cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Krahina e Malziut
Fshatrat e Komunës Malzi
Përbëhet nga 16 familje me 93 banorë (1997). Ka 1 lagje; Muçaj. Shtrihet në anën e majtë të përrojit të Sërriqës. Vaspasi ka qenë qendra e krahinës deri në vitin 1938, kur ajo u vendos në Shëmri. Në lashtësi njihet me emrin “Kreveni”. Sipas historianit Evlia Çelebiu krahina e Vaspasit në shekullin XVII kishte 1000 shtëpi, një xhami, një han, dhe 10 dyqane. Banorët merren me bujqësi e blegtori. Pjesa më e madhe e tokave dhe shtëpive të Va-Spasit janë përmbytur nga liqeni i Fierzës. Banorët e Vaspasit janë shpërngulur në fshatin Fajza të rrethit të Hasit.
Përbëhet nga 35 familje me 129 banorë (2004). Ka 4 lagje; (Rexhaj, Shabanaj, Sinanaj, Bajrami). Fshati Simon deri në dhjetor të vitit 1968 ka qenë lagje e fshatit Petkaj, pas këtij viti, me organizimin e pushtetit lokal të krahinës në bazë të fshatrave të bashkuara, u bashkua si lagje më vete me fshatin Shtanë dhe në vitin 1999 u shkëput nga Shtana dhe doli fshat në vete me emrin Simon.
Përbëhet nga 240 familje me 995 banorë (1997). Ka 5 lagje; (Brija, Dobrush, Picar, Leproj, Shëmri). Shtrihet në anën e djathtë të përroit të Leproit. Nëpër Shëmri kalon rruga automobilistike Kukës-Tiranë. Pas ndërtimit të rrugës Shkodër-Kukës-Prizren, nga viti 1938 e në vazhdim Shëmria ka qenë qendra e krahinës. Këtu ndodhet qendra e komunës së Malziut. Dëshmohet si vendbanim mesjetar. Kanë qenë ngritur ndërmarrja e sharrave dhe përpunimit të drurit, sektori i pyjeve, sektori i gjeologjise, dhe sektori i minjerës së bakrit. Ka shkollë të mesme dhe qendër shëndetësore. Banorët merren me bujqësi, blegtori, pemtari, dhe me shfrytëzimin dhe përpunimin e lendës drusore.
Përbëhet nga 193 familje me 747 banorë (1997). Ka 5 lagje; (Bajraktar, Morina, Isufaj, Brahaj, Sulaj). Shtrihet në anën jugore të Kodrave të Degës. Një pjesë e tokave dhe shtëpive të fshatit janë përmbytur nga liqeni i Fierzës. Dëshmohet si vendbanim mesjetar. Ka shkolle 9-vjeçare dhe qendër shëndetësore. Banorët merren me bujqësi dhe blegtori.
Përbëhet nga 158 familje me 761 banorë (1977). Ka 5 lagje; Algjon, Demaliaj, Pepkola, Gashi, Thika. Shtrihet në anën e majtë të rrugës automobilistike Kukës-Tiranë, në veriperëndim të kodrës së Kakiut (524 m). Dëshmohet si vendbanim mesjetar. Banorët merren me bujqësi, blegtori dhe pemtari.
Historia
Emërtimi “Malzi” është zënë në gojë herë pas here gjatë shekujve, por nuk ka shënuar të njejtën trevë. Në zanafillë me këtë emër është quajtur tërë hapësira midis Drinit të Zi në lindje dhe Gomsiqes në perëndim. Si emër vendi Malzi është përmendur: Në vitin 1444 (Opidum Dagni cum Satho et Cerna Gora vel Mali Ixii), në vitin 1463 (Malici), në vitet 1529, 1571, 1591 (Nahija e Malit të Zi), në vitin 1575 (malet e Malit të Zi të Eper), në vitin 1671 (Malzi), dhe në vitin 1690 (Nahija e Malit të Zi). Ky toponim ka tërhequr vëmendjen e shumë studiuesve, por më shumë janë ndalur K. Ulqini, K. Luka dhe Sh. Hoxha, të cilët i kanë dhënë dritë shumë çështjeve. Gojëdhëna popullore e shpjegon emërtimin “Malzi” me një dredhi të malësorëve të trevës së Spasit ndaj një reparti ushtarak turk që kishte ardhur aty. Për të trembur armikun – thotë gojëdhëna – banorët vendas u tërhoqën në shpatet e maleve përreth dhe ndezën qindra zjarre, tymi i të cilëve mbuloi vendin. Ngjyra e zezë e tymit – vazhdon gojëdhëna – u dha emrin këtyre maleve dhe pastaj edhe trevës brinjë tyre. Sipas M. Shufflayt, krahina e ka marrë emrin nga një bimë e quajtur “cernagoricë”, e cila, sipas tij, gjendet me shumicë në këto vise. Ndërsa K. Ulqini mendon se vendi është emërtuar “Malzi” nga natyra e vendit me pisha. Sipas Sh. Hoxhës një Mal i Zi shënohet pikërisht në krahinën e Spasit që në vitin 1348, te krisobula e Stefan Dushanit ku thuhet shprehimisht “… Dhe fshatin e vogël Kruimada, me vreshta, kufiri i të cilit shkon nga burimi i Shën Gjergjit në pjesen e Shën Ilisë, në kënetën e Suhës deri në sinorin e Shikles, dhe prej sinorit të Shikles deri në Drin gjatë rrjedhës në Shën Koll dhe në Gavçe, në burimin që gjendet në pjesën e Malit të Zi, buzë qërshive. Ky Mal i Zi, besoj, është bërthama e emërtimit të mëvonëshëm të krejt trevës përreth. Vetë emri Mal i Zi duhet të lidhet, ashtu siç ka menduar edhe K. Ulqini, me pishën e zezë (pinus nigra), e cila mbulon pyje të tëra në krahinë. Në krisobulën e vitit 1348 të Stefan Dushanit është shënuar edhe një fshat me emrin Koshtani në Malziun e sotëm. Koshtanin e shek. XIV e kam njejtësuar me Shtanën e sotme, të cilën, në regjistrat kadastrale osmane të shek. XVI e gjejmë të regjistruar Shtanja. Mjedisi rrethues i Shtanës, i përbërë nga një pyll i lashtë gështenjash, shërben për të emërtuar vendbanimin Shtana. Gjatë gjysmës së parë të shekullit XIV, midis Shkodrës dhe Prizrenit, me rëndësi ishte një kishë dhe një qendër me emrin “Shën Spasi”, që kontrollonte degëzimin e parë të rrugës Lezhë - Nish - Selanik, për Gjakovë dhe Prizren dhe që pa dyshim është fjala për Vaspasin e sotëm që ka pikërisht këtë pozicion. I kësaj kohe është edhe emri i fshatit Shikaj që del në formën “Shikle”, duket nga sllavishtja që do të thotë “gogël dushku””.
Familja e Dukagjinëve (1393-1479)
Malziu që në fillim ka qenë trevë e zotërimeve të familjës së Dukagjinëve, dhe organizimi i tij është bërë në bazë të Kanunit të Lekë Dukagjinit. Familja e Dukë Gjinit sundoi mbi krahinën malore të Lezhës, Mirditës dhe Dukagjinit, duke u shtrirë deri në Prizren. Emri i saj shfaqet pas betejës së Kosovës më 1389, kur Progoni dhe Tanushi, djemtë e Lekë Dukagjinit ia kthyen qytetin e Lezhës Venedikut më 1393. Të dy vëllezërit morën pjesë në kuvendin e Lezhës më 1444 dhe në luftrat e Skënderbeut, veçanërisht kundër Venedikut. Përfaqësuesit kryesorë të Dukagjinëve në shekullin e XV kanë qenë Nikollë Dukagjini, Palë Dukagjini dhe i biri i Palit, Lekë Dukagjini. Lekë Dukagjini u bë një nga figurat më kryesore të qëndresës kundër turqve. Kur kalatë e fundit shqiptare ranë në duart e turqve më 1479, Leka dhe udhëheqës të familjeve të tjera u strehuan në Venedik. Ata që mbeten u kthyen në myslimanë dhe u ngjiten në rangje të larta në ushtrinë dhe administratën turke. Shumë të tjerë në kështjellat e tyre malore i bënë qëndresë të madhe zgjedhësve turq dhe mbeten katolikë me një shkallë autonomie në bazë të Kanunit të njohur të Lekës. Kanuni i Lekës e ka origjinën nga ndonjë legjislator të panjohur në famillje, ndonëse tradita e lidh atë me vetë Princ Lekën. I pashkruar asgjëkundi deri në kohët e vona, ky model qeverisjeje përcillej gojarisht nga brezi në brez, duke u ngulitur gjithnjë e më shumë ndër fiset e zonave malore. Në të vërtetë ai konsiderohej në këto zona më i prerë sesa ligji turk apo dhjetë urdhërat e kishës. Kanuni mishëronte rregullat civile dhe penale.
Periudha e Rilindjes Kombëtare dhe e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit
Në gjysmën e parë të shekullit XIX, në trojet Shqiptare mori një hov të madh lëvizja patriotike mbarëkombëtare e Rilindasve tanë që pati si synim bashkimin mbarëkombëtar të popullit shqiptar dhe shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Që nga fundi i shekullit XVIII dhe fillimi shekullit XIX, kemi një rigjallërim të rrugës së vjetër Lezhë-Nish-Selanik, që kulmon me ndërtimin e Urës së Vezirit mbi lumin Drin në Kalimash. Gjatë shekullit XIX, mund të veçojmë rebelimin e Malziasve kundër taksave të rënda dhe detyrimeve të tjera që qeveria e Stambollit ju impononte. Këto rebelime u organizuan dhe drejtuan nga Rexhep Aga i Petkajt dhe Tahir Sinani i Kalimashit. Krahina e Malziut ka dhënë një kontribut të rëndësishem gjatë përpjekjeve të Lidhjës Shqiptare të Prizrenit për mbrojtjen e trojeve Shqiptare të rrezikuara nga vendimet e padrejta të Kongresit të Berlinit në qershor të vitit 1878. Selman Kaçi i Kalimashit, me cilësinë e përfaqësuesit të Bajrakut të Malziut, ka qenë një prej nënshkruesve të memorandumit të Shkodrës me 10 qershor 1878, drejtuar fuqive të mëdha që organizonin Kongresin e Berlinit. Malziasit luftuan për mbrojtjen e tokave shqiptare në Velikë, Plavë e Guci, Hot e Grudë, apo në luftimet e fundit të Lidhjës Prizrenit në vitin 1881. Në luftë për mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë u vra Isuf Aga i Petkaj, ndërsa në luften për mbrojtjen e Hotit dhe Grudës u vra Selman Kaçi i Kalimashit.
Arsimi
Deri në vitin 1947 në krahinën e Malziut kishte vetëm një shkollë fillore verore në Dukagjin, e ngritur që në vitin 1923. Në vitin 1947, u ngrit shkolla fillore në Shëmri dhe në pak kohë arsimi i detyruar fillor u shtri në të gjithë fshatrat e krahinës së Malziut dhe filloi lufta për zhdukjen e analfabetizmit deri në moshat 50 vjeç. Në vitet 1950-1959, struktura arsimore mori formë përfundimtare. Përfundoi lufta kundër analfabetizmit, u hapen shkollat fillore në të gjithë fshatrat e krahinës dhe u realizua arsimi i detyruar fillor. U hodhën bazat e arsimit pa shkëputje nga puna dhe atij parashkollor. Në vitet 1960-1970, u realizua arsimi i detyruar 7-vjeçar. U konsolidua shkolla pa shkëputje nga puna, filloi përgatitja e mësuesve të rinj brenda rrethit dhe u zgjerua arsimi parashkollor. Në vitet 1971-1990, u masivizua arsimi i mesëm përmes shtimit të shkollave pa shkëputje nga puna dhe hapjes së shkollave të mesme të arsimit bujqësor e të përgjithshëm. Në vitin 1977, u hap shkolla e mesme në Shëmri. Gjatë kësaj periudhe shumë bij dhe bija të krahinës së Malziut përfunduan shkollat e mesme dhe të larta, brenda dhe jashtë vendit, dhe u arsimuan në të gjitha fushat; e arsimit, kulturës, inxhinierisë, mjekësisë, bujqësisë, veterinarisë, ushtarake, etj. Pas vitit 1991, nis edhe rishikimi e rivlerësimi i gjithë zhvillimit arsimor në kuadër të reformës së shoqërisë shqiptare pas rënies së pushtetit totalitar komunist.
Kultura
Historia e institucioneve kulturore në Malzi, si qendra të zhvillimit të veprimtarisë për edukimin dhe argëtimin e banorëve, ruajtjen, propagandimin dhe zhvillimin e traditave më të mira të artit e kulturës popullore e të kultivuar dhe zhvillimin, formimin e nxjerrjen e talenteve të reja të fushave të ndryshme, fillon në vitin 1952, kur në shtator u hap shtëpia e leximit dhe veprimtarisë kulturore në Shëmri. Në vitin 1953, grupi artistik i sallës së leximit Shëmri merr pjesë në olimpiaden teatrore të rrethit Kukës me pjesën teatrale “Fantazma”. Në tetor të vitit 1956, autokinemaja e Kukësit shfaqi për herë të parë në Shëmri filmin shqiptaro-sovjetik “Skënderbeu”. Në vitin 1969, në Shëmri kishte 1 shtëpi kulture, 1 librari, 1 kinema lëvizëse me kafshë dhe 1 kinema të bashkimeve profesionale, e ngritur për punonjësit e sharrave. Në vitin 1972, në katër qendrat e fshatrave të bashkuara të Malziut, Shikaj, Shëmri, Pistë, Kalimash, funksiononin shtëpitë e kulturës, ndërsa në Shëmri ishte ngritur edhe muzeu i krahinës së Malziut. Më 16 tetor 1978, grupi folklorik i krahinës së Malziut merr pjesë për herë të parë në festivalin folklorik kombëtar të Gjirokastrës. Pas vitit 1991, me ndryshimin e sistemit, bashkë me prishjen e sistemit administrativ të këshillave të bashkuar, institucionet kulturore të krahinës së Malziut u mbyllen dhe objektet e tyre u privatizuan ose u dëmtuan dhe u prishën.
1-BESIMET DHE INSTITUCIONET FETARE
Besimet fetare.
''Pranimi i dogmës dhe i riteve të një feje dhe përkatësisë zyrtare në të. Feja ka lindur që në kohët e lashta. Në Malzi më të njohura janë; Paganizmi, Krishtërimi dhe Islamizmi.''
Paganizmi.
''Tërësia e kulturave politesiste (me shumë perëndi). Periudhë e besimeve pagane greko-romake, që ka mbizotëruar edhe në Malzi. Shumë nga festat dhe kultet e lashta pagane vazhdojnë të jetojnë edhe sot. Mund të përmendim festën e Runës, që lidhet me kultin e majave. Besimin të burimët e mira, që lidhet me kultin e ujërave. Kultin e pragut, të diellit, të bukës, të fjalës së dhënë, të varreve të mira, të fshesës, të ylberit, etj.''
Krishtërimi.
''Besim fetar i themeluar dymijë vjet më parë sipas mësimeve të Jezu Krishtit të Nazaretit ose siç quhet edhe Mesia ose Krishti. Përfshinë besimet katolike, ortodokse, protestante, luteriane, batiste, etj.''
Feja e krishterë në viset e sotme Shqiptare filloi të përhapet qysh në shekullin e parë të erës së re.
''Mendohet se propaganda fetare e krishtit të jetë përhapur në trevat shqiptare nga apostuli Pal, ndërsa ungjilli i krishterë mund të jetë futur me anë të ushtarëve Ilir, të cilët mbizotronin Garden Pretoriane Romake. Ishte Konstandini, perandor nga Iliria, që nxori dekretin e Milanos që garantonte lirinë fetare. Në vitin 323 Konstandini vuri në zotrim të plotë perandorinë dhe sanksionoi krishtërimin si fe shtetrore. Në vitin 395 perandoria romake u nda në përendimore dhe lindore midis dy vllezërve. Grindjet politike midis perandorisë lindore dhe përendimore u pasqyruan edhe në grindjet fetare, që vazhduan për një periudhë shumë të gjatë derisa në vitin 1054 ndodhi ndarja përfundimtare midis kishës katolike romake dhe asaj ortodokse lindore. Kishat në Shqipërinë veriore i mbajtën lidhjet me kishën latine të Romës, kurse Shqipëria qendrore dhe jugore mbeti nën juridiksionin e kishës ortodokse të Konstandinopojës. Në Malzi krishtërimi mendohët të ketë depertuar që në shekullin e VI dhe ka vazhduar deri në shekullin e XVI. Pas kësaj filloj proçesi i islamizimit që zgjati deri në fillimet e shekullit XIX në disa zona të veçanta.''
Islami.
''Feja islame lidhet me emrin e profetit Muhamet  (Mekë 570-Medinë 632), themelues i besimit Islam. Mesazhi i tij është përmbledhur në Kuran (Kur’an-Fjala e Allahut).''
Thelbi i Islamit është pranimi i një Zoti dhe engjujve të tijë, i librave të shenjta të shpallura para Kuranit, i profetëve para ardhës të Muhametit që kanë kontribuar në rrugën e gjatë për të kaluar nga politeizmi në monoteizëm, ringjalljen dhe gjyqin e fundit, si dhe në kryerjën e detyrave fetare, (namazi, syneti, zeqati, agjerimi etj).
''Depërtimi i fesë islame në Malzi lidhet me mposhtjen e princave shqiptar nga turqit në fillimin e viteve tridhjëtë të shekullit XV. Ky proçes disa shekullor nuk u bë në një kohë e me ritme të njëjta.''
Malziu është islamizuar nga fundi i shekullit XVIII.
''Me 1328 Sulltan Orhani krijoj trupen e jeniçerve (ushtarë me pagesë që edukohej e stërvitej që në vogli për besnikëri ndaj Sulltanit). Ata u bekuan nga Haxhi Bektashi.''
Bektashizmi ishte një sekt i veçantë i fesë islame i përhapur nga
''pasardhësi i vajzës Muhametit, Fatimes dhe burrit të saj Aliut, për të cilin shiitet pretendojnë se është emruar nga Muhameti si pasardhës i ligjëshën i tij. Jeniçerët cilësoheshin elitë, kurse bektashinjtë brenda tyre formonin aristokracinë.''
Kur jeniçerët vërshuan në Ballkan bashkë me t’a ishte edhe Bektashizmi.
Në Malzi kanë ekzistuar të dy sektet e fesë islame.
Institucionet fetare.
''Janë institucione të posaçme ku drejtohet dhe zhvillohet veprimtaria fetare e një komuniteti sipas përkatësisë së besimit. Këto institucione varen nga qendrat fetare.''
''Gjurmë dhe toponime të shumta vertetojnë shtrirjen e kishave në të gjithë territorin e krahinës Malziut që nga shekulli i VI deri në shekullin e XVIII. Në relacoinet e dërguara propagandas fide në Romë nga relatorët që vizituan kishat e Malziut në vitin 1638 në Malzi kishte 6 kisha; Shën Sebastiani, Shtanë, me 20 shtëpi e 165 frymë të besimit katolik. Shna Krygja në Shën Krygja me 6 shtëpi e 39 frymë të besimit katolik. Shën Maria në Shën Mëria me 9 shtëpi e 50 frymë të besimit katolik. Shna Prendja në Mgullë me 8 shtëpi e 80 frymë të besimit katolik. Shën Elia në Pistë me 13 shtëpi e 105 frymë të besimit katolik. Shën Shtjefni në Spas me 4 shtëpi e 28 frymë të besimit katolik.''
''Në shekujt që pasuan në shumicën e rasteve këto institucione u kthyen në xhami, teqe e tyrbe të cilat funksionuan deri në vitin 1967. Në Malzi janë të njohura xhamitë në Dukagjin, Mgullë, Petkaj, Shikaj etj, si dhe tyrbja e Dervish Simonit në Simon.''
''Në vitin 1967, një lëvizje popullore, e iniciuar nga partia si revolucioni kulturor, u ndalua plotësisht besimi fetar dhe u shkatërruan të gjitha institucionet fetare; xhamitë, teqetë dhe tyrbet. Shumë klerikë u demaskuan publikisht dhe u dërguan të punonin në punë të tjera të rënda. Pati edhe burgosje e internime të atyre që kundërshtuan prishjën e institucioneve fetare.''
Ndër ata që u denuan rendë ishte edhe Binak Brahim Meta nga fshati Petkaj, me 10 vjet burg, pasi u përpoq të ndalonte një grup të rinjësh që shkuan të prishin xhaminë e Petkajt.
''Në vitin 1991, pas renjës së sistemit komunist, u lejua e drejta e besimit fetar, dhe filloj ngritja, ndërtimi dhe funksionimi i institucioneve fetare. U ndërtuan xhamitë në Shikaj, Dukagjin, Shëmri, të financuara nga donator vendas dhe fondacione islame arabe.''
2-TRADITAT DHE ZAKONET
''Traditat dhe zakonet. Janë pasuri shpirtërore, pikëpamje dhe virtute, që janë formuar historikisht në jetën e popullit të Malziut dhe që janë ruajtur dhe zhvilluar më tej. Traditat dhe zakonët, janë norma të pashkruara, të transmetuara brez pas brezi, që kanë rregulluar mardhëniet shoqërore në krahinë, janë dukuri historiko–shoqërore të mbështetura në një shtrat shumë të lashtë, që kanë vepruar e ndryshuar për shekuj me radhë. Këtu gjejnë pasqyrim disa tipare themelore të psikologjisë shoqërore të Shqiptarëve si, besa, burrëria, mikpritja etj.''
''Malziu është ndër krahinat tipike të gjithë hapsirës etnike Shqiptare, ku është ruajtur e drejta zakonore dhe që vazhdon të ushtrojë ndikim në ndërtimin e marrëdhënieve shoqërore dhe zgjidhjen e konflikteve të ndryshme. Krahina mbart mjaft veçori lokale që janë formësuar si pasojë e veprimit të gjatë në kushte specifike. Këtu po radhisim disa nga traditat, zakonet dhe ritet më të njohura në Malzi.''
''Beja është pjesë e rendësishme e institucionit shpirtëror të banorëve të Malziut. Institucioni i besë kolektive ka luajtur rol të madh në ruajtjen e njësisë së fisit. Ndikimi i tijë ka qenë shumë i fuqishëm. Akoma shumë konflikte po zgjidhen me anën e besë. Beja zhvlersonte çdo provë ose dëshmi tjetër. Besohej se beja e rreme sillte fatkeqësi mbi atë që e bënte. Mbi të binte mallkimi i fisit, që sipas besimit popullor kishte fuqi vepruese deri në fikjen e hises. Përgjithësisht formula e mallkimit ishte; “Rrofsh e qofsh, kurrë dy shtëpi mos u bafsh”. Beja kolektive duhej të kishte “të zotin e besë” (ai që akuzohej), “pleqt e besë” (ata që betohen) ose nga një betar për çdo familje kurë kishim të bënim me be për derë, “gurin e besë”, “formulen e besë”, “dëgjuesit e besë”, kohën dhe vendin e besë. I zoti i besë bente be që nuk e kishte kryer fajin për të cilin akuzohej, pleqtë e besë e lanin të akuzuarin. Sipas rendësisë së problemit numëri i pleqve mund të ishte gjashtë, dymbëdhjetë ose njëzetekatër. Gjysma e tyre caktohej nga akuzuesi. Formula e besë duhej të caktohej saktë dhe pa ekuivoke. Një formulë mund të ishte; “Per këtë zot si e bafsha më ndihmoftë, lopen nuk t’a kam vjedhë, as hile e mile nuk di”, ose “Për ketë gur që më ranoftë në ketë dynja e në atë dynja, këtu ka qenë kufini midis bjeshkës së Mirditës e asaj të Malziut. Dëgjuesit që duhët të ishin prezent 1-2 ose më shumë dëshmonin zbatimin e proçedurave dhe konsumimin e besë. Në përgjithësi beja ishte zgjidhje e pakthyeshme.''
Besa.
''Mbajtja e fjalës së dhënë për diçka me rendësi ose fjala e nderit për të zbatuar me deomos një detyrim të marrë përsiper, rregulla, marrëdhënie e marrëveshje të bashkëjetesës në krahinë në përputhje me zakonet e vendit. Historikisht ka përfaqësuar virtytin moral dhe institucionin e së drejtës zakonore.''
''Si virtyt e ka zanafillen që në lashtësi në kultin e fjalës së dhënë që konsiderohej si akt hyjnor i pakthyeshëm. Si institucion, të pakten që në kohen e ndarjës së shoqërisë në klasa. Mes institucionit të beses është arritur pezullimi i përkohëshëm i gjakmarrjës, mbrojtja e institucionit të mikpritjës, garantimi i personalitetit të anëtarit të bashkësisë, lidhja e intifakëve, garantimi i bashkëpunimeve ndërkrahinore etj.''
''Si në planin gojor dhe në ate institucional besa ka luajtur rol të rëndësishëm në ruajtjen e bashkësisë. Shkelja e beses dënohej deri në mallkimin e fisit që mendohej si fikje e hises.''
Institucioni i beses ka qenë dhe vazhdon të jetë shumë aktiv në krahinën e Malziut.
Besimet popullore.
''Tërësia e pikëpamjeve të popullit për botën, jetën, natyrën dhe shoqërinë të shprehura në mite, kulte, tabu, shenja paralajmëruese, praktika magjike, folklor, kalendarin popullor. Janë rezultat i përpjekjeve dhe përvojës së njeriut të lashtë për të spjeguar realitetin që e rrethonte.''
Dasma.
Festë familjare e shoqrore e martesës që bëhët në shtëpinë e dhëndrit e të nusës.
''Ceremoniali i dasmës është shumë i lashtë dhe ka një ritual shumë të pasur. Këtu ruhen gjurmë të lashta të rrëmbimit, të mbrojtjës së çiftit nga shpirtërat e këqinjë dhe magjitë, për pjellorinë mashkullore të të martuarve e mbarësinë në shtëpinë e re etj.''
Dasma zakonisht bëhët në stinën e vjeshtës, fillon të hënen ose të ejten, tri ditë përpara marrjës së nusës dhe përfundon të nesërmën e marrjës së nusës me përcjelljen e të grishurve të largët, njohjen e nusës me njerëzit e mjedisin e shtëpisë
Ceremoniali i dasmës në shtëpinë e dhendrit ka këto momente kryesore: Drejtimi, shërbimi dhe infrastruktura e dasmës, zënia e kulaçit, urimet, grishja (ftesat), petkat (teshat), orkestra, sehiri, krushqit dhe marrja e nusës, dreka ose darka, shoqërimi dhe mbyllja e dhëndrit.
''Në shtëpinë e nusës dasma bëhët më e thjeshtë. Momentet kryesore janë: Hapja e dasmës, urimet, vendosja nën gëzof, pritja e petkagjinjëve, dreka, mbarëstorja ose telakja, përgatitja e vajzës për nuse, kënaja dhe përcjellja.''
Festat popullore.
Nga viti 1921 ka filluar të festohet 28 nëntori, dita e flamurit, dhe pas vitit 1945 edhe 29 nentori, dita e çlirimit, viti i ri, ditëlindjet e përvjetorë të ndryshëm.
Gjakmarrja
''Zakon i egër i trashëguar nga rendi patriarkal, fisnor. Sipas këtij zakoni për të marrë gjakun e një të vrari, duhej vrarë njëri prej anëtarëve meshkuj të fisit të vrasësit. Ky zakon vazhdon të ruhet e të veprojë akoma edhe në Malzi.''
Prej këtij zakoni shumë të përhapur përpara viteve 1950, dhe të rigjallëruar pas vitit 1990, kanë humbur jetën mjaft njerëz në moshën më të mirë.
Gjaku.
Lidhje afrie, e cila përfshinë (sipas traditës etnografike) të gjithë njerëzit që rrjedhin nga një i parë i përbashkët në vijën e babait dhe janë farefis mes njëri tjetrit.
''Brezat që rrjedhin prej një gjaku quhën vllezër dhe motra. Martesa midis tyre është e ndaluar. Brezi i gjakut sipas kanunit të Lekë Dukagjinit quhej ”lisi i gjakut”.''
Ndonse të dobësuara lidhjet e gjakut në Malzi vazhdojnë të mbahën e në shumë raste dominojnë mbi prirjët pozitive, normat shoqrore dhe ligjore.
Kalendari
Sistem i ndarjës dhe llogaritjës së kohës duke marrë parasyshë ndryshimet periodike të natyrës dhe duke u bazuar në dukuri natyrore si rrotullimi ditor dhe qarkullimi vjetor i tokës, rrotullimi mujor i hënës etj.
''Me 1582 u vendos që pas 4 tetorit të pranohej data 15 tetor dhe vitet 1700, 1800, 1900,2100, të mos quhëshin të brishtë. Viti kalendarik u saktësua 365.2425 ditë. Ky quhet kalendari Gregorian ose i stilit të ri.''
''Në vendet ku u shtri feja Islame është përdorur kalendari hënor i bazuar në12 muaj sinodikë me 29.5 ditë dhe viti me 354.36 ditë. Në këtë lloj kalendari fillimi i vitit lëviz në të gjitha stinët, ndërsa muajt fillojnë me hënë të re.''
''Në Malzi që nga lashtësia është trashëguar kalendari diellor me shpërndarje të veçantë të muajve e ditëve brenda vitit. Viti ndahet në dy stinë, verë dhe dimër. Vera fillon në shëngjergj (6 maj) dhe mbaron në Shënmitër (6 nëntor) dhe dimri Shënmitër- Shëngjergj. Çdo stinë ndahet në dy pjesë; mesi i verës (6 gusht) dhe mesi i dimrit (6 shkurt) me nga tre muaj secila. Secila prej këtyre pjesëve ndahet në pjesë 6 javëshe ( 22 marsi ose dita e verës, 22 qërshori, 22 shtatori, 22 dhjetori), që lidhen me ndryshimet e zgjatjes së ditës dhe natës. Kështu i gjithë viti ndahët në 8 pjesë të barabarta me nga afër 45 ditë secila. Të gjitha këto populli i Malziut i quan ditë të shënuara të motmotit, i kremton në mënyrë të posaçme dhe i përcjell me veprimtari rituale. Ato konsiderohen nyje orientuese në raportin njeri-natyrë.''
''Në traditën popullore të Malziut dallimi midis kalendarit Gregorian dhe atij Hënor bëhët me cilësimet “allafrenga dhe allaturka”. Praktikohet edhe kalendari hënor i kombinuar me atë tradicional.''
Kumaria
''Zakon i lashtë që shërbente për forcimin e fisit, duke zgjeruar rrethin miqësor. Kumaria përftohej duke thirrur një njeri për t’i prerë fëmijës flokët për herë të parë. Përsoni që i priste flokët fëmijës quhej “Kumarë” ose “Nun”, ndërsa nëna e fëmijës “Ndrikull”. Flokët e fëmijës pritëshin në tri vende me gërshërë ose biçak. Forma më e vjetër e prerjës së flokëve ka qenë përcëllimi i tyre me një pishë të ndezur.''
''Prerja e flokëve dhe lidhja e kumarisë shoqërohëj me ceremoni familjare. Kumaritë e mbara shpesh ripërtërihëshin. Kumaria sipas studjuesve, është një zakon i lashtë thjeshtë shqiptar që vjen që nga kohët pagane.''
''Në Malzi, kumaria vazhdon të praktikohet e të respektohet. Mardhëniet kumarë-ndrikull konsiderohën më tepër si motër e vëlla. Ndalohen martesat midis familjeve që kanë lidhje kumarie. Kryerja e marrëdhënieve seksuale e ndrikullës me kumaren quhet inçest dhe denohet.''
''Kumaria zorile, përson i zgjedhur rastësisht për prerjën e flokëve. Zbatohet vetem për rastet kur nuk durojnë fëmijët. Kur fëmija lind pas disa vdekjeve.''
''Prindërit dalin heret në udhë të madhe dhe i’a besojnë këtë akt të parit kalimtar. Kryhet rituali, lidhet e shpallet kumaria, dhe vazhdon e tillë si për rastet e tjera normale.''
Kurbani
''Flijim në kujtim të shpirtërave të gjallë apo të vdekur ose për mbarësi të shtëpisë së re. Bagëti, zakonisht dash. Theret edhe me rastin e Bajramit të Vogël (kurban bajrami) ose, kur hidhen themelet, para se të fillojnë të ngrihen murët e shtëpisë së re.''
''Në rastin e parë dashi i caktuar zbukurohet me bojë të kuqe ose rozë. Një e treta e mishit konsumohet nga njerëzit e shtëpisë dhe dy të tretat shpërndahet. Në rastin e dytë, vetëm gjaku dhe koka hidhem në themelin e shtëpisë, pjesa tjetër konsumohet për drekën ose darkën e fillimit të shtëpisë.''
Mallkimi
''Është pjesë e intitucionit të kulturës shpirtërore të njësisë etnike. Ashtu sikundër betimi ka funksion si parandalues i shmangieve dhe ndëshkues i elementëve që ngriheshin kundër bashkësisë apo shtyllave të sajë.''
''Në Malzi besimi te forca e mallkimit është e gjallë. Besohet se mallkimi i babait është më i rendë. Mallkimi i nënës, nese ka unazë në dorë është më i lehtë. Formulimi i mallkimit individual është produkt i gjendjeve stresante, të tensionuara, madje edhe afektive, që rrjedhin prej shkaqësh të befta. Mallkimet individuale kanë konstrukte poetike spontane shumë të figurëshme me intensitet të jashtëzaknshëm emocional. Ndryshe nga ai individual, mallkimi i fisit nuk ndërmjetsohet nga gjendja, por atyre racionale. Shkak për mallkim bëhët gjithënjë cenimi i institucioneve shumë të rëndësishme të fisit si besa, kumaria, apo veprime të tilla si inçesti, prerja e mikut, beja e rreme etj. Formula e mallkimit është rigoroze dhe lidhet përgjithësisht me formën e fikjes së shtëpisë. Pasoja e rendë e kufizimit ose e fikjës së hises besohet si realitet i përhershëm apo i përkohëshem.''
Martesa
''Bashkim legjitim i dy përsonave me seks të kundërt, lidhja e një burri me një grua për të krijuar familje. Bashkimi mund të bëhëj me dashuri, me ndërmjetsim, me marrëveshje apo rrëmbim.''
''Në Malzi vazhdon martesa me ndërmjetsim ose marrëveshje. Një lidhje e tillë martesore quhet “me shkuesi”. Nuk kanë munguar edhe rastet me rrëmbim.''
''Përgatitja për dasmën që zakonisht zgjat, konsiston me përgatitjen e pajes. Ceremoniali i dasmës te dhëndri përfshinë katër momente; ndarja e ditës, zënia e kulaçit, petkaxhinjtë dhe marrja e nusës. Çelja e udhës bëhët disa ditë pas dasmës me shkëmbim vizitash familjare midis dy palëve të lidhura me miqësi.''
''Martesa në të gjitha fazat dhe momentet kryesore është një festë familjare, që përcillet me rituale, këngë, valle, gostitje e darovitje. Asaj i janë kushtuar këngët më të bukura dhe fondi i lirikës së dasmës në folklorin e Malziut është më i pasuri.''
''Martesa lidhet dhe mbrohet me ligj. Martesa mund të lidhet ndërmjet një burri dhe një guaje që kanë mbushur moshën 18 vjeç. Martesa lidhet para nëpunësit të gjendjës civile, me pëlqimin e lirë të dy bashkëshortëve të ardhshëm.''
Miku
''Miku. Sipas traditës, një i njohur ose i panjohur, që shkelte pragun e shtëpisë së dikujt. Me këtë akt fitonte të drejta të posaçme dhe detyrime të zotit të shtëpisë ndaj tij. Mikut i lëshohej kryet e vendit. Rendësi të madhe kishte ndorja, sigurimi i jetës së mikut nga ana e të zotit të shtëpisë. I zoti i shtëpisë përgjigjej për çdo punë të keqe të mikut, për sa kohë që ishte në bukë të tij.''
''Miku përcillej deri ku t’a lypte e deri sa i dorëzohej një të besuari. Besa e mikut lidhej edhe me përgjegjësinë që kishte i zoti i shtëpisë për t’u hakmarrë për mikun e prerë. Prerja në besë e mikut quhej turp i madh. Përçmohej ai që vononte të hakmerrej për mik të prerë se gjaku i mikut nuk falej.''
''Ky institucion i lashtë i shqiptarëve respektohej shumë në Malzi. Cënimi i tij është njeri prej shkaqeve të mallikimit të fisit mbi te. Termi mik përdorët edhe për fisin e gruas, të kunatit, të ftuarit në dasëm etj.''
Nusërimi
''Qëndrimi në këmbë, në dhomë ose jashtë, sy mbyllur, kokë ulur e pa folur i nusës në ditët e para pas dasmës, në prani të grave të tjera, të cilat e këndojnë. Në këtë qëndrim zakonisht shoqërohët me një ose dy nuse të reja të farefisit të dhëndrit.''
Nusja u rri në këmbë njerëzve të burrit dhe u shërben ditët e para pas martesës.
Nuska ose Hajmalia
Njësitë popullore të matjes
Njësitë tradicionale që përdoreshin për matjen e peshës, gjatësisë, sipërfaqes dhe kohës.
Për peshën janë përdorur; barra = 100 kg, ana = 50 kg, oka = 1280 gr, shiniku apo koshiqi = 15 okë, karlica dhe sheka = 30 okë, tasi i stambollit = 1 okë.
Për matjen e sipërfaqës janë përdorur; 1 pendë qe = 1 shekë farë, argati = 1 shinik farë, reni = 1 kosaxhi, shpore = hapsira midis dy penë qeve që lerojnë paralelisht.
Ora
''Figurë e mitologjisë dhe e besimeve popullore. Përfytyrohet si qenie e padukshme mbrojtëse që sjell mbarësi. Besohet se çdo njeri, familje apo grup etnik ka orën e vet.''
Ora e Malziut rrinte në majë të malit të Runës
''Duke u përdorur si figurë poetike e folklorit ora ka marrë disa tipare që nuk i ka pasur në zanafillë. Paraqitet si vajzë, si grua e në disa raste e pavarur nga njerëzit që u bën keq atyre, e afërt me zanën e malit.''
Paja
Plaçkat dhe pasuria që merrte me vete vajza kurë martohej dhe i çonte në shtëpinë e dhëndrit.
Paja në Malzi konsistonte në disa komplete rrobash e shtrojash të përdorimit vetiak të nusës dhe darovitjet për dhëndrin e të afërmit e tij.
''E gjithë baza materiale e nevojshme për pajë përballohet nga shtëpia e dhëndrit dhe përgatitet nga nusja. Një pjesë e rrobave bliheshin më përpara në Gjakovë dhe Prizren.''
Paria
''Shtresa më e pasur, me influencë e kredibilitet në krahinë. Bashkë me pleqtë, kishte të drejtë të thirrte mbledhjen e “dheut”, kuvende të përgjithëshme, të pjesëshme, të formulonte, të shpallte vendime kundrejtë vegjelisë, që kishte të drejtë t’i pranonte këto vendime ose jo.''
Paria kishte të drejtë përfaqësimi në marrëdhenie me të tretët.
Pushka Habere
''Pushkë ose armë zjarri e vendosur në një vend të caktuar. Krisma karakteristike e së cilës shërbente si sinjal për ndodhi të ndryshme.''
Në Malzi është përdorur edhe topi prej druri, i cili vendosej në një lartësi dominuese dhe shkrehej, prej dikuj që ishte i caktuar, kur ishte nevoja të sinjalizonte njerëzit për t’u ngritur në kushtrim apo arsye tjetër.
Vllamëria
''Emërtohet edhe “probatim”. Zakon i lashtë për vendosjen e marrëdhënieve të njejta si ato midis vllezërve, familjeve të tyre, që qonte në krijimin e një gjinie artificiale dhe ndalimin martesor midis tyre. Me pirje gjaku lidhëshin edhe femrat dhe quhëshin “motërma”.''
Vllamëria dëshmohët si institucion i Ilirve e më pas deri në shekullin XX takohet kudo në viset Shqiptare.
Vdekja
Ndërprerja e jetës së një familjari, si ngjarje e hidhur, është përcjellë me një ceremonial tradicional mjaft të përpunuar.
Momentet kryesore të këtij rituali janë; Përgatitja e xhenazes (kufomës), publikimi i vdekjes dhe njoftimi i farefisit e miqësive, vajtimi, varrimi, ngushëllimet, dhurimet për shpirt, e pesta (e shtata), e dyzeta, zija, njëvjetori.
Secili prej këtyre momenteve është shumë i përcaktuar dhe përbën një ritual më vete në veprime e formulime.
3 - LOJRAT POPULLORE
'Lojra tradicionale për zhvillimin e shkathtësisë, mprehtësisë dhe formimit fizik, që pjesërisht kanë natyrën e një gare, të një argëtimi, të një spektakli.'
Në Malzi lojrat popullore kanë traditë të lashtë. Përveç argëtimit në kohë të lirë, raste për këto lojra ishin tubimet, festat popullore, familjare etj.
'Disa nga lojrat më të përdorura në Malzi janë;'
Cingla
Shkop i shkurtër, i prerë pjerrtas në të dy krahët paralelisht, me të cilën luajnë fëmijët të ndarë në dy skuadra njëra hedh e tjetra pret. Cingla e vendosur kryqas mbi një gropë të vogël hidhët sa më larg që të jetë e mundur me anën e një shkopi të quajtur “mashë”. Nëqoftëse kundërshtarët e kapin në ajër cinglen ndërrohen vendët e skuadrave, nese jo cingla hidhet tre herë më tej duke e goditur me shkop pas shkëputjes nga toka. Edhe në këtë goditje, nese njëri prej kundërshtarëve arrinë ta kap cinglen në ajër bëhët ndërrimi i vendeve të skuadrave. Nëse jo, pala e humbur mban në shpinë palen e fituar nga caku i hedhjes së cingles, pas goditjës së fundit, deri te gropa e hedhjes së fillimit.
Guraqokthi
Lojë me pesë gurë të vegjël të rrumbullakët që quhën edhe guralec. Zakonisht luhet nga fëmijet. Gara zhvillohet mes dy vetave. Hidhet guri lartë dhe mblidhën të tjerët një nga një, me të njëjtën dorë në disa variante (sipas rregullave), duke u përpjekur që guri i hedhur të mos bjerë në tokë. Nëqoftëse nuk arrihet kjo, lojën e vazhdon kundërshtari. Ai që i realizon me shpejt veprimet është fituesi dhe loja fillon nga e para.
Kaladibrançe
Lojë popullore e përhapur edhe në krahinën e Malziut, luhet me disa vetë të ndarë në dy skuadra. Njëra formon “kalanë”, një rreth me lojtarë të kapur krah për krah dhe të përkulur kokë me kokë. Kalaja mbrohet nga një lojtar i lirë që lidhet me shokët me anën e një brezi. Kundërshtarët përpiqen të pushtojnë kalanë duke u hipur në shpinë shokëve, apo duke u prekur mbrojtësi. Nëse gjatë kësaj përpjekje njëri prej lojtarëve preket nga mbrojtësi i kalasë, pa u shkëputur nga toka, atëherë ndërrohen rolet.
Mundja
Lojë popullore dhe sportive në të cilën dy veta ndeshen trup me trup sipas rregullave të caktuara, duke u përpjekur të venë njëri tjetrin me shpatulla për dhe. Ky sport ka tradita të hershme në Malzi dhe në Kukës ku dallohët zona e Gorës. Garat bëhen sipas peshave nën mbikëqyrjen e një komisioni mundësish e tifozësh të vjetër dhe nën drejtimin e një arbitri fuqiplotë, të caktuar prej tyre. Fituesit merrnin trofe.
Filxhanash
Lojë pullore me dhjetë filxhanë të vendosur në një tepsi. Luhet me dy skuadra. Njëra fsheh një objekt poshtë një filxhani, zakonisht unazë, tjetra e kërkon.
Loja zhvillohet me pikë, sa më shpejt e gjenë objektin aq më shumë pikë fiton. Skuadra që fiton njëqind pikë fiton lojën dhe, sipas rregullave, ka të drejten ti këndojë skuadrës së mundur.
'Gjatë këtij proçesi krijohen situata komike e zbavitëse për pjesmarrësit dhe shikuesit.'
'Në Malzi kjo lojë më shumë është luajtur në Kalimash'
Kapuças
'Lojë popullore e përhapur në gjithë Malziun ekuivalente me lojën “filxhannash” që praktikohët në Kalimash dhe në Lumë.'
'Tradicionalisht është përdorur si mjet argëtimi dhe edukimi në mbasdarkat e gjata të dimrit dhe në dasma.'
Lojtarët ndahën në dy skuadra. Njëra fsheh “kokrrën”, një unazë ose një send tjetër (sferë metalike), në dhjetë meste ( lloj çorape të shkurtëra që përdorën në ambientet e brendëshme të shtëpisë), të vendosura në shesh. Tjetra përpiqet të gjej kokrrën. Gjetja e kokrrës shoqërohet me pikë nga një deri në dhjetë. Skuadra që plotëson e para njëqind pikë fiton lojën. Skuadra fituese ngrihët në këmbë dhe fiton të drejtën të këndojë kundërshtarët e ulur që nuk mund te zemrohën për ato që u thuhen në këngë. E gjithë kjo proçedurë në prani të shumë tifozëve të palëve, përcillet me situata humoristike.
'Në këto rrethana kanë lindur një pjesë e këngëve humoristike të folklorit Malzias.'
Këngët popullore
''Krijime poetike folklorike që këndohet në rastet e festave, riteve e ceremonive tradicionale, në jetën e përditëshme e familjare apo në veprimtari të ndryshme artistike. Shoqërohen ose jo me vegla muzikore të tipeve të ndryshme.''
''Sipas temës, motivit dhe formës artistike, këngët popullore ndahën në këngë epike, lirike, dhe epiko-lirike. Secili grup prej tyre formon gjininë. Çdo gjini ndahet në lloje. Sipas llojeve kemi këngë legjendare, historike, të kurbetit, të dasmës, të dashurisë etj. Rapsoditë janë lloj i veçantë i këngës popullore me tema nga ngjarjet e mëdha të së kaluarës e të sotmës. Sipas veçorive muzikore të kënduarit dallohën polifonia dhe homonia. Në fillesë këto këngë janë krijime të individëve të talentuar të bashkësisë, me kohë kanë fituar karakter kolektiv dhe anonim.''
Vallet popullore
''Krijimtari koreografike popullore. Pjesë e folklorit, që përfshinë kërcimet tradicionale në raste gëzimesh e argëtimesh të ndryshme, të cilat mund t’i takojnë gjinisë epike ose lirike.''
''Vallet lirike zenë një vend të rëndësishem në folklor dhe luhen kryesisht nga gratë. Ndahen në; luftarake, liriko-epike dhe epiko-lirike. Brenda këtyre ndarjeve kemi valle të kënduara, me shoqërim vokal instrumental dhe vetëm me orkestër.''
Sipas formacionit kemi valle në formë rrethi, gjysmërrethi, dy vija paralele përballë njëra tjetrës.
Karakteristike për Malziun është vallja dyshe.Vallet e Malziut shoqërohen me fyell e çifteli.
''Vegla që janë përdorur tradicionalisht nga muzikantët popullor. Sipas mënyrës së nxerrjes së tingullit, veglat muzikore popullore ndahen në katër grupe.''
''a-    Ideofone, i nxjerrin tingujt nga lëkundjet e trupit të tyre nëpërmjet përplasjes, fërkimit, tundjes, pickimit etj (raketakja,rrakëza, tepsia, gurët, lugët, këmborët etj). Shumë syrësh janë përdorur për zbavitje të fëmijve, për shoqërim këngsh dhe shumë rrallë solistike.''
''b-    Membranofone, e përftojnë tingullin nga një cipë lëkure të tërhequr (lodra, dairja, darabuku etj). Kryesisht përdoren për shoqërim.''
''c-    Aerofone, e përftojnë tingullin nga lëkundjët e ajrit, këtu përfshihën edhe ato paramuzikore (gjethi, pipëza, zumarja, gajdja, fyelli i shkurtë, fyelli i gjatë, curlja, burizanët, bilbilat, briri etj). Përdoren për shoqërimin e këngës e të valles dhe në ekzekutime solistike.''
Disa nga veglat muzikore popullore më te përdorura në Malzi janë;
Çiftelia
''Vegël muzikore popullore kordeofone zakonisht me dy tela. Emërtohet edhe “dyzen” ose “karadyzen”. Madhësitë dhe trajtat janë të ndryshme. Ka tri pjesë; kupa, kapaku dhe bishti. Bishti ndahet deri në trembëdhjetë perde. Akordohet zakonisht në kuart, gjithashtu dhe në sekond lart, kuint, unison dhe septim poshtë. I bihet me pendë që nxirret kryesisht nga lëvorja e qërshisë. Teli i dytë shërben si mbështetje ritmike dhe harmonike në trajten e isos. Këtë tel, për kalime të vështira melodiku mund ta aktivizojnë vetem virtuozet. Përdoret në Malzi për të shoqëruar vallen dhe këngën ose në pjesë orkestrale të shoqëruara me vegla të tjera si fyelli, sharkia, dajreja, bishnica etj.''
Dajreja
''Vegël muzikore popullore membranofone, një rreth i hollë prej druri e disa pafte teneqeje që është i mbuluar nga një anë me lëkurë të tendosur të zgjedhur dhe të përpunuar. I bihet me të katër gishtat e shputës së dorës. Mbahet për rrethi me të dy duart mes shputës së dorës dhe gishtit të madh. Përdoret për të shoqëruar këngët, vallet e kënduara të grave dhe si pjesë përbërëse e formacioneve orkestrale popullore. Në Malzi njhet me emrin def.''
Fyelli
''Vegël muzikore popullore aerofone e përhapur edhe në Malzi dhe e njohur si vegël muzikore e barinjëve. Kemi dy lloje fyejsh; i shkurtë dhe i gjatë. I gjati emertohet edhe “kavall”. Madhësia e fyellit varion nga 18 cm i shkurti në 90 cm i gjati. Fyejt bëhën prej bushi, shtogu, panje, arre, prej gypash metalike dhe plastike. Në mjaft raste në fyejt e gjatë takojmë zbukurime me figura dragojsh, gjarpërinjësh dhe rendomë me ato gjeometrike.''
Lahuta
''Vegël muzikore popullore kordeofone me hark e me një kordë të bërë prej qimeve të kalit. Trupi i lahutes punohet prej një cope të vetme druri panje, arre ose vrrini. Kasa ka trajtë gjysmësferike dhe mbulohet me lëkurë të regjur, e cila mbërthehet në anët e sajë me kunja druri. Harku zakonisht bëhët prej druri të thanës. Qimet lyhen me rrëshirë pishe. Punuesit e lahutes e gdhendin me zbukurime nga fondi i kulteve si gjarpëri, dhia eger etj. Timbri i lahutes është hundor dhe përshtatet shumë mirë me përmbajtjen e këngëve, kryesisht epike, që ajo shoqëron.Me lahutë luhen hyrjet, interludet dhe shoqërohet në mënyrë heterofonike këngëtari. Si në shumë krahina të tjera, kryesisht në veri, përdoret edhe në Malzi.''
Sharkia
''Vegël muzikore popullore kordeofone me pesë tela. Përbëhët prej kasës, të punuar me një copë të vetme druri, kapakut dhe bishtit me katërmbëdhjetë perde. Ka sharki me 12 tela e 22 perde. Tingullin e ka të thellë e kumbues. Me sharki shoqërohen këngët lirike, epike dhe vallet e ndryshme.''
''Loja përqëndrohet në telin e parë, të tjerët mbajnë iso. Në hyrjet dhe fundet e frazave përfshihet edhe teli i tretë, duke dhënë tonin nënbazal dhe krijohet një nga efektet kadenciale me karakteristike të kësaj vegle .''
5-STOLITE DHE VESHJET POPULLORE
Stolitë
''Elemente zbukurimi prej lendësh të ndryshme që plotësojnë veshjen popullore. Vendosën në trup ose në pjesët e ndryshme të veshjes. Fillesa magjike e tyre, zakonisht kundër syrit të keq është zbehur me kohë dhe është theksuar funksioni estetik. Më tepër përdoren tek fëmijët, vajzat dhe nuset. Ndër stolitë metalike mund të përmendim dukatet, grosharet, tokat, vathët dhe unazat. Rruazat janë bazë për byzylykët, çostekët, kuletat, gjerdanët etj. Me fijet e arta, të leshta apo të mëndafshta bëhën thekë të ndryshëm.''
Stolitë kanë mirëfilli vlera të mëdha artistike.
Veshjet popullore
''Paisje që janë përpunuar në shekuj për të mbrojtur trupin e njeriut nga të ftohtit dhe agjentet e tjerë natyrorë. Përveç funksionit mbrojtës dhe të përshtatshem për punë e mbrojtje, veshjet nga mënyra si janë zgjidhur dhe ornamentika me të cilën janë plotësuar, kanë luajtur edhe funksione etike e sociale.''
Duke u nisur nga elementët që mbulonte trupin nga brezi e poshtë në krahinën e Malziut dallojmë këto tipe veshjesh;
a-Tipi me mbështjellak, ku futen veshjet e grave të Malziut
b-Tipi me tirq, ku futen veshjet e burrave të Malziut.
Ndërsa veshja popullore e burrave thuajse është unifikuar jo vetëm në
Malzi por edhe në hapsirën etnografike më të gjërë, veshja e grave paraqet ndryshime të rëndësishme si ndërmjet tipeve edhe brenda tipit.
Brezi
''Emërtohet edhe “shoka”, pjesë e veshjeve popullore. Është një lloj rrypi i gjërë prej leshi ose pambuku që ngjishet në mes duke e mbështjellë disa herë rreth trupit. Përgatitet në vek me katër liq. Me brezin lidhen shumë besime popullore si ulja e kufomës në varr, praktika magjike kundër syrit të keq, lehtësimi i lindjeve etj. Besohet se ndihmon në ndalimin e hemoragjive dhe kurimin e sëmundjeve të veshkave. Është ndër elementët e preferuar në darovitjet që u bënte nusja njerëzve më të afërt të burrit.''
Çevreja
Shami prej pëlhure të bardhë, e zbukuruar me thekë të shkurtër e shumëngjyrshe anash, që mbahej për të mbuluar kokën ose për të fshirë duart.
Donet
Brekë të gjata, brenevekë, prej bezi, pambuku etj, të cilat në Malzi përdoreshin kryesisht nga burrat me ose pa pantallona.
Dukati
''Monedhë e vjetër ari ose argjendi. U quajt kështu për herë të parë monedha e prerë nga perandorët bizantin të shekullit VI Konstandin dhe Mihal, të cilët në një faqe të monedhës së prerë shënonin mbiemrin familjar “Dukatis”. Sipas këtij modeli filluan të priten edhe nga Venediku me 1284. Nga Venediku e moren edhe shtete të tjera Europiane. Vlera e Dukatit ndryshonte sipas vendit, kohes dhe përmbajtjes në ar.''