cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Metafizika (Libër Nga Aristoteli)
Sa i përket Anaksagoras, nëse dikush do të supozonte se ai tha se kishte dy elemente, supozimi do të pajtohej plotësisht me një argument të cilin vetë Anaksagora nuk e deklaroi artikuluar, por të cilin ai duhet ta kishte pranuar nëse dikush e kishte çuar në të. E vërtetë, të thuash që në fillim të gjitha gjërat ishin të përziera është absurde si për arsye të tjera dhe sepse rrjedh se ato duhet të kenë ekzistuar më parë në një formë të papërzier, dhe sepse natyra nuk lejon që ndonjë gjë e rastësishme të përzihet me ndonjë gjë të rastësishme, dhe gjithashtu sepse në këtë këndvështrim modifikimet dhe aksidentet mund të ndahen nga substancat (për të njëjtat gjëra që janë të përziera mund të ndahen); megjithatë nëse dikush do ta ndiqte atë, duke bashkuar atë që do të thotë, ai ndoshta do të shihej se ishte disi moderne në pikëpamjet e tij. Sepse kur asgjë nuk u nda, padyshim që asgjë nuk mund të pohohej vërtet për substancën që ekzistonte atëherë. Unë dua të them, p.sh. se nuk ishte as e bardhë, as e zezë, as gri dhe as ndonjë ngjyrë tjetër, por nga nevoja i pangjyrë; sepse nëse do të ishte ngjyrosur, do të kishte një nga këto ngjyra. Dhe në mënyrë të ngjashme, nga i njëjti argument, ai ishte pa aromë dhe as nuk kishte ndonjë atribut të ngjashëm; sepse nuk mund të ishte as i ndonjë cilësie ose i çfarëdo madhësie, as nuk mund të ishte ndonjë lloj i caktuar i gjërave. Sepse po të ishte, një nga format e veçanta do t'i përkiste asaj dhe kjo është e pamundur, pasi të gjitha ishin të përziera së bashku; sepse forma e veçantë domosdoshmërisht do të ishte veçuar, por ai të gjithë ishin të përzier përveç arsyes, dhe vetëm kjo ishte e papërzier dhe e pastër. Nga kjo rrjedh, pra, që ai duhet të thotë se parimet janë Një (sepse kjo është e thjeshtë dhe e papërzier) dhe Tjetri, e cila është e një natyre të tillë siç supozojmë se e pacaktuar është para se të përcaktohet dhe të marrë pjesë në një formë. Prandaj, ndërsa nuk shprehet as drejt dhe as qartë, ai do të thotë diçka si ato që thonë mendimtarët e mëvonshëm dhe ajo që tani shihet më qartë se po ndodh.
Por këta mendimtarë janë, në fund të fundit, në shtëpi vetëm në argumente për gjenerimin, shkatërrimin dhe lëvizjen; sepse praktikisht është vetëm e këtij lloji të substancës që ata kërkojnë parimet dhe shkaqet. Por ata që e shtrijnë vizionin e tyre në të gjitha gjërat që ekzistojnë, dhe të gjërave ekzistuese supozojnë se disa janë të perceptueshme dhe të tjerët jo të perceptueshëm, dukshëm studiojnë të dy klasat, e cila është edhe më shumë arsye pse dikush duhet të kushtojë ca kohë për të parë se çfarë është e mirë pikëpamjet dhe çfarë e keqe nga pikëpamja e hetimit që kemi tani para nesh.
Trajtimi i 'Pitagorianëve' i parimeve dhe elementeve të huaja se ato të filozofëve fizikë (arsyeja është se ata i morën parimet nga gjëra jo të ndjeshme, sepse objektet e matematikës, përveç atyre të astronomisë, janë të klasës së gjërave pa lëvizje ); megjithatë diskutimet dhe hetimet e tyre kanë të bëjnë vetëm me natyrën; sepse ata gjenerojnë qiejt, dhe në lidhje me pjesët e tyre dhe atributet dhe funksionet e tyre ata vëzhgojnë fenomenet dhe përdorin parimet dhe shkaqet në shpjegimin e tyre, gjë që nënkupton që ata pajtohen me të tjerët, filozofët fizikë, se e vërteta është vetëm e gjithë ajo që është e perceptueshme dhe përmbahet nga të ashtuquajturit 'qiej'. Por shkaqet dhe parimet që ata përmendin janë, siç thamë, të mjaftueshme për të vepruar si hapa edhe në sferat më të larta të realitetit dhe janë më të përshtatshme për këto sesa për teoritë mbi natyrën. Sidoqoftë, ato nuk na tregojnë fare se si mund të ketë lëvizje nëse është e kufizuar dhe e pakufizuar dhe e çuditshme dhe çift janë të vetmet gjëra të supozuara, ose sesi pa lëvizje dhe ndryshim mund të ketë gjenerim dhe shkatërrim, ose trupat që lëvizin nëpër qiej mund të bëjnë atë që bëjnë ata.
Për më tepër, nëse dikush do t'u jepte atyre që madhësia hapësinore përbëhet nga këto elemente, ose kjo do të provohej, përsëri si do të ishin disa trupa të lehtë dhe të tjerët do të kishin peshë? Për të gjykuar nga ato që supozojnë dhe mbajnë ata nuk flasin më shumë për trupat matematikorë sesa për ato të perceptuarit; prandaj ata nuk kanë thënë asgjë për zjarrin ose tokën ose trupat e tjerë të këtij lloji, unë mendoj sepse nuk kanë asgjë për të thënë që zbatohet në mënyrë të veçantë për gjërat e perceptueshme.
Më tej, si duhet të kombinojmë besimet se atributet e numrit dhe vetë numrit, janë shkaqe të asaj që ekziston dhe ndodh në qiej si nga fillimi dhe tani, dhe se nuk ka asnjë numër tjetër përveç këtij numri nga i cili bota eshte e perbere? Kur në një rajon të caktuar ata vendosin mendim dhe mundësi, dhe, pak më lart ose më poshtë, padrejtësi dhe vendim ose përzierje, dhe pretendojnë, si provë, se secila prej këtyre është një numër dhe se ka ndodhur që tashmë në këtë vend një shumësia e trupave të zgjeruar të përbërë nga numra, sepse këto atribute të numrit bashkangjiten në vende të ndryshme, -kështu është, është ky numër, të cilin duhet të supozojmë se do të jetë secila prej këtyre abstraksioneve, i njëjti numër i cili shfaqet në universin material, apo është tjetër përveç kësaj? Platoni thotë se është ndryshe; megjithatë edhe ai mendon se të dy këta trupa dhe shkaqet e tyre janë numra, por që numrat e kuptueshëm janë shkaqe, ndërsa të tjerët janë të ndjeshëm.
Pjesa 9
Le t'i lëmë Pitagorianët për momentin; sepse mjafton të jesh prekur aq sa kemi bërë. Por sa i përket atyre që i paraqesin Idetë si shkaqe, së pari, në përpjekjen për të kapur shkaqet e gjërave përreth nesh, ata prezantuan të tjerët të barabartë në numër me këto, sikur një njeri që donte të numëronte gjërat mendonte se nuk do të ishte në gjendje të bëjeni ndërsa ishin të paktë, por u përpoq t'i numëronte kur ai të kishte shtuar numrin e tyre. Për Format janë praktikisht të barabarta me-ose jo më pak se-gjërat, në përpjekjen për të shpjeguar se cilat këta mendimtarë vazhduan prej tyre në Forma. Për secilën gjë përgjigjet një entitet i cili ka të njëjtin emër dhe ekziston përveç substancave, dhe kështu edhe në rastin e të gjitha grupeve të tjera ekziston një mbi shumë, pavarësisht nëse shumë janë në këtë botë apo janë të përjetshme.
Për më tepër, nga mënyrat në të cilat provojmë se Formularët ekzistojnë, asnjë nuk është bindës; sepse nga disa nuk vijon domosdoshmërisht asnjë përfundim, dhe nga disa lindin Forma edhe të gjërave për të cilat ne mendojmë se nuk ka Forma. Sepse sipas argumenteve nga ekzistenca e shkencave do të ketë Forma të të gjitha gjërave prej të cilave ka shkencë dhe sipas argumentit 'një mbi shumë' do të ketë Forma madje edhe të mohimeve, dhe sipas argumentit se ekziston një objekt për mendim edhe kur gjëja është zhdukur, do të ketë Forma të gjërave që prishen; sepse kemi një imazh të këtyre. Më tej, nga argumentet më të sakta, disa çojnë në Ide të marrëdhënieve, për të cilat ne themi se nuk ka klasë të pavarur, dhe të tjerët prezantojnë 'njeriun e tretë'.
Dhe në përgjithësi argumentet për Format shkatërrojnë gjërat për ekzistencën e të cilave ne jemi më të zellshëm sesa për ekzistencën e Ideve; sepse rrjedh që jo dyti, por numri është i pari, d.m.th. që i afërmi është më i madh se absolutja, - përveç të gjitha pikave të tjera mbi të cilat njerëz të caktuar duke ndjekur mendimet e mbajtura rreth Ideve janë në kundërshtim me parimet e teoria.
Më tej, sipas supozimit mbi të cilin mbështetet besimi ynë në Idetë, do të ketë Forma jo vetëm të substancave por edhe të shumë gjërave të tjera (sepse koncepti është i vetëm jo vetëm në rastin e substancave por edhe në rastet e tjera, dhe ka shkenca jo vetëm të substancës por edhe të gjërave të tjera, dhe një mijë vështirësi të tjera i përballon ato). Por, sipas nevojave të çështjes dhe mendimeve të mbajtura në lidhje me Formularët, nëse Formularët mund të ndahen brenda, duhet të ketë Ide vetëm të substancave. Sepse ato nuk ndahen rastësisht, por një gjë duhet të ndajë në Formën e saj si në diçka që nuk është parashikuar e një teme (duke "duke u ndarë në mënyrë rastësore" dua të them se p.sh. nëse një send ndan në "dyfish veten", ajo ndan gjithashtu 'i përjetshëm', por rastësisht; sepse 'i përjetshëm' ndodh të jetë i parashikueshëm për 'dyshen'). Prandaj, Formularët do të jenë substancë; por të njëjtat terma tregojnë substancë në këtë dhe në botën ideale (ose cili do të jetë kuptimi i thënies se ekziston diçka përveç veçorive - ajo mbi shumë?). Dhe nëse Idetë dhe veçoritë që ndajnë ato kanë të njëjtën formë, do të ketë diçka të përbashkët për këto; sepse pse '2' duhet të jetë një dhe i njëjti në ato që prishen 2 ose në ato që janë të shumta por të përjetshme, dhe jo e njëjta gjë në '2' vetë 'si në 2 të veçantë? Por nëse nuk kanë të njëjtën formë, ata duhet të kenë vetëm emrin e përbashkët, dhe është sikur dikush të quajë Callias dhe një imazh prej druri një "njeri", pa vëzhguar ndonjë bashkësi midis tyre.
Mbi të gjitha mund të diskutohet çështja se çfarë në tokë Format kontribuojnë në gjëra të arsyeshme, ose për ato që janë të përjetshme ose për ato që vijnë në ekzistencë dhe pushojnë së ekzistuari. Sepse ato nuk shkaktojnë as lëvizje dhe as ndonjë ndryshim në to. Por përsëri ato nuk ndihmojnë në asnjë mënyrë as drejt njohjes së gjërave të tjera (sepse ato nuk janë as përmbajtja e këtyre, përndryshe do të kishin qenë në to), ose drejt qenies së tyre, nëse nuk janë në të dhënat që ndajnë ato; megjithëse po të ishin, ato mund të mendohet se janë shkaqe, pasi e bardha shkakton bardhësi në një objekt të bardhë duke hyrë në përbërjen e tij. Por ky argument, të cilin fillimisht Anaxagoras dhe më vonë Eudoxus dhe disa të tjerë e përdorën, shqetësohet shumë lehtë; sepse nuk është e vështirë të mbledhësh shumë kundërshtime të pashuar për një pikëpamje të tillë.
Por, më tej, të gjitha gjërat e tjera nuk mund të vijnë nga Format në ndonjë nga kuptimet e zakonshme të 'nga'. Dhe të thuash se ato janë modele dhe gjërat e tjera ndajnë me to do të thotë të përdorësh fjalë boshe dhe metafora poetike. Për çfarë funksionon, duke kërkuar Idetë? Dhe gjithçka mund të jetë, ose të bëhet, si një tjetër pa u kopjuar prej tij, në mënyrë që, qoftë Sokrati apo jo një njeri që i pëlqen Sokrati, të mund të ndodhë; dhe padyshim që kjo mund të jetë kështu edhe nëse Sokrati do të ishte i përjetshëm. Dhe do të ketë disa modele të së njëjtës gjë, dhe për këtë arsye disa Forma; p.sh. 'kafsha' dhe 'dy këmbësh' dhe gjithashtu 'vetë njeriu' do të jenë Forma të njeriut. Përsëri, Format janë modele jo vetëm gjëra të ndjeshme, por edhe të vetë Formave; d.m.th gjini, si gjini e llojeve të ndryshme, do të jetë kështu; prandaj e njëjta gjë do të jetë modeli dhe kopjimi.
Përsëri, do të dukej e pamundur që substanca dhe ajo për të cilën është substancë duhet të ekzistojnë veçmas; si mund të ekzistojnë, pra, idetë, duke qenë substanca e gjërave? Në Phaedo 'çështja thuhet në këtë mënyrë - se Format janë shkaqe të të qenit dhe të të qenit; megjithatë, kur Format ekzistojnë, gjërat që ndajnë ato nuk ekzistojnë, përveç nëse ka diçka për të filluar lëvizjen; dhe shumë gjëra të tjera vijnë në ekzistencë (p.sh. një shtëpi ose një unazë) për të cilat themi se nuk ka Forma. Arlyshtë e qartë, pra, edhe gjërat e tjera mund të jenë dhe të vijnë në ekzistencë për shkak të shkaqeve të tilla që prodhojnë gjërat e sapo përmendura.
Përsëri, nëse Formularët janë numra, si mund të jenë shkaqe? A është sepse gjërat ekzistuese janë numra të tjerë, p.sh. një numër është njeriu, një tjetër është Sokrati, një tjetër Callias? Pse atëherë një grup i numrave është shkaktar i bashkësisë tjetër? Nuk do të bëjë ndonjë ndryshim edhe nëse të parat janë të përjetshme dhe të dytat nuk janë. Por nëse është për shkak se gjërat në këtë botë të ndjeshme (p.sh. harmonia) janë raporte numrash, padyshim që gjërat ndërmjet të cilave janë raporte janë disa klasa e gjërave. Nëse, pra, kjo - çështja - është diçka e caktuar, padyshim që edhe vetë numrat do të jenë raporte të diçkaje me diçka tjetër. P.sh. nëse Callias është një raport numerik midis zjarrit dhe tokës dhe ujit dhe ajrit, Ideja e tij gjithashtu do të jetë një numër i gjërave të tjera themelore; dhe vetë njeriu, pavarësisht nëse është një numër në një kuptim apo jo, do të jetë përsëri një raport numerik i disa gjërave të caktuara dhe jo një numër i duhur, as nuk do të jetë një numër thjesht sepse është një raport numerik.
Përsëri, nga shumë numra prodhohet një numër, por si mund të vijë një Formë nga shumë Forma? Dhe nëse numri nuk vjen nga shumë numra vetë por nga njësitë në to, p.sh. në 10,000, si është me njësitë? Nëse ato janë posaçërisht të ngjashme, do të pasojnë absurditete të shumta, dhe gjithashtu nëse nuk janë të ngjashme (as njësitë në një numër nuk janë vetë si njëra-tjetra, as ato në numra të tjerë nuk janë të gjitha si të gjitha); sepse në çfarë do të ndryshojnë ato, pasi ato janë pa cilësi? Kjo nuk është një pikëpamje e besueshme, as nuk është në përputhje me mendimin tonë për këtë çështje.
Më tej, ata duhet të vendosin një lloj të dytë të numrit (me të cilin merren aritmetika), dhe të gjitha objektet që quhen 'të ndërmjetme' nga disa mendimtarë; dhe si ekzistojnë këto ose nga cilat parime vijojnë? Apo pse duhet të jenë të ndërmjetëm midis gjërave në këtë botë të ndjeshme dhe gjërave - vetë?
Për më tepër, njësitë në secila duhet të vijnë nga një e kaluar, por kjo është e pamundur.
Për më tepër, pse një numër, kur merret i gjithë së bashku, është një?
Kur dëshirojmë të zvogëlojmë substancat në parimet e tyre, ne deklarojmë se linjat vijnë nga e shkurtra dhe e gjata (d.m.th. nga një lloj i vogël dhe i madh), dhe rrafshi nga i gjerë dhe i ngushtë, dhe trupi nga i thellë dhe i cekët. Megjithatë, si mundet që rrafshi të përmbajë një vijë, ose të ngurta një vijë ose një rrafsh? Për të gjerë dhe të ngushtë është një klasë e ndryshme nga të thellë dhe të cekët. Prandaj, ashtu si numri nuk është i pranishëm në to, sepse shumë dhe pak janë të ndryshëm nga këto, padyshim që asnjë klasë tjetër nuk do të jetë e pranishme në nivelin e ulët. Por përsëri e gjera nuk është një gjini që përfshin të thellën, sepse atëherë e ngurta do të kishte qenë një specie e rrafshit. Më tej, nga cili parim do të rrjedh prania e pikave në vijë? Platoni madje e kundërshtonte këtë klasë të gjërave si një trillim gjeometrik. Ai u dha emrin e parimit të linjës - dhe këtë ai shpesh e shtroi - për linjat e pandara. Megjithatë këto duhet të kenë një kufi; prandaj argumenti nga i cili rrjedh ekzistenca e vijës dëshmon edhe ekzistencën e pikës.
Në përgjithësi, megjithëse filozofia kërkon shkakun e gjërave të perceptueshme, ne e kemi hequr dorë nga kjo (sepse nuk themi asgjë për shkakun nga i cili fillon ndryshimi), por ndërsa dëshirojmë të shprehim thelbin e gjërave të perceptueshme, ne pohojmë ekzistencën të një klase të dytë të substancave, ndërsa llogaria jonë e mënyrës në të cilën ato janë substanca të gjërave të perceptueshme është fjalë boshe; sepse 'ndarja', siç thamë më parë, nuk do të thotë asgjë.
As Format nuk kanë ndonjë lidhje me ato që ne shohim të jenë shkaku në rastin e arteve, që për hir të të cilave funksionojnë të gjithë mendja dhe e gjithë natyra, - me këtë shkak që ne pohojmë të jetë një nga të parët parimet; por matematika është bërë identike me filozofinë për mendimtarët modernë, megjithëse ata thonë se ajo duhet të studiohet për hir të gjërave të tjera. Më tej, dikush mund të supozojë se substanca që sipas tyre qëndron si çështje është tepër matematikore dhe është një kallëzues dhe diferencim i substancës, dmth. i materies, në vend se vetë materia; dmth i madhi dhe i vogli janë si të rrallët dhe të dendurat për të cilat flasin filozofët fizikë, duke i quajtur këto diferencat kryesore të substratit; sepse këto janë një lloj i tepërt dhe defekt. Dhe në lidhje me lëvizjen, nëse i madhi dhe i vogli janë për lëvizjen e tij, padyshim që Format do të lëvizen; por nëse nuk do të jenë lëvizje, nga erdhi lëvizja? I gjithë studimi i natyrës ka qenë një nihilizuar.
Dhe ajo që mendohet të jetë e lehtë për të treguar se të gjitha gjërat janë një-nuk bëhet; sepse ajo që vërtetohet nga metoda e përcaktimit të instancave nuk është se të gjitha gjërat janë një, por se ekziston një Një, në qoftë se ne japim të gjitha supozimet. Dhe as kjo nuk vijon, nëse nuk japim që universali është një gjini; dhe kjo në disa raste nuk mund të jetë.
Në përgjithësi, nëse kërkojmë për elementet e gjërave ekzistuese pa dalluar shqisat e shumta në të cilat thuhet se ekzistojnë gjërat, nuk mund t'i gjejmë ato, veçanërisht nëse kërkimi për elementet prej të cilave bëhen gjërat kryhet në këtë mënyrë. Sepse është padyshim e pamundur të zbulosh se nga është bërë 'veprimi' ose 'duke u vepruar', ose 'e drejta', por nëse elementet mund të zbulohen fare, ato janë vetëm elementet e substancave; prandaj ose të kërkosh elementet e të gjitha gjërave ekzistuese ose të mendosh se dikush i ka ato është e pasaktë.
Dhe si mund t'i mësojmë elementet e të gjitha gjërave? Me sa duket nuk mund të fillojmë duke ditur asgjë më parë. Sepse ashtu si ai që po mëson gjeometrinë, megjithëse mund të dijë gjëra të tjera më parë, nuk di asnjë nga gjërat me të cilat merret shkenca dhe për të cilat ai do të mësojë, kështu është në të gjitha rastet e tjera. Prandaj nëse ekziston një shkencë për të gjitha gjërat, siç pretendojnë disa të ekzistojnë, ai që po e mëson këtë nuk do të dijë asgjë më parë. Megjithatë, i gjithë të mësuarit bëhet përmes premisave të cilat (ose të gjitha ose disa prej tyre) njihen më parë, - pavarësisht nëse mësimi bëhet me demonstrim ose me përkufizime; sepse elementet e përkufizimit duhet të njihen më parë dhe të jenë të njohur; dhe të mësuarit përmes induksionit vazhdon në mënyrë të ngjashme. Por përsëri, nëse shkenca ishte në të vërtetë e lindur, do të ishte e çuditshme që ne nuk jemi të vetëdijshëm për zotërimin tonë të shkencave më të mëdha.
Përsëri, si duhet të dihet dikush nga se janë bërë të gjitha gjërat dhe si duhet të bëhet e dukshme kjo? Kjo gjithashtu ofron një vështirësi; sepse mund të ketë një konflikt mendimesh, siç ka rreth rrokjeve të caktuara; disa thonë se za është bërë nga s dhe d dhe a, ndërsa të tjerët thonë se është një tingull i veçantë dhe asnjë nga ata që janë të njohur.
Më tej, si mund t’i njohim objektet e shqisës pa pasur kuptimin në fjalë? Megjithatë, duhet të jemi të njëjtë, nëse elementet prej të cilave përbëhen të gjitha gjërat, pasi tingujt kompleksë përbëhen nga klementet e duhura për tingull.
Pjesa 10
Është e qartë, pra, edhe nga ato që kemi thënë më parë, që të gjithë njerëzit duket se kërkojnë shkaqet e përmendura në Fizikë dhe se ne nuk mund të përmendim asnjë tjetër përtej këtyre; por ata i kërkojnë këto në mënyrë të paqartë; dhe megjithëse në një kuptim të gjithë janë përshkruar më parë, në një kuptim ato nuk janë përshkruar fare. Për filozofinë më të hershme është, për të gjitha lëndët, si ajo që pëshpërit, pasi është e re dhe në fillimet e saj. Edhe për Empedoklesin thotë se kocka ekziston për shkak të raportit në të. Tani ky është thelbi dhe substanca e sendit. Por është po aq e nevojshme që mishi dhe secila prej indeve të tjera të jetë raporti i elementeve të tij, ose që jo një prej tyre të mos ketë; sepse për shkak të kësaj do të ekzistojnë mishi dhe kocka dhe gjithçka tjetër, dhe jo për shkak të materies, të cilën ai e emëron, - zjarr dhe tokë, ujë dhe ajër. Por ndërsa ai domosdoshmërisht do të ishte dakord nëse një tjetër do ta kishte thënë këtë, ai nuk e ka thënë qartë.
Për këto pyetje pikëpamjet tona janë shprehur më parë; por le të kthehemi të numërojmë vështirësitë që mund të ngrihen në të njëjtat pika; sepse mbase ne mund të marrim prej tyre ndonjë ndihmë drejt vështirësive tona të mëvonshme.
Arlempdes
Arlempdes është një komunë në Francë. Arlempdes bën pjesë në departamentin Haute-Loire të rajonit Auvergne-Rhône-Alpes.
Dragor
Dragor (emri i mëparshëm: Makofro) është një lumë që përshkon qytetin e Manastirit. Ai buron nga disa lumenj më të vegjël. Pjesa burimore përbëhet nga disa rrjedha ujore që burojnë nga shpatet e Pelisterit : Sapunçica, Lak Potok, Cërvena Reka dhe Klisurica.
Vështrim
Në pjesët e sipërme malore, Dragori kalon nëpër fshatrat Dihovë dhe Bratindoll, dhe në pjesët e poshtme në mes të Pellagonisë (576 m mbi nivelin e detit), derdhet në Lumin e Zi 1. km në veriperëndim të fshatit Novaci. parapamje| Dragori në vitin 1902 në një kartolinë osmane Gjatësia totale e Dragorit është 25 km, me një vëllim të pellgut ujëmbledhës 67 km, një pellg 188 km 2 dhe një rënie mesatare prej 17,0%. Nivelet maksimale mujore të ujit dhe prurjet e lumit Dragor janë në prill dhe maj për shkak të reshjeve pranverore dhe shkrirjes së borës në Pelister, ndërsa nga korriku deri në shtator ndodh niveli minimal i ujit.
Vetëm rrjedha e sipërme e Dragorit ka cilësi të mirë dhe diversitet biologjik. Nga Manastiri deri në grykëderdhjen e tij në Lumin e Zi Dragori është privuar nga çdo jetë e gjallë për shkak të ndotjes industriale të ujit.
Në vitin 1896, shtrati i Dragorotit përmes qendrës së qytetit rregullohej nga kalata 3,5 km të gjata, më shumë se 4 m të thella dhe më pas nga ura dhe kaskada guri.
Në vitin 1962 qyteti u përmbyt dhe popullsia u frikësua se do të ndodhte ndonjë fatkeqësi nëse uji dilte dhe arrinte në nivelin e urave në qytet. Krejt e kundërta, në tetor 1966 ndodhi që shtrati të thahej plotësisht. Për shkak të rasteve të tilla, që nga viti 1983, niveli i ujit në shtratin e lumit Dragor është rregulluar me ndërtimin e kanalit të grumbullimit të ujit për liqenin e Strezhevskës.
Patrokli
Patrokli (greqisht të lashtë: Πάτροκλος, Pátroklos, "lavdia e babait") ishte një luftëtar ake në Iliadën e Homerit. Biri i Menetit dhe Stenelës, nipi i Aktorit, mbreti i Opusit, ai ishte shoku më i mirë i Akilit. Ai mbante krahët e shokut të tij, kur Akili, i ofenduar nga mbreti i Mikenes Agamemnonit, i cili kishte vjedhur skllavëinn e tij (simbol i vlerës së provuar), refuzoi të vazhdonte luftën kundër Trojanëve: paraqitur në betejë në vendin e Akilit për t'i dhënë guxim Akejve, Patrokli shkaktoi konfuzion në radhët e armikut, të cilin ai e kundërshtoi fitimtar, por u dobësua nga Apoloni, i plagosur nga Euforbi dhe më në fund i vrarë nga Hektori. Dëshira për t'u hakmarrë ndaj mikut të tij e shkaktoi Akilit që të rifillojë luftën dhe ta vrasë vetë Hektorin.
Një mijë e një netë (serial)
Binbir Gece (Shqip: Një mijë e një netë) është film bazuar në librin Një mijë e një netë.
Rrënojat e fshatit të vjetër të Kardhiqit
Rrenojat e fshatit të vjetër të Kardhiqit është një monument i trashëgimisë kulturore në rrethin e Gjirokastrës, në qarkun e Gjirokastrës, Shqipëri. Ky monument është i miratuar me numër "Urdhëres08.01.1977".
Anxhela Faber
__NOINDEX__
Anxhela Faber ka lindur ne 20 nentor 1991. Ka studiuar degen Financë në Shqipëri dhe eshte diplomuar në "Menaxhimi dhe Qeverisje Globale" në Gjermani.
Ajo drejton gjithashtu Agjencinë e Administrimit Kolektiv, “Faber Collective Phonogram”, qe administron të drejtat e prodhuesve të fonogrames për territorin e Shqipërisë.
Shikoni dhe
[https://kengamagjike.com/en/exclusive-news-anxhela-from-acromax-will-be-a-new-member-of-the-jury/#:~:text=Anxhela%20Faber%20studied%20Finance%20in,a%20period%20of%2012%20years. https://kengamagjike.com/en/exclusive-news-anxhela-from-acromax-will-be-a-new-member-of-the-jury/#:~:text=Anxhela%20Faber%20studied%20Finance%20in,a%20period%20of%2012%20years.] https://gazetaprojekti.com/anxhela-faber-do-te-jete-anetarja-me-e-re-e-jurise-ne-festivalin-kenga-magjike/ https://www.topalbaniaradio.com/v7/anxhela-faber-dhe-aldor-nini-administratoret-e-acromax-flasin-ne-ndryshe-per-te-drejtat-e-autorit/
Arles
Arles është një komunë në Francë. Arles bën pjesë në departamentin Bouches-du-Rhône të rajonit Provence-Alpes-Côte d'Azur. Komuna ka një popullsi prej 52729 banorë dhe sipërfaqe 758.93 km².
Emu
Emu (Dromaius novaehollandiae) është zogu i dytë më i madh i gjallë për nga lartësia, pas të afërmit të tij të ratit, strucit. Endshtë endemike në Australi ku është zogu më i madh vendas dhe i vetmi anëtar ekzistues i gjinisë Dromaius. Gama e emu mbulon pjesën më të madhe të Australisë kontinentale, por nënspeciet Tasmanian, Kanguroo dhe King Island u zhdukën pas zgjidhjes evropiane të Australisë në 1788.
Emusët janë zogj me pendë të buta, kafe, pa fluturim me qafë dhe këmbë të gjata dhe mund të arrijnë deri në 1.9 m në lartësi. Emus mund të udhëtojë në distanca të mëdha, dhe kur është e nevojshme mund të vrapojë në 50 km/h; ata ushqehen për një shumëllojshmëri të bimëve dhe insekteve, por dihet që shkojnë për javë të tëra pa ngrënë. Ata pinë rrallë, por marrin sasi të bollshme uji kur të krijohet mundësia.
Mbarështimi bëhet në maj dhe qershor, dhe luftimi midis femrave për një bashkëshort është i zakonshëm. Femrat mund të çiftëzohen disa herë dhe të vendosin disa kthetra vezësh në një sezon. Mashkulli bën inkubacionin; gjatë këtij procesi ai mezi ha apo pi dhe humbet një sasi të konsiderueshme të peshës. Vezët çelin pas rreth tetë javësh dhe të vegjlit ushqehen nga baballarët e tyre. Ata arrijnë madhësinë e plotë pas rreth gjashtë muajsh, por mund të qëndrojnë si njësi familjare deri në sezonin e ardhshëm të mbarështimit. Emu është një ikonë e rëndësishme kulturore e Australisë, që shfaqet në stemën dhe monedha të ndryshme. Zogu shfaqet dukshëm në mitologjinë autoktone australiane.
Nervi
Një nerv është një tufë e mbyllur, si kabllo, e fibrave nervore (të quajtura aksone ) në sistemin nervor periferik.
Emu
Zogu është mjaft i zakonshëm që të vlerësohet si specie më pak shqetësuese nga Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës. Përkundër kësaj, disa popullata lokale janë të listuara si të rrezikuara, me nënspecie të tilla si emu Tasmanian që do të zhduket deri në vitet 1800. Kërcënimet për mbijetesën e tyre përfshijnë grabitjen e vezëve të tyre, rrugët dhe copëzimin e habitateve të tyre.
Nervi
Një nerv transmeton impulse elektrike. Është njësia bazë e sistemit nervor periferik. Një nerv siguron një rrugë të përbashkët për impulset nervore elektrokimike të quajtura potenciale veprimi që transmetohen përgjatë secilit prej aksoneve në organet periferike ose, në rastin e nervave ndijor, nga periferia përsëri në sistemin nervor qendror. Çdo akson, brenda nervit, është një zgjatim i një neuroni individual, së bashku me qelizat e tjera mbështetëse, siç janë disa qeliza Schwann që veshin aksonet në mielinë.
Brenda një nervi, çdo akson është i rrethuar nga një shtresë e indit lidhës të quajtur endoneurium. Aksonët bashkohen së bashku në grupe të quajtura fashikuj dhe çdo fasikula është e mbështjellë në një shtresë indi lidhor të quajtur perineurium. Së fundi, i gjithë nervi është i mbështjellë në një shtresë të indit lidhës të quajtur epineurium. Qelizat nervore (shpesh të quajtura neurone) klasifikohen më tej si nerva ndijor, motorik ose të përzier.
Emu
Histori
Emu-at u raportua për herë të parë se ishte parë nga evropianët kur eksploruesit vizituan bregun perëndimor të Australisë në 1696. Kjo ishte gjatë një ekspedite të udhëhequr nga kapiteni holandez Willem de Vlamingh i cili po kërkonte të mbijetuarit e një anije që ishte zhdukur dy vjet më parë. Zogjtë ishin të njohur në bregdetin lindor para vitit 1788, kur evropianët e parë u vendosën atje. Zogjtë u përmendën për herë të parë nën emrin " Cassowary New Holland" në Arthur Phillipit Voyage to Botany Bay, botuar në 1789. parapamje| Skeleti i montuar emu. Lloji u emërua nga ornitologu John Latham në 1790 bazuar në një mostër nga zona e Sidneit të Australisë, një vend i cili në atë kohë njihej si New Holland. Ai bashkëpunoi në librin e Filipit dhe dha përshkrimet e para dhe emrat e shumë llojeve të shpendëve australianë; Dromaius vjen nga një fjalë greke që do të thotë "vrapues" dhe novaehollandiae është termi latin për New Holland, kështu që emri mund të përkthehet si "New Hollander me këmbë të shpejta". Në përshkrimin e tij origjinal të emu në 1816, ornitologu francez Louis Jean Pierre Vieillot përdori dy emra gjenerikë, së pari Dromiceius dhe më vonë Dromaius. Ajo ka qenë një pikë polemike që atëherë se cili emër duhet të përdoret; kjo e fundit është formuar më saktë, por konvencioni në taksonomi është që emri i parë i dhënë një organizmi qëndron, përveç nëse është qartë një gabim tipografik. Shumica e botimeve moderne, përfshirë ato të qeverisë Australiane, përdorin Dromaius, me Dromiceius të përmendur si një drejtshkrim alternativ.
Nervi
Në sistemin nervor qendror, strukturat analoge njihen si traktet nervore.
Struktura
parapamje|Prerje tërthore të një nervi
Çdo nerv është i mbuluar nga jashtë nga një mbështjellës i dendur i indit lidhës, epineurium. Nën këtë është një shtresë e qelizave yndyrore, perineurium, e cila formon një mëngë të plotë rreth një tufe aksonesh. Septet perineuriale shtrihen në nerv dhe e ndajnë atë në disa tufa fibrash. Përreth çdo fije të tillë është endoneurium. Kjo formon një tub të pandërprerë nga sipërfaqja e palcës kurrizore në nivelin ku akson sinapson me fibrat e tij muskulore, ose përfundon në receptorët ndijor. Endoneuriumi përbëhet nga një mëngë e brendshme e materialit të quajtur glikokaliks dhe një rrjetë e jashtme, delikate, e fibrave të kolagjenit. Nervat janë të bashkuara dhe shpesh udhëtojnë së bashku me enët e gjakut, pasi neuronet e një nervi kanë kërkesa mjaft të larta për energji.
Brenda endoneuriumit, fibrat nervore individuale rrethohen nga një lëng me pak proteina të quajtur lëng endoneurial. Kjo vepron në mënyrë të ngjashme me lëngun cerebrospinal në sistemin nervor qendror dhe përbën një pengesë nervore gjaku të ngjashme me pengesën gjaku-tru. Në këtë mënyrë, molekulat pengohen të kalojnë gjakun në lëngun endoneurial. Gjatë zhvillimit të edemës nervore nga acarimi (ose lëndimi) nervor, sasia e lëngut endoneurial mund të rritet në vendin e acarimit. Kjo rritje e lëngut mund të vizualizohet duke përdorur neurografinë me rezonancë magnetike, dhe kështu neurografia MR mund të identifikojë acarimin dhe/ose lëndimin nervor.
Kategoritë
Nervat ndahen në tre grupe në bazë të drejtimit në të cilin transmetohen sinjalet:
Nervat mund të kategorizohen në dy grupe bazuar në vendin ku lidhen me sistemin nervor qendror:
Terminologjia
Terma të veçantë përdoren për të përshkruar nervat dhe veprimet e tyre. Një nerv që furnizon trurin me informacion nga një zonë e trupit, ose kontrollon një veprim të trupit, thuhet se "inervon" atë pjesë të trupit ose organit. Terma të tjerë kanë të bëjnë me faktin nëse nervi prek të njëjtën anë ("ipsilateral") ose anën e kundërt ("kundërlateral") të trupit, në pjesën e trurit që e furnizon atë.
Zhvillimi
Rritja nervore normalisht përfundon në adoleshencë, por mund të ri-stimulohet me një mekanizëm molekular të njohur si " notch signaling ".
Rigjenerimi
Nëse aksonet e një neuroni dëmtohen, për sa kohë që trupi qelizor i neuronit nuk dëmtohet, aksonët mund të rigjenerojnë dhe ribëjnë lidhjet sinaptike me neuronet me ndihmën e qelizave postare. Kjo quhet edhe neurorigjenerim.
Nervi fillon procesin duke shkatërruar nervin distal në vendin e lëndimit duke lejuar qelizat Schwann, lamina bazale dhe neurilemën pranë dëmtimit të fillojnë të prodhojnë një tub rigjenerimi. Faktorët e rritjes nervore prodhohen duke bërë që shumë filiza nervore të mbijnë. Kur një nga proceset e rritjes gjen tubin e rigjenerimit, ai fillon të rritet me shpejtësi drejt destinacionit të tij origjinal i udhëhequr gjatë gjithë kohës nga tubi i rigjenerimit. Rigjenerimi nervor është shumë i ngadalshëm dhe mund të duhen deri në disa muaj për t'u përfunduar. Ndërsa ky proces riparon disa nerva, do të ketë ende një deficit funksional pasi riparimet nuk janë perfekte.
Funksioni
Një nerv përcjell informacion në formën e impulseve elektrokimike (si impulse nervore të njohura si potenciale veprimi ) të bartura nga neuronet individuale që përbëjnë nervin. Këto impulse janë jashtëzakonisht të shpejta, me disa neurone të mielinizuar që përçojnë me shpejtësi deri në 120 Znj. Impulset udhëtojnë nga një neuron në tjetrin duke kaluar një sinapsë, ku mesazhi shndërrohet nga elektrike në kimike dhe më pas kthehet në elektrik.
Nervat mund të kategorizohen në dy grupe në bazë të funksionit:
Sistemi nervor
Sistemi nervor është pjesa e një kafshe që koordinon veprimet e saj duke transmetuar sinjale në dhe nga pjesë të ndryshme të trupit të saj. Tek vertebrorët përbëhet nga dy pjesë kryesore, sistemi nervor qendror (CNS) dhe sistemi nervor periferik (PNS). SNQ përbëhet nga truri, trungu i trurit dhe palca kurrizore. PNS përbëhet kryesisht nga nerva, të cilët janë tufa të mbyllura të fibrave të gjata ose aksoneve, që lidhin SNQ me të gjitha pjesët e mbetura të trupit.
Nervat që transmetojnë sinjale nga SNQ quhen nerva motorikë ose eferentë, ndërsa ato nerva që transmetojnë informacion nga trupi në SNQ quhen ndijore ose aferente. Nervat kurrizore kryejnë të dyja funksionet dhe quhen nerva të përzier.PNS ndahet në tre nënsisteme të veçanta, sistemet nervore somatike, autonome dhe enterike. Nervat somatike ndërmjetësojnë lëvizjen e vullnetshme.
Rëndësia klinike
Nervat mund të dëmtohen nga dëmtimi fizik, si dhe nga kushtet si sindroma e tunelit të kyçit të dorës dhe dëmtimi i përsëritur i tendosjes. Sëmundjet autoimune si sindroma Guillain-Barré, sëmundjet neurodegjenerative, polineuropatia, infeksioni, neuriti, diabeti ose dështimi i enëve të gjakut që rrethojnë nervin, të gjitha shkaktojnë dëmtime nervore, të cilat mund të ndryshojnë në ashpërsi.
Skleroza e shumëfishtë është një sëmundje e lidhur me dëmtime të mëdha nervore. Ndodh kur makrofagët e sistemit imunitar të një individi dëmtojnë mbështjellësit e mielinës që izolojnë aksonin e nervit.
Një nerv i shtypur ndodh kur presioni i bëhet një nervi, zakonisht nga ënjtja për shkak të një dëmtimi ose shtatzënia dhe mund të rezultojë në dhimbje, dobësi, mpirje ose paralizë, një shembull është sindroma e tunelit karpal. Simptomat mund të ndihen në zona larg vendit të vërtetë të dëmtimit, një fenomen që quhet dhimbje e referuar. Dhimbja e referuar mund të ndodhë kur dëmtimi shkakton ndryshim të sinjalizimit në zona të tjera.
Neurologët zakonisht diagnostikojnë çrregullimet e nervave me një ekzaminim fizik, duke përfshirë testimin e reflekseve, ecjen dhe lëvizjet e tjera të drejtuara, dobësinë e muskujve, proprioceptimin dhe shqisën e prekjes. Ky ekzaminim fillestar mund të pasohet me teste të tilla si studimi i përçueshmërisë nervore, elektromiografia (EMG) dhe tomografia e kompjuterizuar (CT).
Kafshët e tjera
Një neuron quhet i identifikuar nëse ka veti që e dallojnë atë nga çdo neuron tjetër në të njëjtën kafshë - veti të tilla si vendndodhja, neurotransmetuesi, modeli i shprehjes së gjeneve dhe lidhja - dhe nëse çdo organizëm individual që i përket të njëjtës specie ka saktësisht një neuron me të njëjtin grup vetish. Në sistemet nervore të vertebrorëve, shumë pak neurone "identifikohen" në këtë kuptim. Studiuesit besojnë se njerëzit nuk kanë asnjë - por në sistemet nervore më të thjeshta, disa ose të gjitha neuronet mund të jenë kështu unike.
Në vertebrorët, neuronet më të njohura të identifikuara janë qelizat gjigante Mauthner të peshkut. Çdo peshk ka dy qeliza Mauthner, të vendosura në pjesën e poshtme të trungut të trurit, një në anën e majtë dhe një në të djathtë. Çdo qelizë Mauthner ka një akson që kalon, duke inervuar (stimuluar) neuronet në të njëjtin nivel truri dhe më pas duke udhëtuar poshtë përmes palcës kurrizore, duke bërë lidhje të shumta ndërsa shkon. Sinapset e krijuara nga një qelizë Mauthner janë aq të fuqishme sa që një potencial i vetëm veprimi shkakton një reagim të madh të sjelljes: brenda milisekondave peshku kthen trupin e tij në një formë C, pastaj drejtohet, duke e shtyrë veten me shpejtësi përpara. Funksionalisht kjo është një përgjigje e shpejtë ikjeje, e shkaktuar më lehtë nga një valë e fortë zëri ose valë presioni që godet organin e vijës anësore të peshkut. Qelizat Mauthner nuk janë neuronet e vetme të identifikuara në peshq - ka rreth 20 lloje të tjera, duke përfshirë çifte "analoge të qelizave Mauthner" në çdo bërthamë segmentale kurrizore. Megjithëse një qelizë Mauthner është e aftë të sjellë vetë një përgjigje ikjeje, në kontekstin e sjelljes së zakonshme, lloje të tjera qelizash zakonisht kontribuojnë në formësimin e amplitudës dhe drejtimit të përgjigjes.
Qelizat Mauthner janë përshkruar si neurone komanduese. Një neuron komandues është një lloj i veçantë i neuronit të identifikuar, i përcaktuar si një neuron që është i aftë të drejtojë një sjellje specifike vetë. Neurone të tillë shfaqen më së shpeshti në sistemet e arratisjes së shpejtë të llojeve të ndryshme - akson gjigant kallamar dhe sinapsi gjigant i kallamarit, të përdorura për eksperimente pioniere në neurofiziologji për shkak të madhësisë së tyre të madhe, të dyja marrin pjesë në qarkun e shpejtë të arratisjes së kallamarit. Koncepti i një neuroni komandues, megjithatë, është bërë i diskutueshëm, për shkak të studimeve që tregojnë se disa neurone që fillimisht dukej se përshtateshin me përshkrimin, ishin me të vërtetë në gjendje të evokonin një përgjigje vetëm në një grup të kufizuar rrethanash.
Në organizmat me simetri radiale, rrjetat nervore shërbejnë për sistemin nervor. Nuk ka tru ose rajon të centralizuar të kokës, dhe në vend të kësaj ka neurone të ndërlidhur të shpërndarë në rrjetat nervore. Këto gjenden në Cnidaria, Ctenophora dhe Echinodermata.
Historia
Herophilos 335-280 pes, përshkroi nervin optik dhe nervin okulomotor për shikimin dhe lëvizjen e syve. Analiza e nervave në kranium e lejoi atë të bënte dallimin midis enëve të gjakut dhe nervave dmth νεῦρον (neûron), “string (plant fiber), nerve”.
Elvera Sanchez
Elvera Sanchez (1 shtator 1905 – 2 shtator 2000) ishte vallëtare amerikane dhe nëna e Sammy Davis Jr.. Gjatë jetës së tij, Davis Jr. ka thënë se Elvera ka qenë nga Puerto Riko dhe ishte lindur në Suan Juan, sidoqoftë në In Black and White ku flitet për biografinë e Elverës, autori Wil Haygood thotë se Elvera u lind në New York City.
Karriera
Elvera Sanchez filloi të bëhej vallëtare në teatrin Lafayette në Harlem në vitin 1921. Ajo u bë e njohur si Baby Sanchez. Më 1923, ajo u martua me Sammy Davis Sr. i cili është gjithashtu vallëtarë. Ata kanë pasur vetëm një djalë Davis Jr.. Nga viti 1989 deri në vitin 2000, ajo ishte këshilltare në komisionin e Nju Jorkut për ta festuar ditën kombëtare të vallëzimit. Elvera was survived by her daughter, Ramona.
Pickimi i merimangës
Pickimi i merimangës, roman me autor Dhimitër Konomi. Botuar në Përmet nga "Fjalët e Qiririt", në vitin 2003. Libri ka 256 faqe.
Liga Evropiane e Notit - LEN
Liga Evropiane e Notit - Ligue Européenne de Natation apo LEN (Europiane Swimming League) është organ drejtues evropian për sportet ujore i lidhur me FINA—an Shoqata Kontinentale për Evropën. Ajo ishte organizuar zyrtarisht që prej vitit 1927 në Bolonjë, Itali, dhe që nga viti 2015 selia e saj është në Nyon.
LEN përbëhet nga 52 federata kombëtare të notit në Evropë, duke përfshirë edhe Izraelin i cili për Sportet Olimpike-sport është grupuar me Europën. LEN është mbikëqyrur nga një bord i zgjedhur i përbërë nga anëtarët që përfaqësojnë 17 federata të ndryshme. LEN mbikëqyr sportet ujore në Europë: (diving, noti, not në ujë të hapur, noti i sinkronizuar dhe vaterpolo).
Dielli lind në jug
Dielli lind në jug, roman me autor Maksut Shehu. Botuar në Prishtinë nga "Rilindja", në vitin 1980 (Botimi i 2- të). Libri ka 260 faqe.
Seoca
Seocë (serbisht: Сеоце/Seoce) është fshat në komunën e Kurshumlisë, Serbi.
Festivali i njëmbëdhjetë (roman)
Festivali i njëmbëdhjetë, roman me autor Skifter Këlliçi. Botuar në Tiranë nga "Toena", në vitin 2002. Libri ka 246 faqe.
Në qiell s'ka trëndafila : një histori e dhimbshme dashurie
Në qiell s'ka trëndafila : një histori e dhimbshme dashurie, roman me autor Llazar Çuçi. Botuar në Tiranë nga "Globus R.", në vitin 2002. Libri ka 192 faqe.
Arles-sur-Tech
Arles-sur-Tech është një komunë në Francë. Arles-sur-Tech bën pjesë në departamentin Pyrénées-Orientales të rajonit Occitanie. Komuna ka një popullsi prej 2671 banorë dhe sipërfaqe 28.82 km².
Albert Gonzalez
Albert Gonzalez (i lindur në vitin 1981) është një haker kompjuterik amerikan dhe kriminel kompjuteri i cili akuzohet për krijimin e vjedhjes së kombinuar të kartës së kreditit dhe rishitjen pasuese të më shumë se 170 milionë numrave të kartave dhe ATM-ve nga viti 2005 deri në vitin 2007-mashtrimi më i madh në histori. Gonzalez dhe bashkëpunëtorët e tij përdorën injektimin SQL për të vendosur në disa sisteme të korporatave për të nisur sulmet e paketave (sidomos ARP Spoofing) që i lejonin atij të vjedhë të dhënat kompjuterike nga rrjetet e brendshme të korporatave.
Referime
Perkthim nga artikulli ne anglisht
Rruget romake
djathtas|parapamje|309x309px| Një rrugë romake në Pompei parapamje|350x350px| Perandoria Romake në kohën e Hadrianit (sundoi 117–138), duke treguar rrjetin e rrugëve kryesore romake. Rrugët romake ( viae Romanae  [ˈwiae̯ roːˈmaːnae̯] ; njëjës: via Romana [ˈwia roːˈmaːna] ; që do të thotë "rruge romake") ishin infrastruktura fizike gjithashtu dhe jetike për mirëmbajtjen dhe zhvillimin e shtetit romak, dhe mendohet te jene ndertuar para rreth 300 para Krishtit përmes zgjerimit dhe konsolidimit të Republikës Romake dhe Perandorisë Romake. Ato siguruan mjete efikase për lëvizjen tokësore të ushtrive, zyrtarëve, civilëve, transportin e brendshëm të komunikimeve zyrtare dhe mallrave tregtare. Rrugët romake ishin të disa llojeve, duke filluar nga rrugët e vogla lokale deri te autostradat e gjera në distanca të gjata të ndërtuara për të lidhur qytetet, qytetet kryesore dhe bazat ushtarake. Këto rrugë kryesore ishin shpesh të shtruara me gurë dhe të metalizuara, të përdredhura për kullim dhe rrethoheshin nga shtigje këmbësore, frerë dhe kanale kullimi. Ato u vendosën përgjatë rrjedhave të vëzhguara me saktësi, dhe disa u prenë nëpër kodra ose u kryen mbi lumenj dhe përrenj mbi ura. Seksionet mund të mbështeten mbi tokë moçalore në bazamente me trapa ose të grumbulluara.
Në kulmin e zhvillimit të Romës, jo më pak se 29 autostrada të mëdha ushtarake rrezatuan nga kryeqyteti dhe 113 provincat e Perandorisë së vonë ishin të ndërlidhura nga 372 rrugë të mëdha. E gjithë përbëhej nga më shumë se 400000 km  rrugë, nga të cilat mbi 80,500 km ishin të shtruar me gurë. Vetëm në Gali, jo më pak se 21,000 km të rrugëve thuhet se janë përmirësuar, dhe në Britani të paktën 4,000 km. Rrugët (dhe nganjëherë sipërfaqet) e shumë rrugëve romake mbijetuan për mijëvjeçarë; disa janë të mbuluara me rrugë moderne.
Sistemet romake
Livi përmend disa nga rrugët më të njohura pranë Romës dhe piketa në to, nganjëherë shumë përpara rrugës së parë të asfaltuar— Rruga Apiane. Nëse këto aludime nuk janë thjesht anakronizma të thjeshta, rrugët e përmendura ishin ndoshta në atë kohë pak më shumë se shina dheu të rrafshuara. Kështu, Via Gabina (gjatë kohës së Porsenës ) përmendet rreth vitit 500 para Krishtit; Via Latina (gjatë kohës së Gaius Marcius Coriolanus ) në rreth 490 pes; Via Nomentana (e njohur gjithashtu si "Via Ficulensis"), në 449 pes; Via Labicana në 421 pes; dhe Via Salaria në 361 para Krishtit.
Roma kishte filluar të zgjerohej menjëherë pas themelimit të republikës në shekullin e 6-të para Krishtit, megjithëse nuk u zgjerua jashtë gadishullit italian deri në shekullin e 3-të para Krishtit. Pastaj, ajo ishte një "perandori" (d.m.th. një fuqi e madhe) shumë kohë përpara se të kishte një perandor
Në Itinerarin e Antoninus, përshkrimi i sistemit rrugor është si më poshtë:
Ligjet dhe traditat
parapamje|Animacion i rrugëve romake në latinisht me titra në anglisht Ligjet e Dymbëdhjetë Tabelave, të datuara rreth vitit 450 para Krishtit, kërkonin që çdo rrugë publike (latinisht nëpërmjet ) të ishte 8 Këmbët romake (ndoshta rreth 2,37 m) të gjera ku janë të drejta dhe dyfishi i asaj gjerësie ku janë të lakuar. Këto ishin ndoshta gjerësitë minimale për një via ; në Republikën e mëvonshme, gjerësia prej rreth 12 këmbësh romake ishin të zakonshme për rrugët publike në rajonet rurale, duke lejuar kalimin e dy karrocave me gjerësi standarde (4 këmbë) pa ndërhyrje në trafikun e këmbësorëve. Praktikat aktuale ndryshonin nga ky standard. Tabelat urdhërojnë romakët të ndërtojnë rrugë publike dhe t'u japin udhëtarëve të drejtën të kalojnë mbi tokë private ku rruga është në gjendje të keqe. Prandaj, ndërtimi i rrugëve që nuk do të kishin nevojë për riparime të shpeshta u bë një objektiv ideologjik, si dhe ndërtimi i tyre sa më i drejtë që të ishte e mundur për të ndërtuar rrugët më të shkurtra të mundshme, dhe për të kursyer materiale.
E drejta romake përcaktoi të drejtën për të përdorur një rrugë si servitus, ose detyrim. Ius eundi ("e drejta për të shkuar") krijoi një pretendim për të përdorur një iter, ose shteg këmbësorësh, përgjatë tokës private; ius agendi ("e drejta e drejtimit të makinës"), një actus, ose pistë karroce. A via kombinonte të dy llojet e servituteve, me kusht që të kishte gjerësinë e duhur, e cila përcaktohej nga një arbitër. Gjerësia e paracaktuar ishte latitudo legitima prej 8 këmbët.
E drejta romake dhe tradita ndalonin përdorimin e automjeteve në shume zona urbane, perjashtim përveç në disa raste te rralla. Gratë e martuara dhe zyrtarët qeveritarë për biznes mund të hipnin ne to. Lex Iulia Municipalis i kufizoi karrocat tregtare për hyrjen gjatë natës në qytet brenda mureve dhe brenda një milje jashtë mureve te tyre.
Llojet
parapamje| Rruga e vjetër romake, që çon nga [[Jeruzalemi në Beit Gubrin, ngjitur me autostradën rajonale 375 në Izrael]] Rrugët romake varionin nga rrugët shume te thjeshta me kadife deri te rrugët e asfaltuara duke përdorur shtretër të thellë rrugësh me rrënoja të ngjeshur si një shtresë bazë për t'u siguruar që ato të mbaheshin të thata, pasi uji do të rridhte nga mes gurëve dhe fragmenteve të rrënojave, në vend që të bëhej baltë në tokat argjilore. Sipas Ulpianit, kishte tre lloje rrugësh:
Rrugë publike, konsullore, pretoriane dhe ushtarake
Lloji i parë i rrugëve përfshinte rrugët publike të larta ose kryesore, të ndërtuara dhe të mirëmbajtura me shpenzime publike dhe me tokën e tyre në pronësi të shtetit. Rrugë të tilla të çonin ose në det, ose në një qytet, ose në një lumë publik (një me rrjedhë të vazhdueshme), ose në një rrugë tjetër publike. Siculus Flaccus, i cili jetoi nën Trajanin (98–117), i quan ata viae publicae regalesque, dhe i përshkruan karakteristikat e tyre si më poshtë:
Mirëpo, përveç zyrtarëve specialë kishte edhe shumë persona të tjerë, të cilët herë pas here dhe për arsye të ndryshme kërkonin të lidhnin emrat e tyre me një shërbim të madh publik si ai i rrugëve. Gaius Gracchus, kur Tribuna e Popullit (123–122 p.e.s.), shtroi ose gërmoi shumë nga rrugët publike dhe u siguroi atyre piketa dhe blloqe montimi për kalorës. Përsëri, Gaius Scribonius Curio, kur Tribune (50 pes), kërkoi popullaritet duke prezantuar një Lex Viaria, sipas të cilit ai do të ishte kryeinspektor ose komisioner për pesë vjet. Dio Cassius përmend si një nga aktet e dhunshme të triumvirëve të vitit 43 pes ( Octavianus, Antony dhe Lepidus ), se ata i detyronin senatorët të riparonin rrugët publike me shpenzimet e tyre gjithashtu edhe shume te tjera.