Pjer_Abelardi
Në rininë e Abelardit, quhej "dialektik" arti i ri për të arsyetuar, pas shekujsh të një zbrazëtie kulturore. Asnjë nga të diturit e fillimit të shekullit XII nuk përshkonte si një "dialekticien" Veriun e Francës, jugun e Anglisë, rajonin e Rinit apo edhe veriun e Italisë, për të shkëlqyer në publik nëpërmjet polemikave të gjalla dhe fjalimeve të shkëlqyera, siç bënin sofistët në Athinë, në kohën e Sokratit. Këta virtuosie kishin marrë dituri në shkollat e katedraleve, të ngritura nëpër qytetet që kishin filluar të zmadhoheshin dhe pak nga pak po u hiqnin manastireve ekskluzivitetin e vendeve të privilegjuara të diturisë. Këto "shkolla" (nga latinishtja "i scola", shumësi scoloe) prej nga ata dilnin, bëri që ata të quheshin "skolastikë". Filozofia sunduese, me të cilën Abelardi i ri hyri në konflikt, ishte një version i thjeshtësuar dhe i ngurtësuar në mënyrë dogmatike i augustinizmit. Përfaqësuesi kryesor i saj ishte Anselmi i Kantërbërisë (1033-1109), shenjti i ardhshëm, i mbiquajtur "babai i skolastikës". Shën Anselmi, në mënyrë edhe më të hapur se Shën Augustini, ishte i mendimit se besimi duhet të ketë përparësi në njohjen filozofike; për të, e vërteta - siç mësonte Platoni - hyn te Qenia e përjetshme dhe e vërtetë e Zotit; ajo pra është më shumë se njohje e thjeshtë. Sipas Shën Anselmit, konceptet e përgjithshme, që ai i quan "koncepte universaie", themelojnë të vërtetën. Ato janë të përjetshme, si idetë platonike, në ndryshim nga objektet e veçuara që kanë realitet, veçse në atë masë me të cilën marrin pjesë te konceptet universale. Midis kategorive të skolastikës, kjo pikëpamje është quajtur në mënyrë të habitshme "realizëm". Nga ana tjetër, pikëpamja që i përputhet asaj që ne kuptojmë sot me realizëm - domethënë rezultati i përvojës ndjesore konkrete - është quajtur atëherë "nominalizëm". Në mendimin e Anselmit, konceptet e përgjithshme janë veçse "emra", me fjalë të tjera, tregues të thjeshtë; për nominalistët më radikalë, emri nuk është gjë tjetër veçse një flaius vods, një "frymë e zërit". Realizmi, sipas shën Anselmit, kishte përparësitë e tij për arsyetimin; ai lejonte, për shembull, të tregonte ekzistencën e Zotit: nëse e përgjithshmja është po aq e vërtetë dhe reale sa më e madhe të jetë, dhe nëse Zoti është koncepti më i përsosur universal, atëherë ekzistenca e tij është e përfshirë në pafundësinë e kësaj shtrirjeje. Ne vëmë re shumë shpejt se kjo "provë ontologjike" e ekzistencës së Zotit është në rregull, duke përsëritur shumë herë të njëjtën gjë me fjalë të ndryshme. Megjithatë, nga pikëpamja e fesë, arsyetimi kishte kuptim si mendim mistik që thellonte konceptin besim. "Prova ontologjike" të kujton universin mendor të Denis Areopagitit (shekulli I), në të cilin drita e përjetshme e së vërtetës hyjnore depërton botën nga njëra pjesë në pjesën tjetër dhe tërheq te vetja shpirtin e zhytur në errësirat e botës së prekshme të objekteve të veçantë. Realizmi i koncepteve universale nxirrte në pah faktin se shpirti hynte te Zoti dhe kështu ishte i pavdekshëm. Abelardi shkaktoi zemërim të vërtetë kur tha se Denis Areopagiti nuk kishte pothuaj asnjë lidhje me martirin parisian Shën Denis. Megjithatë, më 1118, pas zgjidhjes jo të këndshme të lidhjes së tij të caktuar nga fati me njërën nga nxënëset e tij, Heloizën, sa të bukur aq edhe të zgjuar, u strehua në abacinë e ngritur nën përkujdesjen e vetë Shën Denisit. Xhaxhai i fuqishëm i Heloizës, Fylberi, e trodhi, duke e penguar kështu për çdo detyrë priftërore - sepse një prift, sipas të drejtës kanunore, duhej (dhe duhet gjithmonë) të jetë një njeri i plotë. Abelardi nuk i kundërvuri realizmit të koncepteve universale nominalizmin e skajshëm, mbrojtës i të cilit ishte mësuesi i tij Roselën dë Kompienjë (rreth vitit 1050-1120); Roselëni duhej të kishte hequr dorë solemnisht nga teoria e tij, sepse kishte hyrë në konflikt me dogmën kishtare të Trinisë së Shenjtë. Çdo emërtim, duke qenë për të një përgjithësim i kryer nga ai që emërton, nuk shihte asnjë ndryshim themelor midis një objekti të vetëm dhe pjesëve që e përbënin dhe që mund të ishin, nga ana e tyre, të ngjizura si objekte të vetme. Por Kisha nuk mund ta toleronte copëzimin e Zotit të vetëm në tri entitete vetjake të dallueshme. Abelardi vuri në balancë arsyetimet e filozofëve dhe ato të doktorëve të Kishës - vepra e tij më e rëndësishme, Sic e non (Po dhe jo), përballte teoritë antagoniste të autoriteteve të njohura - dhe arriti në përfundimin se konceptet universale duhej të kishin ekzistuar para vetë Krijimit hyjnor, në brendësi të botës, por që vazhdonin të ekzistonin vetëm si veçanësi (entitete) përgjithësuese të objekteve individuale. Ai largohej kështu nga (neo)platonizmi sundues, sipas të cilit gjërat janë reale vetëm nëse bëjnë pjesë te Qenia shpirtërore, dhe i afrohej pikëpamjes së Aristotelit: ajo që është konceptualisht e njohur te gjërat - forma e tyre - mbetet e lidhur me nënshtresën materiale të mundshme dhe të vetme. Abelardi, pa hyrë në tërësinë e mendimit aristotelian - sepse në kohën e tij vetëm Logjika e Aristotelit ishte e mundur të lexohej në përkthimin latinisht - paraprinte teoritë thelbësore të skolastikës së lartë. Rezultati që arriti Abelardi nuk kishte aq shumë rëndësi sa metoda e Sic et non, që qëndronte në kundërvënien e doktrinave, teorive dhe arsyetimeve. Ky mendimtar i veçuar gjeti rrugën e tij në lirinë e vet të shpallur përballë pushtetarëve fetarë: zgjuarsia dhe gjykimi nuk kanë dalë nga besimi, por besimi rrjedh nga gjykimi dhe nga të kuptuarit kritik. Këtë liri të individit, Abelardi nuk e kërkoi vetëm si mendimtar, por edhe si aktor. Estetika e tij qëndron në atë që individi kërkon të njohë dhe ta bëjë mirë; sipas tij, më thelbësor nuk është rezultati, por synimi. Kjo ide sillte risi në një epokë kur e drejta nuk kërkonte të merreshin vesh arsyetimet dhe kur e Mira ishte më pak e kapshme përmes synimeve të mira të njerëzve, sesa nëpërmjet nderit të Zotit. Shën Anselmi i Kantërbërisë, nën frymëzimin e Shën Augustinit, e kishte përshkruar të Mirën si rezultante të shëlbesës nëpërmjet Krishtit: ajo mund të ekzistojë në botë vetëm nëse Zoti - Qenia përjetësisht e vërtetë - e lejon të hyjë në botë. Për Abelardin, përkundrazi, individi është në zanafillë të shpëtimit të tij, duke imituar Krishtin në dashurinë e tij për njerëzit.