Arumunët_në_Maqedoninë_e_Veriut
Historia
Arumunët janë një grup unik etno-gjuhësor, me kulturën dhe gjuhën e tyre, të cilët kanë ekzistuar për më shumë se dy mijë vjet në gadishullin ballkanik. Ata për shekuj u konsideruan si një popull tradicional malësor dhe së shpejti fjala vllah u bë sinonim i blegtorisë në të gjithë Ballkanin. Megjithëse barinjtë tradicionalisht blegtoralë, shumë prej tyre filluan të emigrojnë në qytete më të mëdha në shekujt 16 dhe 17. Shumë arumunë që ikën nga Voskopojë dhe rajonin e afërt malor të Gramosit ndihmuan gjithashtu në zhvillimin e Krushevës (Crushuva) dhe Manastirit (Bituli, Bitule) në qytete të mëdha e të begata. Barinjtë e rajonit të Pelisterit afër Manastirit grumbullonin tufa të mëdha delesh nga kullotat verore në Pelister (Pilister) deri në ultësirat dimërore pranë Gjevgelisë, Janixhës dhe Selanikut (Sãruna). Mallrat tipike arumune ishin djathi, mishi, rrobat e leshit dhe leshi, lëkura dhe qilimat. Shumë arumunë hynë edhe në tregtinë e qilimave dhe tekstilit duke shitur kilimi dhe flocati. Një pjesë e arumunëve iu përmbajtën besimit bogomil rreth shekujve 10 dhe 11 dhe kontribuan në përhapjen e bogomilizmit në Hercegovinë Arumunët më të pasur u vendosën në Manastir dhe Shtip (Shtip) si bujtinarë, artizanë dhe tregtarë karvanesh. Një treg arumun (maqedonisht: Vlaška čaršija) u krijua në lagjen arumune të Manastirit. Prania arumune është ende e dukshme në Manastir edhe sot e kësaj dite. djathtas|parapamje|268x268px| Pitu Guli, veprimtar i [[Organizata Revolucionare Maqedonase (ORM)|IMRO-së dhe hero i Republikës së Krushevës]] parapamje| Ioryi Mucitani, drejtuesi i bandës së parë arumune në [[Organizata Revolucionare Maqedonase (ORM)|IMRO .]] Fshatrat malore maqedono-arumune Magarevo (Magaruva, Mãgãreva), Gopesh ( Gopish, Gopeshi ) dhe Trnovo u themeluan në rrëzë kodrave të malit Pilister. Në vitet 1860, shumë arumunë iu bashkuan agjitacionit të pranishëm në Maqedoni dhe mbështetën lëvizjen Revolucionare Maqedonase. Shumë arumunë ishin identifikuar edhe me rumunët apo grekët dhe disa edhe me bullgarët. Shkolla e parë rumune u krijua në 1864 në fshatin Trnovo nga arumuni Dimitri Atanasescu dhe u pasua nga 40 shkolla të tjera në gjuhën rumune - arumune. Shumë prej këtyre shkollave ofronin arsim në gjuhën rumune dhe arumune. Në fund të shekullit të 19-të ndodhi një ndarje midis arumunëve grekofile dhe romanofile. Kjo luftë u bë e dhunshme me shkollat e djegura, varrezat e përdhosura dhe njerëzit e sulmuar. Populli arumun mori pjesë në Kryengritjen e Ilindenit dhe në themelimin e Republikës së Krushevës. Republika e Krushevës përshëndetet nga arumunët si Dhjetë Ditët e Lirisë. Kryeministër i Republikës ishte, me arumunët e tjerë që zinin edhe poste të larta administrative. Një tjetër arumun i shquar që mori pjesë ishte heroi Pitu Guli i cili u vra në Meçkin Kamen (Shkëmbi i Ariut). djathtas|parapamje|450x450px| Shpërndarja e arumunëve. Pas Luftës së Parë Ballkanike, shumica e shkollave arumune u mbyllën. Shumë nga fshatrat arumune u shkatërruan gjatë Luftës së Parë Botërore. Për t'i shpëtuar konfliktit shumë arumunë u larguan në Greqi ose Rumani. Arumunët që jetonin në atë që tani njihet si Maqedonia e Veriut ishin subjekt i serbizimit të rreptë së bashku me pjesën tjetër të popullsisë. Pas shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, shumica e arumunëve u gjendën sërish nën kontrollin bullgar. Shumë arumunë u bashkuan me partizanët komunistë.