cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shkenca Mjekoligjore
Konceptimi i kriminalistikës si shkencë
Kriminalistika është shkenca e studimit te gjurmëve te krimit në vendin e ngjarjes dhe e ekzaminimit te tyre në laborator, me qëllim zbulimin dhe identifikimin e autoreve te tyre”.(1)
== Këqyrjen e vendit te ngjarje, që kryhet nga, ekspertet me kualifikim te përgjithshëm kriminalistik, te inkuadruar në strukturat policore te rretheve, dhe ;
Grup ekspertesh në vendngjarje == Ekspertimin kriminalistik, që kryhet nga eksperte te specializuar te profileve te ndryshme (kimiste, fizikante, biologë, elektroniste, etj) në institutet kriminalistike, te cilat në disa vende quhen Institute te Policisë shkencore, e në vende te tjera institute te shkencave ligjore (forense). Eksperte në laborator
Kriminalistika në vitet 1950-1974
Grupi i pare i eksperteve te kriminalistikes u përgatit në vitin 1949. Kandidatet u përzgjodhën nga oficeret e rinj te policisë që plotësonin kriteret e përcaktuar për moshën dhe arsimin. Nga kontingjenti i pare i eksperteve, pese u emëruan në Laboratorin Qendror Kriminalistik (Dega Tekniko-Shkencore – siç u emërtua zyrtarisht), ndërsa 7 ekspertet e tjerë, u caktuan në rrethet kryesore te vendit : Berat, Durrës, Elbasan, Gjirokastër, Korçë, Shkodër e Vlore.
Laboratorit Qendror Kriminalistik (LQK), si organizmi drejtues i Shërbimit Kriminalistik, iu ngarkuan detyra te rëndësishme : kryerja e ekspertizave kriminalistike për gjithë [[Republikën e Shqipërise; përgatitja e kuadrove eksperte kriminalistë, dhe; organizimi i punës përgjithesuse-shkencore në fushe te kriminalistikes.
Në grupin e eksperteve te pare kriminalist spikati Shefki Haxhiu]], që drejtoi LQK, dhe punoi deri në ngritjen e konsolidimin e Shërbimit Kombëtar Kriminalistik.
Për përgatitjen e kuadrove te rinj eksperte kriminalist, LQK aplikoi praktiken e njohur botërore : trajnimin çdo vit te stazhierëve, përgjithësisht  kuadro që zgjidheshin nga Akademia e Policisë, ku Kriminalistika jepej si lende nga pedagoget, Ajet Haxhiu e me pas Neki Ahmeti, eksperte te njohur te kriminalistikes shqiptare. Në ketë rrugë, gradualisht, shërbimi kriminalistik u shtri thuajse në gjithë vendin sipas ndarjes administrative te kohës, nderkoe, LQK po kompletohej me departamente te reja. Krahas atyre fillestare te fotografisë, daktiloskopisë, balistike-traseologjisë, dhe ekzaminimit te dokumenteve, u ngritën ai i kimisë ligjore (drejtuar nga kimisti i talentuar Raqi Qirici) dhe ai i provev biologjike (drejtuar me kompetence nga Dr. Spiro Cipi).
Në vitin 1957 në Fakultetin Juridik te Universitetit Shteteror Tirane, filloi te jepej lënda e Kriminalistikes e drejtuar nga Prof. Dr. Skender Begeja, që i dha impulse te reja, aspekteve teorike te kriminalistikes në Shqipëri.
Në ketë periudhe u hartuan metodikat baze te ekspertimeve kriminalistike : nga Shefki Haxhiu, “Fotografia ligjore”, “Balistika ligjore”, “Traseologjia” dhe, “Daktiloskopia”; nga Neki Ahmeti “Këqyrja e vendit te ngjarjes” dhe, “Ekspertimi grafik i dorëshkrimeve” ; nga Raqi Qirici, “Këqyrja e vendit te ngjarjes në zjarret”, dhe ; “Mikrogjurmët” ; nga Faredin Pocari, “Ekzaminimi i teksteve te daktilografuara” ; nga Neshat Tozaj, “Ekzaminimi grafik i nënshkrimeve” nga ;Estref Myftari "Ekzaminimi teknik i dokumenteve” dhe, “Armët e ftohta”.
Gjate këtyre viteve, nga ekspertet e LQK u organizuan dy Konferenca Kombëtare Kriminalistike : e para me 1965, dhe ; e dyta me 1972.
Shërbimi Kriminalistik në ketë periudhe mori fizionominë e një strukture bashkëkohore.
Kriminalistika në vitet 1975-1990
Mund te quhet periudha e një stanjacion te vërtete për kriminalistiken në Shqipëri. Me moton për ti dhëne kompetencat bazës, LQK u reduktua në një organizëm drejtuese me personel 5 eksperte që kishin kryesisht funksionin e kontrollit e ndihmës për ekspertet e rretheve, te cilët tashme e tutje do te kishin kompetenca te gjera për te kryer (me ato laboratorë te varfër që dispononin) te gjitha llojet e ekspertimeve.
Në vitin 1983, u ngrit Laboratori Kriminalistik pranë Hetuesisë se Përgjithshme, organ i krijuar sipas modelit amerikan te FBI, që funksionoi deri në vitin 1992. Nga ekspertet Estref Myftari dhe Sokrat Meksi, u hodh ideja e bashkimit te këtij laboratori me atë te mjekësisë ligjore për te krijuar një Instituti te Shkencave Ligjore (forensic). Kjo ide, megjithëse u mirëprit nga drejtuesit, nuk u realizua, kryesisht për mungesë te fondeve, por edhe te mentaliteteve te kohës. Megjithatë ky laborator solli një risi në kriminalistiken shqiptare : për konceptimin e kriminalistikes si një strukture e shkencave ligjore ; për organizimin e saj me detyra te ndara për këqyrjen e vendit te ngjarjes nga ajo e ekspertizës ligjore, dhe ; për emancipimin e mendimit shkencor - për here te pare u bene publike probleme te kriminalistikes. U botuan monografitë «Këqyrja e vendit te ngjarjes », me 1984 ; Zbulimi i falsifikimeve në dokumente », me 1987, dhe ; artikulli "Kriminalistika shkence e zbulimit te krimeve dhe e identifikimit te autoreve te tyre" në revistën  prestigjioze te kohes Shkenca dhe Jeta, po me 1987.
Kriminalistika pas viteve ‘90
Me ndryshimet politike në vend, në vitin 1992, LQK u bashkua me  Laboratorin e Hetuesisë se Përgjithshme, kësaj radhe nen emërtimin [[Policia Shkencore».
Laboratori i Policise Shkencore u kompletua me kuadro (nga 10 vete që nisi startin, arriti në 25 eksperte në vitin 2000) dhe, në qendër, u organizua me 5 departamente.
Në ketë periudhe, u intensifikua shkëmbimi i eksperiencës me institucione e kolege eksperte nga vende te ndryshme : eksperte te veçante por edhe me grupe u dërguan për specializime afat shkurtra e aftmesme në Rumani, Itali, Greqi, Turqi, SHBA, Gjermani, Angli, etj. Ndërkohe, erdhën në Shqipëri mjaft eksperte kriminalistë te këtyre vendeve, sidomos nga Anglia, prej te cilëve ekspertet :[[Tom Harper dhe Haydn Oakey, dhanë një kontribut te shquar për trajnimin e eksperteve shqiptare dhe, për realizimin e programit bilateral me vlere 2 mn $,  që përfitoj Policia Shkencore në ketë kohe.
Ky grant ndikoi ndjeshëm në modernizimin e Policisë Shkencore: në qendër (LQK), departamentet te akomoduara tashme në një ndërtese tre kate me mjedise te modeluara sipas standardeve te kohës, u paisen me aparature bashkëkohore ; ndërsa laboratorët e rretheve u paisen me mjete dhe automjete për këqyrjen e vendit te ngjarjes.
Ne te njejten periudhem me iniciative te policise britanike e me pas te mebeshtetur e financuar nga programi ICITAP (SH.B.A) u ngrit Sektori i Ekzaminimeve Kompiuterike i cili do te ekzaminonte provat kompiuterike (prova digitale) te gjetura e fiksuara ne suporte elektronike (PC, kamera digitale, videoregistrator, etj). Edhe ky sektor, ne pergjigje te kerkesave te kohes, i integruar dhe ne fushen e hetimit te krimeve kompiuterike, ofron nje ndihmese teknike e ligjore mjaft te cmuar ne provueshmerine e fajesise.
Si një pike kulmore për kriminalistiken shqiptare në ketë kohe, duhet vlerësuar organizimi i Konferenca IV Kombëtare e Shkencave Ligjore, në vitin 1999, e titulluar sipas konceptit bashkëkohor te kriminalistikes si pjesë e korpusit shkencat ligjore. Finalizim i gjithë përpjekjeve te bëra gjate viteve duhet konsideruar ngritja e Institutit te Policisë Shkencore në vitin 2000, ku me pas u instaluan programet automatike [[AFIS e Papillon, laboratori i ADN, dhe ai dixhitale kriminalistike.
Në drejtimin shkencor : u zhvilluan simpoziumet shkencore “Kriminalistika në shekullin e Ri”, maj 2004 dhe “Këqyrjea e vendit te ngjarjes”, qershor 2005 ; janë botuar monografitë “Fotografia kriminalistike” me 2001 ; “Këqyrja e vendit të ngjarjes në vrasjet me armë zjarri »  me, 2002 ; Daktiloskopia me 2004, ISBN 99943-617-3-2 ; Ekzaminimi shkencor i dokumenteve, me 2005, “Metoda moderne në eksperimentimin kriminalistik” me 2006, dhe ; Kriminalistika, me 2008.
Gjurmët dhe provat e krimit
Ngjarjet kriminale janë veprime te dhunshme që lene gjurme te shumta, te cilat është detyre e kriminalistikes ti mbledhë e studioje, me qëllim te përcaktoje mekanizmin si ka ndodhur krimi dhe te identifikoje autorin ose mjetet e përdorura prej tij.
Gjurmët në vendngjarje paraqiten në madhësi, forma e gjendje fizike nga me te ndryshmet. Pavarësisht mënyrës se shfaqjes : në përmasat e formën klasike (gjurme) ; me përmasa mikroskopike (mikrogjurmë), ose ; me përmasa te mëdha (prova materiale), ato, jo vetëm në gjuhen e përditshme popullore ose mediatike, por edhe në pamje shkencore kriminalistike, pranohet që te gjitha te quhen me një emër “gjurme te krimit”.
Në vartësi te natyrës se formimit e paraqitjes te gjurmëve te krimit dhe te metodave specifike për ekzaminimin e tyre, janë elaboruar disiplinat shkencore baze te kriminalistikes.
Nëndegët e kriminalistikes
1 - Traseologjia, ka objekt te vet studimin e gjurmëve te këmbeve, te mjeteve te transportit, te veglave thyerjes dhe ato me pak te ndeshura në praktike si gjurmët e veshëve, te dhembeve, te buzëve, te thonjve e te çdo objekti tjetër, pamjen e jashtme te te cilit ato pasqyrojnë.
2 - Daktiloskopia, është disiplina shkencore specifike e kriminalistikes. Ajo studion gjurmët e gishtave, te cilat pavarësisht mekanizmit traseologjik te formimit te tyre, janë ngritur në nivelin e një disipline te veçante shkencore, për vet rëndësinë e tyre. Gjurmët e gishtit janë etalon i individualitetit te personit.
4 - Kimia kriminalistike  (mikrogjurmët), studion mbetjet e imëta materiale me prejardhje organike ose inorganike, te cilat transferohen reciprokisht nga autori i krimit tek viktima, te tilla si : copa xhami; fibra natyrale ose industriale ; bojëra makine, pikture, etj ; mbetje dheu e mineralogjike ; mbetje druri e bime, dhe ; mbetje te tjera, pafundësisht te klasifikuara. 5 - Biologjia Ligjore, studion mbetjet biologjike si : njolla gjaku, pështyme, sperme e lëngje vagjinale ; flokë e qime, dhe ; mbetje te tjera nga indet kockore te njeriut, me qëllim identifikimi te autorit te krimit ose te viktimës, kur ajo është e panjohur.
6 - Ekzaminimi Shkencor i Dokumenteve, është një nëndege e kriminalistikes që merret me studimin e dokumenteve te falsifikuara, te përdorura si mjet për kryerjen e krimeve ose për te mbuluar ato : letra anonime e kërcënuese ; dokumente te, te dëmtura, te djegura ose te grisura etj, që janë sekuestruar e bllokuara në laboratorët klandestine ose në objekte e tek persona te ndryshëm, për te zbuluar falsifikimet ose identifikuar autorin dorëshkrues te tyre.
7- Fotografia Ligjore, studion fotografi te administruara si prova në vendin e ngjarjes, te bllokuara e sekuestruara në objekte e nga persona te ndryshëm me qëllim përcaktimin e origjinalitetit te tyre. Por ajo, si një dege e shkencës se kriminalistikes, studion edhe teknika ekzaminimi te pavarura për identifikimin e personit në baze te fotografisë, te kufomës në baze te kafkës, etj.
8 - Dixhitale ligjore (kriminalistike), studion te dhëna nga mediat elektronike, aparatet foto e video, ose te gjetura në telefonat mobil, që lidhen me çështje kriminale e përbejnë prova për çështjet penale, Kjo dege e re e shkencave ligjore, që në shume vende është inkuadruar në institutet e kriminalistikes, ka gjithashtu për detyre zhvillimin e algoritmeve e softuerëve për te ndihmuar ekzaminimin ligjor.
Përgjithesisht mbi bazën e këtyre tete kategorive te “gjurmëve e provave”, me tipiket, që kane kushtëzuar zhvillimin e tete disiplinave shkencore kriminalistike, janë ndërtuar edhe strukturat m tete departamente te instituteve kriminalistike.
Shërbime fakultative, në një institut kriminalistik te kompletuar
Krahas departamenteve baze, në disa institute te kompletuara kriminalistike, funksionojnë edhe :
- Departamenti i ekzaminimeve toksikologjike, që ngarkohet kryesisht me analiza te lendeve narkotike, te atyre eksplozive si dhe te mbetjeve te faktorëve plotësues te qitjeve me arme zjarri.
- Departamenti i ekspertimit te zërit, funksionon pranë një instituti kriminalistik për ekzaminimin zërit te regjistruar në telefonatat anonime e kërcënuese, ose te regjistrimeve te tjera zanore te kontestuara.
Megjithatë, shume njësi, agjenci e struktura policore (kryesisht në SHBA), e kane atashuar administrativisht atë pranë shërbimeve  kriminalistike ku ato kane instaluar teknologjinë e detektorëve te gënjeshtrave. Në te gjitha rastet, këto funksione mbulohen nga persona te specializuar në tekniken e hetimit te  krimeve dhe te pyetjes se personit (i pandehuri ose dëshmitari).
Departamente që plotësojnë kuadrin e një Instituti te kriminalistikes janë edhe ai i trajnimit e përgatitjes se eksperteve kriminalistë, i studimeve e analizave, si dhe departamentet e “modus operandit – M.O.”- mënyrës se kryerjes se krimit.
Referime
Estref Myftari : Kriminalisika botim i “UFO Press, ISBN 978-99956-19-18-3, f 424 – Tirane 2008
Ndarja administrative e Shqipërisë
Sipas ligjit të miratuar më 31 Korrik të vitit 2014, qeverisja lokale e Shqipërisë bëhet përmes ndarjes së saj në tre nivel. Shqipëria sipas këtij ligji ndahet në 12 qarqe të cilat janë njësi administrative të nivelit më të lartë, 61 bashki dhe njësi administrative.
1913 – 1944
Pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, me anë të ligjit "Kanuni i Përshtatshëm i Administratës Civile të Shqipërisë" të shpallur më 22 nëntor 1913, vendi u nda në 8 prefektura, me në krye prefektin. Prefekturat ishin: Berati, Dibra, Durrësi, Elbasani, Gjirokastra, Korça, Shkodra dhe Vlora. Më tej prefekturat ishin të ndara në nënprefektura, të drejtuara nga nënprefekti, dhe krahina, të drejtuara nga krahinori.
Sipas "Ligjit organik të bashkisë" të miratuar më 11 mars 1921 dhë më pas, me "Kodin Civil" të miratuar më 24 shkurt 1928 si njësi fillestare u caktua fshati që drejtohej nga kryeplaku, ndërsa si njësi tjetër u caktua bashkia, e cila ngrihej në qytete ose qendra rurale banimi me mbi 200 familje. Bashkia drejtohej nga kryetari i zgjedhur nga populli dhe kishte në krye këshillin bashkiak të zgjedhur nga populli për çdo tre vjet.
Në vitin 1927 Shqipëria kishte 10 prefektura, 39 nënprefektura, dhe 69 krahina me 2351 fshatra. Në vitin 1928 u shtua edhe komuna. Ajo përfshinte disa fshatra dhe drejtohej nga kryetari, i cili kishe në varësi këshillin e komunës, të përbërë nga kryepleqtë e fshatrave. Në vitin 1934 kishte 10 prefektura, 30 nënprefektura, 160 komuna me 2351 fshatra, ndërsa në vitin 1940 kishtë 10 prefektura, 30 nënprefektura, 23 bashki, 136 komuna dhë 2551 fshatra:] right|thumb|160px|Mbretëria e Shqipërisë 1943
1945 – 1992
Në vitin 1945 u ruajt ndarja administrative me 10 prefektura dhe 61 nënprefektura, por u suprimuan komunat dhe bashkitë, ndërsa në vitin 1946 u bë ndarja e re administrative me 10 prefektura, 39 nënprefektura dhe u fut në mënyrë të pjesshme lokaliteti. Në vitin 1947 lokaliteti mori përparësi duke zëvendësuar komunën. Kështu, ndarja përbëhej nga prefektura, rrethi, lokaliteti me fshatra e qytete.
Më 13 shtator 1953 qarku zëvendësoi prefekturën. Kjo ndarje e re përfshinte 10 qarqe: Shkodër, Tiranë, Durrës, Elbasan, Vlorë, Berat, Korçë, Gjirokastër, Dibër dhe Kukës. Ligji parashikoi zgjedhjen e Këshillit Popullor të Qarkut. Brenda qarqeve u caktuan 26 rrethe dhe çdo rreth kishte tre ose më shumë lokalitete.
Më 18 qershor 1955 u bë riorganizimi i ndarjes administrativo-territoriale në katër qarqe: Elbasan, Gjirokastër, Korçë, dhe Shkodër, me 3–4 rrethe në çdo qark. Më 27 qershor 1955, Berati, Durrësi, Fieri, Kukësi, Kruja, Lushnja, Mati, Peshkopia, Skrapari, Tirana, Tropoja, Vlora dhe qyteti i Tiranës u shpallën rrethe. Ndarja vazhdoni me lokalitetet, fshatrat dhe qytetet.
Më 12 korrik 1958 u suprimua qarku dhe u krijuan 26 rrethe. Qyteti i Tiranës ruajti nivelin e rrethit. Sipas kësaj ndarjë, kishte 26 rrethe, 203 lokalitete, 2655 fshatra, 39 qytete dhe 27 mëhalla (lagje).
Pas vitit 1967 shfaqet emërtimi i ri fshati i bashkuar. Krahas fshatrave të bashkuara që kishin kompaktësi territoriale, u shfaqën fshatra të bashkuara me shkëputje territoriale. Kjo lidhej me organizimin ekonomik të ndërmarjeve bujqësore. Në vitin 1968 kishtë 26 rrethe, 437 fshatra të bashkuara, 2641 fshatra, 65 qytete dhë 178 lagje qytetesh.
Në vitin 1990 kishte 26 rrethe, 539 fshatra të bashkuara, 2848 fshatra, 67 qytete, 306 lagje qytetesh. Qyteti i Tiranës përbëhëj nga 3 rajone, të cilat përfshinin disa lagje.
1992 – 2014
Më 10 qershor 1992 u miratua ligji nr. 7572 “Për organizimin dhë funksionimin e pushtetit lokal” nga Këshilli i Ministrave, sipas të cilit Shqipëria ndahej në 36 rrethe, 44 bashki dhe 313 komuna. Në nivel rrethi, bashkie dhe komune u ngritën këshillat lokalë me të zgjedhur nga populli dhe kryetarët e bashkive dhe komunave si organ ekzekutiv të zgjedhur drejtpërdrejt nga populli. Më pas, në bazë të ligjit nr. 7608 “Për prefekturat” u krijuan 12 prefektura, si njësi që drejtohen nga prefekti i emëruar nga Këshilli i Ministrave. Çdo prefekturë përfshinte nga 2 deri në 4 rrethe.
Nga viti 1992 deri në vitin 2000 janë bërë disa ndryshimë të pjesshme në ndarjen administrativo-territoriale pa ndryshime strukturore. Në vitin 2000, Shqipëria kishte 36 rrethe, 65 bashki dhe 309 komuna.
Më 31 korrik 2000 u miratua ligji nr.8653 “Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë”, me të cilin u suprimuan 36 rrethet si njësi administrative dhë u krijuan rishtas 12 qarqe, të ndarë në 65 bashki dhe 309 komuna. Në vitin 2015, Shqipëria kishte 12 qarqe, 65 bashki dhe 308 komuna.
2014 – sot
Më 31 korrik 2014, Kuvendi i Shqipërisë miratoi ligjin 115/2014 “Për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore në Republikën e Shqipërisë”. Ndarja e re territoriale e ndanë Shqipëri dy nivele të njësive të qeverisjes vendore, në 12 qarqe të cilët ndahen më tej në 61 bashki. Vënia në funksion e kësaj ndarje do të bëhet pas konstituimit të organeve përfaqësuese dhe ekzekutive të njësive të qeverisjes vendore në zgjedhjet e vitit 2015.
Të tanishme
Bashkia është niveli i parë i njësive të qeverisjes vendore. Përbëhet nga disa njësi administrative.
Qarku është niveli i dytë i njësive të qeverisjes vendore. Përbëhet nga disa bashki.
Të mëparshme
Bashkitë ngrihen kryesisht në territoret e qyteteve. Tirana, kryeqyteti i Shqipërisë, ndahet në 11 njësi bashkiake (mini-bashki).
Komunat ngrihen përgjithësisht në territoret e fshatrave, dhe fshatrat zakonisht përbëjnë nënndarje të komunës.
Prefekturat (ose Rajonet, Qarqet) përfaqësojnë njësi administrative e territoriale të përbëra nga disa komuna e bashki, që kanë lidhje gjeografike, tradite, ekonomike e sociale, si dhe interesa të përbashkët. Rrethet janë nënndarje të rajoneve. Organizmi dhe funksionimi i pushtetit vendor është i përbërë prej dy nivelesh.
Niveli i parë i pushtetit vendor përbëhet nga Komunat dhe Bashkitë. Kryetarët dhe këshillat e komunave dhe bashkive dalin nga zgjedhjet për pushtetin lokal cdo 4 vjet.
Projekt-ligji i ri (Reforma Administrative) që po përgatitet për pushtetin lokal parashikon zvogëlimin kryesisht të numrit të komunave, por edhe të bashkive, duke krijuar komuna të reja nga bashkimi i komunave egzistuese ose bashkimin e ndonjë komune me ndonjë bashki, me qëllim që të rritet efikasiteti i shërbimeve të komunave ndaj komunitetit dhe të ulet kostoja e lartë funksionimit që kanë komunat e vogla me një numër të kufizuar banorësh.
Qarqet
thumb|right|160px|Qarqet në Shqipëri
Bashkitë
thumb|669x669px|Bashkitë e Shqipërisë
Despotati i Nartës
Krijimi
Despotati i Artes u formua në shek XII. Ai shtrihej ne Shqiperine e poshtme është shtrirë në Shqiperinë e poshtme, apo Epirin e vjetër. Mihal I Engjulli gjatë kohës së tij që kishte në sundim Despotatin e Artës zhgjeroi kufijtë nga Durresi deri në gjirin e Korintit. Pas tij vjen në sundim Teudori i cili po ashtu zgjeroi kufijtë në principatën e Arbrit dhe Selanikut.
Redaktimi i krijimit Në fund të pranverës së vitit 1359, Nikephoros II Orsini, despoti i fundit i Epirit të dinastisë Orsini, luftoi kundër shqiptarëve pranë lumit Acheloos, Etolia. Shqiptarët fituan betejën dhe arritën të krijojnë dy shtete të reja në territoret jugore të Despotatit të Epirit. Për shkak se një numër zotërish shqiptarë përkrahën në mënyrë aktive fushatën e suksesshme serbe në Thesali dhe Epir, Cari Serb u dha atyre rajone specifike dhe u ofroi atyre titullin Bizantin të despotëve në mënyrë që të siguronin besnikërinë e tyre.
Nga fundi i viteve 1360, dy principata shqiptare ishin shfaqur: e para me kryeqendrën e saj në Arta nën Peter Losha, dhe e dyta, me qendër në Angelokastron, nën Gjin Bua Spata. Pas vdekjes së Peter Losha në 1374, despotat shqiptarë të Artës dhe Angelocastron u bashkuan nën sundimin e Gjin Bua Spata.
Në prill të vitit 1378, Mjeshtri i Madh i Spitalorit të Kalorësve, Juan Fernández de Heredia u nis për të marrë Artën, por dështoi dhe u kap në betejë nga Gjin Bua Spata. Herendia u shit nga Spata te Turqit Osmanë për një çmim të madh. Thomas II Preljubović, Despoti i Epirit ofroi ndihmë të vlefshme gjatë betejës, megjithatë kjo aleancë nuk zgjati për shumë kohë. [3]
Despotet
Mihal I Engjëlli Teodor I Engjëlli
Literatura
Në vitin 1304 një dokument anzhuin i rendit Shpatajt midis aristokratëve më në zë të Shqipërisë.
Ashtu si dhe për shtëpitë e tjera fisnike shqiptare, edhe për Shpatajt procesi i fuqizimit dhe i emancipimit politik kishte ndjekur një rrugë vazhdimisht në ngjitje, derisa gjeti shprehjen më të plotë pas shembjes së Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit (1355).
Në atë çast Shpatajt e fisnikë të tjerë shqiptarë e shtrinë sundimin e tyre politik në krejt Epirin dhe, në vitet që pasuan, filluan të zgjerohen në krahinat fqinje jugore të Akarnanisë e të Etolisë.
Qeveritari serb i Epirit, mbreti Simeon Uroshi, u detyrua të largohej në Thesali, ku zuri vendin e komandantit serb Qezar Preljubit, i vrarë gjatë një përpjekjeje me shqiptarët e atyshëm. Përfaqësues të tjerë të aristokracisë dhe të administratës së vjetër bizantino-serbe gjetën strehim në qytetin e Janinës. Shtrirja e pushtetit të fisnikëve shqiptarë në Epir ndeshi pengesë te pinjolli i fundit i dinastisë së vjetër sunduese të Epirit, despoti Niqifori II Engjëlli. Në verën e vitit 1358 ky u doli përpara forcave shqiptare në vendin e quajtur Akelou (Akarnani). Ushtria e tij, e përbërë pjesërisht prej mercenarëve osmanë, u asgjësua në betejën e përgjakshme që u zhvillua aty e ku vetë despoti bizantin humbi jetën.
Pas betejës së Akelout krahinat jugore të Epirit, të Akarnanisë e të Etolisë u përfshinë në kuadrin e dy formacioneve shtetërore shqiptare. I pari, me qendër në Nartë, kishte në krye fisnikun Pjetër Losha, kurse i dyti, me qendër në Angjelokastër (Akarnani), drejtohej nga despoti Gjin Bua Shpata. Pas vdekjes së Pjetër Loshës më 1374, Despotati shqiptar i Nartës dhe ai i Angjelokastrës u bashkuan nën sundimin e despotit Gjin Bua Shpata. Zotërimet e këtij të fundit përbënin tani një vazhdimësi territoresh prej gjirit të Korintit, në jug, deri në derdhjen e lumit Akeront (Glyki), në veri, ku puqeshin me zotërimet e Gjon Zenebishit. Megjithatë në pjesën lindore të Epirit mbeti një territor i ngushtë me qendër Janinën, i cili nuk u përfshi në kufijtë e këtyre dy formacioneve shqiptare fqinje. Këtu përfaqësuesit e fisnikërisë e të administratës së vjetër serbo-bizantine të Epirit u përpoqën të organizojnë qëndresën kundër hegjemonisë së krerëve shqiptarë. Të mbështetur edhe nga qeveritari i deriparadokohshëm serb i Epirit, Simeon Uroshi, ata mundën të imponojnë si qeveritar të Janinës despotin serb Thoma Preljuboviç. Si djalë i Qezar Preljubit, qeveritarit të Thesalisë të vrarë më 1355 nga shqiptarët, Thomai trashëgoi një armiqësi dhe urrejtje të pashuar kundër tyre.
Despotati i Janinës ishte mbeturina e fundit e sundimit serb në Epir. Qenia e tij përbënte një rrezik real për formacionet fqinje shqiptare të Gjirokastrës e të Nartës, pasi Thoma Preljuboviçi vështronte t'i zgjeronte kufijtë e despotatit të tij pikërisht në dëm të zotërimeve të Shpatajve e të Zenebishëve. Nga ana tjetër, despoti serb nuk ngurroi të thërriste për ndihmë kundër sundimtarëve shqiptarë reparte serbe, italiane e, ç'ishte më keq, osmane, duke e kthyer Epirin në një fushë beteje ku mercenarët e huaj mbillnin terror e shkatërrime të pafundme.
Këto arsye, si dhe arsye të tjera të natyrës ekonomike (Janina ishte një qendër mjaft e pasur ekonomike e tregtare), i futën sundimtarët shqiptarë të Epirit në një konflikt të gjatë të armatosur me despotin e Janinës. Për tre vjet rresht (1370-1373) kështjella e Janinës iu nënshtrua rrethimit e sulmeve të njëpasnjëshme të despotit të Nartës, Pjetër Losha, e të aleatëve të tij, bashkësive shqiptare të mazarakëve e të malakasëve që banonin përreth Janinës. Megjithëse u detyrua të kërkonte paqe, Thoma Preljuboviçi nuk pushoi së përndjekuri e së tiranizuari popullsinë shqiptare të Janinës e të fshatrave përreth, nga e cila tërhiqte robër e pengje që i mbyllte në burgje të posaçme. Për këtë zell të tij kundër shqiptarëve, bashkëkohësit i ngjitën despotit serb nofkën "shqiptarovrasës" (alvanitoktonos).
Pas vdekjes së Pjetër Loshës, më 1374, në krye të despotatit të Nartës u vu zoti i Angjelokastrës, Gjin Bua Shpata. Në kohën e sundimit të tij, konflikti me despotin serb, Thoma Preljuboviçin, u ashpërsua edhe më. Që në vitin 1375 Gjin Bua Shpata u shfaq me ushtrinë e tij nën muret e Janinës. Qyteti mundi të qëndrojë edhe kësaj radhe falë mureve të tij të papushtueshme. Gjithsesi, i interesuar për pushimin e armiqësive, Thomai i ofroi Shpatës dorën e së motrës, Helenës.
Por martesa nuk e fashiti konfliktin midis Gjin Bua Shpatës dhe Thomait. Për më tepër, në vitet që vijuan Janina u bë pre e sulmeve të bashkësisë shqiptare të malakasëve. Nën komandën e Gjin Fratit këta e sulmuan kështjellën më së pari në vitin 1377, por pa mundur ta merrnin atë. Dy vjet më vonë, më 1379 malakasët arritën të zinin ishullin në liqen si dhe kullën e brendshme të kështjellës së Janinës. Kësaj radhe në anë të tyre qëndronin edhe pjesëtarë të parisë vendase, përfshi mitropolitin Mateo, përkrahës i Gjin Bua Shpatës. Por edhe kësaj radhe shqiptarët dështuan në qëllimin e tyre. Mungesa e mjeteve të mjaftueshme ua bëri atyre të pamundur që të shpërthenin muret e kështjellës, qoftë nga toka e qoftë nga liqeni. Mitropoliti Mateo u detyrua të linte Janinën bashkë me të tjerë dhe të strehohej te Gjin Bua Shpata.
Krahas despotit serb të Janinës, formacioni i Shpatajve të Nartës u fut në këtë kohë në një konflikt të ashpër me anzhuinët e Napolit, të cilët qysh prej një shekulli vazhdonin të ngulnin këmbë në pretendimet e tyre mbi bregdetin epirot. Ky konflikt u shpreh më së pari në përleshjet e armatosura me forcat e kontit Leonard Toko, që sundonte mbi ishujt e Qefalonisë e Leukadës si vasal i mbretëreshës Xhovana të Napolit. Dokumentet e kohës informojnë se qysh në vitin 1360 "konti i Qefalonisë bënte luftë të madhe me Despotatin e arbërve". Në vitet që pasuan ndeshja me anzhuinët u ndez edhe më keq. Në vitin 1378 mbretëresha e Napolit organizoi një fushatë të madhe për asgjësimin e Despotatit shqiptar të Nartës. Bërthama e ushtrisë së grumbulluar prej saj përbëhej nga Urdhri i Joanitëve të Rodit, një formacion i famshëm për bëmat e tij luftarake, që ishte futur në shërbim të anzhuinëve të Napolit.
Ekspedita anzhuine filloi me marrjen e Naupaktit (Lepantos), kështjella më jugore e Shpatajve, e vendosur mbi bregun verior të gjirit të Korintit. Prej këndej ajo përparoi drejt veriut e brenda pak kohe qendra e Despotatit shqiptar, Narta, u ndodh nën rrethimin e ushtrisë napolitane. Gjatë betejës vendimtare që u zhvillua nën muret e Nartës, despoti Gjin Bua Shpata korri një fitore të madhe. Vetë kryekomandanti i ekspeditës anzhuine, Mjeshtri i Madh Huan Fernandez Heredia i Urdhrit të Joanitëve, u zu rob prej shqiptarëve.
Në pranverë të po atij viti, Gjin Bua Shpata fitimtar mbi anzhuinët, rifilloi sulmet sistematike mbi Janinën. Thoma Preljuboviçi kësaj radhe gjeti një aleat të fuqishëm kundër shqiptarëve te turqit osmanë, të cilët kishin filluar të vendoseshin në Thesalinë fqinje. Disa herë brenda viteve 1380-1384 reparte osmane, të thirrura nga Thomai, kryen inkursione shkatërruese në zotërimet e Gjin Bua Shpatës e në ato të Gjon Zenebishit, duke lehtësuar presionin e tyre mbi Janinën. Me ndihmën e osmanëve, despoti Thoma pushtoi përkohësisht një numër fshatrash rreth Janinës si dhe kështjellën e Paramithisë (Shën Donatit). Gjithsesi, tirani i Janinës ra pre e një komploti dhe, i urryer nga të gjithë, vdiq në dhjetor 1384. Në vend të tij paria e Janinës e mbreti serb i Thesalisë, Joazaf, thirri e vuri italianin Izau Buondelmonte Açajuolin, kunat i kontit Leonard Toko të Qefalonisë. Ky gëzonte njëherësh mbështetjen e perandorit të Bizantit, të Venedikut, Firences dhe të Mbretërisë së Napolit. Marrëdhëniet e shqiptarëve me Despotatin e Janinës mbetën të tendosura edhe në kohën e sundimit të Izaut, ndonëse aty nga viti 1394, ky mori për grua të bijën e Gjin Shpatës, Irenën, i nxitur edhe nga arkondët e qytetit. Inkursionet e reparteve osmane, të thirrura nga despoti i ri i Janinës, vazhduan edhe paskëtaj, madje për të siguruar mbështetjen më të madhe të sulltanit osman, despoti Izau u shpall vasal i tij (1387). Ndërkohë mbi Despotatin shqiptar të Nartës qenë intensifikuar edhe sulmet e kontit të Qefalonisë Karl Tokos, nip i Izaut.
Në rrethana të tilla të vështira, më 29 tetor të vitit 1399 vdiq despoti Gjin Bua Shpata "burrë i fuqishëm, i admirueshëm e lavdi e Arbërisë”, siç e quan atë një kronikë e kohës. Me emrin e tij është e lidhur periudha më e lulëzuar e historisë së Despotatit shqiptar të Nartës. Zotërimet e Shpatajve u ndanë midis të afërme të tij, që shpeshherë ishin në armiqësi e mëri me njëri-tjetrin. Një mëri e tillë ekzistonte dhe midis Muriq Shpatës dhe Sguro Bua Shpatës, që qeveriste zotërimet jugore të Shpatajve. Si vëlla i Gjinit, këtij i takonte të ishte trashëgimtar i ligjshëm i fronit. Por Muriqi, i ri dhe ambicioz, mundi ta mënjanojë kushëririn e tij plak dhe të marrë në dorë drejtimin e principatës.
Me ardhjen në pushtet vëmendja e Shpatës së ri u zhvendos nga Lindja, ku despotët e Janinës dhe osmanët e Thesalisë kishin qenë kujdesi kryesor i paraardhësit të tij të madh. Me komandantët osmanë të Thesalisë Muriqi nuk e pati të vështirë të gjente një modus vivendi, sidomos pas katastrofës që sulltan Bajaziti pësoi nga mongolët e Timurlengut në betejën e Ankarasë (1402). U shtensionuan edhe marrëdhëniet me despotin Ezau të Janinës, që ishte njerk i Muriqit dhe që për më tepër kërkoi dorën e vajzës së Muriqit për djalin e tij të lindur nga martesa me shqiptaren Evdoqia Balsha, vajzë e Gjergjit I Balsha.
Në këtë mënyrë vëmendja e Muriq Shpatës u përqendrua nga rreziku që i vinte zotërimeve të tij nga konti i Qefalonisë Karl Tokoja. Për sa kohë në krye të principatës kishte qenë Gjin Bua Shpata, Tokoja kishte dalë gjithnjë i mundur nga ballafaqimi me shqiptarët. Këta, madje, ishin në gjendje të organizonin me anije sulme mbi ishujt e tij të Qefalonisë dhe Leukadës, gjë që e kishte shtyrë kontin të kërkonte ndihmën e Napolit e të Venedikut.
Por në vitet e para të sundimit të Muriq Shpatës, raporti i forcave paraqitej i ndryshuar në favor të Tokos. Grindjet dhe pakënaqësitë ndaj sundimtarit të ri të Nartës shtynë mjaft feudalë shqiptarë dhe krerë bashkësish nga Parga, Paramithia, Margëlliçi e Janina (përfshirë bashkësitë e mëdha të mazrekëve e malakasëve) të dorëzoheshin përpara dhuratave dhe premtimeve që u drejtoi atyre me bollëk konti Karl Toko. Në këtë mënyrë, me një ushtri, lulen e së cilës e përbënin luftëtarët shqiptarë, ku shquheshin vëllezërit Muriq e Dhimo Bua, si dhe me ndihmën e një flote të ofruar nga mbreti i Napolit, Karl Tokoja, filloi t'i rrëmbejë Muriq Shpatës njërin zotërim pas tjetrit. Si pasardhës i kontëve nga familja Orsini të Qefalonisë, ai pretendonte të bëhej, ashtu siç qenë bërë ata një shekull më parë, despot i krejt Epirit.
Në këtë mënyrë, me luftë dhe më shumë me dredhi, Karl Tokoja u rrëmbeu Shpatajve një sërë kështjellash, fillimisht në jug të gjirit të Nartës, si Katohinë, Varnakun, Kandilen, Anatolikon e Dragomestin (1401-1404). Prej këndej ai filloi sulmet dhe plaçkitjet në territorin e Angjelokastrës e të Nartës. Shumë shpejt Muriq Shpata u detyrua të lëshojë kështjellat e Riniasës e Ajtoit, që siguronin mbrojtjen e Nartës. Gjatë një beteje me forcat e Tokos, u plagos rëndë e më tej vdiq edhe vëllai i legjendarit Gjin Bua Shpata, Sguroj, i cili të paktën në çastet e fundit gjeti ngushëllim kur pa se Muriq Shpata me forcat e tij po vraponte t'i vinte në ndihmë.
I biri i Sguros, Pal Shpata, në pamundësi t'i ruante zotërimet që i la i ati në jug të gjirit të Nartës, nxitoi t'ia ofrojë ato Venedikut. Më 1402 ai i propozoi këtij lëshimin e kështjellës së rëndësishme bregdetare të Lepantos si dhe vetë kryeqendrën e vet, Angjelokastrën. Ndërsa mori në dorëzim të parën (1407), kundrejt një shpërblimi, Republika e Venedikut u mor vesh me Karl Tokon që e dyta, Angjelokastra, t'i kalonte këtij të fundit (1408). Në këtë mënyrë Shpatajt humbën përfundimisht zotërimet në jug të gjirit të Nartës, në Etoli e në Akarnani.
Jakupi tregoi që në fillim një dinamizëm e trimëri që s'e kishin karakterizuar vëllanë e tij. Me të u bashkuan mjaft edhe nga krerët apo bashkësitë shqiptare që ishin hedhur në anën e Karl Tokos, siç qe, p.sh., prijësi i shquar Muriq Bua.
Në pamundësi për ta thyer sundimtarin e ri shqiptar në fushë të hapur, Karl Tokoja i përgatiti atij një pritë në kështjellën e Vombljanës, afër Nartës. I ftuar nga kështjellari i saj, njeri i Karl Tokos, gjoja për ta marrë në dorëzim kështjellën, Jakup Shpata u sulmua tradhtisht nga forcat e Tokos ndërsa u qe afruar me trupat e tij mureve të saj. Jakupi vdiq me shpatë në dorë mes luftëtarëve të tij. Me vrasjen e tij u shënua dhe fati i Nartës dhe i gjithë zotërimit të Shpatajve. Më 4 tetor 1416 Karl Tokoja hyri në Nartë. Pinjollët e fundit të Shpatajve ose pranuan të hyjnë në shërbim të Karl Tokos, ose emigruan drejt Moresë dhe ishujve të Jonit.
Azem Hajdini
Lindi më 15 korrik 1924 në katundin Dashec të Drenicës dhe vdiq me 20 shtator të vitit 2010, në moshën 87 vjeçare, në Prishtinë. Rrjedh nga një familje e varfër, me tipare malësore, me burrëri, besnikëri e tradita të larta kombëtare.
Ishte djali më i vogël i Hajdin - Xanit nga Dasheci dhe i Shahes nga Llausha. Kishte mbetur jetim kur i kishte ndërruar jetë babai pa e mbushur një vit jetë, ndërsa nëna i ndërroi jetë ende pa i mbushur dy vjet.
Në kohën e Jugosllavisë monarkiste kreu katër klasë të shkollës fillore, kurse deri në prag të Luftës se Dytë Botërore ndoqi edhe mësimet e teologjisë në Medresenë e Gjakovës.
Në ”kohën e Shqipërisë” (1941 - 1943), librin e zëvendësoi me pushkë, duke marrë pjesë aktive në forcat e armatosura të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, nën udhëheqjen e komandantit Shaban Palluzha. Gjatë kësaj kohe ishte në mbrojtjen e kufirit shqiptar dhe në mbrojtje ndaj terrorit te egër çetnik në vijën kufitare me Malin e Zi e Serbinë, në pjesën veriore dhe veriperëndimore të kufirit të Kosovës, në Kolashin, Rogoznë, Jeni - Pazar, Rozhajë, Tutin, Beranë e gjetiu.
Me depërtimin e forcave ushtarake jugosllave në territorin e Kosovës, në tetor të vitit 1944, për t’iu kundërvënë këtij okupimi, ishte inkuadruar në kuadër të forcave të armatosura ushtarake të Lëvizjes Demokratike Shqiptare për çlirim dhe bashkim kombëtar, që udhëhiqej nga komandanti Suprem, Gjeneralkolonel Shaban Palluzha, ku ishte edhe administrues dhe kronist besnik i Shtabit Suprem të forcave të armatosura të Lëvizjes.
Pas rënies heroike të komandantit Shaban Palluzha, Azem Hajdinin e mobilizojnë dhe e dërgojnë për në rrugën e ferrit, në Tivar, ku edhe i përjetoi masakrat e 31.03.1945.
Azemi edhe në momentet më dramatike, kur ndodhej nën kufoma i lare më gjak dhe veten e shihte të vdekur, mendonte : - a do të shpëtojë ndonjëri i gjallë për t’iu treguar shqiptarëve në Kosovë për kobin e zi që përjetuan djemtë e tyre ne Tivar.
Ndërkaq, në vend të mirëkuptimit, qe duhej ta tregonin oficerët e lartë, ata u kërcënuan : ”Në njësi dhe jashtë tyre askush prej jush nuk guxon të flas për këto ngjarje, në të kundërtën, po qe se zihet ngoje ajo ngjarje, do të thotë, nëse kjo çështje merr dhenë, secili prej jush do të nxirret para gjygjit ushtarak për përhapjen e propagandës armiqësore”.
Pa marrë parasysh kërcënimet dhe pasojat e mundshme, Azemi me shokë bisedonin dhe shaplosnin kujtimet për atë që e kishin përjetuar dhe kishin parë në Tivar, në Raguzë, në Tregur dhe për mizoritë që kishin përjetuar që nga Prizreni e deri në Istri, duke i shënuar ato si dëshmi autentike në notesin e vetë, sepse ishin të vetëdijshëm se një ditë do të shtrohet nevoja që të shkruhet dhe të llafoset ndryshe për këto ngjarje nga që kërkonte politika e atëhershme ditore.
Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, Azemi në fillim punoi nëpunës në Këshillin e Vendit në Qirez të Drenicës. Në vitin shkollor 1957/59, pa shkëputje nga puna, mbaroi semimaturën, kurse dy vitet vijuese mbaroi Shkollën e Mesme Ekonomike në Pejë.
Përkundër vendimit të Komitetit dhe barrierave të shumta që ia kishin vënë udhëheqësit partiakë dhe shtetërorë në Skenderaj, nuk e mposhtën vullnetin dhe këmbëngulësinë e tij për t'i kryer studimet në Fakultetin Juridik - Ekonomik, të cilin fakultet e ka mbaruar me sukses në vitin akademik 1965/66. Pas diplomimit, një kohë ka punuar inspektor i lartë në Shërbimin e Kontabilitetit Shoqëror në Mitrovicë, kurse nga viti 1969 e deri në pension ishte kryeinspektor i të hyrave të Krahinës Autonome të Kosovës.
Vënia pikë masakrës së Tivarit, të varrit më të madh të shqiptarëve në histori, të tragjedisë së Tregurit, të Raguzës dhe të mizorive që përjetuan rekrutët shqiptarë gjatë rrugës për në Frontin e Adriatikut, që nga Prizreni e deri në Istri, me të dhënën reale se asnjë ushtar, asnjë epror dhe asnjë inskenues dhe zbatues i atyre masakrave nuk u mor në pyetje, por u graduan me grada më të larta dhe se institucionet, historianët dhe inteligjencia në Kosovë dhe në Shqipëri heshtën plot 21 vjet dhe nuk e shënuan asnjë fjalë, e të mos flasim për ndonjë veprim për sensibilizimin, përjetuesin e këtyre masakrave, për Azemin, përjetuesin e këtyre masakrave, dhe për popullin shqiptar ishte barra më e rëndë shpirtërore, me të cilën nuk mundi të pajtohej kurrë, pa marrë parasysh pasojat.
Prandaj, përkundër rrethanave jashtëzakonisht të vështira që u krijuan me administrimin ushtarak në Kosovë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, por edhe më vonë, Azem Hajdini - Xani, me qëllim të sensibilizimit të masakrës së Tivarit dhe të masakrave tjera, më 09.11.1966, me parashtresë iu drejtua organeve më të larta Jugosllavisë dhe të Kosovës, duke filluar nga komuna ku punonte dhe vepronte si nëpunës, e deri në Komitetin Qendror të LKJ-së, KQ të LKS dhe Komitetit Krahinor të LKK, me kërkesë për ndriçimin e plotë të këtyre masakrave.
Në parashtresën e tij drejtuar atyre organeve, përveç përshkrimit në hollësi të ngjarjes, Azem Hajdini - Xani ka kërkuar që patjetër publikisht:
Në vend që institucionet e lartpërmendura ta zgjidhin lëndën sipas kërkesës, letrën ia kishin kthyer Komitetit Krahinor të LK të Kosovës, me numër 2029/1 të datës 9 dhjetor 1966.
Lidhur me parashtresën e tij dërguar KQ të LKJ më 19.11.1966, në Komitetin Komunal të LK Mitrovicës u caktua një bisedë, ku merrnin pjesë : Azem Hajdini, dy përfaqësues të KQ të LKJ, dy përfaqësues të KQ të LK të Serbisë, sekretari i KK të Mitrovicës (Zharko Kuzeloviqi) dhe sekretari organizativ, anëtari i KK të LK të Kosovës, Hysen Prekazi. Dy përfaqësuesve tjerë dhe dy oficerëve të lartë, që ishin të pranishëm në bisedë, Azemi nuk ua kishte mësuar emrat dhe as funksionet.
Në bisedë Zharko Kuzeloviqi iu kërcënua Azemit me masa administrative, kinse për të pavërtetat që i kishte thënë në parashtresën e tij drejtuar forumeve më të larta partiake e shtetërore, duke i konsideruar ato pohime sie propagandë armiqësore me qëllim të komprometimit të sistemit socialist – vetëqeverisës, të drejtuara kundër vëllazërim – bashkimit, për çka i tha se do të përgjigjej para gjyqit ushtarak. Njëkohësisht kërkoi nga Azemi ta tërhiqte parashtresën. Pastaj, njëri nga përfaqësuesit e KQ të LKJ ia tërhoqi vërejtjen Azemit se kjo është një vepër e rëndë armiqësore, prapa së cilës mund të fshihej edhe ndonjë grup apo organizatë armiqësore. Prandaj, ai kishte kërkuar nga Azemi të tregonte se kush fshihet prapa tij dhe prapa letrës, duke i propozuar që ta tërhiqte parashtresën. Propozimin për tërheqjen e parashtresës e kishin bërë edhe të pranishmit tjerë në bisedë, duke u kërcënuar për masa të ndryshme për autorin.
Pasi Azemi e kishte marrë fjalën, që në fillim kishte thënë se qasja e tyre ndaj këtij problemi nuk është me vend. „Këtu më keni thirr vetëm të më frikësoni, që të tërhiqem nga ajo që kam thënë, edhe pse që të gjithë e dini se ashtu edhe ka ndodhur në të vërtetë“. Pastaj ka thënë : „Hiq më lehtë nuk janë ndarë shqiptarët nga këto masakra se sa popujt që e përjetuan Aushficin (Auschwitz), Mathauzenin (Mauthausen) apo Dahaun (Dachau). Përkundrazi, krimi këtu është më i rëndë, sepse, siç dihet, atje pësuan kundërshtarët e nazifashizmit, ndërkaq në Tivar, në Tregur, në Raguzë dhe gjatë rrugës për në frontin e Adriatikut, Ushtria jugosllave ka vrarë dhe masakruar 4310 luftëtarë shqiptarë, bashkëluftëtarë të vet që ishin duarthatë dhe bashkëluftëtarët e Aleancës Antifashiste, për të vetmin faj vetëm pse ishin shqiptarë.“
Qëndrimi armiqësor ndaj Azemit vjen në shprehje edhe në mars të vitit 1969, kur në konferencën kandiduese të Lidhjes Socialiste të Mitrovicës, përfaqësuesi i Lidhjes Socialiste, Mustafa Osmanagiq, delegat i Dhomës së Kombeve të Kuvendit Federativ të Jugosllavisë, ka thënë : „Si mund të kuptohet qëndrimi i disa delegatëve, të cilët në këtë listë për delegat duan ta shtien me çdo kusht Azem Hajdinin – Xanin si aktivist?“ dhe vazhdon : „- Me të vërtetë Azemi është aktiv, por në një vijë tjetër, në atë jashtë Lidhjes së Komunistëve“. Edhe pse populli dhe delegatët në Konferencën kandiduese nuk u frikësuan dhe përgjithësisht ia dhanë votën, pushtetmbajtësit e kontestuan zgjedhjen e tij dhe me aktvendimin nr. 100, datë 31.3.1966, ia bënë të pamundshme kryerjen e funksionit.
Azemi disa herë ka kërkuar pranim te kryetari i Kryesisë së Kosovës, Xhavid Nimani. Mirëpo, pasi edhe pas shumë insistimeve nuk është pranuar. Azemi i mllefosur, por edhe këmbëngulës për ndriçimin e këtyre masakrave, tërë materialin për këto ngjarje në disa dhjetëra faqe, i mbyllur në pliko, ia ka dhënë në dorë në zyrën e Xhavid Nimanit, shefit të kabinetit të tij, Kariman Celinës.
Si përjetues i masakrës së Tivarit, nga frika se këtë krim të tmerrshëm me përmasa gjenocidale serbo – malazeze dhe maqedonase ndaj shqiptarëve do ta mbulonte terri dhe heshtja, pa depërtuar asnjë fjalë apo e dhënë në opinion, Azem Hajdini – Xani vendosi që përmes fjalës së shkruar në librin „Tragjedia e Tivarit“, botuar më 15 prill 1990 në Shtutgard, Gjermani, në 5000 ekzemplarë, të ndriçojë këtë të vërtetë të hidhur. Kjo dite i erdhi si reagim ndaj heshtjes dhe injorimit që i bëhej parashtresës së tij drejtuar organeve më të larta partiake dhe shtetërore qysh në vitin 1966. Vlenë për të thënë se ky ishte libri i parë me këtë tematikë.
Në vitin 1998 Shoqata e të Burgosurve Politikë në Prishtinë botoi librin e Azem Hajdinit – Xanit me titull : „Masakra e Tivarit“ dhe librin (ribotim) me titull: „Tragjedia e Tivarit“, me shpresë se përmes fjalës së shkruar libri do të kontribuonte sadopak që opinioni i gjerë dhe bota demokratike më në fund do ta kuptojnë plotësisht atë krim të rëndë të serbo – malazezëve e maqedonasve, atë masakër të madhe të komunistëve të Titos, të bërë gjatë LNç-së ndaj shqiptarëve duarthatë, ndaj bashkëluftëtarëve të tyre. Populli shqiptar masakrën e e emëroi si „varri i Tivarit“, „Varri i Raguzës“, dhe „varri i tragurit“. Fatkeqësisht nuk u gjet asnjë institucion apo individ në Kosovë e në Shqipëri që këtë vepër ta ribotojë dhe ta përkthejë në ndonjë gjuhë të huaj, të paktë në gjuhën angleze.
Azem Hajdini – Xani nuk u mjaftua vetëm me botimin e këtyre librave, ku në hollësi ka përshkruar masakrat në fjalë. Përmes „Ligës qytetare shqiptaro – amerikane“ arriti që masakrat t’i paraqes edhe para opinionit ndërkombëtar. Kështu, për Masakrën e Tivarit të 31 marsit 1945, ku u masakruan 4300 shqiptarë, si vepër e ushtrisë serbo – malazeze, është debatuar në komitetin për marrëdhëniet ndërkombëtare të kongresit amerikan, me temë „E ardhmja e shqiptarëve në Mal të Zi“, mbajtur më 30 tetor 2003. Mes tjerash aty u tha : „Në vitin 1945 në Evropë ngjau edhe njëra ndër mizoritë më të mëdha të asaj kohe, kur 4300 ushtarë shqiptarë që i ishin bashkangjitur vullnetarisht Ushtrisë Jugosllave për ta luftuar fashizmin, u tërhoqën në kurth në Tivar të Malit të Zi dhe u ekzekutuan në vend nga forcat ushtarake serbo – malazeze. Trupat e tyre u dogjën dhe u hodhën në varrezë masive në një gurore të lokalitetit”. “Juristi Azem Hajdini, njëri ndër të mbijetuarit e paktë të gjallë në ditën e sotme shkroi një pasqyrë të qartë me titullin “MASAKRA E TIVARIT”, të cilën ai mund ta botonte në Kosovë shumë vonë, në vitin 1998, për arsye se plot pesëdhjetë vjet, çfarëdo përmendje, edhe më e vogël qoftë e kësaj masakre, do të përfundonte me persekutim deri në vdekje.”
Lista e ambasadorëve të Shqipërisë në Kanada
Kjo është lista e Ambasadorëve shqiptarë që kanë përfaqësuar Shqipërinë në Kanada: