cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paolo Maldini
Finalja e Kupës së Botës 1994 dhe shiriti i kapitenit
Pasi Baresi u tërhoq nga futbolli ndërkombëtar në vitin 1994, Maldini u zgjodh kapiteni i përhershëm i Italisë. Të kaltrit zhgënjyen tërësisht në fushatën e Euro 1996, duke e mbyllur fazën e grupeve me katër pikë, në një grup që kishte pjesë Gjermaninë dhe Republikën Çeke, që sëbashku luajtën në finale. Maldini luajti në të tre ndeshjet e fazës së grupeve. Kupa e Botës 1998 pa Italinë të bënte një nisje të fuqishme, duke fituar grupin. Maldini luajti në të pesta ndeshjet e Italisë, si dhe nisi aksionin që solli golin e Christian Vierit në barazimin 2–2 kundër Kilit në ndeshjen e parë. Maldini, në mbrojtje me Alessandro Costacurtën, Fabio Cannavaron, Alessandro Nestën dhe Giuseppe Bergomin, ndihmuan Italinë të mos pësonte gol në ndeshjen e dytë në grup ndaj Kamerunit, në ndeshjen e raundit të 16-tave ndaj Norvegjisë dhe në çerek-finale ndaj Francës në çerek-finale. Në këtë të fundit, Italia u eliminua nga gjuajtjet e penalltive, për të tretën edicion rresht të Kupës së Botës, me Francën që në fund u shpall kampione.
Finalja e Euro 2000 dhe Kupa e Botës e katërt
Maldini zhvilloi paraqitjen e tij të 100të me Italinë më 28 prill 1999 në barazimin pa gola kundër Kroacisë, në një ndeshje miqësore. Në vitin e ardhshëm, Italia arriti finalen e Euro 2000, por u mposht sërisht nga Franca kampione në fuqi e Kupës së Botës në shtesë. Maldini luajti në të gjashta ndeshjet e Italisë gjatë turnamentit. Të kaltrit fituan grupin e tyre, duke fituar çdo ndeshje, me Maldinin, i cili në bashkpunim me Fabio Cannavaron dhe Alessandro Nestën në mbrojtje, ndihmuan ekipin të pësonte vetëm dy gola gjatë rrugës në finale, duke e mbajtur portën e paprekur në ndeshjet ndaj Belgjikës në fazën e grupeve, Rumanisë në çerek-finale dhe Holandës në gjysëm-finale. Në këtë të fundit, Italia, edhe pse me 10 lojtarë, u kualifikua në finale nga gjuajtjet e penalltive pasi koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim pa gola. Edhe pse Maldini gaboi në penalltinë e tij, Italia triumfoi 3–1. Në finale, Italia po udhëhiqte 1–0 deri sa Wiltord barazoi në minutën e fundit të kohës shtesë. David Trezeguet shënoi golin e artë në minutën e 103të të pjesës së parë të shtesës. Në të tre Kampionatet Evropiane në të cilat Maldini mori pjesë, ai u zgjodh në të treja rastet në Ekipin e Turnamentit.
Më 7 tetor 2000, në një fitore 3–0 në Milano kundër Rumanisënë një ndeshje kualifikuese të Kupës së Botës 2002, Maldini parakaloi portierin Dino Zoff si lojtari me më shumë ndeshje në historinë e kombëtares italiane, me 113. Ai mori pjesë në Kupën e Botës të katërt të tij, si dhe të dytën si kapiten, e cila u zhvillua në Korenë e Jugut dhe Japoni. Ai ndihmoi Italinë të mos pësonte në ndeshjen hapëse të tyre ndaj Ekuadorit, si dhe luajti në të katërta ndeshjet e ekipit. Italia zhgënjeu në dy ndeshjet e mbetura të grupit, por arriti të kualifikohej si ekipi i dytë më i mirë i grupit. Megjithatë, ekipi (me 10 lojtarë) u eliminua me polemika në raundin e 16-tave, falë një goli të artë, nga Korea e Jugut. Pas përfundimit të turnamentit, Maldini u tërhoq nga futbolli ndërkombtëar në moshën 34 vjeç si lojtari me më shumë ndeshje i Italisë. Ai shënoi shtatë gola me kombëtaren, të gjitha në ndeshje si vendas. Ai e shpenzoi pothuajse gjysmën nga 16 vite si lojtar i kombëtares duke mbajtur shiritin e kapitenit, duke luajtur plot 74 ndeshje me të, një rekord, deri sa ai u parakalua fillimisht nga Cannavaro dhe më pas nga Buffon. Pavarësisht performancave për shtetin e tij, Maldini nuk mundi dot të fitojë trofe, edhe pse arriti në finalen e Kupës së Botës dhe Kampionatit Evropian. Ai luajti 23 ndeshje në Kupën e Botës, duke u renditur i dytë në listën e të gjitha kohërave mbrapa Lothar Matthäus, i cili luajti dy ndeshje më shumë. Maldini mban rekordin për numrin e minutave të luajtura në Kupën e Botës, me plot 2,216.
Në shkurt 2009, trajneri i Italisë Marcello Lippi shfaqi mbështjetjen e tij për një ndeshje lamtumire në nder të Maldinit, duke shtuar se dëshironte t'i jepte një mundësi të fundit mbrojtësit për të luajtur me të kaltrit. Federata Italiane e Futbollit (FIGC) i ofroi një vend titullari për ndeshjen miqësore ndaj Irlandës së Veriut. Megjithatë, Maldini refuzoi ofertën, duke deklaruar se ai dëshironte që ndeshja e tij e fundit të ishte një ndeshje zyrtare.
Pas tërheqjes
parapamje|djathtas|Maldini në një konferencë për shtyp si ambasador i Milanit në 2013. Para se të tërhiqej nga futbolli, Maldini kishte deklaruar se nuk do të ndiqte një karrierë si trajner. Atij j'u ofrua një pozicion te Çelsi që do t'a bashkonte atë me ish trajnerin e tij Carlo Ancelotti, në stafin e këtij të fundit; Maldini sipas raportimeve kishte folur me vetë Ancelottin dhe me presidentin e klubit Roman Abramovich për një marrëveshje të mundshme. Ancelotti më pas njoftoi se Maldini e kishte refuzuar ofertën e tij për t'u bërë pjesë e stafit të tij te Çelsi.
Xhemal Gjunkshi
Gjeneral Xhemal Gjunkshi është Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Forcave të Armatosura të Shqipërisë.
Paolo Maldini
Pas tërheqjes
Në vitin 2012, Maldini u fut në Hollin e Famës të Futbollit Italian. Ai më pas luajti në edicionin e 11të të Ndeshjes Kundër Varfërisë (Anglisht: Match Against Poverty) më 4 mars 2014, duke luajtur me legjenda të tjera si Ronaldo, Zinedine Zidane, Luís Figo dhe Pavel Nedvěd; kjo ndeshje u zhvillua në Bern të Zvicrës, me fitimet nga biletat që shkuan në shtetin e Filipines, e cila u godit nga Taifuni Haiyan. Më 1 shtator 2014, Maldini, sëbashku me shumë futbollistë aktivë dhe të tërhequr, luajtën në "Match for Peace" (Ndeshja për Paqen), e cila u zhvillua në Stadio Olimpico të Romës; fitimet sërisht shkuan për bamirësi. Në maj 2015, Maldini u bë bashkpronar i klubit të North American Soccer League (NASL) Miami FC, sëbashku me sipërmarrësin për të drejtat e televizionit Riccardo Silva, me shpresën se ekipi do të bëhej pjesë e Major League Soccer (MLS) në të ardhmen. Më 1 maj 2016, Maldini u bë lojtari i dytë pas lojtarit të Southampton Matthew Le Tissier që nderohet nga klubi bask Athletic Bilbao me çmimin "One Club Man" (lojtar që e ka shpenzuar të gjithë karrierën me një klub); atij j'u dha çmimi në pushimin midis pjesëve të ndeshjes kundër Celta de Vigos, duke marrë ovacione nga tifozët e pranishëm.
Në gusht 2018, pak javë pasi pronësia e Milanit kaloi në duart e Elliott Management Corporation, Maldini pranoi një ofertë për t'u bërë drejtori sportiv i strategjisë & zhvillimit për klubin, duke punuar në krahë të drejtorit të ri sportiv Leonardo. Kjo gjë shënoi rikthimin e tij te kuqezinjtë që pas largimit të tij nga futbolli në vitin 2009. Më 14 qershor 2019, Maldini u ngrit në detyrë, duke u emëruar drejtori i ri teknik i klubit.
Stili i lojës
Edhe pse luajti si mbrojtës i majtë në shumicën e karrierës së tij, Maldini ishte një lojtar këmbë-djathtë, dhe nisi të luante për Milanin në krahun e djathtë të mbrojtjes. Ai më pas kaloi në krahun e majtë pas kërkesës së trajnerit Arrigo Sacchi për shkak të prezencës së Mauro Tassottit në krahun e djathtë. Kjo lëvizje u bë e mundur edhe falë shkathtësisë taktike dhe aftësisë për të luajtur me të dyja këmbët, cilësi këto që e lejonin të luante në çdo pozicion të mbrojtjes dhe të kishte një karrierë të gjatë dhe të suksesshme, si për Milanin dhe për Italinë.
Maldini njihet për aftësinë teknike, atleticizmin, ndërhyrjet me rrëshqitje, staminën, qetësinë dhe vrapimet energjike përpara si mbrojtës i majtë ose i djathtë. Ai ishte gjithashtu një krosues i shkëlqyer, si dhe një kërcënim në sulm, duke shënuar dhe asistuar disa gola në karrierën e tij. Në vitet e fundit të karrierës së tij, me humbjen e shpejtësisë, kjo edhe për shkak të moshës, Maldini kaloi në qëndër të mbrojtjes, ku ai shkëlqeu duke u varur edhe nga përvoja, aftësia teknike, pozicionimi dhe koha për të fituar topin.
Si një qëndër-mbrojtës, Maldini shquhej për markimin e tij dhe aftësinë për të parashikuar një aksion nga ekipet kundërshtare. Pavarësisht se ndërhynte në mënyrë shumë të saktë dhe kishte prani imponuese mbrojtëse, ai shpesh i shmangte ndërhyrjet kur ai i gjykonte të panevojshme, duke preferuar të ndalonte lojën sulmuese të kundërshtarëve të tij me anë të pozicionimit dhe markimit. Maldini gjithashtu njihej për aftësinë e tij në duelet ajërore, forcën, duelet një-kundër-një si dhe njohurinë taktike. Rrezja e tij e pasimit dhe aftësia për të nisur aksione nga prapavija e lejonin të avanconte në mesfushë dhe të shkëlqente në pozicionin libero (lojtar i lirë në fushë, pa pozicion të caktuar), në të cilën është vendosur në raste të rralla në karrierën e tij.
Trashëgimia
parapamje|majtas|160px|Fanella e Maldinit me numër 3 në muzeun e [[San Siros.]]
Maldini ishte mbrojtësi i parë në histori që u nominua për çmimin FIFA Lojtari Botëror i Vitit, duke u renditur i dyti në vitin 1998. Ai ka qënë dy herë finalist i çmimit Topi i Artë, në vitet 1994 dhe 2003, ku në të dyja rastet përfundoi i treti. Përveç suksesit kolektiv, Maldini gjithashtu fitoi disa çmime dhe trofe individuale. Ai ka fituar UEFA Mbrojtësin e Vitit, Seria A Mbrojtësin e Vitit, Çmimin Bravo, Çmimin World Soccer Lojtari i Vitit. Ai gjithashtu është përzgjedhur në UEFA Ekipin e Vitit, FIFPro World XI, dhe në Ekipet e Turnamenteve të FIFA Kupës së Botës dhe UEFA Kampionatit Evropian. Maldini ka qënë një simbol i klubit të tij dhe kombëtares italiane. Maldini shquhej për vazhdimsinë, shkathësinë, intensitetin e punës dhe jetëgjatësinë, duke fituar vendin e titullarit te Milani që në adoleshencë, vend të cilin e mbajti deri sa u tërhoq nga futbolli në moshën 41 vjeçare.
Gjatë karrierës së tij, Maldini gjithashtu u konsiderua një udhëheqës, si për Milanin ashtu edhe kombëtaren italiane, duke fituar edhe pseudonimin "Il Capitano" ("Kapiteni"). Si kapiten, ai dallohej për prezencën e tij komanduese dhe vokale në fushë, si dhe për aftësitë komunikuese dhe organizuese, të cilat motivonin shokën e tij të skuadrës dhe siguronin që ata ishin në pozicionin e tyre. Ai luajti më shumë se 1,000 ndeshje si profesionist gjatë 25 sezoneve të tij si lojtar i Milanit, duke qënë lojtari i klubit me më shumë ndeshje në Serie A dhe në të gjitha kompeticionet. Maldini luajti në tetë finale të UEFA Ligës së Kampioneve (një rekord), si dhe është lojtari me më shumë ndeshje në kompeticionet e UEFA-s. Me 126 ndeshje gjatë 16 viteve si lojtar i Italisë, Maldini ishte lojtari me në shumë ndeshje i shtetit të tij, deri sa ai u kalua nga Fabio Cannavaro në vitin 2009 dhe nga Gianluigi Buffon katër vite më pas. Ai gjithashtu më parë mbante rekordin për numrin e ndeshjeve si kapiten i Italisë, me 74, por më pas u kalua nga Cannavaro. Maldini ka frymëzuar mbrojtës si Rio Ferdinand, Rafael Márquez dhe Carles Puyol.
Media
Maldini ka marrë pjesë në disa reklama të kompanisë së veshjeve sportive Nike. Ai veshi këpucët e futbollit Nike Tiempo në Kupën e Botës 1994. Në vitin 1996, ai mori pjesë në reklamën e Nike të titulluar "Good vs Evil", një ndeshje gladiatorësh e cila zhvillohej në një amfiteatër romak. Ai u shfaq sëbashku me lojtarë nga e gjithë bota, përfshirë Ronaldon, Eric Cantonën, Luís Figon, Patrick Kluivertin dhe Jorge Camposi; në reklamë, ata mbronin "lojën e bukur" kundër një ekipi me luftëtarë demonë. Në atë reklamë, Maldini thotë: "Ndoshta ata janë miqësorë? para se të nisi aksionin që përfundon me Cantonën që shënon dhe "shkatërron të keqen".
Jeta personale
Paolo ka lindur në Milano nga prindërit Cesare Maldini dhe Maria Luisa De Mezzi. Ai është i martuar me ish modelen nga Venezuela Adriana Fossa që nga dhjetori i vitit 1994. Çifti ka dy djem, Christianin (lindur më 14 qershor 1996) dhe Danielin (lindur më 12 tetor 2001); që të dy më parë kanë qënë pjesë e Milanit dhe madje kanë luajtur edhe në ekipet e të rinjëve. Babai i tij Cesare gjithashtu ka qënë futbollist i cili ka luajtur si mbrojtës, ka qënë kapiten i Milanit si dhe ka përfaqsuar kombëtaren italiane, dhe më vonë u bë trajner. Gjatë karrierës si trajner të Cesares, ai ka drejtuar djalin e tij në kombëtaren nën-21 dhe kombëtaren e madhe; në nivel klubesh, ai e ka drejtuar Paolon te Milani. Ai vdiq më 3 prill 2016 në moshën 84 vjeç. Mamaja e Paolos, Maria, vdiq po në atë vit, më 28 korrik.
Maldini ka markën e tij të modës – Sweet Years – të cilën ai e menaxhon sëbashku me ish shokun e tij në kombëtare Christian Vierin.
Më 21 mars 2020, u konfirmua se Maldini sëbashku me djalin e tij Daniel kishin dalë pozitiv me COVID-19, mes pandemisë së saj në Itali.
Klube
Burimi:
Kombëtarja
Burimi:
Golat me kombëtaren
Rezultatet e Italisë të listuara të parat, kolonat e golave tregojnë rezultatin pas çdo goli të shënuar nga Maldini.
Regis Philbin
right|200px Regis Philbin është një moderator amerikan dhe figura më e shquar e televizionit në SHBA, njeriu që konsiderohet si ikona e ekranit, Regis Filbin, ka pohuar se është me origjinë shqiptare, nëna e tij është Arbëreshe. Ai është i regjistruar në librin e rekordeve "Guiness" si njeriu më i filmuar në botë.
David Ricardo
parapamje|right|David Ricardo David Ricardo (Shqip: Devid Rikardo) lindi më 19 prill 1772 në Londër dhe vdiq më 11 shtator 1823 në Gatobek Park. Rikardo ishte në ekonomist britanik i konsideruar një nga eksponentët më të lartë të shkollës klasike.
O trima luftetarë
Kënge patriotike e kohës se robërisë turke, me titull "O trima luftëtare", kompozuar dhe me tekst te patriotit Thanas Floqi. Kënga është interpretuar nga grupi karakteristik i Korçës LIRA ne vitet `50, kur është bere edhe regjistrimi i pare.
Musselshell County
Musselshell County është një nga  qarqet në shtetin federal Montana të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Missoula County
Missoula County është një nga  qarqet në shtetin federal Montana të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
PyEphem
PyEphem është një bibliotekë që implementojë algoritme astronomike për gjuhën e programimit Python. Ajo është e lirë nën LGPL. Biblioteka është e shkruar në Python dhe C, duke përdorur kodin e XEphem me leje për llogaritjen pozitat e organeve.
Atlanta
parapamje|265px|Vendodhja e Atlantës në Xhorxhia Atlanta është kryeqyteti poashtu edhe qyteti më i madhi i Shtetit Federal Georgia dhe gjendet në Fulton County. Qyteti Atlanta pati 2004 419.122 banorë, regjioni metropol 4,5 milion banorë.
Historia
Atlanta ka qene ne fillim, qe nga mesi i gjysme-shekullit te 19-te, e njohur si nje nga vendet ku nderlidheshin shume rruge hekurudhore. Ajo ishte fusha e nje prej betejave me te medha gjate Luftes Civile, e cila shkaktoi djegjen me zjarr dhe shkaterrimin e pothuajse gjithe vendit. Keto ngjarje jane te pershkruara ne librin e Margaret Mitchell Iku bashkë me erën. Rindertimi i Atlantes pas zjarrit i dha si simbol ketij qyteti - Feniksin.
Gjeografia
Atlanta përfshin 342,9 km2. Qyteti ndodhet rrëzë ​​Maleve Apalashe, 320m mbi nivelin e detit. Ndërkohë, Atlanta ka lartësii më të madhe nga qytetet kryesore në lindje të lumit Misisipi.
Klima
Lartësia e Atlantës e dallon atë nga shumica e qyteteve të tjera jugore dhe lindore, dhe kontribuon në një klimë më të butë se qytetet me lartësi të njëjtë. Ajo ka një klimë të lagësht subtropikale, me verë shumë të ngrohtë dhe të lagësht dhe dimër të butë.
Ekonomia
Zona metropolitane e Atlantës është ekonomia e tetë më e madhe ekonomisë në vend dhe e 17-ta më e madhe në botë. Veprimtaritë e korporatave përbëjnë një pjesë të madhe të ekonomisë së Atlantës.
Arsimi
Për shkak të më shumë se 30 kolegjeve dhe universiteteve që ndodhen në qytet, Atlanta është konsideruar si një qendër e arsimit të lartë. Ndër universitetet më të shquar publike në Atlanta është Instituti i Teknologjisë i Xhorxhias, që ka qenë renditur vazhdimisht ndër 10 dhjetë universitetet publike më të mirë të SHBA-së për programet e tij në inxhinieri, informatikë, menaxhimin, shkencat, dhe arkitekturë. Universiteti i Shtetit të Xhorxhias State, një universitet publik, është i dyti më i madh nga 35 kolegje dhe universitete në Sistemin Universitar të Xheorxhias dhe një kontribues i madh për rigjallërimin e qendrës së biznesit të qytetit.
Gjeografia e Ganës
Gjeografia e Ganës
Gana ndodhet në Afrikën perëndimore me dalje në gjirin e Guinesë, në mes të Bregut Fildishtë dhe Togosë.
Gana ka një vijë bregdetare 539 km të gjatë dhe vijë kufitare 2.094 km që e ndanë atë nga : Burkina Faso 549 km, Bregu i Fildishtë 668 km dhe Toga 877 km
Klima në Gana është ekuatoriale e nxehtë, përgjatë bregdetit në pjesën juglindore e thatë, në jugperëndim shumë e nxehtë dhe në veri e thatë dhe e shumë e nxehtë.
Relievi i Ganës është kryesisht terren rrafshnaltë i ultë i cili shpërndahet në jug të pjesës qendrore. Pika më e ultë e relievit 0 m është përgjatë oqeanit Atlantik dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 880 metrave në malin "Afadjato" (ang.: Mount Afadjato).
Si pasurit natyrore të Ganës sipas CIA-Factboock llogariten të jenë : Ari (Au), Pyjet (druri), Diamante industriale, Boksiti, Mangani (Mn), Peshkimi, Kauçuku dhe Prurja e ujit. Si tokë e punueshme llogaritet të jetë diku 3,1 % e sipërfaqes së vendit.
Mark Pakuvi
Mark Pakuvi (latinisht: Marcus Pacuvius, 220 - rreth 130 pes) ishte një poet tragjik i lashtë romak. Ai konsiderohet si tragjediani më i madh i tyre para Lucius Accius. Disa studiues e konsiderojnë me prejardhje ilire.
Biografia
Ai ishte nipi dhe nxënësi i Enius, nga i cili tragjedia romake u ngrit për herë të parë në një pozicion ndikimi dhe dinjiteti. Në intervalin midis vdekjes së Ennius (169 para Krishtit) dhe ardhja e Accius, më i riu dhe më produktiv nga poetët tragjikë, vetëm Pakuvi ruajti vazhdimësinë e dramës serioze dhe përjetësoi personazhin që iu dha për herë të parë nga Ennius. Ashtu si Ennius, ai ndoshta i përkiste një stoku oskan dhe lindi në Brundisium, i cili ishte bërë një koloni romake në 244. para Krishtit. Prandaj, ai kurrë nuk arriti në atë pastërti të përsosur idiomatike të stilit, që ishte lavdia e veçantë e shkrimtarëve të hershëm të komedisë, Naevius dhe Plautus.
Mark Pakuvi u dallua edhe si piktor; dhe Plini Plaku ( Naturalis Historia xxxv) përmend një vepër të tij në Tempullin e Herkulit në Forum Boarium. Ai ishte më pak produktiv si poet sesa Ennius ose Accius; ne dëgjojmë vetëm për dymbëdhjetë nga dramat e tij, të bazuara në tema greke dhe shumica e tyre të lidhura me ciklin trojan ( Antiopa, Armorum Judicium, Atalanta, Chryses, Dulorestes, Hermione, Iliona, Medus, Niptra, Pentheus, Periboea dhe Teucer ) një praetexta ( Paullus ) shkruar në lidhje me fitoren e Lucius Aemilius Paullus Macedonicus në Betejën e Pydna (168 para Krishtit), pasi Klastidiumi i Naevius dhe Ambracia e Ennius u shkruan në përkujtim të sukseseve të mëdha ushtarake.
Ai vazhdoi të shkruante tragjedi deri në moshën tetëdhjetë vjeç, kur ekspozoi një dramë në të njëjtin vit me Accius, i cili atëherë ishte tridhjetë vjeç. Ai u tërhoq në Tarentum për vitet e fundit të jetës së tij dhe një histori tregohet nga Aulus Gellius (xiii.2) të vizitës së tij atje nga Accius gjatë rrugës për në Azi, i cili i lexoi Atreus- in e tij. Historia është ndoshta, si ajo e vizitës së Terences së ri te veterani Caecilius Statius, për shkak të shpikjes së gramatikanëve të mëvonshëm; por është shpikur në përputhje me kritikën tradicionale (Horace, Epp. ii.1.5455) për dallimin midis dy poetëve, më i vjetri karakterizohet më tepër nga arritje të kultivuara ( doctus ), më i ri nga vrull dhe gjallëri ( altus ).
Epitafi
Epitafi i Pakuvit, që thuhet se është kompozuar nga ai vetë, citohet nga Aulus Gellius (i.24), me një nderim admirimi për "modestinë, thjeshtësinë dhe shpirtin e hollë serioz" të tij: Adulescens, tametsi properas, te hoc saxum rogat
Ut sese aspicias, deinde quod scriptum 'st legas
ossa. Hoc volebam nescius ne esses. Vale.
" Djalosh, edhe pse nxiton, të pyet ky gur për ta parë atë, pastaj për të lexuar çka është shkruar. Këtu janë vendosur eshtrat e poetit Pacuvius Marcus. Uroj që ju ta dini këtë. Lamtumirë."
Trashëgimia letrare
Ciceroni, i cili shpesh citon prej tij me admirim të madh, shfaqet ( De Optimo Genere Oratorum, i) për ta renditur të parin ndër poetët tragjikë romakë, si Ennius ndër epikët dhe Caecilus ndër poetët komikë. Fragmentet e Pakuvit të cituara nga Ciceroni në ilustrim ose zbatim të mësimdhënies së tij etike tërheqin, nga forca, dinjiteti dhe madhështia e ndjenjës së shprehur në to, ndaj asaj që ishte më fisnike në temperamentin romak. Ata janë gjithashtu të frymëzuar nga një shkëlqim i zjarrtë dhe i palëkundur i shpirtit dhe zbulojnë një butësi dhe humanizëm të ndjenjave të përziera me gravitetin e ashpër të karakterit origjinal romak. Përderisa romakët ishin në gjendje të interesoheshin për çështjet spekulative, poetët tragjikë kontribuan në nxitjen e kureshtjes për tema të tilla dhe ata parashikuan që Lucretius të përdorte përfundimet e filozofisë spekulative si dhe të sensit të përbashkët për të sulmuar disa nga format mbizotëruese. e bestytnive.
Ndër pasazhet e cituara nga Pakuvi janë disa që tregojnë një shije për spekulime fizike dhe etike, dhe të tjera që ekspozojnë pretendimet e mashtrimit fetar. Këta poetë ndihmuan gjithashtu në zhvillimin e asaj aftësie që gjuha romake shfaqi më pas për të qenë një organ oratorie, historie dhe diskusioni moral. Gjuha letrare e Romës ishte në proces formimi gjatë shekullit II p.e.s. dhe pikërisht në fund të këtij shekulli fillon seria e oratorëve të mëdhenj romakë, me frymën e të cilëve tragjedia romake ka një afinitet të fortë. Por përpjekja e re krijuese në gjuhë u shoqërua me vrazhdësi të konsiderueshme të ekzekutimit, dhe fjalëformimet e reja dhe varietetet e lakimit të prezantuara nga Pakuvi e ekspozuan atë ndaj talljes së satiristit Gaius Lucilius dhe, shumë më pas, ndaj imituesit të tij Persius. .
Por, pavarësisht përpjekjes për të futur një element të huaj në gjuhën romake, i cili rezultoi i papajtueshëm me gjenialitetin e saj natyror, dhe dështimin e tij për të arritur pastërtinë idiomatike të Naevius, Plautus ose Terence, fragmentet e dramave të tij janë të mjaftueshme për të vërtetuar shërbimin që ai i bëri formimit të gjuhës letrare të Romës si dhe kulturës dhe karakterit të bashkëkohësve të tij.
Ura e Kordhocës
Konstruksioni i gërshetuar me stilin e arkitekturës orientale osmane, tre harqet e mrekullueshme dekorativë dhe shtrimi i plotë me kalldrëm i japin vlera të mëdha historike e arkitekturore, ndërkohë që tanimë është funksionale për kalimin e këmbësorëve dhe automjetëve.
Ura është e gjatë 20 metra dhe e lartë në pikun e saj 7 metra. Pamja e saj nuk ka munguar edhe në disa filma artistikë shqiptarë, të realizur para viteve 1990, si në “Ja vdekja, ja liri”, “Muri i gjallë” dhe “Dasma e Sakos”.
Duke zbuluar botën
Duke zbuluar botën Grup Autorësh. Viti i botimit: 1981. Faqet e librit 260.
Gjeografia e Guinejës Bizare
Gjeografia e Guinejës Bizare
Guineja Bizare ndodhet në Afrikën perëndimore me dalje në gjirin e Guinesë, në mes të Guinesë dhe Senegalit.
Sipërfaqja e përgjithshme e Guinesë Bizare është 36.120 km2 (pakë ma e madhe se Shqipëria) prej së cilës 8.120 km2 janë ujë. Guineja Bizare shtrihet rreth koordinatave gjeografike 12 00 V, 15 00 P.
Klima në Guinenë Bizare është ekuatoriale dhe në përgjithësi e nxehtë dhe e thatë. Sezoni i reshjeve fillon në qershor dhe përfundon në nëntor ndërsa sezoni i thatësisë zgjatë nga dhjetori në maj.
Relievi i Guinesë Bizare është kryesisht terren i rrafshet dhe i ulët dhe në lindje rrafshi i xhunglës (savana). Pika më e ultë e relievit 0 m është përgjatë oqeanit Atlantik dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej 300 metrave diku në pjesën verilindore.
Si pasurit natyrore të Guinesë Bizare sipas CIA-Factboock llogariten të jenë : Peshkimi, Pyjet (druri), Fosfate, Boksiti dhe rezerva të pa eksploruara Vajguri. Si tokë e punueshme llogaritet të jetë diku 10,67 % e sipërfaqes së vendit.
Adoleshenca
Adoleshenca është një fazë e zhvillimit fizik dhe mendor të njeriut, zakonisht e renditur ndërmjet fazës së fëmijërisë dhe pjekurisë ligjore. Sipas fazave të Erik Erikson të zhvillimit njerëzor, për shembull, një i rritur i ri është në përgjithësi një person në mes të moshës 20 dhe 22 vjeç, ndërsa një adoleshent është një person në mes të moshës 15 dhe 19 vjeç
Studiuesit kanë gjetur atë tepër të vështirë për të rënë dakord mbi një përkufizim të saktë të periudhës së adoleshencës. Kuptimi i plotë i adoleshencës në shoqërinë e sotme mundësohet nga njohuritë që rrjedhin nga zonat e psikologjisë, biologji, histori, sociologji, edukim, dhe antropologji. Brenda të gjithave nga këto perspektiva, kjo është e sigurt të themi se adoleshenca është parë si një tranzicion ndërmjet varësisë dhe pavarësisë dhe qëllimi kryesor i së cilës është përgatitja e fëmijëve për moshën e rritur.
Hyrje
Përcaktimi i limiteve kohore ndërmjet fundit të adoleshencës dhe fillimit të moshës madhore ndryshon sipas vendit, sipas funksionit, dhe për më tepër edhe në një komb-shtet të vetëm apo sipas kulturës. Në shoqërinë civile është konsiderimi një moshë e pjekur për të besuar nga shoqëria detyra të një rangu të caktuar. Piketa të tilla përfshijnë, por nuk kufizohen vetëm në, pilotimin e një makinë duke shërbyer në forcat e armatosura ose në juri, blerjen dhe pirjen e alkoolit, votimi, lidhjen e kontratave, duke përfunduar nivele të caktuara të arsimit, dhe martesës. Adoleshenca është e shoqëruar zakonisht me një fitim dhe/apo rritje pamvarësie nga figurat autoritare, në kundërshtim me fazën preadoleshencës.
Zhvillimi i adoleshencës, karakterizohet nga fillimi i pubertetit me një rritje të vrullshme masës trupore, të masës neuronale. Vërehen ndryshime në aftësinë e të menduarit abstrakt dhe multi-dimensionally, në aftësinë e përfaqësimit të strukturave shoqërore. Ndryshime të mëdha biologjike përfshijnë ndryshime në organet seksit, lartësia, pesha, dhe në masë të muskujve, si dhe ndryshime të mëdha në strukturën e trurit dhe organizimin.
Përparimet njohëse përfshijnë edhe rritje në njohuri dhe në aftësinë për të menduar abstrakte dhe për arsye më të efektshme. Studimi i zhvillimit të adoleshentëve shpesh përfshin bashkëpunimeve ndërdisiplinore. Për shembull, hulumtuesit në neuroshkencë ose bio-sjelljes shëndetësore mund të përqendrohet në ndryshimet në strukturën e trurit pubertal dhe efektet e saj në njohje apo marrëdhënie shoqërore. Sociologëve të interesuar në adoleshencë mund të përqendrohet në marrjen e roleve sociale (p.sh. punëtor apo partneri romantike) dhe se si kjo ndryshon mes kulturave apo të kushteve sociale. Psikologë zhvillimore mund të përqendrohen në ndryshimet në marrëdhëniet me prindërit dhe bashkëmoshatarët.
Perspektiva historike si ato të ofruara nga Glen Plaku, Joseph Kett, apo Thomas Stresi dëshmojnë faktin se adoleshenca, si një periudhë e zhvillimit njerëzor, ka ndryshuar në mënyrë të konsiderueshme nga një epokë historike në tjetrën. Për shkak të ndryshimeve të vazhdueshme të natyrës së saj, është e pamundur që të përgjithësohen përfundime në lidhje me çështje të tilla si shkalla në të cilën adoleshencës është e vështirë, detyrat zhvillimore të periudhës, ose të natyrës së marrëdhënieve midis brezave. Një grup prej teoricienëve, të quajtur inventionists, argumentojnë se adoleshencës është krejtësisht një shpikje sociale, dhe se mënyra në të cilën ndahen ciklet e jetës në faza është asgjë më shumë se një reflektim të rrethanave politike, ekonomike dhe sociale në të cilën jetojmë. Sipas kësaj shkolle, edhe pse pubertetit ka qenë një tipar i zhvillimit për aq kohë sa njerëzit kanë jetuar, nuk ishte deri në ngritjen e arsimit të detyruar që kemi filluar trajtimin e të rinjtë si një grup i veçantë.
Sipas Francois Dolto ADOLESHENCA është faza kalimtare që ndan fëmijërinë nga mosha madhore dhe që ka pubertetin si momentin qëndror të saj. Me thënë të drejtën, kufijtë nuk i ka të prerë me thikë.
Pa dyshim ajo që i ngjan më tepër është lindja. Kur vijmë në këtë botë nga nëna na ndajnë duke na prerë kërthizën, por shpesh na del nga mendja se mes nënës dhe foshnjes ekziston një tjetër lidhje e jashtëzakonshme: placenta. Placenta na ushqen me gjithçka na  nevojitet për t’u zhvilluar gjithashtu jashtëqit shumicën e papastërtive që qarkullojnë në gjakun e mëmës. Pa placentën, para lindjes do të qe e pamundur çdo formë jete, ama që të mund të jetosh pas lindjes detyrimisht duhet ta hedhësh tej atë.
Adoleshenca është si një LINDJE E DYTË që kryhet hap pas hapi. Hap pas hapi duhet ta  flakësh patjetër mburojën e familjes ashtu siç dikur ke braktisur placentën. Të hedhësh pas krahëve fëmijërinë, ta fshish fëmijën që ndodhet brenda vetvetes, ky është një shndërrim.
Nganjëherë të bëhet sikur do të vdesësh. Shndërrimi është i shpejtë, në disa raste tepër i shpejtë. Natyra ka ritmet e saj të punës. Çështja është të mbijetosh dhe jo gjithnjë ne jemi të përgatitur për t’i bërë ballë. Ajo çka po vdes dihet por ku të çon udha që ke marrë kjo ende nuk shihet. Ndjehet se diçka është thyer por nuk dihet mirë as ç’është dhe as përse. Asgjë nuk është si më parë,  por bëhet fjalë për një gjendje vërtet të papërcaktueshme.
Për shembull, për djemtë ndryshimi i tonit të zërit është një ngjarje e dhimbshme. Është e rëndë zija për humbjen e zërit tënd që prej vitesh ka qenë shok i pandarë. Endesh mes PASIGURISË, ke dëshirë të hedhësh hapa por nuk ke besim në vetvete. Njëkohësisht ke nevojë që të të kontrollojnë por edhe nevojë për liri dhe nuk është e lehtë të gjesh mesin e artë të këtyre dy kërkesave. Si për prindërit ashtu edhe për fëmijët, masa ideale nga dita në ditë e nga rrethana në rrethanë.
Ke një dëshirë të tregosh se je i zoti të dalësh në jetë. Ligji parashikon se përgjegjësinë për fëmijët e kanë prindërit deri kur këta arrijnë moshën madhore dhe të gjithë e shprehin se kanë nevojë për këtë mburojë. Por secili do të jetë përgjegjës për vetveten. Në të vërtetë bëhet fjalë për një BASHKËPËRGJEGJËSI.
Duke patur parasysh zhvillimin e pabesueshëm që na ndodh, ne kemi nevojë për interesimin e familjarëve ndaj nesh, por kur ky interes shfaqet mundet të na tërheqë kah fëmijëria apo, përkundrazi, të na shtyjë shumë shpejt drejt moshës madhore. Në të dyja rastet ndjehesh “i bllokuar” prej kësaj vëmendjeje ndërkohë që thjesht kemi kërkuar një ndihmë.
Duam të flasim si të rritur por ende nuk i kemi mjetet për t’ia dalë. Duam të marrim fjalën dhe të tjerët të na dëgjojnë me vëmendje. Mirëpo, edhe kur na japin fjalën, në të shumtën e rasteve  e bëjnë për të na gjykuar e jo për të na kuptuar. Nis të bësh një copë udhë përmes fjalëve dhe e gjen veten në kurth.
Ta thotë zemra se një ditë duhet të largohesh prej prindërve. Atëhere bëhet e doemosdoshme të fillosh ndërprerjen e një tipi të caktuar marrëdhëniesh me ta. Kemi dëshirë të nisemi drejt një jete ndryshe. Mirëpo, ç’lloj jete? Jo gjithnjë duam ta kemi të njëllojtë me prindërit tanë. Tek i kemi para syve përditë shpesh na duket se tek ta shohim të ardhmen tonë dhe kjo na tremb.
Ndjehesh sikur po rrëshket në një rrëpirë. Zhvishesh prej mburojave, mjeteve të zakonshme të komunikimit, pa patur mundësinë të sajosh të rinj.
Kur KARAVIDHET ndërrojnë zhguallin, si fillim humbasin të vjetrin duke mbetur të pambrojtur gjatë gjithë kohës që u duhet për të prodhuar zhguallin e ri. Pikërisht në këtë periudhë ato ndodhen përballë një rreziku të madh. Pak a shumë e njejta gjë është edhe për adoleshentin. Dhe prodhimi i një zhgualli të ri ka si çmim një lum lotësh e mundimesh, e thënë ndyshe “të të bjerë bretku”. Rrotull karavidhes së pambrojtur gjithnjë vërtitet një NGJALË në pritje, e gatshme t’i ngulë dhëmbët. Adoleshenca është drama e karavidhes! Ngjala jonë është gjithçka që na kërcënon, nga jashtë e nga brenda vetes, kërcënim që shpesh nuk na e pret mendja.
Ngjala mund të jetë fëmija që kemi qenë deri tani, që nuk do të largohet nga skena dhe që ka frikë mos humbet mbrojtjen e prindërve. Na lidh fort pas fëmijërisë duke penguar lindjen e atij të rriturit që do të jemi pas pak. Ngjala mund të jetë edhe fëmija gjaknxehtë që kujton se bëhesh i rritur duke u  grindur me të rriturit. Më tej, ngjala mund të fshihet pas atyre të rriturve të rrezikshëm, madje edhe shfrytëzues, që i sillen qarkas adoleshentit sepse e pikasin që është PA MBUROJË. Prindërit janë të vetëdijshëm për praninë e këtyre njerëzve dhe për rrezikun që na kanoset. Shpesh kanë të drejtë kur na ftojnë të jemi të kujdesshëm, edhe pse për ne është e vështirë të pranojmë këshilla të këtij lloji.
Nga ana tjetër, adoleshenca është edhe një lëvizje e pasur me forcë, me pritshmëri dhe jetë: një lulëzim. Kjo forcë është shumë e rëndësishme, është vetë energjia e këtij shndërrimi. Njëlloj si farërat që mbijnë nga dheu, kemi nevojë të “DALIM”. Ndoshta prandaj fjala dal është kaq e rëndësishme. Të dalësh do të thotë të braktisësh hojen e vjetër që tashmë të zë frymën, do të thotë gjithashtu të kesh edhe një lidhje dashurie. Është një pikë kyçe që kanalizon për mirë gjithë këtë lëvizje ku jemi përfshirë.
Në GRUP ndjehemi mirë, kemi të njejtat të dhëna, një gjuhë të kodifikuar që na bën të mundur të mos përdorim atë të të rriturve. Do të na duhet shumë që mos kemi më “ti” dhe “ju”, por vetëm një “ti” vëllazëror që do të donim aq shumë ta përdornim përherë dhe që të mos jetë ti-ja e të rriturve e cila shpesh është thjesht shpërfillëse.
Adoleshenca është gjithnjë e vështirë por, nëse prindërit dhe fëmijët kanë besim tek jeta, gjithçka shkon përherë për së mbari. <references group="Fjalë për adoleshentët ose kompleksi i karavidhes " />
Karakteristika te pergjithshme
Artikulli kryesor : Puberteti
Disa nga pjesët më të rëndësishme të zhvillimit të përfshijnë ndryshime të dallueshme pubertal fiziologjike në lartësi individëve ", pesha, përbërjen e trupit, dhe të qarkullimit të gjakut dhe sistemet e frymëmarrjes. Këto ndryshime janë ndikuar kryesisht nga aktiviteti hormonal. Hormonet luajnë një rol organizativ, baruti i trupit të sillet në një mënyrë të caktuar kur fillon puberteti, [22] dhe një rol të activational, duke iu referuar ndryshimeve në hormoneve gjatë adoleshencës që ndryshimet të shkaktojnë sjellje dhe fizike.
Qimet e fytyrës tek meshkujt normalisht shfaqet në një mënyrë të veçantë gjatë pubertetit:. Flokët e parë e fytyrës për të dalë tenton të rritet në qoshet e sipërme cik, zakonisht në mes të 14 deri në 16 vjeç [26] [27] Ai pastaj përhapet për të formuar një mustaqe mbi gjithë cik e sipërme. Kjo është pasuar nga shfaqja e flokëve në pjesën e sipërme të cheeks, dhe zona nën buzën e poshtme. [26] në fund flokët përhapet në anët e kufirit të ulët të mjekër, dhe pjesa tjetër e fytyrës më të ulët për të formuar një mjekër të plotë. [26] Si me shumicën e proceset biologjike të njeriut, kjo mënyrë të veçantë mund të ndryshojnë në mesin e disa individëve. Qimet e fytyrës është shpesh i pranishëm në fund të adoleshencës, rreth moshës 17 dhe 18, por nuk mund të shfaqet deri në mënyrë të konsiderueshme më vonë. [27] [28] Disa njerëz nuk zhvillohen flokët e plotë të fytyrës për 10 vjet pas pubertetit. [27] qimet e fytyrës do të vazhdojë për të marrë coarser, të errët dhe të trashë për një tjetër 2-4 vjet pas pubertetit. [27]
Pika kryesore e pubertetit të meshkujve është prodhimi i spermes, e cila ndodh, mesatarisht, në moshën 13 vjeçare. [29] Për femrat, ajo fillon me, fillimin e menstruacioneve, i cili ndodh, mesatarisht, në mes të moshave 12 dhe 13. [ 19] [30] [31] [32] Mosha e fillimit te menstruacioneve ndikohet nga trashëgimia, por nga dieta e vajzës dhe mënyrën e jetesës mund të kontribuojnë si nga koha e fillimit te menstruacioneve. [19] Pavarësisht nga gjeneve, një vajzë duhet të ketë ne pjesë të caktuara të trupit yndyrë për të arritur menarche. [19] Si pasojë, vajzat që kanë një dietë yndyrë të lartë dhe të cilët nuk janë fizikisht aktive të fillojë me menstruacione më parë, mesatarisht, se vajza e të cilit përmban më pak yndyrë dietë dhe aktivitetet e të cilëve përfshijnë ushtrimin yndyrë reduktuar (p.sh. baletit dhe gjimnastikës). [19] [20] Vajzat që përjetojnë kequshqyerja apo janë në shoqëri në të cilën fëmijët pritet që të kryejnë punë fizike të fillojë me menstruacione në moshën më vonë. [19]
Rritja muskulore
Rrymë adoleshentëve rritjes është një rritje të shpejtë në lartësi të individëve dhe peshë gjatë pubertetit që rezultojnë nga të njëkohshme lirimin e hormoneve të rritjes, hormonet tiroide, dhe androgens. [42] Meshkujt përjetojnë rrymë e tyre të rritjes rreth dy vjet më vonë, në mesatare, se sa femrat. Gjatë shpejtësisë kulmin e tyre height (në kohën e rritjes më të shpejtë), adoleshentët rritet me një normë rritjeje pothuajse identike me atë të një foshnjë-rreth 10,3 cm në vit për meshkujt dhe 9 cm për femra. Përveç ndryshimeve në lartësi, adoleshentët përjetojnë gjithashtu një rritje të konsiderueshme në peshë (marshall, 1978). Pesha e fituar gjatë adoleshencës përbën pothuajse gjysmën e peshës rritur e trupit. [43] meshkujt adoleshente dhe në fillim të të rriturve mund të vazhdojë për të fituar shtimit natyror të muskujve edhe pas pubertetit. [34]
Rritjen e përshpejtuar në pjesë të trupit të ndryshme ndodh në kohë të ndryshme, por për të gjithë adoleshentët ajo ka një rend mjaft të rregullt. Vendet e para të rritet janë ekstremitetet-kokë, duar dhe këmbë-ndjekur krahët dhe këmbët, pastaj trung dhe shpatullat. [44] Kjo jo-uniforme rritje është një arsye pse një organ adoleshenti mund të duket të jetë jashtë proporcion.
Gjatë pubertetit, kocka bëhet e vështirë dhe më e brishtë. Në përfundim të pubertetit, në skajet e eshtra të gjatë të ngushtë gjatë procesit të quajtur epiphysis. Ka dallime etnike në këto ndryshime skeletor. Densitetit të kockave rritet dukshëm më shumë në mesin e afrikano-amerikan se adoleshentëve të bardhë, të cilat mund të përbëjnë zvogëluar gjasat e afrikano-amerikane e grave në zhvillim osteoporozën dhe të kesh më pak fraktura të kockave.
Një tjetër grup i ndryshimeve të rëndësishme fizike gjatë pubertetit ndodhin në shpërndarjen trupore e yndyrë dhe të muskujve. Ky proces është e ndryshme për femra dhe meshkuj. Para se të pubertetit, ka gati ka dallime seksi në yndyrë dhe shpërndarjen e muskujve, gjatë pubertetit, djemtë rriten muskujve shumë më shpejt se vajzat, edhe pse të dyja sekset eksperienca zhvillimin e shpejtë të muskujve. Në të kundërt, edhe pse të dy gjinitë të përjetojnë një rritje në yndyrë trupit, rritja shumë më e rëndësishme për vajzat. Shpesh, rritja në yndyrë për vajzat që ndodh në vitet e tyre vetëm para pubertetit. Raporti mes muskujve dhe yndyra në mesin e post-pubertal djemve është rreth 3-1, ndërsa për vajzat është rreth 3:55. Kjo mund të ndihmojë për të shpjeguar ndryshimet seksi në performancën sportive. [46]
Pubertal gjithashtu ndikon në zhvillimin e qarkullimit të gjakut dhe të sistemeve të frymëmarrjes, si zemra e një adoleshentë dhe të rritur mushkëritë në të dyja përmasat dhe kapaciteti. Këto ndryshime çojnë në rritjen e fuqisë dhe tolerancës për ushtrim. Dallime seksi janë të dukshme si meshkujt priren për të zhvilluar "zemrat e të mëdha dhe të mushkërive, i lartë sistolik të gjakut presion, një normë më të ulët pushimi të zemrës, një kapacitet më të madh për kryerjen e oksigjenit në gjak, një fuqi më të madhe për të neutralizuar produktet kimike e ushtrimit të muskujve, gjakut të larta hemoglobinës dhe më shumë qelizat e kuqe të gjakut".
Është e rëndësishme të theksohet se, përkundër disa dallime seksi gjenetike, faktorët e mjedisit të luajë një rol të madh në ndryshimet biologjike gjatë adoleshencës. Për shembull, vajzat kanë tendencë për të zvogëluar aktivitetin e tyre fizik në preadolescence [48] [49] dhe të mund të marrin ushqimin e papërshtatshme nga dietat që shpesh mungon ushqyesve të rëndësishme, të tilla si hekuri. Këto ndikime mjedisore nga ana e tij ndikojnë në zhvillimin femra fizike.
Zhvillimi gjenital
Karakteristikat primare seksuale janë ato të lidhura direkt me organet seksuale. Tek meshkujt, fazat e para të pubertetit përfshijnë rritjen e testes dhe scrotum, e ndjekur nga rritja e penisit. [51] Në kohën që penisit zhvillon, fshikëzat seminale, prostatës, dhe bilbo-urethral gjëndra të zgjeruar dhe zhvilluar. Derdhje e parë e lëngun seminal zakonisht ndodh rreth një vit pas fillimit të rritjes penisit përshpejtuar, edhe pse kjo është e përcaktuar shpesh kulturalisht se sa biologjikisht, pasi për shumë djem derdhje e parë ndodh si rezultat i masturbim. [44] djemtë janë përgjithësisht pjellore para ata kanë një pamje të rritur.
Në femrat, ndryshimet në karakteristikat e seksit kryesore përfshijnë rritjen e mitrës, vaginës, dhe aspekte të tjera të sistemit riprodhues. Menarche, në fillim të menstruacioneve, është një zhvillim relativisht vonë e cila pason një seri të gjatë të ndryshimeve hormonale. [52] Në përgjithësi, një vajzë nuk është plotësisht e pjellore deri disa vjet pas menarche, si ovulacionit rregullta poshtë menarche me rreth dy vjet. [53 ] Ndryshe nga meshkujt, prandaj, femrat zakonisht shfaqen fizikisht pjekur para se ata janë të aftë për t'u bërë shtatzënë.
Ndryshimet në karakteristikat seksuale sekondare që ndodhin gjatë pubertetit janë përmendur shpesh në lidhje me pesë fazat Tanner, [55] emrin e pediatrit britanik, i cili shpikur sistemin e kategorizimit.
Zhvillimi cerebral
Truri i njeriut nuk është zhvilluar plotësisht ndërkohë që individi arrin moshën e pjekurisë. Midis moshës 10 dhe 25 vjec, truri i nënshtrohet ndryshimeve që kanë implikime të rëndësishme për sjelljen.
Truri arrin 90 % të rritjes në moshën 6 vjeçare të një individi me zhvillim normal. Kështu, truri gjatë adoleshencës nuk shfaq rritje të masës së saj anatomike. Megjithatë, rrudhat në tru vazhdojnë të bëhen më komplekse deri në adoleshencë vonë. Ndryshimet më të mëdha gjatë kësaj kohe ndodhin në pjesët e lëvore përgjegjëse për funksionet njohëse dhe emocionale të informacionit.
Gjatë adoleshencës, sasia e lëndës së bardhë në tru rritet në mënyrë të njëtrajtshme, ndërsa sasia e lëndës gri në tru ndjek një model të përmbysur-U. Nëpërmjet një procesi të quajtur krasitja sinaptike, lidhjet e panevojshme neuronale në tru eliminohen dhe tërësia e lëndës gri zvogëlohet. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se truri humbet funksionalitetin; përkundrazi, ajo bëhet më e efektshme për shkak të rritjes së mielizimit (izolimin e axoneve) dhe reduktimin e rrugëve të papërdorura. Zonat e parë të trurit të reduktuara janë ato që përfshijnë funksionet primare, të tilla si motorike dhe ndijore. Zonat e trurit të përfshira në proceset më të ndërlikuara pësojnë gjithashtu reduktime, por në një kohë më të vonshme në procesin e zhvillimit. Këtu përfshijen zonat e lëvure anësore dhe paraballore të trurit.
Disa nga ndryshimet më të rëndësishme zhvillimore në tru ndodhin në lëvoren paraballore, e cila është e përfshirë në vendim-marrje dhe kontrollin e njohjes, si dhe funksione të tjera të larta njohëse. Gjatë adoleshencës, procesi i mielinizimit dhe i krasitjes sinaptike rritet duke mundësuar rritjen e efikacitetit të përpunimit të informacionit, si dhe në forcimin e lidhjeve nervore midis lëvore paraballor dhe rajone të tjera të trurit. Kjo çon në vlerësim më të mirë të risqeve dhe përfitimeve, si dhe përmirëson kontrollin mbi impulset. Në mënyrë të veçantë, zhvillimet në korteksin dorsolateral paraballor janë të rëndësishme për kontrollin e impulseve dhe planifikimin, ndërsa zhvillimi në lëvoren ventromedial paraballor është i rëndësishëm për marrjen e vendimeve. Ndryshimet në korteksin orbitofrontal janë të rëndësishme për vlerësimin e shpërblimeve dhe të rreziqeve.
Dy neurotransmetuesit që luajnë role të rëndësishme në zhvillimin e trurit të adoleshentëve janë glutamati dhe dopamina. Glutamati është një neurotransmetues ngacmues. Gjatë krasitjes sinaptike që ndodh gjatë adoleshencës, shumica e lidhjeve nervore që janë të shkurtuara përmbajnë receptorë për neurotransmetues glutamate dhe për neurotransmetues të tjerë të llojit ngacmues. Për shkak të kësaj, në moshën e rritur të hershme, bilanci sinaptik në tru është më frenues se sa ngacmues.
Dopamina është i lidhur me kënaqësinë dhe ndjenjën e shpërblimit gjatë një vendim-marrjeje. Gjatë adoleshencës, nivelet e dopamines në sistemin limbik rriten dhe prurja e sasive të dopaminës në lëvoren paraballore gjithashtu. Bilanci i aktivitetit ngacmues - frenues dhe rritja e sasisë së dopaminës në adoleshencë mund të kenë implikime për procesin e vendim-marrjeve. (shih Njohës të zhvillimit, më poshtë). Zhvillimet në sistemin limbik luajnë një rol të rëndësishëm në përcaktimin e shpërblimeve dhe ndëshkimeve si dhe në përpunimin e përvojës emocionale dhe eksperiencave shoqërore. Ndryshimet në nivelin e dopaminës dhe serotoninës në sistemin limbik bëjnë që adoleshentët të jenë më të ndjeshëm emocionalisht, më të ndjeshëm ndaj stresit dhe më të ndjeshëm ndaj shpërblimeve. Kështu ndryshueshmëria emocionale e adoleshentëve mund të ndikojë gjithashtu në vulnerabilitetin e adoleshentëve.
Zhvillimit kognitiv
Adoleshenca është gjithashtu një kohë për zhvillimin e shpejtë njohëse. [62] Piaget përshkruan adoleshencës si fazë e jetës në të cilën mendimet e individit fillojë të marrë më shumë nga një formë abstrakte dhe egocentrik mendimet rënie. Kjo i lejon individit të mendojnë dhe të gjykojnë në një perspektivë më të gjerë. [63] Një kombinim i studimeve të sjelljes dhe fMRI kanë treguar zhvillimin e funksioneve ekzekutive, që është, aftësi njohëse të cilat mundësojnë kontrollin dhe koordinimin e mendimeve dhe sjelljeve, të cilat janë të lidhura në përgjithësi me lëvore paraballor. [64] Mendimet, idetë dhe konceptet e zhvilluara në këtë periudhë të jetës në masë të madhe ndikojnë në jetën e dikujt të ardhmen, duke luajtur një rol të madh në karakterin dhe formimin e personalitetit.
Ndryshimet biologjike në strukturën e trurit dhe lidhjes brenda trurit të ndërveprojnë me përvojë në rritje, njohuri, dhe kërkon ndryshimin e sociale për të prodhuar rritje të shpejtë njohëse (shiko ndryshimet në tru më lart). Mosha në të cilën ndodhin ndryshime të veçantë do të ndryshojnë në mes të individëve, por ndryshimet diskutuar më poshtë në përgjithësi të fillojë në moshën e pjekurisë, ose menjëherë pas kësaj dhe disa aftësi të vazhdojnë të zhvillohen si moshat e adoleshentëve.
Ka dy këndvështrime në të menduarit adoleshentëve. Njëra është mendimi konstruktiv të zhvillimit kognitiv. Bazuar në punën e Piaget, ajo tenton të shpjegojë aspektin sasior të zhvillimit, duke supozuar se përmirësimi i aftësive njohëse të adoleshentëve është relativisht i papritur dhe drastik. E dyta është informacioni përpunimit të perspektivës, që rrjedh nga studimi i inteligjencës artificiale dhe që përpiqet të shpjegojë zhvillimin e aftësive njohëse në drejtim të rritjes së komponentëve specifike të procesit të të menduarit.
Ndërkohë që individi ka arritur moshën 15 apo më shumë, aftësitë themelore të të menduarit janë të krahasueshme me ato të të rriturve. Këto përmirësime të ndodhë në pesë fusha gjatë adoleshencës :