cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rruget romake
Rruget private, rurale zhavore dhe bujqesore
Kategoria e dytë përfshinte rrugë private ose fshatare, të ndërtuara fillimisht nga individë privatë, të cilëve u ishte dhënë toka e tyre dhe që kishin fuqinë t'i kushtonin ato për përdorimin publik. Rrugë të tilla përfitonin nga e drejta e kalimit, në favor ose të publikut ose të pronarit të një pasurie të caktuar. Nën titullin viae privateae përfshiheshin edhe rrugët që të çonin nga rrugët publike ose të larta në prona ose vendbanime të veçanta. Këto Ulpiani i konsideron si rrugë publike në vetvete.
Veçoritë jashtë via ishin të lidhura me via nga viae rusticae, ose rrugë dytësore. Rrugët kryesore ose dytësore ose mund të jenë të asfaltuara ose të lira të paasfaltuara, me sipërfaqe zhavorri, siç ishin në Afrikën e Veriut. Këto rrugë të përgatitura por të paasfaltuara ishin viae glareae ose sternendae ("për t'u shpërndarë"). Përtej rrugëve dytësore ishin viae terrenae, "rrugët e dheut".Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Qeverisja dhe financimi
Me pushtimin e Italisë, viaet e përgatitura u zgjeruan nga Roma dhe afërsia e saj në komunat periferike, ndonjëherë duke mbuluar rrugët e mëparshme. Ndërtimi i viae ishte një përgjegjësi ushtarake dhe kështu ishte nën juridiksionin e një konsulli. Procesi kishte një emër ushtarak,viam munire, sikur via të ishte një fortifikim. Komunat, megjithatë, ishin përgjegjëse për rrugët e tyre, të cilat romakët i quanin viae vicinales. Bukuria dhe madhështia e rrugëve mund të na tundojnë të besojmë se çdo qytetar romak mund t'i përdorë ato falas, por nuk ishte kështu. Taksat ishin të shumta, veçanërisht në ura. Shpesh ato mblidheshin në portën e qytetit. Kostot e transportit të mallrave u rënduan akoma më shumë nga taksat e importit dhe eksportit. Këto ishin vetëm tarifat për shfrytëzimin e rrugëve. Kostot e shërbimeve gjatë udhëtimit u rritën prej andej.
Financimi i ndërtimit të rrugëve ishte një përgjegjësi e qeverisë romake. Mirëmbajtja, megjithatë, në përgjithësi i ishte lënë krahinës. Zyrtarët e ngarkuar me mbledhjen e fondeve ishin kuratoret viarum. Ata kishin në dispozicion një sërë metodash. Qytetarëve privatë me interes për rrugën mund t'u kërkohet të kontribuojnë në riparimin e saj. Zyrtarët e lartë mund të shpërndajnë para për t'u përdorur për rrugë. Censorët, të cilët ishin përgjegjës për moralin publik dhe punët publike, pritej të financonin riparimet sua pecunia (me paratë e tyre). Përtej këtyre mjeteve, kërkoheshin taksa.
A nepermjet dy qyteteve të lidhura. Viae në përgjithësi ishin të vendosura në qendër në fshat. Ndërtimi dhe kujdesi i rrugëve publike, qoftë në Romë, në Itali apo në provinca, në të gjitha periudhat e historisë romake konsiderohej si një funksion me peshën dhe rëndësinë më të madhe. Kjo tregohet qartë nga fakti se censuruesit, në disa aspekte, magjistratët më të nderuar romakë, kishin autoritetin më të hershëm madhor për të ndërtuar dhe riparuar të gjitha rrugët dhe rrugët. Në të vërtetë, të gjithë funksionarët e ndryshëm, duke mos përjashtuar as perandorët, të cilët pasuan censuruesit në këtë pjesë të detyrave të tyre, mund të thuhet se kanë ushtruar një juridiksion censorial të transferuar. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Kostot dhe përgjegjësitë qytetare
Transferimi në juridiksionet censoriale u bë shume shpet një domosdoshmëri praktike, si rezultat i rritjes së dominioneve romake dhe punëve të ndryshme që ndaluan censuruesit në kryeqytet. Disa organe zyrtare ad hoc në vazhdimësi vepruan si autoritete ndërtuese dhe riparuese. Në Itali, përgjegjësia e censurës iu kalua komandantëve të ushtrive romake, dhe më vonë komisionerëve specialë – dhe në disa raste ndoshta edhe magjistratëve vendas. Në provinca, konsulli ose pretori dhe legatët e tij morën autoritetin për t'u marrë drejtpërdrejt me kontraktorin.
Kujdesi për rrugët dhe rrugët brenda territorit romak iu kushtua në kohët më të hershme censurësve. Ata përfundimisht bënë kontrata për shtrimin e rrugëve brenda Romës, duke përfshirë Clivus Capitolinus, me lavë, dhe për shtrimin e rrugëve jashtë qytetit me zhavorr. Janë siguruar edhe trotuare. Edilet, ndoshta për shkak të përgjegjësisë së tyre për lirinë e trafikut dhe policimin e rrugëve, bashkëpunuan me censuruesit dhe organet që i pasuan. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Duket se në mbretërimin e Klaudiusit (41–54 pas Krishtit) kuestoret ishin bërë përgjegjës për shtrimin e rrugëve të Romës, ose të paktën e ndanë atë përgjegjësi me quattuorviri viarum. Është sugjeruar se kuestorët ishin të detyruar të blinin të drejtën e tyre për një karrierë zyrtare me shpenzime personale në rrugë. Sigurisht që nuk mungonin precedentët për këtë liberalizëm të imponuar dhe ndryshimi i bërë nga Klaudi mund të ketë qenë thjesht një ndryshim në natyrën e shpenzimeve të vendosura ndaj kuestorëve.
Organet zyrtare
Të dy këta trupa ishin ndoshta me origjinë shume te lashte, por viti i vërtetë i institucionit të tyre nuk dihet. Pak mbështetje mund të vendoset te Pomponius, i cili thotë se quattuorviri u krijuan eodem tempore (në të njëjtën kohë) si praetor peregrinus (dmth rreth 242 pes) dhe Decemviri litibus iudicandis (koha e panjohur). Përmendja e parë e secilit trup ndodh në Lex Julia Municipalis të vitit 45 para Krishtit. Quattuorviri u quajt më pas <i id="mwATk">Quattuorviri viarum curandarum</i>. Shtrirja e juridiksionit të Duoviri rrjedh nga titulli i tyre i plotë si Duoviri viis extra propiusve urbem Romam passus mille purgandis. Autoriteti i tyre shtrihej mbi të gjitha rrugët midis portave të tyre përkatëse të daljes në muret e qytetit dhe momentit të pare historik përtej. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Në rast emergjence në gjendjen e një rruge të caktuar, njerëz me ndikim dhe liberal caktoheshin ose vepronin vullnetarisht si kuratorë ose komisionerë të përkohshëm për të mbikëqyrur punën e riparimit. Dinjiteti i një kuratori të tillë dëshmohet nga një pasazh i Ciceronit. Ndër ata që e kryen këtë detyrë në lidhje me rrugë të veçanta ishte Jul Cezari, i cili u bë kurator (67 p.e.s.) i Via Appia dhe i shpenzoi paratë e tij bujarisht për të. Disa persona duket se kanë vepruar vetëm dhe kanë marrë përgjegjësi për rrugë të caktuara.
Në rrethet e vendit, siç u tha, magistri pagorum kishte autoritetin për të ruajtur viae vicinales. Në vetë Romë, çdo i zoti i shtëpisë ishte ligjërisht përgjegjës për riparimet e asaj pjese të rrugës që kalonte nga shtëpia e tij. Ishte detyrë e aedilëve ta zbatonin këtë përgjegjësi. Pjesa e çdo rruge që kalonte një tempull ose ndërtesë publike riparohej nga edilet me shpenzimet publike. Kur një rrugë kalonte midis një ndërtese ose tempulli publik dhe një shtëpie private, thesari publik dhe pronari privat ndanin shpenzimet në mënyrë të barabartë. Pa dyshim, qoftë vetëm për të siguruar uniformitetin, përgjegjësia personale e pronarëve të shtëpisë për të kryer riparimet e rrugëve u zbut me një tarifë shtrimi që u paguhej autoriteteve publike që ishin përgjegjëse herë pas here ne to.
Ndryshimet nën Augustin
Struktura qeverisëse u ndryshua nga Augusti, i cili gjatë rindërtimit të administratës urbane, hoqi dhe krijoi zyra të reja në lidhje me mirëmbajtjen e punëve publike, rrugëve dhe ujësjellësve në Romë dhe përreth. Detyra e mirëmbajtjes së rrugëve ishte administruar më parë nga dy grupe magjistratësh të vegjël, quattuorviri (një bord prej katër magjistratësh për të mbikëqyrur rrugët brenda qytetit) dhe duoviri (një bord prej dy anëtarësh për të mbikëqyrur rrugët jashtë qytetit). të cilët ishin të dy pjesë e kolegjiumit të njohur si vigintisexviri (fjalë për fjalë do të thotë "Njëzet e gjashtë burra").
Augustus, duke i gjetur kolegjet joefektive, veçanërisht duke gjetur bordet që merren me mirëmbajtjen e rrugëve te ndryshmne, e zvogëloi teper shume numrin e magjistratëve nga 26 në 20. Shfuqizimi i plotë i duovirit dhe më vonë marrja e pozicionit si mbikëqyrës (sipas Dio Cassius) i sistemit rrugor që lidh Romën me pjesën tjetër të Italisë dhe provincat më gjerë. Në këtë cilësi, ai në fakt i kishte dhënë vetes dhe çdo perandori pasues një autoritet të madh, i cili fillimisht i përkiste censurësve të qytetit. Tabela quattuorviri u mbajt ashtu siç ishte të paktën deri në mbretërimin e Hadrianit midis 117 dhe 138 pas Krishtit. Për më tepër, ai emëroi pretorianët në zyrat e "rrugëbërësit" dhe duke i caktuar secilit me dy liktorë. Gjithashtu duke e bërë zyrën e kuratorit të secilës prej rrugëve të mëdha publike një magjistratë të përhershme dhe jo një komision të përkohshëm.
Personat e emëruar sipas sistemit të ri ishin të rangut senatorial ose të kalorësisë, në varësi të rëndësisë relative të rrugëve që u ishin caktuar. Ishte detyrë e çdo kuratori të lëshonte kontrata për mirëmbajtjen e rrugës së tij dhe të shikonte që kontraktori që ndërmori punën në fjalë ta kryente atë me besnikëri, si në sasi ashtu edhe në cilësi. Augustus autorizoi gjithashtu ndërtimin e kanalizimeve dhe hoqi pengesat për trafikun, siç bënë aedilët në Romë.
Ishte në karakterin e një kuratori perandorak (ndonëse ndoshta i armatosur me fuqi të jashtëzakonshme) që Korbuli denoncoi magjistratët dhe zyrtarët e rrugëve italiane për në Tiberi. Ai i ndoqi ata dhe familjet e tyre me gjoba dhe burgim për 18 vjet (21–39 pas Krishtit) dhe më vonë u shpërblye me një konsulencë nga Kaligula, i cili gjithashtu ndante zakonin për të dënuar qytetarët e lindur mirë të punonin në rrugë. Vlen të përmendet se nën sundimin e Klaudit, Korbuli u soll para drejtësisë dhe u detyrua të kthente paratë që u ishin zhvatur viktimave të tij. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Ndërtim dhe inxhinieri
djathtas|parapamje| Ndërtimi i rrugës i paraqitur në kolonën e Trajanit në Romë Roma e lashtë mburrej me bëmat e tyre mbresëlënëse dhe  teknologjike, duke përdorur shumë përparime që do të humbeshin në Mesjetë. Këto arritje nuk do të rivalizoheshin deri në Epokën Moderne. Nga dizajnett e meparshme shume shume praktikant romak ishin adoptuar me ato dizajne. Disa nga modelet e zakonshme, të mëparshme përfshinin harqe.
Praktikat dhe terminologjia
Ndërtuesit romakë të rrugëve synonin një gjerësi rregulluese (shih Ligjet dhe traditat më lart), por gjerësia aktuale janë matur midis 3.6 ft dhe më shumë se 23 ft. Sot, betoni është konsumuar nga hapësirat përreth gurëve, duke dhënë përshtypjen e një rruge shumë me gunga, por praktika fillestare ishte të prodhohej një sipërfaqe që pa dyshim ishte shumë më afër të qenit të sheshtë. Shumë rrugë u ndërtuan për t'i rezistuar shiut, ngrirjes dhe përmbytjeve. Ato janë ndërtuar për të pasur nevojë për sa më pak rikonstruktime. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor majtas|parapamje| Seksioni i Via delle Gallie ( [[Lugina e Aostës|Valle d'Aosta ), i ndërtuar duke gërmuar shpatin e pjerrët të shkëmbit]] Ndërtimi romak mori një drejtësi drejtimi. Shumë seksione të gjata janë me vizore të drejtë, por nuk duhet menduar se të gjitha ishin. Disa lidhje në rrjet ishin të gjata deri në 55 mi. Gradientet prej 10%–12% janë të njohura në terrenet e zakonshme, 15%–20% në vendet malore. Theksi romak në ndërtimin e rrugëve të drejta shpesh rezultoi në shpate të pjerrëta relativisht jopraktike për shumicën e trafikut komercial; Me kalimin e viteve, vetë romakët e kuptuan këtë dhe ndërtuan alternativa më të gjata, por më të menaxhueshme për rrugët ekzistuese. Rrugët romake në përgjithësi shkonin drejt e lart e poshtë kodrave, në vend të një modeli gjarpëror ndërrimi.
Për sa i përket terminologjisë standarde perandorake që u përdor, fjalët u lokalizuan për elementë të ndryshëm të përdorur në ndërtim dhe ndryshonin nga rajoni në rajon. Gjithashtu, me kalimin e kohës, termat via munita dhe via publica u bënë pothuajse te njëjta.
Materiale dhe metoda
Viaet dalloheshin jo vetëm sipas karakterit të tyre publik apo edhe privat, por sipas materialeve të përdorura dhe metodave të ndjekura në ndërtimin e tyre. Ulpiani i ndau keto në keto menyra:
Romakët, megjithëse sigurisht trashëguan një pjesë të artit të ndërtimit të rrugëve nga etruskët, e huazuan njohurinë e ndërtimit të viae munitae sidomos nga Kartagjenasit sipas Isidores së Seviljes.
Nëpër terren
Viae terrenae ishin rrugë shume të rrafshta me tokë të rrafshuar. Këto ishin gjurmë të thjeshta të konsumuara nga këmbët e njerëzve dhe te kafshëve gjithashtu, dhe ndoshta nga karrocat me rrota dhe parrota.
Nëpërmjet glareata
Viae glareatae ishin rrugë të tokëzuara me një sipërfaqe të zhavorrit ose një nënsipërfaqe zhavorri dhe shtruar sipër. Livi flet për censuruesit e kohës së tij si të parët që kontraktuan për shtrimin e rrugëve të Romës me gurë stralli, për shtrimin e zhavorrit në rrugët jashtë qytetit dhe për formimin e shtigjeve të ngritura anash. Në këto rrugë, sipërfaqja ishte e ngurtësuar me zhavorr dhe megjithëse trotuaret u futën menjëherë më pas, blloqet u lejuan të qëndronin thjesht në një shtrat me gurë të vegjël. Një shembull i këtij lloji gjendet në rrugën Praenestine. Një shembull tjetër gjendet pranë Via Latina.
Via munita
Burimet më të mira të informacionit në lidhje me ndërtimin e një rregulloreje nëpërmjet munita janë:
Më pas, bibliotekarët filluan punën e tyre duke përdorur parmendë dhe, ndonjëherë me ndihmën e legjionarëve, me lopata gërmonin shtratin e rrugës deri në shkëmbin e themelit ose të paktën në tokën më të fortë që mund të gjenin. Gërmimi u quajt fossa, fjala latine për hendek. Thellësia ndryshonte sipas terrenit. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor[[Skeda:Via_Munita_schema.svg|qendër|parapamje| Pamja e përgjithshme e një rruge dhe shtegu të tillë të metalizuar tregohet në një rrugë ekzistuese të Pompeit. 1. Native earth, leveled and, if necessary, rammed tight.
2. Statumen: stones of a size to fit in the hand.
3. Audits: rubble or concrete of broken stones and lime.
4. Nucleus: kernel or bedding of fine cement made of pounded potshards and lime.
6. Crepido, margo or semita: raised footway, or sidewalk, on each side of the via.
7. Umbones or edge-stones. ]] Metoda ndryshonte sipas lokalitetit gjeografik, materialeve të disponueshme dhe terrenit, por plani ose ideali në të cilin synonte inxhinieri ishte gjithmonë i njëjtë. Shtrati i rrugës ishte shtresuar. Rruga është ndërtuar duke mbushur hendekun. Kjo u bë duke shtruar shkëmbin mbi gurë të tjerë. Në hendek u hodhën sasi të mëdha rrënojash, zhavorri dhe guri, çfarëdo mbushjeje që kishte. Ndonjëherë vendosej një shtresë rëre, nëse mund të gjendej. Kur arrinte deri në 1 yd (1 m) ose më shumë nga sipërfaqja, ajo mbulohej me zhavorr dhe gërvishtej, një proces i quajtur pavire ose pavimentare. majtas|parapamje| Një rrugë në Pompei, e shtruar me gurë shtrimi poligonal Sipërfaqja e sheshtë ishte atëherë dyshemeja. Mund të përdoret si rrugë, ose mund të ndërtohen shtresa shtesë. Një statujë ose "themeli" gurësh të sheshtë të vendosur në çimento mund të mbështesë shtresat shtesë. Hapat e fundit përdorën beton me bazë gëlqereje, të cilin e kishin zbuluar romakët. Ata duket se kanë përzier llaçin dhe gurët në hendek. Së pari një shtresë e vogël betoni i trashë, rudus, pastaj një shtresë e vogël betoni i imët, bërthama, shkoi në trotuar ose statujë. Brenda ose mbi bërthamë hyri një rrjedhë gurësh shtrimi poligonal ose katror, ​​të quajtur summa crusta. Korja u kurorëzua për kullim.
Kalimet me pengesa
Romakët preferonin të krijonin zgjidhje për pengesat në vend që t'i anashkalonin ato. Daljet e gurëve, grykave ose terrenit kodrinor ose malor kërkonin prerje dhe tunele. Një shembull i kësaj gjendet në rrugën romake nga Căzănești pranë Portave të Hekurt. Kjo rrugë ishte gjysmë e gdhendur në shkëmb, rreth 5ft deri në 5ft 9në (1,5 deri në 1,75m), pjesa tjetër e rrugës, mbi Danub, ishte bërë me strukturë druri, që dilte nga shkëmbi. Rruga funksiononte si një rrugë tërheqëse, duke e bërë Danubin të lundrueshëm. Pllaka përkujtimore Tabula Traiana në Serbi është gjithçka që ka mbetur nga rruga tashmë e zhytur në ujë.
Ura dhe xhade
Urat romake, të ndërtuara nga romakët e lashtë, ishin urat e para të mëdha dhe të qëndrueshme të ndërtuara. Kalimet e lumenjve arriheshin me ura, ose ponte. Pllakat e vetme kaluan mbi lumenj. Një urë mund të jetë prej druri, guri ose të dyja. Urat prej druri ndërtoheshin mbi shtylla të zhytura në lumë, ose në kalata guri. Ura më të mëdha ose më të përhershme kërkonin harqe. Këto ura më të mëdha ishin ndërtuar me gurë dhe kishin harkun si strukturë bazë (shih urën harkore ). Shumica përdorën gjithashtu beton, të cilin romakët ishin të parët që e përdorën për ura. Urat romake ishin ndërtuar aq mirë sa që një numër i tyre mbeten në përdorim edhe ne ditet e sotme.
Shtigjet u ndërtuan mbi tokë moçalore. Rruga fillimisht u shënua me shtylla. Midis tyre ishin zhytur sasi të mëdha guri në mënyrë që të ngrinin xhadenë në më shumë se 5 ft mbi kënetë. Në provinca, romakët shpesh nuk shqetësoheshin me një xhade prej guri, por përdornin rrugë me trungje ( pontes longi ).
Shfrytëzimi ushtarak dhe qytetar
Sistemi i rrugëve publike të romakëve ishte tërësisht ushtarak në qëllimet dhe frymën e tij. Ai u krijua për të bashkuar dhe konsoliduar pushtimet e popullit romak, qoftë brenda apo pa kufijtë e Italisë. Një legjion në marshim solli trenin e tij të bagazheve ( impedimenta ) dhe ndërtoi kampin e tij ( castra ) çdo mbrëmje në anë të rrugës, dhe ne cdo cep te tij.
Piketat dhe shënuesit
Pikat kryesore e ndanë via Appia- n edhe para vitit 250 para Krishtit në milje të numëruara dhe shumicën e viaeve pas vitit 124 para Krishtit. Fjala moderne "milje" rrjedh nga latinishtja milia passuum, "një mijë hapa ", secila prej të cilave ishte pesë këmbë romake, ose gjithsej 1476 m. Një moment historik, ose miliarium, ishte një kolonë rrethore mbi një bazë të fortë drejtkëndëshe, e vendosur për më shumë se 2 ft në tokë, që qëndronte 5 ft e lartë, 20 inch në diametër dhe peshonte më shumë se 2 tonë. Në bazë ishte shënuar numri i miljeve në lidhje me rrugën në të cilën ishte. Në një panel në lartësinë e syve ishte distanca deri në Forumin Romak dhe informacione të tjera të ndryshme për zyrtarët që bënë ose riparuan rrugën dhe kur. Këto miliare janë dokumente të vlefshme historike tani. Mbishkrimet e tyre janë mbledhur në vëllimin XVII të Corpus Inscriptionum Latinarum. Romakët kishin një preferencë për standardizimin kudo që të ishte e mundur, kështu që Augusti, pasi u bë komisar i përhershëm i rrugëve në vitin 20 pes, ngriti miliarium aureum (" piketa e artë") pranë Tempullit të Saturnit. Të gjitha rrugët konsiderohej se fillonin nga ky monument bronzi i praruar. Në të renditeshin të gjitha qytetet kryesore të perandorisë dhe distancat me to. Konstandini e quajti atë kërthiza Romae ("kërthiza e Romës") dhe ndërtoi një monument të ngjashëm - megjithëse më kompleks - në Kostandinopojë, Milion.
Piketat lejuan që distancat dhe vendndodhjet të njiheshin dhe të regjistroheshin saktësisht. Nuk kaloi shumë kohë dhe historianët filluan t'i referoheshin momentit historik në të cilin ndodhi një ngjarje e rendesishme.
Hartat dhe grafikët e itinerareve
djathtas|parapamje| [[Tabula Peutingeriane|Tabula Peutingeriana (me qendër Italinë e Jugut).]] Hartat e kombinuara topografike dhe të rrugëve mund të kenë ekzistuar si artikuj të veçantë në disa biblioteka romake, por ato ishin të shtrenjta, të vështira për t'u kopjuar dhe jo në përdorim të përgjithshëm. Udhëtarët që dëshironin të planifikonin një udhëtim mund të konsultoheshin me një itinerar i cili në formën e tij më themelore ishte një listë e thjeshtë e qyteteve dhe qytezave përgjatë një rruge të caktuar dhe distancat midis tyre. Ishte vetëm një hap i shkurtër nga listat në një listë master, ose një planifikues skematik i rrugëve në të cilin rrugët dhe degët e tyre përfaqësoheshin pak a shumë paralelisht, si në Tabula Peutingeriana. Nga kjo listë kryesore, pjesët mund të kopjohen dhe shiten në rrugë. Më në detaje përdoreshin simbole të ndryshme për qytetet, stacionet rrugore, rrjedhat e ujit, etj. Qeveria romake herë pas here do të krijonte një itinerar kryesor rrugor. Të parët e njohur u porositën në vitin 44 para Krishtit nga Julius Cesar dhe Mark Antony. Tre gjeografë grekë, Zenodoxus, Theodottus dhe Polyclitus, u punësuan për të vëzhguar sistemin dhe për të përpiluar një itinerar kryesor; Detyra kërkoi mbi 25 vjet dhe itinerari kryesor i gdhendur në gurë që rezultoi u vendos pranë Panteonit. Udhëtarët dhe shitësit e itinerareve mund të bënin kopje prej tij.
Automjetet dhe transporti
djathtas|parapamje| Karrocë romake (rindërtim) Jashtë qyteteve, romakët ishin kalorës të zjarrtë dhe hipnin ose ngisnin mjaft lloje automjetesh, disa prej të cilave përmenden këtu. Përdoreshin karroca të drejtuara nga qetë. Karrocat me kuaj mund të udhëtonin deri në 40 to 50 km në ditë, këmbësorë 20 to 25 km. Për qëllime përshkrimi, automjetet romake mund të ndahen në makinë, karrocë dhe karrocë. Makinat përdoreshin për të transportuar një ose dy individë, karrocat përdoreshin për të transportuar festa dhe karrocat për transportin e ngarkesave.
Një version më luksoz, carpentum, transportonte gra dhe zyrtarë. Kishte një mbulesë të harkuar prej pëlhure dhe vizatohej nga mushka. Një version më i lehtë, cisium, i barabartë me një koncert, ishte i hapur sipër dhe përpara dhe kishte një vend. Tërhequr nga një ose dy mushka ose kuaj, përdorej për punë në taksi, ndërsa taksitarët quheshin cisiani. Ndërtuesi ishte një cisarius.
Nga karrocat, shtylla kryesore ishte raeda ose reda, e cila kishte katër rrota. Anët e larta formonin një lloj kutie në të cilën ishin vendosur ndenjëset, me një nivel në secilën anë për hyrje. Ai mbante disa njerëz me bagazhe deri në kufirin ligjor prej 1000 librae romake (£), ekuivalente moderne 328 kg. Ajo vizatohej nga grupe qesh, kuajsh ose mushkash. Një majë pëlhure mund të vihej për mot, në të cilin rast ngjante me një vagon të mbuluar.
Raeda ishte ndoshta mjeti kryesor për udhëtim në rrugë. Raedae meritoriae u punësuan trajnerë. Fiscalis raeda ishte një trajner i qeverisë. Shoferi dhe ndërtuesi quheshin të dy si raedarius.
Nga karrocat, kryesorja ishte plaustrum ose plostrum. Kjo ishte thjesht një platformë dërrasash të lidhura me rrota dhe një pemë kryq. Rrotat, ose timpana, ishin të forta dhe ishin disa centimetra (inç) të trasha. Anët mund të ndërtohen me dërrasa ose shina. Nganjëherë mbi të vihej një shportë e madhe prej thurjeje. Një version me dy rrota ekzistonte së bashku me tipin normal me katër rrota të quajtur plaustrum maius.
Ushtria përdori një vagon standard. Shërbimi i tyre i transportit ishte cursus clabularis, sipas vagonit standard, i quajtur carrus clabularius, clabularis, clavularis ose clabulare. Ajo transportonte bagazhet e një kolone ushtarake. Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Stacionet e rrugës dhe bujtina udhëtarësh
majtas|parapamje| Mbetjet e pallatit në Letocetum [[Mansio|, Wall, Staffordshire, Angli]] Për zyrtarët jo-ushtarakë dhe njerëzit me punë zyrtare që nuk kishin legjion në shërbim të tyre, qeveria ruante stacionet e rrugës, ose pallate ("vend qëndrimi"), për përdorimin e tyre. Për identifikimin kërkoheshin pasaporta. Pallatet ishin të vendosura rreth 25 to 30 km veç. Aty udhëtari zyrtar gjeti një vilë të plotë kushtuar përdorimit të tij. Shpesh një kamp ushtarak i përhershëm ose një qytet u rrit rreth pallatit. Për udhëtarët jozyrtarë që kishin nevojë për freskim, pranë pallateve u vendosën një sistem privat "bujtinash" ose cauponae . Ata kryenin të njëjtat funksione, por ishin disi të pavlerë, pasi frekuentoheshin nga hajdutë dhe prostituta. Grafitet dekorojnë muret e të paktëve rrënojat e të cilëve janë gjetur.
Udhëtarët e butë kishin nevojë për diçka më të mirë se cauponae. Në ditët e para të viae, kur ekzistonte pak dispozita jozyrtare, shtëpitë e vendosura pranë rrugës u kërkohej me ligj që të ofronin mikpritje sipas kërkesës. Shtëpitë e shpeshta pa dyshim u bënë tabernatë e para, të cilat ishin bujtina, në vend të "tavernat" që njohim sot. Me rritjen e Romës, u rritën edhe tabernaet e saj, duke u bërë më luksoze dhe duke fituar reputacion të mirë ose të keq, sipas rastit. Një nga hotelet më të mirë ishte Tabernae Caediciae në Sinuessa në Via Appia. Kishte një depo të madhe që përmbante fuçi me verë, djathë dhe proshutë. Shumë qytete të sotme u rritën rreth një kompleksi taberna, si Rheinzabern në Rheinland dhe Saverne në Alsace.
Zyrat postare dhe sherbimet
Dy shërbime postare ishin në dispozicion nën perandori, një publik dhe një privat. cursus publicus, i themeluar nga Augusti, transportonte postën e zyrtarëve me stafetë në të gjithë sistemin rrugor romak. Automjeti për bartjen e postës ishte një cisium me një kuti, por për dërgesë speciale, një kalë dhe kalorës ishte më i shpejtë. Mesatarisht, një stafetë kuajsh mund të mbante një letër 80 km në një ditë. Postieri mbante një kapelë karakteristike lëkure, petanus. Shërbimi postar ishte një profesion disi i rrezikshëm, pasi postierët ishin shënjestër e banditëve dhe armiqve të Romës. Posta private e të pasurve u transportua nga tabellarii, një organizatë skllevërsh e disponueshme për një çmim.
Vendndodhjet
Ka shumë shembuj të rrugëve që ende ndjekin rrugën e rrugëve romake.
Zona të tjera
djathtas|parapamje| Një rrugë në Histria (Sinoe) që supozohet të jetë me origjinë romake (blloqet drejtkëndëshe nuk janë ndërtim i vërtetë romak) djathtas|parapamje| Rrugët romake përgjatë [[Lumi i Danubit|Danubit]] Afrika
Ëmbëlsira
thumb|[[Ballokume Elbasani]]
Rruget romake
Zona të tjera
Shqipëri / Maqedoni e Veriut / Greqi / Turqi
Ëmbëlsira
Ëmbëlsira është një lloj gatese që bëhet me sheqer, me mjaltë, me reçel a me diçka tjetër të ëmbël; një copë a një pjesë nga kjo gatesë. Ndryshe është një lloj arti i përgatitjes së konfeksioneve, të cilat janë artikuj ushqimorë të pasura me sheqer dhe karbohidrate. Përkufizimet e sakta janë të vështira. Në përgjithësi, ëmbëlsirat ndahen në dy kategori të gjera dhe disi të mbivendosura, ëmbëlsira të furrave të bukës dhe konfeksione sheqeri.
Dua (roman)
Dua, roman me autore Brunilda Zllami. Botuar në Tiranë nga "Toena", në vitin 2002. Libri ka 496 faqe.
Ëmbëlsira
Ëmbëlsirat e furrave të bukës, të quajtura edhe ëmblsira prej miellit, përfshijnë kryesisht pasta të ëmbla, gurabia dhe produkte të ngjashme të pjekura.
Rruget romake
Zona të tjera
Austri / Serbi / Bullgari / Turqi
Ëmbëlsira
Gatimet e sheqerit përfshijnë bombonet (zakonisht quhen sweets - ëmbëlsira në anglishten britanike), arra të ëmbëlsuara, çokollata, çamçakëza, çamçakëza flluskë dhe konfeksione të tjera të cilat bëhen kryesisht me sheqer. Në disa raste, konfeksionet e çokollatës (gatimet e bëra me çokollatë) trajtohen si një kategori e veçantë, siç janë versionet pa përmbajtje të sheqerit. Fjalët karamela (candy) përdoren në SH.B.A. dhe Kanada, ëmbëlsira ose bombone (sweets) në Britani të Madhe dhe Irlandë janë fjalë të zakonshme për variacione të ndryshme të ëmbëlsirave prej sheqerit.
Rruget romake
Zona të tjera
Bullgari / Rumani
Ëmbëlsira
Industria e ëmbëlsirave gjithashtu përfshin shkolla të specializuara trajnimi dhe të dhëna të pasura historike. Ëmbëlsirat tradicionale Përdoren që nga kohërat e lashta dhe vazhduan të konsumoheshin edhe nëpër Mesjetë e deri në epokën moderne.
Rruget romake
Zona të tjera
Qipron
Franca
parapamje| Rrugët kryesore romake në Germania Inferior Germania Inferior (Gjermani, Belgjikë, Holandë)
Lindja e Mesme
Rumania
djathtas|parapamje| Rrugët romake në [[Hispania|Hispani, ose Iberia Romake]] Spanja dhe Portugalia
Siria
Rrugët trans-alpine
Këto rrugë lidhnin Italinë moderne dhe Gjermaninë.
parapamje| Rruga romake në strukturën urbane të [[Tarsusi|Tarsus, Provinca Mersin në Turqi]] Rrugët trans-pireneatike
Lidhja e Hispanisë dhe Gallia :
Turqia
Mbretëria e Bashkuar djathtas|parapamje| Rruga e Lartë, një rrëzë në distriktin anglez të liqenit, e quajtur sipas rrugës së dukshme romake që kalon mbi majën, e cila pretendohet të jetë rruga më e lartë romake në Britani. Statusi i saj si një rrugë romake është problematike, pasi duket të jetë një korsi e zgavëruar ose e fundosur, ndërsa romakët i ndërtuan rrugët e tyre në një argjinaturë ose argjinaturë.
Spanca (Kurshumli)
Spancë (serbisht: Спанце/Spance) është fshat në komunën e Kurshumlisë, Serbi.
Jetë në dy kohë
Jetë në dy kohë, roman me autor Sami Gega. Botuar në Tiranë nga "ASD", në vitin 2003. Libri ka 275 faqe.
Kainuu
Kainuu (Kajanaland; Кайнуу) është një rajon (maakunta / landskap) i Finlandës. Ky rajon kufizohet me Ostrobothnia Veriore, Karelia Veriore dhe Savonia Veriore. Në lindje gjithashtu kufizohet me Rusinë. Kainuu në baladat e lashta skandinave njihet si Kvenland.
Komunat
Kainuu ka nëntë komuna.
Panushi
Panushi, roman për fëmijë me autor Agim Deva. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1974. Libri ka 96 faqe.
Arlet
Arlet është një komunë në Francë. Arlet bën pjesë në departamentin Haute-Loire të rajonit Auvergne-Rhône-Alpes. Komuna ka një popullsi prej 22 banorë dhe sipërfaqe 5.78 km².
Vjollca magjike (roman)
Vjollca magjike, roman me autor Rifat Kukaj. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1974. Libri ka 102 faqe.
Dashuria e Mimozës
Dashuria e Mimozës, roman me autor Nasho Jorgaqi. Botuar në Tiranë nga "Albas", në vitin 2003 (Botimi i 4-ët). Libri ka 233 faqe.
Ne roman flitet per Mozen vajze e cila jetonte me familjen ne Tiran. Mimoza gjithmon ka qene lulja e paprekur,askush nuk kishte arritur ta shihte Mozen me shum sesa e ëma kishte lejuar,e ëma e Mozes ishte vete Moza,Moza ënderronte ,Mennonite,imagjinonte aq sa e ëma I kishte dhen leje apo ndryshe aq sa kishte pare. Ne mbarimin e shkolles se mesme Moza pa dijenin e se ëmes kishte vendosur te paraqitej si mesuese ,pra ajo do shkonte per mesimedhenie aty ku do ishte nevoja por qe kauza e vertet filloi pasi familja e saj e mori vesh kete apo me sakte e ëma,ajo e çlajmeroi Mozen dhe e çortoi e pastai e regjistroi ne fakultetin e letersis. Aty doli ne pah Moza e vertet.
Stili arkitekturor
parapamje|300x300px| Ëndrra e Arkitektit nga Thomas Cole (1840) tregon një vizion të ndërtesave në stilet historike të traditës perëndimore, duke përfshirë [[Arkitektura egjiptiane|egjiptianin e lashtë, greqishten e lashtë, romakun e lashtë dhe gotik .]] Stili arkitektonik është një grup karakteristikash dhe veçorish që e bëjnë një ndërtesë ose strukturë të dukshme ose të identifikueshme historikisht. Është një nënklasë e stilit në artet pamore në përgjithësi, dhe shumica e stileve në arkitekturë lidhen ngushtë me një stil më të gjerë artistik bashkëkohor.
Vështrim
Një stil mund të përfshijë elementë të tillë si forma, mënyra e ndërtimit, materialet e ndërtimit dhe karakteri rajonal. Shumica e arkitekturës mund të klasifikohen brenda një kronologjie stilesh që ndryshojnë me kalimin e kohës, duke reflektuar ndryshimin e modës, besimeve dhe feve, ose shfaqjen e ideve, teknologjisë ose materialeve të reja që bëjnë të mundshme stile të reja.
Stilet arkitekturore shpesh përhapen në vende të tjera, kështu që stili në burimin e tij vazhdon të zhvillohet në mënyra të reja, ndërsa vendet e tjera ndjekin me kthesën e tyre. Për shembull, idetë e Rilindjes u shfaqën në Itali rreth vitit 1425 dhe u përhapën në të gjithë Evropën gjatë 200 viteve të ardhshme, me Rilindjen franceze, gjermane, angleze dhe spanjolle që shfaqnin dukshëm të njëjtin stil, por me karakteristika unike. Një stil arkitekturor mund të përhapet gjithashtu përmes kolonializmit, ose nga kolonitë e huaja që mësojnë nga vendi i tyre, ose nga kolonët që lëvizin në një tokë të re. Një shembull janë misionet spanjolle në Kaliforni, të sjella nga priftërinjtë spanjollë në fund të shekullit të 18-të dhe të ndërtuara në një stil unik.
Pasi një stil arkitekturor ka dalë nga moda, mund të ndodhin ringjallje dhe ri-interpretime. Për shembull, klasicizmi është ringjallur shumë herë dhe ka gjetur jetë të re si neoklasicizëm. Sa herë që ringjallet, është ndryshe. Stili i misionit spanjoll u ringjall 100 vjet më vonë si Rilindja e Misionit, dhe që së shpejti evoluoi në Rilindjen Koloniale Spanjolle.
Arkitektura popullore është renditur veçmas. Meqenëse arkitektura popullore kuptohet më mirë si sugjestionuese e kulturës, e shkruar gjerësisht (si dhe një teori dhe një proces sesa një gjë në vetvete), ajo teknikisht mund të përfshijë çdo stil arkitekturor - ose aspak. Në vetvete, arkitektura popullore nuk është një stil.
Ndodhitë e hundëkarotës
Ndodhitë e hundëkarotës, roman për fëmijë me autor Ymer Elshani. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1971. Libri ka 108 faqe.
Arleuf
Arleuf është një komunë në Francë. Arleuf bën pjesë në departamentin Nièvre të rajonit Bourgogne-Franche-Comté. Komuna ka një popullsi prej 802 banorë dhe sipërfaqe 59.77 km².
Lulishtja
parapamje|Një lulishte në [[Tiranë]] Lulishtja quhet vendi i mbjellë me lule, një vend ku pushojnë njerëzit, kopsht me lule e gjithashtu edhe një vend i cili merret me prodhimin, kultivimin, trajtimin dhe tregtimin e luleve. Luleshitës me shumicë u shet lule me shumicë dhe furnizime të ngjashme profesionistëve në tregti. Shitësit me pakicë ofrojnë lule të freskëta dhe produkte dhe shërbime të ngjashme për konsumatorët. Lulishtja (dyqani) e parë e luleve u hap në vitin 1875.
Lulishtja mund të përfshijë edhe kultivimin e luleve, rregullimin e tyre si dhe biznesin e shitjes së tyre. Pjesa më e madhe e lëndës së parë të furnizuar për tregtinë e lulëtarisë (floristikës) vjen nga industria e luleve të prera. Lulishtet (dyqanet e luleve), së bashku me dyqanet në internet, janë dyqanet kryesore të cilat merren vetëm me lule, por edhe supermarketet dhe dyqanet e furnizimit të kopshteve gjithashtu shesin lule.
Samantha John
parapamje|Samantha John (2014). Samantha John është bashkë-themeluese e Hopscotch, një aplikacion për mësim të kodimit (mësim të programimit).
Hopscotch, që ka për qëllim fëmijët e moshës tetë deri në 12, ishte shkarkuar 20,000 herë në javën e parë të lëshimit. John ka studiuar arkitekturë në Universitetin Kolumbia dhe më parë ka punuar si inxhiniere dhe zhvilluese. Ajo ishte një nga të vetmet gra zhvilluese në kompaninë e saj.
Miltiadh Manaqi
Miltiadh Manaqi fotograf i njohur shqiptar.
Ramize Gjebrea
parapamje|Ramizeja Ramize Gjebrea (20 prill 1923 – 6 Mars 1944, emri i luftës ishte Ramona) ishte një shqiptare partizane e Luftës së Dytë Botërore, e akuzuar për sjellje imorale nga një gjykatë e Ushtrisë Nacionalclirimtare, dhe e pushkatuar në fshatin Ramicë, Vlorë.
Biografi
Gjebrea lindi në 20 prill, 1923, në Gjirokastër, nga ku vinte babai, dhe nënën i kishte nga Kaçaniku, Kosovë. Ajo kishte shkuar tek Instituti Femëror "Nana Mbretneshë", ku ajo kishte studiuar së bashku me Nexhmije Hoxhën, dhe Liri Belishovën. Më vonë ajo u arrestua nga fashistët në vitin 1942, por u lirua për shkak të mungesës së provave, dhe më pas iu bashkua Lëvizjes Nacional-Çlirimtare, fillimisht si sekretare e rinisë së Beratit, dhe pastaj si pjesë e shtabit të Brigadës së V Sulmuese.
Hetimi dhe gjykimi me vdekje - pushkatim
Më 16 shkurt të vitit 1944 në Ramicë, Vlorë u bë një hetim për sjellje imorale dhe shkelje të moralit partizan. Sipas verbalit të hetimit, partizani Zaho Koka, një ish-bari, dhe Gjebrea pohuan se ishin puthur dhe se kishin përkëdhelur njëri-tjetrin, ndërsa Ramadan Xhangolli, i dërguar nga Komiteti Qendror i Partisë Komuniste të Shqipërisë, i akuzoi ata që kishin pasur sjellje imorale. Zaho Koka pretendoi se ai nuk e dinte se në kohën e fakteve Gjebrea ishte e fejuara e Nako Spirut. Më 4 Mars 1944 gjykata e dënoi Gjebrean me vdekje, por fali Kokën, edhe pse i hoqi vërejtjen brenda Partisë. Koka në vitin 1942 u fut në Brigadën e Pestë Sulmuese, duke marrë dhe rolin e zv/ komisarit të Batalionit të III të kësaj Brigade, u njoh me Ramizenë duke pasur dhe një raport dashurie me njëri-tjetrin. Zaho u viktimizua duke u bë një kurth hetim për sjellje imorale dhe shkelje të moralit partizan , Kjo i kushtoi shumë të dyve, pasi Shtabi i Përgjithshëm vendosi që të bëj gjyq ushtarak ndaj Ramize Gjebresë duke e pushkatuar atë, ndërsa për Zahon u mor një masë më e lehtë, duke e larguar nga të gjitha funksionet në Brigadë. Kjo detyroi Zahon të futej në dëshpërim dhe në qershor të vitit 1944 i del përpara autokolonës gjermane dhe përballet me plumbat e tyre.Në mesin e shekullit të shkuar ata morën pjesë në luftën antifashiste, ku simbol mbetet Zaho Koka. Në reflektimet e ditëve të sotme ai është pa mëdyshje hero dhe viktimë, pasi luftoi trimërisht kundër pushuesve, sikurse u bë kurban i atyre me të cilët e bashkoi çlirimi i vendit. Zaho Koka në ato vite u lidh në një dashuri të madhe me Ramize Gjebrenë, gjithashtu në forcat partizane, gjë që i kushtoi jetën si njërit dhe tjetrit. Ndryshe nga Ramizeja, Zaho u shpallë “Hero i Popullit” dhe gjatë gjithë viteve të komunizmit është nderuar si një luftëtar i zoti i rënë në luftë. Gjebrea u ekzekutua dy ditë më vonë, më 6 Mars 1944, përballë 400 partizanëve të Brigadës së V Sulmuese. Tre partizanët (dy meshkuj dhe një femër) shtinë që të tre në ajër plumbin e tyre të parë. Në këtë pikë Gjebrea ulëriti "Mos më qëlloni nga mbrapa. Unë pres tuaj plumbat të jenë të ndryshe. Më qëlloni, dhe atëherë ata i gjuajtën, dhe Gjebrea ra e vdekur.
Liri Belishova, i cila më vonë u bë gruaja e Nako Spiro, dëshmoi në një intervistë të vitit 2010 që gjykata partizane kish ndjekur urdhër nga Enver Hoxha për të ekzekutuar Gjebrean. Sipas Belishovës, urdhri i Hoxhës u bazua në rekomandimet e Dushan Mugoshës, i dërguari i Josip Broz Titos për të ndihmuar Lëvizjes Çlirimtare Kombëtare. Ajo gjithashtu tha se Gjebrea kishte një inteligjencë dhe gojëtari që ishin të pakrahasueshme me ato të grave të tjera shqiptarë të përfshira në Ushtrinë Çlirimtare dhe se përpara se të dilte partizane kishte qenë femra e vetme që marrë pjesë në veprimet guerilase ne qytet.
Në dhjetor të 2013, revista "Shqiptarja" botoi për herë të parë ditarin personal të Gjebreas.
Për mëmëdhenë (Besa e Resul Çelimarës)
Për mëmëdhenë (Besa e Resul Çelimarës), roman me autor Thoma Kacorri. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1970. Libri ka 492 faqe.
Boeuf Bourguignon
Emri i saj ndoshta i referohet përdorimit të verës; ka të ngjarë të mos jetë një recetë rajonale nga Burgonja.
Kur bëhej me pjekje të plota, mishi shpesh lardohej.
Historia
Pjata shpesh "e mëtuar tradicionale" u dokumentua për herë të parë në 1867, dhe "nuk ngjan të jetë shumë e vjetër". Receta të tjera të quajtura "à la Bourguignonne" me garnitura të ngjashme gjenden në mesin e shekullit të 19-të për këmbët e qengjit dhe për lepurin. Në shekullin e 19-të, "nuk gëzonte një reputacion të madh", ndoshta sepse bëhej shpesh me mish të zier të mbetur.
Shërbesa
Bourguignon i viçit në përgjithësi shoqërohet me patate të ziera ose makarona.
Ballkanologjia
Ballkanologji ose Ballkanistikë quhen studimet shkencore e profesionale për gjuhët, historinë dhe kulturën e popujve dhe vendeve të Gadishullit Ballkanik. Në një vështrim më të ngushtë me ballkanologji ose ballkanistikë kuptohen studimet për tiparet e përbashkëta të gjuhëve ballkanike. Këto tipare të përbashkëta ndeshen kryesisht në gjuhën shqipe, rumanishte, greqishte, boshnjakishte (bosnjane), bullgarishte, malazezishte, maqedonishte e pjesërisht edhe në serbishte, sidomos në serbishtën jugore.
Historiku
parapamje|208x208px|Hartë gjermane e vitit 1876 që tregon gadishullin Ballkanik të ndarë sipas etnive kryesore. Lindja e Ballkanologjisë si shkencë është e lidhur ngushtë me ekspeditat zbulimore të Austro-Hungarisë dhe shteteve të tjera të fuqishme evropiane në shekullin e 19-ë dhe fillim shekullin e 20-ë në gadishullin e Ballkanit. Objektivat austro-hungareze ishin të fshehura nën diskursin e “detyrimit për të civilizuar” popujt e Evropës Juglindore, për të “përmirësuar” kushtet e tyre të jetesës dhe për ta “kthyer” këtë rajon në Evropë. Aksionet tipike të politikës të sundimit kolonial qenë themelimi i Komisionit Ballkanik në 1897-n në Akademinë Mbretërore Austro-Hungareze dhe i Institutit për Hulumtime Ballkanike në 1908-n në Sarajevë me iniciativën e Ministrisë së Jashtme austriake, themelimi i Konviktit Shqiptar në 1908-n dhe i Komitetit të Shqipërisë në 1913-n në Vjenë me financim të përbashkët të Ministrive të jashtme dhe të tregtisë ose edhe regjistrimi i popullsisë së Bosnjës në 1879-n dhe të Shqipërisë në 1918-n që u nxitën nga shtabi i përgjithshëm i armatës austro-hungareze në territoret e pushtuara. Koncepti i Ballkanit si një rajon do të merrte një rëndësi të veçantë politike pas Luftës së Parë Botërore.
Ekspedita të rregullta kërkimore u organizuan nga Akademia Austro-Hungareze e Shkencave (p.sh.: Haberlandt 1917) dhe një numër hulumtuesish vizituan territoret e pushtuara në Evropën Juglindore për të eksploruar vendet dhe popujt. Aktiviteti intensiv i Austrisë në konkurrencë me Italinë për të eksploruar Evropën Juglindore duhet parë si qëllim për të marrë rolin udhëheqës në drejtimin e studimeve për Evropën Juglindore, që më vonë u njohën me emrin "Balkanologie". Institucionalizimi i këtij formacioni akademik e njohu Evropën Juglindore si entitet më vete, ku mbizotëronin qasjet filologjike dhe lidhjet diskursive të nacionalizmit me linguistikën. Të ashtuquajturit “Ballkanologë” qenë kryesisht të interesuar në etnolinguistikën dhe linguistikën historike, pasi gjuhët e Evropës Jug-lindore ishin ende në procesin e standardizimit krahas formimit të kombit. Trashëgimia e rritjes së nacionalizmit solli më pas krijimin e të ashtuquajturave “projekte ballkanike”, kryesisht të frymëzuara nga rryma liberale dhe të majta mendimi, që kërkonin një fat të përbashkët për rajonin. Ato ndikuan në idetë e mëvonshme komuniste për një federatë ballkanike, që u synua të krijohej pas Luftës së Dytë Botërore. Këto vizione politike do të përforcoheshin nga përpjekjet shkencore, në veçanti nëpërmjet shkencës së re të Ballkanologjisë.
Vrasja e Lulit të Vocërr
Vrasja e Lulit të Vocërr, roman me autor Bedri Islami. Botuar në Tiranë nga "Albin", në vitin 2003. Libri ka 268 faqe.
Taçeci (Kurshumli)
Taçec edhe Tashec (serbisht: Тачевац/Tačevac) është fshat në komunën e Kurshumlisë, Serbi.
Futuristët
Futuristët janë njerëz, specialiteti ose interesi i të cilëve janë futurologjia ose përpjekja për të eksploruar në mënyrë sistematike parashikimet dhe mundësitë për të ardhmen dhe se si mund të dalin nga e tashmja, qoftë ajo e shoqërisë njerëzore në veçanti, ose e jetës në Tokë në përgjithësi.
The Matrix
Përmbajtja e filmit
Programuesi i kompjuterave Thomas Anderson, njohur nga komuniteti i hakerave me pseudonimin " Neo ", ndjen se diçka nuk është në rregull me botën dhe është në pikëpyetje nga takime të përsëritura në internet me shprehjen "Matrix". Trinity e kontakton dhe i thotë se një burr i quajtur Morpheus ka përgjigjet që ai kërkon. Agjentët, të udhëhequr nga Agjenti Smith, kapin Neo-n dhe e kërcënojnë atë që ta ndihmoj të kapin "terroristin" Morpheus. I palëkundur, Neo më vonë takohet me Morpheus-in, i cili i ofron atij një zgjedhje midis dy pilulave ; të kuqen për t'i treguar atij të vërtetën në lidhje me Matrix, dhe blunë për ta rikthyer atë në jetën e tij të mëparshme. Pasi Neo gëlltit pilulën e kuqe, realiteti i tij shpërbëhet dhe zgjohet në një "enë" të mbushur me lëng midis shumë të tjerëve, të bashkangjitur me një sistem elektrik të sofistikuar. Ai rikthehet dhe sillet në bordin e nëndetses së Morpheus, Nebukadnetsarin.
Ndërsa Neo rikuperon nga jeta pasive fizike në pod, Morpheus shpjegon të vërtetën. Në fillim të shekullit XXI, pati një luftë midis njerëzve dhe makinave inteligjente. Kur njerëzit bllokuan qasjen e makinerive ndaj energjsë diellore, makinat u përgjigjën duke mbledhur fuqinë bioelektrike të njerëzve, duke i mbajtur ato të 'qetësuar' në Matriks, një realitet i përbashkët i simuluar i modeluar pas botës ashtu siç ishte në fund të shekullit të 20-të. Ndërsa makinat kanë pushtuar botën, qyteti i Zionit mbetet ende si streha e fundit e njerëzve të lirë. Morpheus dhe ekuipazhi i tij janë një grup rebelësh që hakerojnë në Matrix për t'i "shkëputur" njerëzit e skllavëruar dhe për t'i rekrutuar; të kuptuarit e tyre për natyrën e simuluar të Matriks u lejon atyre të thyejnë ligjet fizike, duke u dhënë aftësi mbinjerëzore. Morpheus paralajmëron Neo-n se vdekja brenda Matriks vret gjithashtu dhe trupin fizik, dhe se Agjentët që ai takoj janë programe të fuqishme kompjuterike që eliminojnë kërcënimet ndaj sistemit, ndërsa makinat e quajtura Sentinel kërkojnë të shkatërrojnë njerëzit në botën reale. Shkathtësia e Neo-s gjatë trainimeve virtuale luftarake i jep besueshmëri bindjes së Morpheus-it se Neo është "Një-shi", një njeri veçanërisht i fuqishëm, i profetizuar për të çliruar njerëzimin dhe për t'i dhënë fund luftës.