cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karbohidratet
Terminologjia
Në shkencën e ushqimit dhe në shumë kontekste joformale, termi "karbohidrat" shpesh nënkupton çdo ushqim që është veçanërisht i pasur me niseshtenë komplekse të karbohidrateve (të tilla si drithërat, buka dhe makaronat) ose karbohidratet e thjeshta, si sheqeri (që gjendet në karamele, reçel dhe ëmbëlsirat). Ky informalitet është ndonjëherë konfuz pasi ngatërron strukturën kimike dhe tretshmërinë tek njerëzit.
Shpesh në listat e informacionit ushqyes, siç është Baza e të Dhënave Kombëtare të Ushqyesve të USDA, termi "karbohidrate" përdoret për gjithçka tjetër përveç ujit, proteinave, yndyrës, hirit dhe etanolit. Këtu përfshihen komponime kimike si acidi acetik ose laktik, të cilët zakonisht nuk konsiderohen karbohidrate. Ai përfshin gjithashtu fibra dietike, e cila është një karbohidrate, por që nuk kontribuon me energji ushqimore (kilokalori) tek njerëzit, edhe pse shpesh përfshihet në llogaritjen e energjisë totale të ushqimit njësoj sikur të ishte. Në kuptimin e ngushtë, "sheqeri" përdoret për karbohidratet e ëmbla, të tretshme, shumë prej të cilave përdoren në ushqimin e njeriut.
Struktura
Më parë emri "karbohidrat" përdorej në kimi për çdo përbërje me formulën Cm (H2O)n. Pas këtij përkufizimi, disa kimistë e konsideruan formaldehidin (CH2O) si karbohidratin më të thjeshtë, ndërsa të tjerë e përdorën atë titull për glikolaldehidin. Sot, ky term kuptohet përgjithësisht në kuptimin biokimik, i cili përjashton përbërjet me vetëm një ose dy karbone dhe përfshin shumë karbohidrate biologjike të cilat devijojnë nga kjo formulë. Për shembull, ndërsa formulat e mësipërme përfaqësuese duket se kapin karbohidratet me të njohura, karbohidratet e kudogjendura dhe të bollshme shpesh devijojnë nga kjo. Për shembull, karbohidratet shpesh shfaqin grupe kimike si: N-acetil (p.sh. kitin), sulfate (p.sh. glikozaminoglikane), acid karboksilik dhe modifikime deoksi (p.sh. fukozë dhe acid sialik).Saharidet natyrale në përgjithësi përbëhen nga karbohidrate të thjeshta të quajtura monosakaride me formulë të përgjithshme (CH2O)n ku n është e barabartë me tre ose më shumë. Një monosakarid tipik e ka strukturën H–(CHOH)x(C=O)–(CHOH)y–H, domethënë një aldehid ose keton me shumë grupe hidroksili të shtuar, zakonisht një në çdo atom karboni që nuk është pjesë e grupit funksional aldehid ose keton. Shembuj të monosakarideve janë glukoza, fruktoza dhe gliceraldehidet. Megjithatë, disa substanca biologjike që zakonisht quhen "monosakaride" nuk përputhen me këtë formulë (p.sh. acidet uronike dhe deoksi-sheqernat si fukoza) dhe ka shumë kimikate që përputhen me këtë formulë, por që nuk konsiderohen të jenë monosakaride (p.sh. formaldehidi CH2O dhe inozitoli (CH2O)6).
Forma me zinxhir të hapur të një monosakaridi shpesh bashkëjeton me një formë unazore të mbyllur ku karboni i grupit aldehid/keton karbonil (C=O) dhe grupi hidroksil (–OH) reagojnë duke formuar një hemiacetal me një urë të re C–O–C.
Monosakaridet lidhen së bashku dhe formojnë polisakaride (ose oligosakaride) në mënyra të ndryshme. Shumë karbohidrate përmbajnë një ose më shumë njësi monosakaride të modifikuara që kanë zëvendësuar ose hequr një ose më shumë grupe. Për shembull, deoksiriboza, një përbërës i ADN-së, është një version i modifikuar i ribozës; kitina përbëhet nga njësi të përsëritura të N-acetil glukozaminës, një formë e glukozës që përmban azot.
Divisioni
Karbohidratet janë polihidroksi aldehide, ketone, alkoole, acide, derivatet e tyre të thjeshtë dhe polimeret e tyre që kanë lidhje të tipit acetal. Ato mund të klasifikohen sipas shkallës së polimerizimit dhe mund të ndahen fillimisht në tre grupe kryesore, përkatësisht sheqerna, oligosakaride dhe polisaharide.[12]
Monosakaridet
Monosakaridet janë karbohidratet më të thjeshta në atë që nuk mund të hidrolizohen në karbohidrate më të vogla. Ato janë aldehide ose ketone me dy ose më shumë grupe hidroksil. Formula e përgjithshme kimike e një monosakaridi të pamodifikuar është (C•H2O)n, fjalë për fjalë një "hidrat karboni". Monosakaridet janë molekula të rëndësishme të karburantit, si dhe blloqe ndërtuese për acidet nukleike. Monosakaridet më të vogla, për të cilët n=3, janë dihidroksiaceton dhe D- dhe L-gliceraldehidet. parapamje
Klasifikimi i monosakarideve
Monosakaridet klasifikohen sipas tre karakteristikave të ndryshme: vendosja e grupit të tij karbonil, numri i atomeve të karbonit që ai përmban dhe aftësia e tij kirale. Nëse grupi karbonil është një aldehid, monosakaridi është një aldozë; nëse grupi karbonil është një keton, monosakaridi është një ketozë. Monosakaridet me tre atome karboni quhen trioza, ato me katër quhen tetroza, pesë quhen pentoza, gjashtë janë heksoze etj.[14] Këto dy sisteme klasifikimi shpesh kombinohen. Për shembull, glukoza është një aldohekzozë (një aldehid me gjashtë karbon), riboza është një aldopentozë (një aldehid me pesë karbon), dhe fruktoza është një ketohekzozë (një keton me gjashtë karbon).
Çdo atom karboni që mban një grup hidroksil (-OH), me përjashtim të karbonit të parë dhe të fundit, është asimetrik, duke i bërë ato qendra stereo me dy konfigurime të mundshme secila (R ose S). Për shkak të kësaj asimetrie, një numër izomerësh mund të ekzistojnë për çdo formulë të dhënë monosakaride. Duke përdorur rregullin Le Bel-van't Hoff, aldoheksoza D-glukoza, për shembull, ka formulën (C·H2O)6, nga të cilat katër nga gjashtë atomet e karbonit të saj janë stereogjenë, duke e bërë D-glukozën një nga 24=16 të mundshme. stereoizomerët. Në rastin e gliceraldehideve, një aldotriozë, ekziston një palë stereoizomerësh të mundshëm, të cilët janë enantiomere dhe epimerë. 1, 3-dihidroksiaceton, ketoza që korrespondon me gliceraldehidet aldozë, është një molekulë simetrike pa qendra stereo. Caktimi i D ose L bëhet sipas orientimit të karbonit asimetrik më të largët nga grupi karbonil: në një projeksion standard Fischer nëse grupi hidroksil është në të djathtë, molekula është një sheqer D, përndryshe është një sheqer L. Parashtesat "D-" dhe "L-" nuk duhet të ngatërrohen me "d-" ose "l-", të cilat tregojnë drejtimin që sheqeri rrotullon dritën e polarizuar në plan. Ky përdorim i "d-" dhe "l-" nuk ndiqet më në kiminë e karbohidrateve.[15]
Izomerizmi i zinxhirit unazë të drejtë
parapamje|278x278px The aldehyde or ketone group of a straight-chain monosaccharide will react reversibly with a hydroxyl group on a different carbon atom to form a hemiacetal or hemiketal, forming a heterocyclic ring with an oxygen bridge between two carbon atoms. Rings with five and six atoms are called furanose and pyranose forms, respectively, and exist in equilibrium with the straight-chain form.
During the conversion from straight-chain form to the cyclic form, the carbon atom containing the carbonyl oxygen, called the anomeric carbon, becomes a stereogenic center with two possible configurations: The oxygen atom may take a position either above or below the plane of the ring. The resulting possible pair of stereoisomers is called anomers. In the α anomer, the -OH substituent on the anomeric carbon rests on the opposite side (trans) of the ring from the CH2OH side branch. The alternative form, in which the CH2OH substituent and the anomeric hydroxyl are on the same side (cis) of the plane of the ring, is called the β anomer.
Përdorimi në organizmat e gjallë
Monosakaridet janë burimi kryesor i karburantit për metabolizmin, duke u përdorur si burim energjie (glukoza është më e rëndësishmja në natyrë pasi është produkt i fotosintezës në bimë) dhe në biosintezë. Kur monosakaridet nuk nevojiten menjëherë, ato shpesh shndërrohen në forma më efikase në hapësirë (d.m.th., më pak të tretshme në ujë), shpesh polisaharide. Në shumë kafshë, duke përfshirë njerëzit, kjo formë depozitimi është glikogjen, veçanërisht në qelizat e mëlçisë dhe muskujve. Në bimë, niseshteja përdoret për të njëjtin qëllim. Karbohidrati më i bollshëm, celuloza, është një përbërës strukturor i murit qelizor të bimëve dhe shumë formave të algave. Riboza është një përbërës i ARN-së. Deoksiriboza është një përbërës i ADN-së. Liksoza është një përbërës i liksoflavinës që gjendet në zemrën e njeriut.[17] Ribuloza dhe ksiluloza ndodhin në shtegun e pentozës fosfat. Galaktoza, një përbërës i laktozës së sheqerit të qumështit, gjendet në galaktolipide në membranat qelizore bimore dhe në glikoproteina në shumë inde. Manoza shfaqet në metabolizmin e njeriut, veçanërisht në glikozilimin e disa proteinave. Fruktoza, ose sheqeri i frutave, gjendet në shumë bimë dhe njerëz, metabolizohet në mëlçi, absorbohet drejtpërdrejt në zorrët gjatë tretjes dhe gjendet në spermë. Trehaloza, një sheqer kryesor i insekteve, hidrolizohet me shpejtësi në dy molekula glukoze për të mbështetur fluturimin e vazhdueshëm.
Disakaridet
Dy monosakaride të bashkuara quhen disaharide, lloji më i thjeshtë i polisaharidit. Shembujt përfshijnë saharozën dhe laktozën. Ato përbëhen nga dy njësi monosakaride të lidhura së bashku nga një lidhje kovalente e njohur si një lidhje glikozidike e formuar nëpërmjet një reaksioni dehidrimi, duke rezultuar në humbjen e një atomi hidrogjeni nga një monosakarid dhe një grup hidroksil nga tjetri. Formula e disaharideve të pamodifikuara është C12H22O11. Edhe pse ka shumë lloje të disaharideve, një pjesë e vogël e disakarideve janë veçanërisht të dukshme.
Saharoza, e paraqitur në të djathtë, është disakaridi më i bollshëm dhe forma kryesore në të cilën karbohidratet transportohen në bimë. Ai përbëhet nga një molekulë D-glukozë dhe një molekulë D-fruktozë. Emri sistematik për saharozën, O-α-D-glukopiranozil-(1→2)-D-fruktofuranozid, tregon katër gjëra:
Laktoza, një disakarid i përbërë nga një molekulë D-galaktozë dhe një molekulë D-glukozë, gjendet natyrshëm në qumështin e gjitarëve. Emri sistematik për laktozën është O-β-D-galaktopiranozil-(1→4)-D-glukopiranozë. Disakaride të tjera të dukshme përfshijnë maltozën (dy D-glukoza të lidhura α-1,4) dhe cellobiozën (dy D-glukoza të lidhura β-1,4). Disakaridet mund të klasifikohen në dy lloje: disaharide reduktuese dhe joreduktuese. Nëse grupi funksional është i pranishëm në lidhjen me një njësi tjetër sheqeri, ai quhet disakarid ose biozë reduktuese.
Të ushqyerit
Karbohidratet e konsumuara në ushqim japin 3,87 kilokalori energji për gram për sheqernat e thjeshta,[18] dhe 3,57 deri në 4,12 kilokalori për gram për karbohidratet komplekse në shumicën e ushqimeve të tjera.[19] Nivelet relativisht të larta të karbohidrateve shoqërohen me ushqime të përpunuara ose ushqime të rafinuara të bëra nga bimët, duke përfshirë ëmbëlsirat, biskotat dhe karamele, sheqerin e tryezës, mjaltin, pijet joalkoolike, bukën dhe krisurat, reçelrat dhe produktet e frutave, makaronat dhe drithërat e mëngjesit. Sasi më të ulëta të karbohidrateve zakonisht shoqërohen me ushqime të parafinuara, duke përfshirë fasulet, zhardhokët, orizin dhe frutat e parafinuara [e dyshimtë – diskutoni].[20] Ushqimet me bazë shtazore në përgjithësi kanë nivelet më të ulëta të karbohidrateve, megjithëse qumështi përmban një përqindje të lartë të laktozës.
Organizmat zakonisht nuk mund të metabolizojnë të gjitha llojet e karbohidrateve për të dhënë energji. Glukoza është një burim pothuajse universal dhe i arritshëm i energjisë. Shumë organizma kanë gjithashtu aftësinë për të metabolizuar monosakaride dhe disakaride të tjera, por glukoza shpesh metabolizohet së pari. Në Escherichia coli, për shembull, operoni lac do të shprehë enzima për tretjen e laktozës kur ajo është e pranishme, por nëse janë të pranishme edhe laktoza edhe glukoza, operoni lac shtypet, duke rezultuar që glukoza të përdoret së pari (shih: Diauxie). Polisakaridet janë gjithashtu burime të zakonshme të energjisë. Shumë organizma mund të zbërthejnë lehtësisht niseshtenë në glukozë; Megjithatë, shumica e organizmave nuk mund të metabolizojnë celulozën ose polisaharide të tjera si kitina dhe arabinoksilanët. Këto lloje të karbohidrateve mund të metabolizohen nga disa baktere dhe protiste. Përtypësit dhe termitet, për shembull, përdorin mikroorganizma për të përpunuar celulozën. Edhe pse këto karbohidrate komplekse nuk janë shumë të tretshme, ato përfaqësojnë një element të rëndësishëm dietik për njerëzit, të quajtur fibra dietike. Fibra përmirëson tretjen, ndër përfitimet e tjera.[21]
Instituti i Mjekësisë rekomandon që të rriturit amerikanë dhe kanadezë të marrin ndërmjet 45 dhe 65% të energjisë dietike nga karbohidratet me drithëra të plota.[22] Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë dhe Organizata Botërore e Shëndetësisë së bashku rekomandojnë që udhëzimet kombëtare dietike të vendosin një objektiv prej 55-75% të energjisë totale nga karbohidratet, por vetëm 10% direkt nga sheqernat (termi i tyre për karbohidratet e thjeshta).[23] Një Rishikim Sistematik i Cochrane 2017 arriti në përfundimin se nuk kishte prova të mjaftueshme për të mbështetur pretendimin se dietat me drithëra të plota mund të ndikojnë në sëmundjet kardiovaskulare.[24]
Klasifikimi
Nutricionistët shpesh i referohen karbohidrateve si të thjeshta ose komplekse. Megjithatë, dallimi i saktë midis këtyre grupeve mund të jetë i paqartë. Termi karbohidrate komplekse u përdor për herë të parë në publikimin e Komitetit të Përzgjedhur të Senatit për Ushqyerjen dhe Nevojat Njerëzore për Shtetet e Bashkuara të Amerikës (1977) ku synohej të dallonte sheqernat nga karbohidratet e tjera (të cilat perceptoheshin si superiore nga ana ushqyese).[25 ] Megjithatë, raporti vendosi "frutat, perimet dhe drithërat" në kolonën e karbohidrateve komplekse, pavarësisht nga fakti se këto mund të përmbajnë sheqerna si dhe polisaharide. Ky konfuzion vazhdon pasi sot disa nutricionistë përdorin termin karbohidrate komplekse për t'iu referuar çdo lloj saharidi të tretshëm të pranishëm në një ushqim të plotë, ku gjenden edhe fibra, vitamina dhe minerale (në krahasim me karbohidratet e përpunuara, të cilat ofrojnë energji, por pak lëndë ushqyese të tjera). . Përdorimi standard, megjithatë, është klasifikimi i karbohidrateve kimikisht: të thjeshta nëse janë sheqerna (monosakaride dhe disakaride) dhe komplekse nëse janë polisakaride (ose oligosakaride).[26]
Në çdo rast, dallimi kimik i thjeshtë dhe kompleks ka pak vlerë për përcaktimin e cilësisë ushqyese të karbohidrateve.[26] Disa karbohidrate të thjeshta (p.sh. fruktoza) rrisin glukozën në gjak me shpejtësi, ndërsa disa karbohidrate komplekse (niseshte), rritin ngadalë sheqerin në gjak. Shpejtësia e tretjes përcaktohet nga një sërë faktorësh, duke përfshirë cilat lëndë ushqyese të tjera konsumohen me karbohidratet, si përgatitet ushqimi, ndryshimet individuale në metabolizëm dhe kimia e karbohidrateve.[27] Karbohidratet ndonjëherë ndahen në "karbohidrate të disponueshme", të cilat absorbohen në zorrën e hollë dhe "karbohidrate të padisponueshme", të cilat kalojnë në zorrën e trashë, ku i nënshtrohen fermentimit nga mikrobiota gastrointestinale.[28]
Udhëzimet dietike të USDA-s për amerikanët 2010 bëjnë thirrje për konsum të moderuar deri në të lartë të karbohidrateve nga një dietë e ekuilibruar që përfshin gjashtë racione ushqimesh me drithëra çdo ditë, të paktën gjysma nga burimet me drithëra të plota dhe pjesa tjetër janë nga të pasuruara.[29]
Konceptet e indeksit glicemik (GI) dhe ngarkesës glikemike janë zhvilluar për të karakterizuar sjelljen e ushqimit gjatë tretjes së njeriut. Ata renditin ushqimet e pasura me karbohidrate bazuar në shpejtësinë dhe madhësinë e efektit të tyre në nivelet e glukozës në gjak. Indeksi glicemik është një masë që tregon se sa shpejt përthithet glukoza e ushqimit, ndërsa ngarkesa glicemike është një masë e glukozës totale të absorbueshme në ushqime. Indeksi i insulinës është një metodë e ngjashme, më e fundit e klasifikimit që rendit ushqimet bazuar në efektet e tyre në nivelet e insulinës në gjak, të cilat shkaktohen nga glukoza (ose niseshteja) dhe disa aminoacide në ushqim.
Efektet shëndetësore të kufizimit të karbohidrateve dietike
Artikulli kryesor: Dietë me pak karbohidrate
Dietat me pak karbohidrate mund të humbasin avantazhet shëndetësore - të tilla si rritja e marrjes së fibrave dietike - të ofruara nga karbohidratet me cilësi të lartë që gjenden në bishtajore dhe bishtajore, drithëra, fruta dhe perime.[30][31] Një "meta-analizë, me cilësi të moderuar", e përfshirë si efekte negative të halitozës së dietës, dhimbjes së kokës dhe kapsllëkut.[32][Nevojitet një burim më i mirë]
Dietat e kufizuara me karbohidrate mund të jenë po aq efektive sa dietat me pak yndyrë për të ndihmuar në arritjen e humbjes së peshës në afat të shkurtër kur marrja e përgjithshme e kalorive reduktohet.[33] Një deklaratë shkencore e Shoqatës Endokrine tha se "kur marrja e kalorive mbahet konstante [...] akumulimi i yndyrës trupore nuk duket të ndikohet nga ndryshimet madje shumë të theksuara në sasinë e yndyrës kundrejt karbohidrateve në dietë."[33] Humbja ose mirëmbajtja efektive e peshës afatgjatë varet nga kufizimi i kalorive[33], jo nga raporti i makronutrientëve në një dietë.[34] Arsyetimi i dietës mbështet se karbohidratet shkaktojnë akumulim të panevojshëm të yndyrës duke rritur nivelet e insulinës në gjak dhe se dietat me pak karbohidrate kanë një "përparësi metabolike", nuk mbështetet nga provat klinike.[33][35] Më tej, nuk është e qartë se si dieta me pak karbohidrate ndikon në shëndetin kardiovaskular, megjithëse dy rishikime treguan se kufizimi i karbohidrateve mund të përmirësojë shënuesit e lipideve të rrezikut të sëmundjeve kardiovaskulare.[36][37]
Një formë ekstreme e dietës me pak karbohidrate – dieta ketogjenike – është krijuar si një dietë mjekësore për trajtimin e epilepsisë.[42] Nëpërmjet përkrahjes së të famshmëve gjatë fillimit të shekullit të 21-të, ajo u bë një dietë e modës si një mjet për humbje peshe, por me rreziqe të efekteve anësore të padëshiruara, të tilla si nivele të ulëta të energjisë dhe rritje të urisë, pagjumësi, të përziera dhe shqetësime gastrointestinale. (Nevojitet një citim shkencor ) [42] Shoqata Dietetike Britanike e quajti atë një nga "5 dietat më të këqija të të famshëmve për t'u shmangur në 2018".[42]
Burimi
Shumica e karbohidrateve dietike përmbajnë glukozë, ose si bllokun e tyre të vetëm ndërtues (si në polisaharidet niseshte dhe glikogjen), ose së bashku me një monosakarid tjetër (si në hetero-polisakaridet saharozë dhe laktozë).[43] Glukoza e palidhur është një nga përbërësit kryesorë të mjaltit. Glukoza është jashtëzakonisht e bollshme dhe është izoluar nga një shumëllojshmëri burimesh natyrore në të gjithë botën, duke përfshirë konet mashkullore të pemës halore Wollemia nobilis në Romë, [44] rrënjët e bimëve Ilex asprella në Kinë, [45] dhe kashtët nga orizi në Kaliforni.[46] parapamje
Metabolizmi
Metabolizmi i karbohidrateve është një seri procesesh biokimike përgjegjëse për formimin, zbërthimin dhe ndërthurjen e karbohidrateve në organizmat e gjallë.
Karbohidrati më i rëndësishëm është glukoza, një sheqer i thjeshtë (monosakaridi) që metabolizohet nga pothuajse të gjithë organizmat e njohur. Glukoza dhe karbohidratet e tjera janë pjesë e një shumëllojshmërie të gjerë të rrugëve metabolike nëpër specie: bimët sintetizojnë karbohidratet nga dioksidi i karbonit dhe uji me anë të fotosintezës duke ruajtur energjinë e përthithur brenda, shpesh në formën e niseshtës ose lipideve. Komponentët e bimëve konsumohen nga kafshët dhe kërpudhat dhe përdoren si lëndë djegëse për frymëmarrjen qelizore. Oksidimi i një gram karbohidrati jep përafërsisht 16 kJ (4 kcal) energji, ndërsa oksidimi i një gram lipide jep rreth 38 kJ (9 kcal). Trupi i njeriut ruan midis 300 dhe 500 g karbohidrate në varësi të peshës trupore, me muskujt skeletorë që kontribuojnë në një pjesë të madhe të ruajtjes.[48] Energjia e marrë nga metabolizmi (p.sh., oksidimi i glukozës) zakonisht ruhet përkohësisht brenda qelizave në formën e ATP.[49] Organizmat e aftë për frymëmarrje anaerobe dhe aerobe metabolizojnë glukozën dhe oksigjenin (aerobik) për të çliruar energji, me dioksid karboni dhe uji si nënprodukte.
Katabolizmi
Katabolizmi është reaksioni metabolik të cilit qelizat i nënshtrohen për të zbërthyer molekula më të mëdha, duke nxjerrë energji. Ekzistojnë dy rrugë kryesore metabolike të katabolizmit të monosakarideve: glikoliza dhe cikli i acidit citrik.
Në glikolizë, oligo- dhe polisaharidet ndahen së pari në monosakaride më të vogla nga enzimat e quajtura hidrolaza glikozide. Njësitë monosakaride më pas mund të hyjnë në katabolizmin e monosakarideve. Një investim 2 ATP kërkohet në hapat e hershëm të glikolizës për të fosforiluar glukozën në glukozë 6-fosfat (G6P) dhe fruktozë 6-fosfat (F6P) në fruktozë 1,6-bifosfat (FBP), duke e shtyrë kështu reagimin përpara në mënyrë të pakthyeshme. 48] Në disa raste, si tek njerëzit, jo të gjitha llojet e karbohidrateve janë të përdorshme pasi enzimat e nevojshme tretëse dhe metabolike nuk janë të pranishme.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück ishte një kamp i përqëndrimit në qarkun e rrethit Templin - Uckermark. Ai ndodhej në afërsi të qytetit të vogel  – atehere ka  qene   mecklenburgas –  Fürstenberg pranë  Havel, rreth  100 km në veri të  Berlinit, dhe vlen si kampi me  i madh i përqëndrimit për gratë në Rajhun e Trete nga viti 1933 deri në vitin 1945.
Enver Hoti (politikan)
Enver Hoti lindur më 08.10.1966, shqiptar nga Kosova dhe deputet i Kuvendit të Kosovës.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
Sot gjendet ne hapsirene tinj  nje perkujtimor dhe nje muze  Ravensbrück.
thumb|right|300px
Jugu (gjeografi)
Jugu është një nga katër anët e horizontit dhe është në anë të kundërt me veriun. Në botën perëndimore, fundi hartës është jugu ; jugor është drejtimi duke mbajtur këndin e 180 °. Vërtetë jug është drejtimi drejt fundit të jugut është qendra rreth të cilit rrotullonet toka, e quajtur si Poli i Jugut i vendosur në Antarktik.
Etimologjia
Etimologjia e fjalës "jug" vjen nga (anglishtja e vjetër) nga fjala suth, që kanë ngjajshmëri (gjermanishten e vjetër të nivelit të lartë) fjala sund, dhe ndoshta sunne (anglishtja e vjetër), me kuptimin e "rajonin e Diellit". Gjuhë të tjera kanë nganjëherë kanë edhe burime më interesante. Për shembull, në gjuhën Rutul jennet do të thotë të dy "parajsë" dhe "jug", për shkak që fisi besimon që parajsa është e vendosur në jug të tokave të Rutul. Në shumë gjuhë të Mesoamerica, "jug" do të thotë edhe "poshtë".
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
Historia
Das Lager wurde im Dorf Ravensbrück am Schwedtsee von Dezember 1938 bis April 1939 auf Anordnung des Reichsführer-SS Heinrich Himmler von Häftlingen des KZ Sachsenhausen zunächst als reines Frauenlager errichtet. Im April 1941 kam ein kleines Männerlager für zunächst 350 Häftlinge hinzu. Bis Juni 1942 wurde in unmittelbarer Nähe das Jugendschutzlager Uckermark für zunächst 400 weibliche Jugendliche fertiggestellt und mit in Betrieb genommen. Das KZ Ravensbrück umfasste 1945 eine Fläche von etwa 170 Hektar und hatte bis zu 70 Außenlager im Reichsgebiet sowie in den besetzten Gebieten, in denen durch Häftlinge Zwangsarbeit für die Rüstungsindustrie verrichtet werden musste.
1940
Im Januar 1940 inspizierte Himmler das Lager und erließ die offizielle Anordnung, die die Prügelstrafe für weibliche Häftlinge einführte. Im Zuge der totalen Umstellung auf die Kriegswirtschaft wurde am 21. Juni 1940 der SS-Betrieb „Gesellschaft für Textil- und Lederverwertung mbH“ in Ravensbrück gegründet. Im Lager wurde ein sogenannter „Industriehof“ mit Produktionsstätten eingerichtet, wo die Häftlinge „frauentypische“ Arbeiten verrichten mussten. Im Dezember 1940 waren bereits 4.200 weibliche Gefangene in Ravensbrück registriert, die in 16 KZ-Baracken untergebracht waren.
Jede dritte Gefangene, die neu eingeliefert wurde, war eine Polin. Sehr häufig waren diese Frauen Mitglieder des Polski Związek Zachodni oder Angehörige der paramilitärischen Jugendorganisation Przysposobienia Wojskowego Kobiet.
1941
Die Zahl der Gefangenen erhöhte sich bis April 1941 um weitere 3.500 Häftlinge. Im gleichen Monat wurden 1.000 Frauen aus Ravensbrück nach Auschwitz zum Aufbau des dortigen Vernichtungslagers transportiert.
1942
Da Ravensbrück zu diesem Zeitpunkt noch über keine eigene Gaskammer verfügte, wurden im April 1942 über 1.600 Frauen, davon etwa die Hälfte Jüdinnen, selektiert und in der NS-Tötungsanstalt Bernburg vergast. Nach der Zerstörung des tschechischen Dorfes Lidice durch deutsche Einsatzkommandos wurden im Juni 1942 182 überlebende Frauen des Dorfes nach Ravensbrück deportiert.
Am 20. Juli begann Himmlers Leibarzt Karl Gebhardt, der 12 km entfernt seine Klinik Hohenlychen betrieb, in Ravensbrück Experimente an KZ-Häftlingen bezüglich Sulfonamide (Antibiotika). Das Nazi-Idol Heydrich war unter seiner Aufsicht an Gasbrand verstorben und Gebhardt war in große Bedrängnis geraten, da er u.a. durch Hitlers Leibarzt Morell kritisiert wurde, dass Heydrich noch leben könne, wären andere Sulfonamide verabreicht worden. Gebhardt ließ in einer ersten Versuchsreihe 15 männlichen und 42 polnischen, weiblichen Häftlingen Verletzungen zufügen, die Kriegsverletzungen simulieren sollten. Zur Auslösung einer Infektion ließ er in die Wunde Stoffe, Glassplitter, Lehm, Zellstoff o.ä. einfügen. An den eiternden Wunden wurde die Wirkweise verschiedener Sulfonamide getestet.
Im Zuge des verstärkten Einsatzes von Lagerinsassen aller KZ in der Kriegswirtschaft und in der Rüstungsindustrie ließ die Firma Siemens & Halske ab Juni 1942 Fertigungsbaracken für seine Produktion am KZ Ravensbrück errichten, wo die inhaftierten Frauen in der Folgezeit dann Zwangsarbeit verrichten mussten. Am 1. August 1942 begannen SS-Ärzte mit weiteren medizinischen Versuchen an gesunden Frauen. Nach der Anordnung des Reichssicherheitshauptamts in Berlin, das Lager Ravensbrück „judenfrei“ zu machen, wurden am 6. Oktober 1942 über 600 Frauen, fast ausnahmslos Jüdinnen, in das Vernichtungslager Auschwitz deportiert. Im Dezember des gleichen Jahres war das Lager mit 10.800 Gefangenen aus ganz Europa belegt.
Am 3. September inspizierte Reichsarzt-SS Grawitz das Lager Ravensbrück und ordnete an, den Häftlingen seien Schussverletzungen zuzufügen, da er die bisher zugefügten Verletzungen als "Mückenstiche" bezeichnete. Gebhardt begann nun mit einer neuen Versuchsreihe an 24 polnischen Häftlingen. Er ließ ihnen keine Schussverletzungen zufügen, sondern impfte zugefügte Wunden mit Gasbrand-Erregern. Er erreichte starke Infektion der Wunden, an denen starker Gasbrand entstand. Drei Frauen verstarben an dieser Versuchsreihe. Insgesamt fünf Frauen starben an Gebhardts Sulfonamid-Versuchsreihen, viele wurden zu Invaliden. Die relativ niedrige Sterberate wurde auf die Wirksamkeit der Sulfonamide zurückgeführt.
Tarsatica
Tarsatika ka qenë një vendbanim i lashtë romak në Iliria nga i cili u krijua një vendbanim në vendin e Rijekës së sotme, Kroaci.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
1943
Ende Februar 1943 kamen auch weibliche Kriegsgefangene der Roten Armee nach Ravensbrück. Wegen des verstärkten Einsatzes von KZ-Häftlingen in der Rüstungsindustrie wurden ab März Außenlager des KZ Ravensbrück eingerichtet. Da die SS der großen Zahl der Toten nicht mehr Herr wurde, errichtete man im Herbst 1943 ein eigenes Krematorium für das KZ Ravensbrück. Die Asche der Toten wurde zumindest teilweise in den benachbarten Schwedtsee geschüttet. Im Dezember 1943 waren in Ravensbrück und seinen Außenlagern ca. 15.100 Häftlinge registriert.
Tarsatica
Etimologjiia
Vendbanimi i parë i Tarsaticës, një qytet fortesë, ishte vendosur në vendin e qytetit të vjetër të sotëm, si një fortesë e rëndësishme mbrojtëse romake në shekullin e IV, e shkatërruar në vitin 799. nga frankët në betejën me kroatët, gjatë së cilës vdiq edhe Margrav Erik në shpatet e kodrës. Menjëherë pas largimit të frankëve, emri Tarsatica u transferua në kodrën fqinje 138 metra lartë, me emrin Tersat dhe në fund Trsat. Vetë emri mund të jetë nga emri kelt Tarsa, që do të thotë  'kodër buzë lumit'. Me emrin Tarsatica, u përmend për herë të parë në Kodin Vinodol në vitin 1288, si selia e famullisë Vinodol dhe në zotërim të princave në Kërk, më vonë Frankopan. Në shekullin XIII, në vendin e ish-Tarsatikës, u zhvillua qyteti i Rekës (Rijeka e sotme) me kulla, dyqane dhe rrugë, të cilat nga viti 1466 me ndërprerje të vogla deri në vitin 1918 u përkisnin Habsburgëve. Trsati i sotëm shtrihet midis qytetit të vjetër të Trsat (Gradin) deri te ish-kazerma dhe në shpatin në veri. Në emrat e restoranteve të njohura në Trsat janë ruajtur emrat e vjetër të Tarsatikës dhe Tarsës.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
1944
Im Laufe des Jahres 1944 kamen noch tausende Gefangene aus evakuierten Haftstätten im besetzten Frankreich und den geräumten KZ aus dem Osten des Deutschen Reichs, z. B. aus dem KZ majdanek. Im September 1944 waren die Baracken derart überfüllt, dass die Kommandantur zur Unterbringung der Gefangenen Zelte im Lager aufstellen ließ. Viele der darin untergebrachten Frauen und Kinder überlebten den Winter 1944/1945 nicht. Nach der Niederschlagung des Warschauer Aufstands verschlimmerte sich die Situation dramatisch, als im Oktober 12.000 polnische und jüdische Frauen und Kinder nach Ravensbrück deportiert wurden. Es wurden 1944 insgesamt 70.000 Ravensbrücker Häftlinge in andere Lager zur Zwangsarbeit abgegeben, so zu Heinkel nach Rostock, zu Siemens nach Zwodau und über 10.000 Polinnen und Jüdinnen nach Auschwitz-Birkenau.
Tarsatica
Histori më e vjetër
Në epokën e re të hekurit, Tarsati i përkiste fisit ilir të Japodëve dhe vetëm më vonë u përfshi në territorin e romakëve për arsye ekonomiko-tregtare dhe ushtarako-strategjike. Me ardhjen e romakëve, dhe para shekullit të I-rë, vendbanimi i mëparshëm filloi të shndërrohej në një vendbanim urban të tipit romak, duke ruajtur rëndësinë e vendbanimit qendror. Është projektuar sipas modelit të komunave romake. Administrata përbëhej nga qytetarët më të rëndësishëm dhe në burimet historike përmendet edhe veprimtaria e priftërinjve.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
1944
Am 11. Februar wurden Helmuth James Graf von Moltke, Albrecht Graf von Bernstorff und andere nach Ravensbrück verlegt, die einige Wochen zuvor im Zusammenhang mit der Entdeckung des oppositionellen Solf-Kreises von der Gestapo verhaftet worden waren. Moltke, der bis dahin als Schutzhäftling vergleichsweise gut behandelt worden war, wurde nach dem 20. Juli in verschärfte Einzelhaft genommen, bis er am 27. September in die Haftanstalt Tegel verlegt wurde, um seinen Prozeß vor dem Volksgerichtshof zu erwarten. Beschuldigte, die im Zusammenhang mit dem Attentat vom 20. Juli 1944 verhaftet wurden, denen aber keine unmittelbare Beteiligung nachgewiesen werden konnte, wurden, wie Otto Schniewind, Hjalmar Schacht, Tilo von Wilmowsky und Peter Bielenberg, vom Zellengefängnis Lehrter Straße nach Ravensbrück verlegt. Weiterhin wurden im Rahmen der Aktion Gitter ab dem 22. August Regimekritiker, die vorsorglich auf schwarzen Listen erfasst worden waren, unter anderem auch in Ravensbrück eingeliefert, darunter die Freiburger Professoren Adolf Lampe, Constantin von Dietze und Gerhard Ritter.
Tarsatica
Histori më e vjetër
Rëndësi të madhe ka pasur në fund të antikitetit, më saktë në fund të shekullit VI dhe fillim të shekullit të shtatë. Ai shërbeu si një nga qendrat e mbrojtjes kundër sulmeve avaro - sllave.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
1945
Mitte Januar 1945 waren in Ravensbrück mit seinen Außenlagern fast 46.100 weibliche und über 7.800 männliche Häftlinge registriert. Anfang Februar erhöhte sich die Zahl um 11.000 Häftlinge aus anderen, geräumten KZ und Außenlagern. Das Jugendschutzhaftlager Uckermark wurde ebenfalls geräumt. In ihm wurden jetzt arbeitsunfähige Frauen untergebracht, tausende dieser Frauen wurden in den folgenden Wochen ermordet. Im Februar 1945 wurden in Ravensbrück ein Richtplatz sowie eine provisorische Gaskammer errichtet, in der bis Ende März 2.300 bis 2.400 Opfer getötet wurden.
Vitet 1830
Mbi vitet 1830.
Kampi i përqëndrimit Ravensbrück
Shkrirja dhe lirimi
In der Zeit vom 5. April bis 26. April 1945 gelang es dem Internationalen Komitee vom Roten Kreuz und dem Schwedischen Roten Kreuz unter Folke Bernadotte, 7.500 Frauen aus Ravensbrück in die Schweiz und nach Schweden zu evakuieren. Da sich die Front im April 1945 dem Lager immer mehr näherte, wurde das KZ Ravensbrück ab dem 27. April schließlich von der SS geräumt und die Insassen auf einen Todesmarsch getrieben. Zurück blieben lediglich schwerkranke Häftlinge: 2.000 Frauen und 300 Männer sowie Häftlingspflegepersonal, insgesamt rund 3000 Personen. Am 30. April 1945 erreichten sowjetische Truppen Fürstenberg und befreiten auch die verbliebenen Insassen des KZ Ravensbrück. Die Häftlinge auf dem Todesmarsch wurden bis zum 3. Mai 1945 von sowjetischen Einheiten eingeholt und ebenfalls befreit. An den Folgen der KZ-Haft starben in folgenden Wochen und Monaten aber noch zahllose ehemalige Häftlinge.
Periudha e pas Luftẽs
Mitglieder des SS-Wachpersonals, Aufseherinnen und ehemalige Häftlinge mit Funktionen in der Lagerverwaltung wurden nach Kriegsende von den Alliierten festgenommen und von 1946 bis 1948 in den Hamburger Ravensbrück-Prozessen vor Gericht gestellt. 16 Angeklagte wurden wegen Kriegsverbrechen und Verbrechen gegen die Menschlichkeit zum Tod verurteilt.
Bestimmte Teile des KZ-Geländes sowie die SS-Wohnsiedlung wurden von der sowjetischen Garnison in Fürstenberg bis zum Abzug der dann sowjetischen Truppen 1993 militärisch bzw. zu Wohnzwecken genutzt.
1959 weihte die DDR auf einem Teil des ehemaligen Lagers die Nationale Mahn- und Gedenkstätte Ravensbrück nach einem Entwurf des Bildhauers Will Lammert ein. Mit dem Abzug der sowjetischen Truppen aus Deutschland konnten weitere Teile des Lagers in die Gedenkstätte einbezogen werden.
Neue Aufmerksamkeit und Interesse am Lager folgte nach dem majdanek-Prozess in Düsseldorf ab 1976. Die größte Aufmerksamkeit im Prozess bekam die SS-Wächterin Hermine Braunsteiner, die von dem bekannten Nazi-Aufklärer und Verfolger Simon Wiesenthal aufgespürt worden war.
Auch im September 2006 rückte die Geschichte des Lagers wieder in das öffentliche Bewusstsein, als die USA die mittlerweile 83-jährige Elfriede Rinkel auswiesen. Diese hatte seit 1959 in den Vereinigten Staaten in Kalifornien gelebt, teilte das US-Justizministerium in Washington mit. Dabei habe sie aber über ihre NS-Vergangenheit gelogen. Elfriede Rinkel, geb. Huth, die nach wie vor die deutsche Staatsbürgerschaft hat, sei Anfang des Monats September 2006 nach Deutschland zurückgekehrt, nachdem den Behörden ihr Vorleben in der NS-Zeit bekannt geworden sei und ein Gericht sie zum Verlassen des Landes bis Ende September 2006 aufgefordert habe.
Rinkel sei von Juni 1944 bis zur Aufgabe des Lagers im April 1945 Aufseherin in Ravensbrück gewesen. Sie habe bei der „Erfüllung ihrer Aufgaben“ einen trainierten Hund benutzt, teilte das US-Justizministerium weiter mit. Im KZ Ravensbrück hielten die Nationalsozialisten hauptsächlich Frauen gefangen und zwangen sie – oft mit Hilfe von Hunden – zu schwersten Arbeiten. „KZ-Wärter wie Elfriede Rinkel spielten bei der entsetzlichen Misshandlung unschuldiger Opfer durch das NS-Regime eine bedeutende Rolle“, heißt es in der Mitteilung des Ministeriums.
Bilanci
Zwischen 1939 und 1945 sind insgesamt etwa 132.000 Frauen und Kinder, 20.000 Männer und 1.000 weibliche Jugendliche aus 40 Nationen und Volksgruppen im KZ Ravensbrück und dem Jugendschutzhaftlager Uckermark registriert worden. Sie wurden von ca. 1.000 SS-Leuten und knapp 550 Aufseherinnen bewacht. Man geht davon aus, dass 28.000 Häftlinge in diesem KZ ums Leben gekommen sind. Das Gedenkbuch nennt 60 Jahre nach der Befreiung des Frauen-Konzentrationslagers Ravensbrück die Namen von 13.161 Frauen, Männern und Kindern.
Jeta nẽ kamp
Wenn eine neue Gefangene in Ravensbrück ankam, erhielt sie eine Nummer und eine Kennzeichnung durch ein auf der Kleidung zu tragendes farbiges Dreieck, welches durch die Farbe eine Kategorie und durch einen Buchstaben die Nationalität bezeichnete. Jüdische Frauen trugen den sogenannten Judenstern. Kriminelle trugen grüne Dreiecke, Widerstandskämpferinnen und sowjetische Kriegsgefangene trugen rote Dreiecke, und Mitglieder der Bibelforscher bzw. Zeugen Jehovas wurden mit violetten Winkeln gekennzeichnet. Separat klassifiziert mit schwarzen Dreiecken wurden als "asozial" kategorisierte Häftlinge.
Einige Häftlinge starben in so genannten medizinischen Experimenten (siehe auch: Nürnberger Ärzteprozess). Alle Insassen, einschließlich der kleinen Kinder, mussten schwere Arbeit verrichten, die bei spärlicher Ernährung, mangelhaften sanitären Verhältnissen und unzureichender medizinischer Versorgung zu körperlicher Auszehrung und oftmals zum Tode führte.
Die Postbestimmungen änderten sich häufig und wurden von der Willkür der SS geprägt. Deshalb gab es von Zeit zu Zeit unterschiedliche Vordruckbriefe und Vordruckkarten.
Numri i te vdekurve
Mit der schnellen Annäherung der Roten Armee im Frühjahr 1945 entschied die SS, möglichst viele Gefangene zu töten, um zu vermeiden, dass diese später bezeugen konnten, was im Lager geschehen war. Bis zur Befreiung wurden Zehntausende Frauen und Kinder ermordet. Eine grobe, methodisch sehr fragwürdige britische Schätzung von 1946 gab etwa 92.000 in Ravensbrück verstorbener, ermordeter und vergaster Frauen an, was sich als stark überhöht erweisen sollte.
Die Forschung geht auf verbesserter Quellengrundlage von mindestens 25.000 und höchstens 40.000 Opfern aus; neue Veröffentlichungen aus dem Jahr 2008 nennen 28.000. In dieser Zahl sind die Opfer der Todesmärsche nicht inbegriffen.
Te burgosurit
Unter den Tausenden Gefangenen im Konzentrationslager Ravensbrück waren auch vier weibliche Mitglieder des Special Operations Executive (SOE): Denise Bloch, Cecily Lefort, Lilian Rolfe und Violette Szabo, sowie Niet Elise und die 25-jährige französische Prinzessin Anne de Bauffremont-Courtenay. Aus Lidice waren 195 Frauen untergebracht. Am 18. Januar 1945 kamen die nichtjüdischen Mitglieder des Mädchenorchesters von Auschwitz ins KZ Ravensbrück. Am 22. April 1945 erfolgte die Evakuierung aller Skandinavierinnen in der Aktion Folke Bernadotte durch die weißen Busse.
Personeli
Ne Ravensbrück ishite vendosur personel femeror si roje burgu ose si Aufseherinnen ein oder bildete sie dafür aus. Zu diesem Personenkreis zählten: Dorothea Binz – Luise Brunner – Grete Boesel – Hermine Braunsteiner-Ryan – Christine Holthöwer – Anna Klein-Plaubel – Johanna Langefeld – Elfriede Mohneke – Carmen Mory – Ruth Neudeck – Margarete Rabe – Vera Salvequart – Ilse Vettermann – Ida Schreiter – Eugenia von Skene – Emma Zimmer – Erna Wallisch
Für die Selektionen und „medizinischen Experimente“ gab es eine Reihe von SS-Ärzten unter der Leitung der beiden Standortärzte, SS-Untersturmführer/Hauptsturmführer Walter Sonntag (2. Mai 1940 bis Dezember 1941 oder nach anderen Quellen Juli 1941/Februar 1942) und SS-Hauptsturmführer Gerhard Schiedlausky. Ihnen waren folgende Lagerärzte und Sanitätspersonal unterstellt: Gerda Ganzer – Martha Haake – Martin Hellinger – Liesbeth Krzok – Elisabeth marschall – Herta Oberheuser – Benno Orendi – Rolf Rosenthal – Walter Sonntag – Percy Treite – Richard Trommer – Gerda Weyand – Adolf Winkelmann Ḱ
Përkujtimorja
Auf dem Gelände des ehemaligen Konzentrationslagers befindet sich heute eine Gedenkstätte. 1954 wurde der Bildhauer Will Lammert mit dem Entwurf der Mahn- und Gedenkstätte zwischen Krematorium, Lagermauer und Schwedtsee beauftragt. Dafür entstanden bis zum Tod des Künstlers 1957 zahlreiche plastische Modelle von Frauenfiguren. Zur Einweihung der Nationalen Mahn- und Gedenkstätte 1959 wurde eine Vergrößerung (betreut von Fritz Cremer) der Tragenden aufgestellt. Diese zentrale Symbolfigur, auch „Pietà von Ravensbrück“ genannt, krönt eine Stele auf der Halbinsel im Schwedtsee. Auch die Zwei Stehenden neben dem Krematorium gehen auf Lammerts Modelle zurück. Andere Plastiken, die ebenfalls für Ravensbrück entstanden, stehen seit 1985 zum Gedenken an die Jüdischen Opfer des Faschismus auf dem Alten Jüdischen Friedhof in Berlin-Mitte.
Nach dem Abzug der sowjetischen Armee aus Deutschland, die bis 1993 bestimmte Teile des ehemaligen Lagergeländes als Garnison der rückwärtigen Dienste nutzte, konnten weitere Bereiche des Lagers in die Gedenkstätte einbezogen werden. So befinden sich heute in den ehemaligen Aufseherinnenunterkünften eine Jugendherberge und Jugendbegegnungsstätte.
Seit 1996 besteht eine Kooperation zwischen der Kolping-Jugend im Diozösenverband Berlin und der Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten.
Am 16. und 17. April 2005 fand auf dem Gelände des ehemaligen KZ eine Gedenkfeier zum 60. Jahrestag der Befreiung statt. Eingeladen waren unter anderem rund 600 Überlebende aus aller Welt, vor allem aus Osteuropa. Unter anderem sprachen Renate Schmidt (Bundesministerin für Familie, Senioren, Frauen und Jugend) und Matthias Platzeck als Ministerpräsident des Landes Brandenburg.
Am 15. April 2005 wurde auf dem Freigelände der Gedenkstätte eine neue Dauerausstellung über die Zugtransporte nach Ravensbrück eröffnet. Zentrales Ausstellungsstück der Freilichtausstellung ist ein aufgearbeiteter Güterwagen. Die Tafeln der Ausstellung informieren über die zeitliche Entwicklung und Herkunft der Transporte nach Ravensbrück, erklären die verschiedenen Zugtypen, Ankunftsorte der Züge und die Rolle der Anwohner. Es ist vermutlich die bis dato einzige Ausstellung in einer deutschen Gedenkstätte, die sich allein dem Thema der Transporte in das Lager widmet. Konzipiert und realisiert hat die Museumskonzeption Karolin Steinke aus Berlin; die Ausstellungs-Architektur und Gestaltung lagen in den Händen des Berliner Grafikdesigners Jakob Brummack.
2009 wurde das Besucherleitsystem bestehend aus 41 Stelen mit dem red dot communication design award in der Kategorie Information design/Public space ausgezeichnet.
Weblinks
ḝ
Evgjeni Thaçi - Dragusha
Evgjeni Thaçi - Dragusha shqiptare nga Kosova dhe deputete e Kuvendit të Kosovës.
Lamb County (Texas)
Lamb është një nga 254 Countet në shtetin federal Texas në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Vitet 1840
Mbi vitet 1840.
Fidan Rekaliu
Fidan Rekaliu shqiptar nga Kosova dhe deputet i Kuvendit të Kosovës.
Panola County (Texas)
Panola është një nga 254 Countet në shtetin federal Texas në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Fituesit e Çmimit Nobel 1913
Fituesit e Çmimit Nobel 1913 është listë në të cilën janë të radhitur fituesit e Çmimit Nobel për këtë vit në të gjitha lëmitë në të cilat dhurohet ky çmim. Gjithashtu janë të radhitur dhe të nominuarit e këtij viti si dhe fakte mbi nomiminmin dhe zgjedhjen e fituesve.
Klaus Kinkel
Klaus Kinkel (lindi më 17 dhjetor 1936 në Metzingen, Gjermani) është një ish-politikan gjerman nga partia liberale (FDP) dhe një jurist. Nga 1979-1982 ishte Presidenti i Shërbimit Informativ të Gjermanisë (Bundesnachrichtendienst-BND). Nga 1991-1992 ishte ministër i drejtësisë në kabinetin e kancelarit Helmut Kohl, nga 1992-1998 ishte ministër federal i punëve të jashtme dhe nga 1993-1998 ishte zavendëskancelar. Nga 1993-1995 ishte kryetari i partisë liberale (FDP). U nda nga jeta më 4 mars 2019 në Sankt Augustin, Gjermani.
Bizhuteritë e lashta romake
parapamje| Një gjerdan tipik romak i bërë prej ari dhe guri karnelian Bizhuteritë e lashta romake karakterizoheshin nga një interes për gurët e çmuar dhe qelqin me ngjyra në kontrast me paraardhësit e tyre grekë, të cilët u fokusuan kryesisht në prodhimin e punimeve metalike me cilësi të lartë nga artizanët e praktikuar. Kontrolli i gjerë i territoreve mesdhetare siguroi një bollëk burimesh natyrore për t'u përdorur në prodhimin e bizhuterive. Pjesëmarrja në tregti lejoi hyrjen në gurë gjysmë të çmuar dhe të çmuar që udhëtonin në Rrugën e Mëndafshit Persian nga Lindja. Lloje të ndryshme bizhuterish visheshin nga gjini dhe klasa të ndryshme shoqërore në Romë dhe përdoreshin si për qëllime estetike, ashtu edhe për të komunikuar mesazhe sociale të statusit dhe pasurisë. Gjatë gjithë historisë së Perandorisë së Lashtë Romake, stili dhe materialet e bizhuterive u ndikuan nga bizhuteritë greke, egjiptiane dhe etruske.
Ndërsa shumë theks i kushtohet copave të shkëlqyera prej ari dhe argjendi të bizhuterive të vjetra, shumë pjesë të veshura nga klasat më të ulëta shoqërore në Romë do të ishin bërë prej bronzi ose metale të tjera më pak të shtrenjta. Pjesët prej ari dhe argjendi do të ishin veshur nga të pasurit. Ndryshe nga argjendarët e lashtë grekë, prodhuesit romakë do të ishin marrë kryesisht me copa të prodhuara në masë të krijuara duke përdorur kallëpe dhe teknika derdhjeje. Kjo u mundësoi më shumë njerëzve të përballonin aksesorë të tillë.
Vathet e meposhtem jane nje vler e madhe nga bizhuterite romake dhe sic shihen kanj nje forme te vecante. Keta vath i perdoresin nga ana femerore. parapamje| Një palë vathë crotalia nga Perandoria Romake Vlerat estetike romake çuan në rritjen e përdorimit të gurëve të çmuar dhe gjysmë të çmuar, si dhe xhamit me ngjyrë në bizhuteri. Gurë gjysmë të çmuar si granata, smeraldi, diaspri dhe lapis u importuan nga Egjipti ndërsa oniksi, qelibar dhe guri i hënës erdhën në Romë nga Gjiri Persik. Përdorimi i dukshëm dhe krijues i ngjyrës vlerësohej mbi punimet e shkëlqyera metalike. Prodhuesit e qelqit supozohej se ishin aq të aftë sa që mund të mashtronin publikun duke menduar se rruazat e qelqit dhe stolitë ishin në të vërtetë gurë të çmuar. Kur përdoreshin gurë të vërtetë, gurët e preferuar nga gratë romake ishin ametisti, smeraldi dhe perla. Perlat ishin të rralla dhe të shtrenjta dhe u përdorën në bizhuteri romake deri në fund të Republikës. Tufa me rruaza të mëdha perla u përdorën për të bërë një palë vathë të quajtur crotalia (trotalia).
Implikimet sociale
parapamje| Rrathë gjarpërinjsh prej ari të ngurtë, ndër llojet më të njohura të bizhuterive romake. Byzylykët e gjarpërinjve visheshin shpesh në çifte, rreth kyçeve si dhe në pjesën e sipërme të krahëve Përqendrimi në dukshmërinë dhe imitimin e materialeve të shkëlqyera tregon faktin se romakët ishin shumë të vetëdijshëm për mënyrën se si e prezantonin veten në publik. Ndërsa jetonin, burrat dhe gratë romake përdornin shpesh zbukurime të shtëpive dhe trupave të tyre për të demonstruar pasuri, fuqi, ndikim dhe njohuri. Ky përfaqësim ndryshoi me kalimin e kohës, pasi gratë fisnike të ornamentumit të Republikës simbolizonin statusin familjar, ndërsa një stoli perandorake fisnike përfaqësonte arritjet dhe statusin e personit. Elitat si burokratët dhe senatorët mbanin unaza ari me gurë të çmuar të mëdhenj me shkëlqim për të sinjalizuar statusin, ndërsa plebejasit mbanin unaza hekuri, përveç në rastet kur jepej një ari.