cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vladimir Misja
Vladimir Misja (Shkodër, 30 maj 1928 - Tiranë, 31 korrik 2013) ka qenë arsimtar, akademik dhe autor i disa monografive dhe teksteve universitare. Ka kryer studimet universitare në Fakultetin e Ekonomisë Urbane, në Institutin e Planit të Shën Petersburgut, në vitet 1947-1952 dhe kualifikimin pasuniversitar për metodat matematikore dhe informatike, pranë ENSAE (École nationale de la statistique et de l'administration économique) dhe CEPE (Centre des Études de Programmes Économiques) në Paris (1972-1973).
Ka gradat shkencore : docent (1971), doktor i shkencave ekonomike (1981), profesor (1983) dhe akademik (2003). Është dekoruar me Çmimin e Republikës kl. II (1984). Në periudha të ndryshme kohore ka kryer detyra dhe funksione të ndryshme në Fakultetin e Ekonomisë së UT (shefi Katedrës së Industrisë dhe zv/dekan)  Ministrinë e Industrisë dhe Minierave (drejtor qendror), dhe në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë (akademik).
Ka zhvilluar lëndët universitare dhe pasuniversitare Ekonomia e Industrisë, Bazat e Investimit, Informatika e Drejtimit, Ekonomia e Industrisë dhe Efektiviteti i Investimeve. Është autor i disa monografive, teksteve universitare, projekteve, studimeve, referateve në konferenca kombëtare dhe ndërkombëtare si dhe artikujve shkencore brenda dhe jashtë vendit.
Mizogjinia
lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Swetnam%2C_the_Woman-hater%2C_arraigned_by_women.jpg/220px-Swetnam%2C_the_Woman-hater%2C_arraigned_by_women.jpg|parapamje| Swetnam the Woman-Hater, shtypur në vitin 1620. Vepra vlerësohet me origjinën e termit në anglisht misogyny. Mizogjinia është urrejtje, përbuzje ose paragjykim ndaj grave. Është një formë seksizmi që i mban gratë në një status social më të ulët se burrat, duke ruajtur kështu rolet shoqërore të patriarkatit. Mizogjinia është praktikuar gjerësisht për mijëra vjet. Ajo pasqyrohet në art, letërsi, strukturë shoqërore njerëzore, ngjarje historike, mitologji, filozofi dhe fe në mbarë botën.
Vështrim
Një shembull i mizogjinisë është dhuna ndaj grave, e cila përfshin dhunën në familje dhe, në format e saj më ekstreme, terrorizmin mizogjinist dhe femicid. Mizogjinia gjithashtu shpesh vepron përmes ngacmimit seksual, detyrimit dhe teknikave psikologjike që synojnë kontrollin e grave dhe duke i përjashtuar ligjërisht ose shoqërisht gratë nga shtetësia e plotë. Në disa raste, mizogjinia i shpërblen gratë për pranimin e një statusi inferior.
Mizogjinia mund të kuptohet si një qëndrim i mbajtur nga individët, kryesisht nga burrat, dhe si një zakon apo sistem i përhapur kulturor.
Sipas Fjalorit anglisht të Oksfordit, fjala angleze "misogyny" u krijua në mesin e shekullit të 17-të nga greqishtja misos 'urrejtje' + gunē 'grua'. Fjala u përdor rrallë derisa u popullarizua nga feminizmi i valës së dytë në vitet 1970.
Alketa Misja
Alketa Misja është diplomuar në vitin 1995 si arkitektë urbaniste në Katedrën e Arkitekturës dhe Urbanistikës, të Fakultetit të Inxhinierisë se Ndërtimit, të Universitetit Politeknik, Tiranë. Që prej vitit 1995 ka zhvilluar lenden ne kurset universitare Ekonomi urbane, Sociologji urbane, dhe Legjislacion urban, në Fakultetin e Inxhinierisë se Ndërtimit UPT. Gjithashtu ka zhvilluar lenden në kurset Ekonomi urbane, dhe Organizim territorial, si pedagogë e jashtme, në Fakultetin e Gjeografisë dhe Fakultetin e Ekonomisë, UT. Ka përfunduar studimet pasuniversitare në programin MBA (Master in Business Administration) të Fakultetit të Ekonomisë, Universiteti i Tiranës. Ka kryer studime pasuniversitare disamujore në Rotterdam (Holanda) dhe Oksford (Anglia). Aktualisht është duke përgatitur tezën e doktoratës në Fakultetin e Ekonomisë, UT, në lidhje me Menaxhimin e projekteve të rinovimit (rindërtimit) urban në tregun e banesave në Shqipëri.
Târnova
Târnova është një komunë në qarkun Arad në Rumani. Ka një popullsi prej 6.270 banorësh dhe sipërfaqe 190,00 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 6 fshatrave: Agrişu Mare, Arăneag, Chier, Drauţ, Dud, Târnova.
Polk County (Georgia)
Polk County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Petrit Dume
Petrit Dume (Lubonjë, 20 maj 1920 - Tiranë, 5 dhjetor 1975) qe partizan, Komandant brigade, Komandant divizioni, shpallur Hero i Popullit me vendim të Qeverisë e PoliByrosë së PPSh-së e më pas në vitin 1974 u shpall Armik i Popullit (konsideruar një puçist). Deputet, i arsimuar me dy akademi sovjetike ushtarake, shef i shtatmadhorisë së Forcave të Armatosura të R.P. së Shqipërisë mbi 10 vjet. Pushkatuar më 1975.
Jeta
Lindi në Lubonjë të Korçës, i biri i Taullait dhe Hysnijes.
Dekoratat
Me aktakuzën me datë 15 tetor 1975, në bashkëlidhje me dënimin me vdekje dhe konfiskimin e pasurisë, iu hoqën titujt e nderit dhe dekoratat.
Drinas (kthjellim)
Emri Drinas i referohet vendbanimeve të mëposhtme:
Lista e dekoratave ndërkombëtare
Dekorata është nedalje, urdhër etj., që i jepet dikujt nga shteti si shenjë nderimi për shërbime të larta ose për merita të veçanta.
Në listën e mëposhtme janë të rradhitura dekoratat ndërkombëtare që kanë të bëjnë me lloje të ndryshme të veprimtarive dhe cilësive të individëve dhe grupeve.
Alternativa Shqiptare
Alternativa Shqiptare (mal. Albanska alternativa) është parti politike shqiptare me qendër në Tuz, Mali i Zi.
Partia është formuar më 19 qershor 2008 si në parti minoritare. Kryetari i parë dhe aktual i kësaj partie është Nik Gjeloshaj.
Arti i Rilindjes
Periudha e quajtur si Art i Rilindjes konsiderohet harku kohor i zhvillimit artistik që nisi dhe u zhvillua në Firence në fillim të Quattrocento-s dhe prej aty përfshiu Italinë dhe më pas Evropën deri nga dhjetëvjeçarët e parë të shekullit XVI, kohë kur mori udhë "Rilindja e Lartë" e Leonardo da Vinçit, Michelangelo Buonarroti-t dhe Raffaello-s. Në Artin e Rilindjes përfshihet piktura, skulptura, arkitektura dhe artet dekorative bashkë me letërsinë, teatrin, muzikën dhe kërcimin përgjatë historisë së Rilindjes evropiane. Arti i saj, bashkë me Rilindjen e filozofisë humaniste, u përhap nëpër Evropë, duke ndikuar si artistët ashtu edhe porositësit e tyre me zhvillimin e teknikave dhe ndjesive të reja artistike. Ky art vë në dukje kalimin e Evropës nga periudha mesjetare në Epokën e hershme Moderne. Megjithatë në shumë pjesë të Evropës, Rilindja e hershme u zhvillua paralelisht me artin gotik të mesjetës së vonë. parapamje|303px|njeriu vitruvian i [[Leonardo da Vinçit]]
Konteksti historik
Shekulli XV qe një periudhë me zhvillime të rëndësishme ekonomike, politike dhe shoqërore, që në fakt konsiderohet edhe si periudhë e ndërmjetme midis Mesjetës së vonë dhe Mesjetës moderne nga pjesa më e madhe e historiografëve, megjithëse studiues të ndryshëm dallojnë në data dhe prespektivë historike.
Midis ngjarjeve me më shumë përmbysje në fushën politike ishte çështja lindore, e karakterizuar nga ekspansioni i perandorisë Osmane (e cila, pas rënies së Konstandinopojës në 1453 kërcënoi drejtpërdrejt Hungarinë dhe territorin austriak) dhe një tjetër perëndimore, e karakterizuar monarkitë kombëtare të Francës, Anglisë dhe Spanjës, ashtu si edhe perandoria e Karlit të V habsburg të konfederatës së njohur si Perandori e Shenjtë Romake--që, në ndryshim nga perandoritë mesjetare, paraqet një projekt përqëndrimi të pushtetit, tipike e institucioneve politike moderne. Në Itali sinjoritë vendore u zhvilluan në shtete rajonale duke u zgjeruar në kurriz të fqinjëve, por nuk qe e mundur të krijohej një bashkim kombëtar për shkak të veçantive dhe mosbesimit reciprok.
Lista në vazhdim paraqet një përmbledhje që ka të bëjë me faktorët kryesorë që ndikuan në zhvillimin e Rilindjes.
Konteksti shoqëror dhe kulturor
Në këtë periudhë në Firence u krijuan lidhje të përforcuara me origjinën romake të qytetit, duke zënë fill që në shekullin XIV me veprat e Françesko Petrarkës apo Coluccio Salutati-t, që prodhoi një sjellje të vetëdijshme rikthimi të mënyrave të epokës klasike greke dhe romane. Kjo "rinascita" (që nga italishtja do të thotë rilindje), jo e re në botën mesjetare, por që në ndryshim nga rastet e mëparshme pati një përhapje dhe një vazhdimësi jashtëzakonisht të gjerë, veç faktit që për herë të parë u formulua koncepti i "shkëputjes" midis botës moderne dhe antike për shkak të ndërprerjes së përfaqësuar nga "shekujt e errësirës", më vonë të quajtur koha e mesme ose Mesjetë. Por e kaluara antike nuk ishte diçka abstrakte dhe mitologjike, por e hetueshme nëpërmjet filologjisë për të nxierë një imazh autentik dhe sa më real që ishte e mundur, nga e cila merrej shembull për të krijuar gjëra të reja (dhe jo për të përdorur si model për imitime pasive).
Ky konceptim i ri u përhap me entuziazëm, por, duke u bazuar në forcat e individëve të veçantë, nuk ishte pa aspekte të ngurta dhe shqetësuese, të panjohura në sistemin e sigurt mesjetar. Siguria e sistemit gjeocentrik, u zëvendësua nga pasiguritë e të panjohurës, besimit te providenca hyjnore iu bashkua fati më i paqëndrueshëm dhe përgjegjësia vetëpërcaktuese sillte ankthin e dyshimeve, të gabimit, të dështimit. Kjo përmbysje e medaljes, më e dhimbshme dhe frikësuese, u paraqit sa herë që ekuilibri i brishtë ekonomik, shoqëror dhe politik tronditej, duke i hequr mbështetjen te idealet.
Artistët ishin gjithashtu pjesëmarrës në këto vlera, edhe pse nuk kishin një arsimim që mund të konkuronte me atë të letrarëve; megjithë këtë, falë edhe bashkëpunimeve të leverdisshme dhe nga aftësitë teknike të përvetësuara në fushën e tyre, veprat e tyre nxisnin një interes në të gjitha nivelet, duke i zbehur diferencat elitare pasi ishin më lehtësisht të përdorshme se sa letërsia, e cila ishte akoma rigorozisht e botuar në latinisht.
Para-Rilindja në Itali, 1280–1400
Në Itali në fundin e shekullit XIII dhe fillimin e shekullit XIV, skulptura e Nicola Pisano s dhe djalit të tij Giovanni Pisano, të cilët punuan në Piza, Siena dhe Pistoia tregojnë një prirje të theksuar klasiciste, me gjasa të ndikuar nga familjariteti i këtyre artistëve me sarkofagët e Romës së Lashtë. Kryeveprat e tyre janë pulpitet e Pagëzimore dhe katedrales së Pizës. Njëkohësisht me Giovanni Pisano-n, piktori fiorentin Giotto di Bondone zhvilloi një mënyrë të pikturës figurative që ishte jashtëzakonisht natyrale, tre përmasore, realiste dhe klasiciste, kur krahasohej me atë të bashkëkohësve dhe mësuesit të tij Cimabue. Giotto, punimet më të mëdha të të cilit janë cikli i Jetës së Krishtit në kishëzën Scrovegni në Padova, u konsiderua biografi i shekullit XVI Giorgio Vasari si "rievokimi dhe rikthimi i artit" nga "tradita e ngurtë e stilit bizantin" mbizotërues në Italinë e shekullit XIII.
Karakteristikat
Edhe në fushën e arteve figurative inovacionet rilindase i kishin rrenjët në shekullin XIV: për shembull kërkimet intuitive mbi hapësirën nga Giotto di Bondone, Ambrogio Lorenzetti ose nga miniaturistët francezë të gotikut ndërkombëtar u thelluan dhe u shpunë në rezultate të saktësisë së skajshme, duke arritur deri në prodhimin e rezultateve revolucionare.
Qenë të paktën tre elemente thelbësore të stilit të ri :
Për të folur për një vepër plotësisht rilindase nuk mjafton prania vetëm e njërit prej këtyre elementeve, pasi Rilindja qe mbi të gjitha një mënyrë e re të menduari dhe përfytyrimi të botës si të tërë. Për shembull në disa vepra të Paolo Uccello-s, si San Giorgio e il drago (Shën Gjergji dhe dragoi) (1456), hapësira është kompozuar sipas rregullave të prespektivës; megjithatë, pesonazhet nuk janë pozicionuar në thellësi, por të paraqitur thjeshtësisht dhe pa hijëzime, si princesha eterike; ndryshe nga Kryqëzimi i Shën Pjetrit (1426) i Masaccio-s gjithë elementet janë bashkëpërmasuar në prespektivë, që përcakton përmasat e secilit.
Një tjetër ballafaqim, rreth vëmendjes ndaj njeriut si individ, mund të realizohet midis Madonës në fron me Fëmijën dhe engjejt muzikantë (afërsisht 1405-1410) të Gentile da Fabrianos dhe Sant'Anna Metterza-s (1426) përsëri e Masaccio-s: në rastin e parë volumi është krijuar duke mbivendosur shtresat e ngjyrës që krijojnë drita dhe hije në mënyrë plotësishtë tradicionale (pjesët e çelëta janë gjithmonë të njëjtat: kallami i hundës, balli, mjekra, cilido qoftë pozicioni i kokës në pikturë), si edhe lineamentet dhe shprehjet, ndërsa në rastin e Masaccio-s ndërtimi i fytyrës del nga njohja reale e strukturës kockore, me një pozicionim të studiuar dhe të vetëdijshëm të hijeve që, në rastin e Fëmijës, zënë një pjesë të madhe të fytyrës së Fëmijës.
Perspektiva
Secili nga artistët e Rilindjes i përdori sipas një mase personale elementet bazë të stilit të ri, duke u frymëzuar, në masa të ndryshme, nga natyra dhe antikiteti. Faktori më i rëndësishëm i Quattrocento-s fiorentine dhe italiane në përgjithësi, i paraqitur gati si simbol i kësaj periudhe të hershme të rilindjes, është problemi i prespektivës.
Prespektiva është një nga sistemet për të paraqitur një sipërfaqe tredimensionale dhe pozicionimi reciprok i objekteve që janë futur.
Në fillim të shekullit XV Filippo Brunelleschi vuri në vijë një metodë matematiko-gjeometrike dhe të matshme për të formuar hapësirën iluzore sipas prespektivës lineare qendrore, duke nisur nga nocionet e optikës mesjetare dhe duke imagjinuar një koncept të ri të hapësirës: të pafundme, të vazhduar, paraekzistuese ndaj figurave që e popullojnë. Teoria lindi nga dy eksperimente praktike me tablo të vogla të vizatuara, sot të humbura por të rindërtueshme falë përshkrimeve të Leon Battista Alberti-t. Një paraqet Pagëzimoren e Firences të parë nga portali qendrorë i Santa Maria del Fiores dhe kishte një qiell të mbuluar me letër prej argjendi, në mënyrë që të pasqyronte dritën e vërtetë atmosferike. Kjo tablo e vogël shikohej nëpërmjet një pasqyre, duke vendosur një sy në një të çarë nga mbrapa vetë tablosë së vogël. Pasqyra, që kishte të njëjtën formë të tablosë së vogël, duhet të vendosej në mënyrë që ta përfshinte të gjithën: nëse ishte më e vogël vendosej më larg. Nga këtu mund të llogariteshin distancat me ndërtesën e vërtetë nëpërmjet një sistemi përmasash të trekëndëshave të ngjashëm dhe zvogëlimet pasuese të objekteve me largimin e spektatorit. Me këtë sistem bëhej që të përputhej me forcë këndvështrimi me qendrën e kompozimit, duke arritur një kornizim prospektik për të krijuar një paraqitje ku hapësira përbëhej në mënyrë iluzive si ajo reale. Sistemi bazohej, duke e thjeshtuar, në faktin se vijat e drejta paralele dukej se takoheshin në një pikë të horizontit, pika e fugës ose thjeshtë fuga: duke e fiksuar pikëvështrimin dhe distancën mund të vendosej në mënyrë matematike dhe racionale, nëpërmjet skemave grafike me zbatim të shpejtë, reduktimin e distancave dhe të përmasave.
Lehtësia e zbatimit, që nuk kërkonte njohuri të thella gjeolmetrike, qe një nga faktorët kyç të suksesit të metodës, që u përshtat nga punishtet artistike (atelietë) me një farë elasticiteti dhe me mënyra jo gjithmonë ortodokse.
Prespektiva lineare qendrore është vetëm një nga mënyrat me të cilat paraqitet realiteti, por karakteri i saj ishte veçanërisht e përputhshme me mentalitetin e njeriut të Rilindjes, pasi i jepte udhë një rendi racional të hapësirës, sipas kritereve të vendosur nga vetë artistët. Nëse nga një anë prania e rregullave matematike e bënte prespektivën një lëndë objektive, kurse nga ana tjetër zgjedhjet që përcaktonin këto rregulla ishin me karakter plotësisht subjektiv, si pozicionimi i pikës së fugës, distanca nga spektatori, lartësia e horizontit. Në fund të fundit prespektiva rilindase nuk është gjë tjetër veçse një konvencion paraqitjeje, që sot është kaq e rrënjosur sa duket e natyrshme, edhe pse disa lëvizje të shekullit XIX, si kubizmi, kanë treguar se ajo është vetëm një iluzion.
Ngjyra dhe drita në pikturë
Në pikturën rilindase, një rëndësi të veçantë pati përdorimi i dritës dhe ngjyrave. Një shkallë ndriçimi ishte, edhe në artin mesjetar, një nga mënyrat për të treguar pozicionin e një trupi apo një sipërfaqeje në hapësirë. Por nëse piktorët e shekullit XIV ngjyrosnin me tone më të errëta kur objekti gjendej në largësi, në harkun e shekullit XV, sipas shembullit të miniaturistëve francezë dhe të piktorëve flamandë, ky parim u braktis, falë të ashtuquajturës prespektiva ajrore: në thellësi ngjyra çelej dhe bëhej më shëndritshme sipas efekteve natyrore atmosferike.
Ngjyra mbajti gjatë, deri edhe në shekullin XVI, një rol shpesh simbolik dhe funksional, të lidhur dmth. me vlerën e saj të brendshme: figurat në një skenë fetare realizoheshin shpesh, me kontratë, me njëfarë sasie të të kuqes, të artës apo blusë lapislazzuli, material shumë i kushtueshëm që kishte funksionin e ofertës ndaj hyjnisë.
Duke filluar nga shekulli XV megjithatë teoricienët filluan gjithmonë e më shumë të argumentonin një përdorim më të lirë të ngjyrës. Midis viteve 1440 dhe 1465 në Firence mori udhë një adresë artistike që më vonë u përcaktua si "piktura e dritës". Eksponentët e saj (Domenico Veneziano, Andrea del Castagno, i voni Beato Angelico, Paolo Uccello dhe Piero della Francesca), ndërtonin një imazh duke u bazuar në vlerat kromatike dhe në përballjen midis atyre që i jepnin më shumë rëndësi "vizatimit" apo "ngjyrimit" u rreshtuan mbi të gjitha për të dytën. Përveç përdorimit të dritës dhe ngjyrës për përcaktuar objektet, ata nisën të përdornin "vlerat e ndriçimit" të disa ngjyrave për të ndriçuar kuadrin.
Leon Battista Alberti te De pictura (1435-1436) qartësoi termat e kësaj çështjeje, duke specifikuar si ngjyra nuk qe një vlerë e brendshme e subjektit, por varej mbi të gjitha nga ndriçimi. Dalloi katër ngjyra origjinale, nga të cilat u zhvilluan gjithë tonet e tjera: e kuqja, bojëqielli, e gjelbra dhe "grija" dmth. ngjyra e hirit. Kjo e fundit mbizotëroi në gjysmën e parë të shekullit XV si ton i ndërmjetëm në kalimet nga një ngjyrë te tjetra, dhe pastaj për tu zëvendësuar, në gjysmën e dytë, nga tonet e kafta, si në veprat e Leonardo da Vinçit, ku krijonin efektin e veçantë të "sfumatos" që i kthente konturet në të papërcaktuar.
Në fund të shekullit XV përvoja e ngjyrave të ndryshme mund të quhet e pozicionuar në favor të dritëhijeve.
Rilindja e hershme në Itali, 1400–1479
Megjithëse si Pisano-t ashtu dhe Giotto patën studentë dhe ndjekës, artistët e parë të vërtetë të Rilindjes nuk do të shfaqeshin në Firence deri në vitin 1401 me garimin për gdhendjen e Portave prej bronxi të Pagëzimores së katedrales së Firences i cili pruri projektet e shtatë skulptorëve të rinj duke përfshirë Filippo Brunelleschi-n, Donatellon dhe fituesin, Lorenzo Ghiberti. Brunelleschi, më i famshëm si arkitekt i kupolës së katedrales së Firences dhe kishës së San Lorenzo-s, krijoi një numër skulpturash, duke përfshirë një kryqëzim me përmasa natyrore në Santa Maria Novella, të famshme për natyralizmin e tij. Studimet e tij mbi prespektivën mendohet se kanë ndikuar piktorin Masaccio. Donatello u bë i njohur si skulptori më i madh i Rilindjes së hershme, kryeveprat e të cilit janë statuja humaniste dhe e jashtëzakonisht erotike e Davidit, një nga ikonat e republikës fiorentine si dhe monumenti madhështor i Gattamelata-s, shtatorja e parë prej bronxi kalëruese që ishte krijuar që në kohën e Romës së Lashtë.
Bashkëkohësi i Donatello-s, Masaccio, qe pasardhësi piktorik i Giotto-s, duke e çuar më tej prirjen drejt soliditetit të formës dhe natyralizmit të fytyrës dhe gjesteve që ai kishte nisur një shekull më parë. Masaccio realizoi disa tablo por është më i njohur për ciklin e afreskeve që realizoi në kishëzën Brancacci me artistin e vjetër Masolino dhe i cili pati një ndikim të thellë te piktorët e mëvonshëm, duke përfshirë Michelangelo Buonarroti-n. Zhvillimet e Masaccio-s u çuan përpara nga Fra Angelico, veçanërisht në afresket e tij në konventin e Shën Markut në Firence.
Trajtimi i elementeve të prespektivës dhe dritës në pikturë qe e rëndësishme për piktorët fiorentinë të shekullit XV. Paolo Uccello qe aq i obsesuar me përpjekjet për të arritur një pamje të prespektivës që, sipas Vasarit, i shqetësonte edhe gjumin. Zgjidhjet e tij mund të shihen në kryeveprën e tij, Beteja e San Romanos. Piero della Francesca realizoi studime sistematike dhe shkencore si të dritës edhe të prespektivës lineare, rezultatet e të cilit mund të shihen në ciklin e afreskeve të Historisë së Kryqit të Vërtetë në kishën e San Francesco-s, në Arezzo.
Fundi i Rilindjes së hershme në artin italian është karakterizuar, si dhe fillimi i saj, nga një porosi që mblodhi së bashku artistët, këtë herë në bashkëpunim në vend të konkurimit. Papa Siksti IV kishte rindërtuar kishëzën papale, të quajtur Kishëza a Kapela e Sikstit/Sikstine (Cappella Sistina) në nder të tij, dhe kontraktoi një grup artistësh ku bënin pjesë Sandro Botticelli, Pietro Perugino, Domenico Ghirlandaio dhe Cosimo Rosselli për t'ja dekoruar muret me cikle afreskesh me Jetën e Krishtit dhe Jetën e Moisiut. Në gjashtëmbëdhjetë piktura të mëdha, artistët, megjithëse secili duke punuar në stilin e tij individual, u morën vesh mbi formatet kryesore dhe përdorën teknikën e ndriçimit, prespektivën lineare dhe atmosferike, anatominë, këndshikimi dhe karakteristika që ishin zhvilluar në një pikë të lartë në studiot e mëdha fiorentine të Ghiberti-t, Andrea del Verrocchio-s, Ghirlandaio-s dhe Perugino-s.
Përhapja në qytetet dhe oborret italiane
Rilindja në artet figurative lindi si një variant minoritar në Firencen e dhjetëvjeçarit të parë dhe të dytë, duke u përhapur më pas me më shumë vendosmëri (dhe me forma më hibride) në dhjetëvjeçarët pasues. Nëpërmjet zhvendosjes së artistëve vendor u përhap gradualisht në oborret e tjera italiane, në fillim në mënyrë sporadike, të rastësishme dhe përgjithësisht me një ndjekje të kufizuar midis artistëve vendorë, pastaj, duke filluar nga gjysma e shekullit, me një impakt më të bëshëm, mbi të gjitha që kur qendra të tjera, të të pllenuara nga qëndrimet e personaliteteve eminente, nisën të jenë nga ana tjetër vende rrezatimi kulturor. Midis këtyre qendrave të reja rrezatuese të orëve të para spikatin, nga intensiteti, origjinaliteti i kontributeve dhe rrezia e ndikimit, Padova dhe Urbino.
Në vitet tetëdhjetë të shekullit XV gjuha rilindase tashmë ishte bërë një gjuhë e përbashkët e oborreve, sinonim i erudicionit, finesës dhe kulturës. Themelore qe dërgimi, nga Lorenci i Mrekullueshëm, të artistëve të mëdhenj si ambasadorë kulturorë të Firences, të cilët pastruan edhe rezistencat e fundit gotike në zona si Dukati i Milanos dhe mbretëria e Napolit. Dekorimi i Kapelës sikstine, në këto vite, qe vulosja e mbizotërimit artistik fiorentin, por shkolla të tjera tashmë regjistronin njëmëndësi themelore, si Venecia dhe Umbria. Fermenti i jashtëzakonshëm kulturor pregatiti, që në fundin e shekullit, terrenin për gjenitë e Rilindjes revolucionare të Lartë, ose "Maniera moderna": në rrëzimin, që në vitet nëntëdhjetë, të idealeve, të sigurive dhe ekuilibrave politike që ishin në bazën e mendimit humanist, artistët vendosën mënyra më të ethshme, origjinale, ekstravagante, kapriçoze dhe të përcipta, ku prespektiva e rregullt gjeometrike ishte tashmë një fakt, nëse jo një peshë të tepërt për tu shmangur.
Në fillim të Cinquecento-s disa mjeshtra të jashtëzakonshëm ditën të mblidhnin shqetësimet e epokës së re duke i shëndruar në vepra me frymë të lartë monumentale dhe vlera shumë të larta formale: Leonardo da Vinçi, Michelangelo Buonarroti, Raffaello dhe dueti Giorgione-Ticiani, të gjithë këta mjeshtra të vërtetë universal, që rinovuan mënyrat e paraqitjes së figurës njerëzore, lëvizja dhe ndjenja në një nivel të tillë që shënon një pikë mos-kthimi që bëhet model i pashmangshëm i referimit për të gjithë artin evropian, duke hequr nga fusha pjesën më të madhe të mjeshtrave të vjetër akoma aktivë. Kush nuk diti të përshtatej dhe rinovohej u largua nga qendrat e mëdha, duke u kënaqur forcërisht me një aktivitet në qendrat më pak kërkuese të provincave. Eventet tragjike si Plaçkitja e Romës e vitit 1527 çuan në dëshpërimin e artistëve, por duke garantuar një lulëzim të ri periferik. Nga këtu nisi një stil i ri, i lindur nga një interpretim ekstrem i Maniera moderna-s, që do të pushtonte Italinë dhe Evropën: Manierizmi. parapamje|408x408px|Kupola e Brunelleschi-t, Katedralia e Santa Maria del Fiore-s në Firence
Quattrocento-ja
Firencia, që nga epoka romanike, mbeti e lidhur me format e klasicizmit, që e penguan të arrinte një shije plotësisht gotike, siç ndodhte anasjelltas në Sienan e afërt. Në fillim të shekullit XV mund të imagjinohen dy rrugë që u paraqiteshin artistëve me prirje inovative: ajo e shijes së gotikut ndërkombëtar dhe ajo e rikuperimit më rigoroz të klasicitetit. Këto dy prirje vërehen në bashkëjetesë që në kantierin e Porta della Mandorla (që nga 1391), por qe mbi të gjitha me konkursin për portën veriore të Pagëzimores së Firences në 1401 për të zgjedhur artistin të cilit do ti besohej realizimi i kësaj porte, që dy prirjet u bënë më të qarta, në formelat e provës të realizuara nga Lorenzo Ghiberti dhe Filippo Brunelleschi. Faza e parë e Rilindjes, që arriti deri afërsisht në vitet tridhjetë të shekullit XV, qe një epokë eksperimentimesh të mëdha, e karakterizuar nga një qasje teknike dhe praktike ku risitë dhe synimet e reja nuk mbeteshin të izoluara, por rimereshin dhe zhvilloheshin nga artistët e rinj, në një të përpjetë të jashtëzakonshme që nuk kishte të krahasuar në asnjë vend tjetër evropian. Tre mjeshtra të mëdhenj, Filippo Brunelleschi për arkitekturën, Donatello për skulpturën dhe Masaccio për pikturën, nisën një rilexim radikal të traditës së mëparshme, duke e aktualizuar me një zbatim rigoroz racional me instrumente matematiko-gjeometrike: prespektiva, studimi i antropometrisë (proporcioneve të trupit njerëzor), rikuperimi i mënyrave klasike dhe një interes të rinovuar ndaj realitetit, të kuptuar si si hetim psikologjik ashtu dhe si paraqitje e përditshmërisë.
Mjedisi fiorentin i vlerësoi në mënyrë jo të njëzëshme risitë dhe gjatë të gjithë viteve njëzetë patën sukses artistë të lidhur me shkollën e vjetër si Lorenzo Monaco dhe Gentile da Fabriano. Ndjekësit e parë të Masaccio-s, e ashtuquajtura "gjenerata e dytë", qenë Filippo Lippi, Beato Angelico, Domenico Veneziano, Paolo Uccello dhe Andrea del Castagno, që shpejt morën rrugë individuale në fushën artistike. Secili nga ata, me udhëtimet përkatëse (Veneto, Roma, Umbria, Marche), eksportuan risitë rilindase dhe megjithëse asnjë nuk regjistroi menjëherë një ndjekje të gjerë, ata gjithësesi pregatitën terrenin për përthithjen e valës pasuese të ndikimit fiorentin, ajo substanciale e viteve '50. Më shumë sukses, në termat e zgjatjes së ndikimit, patën Donatello në Padova (që ndikoi mbi të gjitha, në mënyrë pak të çuditshme shkollën piktorike vendore) dhe Piero della Francesca (nxënës i Domenico Veneziano-s) në Urbino. Përkrahë këtyre mjeshtrave të mëdhenj vepruan më pas me sukses një sërë figurash të ndërmjetme, artistë me vlera të mëdha që ditën të zbutnin pikat më ekstreme të gjuhës së re duke e përshtatur me kontekstin shoqëror ku punonin: Në momentet fillestare, u regjistruan Lorenzo Ghiberti në skulpturë, Masolino da Panicale në pikturë dhe Michelozzo në arkitekturë.
Teoricieni i Rilindjes qe Leon Battista Alberti, traktatet e të cilit De pictura (1436), De re aedificatoria (1452) dhe De Statua (1464) qenë themelorë për sistemimin dhe përhapjen e ideve rilindase. Atij i përkasin ide si ajo e harmonizimit të copia-s dhe varietas, të kupturar si shtrirje e diversitetit të subjekteve.
Në vitet qendrore të shekullit u regjistrua një fazë më intelektualiste nga arritjet e mëparshme. Në Firence pas rikthimit të Cosimo de' Medici-t në qytet në 1434, u vendos de fakto një sinjori. Nëse nga një anë porositë publike frymëzoheshin nga kthjelltësia dhe dobia, si palazzo Medici dhe konventi i San Marco-s së Michelozzo-s, për veprat me destinacion privat sa shkonte dhe afermohej një shije intelektualiste e ushqyer nga idealet e neoplatonistëve: është një shembull Davidi i Donatellos. Artet figurative humbën ngarkesën fillestare ideale dhe revolucionare për tu karakterizuar nga nostalgjitë letrare dhe interesat arkeologjike, dmth. të rievokimit të antikitetit intelektualist dhe si qëllim në vetëvete. Interpretët e masës midis idealizimit, natyralizmit dhe virtuozizmit qenë në skulpturë Benedetto da Maiano dhe në pikturën Domenico Ghirlandaio.
Për artistët e të ashtuquajturës "gjenerata e tretë" prespektiva tashmë ishte një element i përvetësuar dhe kërkimet lëvizën tashmë drejt stimujve të tjerë, si problemet dinamike të masave të figurave apo tensioni i linjave të kontureve. Figurat plastike dhe të izoluara, në një ekuilibër të përsosur me hapësirën e matshme dhe të palëvizshme, ia linin tashmë hapësirën lojërave të vazhdueshme midis formave dhe lëvizjes, me tension më të madh dhe intensitet ekspresiv. Raporti i Lorencit të Mrekullueshëm me artet qe i ndryshëm nga ai i gjyshit Cosimo de' Medici, që kishte privilegjuar realizimin e veprave publike. Nga një anë për "të Mrekullueshmin" arti pati një funksion po aq të rëndësishëm publik, por i drejtuar më shumë ndaj shteteve të huaja, si ambasadore të prestigjit kulturor të Firences, të përfaqësuar si një "Athinë e re"; nga ana tjetër Lorenci, me mecenatizmin e tij të zgjedhur dhe të rafinuar, vendosi një shije për objektet e pasura me domethënie filozofike, duke përcaktuar shpesh një konfrontim, intensiv dhe të përditshëm, me artistët e rrethit të tij, të parë si krijues madhorë të bukurisë. Kjo përcaktoi një gjuhë të çmuar, skajshmërisht të sofistikuar dhe erudite, ku domethëniet alegorike, mitologjike, filozofike dhe letrare lidheshin në mënyrë komplekse, plotësisht të lexueshme vetëm nga elita që zotëronte çelësat interpretues, aq sa disa domethënie të veprave më emblematike sot na shpëtojnë plotësisht. Arti u shkëput nga jeta reale, publike dhe qytetare, duke u përqendruar në idealet e arratisë nga ekzistenca e përditëshme.
Cinquecento-ja
Frakturat shqetësuese të hapura në shoqëri nga predikimi i Girolamo Savonarolas çuan, në 1493, në përzënien e familjes Mediçi dhe vendosjen e një republike teokratike. Dënimi në turrën e druve të fratit nuk bëri gjë tjetër veç se i shtoi më tepër kontrastet e brendshme dhe krizën e ndërgjegjeve, siç tregohet edhe në vuajtjet e prodhimtarisë së vonë të Sandro Botticelli-t apo në veprat e Filippino Lippi-t dhe Piero di Cosimo-s. Por në atë periudhë artistë të rinj u afermuan në këtë skenë, midis të cilëve qe Leonardo da Vinçi, që përdorte kalime më delikate të dritëhijeve ("sfumato-ja") dhe lidhje më komplekse dhe të lirshme midis figurave, duke arritur edhe të rinovonte ikonografi tashmë të konsoliduara duke reflektuar mbi ngjarjet e përshkruara, si Addhurimi i Magëve.
Një tjetër i ri, Michelangelo Buonarroti, studioi thellësisht themeluesit e artit toskan (Giotto di Bondone dhe Masaccio) dhe skulpturat antike, duke kërkuar ta rievokonte si lëndë të gjallë, jo si burim të repertorit. Që në provat e tij të para u shfaq aftësia e tij e jashtëzakonshme për të trajtuar mermerin për të arritur efekte aty me lëvizje frenetike (Beteja e centaurve), aty me iluzionizëm të butë (Baku). Nën Pier Soderinin, gonfalonier i përjetshëm, dekorimi i Palazzo Vecchio-s u bë një kantier i sintezës së pashtershme krijuese, me Leonardon (të kthyer posaçërisht nga Milano), Michelangelo, Fra Bartolomeo e të tjerë. Ndërkohë që Raffaello-ja i ri përvetësonte vlerësime në porositësit vendorë. Janë vitet e kryeveprave absolute, si Gioconda, Davidi i Michelangelo-s dhe Madona e gardelinës, që tërhoqën drejt qytetit artistë të shumtë të etur për tu përditësuar me këto arritje. Por me shpejtësi mjeshtrat e rinj e lanë qytetin, të thirrur nga udhëheqës ambiciozë që te ta shikonin çelësin për të lartësuar triumfet e tyre politike nëpërmjet artit: Leonardo u kthye në Milano dhe pastaj shkoi në Francë, Michelangelo dhe Raffaello u punësuan nga Juli i II në Romë.
Rikthimi i Mediçive në 1512 u bë kryesisht i qetë. Artistët e rinj nuk mund ti iknin përballjes me veprat e lëna në qytet nga mjeshtrit e mëdhenj të gjeneratës paraardhëse, duke marë spunto dhe mbase duke tentuar një sintezë mes stileve të Leonardos, Michelangelo-s dhe Raffaello-s. Fra Bartolomeo gjeti forma solemne dhe monumentale në rrugën e tij, Andrea del Sarto në pajtimin e ekstremeve, ndërsa personalitete më të shqetësuar dhe trazuara si Pontormo dhe Rosso Fiorentino, u lanë të magjepseshin nga një sens i ri antiklasik i ngjyrës dhe lëvizjes, duke hedhur bazat për Manierizmin.
Roma
Me rikthimin e papëve në Romë prej zhvendosjes avinjoneze u bë e qartë menjëherë se ai qytet i lënë pas dore dhe pa një kompleks modern monumental të denjë për të strehuar papën, e kishte të nevojshëm një program zhvillimi artistik dhe arkitektonik, të aftë të rilidhte të shkuarën perandorake të qytetit dhe ti jepte shkëlqim, edhe nga këndvështrimi politik, selisë së Shën Pjetrit.
Një program i tillë ambicioz u nis nga papa Martini V dhe u vazhdua me Eugjenin e V dhe Nikollën e V. Artistët vinin gati gjithmonë nga farkat më të mira të jashtme, mbi të gjitha nga Firenceja (Donatello, Masolino, Angelico, Filarete, Leon Battista Alberti). Mbetjet e pakrahasueshme antike të qytetit ofronin në vetëvete një motiv tërheqjeje për artistët, që shpesh kishin ardhur për të pasuruar formimin e vetë artistik (si Filippo Brunelleschi). Gradualisht qyteti, nga burim pasiv frymëzimi me rrënojat e tij, u bë një vend takimi dhe shkrirjeje të përvojave artistike të ndryshme, që vendosën premisat për një gjuhë figurative që aspironte universalitetin.
Cinquecento-ja u hap me të parin e një serie personalitetesh të forta në papat, Juli II. Përsosmërisht i vetëdijshëm për lidhjen midis artit dhe politikës, kërkoi të merte në punë artistët më të mirë aktivë në Itali, që vetëm te ai mund të gjenin atë shkrirje të burimeve madhështore financiare dhe ambicie të pakufizuar të aftë të bënte të lindnin vepra me prestigj të jashtëzakonshëm. Kështu u afruan Michelangelo Buonarroti nga Firencia dhe Donato Bramante e Raffaello-ja nga Urbino që, shpesh ishin në konkurrencë midis tyre, duke krijuar kryevepra universale si kubeja e Cappella Sistina-s, afresket e Stanze Vaticane dhe rindërtimin e Bazilikës së Shën Pjetrit.
Epoka e papa Klementit të VII që më shumë se kurr shkëlqimtare, me praninë në qytet të mjeshtrave të trazuar si Cellini, Rosso Fiorentino, Parmigianino. Plaçkitja shkatërruese e Romës i dha në mënyrë dramtike fund këtyre përvojave, duke bërë që të iknin artistët dhe duke treguar brishtësinë e një institucioni që deri atëherë ishte konsideruar i paprekshëm siç ishte papati. Nën Palin e III shqetësimet dhe pasiguritë e lindura nga situata bashkëkohore patën një pasqyrim te Gjykimi Universal i Michelangelo Buonarroti-t, ku mbizotëron një sens përhumbjeje, kaosi, paqëndrueshmërie dhe pasigurie të ankthshme, si përpara një katastrofe të afërme dhe gjithëpërfshirëse, që provokon trazim edhe sot, por akoma më shumë duhet të provokonte atëherë në syt e bashkohësve të shokuar.
Quattrocento-ja
Në gjysmën e parë të Quattrocento-s artistë të ndryshëm fiorentinë vizituan Venecian dhe Padovan, gjithësesi pa ndikuar shumë në shkollat vendore, të lidhura mbi të gjitha me mbetjet bizantine. Duke filluar nga viti 1443 Donatello u vendos në Padova, duke bërë në një lloj kuptimi kryeqendrën e Rilindjes në Italinë veriore, që me një efekt zinxhir u përhap me shpejtësi në qendra të shumta të afërta. Qytet i universitetit prestigjoz të Universita degli Studi di Padova dhe kultit të Shën Antoni i Padovas, zhvilloi një sheje "arkeologjike" për antikitetin, të lidhur dmth. me një rievokim sa më tepër të ishte e mundur filologjik (në realtet më fantazioze dhe e idealizuar se sa reale), e lidhur me të gjitha tipet e burimeve dhe reperteve të disponueshëm, mbi të gjitha epigramet. Kultura averroisto-aristotelike dhe shija për artin e lashtë romako-perandorak që nga dyqinta, me qëndrimin në qytet të Petrarkës, ishte parazgjedhuri i Da Carrara-ve, duke krijuar një klimë të favorshme për rrënjosjen e artit revolucionar të Donatellos, duke lartësuar njerëzit e kulturës si Ciriaco d'Ancona, Felice Feliciano dhe Giovanni Marcanova. Skulptori fiorentin u dallua me monumentin e Gattamelata-s dhe Altarin e Shenjtit, vepra ekspresive dhe të forta, pa zbukurime dekorative dhe retorikën gotike.
Përveç Bartolomeo Bellano-s, qenë mbi të gjitha piktorët që përvetësuan stilin e Donatellos, me punishten e Francesco Squarcione-s që u bë farka e mjeshtrave të shumtë të mëdhenj të gjeneratës së ardhshme, në mënyrë të drejtpërdrejtë so të tërthortë. Midis nxënësve të drejtpërdrejtë ishin Marco Zoppo, Giorgio Schiavone dhe Carlo Crivelli, aktivë mbi të gjitha në zonën e adriatikut, Michael Pacher, artisti i parë "rilindas" në zonën gjermane, dhe Andrea Mantegna, që me afresket e kapelës (kishëzës) Ovetari krijoi një mënyrë të re për të kuptuar monumentalitetin e botës romake. Modeleve padovane iu referuan tërthortazi artistët venecianë (Vivarini-t dhe Giovanni Bellini), ferrarezë (Cosmé Tura), lombardë (Vincenzo Foppa), dalmatë (Giorgio di Matteo).
Ndërkohë në Venecie u regjistruan hapa të ngadaltë drejt risive rilindase, si përshtatja e prespektivës nga ana e Jacopo Bellinit. Djali i tij, Giovanni Bellini, pasi u ndikua nga Andrea Mantegna (kunati i tij), nisi atë revolucion të ngjyrës që më vonë do të bëhej elementi më karakteristik i shkollës veneciane. I frymëzuar nga kalimi i Antonello da Messina-s në lagunë (1475-1476), nisi të përdorte një dritë të praruar që krijonte atë ndjesi të pakapshme të atmosferës, të ajrit që qarkullon, duke ecur nga figurat te peizazhi i sfondit, tashmë i trajtuar me finesë sublime falë adoptimit të prespektivës ajrore të zbuluar nga primitivët flamand dhe nga Leonardoja. Nën hijen e Bellinit punuan dhe vëllai i tij Gentile Bellini dhe Vittore Carpaccio, protagonistë të sezonit të para të "telerëve" dmth. të dekorimeve të mëdha piktorike në pëlhura të vëllazërive vendore.
Arkitektura dhe skulptura vlerësonin mbi të gjitha iniciativën e nisur nga kantieret e mëdha të Bazilikës së Shën Markut dhe të Palazzo Ducale, me artistë mbi të gjitha lombardë. Mauro Codussi, njohës i mënyrave fiorentine, solli i pari studimin e gjeometrisë në racionalizimin e ndërtesave.
Cinquecento-ja
Qe mbi të gjitha në shekullin pasues, me Jacopo Sansovinon, që qyteti u pajis me një fytyrë të re rilindase, duke krijuar një projekt futurist (për kohën) urbanistik në rikualifikimin e piazza San Marco-s.
Shekulli i ri u hap me qëndrimin e Leonardo da Vinçit dhe Albrecht Dürerit, prurës të risive që e gotitën shumë mjedisin artistik venecian. Nga Leonardo Giorgione zhvilloi një mënyrë ngjyrimi që nuk i përcaktonte përpikmërisht konturet midis figurave dhe sfondit, duke parapëlqyer vënien në pah të pjesëve të ngjyrës dhe një intonacion të qetë melankonik për veprat e tij. Bëhet fjalë për revolucionin e tonalizmit, në të cilën u angazhua edhe i riu Ticiano, pa llogaritur shkëputjen e mëpasme të tij duke parapëlqyer imazhe më të menjëhershme dhe dinamike, me ngjyra më të pastra, me shpalosje gati ekspresioniste. Edhe i riu Sebastiano del Piombo përfitoi nga shembulli i Giorgiones, duke i dhënë një prirje më moderne veprave të tij, si Pala e Shën Gjon Krisostomit me kompozim asimetrik. Një tjetër i ri premtues qe Lorenzo Lotto, që u frymëzua mbi të gjitha nga Albrecht Düreri në përdorimin e lirshëm të ngjyrës dhe të kompozimit. Nisja e Sebastianos dhe Lotto-s e la Ticianin një lloj monopoli të porosive artistike veneciane, duke i kënaqur plotësisht porositësit me vepra të afta të krahasoheshin, në distancë, me realizimet më të mira të Rilindjes romane, si Ngjitja për bazilikën e Frari. Kjo vepër, me stilin e saj madhështor dhe monumental, të përbërë nga gjeste elokuente të një përdorimi të ngjyrës që tejçon një energji të papreçedentë, e la në momentin e parë të gjithë qytetin të shastisur, duke i hapur më vonë artistit portat e porositjeve më prestigjoze evropiane.
Për dekada asnjë artist nuk qe i aftë të krahasohej me Ticianin në skenën veneciane, ndërsa në brendatokë u zhvilluan disa shkolla që do të çonin në zhvillime të rëndësishme, si Rilindja bergamaske dhe breshiane, që shkriu elemente venete me realizmin e përditshëm tradicional lombard, nga ku do të lindëte gjeniu revolucionarizues, Caravaggio.
Në gjysmën e dytë të shekullit artistët më të mirë zhvilluan elemente ticianeske, diku duke theksuar një teknikë të ashpër dhe me penelata ekspresive (Tintoretto), diku duke zmadhuar monumentalitetin e figurave në kompozime me frymëmarrje të gjerë (Paolo Veronese). Në fund të shekullit aktiviteti i arkitektit Andrea Palladio përmbylli në mënyrë ideale sezonin e klasicizmit, duke krijuar kryevepra me përsosmëri absolute formale që u kthyen në modele të pashmangshme, prestigjoze mbi të gjitha jashtë Italisë, me palladianizmin.
Le Marche dhe Adriatiku
Kur flitet për Rilindjen në zonën e Marcheve të bregdetit adriatik në Itali është e pashmangshme të mendosh menjëherë për qytetin e Urbinos dhe Dukatit të tij, djepi i një fenomeni artistik që prodhoi kryevepra absolute në pikturë dhe arkitekturë dhe vendlindja e dyve prej interpretuesve më të mëdhenj të artit italian: Raffaello dhe Donato Bramante. Kjo megjithatë nuk duhet të bëjë të anashkalohen qendrat dhe artistët e tjerë që dhanë një kontribut të rëndësishëm në Rilindjen italiane. Siç mund të përmendet psh.: Carlo Crivelli dhe Lorenzo Lotto, dy venetë që gjetën një atdhe të dytë, ku të shprehnin më mirë vizionin e tyre të botës ; apo edhe shenjtoria e Loreto-s, kantieri i gjatë tërhoqi për dekada të tëra skulptorë, arkitektë dhe piktorë si Donato Bramante, Andrea Sansovino, Melozzo da Forlì dhe Luca Signorelli. Për më tepër duhet të përmendet edhe kështjella e Ancona-s dhe fortesat e Montefeltros janë ndër veprat më të rëndësishme të arkitekturës ushtarake të Rilindjes, të projektuara përkatësisht nga Antonio da Sangallo i Riu dhe nga Francesco di Giorgio Martini. Fama e mirituar e dukatit të Urbinos nuk duhet të anashkaloi në fund edhe dukët e Camerino-s i promovuan artet; qyteti përkundrazi mirëpriti një shkollë të rëndësishme të pikturës së Quattrocento-s.
Rilindja adriatikase
Zona e Markeve në Quattrocento bën pjesë në një fenomen artistik të përhapur përgjatë gjithë bregut të adriatikut, midis Dalmacisë, Venecies dhe Markeve, i quajtur "Rilindja adriatikase". Këtu rizbulimi i artit klasik, mbi të gjitha të filtruar nëpërmjet skulpturës, është i shoqëruar me një farë vazhdimësie formale me artin gotik. Eksponentët kryesorë qenë Giorgio da Sebenico (Gjergji i Shibenikut), skulptor, arkitekt dhe urbanist, si dhe nga piktori Nicola di Maestro Antonio d'Ancona (Nikolla i Mjeshtër Antonit nga Ankona). Në brendësi të Rilindjes adriatikase mund të përfshihet edhe figura e Carlo Crivelli-t. Për sa i përketë pikturës, kjo rrymë ndjek zhvillimet e rilindjes padovane.
Urbinoja
Raffaello në qytetin e tij të lindjes përvetësoi dashurinë për pastërtinë pierofrançeskane dhe për finesat eptike të mjeshtrit të Qytetit ideal. Midis artistëve vendorë, lulëzuan edhe Fra Carnevale, Bartolomeo della Gatta dhe Giovanni Santi, i ati i Raffaello-s. Në shkollën e arkitektëve të oborrit u formua Donato Bramante, i aftë të mahniste Milanon dhe Romën me intuicionet e tij.
Shoqeria kombetare shqiptare
Shoqeri me emrin 'Shoqeri Kombetare Shqiptare' e cila formoi deget ne te gjitha kolonit arbreshe. Veprimtaria e arbresheve ne interes te 'Levizjes Kombetare Shqipetare' u zhvilluaa ne kushte me te favorshme se ajo e kolonive te tjera.
Arti i Rilindjes
Urbinoja
Në oborrin e të birit të Federico da Montefeltros, Guidobaldo da Montefeltro, punoi Raffaello-ja. Në Cinquecento Della Roveret vazhduan traditën e Montefeltrove dhe mbajtën një oborr të shquar në Itali, të vlerësuar si një nga më pjellorët nga Baldassarre Castiglione dhe për të cilin punoi Ticiani. Francesco Maria I Della Rovere paraqëlqeu Pesaro-n përkundrejt Urbinos dhe ristrukturoi pallatin dukal dhe ndërtoi villa Imperiale-n, duke përdorur artistë si Girolamo Genga, Dosso Dossi dhe Battista Dossi, Raffaellino del Colle, Francesco Menzocchi dhe Agnolo Bronzino-n.
Për tu përmendur është edhe lulëzimi i jashtëzakonshëm i maiolikës midis Urbinos, Pesaro-s dhe Casteldurantes.
Lombardia
Me thirrjen e Leon Battista Albertit dhe Andrea Mantegna-s në oborrin e Ludovico Gonzagas, Mantova ndërroi fytyrë. Alberti realizoi disa ndërtesa të shenjta me gjuhën romako-imperiale, si te kisha e San Sebastianos dhe te Bazilika e Sant'Andreas. Në të njëjtën kohë me dekorimin e Camera Picta në Castello di San Giorgio, Andrea Mantegna i drejtoi studimet e tij drejt një prespektive me rezultate iluzioniste. Në kohën e Isabella d'Este oborri mantovan që një nga më të rafinuarit në Itali, ku Mantegna rikrijonte shkëlqimin e perandorisë romake (Triumfet e Çezarit) dhe markezia koleksiononte vepra të Leonardo da Vinçit, Michelangelo Buonarroti-t, Pietro Perugino-s, Ticianit, Lorenzo Costa-s dhe Correggio-s. Dashuria për artet u tejçua plotësisht te i biri Federico II di Mantova, që në 1524 ndërmori një ndryshim "modern" në artin e oborrit me mbërritjen e Giulio Romanos, nxënës i Raffaello-s, që krijoi Palazzo Te duke afreskuar të shquarën Sala dei Giganti.
Ndërsa Milanoja përkundrazi, qe e interesuar për kulturën rilindase vetëm në periudhën e Francesco Sforza-s, ku mbërritja e Filaretes dhe ndërtimi dhe dekorimi i kishëzës Portinari solli risitë fiorentine të përditësuara sipas kulturës vendore, parapëlqyese e lluksit dhe dekorimit. Qenë të shumta sipërmarrjet e nisura në ata vite, që nga Duomo di Milano te Certosa di Pavia, te piazza di Vigevano në kështjellën e Pavias. Por qe mbi të gjitha me gjeneratën pasuese që prania e Donato Bramantes dhe Leonardo da Vinçit i dha oborrit të Ludovico il Moro një zhvillim vendimtar në sensin rilindas. I pari rindërtoi, midis të tjerave, kishën e Santa Maria presso San Satiro-s (afërsisht 1479-1482), ku shfaqej tashmë problemi i hapësirës qendrore. Harmonia e të gjithës vihej në rrezik nga gjerësia e pamjaftueshme e majës së kryqit që, në pamundësi për ta zgjatur realisht, u "zgjat" në mënyrë iluzionistike, duke ndërtuar një fugë prospektike në stuko në një hapësirë të thëllë më pak se një metër, me kube vozake iluzore.
Ususău
Ususău është një komunë në qarkun Arad në Rumani. Ka një popullsi prej 1.388 banorësh dhe sipërfaqe 135,43 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 5 fshatrave: Bruznic, Dorgoş, Pătârş, Ususău, Zăbalţ.