Politika_Libri_i_Dytë_(Aristoteli)
Për të nderuar ata që zbulojnë ndonjë gjë që është e dobishme për shtetin është një propozim që ka një tingull të veçantë, por nuk mund të miratohet në mënyrë të sigurt me ligj, sepse mund të inkurajojë informuesit, dhe ndoshta edhe të çojë në trazira politike. Kjo pyetje përfshin një tjetër. Beenshtë dyshuar nëse është apo nuk është e përshtatshme për të bërë ndonjë ndryshim në ligjet e një vendi, edhe nëse një ligj tjetër është më i mirë. Tani, nëse një ndryshim është i papërshtatshëm, vështirë se mund të pajtohemi me propozimin e Hipodamit; sepse, me pretendimin për të bërë një shërbim publik, një njeri mund të vendosë masa që janë me të vërtetë shkatërruese për ligjet ose për kushtetutën. Por, meqenëse e kemi prekur këtë temë, mbase do të ishte më mirë të hynim pak në detaje, sepse, siç po thosha, ekziston një ndryshim mendimi dhe ndonjëherë mund të duket e dëshirueshme të bëjmë ndryshime. Ndryshime të tilla në artet dhe shkencat e tjera kanë qenë sigurisht të dobishme; mjekësia, për shembull, dhe gjimnastika, dhe çdo art dhe zanat tjetër janë larguar nga përdorimi tradicional. Dhe, nëse politika është një art, ndryshimi duhet të jetë i domosdoshëm në këtë si në çdo art tjetër. Ky përmirësim ka ndodhur tregon fakti se zakonet e vjetra janë jashtëzakonisht të thjeshta dhe barbare. Për helenët e lashtë shkuan të armatosur dhe blenë nuset e tyre nga njëra-tjetra. Mbetjet e ligjeve antike që na kanë ardhur janë mjaft absurde; për shembull, në Cumae ekziston një ligj në lidhje me vrasjen, me qëllim që nëse akuzuesi prodhon një numër të caktuar dëshmitarësh nga vëllezërit e tij, i akuzuari do të mbahet fajtor. Përsëri, burrat në përgjithësi dëshirojnë të mirën, dhe jo thjesht atë që kishin baballarët e tyre. Por banorët e lashtë, pavarësisht nëse kanë lindur nga toka ose ishin mbijetuar të ndonjë shkatërrimi, mund të supozohet se nuk kanë qenë më të mirë se njerëz të zakonshëm apo edhe budallenj mes nesh (e tillë është sigurisht tradita në lidhje me njerëzit e lindur në tokë); dhe do të ishte qesharake të qëndrojmë të kënaqur me nocionet e tyre. Edhe kur ligjet janë shkruar, ato nuk duhet të qëndrojnë gjithmonë të pandryshuara. Si në shkencat e tjera, ashtu edhe në politikë, është e pamundur që të gjitha gjërat duhet të përcaktohen saktësisht me shkrim; sepse miratimet duhet të jenë universale, por veprimet kanë të bëjnë me veçoritë. Prandaj, ne konkludojmë se ndonjëherë dhe në raste të caktuara ligjet mund të ndryshohen; por kur e shohim çështjen nga një këndvështrim tjetër, duket se kërkohet shumë kujdes. Sepse zakoni i ndryshimit të lehtë të ligjeve është një e keqe dhe, kur përparësia është e vogël, më mirë të lihen disa gabime si të ligjvënësve ashtu edhe të sundimtarëve; qytetari nuk do të fitojë aq shumë duke bërë ndryshimin sa do të humbasë nga zakoni i mosbindjes. Analogjia e arteve është e rreme; një ndryshim në një ligj është një gjë shumë e ndryshme nga një ndryshim në një art. Sepse ligji nuk ka fuqi të urdhërojë bindjen, përveç atij të zakonit, i cili mund të jepet vetëm nga koha, kështu që një gatishmëri për të ndryshuar nga ligjet e vjetra në ato të reja mundëson fuqinë e ligjit. Edhe nëse e pranojmë që ligjet duhet të ndryshohen, a duhet të ndryshohen të gjitha, dhe në çdo shtet? Dhe a do të ndryshohen ato nga dikush që i pëlqen, ose vetëm nga persona të caktuar? Këto janë pyetje shumë të rëndësishme; dhe për këtë arsye do të kishim më mirë të bënim diskutimin e tyre në një rast më të përshtatshëm.