Historia_e_arumunëve
Zgjimi i identitetit arumun dhe sponsorizimi rumun
Një shekull më vonë, gati 100 shkolla rumune u hapën në territoret osmane të Maqedonisë dhe Shqipërisë, duke filluar që nga viti 1860. Vihet re se kjo nismë është propozuar nga diaspora arumune me banim në Bukuresht. Bërthama e parë e shkollimit vllah në Maqedoni dhe në Pind do të krijohej në vitin 1860 dhe nismëtarët e saj ishin një grup arumunësh që atëherë jetonin në Bukuresht : D.D. Cozacovici (me origjinë nga Metsova), Zisu Sideri, Iordache Goga (vendas nga Klissoura) dhe të tjerë. . Së bashku ata filluan "Shoqërinë për kulturën maqedo-rumune", nën miratimin e klasës së atëhershme sunduese rumune. "Societatea Culturala Macedo-Romana" ("Shoqëria Kulturore Maqedo-Rumane") kishte si anëtarë (së bashku me bërthamën e saj themeluese arumune të përfaqësuar nga D.D. Cozacovici, Sideri, Goga, Grandea etj.) edhe kryeministrat në detyrë dhe ministrat e jashtëm, si si dhe Kreu i Kishës Ortodokse Rumune, dhe elita e klasës politike rumune: Mihail Kogălniceanu, Gjon Gjika, Constantin Rosetti, etj. parapamje|200x200px| Vllahët maqedonas, rreth vitit 1914. Një nga figurat më të mëdha gjatë zgjimit arumun ishte Apostol Margariti, një vendas nga Avdela në Maqedoninë jugore, në shpatet e maleve të Pindit. Që në vitin 1862, Apostol Margariti futi gjuhën popullore në shkollën e qytetit të madh të begatë të Klisura ( Vlaho-Klisura ), në rajonin e Kastorisë të Maqedonisë. Nikeferos, peshkopi grek i Kastorisë u përpoq për shumë vite të mbyllte shkollën, por pa sukses. Në dhjetor 1879, ndodhi përpjekja e parë e pasuksesshme për të vrarë Apostol Margaritin. Margariti u plagos gjatë një tentative të dytë për jetën e tij gjatë dhjetorit 1890. Shkolla vllahe kishte në Klisura, Krushevë, Nizepole, Tërnovë, Gopesh, Ohër, Avdela e vjetër në malet e Pindit dhe Avdela e re afër Verisë. Më vonë u themeluan shkolla të tjera në Maqedoni dhe më pas u krijua një shkollë e mesme vllahe në Manastir në vitet 1880. Grekët u alarmuan natyrshëm nga rizgjimi kombëtar i vllehëve. Në kulmin e tyre, pak para Luftërave Ballkanike, kishte 6 gjimnaze të mesme dhe 113 shkolla fillore, me mësim në vllahisht. Për shkak të presioneve të vazhdueshme nga kisha greke në krahinat osmane të Rumelisë, vllehët dhe shkollat e tyre shiheshin me dyshim. Në vitin 1880 guerilët grekë sulmuan disa fshatra afër Resnjës, sepse priftërinjtë e fshatit kishin bërë mëkatin e pafalshëm të përdorimit të vllahishtes në shërbesat e kishës. Në të njëjtin vit peshkopi grek i Kastorisë arrestoi drejtorin e shkollës në Klisura, sepse ai jepte mësim në gjuhën amtare të vllehëve. Në vitin 1903, në Shtetet e Bashkuara u themelua organizata arumune Society Farsharotu. Një datë e rëndësishme në historinë e vllehëve ishte 23 maji 1905, kur Sulltani nxori një dekret që njihte zyrtarisht vllehët dhe afirmonte të drejtat e tyre për të mbajtur shkollat dhe kishat e tyre. Pas shpalljes së dekretit, peshkopët grekë dhe bandat e armatosura që ata mbështetën, nisën një fushatë terrori mbi arumunët për t'i dekurajuar ata të përfitonin nga të drejtat e tyre. Në vitin 1905, abati vllah i manastirit të Kryeengjëllit të Shenjtë në rajonin e Meglenit u vra nga një bandë greke. Në verën e vitit 1905 u sulmuan disa fshatra afër Manastirit. Më 27 tetor 1905, guerilët grekë sulmuan fshatin Avdela të Pindit, vendlindja e Apostol Margaritit dhe e rrafshuan me tokë. Më pas, në vitin 1906, në qytetin e Véria ( Berea ), prifti Papanace u vra teksa po shkonte për në kishë për të shërbyer Liturgjinë Hyjnore në vllahisht. Shkolla rumune vllahe në fshatin Avdhela të Pindit, e cila ishte një nga shkollat e para vllahe të sponsorizuara nga Rumania, aktive që në vitin 1867, u dogj dhe u rrafshua me tokë më 27 tetor 1905 nga guerilët grekë. Kjo ngjarje shkaktoi demonstrata në rrugë anti-greke në Bukuresht në vjeshtën e vitit 1905 të arumunëve që jetonin atje dhe një prishje të marrëdhënieve diplomatike midis Rumanisë dhe Greqisë.