Kognicioni
TË MËSUARIT KOGNITIV
Të mësuarit latent dhe hartat kognitive Faktorët kognitivë jane thelbësorë edhe për të mësuarit latent. Të mësuarit latent ndodh atëhërë kur individi fiton dije për diçka, por nuk I manifeston ato deri sa të jetë I motivuar për ta bërë këtë gjë. Në librin e tij të titulluar “Sjellja e qëllimshme te njerzit dhe kafshët” të botuar më 1932, Edëart Tolman pohoi se qëllimi është I rëndësishëm për procesin e të mësuarit. Ai e argumentoi se të kuptuarit është çelsi I të mësuarit dhe përforcimi duhet vetëm për të motivuar individin që të mësojeë sjelljen e mësuar. Në një eksperiment (Tolman dhe Holzik, 1930) tre grupe kaviesh u mbajtën për 17 ditë rrjesht në një labirint kompleks. Njëri grup nuk mori kurrë përforcim në formën e ushqimit, gjersa arriti në fund të labirintit. Orientimi I tyre në labirint ishte I keq gjatë gjithë labirintit. Grupi I dytë mori vazhdimisht shpërblim në formën e ushqimit dhe kaviet e përmisuan orientimin e tyre gjatë gjithë eksperimentit. Grupi I tretë nuk mori përforcim për 10 ditët e para, por mori përforcim të vazhdueshëm për 7 ditët e fundit të eksprimentit. Orientimi I këtij grupi në 10 ditëshin e parë ishte I keq, por me të marrë shpërblimin, orientimi I tyre në labyrinth u përmisua aq shumë sa edhe orientimi I grupit të dytë, që u përforcua gjatë gjithë eksperimentit. Tolman tolan argumentoi se grupi I tretë kishte mësuar në labyrinth, por nuk e kishte shfaqur këtë gjë, gjersa u motivua për ta bërë këtë. Tolman (1948) tregoi se te kavjet ishte krijuar një hartë kognitive ose një përfaqësim mendor I labirintit. Hartat kognitive na ndihmojnë të mësojmë në mënyrë të qëllimtë. Ajo është e ngjashme me konceptin e skemës të përdorur nga Piaget në teorinë e tij të zhvillimit kognitiv. Të mësuarit përmes vëzhgimit Një lloj tjetër I të mënduarit kognitiv është të mësuarit përmes vëzhgimit. Psikologu social, Albert Bandura (1977) argumentoi se, përforcimi është I rëndësishëm për të mësuarit. Por, ashtu si Tolman, Bandura mendonte se përforcimi ka të bëjë më shumë me motivimin sesa me vetë procesin e të mësuarit. Sot kjo teori njihet si teoria e të mësuarit social. Nje nga studimet më të mira të Bandurës është eksperimenti I vitit 1961 me të cilin ai dhe kolegët e tij studiun ndikimin e të mësuarit vëzhgues në agresivitetin e fëmijëvë. Shpesh sjelljet e përshtatshme dhe rolet gjinore të tilla sit ë veshurit si mami, të rruajturit si babi, ose të gatuarit, fëmijët I përvetësojnë me anë të vëzhgimit dhe të imitimit të prindërve të tyre. Shpesh prindërit as I përforcojnë dhe as ua shpjegojnë sjelljet fëmijëve, por ata shërbejnë si modele, që vëzhgohen prej fëmijëve dhe bëhen për ta burim mësimi. Që të jetë efektiv, të mësuarit vëzhgues duhet të kalojë nëpër 4 faza. Së pari, duhet ti kushtojmë vëmendje modelit të rolit. Ne jemi prirur ta bëjmë këtë më shpesh kur jemi të motivuar dhe kur besojmë se ai model sjellje na përshtatet. Kjo na ndihmon të shpjegojmë se pse disa herë studentët e kanë të vështirë të mësojnë konceptet e lëndëve mësimore, ndërkohë që mund fare lehtë të mësojnë të kryejnë aktivitete sportive dhe të mbajnë mend këngët e suksesshme të kohëve të fundit. Së dyti, ne duhet të depozitojmë vëzhgimet në kujtesën tonë. Së treti, duhet të jemi në gjendje të kujtojmë çka kemi mësuar në momentin që jemi të motivuar për tu sjellë në një mënyrë të caktuar. Së katërti, nëse dëshirojmë që sjellja jonë të përsëritet vazhdimisht ajo duhet përforcuar. Të mësuarit kognitiv përfshihet në shumë situate jetësorë. Ne përdorim insajtin për të zgjidhur problemet dhe shfrytëzojmë atë çka kemi vëzhguar për të marrë vendime që lidhen me sjelljen tonë. Roli I të mësuarit kognitiv diskutohet përmes zbatimesh të ndryshme në fushën e zgjidhjes së problemeve dhe të menduarit, në fushën e motivacionit, personalitetit dhe sjelljes sociale.