cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qafuri
Prodhim
Camphor është prodhuar si një produkt pyjor me shekuj, i kondensuar nga avulli i dhënë nga pjekja e patateve të drurit të prera nga pemët përkatëse, dhe më vonë duke kaluar avull nëpër dru të pudrosur dhe kondensuar avujt. Kur përdorimi i tij në industritë kimike të reja (diskutuar më poshtë) rriti në masë të madhe vëllimin e kërkesës në fund të shekullit të 19-të, pasoi potenciali për ndryshime në furnizim dhe çmim. Në 1911 Robert Kennedy Duncan, një kimist dhe edukator industrial, tregoi se qeveria Perandorake Japoneze kishte kohët e fundit (1907-1908) u përpoq të monopoleizonte prodhimin e kamfurit natyror si një produkt pyjor në Azi, por që monopoli ishte parandaluar nga zhvillimi i alternativa totale e sintezës, e cila filloi në formën "thjesht akademike dhe tërësisht jokomerciale" me raportin e parë të Gustav Komppa ", por ajo vulosi fatin e monopolit japonez [...] sepse jo më shpejt u realizua se sa ngacmoi vëmendjen të një ushtrie të re të hetuesve chem kimistëve industrialë.Zyrat e patentave të botës së shpejti ishin të mbushura me sinteza të pretenduara tregtare të kamfurit, dhe të proceseve të favorizuara u formuan kompani për t'i shfrytëzuar ato, rezultuan fabrikat dhe në një kohë tepër të shkurtër prej dy vite pas sintezës së saj akademike, të gjitha çukat si produkti natyror, hynë në tregjet e botës […]. ": 133–134" ... Dhe akoma kamp artificial ose nuk e bën dhe nuk mund ta zhvendosë produktin natyror në një masë të mjaftueshme për të shkatërruar industrinë në rritje të kamfurit. Funksioni i tij i vetëm aktual dhe i mundshëm i së ardhmes është të veprojë si një kontroll i përhershëm i monopolizmit, të veprojë si një rrotullues për të rregulluar çmimet brenda kufijve të arsyeshëm. "Ky kontroll i vazhdueshëm i rritjes së çmimeve u konfirmua në vitin 1942 në një monografi mbi historinë e DuPont, ku William S. Dutton tha, "I domosdoshëm në prodhimin e plastikës pyroxylin, kamfure natyrale të importuar nga Formosa dhe shitja normalisht për rreth 50 cent një paund, arriti çmimin e lartë prej 3.75 $ në 1918 [mes ndërprerjes së tregtisë globale dhe kërkesës së lartë për eksploziv që Bota Lufta I krijuar]. Kimistët organikë në [DuPont] u përgjigjën duke sintetizuar kamforin nga terpentina e trungjeve të pishave Jugore, me rezultatin që çmimi i kamfurit industrial të shitur në shumë ngarkesa në 1939 ishte midis 32 cent dhe 35 cent një paund. ": 293
Sfondi i sintezës së Gustaf Komppa ishte si më poshtë. Në shekullin XIX, dihej që acidi nitrik oksidon kamfrin në acid kamforik. Haller dhe Blanc publikuan një gjysmë sintezë të kamfurit nga acidi kamforik. Megjithëse ata demonstruan strukturën e saj, ata nuk ishin në gjendje ta provojnë atë. Sinteza e parë e plotë e plotë e acidit kamforik u botua nga Komppa në vitin 1903. Inputet e tij ishin acidi dietil oksalat dhe acidi 3,3-dimethylpentanoik, i cili reagoi nga kondensimi i Claisen për të dhënë acid diketokamporik. Metilimi me metil jodid dhe një procedurë e ndërlikuar e zvogëlimit prodhoi acid kamforik. William Perkin publikoi një sintezë tjetër pak kohë më vonë. Më parë, disa komponime organike (të tilla si ure) ishin sintetizuar në laborator si një provë e konceptit, por kamfuri ishte një produkt natyror i paktë me një kërkesë në të gjithë botën. Komppa e kuptoi këtë. Ai filloi prodhimin industrial të kamfurit në Tainionkoski, Finlandë, në 1907 (me shumë konkurrencë, siç njoftoi Kennedy Duncan).
Kafora mund të prodhohet nga alfa-pinene, e cila është e bollshme në vajrat e pemëve halore dhe mund të distilohet nga terpentina e prodhuar si një produkt anësor i pulpës kimike. Me acid acetik si tretës dhe me katalizë nga një acid i fortë, alfa-pineni riorganizohet lehtësisht në kampe, e cila nga ana e saj nënshtrohet rirregullimit Wagner-Meerwein në kation izobornil, i cili kapet nga acetati për të dhënë izobornil acetate. Hidroliza në izoborneol e ndjekur nga oksidimi jep kamfor racemike. Në të kundërt, kamfori ndodh natyrshëm si D-kamfuri, (R) -enantiomeri.
Biosintezën
Në biosintezën, kamfuri prodhohet nga pirofosfati geranyl, përmes ciklizimit të pirofosfatit të linaloyl deri te pirofosfati bornil, i ndjekur nga hidroliza deri në borneol dhe oksidimi në kamfur.
Kafora gjithashtu mund të reduktohet në izoborneol duke përdorur borohidrid natriumi.
Në vitin 1998, K. Chakrabarti dhe bashkëpunëtorët e Shoqatës Indiane për Kultivimin e Shkencës, Kolkata, përgatitën film të hollë me diamant duke përdorur kamfor si pararendësin për depozitimin e avullit kimik.
Në vitin 2007, nanotubat e karbonit u sintetizuan me sukses duke përdorur kamfur në procesin e depozitimit kimik të avullit.
Të fshehtat e Sulphur Springs
Të fshehtat e Sulphur Springs është një serial televiziv amerikan i zhanrit mister. Seriali me temë udhëtimin në kohë u shfaq premierë në Disney Channel më 15 janar 2021. Seriali zhvillohet në qytetin imagjinar të Luizianës, Sulfur Springs. Secrets of Sulphur Springs është nga krijuesja, shkrimtarja dhe producentja ekzekutive Tracey Thomson. Charles Pratt, Jr. shërben gjithashtu si producent ekzekutiv. Në shkurt 2022, seriali u rinovua për një sezon të tretë.
Qafuri
Përdorime fizike
Aftësia sublimuese e kamfurit i jep asaj disa përdorime.
Të fshehtat e Sulphur Springs
Përmbajtja
Pasi babai i tij merr një punë të re, 12-vjeçari Griffin Campbell zhvendoset në hotelin e mbyllur dhe të rrënuar Tremont në Sulfur Springs, Luiziana, i cili supozohet se është me fantazmën e Savannah Dillon, një kampiste në Kampin Tremont që u zhduk tridhjetë vjet më parë. Me shoqen e tij më të mirë Harper nga shkolla e tij e re, Griffin zbulon një portal që i kthen të dy prapa në kohë 30 vjet në 1990, të cilin ata e përdorin për të takuar dhe për të zbuluar se çfarë ka ndodhur me Savannah Dillon. Ata përpiqen të shpëtojnë Savanën nga zhdukja.
Qafuri
Plastikë
Plastika e parë domethënëse e prodhuar nga njeriu ishin plastika nitroceluloze (piroksilinë) me azot të ulët (ose "të tretshëm"). Në dekadat e para të industrisë së plastikës, kamfuri u përdor në sasi të pamasë [11]: 130 si plastifikues që krijon celuloidin nga nitroceluloza, në llaqet me nitrocelulozë dhe plastika të tjera dhe llaqe.
Të fshehtat e Sulphur Springs
Përmbajtja
Sezoni 2 fokusohet te Harper teksa ajo përpiqet të zbulojë sekretet e lidhjeve të saj me hotelin Tremont pasi zbulimi i një fotoje të stërgjyshes së saj Daisy e bën atë të besojë se përgjigjet qëndrojnë në vitet 1930. Ndërkohë, aktivitetet paranormale rriten ndërsa Campbells përgatiten për të rihapur hotelin dhe Savannah përpiqet të ndihmojë Griffin dhe Harper të zbulojnë sekretet e hotelit nga e kaluara.
Qafuri
Parandalues ​​dhe ruajtës i dëmtuesve
Studimet e fundit kanë treguar që vaji esencial i kamfurit mund të përdoret si një fumigant efektiv kundër milingonave të zjarrit të kuq, pasi ndikon në sjelljen sulmuese, ngjitje dhe ushqyerje të punëtorëve të mëdhenj dhe të vegjël.
Kafora përdoret gjithashtu si një substancë antimikrobike. Në balsamosjen, vaji i kamfurit ishte një nga përbërësit e përdorur nga egjiptianët e lashtë për mumifikimin.
Të fshehtat e Sulphur Springs
Prodhimi
I titulluar fillimisht Sulfur Springs, projekti u zhvillua si pilot për Disney Channel; më vonë u dërgua në Disney+, ku mori një urdhër seri me kontingjent të aktorëve. Seriali hyri në paraprodhim, por procesi i casting-ut ishte i pasuksesshëm dhe Disney+ e kaloi serialin. Deri në maj 2019, zhvillimi për serialin ishte zhvendosur nga shërbimi i transmetimit përsëri në Disney Channel, dhe casting-u vazhdoi për serialin, tani duke u prodhuar si pilot; dy role ishin plotësuar në këtë pikë. Fillimisht i zhvilluar si një seri një orëshe, programi më vonë u shkurtua në një format gjysmë ore. Në tetor 2019, seriali u porosit zyrtarisht nga rrjeti për një sezon me njëmbëdhjetë episode.
Qafuri
Parandalues ​​dhe ruajtës i dëmtuesve
Kafora e ngurtë lëshon tymosje që formojnë një shtresë parandaluese të ndryshkut dhe për këtë arsye ruhen në gjoksin e mjeteve për të mbrojtur mjetet kundër ndryshkut.
Të fshehtat e Sulphur Springs
Prodhimi
Prodhimi ishte planifikuar të fillonte në New Orleans në vitin 2020. Xhirimet filluan në Luiziana në fund të vitit 2019 dhe u ndërprenë më 23 shkurt 2020 për shkak të pandemisë COVID-19. Xhirimet për sezonin përfunduan midis 5 tetorit dhe 6 nëntorit 2020. Më 23 prill 2021, seriali u rinovua për një sezon të dytë, i cili u shfaq premierë më 14 janar 2022. Më 7 shkurt 2022, seriali u rinovua për një sezon të tretë.
Qafuri
Përdorni në Parfume
Në botën e lashtë arabe, Camphor ishte një nga përbërësit më të popullarizuar të parfumeve. Sipas Doracakut të Parfumeve, "[Camphor] përmban në më shumë se një të katërtën e recetave të parfumeve të al-Kindi dhe në shumë vepra të tjera arabe mesjetare, përfshirë Tregimet Arabe të Netëve." të Këngës biblike të Solomonit. Sidoqoftë, fjala origjinale hebraike kofer, në të vërtetë i referohet këna, një tjetër parfum dhe ngjyrues të botës arabe. Kinezët i referoheshin kamfurit më të mirë si "parfum i trurit të dragoit", për shkak të "aromës së tij të fortë dhe të lezetshme" dhe "shekujve të pasigurisë mbi origjinën dhe mënyrën e origjinës."
Përdorime të kuzhinës
Në Evropën e lashtë dhe mesjetare, kamfuri ishte përdorur si një përbërës në ëmbëlsirat. Ajo u përdor në një larmi të gjërë të pjatave të këndshme dhe të ëmbla në librat e kuzhinave mesjetare të gjuhës arabe, siç është el-Kitab al-Ṭabikh i përpiluar nga ibn Sayyâr al-Warrâq në shekullin e 10, dhe një libër gatimi anonuzian anonim i 13-të. Shekulli. Duket gjithashtu në enët e ëmbla dhe të këndshme në Ni'matnama, një libër i shkruar në fund të shekullit të 15-të për sulltanët e Mandu. Një tregti e hershme ndërkombëtare në të bëri që kamfuri të njihet gjerësisht në të gjithë Arabinë në kohët para-islamike, siç përmendet në Kuran 76: 5 si një aromatizues për pije. Deri në shekullin e 13-të, ajo u përdor në receta kudo në botën muslimane, duke filluar nga enët kryesore të tilla si tharidja dhe zierja deri tek ëmbëlsirat. Një analog alkooli i kamfurit i njohur gjithashtu si izoborneol aktualisht përdoret në Azi si aromatizues, kryesisht për ëmbëlsirat. Në Indi përdoret gjerësisht në gatim, kryesisht për enët me ëmbëlsirë, dhe njihet si kachha karpooram ose "pachha karpoora" ("kamfor e papërpunuar / e papërpunuar"), në (Teluge: పచ్చ కర్పూర o), (Tamil: பச்சைக் கற்பூரம்), ( Kanada: ಪಚ್ಚ ಕರ್ಪೂರ), dhe është në dispozicion në dyqanet ushqimore indiane, ku është etiketuar si "kamfër ushqimor"
Përdorime medicinale fiziologji
Kafora absorbohet lehtësisht përmes lëkurës, ku stimulon mbaresa nervore të ndjeshme ndaj nxehtësisë dhe të ftohtit, duke prodhuar një ndjesi të ngrohtë kur aplikohet me forcë, ose një ndjesi të ftohtë kur aplikohet butësisht. Këto efekte janë veçanërisht të dukshme në mushkëri dhe rrugët e frymëmarrjes nëse kamfuri thithet si aerosol. Aksioni në mbaresa nervore gjithashtu shkakton një analgjezi të lehtë lokale.
Ndjesia e nxehtësisë që prodhon kamfuri në lëkurë supozohet se vjen nga aktivizimi i kanaleve jonike TRPV3 dhe TRPV1, ndërsa ndjesia e ftohtë për shkak të aktivizimit të TRPM8.
Efektet globale në trup përfshijnë takikardinë (rritje të rrahjeve të zemrës), vazodilimin në lëkurë (skuqje), frymëmarrje të ngadaltë, ulje të oreksit dhe rritje të sekrecioneve dhe sekretimeve të tilla si djersitja dhe urinimi.
Kafora është toksike në doza të mëdha. Prodhon simptoma të nervozizëm, çorientim, letargji, spazma të muskujve, të vjella, dhimbje barku, konvulsione dhe konfiskime. Dozat vdekjeprurëse tek të rriturit janë në intervalin 50-500 mg / kg (oral). Në përgjithësi, dy gram shkaktojnë një toksicitet serioz dhe katër gram janë potencialisht vdekjeprurës.
Përdorime tradicionale
Camphor është përdorur në mjekësinë tradicionale që nga kohra të lashta në vendet ku ishte vendas. Ndoshta ishte erë e substancës dhe efekti i saj dekompensues që çoi në përdorimin e saj në mjekësi. Kafora është përdorur në Sumatra antike për të trajtuar sprains, swellings, dhe inflamacion. Prej kohësh është përdorur si substancë mjekësore në Indinë e lashtë, ku përgjithësisht kalon me emrin karpūra. Hasshtë përshkruar në veprën ururvedic Mādhavacikitsā të shekullit të 7-të si një ilaç efektiv që përdoret për trajtimin e etheve. Bima është emëruar gjithashtu hima dhe është identifikuar me bimën Cinnamomum camphora. Sipas Vaidyaka-daabda-sindhu, ajo është një nga "pesë aromat" që përdoret në përtypjen e betelit, ku referohet edhe si candrabhasma ("pluhur i hënës"). Camphor gjithashtu u përdor me shekuj në mjekësinë kineze për një larmi qëllimesh.
Përdorime moderne
Camphor ishte një përbërës i paregoric, një tinkturë opiumi / kamfuri e zhvilluar në shekullin e 18-të. Paregoric u përdor në formulime të ndryshme për qindra vjet. Ishte një ilaç shtëpiak në shekujt 18 dhe 19 kur u përdor gjerësisht për të kontrolluar diarrenë tek të rriturit dhe fëmijët, si një ilaç ekspektent dhe kollë, për të qetësuar fëmijët e mprehtë dhe për të fërkuar mishrat e dhëmbëve për të kundërvepruar dhimbjen nga dhëmbët. Përdorimi i tij ra në shekullin e 20-të pas rregullimit të opiumit.
Gjithashtu në shekullin e 18-të, kamfi u përdor nga Auenbrugger në trajtimin e manisë, në mënyrë paradoksale duke nxitur konfiskime.
Bazuar në shkrimet e Hahnemann, kamfuri (tretur në alkool) u përdor në shekullin e 19-të për të trajtuar epidemitë e kolerës 1854-1855 në Napoli.
Në shekullin e 20-të, kamfori u administrua me gojë në sasi të vogla (50 mg) për simptoma të vogla të zemrës dhe lodhje. Kjo përgatitje u shit me emrin tregtar Musterole; prodhimi pushoi në vitet 1990.
Sot përdorimi kryesor i kamfurit është si një shtypës i kollës dhe si një decongestant. Shtë një përbërës aktiv (së bashku me mentolin) në produktet decongestante të avullit-avullit, siç është Vicks VapoRub.
Camphor aktualisht përdoret në mjekësinë veterinare. I dhënë nga injeksioni intramuskular, është një stimulues i frymëmarrjes që ndihmon në trajtimin e vështirësive të frymëmarrjes te kuajt.
Rregullim
Në vitin 1980, Administrata e Ushqimit dhe Drogës e SHBA vendosi një kufi prej 11% të kamurit të lejueshëm në produktet e konsumit, dhe produktet e ndaluara të etiketuara si vaj kamfuri, vaj kamfuri, linim kamfri dhe liniment të kamfurit (përveç "vajit thelbësor të kamfurit të bardhë", i cili përmban shumë pak kamfor Meqenëse ekzistojnë trajtime alternative, përdorimi medicinal i kamfurit dekurajohet nga FDA, përveç përdorimeve që lidhen me lëkurën, siç janë pluhurat mjekues, të cilët përmbajnë vetëm sasi të vogla kamfuri.
Feja
Ceremonitë fetare hindu Camphor është përdorur gjerësisht në ceremonitë fetare hindu. Isshtë vendosur në një qëndrim të quajtur 'karpur dāni' në Indi. Aarti kryhet pasi i vuri zjarrin asaj zakonisht si hapi i fundit i pujës.
Braina (Besianë)
Brainë është një vendbanim në komunën e Besianës, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Gjytet.
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 korrik 1872 - 18 Qershor 1928) ishte një eksplorues Norvegjez i rajoneve polare dhe një figurë kryesore e Epokës Heroike të Eksplorimit të Antarktikut. Ai udhëhoqi ekspeditën e parë për të përshkuar Kalimin Veri-perëndim nga deti, nga 1903 deri në 1906, dhe ekspedita e parë në Polin e Jugut në 1911. Ai drejtoi ekspeditën e parë të dëshmuar se kishte arritur në Polin e Veriut në një dirigjues në vitin 1926. Ai u zhduk ndërsa mori pjesë në një mision shpëtimi për aeroplanin ajror Italia në 1928.
Jeta e hershme
Amundsen lindi në një familje të pronarëve të anijeve Norvegjeze dhe kapitenëve në Borge, midis qyteteve Fredrikstad dhe Sarpsborg. Prindërit e tij ishin Jens Amundsen dhe Hanna Sahlqvist. Roald ishte djali i katërt në familje. Nëna e tij donte që ai të shmangte tregtinë detare të familjes dhe e inkurajoi atë që të bëhej mjek, një premtim që Amundsen e mbajti derisa nëna e tij vdiq kur ai ishte 21 vjeç. Ai u largua menjëherë nga universiteti për një jetë në det.
Kur ai ishte pesëmbëdhjetë vjeç, Amundsen u entuziazmua duke lexuar tregimet e Sir John Franklin për ekspeditat e tij arktike në tokë. Amundsen shkroi "i lexova me një magjepsje të fortë e cila ka formuar tërë rrjedhën e jetës time".
Ekspedita Belarike e Antarktikut
Amundsen u bashkua me Ekspeditën belge të Antarktikut si shoku i parë. Kjo ekspeditë, e udhëhequr nga Adrien de Gerlache duke përdorur anijen RV Belgica, u bë ekspedita e parë për të mbingarkuar në Antarktidë. Belgica, qoftë gabimisht ose me dizajn, u mbyll në akullin e detit në 70 ° 30′S larg ishullit Aleksandër, në perëndim të Gadishullit të Antarktikut. Ekuipazhi duroi një dimër për të cilin ishin përgatitur dobët.
Sipas vlerësimit të vetë Amundsen, mjeku për ekspeditën, amerikan Frederick Cook, me siguri e shpëtoi ekuipazhin nga skorjet duke gjuajtur kafshë dhe duke ushqyer ekuipazhin e mishit të freskët. Në rastet kur agrumet mungojnë, mishi i freskët nga kafshët që bëjnë vetë vitaminën C përmban mjaftueshëm vitaminë për të parandaluar skorbutin, dhe madje edhe pjesërisht ta trajtojnë atë. Ky ishte një mësim i rëndësishëm për ekspeditat e ardhshme të Amundsen.
Kalimi Veriperëndimor
Në vitin 1903, Amundsen drejtoi ekspeditën e parë për të përshkuar me sukses Kalimin Veriperëndimor të Kanadasë midis oqeaneve Atlantik dhe Paqësorit. Ai planifikoi një ekspeditë të vogël prej gjashtë burrash në një anije peshkimi 45-ton, Gjøa, në mënyrë që të kishte fleksibilitet. Anija e tij kishte një draft relativisht të cekët. Teknika e tij ishte të përdorte një anije të vogël dhe të përqafoje bregdetin. Amundsen kishte anijen e pajisur me një 13 të vogël motor parafine me një vidë kuaj-fuqi.
Ata udhëtuan përmes gjirit Baffin, Parry Channel dhe më pas në jug përmes Peel Sound, James Ross ngushticës, Simpson ngushticës dhe ngushticës Rae. Ata kaluan dy dimra në ishullin King William, në portin e asaj që është sot Gjoa Haven. Gjatë kësaj kohe, Amundsen dhe ekuipazhi mësuan nga njerëzit lokalë Netsilik Inuit për aftësitë e mbijetesës në Arktik, të cilat ai i konsideroi të paçmueshme në ekspeditën e tij të mëvonshme në Polin e Jugut. Për shembull, ai mësoi të përdorë qen për sajë për të transportuar mallra dhe të veshë lëkurë kafshësh në vend të parkave të rënda, të leshta, të cilat nuk mund të mbanin të ftohtin kur laget.
Duke lënë Gjoa Haven, ai lundroi në perëndim dhe kaloi Gjirin e Kembrixhit, i cili ishte arritur nga perëndimi nga Richard Collinson në 1852. Duke vazhduar në jug të ishullit Victoria, anija pastroi Arkipelagun Arktik Kanadez më 17 gusht 1905. Duhej të ndalonte për dimër para se të shkonte në Nome në bregdetin e Paqësorit të Alaskës. Stacioni më i afërt telegrafi ishte 500 mi  larg në Shqiponjës. Amundsen udhëtoi atje në tokë për të dërguar një mesazh suksesi në 5 dhjetor, pastaj u kthye në Nome në 1906. Më vonë po atë vit ai u zgjodh në Shoqërinë Antikuariane Amerikane.
Në këtë kohë, Amundsen mësoi për shpërbërjen e bashkimit midis Norvegjisë dhe Suedisë dhe se ai kishte një mbret të ri. Eksploruesi i dërgoi mbretit të ri, Haakon VII, lajmin se përshkimi i tij në Kalimin Veriperëndimor "ishte një arritje e shkëlqyeshme për Norvegjinë". Ai tha se shpresonte të bënte më shumë dhe e firmosi atë "Subjekti juaj besnik, Roald Amundsen". Ekuipazhi u kthye në Oslo në nëntor 1906, pas pothuajse tre vjet e gjysmë jashtë vendit. Gjøa u kthye në Norvegji në 1972. Pas një udhëtimi 45 ditor nga San Francisko në një transportues pjesa më e madhe, ajo u vendos në tokë jashtë Muzeut Fram në Oslo, ku tani ndodhet brenda ndërtesës së saj të veçantë në muze.
Ekspedita e Polit Jugor
Më pas Amundsen planifikoi të marrë një ekspeditë në Polin e Veriut dhe të eksplorojë Basenin Arktik. Duke e parë të vështirë për të mbledhur fonde, kur dëgjoi në vitin 1909 që Amerikanët Frederick Cook dhe Robert Peary kishin pretenduar të arrinin në Polin e Veriut si rezultat i dy ekspeditave të ndryshme, ai vendosi të rigjetohej në Antarktidë. Ai nuk ishte i qartë për qëllimet e tij dhe Robert F. Scott dhe përkrahësit norvegjezë u ndjejnë mashtrues. Scott po planifikonte ekspeditën e tij në Polin e Jugut atë vit. Duke përdorur anijen Fram, të përdorur më parë nga Fridtjof Nansen, Amundsen u largua nga Oslo për në jug në 3 qershor 1910. Në Madeira, Amundsen paralajmëroi njerëzit e tij se ata do të shkonin në Antarktidë dhe i dërgoi një telegram Scott: "Beg të të informojë Fram duke vazhduar Antarktikën — Amundsen."
Duke përdorur skitë dhe slitë qenësh për transport, Amundsen dhe njerëzit e tij krijuan depo furnizimi në 80 °, 81 ° dhe 82 °  Jug në Barrierë, përgjatë një linje direktd në jug në Pol. Amundsen gjithashtu planifikoi të vriste disa prej qenve të tij gjatë rrugës dhe t'i përdorte ato si një burim për mish të freskët. Një grup i vogël, përfshirë Hjalmar Johansen, Kristian Prestrud dhe Jørgen Stubberud, u nisën më 8 shtator, por duhej të braktisnin udhëtimin e tyre për shkak të temperaturave ekstreme. Tërheqja e dhimbshme shkaktoi një grindje brenda këtij grupi, dhe Amundsen dërgoi Johansen dhe dy burrat e tjerë për të eksploruar Tokën e Mbretit Edward VII.
Një përpjekje e dytë, me një ekip prej pesë vetësh të përbërë nga Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel, Oscar Wisting dhe Amundsen, u nis nga kampi bazë në 19 tetor. Ata morën katër slitë dhe 52 qenë. Duke përdorur një rrugë përgjatë akullnajës më parë të panjohur Axel Heiberg, ata arritën në skajin e Rrafshnaltës Polare më 21 nëntor pas një ngjitjeje katër-ditore. Skuadra dhe 16 qentë arritën në pole më 14 dhjetor, një muaj para grupit të Scott. Amundsen emëroi kampin e tyre të Polit Jugor Polheim. Amundsen e quajti Rrafshnaltën e Antarktikut si Rrafshnalta e Mbretit Haakon VII. Ata lanë një tendë dhe letër të vogël ku thuhej arritja e tyre, në rast se nuk ktheheshin të sigurt në Framheim.
Kalimi Verilindor
Në 1918, një ekspeditë Amundsen filloi me një anije të re, Maud, zgjati deri më 1925. Maud lundroi me kujdes nëpër akull nga perëndimi në lindje përmes Kalimit Verilindor. Me të në këtë ekspeditë ishin Oscar Wisting dhe Helmer Hanssen, që të dy kishin qenë pjesë e ekipit për të arritur në Polin e Jugut. Për më tepër, Henrik Lindstrøm u përfshi si kuzhinier. Ai pësoi një goditje në tru dhe u zvogëlua aq shumë fizikisht sa nuk mund të merrte pjesë.Qëllimi i ekspeditës ishte të eksploronte zonat e panjohura të Oqeanit Arktik, frymëzuar fuqimisht nga ekspedita e mëparshme e Fridtjof Nansen me Fram. Plani ishte të lundronte përgjatë bregdetit të Siberisë dhe të shkonte në akull më larg në veri dhe në lindje sesa kishte shkuar Nansen. Në kontrast me ekspeditat e mëparshme të Amundsen, kjo pritej të jepte më shumë materiale për kërkime akademike, dhe ai mbante në bord gjeofizikantin Harald Sverdrup.
Udhëtimi ishte në drejtim verilindor mbi Detin Kara. Amundsen planifikoi të ngrijë Maudin në kapakun polar të akullit dhe të zhvendoset drejt Polit të Veriut - ashtu siç kishte bërë Nansen me Fram- dhe ai e bëri këtë jashtë Cape Chelyuskin. Por, akulli u bë aq i trashë sa anija nuk ishte në gjendje të çlirohej, edhe pse ishte projektuar për një udhëtim të tillë në akull të rëndë. Në Shtator 1919, ekuipazhi mori anijen të lirshme nga akulli, por ajo u ngri përsëri pas njëmbëdhjetë ditësh diku midis Ishujve të Ri Siberian dhe ishullit Wrangel.
Gjatë kësaj kohe, Amundsen pësoi një krah të thyer dhe u sulmua nga arinjtë polarë. Si rezultat, ai mori pjesë pak në punën jashtë, të tilla si udhëtime me sajë dhe gjueti. Ai, Hanssen dhe Wisting, së bashku me dy burra të tjerë, u nisën në një ekspeditë me qen me sajë në Nome, Alaska, më shumë se 1000 km  larg. Por ata zbuluan se akulli ishte i ngrirë i ngurtë në ngushticën e Beringut dhe nuk mund të kalohej. Ata dërguan një telegram nga Anadyr për të sinjalizuar vendndodhjen e tyre.
1122
Mbi vitin 1122.
Roald Amundsen
Kalimi Verilindor
Gjatë dimrit të tretë, Maud ishte ngrirë në ngushticën perëndimore të Beringut. Më në fund ajo u bë e lirë dhe ekspedita lundroi në jug, duke arritur në Seattle, në Paqësorin Amerikan në veriperendim në 1921 për riparime. Amundsen u kthye në Norvegji, duke pasur nevojë të vendosë financat e tij në rregull. Ai mori me vete dy vajza të reja indigjene, një katër vjeçare që ai adoptoi, Kakonita dhe shoqen e saj Camilla. Kur Amundsen falimentoi dy vjet më vonë, megjithatë, ai i dërgoi vajzat që të kujdeseshin nga babai i Camillas, i cili jetonte në Rusinë lindore.
1122
Vdekje
1120'erne
Roald Amundsen
Kalimi Verilindor
Në qershor 1922, Amundsen u kthye në Maud, i cili kishte lundruar në Nome. Ai vendosi të zhvendosej nga ekspedita e planifikuar detare në ato ajrore, dhe caktoi të caktonte një avion. Ai e ndau ekipin e ekspeditës në dy: një pjesë, e udhëhequr prej tij, ishte të dimëronte dhe të përgatitej për një përpjekje për të fluturuar mbi pole në 1923. Skuadra e dytë në Maud, nën komandën e Wisting, ishte të rifillonte planin origjinal për të zhvendosur Polin e Veriut në akull. Anija u zhyt në akull për tre vjet në lindje të Ishujve të Ri Siberian, duke mos arritur kurrë në Polin e Veriut. Më në fund u kap nga kreditorët e Amundsen si kolateral për borxhin e tij në rritje.
Ekspeditat Ajrore në Polin e Veriut
Përpjekja e vitit 1923 për të fluturuar mbi Polin dështoi. Amundsen dhe Oskar Omdal, i Marinës Norvegjeze Mbretërore, u përpoqën të fluturonin nga Wainwright, Alaska, për në Spitsbergen nëpër Polin e Veriut. Kur avioni i tyre u dëmtua, ata braktisën udhëtimin. Për të mbledhur fonde shtesë, Amundsen udhëtoi rreth Shteteve të Bashkuara në 1924 në një turne leksionesh. Edhe pse ai nuk ishte në gjendje të arrinte Polin e Veriut, rezultatet shkencore të ekspeditës, kryesisht vepra e Sverdrup, kanë dëshmuar se kanë vlerë të konsiderueshme. Pjesa më e madhe e të dhënave shkencore të mbledhura me kujdes u humbën gjatë udhëtimit të fatit të Peter Tessem dhe Paul Knutsen, dy anëtarë të ekuipazhit të dërguar në një mision nga Amundsen. Materialet shkencore u morën më vonë nga shkencëtari rus Nikolay Urvantsev nga ku ishin braktisur në brigjet e detit Kara.
Më 1925, i shoqëruar nga Lincoln Ellsworth, piloti Hjalmar Riiser-Larsen, mekaniku i fluturimit Karl Feucht dhe dy anëtarët e tjerë të ekipit, Amundsen mori dy anije fluturuese Dornier Do J, N-24 dhe N-25, në 87 ° 44 ' në veri. Ishte gjerësia më veriore e arritur me aeroplan deri në atë kohë. Avioni u ul disa kilometra larg pa kontakt radio, por ekuipazhet arritën të ribashkohen. N-24 u dëmtua. Amundsen dhe ekuipazhi i tij punuan për më shumë se tre javë për të pastruar një sulm ajri për të hequr nga akulli. Ata luanin 600 tonë akull ndërsa konsumuan vetëm një kile (400  g) e racioneve ditore të ushqimit. Në fund, gjashtë anëtarët e ekuipazhit u mbushën në N-25. Në një ngjarje të jashtëzakonshme, Riiser-Larsen u ngrit, dhe ata mezi u bënë ajër mbi akullin e plasaritur. Ata u kthyen triumfues kur të gjithë menduan se kishin humbur përgjithmonë.
Në vitin 1926, Amundsen dhe 15 burra të tjerë (përfshirë Ellsworth, Riiser-Larsen, Oscar Wisting dhe ekuipazhi i ajrit italian të udhëhequr nga inxhinieri aeronautik Umberto Nobile bënë kryqëzimin e parë të Arktikut në aeroportin Norge, i projektuar nga Nobile. Ata u larguan nga Spitsbergen më 11 maj 1926, fluturuan mbi Polin e Veriut më 12 maj, dhe zbarkuan në Alaska të nesërmen.
Kontradiktat mbi përparësinë polare
Tre pretendimet e mëparshme që kishin mbërritur në Polin e Veriut: Frederick Cook në 1908; Robert Peary në 1909; dhe Richard E. Byrd në 1926 (vetëm disa ditë para Norge ) janë diskutuar nga disa, si një nga saktësia e dyshimtë ose mashtrimi i plotë. Nëse këto pretendime të tjera janë të rreme, ekuipazhi i Norge do të ishte eksploruesit e parë të verifikuar të kishin arritur Polin e Veriut, lundruan mbi të në Norge në 1926. Nëse ekspedita e Norge ishte e para në Polin e Veriut, Amundsen dhe Oscar Wisting ishin burrat e parë që kishin arritur të dy polet gjeografike, nga toka ose nga ajri.
Zhdukja dhe vdekja
Amundsen u zhduk më 18 qershor 1928 ndërsa fluturonte në një mision shpëtimi në Arktik. Ekipi i tij përfshinte pilotin norvegjez Leif Dietrichson, pilotin francez René Guilbaud dhe tre francezë të tjerë. Ata po kërkonin anëtarët e humbur të ekuipazhit të Nobile, avioni i ri i të cilit Italinët ishte rrëzuar gjatë kthimit nga Poli i Veriut. Varka fluturuese franceze Lundam 47 e Amundsen nuk u kthye kurrë.
Më vonë, një rezervuar benzine me fund dhe nga fundi i aeroplanit, i cili ishte përshtatur si zëvendësues i krahut, u gjet pranë bregdetit Tromsø. Besohet që avioni u rrëzua në mjegull në Detin e Baren, dhe që Amundsen dhe ekuipazhi i tij vdiqën në prishje, ose vdiq menjëherë pas kësaj. Kërkimi për Amundsen dhe ekipit u pushua në shtator 1928 nga qeveria Norvegjeze, dhe kufomat nuk u gjetën kurrë.
Në vitin 2004 dhe në fund të gushtit 2009, Marinës Norvegjeze Mbretërore përdori nëndetësen pa pilot Hugin 1000 për të kërkuar rrënojat e avionit të Amundsen. Kërkimet u përqëndruan në një 40 mi zona e dyshemesë së detit, dhe janë dokumentuar nga kompania gjermane e prodhimit ContextTV. Ata nuk gjetën asgjë nga fluturimi i Amundsen.
Nderimet
Në 1925, Amundsen ju dha Medalja Hans Egede nga Shoqëria Gjeografike Mbretërore Daneze.
Trashëgimia
Për shkak të arritjeve të shumta domethënëse të Amundsen në eksplorimin polar, shumë vende si në Arktik ashtu edhe në Antarktik janë emëruar pas tij. Stacioni Amundsen-Scott i Jugut, i operuar nga Programi Antarktik i Shteteve të Bashkuara, u emërua bashkërisht për nder të Amundsen dhe rivalit të tij. Romanisti britanik Roald Dahl u emërua pas Amundsen, siç ishte edhe laureati i mimit Nobel Roald Hoffmann.
Filmi i vitit 1969 Tenda e Kuqe tregon historinë e ekspeditës së Nobile dhe zhdukjen e Amundsen. Sean Connery luan rolin e Amundsen.
Libri i Huntford u përshtat në serialin TV Vendi i fundit në Tokë. Eshtë transmetuar në 1985 dhe paraqiti Sverre Anker Ousdal si Amundsen.
Më 15 shkurt 2019 u publikua një film biografik me titull Amundsen, me regji nga Espen Sandberg.
Pretendime pasardhëse evropiane-inuite
Të paktën dy njerëz Inuit në Gjøa Haven me prejardhje evropiane kanë pretenduar se janë pasardhës të Amundsen, nga periudha e qëndrimit të tyre të zgjatur dimëror në ishullin King Williams nga 1903 deri në 1905. Llogaritë nga anëtarët e ekspeditës treguan për marrëdhëniet e tyre me gratë Inuit, dhe historianët kanë spekuluar se Amundsen gjithashtu mund të ketë marrë një partnere,  edhe pse ai shkroi një paralajmërim kundër kësaj.
Konkretisht, gjysmë vëllezërit Bob Konona dhe Paul Ikuallaq thonë se babai i tyre Luke Ikuallaq u tha atyre në shtratin e tij të vdekjes se ai ishte djali i Amundsen. Konona tha se babai i tyre Ikuallaq ishte lënë në akull për të vdekur pas lindjes së tij, pasi prejardhja e tij evropiane e bëri atë të paligjshëm ndaj Inuit, duke kërcënuar komunitetin e tyre. Gjyshërit e tij Inuit e shpëtuan.
Në vitin 2012, analiza Y-DNA, me lejen e familjeve, tregoi se Ikuallaq nuk ishte një ndeshje me linjën direkte mashkullore të Amundsen. Jo të gjithë pasardhësit që pretendojnë prejardhjen evropiane janë testuar për një ndeshje me Amundsen, dhe as nuk ka pasur një krahasim të ADN-së së Ikuallaq me atë të anëtarëve të tjerë evropianë të ekuipazhit të Amundsen.
Leximi më tej
* Stephen Bown. Viking i Fundit: Jeta e Roald Amundsen: pushtuesi i Polit të Jugut. London, Aurum Press, 2012) * Torr Bowmann-Larsen. Roald Amundsen . (Sutton Publishing, 2006) * Garth Cameron. Nga poli në pole: Udhëtimi i Roald Amundsen në fluturim . (New York, Botime Skyhorse, 2014) * Garth Cameron. Umberto Nobile dhe Kërkimi Arktik për Airship Italia . (Stroud, Fonthill Media, 2017) * Hugo Decleir. Ditari i Belgica i Roald Amundsen: Ekspedita e parë Shkencore në Antarktik . (Erskine Press, 1999) * Roland Huntford. Vendi i fundit në Tokë: Gara e Scott dhe Amundsen në Polin e Jugut . (1979) * Rainier K. Langne. Scott dhe Amundsen: Duel në akull . (London, Haus Publishing, 2007)  == Lidhje të jahtme ==   * The Fram Museum (Frammuseet) * Map of Amundsen's and Scott's South Pole journeys at The Fram Museum (Frammuseet) * Arctic Passage at PBS' Nova site has photographs, maps, excerpts from Amundsen's autobiography and an interview with Roland Huntford. * Roald Amundsen article at south-pole.com * 70South - information on Roald Amundsen * Short biography from Norwegian Foreign Ministry * DIO vol.10 2000 Amundsen's unparalleled record of polar firsts, including evidence that he was 1st to each geographical pole. * The Last Place On Earth 1985 serial depicting the race between Amundsen (played by Sverre Anker Ousdal) and Scott. * Roald Amundsen At Find A Grave * The Red Tent Sean Connery plays Amundsen * Villemont Roald Amundsen Legacy at VILLEMONT *Search for Amundsens crashed plane
Bergisch Gladbach
Bergisch Gladbach është qytet në rajonin Këln të shtetit federal Nordrhein-Westfalen, Gjermani. Ndodhet në lindje të lumit Rin, rreth 20 km në lindje të Këlnit.
Dhahran
Dhahran (Arabisht: الظهران) është qytet në provincën Ash Sharqiyah, Arabia Saudite. Ndodhet rreth 35 km në jug të Dammam dhe rreth 40 km në perëndim të Khobar. Është qendra kryesore administrative e industrisë së naftës saudite. Zona Dhahrab-Dammam është një nga dy rajonet, tjetra është Xheda, që u zgjodh si vend për ndërtimin e reaktorit bërthamor.
Bergisch Gladbach
Në vitin 1975, qyteti inkorporoi Bensbergun fqinj dhe kur arriti një popullsi prej 100,000 në vitin 1977, iu dha statusi i qytetit.
Dhahran
Historia
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Dhahran u godit nga Forcat Ajrore Mbretërore Italiane, si pjesë e bombardimeve në Bahrein, duke shkaktuar pak dëme.
Në vitin 1944, Shtetet e Bashkuara u autorizuan të ndërtonin një bazë ajrore në Dhahran. Ndërtimi filloi në vitin 1945 dhe u përfundua në vitin 1946. Baza u kthye në Sauditë kur qiraja e saj skadoi në fillim të viteve 1960.
Gjatë Luftës së Gjirit, qyteti ishte skena e humbjes më të madhe të jetës midis forcave të koalicionit. Më 25 shkurt 1991, një raketë irakian el-Husejn goditi një kazermë të ushtrisë amerikane në qytet, duke vrarë 28 rezervistë amerikanë nga Pensilvania.
Klima
Dhahran ka klimë shkretëtire. Temperaturat mund të arrijnë më shumë se 40 °C në stinën e verës, e shoqëruar me lagështi të lartë, duke pasur parasysh afërsinë e qytetit me Gjirin Persik. Temperatura më e lartë e regjistruar në Dhahran është 51.1 °C. Në dimër, temperatura rrallë bie poshtë -2 °C, me më të ulëtën e regjistruar ndonjëherë në -5 °C në janar të vitit 1964. Shiu bie pothuajse ekskluzivisht midis muajve nëntor dhe maj. Erërat Shamal zakonisht fryjnë nëpër qytet në muajt e hershëm të verës, duke sjellë stuhi të pluhurit që mund të zvogëlojnë dukshmërinë në disa metra. Këto erëra mund të zgjasin deri në gjashtë muaj.
Ekonomia
Kompania e naftës në Dhahran është kompania më e madhe në botë me reservat më të mëdhaja në botë, dhe prodhon rreth 10 milionë fuçi të naftës në ditë. Pjesa më e madhe e naftës eksportohet, pasi nevojat lokale të Arabisë kërkojnë rreth 12% të prodhimit të përgjithshëm.
Tetëdhjetë e shtatë vjet më pas, Dhahran është ende selia mbarëbotërore e Saudi Aramco dhe qendra e financave, eksplorimit, inxhinierisë, shërbimeve të shpimit, shërbimeve mjekësore, furnizimit të materialeve dhe organizatave të tjera të kompanisë.
Roosevelt County (Montana)
Roosevelt County është një nga  qarqet në shtetin federal Montana të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Kushtetuta e SHBA-ve
parapamje|242x242px|Kushtetuta e [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara, faqja 1.]] Kushtetuta e ShBA-së është ligji sipëror ose akti më i lartë juridik në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ne maj te vitit 1787 perfaqesues nga te gjitha shtetet u mblodhen ne Filadelfia,ne Konventen Kushtetuese ne drejtimin e Uashingtonit.Pas kater muajsh debatesh u hartua kushetuta. Kushtetuta fillimisht përbëhej nga shtatë nene. Tri nenet e para ngërthejnë doktrinën e ndarjes së pushteteve, sipas së cilës qeveria federale ndahet në tri degë: ligjvënësi, i përmbajtur prej Kongresit dydhomësh të Shteteve të Bashkuara; ekzekutivi, i përmbajtur nga Kryetari i Shteteve të Bashkuara; dhe gjyqësori, i përmbajtur nga Gjykata e Lartë dhe gjykatat federale. Nenet pesë dhe gjashtë vendosin doktrinën e federalizmit, duke përshkruar marrëdhëniet ndërmjet shteteve të veçanta dhe ndërmjet shteteve dhe qeverisë federale. Neni i pestë përcakton ecurinë për ndryshimin e Kushtetutës. Neni i shtatë përcakton ecurinë për miratimin e Kushtetutës. Kushtetuta u vendos më 17 shtator 1787 nga Kuvendi Kushtetutës në Filadelfia, Pensilvani, dhe u miratua nga kuvendet në njëmbëdhjetë shtete. Hyri në fuqi më 4 mars 1789. Kur u vendos si ligj, Kushtetuta është ndryshuar njëzet e shtatë herë. Dhjetë ndryshimet e para (bashkë me dy të tjera që s'qenë miratuar në atë kohë) i paraqiti Kongresi më 25 shtator 1789 dhe u miratuan me tri të katërtat e shteteve të nevojshme më 15 dhjetor 1791. Këto dhjetë ndryshime të para njihen si Karta e të Drejtave.
Kushtetuta interpretohet, plotësohet dhe zbatohet përmes një korpusi të gjatë të ligjeve kushtetuese. Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara qe e para kushtetutë e llojit të vet dhe ka ndikuar kushtetutat e shumë vendeve tjera nëpër botë.
Kantoni Vinay
Përbërja aktuale
Kantoni Vinay aktualisht përbëhet nga 11 komuna.
Shtupeli
Shtupel është një vendbanim në komunën e Klinës, Kosovë.
Gjeografia
Fshati Shtupel është i vogël në Kosovë, me një numër të vogël të shtëpive.
Demografia
Brenda fshatit janë disa familje, të tilla si Grabanicaj, Kerellaj, Jakupaj, Dallaveraj, Bajraktaraj, Temaj, Dautaj.
Gjeografia e Madagaskarit
Gjeografia e Madagaskarit
Shtupeli
Historia
Daniele Novara më 2000, merr nga Reggio Terzo Mondo, OJQ i Reggio Emilia detyrën e ndërtimit të një shkolle në Shtupel, nga dy deri në pesë vjet. Më 2001, promovon një formë të re të ndihmës në menaxhimin e konflikteve.
Gjeografia e Madagaskarit
Madagaskar ndodhet në Afrikën lindore, një ishull në oqeanin Indian, në lindje të Mozambikut.
Sipërfaqja e përgjithshme e Madagaskës është 587,040 km2 (20 herë e diçka ma e madhe se Shqipëria) prej së cilës 5,500 km2 janë ujë. Madagaska shtrihet rreth koordinatave gjeografike 20 00 ‘‘‘J’’’, 47 00 ‘‘‘L’’’.
Madagaska ka një vijë bregdetare 4,828 km të gjatë dhe shtrihet si vendi i vetëm në tërë ishullin.
Klima në Madagaskë përgjatë bregdetit është tropikale ndërsa në brendi normalizohet e në jug është e thatë.
Si pasurit natyrore të Madagaskës, sipas CIA-Factboock llogariten të jenë : Grafiti, Rërë Kromi (Cr), Qymyri, Boksiti, Kripa, Kuarci, Rërë "tar",, Gaca të zjarrta, Peshkimi dhe Prurja e ujit. Si tokë e punueshme llogaritet të jetë diku 5.07 % e sipërfaqes së vendit.
Kantoni Bourg-de-Péage
Kantoni Bourg-de-Péage (frëngjisht: Canton de Bourg-de-Péage) është një kanton në departamentin Drôme, rajonin Rhône-Alpes në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Bourg-de-Péage. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 28732 banorë.
Semih Erden
parapamje|djathtas Semih Erden lindi më 4 korrik 1986 në Stamboll,  është basketbollist profesionist  turk. Luan në poziten e qendrës, momentalisht është anëtar i KB Fenerbahçe Ülkera.
Kariera
Erdeni kerierën e filloi në vitin 2003. në kluubin turk Darüşşafak. Për këtë klub ka luajtur vtëm nji ndeshje,  pjesën tjetër të sezones e kaloi në repartin e të rinjëve në klub. Në sezoneën tjetër kalon në Partizan të Beogradit. Në Ligën e Adriatikut për ndeshje mesatarisht shënoi  nga 4.6 poena dhe me 3.2 kërcime për ndeshje. Në Euroligë shënoi 3 poena për ndeshje dhe 2.3 kërcime për 12.5 minuta lojë.
Breca
Brecë është një vendbanim në komunën e Besianës, Kosovë.
1123
Mbi vitin 1123.
Vdekje
1120'erne
1124
Mbi vitin 1124.
Vdekje
1120'erne
Historia e Çamërisë
Çështja çame dhe përgjithësisht çështja e minoritetit shqiptar në Greqi, lindi me vendimin e Konferencës së Londrës më 1913, e cila e shkëputi këtë trevë shqiptare dhe ia aneksoi atë Greqisë. Që nga kjo kohë fillon një presion i vazhdueshëm, një politikë sistematike e shtetit grek dhe e forcave të ndryshme ultranacionaliste për shkombëtarizimin e kësaj treve. Për këtë qëllim u përdorën të gjitha mënyrat, si tatimet e rënda, grabitja e tokës, përjashtimi i popullsisë nga pjesëmarrja në administratën shtetërore, ndalimi i dhunshëm i arsimit në gjuhën amtare, madje edhe në shkollat fillore, vrasjet, burgimet, dënimi me dhunë deri në masakrat e përgjakshme. Vlen të përmendet këtu që paralelizmi që i është bërë popullsisë Çame me atë Arvanite, nga qarqet shoviniste greke, tenton të hedhë poshtë të drejtën historike të autoktonisë Çame duke supozuar se janë të ardhur në Greqi ashtu si dhe Arvanitasit, gjatë periudhave të ndryshme të perandorisë Bizantine. Kjo gjë është e vërtetë vetëm për Arvanitasit e jo për popullsinë Çame, historia e të cilës në këtë trevë shkon në kufijtë e mitologjisë. Vetë historiani grek Tukididi, që shkroi për Luftën e Peloponezit, pranon se kur forcat Athinase u futën në gjirin e Ambrakisë takuan një popullsi lokale që nuk fliste greqisht por fliste barbarisht (këtu Epirote).
Më 1913 u krye masakra në përroin e Selanit (Paramithi) e 72 krerëve të Çamërisë dhe e qindra të tjerëve nga kapiteni famëkeq Deli Janaqi. Në përfundim të Luftës së Parë Botërore, më 1918, u përpilua plani i grabitjes së tokave të popullsisë çame. Ligji i të ashtuquajturës Reformë Agrare, i aplikuar vetëm në Çamëri, u rrëmbeu shqiptarëve të cilët u degdisën në Anadoll, me mijëra hektarë tokë buke, sipërfaqe të mëdha me vreshta, qindra mijë rrënjë ullinj, të cilat u bënë prona të elementëve grekë. Këto masa u pasuan nga organizimi i çetave terroriste në territorin e Çamërisë, sanksionet ekonomike, lufta raciale, braktisja e popullsisë shqiptare në injorancën më të thellë, inkurajimi i kryqëzatave fetare.
Greqia qe ndër shtetet e para në Ballkan në të cilat triumfoi fashizmi. Në gusht të vitit 1936, Joan Metaksai vendosi diktaturën fashiste. Viktima e parë ishte popullsia çame. Fashistët e orës së parë, tregtari Stavro Koçoni dhe oficeri i xhandarmërisë Zambeta filluan goditjet sistematike në Filat, Pituljete, Gumenicë për zhdukjen e popullsisë çame. U shkua deri atje sa populli i Paramithisë u ndalua me violencë të fliste në gjuhën shqipe. Qeveria greke bëri çmos që të përçante popullsinë shqiptare çame, duke u përpjekur të kundërvejë të krishterët ndaj myslimanëve. Kjo politikë shtetërore nuk kaloi pa lënë gjurmë, pasi popullsia e kësaj zone në shumicën dërrmuese ishin e paarsimuar dhe nuk u arrit që qarqet intelektuale të dominonin situatën. Popullsisë çame iu ngarkuan taksa të rënda, të cilat nuk kishin vetëm natyrë fiskale, por synonin ta detyronin atë të emigronte në Shqipëri ose gjetiu. U ndryshuan emrat shqiptarë të fshatrave Spathar, Galbaq, Picar, Varfanj, Arpicë me emra greke, respektivisht Trikoforos, Elea, Aetos, Parapotamos, Perdhika etj., duke i kolonizuar me grekë, me qëllim ndryshimi të raporteve të popullsisë.
Para se të hynte në Greqi, ushtria fashiste italiane, qeveria greke filloi një fushatë të re masakrash dhe krimesh nga më monstruozët kundër popullsisë shqiptare. Dy muaj para konfliktit italo-grek, qeveria fashiste e Metaksait kreu një akt ndofta pa precedent në historinë botërore. Të gjithë meshkujt nga 16-70 vjeç, mbi 5000 burra, u burgosën dhe u dërguan në ishujt e largët të Egjeut. Ky veprim u krye në bazë të vendimit të marrë më parë në Gumecinë nga një mbledhje e kryesuar nga Dhespoti i Janinës, Spiridoni, ku merrnin pjesë edhe zëvendës Prfekti i Gumenicës Jorgo Vasilako, komandanti i Korafilaqisë dhe përfaqësues të grekëve të Çamërisë. Nga ky kontingjent viktimash 350 veta u masakruan, 400 të tjerë vdiqën më vonë gjatë internimit nga torturat dhe uria. "Në këtë mënyrë-shkruan Jani Sharra-qeveria e vendosi elementin shqiptar, mysliman, haptazi në kampin e armikut" duke e paragjykuar popullsinë çame.
Rekrutët çamë, si shtetas grekë të mobilizuar në vitet 1939 dhe 1940 që në atë kohë ndodheshin në shërbim ushtarak, me urdhër të Korparmatës së Janinës, u vunë të thyejnë gurë dhe të ndreqin rrugë në formën e punës së detyrueshme. Në takimin që pati Komandanti i Divizionit VIII të Epirit, gjenerali Kaçimitro, me 2000 djem çamë, u kërkonte mendime për rrezikun që i kanosej vendit nga Italia fashiste. Çamërit u treguan të gatshëm për të luftuar armikun e përbashkët. Por për çudi, në vend të armëve u dhanë kazma dhe lopata për të vepruar në prapavija për ndërtim rrugësh. Ishte një qëndrim mosbesimi i autoriteteve greke ndaj çamëve dhe njëherazi dhe një fyerje e poshtërim për ta, duke i trajtuar jo si bashkëluftëtarë, por si robër lufte. Nga ana tjetër, Italia gjatë përgatitjeve të luftës me Greqinë nuk mund të mos merrte në konsideratë për interesat e saj gjendjen diskriminuese të shqiptarëve të Çamërisë. Çiano, ministër i Jashtëm i Italisë, në gusht të vitit 1940, do t'i vinte në dukje ambasadorit grek në Romë se "Greqia ishte e vendosur me të gjitha mjetet që disponon të vazhdojë një program politik, ka diskriminuar në mënyrë tepër të rëndë shqiptarët në favor të grekëve. Dhe këtë e ka bërë në të gjitha fushat e veprimtarisë, që nga ajo e lirisë personale e në atë ekonomike, deri në atë të mësimit të gjuhës... i kanë larguar shqiptarët në rajone larg qendrave të mëdha, duke i mbajtur në kushte primitive".
Shpërthimi i Luftës Italo-Greke më 1940 thelloi tensionin politik në Çamëri. Megjithë përpjekjet e pushtuesit për ta tërhequr minoritetin shqiptar në anën e tij dhe pavarësisht se popullsia çame gjatë regjimit fashist të Metaksait kishte vuajtur shumë, ajo përgjithësisht mbajti një qëndrim neutral ndaj palëve në konflikt. "Edhe kur italianët pushtuan Gumenicën-shkruan Jani Sharra-rrallë ndonjë çam u bashkua me ta". Mê 1949 greqia vendos ligjin e luftes ndaj shqiperise Gjithkush mund të shtrojë pyetjen: pse u mbajt ky qëndrim i ashpër ndaj minoritetit shqiptar ? A ishte kjo një masë vetëmbrojtjeje nga ana e autoriteteve lokale dhe qendrore greke ? A u shkaktua kjo vetëm nga frika e një hakmarrjeje të mundshme të shqiptarëve për krimet që ishin kryer ndaj tyre nga regjimi i Metaksait dhe bandat greke ? Të dhënat provojnë se asnjëra prej këtyre arsyeve nuk përbënte shkakun e këtij veprimi kriminal. Synimi ka qenë akoma më i largët dhe njëkohësisht më antishqiptar. Edhe në situatat e vështira dhe të komplikuara, kur Greqisë po i trokiste lufta në derë, autoritetet greke me gjakftohtësi u përpoqën të përfitonin ç'të mundnin. Ata gjykuan se ishte krijuar një moment i përshtatshëm në marrëdhëniet ndërkombëtare për spastrimin etnik përfundimtar të Çamërisë. Këtë e provon edhe fakti se pas shpërthimit të luftës, pasi u bë e qartë se kapitullimi i Greqisë përballë ushtrive italiane ishte i afërt, autoritetet lokale greke të Çamërisë përgatitën listat dhe po përpiqeshin të siguronin mjetet e nevojshme të mbartjes për të gjitha gratë dhe fëmijët që kishin mbetur në Çamëri me qëllim që kur të hynin ushtritë e huaja këtu, të mos gjenin këmbë shqiptari.