Shkëmbi_i_Kavajës
Shkëmbi i Kavajës si monument natyror
Shkëmbi i Kavajës përfaqëson një gur konglomeratik dhe ranor me moshë miocenike, i modeluar nga era. Ai ka një gjatësi shtrirje prej 200 metra dhe është afro 100 metra i gjerë. Në pjesën e tij të sipërme dhe në shumë nga pjeset anësore vertikale masivi shkëmbor është i mbuluar me shkurre e pemë. Forma e tij e veçantë, gjelbërimi i përhershem, figurat që janë krijuar nga gërryerjet miljonavjecare të agjenteve atmosferikë dhe pozicioni ku ndodhet i japin Shkëmbit të Kavajes një pamje fantastike, duke krijuar një peisazh shumë tërheqës. Fushëbetejë e ushtrive më të mëdha të kohës Emri i Shkëmbit të Kavajës del në shumë legjenda që datojnë që nga kohët e lashta, por është edhe pjesë e fakteve historike, që na çojnë mbi 2 000 vjet prapa. Ultësira e ngushtë para Shkëmbit të Kavajës ishte thuajse rruga e vetme që lidhte pjesën veriore me të jugore të vendit, dhe kontrolli i masivit shkëmbor kishte rëndësi strategjike. Në të dy anët e Shkëmbit të Kavajës, në vitin 48 para erës sonë, është zhvilluar një nga betejat me të njohura të lashtësisë, ajo mes Çezarit dhe Pompeut. Në atë kohë, Republika e Romës ishte përfshirë në një luftë civile, e cila ishte nisur nga Çezari për shkak se nuk u lejua të merrte pjesë në zgjedhje për konsull. Në vitin 49 para erës sonë ai hyri në Romë, i mbështetur nga legjionet e tij besnike, duke detyruar Pompeun që të largohej përtej Adriatikut, duke vendosur kampin e tij pikërisht pranë Shkëmbit të Kavajës. Çezari zbarkoi në më në jug dhe udhëtoi me ushtrinë e tij drejt kampit të Pompeut, duke e rrethuar. Në verën e vitit 48 para erës sonë, dy ushtritë u përballën. Ndonëse u duk sikur Çezari u mund dhe u tërhoq, kjo ishte një taktikë e tij që e nxorri Pompeun dhe ushtrinë e tij nga kampi i fortifikuar, gjë që shënoi edhe fundin e Pompeut. Kjo betejë, e njohur në histori si beteja e Dyrrahut, që shënoi fillimin e fundit të Pompeut, ishte edhe momenti kur Roma u shndërrua nga republikë në perandori. Që mbi 2 000 vjet më parë njihej rëndësia strategjike e këtij masivi shkëmbor. Ai ka qenë edhe fushëbeteja e përplasjes së ushtrive bizantine dhe normane, në vitin 1081. Në atë vit, normanët, nën drejtimin e Robert Guiskardit, zbarkuan në Ballkan dhe rrethuan Durrësin, që ishte kryeqyteti i Ilirisë, një provincë e Perandorisë Bizantine. Perandori Aleks Komnena I u përball me normanët jashtë Durrësit, betejë të cilën ai e humbi, duke e vënë thuajse gjithë Ballkanin jugor nën sundimn norman. Perandorisë Bizantine iu desh afro një shekull për ta rimarrë nën kontroll Durrësin. Shkëmbi i Kavajës vazhdoi të ishte objekt i një rëndësie të madhe ushtarake, duke u bërë edhe një “muzeu” i shpenzimeve ushtarake të pakufishme. Gjatë dekadave të regjimit komunist, e gjithë zona përreth Shkëmbit të Kavajës ishte zonë ushtarake. Brenda tij u ndërtua një rrjet tunelesh të thella, ku ishin pozicionuar një bateri topash bregdetarë, me rreze veprimi deri në 27 kilometra, dhe disa reparte mjetesh të blinduara. Shkëmbi i Kavajës qe kthyer në një nga fortifikatat më të fuqishme të mbrojtjes së vendit nga imperialistët dhe revizionistët. Sëbashku me Ishullin e Sazanit, Shkëmbi i Kavajës ishte një nga dy pikat e papushtueshme të bregdetit tonë.