katandis në një përleshje për dominim. Lepidi migroi dhe kur Oktaviani mposhti Antonin dhe Kleopatrën e Egjiptit në betejën e Akciumit në vitin 31 p.e.s, ai u bë sunduesi i padiskutueshëm i Romës.
Perandoria
Me armiqtë e mundur, Oktaviani mori emrin Augustus dhe pothuajse pushtetin absolut duke ruajtur vetëm një shtirje të formës republikane të qeverisë. Pasardhësi i tij i përcaktuar, Tiberiusi, mori pushtetin pa kundërshtim, duke vendosur dinastinë Julio-Klaudiane, që zgjati deri në vdekjen e Neronit në vitin 68. Zgjerimi territorial i asaj që ishte tani Perandoria Romake vazhdoi dhe shteti mbeti i sigurt, pavarësisht një serie perandorësh gjerësisht të konsideruar si të shtrembëruar dhe të korruptuar (për shembull, për Kaligulën thuhet se ishte i çmendur dhe Neroni kishte një reputacion për mizorinë dhe që ishte më shumë i interesuar për shqetësimet e tij private sesa për çështjet e shtetit) ). Sundimi i tyre u pasua nga Dinastia Flaviane. Gjatë sundimit të Pesë Perandorëve të Mirë (96-180), Perandoria arriti zenitin e saj territorial, ekonomik dhe kulturor. Shteti ishte i sigurt edhe nga kërcënimet e jashtme dhe të brendshme dhe Perandoria qe e begatë gjatë Pax Romana (Paqja romake). Me pushtimin e Dakisë gjatë sundimit të Trajanit, Perandoria arriti kulmin e zgjerimit territorial; dominioni I Romës në këtë kohë kishte një sipërfaqe prej 6.5 milion km². Murtaja e Antoninit që u shpërnda në Perandori gjatë viteve 165-180 vrau afërsisht pesë milionë njerëz.
thumb|left|300px|Perandoria Romake në zgjerimin e saj më të madh nën Trajanin në vitin 117.
Periudha ndërmjet viteve 193 dhe 235 u dominua nga dinastia Severane dhe pa disa sundues të pazotë, si Elagabalusi. Kjo dhe influenca në rritje e ushtrisë çoi në një periudhë të gjatë kolapsi të njohur si Kriza e Shekullit të Tretë. Kriza mori fund nga sundimi i Dioklecianit, që në vitin 293 e ndau Perandorinë në një gjysmë lindore dhe perëndimore të njohur si tetrarki e dy bashkë-perandorëve dhe dy kolegëve më të rinj. Bashkë-sunduesit e Perandorisë konkurruan dhe luftuan për supremaci për më shumë se gjysmë shekulli. Më 11 Maj 330, perandori Konstantin I me vendosmëri vendosi Bizantin si kryeqytetin e Perandorisë Romake dhe e riemërtoi Konstandinopojë. Perandoria u nda në Perandorinë Romake të Perëndimit dhe Perandorinë Romake të Lindjes (më vonë e njohur si Perandoria Bizantine) në vitin 395.
Perandoria Romake ngacmohej vazhdimisht nga dyndjet e barbarëve dhe rënia graduale e Perandorisë Perëndimore vazhdoi me kalimin e shekujve. Në shekullin e 4-të, migrimet në perëndim të Hunëve ishin shkaku që Vizigotët kërkuan strehim në kufijtë e Perandorisë Romake. Në vitin 410, Vizigotët, nën sundimin e Alarikut të I, plaçkitën qytetin e Romës. Vandalët pushtuan provincat romake të Galisë, Hispanjës dhe Afrikës Veriore dhe në vitin 455 plaçkitën Romën. Më 4 shtator 476 kryetari i gjermanikëve, Odoakri detyroi perandorin e fundit të perëndimit, Romulus Augustusin, të abdikonte. Pasi kishte zgjatur për afërsisht 1200 vjet, sundimi i Romës mbi Perëndimin i erdhi fundi.
Perandoria Lindore do pësonte një fat të ngjashëm, megjithëse jo kaq drastik. Justiniani mundi të ripushtojë Afrikën Veriore dhe Italinë, por zotërimet bizantine në perëndim u reduktuan në Italinë jugore dhe Sicilinë disa vjet pas vdekjes së Justinianit. Në lindje, pjesërisht si rezultat i Murtajës së Justinianit, bizantinët u kërcënuan nga ngritja e Islamit, ndjekësit e të cilit pushtuan territoret e Sirisë dhe Egjiptit dhe së shpejti u bënë një kërcënim direkt për Konstandinopojën. Prapë se prapë, bizantinët, mundën të ndalin ekspansionin islam në tokat e tyre gjatë fundit të shekullit të 8-të dhe gjatë fillimit të shekullit të 9-të rimorën tokat e pushtuara. Në vitin 1000 Perandoria Lindore ishte në kulmin e saj: Basili II ripushtoi Bullgarinë dhe Armeninë, kultura dhe tregtia lulëzonin. Gjithsesi, pak pas këtij zgjerimi, ai befas u ndal në vitin 1071 në Betejën e Manzikertit. Kjo e fundit e çoi perandorinë në një rënie dramatike. Disa shekuj grindjeje të brendshme dhe pushtimet e turqve I shtruan rrugën perandorit Aleksi I Komneni për t’i kërkuar ndihmë perëndimit më 1095. Perëndimi iu përgjigj me anë të Kryqëzatave përfundimisht duke rezultuar në Plaçkitjen e Konstandinopojës nga vetë pjesëmarrësit e Kryqëzatës së Katërt. Pushtimi i Konstandinopojës më 1204-ën do të shihte copëzimin e atyre pak tokave që i kishin mbetur perandorisë në gjendjet e mëvonshme, fitorja e fundit e të cilës ishte ajo e Nikesë. Pas rimarrjes së Konstandinopojës nga forcat perandorake, perandoria nuk ishte gjë tjetër veçse pak më I madh se një shtet grek I përqendruar në brigjet e Egjeut. Perandorisë Lindore I erdhi fundi kur Mehmeti II pushtoi Konstandinopojën më 29 Maj 1453.
Shoqëria
Qyteti perandorak i Romës ishte qendra urbane më e madhe e kohës, me një popullsi rreth 1 milion persona (sa madhësia e Londrës në shekullin e 19-të, kur Londra ishte qyteti më i madh në botë). Hapësirat publike në Romë zhurmonin kudo nga tingëllima e rrotave të hekurta të karrocave. Madje Jul Çezari dikur propozoi ndalimin e trafikut të karrocave gjatë ditës. Përafrimet historike tregojnë se rreth 20 % e popullsisë që ishte nën juridiksionin e Romës së lashtë (25-40%, në varësi të standardeve të përdorura, në Italinë romake) jetonin në qendra urbane të panumërta, me popullsi mbi 10,000 ose më shumë dhe gjithashtu jetonin në vendbanime ushtarake. Kjo është një shifër shumë e lartë urbanizimi për standarde para-industriale. Shumica e këtyre qendrave kishin një forum dhe tempuj dhe ndërtesa me stile të ngjashme me ato të Romës, por në shkallë më të vogla.
Struktura e klasave
Shoqëria romake shihet gjerësisht si hierarkike me skllevërit (servi) në fund, të liruarit (liberti, ish skllevër që janë të lirë) sipër tyre dhe qytetarë të lindur të lirë (cives) në krye. Qytetarët e lirë ndaheshin më tej në klasa. Ndarja më e madhe dhe më e hershme ishte ndërmjet patricëve, që mund të gjurmonin origjinën e tyre te një nga 100 patriarkët në themelimin e qytetit dhe plebenjtë, që nuk kishin paraardhës njërin prej 100 patriarkëve. Kjo ndarje u bë më pak e rëndësishme gjatë pjesës së fundit të Republikës, sepse disa familje plebeje ishin shumë të pasura dhe kishin hyrë në politikë dhe disa familje patrice patën kohë të vështira. Çdokush, patric apo plebe, që mund të numëronte njërin nga paraardhësit e tij si konsull ishte një fisnik (nobilis); një burrë që ishte i pari në familjen e tij që bëhej konsull, si Marius ose Ciceroni, njiheshin me emrin novus homo (njeri i ri) dhe i fisnikëronte pasardhësit e tij. Origjina patrice, prapë se prapë të akordonin prestigj shumë të lartë dhe shumë poste fetare ishin vetëm për patricët.
Një ndarje klasash e bazuar në shërbimin ushtarak u bë më e rëndësishme. Anëtarësia në këto klasa ishte e vendosur periodikisht nga çenzorët, sipas pronave. Më të pasurit ishin senatorët, që dominonin politikën dhe kishin komandën e ushtrisë. Pastaj vinin ekuestrianët ose ekuitët (disa herë e përkthyer si kalorësit) që fillimisht ishin ata që mund të përballonin për të paguar për një magazinë, por që më vonë formuan një lasë të fuqishme tregtarësh. Disa klasa të tjera, fillimisht të bazuara në pajisjet ushtarake që anëtarët e grupit mund të përballonin për të blerë, që ndiqeshin nga proletarii, qytetarët që nuk kishin fare pronë. Përpara reformave të Mariusit ata nuk mund të kryenin shërbimin ushtarak dhe përshkruheshin thjesht pak më sipër se skllevërit e liruar për nga pasuria dhe prestigji.
Pushteti i votës në Republikë ishte i varur sipas klasës. Qytetarët regjistroheshin në grupe votuese, por grupet e klasave të pasura kishin më pak anëtarë se ato të njerëzve më të varfër, të gjithë proletarii-të regjistroheshin të tërë në një grup. Votimi kryhej sipas radhës së klasave dhe ndalonin kur shumica e grupeve kishin votuar, duke bërë që klasat më të varfra të mos votonin dot.
Qytetet e huaja aleate shpesh iu jepej e Drejta Latine, një nivel ndërmjetës midis qytetarëve me të drejta të plota dhe të huajve (peregrini), që u jepte qytetarëve të tyre të drejtat e ligjit romak dhe i lejonte magjistratët kryesorë të tyre të bëheshin qytetarë me të drejta të plota. Ndërsa kishte shkallë të ndryshme të së drejtës latine, ndarja kryesore ishte midis cum suffragio ("me votë"; të regjistruar në grupe votuese dhe që kishin mundësi të merrnin pjesë në comitia tributa) dhe sine suffragio ("pa votë"; që nuk kishin mundësi të merrnin pjesë në politikën romake). Disa prej qytetarëve të qyteteve italiane aleate me Romën iu dha qytetari e plotë pas Luftës Sociale (91-88 p.e.s) dhe qytetaria e plotë u zgjerua për të gjithë njerëzit e lirë të lindur në perandori nga Karakala në vitin 212. Femrat kishin disa të drejta bazë krahasuar me meshkujt, por nuk konsideroheshin qytetarë me të drejta të plota, prandaj nuk lejoheshin të votonin ose të merrnin pjesë në politikë.
Familja
thumb|left|Një portret familjeje në qelq, që daton rreth vitit 250, ku tregohet mamaja, i biri dhe vajza. Dikur mendohej se ishte një portret I familjes së Valentinianit III.
Patria potestas vlente edhe për djemtë e rritur që kishin familjen e tyre: Një burrë nuk konsiderohej paterfamilias, as nuk mund të kishte prona, kur babai i tij jetonte. Gjatë periudhës së hershme të historisë romake, një vajzë, kur martohej, binte nën kontrollin (manus) e paterfamilias të burrit të saj, megjithëse në fund të Republikës ky zakon doli nga moda, sepse gratë mund të vazhdonin të zgjidhnin familjen e babait të saj si familjen e vërtetë. Prapë se prapë, për shkak se romakët njihnin origjinën vetëm nga ana mashkullore, çdo fëmijë një femër kishte i përkiste familjes së burrit të saj.
Pak dashuri ose dhembshuri shfaqej për fëmijët e Romës. Fëmijët e padëshiruar shiteshin për skllevër; mamaja ose një e afërme më e moshuar kujdesej edhe për djemtë edhe për vajzat; fëmijët mund të qëndronin në një tavolinë me prindërit por nuk mund të merrnin pjesë në bisedime. Një infermiere greke iu mësonte fëmijëve edhe latinisht edhe greqisht; babai iu mësonte djemve si të notonin dhe si të kalëronin, megjithëse ai ndonjëherë punësonte një skllav për t’i mësuar fëmijëve. Në moshën 7 vjeçare djemtë fillonin edukimin. Duke mos pasur ndërtesa shkollash, orët e mësimit mbaheshin mbi një çati (nëse ishte errësirë, djali duhej të mbante një llambë ndriçuese për në shkollë). Tabela të mbuluara me dyllë përdoreshin, sepse letra, papirusi dhe pergamena ishin shumë të shtrenjta-ose ai mund të shkruante mbi rërë. Një kafshatë buke merrej për tu ngrënë. Sigurisht, materialet për djemtë e pasur i mbante një skllav.
Grupe të lidhura nga familja formonin një fis (gens). Fiset ishin të lidhura nga gjaku ose adoptimi, por ishin gjithashtu aleanca politike dhe ekonomike. Sidomos gjatë Republikës Romake, kur disa fise të fuqishme ose Gentes Maiores, dominuan jetën politike.
Martesa në Romën e lashtë shpesh vlerësohej më shumë si aleancë politike dhe financiare sesa një lidhje romantike, ky fenomen shumë i përhapur në shtresat e larta. Baballarët shpesh filluan të kërkojnë burra për vajzat e tyre kur ato arrinin moshën 12 dhe 14 vjeç. Burri ishte gjithmonë më i vjetër se nusja. Ndërsa vajzat e shtresave të larta martoheshin shumë të reja, ka prova se gratë e shtresave më të ulëta martoheshin në fund të adoleshencës ose në fillim të të njëzetave.
Edukimi
Gjatë Republikës së hershme, nuk kishte shkolla publike, kështu që prindërit i mësonin djemtë si të lexonin dhe të shkruanin, ose nga skllevër të edukuar, të quajtur paedagogi, zakonisht me origjinë greke. Qëllimi kryesor i edukimit gjatë kësaj periudhe ishte për të trajnuar burrat e rinj në bujqësi, artin e luftës, traditat romake dhe çështjet publike. Djemtë e rinj mësonin shumicën e jetës qytetare duke shoqëruar baballarët në funksionet e tyre politike dhe fetare, duke përfshirë Senatin për djemtë e fisnikëve. Djemtë e fisnikëve merreshin si ndihmës nga një figurë e rëndësishme politik në moshën 16 vjeç dhe merrte pjesë në fushata ushtarake në moshën 17 vjeçare (ky sistem ishte në përdorim në disa familje fisnike në epokën perandorake). Praktikat edukuese u ndryshuan kur u pushtuan mbretëritë Helenistike duke rezultuar në influencën greke, megjithëse duhet thënë se praktikat edukuese romake ishin prapë se prapë të ndryshme nga ato greke. Nëse prindërit mund ta përballonin këtë, djemtë dhe vajzat 7 vjeçare dërgoheshin në një shkollë private jashtë shtëpisë të quajtur ludus ku një mësues (i quajtur litterator ose magister ludi, që shpesh ishte me origjinë greke) i mësonte lexim, shkrim dhe ca greqisht, deri në moshën 11 vjeç. Duke filluar nga mosha 12 vjeç, nxënësit shkonin në shkollë sekondare ku mësuesi (tani quhej grammaticus) i mësonte greqisht dhe letërsi romake. Në moshën 16 vjeçare, disa nxënës shkonin në shkollë retorike (ku mësuesi, pothuajse gjithmonë grek, quhej retor). Edukimi në këtë nivel i përgatiste nxënësit për karrierë në juridik, që kërkonte që nxënësit të memorizonin ligjet e Romës. Nxënësit shkonin në shkollë ditë për ditë, përveçse kur kishte festivale fetare dhe kur kishte ditë tregu. Kishte gjithashtu pushime vere.
Qeveria
Fillimisht, Roma sundohej nga mbretër, që zgjidheshin nga fiset kryesore. Natyra ekzakte e pushtetit të mbretit mbetet e paqartë. Ai mund të ketë pasur pushtet pothuajse absolut ose mund të ketë qenë thjesht kryetari i ekzekutivit i Senatit dhe popullit. Të paktën në çështje ushtarake, autoriteti i mbretit ishte absolut. Ai ishte gjithashtu kreu fetar. Përveç autoritetit mbretëror, kishte tre kuvende përfaqësuese: Senati romak, që vepronte si një trup këshillues i mbretit; Comitia Curiata, që miratonte dhe ratifikonte ligjet e sugjeruara nga mbreti; dhe Comitia Calata, që ishte një kuvend i kolegjit priftëror që mund të mblidhte njerëzit në mënyrë që të sigurojë njerëz ose dëshmitarë për të dëgjuar shpalljet dhe për të deklaruar kalendarin e festave për muajt në vazhdim.
thumb|300px|Përfaqësim i një seance në Senatin romak: Ciceroni sulmon Katilinën, nga një afresk i shekullit të 19-të
Përleshja e klasave në Republikën romake rezultoi në një përzierje të pazakontë demokracie dhe oligarkie. Fjala republikë vjen nga latinishtja res publica që në kuptimin e drejtpërdrejtë do të thotë biznes publik. Ligjet romake tradicionalisht mund të kaloheshin vetëm nga vota e kuvendit popullor, Comitia Tributa. Gjithashtu, kandidatët për poste publike duhej të garonin në zgjedhje. Gjithsesi, Senati romak përfaqësonte një institucion oligarkik, që vepronte si një trup këshillues. Në Republikë, Senati mbante autoritet shumë të madh (auctoritas), por nuk kishin fuqi legjislative; teknikisht ishte thjesht një trup këshillues. Gjithsesi, meqenëse senatorët ishin shumë ndikues, ishte e vështirë që të kryeje ndonjë gjë kundër vullnetit kolektiv të Senatit. Senatorët e rinj zgjidheshin nga patricët më të kualifikuar, nga çenzorët, që gjithashtu mund të largonin një senator nga zyra e tij nëse gjendej se ishte moralisht i korruptuar; një akuzë ishte ryshfeti, ose nën Katonin Plak, përqafimi me gruan e tjetrit në publik. Më vonë, nën reformat e diktatorit Sila, kuestorët bëheshin anëtarë automatikë të Senatit, ndonëse shumica e reformave të tij nuk mbijetuan.
Republica nuk kishte burokraci fikse dhe mblidhte taksat nëpërmjet një sistemi që kishte një kufi të caktuar për secilën klasë. Postet e qeverisë si ato të kuestorit, edilit ose prefektit financoheshin nga vetë paratë e mbajtësit të postit. Në mënyrë për të mos lejuar që një qytetar të mos bëhej shumë i fuqishëm, magjistratët e rinj zgjidhen vit për vit dhe duhej ta përdornin pushtetin bashkë me kolegët e tjerë. Për shembull, nën kushte normale, autoriteti më i lartë mbahej nga dy konsuj. Kur kishte emergjencë, një diktator emërohej. Përgjatë Republikës, sistemi administrativ rishikohej herë pas here për tu pajtuar me kërkesat e reja. Në fund, u tregua i paefektshëm në dominionin e Romës që zgjerohej ditë për ditë, duke kontribuar në vendosjen e Perandorisë Romake.
Gjatë fillimit të Perandorisë, forma republikane e qeverisë u ruajt. Perandori romak konsiderohej thjesht si princeps ose qytetar i parë dhe Senati fitoi pushtetin legjislativ dhe të gjithë autoritetin ligjor që më parë e mbanin kuvendet popullore. Gjithsesi, sundimi i perandorëve sa erdhi e u bë më shumë autokratike dhe Senati u reduktua në një trup këshillues të përcaktuar nga perandori. Perandoria nuk trashëgoi një grup burokracish nga Republika, meqenëse Republika nuk kishte struktura qeverisëse permanente përveç Senatit. Perandori përcaktonte asistentët dhe këshilltarët por shtetit i mungonin shumë institucione, si mungesa e një institucioni ku planifikohej buxheti qendror. Disa historianë e kanë cituar këtë si një arsye të rëndësishme për rënien e Perandorisë Romake.
Ligji
Rrënjët e praktikave dhe parimeve ligjore të romakëve të lashtë mund të gjurmohen me ligjet e dymbëdhjetë tryezave në vitin 449 p.e.s deri në kodin civil të Justinianit i rreth vitit 530. Ligji romak i ruajtur në kodet e Justinianit vazhduan në Perandorinë Bizantine dhe formoi bazat e kodifikimeve të ngjashme në Evropën Perëndimore. Ligji romak, vazhdoi, vazhdoi të aplikohet në shumicën e Evropës deri në fund të shekullit të 17-të.
Ndarjet kryesore të ligjit në Romën e lashtë, në kodet ligjore të Justinianit dhe Teodosit, konsistojnë në Ius Civile, Ius Gentium, and Ius Naturale. The Ius Civile ("Ligji i Qytetarit") ishte kodi që aplikohej në shumicën e qytetarëve romakë. Praetores Urbani ishin individët që kishin juridiksion mbi çështjet e lidhura me qytetarët. Ius Gentium ("Ligji i Kombit") ishte kodi që aplikohej mbi të huajt dhe marrëdhëniet e tyre me qytetarët romakë. Praetores Peregrini ishin individët që kishin juridiksion mbi çështjet e lidhura me të huajt. Ius Naturale përfshinte tërë ligjet që ishin të njëjta për këdo.
Ekonomia
thumb|left|500px|Pamje e natës e Tregut të Trajanit, i ndërtuar nga Apollodori i Damaskut
Roma e lashtë zotëronte një hapësirë të madhe fushash, që kishin burime të jashtëzakonshme natyrore dhe njerëzore. Prej kësaj, ekonomia e Romës mbeti e fokusuar në bujqësi dhe tregti. Tregtia e lirë bujqësore ndryshoi peizazhin italian, që nga shekulli i 1-rë p.e.s, prona të mëdha ulliri dhe rrushi kishin zëvendësuar pronarët e vegjël të tokave, që nuk mundën të kenë të njëjtin çmim me drithërat e importuara. Aneksimi i Egjiptit, Sicilisë dhe Tunizisë në Afrikën Veriore mundësoi një furnizim të vazhdueshëm me drithëra. Si shkëmbim, vera dhe vaji i ullirit ishin eksportet kryesore të Italisë. Megjithëse përdornin teknologji të re, prodhimtaria në ferma ishte përgjithësisht e ulët, rreth 1 ton për hektar.
Aktivitetet industriale dhe prodhuese ishin më të vogla. Më të mëdhatë ishin minimi dhe nxjerrja e gurëve, që mundësonin materialet bazë të ndërtimit për ndërtesat e asaj periudhe. Prodhimtaria ishte në një shkallë të vogël dhe përgjithësisht përbëhej nga punishte dhe fabrika të vogla që punësonin më e shumta një duzinë njerëzish. Gjithsesi, disa fabrika tullash punësonin qindra njerëz.
Ekonomia e Republikës së hershme ishte kryesisht e bazuar në ferma të vogla dhe punë të paguara. Gjithsesi, luftërat në vendet e huaja dhe pushtimet i bënë skllevërit me kalimin e kohës më të lirë dhe më të shumtë, sa që, në fund të Republikës, ekonomia ishte pothuajse tërësisht e varur nga puna e skllevërve edhe për punët e kualifikuara edhe për ato të pakualifikuara. Skllevërit mendohet se përbënin 20% të Perandorisë Romake gjatë kësaj kohe dhe 40% në qytetin e Romës. Vetëm në Perandorinë Romake, kur pushtimet nuk ishin më aq të shpeshta dhe çmimet e skllevërve u ngritën, u bë më ekonomike të punësoje dikë sesa të pronësoje skllevër.
Megjithëse trami përdorej në Romën e lashtë, dhe shpesh përdorej në mbledhjen e taksave, Roma kishte një sistem monedhash shumë të zhvilluar, me monedha prej tunxhi, bronzi dhe metalesh të çmuara ishin në qarkullim në tërë perandorinë por edhe përtej saj – disa prej tyre janë zbuluar në Indi. Përpara shekullit të 3-të p.e.s, bakri tregtohej sipas peshës së tij. Monedhat e hershme prej bakri romake e quajtur as kishin vlerën të shkruajtur në monedhë prej një paundi, por peshonin më pak.
Kuajt ishin shumë të shtrenjtë, kurse kafshët e tjera ishin shumë të ngadaltë për tregtinë në masë në rrugët romake, që më shumë lidhnin vendrojat ushtarake sesa tregjet dhe rrallë herë shtroheshin për karrocat me rrota. Si rezultat, kishte pak transport të mallrave deri në ngritjen e tregtisë detare në shekullin e 2-të p.e.s. Gjatë kësaj periudhe, një anijeje tregtare i duhej më pak se 1 muaj për të kryer një udhëtim nga Gadesi në Aleksandri nëpërmjet Ostias, duke kaluar në tërë gjatësinë e Detit Mesdhe. Transporti nga deti ishte rreth 60 herë më i lirë sesa nga toka, kështu që kishte shumë tepër udhëtime nga deti.
Ushtria
thumb|left|upright|Replika moderne e një parzmoreje të quajtur lorica segmentata, e përdorur bashkërisht me thurakun që ishte popullor pas shekullit të parë
Ushtria e hershme romake (rreth vitit 500 p.e.s) ishte si gjithë ushtritë e qytet-shteteve të asaj kohe, e ndikuar nga qytetërimi grek, ku një qytetar militia praktikonte taktikën e hoplitit. Ishte e vogël (popullsia e burrave të lirë në moshë ushtarake ishte rreth 9,000) dhe e organizuar në pesë klasa, tre prej të cilave jepnin hoplitë kurse dy jepnin ushtarë të këmbësorisë së lehtë. Ushtria e hershme romake ishte e limituar taktikisht dhe ishte e përqendruar më shumë për t’u mbrojtur sesa për të sulmuar. Andej nga shekulli i 3-të p.e.s, romakët e zhdukën formacionin hoplit në favor të një sistemi më fleksibël në të cilin grupe më të vogla prej 120 (ose në disa raste 60) burra të quajtura maniples që mund të manovronin më pavarësisht në fushëbetejë. 30 maniples të vendosura në tre rreshta me trupa mbështetëse formonin legjionin, me rreth 4000 deri 5000 veta. Legjioni i hershëm republikan romak përbëhej nga 5 skuadra, ku secila prej tyre ishte e pajisur ndryshëm dhe kishte vende të ndryshme në formacion: tre rreshta nga këmbësoria e rëndë (hastati, principes dhe triarii), një e përbërë nga e lehta (velites), dhe kavaleria (ekuitët). Me organizimin e ri erdhi dhe një orientim i ri drejt ofensivës dhe një qëndrim shumë më agresiv ndaj qytet-shteteve fqinje.
Fuqia e plotë e një legjioni të hershëm republikan përfshinte 3,600 deri 4800 nga këmbësoria e rëndë,disa qindra nga këmbësoria e lehtë dhe disa qindra nga kavaleria për të formuar një total prej 4000 deri në 5000 burra. Shpesh legjionet ishin poshtë fuqisë së tyre të plotë, ose për shkak të dështimeve për të rekrutuar ushtarë, ose prej shërbimit aktiv pas një periudhe për shkak të aksidenteve, plagosjeve, vdekjeve, sëmundjeve dhe dezertimit. Gjatë Luftës Civile, legjionet e Pompeut në lindje ishin në fuqinë e tyre të plotë pas sa ishin rekrutuar, kurse legjionet e Çezarit ishin në shumë raste shumë poshtë forcës së plotë pas një shërbimi të gjatë aktiv në Gali. Kjo ishte e vërtetë edhe për trupat ndihmëse.
Në fund të Luftës Civile midis Antonit dhe Augustit, ky i fundit riorganizoi forcat ushtarake, duke shkarkuar ushtarët dhe duke shpërndarë legjionet. Ai ruajti 28 legjione dhe i shpërndau në provincat e Perandorisë. Gjatë Principatës, organizimi taktik i ushtrisë vazhdoi të evoluojë. Auksiliat ngelën kohorta të pavarura dhe trupat legjionarë shpesh operonin si grupe kohortash sesa si legjione të plota. Një njësi e re e zhdërvjellët, e quajtur cohortes equitatae, që kombinonte kavalerinë dhe legjionarët në një formacion të vetëm që mund të vendoseshin mund të vendoseshin në garnizone, që mund të luftonin vetë si forca të vogla të balancuara ose mund të kombinoheshin me njësi të tjera të ngjashme me forca sa të një legjioni. Kjo rritje në fleksibilitetin organizues ndihmoi me kalimin e kohës që të sigurojë një sukses të gjatë nga ana e forcave të ushtrisë romake.
Perandori Galienus (253-268) filloi një riorganizim që krijoi strukturën e fundit ushtarake të periudhës së vonë të Perandorisë. Duke tërhequr disa legjionarë nga vendet e fiksuara të kufijve bazë, Galienusi krijoi forca të lëvizshme ( Comitatenses ose ushtritë e fushave) dhe i vendosi ata mbrapa dhe në një distancë të caktuar nga kufijtë si një rezervë strategjike. Trupat e kufijve (limitanei) të vendosur në baza të përcaktuara vazhduan të jenë në vijën e parë të mbrojtjes. Njësitë bazë e ushtrisë së fushave ishin "regiment", legiones ose auxilia për këmbësorinë dhe vexellationes për kavalerinë. Provat tregojnë se regjimentet e këmbësorisë kishin 1200 burra ndërsa kavaleria 600, ndonëse regjistrimet tregojnë se niveli aktual i trupave ishte më i ulët (800 dhe 400). Shumë regjimente këmbësorie dhe kavalerie operonin në çifte nën komandën e një comes. Përveç trupave romakë, ushtritë e fushave përfshinin regjimente të barbarëve të rekrutuara nga fiset aleate dhe të njohur si foederati. Nga viti 400, regjimentet foederati u vendosën përfundimisht si njësi të ushtrisë romake, të paguar dhe të pajisur nga Perandoria, të drejtuar nga një tribun romak dhe u përdorën si çdo njësi tjetër romake. Përveç foederati, Perandoria gjithashtu përdori grupe barbarësh për të luftuar bashkë me legjionet si aleatë por jo të integruar në ushtritë e fushave.