cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vepra 33, Enver Hoxha
- Asgjë nuk i mposht popujt dhe komunistët - 29 tetor
- Nuk ka forcë të pengojë luftën e marksistë - leninistëve - 31 tetor
Oberegg
është një komunë në kantonin Appenzell Innerrhoden të Zvicrës.
Frekuenca vizuale
Syri i njeriut i kapë (truri i përpunon) diku rreth 18 fotografi të njëpasnjëshme si sekuencë, për këtë shkak sot në kinema përdoren ndër të tjera 24 fotografi për sekondë. Në filmat pa zë janë përdorur nga 16 deri në 18 fotografi brenda një sekonde. Me prezantimin e fotografive të xhiruara një pas një mund të krijohen efekt si xhirime të ngadalësuara (repriza) apo përshpejtime të ngjarjeve d.m.th kapërcimi i fotografive.
Po ashtu te Fotoaparatet janë të rëndësishme të dhënat mbi frekuencën vizuale, për shpejtësinë e krijimit të imazheve. Këtu duhet pasur parasysh se Fotoaparatet digjitale me frekuencën maksimale mund të krijojnë një numër të vogël të imazheve pasi që regjistrimi i tyre kërkon kohë më të gjatë (për shkak barrës së fotografisë) deri sa vetë krijimi i imazhit kërkon pak kohë.
Frekuenca vizuale e ekranit
Frekuenca vizuale e rikonstruktimit të fotografisë në teknologjinë kompjuterike zakonisht vije në shprehje gjatë krahasimit të monitorëve të lidhura në kompjuter. Kjo madhësi jepet zakonisht në njësinë hercë (Hz).
Disa ekrane (Displays) me mbushje të lëngut të kristal LCD nuk përputhen me frekuencën e kartës grafike të kompjuterit, kjo kërkon nga këta ekrane një regjistrim të fotografisë në përbërje të tyre.
Për prezantimit sipas metodës së kapërcimit të radhës (Interlace) sikurse te sistemi PAL dhe te ai NTSC për Televizorët analoge, flitet duke u menduar në frekuencën e gjysmë fotografisë d.m.th 50 Hz (PAL) apo 60 Hz për (NTSC).
Dallimi në mes të frekuencës vizuale dhe asaj të ekranit qëndron e ato nuk do të thotë të jenë identike. Përderisa frekuenca vizuale mundë të merret si frekuencë elementare ajo e ekranit në të vërtet është frekuencë që krijohet me bashkimin e dy gjysmë fotografive. Kështu për një film të prezantuar në kinema mjafton frekuenca prej 24 fotografive çka objektet e prezantuara që lëvizin me një shpejtësi mesatare përdoren si prapaskenë. Kjo teknik e përdorur e regjisorëve arrihet duke e lëvizur kamerën ngadalë apo me shpejtësi sipas nevojës që kërkon sekuenca. Kamerat e studiove dhe Camcoder përdorin metodën e kapërcimit të radhës dhe kanë përparësi me 50 apo 60 fotografi për sekondë kjo edhe përdoret për xhirime të aktiviteteve sportive.
Frekuenca vizuale e ekranit luan rolë të madh në periodat e "ndriçim-errësimin" të fotografisë. Kjo varret edhe nga teknologjia e përdorur. Kështu p.sh.: në kinema projektohen 24 fotografi për sekondë nga tre rrezatues që ndërrohen herë ndriçues e herë errësues, çka krijon një frekuencë prej 72 Hz. Po të lihej në frekuencë prej 48 Hz syri i njeriut do ta vërente periodën e errësimit dhe ndriçimit. Te Ekranet me mbushje lëngu kristalorë periodat nuk luajnë rolë pasi që këtu intensiteti i dritës gjatë këtyre periodave (ndërrimit të fotografisë) është konstant.
Për sekuenca me lëvizje të shpejta kanë përparësi (sport, lojëra vizuale) ekranet me frekuenca mbi 50 Hz dhe me kohë ndriçimin të shkurtë të pikave të ekranit. Me këtë ekranet me cilindra e katoda kanë përparësi ndaj ekraneve LCD pasi që ndriçimi i secilës pikëz të ekranit ka një kohë të shkurtë jete. Kjo kohë e shkurt tekë shikuesi krijo ndjenen e lëvizje të qartë, në aparaturën e syrit të njeriut vetë këto impulse të shpejta krijojnë ndjenen e "lëvizjes" së fotografisë. Në teknologjinë LCD tani janë duke u bërë përpjekje për shkurtimin e ndriçimit të pikave të ekranit. Në këtë kuptim është i njohur edhe termet e përdorur Ekrane LCD me "scanning backlight" apo 'black stripe insertion' të cilët kanë po ashtu problemin gjatë ndërrimit të fotografisë (perioda e ndriçimit-errësimit) mirëpo ky problem për syrin e njeriut nuk ekziston më pasi që kjo nuk është e mundshme të vërehet në një frekuencë prej 80Hz. Një tetativë të tillë ka marrë edhe firma Philips e cila për vitin 2006 ka paralajmëruar daljen në treg të televizorëve TVFlat me teknikën të emërtuar ClearLCD.
Llogaritja
Frekuenca vizuale f_V e ekraneve (monitorëve) të paraparë për tu lidhur me kompjuter mund të llogaritet përafërsisht me formulën:
Ku f_H është frekuenca horizontale d.m.th numri i radhëve brenda një sekonde dhe n numri i radhëve vertikale.
Ceefax
Ceefax (nga anglishtja "See Facts" - shiko fakte) është video teksti i BBC.
Sistemi në fjalë është bërë publik në tetor të 1972-së. Pas dy viteve (1973-74) të kaluara në fleta eksperimentuese më 23 shtator 1974 hynë në përdorim si sistemi i parë i Video testit në botë me 30 fleta. Në fillim ishte paramenduar futja e tij në përdorim si nëntitull për të informuar personat me pengesa dëgjimi. Mirëpo efektet e tija së shpejti u zgjeruan edhe në fusha tjera të shpërndarjes së informatave.
Brenda një kohe të shkurt ky sistem u fut si sistem standard ndërkombëtar dhe lë pas sistemin francezë, Sistem Antiope. Në hapësirën e radio televizioneve shqiptare është futur në përdorim për herë të parë nga Radio Televizioni Shqiptar në diku në vitet 98-99.
Me përjashtim të disa plotësimeve sikurse është futja e ngjyrës (1976) dhe ngjyrave për katër sustat e shkurtesave (1990) teknologjia ka mbetur po ajo fillestare. Ceefax tani (2005), transmetohet vetëm për televizorët analoge, për ata digjital transmetohet BBCi. Është paraparë që Ceefax së bashku me të gjitha programet tjera analoge të transmetohen më së largu deri në vitin 2012.
Orpí
Orpí është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Anoia, të provincës Barcelona, në Katalonia.
Lidhje të jashtme
Orpí
Ngjeqar
Ngjeqari është një fshat në komunën Kurjan në rrethin e Fierit të Shqipërisë.
Këtu jam për t’i luftuar armiqtë : monografi për dëshmorin e kombit-Xhemajl Fetahaj
Këtu jam për t’i luftuar armiqtë : monografi për dëshmorin e kombit-Xhemajl Fetahaj me autor Ibish Neziri. Botuar nga Shoqata e të Burgosurve Politikë e Kosovës. Prishtinë, 2013. Faqet e librit 459.
Udhëheqës të shteteve në vitin 1679
janë të radhitur sipas kontinenteve dhe pastaj në kontinente janë të radhitura shtetet sipas shronjës.
Diego Godín
Diego Roberto Godín Leal ( Spanjisht [ˈdjeɣo ɣoˈðin]; lindur më 16 shkurt 1986) është një futbollist profesionist uruguajian i cili luan si qëndër-mbrojtës për klubin italian Cagliari dhe kombëtaren uruguajiane.
Ai bëri debutimin e tij me Cerron në 2003 në Premiera Division. Në 2006, ai u ble nga Nacional dhe vetëm 1 vit më vonë shkoi në Evropë duke firmosur me Villarreal në Spajë. Pas tre sezonesh te Nëndetsja e Verdhë ai firmosi me Atlético Madrid ku do të fitonte Superkupën Evropiane në vitet 2010 dhe 2012 dhe Copa del Rey në vitin 2013.
Vitet e hershme
Në moshën 15 vjeç, Godín u bashkua me klubin e divizionit të gjashtë Defensor Sporting dhe në vitin 2003 u transferua te Cerro në divizionin e parë uruguajian. Ai në fillim u vendos në pozicionin e sulmuesit, por më vonë u zhvendos në pozicionin e mbrojtësit ku zhvilloi performancat e tij më të mira. Falë performancave të tij të mira, në 2006 ai u ble nga Nacional. Ai bëri debutimin e tij me klubin uruguajian më 26 gusht 2006 në humbjen 0–1 kundër Danubios në Torneo Apertura 2006. Me Nacional, ai fitoi Liguilla Pre-Libertadores 2007 dhe ishte një nga lojtarët më të mirë të skuadrës në Copa Libertadores 2007 ku shënoi edhe dy gola.
Villarreal
Në gusht 2007, Godín firmosi një kontratë pesë-vjeçare me skuadrën spanjolle Villarreal në La Liga për 800,000 €. Ai shënoi golin e parë me klubin që në ndeshjen e dytë të tij që rezultoi në humbjen 2–3 kundër Osasunës dhe luajti 24 ndeshje në ligë në sezonin e parë me Nëndetsen e Verdhë. Ai u bë titullar i padiskutueshëm te Villarreali duke pasul koleg në qëndër të mbrojtjes argjentinasin Gonzalo Rodríguez.
Atlético Madrid
Më 4 gusht 2010, pasi përjetoi sezonin më të mirë të karrierës me 36 ndeshje dhe tre gola me Villarreal, Godín u bashkua me Atlético Madridin në një marrëveshje pesë-vjeçare për tetë milion €. Ai bëri debutimin e tij më 27 gusht 2010 në Superkupën e Evropës kundër Interit ku ekipi fitoi me rezultatin 2–0. Më 3 tetor 2010, ai luajti ndeshjen e 200të në kampionat në barazimin pa gola kundër Seviljes. Më 30 janar 2012, ai shënoi golin e parë në La Liga me fanellën e Atlético Madrid në fitoren 1–0 kundër Osasunës. Më 9 maj 2012, Godín fitoi titullin e parë evropian me klubin pasi Colchoneros mposhtën me rezultatin 3–0 Athletic Bilbao në finalen e Ligës së Evropës.
Për sezonin 2012–13, Godín ishte një nga lojtarët kyç të mbrojtjes sëbashku me brazilianin João Miranda; gjatë tij sezoni, Atlético humbi vetëm tre ndeshje dhe kishte mbrojtjen më të mirë të kampionatit. Falë performancave të tij dhe të mbrojtësve të tjerë, portieri Thibaut Courtois fitoi trofeun Zamora. Ai luajti në finalen e Kupës së Mbretit më 17 maj kundër Real Madrid në Santiago Bernabeu; ai e nisi ndeshjen si titullar dhe ndihmoi skuadrën që të fitonte trofeun me rezultatin 2–1.
Më 1 nëntor 2013, Godín firmosi një kontratë të re me Atlético Madrid, duke e mbajtur atë në klub deri në 2018. Pas rinovimit, ai tha: "Unë jam i kënaqur të zgjasë qëndrimin tim me klubin. Kjo është shtëpia ime".
Më 17 maj 2014, Godín shënoi një gol me kokë në ndeshjen e javës së 38të të La Ligas kundër Barcelonës, duke i dhënë Atléticos një barazim 1–1 në Camp Nou dhe titullin e parë kampion për herë të parë pas 18 vitesh. Një javë më vonë, ai ishte sërisht protagonist, duke shënuar me kokë në finalen e Ligës së Kampioneve për t'i dhënë avantazhin e përkohëshëm ekipit të tij, por Real Madridi përmbysi rezultatin dhe fitoi 4–1 pas kohës shtesë. Pas përfundimit të sezonit, ai ishte në formacionin e sezonit sëbashku me shokët e tij Filipe Luís, Juanfran, Gabi, Koke dhe Diego Costa.
Karriera ndërkombëtare
parapamje|majtas|160px|Godín duke luajtur në një ndeshje miqësore kundër [[Kombëtarja austriake e futbollit|Austrisë.]] Në moshën 19 vjeçre, Godín bëri debutimin e tij me kombëtaren uruguajiane në një ndeshje miqësore që përfundoi me humbje kundër Meksikës në Guadalajara. Ai ka përfaqsuar kombëtaren e tij në Copa América 2007.
Godín ishte një nga lojtarët e përzgjedhur për të luajtur me Uruguajin në Kupën e Botës 2010 në Afrikën e Jugut, duke e nisur si titullar ndeshjen hapëse kundër Francës që u mbyll në barazimin 0–0 në Cape Town. Ai do të luante edhe katër ndeshjet e tjera me La Celeste që u eleminuan në gjysmë–finale nga Hollanda.
Në vitin 2011, Godín ishte pjesë e skuadrës që fitoi Copa América 2011, duke u aktivizuar si zëvëndësues në fitoren 3–0 në finale kundër Paraguajit. Ai gjithashtu u thirr për të luajtur me La Celeste në Kupën e Konfederatave 2013, ku ai sëbashku me Diego Luganon u vendosën në qëndër të mbrojtjes; ai u aktivizua në katër nga pesë ndeshjet e skuadrës në këtë kompeticion.
Godín ishte në listën e 23 lojtarëve të thirrutr nga trajneri Óscar Tabárez për të luajtur në Kupën e Botës 2014. Ai luajti në të katërta ndeshjet e Uruguajit gjatë këtij kompedicioni. Në ndeshjen e dytë të Grupit D kundër Anglisë, ai u ndëshkua me karton të verdhë por Uruguaji fitoi ndeshjen me rezultatin 2–1 falë dy golave të Luis Suárez. Në ndeshjen e tretë të grupit kundër katër herë kampionëve të botës Italisë, Godín shënoi me kokë në minutën e 81 duke kualifikuar Uruguajin për në fazën me eleminim direkt dhe duke eleminuar Italinë nga faza e grupeve, kjo ishte hera e dytë rresht që Italia eleminohej që në fazën e grupeve pas eleminimit në Kupën e Botës 2010. Në ndeshjen e raundit të 16-tave kundër Kolumbisë, Uruguaji u eleminua falë dygolëshit të James Rodríguez.
Gonten
është një komunë në kantonin Appenzell Innerrhoden të Zvicrës.
Kde domov můj
thumb| Kde domov můj (shqip: Ku është shtëpia ime) është himni kombëtar i Republikës Çeke. Tekstin e himnit e ka shkruar Josef Kajetan Tyl, kurse muzikën e ka komponuar František Škroup.
Kantoni Ourville-en-Caux
Kantoni Ourville-en-Caux (frëngjisht: Canton d'Ourville-en-Caux) është një kanton në departamentin Seine-Maritime, rajonin Haute-Normandie në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Ourville-en-Caux. Ka sipërfaqe 91.68km2 dhe popullsi 4568 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Ourville-en-Caux aktualisht përbëhet nga 16 komuna.
Lumi i Cemit
thumb|Kanioni i Lumit Cem Lumi Cem (Malalezisht: Cijevna, Цијевна ) është një lum që kalon nëpër Shqipëri dhe Mal të Zi.
Lumi buron në Komunën Kelmend të Malësisë së Madhe në Shqipëri. Ai rrjedh në drejtim të përgjithshëm lindor përmes Gucise e Plaves për rreth 64.7 kilometra para se të bashkohet me Limin, në Mal të Zi.
Është lumi i vetem në Shqipëri, uji i të cilit eventualisht derdhet në Detin e Zi.
Vlosh
Vloshi është një fshat në komunën Kurjan në rrethin e Fierit të Shqipërisë.
Diskografia prodhuese e David Guetta
400px|parapamje|right|[[David Guetta duke performuar live ne Angli, 2007]] Një listë kronologjike e këngëve të prodhuara nga David Guetta.
Udhëheqës të shteteve në vitin 1678
janë të radhitur sipas kontinenteve dhe pastaj në kontinente janë të radhitura shtetet sipas shronjës.
Beteja e Nokshiqit
Beteja e Nokshiqit (malazisht dhe serbisht: Битка на Новшићима / Bitka na Novšićima) e cila është zhvilluar për mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë (dhjetor 1879-janar 1880), ka një rëndësi të madhe dhe është një ndër betejat më të mirë organizuara nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit.
Historia
Në vitin 1879 Princi Nikolla, duke e parë se Plava dhe Gucia nuk mund të merreshin në rrugë diplomatike, vendosi që këtë çështje në shtator të vitit 1879 ta zgjidh ushtarakisht dhe iu drejtua ministrit të ushtrisë dhe vojvodës, popit Ilija Plamenc që, në konsultim me konsulin rus në Cetinë Joni dhe me kolonelin rus Nikollaj Kautbar, ta zgjidhe çështjen e Plavës dhe Gucisë me rrugë ushtarake.
Këshilli i Përgjithshëm i Lidhjes dhe Shtabi Ushtarak me në krye Ali Pashë Gucinë, të krijuara nga Komiteti Ndërkrahinor i Lidhjes Shqiptare për Kosovën, morën vendim për shpalljen e gjendjes së luftës në Plavë e Guci. Të gjithë burrat e aftë për armë të Plavës e Gucisë u shpallën luftëtarë në gatishmëri, siç rregullohej me Kanunin e Lidhjes. Por ata nuk ishin të vetëm, pas disa ditësh u nisën për në Guci 2000 gjakovarë të armatosur dhe sipas vendimeve që u morrën në Gjakovë, me fillimin e luftës edhe dy mijë vullnetarë të tjerë do niseshin nga Gjakova për në skenën e luftës.
Pas kësaj beteje forcat Shqiptare i treguan qartë botës se Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk synonte pushtimin e territoreve, që nuk ishin shqiptare. Me këtë betejë të përgjakshme, për organizimin dhe përpilimin e strategjisë të së cilës komandanti i Shtabit të ushtrisë malazeze Bozho Petroviç deklaroi se shqiptarët i drejtonte një “mjeshtër i madh”, u mbyll seria e përpjekjeve malazeze për pushtimin e Plavës dhe Gucisë.
Gjitari
Gjitarët janë vertebrorë brenda  klasës së gjitarëve ( / m ə m eɪ l i ə / nga latinishtja do të thotë "gji"), kjo klasë dallohet nga zvarranikët (duke përfshirë shpendët ) nga posedimit të një neocortex (a rajonin e trurin), flokët, tre kockat e veshit , dhe gjëndrat e qumështit. Femrat e të gjitha llojeve të gjitarëve ushqehen  të vegjëlit e tyre me qumësht, i sekretuar nga gjëndrat e qumështit. Është karakteristikë e tyre qe shumohen me te vegjël.
Gjitarët përfshijnë kafshën më të madhe në planet, balena blu. Lloji i trupit themelor është katërkëmbësh tokësor, por disa gjitarë  janë përshtatur për jetë në det , në ajër , në pemë , nëntokë ose në dy këmbë. Grupi më i madh i gjitarëve, placentalet, ka një placentë , e cila mundëson ushqimin e fetusit gjatë shtatzënisë. Gjitarët variojnë nga madhësia prej 30-40 mm (1.2-1.6 in)lakuriqi i natës deri tek balenat blu në 30 metra (98 ft). Me përjashtim të pesë llojeve të monotreme(gjitarët që shtrojnë vezë), të gjitha gjitarët moderne lindin të rinj. Shumica e gjitarëve, duke përfshirë gjashtë rendet më të pasur të llojeve, i përkasin grupit placentë. Rendet më të mëdhenj janë brejtësit ,lakuriqt e natës dhe sorikomorfa(hundegjatet dhe aleatët). Tre rendet e ardhshme më të mëdha, janë primatët ( majmunet e medhenj ,majmunët, dhe paramajmunët),Cetartiodaktila (cetacët dhe dythundrakët ), dhe Karnivora ( macet , qentë , fokat, dhe aleatët).
Gjitarët e gjallë janë të ndarë në Yinotheria ( platipusi dhe ekidna ) dhe Theriiformes (të gjitha gjithet e tjera). Ka rreth 5,450 lloje gjitarësh. Në disa klasifikime, gjitarët ekzistues ndahen në dy nënklasa: Prototheria, domethënë rendi Monotremata; dhe Theria, ose infraklasa e Metatheria dhe Eutheria .Marsupialët përbëjnë grupin kurorën e Metatheria, dhe të përfshijë të gjitha metatherians jetojnë si dhe shumë ato të shuar; placentals janë grupi kurorë i Eutherisë. Ndërsa klasifikimi i gjitarëvenë nivelin e familjes ka qenë relativisht e qëndrueshme, disa klasifikime konkurruese në lidhje me nivelet më të larta - nënklasa, infraklasi dhe rendi, sidomos i marsupialëve - shfaqen në literaturën bashkëkohore. Pjesa më e madhe e ndryshimeve reflektojnë përparimet e analizës klasike dhe gjenetikës molekulare. Gjetjet nga gjenetika molekulare, për shembull, kanë nxitur miratimin e grupeve të reja, të tilla si Afrotheria, dhe braktisjen e grupeve tradicionale, të tilla si Insektivora.
Gjitarët përfaqësojnë  Synapsida të gjallë, të cilat së bashku me Sauropsida formojnë kullën Amniota. Paraardhësit e hershëm të gjitarëve ishin spenacodont pelycosaurs, një grup që prodhoi Dimertodonin jo-gjitar. Në fund të periudhës së Karbonifere, ky grup divergjohej nga linja sauropside që çoi në zvarranikët dhe zogjtë e sotëm. Linja që ndjek grupin e rrjedhjes Sphenacodontia ndau disa grupe të ndryshme të sinapsideve jo-gjitarëve - nganjëherë të referuara si zvarranikë si gjitarët - para se të krijonin proto-gjitarët ( Therapsida ) në fillim të epokës së Mesozoikut. Epoka e gjitarëve modern u ngritën në epokën e Paleogjenit dhe Neogjenit të epokës Cenozoic, pas zhdukjes së dinosaurëve jo-avianë dhe kanë qenë midis grupeve mbizotëruese të kafshëve tokësore nga 66 milion vjet më parë deri në ditët e sotme.
Shumica e gjitarëve janë inteligjentë, me disa që kanë trurin e madh, vetëdijesimin dhe përdorimin e mjeteve. Gjitarët mund të komunikojnë dhe të vokalizojnë në mënyra të ndryshme, duke përfshirë prodhimin e ultrazërit, shenjat e parfumit , sinjalet e alarmit , këndimin dhe ekolokacionin. Gjitarët mund të organizohen në shoqëritë e shkrirjes së fizionomisë, haremet dhe hierarkitë , por gjithashtu mund të jenë të vetmuara dhe territoriale. Shumica e gjitarëve janë polygynous, por disa mund të jenë monogame ose polyandrous.
Në kulturën njerëzore, gjitarët e zbutur luajtën një rol të madh në revolucionin neolitik, duke bërë që bujqësia të zëvendësonte gjuetinë dhe grumbullimin e tyre dhe të çonte në një ristrukturim të madh të shoqërive njerëzore me qytetërimet e para. Ata siguruan, dhe vazhdojnë të sigurojnë, energji për transport dhe bujqësi, si dhe mallra të ndryshëm si mishi, produktet e qumështit , leshi dhe lëkura. Gjitarët gjuajnë ose konkurrojnë për sport, dhe përdoren si organizma model në shkencë. Gjitarët janë përshkruar në art që prej paleolitit, dhe shfaqen në letërsi, film, mitologji dhe fe. Defaunation e gjitarëve është nxitur kryesisht nga faktorë antropogjenike, të tilla si gjuetia dhe shkatërrimi i habitateve, edhe pse ka përpjekje për të luftuar këtë. parapamje|Rendi i Rodentia (blu), Kiropterave (e kuqe) dhe Sorikomorpa (e verdhë) së bashku përbëjnë mbi 70% të llojeve të gjitarëve.
Klasifikimi
Klasifikimi i gjitarëve ka qenë përmes disa iteracioneve që Carl Linnaeus fillimisht përcaktoi klasën. Asnjë sistem klasifikimi nuk është pranuar universalisht; McKenna & Bell (1997) dhe Wilson & Reader (2005) ofrojnë përmbledhje të dobishme të kohëve të fundit. "Parimet e klasifikimit dhe klasifikimit të gjitarëve" të George Gaylord Simpson (AMNH Bulletin v. 85, 1945) ofron sistematikë të origjinave dhe marrëdhënieve të gjitarëve që u mësuan në mënyrë universale deri në fund të shekullit të 20-të. Që nga klasifikimi i Simpson, rekordi paleontologjik është rikalibruar, dhe vitet e ndërhyrjes kanë parë shumë debate dhe përparime në lidhje me bazat teorike të vetë sistematizimit, pjesërisht përmes konceptit të ri të klasës. Megjithëse puna në terren gradualisht e bëri klasifikimin Simpson të vjetëruar, ajo mbetet gjëja më e afërt për një klasifikim zyrtar të gjitarëve.
Shumica e gjitarëve, duke përfshirë gjashtë rendet më të pasur të llojeve, i përkasin grupit placentë. Tre urdhra të mëdha në numrin e specieve janë Rodentia :miu,ferrgjati ,kastori ,kapibara dhe gjitarët tjerë brejtje; Chiroptera :lakuriqr e natës; dhe Sorikomorfa :hundgjati ,urithi dhe solenodonsi. Tri rendet e ardhshëm më të mëdhenj, në varësi të skemës së klasifikimit biologjik të përdorur, janë primatët duke përfshirë majmunët e mëdhenj, majmunët dhe lemurët ; Cetartiodaktila përfshirë balenat dhe dythundrakët ; dhe Karnivorave e cila përfshin macet , qentë ,arijnt , nuselalat ,luanët e detit dhe aleatët. Sipas llojeve të gjitarëve të botës, në vitin 2006 janë identifikuar 5.416 lloje. Këto janë grupuar në 1.219 familje  dhe 29 rende. Në vitin 2008, Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës(IUCN) përfundoi një Vlerësim Global pesëvjeçar për gjitarët përLista e Kuqe e IUCN, e cila numëronte 5.488 lloje. Sipas një hulumtimi të botuar në Journal of Mammalogy në vitin 2018, numri i specieve të gjitheve të njohura është 6.495 specie të përfshira 96 ​​kohët e fundit quhen mutje 96.
Përkufizimet
Fjala " gjitar " është moderne, nga emri shkencor Mammalia i shpikur nga Carl Linnaeus në 1758, që rrjedh nga fjala latine mamma ("gji"). Në një letër me influencë të vitit 1988, Timothy Rowe e përcaktoi Mammalia filogenetikisht si grupin e gjitarëve, që përbëhet nga paraardhësi më i fundit i përbashkët i monotremave të gjalla ( ekidna dhe platipus ) dhe gjitarët therian ( marsupials dhe placentals ) dhe të gjithë pasardhësit e atyre. Ky paraardhës KA jetuar në periudhën Xhurasi, përkufizimi Rowe e përjashton të gjitha kafshët nga më pare në Triasik, pavarësisht nga fakti se fosilet triasike në Haramiyida janë përmendur në gjitar që nga mesi i shekullit të 19-të. Nëse Mammalia konsiderohet si grup, origjina e saj mund të jetë datë e përafërt si pamja e parë e njohur e kafshëve më të lidhur ngushtë me disa gjitarë ekzistues sesa me të tjerët. Ambondro është më e lidhur ngushtë me monotremes se sa me gjitarët therian ndërsa Amphilestes dhe Amphitherium janë më të lidhur ngushtë me therians; pasi fosilet e të treja gjenerave datojnë rreth 167 milionë vjet më pare në Xhurasikun e Mesme, kjo është një vlerësim i arsyeshëm për paraqitjen e grupit.
Klasifikimi McKenna / Bell
Në vitin 1997, gjitarët u rishikuan tërësisht nga Malcolm C. McKenna dhe Susan K. Bell, që ka rezultuar në klasifikimin McKenna / Bell. Libri 1.997 e tyre, Klasifikimi i Gjitarët mbi nivelin e specieve,  është një punë e plotë , marrëdhëniet dhe dukuritë e të gjithë gjitarëve, të gjallë dhe të zhdukur, poshtë nëpër rangun e gjini, edhe pse molekular sfidë gjenetik të të dhënave disa nga grupime të nivelit më të lartë. Autorët punuan së bashku si paleontologë në Muzeun Amerikan të Historisë Natyrore, Nju Jork. McKenna e trashëgoi projektin nga Simpson dhe, me Bell, ndërtoi një sistem hierarkik plotësisht të përditësuar, që mbulonte gjitar të gjallë dhe të zhdukur që pasqyron gjenealogjinë historike të Mammalia.
Klasifikimi molekular i placentalëve
Studimet molekulare bazuar në analizën e ADN- së kanë sugjeruar marrëdhënie të reja midis familjeve të gjitarëve gjatë viteve të fundit. Shumica e këtyre gjetjeve janë vërtetuar në mënyrë të pavarur nga të dhënat e pranisë / mungesës së retrotranspozon. Sistemet e klasifikimit të bazuara në studimet molekulare zbulojnë tre grupe të mëdha ose linja të gjitarëve të placentës - Afrotheria, Xenarthra dhe Boreoeutheria - të cilat ndryshojnë në Kretakun. Marrëdhëniet midis këtyre tre linjave janë të diskutueshme dhe të tri hipoteza të mundshme të ndryshme janë propozuar në lidhje me atë se cili grup është basal. Këto hipoteza janëAtlantogenata ( Boreoutheria bazale), Epitheria (basal Xenarthra) dhe Exafroplacentalia (Afrotheria bazale). Boreoutheria nga ana tjetër përmban dy linja kryesore - Euarchontoglires dhe Laurasiatheria.
Vlerësimet për kohët e divergjencës midis këtyre tri grupeve placentë variojnë nga 105 deri në 120 milion vjet më parë, varësisht nga lloji i ADN-së që përdoret (si bërthamore ose mitokondriale ) dhe interpretime të ndryshme të të dhënave paleogeografike.
Kladogram më sipër është bazuar në Tarver et al. (2016)
molekular
Kladogrami i bazuar në Tarver et al. (2016)
Grupi I: Afrotheria Grupi II: Xenarthra Grupi III: Boreoeutheria
Origjina
Synapsida, një kullë që përmban gjitarët dhe të afërmit e tyre të zhdukur, filloi gjatë nën periodit Pennsylvanian (~ 323 milion deri në 300 milionë vjet më parë), kur u ndanë nga linjat e zvarranikëve dhe avianëve. Gjitarët e grupit Crown evoluan nga mammaliaforms më parë gjatë Xhurasikut. parapamje|Struktura origjinale e kafkës synapsid përmban një hapje të përkohshme prapa orbitave, në një pozicion mjaft të ulët në kafkë (e djathta e poshtme në këtë imazh). Kjo hapje mund të ketë ndihmuar në mbajtjen e muskujve të nofullës së këtyre organizmave, të cilat mund të kishin rritur forcën e tyre të ashpër.
Evolucioni nga amniotesët
Vertebrorët e parë plotësisht tokësorë ishin amniotes. Ashtu si paraardhësit e tyre tetrapodë amfibë, ata kishin mushkëri dhe gjymtyrë. Sidoqoftë vezët amniotike kanë membranë të brendshme që lejojnë embrionin në zhvillim që të marrë frymë, por të mbajë ujë. Prandaj amniotët mund të vendosin vezë në tokë të thatë, ndërsa amfibët në përgjithësi kanë nevojë të vendosin vezët e tyre në ujë.
Me sa duket, amniotët e parë u ngritën në nënperiudhën e Pensilvanisë të Karboniferes. Ata zbritën nga tetrapodët më të hershëm reptiliomorph amfib,të cilat jetonin në tokë që tashmë ishte e banuar nga insektet dhe invertebrorët e tjerë, si dhe fernat, myshqet dhe bimët e tjera. Brenda pak milion viteve, dy linja të rëndësishme amniote u bënë të dallueshme: synapsidet, të cilat më vonë do të përfshinin paraardhësin e përbashkët të gjitarëve; dhe sauropsids , të cilat tani përfshijnë breshkat ,hardhucat , gjarpërinjtë ,krokodilët, dinosaurët dhe zogjtë. Synapsidet kanë një vrimë të vetme ( fenestra e përkohshme) e ulët në çdo anë të kafkës. Një grup synapsid, pelikosaurs, përfshinte kafshët më të mëdha dhe më të ashpra të Permianit të hershëm. Synapsidet jo-mamore quhen nganjëherë "zvarranikët si gjitarët".
Therapsidët, një grup i synapsideve, zbritën nga pelikosaurët në Permianin e Mesme, rreth 265 milionë vjet më parë, dhe u bënë vertebrorët dominues të tokës. Ato ndryshojnë nga eupelikosaurët basal në disa tipare të kafkës dhe nofullave, duke përfshirë: kafka më të mëdha dhe incisorë të barabartë në madhësi në therapsid, por jo për eupelikosaurët. Linja terapeutike që çoi në gjitarë shkoi nëpër një seri fazash, duke filluar me kafshë që ishin shumë të ngjashme me paraardhësit e tyre të pelikusurët dhe duke përfunduar me cynodontes probainognatiane, disa prej të cilave lehtë mund të gaboheshin për gjitarët. Këto faza u karakterizuan nga:
Gjitarët e parë
Ngjarja e Permian-Triasik për zhdukje rreth 252 milionë vjet më parë, e cila ishte një ngjarje e zgjatur për shkak të akumulimit të disa pulseve të zhdukjes, përfundoi dominimin e therapsideve mishngrënëse. Në fillim të Triasikut, mishngrënësit më të mëdhenj tokësor janë marrë përsipër nga archosaurs  i cili, gjatë një periudhë të zgjatur (35 milion vjet), erdhi për të përfshirë crocodylomorphs,  e Pterosaurs dhe dinosaurët;  megjithatë, cynodonts të mëdha si Trucidocynodon dhe traversodontidsende zënë me madhësi të mëdha mishngrënës. Nga Xhurasiku, dinozaurët kishin ardhur për të dominuar.
Gjitarët e parë (në kuptimin e Kempit) u shfaqën në Epokën e Tretë Triasike (rreth 225 milionë vjet më parë), 40 milionë vjet pas therspive të para. Ata ishin krijesa nate  që kërkonin  insektet e natës nga mesi i Jurasikut e tutje;  për shembull, ishte një i afërt i gjitarëve të vërtetë që kishte përshtatje për not, gërmime dhe peshkim. Shumica, nëse jo të gjitha, mendohet se kanë jetuar në errësir , duke përbërë shumicën e tipareve tipike të gjitarëve. Pjesa më e madhe e specieve të gjitarëve që ekzistonin në epokën mesozoike ishin multituberkulatat, eutrikonodontët dhe spalacotheriids. Më të hershme të njohur metatherian është Sinodelphys, jetuar rreth 125 milionë-vjet në Kretakun, zbuluar në argjilor të Kinës verilindore Provincës Liaoning. Fosili është pothuajse i plotë dhe përfshin tufa leshi dhe prerje të indeve të buta. parapamje|Rivendosja e [[Juramaia sinensis, më i vjetër i njohur i Eutherian (160 Mya)  ]] Fosili më i vjetër i njohur mes Eutherisët ("gjitarët e vërtetë") është Xhuramaia, ose "nëna xhurasike nga Kina", e datuar 160 milion vjet më parë në Xhurasikun e vonë. Një i afërm egjiptian, Eomaia , i datuar 125 milion vjet më parë në Kretakun e hershëm, posedonte disa veçori të përbashkëta me marsupialet, por jo me placentalet, dëshmi se këto veçori ishin të pranishme në paraardhësin e fundit të përbashkët të të dy grupeve por më vonë u humbën në linjën e placentës. Në veçanti, kockat epipubike shtrihen përpara nga legeni. Këto nuk gjenden në asnjë placentë modern, por ato gjenden në marsupiale, monotremi, gjitarë të tjerë joplacentan dhe Ukhatherium, një kafshë e hershme e Kretakut në rendin eutherian Asioryctitheria. Kjo vlen edhe për multituberkulatet. Ata janë me sa duket një tipar stërgjyshor, i cili më pas u zhduk në linja. Këto kocka epipubike duket se funksionojnë duke forcuar muskujt gjatë locomotion, duke zvogëluar sasinë e hapësirës që paraqitet, të cilat placentalet kërkojnë të përmbajnë fetusin e tyre gjatë periudhave të shtatëzanisë. Një dalje e ngushtë e legenit tregon se të rinjtë ishin shumë të vegjël në lindje dhe prandaj shtatzënia ishte e shkurtër, si në marsupialet moderne. Kjo tregon se placenta ishte një zhvillim i mëvonshëm.
Shfaqjet më të hershme të karakteristikave
Kortrogoza, fosilet e të cilëve datojnë nga rreth 195 milionë vjet më parë, në fillim të Xhurasikut, siguron dëshminë e parë të qartë të një nyje në nofulla të formuar vetëm nga eshtrat squamosale dhe dentare; nuk ka hapësirë ​​në nofullën e artikut, një kockë e përfshirë në nofullat e të gjitha sinapsideve të hershme. parapamje|245x245px|Fosili i Thrinaksodonit në Muzeun Kombëtar të Historisë Natyrore Dëshmia më e hershme e qartë e flokëve apo leshit është në fosilet e Castorocauda dhe Megaconus, nga 164 milion vjet më parë në mes të Xhurasikut. Në vitet 1950, u sugjerua që foramina (kapsulat) në maxillë dhe prekxilë (kockat në pjesën e përparme të nofullës së sipërme) të cynodonts ishin kanale që furnizonin enët e gjakut dhe nervat në vibrisa ( mustaqe ) dhe kështu ishin dëshmi e flokëve ose gëzofit; ajo së shpejti u vuri në dukje, megjithatë, se foramina jo domosdoshmërisht tregojnë se një kafshë kishte vibrissae, si hardhucë moderne Tupinambis ka foramina që janë pothuajse identike me ato që gjenden në cyndont nonmammalian Thrinaxodon. Burime popullore, megjithatë, vazhdojnë t'i atribuojnë mustaqe për Thrinaxodonin. Studimet mbi coprolitëve të permianë sugjerojnë se synapsidat jo-gjitarë të epokës tashmë kanë leshë, duke vendosur evolucionin e qimeve ndoshta deri më tani si dicynodonts.
Kur endothermy parë u shfaq në evolucionin e gjitarëve është e pasigurt, edhe pse në përgjithësi është rënë dakord të ketë parë evoluar në therapsids jo-gjitarëve. Monotremet moderne kanë temperatura më të ulëta të trupit dhe norma më të ndryshueshme metabolike se marsupialët dhe placentalet por ka dëshmi se disa nga paraardhësit e tyre, ndoshta duke përfshirë paraardhësit e therenave, mund të kenë pasur temperatura të trupit si ato të moderne. Po kështu, disa therianë modernë si afrotherët dhe xenartransët kanë zhvilluar së dyti temperature të ulëta të trupit.
Evolucioni i gjymtyrëve të ngritur në gjitarë nuk është i plotë - monotremet e gjallë dhe fosile kanë gjymtyrë të shtrirë. Pozicioni parasagittal (i pandjeshëm) i gjymtyrëve shfaqet diku në Xhurasikun e vonë ose Kretakun e fillim; ajo gjendet në Eomaia eutherian dhe Sinodelphys metatherian, të dy datuar 125 milion vjet më parë. Kockat epipubike, një tipar që ndikoi fort në riprodhimin e shumicës së kockave të gjitarëve, fillimisht gjenden në Tritylodontidae , duke sugjeruar se kjo është një synapomorphy mes tyre dhe mammaliformes. Ata janë të gjithëpranishëm në mammaliformes jo-placentare, edhe pse Megazostrodon dhe Erythrotherium duket se kanë munguar ato.
Ngritja e gjitarëve
Gjitarët Therian mori përsipër afatmesme deri në shkallë të mesme ekologjike në Cenozoic, pas ngjarjes zhdukjes Kretak-Paleogene rreth 66 milion vjet më parë zbrazur hapësirë ekologjike dikur mbushur nga dinosaurët jo-shpendeve dhe grupeve të tjera të zvarranikëve, si dhe të tjera të ndryshme grupeve të gjitarëve,  dhe iu nënshtrua një rritje eksponenciale në madhësinë e trupit ( megafauna ). Pastaj gjitarët u shpërndan shumë shpejt; si zogjtë ashtu dhe gjitarët tregojnë një rritje eksponenciale në diversitet.
Studimet molekulare pilogenetik fillimisht sugjeruan se shumica e rendeve placental u divergruan rreth 100 deri 85 milion vjet më parë dhe se familjet moderne u shfaqën në periudhën ngaEoceni I vonë përmes Miocene. Megjithatë, nuk ka pasur fosile placentale para fundit të Kretakut. Fosilet më të hershme të padiskutueshme të placentave vijnë nga Paleoceni i hershëm, pas zhdukjes së dinosaurëve. Në veçanti, shkencëtarët kanë identifikuar një kafshë të hershme Paleocene të quajtur Protungulatum donnae si një nga gjitarët e parë placentë.Megjithatë ajo është riklasifikuar si një eutherian jo-placentar. Rikalibrimet e niveleve të diversitetit gjenetik dhe morfologjik kanë sugjeruar një origjinë për placentale, dhe një origjinë Paleocene për shumicën e klasave moderne.
Paraardhësi më i hershëm i njohur i primateve është  Archicebus  nga rreth 55 milionë vjet më parë. Ky primat i vogël peshonte 20-30 gramë (0.7-1.1 ons) dhe mund të përfshinte brenda një pëllëmbë njeriu.
Karakteristikat dalluese
Speciet e gjitarëve të gjallë mund të identifikohen nga prania e gjëndrave të djersës, duke përfshirë ato që janë të specializuar për të prodhuar qumësht për të ushqyer të rinjtë e tyre. Megjithatë, në klasifikimin e fosileve duhet të përdoren veçori të tjera, meqë gjëndrat e indeve të buta dhe shumë karakteristika të tjera nuk janë të dukshme në fosile.
Shumë tipare të përbashkëta nga të gjithë gjitarët e gjallë u shfaqën midis anëtarëve më të hershëm të grupit:
Për pjesën më të madhe, këto karakteristika nuk ishin të pranishme në paraardhësit triasikë të gjitarëve. Pothuajse të gjitha mammaliaformat posedojnë një kockë epipublike, me përjashtim të placentave moderne.
Sistemet biologjike
parapamje|Mushkëritë e [[Rakuni|rakunit duke u fryrë.]] Shumica e gjitarëve kanë shtatë rruaza të qafës (kockat në qafë), duke përfshirë lakuriqt e natës, gjirafat , balenat dhe njerëzit. Të gjitha trurin e gjitarëve posedojnë një neokorteks, një rajon i trurit unik për gjitarët.
Në mushkëritë e gjitarëve janë paralele dhe të gërryer. Fryma arrihet kryesisht me diafragmën, e cila ndan gjoksin nga zgavra e barkut, duke formuar një konveks kube në gjoks. Kontraktimi i diafragmës rrafshon kupolën, duke rritur volumin e zgavrës së mushkërive. Ajri futet nëpër zgavrat e gojës dhe të hundës, dhe udhëton nëpër laring, trak dhe bronke, dhe zgjeron alveolit. Zbutja e diafragmës ka efekt të kundërt, duke zvogëluar volumin e zgavrës së mushkërive, duke shkaktuar që ajri të shtyhet nga mushkëritë. Gjatë ushtrimit, të barkut , duke rritur presionin mbi diafragmë, të cilat forcat ajrore jashtë të shpejtë dhe më me forcë. Brinjë  kafaz është në gjendje të zgjerojë dhe të kontraktojë zgavrën e gjoksit përmes veprimit të muskujve të tjerë të frymëmarrjes. Rrjedhimisht, ajri thithen ose largohen nga mushkëritë, gjithmonë duke lëvizur poshtë gradientit të saj të presionit. Ky lloj i mushkërive është i njohur si një mushkëri shakull për shkak të ngjashmërisë së saj për të farkëtarit shakullën. parapamje|222x222px|Modelet didaktike e zemrës së gjitarëve Zemra e gjitarëve ka katër dhome, dy atri të sipërm, dhomat e pritjes, dhe dy ventrikula të ulëta , dhomat e shkarkimit. Zemra ka katër valvola, të cilat i ndajnë dhomat e saj dhe siguron rrjedhjen e gjakut në drejtimin e duhur përmes zemrës (parandalimin e rrjedhjes). Pas shkëmbimit të gazit në kapilarët e mushkërive (enët e gjakut në mushkëri), gjaku i pasur me oksigjen kthehet në atrium të majtë nëpërmjet një prej katër venave pulmonare. Gjaku rrjedh pothuajse vazhdimisht në atrium, i cili vepron si dhomë marrëse, dhe nga këtu nëpërmjet një hapjeje në barkun e majtë. Shumica e gjakut rrjedh pasive në zemër ndërkohë që të dyja atria dhe ventricles janë të relaksuar, por në fund të periudhës së relaksimit ventrikular, atrium i majtë do të kontraktohet, duke pompuar gjakun në ventrikull. Zemra gjithashtu kërkon ushqyesve dhe oksigjenin e gjetur në gjak, si muskujt e tjerë, dhe furnizohet nëpërmjet arterieve koronare.
Sistemi integrues është i përbërë nga tre shtresa: epidermë e jashtme, dermis dhe hipodermë. Epidermi zakonisht është 10-30 qeliza të trasha; funksioni i tij kryesor është të sigurojë një shtresë të papërshkueshme nga uji. Qelizat e saj më të largëta humbasin vazhdimisht; qelizat e saj më të ulëta janë vazhdimisht të ndara dhe shtyjnë lart. Shtresa e mesme, dermis, është 15 deri në 40 herë më e trashë se epidermisa. Dermis përbëhet nga shumë komponente, të tilla si strukturat me kocka dhe enët e gjakut. Hipodermi përbëhet nga indi dhjamor, i cili përmban lipide dhe siguron zbutje dhe izolim. Trashësia e kësaj shtrese ndryshon shumë nga speciet në specie;gjitarët detar kërkojnë një hypodermis të trashë ( dënesë ) për izolimin, dhe balena drejtë të ketë dënesë thickest në 20 inç (51 cm). Edhe pse kafshët e tjera kanë veçori të tilla si mustaqe, pupla, kalldrëmë ose qerpikë që ngjajnë sipërfaqësisht, asnjë kafshë tjetër përveç gjitarëve nuk ka flokë. Kjo është një karakteristikë përfundimtare e klasës. Megjithëse disa gjitarë kanë shumë pak, ekzaminimi i kujdesshëm zbulon karakteristikat, shpesh në pjesët e panjohura të trupave të tyre. parapamje|198x198px|[[Skeda:Canis lupus 02 MWNH 358.jpg|parapamje|225x225pxCarnasials (dhëmbët në pjesën e pasme të gojës) e Insectivoroit protelit me kresht  (majtas) vs ajo e një ujku gri(djathtas) i cili konsumon hebrivor të mëdhenj]] Gjitarët kanë zhvilluar një gamë të larmishme të strukturave fizike për të lehtësuar konsumin e materialit bimor. Për të thyer indet e bimëve të paprekura, gjitarët kanë zhvilluar struktura që pasqyrojnë preferencat e tyre të të ushqyerit. Për shembull, frugivores (kafshët që ushqehen kryesisht me fruta) dhe bimëve barishtore që ushqehen me gjethe të butë kanë dhëmbë të ulët kurorë të specializuar për bluarjen e gjetheve dhe fara. Kafshët kullotëse që kanë tendencë për të ngrënë kollona të forta, me silicë të butë, kanë dhëmbë të lartë kurorë, të cilët janë të aftë të bluajnë indet e bimëve të forta dhe të mos veshin aq shpejt sa dhëmbët me kurorë të ulët. Shumica e gjitarëve mishngrënës kanë dhëmbë me formë carnasiali  (me gjatësi të ndryshme në varësi të dietës).
Stomaku I Artiodaktilëve është i ndarë në katër seksione: rumania, retikula , omasumi dhe abomasumi(vetëm ruminuesit kanë një rumen). Pas konsumimit të materialit bimor, ajo përzihet me pështymën në rumaninë dhe retikulumin dhe ndahet në material të ngurtë dhe të lëngët. Të ngurta grumbullojnë sëbashku për të formuar një bolus (ose shtazë ), dhe është rigurgituar. Kur bolusi hyn në gojë, lëngu është shtrydhur me gjuhë dhe gëlltitet përsëri. Ushqimi i zhytur kalon në rumen dhe retikulumin ku mikrobet celuloze ( bakteret, protozoa dhe kërpudhat ) prodhojnë celulazë , e cila është e nevojshme për të prishur celulozën në bimë.Perisodaktilët, në kontrast me ripërtypjen, ushqim tretet që ka lënë stomak në një cecum zgjeruar , ku është fermentuar nga bakteret. Karnivorat ka një stomak të thjeshtë të përshtatur kryesisht për të tretur mishi, në krahasim me sistemet e përpunuara të tretjes së kafshëve barishtore, të cilat janë të nevojshme për të prishur fibra bimore të vështira dhe komplekse. Caecum është ose mungon apo të shkurtër dhe të thjeshtë, dhe zorrë nuk është sacculated ose shumë më të gjerë se sa zorrë e vogël. parapamje|Veshka e gjedhit Sistemi i sekretoreve të gjitarëve përfshin shumë komponente. Ashtu si shumica e kafshëve të tjera të tokës, gjitarët janë ureotelik, dhe konvertojnë amoniakun në urin , e cila bëhet nga mëlçia si pjesë e ciklit urinor.Bilirubin , një produkt të mbeturinave rrjedh nga qelizat e gjakut , është e kaluar përmes biliare dhe urinës me ndihmën e enzimave excreted nga mëlçia. Kalimi i bilirubinës përmes vezës përmes traktit të zorrëve i jep feces gjitarëve një ngjyrosje të dallueshme ngjyrë kafe. Karakteristikat dalluese të veshkës së gjitarëve përfshijnë praninë e legenit të veshkave dhe piramidave renale, si dhe të një lëvore të dallueshme dhe medulla , e cila është për shkak të pranisë së sytheve zgjatur të Henle. Vetëm veshka e gjitarëve ka një formë të fasule, edhe pse ekzistojnë disa përjashtime, të tilla si veshkat renale të shumëfishta të lopëve, cetaceve dhe arinjve. Shumica e gjitarëve të rritur të placentës nuk kanë gjurmë të mbetur të koloacës. Në embrion, cloaca embrionale ndahet në një rajon të poshtme që bëhet pjesë e anusit dhe një rajon i mëparshëm që ka fate të ndryshme në varësi të seksit të individit: në femra, ajo zhvillohet në holl që merr uretrën dhe vaginën, ndërsa tek meshkujt formon tërësinë e uretrës penile. Sidoqoftë,  urithi i artë dhe disa hundgjat mbajnë një kiloakë si të rritur. Në marsupials, traktin gjenital është i ndarë nga anusi, por një gjurmë e cloaca origjinale mbetet jashtë. Monotremes, që përkthehet nga greqishtja në "vrimë të vetme", kanë një klauzolë të vërtetë.
Prodhimi i zërit
parapamje|269x269px|Një diagram i sinjaleve tejzanor të emetuar nga një lakuriq nate, dhe jehona nga një objekt i afërt Ashtu si në të gjitha tetrapodët e tjerë, gjitarët kanë një laring që mund të hapet shpejt dhe afër për të prodhuar tinguj, dhe një trak vokal supralaringeal që filtron këtë tingull. Mushkëritë dhe muskujt përreth sigurojnë rrjedhën e ajrit dhe presionin e kërkuar për të fonuar. Laringu kontrollon katranin dhe volumin e zërit, por forca që mushkëritë bëjnë për të nxjerrë gjithashtu kontribuon në volumin. Gjitarët më primitivë, të tillë si ekidna, mund të fërshëllejnë, pasi tingulli arrihet vetëm nëpërmjet daljes përmes një laringu të mbyllur pjesërisht. Gjitarët e tjerë fonojnë duke përdorur folda vokale, në krahasim me kordat vokale të shikuara në zogjtë dhe zvarranikët. Lëvizja ose tendosja e foldave vokale mund të rezultojë në shumë tinguj si ulëritës. Gjitarët mund të ndryshojnë pozicionin e laringut, duke i lejuar ata të marrin frymë përmes hundës duke gëlltitur përmes gojës dhe për të formuar tinguj me gojë dhe hundë ; Tingujt e hundës, siç është zhurma e qenit, në përgjithësi janë tinguj të butë, dhe tingujt me gojë, si një lehje qeni, përgjithësisht janë me zë të lartë.
Disa gjitarë kanë një laring të madhe dhe kështu një zë të ulët, domethënë lakuriqi i natës me kokë me çekan ( Hypsignathus monstrosus ), ku laringu mund të marrë tërësinë e zgavrës së kraharorit duke shtyrë mushkëritë, zemrën dhe trakën në bark .Prodhimi i infrasound është e mundur në disa gjitarë të tillë si elefanti afrikan ( Loxodonta spp.) Dhe balenat. Gjitarët e vegjël me laring të vogël kanë aftësinë për të prodhuar ultratinguj, të cilat mund të zbulohen me anë të modifikimeve në veshun e mesëm dhe koçle. Ultrazërit janë të padëgjueshëm për zogjtë dhe zvarranikët, të cilat mund të kenë qenë të rëndësishme gjatë Mesozoikut, kur zogjtë dhe zvarranikët ishin grabitqarët dominues. Ky kanal privat përdoret nga disa brejtës në, për shembull, komunikimin nënë-pup, dhe nga lakuriq nate kur ekolokatizojn. Balenat e dhëmbëzuara gjithashtu përdorin ekolokacionin, por, në krahasim me membranën vokale që shtrihet lart nga folds vokal, ata kanë një pjepër për të manipuluar tingujt. Disa gjitarë, domethënë primatët, kanë çanta ajri të bashkangjitur në laring, të cilat mund të funksionojnë për të ulur rezonancat ose për të rritur volumin e zërit.
Sistemi riprodhues
parapamje|237x237px|Fëmijët e dhive qëndrojnë me nënën e tyre derisa të rriten. Gjendja stërgjyshore për riprodhimin e gjitarëve është lindja e relativisht e pazhvilluar, qoftë nëpërmjet një periudhe të drejtpërdrejtë jetësore ose një periudhe të shkurtër si vezë të buta. Kjo ka të ngjarë për shkak të faktit se trupi nuk mund të zgjerohej për shkak të pranisë së kockave epipubike. Demonstimi më i vjetër i këtij stili riprodhues është me Kayentatherium, i cili prodhoi perinatat e pazhvilluara , por me madhësi shumë më të larta të mbeturinave se çdo gjitar modern, 38 ekzemplarë. Në gjitarët e placentës ndodhi një ndryshim rrënjësor, konvertimi i epipubikut në eshtrat gjenitale të barkut ose humbja e plotë; kjo lejoi që trupi të jetë në gjendje të zgjerohet dhe kështu të prodhojë pasardhës të zhvilluar.
Në meshkuj, penisi përdoret si për urinim ashtu edhe për copulim. Në varësi të specieve, një mbledhje mund të nxitet nga rrjedhja e gjakut në indet vaskulare, spongy ose me veprim muskulor. Një penis mund të mbahet në një mbështjellje kur nuk ngrihet, dhe disa placentale gjithashtu kanë një kockë penisi ( baculum ). Marsupialët zakonisht kanë penis pirun, ndërsa penisi monotreme në përgjithësi ka katër krerë me vetëm dy funksione. Testikujt e shumicës së gjitarëve të zbresë në scrotume e cila është zakonisht prap më në penis, por shpesh është e mëparshëm tek marsupialët. Gjitarët femra në përgjithësi kanë një klitoris, labia majora dhe labia minoranë pjesën e jashtme, ndërsa sistemi i brendshëm përmban çiftuar oviducts , 1-2 uteri , 1-2 cervices dhe një vaginë. Marsupitët kanë dy vagina anësore dhe një vaginë mediale. "Vagina" e monotremes kuptohet më mirë si një "sinus urogenital". Sistemet e mitrës së gjitarëve të placentës mund të ndryshojnë në mes të një dupleks, a ka dy uteri dhe cervices të cilat hapen në vaginë, një bipartit, dy brirë mitër kanë një qafë të mitrës të vetme që lidhet me vaginën, një bicornuate, e cila përbëhet prej dy mitra që janë të lidhur distally.Shumica e gjitarëve janë të gjallë, duke lindur të jetojnë të rinj. Megjithatë, pesë llojet e monotreme, platipus dhe katër lloje të ekidna, vë vezë. Monotremet kanë një sistem përcaktimi seksual të ndryshëm nga ai i shumicës së gjitarëve të tjerë. Në veçanti, kromozomet e seksit të një platipusi janë më shumë si ato të një pule sesa ato të një gjitari therian. parapamje|Kanguri i pemëve i Matschie me të rinj në qese Gjitarët viviparous janë në nënklasën Theria ; ata që jetojnë sot janë marsupialët dhe placentarët. Marsupialët kanë një periudhë të shkurtër të shtatëzanisë, zakonisht më të shkurtër se cikli isaj estrous dhe lind një porsalindur të pazhvilluar që më pas zhvillohet më tej; në shumë lloje, kjo ndodh brenda një qese të ngjashme me qese, marsupiumi , që ndodhet në pjesën e përparme të barkut të nënës. Ky është gjendja plesiomorfike midis gjitarëve viviparous; prania e eshtrave epipubike në të gjitha gjitarët jo-placentë pengon zgjerimin e bustit të nevojshëm për shtatzëninë e plotë. Edhe eutherianët jo placentar ndoshta riprodhohen në këtë mënyrë. Placentarët lindin relativisht të plota dhe të zhvilluara të rinj, zakonisht pas periudhave të gjata të shtatzënisë. Ata marrin emrin e tyre nga placenta, e cila lidh fetusin në zhvillim me murin e mitrës për të lejuar marrjen e lëndëve ushqyese.