cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arti i Rilindjes
Il Dolce Stil Novo
Përkrahë tre silnovistëve madhorë (Guinizzelli, Cavalcanti dhe Dante) qenë katër poetë të tjerë që i përkisnin rrymës së 'Dolce stil novo-s'. Lapo Gianni, shkrimtar i shtatëmbëdhjetë krijimeve poetike të arritura deri më sot, kujtohet në sonetin e famshëm të Dantes "Guido, i' vorrei che tu e Lapo ed io": nga kjo supozohet se Dante ishte një mik i ngushtë me Lapon, sëbashku me Cavalcanti-n. Gianni Alfani, figurë me atribuim akoma të pasigurtë historik, kujtohet mbi të gjitha për "Ballatetta dolente-n" e tij. Njihej me Guido Cavalcanti-n, siç mund kuptohet nga një sonet e tij ("Guido, quel Gianni ch'a te fu l'altrieri") dhe ka kompozuar një numër rimash mjaft të reduktuar përkundrejt atij të stilnovistëve të tjerë. Dino Frescobaldi qe një poet shumë i dashur si nga bashkëkohësit ashtu dhe nga kritikët letrarë modernë. Mik intim i Dantes, poeti i madh i dëgoi shtatë këngët e para të kryeveprës së tij, dhe Dino ia riktheu duke e lutur që ta vazhdonte veprën. Stilnovisti i fundit qe Cino da Pistoia, i vlerësuar nga kritika si ndërmjetës mes stilit të Dantes dhe atij të Petrarkës dhe mjeshtri i vetë Petrarkës në muzikalitetin e poezisë dhe në efikasitetin e përdorimit të gjuhës vulgare.
Poezia komiko-realiste
Historiografia letrare ka sajuar shprehje të ndryshme për të përkufizuar një prirje poetike të karakterizuar nga përballja me tema të realitetit dhe të përditshmërisë në këndvështrimin përgjithësisht parodik: flitet për poezinë borgjeze, poezi komiko-realiste, poezi realisto-zbavitëse. Etiketa që padyshim rezulton më përfshirëse është "poesia comico-realistica" ndërkohë që binomi jep të dhëna mbi stilin (komik, që manualet e retorikës e vendosin përkundrejt atij tragjik. Stili komik lejon përdorimin e gjuhës triviale dhe është e përshtatshme për të trajtuar argumente të lidhura me përditshmërinë dhe botën lëndore) dhe mbi përmbajtjen (realiste).
Ajo u përhap në Umbria dlhe në Toskanë dhe e pati qendrën e saj në Siena. Midis poetëve më të rëndësishëm përmenden Rustico di Filippo, që ka lënë 58 sonete në të cilët vërehen ndikimet sikulo-guittoniane por edhe tema origjinale të lidhura me gjininë komike, Meo de' Tolomei, autor i disa soneteve me karakter karikaturor dhe xhulari aretinas, Cenne della Chitarra, që shkroi 'canzoni' të frymëzuara nga jeta fshatare. Por dy poetët më domethënës të poezisë komiko-realiste qenë Cecco Angiolieri dhe Folgore da San Gimignano.
Kjo është një rrymë që lidhet me një traditë me prejardhje mediolatine, ajo e poezisë 'goliardia' që ishte përhapur në shekullin XII në Francë, në Gjermani dhe në Itali, por dhe ajo e 'fabliau-t'.
Ajo frymëzohet nga tema realiste (dashuria si vibrim ndjesishë, femra si krijesë tokësore) dhe me motive antikorteze (lartësimi i parasë, i lojës, i tavernës dhe të kënaqësisë). Efekti parodik arrihet pikërisht nga lartësimi i vlerave të kundërta me ato të stilnovistëve dhe korteze (oborrtare). Femra nuk është figura engjëllore, spirituale; dashuria nuk është eksperienca platonike, çmaterializimi por dashuria është vlerësuar si një vlerë tokësore, për tu konsumuar.
Letërsia në prozë
I pari që dha modelet për gjuhën vulgare qe gramaticieni bolonjez Guido Faba që kuptoi rëndësinë që gjuha vulgare po fitonte në jetën e përditshme dhe në atë politike.
Përgjatë Treqintës u formua një përmbledhje novelash të shkruara në gjuhën vulgare fiorentine, me autor anonim, e titulluar 'Novellino' me synime morale dhe pedagogjike.
Të shumta janë shkrimet që krijohen në gjuhën vulgare dhe në frëngjisht me karakter doktrinal dhe moralizues si "Libro della composizione del mondo" i Restoro d'Arezzo, një lloj traktati modern mbi gjeografinë dhe astronominë, "Liber de regimine rectoris" i fra' Paolino Minorita i shkruar në gjuhën vulgare veneciane duke ndjekur modelin latin dhe francez që mban sugjerime me karakter moral për ata që qeverisin, "Trésor-i" i Brunetto Latinit i shkruar në frëngjisht dhe nga po nga ky autor poema alegoriko-didaktike e mbetur pa përfunduar me titull "Il Tesoretto".
Shumë proza të Dyqintës najnë më së shumti të përkthyera nga frëngjishtja dhe kanë karakter moral si "Dodici canti morali", "Disticha Catonis" dhe traktatet e Albertano da Brescia të përkthyer në gjuhën vulgare nga Andrea da Grosseto në vitin 1268 dhe nga pistojezi Soffredi del Grazia në 1278. Vulgarizimi i Andrea da Grosseto-s mund të përkufizohet si vepra e parë në prozë në gjuhën italiane, pasi synimi i Grosseto-s ishte të përdorte një gjuhë kombëtare, bashkuese, e kuptueshme në të gjithë gadishullin, një gjuhë që ai e përkufizon pikërisht italica.
Shembuj të tjerë gjenden në antologjinë "Fiore di virtù" që për traditë i atribuohet një "frate Tommaso" nga Bolonja dhe në "Introduzione alla virtù" i Bono Giamboni-t.
Me vlerë më të madhe letrare janë disa vepra me karakter retorik që shohin një ngritje të shprehjes letrare dhe njëfarë sforcoje artistike në rafinimin e formave dialektore si te "Rettorica" e Brunetto Latinit dhe te "Fiore di rettoricas" gabimisht atribuar Guidotto da Bologna, por vepër e Bono Giamboni-t dhe mbi të gjitha tridhjetë e gjashtë "Lettere" të Fra Guittone d'Arezzo, me karakter moral të gjykuara "të rëndësishme sepse Guittone synonte që me të të themelonte një prozë letrare, duke u bazuar te retorika mesjetare duke ia përshtatur prozës vulgare Cursus të stilit roman dhe mënyrat e stilit isidorian".
Bëjnë pjesë te novelistika dhe kanë një stil gjuhësor me njëfarë origjinaliteti 'Libro de' sette savi' dhe 'Novellino'. "Libro de' sette savi" (Libri i shtatë të diturve) është përkthimi në gjuhën vulgare nga frëngjishtja e një përmbledhjeje të përbërë nga pesëmbëdhjetë novela lindur në Indi dhe në vazhdim e përkthyer dhe ripërpunuar në latinisht dhe në gjuhë të tjera aziatike dhe evropiane, ndërsa Novellino ose "Le cento novelle antiche" është një silog me njëqint novela që përmbajnë tregime biblike, legjenda kalorsiake ose me karakter mitologjik të shkruara nga një autor i panjohur afër fundit të shekullit.
Historiografia
Edhe në veprat me karakter historiografik shkrimtarët e kësaj periudhe përdorin gjuhën franceze përkrahë vulgares dhe vazhdojnë një model tradicional që ishte ai i tregimit të një qyteti që nga zanafilla, zakonisht legjendare dhe ndonjëherë fantastike por që zotërojnë çështje me njëfarë interesi historiografik. Një shembull është "Cronique des Veniciens" i Martino Canal botuar në frëngjisht që shkon nga zanafilla e qytetit deri në vitin 1275, "Cronichetta pisana" e shkruar në gjuhën vulgare dhe kronika fiorentine e Ricordano Malispini-t që tregon zanafillën legjendare të Firences dhe arrin deri në vitin 1281. Midis veprave historike zakonisht mbahet në konsideratë Il Milione i Marco Polo-s që rrëfen tregime të udhëtimeve të bëra në Lindjen e largët nga viti 1271 deri në 1295 dhe nga vetë ai të diktuara në frëngjisht Rustichello da Pisa-s në 1298 ndërsa të dy ishin të burgosur në burgun e Gjenovës.
Treqinta
Në shekullin XIV prirjet shoqërore dhe politike që ishin ndierë në shekullin paraardhës u shtynë deri në rënien e perandorisë dhe të Kishës katolike ndërsa asistohet në afirmin e një spiritualiteti të ri që, siç shkruan Mario Sansone, "... konsiston në sensin gjithmonë e më energjik të interesave dhe të vlerave mondane dhe tokësore, jo në kundërvënie me ato fetare dhe tejmondane, por të çliruara nga këto dhe duke jetuar në autonominë e tyre. Po mbaronte Mesjeta në të gjitha aspektet e saj: papato dhe perandoria, shprehje të shquara të një konceptimi të veçantë dhe interpretimi historik, po perëndonin. Perandorët humbisnin gjithmonë e më shumë sensin e autoritetit të tyre të përbotshëm, dhe papët, në Avignone, kishin hequr dorë nga idea e Romës të konsideruar vetëm si qendër të krishtërimit dhe po lindëte, përkundrazi, gjithmonë e më e gjallë idea e një misioni laik të Romës, për tu bashkuar madhështisë së saj antike". Lindi kështu një kulturë e re që do të bazohej në një studim të kujdesshëm dhe të përpiktë të lashtësisë klasike, gjithmonë e më e lirë nga paragjykime me karakter intelektual dhe me synim për të zgjeruar çdo formë mendimi.
Midis 'Duecento-s' dhe 'Trecento': Dante Alighieri
"Nuk ka dyshim se (Dante Alighieri), përfaqëson sintezën supreme të prirjeve themelore shpirtërore dhe artistike të kësaj kohe"
E gjithë letërsia e shekullit XIII sintetizohet në linjat e saj themelore nga Dante Alighieri dhe, siç shkruan Giulio Ferroni, krijon në të njëjtën kohë modele të përcaktuara për të gjithë letërsinë italiane. Formimi i tij kulturor dhe përvoja e tij e parë si poet i "dolce stil novo-s" shpalosen në fundin e shekullit XIII, por pjesa më e madhe e veprave të tij (duke përfshirë edhe Komedinë) u shkruajtën në njëzet-vjeçarin e parë të shekullit XIV.
Dante lindi në Firenze në maj të vitit 1265 nga një familje guelfe me kushte modeste shoqërore edhe pse i përkiste fisnikërisë së ulët dhe vdiq në Ravena në vitin 1321. Artin e retorikës e mësoi nga Brunetto Latini ndërsa artin e rimave në mënyrë autodidakte dhe poezia do të mbetej gjithmonë qendra e jetës së tij.
"... dhe me këtë gjë që unë e kisha parë vetë artin e thënises së fjalës në rimë, nisa të bëja një sonet"
Vita nuova është një vepër thellësisht e bazuar te dolce stil nuovo. Nëpërmjet soneteve dhe këngëve lirike të ndërthurura me prozë shpjeguese, përshkruan dashurinë e tij platonike për Beatriçen. Sipas të dhënave që vetë Dantja ka lënë te Convivio, ai e krijoi 'la Vita Nuova' në 1293, tre vite pas vdekjes së Beatrice Portinarit. Kjo ishte një vepër në vargje përzier me prozë që përmbante njëzet e pesë sonete, katër 'Canzone', një baladë dhe një 'stanza' veç disa prozave të prirura për të shpjeguar arsyet e ndarjejeve të poezive apo të rrëfimit të fakteve që qenë shkaku i krijimit të tyre. Aty Dantja tregon dashurinë e tij për Beatriçen që nga takimi i parë deri në vitet që pasojnë vdekjen e saj. Një shembull i konceptimit dashuror të Dantes, si pararendës i Rilindjes në karakterizimin e femrës si një 'donna angelicata', është soneti «Tanto gentile e tanto onesta pare» ('shumë e sjellshme dhe e ndershme duket') që i përketë veprës Vita nuova ('Jeta e re').
"Le Rime" përmbajnë të gjitha ato krijime poetike që kanë mbetur pa një pa një renditje të përpiktë dhe në vazhdim të renditura nga kritikët modernë. Bëjnë pjesë poezi rinore ku ndihet ndikimi i shkollës guitoniane ose të ndikimit të Cavalcanti-t por edhe që tani me karakter peronal dhe stilnovist dhe shumë 'canzoni' me karakter alegorik dhe didaktik.
Vepra e quajtur "De vulgari eloquentia", e krijuar nga Dantja po në vitet e "il Convivio". Ajo duhet të jetë hartuar të paktën në katër libra por poeti shkroi vetëm të parin dhe katërmbëdhjetë kapitujt e të dytit. Aty trajtohet zanafilla e gjuhësisë, diskutohet për gjuhët evropiane dhe në mënyrë të veçantë për ato romanse si dhe bëhet një klasifikim në katërmbëdhjetë grupe të dialekteve të gjithë gadishullit italian.
De Monarchia, gati me siguri e hartuar midis viteve 1312 dhe 1313 është një vepër e përbërë nga tre traktate të shkruar në gjuhën latine, ku autori do të demostroi nevojën e e një monarkie universale për të ruajtur mirëqenien e botës (libri I), ku pohon se me të drejtë institucioni i perandorisë ka përvetësuar popullin roman (libri II) dhe si në mënyrë të drjetpërdrejtë nga Zoti lindi monarkia e përkohshme (libri III). Vepra, megjithëse përfaqëson maturinë e plotë të mendimit politik të Dantes nuk është, siç pohon Mario Sansone "... një traktat i teknikës politike - dhe Dante i përbuzte problemet e shkencës së pastër – por një interpretim fetar i të ardhmes së njerëzve në bashkëjetesën njerëzore dhe të ligjeve si dhe parimeve që Zoti ka paracaktuar për qeverisjen dhe rendin e saj".
Nën emrin "Epistole" janë përmbledhur trembëdhjetë letra të shkruara në latinisht nga Dantja për personazhe të shquar të kohës së tij, në të cilat trajton tema të rëndësishme të jetës publike.
"Le Egloghe" janë dy krijime në latinisht të shkruara në Ravenë midis viteve 1319 dhe 1320 në përgjigje të Giovanni del Virgilio, një profesori në Universitetin e Bolonjës, që i kishte adresuar një 'carme' (këngë ose poezi nga latinishtja), ku e fton të mos humbas kohë me gjuhën vulgare por të shkruaj diçka në gjuhën e kultivuar për të marr kurorën me dafina për poezinë. Dante pranon se dëshiron vlerësimin poetik por pohon se dëshiron që ta arrijë me poezinë vulgare që po shkruan.
Quaestio de aqua et terra është një traktat me karakter shkencor i lexuar në Verona përpara klerit në janarin e vitit 1320 në të cilin, Dante, për kundërshtuar një pasazh të Aristotelit, mbështet tezën se në glob tokat e dala nga uji janë më të larta se uji.
Megjithatë kryevepra e tij është Komedia Hyjnore, një alegori madhështore në terciana të kryqëzuara (formë metrike e krijuar nga Dantja), në të cilën vetë autori, i shoqëruar nga poeti latin Virgjil, përshkon Ferrin dhe Purgatorin derisa Dantja, i shoqëruar nga Beatriçia, sodit Parajsën.
"Komedia Hyjnore" ("La Divinna Commedia") është një poemë me karakter didaktiko-alegorik nën formën e vizionit të shkruar në gjuhën vulgare (në tw folurwn vulgare tw Toskanës) në tercina të kryqëzuara vargjesh njëmbëdhjetërrokësh. Ajo është e përbërë nga 100 këngë dhe e ndarë në tre kantikë me tridhjetë e tre këngë plus këngën hyrëse të kantikut të parë. Data e saktë që mund të tregoj kur nisi Dantja ta shkruante poemën nuk është e saktësuar nga asnjë dokument, por të shumë janë studiuesit të prirur të besojnë se ajo u nis duke filluar nga viti 1307 gjatë ekzilit të poetit dhe që kantiku i Ferrit dhe ai i Purgatorit janë shkruar më para se prilli i vitit 1314 ndërsa Parajsa është për tiu caktuar viteve të fundit të jetës së Dantes. Natalino Sapegno pohën se "... ajo u nis konkretisht në vitet e ekzilit – si duket e mudshme, rreth vitit 1307 -... dhe është mjaft e mundur që (sipas një indicieje të dhënë nga 'Vita di Dante' e Boccaccio-s) poeti largohej nga Firencia në 1306, ndërsa qëndronte pranë Malaspina-s, nisi një vepër në lavde ('lode') për Beatriçen nga ai e filluar para ekzilit... është sigurisht para prillit 1314 mund të diskutohej për një libër "quod dicitur Comedia et de infernalibus inter cetera multa tractat", si vepër tashmë e publikuar dhe përhapur. Është për tu supozuar për më tepër se Ferri dhe Purgatori qenë publikuar të dy pak pas vdekjes së Arrigos së VII, dhe që vetëm Parajsa u hartua në vitet e fundit të jetës së Dantes; kundër opinionit të atyre kritikëve që besojnë se e gjithë vepra është për tju atribuar viteve pas 1313-ës".
Komedia Hyjnore u shqua për energjinë shprehëse, përjetimin emocional dhe origjinalitetin e imazheve të sajë. Tema qendrore është fati trashendent dhe reflektimi rreth shpirtit njerëzor, e gjitha e krijuar në një konceptim të botës që që bashkon komponenten e krishtërimit me elemente të tjera të mara nga kultura klasike e lashtësisë greko-latine.
Françesko Petrarka
Me Francesko Petrarkën hapet, në kulturën e Italisë dhe Evropës, një epokë e re. Ai, siç shkruan Sapegno, në fakt mund të konsiderohet ati shpirtëror i Humanizmit duke qenë te ai tashmë ishte shumë e fortë dëshira për të njohur antikët, të mblidhte në numër të madh veprat, për të nxjerë nga harresa ato që preheshin në pluhurin e bibliotekave të manastireve.
Françesko Petrarka (1304-1374), lindi në Arezzo, por me origjinë fiorentine, do të ishte kulmi i humanizmit para-rilindas. Veprat e tij të shumta në latinisht dhe italisht përfshijnë tema dhe çështje të ndryshme, që nga epika e zgjedhur historike në latinisht si te Africa, në të cilën përshkruan luftëra punike, deri te lirika e tij, që modeloi të gjithë poetët e e mëvonshëm të Rilindjes, të përfaqësuar nga Canzoniere (1350) e shkruar në italisht dhe të frymëzuar nga e dashura e tij, Laura, duke kaluar në një poemë alegorike të shkruar gjithashtu në gjuhën vulgare: I Trionfi (Triumfet).
Biri i një noteri nga Firencia që duhet të strehohej në Avinjoni me familjen dhe kishte punuar pranë oborrit papnor, Françesko Petrarka u rrit kështu larg nga shoqëria komunale italiane dhe kjo largësi aq sa e dytyruar aq edhe fatsjellëse, siç pohon Asor Rosa, e ambientoi "ti shikonte gjërat nga një këndvështrim që i tejkalonte lokalizmat dhe regjonalizmat italiane për tu bërë pika e vëzhgimit të kulturës, për sa e tillë".
Françesko Petrarka, së bashku me vëllain më të vogël, Gherardo, futet nga i ati në studimin e jurisprudencës në fillim në Montpellier dhe më pas në Bolonjë që konsiderohej qendra kryesore e studimeve evropiane. Ai iu përkushtua me seriozitet studimeve dhe zgjeroi në atë periudhë kulturën e tij latine në 1326, me vdekjen e të atit, u rikthye me të vëllain nga Avinjoni i vendosur ti braktiste studimet e të drejtës civile. Më 6 prill 1327 u takua me një vajzë të quajtur Laura, identiteti i të cilës ka mbetur i panjohur dhe u dashurua. Nga kjo dashuri do të lindnin shumë nga poezitë e tij lirike në gjuhën vulgare dhe disa në latinisht.
Afër vitit 1330, pasi i kishte kaluar ato vite në mënyrë moskokëçarëse dhe mondane, Françesko u vetëdijësua se ishte e nevojshme të gjente një punë dhe vendosi të ndërmerrte karrierën kishtare që në ato kohë të jepte mundësinë futeshe në mjedise dinjitarësh të oborrit papnor. Në vjeshtën e vitit 1330 u bë kështu kapelan i familjes së kardinalit Giovanni Colonna dhe në 1335 iu dha nga papa Benedikti i XII rregulli i Lombez. Në dhjetorin e vitit 1336 u vendos në Romë i ftuar nga peshkopi Giacomo Colonna dhe me rikthimin e tij nga Avinjoni, e kapur nga një krizë morale dhe fetare, bleu një shtëpi të vogël në Valchiusa në bregun e Sorgas ku, larg nga buja e quteteve të mëdha, iu dedikua hartimit të veprave të tij më të mira. Kësaj periudhe i përkasin, përveç shumë lirikave që në vazhdim do të përfshiheshin në Canzoniere-n e tij, De viris illustribus, një përmbledhje biografish të romakëve të shquar që nga Romuli deri te Çezari si dhe nisi poemën epike në ekzametër kushtuar Shipion Afrikanit të titulluar Africa.
Me të arritur tashmë famën dhe kërkues i arritjes së një vlerësimi letrar për veprat e tij, projektoi të kurorëzohej poet dhe, i ftuar nga Senati roman që nga Universiteti i Parisit, e pranoi ftesën nga Roma, ku më 8 prill 1341, pasi qëndroi tre ditë në Napoli për tu ekzaminuar nga mbreti Robert Anzhuini, u kurorëzua me dafina në [[Campidoglio nga senatori Orso dell'Anguillara.
Gjatë rikthimit nga Roma ndaloi në Parma i ftuar i Azzo da Correggio-s, ku përshkoi, duke e alternuar me qëndrimin në kodrat e Selvapiana-s, vjeshtën dhe verën e 1341 duke përfunduar kështu versionin e parë të "Africa-s".
Në 1342 u rikthye në Avinjon dhe në 1343 filloi të shkruante Secretum-in, një vepërz në formën e dialogut midis vetë Petrarkës dhe Shën Agustinit ku "na ka lënë rrëfimin më të plotë dhe më të sinqertë të kundërshtive të tij të brendshme" dhe hartoi lutjet e shkruara në vargje latinisht duke ndjekur modelin e psalmeve të Biblës, të quajtur "Psalmi poenitentiales" ku thërret ndihmën e Zotit për të tejkaluar gjendjen e përshtjelluar ku gjendej.
Në Shtatorin e vitit 1343 u rikthye në Itali dhe u vendos fillimisht në Napoli pranë mbretëreshës Giovanna Anzhuine me detyrën ambasadorit të papa Klementit të VI ku vazhdoi të shkruante librat e Rerum memorandarum që, të mbetura të papërfunduara, duhet të ishin, në synimin e autorit, një listë e strukturuar episodesh dhe anekdotash historike të futura në kategori specifike që kishin të bënin me virtyte të veçanta morale. Në vazhdim u vendos në Modena, në Bolonja dhe në Verona si dhe në 1345 u rikthye në Provencë ku qëndroi për dy vite gati gjithmonë në Valchiusa ku shkroi për Philippe de Cabassoles traktatin De vita solitaria dhe De otio religiosorum për vëllain Gherardo që kishte hyrë në urdhërin monastik të çertozinëve. Shkroi në këtë periudhë egloga latinisht që në vazhdim do të përmblidheshin në Bucolicum carmen dhe në një nga këto shpjegon se përse vendosi të dorëhiqej nga shërbimi pranë kardinalit Colonna dhe të rikthehej në Itali.
I entuziazmuar nga reforma e tentuar politike e Cola di Rienzo-s u nis në vitin 1347 i drejtuar për në Romë por në Gjenova e arriti lajmi që ngjarjet kishin degjeneruar dhe kështu ai nisi të shëtiste nëpër qytete të ndryshme dhe në Parma i arriti lajmi i vdekjes së Lauras. Në fakt në 1348 kishte shpërthyer murtaja dhe për shkak të saj do të vdiste mbrojtësi i tij, kardinali Colonna, dhe shumë miq të tij. Ndërkohë kishte shkruar paraprakisht I Trionfi (Triumfet), atë të Dashurisë dhe atë të Dlirësisë dhe në këtë periudhë do të shkruante atë të Vdekjes veç risitemimit të poezive italiane në 'Canzoniere' duke i shtuar edhe të reja, për të mbledhur letrat e tij në librin Familiari që paraprihej nga kushtimi ndaj mikut Ludwig von Kempen dhe të fillimit të mbledhjes së Epistole metriche kushtuar Barbato da Sulmona.
Në vjeshtën e vitit 1350 u vendos në Romë për jubileun pasi kishte qendruar në Firence ku njohu Boccaccio-n, takoi Francesco Nelli-n, Zanobi da Strada-n dhe Lapo da Castiglionchio. Në qershorin e vitit 1351 u rikthye për një kohë të shkurtër në Avinjon dhe në 1353 u rikthye në atdhe, që në vazhdim e la vetëm në raste të rralla. Nga viti 1353 deri në 1361 qëndroi në Milano pranë Viskontëve dhe për ta realizoi misione të ndryshme diplomatike. Në Milano Petrarka shkroi De remediis utriusque fortunae dhe shumë lirika të reja dhe letra duke nisur rishikimin e 'Canzoniere-s' dhe të përmbledhjes epistolare, përpunimi i të cilës zgjati shumë kohë. Siç shkruan Sapegno "për tu futur në personalitetin petrarkeskë nevojiten mbi të gjitha shumë përmbledhjet epistolare të shkrimtarit, nga të cilat mund nxiren shumë të dhëna për jetën e tij si dhe për përzemërsitë e tij ashtu si dhe mendimin e tij".
Midis viteve 1361 dhe 1370 Petrarka banoi pjesërisht në Padova dhe pjesërisht në Venecia por vitet e tij të fundit u hidhëruan për vdekjen e të birit Giovanni dhe të nipit Francesco, i biri i të bijës Eletta.
Gjatë atyre viteve vazhdoi korrespondencën me Boccaccio-n dhe u mor seriozisht me rishikimin e veprave të tij duke i forcuar raportet e miqësisë me zotërinë e atëhershme të Padovas, Francesco Novello Carraresi dhe në 1368, me insistimin e tij, u trasferua në atë qytet.
Në 1370, pasi ndërtoi një shtëpi në Arquà në kodrat Euganei, shkoi për të banouar me të bijën Francesca, Eletta dhe të shoqin, duke i pritur me gëzim vizitat e Francesco I da Carrara dhe të miqve të tjerë. Përgjatë viteve të fundit të jetës së tij iu dedikua traskriptimit të Canzoniere-s, përmbledhja me rima që u shkruan në periudha të ndryshme të jetës së tij, përfundoi poemën alegorike të shkruar në tercina të quajtur I Trionfi që do të publikohej pas vdekjes së autorit si dhe përfundoi "Seniles". Në Arquà e gjeti vdekja më 9 korrik 1374 dhe sipas dëshirës së tij iu kryen nderimet e fundit solemne në praninë e zotit të Padovas.
Il Canzoniere (i titulluar fillimisht në latinisht Rerum vulgarium fragmenta) por i shkruar në italisht) përbëhet nga 300 sonete dhe gati 50 poema të larmishme (Canzone, madrigale) të dedikuara dashurisë së tij të pa rikthyer për Laura-n. Ndjenjat humanizohen me respektin për dolce stil nuovo dhe poemat e Vita nuova. Laura është një femër reale (megjithëse e idealizuar dhe e paarritshme), që shkakton te poeti një larmi të madhe emocionesh kundërshtyese. Dashuria përshkruhet psikologjikisht me shumë hollësi. Motivet e tij do të mereshin nga e gjithë poezia perëndimore në të ardhmen.
Giovanni Boccaccio
Giovanni Boccaccio (1313–1375) i dha udhë novella-s, nëpërmjet një rrëfimi të shkurtër me temë dashurore. Është përgjithësisht i njohur për Dekameronin, përmbledhje prej njëqint tregimesh që vërtiten rreth tre temave: dashurisë, zgjuarsisë njerëzore dhe rastësia.
"Boccaccio, si Petrarka, ishte i vetëdijshëm për vlerën e kulturës klasike latine dhe greke, e ndjerë si shtysë për një qytetrim të ri dhe edhe ai përdor dhe përsos gjuhën vulgare që, në prozën e tij, merr një larmi tepër të madhe tonesh dhe pasuri fjalori si dhe struktura sintaksore".
Temat janë gati gjithmonë profane, me ton të mentalitetit borgjez që kishte nisur të merrte formë në Firence. Janë të shpeshta subjektet me femra që mashtrojnë burrat e tyre. Ndërfuten shpesh këngë popullore italiane në vargje.
Biri i jashtligjshëm i Boccaccio di Chellino, një tregëtar i shoqërisë së familjes Bardi të Firences, Giovanni lindi, siç kujtojnë kritikët bashkëkohës, në Certaldo dhe vetëm dymbëdhjetë vjeç dërgohet nga i ati në Napoli që të mësonte artin e tregëtisë. Por Giovanni-t, që nuk kishte prirje praktike, nuk i pëlqente ai tip profesioni dhe në moshën tetëmbëdhjetë vjeçare i ati i lejoi më në fund të ndiqte studime të tjera. Filloi kështu, gjithmonë me dëshirën atërore, të studionte të drejtën kishtare, por këto studime i ndoqi me pak entuziazëm ndërsa, vetë, krijonte një kulturë të gjerë duke lexuar mbi të gjitha klasikët latinë dhe letërsinë bashkëkohëse franceze.
Atëherë ishte koha e monarkisë së Robert Anzhuinit, ku "ndikimet kulturore që ndërthureshin ishin të pasura dhe të shumëfishta, si dhe rendi artistik dhe figurativ, veçse letrar" dhe i riu Boccaccio, i pranuar në oborrin e mbretit, bëri miqësi me peronalitete të larta, si astronomi gjenovez Andalò del Negro dhe bibliotekarin mbretëror Paolo da Perugia si dhe në atë botë të pasur me kulturë dhe shkëlqim u gjet përsosmërisht vetëvetja.
Në periudhën napoletane bëjnë pjesë veprat e tij të para midis të cilave romani në prozë Il Filocolo, poema në oktava e quajtur Il Filostrato, që merr spunto nga një episod i "Roman de Troie" i Benoît de Sainte-Maure dhe një tjetër poemë përsëri në oktava, Teseida, që bazohej në modelin e Eneidës së Virgjilit dhe nga Tebaida e Stacios.
Në 1340 Boccaccio, i thirrur nga i ati që kishte pësuar dëme të mëdha ekonomike si pasojë e falimentimit të Banca dei Bardi, duhej të rikthehej në Firence dhe në vitet pasuese dihet pak për ato që i ndodhën. Ka të dhëna për një qëndrim të tijin në Ravenë pranë oborrit të Ostasio I da Polenta dhe në Forlì në 1347 ose në fillim të 1348 pranë Francesco degli Ordelaffi. Në 1349, për shkak të vdekjes së të atit, ai u rikthye në Firence nëse, siç sugjeron Sansone, "... nuk ishte kthyer në vitin e mëparshëm për të parë me sytë e tij, siç pohon në hyrjen e Dekameronit, tmerret e murtajës". Në periudhën e kthimit në Firence bëjnë pjesë dy vepra, të hartuara midis viteve 1341 dhe 1342, që si të mëparshmet ndjejnë ndikimin e Dantes dhe që lartësojnë dashurinë për Fiammetta-n, si poema e hartuar në moshën pesëdhjetë këngë në tercina të titulluar "Amorosa visione" dhe "Comedia delle ninfe fiorentine" e quajtur edhe Ninfale d'Ameto, një tregim i përzier me prozë dhe këngë në tercina.
Pa dyshim më e mira është vepra "Elegia di Madonna Fiammetta", e shkruar midis vitit 1343 dhe 1344, një tregim në prozë që tregon dashurinë e tij të palumtur për gruan, te e cila është parë, nga disa kritikë, një zhvillim i fort psikologjik edhe pse, siç pranon Asor Rosa, "... gjykimi i De Sanctis, që e përkufizon "një faqe të historisë intime njerëzore, e arritur në një formë serioze dhe të drejtpërdrejtë", gabime të një paraprirje të pavullnetshme, duke ngjyrosur konturnet gati sikur bëhej fjalë për një roman psikologjik të gjysmës së dytë të Tetëqintës, e rëndësishme është praktikisht përpjekja e objektivizimit që Boccaccio realizon përkundrejt një fushe mjaft komplekse dhe në mënyrë autobiografike trysnuese e frymëzimit të tij".
Midis viteve 1343 dhe 1354 Boccaccio shkroi veprën e fundit të tij para Dekameronit, pa dyshim midis më të mirave të veprave të tij minore. Bëhet fjalë për një vepër të shkruar në formën e poemës në 473 oktava me titull Ninfale fiesolano që merr spunto nga një përrallë mbi zanafillën e Fiesole-s dhe të Firences. Veprave minore, dhe ndoshta që i përkasin periudhës napoletane, duhet ti shtohet poema e shkurtër e hartuar në tercina me titull Caccia di Diana dhe vepra në prozë Il Corbaccio hartuar në vite vështirësisht të datueshëm (edhe pse së fundmi Giorgio Padoan e vendos me njëfarë sigurie në vitin 1365), që, megjithëse duke mos pasur vlerë të veçantë artistike, shënon momentin që paraprin në jetën e shkrimtarit krizën e tij fetare.
Të krijuara në një hark të gjatë kohor janë Le Rime të tij, që, duke ndjekur skemën e kohës, alternon lirikat e dashurisë me ato të përkushtimit dhe pendesës në të cilat ai, megjithëse rimerr temat e "Dolce stil novo-s", për aksente dhe stil që kanë një realizëm të ri.
Poeti ndërkohë kishte fituar famë të madhe dhe i besoheshin, edhe për aftësitë e tij oratorike, detyra prestigjoze si ambasador pranë oborreve të ndryshme. Në 1350 u dërgua pranë zotërve të Romanjës, në 1351 në Tirol pranë markezit të Brandeburgut, Ludviku i Wittelsbachut dhe përsëri, në 1354 pranë papa Inoçentit të VI në Avinjon dhe në midis 1365 - 1367 në Romë pranë papa Urbanit të V.
Në këtë periudhë, dy janë zhvillimet më të rëndësishme në jetën e Boccaccio-s: miqësia me Petrarkën dhe kriza fetare e 1362.
Njohja e Petrarkës që ai admironte që nga vitet rinore, ndodhi për herë të parë në Firence në 1350 dhe Boccaccio-ja pati rastin ta rishikonte vitin pasues në Padova, në 1359 në Milano dhe në 1363 në Venecie. Me Petrarkën ai mbajti një korrespondencë konstante të përzemërt dhe, kur në 1374 poeti vdiq, e vajtoi humbjen me fjalë të sinqerta dhimbjeje.
Vitet e fundit të jetës së Boccaccio-s i jetoi midis Certaldo-s dhe Firences ku iu kushtua studimit të klasikëve antikë dhe Dantes si dhe nisi studimin e grekëve me ndihmën e Leonzio Pilato-s, një eruditi greqist që e kishte studion në Firence.
Në shpirtin e Boccaccio-s gjenden për më tepër të gjithë aspektet e Humanizmit italian, që nga ai filologjik deri te ai retorik dhe stilistik si dhe spiritual aq sa ai vëren, siç shkruan Sansone, "... ushtrimin e poezisë, dhe më në përgjithësi, të sensit të jetës në mënyrë të re dhe të freskët".
Midis veprave të tij me karakter erudit përmenden "Bucolicum carmen" e shkruar midis viteve 1351 dhe 1366 e hartuar nga gjashtëmbëdhjetë egloga në të cilat ai risjell shumë ngjarje bashkëkohëse dhe të jetës së tij; "De casibus virorum illustrium" me karakter moral, i shkruar midis viteve 1356 dhe 1374 ku trajton të gjithë ata personazhe, duke nisur nga Adami, që kanë rënë nga një gjendje e lumtur në mjerim; "De claris mulieribus", i hartuar në të njëjtët vite të veprës së mëparshme, që konsiston në një traktat biografik për gra të famshme, që nga Eva deri te mbretëresha Giovanna I e Napolit dhe një vepër me karakter geografik, De montibus, silvis, fontibus, lacubus, fluminibus, stagnis seu paludibus et de nominibus maris i shkruar në vitet që shkojnë nga viti 1362 në vitin 1366 në të cilin, duke marr në analizë shumë emra gjeografikë të hasur në veprat e klasikëve, jep informacione të gjera.
Ndikimi i Dantes, që vërehej në veprat e tij të para, tashmë rindihet fortësisht në veprën e realizuar midis viteve 1357 dhe 1362 të titulluar Trattatello in laude di Dante ku Boccaccio lartëson cilësitë morale dhe intelektuale të poetit të madh te "Commento alla Commedia".
Në 1373 i jepet detyra të lexoi dhe komentoi përpara publikut "La Commedia". Por leksione që ai mban në kishën e Santo Stefano di Badia, duhet të ndërpriteshin para komentimit të Ferrit - kënga e shtatëmbëdhjetë për shkak të sëmundjes së përkeqësuar për tu tërhequr në Certaldo ku do të vdiste më 21 dhjetor 1375.
Sipas arsyetimit të kritikës vepra e maturisë së plotë të Boccaccio-s është Dekameroni i hartuar midis viteve 1348 dhe 1353, një seri me njëqint novela që, të futura në një kornizë origjinale narrative, mbeten të bashkuara nga e njëjta gjendje shpirtërore që "është dashuria për jetën në plotësinë e qenies së tij, të parë me zemër të zbrazur nga çdo shqetësim moral dhe fetar si dhe nga një ekzaltim i përzemërt për lulëzimin e saj: jeta që është lojë dhe çështje fati, çështje aty e lumtur dhe e gëzuar, aty dramatike dhe deri tragjike".
Rëndësia e Dekameronit mbështetet kryesisht në prozën e kujdesshme dhe elegante, që vendosi një model për tu ndjekur nga shkrimtarët e ardhshëm të Rilindjes, por edhe në krijimin e modelit të përgjithshëm të novelës oborrtare të të ardhmes, jo vetëm në Itali nëpërmjet të ashtuquajturve novellieri (Mateo Bandello dhe Giraldi Cinthio), por në të gjithë Evropën, si në rastin e El Patrañuelo të Juan de Timoneda apo Novelas ejemplares të Miguel de Cervantes.
Shkrimtarët minorë
Siç shkruan Natalino Sapegno "Treqinta karakterizohet, në krahasim me shekullin paraardhës (ku merr rëndësi mbizotëruese përvoja e lirikës së dashurisë, nga siçilianët deri te stilnovistët, pasqyrohet në formën e vetëdijshme të doktrinës së De vulgari eloquentia), nga shumësia e jashtëzakonshme dhe larmia e zërave ku shprehet ndjenja e një kulture letrare mjaft komplekse dhe gjithashtu më e shpërndarë dhe e bindur në shumë nxitje mos-përputhëse".
Lirika
Vlera poetike e lirikës së prodhuar në këtë shekull, pa marr në konsideratë Petrarkën, është mjaft e dobët dhe, megjithëse vërehet sforcua për të konservuar stilin e "Dolce stil novo-s", vërehet se ajo është "e zbrazur nga substanca më intime". Për tu veçuar midis rimatorëve të shumtë aulik të kësaj periudhe janë, në fillim të shekullit pizani Fazio degli Uberti për 'canzone-t' politike dhe mbi të gjitha për rimat e dashurisë në të cilat përzien ndikimin e poezisë stilnoviste, provencale, petrarkeske dhe të rimave të ngurta të Dantes; padovani Matteo Correggiaio dhe, në fund të shekullit, fiorentini Cino Rinuccini, poezia e të cilit shfaq ndikimin e Dantes, veç modelit petrarkesk.
Midis rimatorëve të ndryshëm të kësaj periudhe shumë janë rimator oborresh, mbi të gjitha në Italinë veriore, që zotërojnë frymëzim të dobët dhe pak kulturë, që shëtisin nga një zotëri te tjetri duke vënë në shërbimin e tyre poezinë jo aq të përputhur me ndjenja të thella por nga synime 'adulacioni'.
Midis këtyre rimatorëve shquhet Antonio Beccari nga Ferrara, nga i cili kanë mbetur disa rima me karakter dashuror dhe politik, tre 'frottola' me stil xhularesk dhe disa lirika me stil konfensional dhe Francesco di Vannozzo nga Padova që jetoi në gjysmën e dytë të shekullit pranë disa oborreve, si ai i Carrares-ëve, të Scaliger-ëve dhe të Viscont-ëve dhe që ka lënë midis rimave të tij politike tetë sonete nën titullin Cantilena pro comite Virtutum, disa rima autobiografike me karakter rrëfimtar, katër 'frottola' dhe disa sonete dashurie që, megjithëse rimarrin stilin petrarkesk në mënyrë të trashë, nuk janë pa freski ndjenjash.
Letërsia në prozë dhe në vargje
Edhe në gjysmën e dytë të shekullit XIV Firencia mbeti një qendër e gjallë kuluturore ku lulëzoi një letërsi në prozë dhe në vargje më së shumti me karakter konfensional, të përbëra nga reflektime, anekdota dhe paralajmërime që ka midis autorëve të denjë për tu përmendur Antonio Pucci-n që ka lënë, në një metrikë popullore dhe me leksik të vrullshëm, një vepër të gjerë dhe të larmishme që përfshinë sonete, 'sirventes' katërnarë, kapituj dhe 'cantari' që zotërojnë "një karakter të sinqertë dhe të freskët poezie si dhe njëfarë prirjeje për të riprodhuar ndjenjat e thjeshta të popullit në mes të të cilit dhe për të cilin ai shkruante". Te Pucci dallohet ndikimi i Dantes, kulti i të cilit tashmë ishte shumë i gjallë në Toskanë dhe jo vetëm, siç tregojnë komentarët e shumtë të Komedisë që në kët periudhë lulëzojnë.
Lulëzon edhe në këtë periudhë dhe prap në Firence një gjini e re poezie për muzikë që shprehet në formën e baladës, të madrigalit dhe të 'caccia-s' pranë të cilës renditet vepra e Giovanni Fiorentino-s që u identifikua nga Pasquale Stoppelli me një xhular me emrin "Malizia Barattone" me përmbledhjen e tij të baladave që në brendësi të veprës së tij të titulluar "Il Pecorone", gjendej një përmbledhje me novela me frymëzim bokaçesk, përfaqësojnë pjesën më të arrirë. Por midis shkrimtarëve që i afrohen në këto vite këtyre dy gjinive letrare, më domethënësi është fiorentini Franco Sacchetti midis veprave të të cilit bëjnë pjesë "Il libro delle rime" dhe Il Trecentonovelle, "autor në të cilin shpalosen aftësi të sigurta shkrimtari: aftësi në skicim, nëse jo "personazhe" të mirëfilltë, të paktën gjurmë të gjalla; siguri në përshkrimin e skenave të turmës, të konfuzionit dhe të trazirave; lirshmëri e një sintakse popullore; pëlqimi për një gjuhë sa më të gjallë dhe diturake, e kultivuar me sukses nga të gjithë shtresat gjuhësore".
Letërsia devocionale
Midis shkrimtarëve fetar të Treqintës përmenden në kuadër të traditës domenikane frati Jacopo Passavanti që përmblodhi në një traktat me titull "Specchio di vera penitenza" të gjitha predikimet që kishte mbajtur në 1354 gjatë periudhës së kreshmës dhe Domenico Cavalca, autor i "Vite dei Santi Padri" dhe teksteve të shumta latinisht, veç soneteve, lavdeve dhe 'serventese-ve'. Në kuadrin françeskan hasen "I Fioretti di San Francesco" hartuar nga një autor toskan anonim që konsiston në një përmbledhje me legjenda që kanë të bëjnë me jetën e shenjtorit të përkthyera dhe reduktuara në kuadrin e përrallave me karakter popullor nga një tekst latinisht të publikuar në Marche që i përket fundit të shekullit XIII me titull "Actus beati francisci et sociorum eius".
Përsëri në Treqintën një vend domethënës zë Caterina Benincasa (e njohur si Katerina nga Siena)për të cilën kanë mbërritur 381 "Lettere" dhe "Dialogo della Divina Provvidenza" që u shkruan nga dishepujt e saj nën diktimin me një shkrim që "lidh mënyrat e stilit biblik dhe të letërsisë së shenjtë me impresionizmin dhe aty për atyshmërinë e një gjuhe popullore". Në kuadër të krijimeve lavdërore treçentiste, shquhet Bianco da Siena, bashkëkohës dhe bashkëqytetar i Katerinës nga Siena si dhe autor i lavdeve të shumta.
Historiografia
Historiografia në gjuhën vulgare pasqyron karakteristika kryesore të qytetërimit të Treqintës me historitë e tij apo kronikat që "dalin jashtë nga kufijtë e ngjushtë dhe të thatë të kronikave mesjetare, ku ishin aqë të magëta kuptimi dhe zgjedhja e fakteve, kujdesi i lidhjeve logjike, rëndësia e karaktereve individuale... pasqyrë e shkëlqyer e një qytetërimi, në të cilin lufta politike është më larmishme, e lëvizshme dhe e apasionuar, lidhjet tregëtare më intensive, kultura gjithmonë e më e gjerë dhe e hapur". Kronistët më të njohur në gjuhën vulgare të kësaj periudhe janë dy shkrimtarët fiorentinë, Dino Compagni dhe Giovanni Villani përkatësisht autorë, i pari i "Cronica delle cose occorrenti ne' tempi suoi", ku tregon ngjarjet duke nisur nga viti 1280 deri në 1312 dhe i dyti një "Nova Cronica" të ndarë në dymbëdhjetë libra nga të cilët gjashtë shkojnë që nga kulla e Babilonisë deri te zbritja në Itali e Karlit Anzhuin dhe gjashtë të tjerët nga viti 1265 deri në 1348.
Katërqinta
Me vdekjen e Petrarkës dhe të Boccaccio-s dhe pas një lulëzimi të madh treçentesk në Katërqintën u asistua në një fenomen të çuditshëm që, sipas mendimit të shumë kritikëve, "duket se e ndërpret ecurinë e nisur në dekadat e para të dyqintës" dhe shfaqet "një nga më të ndyrat e historisë sonë letrare" për të mos folur, siç thotë Migliorini, madje për një "krizë kuatroçenteske". Letrarët e kësaj periudhe mohuan, duke e përbuzur, të gjithë punën e bërë gjatë dy shekujve të mëparshëm për ta bërë gjuhën vulgare të denjë të quhej gjuhë letrare dhe hartuan jo më në gjuhën vulgare, por në latinisht, duke arritur ta konsideronin veprën e Dantes, Boccaccio-s dhe Petrarkës, siç shkruan Leonardo Bruni në dialogun e parë me mikun Pietro Istriano për veprën e tij të shkruar në latinisht të quajtur Ad Petrum Paulum Histrium, vetëm "poezi për këpucarët dhe furrtarët".
Humanizmi
Por kjo periudhë, e ashtuquajtur e Humanizmit, që nën shumë aspekte mund të duket si stanjacion, në të vërtetë është vetëm një "moment pauze dhe reflektimi; një moshë e studimeve kritike dhe filologjike të apasionuara; një lloj rikthimi i mundimshëm dhe i pavetëdijshëm në zanafillën e qytetërimit tonë, nëpërmjet të cilit gjithë kuptimi i jetës dhe të idealeve njerëzore rinovohet dhe në të njëjtën kohë vihet në jetë një trasformim i kulturës dhe të shijes letrare, që shfaqet plotësisht në fund të shekullit në shpirtrat dhe në format e poezisë së re". Lëvizja e Humanizmit u përhap me shpejtësi të madhe në të gjithë Italinë dhe, megjithëse duke marr karaktere të ndryshme sipas qendrave të përhapjes, ruajti karakteristika të përbashkëta, për shkak të formimit dhe karakteristikave barazitare, por mbi të gjitha nga përdorimi i përbashkët i gjuhës latine.
Latinishtja e humanistëve, si ajo e Petrarkës, është latinishtja klasike, ajo që kishin rizbuluar nëpërmjet teksteve antike të Ciceronit, të Quinto Ennio-s, të Virgjilit, të Oracit, të Katulit dhe të Ovidit dhe që, me një studim të kujdesshëm filologjik, e risjellin në jetë. Qendra më e rëndësishme humaniste lindi në Firence dhe nismëtari i humanizmit fiorentin qe Coluccio Salutati, nxënës i Petrarkës dhe zbulues i Epistulae ad familiares i Ciceronit, që me traktatet e tij dhe epistolarin e pasur qe një përhapës i rëndësishëm i studimeve të reja letrare.
Lëvizja pati vazhdim në Firence me studiues të tjerë autoritarë si Niccolò Niccoli, që transkriptoi vepra të shumta në gjuhën e lashtë greke dh atë latine si dhe hartoi një guidë për të rigjetur dorëshkrime në Gjermani, Leonardo Bruni nga Arezzo, që veç përkthimit nga greqishtja të veprave të shumta, qe autori i një Historia fiorentina e shkruar në këndvështrimin klasikexhant në imitim të Tit Livit dhe Ciceronit dhe në fund Poggio Bracciolini që, gjatë udhëtimeve të tij të shumta në Francë dhe në Gjermani, zbuloi vepra antike duke sjell kështu në publik Institutionies oratoriae të Markus Fabius Quintilianit, Silvae-t e Publius Papinius Stacit, Punica e Silius Italikus dhe De rerum natura e Lukrecit. Në 1429 u gjet në Lodi, nga peshkopi Gerardo Landriani, Brutus-i i Ciceronit dhe në 1429 kardinali Giordano Orsini përvetëson një dorëshkrim që e konservonte në dymbëdhjetë komedi të Plautit që deri në atë moment nuk e njihte askush.
Në fushën e historiografisë humaniste, që pati si model veprën e Tit Livit, kujtohet romani Lorenzo Valla që diti të përballoi "probleme filosofike, historike, kulturale, kudo duke vendosur një kritikë të lirshme që paraprinte më së miri drejtimin e mendimit të Rilindjes"
Përkrahë Lorenzo Valla-s meriton të përmendet figura e humanistit forlez Flavio Biondo që vendosi metodën shkencore në studimet historike duke nisur me veprën e tij Roma instaurata shkencën e arkeologjisë, ajo e aretinit Leonardo Bruni dhe ankonasit Ciriaco d'Ancona.
Humanistët, shumë nga të cilët ishin në shërbim të zotërve italianë si sekretarë kancelarë, qenë edhe shkrimtarë të flaktë letrash më së shumti me përmbajtje politike, por edhe private. Në këtë sektor të dytë i rëndësishëm është epistolari i lënë nga Poggio Bracciolini që, në bazë të modelit ciceronian, shkroi letra të pasura me humanitet dhe ndjenja. Merita e humanistëve qe ajo që ripastruan doktrinën aristotelike nga të gjitha ato alterime të bëra nga arabët dhe nga skolastika mesjetare si dhe mbi të gjitha se zbuluan në tërësinë e saj veprën e Platonit ndaj të cilit u drejtua parapëlqimi i tyre. Kushtuar Platonit qe lëvizja e lindur në Firence me në krye Marsilio Ficino-n që, nën mbrojtjen e Mediçve, mblidhte në Villa medicea di Careggi, atë që në vazhdim do të quhej Accademia neoplatonica, personazhe të shumtë të ditur. Për më tepër përmenden Giannozzo Manetti, Giovanni Pico della Mirandola dhe Cristoforo Landino që ditën të konceptojnë një dinjitet të ri të njeriut duke paraparë atë që do të ishte filozofia moderne që do ti kishte fillimet e saj në Rilindjen italiane.
Letërsia deri në mesin e Katërqintës
Në letërsinë me karakter fetar u hartuan lavde, predikime dhe paraqitje të shenjta që shpesh, pranë argumentit të shenjtë, "strehonin edhe personazhe dhe skena të një realizmi të brutal dhe popullor, që afronin akoma më mirë spektaklin me shijet popullore që asistonte në sheshe dhe që duhet të nxirte mësim dhe kënaqsi."
Midis autorëve të letërsisë devocionale meritojnë të përmenden fiorentini Feo Belcari, Bernardino da Siena si dhe Girolamo Savonarola që, megjithëse jetoi në gjysmën e dytë të shekullit, mund të vendoset midis tyre për traktatet e tij me karakter moral, lavdet e tij dhe mbi të gjitha për predikimet e tij të zjarrta.
Midis prozatorëve minorë përmenden edhe memuaristët, si skulptori Lorenzo Ghiberti, tregëtari Giovanni Morelli dhe piktori Cennino Cennini që shkroi Il Libro dell'arte, një nga traktatet e para teknike mbi pikturën.
Nuk munguan novelistët që vazhdonin traditën treçenteske si Giovanni Gherardi, autor i një romani me titull Il Paradiso degli Alberti, Giovanni Sabadino degli Arienti që shkroi një përmbledhje novelash të titulluara Porretane dhe më i vlerësuari Giovanni Sercambi, autor i një Novelliere në imitim të Dekameronit.
Midis shkrimtarëve në vargje të gjysmës së parë të Katërqintës duhen përmendur disa shkrimtar të konsideruar të oborrit dhe të popullit. Në vazhdim të traditës treçenteske vazhduan të recitoheshin 'cantare-t', të krijoheshin të reja dhe prodhimi i vargjeve me subjekt politik dhe të tipit komiko-realist.
Midis shkrimtarëve më të njohur me karakter burlesk (shakatorë) përmendet Domenico di Giovanni, mbi të gjitha Burchiello, që krijoi sonete të shumta 'caudati', ku rimerte stilin e poezisë zbavitëse dhe të 'frottola-ve' të Treqintës.
Midis poetëve zbavitës që jetuan pranë oborreve kuatroçenteske përmenden Antonio Cammelli, i quajtur il Pistoia që pati shumë famë pranë oborreve veriore dhe që jetoi pranë oborreve të 'Da Correggio-ve', të 'Estens-ëve' dhe të Ludovico il Moro. Ai kompozoi sonete me karakter satirik ku paraqitej shoqëria e kohës së tij.