Desidiatët
Përshkrimi
-Populli i vjetër i Neolitit të hershëm u njohë që në antikitet si populli Ilir. Kurse toka e banuar rreth lumit Bathinus ( Lumi Bosna) në veri dhe rreth lumit Urbanus (Vërbas) në perëndim e deri te Rogatica në lindje quhej dhe njihej si principata e Desideatëve. Desideatët e kishin një prani të theksuar në tokat ku sot është Bosna, që nga shek IV prK e deri në shek e III-të të epokës sonë Shënimet e vjetra historike e përshkruajnë jetën e Desideatëve dhe këtë e dokumentojnë materiale të pasura të gjetura në hulumtimet e ndryshme arkeologjike. Desideatët i takojnë grupit autokton Ilir që kishte jetuar në tokat e tyre në Bosnën e sotit. Në shek. XX, u filluan me të madhe hulumtimet e rëndësishme për Desideatët dhe padyshim që ky popull është një nga komponentët kryesore të qenies etno-kulturore ilire e cila shtrihej që nga Adriatiku jugor dhe deri te lumi Danub në veri. Desideatët jetonin në qendrën e botës së madhe ilire. Pra kjo tokë ishte pjesë e Ilirisë deri në okupimin romak. Dhe Imperatoria Romake më vonë gjatë vitëve 337 e deri 395 psK e okupoi, kështu që edhe Desidatët u bënë pjesë e Imperatorisë Perendimore Romake. Disa thonë që ky regjion gjatë vitit 455 u sulmua dhe u pushtua nga Ostrogotët. Më vonë, në fillim të shek VI-të Imperatori Justiniani e futi ,ndër Bizant. Desideaatët kishin formuar bashkësi të mirë organizuar politike,dhe ky proces e kishte arritur kulmin me ndërrimet e mëdha që i solli epoka e hekurit. Në këtë epokë u formuan Desideatët si mbarëvajtjes të njohur të antikës me organizimin e tyre të mahnitshëm dhe funksional politik, e cila në në shekujt që vijnë pas i karakterizoi Desideatët si një bashkësi të madhe me struktura të definuar politike, shoqërore dhe ekonomike; e kjo falë mendjes së tyre dhe pozitës së përshtatshme gjeografike, të pasur me xehe dhe me një tokë të pëlleshme bujqësore. Në tokat e dikurshme të desideatëve janë gjetur një numër i madh i fortifikatave, vendbanimeve dhe fshatrave të banuara nga ata. Është gjetur një numër i madh i nekropoleve dhe varrezave,me të cilat dokumentohej zhvillimi i lartë kulturor dhe shpirtëror i Desideatëve. Ne vendin e sotëm të quajtur Kamenjaqa ( Bosna e sotme) gjendet nekropole shumë e rëndësishme. Nga hulumtimet na del që ata e kishin të zhvilluar një kulturë të lartë fetare. Kurse Kultura e Glasinës ( komuna Sokolac) ishte një qendër tjetër e rëndësishme e zhvillimit të stilit gjeometrik si shprehje autoktone e artit të Ilirisë perëndimore. Sipas Romakëve, Ilirët ishin trupgjatë dhe të ndërtuar bukur, Herodianus-i shkruante se Desideatët, se ishin të gjatë, të fuqishëm dhe gjithmonë gati për luftë kur rrezikoheshin. Shkruhej për ta se popull i vjetër që jetonin nga peshkimi, gjuetia dhe bujqësia. Ata ishin të njohur edhe si luftëtarë dhe piratë. (Në çdo literaturë romake ilirët, cilësoheshin edhe piratë; kjo sipas hulumtuesve ishte një pretekst për sulme ndaj tyre. Edhe sot për ne e njëjta.) Por zbulimet kanë treguar pra të kundërtën se Ilirët kishin edhe lidhje paqësore tregtare me Romën. Ata luftuan jo vetëm kundër Romës okupatore dhe grekëve kolonizues por edhe kundër çdo sulmi tjetër të fiseve barbare. Pas “tre” shekujsh të pavarësisë politike, Desideatët u shtiren për dhe nga Imperatoria e re e formuar ajo e Romës të cilës i printe imperatori Augusti ( koha e tij e sundimit ishte nga viti 27 prK e deri në vitin 14 ,psK. )Pas kësaj kohe mbetën si pjesë e provinces romake të Ilirikumit, ku kishin një autonomi teritoriale dhe administrative -peregrini ( shikoni, statusin e qytetarit të lirë por edhe jo atij të qytetarit të Romës?) (Stipčević, Aleksandar (1989), Iliri: povijest, život, kultura,, Školska knjiga Zagreb) Vendi heroik më në zë, në mbrojtje nga romakët ishte Arduba, e cila hyri në analet historike të Romës si e admiruar. Rrezistenca e ilirëve të Batonit ishte aq e madhe sa që Tiberit (iusi) iu deshtë shumë herë të tërhiqet me panik nga fushëbetejat, dhe më në fund gjenerali Germanikusi i mundi. Në atë kohë Batoja ( Batoni) u kap dhe u dërgua në Itali. Baton i kaloi vitet e fundit të jetës së tij në qytetin Ravenna (Iali)