cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prejardhja e shqiptarëve
Nënshtresa gjuhësore paraindoevropiane
Vendet paraindoevropiane gjenden në të gjithë territorin e Shqipërisë; si në Maliq, Vashtëm, Burimas, Barç, Dërsnik në rrethin e Korçës, Kamnik në Kolonjë, Kolsh në rrethin e Kukësit, Rashtan në Librazhd dhe Nezir në rrethin e Matit. Ashtu si në pjesë të tjera të Evropës, këto fise indo-evropiane migratore hynë në Ballkan dhe kontribuan në formimin e fiseve historike paleo-ballkanike, nga të cilat shqiptarët e kanë origjinën e tyre. Popullatat e mëparshme – gjatë procesit të asimilimit nga fiset emigruese IE – kanë luajtur një rol të rëndësishëm në formimin e grupeve të ndryshme etnike të krijuara nga simbioza e tyre e gjatë. Për rrjedhojë, gjuhët IE që u zhvilluan në Gadishullin Ballkanik, përveç evolucionit të tyre natyror, janë ndikuar edhe nga idiomat e popullit të asimiluar paraindoevropian. Në aspektin gjuhësor, gjuha e substratit paraindo-evropiane e folur në Ballkanin jugor ka ndikuar ndoshta para-protoshqipishten, idiomën paraardhëse të shqipes. Shtrirja e këtij ndikimi gjuhësor nuk mund të përcaktohet me saktësi për shkak të pozicionit të pasigurt të shqipes midis gjuhëve paleo-ballkanike dhe vërtetimit të pakët të tyre. Megjithatë Megjithatë janë propozuar disa huazime, si p.sh. shegë '  dhe lëpjetë '   ; krahaso me lápathon paragrek '. Shqipja është gjithashtu e vetmja gjuhë në Ballkan që ka ruajtur elementet e sistemit numerik vigezimal – njëzet ', dyzet '   – e cila ishte e përhapur në gjuhët paraindo-evropiane të Evropës; siç është gjuha baske, e cila përdor gjerësisht numërimin vigesimal.
Vërtetimi
Përmendja e parë e vërtetuar e shqipes ndodhi në vitin 1285 në qytetin venecian të Raguzës ( Dubrovniku i sotëm, Kroaci ) kur një dëshmitar krimi i quajtur Matthew dëshmoi: "Dëgjova një zë që qante në male në shqip" ( Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca  ).
Shembujt më të hershëm të shkruar të shqipes janë Formula e Pagëzimit (1462) dhe Leksiku i Arnold Ritter von Harfit (1496). Teksti i parë shqip i shkruar me shkronja greke është një fragment i Ungjillit të Pashkëve të shekullit të 15-të ose të 16-të. Librat e parë të shtypur në shqip janë Meshari (1555) dhe E mbsuame e krështerë e Luca Matranga (1592).
Megjithatë, siç vëren Fortson, veprat e shkruara shqipe ekzistonin para kësaj pike; ata thjesht kanë humbur. Ekzistenca e shqipes së shkruar përmendet shprehimisht në një letër të dëshmuar nga viti 1332 dhe librat e parë të ruajtur, duke përfshirë edhe ato në gegërisht dhe në toskërisht, ndajnë veçori drejtshkrimore që tregojnë se ishte zhvilluar një formë e gjuhës së përbashkët letrare.
Rindërtimi gjuhësor
Gjuha shqipe dëshmohet në formë të shkruar duke filluar vetëm në shekullin e XV të erës sonë, kur tashmë ishte formuar etnosi shqiptar. Në mungesë të të dhënave të mëparshme për gjuhën, studiuesit kanë përdorur huazimet latine dhe sllave në shqip për të identifikuar vendndodhjen e origjinës së saj. Protoshqipja ka të ngjarë të kishte dalë përpara shekullit të I të erës sonë, kur kontaktet me gjuhët romane filluan të ndodhin intensivisht. Disa studiues Disa studiues janë përpjekur të hamendësojnë gjuhën e pavërtetuar dhe përfundimisht kanë hartuar interpretime mbi Urheimatin e supozuar protoshqiptar dhe shoqërinë bazuar në leksikun e rindërtuar.
Pastoralizmi
Gjuha shqipe zotëron një fjalor baritor të pasur dhe të "përpunuar", i cili është marrë për të sugjeruar që shoqëria shqiptare në kohët e lashta ka qenë baritore, me transhumanitet të përhapur dhe blegtori, veçanërisht të deleve dhe dhive. Jozefi interesohet për faktin se disa prej leksemave në fjalë kanë "përputhje të sakta" në rumanisht.
Ata duket se kanë qenë mbarështues bagëtish duke pasur parasysh gjerësinë e fjalorit të ruajtur vendas që ka të bëjë me mbarështimin e lopëve, mjeljen e kështu me radhë, ndërsa fjalët që kanë të bëjnë me qentë priren të huazohen. Shumë fjalë në lidhje me kuajt janë ruajtur, por vetë fjala për kalin është një huazim latinisht.
Hidronimet
Hidronimet paraqesin një tablo të ndërlikuar; termi për "det" ( det ) është vendas dhe një risi "albano- gjermanike " që i referohet konceptit të thellësisë, por një sasi e madhe fjalori detar është huazuar. Fjalët që u referohen përrenjve të mëdhenj dhe brigjeve të tyre priren të jenë huazime, por lumë ("lumi") është vendas, ashtu si dhe rryma (rrjedhja e ujit të lumit). Fjalët për përrenjtë më të vegjël dhe pellgjet e ndenjura me ujë janë më shpesh vendase, por fjala për "pellg", pellg është në fakt një pasardhës i zhvendosur semantikisht i fjalës së vjetër greke për "det i hapur", duke sugjeruar një ndryshim në vendndodhje pas kontaktit grek. Shqipja ka mbajtur që nga gjuha proto-indo-evropiane një term specifik që i referohet një pylli buzë lumit ( gjazë ), si dhe fjalët e tij për kënetat. Çuditërisht, shqipja ka ruajtur termat amtare për "vorbull", "gropë uji" dhe (ujor) "vend i thellë", duke e shtyrë Orelin të spekulojë se Urheimati shqiptar ka të ngjarë të ketë një tepricë vorbullash dhe thellësish të rrezikshme. Megjithatë, të gjitha fjalët që lidhen me detarin duket se janë huazuar.
Bimësia
Për sa i përket pyjeve, fjalët për shumicën e halorëve dhe shkurreve janë vendase, siç janë termat për " alder ", " elm ", " lis ", " ahu " dhe " bli ", ndërsa " frash ", " gështenjë ", " thupër "., " panja ", " plepi " dhe " shelgu " janë huazime.
Organizimi social
Terminologjia origjinale farefisnore indo-evropiane u riformua rrënjësisht; dhe ndryshimet përfshinin një zhvendosje nga "nëna" në "motër" dhe ishin aq të plota sa që vetëm tre terma ruajtën funksionin e tyre origjinal; fjalët për "dhëndër", "vjehër" dhe "vjeher". Të gjitha fjalët për farefisin e gjakut të shkallës së dytë, duke përfshirë "tezën", "xhaxhain", "nipin", "mbesën" dhe termat për nipërit e mbesat, janë huazime të lashta nga latinishtja.
Modelet e përgjithshme të huazimit
Hapja ndaj huazimeve është quajtur një “tipar karakteristik” i shqipes. Njësitë leksikore origjinale shqipe të trashëguara drejtpërdrejt nga gjuha proto-indo-evropianja janë shumë më të pakta në krahasim me fjalët huazuese, megjithëse huazimet konsiderohen të jenë "të integruara në mënyrë të përkryer" dhe të padallueshme nga fjalori vendas në nivel sinkronik. Edhe pse shqipja karakterizohet nga përthithja e shumë huazimeve, madje, në rastin e latinishtes, duke hyrë thellë në fjalorin bërthamë, disa fusha semantike megjithatë mbetën më rezistente. Termat që kanë të bëjnë me organizimin shoqëror shpesh ruhen, por jo ato që kanë të bëjnë me organizimin politik, ndërsa ato që kanë të bëjnë me tregtinë janë të gjitha të huazuara ose të reja.
Ndërsa fjalët për bimët dhe kafshët karakteristike të rajoneve malore janë krejtësisht origjinale, emrat për peshqit dhe për aktivitetet bujqësore shpesh supozohet se janë huazuar nga gjuhë të tjera. Megjithatë, duke pasur parasysh praninë e disa termave të vjetër të ruajtur në lidhje me faunën e detit, disa kanë sugjeruar se ky fjalor mund të ishte humbur me kalimin e kohës pasi fiset protoshqiptare u shtynë përsëri në brendësi gjatë pushtimeve. Wilkes pohon se huazimet sllave në shqip sugjerojnë se kontaktet midis dy popullsive ndodhën kur shqiptarët banonin në pyje 600–900 metra mbi nivelin e detit. Studiuesi Rusakov Rusakov vëren se pothuajse të gjitha leksema që lidhen me detarin në shqip janë fjalë huazuese, të cilat mund të tregojnë se folësit e proto-gjuhës nuk jetonin në bregdetin e Adriatikut ose në afërsi të tij.
Greqishtja
Kontakti gjuhësor midis shqipes dhe greqishtes daton në mënyrë të sigurt në epokën e hekurit. Kontaktet e mëparshme mund të përfshijnë kontakte ndërmjet gjuhëve përkatëse pas PIE, të cilat i dhanë lindjen e dy gjuhëve. Sipas Huld (1986), huatë e Greqisë së lashtë burojnë nga dy grupe gjeografike të dallueshme; Popullsi greqishtfolëse nga Maqedonia e lashtë dhe kolonitë greke në bregdetin e Adriatikut. Dihet që nga puna e vitit 1910 të gjuhëtarit gjerman Albert Thumb, se shqipja zotëron një numër të vogël huash greke po aq të vjetra ose më të vjetra se huazimet më të hershme latine. Krzysztof (2016) sugjeron se greqishtja dorike mund të ketë marrë edhe disa fjalë huazimi nga protoshqipja, që mund të jenë qysh në shekullin e VII para Krishtit; ai tregon në mënyrë specifike shtatë fjalë të regjistruara nga gramatikani grek Hesychius i Aleksandrisë (shek. V pas Krishtit), dhe veçanërisht për termin ἀάνθα 'një lloj vathi', i cili u dëshmua për herë të parë në veprën e poetit lirik koral Alkman.
Fjalët e huazuara nga greqishtja (p.sh. Gk (NW) mākhaná "pajisje, instrument" > mokër "gur mulliri", Gk (NW) drápanon > drapër "drapër" etj.) datojnë para epokës së krishterë  dhe janë kryesisht të dorikëve. Dialekti grek,  që do të thotë se paraardhësit e shqiptarëve kanë qenë në kontakt me pjesën veriperëndimore të qytetërimit të lashtë grek dhe ndoshta kanë huazuar fjalë nga qytetet greke ( Dyrrachium , Apollonia , etj.) në territorin ilir, koloni që i përkisnin Ndarja dorike e greqishtes, ose nga kontaktet në Epirzonë. Huazimet më të hershme greke filluan të hyjnë në Shqipëri rreth vitit 600 p.e.s. dhe janë të origjinës dorike, që priren t'u referohen perimeve, frutave, erëzave, kafshëve dhe veglave. Jozefi argumenton se kjo shtresë pasqyron kontaktet midis grekëve dhe protoshqiptarëve që nga shekulli i 8-të para Krishtit e në vazhdim, me grekët që ishin ose kolonë në bregdetin e Adriatikut ose tregtarë grekë në brendësi të Ballkanit. Vala e dytë e huave greke filloi pas ndarjes së Perandorisë Romake në 395 dhe vazhdoi gjatë gjithë periudhave bizantine, osmane dhe moderne.
Një argument në favor të origjinës veriore të shqipes është numri relativisht i vogël i fjalëve të huazuara nga greqishtja e vjetër, kryesisht nga dialekti dorik, edhe pse Iliria e Jugut ishte fqinje me qytetërimin klasik grek dhe kishte një sërë kolonish greke përgjatë vijës bregdetare ilire. Sipas gjuhëtarit bullgar Vladimir I. Georgiev, teoria e origjinës ilire për shqiptarët është dobësuar nga mungesa e ndonjë emri shqip para shekullit të 12-të dhe nga ndikimi i kufizuar grek në shqip (Shih Linja e Jireçekut). Në argumentin e Georgiev-it, nëse shqiptarët do të kishin banuar vazhdimisht që nga kohërat e lashta në një atdhe që ndodhet afër Shqipërisë moderne, numri i fjalëve huazuese greke në shqipe duhet të ishte më i madh. Sipas Hermann Ölberg, leksiku modern i shqipes mund të përfshijë vetëm 33 fjalë me origjinë greke të lashtë. Megjithatë, duke pasur parasysh sasinë e izoglosave shqiptaro-greke, të cilat studiuesi Vladimir Orel i konsideron çuditërisht të larta (në krahasim me ato indo-shqiptare dhe armeno-shqiptare), autori arrin në përfundimin se kjo afërsi e veçantë mund të jetë rezultat i një sekondare intensive. kontaktet e dy protodialekteve.
Curtis (2012) nuk e konsideron numrin e fjalëve të huazuara të mbijetuara si një argument të vlefshëm, pasi shumë huazime greke ka të ngjarë të humbën përmes zëvendësimit me huazime të mëvonshme latine dhe sllave, ashtu siç u ndodh famëkeq shumicës së fjalorit vendas të shqipes. Disa studiues si Çabej  dhe Huld kanë kundërshtuar argumentin se provat greke nënkuptojnë një origjinë "veriore", në vend të kësaj sugjerojnë të kundërtën, që përkatësitë specifike veriperëndimore/dorike dhe datimi i lashtë i huave greke nënkuptojnë një prani specifike të shqiptarëve të Ballkanit Perëndimor në veri dhe perëndim të grekëve veçanërisht në antikitet. ndonëse Huld paralajmëron se "pararendësit" klasikë të shqiptarëve do të ishin "ilirët" për shkrimtarët klasikë", por se emërtimi ilir nuk është "iluminues" pasi etnologjia klasike ishte e pasaktë.  Shembull përfshijnë greqishten e lashtë λάχανον dhe refleksin e tij shqip lakër sepse do të dukej se ishte huazuar përpara se < χ> të ndryshonte nga një ndalesë e aspiruar /kʰ/ në një fërkime /x/,dhe refleksi i tij i shqipes mokër, i cili gjithashtu duket se pasqyron një ndalesë /kʰ/ për < χ> dhe gjithashtu duhet të jetë specifikisht dorik ose veriperëndimor (dialektet e tjera greke kanë < e> ose < η> në vend të < ά>), dhe θωράκιον dhe e saj Refleksi i shqipes targozë që duket se i ka paraprirë fërkimit të greqishtes < θ> (para zhvendosjes në Koine, që përfaqëson /tʰ/).
Huazime latine dhe romake të hershme
Huazimet latine datohen në periudhën 167 p.e.s. deri në vitin 400 të erës sonë. 167 pes përkon me rënien e mbretërisë së sunduar nga Genti dhe pasqyron datën e hershme të hyrjes së fjalorit me bazë latine në shqipe. Ajo hyri në shqipen në fazën e hershme protoshqiptare dhe u zhvillua në fazat e mëvonshme si pjesë e fjalorit protoshqip dhe brenda sistemit të saj fonologjik. Gjuha shqipe Gjuha shqipe është një nga gjuhët më të vjetra që ra në kontakt me latinishten dhe përvetësoi fjalorin latin. Ka ruajtur 270 fjalë me bazë latine që gjenden në të gjitha gjuhët romane, 85 fjalë që nuk gjenden në gjuhët romane, 151 që gjenden në gjuhën shqipe, por jo në romanishten ballkanike dhe rumanishten pasardhëse të saj, dhe 39 fjalë që gjenden vetëm. në shqip dhe rumanisht. Zona e kontaktit midis shqipes dhe rumanishtes ka të ngjarë të ndodhej në Serbinë lindore dhe juglindore. Ruajtja e fjalorit protoshqip dhe e veçorive gjuhësore në rumanishten nxjerr në pah se të paktën pjesërisht latinishtja ballkanike u shfaq pasi shqipfolësit kaluan në latinisht.
Shtresa tjetër e kontakteve gjuhësore të shqipes me latinishten përfshin dalmatishten e vjetër, një derivat ballkanik perëndimor i latinishtes ballkanike. Shqiptari mesjetar mbante lidhje me formacionet latine bregdetare perëndimore dhe qendrore të brendshme të Ballkanit. Hamp tregon se ka fjalë që ndjekin rregullat fonetike dalmate në shqip, duke dhënë si shembull fjalën drejt 'drejt' < d(i)rectus zhvillime që përputhen në dalmatishten e vjetër traita < tract. Studiuesit rumunë Studiuesit rumunë Vatasescu dhe Mihaescu, duke përdorur analizën leksikore të shqipes, kanë arritur në përfundimin se shqipja ishte gjithashtu e ndikuar shumë nga një gjuhë romantike e zhdukur që ishte e ndryshme nga rumanishtja dhe dalmatishtja. Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm për rumanishten dhe shqipen janë dukshëm më të vogla se ato që janë të zakonshme vetëm për shqipen dhe gjuhën romane perëndimore, Mihaescu Mihaescu argumenton se shqipja ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet romake perëndimore sesa me rajonet rumun-folëse dhe ky rajon ndodhet në Shqipërinë e sotme, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut Perëndimore, që shtrihet në lindje deri në Manastir dhe Prishtinë.
Fjalori fetar i krishterë i shqipes është kryesisht latinisht, duke përfshirë edhe termat bazë si "të bekosh", "altar" dhe "të marrësh kungim". Ai tregon se shqiptarët u kristianizuan nën liturgjinë dhe rendin kishtar me bazë latine, i cili do të njihej si "katolik romak" në shekujt e mëvonshëm.
Sllave
Kontaktet e para mes gjuhës shqipe dhe gjuhëve sllave filluan pas shpërnguljeve të sllavëve të jugut në Ballkan në shekujt VI dhe VII. Leksiku modern i shqipes përmban rreth 250 huazime sllave që ndahen në të gjitha dialektet. Vendbanimet sllave ndoshta i dhanë formë shtrirjes aktuale gjeografike të shqiptarëve. Ka të ngjarë që shqiptarët janë strehuar në zonat malore të Shqipërisë veriore dhe qendrore, Malit të Zi lindor, Maqedonisë së Veriut perëndimore dhe Kosovës. Kontakti i gjatë midis sllavëve dhe shqiptarëve mund të ketë qenë i zakonshëm në kalimet malore dhe zonat bujqësore ose peshkimi, veçanërisht në luginat e degëve Bardhë e Zi të Drinit dhe rreth liqeneve të Shkodrës dhe Ohrit. Një kontakt i tillë me njëri-tjetrin në këto zona ka shkaktuar shumë ndryshime në dialektet vendase sllave dhe shqipe.
Meqë shqipja dhe sllavishtja kanë qenë në kontakt që në mesjetën e hershme, huazimet toponimike në të dyja i përkasin shtresave të ndryshme kronologjike dhe zbulojnë periudha të ndryshme përvetësimi. huazimet Huazimet e vjetra sllave në shqipe i zhvillojnë *s-të e hershme sllave si sh dhe *y si u brenda fonologjisë shqipe të asaj epoke. Norbert Jokl e përkufizoi këtë periudhë më të vjetër nga kontaktet më të hershme shqiptaro-sllave deri në vitin 1000 të erës sonë, ndërsa gjuhëtarët bashkëkohorë si Vladimir Orel Vladimir Orel e përkufizojnë atë midis shekullit të 6-të dhe të 8-të të erës sonë. huazimet Huazimet më të reja ruajnë sllavishten /s/ dhe veçori të tjera që nuk tregojnë më zhvillim fonologjik brenda shqipes. Të tilla toponime nga periudha e hershme e kontaktit në Shqipëri Shqipëri përfshijnë Bushtricën ( Kukës ), Dishnicën ( Përmet ),  Dragoshtunjë ( Elbasan ),  Leshnjë ( Leshnjë, Berat e zona të tjera),  Shelcan ( Elbasan), Shishtavec (Kukës/Gora), Shuec ( Devoll ) dhe Shtëpëz ( Gjirokastër ),  Shopël ( Iballë ),  Veleshnjë ( Skrapar )  e të tjerë. Toponime të ngjashme në një periudhë të mëvonshme dhanë rezultate të ndryshme p.sh Bistricë ( Sarandë ) në vend të Bushtricës ose Selcan ( Këlcyrë ) në vend të Shelcanit. Një pjesë e toponimeve me origjinë sllave janë përvetësuar në shqipen para përfundimit të metatezës së lëngshme sllave (rreth fundi i shek. VIII). Ato përfshijnë Ardenicën (Lushnjë), Berzanë (Lezhë), Gërdec dhe Berzi (Tiranë) dhe një grup toponimesh përgjatë rrugës Berat-Tepelenë-Përmet.
Hipoteza e paidentifikuar e gjuhës romantike
Është konstatuar se latinizimi i pjesshëm i Shqipërisë së epokës romake ishte i rëndë në zonat bregdetare, në rrafshnalta dhe përgjatë rrugës Via Egnatia, që kalonte përmes Shqipërisë. Në këto rajone, Madgearu vëren se mbijetesa e emrave ilirë dhe përshkrimi i njerëzve me veshje ilire në gurët e varreve nuk mjafton për të provuar rezistencën e suksesshme kundër romanizimit dhe se në këto rajone kishte shumë mbishkrime latine dhe vendbanime romake. Madgearu arrin në përfundimin se vetëm rajonet malore veriore i shpëtuan romanizimit. Në disa rajone, Madgearu arrin në përfundimin se është dëshmuar se në disa zona një popullsi latine që mbijetoi të paktën deri në shekullin e shtatë, kaloi në shqip emra vendesh që kishin karakteristika të përziera të kulturës romake lindore dhe perëndimore.
Arkeologjia
parapamje| Gjerdan qelqi, shekulli VII - VIII, Shurdhah Kultura e Komanit dhe Krujës është një kulturë arkeologjike e dëshmuar nga antikiteti i vonë deri në mesjetë në Shqipërinë qendrore dhe veriore, në Malin e Zi jugor dhe vende të ngjashme në pjesët perëndimore të Maqedonisë së Veriut. Ai përbëhet nga vendbanime të ndërtuara zakonisht nën kalatë kodrash përgjatë rrjeteve rrugore Lezhë ( Praevalitana ) - Dardani dhe Via Egnatia që lidhnin vijën bregdetare të Adriatikut me provincat romake qendrore ballkanike. Zona e tipit të saj është Komani dhe kodra e Dalmaces aty pranë në luginën e lumit Drin. Fushata të kufizuara gërmimesh ndodhën deri në vitet 1990. Objekte nga një zonë e gjerë që mbulon rajonet e afërta të gjithë Perandorinë Bizantine, Ballkanin verior dhe Hungarinë dhe rrugët detare nga Siçilia në Krime u gjetën në Dalmace dhe vende të tjera që vinin nga shumë qendra të ndryshme prodhimi: lokale, bizantine, siciliane, avaro-sllave, hungareze., Krimesë dhe madje ndoshta merovingian dhe karolingian. Në kuadër të arkeologjisë shqiptare, bazuar në vazhdimësinë e formave ilire pararomake në prodhimin e disa llojeve të objekteve vendase të gjetura në varre, popullsia e Komani-Krujës u inkuadrua si një grup që rridhte nga ilirët vendas që "re. - pohuan pavarësinë e tyre” nga Perandoria Romake pas shumë shekujsh dhe formuan bërthamën e rajonit të mëvonshëm historik të Arbanonit .   Meqenëse kërkimi u përqendrua pothuajse tërësisht në kontekstet e varreve dhe vendet e varrimit, vendbanimet dhe hapësirat e banimit shpesh shpërfilleshin. Arkeologjia jugosllave propozoi një rrëfim të kundërt dhe u përpoq ta përfytyronte popullsinë si sllave, veçanërisht në rajonin e Maqedonisë perëndimore.  Kërkimet arkeologjike kanë treguar se këto vende nuk kishin lidhje me rajonet e banuara atëherë nga sllavët dhe madje edhe në rajone si Maqedonia, asnjë vendbanim sllav nuk ishte themeluar në shekullin e VII.
Ajo që u konstatua në këtë fazë të hershme të kërkimit ishte se vendbanimet Komani-Krujë përfaqësonin një popullsi vendase, josllave, e cila është përshkruar si ilire e romanizuar, latinishtfolëse ose latinishte. Këtë e vërteton mungesa e toponimeve sllave dhe mbijetesa e atyre latine në zonën Komani-Krujë. Në aspektin historiografik, teza e arkeologjisë së vjetër shqiptare ishte një hipotezë e paprovueshme pasi nuk ekzistojnë burime historike që mund të lidhin Komani-Krujën me vërtetimin e parë të caktuar të shqiptarëve mesjetarë në shekullin e 11-të. Arkeologjikisht, ndërsa konsiderohej e mundur dhe madje e mundshme që objektet Komani-Krujë të përdoreshin vazhdimisht që nga shekulli i VII-të, mbeti një hipotezë e paprovuar pasi kërkimet ishin ende të kufizuara. Nëse kjo popullsi përfaqësonte vazhdimësinë lokale ose mbërriti në një periudhë më të hershme nga një vend më verior pasi sllavët hynë në Ballkan, mbeti e paqartë në atë kohë, por pavarësisht nga origjina e tyre përfundimtare gjeografike, këto grupe ruajtën traditat kulturore të epokës së Justinianit të shekullit të 6-të, ndoshta si një deklaratën e identitetit të tyre kolektiv dhe kanë nxjerrë referencat e tyre materiale kulturore në sistemin ushtarak të Justinianit. Në këtë kontekst, ata mund të kenë përdorur zakonet e varrimit si një mjet referimi për një "imazh të idealizuar të fuqisë së kaluar romake".
Kërkimi u zgjerua shumë pas vitit 2009 dhe studimi i parë i topografisë së Komanit u realizua në vitin 2014. Deri atëherë, përveç zonës së varrezave, përmasat e vendbanimit dhe shtrirja e tij mbetën të panjohura. Në vitin 2014 u zbulua se Komani zinte një sipërfaqe prej më shumë se 40 ha, një territor shumë më i madh nga sa mendohej fillimisht. Faza më e vjetër e vendbanimit të saj daton në epokën helenistike. Zhvillimi i duhur filloi në antikitetin e vonë dhe vazhdoi edhe në mesjetë (shek. 13-14). Ai tregon se Komani ishte një kala romake e vonë dhe një nyje e rëndësishme tregtare në rrjetet e Praevalitana-s dhe Dardanisë. Në bastisjet avaro-sllave, komunitetet nga Shqipëria e sotme veriore dhe zonat e afërta u grumbulluan rreth zonave të kodrave për mbrojtje më të mirë siç është rasti i zonave të tjera si Lezha dhe Sarda. Gjatë shekullit të VII-të, pasi u rivendos autoriteti bizantin pas bastisjeve avaro-sllave dhe prosperiteti i vendbanimeve u rrit, Komani pa një rritje të popullsisë dhe një elitë e re filloi të formohej. Rritja e popullsisë dhe e pasurisë u shënua nga ngritja e vendbanimeve të reja dhe kishave të reja në afërsi të tyre. Komani krijoi një rrjet lokal me Lezhën dhe Krujën dhe nga ana e tij ky rrjet u integrua në botën e gjerë mesdhetare bizantine, mbajti kontakte me Ballkanin verior dhe u angazhua në tregti në distanca të gjata. Tom Winnifrith (2020) thotë se kultura Komani-Kruja tregon se në atë zonë mbijetoi një qytetërim latino-ilir, për të dalë më vonë si shqiptarë dhe vlleh. Mungesa e interesimit të sllavëve për malet djerrë të Shqipërisë së Veriut do të shpjegonte mbijetesën e shqipes si gjuhë.
Teoritë gjuhësore paleo-ballkanike
parapamje| Harta e bërë nga bursa rumune sipas teorisë se zonat e kontaktit [[Gjuha proto-shqipe|protoshqiptar dhe protorumun ishin Dacia Mesdheu dhe Dardania në shekullin III, duke mos përjashtuar vazhdimësinë rumune në Daki.]] djathtas|parapamje| Pikëpamja rivale "imigracioniste" e origjinës rumune ku kontakti shqiptaro-rumun ndodhi ose në Dardani/Shqipërinë Verilindore ose në Trakën Perëndimore, duke supozuar se shqipja do të ishte folur në dhe/ose afër njërit ose të dyja këtyre dy rajoneve gjatë shekujve 6-9. Konsensusi i përgjithshëm mes hulumtuesve është se shqiptarët e kanë origjinën nga një ose ndoshta dosa përzierje të popujve paleo-ballkanikë, por se cilët janë ata popuj të veçantë është një çështje e debatit të vazhdueshëm.
Mesapishtja është e vetmja gjuhë e vërtetuar mjaftueshëm nëpërmjet së cilës janë prodhuar lidhjet e pranuara përgjithësisht iliro-shqiptare. Është e paqartë nëse mesapishtja ishte një dialekt ilir apo nëse ajo ndryshonte mjaftueshëm për të qenë një gjuhë më vete, megjithëse në përgjithësi ajo trajtohet si një gjuhë e veçantë. Dardanishtja në kuadrin e një gjuhe të dallueshme ka fituar rëndësi në gjenealogjinë e mundshme të gjuhës shqipe në dekadat e fundit. Në gjenealogjinë e trakishtes, V. Georgiev, i cili propozoi "dako-misiane" si gjuhë stërgjyshore të shqipes, e konsideronte atë si gjuhë të veçantë nga trakishtja. Nga pikëpamja gjenealogjike, Messapic është gjuha më e afërt të paktën pjesërisht e vërtetuar me shqipen. Hyllested & Joseph (2022) e etiketojnë këtë degë shqip-mesapic si ilire dhe në përputhje me bibliografinë e fundit identifikojnë greko-frigishten si degën IE më të afërt me atë shqiptaro-mesapik. Këto dy degë formojnë një grupim rajonal - i cili shpesh quhet "Ie ballkanike" - me armenishten.
Dy grupimet kryesore gjuhësore më të gjera që janë propozuar si variante stërgjyshore të shqipes janë ilirishtja dhe trakishtja. Teoria gjuhësore ilire ka njëfarë konsensusi, por gjuha ilire është shumë pak e dëshmuar për të bërë krahasime të caktuara. Çështje të tjera lidhen me përkufizimet "ilire" dhe "trake" të cilat janë të paqarta dhe nuk zbatohen në të njëjtat zona që konsideroheshin si pjesë e Ilirisë dhe Thrakisë në antikitet. Në kërkimet bashkëkohore janë përcaktuar dy krahina kryesore onomastike në të cilat dalin emrat vetjakë ilirë; provincën jugore ilire ose juglindore dalmate (Shqipëria, Mali i Zi dhe brendësia e tyre) dhe krahina qendrore ilire ose e mesme dalmato-panoniane (pjesë të Kroacisë, Bosnjës dhe Serbisë perëndimore). Rajoni i Dardanit (Kosova moderne, pjesë të Maqedonisë Veriore, pjesë të Serbisë lindore) pa mbivendosjen e antroponimit jugor/juglindor, dalmat dhe lokal. Një zonë e tretë rreth Sllovenisë moderne, e konsideruar ndonjëherë si pjesë e Ilirisë në antikitet, konsiderohet të ketë qenë më afër Venetikut.
Eric Hamp Eric Hamp e distancoi kategorizimin e gjuhës shqipe nga grupime të veçanta historike me çështjet e tyre të pazgjidhura dhe e trajtoi atë si një gjuhë të veçantë paleo-ballkanike të padokumentuar për qëllime të qartësisë së kërkimit. Si e tillë, në dekadat e fundit është bërë e preferueshme që gjuhët historike si ilirishtja dhe trakishtja si dhe ato ekzistuese si shqipja të trajtohen si degë të veçanta brenda familjes indo-evropiane.
Ka ende një debat nëse gjuha ilire ka qenë gjuhë centum apo satem. Është gjithashtu e pasigurt nëse ilirët flisnin një gjuhë homogjene ose më mirë një koleksion gjuhësh të ndryshme, por të lidhura, që gabimisht konsideroheshin të njëjtën gjuhë nga shkrimtarët e lashtë. Fiset venetike Fiset venetike, të konsideruara më parë ilire, nuk konsiderohen më të kategorizuara me ilirët. > E njëjta gjë thuhet ndonjëherë për gjuhën trake. Për shembull, bazuar në toponimet dhe njësitë e tjera leksikore, trakishtja dhe dakishtja ishin ndoshta gjuhë të ndryshme, por të lidhura.
Debati Debati shpesh është i ngarkuar edhe politikisht dhe për të qenë rezultati përfundimtar, nevojiten më shumë prova. Një provë e tillë për fat të keq mund të mos jetë lehtësisht e disponueshme për shkak të mungesës së burimeve burimeve.
Gjuha ilire
djathtas|parapamje|250x250px| Fiset ilire në shekujt I-II të e.s. Përmendja Përmendja e parë e regjistruar e një lidhjeje midis ilirëve dhe shqiptarëve është në vitin 1709, që i atribuohet filozofit dhe matematikanit gjerman Gottfried Leibniz,Gottfried Leibniz më i famshëm për të qenë bashkë-shpikësi i llogaritjes së bashku me Isak Njuton Isak Njutonin. Në një sërë letrash, ai fillimisht supozoi se shqipja kishte lidhje me gjuhët e tjera sllave përgjatë Adriatikut Adriatikut, por shpejt ndryshoi mendje dhe e lidhi gjuhën shqipe me atë të ilirëve të lashtë.
Për sa i përket gjuhëve Për sa i përket gjuhëtarëve apo historianëve, teoria se shqiptarët kishin lidhje me ilirët u propozua për herë të parë nga historiani suedez Johann Erich Thunmann në vitin 1774. Studiuesit që mbrojnë origjinën ilire janë të shumtë. Ata që argumentojnë në favor të origjinës ilire pohojnë se fiset indigjene ilire që banonin në Ilirinë e Jugut (përfshirë Shqipërinë e sotme) u ngjitën në male kur sllavët pushtuan ultësirat, ndërsa një version tjetër i kësaj hipoteze thotë se shqiptarët janë pasardhës të lista e fiseve ilire Fiset ilire fiseve ilire të vendosura midis Dalmacisë dhe Danubit që u derdhën në jug.
Disa nga argumentet për ndërlidhjen iliro-shqiptare kanë qenë si më poshtë:
Gjuha mesape
parapamje| Migrimet [[Japigët|japigjiane në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.s..]] Mesapishtja është një gjuhë e epokës së hekurit e folur në Pulia nga iapigjianët ( Mesapians, Peucetians, Daunians ), të cilët u vendosën në Itali si pjesë e një migrimi ilir nga Ballkani në periudhën kalimtare midis epokës së bronzit dhe hekurit. Siç u dëshmua Messapic pas 500+ vitesh zhvillimi në gadishullin italian, ai përgjithësisht trajtohet si i dallueshëm nga ana gjuhësore nga ilirishtja. Të dyja gjuhët vendosen në të njëjtën degë të indo-evropianishtes. Eric Hamp i ka grupuar nën "Messapo-Ilire" që grupohet më tej me shqipen nën "Adriatiko Indo-Europiane". Skema të tjera grupojnë të tre gjuhët nën "Ilire e përgjithshme" dhe "Paleo-Ballkanike Perëndimore". Gjuha mesape ndan disa korrespondenca ekskluzive leksikore dhe veçori të përgjithshme me shqipen. Nëse mesapishtja dhe shqipja kanë tipare të përbashkëta për shkak të një idiome të përbashkët stërgjyshore ilire apo nëse këto janë tipare që u zhvilluan në konvergjencë midis gjuhëve të grupimit të tyre në territorin e Ilirisë. Bashkësitë dhe veçoritë e përbashkëta tregojnë një lidhje më të ngushtë midis dy gjuhëve. Bashkëlindësit përfshijnë aran mesapik dhe shqip arë ("fushë"), biliā dhe bijë ("bijë"), menza- (në emrin Manzanas) dhe mëz (" mëz "), brendion (në Brundisium ) dhe bri ( bri). Disa toponime mesapiane si Manduria në Pulia nuk kanë forma etimologjike jashtë burimeve gjuhësore shqiptare. Elementë të tjerë gjuhësorë, si pjesëzat, parafjalët, prapashtesat dhe veçoritë fonologjike të gjuhës mesapike, gjejnë afërsi njëjës me shqipen.
Trake ose dako-meziane
Përveç origjinës ilire, supozohet edhe një origjinë dakiane ose trake. Janë një sërë faktorësh që merren si dëshmi për origjinën dake apo trake të shqiptarëve. Studiuesit Studiuesit që mbështesin një origjinë dake, pohojnë në anën e tyre se shqiptarët u zhvendosën drejt jugut midis shekujve III dhe VI të erës sonë nga zona Moesian, në Rumaninë e sotme. Të tjerë argumentojnë në vend të kësaj për një origjinë trake dhe pohojnë se protoshqiptarët do të vendosen në zonën midis Nishit, Shkupit, Sofjes dhe Shqipërisë ose midis Rodopit dhe Maleve të Ballkanit, nga ku ata u zhvendosën në Shqipërinë e sotme më parë. ardhja e sllavëve. Sipas Vladimir Orel, Vladimir Orel për shembull, territori i lidhur me protoshqiptarin pothuajse me siguri nuk korrespondon me atë të Shqipërisë moderne, pra me bregdetin ilir, por me atë të Dacia Ripensis dhe më në veri.
Historiani rumun Ioan I. Russu ka krijuar teorinë se shqiptarët përfaqësojnë një shpërngulje masive të popullsisë së Karpit të shtyrë nga shpërnguljet sllave. Për arsye politike libri u botua për herë të parë në vitin 1995 dhe u përkthye në gjermanisht nga Konrad Gündisch.
Historiani gjerman Gottfried Schramm i ka nxjerrë shqiptarët nga besët e kristianizuar, pasi mbetjet e tyre u shtynë nga sllavët dhe bullgarët gjatë shekullit të 9-të drejt perëndimit në Shqipërinë e sotme, Nga pikëpamja gjuhësore del se hipoteza trako-besiane e origjinës. i shqipes duhet të refuzohet, pasi disponohet vetëm shumë pak material gjuhësor krahasues (trakishtja dëshmohet vetëm pak, ndërsa besianishtja është krejtësisht e panjohur), por në të njëjtën kohë historia fonetike individuale e shqipes dhe e trakishtes tregon qartë një tingull shumë të ndryshëm. zhvillim që nuk mund të konsiderohet si rezultat i një gjuhe. Për më tepër Për më tepër, fjalori i krishterë i shqipes është kryesisht latinishtja, gjë që flet kundër konstruktit të një "gjuhe kishtare besiane". Elita e fisit Besi u helenizua gradualisht. Niveli i ulët i huazimeve nga greqishtja në gjuhën shqipe është një argument tjetër kundër identifikimit të shqipes me besë.
Emrat e qytetet emrat e të cilëve ndjekin ligjet fonetike shqiptare – si Shtip ( Shtip ), Shkupi ( Shkup ) dhe Nish ( Nish ) shtrihen në zonat, që besohet se historikisht ishin të banuara nga trakët, paionët dhe dardanët ; ku ky i fundit më së shpeshti konsiderohet një fis ilir nga historianët e lashtë. Ndërsa ende nuk ka një pamje të qartë se ku ishte kufiri iliro-trak, Nishi konsiderohet kryesisht territor ilir.
Ka disa korrespondencë të ngushtë midis fjalëve trake dhe shqipe. Megjithatë, si me ilirishten, shumica e fjalëve dhe emrave dakë dhe trakë nuk kanë qenë të lidhur ngushtë me shqipen (v. Hamp). Gjithashtu, shumë emërtime dake dhe trake janë bërë nga emra të bashkuar (si p.sh. Dacian Sucidava ose Thrakian Bessapara ; shih Lista e qyteteve dake dhe Lista e qyteteve të lashta trake ), ndërsa shqipja moderne nuk e lejon këtë. Shumë emra qytetesh përbëheshin nga një element leksikor fillestar i ngjitur me -dava, -daua, -deva, -deba, -daba, ose -dova, që do të thoshte "qytet" ose "qytet" Përfundimet në rajonet më jugore janë ekskluzivisht -bria ( "qytet, qytet"), -disza, -diza, -dizos ("kala, vendbanim i rrethuar me mure"), -para, -paron, -pera, -phara ("qytet, fshat"). Shumica e emrave ilirë përbëhen nga një njësi e vetme; shumë trake përbëhen nga dy njësi të bashkuara. Disa emra vendesh trake mbarojnë me -para, për shembull, që mendohet se do të thotë 'ford', ose -diza, që mendohet se do të thotë 'fortesë'. Kështu në territorin e besëve, një fis i njohur trak, kemi qytetin Bessapara, 'fordi i Besëve'. Struktura këtu është e njëjtë si në shumë gjuhë evropiane: kështu 'qyteti i Pjetrit' mund të quhet Peterborough, Petrograd, Petersburg, Pierreville, e kështu me radhë. Por fakti vendimtar është se kjo strukturë është e pamundur në shqip, e cila mund të thotë vetëm 'Qytet i Pjetrit', jo 'Pjeterqytet'. Nëse para do të ishte shqipja për 'ford', atëherë emri i vendit do të duhej të ishte 'Para e Besseve'; kjo mund të reduktohet në kohë në diçka si 'Parabessa', por nuk mund të bëhet kurrë 'Bessapara'. Dhe ajo që është në rrezik këtu nuk është ndonjë tipar sipërfaqësor i gjuhës, që mund të ndryshojë lehtësisht me kalimin e kohës, por një parim i thellë strukturor. Ky është një nga argumentet më të forta në dispozicion për të treguar se shqipja nuk mund të jetë zhvilluar nga trakishtja apo dakishtja.
Gjuhëtari bullgar Vladimir I. Georgiev Vladimir I. Georgiev pohon se shqiptarët rrjedhin nga një popullsi dake nga Moesia, tani rajoni i Moravës në Serbinë lindore, dhe se toponimet ilire gjenden në një zonë shumë më të vogël se zona tradicionale e vendbanimeve ilire. Sipas Georgiev, huazimet latine në shqipe tregojnë fonetikën latine të Ballkanit Lindor ( proto-rumunisht ), në vend të fonetikës së Ballkani Perëndimor|Ballkanit Perëndimor. E kombinuar me faktin se gjuha rumune përmban disa qindra fjalë të ngjashme vetëm me shqipen, Vladimir Georgiev propozon që shqipja u formua midis shekujve IV dhe VI në ose afër Rumanisë së sotme Rumanisë së sotme, e cila ishte territor dak. Ai sugjeron se rumanishtja është një gjuhë dake plotësisht e romanizuar, ndërsa shqipja është vetëm pjesërisht e tillë. Shqipja dhe gjuha romake lindore ndajnë gjithashtu veçori gramatikore (shih bashkimin e gjuhës ballkanike ) dhe veçori fonologjike, si fonemat e zakonshme ose rotacizmi i "n". Megjithatë, kjo teori është sfiduar dhe shpërbërë nga studiues të tjerë. Ndërsa Noel Malcolm Noel Malcolm sugjeron se rumanishtja dhe gjuha arumune e kanë origjinën në Ballkanin Jugor nga ilirët e romanizuar
Përveç teorisë gjuhësore se shqipja është më e ngjashme me romancën e Ballkanit Lindor (d.m.th Substrati dak) sesa romanca e Ballkanit Perëndimor (d.m.th Substrati ilir/dalmat), Georgiev gjithashtu vë në dukje se fjalët detare në shqip janë të huazuara nga gjuhë të tjera, duke sugjeruar se shqiptarët nuk ishin fillimisht një popull bregdetar. Sipas Georgiev, pamjaftueshmëria e fjalëve huazuese greke mbështet gjithashtu një teori dakiane – nëse shqiptarët do të kishin origjinën në rajonin e Ilirisë, me siguri do të kishte një ndikim të rëndë grek. Sipas historianit John Van Antwerp Fine, i cili i përkufizon "shqiptarët" në fjalorin e tij si "një popull indo-evropian, ndoshta me prejardhje nga ilirët e lashtë", megjithatë thotë se "këta janë seriozë (jo shovinistë. ) argumente që nuk mund të hidhen poshtë në mënyrë të përmbledhur." Studiuesit rumunë Vatasescu dhe Mihaescu, duke përdorur analizën leksikore të shqipes, kanë arritur në përfundimin se shqipja ishte gjithashtu e ndikuar shumë nga një gjuhë romantike e zhdukur që ishte e dallueshme nga rumanishtja dhe dalmatishtja. Për shkak se fjalët latine të përbashkëta vetëm për rumanishten dhe shqipen janë dukshëm më pak se ato që janë të zakonshme vetëm për shqipen dhe romancën perëndimore, Mihaescu argumenton se shqipja ka evoluar në një rajon me kontakt shumë më të madh me rajonet romantike perëndimore sesa me rajonet rumune-folëse dhe ndodhet ky rajon në Shqipërinë e sotme, Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut Perëndimore, që shtrihet në lindje deri në Manastir dhe Prishtinë.
Një argument kundër origjinës trake (që nuk vlen për dakishten) është se pjesa më e madhe e territorit thrakas ndodhej në gjysmën greke të vijës së Jireçekut, përveç popullsive të ndryshme trake që shtriheshin nga Trakia në Shqipëri Shqipëri, duke kaluar nga Paionia dhe Dardania dhe lart në Moesia ; konsiderohet se shumica e Trakëve u helenizuan në Traki (v. Hoddinott) dhe Maqedonia.
Teoria Dakiane mund të jetë gjithashtu në përputhje me modelet e njohura të inkursioneve barbare. Megjithëse nuk ka asnjë dokumentacion për një migrim shqiptar, "gjatë shekujve IV-VI, rajoni rumun u ndikua rëndë nga pushtimi në shkallë të gjerë i gotëve dhe sllavëve, dhe lugina e Moravës (në Serbi) ishte një rrugë e mundshme pushtimi dhe vendndodhja. nga vendet më të hershme të njohura sllave. Kështu ky do të kishte qenë një rajon nga i cili natyrshëm do të kishte ikur një popullsi indigjene”.
Studime gjenetike
Grupet shqiptare me veshje tradicionale gjatë festivaleve folklorike: nga Tropoja (majtas) dhe Skrapari (djathtas)
Studime të ndryshme gjenetike janë bërë mbi popullsinë evropiane, disa prej tyre përfshijnë popullsinë aktuale shqiptare, popullatat shqipfolëse jashtë Shqipërisë dhe rajonin e Ballkanit në tërësi. Shqiptarët ndajnë gjenetikë të ngjashme me popullsitë etnike fqinje me grupime të ngushta që formohen kryesisht me grekët kontinental dhe me popullsinë e Italisë së Jugut.
Y-ADN
Tre haplogrupet më të lidhura me shqiptarët janë E-V13, R1b dhe J2b -L283.
Hoti i Kujit
Hot i Kujit, (malazezisht: Хоти/Hoti) është një fshat në Komunën e Plavës në Mal të Zi.
Fshati është i banuar kryesisht nga shqiptarë (regjistrimi 2003). Në tre regjistrimet e fundit, vërehet një rënie në popullsisë.
Statistikat
Përbërja etnike sipas regj. 2003.
Kina
Republika Popullore e Kinës, më thjeshtë Kina (kinezçe: 中华人民共和国), ndodhet në pjesën
lindore të kontinentit të Azisë, në bregun perendimor të Oqeanit Paqësor. Me sipërfaqe e tokësore rreth 9 milionë e 600 mijë kilometra katërore. Kina është vendi më i madh në Azi dhe vendi i tretë i madh në botë, duke u rradhitur pas Rusisë dhe Kanadasë.
Territori i Kinës fillon nga veriu në mes të lumit Heilungjan në veri të lumit Mohë (në paralelin 53 gradë e 30 ‘) vazhdon në jug deri në Zëmansha në skajin e arqipelakut Nansha(4 gradë e paralelit verior), duke kaluar 49 gradë me një distancë prej 5500 kilometrash. Nga lindja fillon nga kryqezimin e lumit Heilungjan me lumin Usuri (në 135 gradë 05’ të milidianit lindor) e vazhdon në perendim deri në rafshnatën Pamis (73 gradë e 40’ të milidianit lindor), duke kaluar më se 60 gradë me një gjatësi rreth 5.000 kilometrash.
Gjatësia e përgjithshme e vijes kufitare është 22 mijë e 800 kilometra. Në lindje ka kufi me Korenë, në veri me Mongolinë, në verilindje me Rusinë, në veriperendim me Kazakistanin, Kiskistanin, Tagjikistanin, në perendim dhe në jugperendim ka kufi me Afganistanin, Pakistanin, Indinë, Nepalin, Butani, kurse në jug me Birmaninë, Laosin dhe Vietnamin. Pertej detit lindor dhe juglidor ndodhen Republika e Koresë, Japonia, Filipinet, Brunei, Malajzia dhe Indonezia.
Historia
Kina, me një histori të gjatë dhe të pasur, është një nga civilizimet më të vjetra në botë. Ajo ka një trashëgimi të shquar kulturore, shkencore dhe politike që daton që nga lashtësia e hershme. Historia e Kinës është shënuar nga ndryshime të mëdha politike, mbretëri të ndryshme, dinasti, periudha të reja historike dhe zhvillime të shumta sociale dhe ekonomike.
Në shekullin IV p.e.s., Kina ka qenë shtëpia e një numri të madh të mbretërive dhe kulturave të hershme, si Zhou, Shang, dhe Çin. Periudha e Dinastisë Han, e cila zgjati nga shekulli III p.e.s. deri në shekullin III e.s., ishte një periudhë e rëndësishme e zhvillimit të Kinës antike. Ajo ishte një kohë e prosperitetit, zhvillimit të tregtisë dhe shkencës, dhe një periudhë e përhapjes së kulturës kineze në rajon.
Pas Dinastisë Han, Kina u bë pre e konflikteve të brendshme dhe pushtimeve të huaja. Periudha e Tre Kinse, ku tre mbretërira u përplasën për kontrollin e vendit, e ndoqi periudha e Enës së Bardhë, e cila karakterizohej nga ndarja e Kinës në dy shtete të mëdha rivalë.
Në shekullin VII, Dinastia Tang u shfaq si një fuqi e rëndësishme në botë. Kina u konsolidua dhe u zgjerua nën këtë dinasti, duke u bërë një fuqi e madhe ekonomike, kulturore dhe politike.
Pas Dinastisë Tang, Kina u përball me periudhën e njohur si "Dinastitë e Pesë", e cila ishte një kohë e trazirave dhe shkatërrimeve. Ndërkohë, dinastia e fundit, Dinastia Qing, u përball me ndikimet e fuqive të huaja dhe humbjen e pavarësisë së Kinas.
Në fillim të shekullit XX, Kina pësoi ndryshime të mëdha politike dhe sociale. Kina luftoi Luftën e Dytë Botërore dhe kishte një rol të rëndësishëm në rezistencën kundër forcave japoneze. Lufta fillimisht shpërtheu në Kinë më 1937, kur Japonia pushtoi pjesën veriore të vendit. Kina u përball me një luftë të gjatë dhe të dhimbshme, ku forcat kineze dhe komuniste bashkëpunuan për të luftuar kundër pushtuesve japonezë. Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Kina fitoi, por pas konfliktit, vendi u përball me një tjetër sfidë të madhe, Luftën Civile Kineze.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Kina përballej me një konflikt të brendshëm midis Forcave Revolucionare të Komunistëve Kinezë, të udhëhequr nga Mao Ce Dun, dhe Forcave Nacionaliste të Kuomitangut, të udhëhequr nga Chiang Kai-shek. Konflikti zgjati për disa vite dhe u shoqërua me luftëra të ashpra dhe përplasje politike. Në vitin 1949, Komunistët Kinezë fituan Luftën Civile dhe shpallën themelimin e Republikës Popullore të Kinës, me Mao Ce Dun si udhëheqës.
Pas ardhjes në pushtet të Mao Ce Dun-it, Kina kaloi nën një regjim komunist dhe përjetoi ndryshime të mëdha politike dhe sociale. Regjimi i Mao-s zhvilloi një politikë ekonomike dhe sociale të quajtur "Revolucion Kulturor", e cila synonte të shkatërronte strukturat tradicionale dhe të krijojë një shoqëri socialiste. Megjithatë, kjo periudhë u shoqërua me shumë sfida dhe tragjedi, përfshirë "Lëvizjen e Madhe përpara" dhe "Revolucionin Kulturor", që shkaktuan dëmtime të mëdha në ekonomi dhe shoqëri.
Reformat e tregut të Deng Xiaoping dhanë hov ekonomisë kineze, duke lejuar rritjen e tregut të lirë dhe krijimin e zona ekonomike të veçanta. Kina u bë një destinacion i atraktiv për investimet e huaja dhe mori përfitime nga rritja e tregut global. Pas viteve 1980, Kina shënoi rritje ekonomike të shpejtë, duke u ngritur si një fuqi ekonomike botërore dhe konkurrent kryesor në tregtinë ndërkombëtare.
Sot, Kina është një fuqi ekonomike e rëndësishme në botë dhe një aktor global i rëndësishëm në politikën ndërkombëtare. Në vitet e fundit, Kina ka investuar në zhvillimin e teknologjisë, infrastrukturës dhe industrive të reja, duke thelluar rolin e saj në ekonomi dhe rrjetin global. Gjithashtu, Kina vazhdon të mbajë një vend të rëndësishëm në politikën botërore dhe është një forcë e rëndësishme në shpërndarjen e fuqisë globale.
Politika
Republika Popullore e Kinës, së bashku me Vietnamin, Korenë e Veriut, Laosin, dhe Kubën, është një nga pesë shtetet e mbetura zyrtare komuniste në botë. Qeveria kineze është përshkruar si komuniste dhe socialiste, por edhe si autoritare, me kufizime të rënda në shumë fusha, sidomos në internet, shtyp, lirinë e grumbullimit, të drejtës së riprodhimit dhe lirisë së fesë. Sistemi aktual i saj politik / ekonomik është quajtur nga krerët e saj si "socializmi me karakteristika kineze".
Asambleja Popullore Kombëtare (organ më i lartë shtetëror) është një assamble "kukull". Presidenti aktual i Kinës është Xi Jinping, i cili është edhe Sekretar i Përgjithshëm i Partisë Komuniste të Kinës, dhe Kryeministri i saj është Li Keqiang, i cili është gjithashtu një anëtar i lartë i Komitetit të Përhershëm Byrosë Politike të Partisë Komuniste të Kinës.
Partia Komuniste i Kines
Artikulli kryesor: Partia Komuniste e Kinës parapamje|199x199px|Kongresi Kombëtar i 18-të i Partisë Komuniste të Kinës Sipas statutit të PKK-së, organi më i lartë i PKK-së është Kongresi Kombëtar i Partisë Komuniste e Kinë s që mbahet çdo pesë vjet. Kongresi Kombëtar zgjedh Komitetin Qendror, i cili më pas zgjedh Politburo-n e partisë, Komitetin Shtetëror të Politburos dhe sekretarin e përgjithshëm (udhëheqës i partisë), ekipin e lartë udhëheqës të vendit. Sekretari i përgjithshëm ka pushtetin dhe autoritetin e fundit mbi shtetin dhe qeverinë dhe shërben si udhëheqës i pashkallëzuar i vendit. Sekretari i përgjithshëm aktual është Xi Xhinping, i cili mori detyrën më 15 nëntor 2012. Në nivelin lokal, sekretari i komitetit të PKK-së për një nënndarje ka rëndësi mbi nivelin e qeverisjes lokale; sekretari i komitetit të PKK-së për një ndarje provinciale ka rëndësi mbi guvernatorin ndërsa sekretari i komitetit të PKK-së për një qytet ka rëndësi mbi kryebashkiakinë. PKK-ja drejtohet zyrtarisht nga "Socializmi me karakteristika kineze", i cili është marksizmi i adaptuar në rrethanat kineze.
Konfliktet Territorialë
parapamje|194x194px|Harta që paraqet mosmarrëveshjet territoriale midis PRC-së dhe shteteve fqinje Qeveria Popullore e Kinës (PRC) ka pretenduar territorët qeverisur nga Republika e Kinës (ROC), një entitet politik i ndarë sot i njohur zakonisht si Tajvani, si pjesë të territorit të saj. Ajo e konsideron ishullin e Tajvanit si provincën e saj Tajvani, Kinmen dhe Matsu si pjesë të provincës Fujian dhe ishujt që ROC-i kontrollon në Detin e Kinës Jugore si pjesë të provincave Hainan dhe Guangdong. Këto pretendime janë kontroversiale për shkak të marrëdhënieve komplekse të Kuajtasit, me PRC-në që trajton principin e një Kine si një nga parimet më të rëndësishme diplomatike në marrëdhëniet me vendet e tjera.