cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia e Japonisë
Fillimet e Modernizimit dhe Procesi
Japonia i ishte gëzuar paqes për një periudhë të gjatë nën sundimin e Tokugauave. Vendi i konsoliduar lejonte lulëzimin e tregtisë dhe zhvillimin e vendit. Megjithatë kjo periudhë qetësie jo radhë shoqërohej me trazira brenda vendit. Samurai të ndryshëm përpiqeshin të hidhnin qeverinë dhe të fitonin pushtetin. Kërcënimi ndaj pushtetit aktual u bë më serioz në vitet 1850.
Në vitin 1853, ShBA-të dërguan një flotë ushtarake nën komandën e Mattheu Perry-it. ShBA-të dëshironin të negocionin me japonezët me qëllim nënshkrimin e një marrëveshjeje që do të mbronte marinarët amerikan në ujërat territoriale të Japonisë. Gjithashtu ata kërkonin nga Japonia të hapte portet për anijet nën flamurin e Shteteve të Bashkuara në mënyrë që marina amerikane të mund të furnizohej me ushqime dhe të tjera mallra të nevojshme për to. Për më tepër, ShBA kërkonte edhe të drejtën ekskluzive për të tregtuar me Japoninë. Duke ditur se kërkesa e tyre mund të kundërshtohej nga liderët japonezë, të cilët shquheshin për skepticizmin e tyre ndaj të huajve, ShBA e pa si të udhës që kërkesën e saj ta shoqëronte edhe me një demonstrim të fuqisë së saj ushtarake. Kështu Komodori Mattheu Perry u shfaq në gjirin e Tokios me anije të fuqishme ushtarake. Liderit japonez tashmë ndodheshin në dilemë në se duhet ta pranonin një propozim të tillë apo jo, edhe pse në saj të shumë dokumenteve që ekzistojnë sot, shprehet qartë se Tokugauauat nuk e kishin me kënaqësi një marrëdhënie me të huajt. Megjithatë, duke kujtuar disfatën e plotë të trupave kineze në Luftën e Opiumit, drejtuesit e qeverisë japoneze u bindën se duhet të pranonin konditat e fqinjit të tyre përtej oqeanit.
Në 1854 do të firmosej traktati i Kanagaua ndërmjet Japonisë dhe ShBA-ve. Sipas kësaj marrëveshje, dy porte të mëdha hapeshin për amerikanët. Traktati përfshinte edhe disa pika të tjera jo të rëndësishme që në përgjithësi kënaqnin interesat e ShBA. Ky traktat shënoi fundin e izolimit të vendit. Traktati Kanagaua do të pasohej nga traktate të tjera të shumta midis Japonisë, ShBA-ve dhe fuqive të tjera Evropiane. Marrëveshjet zakonisht ishin me fitim të njëanshëm dhe shumë shpejtë fuqitë e mëdha do të merrnin në kontroll degët kryesore të ekonomisë së Japonisë.
Më pas, gjatë periudhës Mejzhii, qeveria japoneze do të dërgonte me qindra persona për të studiuar me bursa në vendet e zhvilluara. Qëllimi i tyre ishte studimi i teknologjive dhe zhvillimeve politike. Për shembull në autobiografinë e Jukiçi Fukuzauas, një student japonez në ShBA dhe në Evropë, ai shkruan:
''“Gjatë misionit tim në Evropë, u përpoqa të mësoja disa dije të përgjithshme të kulturës të të huajve... nuk më interesonte të mësoja subjekte shkencore... por ndjeja se duhet të mësoja disa çështje të përgjithshme të jetës Evropiane, sepse këto gjëra nuk mund të gjendeshin të shkruara në libra... megjithatë ishin pikërisht këto çështje të përgjithshme dhe të thjeshta që ishin më të vështirat për të kuptuar.”''
Periudha Mejzhii
Marrëveshjet e shumta me të huajt shkaktuan pakënaqësi në radhët e feudalëve japonezë. Shumë shogunë protestuan te perandori për këtë arsye. Në 1868 shoguni i fundit i familjes Tokugaua, dha dorëheqjen. Mbeti në pushtet vetëm perandori i cili atë kohë ishte vetëm pesëmbëdhjetë vjeç. Ai vendosi të largohej nga Kjoto për të themeluar kryeqytetin e ri në Tokio. Qeveria e re u quajt Mejzhii (qeveria e të ndriturve). Gjatë periudhës Mejzhii nga vitet 1868 deri në vitin 1912, qeveria arriti me sukses ta kthente Japoninë nga një vend të centralizuar feudal në një shtet modern të industrializuar. Ky shëndrrim i shtetit kaloi në disa faza siç ishte zhdukja e feudalizmit dhe formimi i një qeverie konstitucionale. Kështu liderët e qeverisë Mejzhii ishin të bindur në të tyren se feudalizmi tashmë i përkiste të shkuarës. Duke u shmangur nga mbeturinat feudale, qeveria e të ndriturve kërkonte të shpëtonte Japoninë nga të huajt duke forcuar pozitat e tyre politike, ekonomike dhe militariste. Reforma anti-feudale do të prekte gjerësisht klasat politike dhe sociale të vendit. Pronarët e mëdhenj të tokave u detyruan t’ia jepnin tokat e tyre perandorit kundrejt privilegjeve të ndryshme dhe kompensimeve në monedhë, si për shembull punësim i tyre në rangjet e larta qeveritare. Por në këto reforma nuk u kursyen as samurajit. Duke iu përmbajtur parimit “të gjithë janë të barabartë përpara ligjit,” klasa e luftëtarëve samurai humbi privilegjet e vjetra të rendit feudal. Për më tepër në periudhën e qeverisjes së Mejzhii, u prezantua sistemi ushtarak universal, ku të gjithë personat e një moshe të caktuar merrnin përsipër shërbimin e detyruar ushtarak pavarësisht rangut në shoqëri (kjo u bë e mundur në vitin 1872).
Një tjetër sukses i qeverisë Mejzhii, ishte edhe reforma konstitucionale. Kështu në vitin 1884, Perandori i kërkon Hirobumi Ito-s të hartonte një dokument (draft) kushtetues për të gjithë Japoninë. Hirobumi ndërmori udhëtime të shumta në ShBA dhe në Evropë për të studiuar kushtetutat e vendeve të zhvilluara, megjithatë mbresëlënëse për të do të ishte forma e organizimit qeveritar i Gjermanisë. Ky i fundit madje pati edhe një takim me Kancelarin e Hekurt, Bismarkun, dhe u kthye në Japoni për të hartuar një kushtetutë të bazuar në modelin e shtetit Gjerman. Pas shumë punimesh në këtë fushë, Perandori do të prezantonte të gjithë shtetasve japonezë kushtetutën e re në vitin 1889 (kushtetuta e parë japoneze). Sipas kushtetutës së re, Japonia shpallej Monarki Parlamentare. Asambleja legjislative ose Kuvendi (pra ishte një parlament në kuptimin e mirëfilltë), kishte një fuqi të limituar ndaj Perandorit, i cili i kushtëzonte Kuvendit miratimin e të gjitha ligjeve, veton absolute, si edhe të drejtën e luftës (perandori shpallte luftë ose paqen). Praktikisht, ishin ministrat ata të cilët kryenin të gjitha veprimtaritë qeveritare dhe jo Perandori edhe pse ishte ky i fundit ai që i miratonte ministrat në krye të qeverisë.
Ekonomia dhe Shoqëria Japoneze gjatë periudhës Mejzhi
Nën udhëheqjen e Mejzhii, Japonia u modernizua në mënyrë tmerrësisht të shpejtë. Qeveria do të financonte për ndërtimin e fabrikave moderne. Shumë makineri tekstilesh dhe specialistë të huaj u huazuan nga vendet e zhvilluara. Zhvillimi arriti majat në vitin 1883 kur për herë të parë në Japoni u vendosën drita elektrike në rrugët e Tokios. Qeveria nuk u limitua vetëm me ndërtimin dhe zhvillimin e industrisë së lehtë, por ata dëshironin të zgjeronin dhe përsosnin edhe industrinë e rëndë. Porte moderne dhe fabrika municionesh do të ngriheshin në të gjithë Japoninë. Përpunimi i çelikut stimulohej nga qeveria dhe shumë shpejtë Japonia do të kishte linja hekurudhore dhe qendra telegrafike. Në vitet 1800, qeveria vendosi të shiste disa nga fabrikat e saj personave privatë në pamundësi për t’i zhvilluar vetë ato. Pikërisht në saj të kësaj reforme do të krijoheshin ndërmarrjet e fuqishme ekonomike japoneze të quajtura Zaibatsu (shqiptohet ashtu si lexohet). Zaibatsu të fuqishme që i kanë rezistuar kohës janë edhe sot të pranishme në Japoni, siç janë për shembull Mitsubishi dhe Mitsui. Zaibatsut ishin më shumë të motivuar nga solidariteti midis tyre se sa nga konkurrenca dhe një gjë e tillë çoi në rritjen e eficencës në prodhim. Deri në vitin 1914, Japonia në saj të një qeverie të fortë dhe iniciativës së lirë arriti të bëhej një fuqi industriale në Azi.
Për shkak të zhvillimeve ekonomike shumë persona braktisën jetën e tyre nëpër ferma për tu zhvendosur në qytete që kërkonin fuqi punëtore. Shumë samurai do të braktisnin vendet e tyre për të marrë grada të larta në ushtrinë japoneze. Disa të tjerë thjeshtë përfituan nga biznesi dhe postet e larta në qeveri.
Qeveria ndërmori edhe reforma në sistemin e shkollimit që ishte relativisht i dobët. Në vitet 1900 një pjesë e madhe fëmijësh shkonte në shkollat fillore të shtetit. Një pjesë e mirë e tyre vazhdonte shkollën e mesme dhe të lartë. Ekzistonin edhe shkollat profesionale si edhe universitetet. Në universitete mund të futeshin vetëm një pjesë e zgjedhur studentësh, zakonisht nga klasat e pasura të shoqërisë.
Ekspansion dhe Disfatë (Periudha e Luftës së Madhe dhe Luftës së Dytë Botërore)
Deri në vitet 1900 Japonia i ishte gëzuar modernizimit të vendit dhe ishte kthyer tashmë në një vend të fuqishëm. Me fuqizimin e saj, qeveria mohoi traktatet e nënshkruara më parë me fuqitë e mëdha dhe ratifikoi traktate të reja. Kështu japonezët arritën në saj të diplomacisë që të hiqnin privilegjet e ekstra territorialitetit që gëzonin evropianët dhe amerikanët deri në ato vite. Gjithashtu, gjatë kësaj periode qeveria mori në dorë të gjithë financat e vendit. Për më tepër, si një vend i industrializuar, Japonia kishte modernizuar edhe ushtrinë duke u futur në aventura tipike të vendeve imperialiste. Për shembull lufta e Japonisë me Korenë, bëri që në vitin 1894, ajo dhe Kina do të futeshin në luftë. Mbas mposhtjes së forcave të keq armatosura kineze, Japonia pushtoi Tajvanin. Në një situatë të tillë, qeveria e dobët kineze u detyrua t’i njihte Japonisë të gjitha privilegjet që gëzonin edhe fuqitë e mëdha Evropiane dhe shtetasit amerikan. Megjithatë me ekspansionin e Japonisë në Azi, ajo do të ballafaqohej shpejtë me një super-fuqi si Rusia. Gjatë luftimeve në Luftën e Dytë Botërore, Japonia humbi rreth 2 000 000 ushtarë. [ref. 10]
Luftërat Japoni-Rusi
Lufta midis Japonisë dhe Rusisë u shpall në vitin 1904. Të dy këto super-fuqi përlesheshin për të marrë në dorë kontrollin e Mançurias, një krahinë kjo e pasur me minerale. Gjatë kësaj lufte, ushtria japoneze detyroi forcat ruse të tërhiqeshin nga Mançuria. Japonezët korrën sukses edhe në oqean kur mposhtën flotën ruse. Një betejë tjetër në oqean do të rezultonte me fitoren e flotës japoneze.
Teodor Rusvelt (Theodore Roosvelt) si president i ShBA, ftoi delegatët rus dhe japonezë që të takoheshin në Porstmouth (New Hampshire) me qëllim që të përfundonin luftimet. Bisedimet u kryen në vitin 1905 dhe Japonia doli fitimtare gjatë negociatave. Japonisë i jepej Port Arthur si edhe disa dominione ruse në Mançurian veriore [ref. 11]. Por nuk ishte ky traktat që do i ndalonte japonezët dhe rusët të përfshiheshin në luftime të ashpra në të ardhmen. Kështu Mongolia dhe Japonia do të fillonin luftime të ashpra (vitet 1938-1939). Sovjetikët tashmë të forcuar disi, do të përkrahnin Republikën Popullore të Mongolisë me furnizime dhe me ushtarë.
Një përshkrim më të detajuar për betejat paraqet Gjenerali Zhukov në kujtimet e tij. Kështu në librin “Zhukov, Mendime dhe Meditime (Shtëpia Botuese e Ushtrisë – viti 1995),” gjenerali shkruan se në luftimet e ashpra, forcat japoneze humbën më shumë sa pretendonin duke treguar se ushtria perandorake nuk ishte e pathyeshme siç predikonte propaganda e kohës:
''“ – 20 gushti i vitit 1939... - shkruan ai – Ushtritë sovjetike dhe mongole filluan sulmin e përgjithshëm për rrethimin dhe shpartallimin e ushtrisë Japoneze në përputhje me planin... e hartuar me kujdes. Në orën 9, kur aviacioni ynë sulmoi armikun, bombardoi artilerinë e tij, fluturuan lart raketat e kuqe, që lajmëruan fillimi e sulmit të ushtrisë... Goditjet e aviacionit dhe artilerisë sonë ishin aq të fuqishme dhe të mbara, sa që armiku u shtyp moralisht dhe fizikisht dhe për një gjysmë ore nuk mundi të përgjigjej me zjarrin e artilerisë së tij.”'' [ref. 12]
Më 31 gusht, 1939 me mposhtjen e Armatës së 6-të japoneze, të gjitha vatrat e forcave japoneze që kërcënonin Mongolinë, u shpartalluan. Japonia doli e humbur në këtë luftë por luftime të tjera do të fillonin në të gjithë Azinë. [ref. 13] Megjithatë Rusët do të mbeteshin një armik i betuar i Japonisë. Në konferencën e Jaltës, një nga kërkesat kryesore të liderëve sovjetik ishte sulmimi i forcave japoneze të mbetura në Kinë, tre muaj mbas kapitullimit të Gjermanisë Naziste. [ref. 14]
Lufta Japoni-ShBA
thumb|250px|right|Yamato ishte luftë-anija më e madhe e flotës japoneze gjatë luftës së dytë botërore.
Ekspansioni i shtetit imperialist Japonez do të binte ndesh me interesat e fuqive të mëdha si ShBA-ve, Holandës dhe Britanisë së Madhe, shtete këto që vendosën embargo ndaj saj në verën e vitit 1941. ShBA nga ana e saj kishte furnizuar vazhdimisht forcat ushtarake kineze me avionë dhe mjete të tjera të domosdoshme për luftën kundra Japonisë. Embargo u shoqërua me kërkesën e këtyre vendeve që Japonia të ndërpriste menjëherë veprimet luftarake kundra Kinës. Japonia u përgjigj në mënyrë të heshtur se kundërshtonte kërkesën e këtyre vendeve duke vazhduar veprimet e saj armiqësore në Azi. Për më tepër Japonia do të sulmonte rezervat e naftës në dorë të holandezëve. Situata ndërmjet ShBA-ve dhe Japonisë po acaroheshin gjithnjë e më shumë. Më 7 dhjetor 1941, flota japoneze e pajisur me anije aeroplanmbajtëse, do të sulmonte papritur Portin Pearl Harbor, në Havai. Ndaj këtij veprimi armiqësor ShBA shpalli luftë ndaj kësaj të fundit më 8 dhjetor të po atij viti.
Fitorja në Pearl Harbor ishte një fitore e madhe por e përkohshme. ShBA-të filluan veprime luftarake të suksesshme kundra Japonisë që përfshinin bombardime ajrore, shkatërrimi i mjeteve lundruese japoneze në saj të nëndetëseve, konfrontime ushtarake tokësore, si edhe furnizimi intensiv i armiqve të japonezëve me armë dhe mjete të tjera luftarake. Beteja të shumta do të zhvilloheshin në vijim. Për tu përmendur është Beteja e Midway, Beteja e Guadacanal, Beteja e Tassafaronga, Beteja e Iwo Jima e të tjera.
Japonia pësoi disfata të njëpasnjëshme. Më 17 korrik të vitit 1945, do të zhvillohej konferenca e Potsdam ku aleatët do të diskutonin çështjet e luftës. Gjatë veprimtarive të konferencës, do të lëshoheshin paralajmërime ndaj Japonisë për të përfunduar luftën. Japonia nuk i mori parasysh këto paralajmërime. Kështu më 6 gusht, 1945, Presidenti i ShBA-ve Harry S. Truman nënshkroi vendimin për lejimin e hedhjes së një bombe atomike mbi Japoninë. Avioni B-29 Superfortress, i koduar "Enola Gay", do të hidhte bombën atomike "Little Boy" (Djali i vogël) mbi Hiroshima me pasoja shkatërrimin e qytetit nga impakti i bombës. Hedhja e bombës atomike mbi Hiroshima, do të pasohej me hedhjen e një tjetër bombe atomike në Nagasaki, më 9 gusht të po atij viti. Më 2 shtator, 1945, Japonia do të kapitullonte zyrtarisht. Kapitullimi u shpall nga perandori Hirohito.
Lufta Sino-Japoneze (Lufta Japoni-Kinë)
Lufta ndërmjet Japonisë dhe Koresë, frikësoi Kinën duke bërë që në vitin 1894 këto dy vende t’i shpallnin njëri tjetrit luftë. Forcat Japoneze mposhtën lehtë forcat kineze dhe mbasi dëbuan me luftë forcat ruse, aneksuan Mançurian. Mançuria u mbajt e pushtuar deri në vitin 1939 dhe në vazhdim të luftës së dytë botërore. Deri në vitet 1940, Kina ishte në gjendje të mjerueshme pavarësisht se financohej vazhdimisht nga ShBA. Më 7 korrik të 1937, Japonia do të sulmonte rregullisht Kinën me ofensiva të fuqishme mbi Pekin (kryeqyteti i sotëm). Në dhjetor të po atij viti (1937), Japonia arriti të pushtonte Shangain. Më vonë edhe Nanjingu do të binte. Pala kineze pretendon se në Nanjing janë kryer masakra të shumta (shiko Masakra e Nanjing), edhe pse pala japoneze gjithmonë e ka mohuar një gjë të tillë duke shprehur se veprimet e trupave të tyre kanë qenë thjeshtë luftarake. Më datë 8 dhjetor 1941, Japonia pushton Hong Kongun (i cili në atë kohë ishte një koloni e Britanisë së Madhe). Gjatë vitit 1942, Japonia përpiqet vazhdimisht të marrë qytetin e Çangashës, por has në rezistencë të vendosur të forcave Kineze. Tentativat e forcave japoneze për të marrë qytetin në duar, do të dështonte tre herë duke lënë shumë të vrarë në radhët e të dy palëve. Beteja e tretë për Çangashën u zhvillua më 2 nëntor, 1943. Lufta mbaroi zyrtarisht më 2 shtator, 1945, dhe trupat japoneze të mbetura në Kinë, dorëzuan armët më 9 shtator të vitit 1945. Me mbarimin e luftës, shumë personazhe të larta në hierarkinë e ushtrisë japoneze, u gjykuan dhe u ekzekutuan për krime lufte. Japonia gjatë Luftës së Dytë botërore luftoi gjithashtu edhe kundra forcave Australiane, Holandeze, Koreane, Indiane, Filipinase si edhe kundra forcave të Zelandës së Re. Mbas kapitullimit, Japonia ndryshoi kushtetutën e saj sipas modelit amerikan.
Japonia në Zhvillim
Në vitin 1945 Japonia ishte një vend humbës në radhët e vendeve që morën pjesë në luftë. Rreth 2 000 000 ushtarë japonez ishin vrarë gjatë luftimeve të ashpra. Shumë qytete shtriheshin nën gërmadha dhe shfrytëzimi i ushqimit për qëllime ushtarake kishte lënë shumë njerëz nën mëshirën e urisë. Megjithatë shumë shpejtë Japonia do të rindërtohej.
Mbas humbjes së Japonezëve, amerikanët do të dyndeshin në vend. Qëllimi i amerikanëve ishte ta “nxirrnin Japoninë jashtë loje,” për të shmangur çdo mundësi lufte në të ardhmen. Shumë organizata që gjatë luftës kishin luajtur një rol luftë nxitës u shpërbënë dhe shumë persona të tjerë u dënuan për veprimtaritë e tyre gjatë luftës. Komandanti suprem i misionit të Aleatëve në Japoni ishte Gjenerali Daglas Mek Artur (Douglas MacArthur) i emëruar nga presidenti Truman. Gjenerali Daglas mori përsipër të ndryshonte kushtetutën Japoneze, një gjë që u bë realitet në vitin 1947. Kjo kushtetutë e re e shpallte Japoninë një vend demokratik dhe i hiqte perandorit një sërë prerogativash që ai kishte gëzuar me shekuj. Perandori i Japonisë mbas miratimit të kushtetutës së re, pati vetëm rol figurativ. Kushtetuta e re sanksiononte formimin e një Kuvendi ku do të merrnin pjesë përfaqësues nga i gjithë vendi, të zgjedhur këta me votim nga populli. Pushteti ekzekutiv do i përkiste kryeministrit i cili do të zgjidhej nga maxhoranca e parlamentit. Sipas kushtetutës gratë barazoheshin me burrat dhe fitonin të drejtën e votimit. U miratuan një sërë kartash për të drejtat e individëve. Këto të drejta përfshinin lirinë e shtypit, lirinë fetare e të tjerë. Amerikanët ndërhynë gjithashtu edhe në sistemin arsimor të Japonisë.
Reformat ekonomike të shumta u kryen. U bë një reformë agrare masive që lejonte fshatarët japonez të blinin tokat që më parë ata i merrnin me qira. Kjo uli fuqinë e “latifondistëve” dhe fshatarët mund të kishin më shumë privilegje e përfitime vetjake. Masa u morën edhe për të reduktuar fuqinë e madhe të zaibatsu-ve që para luftës kishin përqendruar në duart e tyre shumë prona dhe fabrika.
Shpallja e “Pavarësisë”
Deri në fund të vitit 1948, amerikanët ngadalë ia kaluan pushtetin qeveritarëve japonezë. Forcat amerikane e ndjenin se tashmë prania e tyre në Japoni nuk ishte shumë e domosdoshme dhe me luftën e Koresë (ndërmjet jugut dhe veriut), bëri që ShBA të ndryshonte qëndrimin ndaj Japonisë duke mos e parë atë më si një ish armik, por si një aleat të ardhshëm në Azi. Më 8 shtator 1951, rreth 48 vende jo komuniste do të firmosnin një marrëveshje midis tyre për shkak të luftës së ftohtë që po niste në botë. Japonia ishte një nga vendet që do të firmoste dhe kështu, gjashtë muaj më vonë trupat amerikane u tërhoqën përfundimisht nga territori japonez. Japonia tashmë ishte përsëri një vend i pavarur. Megjithatë në saj të kushtetutës së aprovuar më 1947, liderët japonez nuk kishin të drejtë të shpallnin luftë ose të mobilizonin trupa të armatosura. Në të tilla kushte Japonia dhe ShBA nënshkruan një marrëveshje ku ShBA zotohej të mbronte Japoninë ndaj çdo agresioni të jashtëm.
Ekonomia në Rritje (1945 – 1980)
Japonia është vendi me rimëkëmbjen më të shpejtë nga vendet që morën pjesë në Luftën e Dytë Botërore. ShBA e kishte financuar Japoninë fill pas mbarimit të luftës edhe pse mbas viteve 1950-1951, Japonia vazhdoi punën e saj më vete. Që nga viti 1952, GDP e këtij vendi u rrit ndjeshëm çdo vit. Ekonomia japoneze u zhvillua në shumë drejtime dhe tregtia me vendet e huaja luajti një rol vendimtar në zhvillimin e mëtejshëm të saj. Mallrat japoneze shiten në të gjithë botën sot dita. Me kalimin e kohës edhe tregu i brendshëm i vendit do të konsolidohej. Pagat e punonjësve, asistenca sociale dhe mirëqenia në përgjithësi do të rriteshin ndjeshëm. Deri në vitet 1960, familjet japoneze kishin në shtëpitë e tyre një televizor, frigorifer dhe lavatriçe, si dhe shumë të tjerë mund të përballonin mbajtjen e një makine dhe kondicionerëve. Qeveria nga ana e saj mund t’i ndihmonte bizneset lehtë pasi shpenzimet militare ishin relativisht të vogla. Japonezët morën dhe studiuan teknologjitë më të përparuara të kohës duke i përmisuar disa prej tyre. Në fund të viteve 1980, Japonia ishte shteti më i pasur në të gjithë Azinë.
Marrëdhëniet Ndërkombëtare
Japonia dhe ShBA-të kishin mbajtur lidhje të ngushta me njëra tjetrën që nga mbarimi i luftës. Megjithatë Japonia dëshironte më shumë pavarësi për punët e saj dhe kërkonte nga ShBA që t’i kthehej Okinaua. Okinaua ishte shëndrruar në një bazë ushtarake amerikane, të cilën këta të fundit e konsideronin si pikë kyçe për Azinë.
Japonia duhej të tregohej shumë e kujdesshme në marrëdhëniet me jashtë. Ky vend ka deficite materiale dhe 90% e lëndëve të para si naftë, hekur dhe zift importohen nga jashtë. Në mungesë të naftës, Japonia është përpjekur gjithnjë të mbajë marrëdhënie të mira me vendet arabe dhe ka stimuluar vende të ndryshme për të zhvilluar industrinë e tyre në këtë fushë, siç është marrëveshja midis Mmaj (Agjencinë Minerare Metalore Japoneze) me qeverinë e Republikës së Shqipërisë. [ref. 15] Marrëdhëniet e Japonisë kanë pasur edhe luhatje me vendin fqinj Kinën. Të dy vendet kanë pasur marrëdhënie të acaruara për një kohë të gjatë. Vetëm me përfundimin e Revolucionit Kulturor në Kinë, tregtia midis këtyre dy vendeve ka lulëzuar dhe vazhdon të jetë e qetë edhe sot dita. [ref. 16]
Marrëdhëniet Shqiptaro-Japoneze (1994 – 2006)
Me zhvillimin e marrëdhënieve ndërkombëtare, Japonia ka zhvilluar marrëdhënie edhe me Republikën e Shqipërisë. Për shkak kushtesh gjeografike dhe historike, marrëdhëniet midis këtyre dy shteteve kanë filluar relativisht vonë. Zakonisht qeveria japoneze ka ndihmuar kryesisht sektorin bujqësor që në Shqipëri pas viteve 90 dhe në vazhdim lente shumë për të dëshiruar. Me aq sa dihet, marrëveshja zyrtare e parë është firmosur më 11 maj 1994 në Tokio për tu ratifikuar përfundimisht nga Kuvendi i Republikës së Shqipërisë në Tiranë me datë 29 qershor 1994. Sipas saj, Japonia i ka ofruar R. Sh. 2 166 000 000 yen në formë kredie për ripërtëritjen e sektorit bujqësor. [ref. 17]
Marrëveshje të tjera janë ratifikuar nga qeveria shqiptare në lidhje me hidrocentralet. Kështu kemi marrëdhëniet midis KESH (Korporata Energjetike Shqiptare) dhe OECF (Fondit Japonez për Bashkëpunimin Ekonomik), ku qeveria japoneze merr përsipër zhvillimin dhe rehabilitimin e hidrocentraleve të kaskadës së lumit Drin. [ref. 18] marrëveshje të tjera në lidhje me këtë sektor janë lidhur edhe në vitet në vazhdim (1997). [ref. 19] Megjithatë me sa duket, shumë fonde kanë avulluar në mugëtirë, me që sipas ligjit nr. 8802, datë 17.5.2001, Republika e Shqipërisë i detyrohej Bankës Japoneze për Bashkëpunim Ndërkombëtar një shumë të barabartë me 5 088 001 yen, sipas interesit 1.7% në vit, e gjithë kjo sipas marrëveshjes No. ABA-R1-2-D për shtyrjen e borxheve që rrjedhin nga marrëveshja e huasë No. ABA-P1, e datës 28 nëntor 1995 ndërmjet Koorporatës Elektroenergjetike Shqiptare dhe Bankës Japoneze për Bashkëpunim Ndërkombëtar. [ref – 20] Një marrëveshje e ngjashme është kryer më datë 17.06.2001, ku Qeveria Shqiptare kërkoi lehtësimin e borxhit të saj ndaj të njëjtës bankë pasi i detyrohet kësaj të fundit 21,854,384 yen me një interes të njëjtë si më lartë prej 1.7% në vit. [ref. 21]
Japonia (si shumë shtete të tjera) ka ndihmuar Shqipërinë edhe në vitin 1999 me fonde shtesë (jo të dhëna në formë huaje ose kredie por si ndihmë e mirëfilltë) për të ndihmuar Shqipërinë të kalonte krizën e krijuar si shkak i luftës në Kosovë, banorët e të cilës nën kërcënimin e reprezaljeve të shovinistëve serb, ishin arratisur në Shqipëri për t’i shpëtuar masakrave famëkeqe. Në vendimin nr. 485, datë 21.10.1999, sqarohet qartë se si është ndarë buxheti ndër ministritë e ndryshme që përbën interes edhe për çdo individ:
''*1. Miratimin e shpërndarjes të fondeve të grantit japonez, për mbështetje buxhetore si vijon:
Në lidhje me temën është për tu shqyrtuar edhe vendimi nr. 600, i datës 2 nëntor 2001 që flet disa mjete të ardhura në ndihmë të Shqipërisë në lidhje me bujqësinë. [ref. 23] megjithatë nuk ka ndonjë rëndësi të veçantë. Shqipëria hapi ambasadën e saj në Japoni në vitin 2008.
Bomba bërthamore
Bomba atomike ose ndryshe edhe ‘’bomba nukleare’’ është armë bërthamore, fuqia e të cilave rrjedh nga proceset e ndërlikuara fizike që shpjegohen në bazë të parimit të fuzionit dhe difuzionit. Së bashku me bombat kimike dhe ato biologjike, bomba bërthamore renditet në kategorinë e armëve të shkatërrimit masiv ABC. Ndërtimi i bombës atomike, futja e saj në përdorim si dhe futja e saj në arsenalin e armatave të disa shteteve ka shkaktuar një kthesë të madhe të historisë së njerizimit.
Ndërtimi
Bazë e ndërtimit të bombës atomike është shpartallimi i grimcave nga masa tejet kritike e Uranit 235 ose e Plutonit 239, e futur në një hapësirë me vëllim të vogël. Gjatë shpartallimit të grimcave nga masa paraqitet një zinxhir i reaksioneve, ku gjithnjë e më shumë neutrone hyjnë në proces.
Tek bomba që funksionojnë sipas parimit të fuzionit, nëpërmjet një mekanizmi bëhet presion në brendi të bombës. Ky presion shkakton rritjen e temperaturës brenda hapësirës ku gjendet materia radioaktive, grimcat e së cilës materie nëpërmjet të ashtuquajturin reaksioni i fuzionit duke u shpartalluar shkaktojnë rritjen e më tejshme të shtypjes përbrenda bombës dhe pas arritjes së një pike ekstreme bomba dhe i gjithë materia që gjendet në të eksplodojnë.Bomba e pare bethamore u krijua nga SHBA dhe e perdori kunder japonise,duke e hedhur ne Hiroshima.Demet qene te medha dhe shume tragjike.Arsyeja qe lufta e 2 Boterore mbaroi dhe qe sot nuk ndodhin me luftra te medha,eshte per shkak te frikes se njerezimit ndaj bombes atomike.
Drenasi
parapamje|Emri i Drenasit Drenasi, ish-Gllogovci (serbisht: Глоговац Glogovac), është qytet në Kosovën qendrore. Drenasi ndodhet në mes të maleve të Çiçavicës në lindje, bjeshkëve të Drenicës në veri dhe Kosmaçin në perëndim.
Histori
Drenasi është qendër bashkie e rrethit të Prishtinës, që administron 53 fshatra. Emrin e kësaj qyteze e hasim tejet vonë ne dokumentet sllave, sigurisht nga kolonizimi i vonshëm, pas 1912 kur forcat serbo-malazeze pushtuan ketë luginë të Drenicës, që e emërtuan nga emri i drurit të Murrizit. Pra në shqipe do ishte e drejtë Murrizi.
Komuna është themeluar para Luftës së Dytë Botërore si njësi sociale,politike dhe administrative e veqantë. Gjatë tetëdhjetë vjetëve të fundit zhvillimi ekonomik ka qenë tepër i ulët, sepse pushtetet e kaluar antipopullore të dirigjuara nga qendra ndoqën një politikë specifiike diskriminuese sidomos ekonomike.
Gjeografia
Territori i komunës së Drenasit (ish-Gllogocit) shtrihet në pjesën e Kosovës qendrore.
Sipërfaqja e gjithëmbarëshme e kësaj komuneje përfshinë 290 km2 apo 2.66 përqind të sipërfaqëse së territorit të Kosovës.Gjithë kjo trevë ,e cila përbëhet nga 42 vendbanime është e rrethuar me Malet e Berishës, Kasmaqit, Qyqavicës, Goleshit dhe Lipovicës(Blinajës).
Këto male shtrihen në të dy anët e Luginës së lumit Drenica. Sipërfaqet e tokës së Luginës së Drenicës i përshkon sistemin e ujitjes “Ibër”.
E veçanta tjetër e kësaj treve është miniera dhe shkritorja e “Feronikelit”,si dhe disa gurore. Nëpër këtë komunë kalojnë lumi Drenica dhe Vërbicë,uji i të cilave shfrytëzohet për nevojat e ujitjes së tokave bujqësore.
Kjo komunë,në pikëpamje të ndërlidhjës tokësore lidhet më pjesët tjera të Kosovës më anë të hekurudhës Fushë Kosovë-Pejë dhe rrugës magjistrale Prishtinë – Bushat(Komoran)-Pejë ,dhe rrugët ndërkommunale Shalë- Lipjan dhe Bushat-Drenas-Skënderaj.
Sipas regjistrimit të fundit,kjo trevë kishte një popullsi prej mbi 67,000 banorëve ,ndërkaq sipas vlerësimeve të fundit tani janë mbi 73,000 banorë. Popullata e kësaj komuneje jeton në 42 vendbanime : në 36 fshatra, 2 qendrave urbane, 3 lokaliteteve dhe qendrës së Drenasit. Vështruar nga përberja gjinore,popullatën e Drenasit e përbëjnë 51.3% meshkuj dhe 48,7% femra.Komuna është e banuar ekskluzivisht vetëm nga Shqiptarët.
Shërbimet Sociale, Shëndetësia dhe Arsimi
Sipas informatave nga mirëqenia sociale, ka 2166 familje, që marrin ndihmë sociale. Një ekip i specializuar është i trajnuar për t'u marrë me njerëz të traumatizuar dhe të dhunës në familje. Qendra shendetesore "Hafir Shala" dhe gjashtë spitale të vogla janë për të shërbyer nevojat e popullatës në Drenas. Mungesa e kuadrove mjekësore dhe investimeve të mjaftueshme është e shquar. Në vitin 2002 janë bërë tetë ndërtesa të reja, gjithashtu edhe shkollë fillore janë ndërtuar. Në komunën e Drenasit ka 21 shkolla fillore dhe 2 shkolla të mesme. Cilësia e Arsimit është jo e mjaftueshme, pasi shumë prej kuadrove arismore nuk kanë kualifikimet e nevojshme. Ka nevojë për më shumë shkolla çerdhe, para-shkolla fillore dhe zgjerimin e shkollave ekzistuese.
Kultura
Para masave të dhunëshme të viteve 90-ta, komuna e Drenasit ka pasur 7 biblioteka publike me 73.000 libra. Libraria kryesore ka pasur 12,000 libra, derisa degët e saj në Tërstenik, Komoran, Arllat, Sankoc, Baicë dhe Gradicë kanë pasur 61,000 libra, por lufta ka zhdukur dy biblioteka, bibliotekën kryesore në Gllogovc dhe degën në Baicë, dhe ka shkatërruar degët e tjera me 66.468 libra. Forcat serbe kanë vrarë bibliotekistin Izet Elshani (48 vjeç) kanë djegur bibliotekën me 9,500 libra. Së këndejmi, komuna e Gllogovcit, në të vërtetë, ka një bibliotekë me 6,532 libra.Muajt e fundit eshte formuar Shoqeria Kulturore"Komorani" nje bashkim i individeve dhe grupeve te interesuara per zhvillimin e kultures lokale duke prezantuar tiparet e regjionit tone.Ne qytet gjithashtu eshte hapur Bibloteka e Qytetit,e cila me kapacitetin e saj mundohet t'iu ofroj sherbime te kenaqshme lexuesve te saj.
Informimi
Në Drenas nuk ka ndonjë gazetë ditore, ndërsa për informimin e banorëve për lokalitetin e tyre përkujdesen revistat: "Realiteti", "Spektri" dhe një fanpage nga Drenasi. Poashtu në Drenas gjenden edhe dy radio stacione, "92.1 Capital FM" dhe "Radio Dodona" që tani nuk është operacionale. Në vitet e '90-ta, pas mbylljes së "Rilindjes", Forumi Rinor i LDK-së nxori një fletushkë të veten, ndërsa, më 28 nëntor 1993, për herë të parë, në Drenicë doli revista mujore “Trojet tona”, organ i PNDSH-së. Revista drejtohej nga ky Këshill redaktues: Emin Hasi (kryeredaktor), Ramadan Dautaj (i ndjerë), Adem Gashi, Lulëzim Haxhiu, Nexhmedin Haxhiu, Selim Shabani, Ismail Bajraktari dhe Burim Heta.
Religjioni
Në Drenas shumica e popullisë janë të fesë islame besimit sunit. Banorët e Drenasit e ushtrojnë predikimin e tyre në xhamitë, të cilat janë të shpërndara në gjithë territorin e komunës, e që drejtohen nga udhëheqësi fetar, i cili selinë e ka në zyrat e Bashkësisë Islame ne Drenas. Xhamitë janë të ndërtuara që nga kohërat e vjetra dhe deri në ditët tona. Xhamite më të njohura janë në: Drenas (qendër), Arllat, Komoran, Zabelin e Poshtëm, Kishnarekë, Vërbovc, Tërstenik, Damanek, Korroticë, Gllobar ,Dritan, Gllanasellë,ndersa ne fshatin Krajkovë gjindet xhamia e dyte me e vjeter ne Kosove. Ne Drenas ka edhe besimtar Katolik ne fshatin Llapushnik te cilet e kan edhe Kishen e tyre ne kete fshat.
Politika
Partia qe udheheq Drenasin është Partia Demokratike e Kosovës. ,ndersa aktiviteti i opozites eshte mjaft i veshtire pasi Drenasi ka qene dhe eshte bastion kryesor i Partise Demokratike te Kosoves.
Nisma, Aleanca per Ardhmerine e Kosoves, Lidhja Demokratike e Kosoves, Iniciativa Qytetare per Drenasin, dhe Levizja Vetevendosje jane pjese e opozites, megjithate kane numer te vogel te aktivisteve te cilet perkrahin keto parti.
Kostandin Shpataraku
Shpataraku ishte një piktor i shquar kishtar nga Shpati i Elbasanit dhe realizues i mjaft ikonave në kishat më të njohura të vendit tonë dhe jo vetëm. Sipas studiuesve dhe studiuesit Artan Shkreli ikonografi Shpataraku ka realizuar ikonat në kishën e Ardenicës, të Cikalleshit, të Shën Pjetrit në Vithkuq, të Shën Prokopit në Pogradec. Ndër më të njohurat e veprave të tij është ikona me titull "Shën Gjon Vladimiri", ku figura qendrore e Vladimirit rrethohet me 12 skena dhe në mes të tyre qëndron figura e princit shqiptar Karl Topia që tregon kishën në sfond. Krijimet e Kostandin Shpatarakut konsiderohen si vazhduese të shkollës së Onufrit.
Veprimtaria
Veprimtaria e Kostandin Shpatarakut shtrihet gjatë periudhës 1726 - 1767. Përveç ikonave të shumta, nga ky piktor ruhet sot vetëm piktura murale e kishës së manastirit të shën Marenës si edhe disa fragmente pikturash në kishat e Llangës. Këtë piktor, deri sa nuk u zbulua ende piktura e tij murale, konsiderohej pa e thelluar shumë çështjen, si një ndjekës i pikturës së Athosit. Me zbulimin e studimin e pikturës së tij murale në manastirin e Shën Marenës, u arrit të nxirren në dukje tiparet teknike e artistike të veprës së tij si një nga ndjekësit e shkollës së Korçës.
Pasardhësi
Pasardhësi është roman i shkrimtarit Ismail Kadare, i botuar në vitin 2003. “Pasardhësi” është pjesa e dytë e diptikut i cili lidhet me romanin e parë “Vajza e Agamemnonit” nëpërmjet personazhit kryesor.
Sfondi
Vajza e Agamemnonit, pjesa e parë e diptikut, u shkrua në vitin 1985 dhe u nxor fshehtazi jashtë Shqipërisë, para rënies së regjimit Hoxhaist, por u publikua gati dy dekada më vonë, pasi Kadare tashmë kishte përfunduar Pasardhësin. Për dallim prej të parit, i cili ishte paksa më personal, ky i fundit ka më tepër bazë historike, duke paraqitur një ritregim imagjinar të ngjarjeve që mund të kenë çuar drejt vdekjes së pasqaruar të Mehmet Shehut në vitin 1981. Burimet zyrtartare shqiptare të asaj kohe e kishin cilësuar vdekjen e tij si "vetëvrasje", por shpallja e tij më pas si "agjent i shumëfishtë" dhe "tradhtar i atdheut" si dhe përndjekja e gjithë fisit të tij (duke filluar nga gruaja Fiqirete Shehu dhe i biri Bashkim Shehu) kishin ngjallur dyshime tek njerëzit se Shehu mund të ishte vrarë me urdhër të Enver Hoxhës ose gruas së tij  Nexhmijes.
Përmbajtja
Romani fillon me shpalljen e vdekjes së Pasardhësit që në fjalinë e parë. Gradualisht romani largohet prej spekulimeve mbi identitetin e vrasësit dhe në vend të kësaj fokusohet në pasojat brutale që ka diktatura në çdokënd që është i detyruar të jetojë nën të, pa marrë parasysh sa i sigurt duket ai ose ajo në sytë e një vëzhguesi të jashtëm. Kadare e përdor personazhin e Arkitektit për të hedhur dritë mbi çështjen e integritetit të një artisti nën kushte të tilla. Ndodhitë e Vajzës së Agamemnonit tregohen përsëri, kësaj radhe nga këndvështrimi i protagonistes femër, Suzanës.
Pritja
Diptiku Vajza e Agamemnonit / Pasardhësi është konsideruar nga botuesi francez i Kadaresë, drejtori i Fayard-it Claude Durand, si "një nga veprat më të mira dhe më të arrira të Ismail Kadaresë deri më sot". James Wood e përshkruan diptikun si "një nga rrëfimet më rrënuese të shkruara ndonjëherë, mbi bjerrjen mendore dhe shpirtërore që i shkaktohej individit nga shteti totalitar". Wood e vë Kadarenë në një piedestral me Oruellin dhe Kunderën, por e konsideron atë "një ironist shumë më të thellë se i pari, dhe një rrëfimtar më i mirë se i dyti". Si një ilustrim veçanërisht të shkëlqyeshëm të ironisë së Kadaresë, ai e përmend një nga pasazhet e fundit të kreut të tretë të romanit, kur Prijsi gati krejtësisht i verbër, i prirë nga gruaja e tij, e viziton shtëpinë e meremetuar të Pasardhësit dhe papritur e zbulon një reostat, që asokohe ishte një risi në Shqipëri dhe e cila mund të jetë parë nga Prijsi paranojak si një tipar borgjez: "Përreth ishte bërë befas heshtje dhe, kur dora e tij kishte lëvizur reostatin dhe ndriçimi befas ishte zmadhuar, ai kishte qeshur me zë. E kishte shtuar prapë ndriçimin, gjersa e kishte çuar në kulmin e tij dhe prapë kishte qeshur ha-ha-ha, si të kishte gjetur një lodër. Të tjerët kishin qeshur gjithë zhurmë pas tij dhe kjo kishte vazhduar gjer në çastin kur kishte nisur ta rrotullonte reostatin në drejtim të kundërt. Me pakësimin e ndriçimit, ishte dukur se gjithçka po ftohej e po errej, gjersa llambat e shumta të ndriçuesit ishin fikur krejt."
- Ismail Kadare
Po i njëjti pasazh është vënë në dukje edhe nga James Lasdun, si një shembull përfaqësues i aftësisë së Kadaresë për të portretizuar akullsisht frikën dhe "vetëdijen zvarranike të diktatorëve". Një recension në Publishers Weekly mendon se ky roman riafirmon vendin e Kadaresë "përkrah Oruellit, Kafkës, Kunderës dhe Solzhenicinit si një nga kronikanët më të mëdhenj të shtypjes së njeriut".
Kantoni La Celle-Saint-Cloud
Kantoni La Celle-Saint-Cloud (frëngjisht: Canton de La Celle-Saint-Cloud) është një kanton në departamentin Yvelines, rajonin Île-de-France në Francë. Kryeqëndra e kantonit është La Celle-Saint-Cloud. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 29959 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni La Celle-Saint-Cloud aktualisht përbëhet nga 2 komuna.
Rehova (Gjebre)
është një fshat në Shqipëri...
Z
Shkronja Z është një nga bashkëtingëlloret e gjuhës shqipe dhe shkronja e parafundit (35-ta) në alfabetin shqip.
Jean-Pierre Raffarin
Jean-Pierre Raffarin (3 gusht, 1948, Poitiers), politikan Francez, Kryeministër i Francës nga 2002 deri në 2005.
10 Lekë (1976)
10 Lekë është kartëmonedhë e emetuar nga Banka e Shqipërisë në vitin 1976.
Kuritë
është një fshat në Republikën e Shqipërisë
Llazica
Llazicë është një vendbanim në komunën e Malishevës, Kosovë. Pas vitit 1999 fshati është i njohur edhe me emrin Bujan.
25 Lekë (1976)
25 Lekë është kartëmonedhë e emetuar nga Banka e Shqipërisë në vitin 1976.
Arbër Ahmetaj
Arbër Ahmetaj shkrimtar shqiptar, u lind në Tropojë në vitin 1965, është diplomuar në farmaci nga universiteti i Tiranës dhe ai i Gjenevës. Që nga viti 1986 bashkëpunon me shtypin shqiptar të asaj kohe dhe më pas punon si gazetar në departamentin e informacionit në TVSH. Në 1993 ndërkohë që specializohej për diplomaci në Oksford, Washington Gjenevë dhe Maltë punon në Ministrinë e Punëve të jashtme në Tiranë. Pas detyrash të ndryshme në këtë minitri emerohet sekretar i parë ne ambasaden shqiptare në Bukuresht. Nga shtatori i vitit 1997 vendoset në Sion të Zvicrës duke ushtruar dashurinë e tij të vjetër, punën si farmacist. Disa nga verpat e tij në prozë janë "Fletëhyrje për në varr" "Varri i braktisur" si dhe libri me poezi "Më mori malli e dashur".
Gjuha baske
thumb|300px|Teritori baskë në Spanjë dhe Francë. thumb|300px|Dialektet baske.
Baske ( ( euskara [eus̺ˈkaɾa]) është një gjuhë e folur nga baskët dhe të tjerë të vendit bask, një rajon që shtrihet në Pirenejtë më perëndimorë në pjesët ngjitur të Spanjës veriore dhe Francës jugperëndimore. Nga ana gjuhësore, baskishtja është një gjuhë e izoluar (e palidhur me asnjë gjuhë tjetër ekzistuese). Baskët janë autoktonë dhe kryesisht banojnë në Vendin Bask. Gjuha baske flitet nga 28.4% (751.500) e baskëve në të gjitha territoret. Nga këto, 93.2% (700.300) janë në zonën spanjolle të vendit Bask dhe pjesa tjetër 6.8% (51.200) janë në pjesën franceze.
Në Spanjën frankiste, përdorimi i gjuhës baske u dekurajua nga politikat shtypëse të qeverisë. Në vendin bask, “shtypja frankiste nuk ishte vetëm politike, por edhe gjuhësore dhe kulturore”. Regjimi i Frankos e shtypi gjuhën baske dhe e shfarosi nga ligjërimi zyrtar, edukimi dhe botimi, duke e bërë të paligjshëm regjistrimin e foshnjave të porsalindura me emrat baskë, dhe madje kërkoi që gdhendjet e gurëve të varreve baske të hiqen. Në disa provinca, përdorimi publik i gjuhës baske u ndalua, me gjobitje të njerëzve që e flisnin atë. Përdorimi publik i baskishtes u kundërshtua nga mbështetësit e regjimit, shpesh i konsideruar si një shenjë e anti-Frankizmit ose separatizmit. Në përgjithësi, në vitet 1960 dhe më vonë, tendenca u përmbys dhe arsimi dhe botimet baske filluan të lulëzojnë. Si pjesë e këtij procesi, një formë e standardizuar e gjuhës baske, e quajtur Euskara Batua, u zhvillua nga Euskaltzaindia në fund të viteve 1960.
Përveç versionit të saj të standardizuar, pesë dialektet historike baske janë Bizkajan, Gipuzkoan dhe Navarrez i Epërm në Spanjë dhe Navarrez-Lapurdian dhe Suletin në Francë. Ata i marrin emrat e tyre nga provincat historike baske, por kufijtë e dialekteve nuk janë në përputhje me kufijtë e provincave. Euskara Batua u krijua në mënyrë që gjuha baske të mund të përdorej - dhe të kuptohej lehtë nga të gjithë folësit baskë - në situata formale (arsim, masmedia, letërsi) dhe ky është përdorimi kryesor i saj sot. Si në Spanjë ashtu edhe në Francë, përdorimi i gjuhës baske për arsim ndryshon nga rajoni në rajon dhe nga shkolla në shkollë.
Baskishtja është gjuha e vetme e izoluar ende në Evropë. Pikëpamja aktuale shkencore mbi origjinën e baskëve dhe të gjuhës së tyre është se format e hershme të baskëve u zhvilluan përpara ardhjes së gjuhëve indo-evropiane në zonë, pra para ardhjes së gjuhëve kelte dhe romane në veçanti, si këto të fundit sot. gjeografikisht rrethojnë rajonin bask-folës. Tipologjikisht, me morfologjinë e saj aglutinative dhe dakordësinë ergative-absolutive, gramatika baske mbetet dukshëm e ndryshme nga ajo e gjuhëve standarde mesatare evropiane. Megjithatë, baskishtja ka huazuar deri në 40 për qind të fjalorit të saj nga gjuhët romane.
qendër|parapamje|Përqindja e nxënësve të regjistruar në shkollat e gjuhës baske (2000–2005)
Shpërndarja gjeografike
Rajoni ku flitet baskisht është zvogëluar gjatë shekujve, veçanërisht në kufijtë veriorë, jugorë dhe lindorë. Asgjë nuk dihet për kufijtë e këtij rajoni në kohët e lashta, por në bazë të toponimeve dhe epigrafeve duket se në fillim të epokës së përbashkët shtrihej deri në lumin Garonë në veri (duke përfshirë pjesën jugperëndimore të Francës); të paktën deri në Val d'Aran në lindje (tani një pjesë e Katalonjës që flet Gaskon), duke përfshirë tokat në të dy anët e Pirenejve ; kufijtë jugorë dhe perëndimorë nuk janë fare të qartë.
Akademia e Arteve të Bukura, Umeå
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 25em; text-align: right; font-size: 0.87em; font-family: lucida grande, sans-serif; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #F9F9F9; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> <span style="font: inherit; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align: center; border: none; margin: 0; padding: 0; color: #6a6c76;"> Academy of Fine Arts, Umeå <p style="margin: 1em 0;"> <span style="font: inherit; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align: center; border: none; margin: 0; padding: 0; color: #6a6c76;">Konsthögskolan <p style="margin: 1em 0;">:
Gjuha baske
Shpërndarja gjeografike
Rekonkista e kundërshtoi përkohësisht këtë tendencë kontraktuese kur zotërit e krishterë u bënë thirrje popujve veriorë iberikë - baskët, asturistët dhe " frankët " - për të kolonizuar pushtimet e reja. Gjuha baske u bë gjuha kryesore e përditshme, ndërsa gjuhë të tjera si spanjishtja, gaskonishtja, frëngjishtja ose latinishtja preferoheshin për administrimin dhe arsimin e lartë.
Akademia e Arteve të Bukura, Umeå
Akademia e Arteve të Bukura në Universitetin e Umeås është shkollë suedeze e artit. Ajo u themelua në vitin 1987 në një ish-fabrikë në lumin Uman. Çdo vit pranohet nga 12 studentë të rinj, dhe gjithsej në këtë shkollë studiojnë 60 studentë. Shkolla është pjesë e Umeå Arts Campus.
Gjuha baske
Shpërndarja gjeografike
Nga shekulli i 16-të, zona bask-folëse u reduktua në thelb në shtatë provincat e sotme të vendit bask, duke përjashtuar pjesën jugore të Navarrës, pjesën jugperëndimore të Álava dhe pjesën perëndimore të Biscay, dhe duke përfshirë disa pjesë të Béarnit.
Në 1807, baskishtja flitej ende në gjysmën veriore të Álavës - duke përfshirë kryeqytetin e saj Vitoria-Gasteiz - dhe një zonë të gjerë në Navarrën qendrore, por në këto dy provinca, baskishtja përjetoi një rënie të shpejtë që e shtyu kufirin e saj drejt veriut. Në Vendin Bask Francez, baskishtja flitej ende në të gjithë territorin, përveç në Bajonë dhe disa fshatra përreth, dhe duke përfshirë disa qytete kufitare në Béarn.
Kantoni Châteauroux-Centre
Kantoni Châteauroux-Centre (frëngjisht: Canton de Châteauroux-Centre) është një kanton në departamentin Indre, rajonin Région Centre në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Châteauroux. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 17174 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Châteauroux-Centre aktualisht përbëhet nga 1 komuna.
Gjuha baske
Shpërndarja gjeografike
Megjithatë, në shekullin e 20-të, ngjitja e nacionalizmit bask nxiti një interes në rritje për gjuhën si një shenjë e identitetit etnik, dhe me vendosjen e qeverisjes autonome në Vendin Bask Jugor, ajo kohët e fundit ka bërë një rikthim modest. Në pjesën spanjolle, shkollat në gjuhën baske për fëmijë dhe qendrat e mësimdhënies baske për të rritur e kanë sjellë gjuhën në zona të tilla si Enkarterri perëndimor dhe Ribera del Ebro në Navarrën jugore, ku nuk dihet të jetë folur ndonjëherë gjerësisht; dhe në Bask Francez, këto shkolla dhe qendra pothuajse e kanë ndalur rënien e gjuhës.
Zanoret
Gjuha baske përmban pesë zanore:, , , dhe  (të njëjtat që gjenden në spanjisht, asturiane dhe aragoneze). Në dialektin Zuberoan paraqiten këto ndryshime:
Bashkëtingëlloret
Në pozicionin e rrokjes-fundore, të gjitha shpërthyeset hezen. Kur midis zanoreve, dhe shpesh pas ose, shpërthyeset me zë ,  dhe  shqiptohen si fërkueset përkatëse ,  dhe. parapamje|Realizimet rajonale të j Baskeja përmban gjithashtu sibilantë pasalvellore (, të shkruar x, dhe , të shkruar tx ), që tingëllojnë si sh dhe ç në shqip.
Përveç nëse janë fjalë huazuara së fundmi (p.sh Ruanda "Rwanda", radar, robot ... ), fjalët nuk para kanë r nistore. Në huatë e vjetra, r- fillestare ka marrë një zanore prostetike, duke rezultuar në err- ( Erroma "Rome", Errusia "Russia"), më rrallë irr- (për shembull irratia "radio", irrisa "oriz") dhe arr- (për shembull arracional "racional").
Konstantin Mihailoviq
=
Konstantin Mihailoviq, i njohur si edhe Konstantini i Ostrovices,i lindur me 1430,ishte nje ushtar serb dhe autor i nje kujtimesh te kohes se tij si jenicer ne ushtrine e Perandorise Osmane. Mihailoviq ka lindur ne fshatin Ostrovices,afer Rudnikut ======
Lionel Jospin
Lionel Jospin (12 korrik, 1937, Meudon), politikan Francez, Kryeministër i Francës nga 1997 deri në 2002.
Kapelle
Kapelle është një komunë në provincën Zelanda në Holandë me sipërfaqe 49.66 km² dhe popullsi 12386 banorë. Kapelle është kryeqendra e komunës.
KF Vushtrria
Klubi futbollistik Kosova Vushtrri nga Vushtrria është themeluar në vitin 1922.