Krahina_e_Malziut
Periudha e shpalljes së pavarësisë dhe krijimit të Shtetit Shqiptar
Në vitet 1912-1921, krahina e Malziut u përfshi nga pushtimet e njëpasnjëshme, Serbe, Bullgare, Austrohungareze dhe Italiane, ndaj të cilëve Malziasit asnjëherë nuk e ndalen pushkën. Në marshimin e tyre nga Gjakova në drejtim të Spasit, Fletit e Qafës Malit për të dalë në Shëngjin forcat serbe në nëntor të vitit 1912, ndeshen në rezistencën e fortë të Malziasve. U ngriten Spasi, Kalimashi, Shëmria, Petkaj, Dukagjini, e tërë krahina. U luftua në Flet, Mgullë, etj. Fshatra të tërë të kësaj krahine u bënë pre e masakrave dhe terrorit serb. Pistorët organizuan një qëndresë heroike. Duke përdorur, në vazhdën e një tradite të mëparëshme artilerinë e drurit. Tashmë është kthyer në legjendë topi i dardhës i Pistorëve. Gjatë vitit 1915, pas Apripës së Keqe, është Goska që u bë Golgotha për ushtrinë serbe të gjeneralit Nediç që tërhiqej nga Shkodra drejt Kosovës e më pas Sërbisë, në sajë të rezistencës dhe taktikës së pritave të Malziasve. Në vitin 1916-1917, Malziu u pushtua nga ushtria Austro-Hungareze. Edhe pse në një situatë më të qetë, për shkak të një politike më të kujdesëshme të Austriakëve ndaj simboleve kombëtare të shqiptarëve si gjuha, flamuri, etj. Nuk kaluan pa incidente. Në këtë kohë austriakët rigjallëruan dhe ritrasuan për qerret me rrota, rrugën Kukës-Kalimash-Vaspas, sipas gjurmëve të rrugës së lashtë Lezhë-Nish-Selanik. Në vitin 1919, Malziu ishte i pushtuar nga forcat e ushtrise serbe dhe forcat alpine të ushtrisë italiane. Në qendrën e Komunës në Vaspas, në anën e djathtë të Drinit ishin vendosur serbët, në të majtë italianët. Përballë tyre, mbi kodrinë ishte posta e xhandarmërisë shqiptare ku valëvitej flamuri shqiptar. Me 24 korrik 1919, me rastin e festës kombëtare të italisë, në postën italiane u ngrit flamuri italian dhe u kërkua të ngrihet edhe në postën shqiptare. Kryetari i komunës së Malziut, patrioti Bajram Daklani dhe komandanti i postës Mehmet zajmi nuk pranuan që krah flamurit shqiptar të valvitej edhe flamuri italian. Kjo ngjarje mori përmasat e një konflikti të armatosur, ku përveç 11 xhandarëve të postës, në këto luftime u përfshinë edhe shumë malësorë trima të krahinës Malziut. Pas disa ditë luftimësh, Bajram Daklani bashkë me luftëtarët u tërhoqën për në Shikaj dhe prej andej te kulla e Tahir Agës në Petkaj. Pasi mjekuan plagët dhe pushuan ata u përcollën deri në kalimash dhe prej andej për në Kosovë. Forcat ushtarake italiane ishin informuar se Kryetari i Komunës Malziut dhe komandati i postës së Vaspasit me çetën e tyre ishin strehuar te Tahir Aga në Petkaj, prandaj mobilizuan forcat për të zbuluar dhe asgjësuar çeten e Bajram Daklanit dhe për ti dhënë një mësim të mirë popullit të krahinës Malziut. Por populli i Malziut tregoi se di të luftojë me guxim e trimëri. Me 27 korrik 1919 në mëngjes kulla e Tahir Agës u gdhi e rrethuar nga forcat e ushtrisë italiane. ajo u sulmua me pushkë, mitralozë dhe artileri malore. Në këto luftime bënë një qendresë heroike Tahir dhe Lahe rexhepi, motër e vëlla. Përveç pjesmarrjës direkte të malësorve të krahinës në qendresën kundër pushtuesve, Malziu u bë gjatë gjithë përiudhës nyje kryesore e lidhjeve të patriotëve Hasjan dhë Kosovar me ata të Shkodrës duke kontribuar në ruajtjen e koherencës patriotike të këtyre qendresave. Në Malzi janë ideuar e nisur shumë prej aksioneve të rëndësishme të luftës kundër shovinistëve serbë e pushtuesve italian në Has e Kosovë. Ka të dhëna të mirëfillta se Komiteti për mbrojtjen kombëtare të Kosovës i formuar në Shkodër më 1918, nën drejtimin e Hoxhë Kadri Prishtinës dhe patriotëve të tjërë të shquar të Kosovës që ishin vendosur dhe vepronin në Shqipëri pas pushtimit serb të Kosovës, Spasin, Petkajt, Shikajt, Dukagjinin dhe Kalimashin i kanë pasur si rezidenca të tyre nga ku udhëzonin, ndërmjetsonin dhe udhëhiqnin të gjithë lëvizjen patriotike çlirimtare të Kosovës. Të dhënat dëshmojnë se në këto fshatra, sidomos te Muçajt e Spasit, Sali Aga i Petkajt dhe Hoxhallarët e Dukagjinit, i kanë pasë konaqet e pritjes shumica e patriotëve te Kukësit, në lëvizjët e tyre për në Shkodër dhe Tiranë. Mjafton të përmendim se patrioti Kuksian Molla Rasim Zapodi, i përndjekur dhe i kërkuar nga serbët për t’u eleminuar fizikisht gjeti strehë dhe pastaj u përcoll për në Shkodër nga Hoxhallarët e Dukagjinit. Mbas largimit të pushtuesve italianë më 1920 dhe atyre serb në dhjetor të vitit 1921, shteti shqiptar i dalë nga kongresi i lushnjes (23-31 janar 1920), vuri nën kontroll të gjithë territorin e vendit brenda kufijve të caktuar me 1913 nga vendimet e konferencës së ambasadorëve në Londër (dhjetor 1912-1923), që përkon me territorin e sotëm të shtetit shqiptar. Edhe pas vitit 1921 Malziu në cilësinë e komunës me qendër Vaspasin, u përfshi brenda juridiksionit të nënprefekturës së Pukës, të prefekturës së Shkodres. Me Shkodrën dhe Kukësin lidhej përmes gjurmëve të rrugës së famshme Lezhë-Nish-Selanik; ndërsa me Hasin, Tropojen dhe Gjakoven përmes një trapi mbi lumin Drin në Vaspas dhe me Mirditen përmes luginës së Sërriqës dhe qafave të Runës. Zona ishte e izoluar, larg tregjeve të mëdha dhe rrugëve intensive që lidhnin këto tregje. Trashëgoi një ekonomi tepër të prapambetur natyrore, veç pyjeve të dëndura që nuk mund të shfrytësohëshin për mungesë të rrugëve të transportit. Për sigurimin e mjeteve të domosdoshme për jetesë ajo mbështetej te toka e pakët që punohej me mjete primitive si parmenda, dhe mbarështrimin e bagëtive, kryesisht të dhisë dhë gjedhit. Të vetmet mallra që i ofronte tregut ishin; Produktet e pemtarisë si, gështenja, arra, etj. Produktet e pyllit si, pisha për ndezje dhe ndriçim, katrani, qymyri i drurit, furdet për mbulim çatishë dhe orendi të tjera, lëkurët e kafshëve të egra dhe mishi. Me të ardhurat që nxirrte nga shitja e këtyre produkteve blinte mallra për plotësimin e nevojave të domosdoshme; drithë, kripë, vajguri, veshëmbathje dhe mallra të tjerë industriale dhe artizanale. Populli i krahinës Malziut, krahas luftës dhe qëndresës me armë kundër pushtuesve të ndryshëm, gjithënjë ka luftuar edhe për dije, kulturë e arësim në gjuhën amëtare. Në këtë kuptim hapja e shkollës së parë shqipe me 20 mars 1923, në fshatin Dukagjin, përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë së popullit të krahinës Malziut. Hapja e kësaj çerdheje të dritës dhe diturisë, pjesë e një strategjije të qeverisë së atëhershme shqiptare për të shtrirë arsimin edhe në viset më të thella e më të largëta të Shqipërisë, në thelb mbart edhe përpjekjet e patriotëve të krahinës për realizimin e kësaj endërre dhe shpirtin liri dhe arsimdashës të malësorve Malzias. Në përiudhen e qeverisjes së Ahmet zogut 1924-1939, në krahinën e Malziut, janë për t’u theksuar disa momente të rëndësishme që patën ndikim të fuqishëm në tërë zhvillimet e ardhëshme të kësaj krahine. Në vitin 1935, filluan punimet për ndërtimin e rrugës automobilistike Shkodër-Kukës, rrugë që do t’a përshkonte krahinën mes për mes nga Qaf-Shllaku deri te Ura e Vezirit në Kalimash me gjatësi 38 km. Megjithëse punimet vijuan me ritme të ngadalta, ato patën një ndikim të madh në tërë jetën ekonomike e kulturore të krahinës. Këto punime edhe pse një pjesë e tyre kryhej me angari, punë të pa paguar, gjallërruan marrëdhëniet ndërkrahinore dhe ndikuan në hapjen e krahinës ndaj mallrave, ideve e kulturave të tjera. Të gjitha këto sollen ndryshime në mënyren e të menduarit dhe të jetuarit të malësorve të Malziut. Në prag të pushtimit fashist Italian të 7 prillit 1939, malësorët Malzias, që kishin vuajtur pushtimin italian të vitit 1919, ashtu si vepruan tërë malësorët e veriut, u grumbulluan në qendër të komunës në Shëmri për të kërkuar armë për t’i dalë zot vatanit. Pushtuesit italianë, të cilët e kishin studjuar që më parë zonën për resurset natyrore dhe krahun e lirë të punës u orientuan në investime të konsiderueshme. Brenda një kohe të shkurtë u mbarua rruga e filluar automobilistike Kukës-Shkodër. Filloj shfrytëzimi intensiv i pyjeve për lendë drusore. U intensifikuan kërkimet gjellogjike dhe filloj shfrytëzimi i burimit të kromit në Kalimash. Kjo situatë përveç zhvillimeve pozitive si punësimin e një numëri të konsiderueshëm të njerëzve që solli rritjen e të ardhurave për frymë në krahinë, qarkullimin e madh të njerëzve, mallrave dhe ideve, rrëzimin e shumë tabuve dhe idoleve, e bëri Malziun zonën më të shkelur nga pushtuesit fashistë e nazistë, për shkak të rendësisë së madhe strategjike që kishte zona në kuadrin e pushtimit të Shqipërisë dhe Kosovës dhe të gjithë luftës dytë botërore. Këto rrethana e sollën këtë krahinë edhe nën vemendjen e vazhdueshme të forcave të ushtrisë nacional-çlirimtare, kryesisht të çetës partizane “Emin Duraku” të Kosovës dhe aktivistëve të tjerë që synonin para së gjithash për të shfrytëzuar këtë segment rrugor strategjik për goditjen e forcave pushtuese. Në disa fshatra gjetën terren të përshtatshëm për t’u strehuar dhe vepruar edhe nacionalistët e zonave të veriut si Mirdita, Luma, Puka dh vetë krahina e Malziut. Me 5 mars 1943, forcat partizane të çetës “Emin Duraku” të Kosovës, të mbështetur edhe nga malësorët e fshatrave Sapas, Shikaj, Gdheshtë, Pistë, Vrish e Mgullë në vendin e quajtur “Qafë Mgullë”, sulmuan një autokolonë italiane që vinte nga Shkodra drejt Prizrenit, duke i shkaktuar armikut deme të mëdha në njerëz dhe në material luftarak. Aksioni i Qafës së Mgullës, në historinë e luftës Nacinal-çlirimtare të qarkut të Kukësit njihet dhe si aksioni i parë partizan i kryer në këtë territor. Në shenjë hakmarrje, forcat italiane ndërmoren akte terrori e represioni në këto fshatra. U dogjën mjaft shtëpi, u burgosen mjaft fshatar dhe 9 prej tyre, 6 vetëm nga fshati Pistë, mes të cilëve edhe një grua u vranë, në vëndin e quajtur “Qafë Likmetë” afër fshatit Kalimash. Në verën e vitit 1944, në fshatin Qam, të kësaj krahine u mbajt një mbledhje e krerëve nacionalistë nga krahinat Lumë, Malzi, Pukë, Mirditë, për vlersimin e vijimin e luftës së forcave nacionaliste kundër njësive të ushtrisë nacional-çlirimtare që po përparonin me shpejtësi drejt veriut. Nëpër krahinën e Malziut, në rrugën automobilistike Kukës-Shkodër, jo vetëm që u tërhoqën ushtarët e fundit të pushtuesve gjermanë në nëntorin e vitit 1944, por territori i kësaj zone, deri në çlirimin e Shqipërisë e më pas u bë shpresa e nacionalisteve. Në këto rrethana një prej njësive të ushtrisë nacional-çlirimtare, brigada e XVIII sulmuese u angazhua në spastrimin e zonës dhe eleminimin e këtyre forcave që nga 18 nëntori i vitit 1944 deri në muajt e parë të dimrit 1945. Luftime të ashpra u zhvilluan në tërë zonën, që nga Kalimashi deri në Goskë. Krahas luftimeve kudo, në çdo fshat, ku përparonin forcat partizane ngrihej pushteti i këshillave nacional-çlirimtare duke zevendësuar pushtetin e vjeter, që nuk ekzistonte më, me atë të komunistëve apo diktaturës së proletariatit. Në ditët e fundit të nëntorit të vitit 1944, në territorin e kësaj krahine kaluan edhe forcat partizane të brigadës VI sulmuese. Këto forca pasi kapërcyen Vaspasin, i’u drejtuan Shkodrës me qëllim të merrnin pjesë në rrethimin e qytetit dhe dëbimin e ushtarëve të fundit gjermanë nga toka e Shqipërisë. Mbarimi i luftës e gjeti krahinën e Malziut të rrënuar dhe në një gjendje të mjerë ekonomike. Situatën e rëndonin numri i madh i gjakmarrjeve, konflikteve të ndryshme të vjetra e të reja dhe veprimtaria e ethëshme arbitrare e sigurimit të shtetit të ri për çarmatimin e popullsisë dhe goditjen e të ashtuquajturve armiq të pushtetit të ri popullor, e të atyre që u jepnin strehë dhe ushqim luftëtarëve nacionalistë, që rrezikonin sigurinë e jetës së banorëve. Vështërsitë shtoheshin edhe për shkak të largësisë së madhe të qendrës së komunes Malziut, Shëmrisë prej qendrës së nënprefekturës Pukë dhe prefekturës Shkodër. Nga viti 1945-1950, në Malzi u ndërmorën nje sëri masash për të stabilizuar rendin, qetësinë dhe gjendjën ekonomike. Hapi i parë qe kalimi i komunës Malziut në mvartësi administrative të prefekturës Kukësit, në muajin maj 1945. Menjëherë filloi puna për evidentimin e demeve të luftës, vënien në punë të mullinjëve, urave që lidhnin fshatrat, trapit për kalimin e Drinit në Vaspas, riparimin e rrugëve Shëmri-Qafë shllak dhe Shëmri-Kukës, hapja e shkollave në Dukagjin dhe Shëmri dhe asistimin e familjeve më në nevojë ekonomike. Punë e madhe u bë për pajtimin e gjaqeve, u lidh besa për periudha të pikut të punëve në bujqësi dhe të konflikteve që bartnin potencialisht vrasjet dhe ciklet e gjakmarrjeve. Ndërtohet ura në Vaspas dhe hapet rruga automobilistike Shëmri-Kam-Kolgecaj dhe Kam-Qafë Prushi përmes së cilës sigurohet lidhja e Tiranës, Kukësit dhe zonës Malziut me rrethin e Tropojes dhe krahinën e Hasit. Përiudha mbas viteve 1950 mund të quhët koha e gjallërimit të gjithëanëshëm të krahinës Malziut. Morën një zhvillim të ri, arsimi, kultura, shëndetësia, ekonmia, bujqësia dhe industria.