cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Siriusi
Polemikat e ngjyrave
Rreth vitit 150 të es, astronomi grek i periudhës romake, Klaudi Ptolemeu, e përshkroi Siriusin si të kuqërremtë, së bashku me pesë yje të tjerë, Betelgjezin, Antaresin, Aldebaranin, Arkturin dhe Polluksin, të gjitha prej tyre kanë ngjyrë portokalli ose të kuqe. Mospërputhja u vu re për herë të parë nga astronomi amator Thomas Barker, skuadër i Lyndon Hall në Rutland, i cili përgatiti një letër dhe foli në një takim të Shoqërisë Mbretërore në Londër në 1760. Ekzistenca e yjeve të tjera që ndryshojnë në shkëlqim i dha besueshmëri idesë që disa mund të ndryshojnë edhe në ngjyrë; Sir John Herschel e vuri në dukje këtë në vitin 1839, ndoshta i ndikuar nga dëshmimi i Eta Carinae dy vjet më parë. Thomas Jefferson Jackson See diskutimin e ringjallur mbi Siriusin e kuq me botimin e disa gazetave në 1892, dhe një përmbledhje përfundimtare në 1926. Ai citoi jo vetëm Ptolemeun, por edhe poetin Aratus, oratorin Ciceron dhe gjeneralin Germanicus që e quanin yllin të kuq, megjithëse pranoi se askush nga tre autorët e fundit nuk ishin astronomë, dy të fundit thjesht përkthenin poezinë e Aratusit Phaenomena. Seneca e kishte përshkruar Siriusin si një ngjyrë të kuqe më të thellë se Marsi. Jo të gjithë vëzhguesit e lashtë e shihnin Siriusin si të kuq. Poeti i shekullit I Marcus Manilius e përshkroi atë si "blu deti", ashtu si edhe Avienusi i shekullit të 4-t. Ishte ylli standard i bardhë në Kinën e Lashtë dhe të dhëna të shumta nga shekulli i 2-të pes e deri në shekullin e 7-të të es e përshkruajnë Siriusin si të bardhë.
Në vitin 1985, astronomët gjermanë Wolfhard Schlosser dhe Werner Bergmann botuan një tregim të një dorëshkrimi Lombardik të shekullit të 8-të, i cili përmban raportin De cursu stellarum nga St. Gregory of Tours. Teksti latin i mësoi lexuesit se si të përcaktojë kohën e lutjeve të natës nga pozicionet e yjeve, dhe Siriusi përshkruhet brenda si rubeola - "e kuqërremta". Autorët propozuan që kjo ishte provë e mëtejshme që Siriusi B kishte qenë një gjigant i kuq në atë kohë. Studiues të tjerë u përgjigjën se kishte të ngjarë që Shën Gregori i referohej Arkturit.
Sistemi yjor
Në vitin 2015, Vigan dhe kolegët e tij përdorën Teleskopin VLT Survey për të kërkuar prova të shoqëruesve nën yllë dhe ishin në gjendje të përjashtonin praninë e planetëve gjigandë 11 herë më masivë se Jupiteri në 0,5 AU largësi nga Siriusi A, 6-7 herë më shumë se masa të Jupiterit në distancën 1–2 AU, dhe deri në rreth 4 herë më të madhe se masa e Jupiterit në distancën 10 AU.
Siriusi A
Siriusi A klasifikohet si një yll Am sepse spektri tregon linja të thella thithjeje metalike, tregon një rritje në elementët më të rëndë se heliumi, siç është hekuri. Lloji spektral është raportuar si A0mA1 Va, që tregon se do të klasifikohej si A1 nga linjat e hidrogjenit dhe heliumit, por A0 nga linjat metalike që bëjnë që ai të grupohet me yjet Am. Kur krahasohet me Diellin, raporti i hekurit në atmosferën e Siriusit A në lidhje me hidrogjenin jepet nga, do të thotë hekuri është 316% aq i bollshëm sa në atmosferën e Diellit. Përmbajtja e lartë sipërfaqësore e elementeve metalike nuk ka gjasa të jetë e vërtetë për të gjithë yllin; përkundrazi kulmi i hekurit dhe metalet e rënda levitohen rrezatues drejt sipërfaqes.
Siriusi B
parapamje|Krahasimi i Siriusit B me Tokën Siriusi B është një nga xhuxhët më masivë të bardhë të njohur. Me një masë prej 1.02 M☉, është pothuajse dyfishi i 0.5–0.6 M☉ mesatarisht. Kjo masë është e paketuar në një vëllim afërsisht të barabartë me atë të Tokës. Temperatura aktuale e sipërfaqes është 25.200 K. Për shkak se nuk ka burim të brendshëm të nxehtësisë, Siriusi B do të ftohet në mënyrë të vazhdueshme pasi nxehtësia e mbetur rrezatohet në hapësirë për më shumë se dy miliardë vjet.
Një xhuxh i bardhë formohet pasi një yll ka evoluar nga sekuenca kryesore dhe më pas ka kaluar nëpër një fazë gjigande të kuqe. Kjo ndodhi kur Siriusi B ishte më pak se gjysma e moshës së tij aktuale, rreth 120 milionë vjet më parë. Ylli origjinal kishte rreth 5 M☉ dhe ishte një yll i tipit B (afërsisht B4–5) kur ishte akoma në sekuencën kryesore. Ndërsa kalonte nëpër skenën gjigante të kuqe, Siriusi B mund të ketë pasuruar metalizmin e shoqëruesit të tij.
Siriusi A është rreth dy herë më masiv se Dielli (M☉) dhe ka një madhësi vizuale absolute prej +1.42. Është 25 herë më i ndritshëm se Dielli, por ka një shkëlqim dukshëm më të ulët se yjet e tjera të ndritshme si Kanopusi ose Rigeli. Sistemi është i vjetër midis 200 dhe 300 milionë vjet. Fillimisht ishte i përbërë nga dy yje kaltëroshe të ndritshme. Më masivi prej tyre, Sirius B, konsumoi burimet e tij dhe u bë një gjigant i kuq përpara se të binte në gjendjen e tij aktuale si një xhuxh i bardhë rreth 120 million vjet më parë.
Sirius njihet në mënyrë bisedore si Ylli i Qenit, duke reflektuar rëndësinë e tij në yjësinë e tij, Qeni i Madh. Ngritja helikale e Siriusit shënoi përmbytjen e Nilit në Egjiptin e lashtë dhe "ditët e qenve" të verës për grekët e lashtë, ndërsa për polinezianët, kryesisht në hemisferën jugore, ylli shënoi dimrin dhe ishte një referencë e rëndësishme për lundrimin e tyre përreth Oqeanit Paqësor. parapamje| Siriusi në hapësirë
Historia e vëzhgimit
majtas|parapamje| Siriusi është ylli më i ndritshëm në yjësinë Qeni i Madh Ylli më i ndritshëm në qiellin e natës, Siriusi është regjistruar në disa nga të dhënat më të hershme astronomike. Zhvendosja e tij nga ekliptika bën që ngritja e tij heliake të jetë jashtëzakonisht e rregullt në krahasim me yjet e tjera, me një periudhë prej gati 365,25 ditësh duke e mbajtur atë konstante në krahasim me vitin diellor. Kjo rritje ndodh në Kajro më 19 korrik (Julian), duke e vendosur atë para fillimit të përmbytjes vjetore të Nilit gjatë antikitetit. Për shkak të parregullsisë së vetë përmbytjes, saktësia ekstreme e kthimit të yllit e bëri atë të rëndësishëm për Egjiptianët e lashtë, të cilët e adhuronin atë si perëndeshën Sopdet (egjiptianishte e lashtë: Spdt, "Trekëndëshi"; greqisht: , Sō̂this), garantuese e pjellorisë së tokës së tyre. Kalendari civil egjiptian me sa duket u iniciua që Viti i Ri "Mesori" të përkojë me shfaqjen e Siriusit, megjithëse mungesa e viteve të brishta do të thoshte që kjo kongruencë të mbahej vetëm për katër vjet derisa data e saj të fillonte të endej mbrapsht nëpër muaj. Egjiptianët vazhduan të shënojnë kohën e kthimit vjetor të Siriusit, e cila mund t'i ketë çuar ata në zbulimin e ciklit Sotik 1460-vjeçar dhe ndikuan në zhvillimin e kalendarëve Julian dhe Aleksandrian.
Siriusi duket i ndritshëm për shkak të shkëlqimit të tij të brendshëm dhe afërsisë me Sistemin Diellor. Në një distancë prej 8.6 vite dritë, sistemi Sirius është një nga fqinjët më të afërt të Tokës. Siriusi gradualisht po i afrohet Sistemit Diellor, kështu që do të rritet pak në shkëlqim gjatë 60,000 viteve të ardhshme. Pas kësaj kohe, distanca e tij do të fillojë të rritet dhe do të bëhet më e dobët, por do të vazhdojë të jetë ylli më i ndritshëm në qiellin e natës së Tokës për 210,000 vitet e ardhshme.
Distanca
Astronomi skocez Thomas Henderson përdor vëzhgimet e tij të bëra në vitet 1832–1833 dhe vëzhgimet e astronomit të Afrikës së Jugut Thomas Maclear të bëra në vitet 1836–1837, për të përcaktuar se vlera e paralaksës ishte 0,23 sekonda, dhe gabimi i paralaksit vlerësohej të mos kalonte një çerek sekondi, ose siç shkruajti Henderson në vitin 1839, "Në tërësi mund të konkludojmë se paralaksi i Siriusit nuk është më i madh se gjysma e sekondës në hapësirë; dhe se është ndoshta shumë më pak". Astronomët miratuan një vlerë prej 0.25 sekondash të harkut për pjesën më të madhe të shekullit të 19-të. Tani dihet që ka një paralaks prej 0.3792 ± 0.0016 sekondash dhe për këtë arsye një distancë prej 1/0.3792 ≅ 2.637 parsekë, duke treguar vlerësimin e Hendersonit si të saktë.
Zbulimi i Siriusit B
majtas|parapamje| Imazhi i [[Teleskopi Hapësinor Hubble|Teleskopit Hapësinor Hubble i Sirius A dhe Sirius B. Xhuxhi i bardhë mund të shihet në të majtë poshtë. Spikat e difraksionit dhe unazat koncentrike janë efekte instrumentale. ]] Në vitin 1844, astronomi gjerman Friedrich Bessel nxori nga ndryshimet në lëvizjen e duhur të Siriusit se ai kishte një shok të padukshëm. Më 31 janar 1862, prodhuesi i teleskopave dhe astronomi amerikan Alvan Graham Clark së pari vëzhgoi shokun e dobët, i cili tani quhet Sirius B, ose me dashuri "Pup". Kjo ndodhi gjatë testimit të një   hapjeje të madhe teleskopi refractor 470mm për Observatorin Dearborn, i cili ishte një nga thjerrëzat më të mëdha thyerje teleskopi në ekzistencë në atë kohë, dhe teleskopi më i madh në Shtetet e Bashkuara. Vështrimi i Sirius B u konfirmua më 8 mars me teleskopë më të vegjël.
Ylli i dukshëm tani nganjëherë njihet si Sirius A. Që nga viti 1894, janë vërejtur disa parregullsi të dukshme orbitale në sistemin Sirius, duke sugjeruar një yll të tretë shoqërues shumë të vogël, por kjo nuk është konfirmuar kurrë. Përshtatja më e mirë për të dhënat tregon një orbitë gjashtëvjeçare rreth Siriusit A dhe një masë prej 0.06. Ky yll do të ishte pesë deri në dhjetë madhësi më i dobët se xhuxhi i bardhë Siriusi B, gjë që do ta bënte të vështirë vëzhgimin. Vëzhgimet e botuara në vitin 2008 nuk ishin në gjendje të zbulonin as një yll të tretë, as një planet. Një "yll i tretë" i dukshëm në vitet 1920 besohet se tani është një objekt në sfond.
Siriusi (i caktuar si α Canis Majoris - latinizuar në Alpha Canis Majoris, shkurtuar Alpha CMa, α CMa) është ylli më i shndritshëm në qiellin e natës. Emri i tij rrjedh nga fjala greke Σείριος Seirios "me shkëlqim" ose "përvëlues". Me një madhësi të dukshme vizuale prej −1.46, Siriusi është pothuajse dy herë më i ndritshëm se Kanopus, ylli tjetër më i ndritshëm. Siriusi është një yll binar i përbërë nga një yll me sekuencë kryesore të tipit spektral A0 ose A1, i quajtur Sirius A dhe një xhuxh i bardhë i llojit spektral DA2, i quajtur Sirius B. Distanca midis të dyve ndryshon midis 8,2 dhe 31,5 njësi astronomike pasi ato orbitojnë çdo 50 vjet.
Siriusi B
Ky yll kryesisht përbëhet nga një përzierje karboni-oksigjeni që u krijua nga bashkimi i heliumit në yllin pasardhës. Kjo mbivendoset nga një zarf i elementeve më të lehta, me materialet e ndara nga masa për shkak të gravitetit të lartë sipërfaqësor. Atmosfera e jashtme e Siriusit B tani është pothuajse hidrogjen i pastër - elementi me masën më të ulët - dhe asnjë element tjetër nuk shihet në spektrin e tij.
Historia e vëzhgimit
Yjet e ndritshme ishin të rëndësishme për polinezianët e lashtë për lundrim në Oqeanin Paqësor. Ata gjithashtu shërbyen si shënjues të gjerësisë gjeografike; deklinacioni i Siriusit përputhet me gjerësinë gjeografike të arkipelagut të Fixhit në 17°S dhe kështu kalon direkt mbi ishujt çdo natë. Siriusi shërbeu si trupi i një yjësie "Zogu i Madh" i quajtur Manu, me Kanopin, si maja e krahut jugor dhe Procyon maja e krahut verior, i cili ndau qiellin polinezian të natës në dy hemisfera. Ashtu siç paraqitja e Siriusit në qiellin e mëngjesit shënoi verën në Greqi, ajo shënoi fillimin e dimrit për Māori, emri i të cilëve Takurua përshkroi edhe yllin dhe sezonin. Kulmi i saj në solsticin e dimrit u shënua me festime në Hawaii, ku ishte i njohur si Ka'ulua, "Mbretëresha e Qiellit". Shumë emra të tjerë polinezianë janë regjistruar, përfshirë Tau-ua në Ishujt Marquesas, Rehua në Zelandën e Re dhe Ta'urua-fau-papa "Festa e shefave të lartë origjinalë" dhe Ta'urua-e-hiti-i-te- tara-te-feiai "Festa që ngrihet me lutje dhe ceremoni fetare" në Tahiti. Populli havaian kishte shumë emra për Siriusin, duke përfshirë Aa ("i ndezur"), Hoku-kauopae, Kau-ano-meha (gjithashtu Kaulanomeha ), "Qëndrim i vetëm-dhe-shenjtë", Hiki-kauelia ose Hiki-kauilia (emri lundrues), Hiki-kau-lono-meha ("ylli i vetmuar Lono", emri astrologjik), Kaulua (gjithashtu Kaulua-ihai-mohai, "lulja e parajsave"), Hiki-kauelia, Hoku-hoo-kele-waa ("yll që shkakton lundrimin e kanoes", një emër lundrimi detar), dhe Kaulua-lena ("yll i verdhë"). Njerëzit e Ishujve të Shoqërisë e quanin Siriusin në mënyrë të ndryshme Taurua-fau-papa, Taurua-nui-te-amo-aha dhe Taurua-e-hiti-i-tara-te-feiai. Emra të tjerë për Siriusin përfshinin Palolo-mua (Futuna), Mere (Mangaia), Apura (Manihiki), Taku-ua (Ishujt Marquesas) dhe Tokiva (Pukapuka). Në kozmologjinë e Tuamotus, Siriusi kishte emra të ndryshëm, duke përfshirë Takurua-te-upuupu, Te Kaha ("fibra kokosi"), Te Upuupu, Taranga, dhe Vero -ma-torutoru ("flakëron dhe zvogëlohet").
Ylli i tretë i dukshëm
Që nga viti 1894, parregullsitë janë vërejtur në orbitat e Siriusit A dhe atij B me një periodicitet të dukshëm prej 6–6,4 vjet. Një studim i vitit 1995 arriti në përfundimin se një shok i tillë ka të ngjarë të ekzistojë, me një masë prej afërsisht 0,05 masash diellore - një xhuxh i vogël i kuq ose xhuxh i madh kafe, me një madhësi të dukshme >15, dhe më pak se 3 sekonda nga Siriusi A. majtas|parapamje| Një bust i [[ Sopdet |Sopdetit, perëndeshës egjiptiane të Siriusit dhe pjellorisë së Nilit, i sinkretizuar me Isis dhe Demeter ]]
Historia e vëzhgimit
Populli vendas Boorong i Viktorisë veriperëndimore e quajti Siriusin Warepil.
Kinematika
Në vitin 1717, Edmond Halley zbuloi lëvizjen e duhur të yjeve të fiksuara deri më tani pasi krahasoi matjet bashkëkohore astrometrike me ato të shekullit të dytë pas Krishtit të dhëna në Almagest të Ptolemeut. Yjet e ndritshme Aldebarani, Arkturi dhe Siriusi u vunë re se kishin lëvizur ndjeshëm; Siriusi kishte përparuar rreth 30 minuta harkore (rreth diametrit të Hënës) në jugperëndim.
Historia e vëzhgimit
Grekët e lashtë vunë re se pamja e Siriusit paralajmëronte verën e nxehtë dhe të thatë dhe kishin frikë se i bënte bimët të vyshken, burrat të dobësohen dhe gratë të eksitohen. Për shkak të shkëlqimit të tij, Siriusi do të shihej të vezullonte më shumë në kushtet e motit të paqëndrueshëm të fillimit të verës. Për vëzhguesit grekë, kjo nënkuptonte emanime që shkaktuan ndikimin e saj malinj. Kushdo që vuante nga efektet e saj thuhej se ishte "i goditur nga yjet" (ἀστροβόλητος, astrobólētos). Ajo u përshkrua si "djegie" ose "flakërim" në letërsi. Sezoni pas rishfaqjes së yllit u bë i njohur si "ditët e qenve". Banorët e ishullit Kea në Detin Egje do t'i ofronin flijime Siriusit dhe Zeusit për të sjellë fllad të ftohtë dhe do të prisnin rishfaqjen e yllit në verë. Nëse do të dilte qartë, do të tregonte fat të mirë; nëse ishte i mjegullt apo i zbehtë, atëherë ai parashikonte (ose buronte) murtajën. Monedhat e marra nga ishulli nga shekulli i 3-të para Krishtit paraqesin qen ose yje me rrezet që burojnë, duke nënvizuar rëndësinë e Siriusit. Romakët festuan vendosjen heliakale të Siriusit rreth 25 prillit, duke flijuar një qen, së bashku me temjan, verë dhe një dele, perëndeshës Robigo në mënyrë që lindjet e yllit të mos shkaktonin prishje gruri në kulturat e grurit atë vit.
Ptolemeu i Aleksandrisë hartëzoi yjet në Librat VII dhe VIII të Almagestit të tij, në të cilin ai përdori Siriusin si vendndodhjen për meridianin qendror të globit. Ai e përshkroi atë si një nga gjashtë yjet me ngjyrë të kuqe (shih pjesën e polemikave të ngjyrave më poshtë). Pesë të tjerët janë yje të klasës M dhe K, të tilla si Arkturi dhe Betelgjezi.
Vrojtimi
Siriusi mund të vërehet në dritën e ditës me sy të lirë në kushtet e duhura. Në mënyrë ideale, qielli duhet të jetë shumë i pastër, me vëzhguesin në një lartësi të madhe, yllin që kalon sipër dhe Diellin të ulët në horizont. Këto kushte vëzhgimi përmbushen më lehtë në Hemisferën Jugore, për shkak të deklinacionit jugor të Sirius.
Për shkak të precesionit (dhe lëvizjes së lehtë të duhur), Siriusi do të lëvizë më në jug në të ardhmen. Duke filluar rreth vitit 9000, Siriusi nuk do të jetë më i dukshëm nga Evropa Veriore dhe Qendrore, dhe në vitin 14,000 dekliniacioni i tij do të jetë −67° dhe kështu do të jetë qarkullues në të gjithë Afrikën e Jugut dhe në pjesën më të madhe të Australisë.
Siriusi A
parapamje| Krahasimi i Siriusit A dhe Diellit, me shkallën dhe shkëlqimin relativ të sipërfaqes Siriusi A ka një masë prej 2 M☉. Rrezja e këtij ylli është matur nga një interferometër astronomik, duke dhënë një diametër këndor të vlerësuar prej 5.936 ± 0.016 mas. Shpejtësia e parashikuar e rrotullimit është relativisht e ulët 16 km/s, e cila nuk prodhon ndonjë rrafshim të rëndësishëm të diskut të tij. Kjo është në një mospërputhje të dukshme me Vegën me madhësi të ngjashme, e cila rrotullohet me një shpejtësi më të shpejtë 274 km/s dhe fryhet dukshëm rreth ekuatorit të saj. Një fushë e dobët magnetike është zbuluar në sipërfaqen e Siriusit A.
Vrojtimi
majtas|parapamje| [[ Sirius (yll) |Siriusi (poshtë) dhe yjësia Orioni (djathtas). Tre yjet më të ndritshëm në këtë imazh - Siriusi, Betelgjezi (lart djathtas) dhe Prokioni (lart majtas) - formojnë Trekëndëshin e Dimrit. ]] Me një madhësi të dukshme −1.46, Siriusi është ylli më i ndritshëm në qiellin e natës, pothuajse dy herë më i ndritshëm se ylli i dytë më i ndritshëm, Kanopi. Nga Toka, Siriusi gjithmonë duket më i zbehtë se Jupiteri dhe Venera, si dhe Mërkuri dhe Marsi në kohë të caktuara. Siriusi është i dukshëm nga pothuajse kudo në Tokë, përveç gjerësive gjeografike në veri të 73° N, dhe nuk ngrihet shumë lart kur shikohet nga disa qytete veriore (duke arritur vetëm 13° mbi horizontin nga Shën Petersburgu). Për shkak të deklinacionit të tij me afërsisht −17°, Siriusi është një yll cirkumpolar nga gjerësitë gjeografike në jug të 73° S. Nga Hemisfera Jugore në fillim të korrikut, Siriusi mund të shihet si në mbrëmje, kur perëndon pas Diellit ashtu edhe në mëngjes kur ngrihet para Diellit.
Siriusi A
Modelet yjore sugjerojnë që ylli u formua gjatë shembjes së një reje molekulare dhe se, pas 10 milionë vjetësh, gjenerimi i tij i brendshëm i energjisë u mor si rezultat i reaksioneve bërthamore. Bërthama u bë konvektive dhe përdori ciklin CNO për prodhimin e energjisë. Parashikohet që Siriusi A do të ketë shteruar plotësisht depozitimin e hidrogjenit në bërthamën e tij brenda një miliard (109) vjetësh nga formimi i tij. Në këtë pikë, ajo do të kalojë nëpër një fazë si gjigant i kuq, pastaj do të vendoset për t'u bërë një xhuxh i bardhë.
Kinematika
Në vitin 1868, Siriusi u bë ylli i parë, shpejtësia e të cilit është matur, fillimi i studimit të shpejtësive radiale qiellore. Sir William Huggins shqyrtoi spektrin e yllit dhe vuri re një zhvendosje të kuqe. Ai arriti në përfundimin se Siriusi po tërhiqej nga Sistemi Diellor në rreth 40 km/s. Krahasuar me vlerën moderne të −5.5 km/s, kjo ishte një mbivlerësim dhe kishte shenjën e gabuar; shenja minus (-) do të thotë se po i afrohet Diellit. Është e mundur që Huggins nuk ka dhënë llogari për shpejtësinë orbitale të Tokës, e cila do të shkaktonte një gabim deri në 30 km/s.
Vrojtimi
Lëvizja orbitale e sistemit binar Sirius, i sjell dy yjet në një ndarje minimale këndore prej 3 sekondash të harkut dhe maksimumi 11 sekonda të harkut. Në qasjen më të afërt, është një sfidë vëzhgimi për të dalluar xhuxhin e bardhë nga shoqëruesi i tij më i ndriçuar, duke kërkuar një teleskop me të paktën 300 mm aparaturë dhe kushtet e shkëlqyera të shikimit. Pasi ndodhi një periastron në vitin 1994, dyshja u zhvendos larg, duke i bërë ato më të lehta për t'u ndarë me një teleskop. Apoastroni ndodhi në vitin 2019, por nga këndvështrimi i Tokës, ndarja më e madhe vëzhguese do të ndodhë në vitin 2023, me një ndarje këndore prej 11.333".
Gaia 1
Në vitin 2017, një grumbull yjor masiv u zbulua vetëm 10′ nga Siriusi. Ajo u zbulua gjatë një analize statistikore të të dhënave Gaia. Grumbulli është mbi një mijë herë më larg nesh sesa sistemi yjor.
Etimologjia dhe rëndësia kulturore
Emri "Sirius" vjen nga Latinishtja Sīrius, nga Greqishtja e Lashtë Σείριος (Seirios, "i ndezur" ose "djegës"). Vetë fjala greke mund të jetë importuar nga diku tjetër para periudhës Arkaike, një autoritet që sugjeron një lidhje me perëndinë egjiptiane Osiris. Përdorimi më i hershëm i emrit daton nga shekulli i 7-të para Krishtit në veprën poetike të Hesiodit Punë dhe Ditë. Në vitin 2016, Bashkimi Astronomik Ndërkombëtar organizoi një Grup Punues për Emrat e Yjeve (WGSN) për të kataloguar dhe standardizuar emrat e duhur për yjet. Buletini i parë i WGSN i korrikut 2016 përfshinte një tabelë të dy grupeve të para të emrave të miratuar nga WGSN; i cili përfshinte Sirius për yllin α të Qenit të Madh A. Tani është futur kështu në Katalogun e Emrave të Yjeve në IAU.
Në mitologjinë iraniane, veçanërisht në mitologjinë persiane dhe në zoroastrizëm, fenë e lashtë të Persisë, Siriusi shfaqet si Tishtrya dhe nderohet si hyjnia e krijuesit të shiut (Tishtar i poezisë persiane të re). Përveç pasazhe në tekstet e shenjta të Avesta, i gjuhës Avestane Tishtrya ndjekur nga versioni Tir në persishte të re dhe të mesme është përshkruar edhe në persisht Shahnameja epike e Firdeusiut. Për shkak të konceptit të yazatas, fuqitë që janë "të denja për adhurim", Tishtrya është një hyjni e shiut dhe pjellorisë dhe një antagonist i apaoshas, djalli i thatësirës. Në këtë luftë, Tishtrya përshkruhet si një kal i bardhë.
Dogon
Njerëzit Dogon janë një grup etnik në Mali, Afrika Perëndimore, raportuar nga disa studiues që kanë njohuri tradicionale astronomike në lidhje me Siriusin që normalisht do të konsiderohej e pamundur pa përdorimin e teleskopëve. Sipas Marcel Griaule, ata dinin për periudhën orbitale pesëdhjetëvjeçare të Sirius dhe shokut të tij përpara astronomëve perëndimorë. Në librin e tij pseudoarkeologjik The Sirius Mystery, Robert Temple pohoi se njerëzit Dogon kanë një traditë të kontaktit me qenie inteligjente jashtëtokësore nga Siriusi. parapamje| Yoonir, simboli i universit në [[Feja Serer|fenë Serer ]]
Feja Serer
Në fenë e njerëzve Serer të Senegalit, Gambisë dhe Mauritanisë, Siriusi quhet Yoonir nga gjuha Serer (dhe disa prej folësve të gjuhës Cangin, të cilët janë të gjithë etnikë Serers). Ylli Sirius është një nga yjet më të rëndësishme dhe të shenjta në kozmologjinë dhe simbolikën fetare Serer.
Vrojtimi
Në një distancë prej 2.6 parsekësh (8.6 vjet dritë), sistemi Sirius përmban dy nga tetë yjet më të afërt me Diellin, dhe është sistemi i pestë yjor më i afërt me Diellin. Kjo afërsi është arsyeja kryesore për shkëlqimin e saj, ashtu si me yjet e tjera pranë si Alpha Centauri dhe në kontrast me supergjigandët e largët, shumë të ndritshëm si Kanopi, Rigeli ose Betelgjezi. Është akoma rreth 25 herë më i ndriçuar se Dielli. Ylli fqinj i madh më i afërt me Siriusin është Prokioni, 1.61 parsekë (5.24 vd) larg. Anija kozmike Voyager 2, e nisur në vitin 1977 për të studiuar katër planetët gjigandë në Sistemin Diellor, pritet të kalojë brenda 4.3 ly të Sirius në afërsisht 296,000 vjet.
Rëndësia moderne
Siriusi është një subjekt i shpeshtë i trillimeve shkencore, dhe ka qenë subjekt i poezisë. Dante dhe John Milton japin referencë për yllin, dhe kjo është "ylli i fuqishëm perëndimor i rënë" në "Then Lilacs Last in the Dooryard Bloom'd" nga Walt Whitman, ndërsa poema e Tennyson Princesha përshkruan shkëlqimin e yllit: "... Siriusi i zjarrtë ngjyrën ndryshon Dhe shndërrohet në të kuqe dhe smerald."
Sistemi yjor
parapamje| Orbita e Siriusit B rreth A siç shihet nga Toka (elipsa e pjerrët). Elipsa e gjerë horizontale tregon formën e vërtetë të orbitës (me një orientim arbitrar) siç do të shfaqej nëse shikohet drejt. majtas|parapamje| Përshtypje e artistit për Siriusin A dhe Siriusin B. Siriusi A është më i madhi nga dy yjet. majtas|parapamje| Një imazh i Observatorit me rreze X Chandra i sistemit yjor Sirius, ku modeli i ngjashëm me thumba është për shkak të strukturës mbështetëse për grilën e transmetimit. Burimi i ndritshëm është Siriusi B. Kredi: NASA/SAO/CXC. Siriusi është një sistem binar ylli i përbërë nga dy yje të bardhë që rrotullohen rreth njëri-tjetrit me një ndarje prej rreth 20 AU (afërsisht distanca midis Diellit dhe Uranit) dhe një periudhë 50.1 vjeçare. Komponenti më i ndritshëm, i quajtur Siriusi A, është një yll i sekuencës kryesore të tipit spektral në fillim të A, me një temperaturë sipërfaqe të vlerësuar prej 9,940 K. Shoqëruesi i tij, Siriusi B, është një yll që tashmë ka evoluar në sekuencën kryesore dhe është bërë një xhuxh i bardhë. Aktualisht 10,000 herë më pak dritë në spektrin vizual, Siriusi B ishte dikur më masivi nga të dy. Mosha e sistemit është vlerësuar në rreth 230 milionë vjet. Në fillim të jetës së tij, mendohet të ketë qenë dy yje të bardhë kaltërosh që rrotullohen rreth njëri-tjetrit në një orbitë eliptike çdo 9.1 vjet. Sistemi lëshon një nivel më të lartë se sa pritej të rrezeve infra të kuqe, siç matet nga vëzhguesi i bazuar në hapësirë IRAS. Ky mund të jetë një tregues i pluhurit në sistem, i cili konsiderohet disi i pazakontë për një yll binar. Imazhi i Observatorit të Rrezeve X Chandra tregon Siriusin B duke shkëlqyer partnerin e saj si një burim rrezesh X.
Vrojtimi
Siriusi, së bashku me Prokionin dhe Betelgjezin, formojnë një nga tre kulmet e Trekëndëshit Dimëror për vëzhguesit në Hemisferën Veriore.
Distanca
Në librin e tij të vitit 1698, Cosmotheoros, Christiaan Huygens vlerësoi distancën te Siriusi 27664 herë distanca nga Toka në Diell (rreth 0,437 vjet dritë, duke u përkthyer në një paralaks prej afërsisht 7,5 sekondash). Kishte disa përpjekje të pasuksesshme për të matur paralaksin e Siriusit: nga Jacques Cassini (6 sekonda); nga disa astronomë (përfshirë Nevil Maskelyne) duke përdorur vëzhgimet e Lacaille-it të bëra në Kepin e Shpresës së Mirë (4 sekonda); nga Piazzi (e njëjta shumë); duke përdorur vëzhgimet e Lacaille-it të bëra në Paris, më të shumta dhe të sigurta se ato të bëra në Kep (pa paralaks të ndjeshëm); nga Bessel (pa paralaks të ndjeshëm).
Rëndësia moderne
Referenca të tjera moderne: