cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ylli
Për të paktën një pjesë të jetës së tij, një yll shkëlqen për shkak të ciklit termobërthamor, duke djegur hidrogjenin, dhe duke liruar energji që përshkojnë bërthamën e Yllit, dhe pastaj jep rrezatim në hapësirën e jashtme. Pothuajse te gjitha elementet natyrale më të renda se heliumi janë krijuar nga Yjet vete, ose nëpërmjet Mjegullnajave Yjore, dhe Supernova kur yjet shpërthejnë. Astronomët mund të përcaktoje në mase, moshën, përbërjen kimike dhe shumë faktorë tjerë te një Yll, duke matur shkëlqimin e dritës, spektrin e tij dhe lëvizjet neper hapësire. Në masën kryesore te një Yll duket evolucioni, gjithashtu dhe fati i tije. Karakteristikat tjera te një Yll janë të përcaktuara me historinë e tije evolucionare, duke përfshire, diametrin, rrotullimin e lëvizjes, dhe temperaturën.
Një Yll fillon rënien e tije dhe materialeve të përbëra kryesisht nga hidrogjeni, se bashku me helium dhe gjurmët e shumta të elementeve të renda. Pasi Thelbi Yjor është mjaft i dendur, një pjesë e hidrogjenit konvertohet në mënyre të qëndrueshme në helium përmes procesit të fuzionit bërthamor. Pjesa e brendshme e yllit nxjerr energji larg nga thelbi përmes një kombinimi të proceseve rrezues dhe atyre konvertues. Presioni i brendshëm tek bërthama e Yllit e mban atë që të mos shkatërrohet nga forca e gravitetit. Pasi karburanti i hidrogjenit në bërthame është i rraskapitur, ato Yje me një madhësi prej 0,4 herë më i madh se Dielli zgjerohen dhe bëhen një gjigant i kuq. Sistemet Binary dhe Yjet në grupe përbëhen nga dy apo më shumë Yje që janë të detyruar nga graviteti, dhe në përgjithësi lëvizin rreth njeri-tjetrit në orbita të qëndrueshme. Kur dy Yje të tille kane një orbite relativisht të ngushtë, ndërveprimin e tyre gravitacionale mund të ketë një ndikim të rëndësishëm në evolucionin e tyre. Yjet janë pjese e një strukturë shumë të madhe të detyruar nga graviteti neper Galaktika.
Historianet dhe zbuluesit e tyre
Historikisht, yjet kanë qenë të rëndësishëm për të qytetërimeve në të gjithë botën. Ata kanë qenë pjesë e praktikave fetare dhe përdorime për navigacion qiellor dhe orientim. Shumë astronomë të lashtë besonin se yjet ishin të vena në një sferë qiellore, dhe se ata ishin të pandryshueshëm. Lëvizjet e Diellit në Horizont ndaj yjeve, është përdorur për të krijuar kalendarë, të cilat mund të përdoren për të rregulluar praktikat, që sot dihen që janë ditët muajt etj. Kalendarit Gregorian, që përdoret aktualisht pothuajse kudo në botë, është një kalendar Diellor bazuar në kënd të boshtit të rrotullimit të Tokës në lidhje me yllin e saj lokal, Diellin.
Në dritën e dukshme të qiellit, astronomët Kineze ishin të vetëdijshëm se mund të shfaqeshin dhe yjet të reja. Në 185 pas Krishtit, ata ishin të paret që shkruajtën për Supernovën, e njohur tani si SN 185. Në ngjarjet yjore në historinë e regjistruar ishte Supernova SN 1006, e cila u vu re në 1006, dhe me shkrim në lidhje me astronomin Egjiptian Ridvan Ali ibn dhe disa astronomë Kineze. Supernova SN 1054, e cila krijoi Mjegullnajën-Nebulën Gaforrja, ishte vëzhguar nga astronomët Kineze dhe Islame.
Astronomët mesjetare Islamik vendosen emra arab për shumë yje që janë në përdorim dhe në ditët e sotme. Gjithashtu ata shpiken instrumente të shumta astronomike të cilat mund të llogaritinin pozicionet e yjeve. Nder to, Libri Stars Fikse (964) ishte shkruar nga astronomi persian Abd er-Rahman es-Sufi, i cili zbuloi një numër të konsiderueshëm te yjeve. Gjithashtu ai zbuloi dhe grupime yjesh (duke përfshire Velorum Omicron dhe grupimin Brocchi), dhe Galaktikat (duke përfshire Galaktiken Andromeda). Në shekullin e 11-te, dijetari persian Ebu Rayhan Biruni përshkroi Galaktikën Rruga e Qumështit si një mori fragmentesh që ka në baze yjet, mjegullnajat, dhe gjithashtu i dha një kuptim të mundshëm Poleve gjate një eklipsi Hënor në 1019.
Astronomi andaluzian, Ibn Bajjah propozoi se Glaktika Rruga e Qumështit ishte e përbëre nga shume yje të cilat pothuajse preknin njeri-tjetrin dhe që dukej teishte një imazh i vazhdueshëm për shkak te efektit të thyerjes nga materiale tokësore, duke përmendur vëzhgimin e tij si dëshmi në lidhje me Jupiterit dhe Marsit në 1106/1107 AD.
Astronomi evropian, Tycho Brahe identifikoi yje të reja në qiell natën, duke sugjeruar se qiejt nuk ishin të pandryshueshëm. Në 1584 Giordano Bruno sugjeroi se Yjet ishin në fakt Diej të tjere, dhe mund te kete planete te tjera, ndoshta edhe te ngjashem me Token, ne orbite rreth tyre, nje ide qe ka qene sugjeruar me heret nga filozofet e lashte greke, Democritus dhe Epikuri, dhe nga kozmologet mesjetare islame te till si Fakhr al-Din al-Razi. Nga fundi i shekullit ne vijim, ideja e Yjeve si Diej te larget ishte ne arritjen e nje konsensusi ne mes astronomeve. Per te shpjeguar pse keto Yje kan terheqe gravitacionale te Sistemit Diellor, Isaac Newton sugjeroi se Yjet jane shperndare ne menyre te barabarte ne cdo drejtim, nje ide e nxitur kjo nga Richard Bentley.
Astronomi Italian Geminiano Montanari regjistroi disa variacione ne shkelqimin e Yllit Algol ne 1667. Edmond Halley botoi matjet e para te levizjes se duhur, duke demonstruar se Yjet kishin ndryshuar pozicionet qe nga koha e lashte e astronomeve Greek Ptolemeut dhe Hipparchus. Matja e pare drejtperdrejte te distances te nje Ylli i qujtur (61 Cygni me distanc 11,4 vjet drite larg) eshte bere ne 1838 nga Friedrich Bessel duke perdorur teknike Paralaks. Matjet e Parallaksit treguan ndarjen e madhe te Yjeve ne qiell.
William Herschel ishte astronomi i pare ne perpjekje per te percaktuar shperndarjen e Yjeve ne qiell. Gjate Viteve 1780, ai ka kryer nje seri pamjesh ne 600 drejtime, dhe numerimin e Yjeve pergjate cdo linje Syu. Nga kjo ai konkludoi se numri i mundshem eshte rritur ne menyre te qendrueshme drejt nje ane te qiellit, ne drejtim te qendres se Galaktikes tone Milky Way. Djali i tij, John Herschel perseriti kete studim ne hemisferen jugore dhe gjeti nje rritje korresponduese ne te njejtin drejtim. Shkenca Yjore u udheheq nga Joseph von Fraunhofer dhe Angelo Secchi. Duke krahasuar spektret e Yjeve te tille si SIRIUS, ata gjeten dallime ne forcen dhe numrin e linjave per shkak te thithjes se frekuencave te percaktuara nga atmosfera. Ne 1865 Angelo Secchi filloi klasifikimin e mundshem te tipeve. Megjithate, versioni modern i skemes se klasifikimit Yjor u zhvillua nga Annie J. Cannon gjate viteve 1900.
Në vitin 1910 astronomët Ejnar Hertzsprung, dhe Henry Norris Russell për të klasifikuar yjet ideuan Diagramin H-R, nga dy shkronjat fillore të dy astronomët.
Yjet Dyshe - Double Stars
Vezhgimi i (Yjeve dyshe=Double Stars) u rrit me rendesi gjate shekullit te 19. Ne 1834, Friedrich Bessel verejti ndryshimet ne levizjen e Yllit SIRIUS, dhe te nje Ylli fqinj i cili ishte i fshehur. Edward Pickering zbuloi binarin e pare spektroskopic ne 1899, kur ai verejti ndarjen periodike te vijavene Yllin Mizar ne periudhen 104 ditore. Vezhgimet e hollesishme te shume Sisteme Yjore jane mbledhur nga astronome te till si William Struve dhe SW Burnham, duke lejuar masat e mundshme qe do te percaktohet nga llogaritja e elementeve te syrit. Zgjidhja e pare per problemin e binareve nga vezhgimet e teleskopit eshte bere nga Felix Savary ne 1827. Shekulli 20 pa perparime gjithnje e me te shpejta ne studimin shkencor. Fotografia u be nje mjet i vlefshem astronomike. Karl Schwarzschild zbuloi se ngjyra e nje Ylli, dhe temperatura e tije, mund te percaktohet duke krahasuar madhesine vizuale kunder madhesine fotografike. Ne 1921 Albert A. Michelson beri matjen e pare te nje diameteri Yjor duke perdorur nje Interferometer ne Teleskopin Hooker. Puna e rendesishme konceptuale mbi bazen e fizikes ka ndodhur gjate dekadave te para te shekullit te 20.
Prototipat Yjore
Me perjashtim te supernoves, Yjet individuale jane pare dhe ne grupet tona lokale te Galaktikave, dhe sidomos ne pjesen e dukshme te Rruges se Qumeshtit = Galaktikes tone. Por disa Yje jane vene re ne galaktiken M100 te Grumbullimi Virgjeresha, rreth 100 milion vite drite nga Toka. Megjithate, jashte grumbullimeve lokale te Galaktikave, jane verenjtur shume Yje te grumbulluar, dhe ato individual te vecuar nga tjeret.
Yjet jane formuar brenda rajoneve te zgjatura me dendesi me te larte ne periudhen afatmesme nderyjore. Keto rajone jane quajtur rete molekulare dhe perbehet kryesisht nga hidrogjeni, me rreth 23-28% helium dhe nje per qind te disa elementeve te renda. Nje shembull i tille i rajonit eshte Mjegullnaja-Nebula Orion. Kur reja gjigande bie, sasit individuale te pluhurit te dendur ne forme te gazi formojn ate qe quhet Rruaza Bok. Kur kjo rruaze bie rritet, energjia gravitacionale kthehet ne nxehtesi dhe ndikon ne ngritjen e temperatures. Kur reja ka arritur perafersisht gjendjen e qendrueshme te ekuilibrit hydrostatik, athere formohet nje protostar ne berthame. Periudha e tkurrjeve gravitacionale zgjat per rreth 10-15 milion vjet.
Yjet e hershme me pak se 2 masa diellore jane quajtur Yjet T Tauri, ndersa ata me mase me te madhe jane Yje Herbig Ae/Be. Keto Yje te sapo lindur leshojne avionet e gazit pergjate boshtit te tyre te rrotullimit, e cila mund te ule vrullin kendore te Yllit dhe te rezultoje ne arna te vogla mjegullnaje te njohura si objektet Herbig-Haro. Keto avione, me rrezatim nga Ylli, ndihmojne per te perzene ret e gazit, ne te cilen Ylli eshte formuar.
Rendi kryesor
Yjet shpenzojne rreth 90% te hidrogjenit ne jeten e tyre te duke prodhuar helium ne reagime te larta te temperatures dhe presionit te larte ne berthame. Yjet e tille jane rend kryesore dhe jane quajtur xhuxh. Duke filluar ne rendin zero-mosha kryesore, perqindja e helium ne baze te nje Ylli rritet ne menyre te qendrueshme. Si pasoje, ne menyre per te ruajtur normen e kerkuar te fuzionit berthamor ne berthame, Ylli do te rritet ngadale ne temperature dhe shkelqim drite. Dielli per shembull, vleresohet te jete rritur ne shkelqim drite me rreth 40% qe nga rendi kryesore 4.6 miliard vjet me pare. Cdo Yll gjeneron nje ere Yjore qe shkakton nje rrjedhje te vazhdueshme te gazit ne hapesire. Per yjet e medha, shuma e humbur ne mase eshte e paperfillshme. Dielli humb 10-14 masa diellore cdo vit, ose rreth 0.01% nga masa e tij totale mbi jetegjatesine. Megjithate Yjet masive mund te humbasin 10-7 masa diellore per cdo vit, ne menyre te konsiderueshme qe ndikojne ne evoluimin e tyre. Yjet qe fillojne me me shume se 50 masa diellore mund te humbasin me shume se gjysma e tyre ne mase te plote, kur ato mbesin ne rendin kryesore.
Kohezgjatja e shpenzuar nga nje Yll ne rendin kryesore varet kryesisht nga sasia e karburantit qe ka dhe shkalla ne te cilen ai karburant digjet, dmth masa e tije fillestare dhe shkelqi i drites. Per Diellin, ky fenomen eshte vleresuar te jete rreth 1010 vjet. Yjet e medha e konsumojne lenden djegese shume shpejt dhe jane jeteshkurter. Yjet e vogla te quajtur xhuxhat e kuq = Red Dwarfs e konsumojne lenden djegese shume ngadale ne 10 deri ne qindra miliarda vjet. Pjesa e elementeve me te renda se heliumi mund te luajne nje rol te rendesishem ne evoluimin e mundshem. Ne astronomi te gjithe elementet me te renda se heliumi jane konsideruar si nje metal, dhe perqendrimi kimik i ketyre elementeve eshte quajtur veti metalike. Vetia metalike mund te ndikojne ne kohezgjatjen e nje Ylli dhe ne djegjen e karburantit te tij, Kontrolli ne formimin e fushave magnetike modifikon forcen e eres Yjore.
Yjet e mundshem te pakten 0,4 masa diellore, shterojne furnizimin e tyre te hidrogjenit ne thelbin e tyre. Shtresa e tyre e jashtme zgjerohet ne mase te madhe dhe te ftohte, per te formuar nje gjigant te kuq. Per shembull, ne rreth 5 miliarde vjet, kur Dielli do te jete nje gjigant i kuq, ai do te zgjerohet nga nje rreze maksimale prej rreth 1 AU (150.000.000 km), 250 here ne madhesise e tije te tanishme. Si nje gjigand, Dielli do te humbase rreth 30% nga masa e tij te tanishme. Eventualisht thelbi eshte i ngjeshur mjaftueshem per te filluar fusionin e helium, dhe Ylli tani gradualisht zvogelohet ne rreze.
Shkaterrimi nga Supernova
Nje evolucionin perfundimtar tek Ylli, do te hedhe shtresat e jashtme si nje mjegullnaje planetare. Ne qofte se ajo qe mbetet pas atmosferes se jashtme eshte me pak se 1,4 masa diellore, Ylli zvogelohet ne nje objekt relativisht te vogel (rreth madhesise se Tokes), dhe nuk eshte i mjaftueshem per kompresionin masiv per te marre formen, i njohur si nje xhuxh i bardhe. Xhuxhit i Bardhe = White dwarfs ne fund do te nxihet ne nje xhuxh te zbehte per nje shtrirje shume te gjate kohore. Historite, shenimet e dhena tregojne se Nebula Gaforrja, ishte e para qe u vezhgua mbas nje supernove rreth viteve 1050 pas Krishtit. Ne Yjet me te medha, procesi vazhdon deri ne berthame hekuri qe rritet ne menyre te madhe (me shume se 1,4 masa diellore). Kjo baze do te bjeri papritur duke pare qe elektronet jane drejtuar ne protonet e tije, duke formuar neutrone dhe protone. Valet e formuara nga kjo renie shkakton pjesen tjeter te Yllit te shpertheje ne nje supernova. Supernova eshte aq e ndritshmesa qe mund te shkelqeje me shume se nje kohe te shkurter ne te gjithe Galaktiken.
Shumica e perberjes se Yllit qe perhapet nga shperthimi Supernoves krijon nje Yll Neutron, i cili nganjehere quhet si nje Pulsar, ose X-ray burster. Ne rastin e Yjeve shume te medha ne mase, pas shperthimit te Supernoves krijohet Black Hole = Vrima e Zeze. Ylli Neutron formohet kur nje Yll gjigand shperdhen ne fenomenin Supernova, dhe te gjith Neutronet e dala jasht nga shperthimi bashkohen se bashku per te formuar Yllin me te bukur dhe me te fuqishem i cili eshte Neutron Star. Brenda nje Vrime te Zeze eshte nje fenomen i cili eshte akoma i pa zgjidhur nga shkenctaret. Dalja e materialeve nga Supernova dhe Era Yjore luajne nje rol te rendesishem ne formimin e e nje gjenerate te re Yjesh.
Mosha e Yjeve
Shumica e Yjeve jane rreth 1 miliard deri ne 10 miliard vite e vjeter. Disa Yje te mund te jene edhe afer 13.7 miliarde vjet pak a shume sa vet mosha e Universit. Ylli me i vjeter i zbuluar i cili eshte, HE 1523-0901, eshte nje rreth 13.2 miliarde vjet i vjeter. Sa me i madh te jet Ylli, aq me i shkurter eshte jeta e tije, kryesisht per shkak te mases ne berthamen e tyre, duke shkaktuar djegjen e hidrogjenit me shpejte. Jeta e nje Ylli shume te madh zgjat perafersisht 1 milion vjet, ndersa Yjet e mases minimale (si prsh Xhuxhi Kuq) e konsumojne lenden djegese shume ngadale dhe ky variacion zgjat ne dhjetra deri ne qindra miliard vjet.
Perberja Kimike
Kur Yjet formohen ne Galaktiken tone Milky Way jane te perbera nga rreth 71% hidrogjen dhe helium 27%, dhe me nje pjese te vogel te elementeve te renda. Zakonisht pjesa e elementeve te renda eshte e matur ne drejtim te permbajtjes hekurit ne atmosferen Yjore, si hekuri qe eshte element i perbashket. Nje matje te perberjes kimike te nje Ylli mund te perdoret per te deshmuar moshen e tije. Pjesa e elementeve te renda eshte nje tregues i mundesise se Ylli mund te kete nje Sistem Planetare. Ylli me permbajtje me te pakte hekuri nga te gjith te tjeret eshte xhuxhi HE1327-2326, me vetem 1/200,000 permbajtje te hekurit. Gjithashtu ekzistojne Yje qe tregojne perberje te pazakonte te elementeve te vecanta ne spektrin e tyre, vecanerisht kromin dhe elementeve te rralla toke.
Fusha Magnetike
Fusha magnetike e nje Ylli eshte krijuar brenda rajoneve te brendshme aty ku ndodh qarkullimi konektive. Kjo levizje e funksioneve plazma funksiono si nje dinamo, duke gjeneruar fusha magnetike qe shtrihen ne te gjithe Yllin. Fuqia e fushes magnetike ndryshon sipas mases dhe perberjes se Yllit, dhe sasia e aktivitetit magnetik ne siperfaqe varet nga rrotullimi i Yllit. Ky aktivitet prodhon njollat e zeza ne siperfaqe, te cilat jane rajone te fushave te forta magnetike, dhe me e ulet se temperaturat e siperfaqes normale. Fusha magnetike vepron mbi ererat Yjore tek nje Yll. Yjet me te vjeter te tilla si Dielli kane nje norme shume te ngadalshme te rrotullimit dhe nje nivel me te ulet te aktivitetit ne siperfaqe. Nivelet e aktivitetit te mundshem ndryshojne ne menyre ciklike dhe mund te zhduken fare per disa periudha.
Masa
Nje nga Yjet me masiv i njohur, eshte Eta Carinae, me 100-150 here me i madh ne mase se sa Dielli. Jetegjatesia e tije eshte shume e shkurter, vetem disa miliona vjet. Nje studim i grupit Arches sugjeron se nje Yjet me 150 masa Diellore eshte kufiri i mundshem ne epoken e tanishme te Universit. Arsyeja per kete limit nuk eshte e njohur saktesisht, por kjo eshte pjeserisht per shkak te shkelqimit te drites e quajtur Eddington e cila percakton shumen maksimale qe kalon neper atmosferen e nje Ylli. Megjithate, nje Yll i quajtur R136a1 ne grupin 136a RMC ka nje madhesi prej 265 masash diellore, duke e vene limitin e madhesise prej 150 Masave Diellore ne pikpytje. Yjet e pare te formuar pas Big Bangut mund te kene qene me te medha, deri ne 300 masa diellore ose me shume, per shkak te mungeses se elementeve te renda ne perberjen e tyre. Me nje mase vetem 93 here se e Jupiterit, AB Doradus C, eshte Ylli me i vogel i njohur. Trupat e vegjel jane quajtur Xhuxhat Kafe, te cilat zene nje siperfaqe te percaktuar dobet gri ne mes te mundshem dhe gjigandet e gazit. Kombinimi i rrezeve dhe mases te nje Yll percaktojn gravitetit siperfaqesor. Yjet gjigand kane nje siperfaqe te gravitetit shume te ulet se sa Yjet e rendit kryesore, ndersa e kunderta eshte rasti tek Yjet kompakt te tille si Xhuxhat e Bardhe. Graviteti siperfaqesor mund te ndikoje ne pamjen e spektrit tek nje Yll.
Rrotullimi
Shkalla e rotullimit te mundshem mund te perafrohet me ane te matjes spektroskopike. Yjet e reja kane nje norme me te shpejte te rrotullimit ne 100 km/s ne ekuator. Ylli i Tipit-B i quajtur Achernar, ka nje shpejtesi te rrotullimit ekuatorial me rreth 225 km/s, duke i dhene Yllit nje diameter qe eshte me shume se 50% me e madhe se distanca ne mes te poleve. Nje pjese e madhe e krahut kendore eshte i shperdoruar si rezultat i humbjes se mases me ane te eres Yjore. Perkunder kesaj, shkalla e rrotullimit per nje Yll tip Pulsar eshte shume e shpejte. Ylli Pulsar ne zemer te Mjegullnajes Gaforrja, rrotullohet 30 here ne sekonde. Norma e rrotullimit te Yllit Pulsar gradualisht do te ngadalesohet per shkak te emetimit te rrezatimit.
Temperaturat
Temperatura e siperfaqes se nje Ylli eshte e percaktuar nga shkalla e prodhimit te energjise ne berthamen e tije, plus dhe nga drita e rrezatimit. Ajo eshte dhene normalisht si temperatura ne fuqi, e cila eshte temperature e nje organi te idealizuar qe rrezaton energjine e tij ne te njejtin shkelqim drite ne siperfaqen e Yllit. Temperatura efektive eshte vetem nje vlere perfaqesuese, megjithate, Yjet kane nje renie temperature me rritjen e distances nga berthama. Temperatura ne rajonin e berthames te nje Yll eshte disa milione grade. Temperatura e siperfaqes se nje Ylli, se bashku me permasat vizuale te tije, jane perdorur per te klasifikuar Yjet. Yjet e vogla te tilla si Dielli kane nje temperature ne siperfaqe prej rreth disa mijra G/C. Gjigandet e Kuq kane temperatura relativisht te uleta ne siperfaqe prej rreth 3327 G/C, por ata gjithashtu kane nje shkelqim drite te larte per shkak te siperfaqes tyre te madhe.
Klasifikimi
Sistemi aktual i klasifikimit Yjor e ka origjinen ne fillim te shekullit te 20-te, kur Yjet jane klasifikuar nga A ne Q bazuar ne fuqine e linjes hidrogjenit. Kur klasifikimi u rendit nga temperatura, i perngjante me shume skemes moderne. Klasifikimet jane te renditur edhe si mas komponenteve, duke filluar nga Yjet e Tipit-O, te cilat jane shume te nxehta, ose Yjet e Tipit-M te cilet jane te ftohte. Klasifikimet kryesore, per temperaturen e siperfaqes jane: O, B, A, F, G, K, dhe M. A. Me te zakonshem nga keto jane Yjet e tipave L dhe T, te cilet klasifikohen me te ftohtet dhe me te vegjlit ne mase, dhe quhen Xhuxhat Kafe. Çdo renditje ka 10 nen-ndarjeve, te numeruar nga 0 ne 9, megjithate, ky sistem prishet ne temperaturat ekstreme te larta te cilat humbin renditjen e Yllit duke e kalur ate ne extrem. Perveç kesaj, tipat e Yjeve mund te klasifikohet edhe nga efektet e shkelqimit te drites, te cilet korrespondojne me madhesine e tyre hapesinore. Keto klasifikime shkojne nga 0 (Gjigandet e larte), 3 (Gjigandet), 5 (Xhuxhat e rendit kryesore). Dielli yne eshte nje sekuence tip G2, klasifikimi 5 (Xhuxh i Verdhe). Yjet e llojit Xhuxha te Bardhe kane klasen e tyre qe fillon me shkronjen D. Klasifikimi me teje eshte ne klasa DA, DB, DC, DO, DZ, dhe DQ, ne varesi te llojeve te linjave qe gjendet ne spektrin Yjeve.
<b> Tipi-O	33,000 K Zeta Ophiuchi Tipi-B	10,500–30,000 K	Rigel</P> Tipi-A	7,500–10,000 K	Altair</P> Tipi-F	6,000–7,200 K	Procyon A</P> Tipi-G	5,500–6,000 K	Dielli Tipi-K	4,000–5,250 K	Epsilon Indi Tipi-M	2,600–3,850 K	Proxima Centauri</b>
Sh.B. Logos A
Sh.B. Logos A është një shtëpi botuese e cila zyrtarisht u themelua në tetor të vitit 1990 në ish-republikën jugosllave të Maqedonisë.
Kategoria e Parë 1965-66
Statistika të Kategorisë së Parë në sezonin 1965-66.
Ky ishte Kampionati i 31-të i Shqipërisë. Nisi më 1965 dhe përfundoi më 1966.
Popullizmi
thumb|left|Me retorikën e saj për "99%" (populli) kundër "1%" (elita), lëvizja ndërkombëtare Pushtimi ishte një shembull i një lëvizjeje shoqërore populiste. thumb|Siç përcaktohet nga Grafiku Nolan, populizmi (dhe totalitarizmi) ndodhet në të majtën e poshtme. thumb|Një karikaturë nga 1896 në të cilën William Jennings Bryan, një mbështetës i vendosur i populizmit, është duke gëlltitur simbolin e Partisë Demokratike të Amerikës. Popullizmi është ideologjia e masës, absolute dhe totale, e cila kërcenon ta zëvendesoj demokracinë. Krizat e demokracisë i shfrytëzon plotësisht popullizmi dhe dëmet e tij shpesh kanë qenë shumë të mëdha dhe madje edhe kanë marrë jetën e njerëzve. Pjesë e popullizmit mund të jenë edhe antarët e grupeve te ndryshme politike. Pol Tager thekson se popullizmin e shfrytëzojnë edhe partitë politike te majta dhe të djathta, ngase ai është një "shpirtë i zbrazët", që ndërtohet mbi kritikën vulgare ndaj kundërshtarit. Kritika e tillë vulgare, pa fakte racionale, sjellë degradimin shoqërorë.
Popullizmi paraqetë bindjen se çdo gjë mund të rregullohet nga veprimi popullor. Përkundër demokracisë ku vendimet merren nga njerëz legjitim të zgjedhur me votime, ku ndjeken procedurat e ligjshme në marrjen e vendimeve, popullizmi ka karakter revolucionar, ai paraqet një formë koncensusi gjithëpopullor për çështje te caktuara. Vendimet që merren në këtë proces megjithëse kanë një primesë koncensusi, janë euforike, konfuze dhe të përcjella jo rrallë me urrejtje ndaj ndonjë grupi apo qeverisje legjitime. Popullizmi nga sociologët përkufizohet si politikë, së cilit legjitimitetin ia japin vendimet e marra jolegalisht, sepse këto vendime nuk i shtrohen vlerësimit kritik të opinionit publik dhe as institucioneve legjitime. Popullizmi shpesh udhëhiqet nga kontestimi i organeve legjitime.
Partitë politike qe synojnë te grabisin pushtetin pa respektuar procedurat demokratike, popullizmin e përdorin si mjet shumë efikas. Duke krijuar ideologjinë manipuluese (Millosheviqi përmes popullizmit solli në Kosovë, në vitin 1989, mbi një milion serbë në emër të "mbrojtjes së tokës së shenjt"), qytetarët behen ne mënyrë te vetëdijshme apo te pavetëdijshme objekt i këtij manipulimi. Në Perëndim, në Francë, Austri etj. kishte në këto vitet e fundit parti populiste, kryesisht te ekstremit të djathtë të cilat platëformën e tyre e ndërtonin në krijimin e urrejtjes ndaj te huajve, emigranteve, në ato vende. E verteta nuk është e rëndesishme për populistet, sepse në krijimin e vetëdijes kolektive veprojnë mekanizma të tjerë, që i bëjnë veprimet dhe mendimet irracionale. P.sh. një parti për të terhequr shpejt e shpejt elektoratin del me teza se do të zbresë çmimet e shërbimeve, do të bëj këtë apo atë, megjithëse është e pamundur përshkak te politika sociale dhe ekonomike të realizohet një premtim i tillë. Njerëzit besojnë dhe pastaj përmes veprimeve, grevave, protestave, manifestimeve, krijojnë një atmosferë kolektive, populliste, prej të cilave bien edhe njerëzit që e dinë se nuk është e tëra ashtu siç thuhet.
Historia e Bjellorusisë
Sipërfaqja ku sot ndodhet Bjellorusia (zyrtarisht Belarus) në Evropën Lindore që nga mesjeta ishte pjesë e shtetit lituanezo-polakë dhe në mes të 1772-ës dhe 1795 ishte pjesë e Rusisë. Nga viti 1915 deri në vitin 1918 ishte e pushtuar nga trupat gjermane. Kushtrimi olshevikë për një Republikë Socialiste Sovjetike Ruse u bë më 1919.
Bjellorusia si shtet është deklaruar i pavarur për herë të parë më 25 mars 1918 duke formuar kështu Republikën Nacionale Bjelloruse. Në vitin 1919 hynë si Republikë Socialiste Sovjetike Bjelloruse (RSSB) në kuadër të Republikës Socialiste Sovjetike të Lituanisë dhe Bjellorusisë. Pas luftës polake-ruse në fund të vitit 1921 bashkësia e formuar ndahet në dyshë në mes të Polonisë dhe Republikës Socialiste Sovjetike Bjellorusisë e cila me republikat tjera sovjetike krijuan më 1922 Bashkimin e Republikave Socialiste Sovjetike.
Pjesa perëndimore e territorit të saj nga 1919 deri më 1939 pjesë e Polonisë. Në shtator të 1939-së Bashkimi Sovjetik si rezultat i paktit të quajtur Molotov-Ribbentrop e anekson pjesën e Bjellorusisë të kontrollua nga Polonia. Pas terrorit stalinist Bjellorusi nga 1941 deri më 1944-ta okupohet prapë nga trupat gjermane dhe si emërtim të përgjithshëm bartë emrin Weissruthenien (Ruthenia e bardhë) si pjesë e komisariatit të perandorisë në Ostland ("Lindoria"). gjatë kësaj kohe vriten pjesa më e madhe e popullit të jahudieve sipas politikës së okupatorit në mënyrën më brutale kundër cilës politik ndritet një lëvizje e fortë partizane. Në vitin 1941 Gjermania filloi operacionin ushtarak të njohur në Gjermani si “Operacioni Barbarossa” kundër Bashkimit Sovjetik. Pas luftës dytë botërore, Bjellorusia ishte një ndër anëtaret themeluese të OKB-së (1945) dhe anëtare e denjët e Bashkimit Republikave Socialiste Sovjetike. Gjatë kësaj kohe Bjellorusia ishte njëra ndër regjionet më të zhvilluara të Bashkimit Sovjetik. Si regjion i zhvilluar ka tërhequr edhe një numër të madh të popullsisë ruse nga pjesët e Federatës Republikave Socialiste Sovjetike Ruse. Gjatë kohës së Stalinit është ndjekur një politikë që më së miri e shprehë thënia : “Sa më shpejtë të flasim rusisht aq më shpejtë do të ndërtojmë komunizmin” që në atë kohë ishte edhe në modë.
Gjatë viteve 1988/89 krijohet një Lëvizje nacionale e quajtur "Rilindja". Më 27 korrik 1990 Bjellorusia ndahet nga Bashkimi Sovjetik dhe deklarohet si shtet i pavarur. Gjatë kësaj kohe Stanislav Shushkeviq merr pozitën kryesore në udhëheqjes së shtetit, dhe së bashku me Boris Jelcinkung dhe udhëheqësin e Ukrainës, Leonid Kravquk më 8 dhjetor 1991 e deklarojnë shpërndarjen e Bashkimit Sovjetik dhe themeluan Lidhjen e Shteteve të Pavarura. Si ditë e shpalljes së pavarësisë merret 25 korriku i vitit 1991. Që nga 1994 vendi udhëhiqet nga Alexander Lukashenko i cili kritikohet si diktatorë për politikën e tij e cila si duket nuk i përshtatet perëndimit.
Më 2 prill 1996 së bashku me Rusinë themelojnë "bashkësinë e Republikave Sovrane" dhe në prill të 1997 dhe dhjetorë të 1999 nënshkruajnë marrëveshjen e Unionit.
Harris County (Georgia)
Harris County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Nikola Gruevski
Nikolla Gruevski (maqedonisht: Никола Груевски – i lindur më 31 Gusht 1970) është një politikan maqedonas nga Maqedonia e Veriut që shërbeu si Kryeministër i Maqedonisë së atëhershme nga 2006 në 2016 dhe udhëhoqi partinë VMRO-DPMNE nga 2003 në 2017. Më parë, ai ishte Ministër i Financave në qeverinë e VMRO-DPMNE të udhëhequr nga Ljubčo Georgievski deri në 2002.
Sipas Marrëveshjes së Përzhinos të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, Gruevski pranoi të japë dorëheqjen dhe u largua nga posti i tij në 18 Janar 2016.
Në maj 2018 ai u dënua me dy vjet burg për akuza korrupsioni. Në nëntor 2018 ai u urdhërua të vuante dënimin e tij por dështoi të bënte check-in me autoritetet dhe në vend të kësaj u largua në Hungari, ku ai kërkoi dhe iu dha azil politik.
Gruevski është akuzuar për promovimin e politikës së diskutueshme të identitetit të quajtur antikizim. Nën udhëheqjen e tij, vendi i cili kishte politikë pro-evropiane dhe pro-NATO-s, ka ndryshuar anën në atë pro-ruse, pro-serbe dhe anti-perëndimore. Gruevski ka kundërshtuar traktatin e Miqësisë të nënshkruar me Bullgarinë në 2017 dhe marrëveshjen e Prespës të nënshkruar me Greqinë në 2018, pavarësisht se të dy shtetet fqinje ishin anëtare të NATO-s dhe BE-së.
Kantoni Guérande
Kantoni Guérande (frëngjisht: Canton de Guérande) është një kanton në departamentin Loire-Atlantique, rajonin Pays de la Loire në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Guérande. Ka sipërfaqe 176.6km2 dhe popullsi 31448 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Guérande aktualisht përbëhet nga 6 komuna.
Suedia
Suedia, (Suedisht: Sverige) zyrtarisht Mbretëria e Suedisë (Suedisht: Konungariket Sverige), është një shtet skandinav në pjesën veriore të Evropës. Suedia kufizohet me Norvegjinë në perëndim dhe Finlandën në lindje dhe është e lidhur me Danimarkën nëpërmjet urës mbi ngushticën Öresund.
Me një sipërfaqe prej 450.295 kilometra katrorë Suedia është vendi i tretë më i madh në Bashkimin Evropian dhe i pesti në Evropë për nga sipërfaqja. Popullsia e Suedisë është rreth 10.4 milion. Suedia ka një dendësi të ulët të popullsisë prej 25 banorë për kilometër katrorë me popullsinë përqendruar kryesisht në pjesën jugore të vendit. Rreth 85% e popullsisë jetojnë në zonat urbane. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Suedisë është Stokholmi.
Suedia doli si një shtet i pavarur dhe i bashkuar gjatë Mesjetës. Në shekullin e 17, vendi zgjeroi territoret e tij duke formuar Perandorinë Suedeze. Perandoria u rrit në një nga fuqitë e mëdha të Evropës në shekullin e 17-të dhe në fillim të shekullit të 18-të. Pjesa më e madhe e territoreve të pushtuara jashtë Gadishullit Skandinav u humbën gjatë shekujve të 18 dhe 19. Gjysma lindore e Suedisë, Finlanda e sotme, u humb ndaj Rusisë në vitin 1809. Lufta e fundit në të cilën Suedia u përfshi direkt ishte në vitin 1814, kur Suedia me presion ushtarak e detyroi Norvegjinë të bashkohej me të. Që atëherë, Suedia ka qenë në paqe, duke ndjekur një politikë të mos marrjes pjesë në aleanca ushtarake në kohë paqeje dhe të neutralitetit në kohë lufte. Suedia është anëtare e Bashkimit Evropian që nga 1 janari 1995 dhe është anëtare të OECD.
Etimologjia
Fjala Suedi rrjedh nga holandishtja e mesme dhe gjermanishtja e ulët e mesme të shekullit 17-të. Në anglishten e vjetër vendi u quajt Swéoland dhe Swíoríce (Nordishtja e Vjetër Svíaríki).
Emri suedez Sverige (një përbërje e fjalëve Svea dhe rike, regjistruar së pari në Swognorice kognate në Beowulf) fjalë për fjalë do të thotë "mbretëri e suedezëve", duke përjashtuar Geats në Götaland.
Ndryshimet e emrit Suedi përdoren në shumicën e gjuhëve, me përjashtim të danishtes dhe norvegjishtes duke përdorur Sverige, faroisht Svøríki, islandisht: Svíþjóð dhe përjashtimi më i dukshëm i disa gjuhëve finike ku përdoren Ruotsi (në finlandisht) dhe Rootsi (në [[Gjuha estoneze|estonisht.
Etimologjia e suedezëve, dhe kështu e Suedisë, në përgjithësi është rënë dakord të burojë nga një rrënjë s(w)e, që do të thotë "e vetja",  duke iu referuar fisit të vet gjermanik.
Njësia administrative Qendër (Gjirokastër)
Komuna Qendër është një komunë në Rrethin e Gjirokastrës në Shqipëri.
Suedia
Ndarjet administrative
Suedia është një shtet unitar i ndarë në 21 këshilla të qarkut (landsting) dhe 290 komuna (kommuner). Çdo këshill qarku i korrespondon një qarku (län) me një numër bashkish për qark. Këshillat e qarqeve dhe bashkitë kanë role të ndryshme dhe përgjegjësi të ndara në lidhje me qeverisjen lokale. Kujdesi shëndetësor, transporti publik dhe institucione të caktuara kulturore administrohen nga këshillat e qarkut. Parashkollorët, shkollimi fillor dhe i mesëm, shërbimet publike të ujit, hedhja e mbeturinave, kujdesi për të moshuarit dhe shërbimet e shpëtimit administrohen nga komunat. Gotland është një rast i veçantë për të qenë një këshill qarku me vetëm një komunë dhe funksionet e këshillit të qarkut dhe bashkisë kryhen nga e njëjta organizatë.
Gjeografia
Suedia ndodhet në Evropën Veriore, në pjesën lindore të gadishullit skandinav. Në sipërfaqe, Suedia është vendi i pestë më i madh në Evropë. Ajo kufizohet nga Norvegjia në perëndim, Finlanda në verilindje, dhe Danimarka në jugperëndim në Urën Öresund. Vendi gjithashtu ka kufij detarë me Estoninë, Letoninë, Lituaninë, Poloninë, Gjermaninë dhe Rusinë. Ujërat përreth janë të Gjirit të Bothnias dhe Deti Bothnian, i cili është pjesë e Detit Baltik, dhe në jugperëndim Skagerrak, Kattegat dhe Sound. Suedia është pjesë e zonës gjeografike të vendeve nordike.
Në lindje të Suedisë ndodhet Deti Baltik dhe Gjiri i Bothnias që ndikon tek klima. Në perëndim është zinxhiri malor skandinav, i njohur si malet skandinave, tradicionalisht quhet edhe keel në të dy (gjera) suedisht dhe norvegjeze. Keto ndajne Suedinë nga Norvegjia. Riksgränsen vijon që nga viti 1700 mjaft afër pellgut aktuale në këtë varg malor. Të lumenjve në Suedi e veriut gjithandej pastaj në përgjithësi drejt lindjes nga malet dhe koha shpesh bëhet shumë e madhe (të lumenjve ashtu-quajtur veriore).
Suedia jugore është kryesisht tokë bujqësore. Në përgjithësi, megjithatë, i mbuluar 60% të sipërfaqes totale dhe 75% të sipërfaqes së tokës e mbuluar me pyje. Tokës pyjore Suedisë që i përkasin thekë perëndimore të tajgë euro-aziatik. Dendësia e popullsisë është edhe më e lartë në jug, me qendër kryesisht në Mälardalen, Bergslagen, Rajoni Öresund dhe Västra Rajoni Västra. Në Västra jugore të drejtuar shumë lumenj në mes të malësisë ashtuquajturit jugore dhe rrjedhat si në veri dhe jug, lindje dhe perëndim. Lumenjve në jug të Suedisë zakonisht nuk është aq e gjatë dhe të mëdha si në veri. Në Suedi qendrore dhe në jug të Suedisë, nuk është lumi më i madh në drejtim të rrjedhës së lumit dhe zonën ujëmbledhëse: Klarälven-Göta lumit, i cili ndër të tjera përfshin Vänern liqenit. Suedia është jashtëzakonisht afër liqeneve të madhësive të ndryshme, së bashku me Finlandën.
Mali më i lartë i Suedisë është Kebnekaise, në 2104 metra mbi nivelin e detit. Të dy ishuj dalluese kryesore janë Gotland dhe Öland, të dy liqenet më të mëdha Vänern dhe liqenit. Suedia është 1572 km nga veriu në jug, dhe gjerësia maksimale është rreth 500 km (shih gjithashtu buzë e jashtme e Suedisë).
Pyjet, hidrocentralet dhe mineral hekuri janë burime të rëndësishme natyrore, dhe mangan në det, bakër, plumb, zink, ari, argjendi, uraniumi, arsenik tungsten, dhe feldspat.
Klima e Suedisë është e ndryshueshme, në pjesën jugore vera dhe dimri janë të ftohtë dhe të vranët., pjesa veriore është e ngrirë, ka një klimë polare.
Relievi i Suedisë është kryesisht terren i rrafshët dhe më pak rrafshnalta e male të ulëta në perëndim. Pika më e ulët e relievit gjendet nën nivelin e detit (-2.41 m) në gjirin e liqenit Hamarsjon afër qytetit Kristianstad dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej 2096.5 metra.
Ekonomia
Suedia ka një ekonomi të orientuar nga eksporti i përzier paraqet një sistem modern të shpërndarjes, të komunikimit të shkëlqyer të brendshëm dhe të jashtëm, dhe një forcë të kualifikuar të punës. Lëndë drusore hidrocentralet dhe mineral hekuri përbëjnë bazën e burimeve të një ekonomie shumë i orientuar drejt tregtisë së jashtme. Sektori i Suedisë inxhinieri llogaritë për 50% të prodhimit dhe eksporteve. Telekomunikacioneve, industria e automobilave dhe industrinë farmaceutike janë gjithashtu me rëndësi të madhe. Suedia është furnizuesi më i madh dhjetë të armëve në botë dhe është furnizuesi më i tretë më e madhe e armëve në Pakistan. Bujqësia llogaritë për 2 për qind të PBB-së dhe të punësimit. Të ardhura relativisht është e shpërndarë prere, Suedia ka më të ulët koeficientin Gini (0,23) të çdo vendi.
Sa i përket strukturës, të ekonomisë suedeze është karakterizuar nga një sektor i madh, intensiv dhe njohuri-të orientuara nga eksporti prodhimit, një rritje, por relativisht të vogla, shërbimin e sektorit të biznesit, dhe sipas standardeve ndërkombëtare, një pjesë të madhe në sektorin e shërbimeve publike. Organizatat e mëdha si në prodhim dhe shërbime të dominojnë ekonominë suedeze.
20 më të madh (me qarkullim në vitin 2007) kompani të regjistruara në Suedi janë të Volvo, Ericsson, Vattenfall, Skanska, Sony Ericsson Mobile Communications AB, Svenska Cellulosa Aktiebolaget, Electrolux, Volvo Personvagnar, TeliaSonera, Sandvik, Scania, ICA, Hennes & Mauritz, IKEA, Nordea, Preem, Atlas COPCO, Securitas, Nordstjernan dhe SKF. Industria e Suedisë është kryesisht në kontrollin e private, ndryshe nga disa vende të tjera të industrializuara Perëndimore, të tilla si Austria dhe Italia, ndërmarrjet publike kanë qenë gjithmonë me rëndësi të vogël.
Disa 4.5 milion banorë janë duke punuar, nga të cilët rreth një e treta e ka arsimin e lartë. GDP per hour worked është në botë më të lartë në 9 31 USD në 2006, krahasuar me 22 USD në Spanjë dhe 35 USD në Shtetet e Bashkuara. GDP per hour worked është në rritje 2 ½ për qind në vit për ekonominë si një e tërë dhe rritja e tregtisë-kushtet-balancuar e produktivitetit është 2%. Sipas OECD, liberalizimi, globalizimit, dhe të rritjes së sektorit të teknologjisë kanë qenë drejtuesit kryesor produktivitetit. Suedia është një udhëheqës botëror në pensioneve te privatizuara dhe problemet e fondeve të pensioneve janë relativisht të vogla në krahasim me shumë vende të tjera të Evropës Perëndimore.
Punëtor tipik merr 40 % të të ardhurave të tij pas pykë tatimore. Taksimit ngadalë në rënie të përgjithshme, 51,1 % e PBB-së në vitin 2007, është ende gati dyfishi i atij në Shtetet e Bashkuara apo Irlandë. Pjesa e punësimit të financuara përmes shumave të të ardhurave tatimore për një të tretën e fuqisë punëtore suedez, një përqindje ndjeshëm më e lartë se në shumicën e vendeve të tjera. Në përgjithësi, rritja e PBB-së ka qenë i shpejtë që nga reformat në fillim të viteve 1990, sidomos në prodhim.
Të Forumit Ekonomik Botëror 2009-2010 Indeksi i konkurrencës renditet Suedi ekonomisë 4 më konkurruese në botë. Në Forumin Botëror Ekonomik 2010-2011 Raporti Global për konkurrencë, Suedia u ngjit dy vende, dhe tani renditet e 2 ne bote. Suedia renditet i 6 në konkurrencë IMD Yearbook 2009, duke shënuar të lartë në efektshmërinë e sektorit privat. Sipas librit, Fluturimi i Klasa Creative, nga ekonomisti amerikan, Profesor Richard Florida i Universitetit të Torontos, Suedia është renditur si vendi me krijimtarinë më të mirë në Evropë për biznes dhe është parashikuar të bëhet një magnet talent për botë më të punëtorëve të qëllimshëm. Libri i hartuar një tregues për të matur lloj i krijimtarisë ajo pretendon se është më e dobishme për-biznes talent teknologji, dhe tolerancës.
Suedia mban monedhën e vet, Krona suedeze (SEK), një rezultat i suedezëve që ka refuzuar euro në një referendum. Riksbank Suedisht-themeluar në 1668 dhe kështu duke e bërë bankën më të vjetër qendrore në botë-aktualisht është duke u përqendruar në stabilitetin e çmimeve me një objektivin e inflacionit prej 2%. Sipas Anketës Ekonomike e Suedi 2007 nga OECD, inflacioni mesatar në Suedi ka qenë një nga më të ulëtat ndër vendet evropiane që nga mesi i viteve 1990, kryesisht për shkak të çrregullimit dhe shfrytëzimit të shpejtë të globalizimit.
Flukset më të mëdha të tregtisë janë me Gjermaninë, Shtetet e Bashkuara, Norvegjia, Britania e Madhe, Danimarka dhe Finlanda.
Demografia
Popullsia totale e banorëve të Suedisë ishte 10,377,781 në tetor 2020. Popullsia tejkaloi 10 milion për herë të parë të premten më 20 janar 2017. Çdo i katërti (24.9%) banorë në vend ka prejardhje emigrante dhe çdo i treti (32.3%) ka të paktën një prind të lindur jashtë vendit.ref name=":0">
Popullsia është dukshëm më e lartë në jug sesa në veri. Kryeqyteti suedez Stokholmi ka një popullsi komunale prej rreth 950,000 (me 1.5 milion në zonën urbane dhe 2.3 milion në zonën metropolitane). Qytetet e dyta dhe të treta për nga madhësia janë Göteborg dhe Malmö.
Midis viteve 1820 dhe 1930, afërsisht 1.3 milion suedezë, një e treta e popullsisë së vendit në atë kohë, emigruan në Amerikën e Veriut dhe shumica e tyre në Shtetet e Bashkuara. Ka më shumë se 4.4 milion suedezë amerikanë sipas një vlerësimi të Zyrës së Regjistrimit të SHBA më 2006. Në Kanada, komuniteti me prejardhje suedeze është i fortë 330,000.
Gjuha
Gjuha zyratre e Suedisë është suedishtja, një gjuhë e ngjajshme me danishten dhe norvegjishten, por ndryshojnë shqiptim dhe ortografi. Norvegjezët kanë pak vështirësi për të kuptuar suedishten, dhe danezët gjithashtu mund ta kuptojnë atë, me pak më shumë vështirësi se norvegjezët. E njëjta gjë vlen edhe për folësit standardë suedezë, të cilët e kanë shumë më të lehtë të kuptojnë norvegjishten sesa danishten. Dialekti i Skånes, pjesa më jugore e vendit, është e ndikuar nga danishtja, sepse rajoni tradicionalisht ishte një pjesë e Danimarkës dhe sot ndodhet afër tij. Finlandishtja konsiderohet si gjuhë e pakicës. Për shkak të një fluksi të folësve vendas të arabishtes në shekullin 21, përdorimi i arabishtes ka të ngjarë të jetë më i përhapur në vend sesa ai i finlandishtes. Sidoqoftë, nuk mbahen statistika zyrtare për përdorimin e gjuhës.
Anglishtja u bë një lëndë e detyrueshme për studentët e shkollës së mesme që studionin shkencat natyrore që nga viti 1849 dhe ka qenë një lëndë e detyrueshme për të gjithë studentët suedez që nga fundi i viteve 1940. Në varësi të autoriteteve lokale të shkollës, anglishtja është aktualisht një lëndë e detyrueshme midis klasës së parë dhe klasës së nëntë, me të gjithë nxënësit që vazhdojnë në shkollën e mesme duke studiuar anglisht për të paktën një vit tjetër. Shumica e studentëve gjithashtu studiojnë një dhe nganjëherë dy gjuhë shtesë. Këto përfshijnë (por nuk kufizohen në) gjermanisht, frëngjisht dhe spanjisht. Danishtja dhe norvegjishtja mësohen ndonjëherë si pjesë e kurseve suedeze për folësit amtare. Për shkak të kuptueshmërisë së gjerë të ndërsjellë midis tre gjuhëve skandinave kontinentale, folësit suedezë shpesh përdorin gjuhën e tyre amtare kur vizitojnë ose jetojnë në Norvegji ose Danimarkë.
Edukimi
Fëmijët e moshës 1-5 vjeç ju garantohet një vend në një kopsht publik (suedisht: förskola). Midis moshës 6 dhe 16 vjeç, fëmijët ndjekin shkollën e detyrueshme gjithëpërfshirëse. Pas përfundimit të klasës së 9-të, rreth 90% e studentëve vazhdojnë me një shkollë të mesme të lartë tre-vjeçare (gymnasium), e cila mund të çojë në një kualifikim pune ose pranim të pranimit në universitet. Sistemi shkollor financohet kryesisht nga taksat.
Transporti
Metro Stokholmit është sistemi i vetëm i metrosë në Suedi dhe shërben qytetin e Stokholm, 100 stacione metro janë në përdorim.
Transporti hekurudhor në treg është privatizuar, por ndërsa ka shumë ndërmarrje në pronësi private, shumë operatorë janë ende në pronësi shtetërore. Vendet kanë, bileta financimin dhe përgjegjësi të marketingut për trenat lokale. Për trenat e tjerë të operatorëve të trajtojë bileta dhe marketing veten e tyre. Operatorët përfshijnë SJ, Veolia Transport, DSB [kthjellim nevojshme], Green Transportit, Tågkompaniet dhe Inlandsbanan. Pjesa më e madhe e hekurudhave janë në pronësi dhe operohet nga Trafikverket.
Aeroportet më të mëdha të përfshijë Stokholm-Arlanda Airport (17 milion pasagjerë në 2010) 40 km (25 mi) në veri të Stokholm, Göteborg-Landvetter Aeroportit (4,2 milion pasagjerë në 2010), dhe në Stokholm Skavsta Aeroportit (2,1 milion udhëtarë). Suedia pret të dy kompanitë më të mëdha port në Skandinavi, Portin e Göteborgut AB (Gothenburg) dhe transnacional kompani Kopenhagenit Malmö Port AB.
Herbert Spencer
200px|right|parapamje|Herbert Spencer Herbert Spencer (shqip: Herbert Spenser) (27 prill 1820 – 8 dhjetor 1903) ishte një filozof anglez dhe një teorist politik i famshëm; me një njohje pothuaj enciklopedike që i mundësonte të shkruante mbi tema si qeverisja, etika, edukimi, ekonomia, sociologjia, biologjia, psikologjia dhe antropologjia.
Spenceri ngriti disa nga idetë mbi konceptin "evolucion" të cilat mëpastaj u morrën nga Charles Darwin dhe u zhvilluan më tej në kornizën biologjike.
Nga idetë politike Spenceri ishte një liberal i shekullit të 19-të (liberal klasik), i ngjashëm me libertarianët e sotëm. Kundërshtonte ndërhyrjen e çfarëdollojshme të qeverisë në punët private dhe dha argumenta thelpësore që përdoren ende edhe sot e kësaj dite. Herbert Spencer është i famshëm për idetë e tija individualiste dhe për refuzimin e çdo lloj kolektivizimi. Spenceri këmbngulte për një qasje humane dhe etike ndaj problemeve dhe zhvillimeve shoqërore, e cila qasje e ndalonte dominancën dhe agresionin drejt grupeve apo individëve më të dobët, pavarësisht se mund të tregohej se në afatgjatë një sjellje e tillë mund të kishte efekte të mira.
Herbert Spenceri është quajtur “Libertariani i parë” (The First Lbertarian), Sciabarra (1999).
Biografia
Herbert Spencer u lind më 27 prill 1820 në Derby, Angli.
Idetë
Idetë e Herbert Spencerit u shtruan së pari në artikuj revistash dhe u botuan në një seri librash të cilët ai i rishkruajti dhe rishikoi në mënyrë të vazhdueshme.
Spencer vendosi në qendër të filozofisë së vet një konceptim organik të evolucionit me origjinë biologjike. Si shumë racionalistë të tjerë të viteve 1800-të, përqafon të gjithë kompleksin e njohurisë njerëzore, nga shkencat natyrore tek etika. Teorinë e evolucionit e përdor për të rindërtuar sistemin e një shoqërie natyrore me kufijë natyrorë mes ekonomisë dhe politikës.
Nga një homegjeneitet jokoherent, mbërrihet në heterogjeneitet hoherent. Nga biologjia kalohet tek psikologjia, tek sociologjia dhe tek etika: natyra avancon sipas një linje të drejtë nga energjia tek jeta, nga jeta tek mendja, nga mendja tek shoqëria, nga shoqëria tek qytetërimi dhe tek qytetërime edhe më të përdalluara (diferencuara) dhe të integruara.
Ky konceptim, në terma shoqërorë, do të thotë se një shoqëri që bëhet gjithnjë e më komplekse ka më pak nevojë për Shtetin. Me rritjen e industrializmit një pjesë gjithnjë e më e madhe i lihet inciativës private - ndërsa janë shoqëritë e militarizuara që mbeten me ndërhyrje të përhapura shtetërore.
Pjesa më e madhe e legjislacionit është i keq sepse korrupton perfeksionin që natyra priret të prodhojë nëpërmjet mekanizmave selektues natyrorë, si për shembull: eksperienca, tradita etj.
Social Statics (1850)
Social Statics (1850) ishte libri i tij i parë dhe bënte një portretizim utopik të shoqërisë. Ai argumentonte se shoqëria njerëzore ështe e drejtuar nga ligje natyrore fikse, dhe se qeveria duhet ta kufizonte veprimtarinë e saj në forcimin e këtyre ligjeve natyrore. Ai theksoi nevojën e shoqërisë që të vetrregullohej në varësi të ambientit material dhe deklaroi një princip libertarian të “lirisë së barabartë” për çdo individ.
Evolucioni
Në vitin 1852 Herbert Spencer botoi një artikull të rëndësishëm ku artikulohej ideja e evolucionit biologjik. Artikulli pati një ndikim të madh mbi Charles Darwin-in dhe mbi teorinë e tij të evolucionit e cila u shfaq në vitin 1859. Tek vepra “he development hypothesis ai sulmoi “kreacionizmin-special” dhe proklamoi një model evolucionar të botës natyrore, bazuar mbi një proces të vazhdueshëm ndryshimesh të vogla. Libri i dytë i tij, The Principles of Psychology (1855) argumentonte se mendjy njerëzore ishte produkt i evolucionit organik të prodhuar nga ambienti dhe stimujt rrethues. Ai u sulmua për ateizmin dhe materializmin e tij.