Pirustët
Thesaret e Alburnusit
Alburnus major, (Rosa Montana) e sotme, është themeluar si vendbanim në vitin 131 para erës së re, si vendburim mineralesh të çmuara dhe për të gjithë kohën e ekzistencës së tij nuk ka pushuar funksionin si minierë. Shfrytëzimin më të madh e pati në shekullin e dytë, që përkon me periudhën e vajtjes atje të ilirëve. Në shekujt III-XIV shfrytëzimi i mineraleve pati ulje të ndjeshme, për t'u rritur shumë pastaj në kohën e Perandoreshës së Austro-Hungarisë, Maria-Tereza dhe së fundi në vitet shtatëdhjetë të shekullit të kaluar, nën regjimin komunist. Alburnusi ka filluar të tregojë thesaret e tij. Gjithçka nisi në vitin 2001, kur nga arkeologët rumunë dhe të huaj nisi puna e gërmimeve në një territor që përfshin fillimisht 400 ha, për të vazhduar me 700 ha të tjera. Deri në atë kohë qyteti i vjetër ishte trazuar vetëm njëherë nga ekipi i arkeologut Ëalker Vollmann në vitin 1983. Në vitin 2002 u zbuluan tre ndërtesa me sipërfaqe të përgjithshme 0,8 ha dhe disa tempuj të fisit ilir Sardeates, të zbuluara në pikën Habad, ku janë gjetur dhjetëra statuja hyjnishë. Ndërsa në kodrën Carponi është gjetur një ndërtesë e madhe me lartësi 2 metra dhe disa objekte, që mendohet se i përkisnin fiseve ilire Ansium dhe Maniates. Mbishkrimet e gjetura janë material jashtëzakonisht i vlefshëm. Mjaftojmë të kujtojmë se ende nuk është bërë rindërtimi i panteonit ilir, nuk njihen emrat e hyjnive ilire dhe megjithë punën e ilirologëve, mitologjia ilire duket se do ende kohë që të dalë në dritë të diellit në kuptimin e plotë të fjalës. Materiali onomastik, mjaft i vlefshëm dhe që pasurohet pas çdo kërkimi na ka dhënë emërtimet e hyjnive të ilirëve të Alburnusit. Apollo Pirunenus, Aptus Delm(ata), Die Artani, Maelanens, Na(u)o, ku e para është padyshim hyjnia e pirustëve Pirunenus me atributet e Apollonit të romakëve bëjnë një plotësim në studimet mitologjike ilire. Në procesin e përpjekjeve të tyre për romanizimin e rajoneve të pushtuara romakët u treguan tolerantë, duke lejuar që përveç hyjnive shtetërore (romake), të adhuroheshin edhe hyjnitë private (vendase). Rezultat i këtij konceptimi është fryma e tolerancës, që ekzistonte në atë shtet gjigant, që jetoi për dhjetëra shekuj. Prandaj gërmimet e mëtejshme arkeologjike në Alburnus do të na japin të dhëna të reja dhe do të zbulojnë edhe më thesare të pirustëve, që do të jenë kontribut i paraardhësve tanë në qytetërimin ilir. Në lidhje me zbulimet e deritanishme arkeologjike janë botuar katër libra: vëllimi i parë me 526 faqe u kushtohet gërmimeve të kryera në vitet 200-2001; vëllimi i dytë një varreze rrethore, vëllimi i tretë nekropolit dhe vëllimi i katërt galerive. Qyteti antik Alburnus major është konsideruar si vend me rëndësi arkeologjike për mbarë Evropën, një vendburim mineral, që vazhdon të shfrytëzohet pas dymijë vjetësh dhe që fsheh në vetvete shumë thesare të kulturës së Lashtësisë. Qeveria rumune, vetëm për gërmimet arkeologjike që po kryhen ka dhënë një fond prej 4 milion dollarë, më shumë se shuma e parave të përdorura për këtë qëllim për dyqind vjet rrjesht të marrë së bashku. Atje në „Mirditën dhe Matin tjetër“ po kryhen gërmimet arkeologjike ndër më të mëdha të Kontinentit tonë, ndërkohë që autoritetet rumune po mendojnë për ta propozuar këtë qytet antik për të hyrë në fondin e trashëgimisë botërore të njerëzimit. Meqenëse deri tani gërmimet arkeologjike, vetëm sa e kanë gërvishur qytetin e vjetër, në të ardhmen priten surpriza të tjera për kulturën rumune dhe evropiane, por veçanërisht për kulturën tonë kombëtare, sepse Alburnusi i Madh është përë së gjithash qytet ilir.