cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Et'hem Toto
Biografia
Më 1918-1919 kreu një kurs të shkurtër xhandarmërie duke fituar gradën e aspirantit. U caktua adjutant i grupit të Përmetit dhe u mor me organizimin e forcave të kufirit në zonën e Gjirokastrës. Më 1920 qe nëntoger, nuk iu bashkua Lëvizjes së qershorit. Dhjetorin e 1924 u dërgua në kufi për të pritur me armë Myfid bej Libohovën, por i bashkohet dhe merr pjesë në Triumfin e Legalitetit. Më 9 janar 1925 u gradua toger dhe më 20 korrik 1928 kapiten i dytë. Më 22 shkurt 1930 - 18 mars 1931 ndoqi dhe përfundoi shkollën e perfeksionimit të nënoficerëve në Firence.
Më 1929-1930, 1933-1934 dhe 1934-1935 shërbeu si qarkkomandant e zëvendësisht prefekt i Shkodrës. Më 1931-1934 qarkkomandant dhe zëvendësisht prefekt i Kosovës. Më 1934 qarkkomandant e zëvendësisht prefekt në Dibër.
Brusturoasa
Brusturoasa është një komunë në qarkun Bacău në Rumani. Ka një popullsi prej 3531 banorësh dhe sipërfaqe 109.90 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 6 fshatrave: Brusturoasa, Buruieniş, Buruienişu De Sus, Camenca, Cuchiniş, Hinganeşti.
Gjergj Pelini
Gjergj Pelini (? - 1463) ka qene një prift katolik shqiptar dhe diplomat i Lidhjes se Lezhës.
Jeta
Meqë e proveditori i Venedikut në Shqipëri po ndihmonte ushtrinë osmane gjate  Rrethimi i parë i Krujës, si një përfaqësues i Skënderbeg, ne tetor te  1450 ne nje manovër diplomatike, ai i propozoi Venedikut qe tu dorëzonte atyre qytetin e Krujës ne se ata do te dëshironin. Ne nëntor 1450 Venediku e informoi atë se kërkesa e tij nuk u pranua, sepse ajo nuk kishte ushtarë mjaftueshëm për ta bërë këtë. Kryesisht për shkak të përpjekjeve të tij, privilegje traktat paqeje dhe kushtet e pagesës janë përtërirë në 1456. Në të njëjtin vit ai u caktua si Protonotary apostolic. Ne 1457 ne emër te Skënderbeg ai shkoi në një mision diplomatik për te Pope Callixtus III, kërkuar ndihmë për t'i rezistuar Ottoman campaign of that year. Ne vitin 1458 gjate konfliktit midis Skënderbeut dhe  Lekë Dukagjini, ai ka vepruar si një ndërmjetës në mes të Skanderbeg dhe Venedigut, achieving a personal success in forging the bases for a future military alliance between them. In a sign of good will, in 1459 Skanderbeg handed over to Venice the castle of Shas, that he had captured from Lekë Dukagjini that year. Pleased by this act, Venice rewarded Gjergj Pelini's brothers with a monthly pension. In 1460 Skanderbeg appointed him as his personal ambassador to Venice and Rome. While with his Italian campaign Skanderbeg played a great role in saving the Kingdom of Naples, which was the eternal enemy of Venice, their mutual relations worsened. However due to Gjergj Pelini efforts, their obligations under current treaties were respected. In 1463 he played an important role in the signing of an alliance treaty between Skanderbeg and the Republic of Venice. He is last mentioned in sources in August 1463 and he presumably died later that year.
County (Shtetet e Bashkuara)
370px|parapamje|[[Shtetet e Bashkuara dhe kufinjtë e niveleve të dytë të administratës e tyre]] Termi konte (anglisht: county) është një njësi administrative në Shtetet e Bashkuara. Konteja është ndarja e dytë administrative në ShBA, pas ndarjës në shtete federale. Termi "konte" përdoret në 48 nga 50 shtetet federale të Amerikës, në Louisiana përdoret termi "parish" (që do të thotë: Famulli) dhe në Alaska përdoret termi "borough" (që do të thotë: një lloj qarku ose rrethi). Momentalisht ekzistojnë 3,143 konte në ShBA.
Qyteti kryesor quhet "County Seat", përveç kryeqendrat në Louisiana quhen "Parish Seat". Qarqet në Connecticut dhe në Rhode Island konsiderohen si njësi territoriale ose njësi gjeografike dhe nuk kanë kryeqendra.
Numri mesatare i konteve është 62 për çdo shtet federal. Shteti me numrin më të madh të konteve është Teksasi me 254, shteti me numrin më të vogël të konteve është Delaware me 3. Në regjistrimin e popullsisë dhe banesave të vitit 2000, mesatarja e popullsisë së një konteje ishte rreth 100,000 banorë. Los Angeles County është konteja më e populluar me rreth 9,880,000 banorë (Regj. popullsisë 2009), ai është më madh sa tetë shtete të ShBA-së. Ndërsa Loving County është konteja me popullsinë më të vogël, ka vetëm 82 banesa (Regj. popullsisë 2010).
Tift County
Tift County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Njësia administrative Topojë
Komuna Topojë është një komunë në Shqipëri.
Buciumi (Bacău)
Buciumi (Bacău) është një komunë në qarkun Bacău në Rumani. Ka një popullsi prej 3163 banorësh dhe sipërfaqe 24.00 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 2 fshatrave: Buciumi dhe Răcăuţi.
Komuna u formua sipas ligjit N. 67 të 23 mars 2005 nga ndarja e komunës Ştefan cel Mare.
Alkooli
250px|parapamje|right|Formula strukturale e grupit funksional. Atomi i oksigjenit është i shoqëruar nga një atom karboni ose hidrogjeni.
Në kimi, alkool është çdo komponim organik në të cilin grupi hidroksil (-OH) shoqërohet me atom karboni nga një alkil ose grup alkilik. Formula e përgjithshme e një alkooli aciklik është CnH2n+1OH. Me fjalë tjera alkohol i referohet etanolit, lloj alkooli që është pjesë përbërëse e pijeve alkoolike.
Etanoli është lëng pa ngjyrë i cili fitohet me fermentimin e sheqerit. Industrialisht fitohet me hidratimin e etilenit me ujë në prezencë të acidit fosforik. ) Etanoli më shum përdoret si antidepresiv me mijëra vjet. Varshmëria nga alkooli quhet alkoolizëm.
Emërtimi i alkooleve
Sipas mënyrës sistematike, emërtimi i alkooleve rrjedh nga emri i hidrokarburit përkatës, duke i'a shtuar shkronjat "OL" (Metan-ol) ose në bazë të radikalit, duke e shtuar fjalën alkool. Ndër alkoolet më të njohura janë : etanoli, metanoli, butanoli, propanoli etj, në bazë të numrave greko-latin. Të gjithë e dim se alkooli është qetësus për njeriun por nuk duhet të pihet shpesh pasi që të ndodhin çrregullimet mendore dhe ju merrni tronditje në tru.
Vetitë fizike dhe kimike te alkoolit
Vetitë e alkooleve rrjedhin nga grupi hidroksil. Alkoolet mund të konsiderohen derivate të ujit, ku një atom hidrogjen zëvendësohet me një radikal. Alkoolet kanë veti të hidrokarbureve dhe ujit, p.sh : etanoli është i djegshëm (si edhe etani), dhe reagon me natriumin si edhe uji. Alkoolet në krahasim me hidrokarburet, kanë temperatura të vlimit dhe shkrirjes më të larta. Alkoolet tretën mirë në ujë. Alkoolet me 1 deri 3 atome karboni tretën mirë ne ujë, me rritje të atomeve të karbonit zvogëlohet tretshmëria e alkoolit në ujë. Alkoolet zhvillojnë reaksione të shumta kimike nga të cilat formohen këto komponime : aldehidet, ketonet, acidet, esteret etj.
Alkoolet terciare nuk oksidohen.
Prodhimi i alkoolit
Mënyra më e vjetër e përfitimit e njohur para 6000 vjetëve e cila mbështetet në metodën e fermentimit të sheqerit, nën veprimin e disa substancave që i prodhojnë disa mikroorganizma, që quhen enzime ose tharme. Alkooli përfitohet edhe me adicionimin e ujit në eten në prani acidit sulfurik.
Dëmet nga alkooli
Përveç duhanit një ves tjetër i dëmshëm është edhe alkooli. Edhe ky ves është shkaktar i një vargu sëmundjesh duke filluar që nga aparati tretës, mëlçia, pankreasi e deri në dëmtime të pariparueshme të sistemit nervor qendror. Në mëlçi alkooli i konsumuar shkakton dëmtime të qelizave hepatike, dëmtim që përparon në kohë dhe që varet nga doza e konsumuar dhe nga veçoritë fiziologjike të individit. Është vërtetuar se sasia e rrezikshme është ajo prej 20-40 g alkool etilik, ndërsa përdorimi 100-150g alkool në ditë, çon brenda një periudhe 10-vjeçare në cirrozë. Nga ana tjetër është vërtetuar edhe shkencërisht se për shkak të fiziologjisë femrat dëmtohen shumë më shpejt se meshkujt për të njëjtën sasi alkooli të konsumuar. Njerëzit që pinë me vite nuk ndjejnë asgjë papritur një ditë gjenden para një fakti të hidhur, mëlçia e tyre ka marrë fund, është kthyer në një mëlçi cirrotike, ose kanë shqetësime të lehta që nuk ja vënë veshin, por bukur mirë ata bëjnë puthjen e parë me vdekjen.
Edhe pankreasi pëson dëmtime nga alkooli. Përdorimi i zgjatur i alkoolit e dëmton në mënyrë kronike pankreasin deri në atë shkallë sa ai nuk arrin të tajit sasinë e duhur të enzimave për të kryer të plotë procesin e tretjes së ushqimeve. Është vërtetuar se konsumimi i 20-50g alkool etilik (rreth 100 ml raki) në ditë shkakton dëmtime, ndërsa pirja e 100g alkool etilik ose mbi dy dopio raki (200ml) apo 2 litra birrë për një periudhë 6-12 vjet jep në mënyrë të sigurt dëmtime të pankreasit. Konsumimi për një kohë të shkurtër i një sasie të madhe pijesh alkoolike rrezikon për pankreasit akut që mund të çojë deri në rrezikimin e jetës. Alkooli shkakton gjithashtu dehje, atëherë sistemi nervor qendror nuk arrin të kontrollojë veprimet e vullnetshme, apo të pavullnetshme të personit në fjalë. Por, dëmi më i madh vjen nga përdorimi afatgjatë. Është vërtetuar se për çdo 1 litër alkool të konsumuar, vdesin 1.000-2.000 qeliza të trurit. Kështu që përdoruesit kronikë të alkoolit, me kohë e çojnë vetveten drejt demencës (skizofreni, marrëzi), degjenerimit mendor (matufosjes) etj. Pra, alkooli dëmton pa përjashtim të gjitha organet e trurit.
Artan Salihu
Artan Salihu lindi në Prishtinë më 1984, është aktor shqiptar nga Kosova. Ka mbaruar Fakultet e artëve të aktrimit ai është një aktor i cili e luan rolin e astrit në "Thumba pa helm".
Ai ka shumë sukses në këtë rol me karrierën e tij. Karriera e tij ka filluar në Moshën 14 Vjeç i cili para se të mbaronte fakultetin e arteve të aktrimit filloi me babain e tij është djali i boksierit Aziz Salihu dhe vëllau i këngëtares Monika Salihu. Artani Poashtu ka rolin e suksesshëm.
Provinca Bilexhik
300px|parapamje|Vendndodhjet e Bilexhik Bilexhik është qytet në Turqi.
Bilexhik, Bozüyük, Gölpazarı, İnhisar, Osmaneli, Pazaryeri, Söğüt, Yenipazar
Festivali i 45-të i Këngës në RTSH
Festivali i 45-të i Këngës në RTSH u zhvillua në datat 21-23 dhjetor 2006 në Pallatin e Kongreseve në Tiranë.
Toombs County
Toombs County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Festivali i 45-të i Këngës në RTSH
Kënga fituese “Balada e gurit”, kënduar nga Frederik Ndoci, Kompozitor Ardian Hila, Poet Pandi Laço.
Njësia administrative Zharrëz
Komuna Zharrëz është një komunë në Shqipëri.
Poema
thumb|200px|djathtas|Aleksandër Pushkin Poema (greqisht: poem) është një tekst poetik me elemente lirike dhe epike dhe ka përmasa më të mëdha. Poema shpesh përbëhet nga shumë pjesë ose cikle. Poema nuk ka ndonjë strukturë të përcaktuar. Shenjë dalluese e poemës është shfaqja e një subjekti lirik, i cili nxjerr menjëherë në dritë ndjenjat dhe vlerat të ngjarjes epike. Poema zë një vend të rëndësishëm jo vetëm në literaurën ruse dhe bullgare, por edhe në literaturën shqiptare.
Poema lindi menjëherë pas klasicizmit. Si një nga shembujt më të hershëm vlen të përmendet poema e shkruar nga Mihail Lomonossov me titullin "Pjotr Weliki" (shqip: Pjotri i madh) e shkruar në vitet 1760 deri 1761. Kohën e lulëzimit ajo e arriti në romantikë në veprat e shkruara nga Aleksandër Pushkin ose Mihail Lermontov.
Me Nikolai Aleksejeviç Nekrasov temat morale u vunë më në qendër të vëmendjes, ato ishin karakteristike për krijimtarinë letrare deri në fillim të shekullit të njëzetë. Pas kësaj periudhe rëndësi e veçantë ju kushtua temave historike të kohës, nga të cilat dallohet poema "Vladimir Iljiç Lenin" e poetit Vladimir majakovski në vitin 1924.
Përfaqësues të tjerë të krijimtarisë në poemë ishin Aleksandër Blok, Boris Pasternak, Marina Zvetajeva, Gjergj Fishta dhe Ana Ahmatova.
Studenti (album)
Studenti është një album i popullarizuar nga këngëtarja Gili, ne këtë album ka bashkëpunime me Virusin, Florent Boshnjakun dhe Naim Krasniqin.
Wayne County (Georgia)
Wayne County është një nga  qarqet në shtetin federal Georgia të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Kosova (shkolle)
Shkolla Kosova ka qenë një shkolle fillore dhe ushtrimore pranë rrugës se Elbasanit në qytetin e Tiranës. Ne këtë shkollë i kanë nisur shkrimin e këndimin shumë kuadro të shquara të Shqipërisë. Kjo shkollë u rindërtua komplet dhe u zjerua nga nje ndertësë perdhese në një ndërtesë trekatëshe në vitin 2019.
Historia
Shkolla është ngritur më 1940 nga Ministria e Arsimit.
Rrenimin e beri KKKPT-ja më 2001, për "t'ia kthyer pronarit" dhe më 2007 u pezullua si vendim i paligjshëm nga AKKP-ja, Ministria e Drejtësisë. Në vend që të restaurohej e kanë rrafshuar.
Projekte
Duhen mbledhur foto të ambienteve dhe t'i dërgohen Ministrisë ta ringrejë sipas origjinalit.
Ekonomia e Shqipërisë
Ekonomia e Shqipërisë ka kaluar nëpër një proces të tranzicionit nga një ekonomi e centralizuar në një ekonomi të tregut në parimet e tregut të lirë. Shqipëria është një vend i industrializuar me të ardhura të larta-mesatare dhe një anëtare e Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO), Organizatën Botërore të Tregtisë (OBT), Organizatës për Siguri dhe bashkëpunim në Evropë (OSBE) dhe Organizatës së bashkëpunimit ekonomik të detit të Zi (BSEC).
Shqipëria është një vend në zhvillim me një ekonomi të bazuar në shërbim (63.5%), bujqësi (21.6%) dhe sektorin industrial (14.9%) (2016) Vendi është i pasur me burime natyrore dhe ekonomia mbështetet kryesisht në bujqësi, përpunim të ushqimit, lëndë druri, naftë, çimento, kimikate, minierat, metalet bazë, hidrocentralet, turizmi, industria e tekstilit dhe nxjerrja e naftës. Sektorët më të fuqishëm janë energjia, minierat, metalurgjia, bujqësia dhe turizmi. Eksportet primare industriale janë veshjet, kromi, nafta dhe lëndët djegëse të rafinuara. Për më tepër, Shqipëria ka depozitat e dyta më të mëdha të naftës në Ballkan dhe rezervat më të mëdha të naftës në tokë në Evropë.
Sektori i turizmit është tradicionalisht një burim i dukshëm i të ardhurave për vendin, veçanërisht gjatë muajve të verës, por edhe kohët e fundit gjatë muajve të dimrit, për shkak të rritjes së popullaritetit të sporteve të dëborës si skijimi. Me mbi 3.8 milion turistë në vit, turizmi gjeneron të ardhura më shumë se 1,5 miliardë euro. Shqipëria renditet ndër 25 destinacionet më të popullarizuara turistike në Evropë dhe u votua si një nga destinacionet më të mira të turizmit në botë në 2014 nga New York Times dhe Lonely Planet.
Sektorët e Ekonomisë të Shqipërisë
Trevat shqiptare, për nga niveli i përgjithshëm i zhvillimit ekonomik cilësohen si vende bujqësore industriale. Kjo do të thotë që ekonomia bujqësore luan rolin kryesor në zhvillimin ekonomik të tyre.
Struktura e zhvillimit ekonomik të trevave shqiptare përbehet nga tre sektorë kryesore të ekonomisë, të cilët janë :
Ekonomia bujqësore
Në zhvillimin ekonomik të trevave shqiptare bujqesia ka qenë dhe mbetet dega baze e ekonomisë shqiptare. Një fakt i tillë lidhet me kushtet e favorshme natyrore për zhvillimin e ekonomisë ashtu edhe me traditën shumë të mire të popullsisë sonë në ketë drejtim.
Ndikimi i kushteve Natyrore në zhvillimin e ekonomisë bujqësore
Natyra shqiptare me të gjithë elementet e saj si: klima, relievi, token, bimësinë, hidrografinë etj. Në zonat e ulëta me reliev fushor e me klime të butë mund të kultivohen lloje të ndryshme të kulturave bujqësore si drithëra, perime etj. Në zonat kodrinore kultivohen drufrutoret duke filluar nga agrumet dhe deri te ulliri në zonat bregdetare. Në zonat malore me kullotat dhe pyjet e shumte shërbejnë si për rritjen e blegtorisë dhe për zhvillimin e ekonomisë pyjore.
Kushtet shoqërore në zhvillimin e ekonomisë bujqësore
Që në kohet me të hershme shqiptaret janë dalluar për eksportimin e prodhimeve bujqësore dhe blegtorale si: djathë, gjalpë, lesh, mish, mjaltë, vaj etj.
Rajonet bujqësore të trevave shqiptare
Ekonomia bujqësore është e pranishme kudo në trevat shqiptare. Dallohen disa rajone të cilat i japin tonin gjithë zhvillimit bujqësor. Nder këto rajone përmendim:
Rajonin Perëndimor i cili përfshin të gjithë Ultësirën Perëndimore me kodrat përreth që përben dhe rajonin më të zhvilluar bujqësor. Këtu kultivohen (drithëra, bime industriale, pemëtaria etj.) dhe mbareshtohen të gjitha llojet e blegtorisë (gjedhet, derrat etj.)
Rajoni i Fushë-Kosovës dhe Lugu i Dukagjinit, i cili përbën një rajon shumë të rëndësishëm bujqësor.
Aty zhvillohen të gjitha prodhimet e mundshme bujqësore si: drithëra, bime industriale, prodhime të gjedhit dhe bagëtive të imëta.
Rajoni Jug-Lindor i Shqipërisë, sidomos Fushegropa e Korçës, që dallohet si në prodhimin e drithërave të bukës (gruri, misri), bime industriale (duhani, panxhari sheqerit) ashtu edhe në frutikulture (molle, kumbulla) dhe në blegtori (gjedhe dhe bagëti e imët).
Rilindja Javore
Gazete Rilindja Javore doli si pjese e gazetës Rilindja të Kosovë që doli për të ndihmuar emigrantet shqiptar.
Teoria Serbia humb në paqë
Teoria Serbia humb në paqë është teori e Doktrinës së shenjt serbe e hedhur ndër shqiptarë dhe serbë që nga koha e luftës së parë botërore dhe kultivuar deri në fund të luftës së vitit 1999.
Rilindja Javore
Historiku
Filloi botimin në viti muajin dhe pushoi se dali ne vitin dhe muajin.
Teoria Serbia humb në paqë
Teoria ka zënë vend të rëndësishëm në psiqiken e gjeneratave pas luftës së dytë botërore dhe gjithënjë ka pasur për qëllim që të frikësojë popujt që jetonin në shtetin ku zakonisht pushtetin në mënyrë direkte apo indirekte e mbante Doktrina e shenjtë serbe. Sido që të jetë në praktikë ndër këto gjenerata kjo është shprehë me fjalët si "me dërzhavë, zjamë e ujë nuk ka hajgare" këtij problemi në kokat e njerzëve ju ka vënë kapakë UÇK-ja e sidomos pas Betejes së Kosharës.
Buhoci
Buhoci është një komunë në qarkun Bacău në Rumani. Ka një popullsi prej 4994 banorësh dhe sipërfaqe 50.61 km². Komuna është formuar nga bashkimi i 5 fshatrave: Bijghir, Buhoci, Buhocel, Coteni, Dospineşti.
Rilindja Javore
Historiku
Gazeta doli ne kuadër te zhvillimeve te gjera te lëvizjes për një çlirim te Kosovës.
Teoria Serbia humb në paqë
Kjo teori me rastin e "120-ditëshit" dhe konferencave të ndryshme të cilat në vitet e mundimit të gjetjes së kompromisit shqiptarë-serbë është ndëgjuar edhe nga shkencëtarët dhe të interesuarit e kësaj çështje.
Buhoci
Bir i kësaj komune është edhe zoologu Ioan Borcea (1879-1936).
Teoria Serbia humb në paqë
Kështu historianët që e dinë mënyrat e përhapjes së teorive të doktrinave për të mos ndihmuar këtë teori të tyre nuk hynë më thellë dhe hudhin poshtë këtë teori me tezen e vërtetuar nga Holm Sundhaussen e të quajtur: Serbia me luftë humb atë çka në paqë mund të fitonte.
Rilindja Javore
Historiku
Ajo pati edh enje faqe ne gjermanisht ne disa numra me radhe.
Teoria Serbia humb në paqë
Kjo teori merret si baza e gjitha teorive të hudhuara që prekin çështjen e historisë së popullit serb në ballkanë. Rrëzimi i plotë i saj ju hapë sytë popujve të ballkanit që të i japin besimin mësimeve për historin të ndaluara nga vetë përmbajtja e intelegjences së popujve të tyre. Teoria në fjalë i ka trimëruar dhe frymëzuar gjitha elitat e intelektualve serbe të deri tanishme të cilët kanë krijuar një pasqyrë për historin e ballkanit të cilën deri me hapjen e çështjes shqiptare në Evropë edhe e kanë pranuarë në mungesë të të dhënave tjera e që nga shkenctarët evropian quhet "fatëkeqësia në uzinën e historisë". në vitet 1912/13.
Qyteti im (revistë)
"Qyteti im" botim i Bashkisë Korçë. Rubrikat e kësaj reviste ju drejtohen të gjitha moshave e sidomos të rinjve, jo vetëm për të prezantuar atë që është bërë, por më tepër për t'i ndihmuar të informohen dhe të përfshihen në aktivitete të Bashkisë së Korçës e më gjerë.
Lidhje të jashtme
https://web.archive.org/web/20090609193058/http://www.bashkiakorce.gov.al/frontend/articles.php?cid=124
Kefiri
Kefiri (turqisht "köpürmek" = "shkumë") është një pije e dendur nga qumështi i cili përbëhet nga acidi karbonik dhe alkooli etilik. Origjina e kefirit është nga Kaukazi.
Kefiri fitohet ashtu që në qumështin e lopës, deles ose dhisë vendosen copa të kefirit të cilat janë simbiozë nga bakteriet e acidit laktik, streptokokeve, mikrokokeve dhe këpurdhave të cilat lihen një ose dy ditë. Kështu qumështi fermentohet. Temperatura optimale është nga 10 °C deri në 25 °C. Përmbajtja e alkoolit është nga 0,2 °C do maksimum 2 °C. Yndyra dhe proteina varet nga lloji i qumështit të përdorur. Kefiri ka shije të thartë.
Luani
Luani (Panthera leo) është një specie në familjen Felidae dhe një anëtar i gjinisë Panthera. Ёshtë një mace me ndërtim trupor të fuqishëm dhe muskulor, me gjoks të thellë, kokë të shkurtër, të rrumbullakosur, veshë të rrumbullakët dhe një tufë flokësh në fund të bishtit. Luanët kanë dimorfizim gjinor ; luanët meshkuj të rritur kanë një krifë të madhe. Me një gjatësi tipike kokë-trup 184-208 cm meshkujt janë më të mëdhenj se femrat në 160–184 cm. Ёshtë një specie shoqërore, duke formuar grupe të quajtura krenari. Një krenari e luanit përbëhet nga disa meshkuj të rritur, femra dhe këlyshë. Grupet e luaneshave zakonisht gjuajnë së bashku, duke gjuajatur kryesisht thundrakë të mëdhenj. Luani është një mishngrënës kyç në habitatin e tij.
Në mënyrë tipike, luani banon në kullota dhe savana dhe mungon në pyje të dendura. Zakonisht është më shumë kafshë ditore sesa macet e tjera të mëdha, por kur persekutohet përshtatet për të qenë aktiv gjatë natës dhe në muzg. Në Pleistocen, luani shkonte në të gjithë Evroazinë, Afrikën dhe Amerikën Veriore, por sot ai është reduktuar në popullsi të fragmentuara në Afrikën nën-Sahariane dhe një popullatë e rrezikuar në mënyrë kritike në Indinë perëndimore. Ёshtë renditur si i cënuar në Listën e Kuqe të BNRN-së që nga viti 1996 sepse popullsia në vendet afrikane ka rënë me rreth 43% që nga fillimi i viteve 1990. Popullatat e luanit janë të papërballueshme jashtë zonave të caktuara të mbrojtura. Edhe pse shkaku i rënies nuk është kuptuar plotësisht, humbja e habitatit dhe konfliktet me njerëzit janë shkaqet më të mëdha për zhdukje.Një nga simbolet më të njohura të kafshëve në kulturën njerëzore, luani është përshkruar gjerësisht në skulptura dhe piktura, në flamuj kombëtar dhe në filma dhe letërsi bashkëkohore. Luanët janë mbajtur në si kafshë beteje që nga koha e Perandorisë Romake dhe kanë qenë një specie kyçe kërkuar për ekspozim në kopshte zoologjike të gjithë botën që nga fundi i shekullit të 18-të. Paraqitjet kulturore të luanëve ishin të spikatura në periudhën e Paleolitit të Parë; gdhendje dhe piktura nga Shpellat Lascaux dhe Chauvet në Francë janë datuar nga 17,000 vjet më parë, dhe përshkrimet kanë ndodhur në pothuajse të gjitha kulturat antike dhe mesjetare që përkonin me vargjet e luanit të mëparshëm dhe aktualë.
Etimologjia
Fjala 'luan' rrjedh nga gjuha latine : leo dhe gjuha greke e lashtë : λέων ( leon ). Fjala lavi ( hebraisht : לָבִיא ) gjithashtu mund të ketë lidhje. Emri gjenerik Panthera është vjen nga fjala latine 'panthēra' dhe fjala e greqishtes së lashtë πάνθηρ 'panter'. Panthera është fonetikisht e ngjashme me fjalën sanskrite पाण्डर pând-ara që do të thotë 'e verdhë e zbehtë. .
Taksonomia
Felis leo ishte emri shkencor i përdorur nga Karl Lineu në vitin 1758, i cili përshkroi luanin në punën e tij Systema Naturae. Emri i gjinisë Panthera u krijua nga natyralisti gjerman Lorenz Oken në vitin 1816. Midis mesit të shekullit të 18-të dhe mesit të shekullit të 20-të, 26 ekzemplarë luanësh u përshkruan dhe u propozuan si nënspecieve, nga të cilat 11 u njohën si të vlefshme në 2005. Ata ishin të dallohen kryesisht nga madhësia dhe ngjyra e krifës dhe lëkurës së tyre.
Nënllojet
Në shekujt XIX dhe XX, disa ekzemplarë të luanit u përshkruan dhe u propozuan si nënlloje, me rreth një duzinë të njohur si taksa të vlefshme deri në vitin 2017. Midis vitit 2008 dhe 2016, vlerësuesit e Listës së Kuqe të IUCN-së përdorën vetëm dy emra të veçantë: P. l. leo për popullsitë e luanit afrikan dhe P. l. persica për popullsinë e luanit aziatik. Në vitin 2017, Task Forca e Klasifikimit të Maceve të Grupit Specialist të Maceve rishikoi taksonominë e luanit, dhe njeh dy nënlloje bazuar në rezultatet e disa studimeve filogjeografike mbi evolucionin e luanit, domethënë: Mostrat e luanit nga disa pjesë të Malësive të Etiopisë grumbullohen gjenetikisht me ato nga Kameruni, ndërsa luanët nga zona të tjera të grumbullit të Etiopisë me mostra nga Afrika Lindore. Studiuesit, pra, supozojnë se Etiopia është një zonë kontakti midis dy nënllojeve. Të dhënat mbi të gjithë gjenomin e një kampioni historik të luanit të egër nga Sudani treguan se ai bashkohej me P. l. leo në filogjenetik me bazë të ADN-s, por me një afinitet të lartë ndaj P. l. melanochaita. Ky rezultat sugjeroi që pozicioni taksonomik i luanëve në Afrikën Qendrore mund të kërkojë rishikim.
Evolucioni
Analizat filogjenetike të ADN- së bërthamore dhe mitokondriale nga të gjitha specie e Felidae tregojnë se zhvillimi i tyre evolucionar filloi në Azi në Miocen rreth 14,45 - 8,38 milion vjet më parë në 16.76 deri në 6.46 milion vjet më parë. Prejardhja e Panthera vlerësohet të ketë devijuar gjenetikisht nga rreth 9.32 deri në 4,47 milionë vjet më parë në 11.75 në 0.97 milion vjet më parë. Origjina gjeografike e Panthera ka shumë të ngjarë Azinë Qendrore veriore. Rezultatet e analizave ndryshojnë në marrëdhënien filogjenetike të luanit; ishte menduar të formohej një grup motër me jaguarin ( P. onca ) që u nda rreth 1.22 milion vjet më parë, por edhe me leopardin ( P. pardus ) që u nda 3.1 deri 1.95 milion vjet më parë në 4,32 deri 0,02 milion vjet më parë.
Vlerësimet për kohën e divergjencës së linjave moderne dhe luanit të shpellës variojnë nga 529,000 deri 392,000 vjet më parë bazuar në shkallën e mutacionit për kohën e gjenerimit të luanit modern. Nuk ka asnjë provë për rrjedhën e gjeneve midis dy linjave, që tregojnë se ato nuk kishin të njëjtën zonë gjeografike. Luanët e shpellave evroaziatikë dhe amerikanë u zhdukën në fund të periudhës së fundit akullnajore pa pasardhës mitokondrial në kontinente të tjera. Luani modern ishte ndoshta shpërndarë gjerësisht në Afrikë gjatë Pleistocenit të Mesëm dhe filluan të shkonin drejt Afrikës Sub-Sahariane gjatë Pleistocenit të Vonë. Popullsitë e luanit në Afrikën Lindore dhe Jugore u ndanë nga popullsitë në Afrikën Perëndimore dhe Veriore, kur pylli ekuatorial ekuivalent u zgjerua 183.500 në 81.800 vjet më parë. Ata ndanë një paraardhës të zakonshëm ndoshta midis 98,000 dhe 52,000 vjet më parë. Për shkak të zgjerimit të Saharasë midis 83,100 dhe 26,600 vjet më parë, popullsitë e luanit në Afrikën Perëndimore dhe Veriore u ndanë. Ndërsa pylli i shiut u zhduk dhe kështu krijoi habitatet më të hapura, luanët u zhvendosën nga Perëndimi në Afrikën Qendrore. Luanët nga Afrika e Veriut u shpërndanë në Evropën Jugore dhe Azinë midis 38.800 dhe 8.300 më parë.
Zhdukja e luanëve në Evropën Jugore, Afrikën e Veriut dhe Lindjen e Mesme ndërpreu rrjedhën e gjeneve midis popullsisë së luanit në Azi dhe Afrikë. Provat gjenetike zbuluan mutacione të shumta në mostrat e luanit nga Afrika Lindore dhe Jugore, gjë që tregon se ky grup ka një histori më të gjatë evolucionare sesa mostrat e luanit gjenetikisht më pak të larmishëm nga Azia dhe Afrika Perëndimore dhe Qendrore.
Hibridët
Në kopshtin zoologjik, luanët janë kryqëzuar me tigra për të krijuar hibridë për kuriozitetin e vizitorëve ose për qëllime shkencore. Ligri është më i madhë se sa një luan dhe një tigër, ndërsa shumica e tigonëve janë relativisht të vegjël në krahasim me prindërit e tyre për shkak të efekteve gjenomit reciprok. Leoponi është një hibrid midis një luani dhe leopardi.
Përshkrim
Luani është një mace muskulore, me gjoks të thellë, me një kokë të shkurtër të rrumbullakët, qafë të ulur dhe veshë të rrumbullakët. Gëzofi i yij ndryshon nga ngjyrë kafe e lehtë në gri të argjendtë, të kuqe të verdhë dhe kafe të errët. Një luan i lindur i ri ka njolla të errëta, të cilat zbehen ndërsa këlyshi arrin moshën madhore, megjithëse njolla të zbehta shpesh mund të shihen ende në këmbë dhe në nënshartesa. Luani është i vetmi anëtar i familjes së maceve që shfaq dimorfizëm gjinor të dukshëm. Meshkujt kanë kokë më të gjerë dhe një krifë të spikatur që rritet poshtë dhe prapa duke mbuluar pjesën më të madhe të kokës, qafës, shpatullave dhe gjoksit. Krifa është tipike në ngjyrë kafe dhe me qime të verdha, ndryshku dhe të zeza.
Bishti i të gjithë luanëve përfundon me një çufkë të errët, me flokë që në disa luanë arrin afërsisht 5 mm me gjatësi të fortë, "shpinë" që formohet nga pjesët e fundit, të bashkuara me kockat e bishtit. Funksionet e nxitjes janë të panjohura. Çufka mungon në lindje dhe zhvillohet në rreth 5 1 ⁄ 2
muajsh. Ёshtë lehtësisht i identifikueshme nga mosha shtatë muajsh.
Nga llojet e gjalla të felidëve, luani rivalizohet vetëm nga tigri në gjatësi, peshë dhe lartësi në sup. Kafka e tij është shumë e ngjashme me atë të tigrit, megjithëse rajoni frontal është zakonisht më i rrafshët, dhe ka një rajon postorbital pak më të shkurtër dhe hapje të gjerë të hundës sesa ato të tigrit. Për shkak të sasisë së variacionit të kafkës në të dy nënllojet, zakonisht vetëm struktura e nofullës së poshtme mund të përdoret si një tregues i besueshëm i specieve.
Madhësia dhe pesha e luanëve të rritur ndryshojnë në të gjithë gamën globale dhe habitatet. Llogaritë e disa individëve që ishin më të mëdhenj se mesatarja ekzistojnë nga Afrika dhe India.
Krifa
Krifa e luanit mashkull është tipari më i dallueshëm i specieve. Mund të ketë evoluar rreth 320,000-190,000 vjet më parë. Fillon të rritet kur luanët janë rreth një vjeç. Ngjyra e krifës ndryshon dhe errësohet me moshën; hulumtimet tregojnë se ngjyra dhe madhësia e tij janë të ndikuara nga faktorë mjedisorë siç është temperatura mesatare e ambientit. Gjatësia e krifës me sa duket sinjalizon luftimin në marrëdhëniet mashkull-mashkull; individët me errësirë mund të kenë jetë më të gjatë që kanë nisur të jenë riprodhues dhe pasardhësit kanë mbijetesë më të madhe, megjithëse vuajnë në muajt më të nxehtë të vitit. Prania, mungesa, ngjyra dhe madhësia e krifës shoqërohen me parakushtin gjenetik, pjekurinë seksuale dhe klimën; një krifë e madhe tregon një kafshë të shëndetshme. Në Parkun Kombëtar të Serengetit, luaneshat favorizojnë meshkujt me krifë të dendur dhe të errët si bashkëshortë. Temperatura e ftohtë e ambientit në kopshtin zoologjik evropian dhe në Amerikën e Veriut mund të rezultojë në një krifë më të rëndë. Luanët aziatikë zakonisht kanë krifë më të rrallë se luanët mesatarë afrikanë.
Pothuajse të gjithë luanët meshkuj në Parkun Kombëtar Pendjari janë ose pa krifë ose kanë krifë shumë të shkurtër.Luan menalez është raportuar edhe në Senegal, në Parkun Kombëtar Dinder në Sudan dhe në Parkun Kombëtar Tsavo Lindor, Kenia. Luani origjinal mashkull i bardhë nga Timbavati në Republika jugafrkane ishte gjithashtu i pastër.
Variacioni i ngjyrave
Luani i bardhë është një morf i rrallë me një kusht gjenetik të quajtur leucism. Nuk është albino; ka pigmentim normal në sy dhe lëkurë. Luanët e bardhë janë parë herë pas here brenda dhe përreth Parkut Kombëtar Kruger dhe Rezervatit të Lojërave Private Timbavati në Afrikën Jugore lindore. Ata u zhdukën në të egër në vitet 1970, duke ulur kështu pishinën e gjenit të bardhë të luanit. Sidoqoftë, 17 lindje janë regjistruar në pesë krenari midis 2007 dhe 2015. Luanët e bardhë janë zgjedhur për mbarështim në robëri. Ata thuhet se janë riprodhuar në kampe në Afrikën e Jugut për t'u përdorur si trofe për t'u vrarë gjatë gjuetive të konservuara.
Shpërndarja dhe habitati
Luanët afrikanë jetojnë në një popullsi të shpërndarë në të gjithë Afrikën Sub-Sahariane. Luani preferon fusha me bar dhe savana, luginat e lumenjve dhe pyje të hapura me shkurre. Mungon nga pyjet e shiut dhe rrallëherë hyn në pyll të mbyllur. Në malin Elgon, luani është regjistruar në një lartësi prej 3.600 m dhe afër vijës së borës në malin Kenia. Luanët ndodhen në kullotat e savanës me pemë akacie të shpërndara, të cilat shërbejnë si hije. Luani aziatik tani mbijeton vetëm në dhe përreth Parkut Kombëtar Gir në Gujarat, India Perëndimore. Habitati i tij është një përzierje e pyllit të thatë të savanës dhe pylli të pastruar nga bimësia.
Vetëvendosja
Vetëvendosja është një princip filozofik dhe ligjor që u njeh entiteve si individi apo kombi të vetë-përcaktojnë të ardhmen e vet në një nga mënyrat e mëposhtëme: përfitimi i pavarësisë, asocimi apo integrimi me një entitet tjetër ekzistues, apo gjithsesi zgjedhja autonome e regjimit të vet politik.
Luani
Gama historike
Në Afrikë, rrezja e luanit fillimisht përshkoi pjesën më të madhe të zonës qendrore të pyjeve me shi dhe shkretëtirën e Saharasë. Në vitet 1960, ai u zhuk në Afrikë Veriore, përveç në pjesën jugore të Sudanit. parapamje|Harta e shpërndarjes së fosileve të luanit në [[Ballkani|Ballkan me të kuqe]]
Në Evropën Jugore dhe Azinë, luani dikur shkonte në rajone ku kushtet klimatike mbështesin një bollëk me pre. Në Greqi, ishte e zakonshme siç raportohet nga Herodoti në 480 pes; ai u konsiderua i rrallë nga 300 pes dhe u zhduk rreth 100 pas Krishtit. Ishte i pranishme në Kaukaz deri në shekullin e 10-të. Ka jetuar në Palestinë deri në Mesjetë, dhe në Azinë Jugperëndimore deri në fund të shekullit të 19-të. Nga fundi i shekullit të 19-të, ai ishte zhdukur në pjesën më të madhe të Turqisë. Luani i fundit në Iran u pa në 1942 rreth 65 km në veriperëndim të Dezfulit, megjithëse kufomat e një luaneshe u gjetën në brigjet e lumit Karun në Provincën Khūzestān në 1944. Dikur shkonte nga Sind dhe Punjab në Pakistan deri në Bengal dhe Lumi Narmada në Indinë qendrore. Luani ka jetuar edhe në Shqipëri.
Sjellja dhe ekologjia
Luanët e kalojnë pjesën më të madhe të kohës duke pushuar; ato janë joaktive për rreth 20 orë në ditë. Edhe pse luanët mund të jenë aktiv në çdo kohë, aktiviteti i tyre përgjithësisht kulmohet pas muzgut me një periudhë shoqërizimi dhe ulërimash. Shpërthime të përhershme të aktivitetit vazhdojnë deri në agim, kur gjuetia më së shpeshti zhvillohet. Ata kalojnë mesatarisht dy orë në ditë duke ecur dhe 50 minuta duke ngrënë.
Organizimi i grupit
Luani është më shoqërori nga të gjitha speciet e egra felidë, që jeton në grupe me individë të lidhur me pasardhësit e tyre. Një grup i tillë quhet " krenari ". Grupet e luanëve meshkuj quhen "koalicione". Femrat formojnë njësinë e qëndrueshme shoqërore në një krenari dhe nuk tolerojnë femrat e jashtme. Anëtarësia ndryshon vetëm me lindjen dhe vdekjen e luaneshave, megjithëse disa femra largohen dhe bëhen nomade. Krenaria mesatare përbëhet nga rreth 15 luanë, duke përfshirë disa femra të rritur dhe deri në katër meshkuj dhe këlyshët e tyre të të dy gjinive. Janë vërejtur krenari të mëdha, të përbërë nga deri në 30 individë. Përjashtimi i vetëm nga ky model është krenaria e luanit Tsavo që gjithmonë ka vetëm një mashkull të rritur. Këlyshët meshkuj përjashtohen nga krenaria e nënës kur arrijnë pjekurinë në moshën rreth dy ose tre vjeç.
Disa luanë janë "nomadë" që variojnë gjerësisht dhe lëvizin sporadikisht, qoftë në çifte ose vetëm. Një luan mund të ndryshojë stilin e jetës. Ndërveprimet midis krenarive dhe nomadëve kanë tendencë të jenë armiqësore, megjithëse femrat e krenarisë në estrus lejojnë meshkujt nomadë t'u afrohen atyre. Meshkujt kalojnë vite në një fazë nomade para se të fitojnë vendbanimin në një krenari. Një studim i ndërmarrë në Parkun Kombëtar Serengeti zbuloi se koalicionet nomade fitojnë rezidencën në moshën midis 3.5 dhe 7.3 vjeç. Në Parkun Kombëtar Kruger, luanët meshkuj lëvizin më shumë se 25 km larg krenarisë së tyre natale për të kërkuar territorin e tyre. Luanët femra qëndrojnë më afër krenarisë së tyre të më parshme. Prandaj, luanët femra në një zonë janë më të afërt me njëri-tjetrin sesa luanët meshkuj në të njëjtën zonë.
Zona e zënë nga një krenari quhet "zona e krenarisë" ndërsa ajo e zënë nga një nomad është një "varg". Meshkujt e lidhur me një krenari kanë tendencë të qëndrojnë në kufijtë, duke patrulluar territorin e tyre. Arsyet e zhvillimit të socialitetit të luaneshës janë më të theksuarit në çdo specie mace. Suksesi i rritur në gjueti duket të jetë një arsye e dukshme, por kjo është e pasigurt pas ekzaminimit; gjuetia e koordinuar lejon një grabitje më të suksesshme, por gjithashtu siguron që anëtarët jo-gjuetarë të ushqehen pa u lodhur. Megjithatë, disa femra marrin një rol në rritjen e këlyshëve që mund të lihen vetëm për periudha të zgjatura. Anëtarët e krenarisë priren të luajnë rregullisht të njëjtin rol në gjueti dhe të nxisin aftësitë e tyre. Shëndeti i gjahtarëve është nevoja kryesore për mbijetesën e krenarisë; gjuetarët janë të parët që konsumojnë prenë në vendin ku është marrë. Përfitimet e tjera përfshijnë zgjedhjen e mundshme të farefisit ; ndarja e ushqimit brenda familjes; mbrojtja e të rinjve, mirëmbajtja e territorit dhe sigurimi individual kundër sulmeve dhe urisë.
Të dy meshkujt dhe femrat mbrojnë krenarinë kundër sulmeve, por luani mashkull është më i përshtatshmi për këtë qëllim për shkak të ndërtimit të tij më të fortë dhe më të fuqishëm. Disa individë vazhdimisht drejtojnë mbrojtjen kundër sulmeve, ndërsa të tjerët mbeten prapa. Luanët kanë tendencë të marrin role specifike në krenari; individët me lëvizje të ngadalta mund të ofrojnë shërbime të tjera me vlerë për grupin. Përndryshe, mund të ketë shpërblime që lidhen me të qenurit një udhëheqës që largon ndërhyrës; niveli i luaneshave në krenari reflektohet në këto përgjigje. Meshkujt të lidhur me krenarinë duhet të mbrojnë lidhjen e tyre me krenarinë nga meshkujt e jashtëm që mund të përpiqen t'i uzurpojnë ato.
Kujtime (Mehdi Frashëri)
Kujtime (vitet 1913-1933) me Autor Mehdi Frashëri. Shtëpia botuese OMSCA-1, viti botimit 2005. Faqet e librit 240. Kujtimet e tij janë një çelës i vlefshëm për të vlerësuar kohën në të cilën ai jetoi, si dhe figurën e Mbretit Zog.
Luani
Organizimi i grupit
Krenaritë e luanit aziatik ndryshojnë në përbërjen e grupit. Luanët meshkuj aziatikë janë të vetmuar ose shoqërojnë deri në tre meshkuj, duke formuar një krenari të lirshme ndërsa femrat shoqërohen me deri në 12 femra të tjera, duke formuar një krenari më të fortë së bashku me këlyshët e tyre. Luanët femra dhe meshkuj shoqërohen vetëm kur çiftëzohen. Koalicionet e meshkujve kanë territor për një kohë më të gjatë se luanët e vetëm. Meshkujt në koalicione prej tre ose katër individësh shfaqin një hierarki të theksuar, në të cilën një mashkull dominon të tjerët.
Gjuetia dhe dieta
Luani është një hiperarkarnivor gjeneralist dhe konsiderohet të jetë një specie themelor në habitat. Preja e tij përbëhet kryesisht nga gjitarët-veçanërisht thundrakë të mëdhenj me madhësi 190-550 kg me një preferencë për antilopë afrikane blu, zebrën e fushës , buallin afrikan , gemsbokun dhe gjirafën. Luanët gjuajn gjithashtu edhe derra të egër afrikan në varësi të disponueshmërisë, megjithëse speciet janë nën kufirin e peshës së preferuar. Në Indi, dreri sambar dhe çitali janë preja e egër e regjistruar më së shpeshti,  ndërsa bagëtitë shtëpiake mund të kontribuojnë ndjeshëm në dietën e tyre. Ata zakonisht shmangin elefantët e rritur plotësisht, rinocerontët dhe hipopotamin , si dhe pretë e vogla si dik-dik , hiraksin , lepujt dhe majmunët. Pre të pazakontë përfshijnë ferrgjatët dhe zvarranikë të vegjël. Luanët vrasin grabitqarët e tjerë si leopardin, gepardin dhe hienën me njolla por rrallë i konsumojnë ato.
Luanët e rinj shfaqin së pari sjellje kërcënuese në moshën rreth tre muajsh, megjithëse nuk marrin pjesë në gjueti deri sa të kenë mbushur gati një vit dhe fillojnë të gjuajnë në mënyrë efektive kur i afrohen moshës dy vjeç. Luanët e vetëm janë të aftë të rrëzojnë zebra dhe antilopa afrikane, ndërsa pretë më e madhe si buallin dhe gjirafat janë më të rrezikshme. Në Parkun Kombëtar Chobe, krenari të mëdha janë vërejtur për të gjuajtur elefantët e shkurreve afrikane deri rreth 15 vjeç. Në gjuetitë tipike, secila luaneshë ka një pozicion të favorizuar në grup, ose duke kërcyer mbi krahun e presë, pastaj duke sulmuar, ose duke lëvizur një distancë më të vogël në qendër të grupit dhe duke kapur pre në ikje nga luaneshat e tjera. Meshkujt e lidhur me krenaritë zakonisht nuk marrin pjesë në gjueti në grup. Megjithatë, disa prova sugjerojnë se meshkujt janë po aq të suksesshëm sa femrat; ata janë zakonisht gjuetarë të vetëm që bëjnë pritë në fusha të vogla me shkurre.
Luanët zakonisht konsumojnë pre në vendndodhjen e gjuetisë, por ndonjëherë e zvarrisin prenë e madhe në vegjistacion. Ata kanë tendencë të grinden për vrasje, veçanërisht meshkujt. Këlyshët vuajnë më së shumti kur ushqimi është i pakët, por përndryshe të gjithë anëtarët e krenarisë hanë mbetjet e tyre, përfshirë luanët e vjetër dhe të gjymtuar, të cilat mund të jetojnë në pjesën e mbetur. Vrasjet e mëdha ndahen më gjerësisht midis anëtarëve të krenarisë. Një luaneshë e rritur kërkon mesatarisht rreth 5 kg mish në ditë ndërsa meshkujt kërkojnë rreth 7 kg. Luanët mund të hanë deri në 30 kg në një vakt;   nëse nuk është në gjendje të konsumojë të gjitha vrasjen, ai pushon për disa orë para se të vazhdojë të hajë. Në ditët e nxehta, krenaria tërhiqet në hije me një ose dy meshkuj në këmbë. Luanët mbrojnë vrasjet e tyre nga pastruesit siç janë shkabat dhe hienat. Luanët ushqehen me kërma kur të krijohet mundësia; ata pastrojnë kafshë të vdekura nga shkaqe natyrore si sëmundje ose ato që janë vrarë nga grabitqarët e tjerë.
Konkurrenca grabitqare
Luanët dhe hienat me njolla zënë një vend të ngjashëm ekologjik dhe ku ata bashkëjetojnë ata konkurrojnë për pre dhe kërma; një rishikim i të dhënave në disa studime tregon një mbivendosje dietike prej 58.6%. Luanët zakonisht injorojnë hienat me njolla përveç nëse luanët janë duke u vrarë ose duke u ngacmuar nga hienat, ndërsa këto të fundit priren të reagojnë në mënyrë të dukshme ndaj pranisë së luanëve, me ose pa praninë e ushqimit. Luanët kapin vrasjet e hienave me njolla; në kraterin Ngorongoro është e zakonshme që luanët të mbijetojnë me pjesën më të madhe të vrasjeve të vjedhura nga hienat, duke bërë që hienat të rrisin nivelin e tyre të vrasjeve. Në Parkun Kombëtar të Botsvanës, situata është e përmbysur; hienat shpesh sfidojnë luanët dhe vjedhin vrasjet e tyre, duke marrë ushqim nga 63% të të gjitha vrasjeve të luanit. Kur përballeni me një vrasje nga luanët, hienat me njolla mund të largohen ose të presin me durim në një distancë prej 30-100 m derisa luanët të kenë mbaruar. Hienat janë mjaft të guximshme për të ushqyer së bashku me luanët dhe për të detyruar luanët ti vrasin. Të dy speciet sulmojnë njërin-tjetrin edhe kur nuk ka asnjë ushqim të përfshirë për asnjë arsye të dukshme. Vrasja nga luanët mund të përbëjë deri në 71% të vdekjeve të hienat në Parkun Kombëtar Etosha. Hienat me njolla janë përshtatur duke lëvizur shpesh kur luanët hyjnë në territoret e tyre. Kur popullsia e luanit në Rezervën Kombëtare Masai Mara e Kenias u zvogëlua, popullsia e hienave me njolla u rrit me shpejtësi. Eksperimentet me hienat me njolla të robëruara tregojnë se ekzemplarët pa përvojë paraprake me luanët veprojnë indiferentisht para syve të tyre, por do të reagojnë me frikë ndaj aromës së luanit.
Luanët kanë tendencë të mbizotërojnë ndaj çitave dhe leopardëve, vjedhin vrasjet e tyre dhe vrasin këlyshët e tyre dhe madje edhe të rriturit kur u jepet mundësia. Çitat në veçanti shpesh humbasin vrasjet e tyre ndaj luanëve ose grabitqarëve të tjerë. Një studim në ekosistemin e Serengetit zbuloi se luanët vranë të paktën 17 nga 125 këlyshë çite të lindur në vitet 1987 dhe 1990. Çitat shmangin konkurrencën e tyre duke përdorur kohë të ndryshme për gjueti dhe habitate të ndryshme. Leopardët janë në gjendje të strehohen në pemë; luaneshat, megjithatë, herë pas here përpiqen të marrin vrasjet e leopardit nga pemët. Luanët në mënyrë të ngjashme mbizotërojnë ndaj qenve të egër afrikanë, duke marrë vrasjet e tyre dhe duke vrarë qentë e rinj dhe rrallë të rritur. Dendësia e popullsisë së qenve të egër është e ulët në zonat ku luanët janë më të bollshëm. Megjithatë, ka disa raste të raportuara të luanëve të moshuar dhe të plagosur që bien pre e qenve të egër. Luanët konkurijnë gjithashtu me krokodilët e Nilit ; në varësi të madhësisë së krokodilit dhe luanit, secila kafshë mund të humbasë vrasjet e tyre tek njëri-tjetri. Luanët janë vëzhguar duke vrarë krokodilë që lëviznin mbi tokë. Krokodilët gjithashtu mund të vrasin dhe hanë luanët, të dëshmuar nga kthetra e luanëve që gjendeshin në stomakët e krokodilëve.
Njësia administrative Allkaj
Komuna Allkaj është një komunë në Shqipëri.
Luani
Riprodhimi dhe cikli jetësor
Shumica e luaneshave riprodhohen në kohën kur janë katër vjeç. Luanët nuk riprodhohen në një kohë të caktuar të vitit dhe femrat janë polestruse. Një luaneshë mund të riprodhohet me më shumë se një mashkull kur është në ‘’nxehtësi’’. Gjatësia e gjenerimit të luanit është rreth shtatë vjet. Periudha mesatare e shtatëzanis është rreth 110 ditë; femra lind një pjellë midis një dhe katër këlyshë në një vend të izoluar, e cila mund të jetë një gropë, një shtrat kallamishte, një shpellë ose ndonjë zonë tjetër e strehuar, zakonisht larg nga krenaria. Ajo shpesh do të gjuajë vetëm, ndërsa këlyshët janë akoma të pafuqishëm, duke qëndruar relativisht afër strofullës. Këlyshët e luanit kanë lindur të verbër; sytë e tyre hapen rreth shtatë ditë pas lindjes. Ata peshojnë 1.2–2.1 kg gjatë lindjes dhe janë pothuajse të pafuqishëm, duke filluar të zvarriten një ose dy ditë pas lindjes dhe duke ecur rreth tre javësh. Për të shmangur një sulm nga grabitqarëve, luanesha i lëviz këlyshët e saj në një vend të ri, disa herë në muaj, duke i mbajtur ato në gojë. Zakonisht, nëna nuk e integron veten dhe këlyshët e saj përsëri në krenari derisa këlyshët të jenë të moshës gjashtë deri në tetë javësh. Ndonjëherë ky prezantim në jetën e krenarisë ndodh më herët, veçanërisht nëse luaneshat e tjera kanë lindur në të njëjtën kohë. Kur u prezantua për herë të parë me pjesën tjetër të krenarisë, këlyshët e luanit u mungon besimi kur përballen me të rritur të tjerë përveç nënës së tyre. Ata së shpejti fillojnë të futen në jetën e krenarisë, megjithatë, duke luajtur mes njërin-tjetrin ose duke u përpjekur të fillojnë lojëra me të rriturit. Luaneshat me këlyshët e tyre kanë më shumë gjasa të jenë tolerantë ndaj këlyshëve të një luaneshe tjetër sesa luaneshat pa këlyshë. Toleranca mashkullore e këlyshëve ndryshon; një mashkull mund të lejonte që këlyshët të luajnë me bishtin, ndërsa një tjetër mund të jetë më jotelrant. Luaneshat shpesh sinkronizojnë ciklet e tyre riprodhuese dhe rritjen e gjirit komunal të të rinjve, të cilët thithin pa dallim nga ndonjë ose të gjitha femrat në krenari. Sinkronizimi i lindjeve është i dobishëm sepse këlyshët rriten që të jenë afërsisht në të njëjtën madhësi dhe të kenë një shans të barabartë për mbijetesë. Pjekuria ndodhet pas gjashtë ose shtatë muaj. Luanët meshkuj arrijnë pjekurinë në moshën rreth tre vjeç dhe në katër deri në pesë vjet janë të aftë të sfidojnë dhe zhvendosin meshkujt e rritur të lidhur me një krenari tjetër. Ata fillojnë të plaken dhe dobësohen në moshën midis 10 dhe 15 vjeç, më së voni.