cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ushtria ilire
Marina ilire
Anijet ilire ishin një përshkrim i preferuar në monedhat ilire, veçanërisht në monedhat e Labeatëve. Lloji i anijeve luftarake të paraqitura në monedha është vështirë të përcaktohet. Megjithatë, të gjitha përshkrimet tregojnë një ngjashmëri në të cilën harqet e anijeve ishin formësuar në formën e një koke gjarpri. Autori bizantin nga shekulli VI shkruante se Adriatiku ishte një det në të cilin notonin gjarpërinjtë. majtas|parapamje|270x270px|  Përshkrimi më i hershëm i një anijeje ilire që daton nga shekulli 8-7 para Krishtit. Liburnët ishin detarë të njohur që dominuan detin Adriatik dhe Jon nga fillimi i mijëvjeçarit të parë deri në shekullin e 5 p.e.s. Romakët i njihnin ata kryesisht si një popull i varur nga pirateria. Porti kryesor i marinës liburne që nga shekulli i 5-të pes ishte Corynthia në kepin lindor të ishullit Kërk, duke përfshirë 7 doke të zbuluara, arsenal detar dhe fortifikime gurore; ky port i hershëm vazhdoi në funksionin e lashtë dhe mesjetar deri në shekullin e 16-të. Liburnët ndërtuan lloje të ndryshme anijesh; galera e tyre ishte një prototip i hershëm i galerave të transportit, lemba ishte një anije peshkimi  e vazhduar nga levuti aktual kroat, dhe ku ishte montuar një drakoforos, me sa duket me një kokë dragoi në lundër. Mbetjet e një anijeje 10 metra të gjatë nga shekulli I p.e.s., u gjetën në Zaton afër Ninit ( Aenona në Liburninë klasike), një këllëf anijeje me dërrasa fundore e bërë nga 6 rreshta dërrasash druri në secilën anë, të bashkuara në mënyrë specifike, të qepura me kordonët rrëshirë dhe pykat prej druri, që dëshmojnë stilin e traditës liburne të ndërtimit të anijeve, të quajtur për këtë arsye "Serilia Liburnica". U përdorën drurë gjetherënës (lisi dhe ahu), ndërsa për litarët përdoreshin disa alpinistë.
Liburnët shpesh quheshin piratë, të cilët bastisnin anijet greke dhe romake. Kënaqësia e liburnëve ndaj piraterisë ishte ajo që u solli atyre turpin gjë që ndikoi në rënien e tyre. Bregdeti i tyre i thyer me peisazhin e tij të ishujve formoi një bazë të përsosur nga e cila është e lehtë dhe e shpejtë për të sulmuar anijet e pakujdesshme. Karriera pirate e ilirëve arriti kulmin e saj nën mbretëreshën Teutë. Ilirët ushtronin taktikat e sulmit kundër anijeve armike. Edhe pse kjo pikëpamje u pranua gjerësisht në fillim, kjo lidhje nuk është plotësisht e vërtetë. Autorët e lashtë grekë dhe romakë shpesh sulmonin ilirët në veprat e tyre thjesht sepse i shihnin ata si armiq dhe kështu që shumë burime mund të jenë shumë të ekzagjeruara.
Tre llojet kryesore të luftanijeve ilire ishin Lembus, Liburna dhe Pristis.
Lembus
Lemba (nga Greek , "varkë", romanizuar si lembus ), ishte një anije luftarake e lashtë ilire, me një brez të vetëm rremash dhe pa vela. Ishte e vogël dhe e lehtë, me një dërrasë të ulët. Ishte një anije luftarake e shpejtë dhe e manovrueshme, e aftë të mbante 50 burra përveç kanotazheve. Më së shumti lidhej me anijet e përdorura nga fiset ilire, kryesisht për piraterinë, në zonën e Delmacisë. Ky lloj zanati u adoptua gjithashtu nga Filipi V i Maqedonisë, dhe së shpejti nga Seleucidët, Roma dhe madje edhe mbreti spartan Nabis në përpjekjen e tij për të rindërtuar marinën spartane.
Në autorët bashkëkohorë, emri i saj lidhet me një klasë dhe jo me një lloj specifik anijesh, pasi variacionet e konsiderueshme vërehen në shumë burime: Numri i rremave varionte nga 16 në 50, ato mund të ishin me një ose dy banka, dhe disa lloje nuk kishin një dash, me sa duket duke u përdorur si korrierë dhe anije mallrash të shpejta.
Liburna
majtas|parapamje|300x300px| Liburna e romanizuar gjatë Luftërave Daciane të Trajanit. Anija më e njohur liburne ishte anija luftarake e tyre, e njohur si libyrnis për grekët dhe një liburna për romakët, e shtyrë me rrema. Sipas disa mendimeve, liburna u shfaq në skenën e betejës detare, e lakuar në një pllakë guri (Stele di Novilara) e gjetur pranë Pisaurum Antique (Pesaro), e përshkruar në shekullin e 5-të ose të 6-të p.e.s., beteja imagjinare më e mundshme midis Liburnës dhe Flotës piceniane. Liburna paraqitej si tip i lehtë i anijes me një rresht ose rrema, një direk, një vela dhe lundra të përdredhura nga jashtë. Nën shpinë kishte një tribunë të ndërtuar për të goditur anijet e armikut nën det.
Nga forma e saj origjinale, Liburna ishte më e ngjashme me pentekonterin grek. Ajo kishte një stol me 25 rrema në secilën anë, ndërsa në epokën e vonë të Republikës Romake, ajo u bë një version më i vogël i një trireme, por me dy brigje rremash (një bireme), më të shpejtë, më të lehtë dhe më të shkathët se birema dhe trirema. Dizajni liburn u adoptua nga romakët dhe u bë një pjesë kyçe e marinës së Romës së Lashtë, ndoshta me ndërmjetësimin e marinës maqedonase në gjysmën e dytë të shekullit të parë p.e.s. Anijet Liburna luajtën një rol kyç në betejën detare të Actiumit në Greqi, e cila zgjati nga 31 gushti deri më 2 shtator të vitit 31 p.e.. Për shkak të veçorive të saj detare dhe manovruese dhe trimërisë së ekuipazheve të saj Liburne, këto anije mposhtën plotësisht anijet lindore shumë më të mëdha dhe më të rënda, katërremat dhe penteramet. Liburna ishte e ndryshme nga triremat e betejës, katërremat dhe kuinqueremet jo për shkak të vozitjes, por për shkak të veçorive të saj specifike ndërtimore. Ishte 109 ft e gjatë dhe 16 ft e gjerë me një 3 ft draft. Dy rreshta rremash tërhoqën 18 rrema për anë. Anija mund të bënte deri në 14 nyje nën vela dhe më shumë se 7 nën rrema. Një anije e tillë, e përdorur si tregtare, mund të marrë një pasagjer, siç tregon Lycinus në dialogun e shekullit të 2-të, që tradicionalisht i atribuohet Lucianit të Samosatës : "Unë kisha gati një anije të shpejtë, lloj bireme që përdorej mbi të gjitha nga liburnët e Gjirit Jon”.
Pasi romakët kishin adoptuar Liburnën, ata vazhduan të bënin disa përshtatje për të përmirësuar përdorimin e anijeve brenda marinës. Përfitimet e fituara nga shtimi i deshve dhe mbrojtja nga hedhësit janë më shumë se sa të komplikuara për humbjen e lehtë të shpejtësisë. Përveç ndërtimit, anijet kërkuan që njësia e rregullt ushtarake romake të thjeshtohej në mënyrë që të funksiononte më mirë. Çdo anije operonte si një entitet individual, kështu që organizimi më i ndërlikuar i përdorur zakonisht nuk ishte i nevojshëm. Brenda marinës, ndoshta kishte liburna të disa madhësive të ndryshme, të gjitha të ngarkuara me detyra specifike, si kërkimi dhe patrullimi i ujërave romake kundër piraterisë. Romakët përdorën liburnian veçanërisht brenda provincave të perandorisë, ku anijet përbënin pjesën më të madhe të flotës,  ndërsa u përfshi në një numër të vogël në flotat e Ravenës dhe Micenumit, ku shërbenin një numër i madh i ilirëve, veçanërisht delmatët, liburnët dhe panonianët.
Gradualisht liburna u bë emër i përgjithshëm për llojet e ndryshme të anijeve romake, të lidhura edhe me anijet e mallrave në Antikitetin e Vonë. Tacitus dhe Suetonius e përdornin atë si një sinonim për anijen e betejës. Në mbishkrime përmendej si e fundit në klasën e anijeve luftarake: hexeres, penteres, quadrieres, trieres, liburna.
Në burimet mesjetare, anijet "liburna" janë regjistruar shpesh në përdorim nga piratët dhe marinarët dalmatë dhe kroatë mesjetarë, por ndoshta jo gjithmonë duke iu referuar anijeve të së njëjtës formë.
Fortifikimet
djathtas|parapamje|300x300px| Muret gjigante në [[Daorsoni|Daorson]] Ilirët ndërtuan kalatë kodrinore si vende strehimi (dhe ndoshta si vende të banimit ) si Tilurium dhe Setovia e Delmatae. Shumica e ndërtimeve ishin të rrumbullakëta ose ovale me shumë pak përjashtime për forma të tjera dhe dy më të mëdhenjtë ishin 200 metra në gjerësi ndërsa shumica nuk janë asgjë më shumë se blloqe të fortifikuara.
Castellieri ishin lagje të fortifikuara, të vendosura zakonisht në kodra ose male ose, më rrallë (si në Friuli), në fusha. Ato përbëheshin nga një ose më shumë seri muresh koncentrike, me formë të rrumbullakosur ose eliptike në Istria dhe Venezia Giulia, ose katërkëndëshe në Friuli, brenda së cilës ndodhej zona e banuar. Rreth njëqind kastelierë janë zbuluar në Istria, Friuli dhe Venezia Giulia, si ai i Leme, në Istria qendrore-perëndimore, i Ellerit, afër Muggia, i Monte Giove pranë Prosecco (Trieste) dhe San Polo, jo larg. nga Monfalcone. Megjithatë, kështjella më e madhe ishte ndoshta ajo e Nezakcit (Nesactium), në Istrinë jugore, jo shumë larg nga Pula.
Ndikimi helenistik
parapamje|195x195px| Përkrenarja ilire nga Argolisi. Shekulli 6–5 p.e.s Varret e fisnikëve ilirë (epoka e hershme e hekurit, shekulli VII p.e.s – shekulli V p.e.s.) përmbante një numër të madh importesh greke duke përfshirë armatimin. Këtu përfshihen gjetjet në Gllasinac ( Bosnje dhe Hercegovinë ), Liqenin e Ohrit në Maqedoninë e Veriut, Dolensko në Slloveni dhe vende të ndryshme në Shqipëri. Kultura Mati - Drilon përfshin edhe Gllasinacin në Dalmaci, pastaj Bosnjën lindore, Serbinë jugperëndimore, Malin e Zi dhe Shqipërinë veriore. Helmetat e tipit ilir grek të lashtë ose si importe ose kopje të mëvonshme ishin përhapur në të gjithë Ilirinë dhe një u gjet deri në Slloveni (edhe pse përsëri në varrin e një mbreti) jo vetëm në zonën kulturore të Matit, Drilonit dhe Gllasinacit si helmeta. e gjetur në varrin në Kliçevë, Mali i Zi. Helmetat greke të gjetura në disa prej këtyre vendeve ishin të "tipit I" dhe shumë pak të "tipit II".
Ilirët në bregdetin e Adriatikut ishin nën ndikimin e helenizimit për shkak të afërsisë së tyre me kolonitë greke. Përveç ndikimeve të tjera kulturore të armëve dhe armaturës së importuar nga grekët e lashtë, ilirët kishin përvetësuar zbukurimet e Maqedonisë së lashtë në mburojat e tyre dhe kishin përdorur dizajne të ngjashme në byzylykë. Ilirët përdorën katër gjysmërrathë koncentrikë ndërsa maqedonasit pesë. Ky simbol i lashtë grek ishte i spikatur në Thesali dhe Maqedoni, duke u shfaqur në shekullin e 10 p.e.s. dhe ishte përhapur në të gjithë Greqinë jugore. Një adoptim tipik i simbolit në periudhën helenistike nga ilirët shihet në një pelte të rrumbullakët hekuri me dekorime të ngjashme dhe një diametër 35. cm. Kjo është evidente gjatë kohës së ndikimit grek të Ilirisë së Jugut, dinastia Antipatrid dhe dinastia Antigonid e ruajtën deri në pushtimin romak. Taktikat kishin ndikuar gjithashtu, gjë që është e dukshme edhe në një incident që përfshinte dardanët. Qyteti i helenizuar i Daorsonit i vendosur në Dalmaci përfshinte "mure ciklopike".
Romake
Iliria u bë provincë romake në vitin 168 para Krishtit. Ilirët, të cilët përfundimisht nuk u romanizuan, u rebeluan në vitin 6. Gati dyqind vitet e sundimit romak ndryshuan armët e ilirëve në kohën e rebelimit dhe ato u ngjanin atyre të legjionarëve romakë. Fiset që u rebeluan ishin keltizuar në kohën kur romakët pushtuan Ilirinë dhe pajisjet e tyre e pasqyronin këtë. Banorët e Dalmacisë Romake aplikuan një helm në shigjetat e tyre të quajtur ninum. Ky nuk ishte një ndikim romak, por u përmend gjatë asaj kohe.
Njësia administrative Ndroq
Njësia administrative Ndroq është një njësi administrative në Bashkinë Tiranë në Shqipëri.
Ishull Shëngjin
Ishull Shëngjini është një fshat në komunën Shëngjin në rrethin e Lezhës të Shqipërisë.
182 p.e.s.
Mbi vitin 182 p.e.s..
Mit'hat Araniti
Mit'hat Araniti ose Aranitasi (Selanik, 15 mars 1912 - Tiranë, 29 nëntor, 1992) ka qenë jurist, shkrimtar e publicist i shquar në vitet '40 me fejtone humoristike e skica me dialekt tirons të cilat u përmblodhën në veprën Qyfyret e Rrem Voglit, katunar prej Rrashbulle, i cilësuar nismëtar i letërsisë dialektore. Përfaqësues i Ballit Kombëtar, për katërdhjetë vite burgime e internime ka qenë një përkthyes i palodhur i mbi 200-250 njësive përkthimore ende krejtësisht të identifikuara, të tilla si: libra shkencorë, separate dhe studime arkeologjie, historie e albanologjie.
Biografia
U lind në Selanik më 15 mars 1912, i biri i Mustafait dhe Naxhijes, ku i ati ishte me detyrë ushtarake dhe prejardhjen nga familja e kishin nga Aranitasi i Mallakastrës. Në qeveritë e pas punimeve të Kongresit të Lushnjes i ati u zgjodh ministër Lufte dhe pas 1927 qe Kryetar i Gjyqit të Përhershëm Ushtarak.
Ka ushtruar profesionin e gjykatësit të Paqes në Gjirokastër 1940, pas një viti në Prizren. Mori pjesë në organizimin e Balli Kombëtar, më pas u kthye në Ministrinë e Drejtësisë, që e riemëroi në Prizren, më pas në Elbasan dhe në Durrës deri më 1943, kur doli në mal në radhët e çetave nacionaliste të zonës së Mallakastrës. Mori pjesë në përfaqësinë e Ballit në takimin ku u arrit Marrëveshja e Mukjes. Në fund të vitit 1943 emërohet shef personeli i Ministrisë së Brendshme.
Së bashku me Musine Kokalarin dhe intelektualë të tjerë, krijuan në Tiranë Partinë social-demokrate. Krerët e saj u vunë në shënjestër pa marrë ende pushtetin Fronti Nacional-Çlirimtar, u arrestua më 21 nëntor 1944 dhe u dënua si figurë e Ballit Kombëtar që mbronte tezën e Shqipërisë etnike siç u arrit marrëveshja në Mukje.
Kreu rreth një vit burg në Burrel e më pas burgimin e kaloi në burgun e Artizanatit në Tiranë për mbi nëntë vite, ku bashkë Mihal Sherkon, Mirash Ivanaj dhe Lazër Radin përktheu të gjithë legjislacionin dhe bazat teorike të funksionimit të shtetit. U lirua në prill të vitit 1954, por fill pas lirimit u internua në disa kampe gjatë periudhës maj 1954-1960: në Kuç të Kurveleshit, Shtyllas e Radostimë të Fierit si dhe Çermë, Dushk e Gradishtë në Lushnjë. Si shumë të dënuar të tjerë, gjatë dënimit u mor me bujqësi dhe banesa e familjes ishte një barakë. Krahas veprimtarisë në bujqësi, u mor dhe me përkthime duke qenë se përkthente nga 6-7 gjuhë huaja.
Ndërroi jetë më 29 nëntor 1992 pranë të bijës së vetme, pa arritur t'i shpërngulet gjendja civile nga vendet e dënimit.
Vepra
Për një dhjetëvjeçar (1934-'44) ka qenë shkruar në shtypin e kohës («Illyria», «Bota e Re», «Revista Letrare», «Bashkimi i Kombit» etj.) me pjesët e tij satirike, i njohur me pseudonimet Rrem Vogli, Jago Blini, Ja Që Hë dhe Sufi Asmon Sufës. Më 1996 iu botua përmbledhja Qyfyre të Rrem Voglit, katunar pri Rrashbulle: Skica humoristike dhe publicistikë, ku përfshihen poezitë si dhe disa intervista dhe artikuj të viteve të fundit të jetës nën kujdesin e të bijës, Odeta Zhegut.
Përkthime
Përkthimi i tij i Fjalorit etimologjik të gjuhëve indoevropiane me tre vëllim, hartuar nga Alois Walde dhe Julius Pokorny nga gjermanishtja, qëndroi në dorëshkrim i pabotuar për dekada të tëra në Bibliotekën e Durrësit.
Familja
Më 1958 u martua me Agime Pipën (lindur më 9 shtator 1924 në Shkodër), u arrestua më 12 shtator 1946, tri ditë pas kryengritjes së Postribës, por urdhër arresti u lëshua tre muaj më vonë në dhjetor 1946. U dënua me 10 vite burg, u lirua më 1951; ka lënë një ditar në dorëshkrim. Patën së bashku vetëm një vajzë, Odetën.
Nderime
Për punën dhe veprimtarinë e tij patriotike e kulturore, pas vdekjes, që i erdhi më 29.11.1992, është dekoruar me titujt e urdhrat më të lartë nga Presidenti i Republikës, si “Pishtar i Demokracisë”, “Naim Frashëri” e “Nderi i Kombit”.
Myslimanët
parapamje|Myslimanë duke [[Namazi|u falur në shtëpinë e një kreu arnaut (shqiptar). (Pikturë nga Jean-Léon Gérôme, viti 1857) ]] Një mysliman, ose myslimane, është një person që ndjek ose praktikon fenë islame, një fe monoteiste e bazuar në Kuran. Myslimanët besojnë se Kurani është fjala e Zotit, e shpallur njerëzimit përmes profetit Muhammed. Ata gjithashtu ndjekin mësimet dhe veprimet (të njohura si synnetet) e Muhammedit, të shënuara në përmbledhje tradicionale të quajtur hadith. Fjala "mysliman" rrjedh nga arabishtja (مسلم muslim), që do të thotë "ai i cili i nënshtohet Zotit".
Shumica e myslimanëve do të pranojë si myslimanë të gjithë ata që e kanë dëshmuar publikisht shpalljen e fesë (shehadetin). Shehadeti thotë: "Unë besoj dhe dëshmoj se vetëm Allahu është Zot dhe se Muhammedi është rob dhe i dërguari i Zotit." Dëshmia nga Zoti mund të gjendet në Kuran, në Suren 3:18, që thotë: "All-llahu vërtetoi se nuk ka zot tjetër përveç Tij", që është dëshmia me cilën Zoti shprehet. Besimet e zakonshme të myslimanëve janë: se Zoti (arabisht: الله Allah) është një, i përhershëm dhe suprem (monoteizmi); se Zoti është i pakrahasueshëm, i vetëqendrueshëm, nuk lind e as nuk është i lindur; se Islami është versioni i plotë dhe univerzal i një feje të qëmotshme, që i është zbritur shumë profetëve, midis tyre Ibrahimin, Musain, Ismailin dhe Isanë; se shpalljet e mëparshme janë ndryshuar ose korruptuar gjatë kohës dhe se Kurani është shpallja përfundimtare e pandryshuar nga Zoti.
Praktikat fetare të myslimanëve janë të renditura në Pesë Shtyllat e Islamit, që, përveç shehadetit, përmban dhe të falurit e përditshëm (namazi), agjërimin gjatë muajit islam të Ramazanit, dhënien e lëmoshës (zeqati) dhe pelegrinazhin në Mekë (haxhi), të pakët një herë në jetë.
Mid'hat Frashëri
Mid'hat bej Frashëri emri i të cilit radhitet edhe Mit'hat (njohur me emrin e pendës Lumo Skëndo; tr. Fraşerli Mithat Bey; Janinë, 25 mars 1880 – Long Ajllend, 3 tetor 1949) ka qenë diplomat, shkrimtar dhe politikan shqiptar. Në rininë e tij ka qenë nëpunës i Perandorisë Osmane, veprimtar i Rilindjes Kombëtare dhe pjesëmarrës dhe kryetar i Kongresit të Manastirit, pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë qe ministër, diplomat i shtetit shqiptar, kryetar i Ballit Kombëtar dhe Komitetit "Shqipëria e Lirë". Në botën e letrave ka kontributin e tij si publicist, shkrimtar, përkthyes dhe albanolog. Mes të tjerësh, ka qenë ndër etërit e nacionalizmit shqiptar dhe bashkëpunëtor me praninë ushtarake gjermane gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Jeta e hershme
U lind në Janinë më 25 mars 1880 pinjoll i Dulellarëve të Frashërit, i biri i veprimtarit të hershëm të çështjes kombëtare, Abdyl bej Frashërit dhe Ballkëzes së Ibrahim Laçit. Të atin e takoi për herë të parë kur doli nga burgu i Prizrenit dhe vetë ishte pesë vjeç. Ishte nipi i poetit Naim Frashëri dhe ideologut të Rilindjes, Sami Frashërit, i cili pas vdekjes të të vëllait u martua me Ballkëzen dhe rriti nipat e mbesat. Mid'hati u rrit në Stamboll, ku familjarët e tij punonin në administratë dhe organizonin lëvizjen kombëtare. Mësuesit e tij të parë qenë i ati me të vëllezërit, i ati i kishte dhënë mësime historie e gjeografie, Naimi stilistikë e poetikë, Samiu i kish dhënë gramatikë. Më 1897 u arrestua nga autoritetet osmane sepse i gjetën një kopje të së përkohshmes Albania të Konicës, u lirua me ndërhyrjen e xhaxhait të tij, Samiut.
Pasi la shkollimin për farmakologji, u punësua në Ministrinë e Brendshme më 1901 dhe më pas u emërua në Vilajetin e Selanikut nga 1905 deri më 1910. Nisi të botonte të përkohshmen Lirija në Selanik më 14 korrik 1908, ku mbronte pozitat e moderuara për bashkim kombëtar, zhvillim të arsimit, edukimit dhe letërsisë shqiptare dhe kundërshtonte ndërhyrjet e huaja në çështjen shqiptare. Frashëri propagandonte edhe reforma qeveritare në bashkëpunim me maqedonasit për të arritur ato synime, por ishte kundër rezistencës së armatosur. Lidhur me çështjen dhe gjeopolitikën shqiptare mbahej si anti-austrohungarez dhe anti-italian.
Sipas Sejfi Vllamasit, Frashëri kishte ndikimin më mbizotërues në Klubin "Bashkimi" të Selanikut. Nëntorin e 1908 me nismën e klubeve "Bashkimi" u mblodh Kongresi i Manastirit, ku Frashëri u zgjodh kryetar i Kongresit dhe nënkryetar i Komisionit për hartimin e alfabetit. Në këtë kongres mbështeti alfabetin e Stambollit.
Shpallja e Pavarësisë
Këndvështrimi politik i Mid'hatit mori ngjyresa edhe më nacionaliste gjatë Lufta së Parë Ballkanike, aq sa u përfshi në veprimtarinë kombëtare në viset shqiptare, ndërsa kushërinjtë qëndruan në Stamboll. Pas një mbledhjeje të mbajtur në shtëpinë e Nexhip bej Dragës në Shkup më 14 tetor 1912, u caktua përfaqësues i Pejës, Gjakovës, Plavës dhe Gucisë së bashku me Rexhep bej Mitrovicën, Bedri Pejanin dhe Salih Gjukën.  Në rrugëtimin e tyre do t'u drejtonin një memorandum Fuqive të Mëdha me vulën "Shoqëria e Zezë për Shpëtim". Udhëtuan në viset veriore shqiptare për t'i shkëputur malësorët nga joshja e Malit të Zi. Shkuan në fillim në Mitrovicë, pastaj me radhë në Pejë, Gjakovë, Has, Lumë dhe Mirditë. Pasi kishin kaluar luginën e Fanit, vijuan në Rubik, Krujë, Tiranë dhe sosën në Durrës, ku u takuan me Mustafa Krujën, Neki Rulin, Stefan Kaçulinin, Mahmud Beshirin dhe Sali Nivicën. Pasi iu bashkuan Abdi dhe Refik bej Toptani, u mblodhën në shtëpinë e Dom Nikollë Kaçorrit, ku Abdi beu u lexoi një letër nga Syrja bej Vlora për një kuvend mbarëshqiptar. Pas përparimit të trupave serbe, delegacioni kosovar u nis dhe bujtën në shtëpinë e Hasan bej Biçakut në Elbasan, ku pritën t'u bashkoheshin përfaqësuesit e Dibrës si dhe Mehmet pashë Deralla, Ajdin bej Draga me Isa bej Buletinin. Pasi u nisën, Aqif Pasha njofton nga Elbasani me telegram Dervish bej Biçakçiun në Peqin se Mid'hat Beu ishte zgjedhur përfaqësues i Elbasanit së bashku me Lef Nosin dhe Shefqet Dainë. U bashkohen shpurës së Ismail Qemalit në Ardenicë rrugës për në Vlorë. Në Kuvendin e Vlorës, Mid'hati nënshkroi vendimin e shpalljes së pavarësisë me siglën Midhat Frashëri. Gjatë punimeve, një telegram nga Përmeti lajmëroi se nëqoftëse Veli bej Këlcyra nuk kishte ende mbërritur në Vlorë, ta zëvendësonin Syrja bej Vlora me Mid'hat beun.
U emërua ministër i Punëve Botore në Qeverinë e Përkohshme, post prej të cilit dha dorëheqjen më 30 mars 1913; pa dhënë arsyet në letrën e dorëheqjes, por arsyet ishin mosndihma ndaj Mbrojtjes së Janinës nga qeveria. Tetorin e 1913, qe ndër 60 firmëtarët e një memorandumi në të cilin i paraqiteshin një radhojë ankesash kreut të qeverisë së Vlorës. Këtë periudhë (1913-14) punoi mësues në Elbasan. Së bashku me Abdyl bej Ypin dhe Gligor Cilkën, u nis dhe priti ardhjen e Princ Vidit më 7 mars 1914 në Durrës. Më 1914 u emërua ministër i Punëve Botore dhe Telegrafës në qeverinë e dytë të Turhan pashë Përmetit.
Pas kryengritjes së Shqipërisë së Mesme, u largua fillimisht në Itali dhe më pas në Zvicër, ku u vendos në Gjenevë. Më pas kaloi në Vjenë, ku qëndroi pak kohë dhe u nis për në Bukuresht e mandej, në Sofje. Pas bashkëpunimeve me koloninë shqiptare në kryeqytetin bullgar, u kthye në Bukuresht. Nga mesi i Luftës së Parë Botërore, autoritetet rumune e internuan në Moldavi. Më 23 mars 1918 arriti të lirohej dhe u vendos prapë në Bukuresht, në dhjetor u emërua delegat pa portofol i qeverisë së dalur nga Kongresi i Durrësit, megjithëse ishte në Lozanë.
Në janar 1923 filli detyrën e Ministrit Fuqiplotë të Republikës së Shqipërisë në Athinë. Këtë detyrë e kreu deri në dhjetor 1925. Sipas Mehdi bej Frashërit: “Më 1924–1925 kishte qenë përfaqësues i Shqipërisë në Athinë, i cili interesohej tepër për gjendjen e mjerueshme të shqiptarëve në Çamëri”.
Në vitin 1927, filloi të botojë sërisht në Tiranë, revistën Diturija të cilën e kishte themeluar në Selanik më 1909 dhe më vonë në Bukuresht gjatë qëndrimit atje. Në Tiranë themeloi librarinë "Lumo Skëndo". Ne 4 prill 1929 Mit'hat Frasheri në testamentin e tij thotë:
Në vitin 1939, pas pushtimit të vendit nga Italia fashiste, vendos të rikthehet aktivitetit politik. Pak muaj pas hyrjes së italianëve disa krerë mblidhen për të venduar një qëndresë të mundshme me bekimin e ardhur nëpërmjet Ali Këlcyrës prej stafit të Édouard Daladier. Pak ditë mbas hyrjes së italianëve nisi grupimi, dhe në shtator të 1939 nisi riorganizimi. Merr pjesë në Kongresin e Mukjes në gusht 1943. Kundërshtar i Partisë Komuniste të Shqipërisë, u detyrua në nëntor 1944, të largohet nga Shqipëria dhe të vendoset në Itali. parapamje|Mit'hat Frashëri me [[Ali Këlcyra|Ali Këlcyrën dhe Thoma Orollogaj në Berat, janar 1944]] Mbas përpjekjeve për të krijuar Komitetet Ndërkombëtare, u afrohet autoriteteve amerikane më 1947 për t'u vendosur në krye. Pas 2 vjetëve, më 12 maj 1949 i jepet visa. Por Mit'hati nuk jetoi aq sa për të parë nisjen e Operacionit "Valuable". Gjatë një udhëtimi për në New York ora 9.25 minuta në hotelin Winthrop, SHBA ai vdes si pasojë e një ataku kardiak. Tek trupi i tij kanë bërë roje nderi Shefqet Isaraj, Muho Xhakja, Astrit Sako, Braho Husi, Sulo Male, Hysni Aliko, Hajredin Peshkëpia, Skënder Omari, Iliaz Guri, Luan Dosti.
Gazeta përshkruan se ditën diel u vendos në një sallë të madhe dhe filluan të vijnë kurorat, 25 kurora nga organizata, grupe e personalitete të huaj. Në orën 14 ka filluar ceremonia e varrimit. Imam Vehbi Ismaili i ardhur ngë Detroit ka bërë lutjet, kanë folur: Nuçi Kota në emër të Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë”, Grigor Tashkovite, ish-senator jugosllav, në emër të International Peasant Union, Dr. Bistrev, ish-deputet bullgar, në emër të Komitetit Kombëtar Bulllgar, zj. Gold Veliko në emër të rinisë shqiptare të lindur në Amerikë, tërë fjalimet e fundit kanë qenë në gjuhën anglisht. Arkivoli ishte i mbuluar me flamurin kombëtar dhe në sallë ishin 200 veta. Kortezhi për në varrezat “Ferncliff”. Kryesinë e Komitetit "Shqipëria e Lirë" mbas vdekjes së Mit'hat Frashërit e mori juristi Hasan Dosti.
Veprimtaria letrare
Nisi të merrej me krijimtari letrare që prej vitit 1897 dhe filloi të botonte Kalendarin kombiar, të cilin e botoi pa ndërprerje deri në vitin 1928. Në shkrimet publicistike ai përdori pseudonimet Lumo Skëndo dhe Mali Kokojka, ndërsa në botimet e ndryshme përdori pseudonimin Ismail Malosmani. Më 1901 ka shkruar jetëshkrimin për Naim Frashërin, përmbledhjen “Hi dhe shpuzë”, studimin mbi shqiptarët dhe të ardhmen e tyre të pagëzuar si “Pritmi i Shqipërisë”, ese sociopolitike dhe etnike “Plagët tona” (1924) etj. Mit’hat Frashëri ka botuar edhe disa vepra në frëngjisht: “L’affaire de l’Epire (1915), “La population de l’Epire” (1915), “Les Albanais chez eux et à l’étranger” (1919), “Albanais et Slaves” (1919).
Ka përkthyer në shqip veprat Guillaume Tell të Lamartinit (1898), Bëje të mirën pa hidhe në det e Franc Hofmanit (1900), Robinson Crusoe e Defosë (1909), ''Shkurtabiq’ i verdhë. Miu i vockël. Sorkadhe e bardhë të Marie Catherine d’Aulnoy (1913, ribot. 1934), dhe Psikologjia e edukatës'' e Gustave le Bon (1923).
Bibliofili Lumo Skëndo
Mbas çlirimit të Shqipërisë, u vendos sekuestro mbi pasurinë e Mid'hat Bey Frashërit. Një nga objektet e sekuestruara ishte edhe biblioteka personale e Mid'hat bej Frashërit. Sot rreth 40,000 vëllime të kësaj biblioteke ruhen (dhe janë pjesë) e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë. Për këtë arsye Ministri i Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve i Republikës së Shqipërisë dhe Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë vendosën që çmimi për bibliofilinë të emërtohet Bibliofili Lumo Skëndo. Ky çmim do të ndahet çdo vit në Ditën Botërore të Librit, nga Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë. Për herë të parë ky çmim u dha më 23 prill 2006.
181 p.e.s.
Mbi vitin 181 p.e.s..
Jesper Strömblad
Clas Håkan Jesper Strömblad (28 nëntor 1972) është një kitarist suedez, i cili luan për grupet Dimension Zero dhe The Resistance. Ai është i njohur për krijimin e grupit të melodic death metal, In Flames. Në mars të vitit 2004,ai së bashku me Björn Gelotte, ishin rankuar si numri 70 nga 100 kitaristët më të mëdhenj në botë të muzikës Heavy Metal. Ai poashtu është i njohur edhe si basisti i grupit Ceremonial Oath, Bateristi i Hammerfall dhe kitaristi i grupit Sinergy.
Jeta e hershme
Jesper filloi të luante violinën që kur ishte 4 vjeç deri në moshën 12 vjeçare kur ai filloi të mos e konsideronte violinen një instrument "cool" per te luajtur dhe filloi të luante kitarën.
Kantoni Cognac-Sud
Kantoni Cognac-Sud (frëngjisht: Canton de Cognac-Sud) është një kanton në departamentin Charente, rajonin Poitou-Charentes në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Cognac. Ka sipërfaqe 67km2 dhe popullsi 19074 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Cognac-Sud aktualisht përbëhet nga 8 komuna.
Mali i Rencit
Mali i Rencit është një fshat në komunën Shëngjin në rrethin e Lezhës të Shqipërisë.
Filozofia Islame
200px|parapamje|Një dorëshkrim arab nga shekulli i 13-të që përshkruan [[Sokratin (Soqrāt) në diskutim me nxënësit e tij]]
Filozofia Islame (arabisht: فلسفة إسلامية falsafat 'iislamia) është filozofia e cila rrënjët e saja i ka në bazat e pastra islame edhe atë tek Kur'ani dhe sunneti.
Historia e filozofisë islame
Nga filozofët më të njohur islam të cilët kanë lënë gjurmë, me ndikimin e tyre, ndër filozofët e gjithë botës janë Atiruddin Mufaddal el-Abhariun (? - 1264), Muhammed ibn Abdilhakk ibn Sab’ini (1217/1218 - 1270), Nexhmuddin Ali Katibi Kazviniu (1276 - ?), Rashiduddin Fadlull-llahu (1247 - 1318), Kutbuddin Raziu (Muhammed ibn Ebi Xha’fer ? - 1364).
Ndikimet filozofike islame
Filozofia islame edhe përkundër mos vlerësimit nga perëndimorët ka pasur ndikim të madh në filozofinë e gjithëmbarshme.
Liberalismus (libër)
Liberalismus (titulli origjinal gjermanisht) është një libër tepër influencues i ekonomistit të Shkollës Austriake të ekonomisë dhe mendimtarit libertarian Ludwig von Mises. Libri përmban analiza ekonomike, kritika akuzuese ndaj socializmit, dhe argumenton në mbrojtje të liberalizmit klasik bazuar mbi të drejta pronësie individuale. U botua për herë të parë në vitin 1927 nga Gustav Fischer Verlag-u në Jenë.
Duke u nisur nga principi i pronësisë private, Misesi tregon se si liritë e liberalizmit klasik vijnë nga të drejtat e pronësisë dhe argumenton se liberalizmi i lirë nga ndërhyrja qeveritare është i nevojshëm për të promovuar paqen, harmoninë shoqërore dhe mirëqenien e përgjithshme.
Libi u përkthye në anglisht nga një student i Misesit, Ralph Raico. Titulli i parë (kryetitulli) në botimin anglisht ishte The Free and Prosperous Commonwealth, sepse Mises mendoi se përkthimi i njëllojtë i titullit do të krijonte ndërlikim sepse termi liberalizëm dhe në veçanti termi liberal pas New Deal-it dhe në veçanti në vitet 1960-të, në SHBA, përdorej për të treguar politikat e qëndrës së majtë në mbështetjje të ndërhyrjes shtetëtore, dhe që ishin (janë) në kundërshti me premisën kryesore të veprës.
Përkthimi në gjuhën angleze, që prej vitit 2000, mund të lexohet në sajtin online të Institutit Ludwig von Mises.
Njësia administrative Paskuqan
Njësia administrative është një njësi administrative në Bashkinë Kamëz në Shqipëri.
180 p.e.s.
Mbi vitin 180 p.e.s..
Keqbërja
Keqbërja (nga anglishtja e vjetër: wrang - 'shtrembër') është një veprim që është i paligjshëm ose imoral. Gabimet ligjore zakonisht përcaktohen mjaft qartë në ligjin e një shteti dhe/ose juridiksioni. Ato mund të ndahen në gabime civile dhe krime (ose vepra penale) në vendet e ligjit të zakonshëm, ndërsa vendet e së drejtës civile priren të kenë disa kategori shtesë, siç janë kundërvajtjet.
E gabuara morale është një koncept themelor për gabimin ligjor. Disa gabime morale dënohen me ligj, për shembull, përdhunimi ose vrasja. Gabimet e tjera morale nuk kanë të bëjnë me ligjin, por janë të lidhura me sjellje joetike. Nga ana tjetër, disa gabime ligjore, të tilla si shumë lloje të shkeljeve të parkimit, vështirë se mund të klasifikohen si gabime morale.
Gabimi ligjor
Shkelje e ligjit është çdo veprim (ose, më rrallë, dështimi për të vepruar) që nuk respekton ligjin ekzistues. Shkeljet në përgjithësi përfshijnë si krimet ashtu edhe gabimet civile. Disa veprime, si mashtrimi, mund të shkelin ligjet civile dhe penale. Në ligj, një gabim mund të jetë një dëmtim ligjor, që është çdo dëm që rezulton nga shkelja e një të drejte ligjore. Një gabim ligjor mund të nënkuptojë gjithashtu gjendjen e të qenit në kundërshtim me parimet e drejtësisë ose ligjit. Do të thotë se diçka është në kundërshtim me ndërgjegjen ose moralin dhe rezulton në trajtimin e padrejtë të të tjerëve. Nëse humbja e shkaktuar nga një gabim është mjaft e vogël, nuk ka kompensim, i cili parim njihet si de minimis non curat lex. Në të kundërt, aplikohen dëme.
Ligji i Anglisë njohu konceptin e një "të gabuar" përpara se të njihte dallimin midis gabimeve civile (të rregulluara nga e drejta civile) dhe krimeve (të përcaktuara nga ligji penal), dallimi i të cilit u zhvillua gjatë shekullit të trembëdhjetë.
Shkeljet e ligjit civil zakonisht çojnë në dënime civile si gjoba, vepra penale në dënime më të rënda.
Ashpërsia e dënimit duhet të pasqyrojë ashpërsinë e shkeljes (drejtësia retributive). Megjithatë, në situata reale dhe për shkelje të vogla, dënimi altruist u tregua 'nuk i përshtatet krimit'. Kjo nënndarje është e ngjashme me dallimin midis kundërvajtjeve dhe krimeve.
Vangjel Lapi
Vangjel Lapi ose Ljapi (Βαγγέλης Λιάπης, Vangelis Liapis, 1914–2008) ka qenë një jurist, shkrimtar, intelektual dhe folklorist arvanitas.
Keqbërja
Gabimi ligjor
Shembuj të tjerë të shkeljeve të ligjit përfshijnë:
Vangjel Lapi
Puna
Gjatë jetës së tij ai shkroi  39 libra, regarding mainly the folklore of his home region of Eleusina and the Arvanites in general. One of his works written in Arvanitika includes Albanian vajtims in both the Albanian and Greek. In 1995 Sali Berisha, then President of Albania, decorated him with the Order Naim Frashëri, 1st Class, for his Albanological studies. In 1997 he became an honorary member of the Academy of Sciences of Albania.
179 p.e.s.
Mbi vitin 179 p.e.s..
La Vajol
La Vajol është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Alt Empordà, të provincës Girona, në Katalonia.
Lidhje të jashtme
La Vajol
Mal i Shëngjinit
Mali i Shëngjinit është një fshat në komunën Shëngjin në rrethin e Lezhës të Shqipërisë.
Njësia administrative Petrelë
Njësia administrative Petrelë është një njësi administrative në Bashkinë Tiranë në Shqipëri.
Kantoni Saint-Rémy-sur-Durolle
Kantoni Saint-Rémy-sur-Durolle (frëngjisht: Canton de Saint-Rémy-sur-Durolle) është një kanton në departamentin Puy-de-Dôme, rajonin Auvergne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Saint-Rémy-sur-Durolle. Ka sipërfaqe 177.93km2 dhe popullsi 9571 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Saint-Rémy-sur-Durolle aktualisht përbëhet nga 8 komuna.
Karli i Madh
250px|parapamje|Karli i Madh, duke mbajtur shpatën dhe globin, vizatim nga Albreht Dyrer Karli i Madh ose Karli I madh (gjermanisht: Karl der Große, latinisht: Carolus ose Karolus Magnus, 2 prill 742 – 28 janar 814), ishte mbret i frankëve nga 768, mbret i Italisë nga 774 dhe i pari Perandor romak në Europën perëndimore që nga rënia e Perandorisë Romake të Perëndimit tre shekuj më përpara.
Frankt një nga popujt gjermanik që kishin lëvizur nga shtëpitë e tyre mbi lumin Rhein në Perandorinë Romake siç ishte copëtuar-u, nga viti 700 nga sundimtarët e Galis. Ata gjithashtu mbrojtën papatin dhe besimin katolike. Kur mbreti i tyre Pepin i Vogël vdiq, bijtë e tij, Karli dhe Carloman zgjodhën për të ndarë mbretërinë. Ata e ndanë atë në dy pjesë: gjysma e Karlit, dhe të tjerat për Carloman. Carloman vdiq më 4 dhjetor 771, duke lënë Karlin si lider i tërë mbretërisë franke.
Ai ishte mbret i frankëve nga 768, dhe mbret i Lombardve nga 774. Ai u kurorëzua IMPERATOR Augustus (Perandor) në Romë, në ditën e Krishtlindjeve nga Papa Leo III në 800, duke lindur Perandorin e Shenjtë Romake, me shpresen qe do të jetë një lloj i dytë Perandorisë Perëndimore Romake (ndërsa bizantinët e Kostandinopojës ishin ende duke mbajtur deri perandorinë romake.) Me shumë luftëra, Karli u përhap me zotërime në të gjithë në shumë vende të Evropës Perëndimore.
Karli luftonte në luftëra gjatë gjithë kohës kur ai ishte mbret. Ai është i njohur për përdorimin e shpatës së tij, "Joyeuse", në secilin prej tridhjetë vjet të luftës dhe 18 betejat ai luftoi me të. Ai po ashtu arriti në fund për të pushtuar Saksonin, diçka që perandori romak Augustus nuk mund të bënte 800 vjet më parë. Ai ishte në gjendje për të kthyer saksonët në krishterimin katolik. Ai gjithashtu kishte ndërtuar shumë shkolla në mënyrë që njerëzit e tij mund të mësojnë. Ai vdiq në 814, duke e lënë mbretërinë e tij për djalin e tij të vetëm, Louis. Pasardhësit e Karlit do të quhen Carolingians.
Vitet e hershme
Karli ishte nje mbret i ri qe trashegoi Mbreterine e Frankeve ne vitin 768. Karli e zgjeroi mbreterine e tij duke pushtuar territore te tjera. Karli ishte nje sundimtar i zoti dhe nje ushtar i shkelqyer.Ai donte te rikrijonte Perandorine e dikurshme te madhe Romake. Ai u quajt Karli i Madh. Karli perkrahu Kishen Krishtere dhe u lidh me aleance me Papen e Romes. Papa i Romes ishte autoriteti me i madh ne Evrope gjate gjithe mesjetes. Kisha e drejtuar nga Papa zoteronte toka te medha dhe bente perpjekje qe cdo njeri te ndiqte mesimet e saj. Por Kisha nuk kishte asnje ushtri dhe asnje sundimtar te fuqishem qe ta mbeshteste.Nga ana tjeter, Karli kishte nje ushtri te madhe dhe te forte,por nuk gezonte autoritetin e Papes. Keshtu Papa e gjeti ate qe i mungonte te Karli i Madh dhe ky i fundit gjeti mbeshtetjen e Papes. Ne vitin 800 kjo aleance u konkretizua me ane te nje ceremonie ne te cilen Karli i Madh u korurzua nga Papa i Romes, duke i premtuar Kishes se Romes perkrahje dhe mbeshtetje  me ane te ushtrise dhe forces se tij. Mbas kesaj ngjarjeje, Karli i Madh ndihmoi me para ndertimin e shume kishave dhe manastireve ne te gjithe perandorine e tij, e cila u quajt "Perandoria e shenjte Romake". Pas vdekjes se Karlit te Madh,perandoria e tij u nda ne tri mbreteri. Nga dy prej tyre me vone u krijuan Franca dhe Gjermania. Te tri mbreterite sundoheshin nga te afermit e Karlit, megjithate ata luftonin kunder njeri-tjetrit. Keto luftera i dobesuan shume te tri mbreterite. Ne vitin 955, mbreti i Mbreterise se Lindjes (afersisht ku shtrihet Gjermania sot), i quajtur Oto I mundi te forcoje mbreterine e tij dhe te lidhe aleance me papen e Romes.
Stefan Mitroviq
Stefan Mitrović (Serbisht: Стефан Митровић; lindur më 22 Maj 1990) është një futbollist serb i cili luan me klubin gjerman SC Freiburg në Bundesligë dhe me kombëtaren serbe si qëndër mbrojtës.
Karli i Madh
Mbret i frankëve
Karli i Madh dhe krishterimi
Stefan Mitroviq
Karriera me klube
Ai e filloi karrierën e tij si profesionist në vitin 2010 te Petržalka ku luajti nëntë ndeshje pa mundur të shënojë. Pasi luajti tetë ndeshje me Zbrojovka Brno, ai u transferua te Metalac ku luajti gjatë sezonit 2011–12. Për sezonin 2012–13, Mitrović ndërroi sërisht skuadër duke firmosur me Kortrijk ku luajti 22 ndeshje dhe shënoi tre gola. Më 7 Maj 2013, ai u ble nga Benfica B duke firmosur një kontratë pesë-vjeçare; ai luajti tetë ndeshje përpara se të huazohej te klubi spanjoll Real Valladolid më 22 janar 2014. Më 16 korrik 2014, ai firmosi me klubin gjerman SC Freiburg.
Karriera ndërkombëtare
Ai u thirr për herë të parë nga trajneri Ljubinko Drulović për miqësoret kundër Xhamajkës dhe Panamasë, dhe bëri debutimin kundër këtyre të fundit më 31 Maj në barazimin 1–1. Ai luajti ndeshjen e dytë me kombëtaren në barazimin 1–1 kundër Francës.
Klube
Redaktuar më 14 shtator 2014''
Kombëtarja
Redaktuar më 14 shtator 2014
Krimi kibernetik
Krimi kibernetik është një lloj krimi që përfshin një kompjuter ose një rrjet kompjuterik. Asete të paprekëshme, të paraqitura në formate të dhënash, si depozitat e parave, apo orët e punës, janë shënjestrat më të kërkuara për mashtrimet kompiuterike. Bizneset moderne po transferojnë dhënien kesh të parave me depozitat e transaktuara nëpërmjet sistemeve kompiuterike, duke krijuar një terren të përshtatshëm për mashtrimet kompiuterike. Komuniteti i krimit të organizuar ka në shënjestër të tij informacionet mbi kartat e kreditit, ashtu si dhe informacione personale financiare të klientëve.
Zhvillimi, rritja dhe përdorimi i teknologjive të komunikimit dhe informacionit, (TKI) është shoqëruar gjithmonë me një rritje të ndjeshme të aktiviteteve kriminale. Interneti gjithnjë e më shumë po përdoret si mjet në duart e krimit të organizuar dhe terrorizmit. Krimi kompiuterik tashmë është një formë e dukshme e krimit ndërkombëtar, influencuard nga një evolucion botëror i TKI-ve.
Në dallim nga krimet e tjera të njohura, krimet kompiuterike dallojnë pasi ato janë të lehta për t’u mësuar se si të përdoren, kërkojnë fare pak burime por nga veprimi i të cilave shkaktohen dëme të rënda dhe të mëdha, mund të kryhen në një juridiksion të caktuar pa qënë aty fizikisht, dhe ajo që është me e spikatur, shpesh, paligjshmëria e tyre është jo dhe aq e kuptueshme.
Të ndodhur para këtyre problemeve, shumë vende orvaten të caktojnë kufijtë e tyre përmes mekanizmave filtrues dhe ndërtimit të pengesave elektronike. Vende të të tjerë kanë shpallur, me të shpejtë, të drejtën për të rregulluar të gjitha rrugët e komunikimit online, sa një gjë e tillë mund të duket si një impakt kundër qytetarëve. Aktualisht, në Shqipëri, ka një mungesë serioze të kornizës ligjore mbi këto lloj krimesh.
Përgjithsisht, kompiuterat në krime mund të shërbejnë si objekte, subjekte, dhe mjete. Janë objekte të krimeve kur ato sabotohen ose vidhen. Në shumë raste, kompiuterat janë goditur, djegur, janë nxjerrë jashtë përdorimit me instrumente të caktuar. Dëmet, në kësi raste, mund të jenë ndërkombëtare dhe të rënda, si psh dëmtimi i qëllimshëm i një infrastrukture financiare ose, padashur. Janë në rolin e subjekteve kur ato janë mjediset në të cilat zbatimet teknologjike kryejnë krime. Në këtë kategori përfshihen psh., sulmet me viruse kompiuterike. Kur ndodhin krime kompiuterike, kompiuterat mund të jenë dhe subjekt i sulmeve.
Roli i tretë i kompiuterave në krime është përdorimi i tyre si mjet për të prodhuar informacion të rremë apo që planifikojnë dhe kontrollojnë krime të cilat mund të kryhen në një ardhme.
a). në një kuptim të ngushtë, me krim kompiuterik do të kuptohet çdo sjellje e kryer nëpërmjet veprimeve elektronike të cilat drejtohen ndaj sigurisë së sistemeve kompiuterike dhe të dhënave të përpunuara prej tyre ;
b). në një kuptim më të gjerë, me krim kompiuterik do të kuptohet çdo sjellje e paligjëshme e kryer nga mënyra apo nëpërmjet një kompiuteri apo system kompiuterik, përfshirë krime të tilla si përpunimi i paligjëshëm, ofrimi apo shpërndarja e informacionit nga një kompiuter apo rrjet, për të abuzuar dhe tërhequr vemëndjen me forma të tilla si ato për përkrahje të grupeve p.sh terroriste, neonaziste, pornografia dhe pedofilia. Këtu do të përfshihen edhe llojet e krimeve të mashtrimeve, duke shkelur sigurinë e rrjeteve si, bixhozi i paligjshëm, skemat piramidale, mashtrimi me karta krediti dhe lloje të tjera të aktiviteteve të paligjëshme. Në cybercrime, komponenti “cyber”, zakonisht i referohet për të kualifikuar shkeljet e reja të mundësuara nga teknologjia e informacionit apo ndërveprimi të hapsirës kompiuterike, në shumë aktivitete tradicionale.
Krimet tradicionale dhe krimet kompiuterike
Në dallim nga krimet tradicionale, krimi kompiuterik është një krim global. Këto lloj krimesh, kryhen përmes hapësirave dhe rrjeteve kompiuterike dhe nuk ndalojnë në kufijtë konvencionale shtetërorë. Ato mund të parapregatiten nga kudo dhe kundër një përdoruesi kompiuteri në një vend çfardo të globit.
Përveç rritjes së shkallës së aktivitetit kriminal në shkeljet me natyrë të krimeve kompiuterike, ka një tendencë për t’iu shmangur kategorive tradiconale të shkeljeve. Kur një pjesë e kategorive konsiston në përdorimin e teknologjive të informacionit për të kryer një krim tradicional, krimi kompiuterik mund të manifestojë veten si një varietet i ri i aktivitetit, i cili nuk mund të ndiqet duke iu referuar kategorive tradicionale të shkeljeve.
Rasti “Virusi i Dashurisë “ e ka vërtetuar këtë. Ekspertët shumë shpejt zbuluan virusin që vinte nga Filipinet. Duke përdorur informacionin e marrë prej një Shërbimi Shpërndarës - (service provider) të internetit, hetuesit e Agjensisë Kombëtare të Hetimit në Filipine dhe ata të FBI-së, identifikuan personat e dyshuar për shpërndarjen e virusit. Megjithatë, pati disa probleme lidhur me hetimin, për shkak të mungesës së ligjeve specifike, kështu që krijimi dhe përhapja e një virusi nuk ishte një krim. Në këtë rast, hetuesit nuk kishin kohën dhe mundësitë e duhura për të hetuar, gjetur prova dhe dënuar autorin.
Papërshtatshmëria e ligjeve aktuale apo mungesa e tyre, për të vepruar mbi format e reja të aktiviteteve antishoqërore, si krimet kompiuterike, si dhe mangësitë e ligjeve ekzistuese penale në këtë drejtim, krijojnë një sfidë permanente për të gjithë ligjëvenësit e botës .Nga ana tjetër, shkelësit kanë aftësinë për të shfytëzuar boshllëqet e ligjeve të vendeve të tyre, por edhe të tjera, për të viktimizuar qytetarët, duke mbetur kështu pa u ndëshkuar. Në këtë kuptim, krimi kompiuterik është një krim global.
Qëllimi i Fenomenit
Duke njohur se sa shumë krime mund të kryhen, mund të jemi në gjendje të dimë se sa duhet të shpenzojmë, në lidhje me sigurinë. Përllogaritjet nga ekspertë të sigurisë së rrjeteve, mbi humbjet e përafërta nga krimet kompiuterike, shkojnë nga 555 milionë $ deri në 13 miliardë $, por aktualisht nuk ka statistika të sakta mbi humbjet nga kjo forme krimi, pasi asnjë nuk di sa raste mund te jenë të paraportuara. Vetëm atëherë kur viktimat e krimit kompiuterik të jenë të vetëdijëshme për krimet, ato zakonisht raportojnë për humbjet e tyre. Në disa raste viktimat mund të humbin më tepër nga raportimi i krimeve se sa mund të humbasin nga krimet vetë. Sidoqoftë, duke iu referuar vëzhgimeve të përgatitura mirë, si në USA, Mbretërinë e Bashkuar, Japoni dhe në Kinë, të dhënat tregojnë një tendencë relativisht të ngjashme, sipas të cilave, krimi kompiuterik vazhdimisht dhe në mënyrë dramatike është në rritje të shpejtë.
Krimi kompiuterike sot është i fokusuar në kompanitë e spiunazhit industrual dhe financimet e të ardhurave. Nuk ekzistojnë as armë dhe as dhunë dhe autorët e krimeve nuk duken kurrëkund në skenë: në fakt, në të shumtën e kohës ato nuk ndodhen në të njëjtin vend! Sipas disa përllogaritjeve, dëmtimet financiare të shkatuara nga krimi kompiuterik do të rriten ndërmjet 1000 dhe 10.000 % në të ardhmen. Dëmet në tetë prej vendeve më të industrializuara të botës, gjatë viteve të fundit, ka kapur shifrën deri në 100 miliard $ ! Ndërkohë, nisur nga efektet e krimit kompiuterik, vende të ndryshme apo dhe vetë BE, kanë lëshuar iniciativa ndaj krimit kompiuterik.
Mashtrimet Online
Të gjitha fazat e veprimtarisë së kompiuterit janë të prekshme nga aktiviteti kriminal, ashtu si dhe një shënjestër për mashtrimin, instrument i mashtrimit apo të dyja bashkë. Veprimet hyrëse, përpunimi i të dhënave, veprimet dalëse dhe shkëmbimi i të dhënave, janë përdorur për të kryer veprime të dëmshme. Llojet me të spikatura të mashtrimeve kompiuterike janë :
a)Mashtrimi nëpërmjet manipulimit kompiuterik.
Asete të paprekëshme, të paraqitura në formate të dhënash, si depozitat e parave, apo orët e punës, janë shënjestrat më të kërkuara për mashtrimet kompiuterike. Bizneset moderne po transferojnë dhënien kesh të parave me depozitat e transaktuara nëpërmjet sistemeve kompiuterike, duke krijuar një terren të përshtatshëm për mashtrimet kompiuterike. Komuniteti i krimit të organizuar ka në shënjestër të tij informacionet mbi kartat e kreditit, ashtu si dhe informacione personale financiare të klientëve. Rritja e këtij lloj informacioni për kartat e kreditit dhe dokumentaconin udhëtues, ka provuar të jetë tepër fitimprurëse. Mbi baza të tilla, hyrja në distancë në sistemet e të dhënave, lejon cyberkriminelët të kryejnë lloje të ndryshme mashtrimesh, si : a- manipulimi i të dhënave hyrëse ; b- manipulimi i programit ; c- manipulimi i të dhënave dalëse.
b)Falsifikimi kompiuterik i firmës dhe falsifikimi i desktopit
Modifikimi i të dhënave apo programeve