cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qarku i Dibrës
Qarku Dibër shtrihet ne verilindje të Shqiperisë. Është një nga 12 qarqet e Shqipërisë dhe ka një sipërfaqe prej 2.586 km². Qarku i Dibrës përfshin rrethin e Dibrës, rrethin e Bulqizës dhe rrethin e Matit. Qendra e Qarkut të Dibrës ndodhet në qytetin e Peshkopisë. Qarku i Dibrës kufizohet në lindje me Maqedoninë.E gjithë zona është malore dhe përfshin rajonin historik të Dibrës së Vogël. Qarku kufizohet në veri me Qarkun e Kukësit, në perëndim me Qarkun e Tiranës dhe me Qarkun e Durrësit, në Veriperëndim me Qarkun e Lezhës dhe në Jug me Qarkun e Elbasanit. Qarku i Dibrës ka një popullsi prej 125,579 (2017) banorë.
thumb|400px| image_map e Qarkut të Dibrës qarku i dibres shtrihet ne veri lindje te shqipets
Gjeografia
qarku i dibres shtrihet ne veri lindje te shqiperis
Qytetet e qarkut të Dibrës
šȘȚǚǜŤŬrscv ;./lkm'pb ui
Vitet 820
Mbi vitet 820.
9 Gusht
9 Gushti është dita e 221-të e kalendarit gregorian (dita e 222-t në vitin e brishtë) - kështu që deri në fund të vitit kanë mbetur edhe 144 ditë.
Ngjarje
thumb|100px|[[Cezari]] thumb|100px|Kulla [[Piza]] thumb|100px|[[Mahatma Gandhi]]
Ramazan Njala
Ramazan Njala lindi në lagjen “Kala” të qytetit të Durrësit, më 20 shkurt 1922, në një familje të mesme qytetare. Fillimet sportive të Ramazanit shënohen në vitin 1945, kur gjatë kohës së shërbimit ushtarak aktivizohet si futbollist me ekipin e Gjirokastrës, kohë në të cilën do të dilnin në pah edhe lidhjet e tij me humorin që i buronte së brendshmi e bëhej pjesë e shoqërisë. Meqenëse identifikohet si sportist me të ardhme, në vitin 1946 aktivizohet portier me ekipin e futbollit të Partizanit për 2 vjet rresht, vite kur ekipi ishte kampion i republikës. Nuk mbetet vetëm te futbolli. Cilësitë e tij sportive vlerësohen dhe shfrytëzohen në lojërat e para ballkanike, ku ai shfaqet si volejbollist me ekipin kombëtar. E donte Durrësin, qytetin e tij dhe shpirti lokalist e kthen Ramazanin në vitin 1948 në qytetin e lindjes, ku për vite e vite me radhë aktivizohet me ekipin e Lokomotivës në volejboll, basketboll, not, vaterpolo, atletikë, hendboll, trajner me të rinjtë e gjyqtar deri i ndeshjeve të kategorisë së parë. Për aftësitë dhe cilësitë e mira që kishte e kanë quajtur si lojtari më i mirë i kohës, duke e vlerësuar me tituj e stimuj të ndryshëm, ku përmenden "Medalja e punës" dhe Urdhri "Naim Frashëri". Në vitin 1956, për arritje të rezultateve të larta dhe normave sportive, ndër të parët sportistë merr titullin "Mjeshtër sporti". Ramazan Njala është aktivizuar gjithnjë në pesëshen e parë, krahas sportistëve të tjerë të mëdhenj e me shumë emër.
Sot, Pallati i Sportit të qytetit bregdetar dhe një rrugë e hershme e Durrësit mbajnë emrin e Ramazan Njalës.
26 vite aktivitet të pandërprerë sportiv e bënë Ramazanin mjaft popullor e të njohur. Ky fakt dhe humori në komunikim e ndihmon të ngjisë me lehtësi, pas vitit ‘60, shkallët e një fushe tjetër, po kaq të dashur për njerëzit e pasionantë për të, estradës, së cilës i shërbeu me pasion deri në fund të jetës së tij. Që nga krijimi i trupës së estradës profesioniste të Durrësit, Ramazani mori pjesë në 46 premiera të saj, me një galeri të tërë tipash e personazhesh në rreth 90 role, si fshatar, punëtor, intelektual, i sëmurë etj.
Ai u nda para kohe nga jeta, në moshën 60-vjeçare, pas një sëmundjeje të rëndë, në shtator të vitit 1982.
27 p.e.s.
Mbi vitin 27 p.e.s..
Ngjarje
Jul Çezari zgjidhet konsull romak për të shtatën herë.
Regjistrimi i parë i popullsisë së Perandorisë Romake nga Augusti raporton për 4,063,000 banorë.
Lindje
Ai i Han, perandor kinez i dinastisë Han (vd. 1 p.e.s)
L'Espunyola
L'Espunyola është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Berguedà, të provincës Barcelona, në Katalonia. L'Espunyola ka 269 banorë (2008), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 35.46 km2.
Lidhje të jashtme
L'Espunyola
Any Given Sunday
Në filmin "Any Given Sunday" (Të dielat e mallkuara) personazhin kryesor prej një trajneri futbolli amerikan e luan Al Pacino.
Pershkrimi
Filmi flet për një skuadër futbolli të rinjsh të cilët mundohen shumë për të fituar kampionatin dhe në fund ja dalin qelimit të tyre.
Francesk Eiximenisi
Francesc Eiximenis (OFM) ishte një shkrimtar françeskan katalunas i cili jetoi në shekullin e XIV në Kurorën (Mbretërinë) e Aragonit. Ai është njëri prej shkrimtarëve më të shquar mesjetar katalunas, që kur veprat e tij lexohen gjerësisht, kopjohen, publikohen dhe përkthehen. Prandaj, mund të thuhet se edhe në letërsi edhe në sferën politike ai kishte një ndikim të madh. Lexuesit e tij ishin njerëz të rëndësishëm të kohës, si për shembull mbretërit e Aragonit Pjetri IV, Gjoni I dhe Martini I, mbretëresha Maria de Luna (gruaja e Martinit I) dhe Papa Benedikti XIII i Avignonit.
Jeta
Francesc Eiximenis u lind rreth vitit 1330, ndoshta në Gironë. Që kur ishte shumë i ri, ai u bë françeskan dhe edukimi i tij filloi në Shkollën Françeskane në Kataluni. Më vonë, ai shkoi në universitetet më famëmadhe të Evropës: Univeristetin e Oksfordit dhe Universitetin e Paris. Universiteti i Oksfordit ndikoi në mënyrë të posaçme pasi françeskanët kishin atje një shkollë të rëndësishme. Kështu, disa françeskan anglezë (dhe autorë britanez në përgjithësi) janë ata mendimtarë që ndikuan më së shumti te Eiximenisi, si për shembull Robert Grosetesti (i cili Eiximenisin e thërriste Linkonist që nga koha kur ai ishte peshkop i Linkonit), Gjoni i Uellsit, Riçard Kilvingtoni, Aleksandri i Hellsit, Riçardi i Midelltonit, Tomas Braduardini, Uilliami i Okanit dhe Duns Skoti.
Në vitin 1371 pati përpjekje për ta sjellë atë në Universitetin e Lleidës si mësues. Por atij i mungonte titulli “Doktor i Teologjisë” (magister in sacra pagina) dhe kjo përpjekje nuk shkoi larg. Eiximenisi e fitoi këtë titull në vitin 1374 në Universitetin e Tollusit, me ndihmë financiare dhe mbështetje nga mbreti Pjetri IV.
Më pas, Eiximenisi u kthye në Kataluni, ku ai u konsiderua si intelektual i madh. Ai ishte në marrëdhënie të mira me Gjykatën e Kurorës së Aragonit dhe me klasën qeverisëse të Barcelonës dhe Valencës. Shumica e punimeve të tij janë të shkruara në dialektin valencian, ku ai qëndroi nga viti 1382 në 1408. Atje ai ishte këshilltar i jurats (përfaqësuesit të qytetit) dhe Consell (organit qeverisës të qytetit).
Aktiviteti i Eiximenisit në Valencia ishte i palodhshëm, jo vetëm në letërsi. Viti 1391 ishte një vit i vështirë për qytetin dhe mbretërinë e Valencias, që kur atje filluan shumë probleme shoqërore. Në këtë kohë, Eiximenisi organizoi një lloj “ushtri të lutjes” në disa manastire dhe kuvende rreth Valencias. Në vitin 1392, ai dhe njerëz të tjerë morën si detyrë kontrollimin e librave çifute që u vodhën gjatë vitin 1391, gjatë pogromit. Në fund të vitit 1397, ai ishte anëtar i komisionit që duhej ta këshillonte mbretin Martini I për Skizmën Perëndimore. Në vitin 1397 dhe 1398 ai ndërmori organizimin e dy kryqëzatave të valencianëve dhe majorkanëve kundër piratëve mysliman të Afrikës së Veriut. Në vitin 1399 Eiximenisi ishte president i komisionit që duhej të unifikonte të gjitha shkollat në Valencia. Consell-i (organi qeverisës i Valencës) e refuzoi këtë në vitin 1400 por gjithsesi kjo përpjekje ishte qartazi hapi i parë drejt Universitetit të Valencës, që zyrtarisht u themelua në vitin 1499. Vitet e fundit e Eiximenisit në Valencia (1404 – 1408) ishin të përkushtuara për themelimin dhe ndihmën e manastirit françeskan të Shën Esperit (në Gilet, afër Saguntos. Ky manastir u themelua nga mbretëresha Maria de Luna.
Në vitin 1408 Eiximenisi mori pjesë në këshillin e Perpignanit. Atje, Papa Benedikti XIII i Avignonit e caktoi atë Patriarkun e parë të Jeruzalemit dhe më vonë administrator apostolik (peshkop i përkohshëm) u dioqezës së Elnës (emër i lashtë i dioqezës së Perpignanit).
Në Katalunisht
Eiximenisi shkroi këto vepra në Katalunisht:
Në Latinisht
Eiximenisi shkroi këto vepra në latinisht:
Dy libra të tjerë i atribuohen Eiximenisit: Cercapou dhe Doctrina compendiosa. Doktrina compendiosa tregon mbi ndikimin e madh nga teoritë politike të Eiximenisit. Kishte po ashtu një përshtatje të Llibre dal as Dones në spanjisht, i cili u quajt Carro de las Donas.
Puna e Eiximenisit pati shumë sukses në kohën e tij, siç dëshmohet nga më shumë se 200 manuskriptat e tij. Një tjetër shembull është Psaltiri devotissim (Përkthimi në katalunisht i 100 nga 344 lutjeve të Psalterium alias Laudatorium). Ky libër kishte 2000 kopje, më shumë se dyfishi i kopjeve të Tiranti i Blancit (Valencia 1490 dhe Barcelonë 1497). Ky ishte botimi më i madh i pamfletave në gjithë letërisë katalunase mesjetare.
Pati po ashtu shumë përkthime rreth shekullit XV dhe XVI. Libra de les dones u përkthye në spanjisht. Një nga përkthimet në spanjisht u përdor për edukimin e katër vajzave të Monarkëve Katolik. Llibre dels Angles pati sukses ndërkombëtor dhe u përkthye në disa gjuhë: spanjisht, latinisht, frëngjisht dhe madje edhe në flemisht (gjermanishtja belge). Ky mund të ketë qenë libri i vetëm i letërsisë katalunase mesjetare që u përkthye në flemisht. Po ashtu, libri Vida de Jesucrist u përkthye në spanjisht dhe frëngjisht.
Në fund, janë dy shembuj të tjerë që tregojnë përhapjen ndërkombëtare të punës së Eiximenisit. E para, përkthimi frëngjisht i Llibre dels Angels ishte libri i parë i vitit 1478 i printuar në Gjenevë. Së dyti, përkthimi spanjisht i Vide de Jesucrist ishte libri i parë i printuar në Granadë në vitin 1496 pas pushtimit të qytetit nga Monarkët Katolik.
Botimet
====Obres de Francesc Eiximenis (OFE) - Vepra Komplete e Francesc Eiximenisit ====
Biografi digjitale
in Spanish, in English,   in French and  in Occitan
Kantoni Aubière
Kantoni Aubière (frëngjisht: Canton d'Aubière) është një kanton në departamentin Puy-de-Dôme, rajonin Auvergne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Aubière. Ka sipërfaqe 28.42km2 dhe popullsi 20406 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Aubière aktualisht përbëhet nga 3 komuna.
Çermë-Shkumbin
Çermë-Shkumbini është një fshat në komunën Tërbuf në rrethin e Lushnjës të Shqipërisë.
Letra të panjohura të Fan Nolit (1906 – 1913)
Letra të panjohura të Fan Nolit (1906 – 1913) Gjinia: Studime. Përgatiti: Shpëtim Sala. Shtëpia botuese: "Botime Françeskane". Viti i botimit 2008. Faqet e librit 112. ISBN 978-99956-701-5-3
Kantoni Levallois-Perret-Nord
Kantoni Levallois-Perret-Nord (frëngjisht: Canton de Levallois-Perret-Nord) është një kanton në departamentin Hauts-de-Seine, rajonin Île-de-France në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Levallois-Perret. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 48750 banorë.
Letra të panjohura të Fan Nolit (1906 – 1913)
Mbi librin
Kantoni Levallois-Perret-Nord
Përbërja aktuale
Kantoni Levallois-Perret-Nord aktualisht përbëhet nga 2 komuna.
Letra të panjohura të Fan Nolit (1906 – 1913)
Fan Noli mbetet një nga intelektualët më të shquar, me një kontribut të çmuar në kulturën dhe historinë shqiptare të gjysmës së parë të shek. XX. Letrat që po botojmë në këtë libër i përkasin periudhës 8 maj 1906 – 2 shkurt 1913.
Noli u nis nga Egjipti si një misionar, me detyra të shumëfishta politike, i rekomanduar nga Thanas Tashkoja tek kryesia e shoqërisë "Malli i Mëmëdheut", me qendër në Jamenstoun. Duke veçuar vlerat historike që përmbajnë letrat e Nolit dërguar Thanas Tashkos, do të vërejmë angazhimin e Nolit për:
• Krijimin e shoqërisë patriotike "Besa – Besë" dhe federatës "Vatra".
• Krijimi dhe konsolidimi i gazetave te botuara në Amerikë "Kombi" dhe "Dielli".
• Mbledhjen e ndihmave për kryengritësit në Shqipëri.
• Krijimin e kishës së "Shën Gjergjit" në Boston.
• Inkurajimin dhe ndihmën për "Bandën e Lirisë".
Kantoni Cagnes-sur-Mer-Ouest
Kantoni Cagnes-sur-Mer-Ouest (frëngjisht: Canton de Cagnes-sur-Mer-Ouest) është një kanton në departamentin Alpes-Maritimes, rajonin Provence-Alpes-Côte d'Azur në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Cagnes-sur-Mer. Ka sipërfaqe 41.48km2 dhe popullsi 40949 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Cagnes-sur-Mer-Ouest aktualisht përbëhet nga 4 komuna.
26 p.e.s.
Mbi vitin 26 p.e.s..
Vitet 830
Mbi vitet 830.
Dinari
Fjala dinar ka më shumë kuptime:
Emërtim i monedhës në disa vende të botës.
Emërtim i ngjashëm i monedhës së Maqedonisë
Gjithashtu Dinari është
Dabila
Dabilë, (Дабиље/Dabilje) është fshat në komunën e Strumicës, Maqedoni.
Gjeografia
Fshati shtrihet në pjesën qendrore të komunës së Strumicës, në pjesën e rrafshtë të fushës së strumicës. Shtrihet në një largësi afro 4 km larg qytetit të Strumicës në rrugën Strumicë - Novo Sellë në një lartësi mbidetare prej 221 metra duke përfshirë një teritor prej 6,8 km2.
25 p.e.s.
Mbi vitin 25 p.e.s..
Dollari
right|thumb|274x274px|Ky është simboli i cili tregon zakonisht dollarin. Dollari është emërtimi i valutës ne disa vende te botës si Shtetet e Bashkuara, Australi, Kanada, Hong Kong etj.
Dollari amerikan ($) është dollari më i njohuri prej të gjithëve. Ai përdoret në shumë vende të botës me emra të ndryshëm si dollari australian, dollari kanadez, dollari i Hong Kongut etj.
Lista e shteteve me monedhë dollarin
Në botë janë 16 shtete që kanë dollari si monedhë zyrtare.4 prej tyre përdorin dollarin SHBA-së, 3 prej tyre përdorin dollarin australian, ndërsa 9 të tjerët kanë dollarin e tyre.
Dollari në Hong Kong dhe Makao
Në Dy Rajonet e Veçanta Administrative të Republikës Popullore të Kinës (Hong Kongu dhe Makao) përdoret një monedhë e përbashkët : Dollari i Hong Kongut. Në Makao dollari i Hong Kongut nuk është monedhë zyrtare, por përdoret shpeshherë së bashku me patasën makaoneze, ndërsa në Hong Kong është monedhë zyrtare.
Dollari zimbabvejan
Dollari zimbabvejan ka qenë monedha e Zimbabvesë nga viti 1980 deri më 12 prill 2009. Kjo monedhë ka pasur shumë hiperinflacion duke e bërë monedhën më të vogël në botë nga vlera. Dollari i Zimbabvesë ka pasur një monedhë shumë të madhe në vlerë, kartëmonedhën 100 trilion dollarëshe ! Kjo kohë ka qenë shumë e keqe për dollarin, sepse monedha më e vogël në botë nga vlera ishte një lloj dollari. Në këtë kohë qeveria mori masa për ta zëvendësuar këtë monedhë me hiperinflacion kaq të madh dhe më në fund ja arriten qëllimit : që më 12 prill 2009 monedha me emrin "dollar" në Zimbabve është dollari i Shteteve të Bashkuara të Amerikës (dollari i SHBA-së është monedha që pranohet nga qeveria), së bashku me disa valuta të tjera.
Nga paundi te dollari
Disa prej dollarëve kanë ardhur nga paundi, si për shembull dollari kanadez ka ardhur nga paundi kanadez etj.
Muri i Berlinit
thumb|250px|Muri i Berlinit, 1988. thumb|250px|Fillimi i punimeve për ndërtimin e Murit të Berlinit, [[gusht 1961.]] Muri i Berlinit (Gjermanisht: Berliner Mauer) ishte nje barriere e ndertuar nga republika demokratike e Gjermanise.U ndërtua më 13 gusht 1960 dhe u shkatërrua më 9 nëntor 1989 edhe pse sot këtij shkatërrimi i kanë mbijetuar disa segmente. Ai u ndërtua nga qeveria komuniste e Gjermanisë Lindore nën komandën e Moskës, për të parandaluar kalimin e mundshëm të emigrantëve nga blloku lindor në Perëndim. Ishte një barrierë prej betoni e lartë gati 3 metra dhe përshkonte gjithë Berlinin duke e ndarë më dysh për 28 vjet. Në të bënin pjesë dhjetëra kulla vrojtimi dhe dyer kalimi, përfshi edhe të famshmen "Pikëkalimi Çarli". Konsiderohej si linja e hekurt midis dy botëve të kundërta përgjatë gjithë kohës së luftës së ftohtë.
Shkatërrimi i tij shënoi fillimin e krisjes së komunizmi në Evropë.
Rënia e Murit të Berlinit ndodhi në 3 tetor 1989 dhe ishte një ngjarje shumë e rëndësishme për shtetin e Gjermanisë. Për rreth 50 vjet, shteti gjerman ishte i ndarë në dy pjesë:në pjesën demokratike(Gjermania Perëndimore) dhe atë komuniste(Gjermania Lindore).
Muri filloi të ndërtohej në 13 Gusht 1961 dhe mbaroi në datën 24 Gusht 1962.Ky mur u ndërtua nga Gjermania Lindore, dhe ndau Berlinin në dy pjesë:pjesa perëndimore dhe pjesa lindore sepse banorët e këtij shteti po emigronin drejt Gjermanisë Perëndimore, nga e cila do të shkonin në Spanjë, Francë dhe Angli për të ikur nga qeveria komuniste e cila po i shkatërronte të gjithë.
Edhe pse muri u ndërtua, 5000 vetë arritën të arratisen drejt Gjermanisë Perëndimore, por rreth 300 vetë u vranë duke u përpjekur për një jetë më të mirë për ta dhe familjen e tyre.
Në janar të vitit 1989 filluan revolucionet demokratike në Poloni dhe Hungari. Pas vetëm dy muajsh, në mars të vitit 1989, qeveria komuniste polake dhe qeveria komuniste hungareze u dorëzuan, duke ia lënë vendit qeverive demokratike.
Edhe në Gjermaninë Lindore banorët donin t`i jepnin fund sundimit 51-vjexar komunist. Të nxitur nga revolucionet në vendet afër tyre, ata filluan protesta masive në maj të 1989 derisa, në 9 Nëntor 1989, qeveria e Gjermanisë Lindore lajmëroi që banorët e tyre mund ta vizitonin Gjermaninë Perëndimore. Ky lajm u prit me festime të mëdha në të dyja anët dhe 170.000 banorë të Gjermanisë Lindore e kaluan murin brenda 24 orëve pas këtij lajmi.
Në 1990, njerëz euforikë dhe patriotë filluan të thyenin murin me gurë dhe me mjete të tjera rrethanore.Qeveria e Gjermanisë Perëndimore vuri në dispozicion të banorëve ekskavatorë dhe buldozerë për ta mbaruar më shpejt rrëzimin e këtij muri famëkeq.
Edhe pse muri ishte prishur, Gjermania Lindore nuk u bashkua zyrtarisht me Gjermaninë Perëndimore në 3 Tetor 1990, që është edhe festa kombëtare e Gjermanisë, pasi ky shtet ngeli i ndarë për 51 vjet.
Kantoni Beaumont
Kantoni Beaumont (frëngjisht: Canton de Beaumont) është një kanton në departamentin Puy-de-Dôme, rajonin Auvergne-Rhône-Alpes në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Beaumont. Ka sipërfaqe 64.94km2 dhe popullsi 19429 banorë.
Relativiteti i përgjithshëm
parapamje|300px|Një [[Vrima e zezë|vrimë e zezë e simuluar me një masë totale prej dhjetë masash diellore siç shikohet nga një distancë prej 600 kilometrash me Udhën e Qumështit në sfond.]] Teoria e relativitetit të përgjithshëm është një teori gjeometrike e gravitacionit e publikuar nga Albert Ajnshtajni në vitin 1915. Në fizikën moderne, teoria konsiderohet si një nga përshkrimet më të përkryera të gravitetit. Ajo unifikon relativitetin special dhe ligjin njutonian të gravitetit universal, duke e përshkruar gravitetin si një veti gjeometrike të hapësirës dhe kohës, ose hapësirë-kohës. Në veçanti, kurbatura e hapësirë-kohës është e lidhur direkt me momentin katërdimensional (relacioni mbi masë-energjinë dhe momentin linear) ose çfarëdo lënde dhe rrezatimi që mund të jenë të pranishme. Relacioni jepet në mënyrë specifike nga ekuacionet e fushës të Ajnshtajnit, një sistem ekuacionesh diferenciale pjesore.
Parashikimet e relativitetit të përgjithshëm ndryshojnë shumë nga ato të fizikës klasike, veçanërisht përsa i përket rrjedhës së kohës, gjeometrisë së hapësirës, lëvizjes së trupave gjatë rënies së lirë dhe propagimit të dritës. Shembuj të këtyre ndryshimeve përfshinë bymimin gravitacional të kohës, zhvendosjen gravitacionale të dritës dhe vonesën kohore gravitacionale. Parashikimet e relativitetit të përgjithshëm janë konfirmuar në të gjitha observimet dhe eksperimentet e deritanishme. Edhe pse relativiteti i përgjithshëm nuk është e vetmja teori relativiste e gravitetit, ajo është teoria më e thjeshtë që është konsistente me të dhënat eksperimentale. Megjithatë pyetje të papërgjigjura ngelen akoma, më themelorja e të cilave është se si mundet që teoria e relativitetit të përgjithshëm të bashkohet me ligjet e fizikës kuantike në mënyrë që të japë një teori të plotë dhe të vetëqëndrueshme të gravitetit kuantik.
Teoria e Ajnshtajnit ka aplikime të rëndësishme astrofizike. Ajo dëshmon rreth ekzistencës së vrimave të zeza — rajone të hapësirës në të cilat hapësira dhe koha janë të deformuara në një mënyrë të tillë që as drita nuk mund të largohet — këto objekte janë gjendjet finale për yjet masivë. Ka evidenca se vrima të zeza yjore si dhe varietete më masive të vrimave te zeza janë të përgjegjshme për rrezatimin intensiv të lëshuar nga disa objekte astronomike si bërthamat galaktike aktive ose mikrokuazarët. Përkulja e dritës nga graviteti çon në fenomenin e lentës gravitacionale, ku imazhe të shumëfishta të të njëjtit objekt të largët astronomik janë të dukshme në qiell. Relativiteti i përgjithshëm parashikon gjithashtu ekzistencën e valëve gravitacionale, të cilat janë matur në mënyrë indirekte; një matje direkte është qëllimi kryesor i projekteve si LIGO-ja. Për më tepër, relativiteti i përgjithshëm formon themelin e modeleve kontemporane kozmologjike të universit në zgjerim.
Historia
Pas publikimit të teorisë së relativitetit special në 1905, Ajnshtajni filloi të mendonte se si të inkorporonte gravitetin në themelin e ri relativist. Në 1907, duke filluar me një eksperiment mendor të thjeshtë që përfshinte një vëzhgues në rënie të lirë, ai filloi atë çka do të bëhej një periudhë kërkimi tetëvjeçare për një teori relativiste graviteti. Pas shumë mundimesh dhe rrugësh pa krye, puna e tij u kulminua në nëntor të 1915 me prezantimin para Akademisë Prusiane të Shkencave me ato që tani njihen si ekuacionet e fushës të Ajnshtajnit. Këto ekuacione specifikojnë se si gjeometria e hapësirë-kohës influencohet nga prezenca e lëndës, ato formojnë bazën e teorisë së relativitetit të përgjithshëm të Ajnshtajnit.
Gjatë asaj periudhe, relativiteti i përgjithshëm ngeli si një objekt kurioziteti midis teorive të atëhershme fizike. Edhe pse ishte e qarte që teoria ishte superiore në krahasim me gravitetin Njutonian dhe parimet e teorisë ishin konsistente me relativitetin special si dhe në të njëjtën kohë ajo shpjegonte shumë efekte të pashpjeguara nga teoria njutoniane. Vetë Ajnshtajni, në 1915 tregoi se si teoria e tij shpjegonte përparimin anormal të perihelit të planetit të Mërkuri pa futur parametra arbitrare ("faktorë pa baza"). Gjatë kësaj kohe, në 1919 një ekspeditë e udhëhequr nga Edingtoni konfirmoi parashikimin e relativitetit të përgjithshëm për përkuljen e dritës yjore nga dielli, duke e bërë Ajnshtajnin menjëherë një personazh të famshëm në skenën publike. Megjithatë teoria hyri në skenën e fizikës teorike dhe astrofizikës vetëm me zhvillimet të bëra midis viteve 1960 dhe 1975, periudhë që tani njihet si Koha e artë e relativitetit të përgjithshëm. Fizikanët filluan të kuptonin konceptin e vrimës së zezë dhe i identifikuan këto objekte astronomike si kuazare. Më vonë teste akoma më të sakta vazhduan të konfirmojnë fuqinë parashikuese të teorisë dhe kozmologjisë relativiste, e cila gjithashtu u bë objekt i konfirmimeve eksperimentale.
Nga mekanika klasike tek relativiteti i përgjithshëm
Relativiteti i përgjithshëm kuptohet më mirë duke ekzaminuar ngjashmëritë dhe tiparet dalluese nga fizika klasike. Hapi i parë është të kuptuarit e faktit se mekanika klasike dhe ligjet e Njutonit të gravitetit pranojnë një përshkrim gjeometrik. Kombinimi i këtij përshkrimi me ligjet e relativitetit special rezulton në një derivim heuristik të relativitetit të përgjithshëm.
Gjeometria e gravitetit Njutonian
Në themel të mekanikës klasike është ideja se lëvizja e objekteve mund të përshkruhet si një kombinim i lëvizjes së lirë (ose inerciale) dhe devijimet nga kjo lëvizje. Devijime të tilla shkaktohen nga forca të jashtme që veprojnë mbi trupin sipas ligjit të dyte të Njutonit, i cili pohon se forca që vepron mbi një trup është e barabarte me masën inerciale të trupit herë nxitimin e tij. Lëvizja e preferuar inerciale lidhet me gjeometrinë e hapësirës dhe kohës: në një sistem standard reference të mekanikës klasike, objektet në lëvizje të lirë lëvizin në vijë të drejtë me shpejtësi konstante. Në zhargonin teknik, trajektoret e tyre janë gjeodezikë, vija botërore të drejta në hapësirë-kohë.
parapamje|250px|Një top që bie në shesh në një raketë që kryen lëvizje të nxituar (majtas), dhe në [[Toka|Tokë (djathtas)]] Nga ana tjetër, njëri mund të mendojë se lëvizja inerciale, po të identifikohet duke vëzhguar lëvizjen aktuale të trupave si dhe duke marrë parasysh efektin e forcave të jashtme (si elektromagnetizmi ose të fërkimit), mund të përdoret për të përcaktuar gjeometrinë e hapësirës, si dhe të koordinatës kohore. Megjithatë, këtu kemi një dilemë, kur marrim parasysh rolin e gravitetit. Sipas ligjit të gravitetit të Njutonit, i cili u verifikua eksperimentalisht nga eksperimente si ato të Eötvös dhe pasardhëseve të tij (shikoni eksperimenti i Eötvös), ekziston një universalizëm i rënies së lirë (i njohur gjithashtu si principi i dobët i ekuivalencës ose barazimi universal i masës gravitacionale pasive dhe masive): trajektorja e një trupi prove në rënie të lire varet vetëm tek pozicioni dhe shpejtësia fillestare e tij, por jo në vetitë materiale të trupit. Një version i thjeshtuar i këtij parimi është i përfshirë në eksperimentin e ashensorit të Ajnshtajnit, i ilustruar në figurën në të djathtë: për një vëzhgues në një dhomë të vogël të mbyllur, është e pamundur të vendosësh, vetëm në bazë të trajektores së përshkruar nga trupa si për shembull një top në rënie të lire, nëqoftëse dhoma është në prehje në fushën gravitacionale, ose në prehje në një hapësire brenda një rakete që lëviz me nxitim lart.
Me universalitetin e rënies së lirë, del se nuk ka ndonjë dallim të vëzhgueshëm midis lëvizjes inerciale dhe lëvizjes nën influencën e një forcë gravitacionale. Kjo sugjeron përcaktimin e një klase të re të lëvizjes inerciale, pra të objekteve në rënie të lirë nën influencën e gravitetit. Kjo klasë e re e lëvizjeve të preferuara, përcakton gjithashtu, gjeometrinë e hapësirës dhe kohës në terma matematike, ajo është lëvizja gjeodezike e lidhur me një lidhje specifike që varet tek gradienti i potencialit gravitacional. Hapësira në këtë ndërtim, akoma zotëron një gjeometri euklidiane. Megjithatë, hapësirë-koha si e tërë është me e komplikuar se kaq. Duke përdorur eksperimente mendore të thjeshta mund të tregohet se po të ndjekim trajektoren në rënie të lirë të thërrmijave të ndryshme provash, rezultati i transportimit te vektorëve të hapësirë-kohës që tregojnë shpejtësinë e thërrmijës (vektorë kohore) do të variojë me trajektoren e thërrmijës; nga pikëpamja matematike, lidhja njutoniane nuk është e integrueshme. Nga kjo, mund të deduktojmë se hapësirë-koha është e kurbuar. Rezultati është një formulim gjeometrik i gravitetit njutonian duke përdorur vetëm koncepte kovariante, pra një përshkrim i cili është i saktë në çdo sistem koordinativ. Në këtë përshkrim gjeometrik, efektet valore — nxitimi relativ i trupave në rënie të lirë — është i lidhur me derivatin konektiv, që tregon se si gjeometria e modifikuar shkaktohet nga prezenca e masës.
Përgjithësimi relativistik
Simetria e Lorencit sjell me veten saj disa struktura shtesë të cilat luanjë role të rëndësishme. Ato përcaktohen nga një set konesh dritore (shikon figurën në të djathtë). Konet dritore përcaktojnë një strukturë kauzale: për çdo ngjarje A, ekziston një bashkësi ngjarjesh që në parim ose influencojnë ose mund të influencohen nga A nëpërmjet sinjaleve ose bashkëveprimeve që nuk mund të udhëtojnë më shpejt se drita (si ngjarja B tek figura), dhe një bashkësi ngjarjesh për të cilat influencimi është i pamundur (si ngjarja C tek figura). Këto bashkësi janë të pavarura nga vëzhguesi. Në lidhje me vijat botërore të thërrmijave në rënie të lirë, koni dritor mund të përdoret për të rindërtuar një metrike semiRimaniane hapësinor-kohore, të paktën deri tek një faktor skalar pozitiv. Në terma matematike, kjo përcakton një strukturë konformale.
Relativiteti special përcaktohet në mungesë të gravitetit, kështu që për aplikime praktike, ai është i mundur vetëm kur graviteti mund të neglizhohet. Po të sjellim në lojë gravitetin dhe të marrim parasysh se rënia e lirë është universale, një logjikë analoge mund të aplikohet si në seksionin e mëparshëm: pra nuk ekzistojnë sisteme inerciale referimi globale. Në vend të tyre kemi kënde të përafërta inerciale që lëvizin përkrah thërrmijave në rënie të lirë. E përkthyer në gjuhën e hapësirë kohës: vijat e drejta janë vija kohore që përcaktojnë një kënd inercial pa gravitet janë të shndërruara në vija që janë të përkulura në lidhje me njëra tjetrën, të cilat sugjerojnë që përfshirja e gravitetit kërkon një ndryshim të gjeometrisë së hapësirë-kohës.
Ekuacionet e Ajnshtajnit
Formulimi i versionit gjeometrik, relativistik të efekteve të gravitetit çon tek çështja e burimit të gravitetit. Në gravitetin Njutoninan burimi është masa. Në relativitetin special, masa del të jetë pjesë e një madhësie me të përgjithshme të quajtur tensori i energji-momentit, i cili përfshin si dendësinë e energjisë ashtu edhe atë te vrullit si dhe stresin (pra, shtypjen dhe shkarjen). Duke përdorur parimin e ekuivalencës, ky tensor mund të përgjithësohet lehtësisht në hapësirë-kohën e kurbuar. Duke përdorur më tej analogjinë me gjeometrinë e gravitetit Njutonian, është e natyrshme të hipotezojmë se ekuacionet e fushës për gravitetin e lidhin këtë tensor me tensorin e Riçit, i cili përshkruan një klasë të caktuar te efekteve valor: ndryshimi në volum për një re të vogël të thërrmijave prove që zakonisht janë në prehje, dhe me pas janë në rënie të lirë. Në relativitetin special, konservimi i energjisë dhe i momentit (impulsit) i korrespondon pohimit se tensori i energji-momentit është i lirë nga divergjenca. Kjo formulë, gjithashtu, mund të përgjithësohet në hapësirë-kohën e kurbuar duke zëvendësuar derivatet pjesore me manifoldet - e kurbura korresponduese, derivatet kovariante të studiuara në gjeometrinë diferenciale. Me këtë konditë shtese - divergjenca kovariante e tensorit të energji-momentit, dhe çfarëdo që është në anën tjetër të ekuacionit, është zero — bashkësia më e thjeshtë e ekuacioneve janë ato që quhen ekuacionet (e fushës) të Ajnshtajnit:
Në anën e majtë kemi kombinimin specifik që është i lirë nga divergjenca të tensorit të Ricit R_{ab} dhe metrikën e njohur si Tensori i Ajnshtajnit. Në veçanti,
është kurbatura skalare. Tensori i Ricit në vetvete është i lidhur me tensorin e kurbaturës së Rimanit i cili është me i përgjithshëm nga relacioni
Në anën e djathtë, Tab kemi tensorin e energji-momentit. Të gjithë tensorët shkruhen në notacionin e indeksit abstrakt. Parashikimet e teorisë janë ballafaquar me rezultatet observuese për orbitat planetare (ose, për regjimin e gravitetit të dobët, limiti i shpejtësisë së ulët është ai i mekanikës njutoniane), konstantja e proporcionalitetit mund të fiksohet si κ = 8πG/c4, me G konstantja gravitacionale dhe c shpejtësia e dritës. Kur lënda nuk është e pranishme, në mënyrë që tensori i energji momentit të zhduket marrim ekuacionet e Ajnshtajnit në vakum,
Ka disa alternativa te relativitetit të përgjithshëm të ndërtuara mbi të njëjtat premisa, të cilat përfshinë rregulla shtesë dhe disa kondita të tjera, të cilat japin ekuacione të ndryshme të fushës. Shembuj janë Teoria Brans-Dicke, teleparalelizmi dhe teoria e Ajnshtajn-Kartanit.
10 Gusht
10 Gushti është dita e 222-të e kalendarit gregorian (dita e 223-t në vitin e brishtë) - kështu që deri në fund të vitit kanë mbetur edhe 143 ditë.
Relativiteti i përgjithshëm
Përcaktime dhe aplikime të përgjithshme
Derivimet e përshkruara në seksionin e mëparshëm përmbajnë të gjitha informatat e nevojshme për të përcaktuar relativitetin e përgjithshëm, ato përshkruajnë vetitë e saj kyçe dhe adresojnë një pyetje me rëndësi vendimtare në fizikë, domethënë si mund të përdoret teori për ndërtimin e modelit.
10 Gusht
Ngjarje
thumb|100px|[[Kur'ani|Kur'an i shek. IX]] thumb|100px|[[Ferdinand Magellani]] thumb|100px|[[Charles Manson]]
Relativiteti i përgjithshëm
Përcaktime dhe vetitë bazë
Relativiteti i përgjithshëm është një teori e gravitacionit se metrikës. Në thelbin e saj janë ekuacionet e Ajnshtajnit, të cilat përshkruajnë lidhjen midis gjeometrisë për një manifold katër-dimensional gjysmë Riemannian që përfaqëson hapësirë-kohën nga njëra anë, dhe energji-impulsin të përmbajtura në këtë hapësirë kohën nga anën tjetër. Fenomeneve që në mekanikën klasike janë atribuuar veprimit të forcës së gravitetit (të tilla si rënie e lirë, lëvizja orbita, dhe trajektoret e anijeve kozmike), korrespondojnë me lëvizje inerciale brenda një kurbaturë të hapësirë-kohës, në relativitetin e përgjithshëm, nuk ka forcë gravitacionale që i përkul objektet nga trajektorja e tyre natyrore drejtvizore. Në vend të kësaj, graviteti shkakton ndryshime në vetitë e hapësirës dhe kohës, ndryshime të cila ndyshojnë shtigjet e mundshme që materia do të ndjekë natyrshëm. Kurbatura shkaktohet nga prezenca e materies, vektori energji-moment i materies. Po të parafrazojmë relativistin John Archibald Wheeler, hapësirë-kohën i tregon lendes se si të lëvize ; materia i tregon hapësirë-kohën si të kurbohet.
Edhe pse relativiteti i përgjithshëm zëvendëson skalarin potenciale gravitacional të fizikes klasike me një tensor simetrik të rendit të dytë, i pari reduktohet tek i fundit në disa raste të kufizuara. Për fusha të dobëta gravitacionale dhe shpejtësi të ngadalta në lidhje me shpejtësinë e dritës, parashikimet e teorisë konvergojnë me ato të Ligjin e gravitetit universal te Njutonit.
Meqenëse është ndërtuar duke përdorur tensorë, relativiteti i përgjithshëm shfaq kovariance të përgjithshme : ligjet e saj dhe ligjet e tjera të formuluara brenda kuadrit të përgjithshëm relativist-marrin formë të njëjtë në të gjitha sistemet koordinativ. Për më tepër, teoria nuk përmban asnjë strukture sfond invariant gjeometrike. Kjo kështu kënaq një parim më të rrepte te parimit të përgjithshme të relativitetit, d.m.th se ligjet e fizikës janë të njëjta për të gjithë vëzhguesit. Vendor, e shprehur si në parim e ekuivalencës, hapësirë kohën është një hapësirë minkovskiane, dhe ligjet e fizikes kanë invariance lokale lorenciane.
Ndërtimi i modeleve
Koncepti bazë i ndërtimit të modeleve të relativitetit të përgjithshëm është ai i zgjidhja e ekuacioneve të Ajnshtajnit. Duke pasur parasysh dy ekuacionet e Ajnshtajnit dhe ekuacionet e përshtatshme për vetite e lendes, një zgjidhje e tillë konsiston në një gjysmë manifold të veçantë-riemannian (përcaktuar zakonisht duke i dhënë metrikën në koordinata specifike), dhe fushat e materies të përcaktuara në këtë manifold. Materia dhe gjeometria duhet të plotësojë ekuacionet e Ajnshtajnit, kështu që në mënyrë të veçantë, tensori i energji-impulsit i lëndës duhet të jetë pa divergjenca. Lënda duhet, sigurisht, të përmbushë çfarëdo ekuacionet plotësuese që vihen ne vetitë e saj. Me pak fjalë, një zgjidhje e tillë është një univers model që përmbush ligjet e relativitetit të përgjithshëm, dhe mundësisht ligje të tjera që qeverisin çfarëdo lende mund të jetë e pranishëm.
Ekuacionet e Ainshtainit janë ekuacione diferenciale pjesore jolineare dhe, si të tilla, janë të vështira për të zgjidhur saktësisht. Megjithatë, një numër i zgjidhjeve të sakta janë të njohura, edhe pse vetëm pak kanë aplikime të drejtpërdrejta fizike. Zgjidhje më të sakta të mirë-njohura, dhe ato që janë më interesante nga pikëpamja fizike e parë, janë zgjidhja e Schwarzschild, zgjidhja Reissner Nordstrom dhe metrika e Kerrit, secili i korrespondon një lloji të caktuar të vrimës së zezë në një univers tjetër bosh, dhe Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker dhe universi de Sitter, secili duke e përshkruar një zgjerim specifik te kozmosit. Zgjidhjet e sakta me interes të madh teorik përfshijnë metriken Gödel (i cili hap mundësinë intriguese te udhëtimit në kohë në hapësirë kohën e lakuar), zgjidhja Taub-NUT (një univers model që është homogjen, por anizotropik), dhe zgjidhjen Anti-de Siter (e cila kohët e fundit ka marrë rëndësi në kontekstin e asaj që quhet konjektura e Maldacenës).
Duke pasur parasysh vështirësitë e gjetjes së zgjidhjeve të saktë, ekuacionet e fushës së Ajnshtajnit zgjidhen shpesh nga integrimi numerik në një kompjuter, ose duke marrë në konsideratë perturbacionet e vogla të zgjidhjeve të sakta. Në fushën e relativitetit numerik, kompjutera të fuqishëm janë të punësuar për të simuluar gjeometria e hapësirë kohën dhe për të zgjidhur ekuacionet e Ajnshtajnit për situatat interesante si dy vrima të zeza që përplasen. Në parim, këto metoda mund të aplikohet në çdo sistem, duke ditur burime të mjaftueshme për kompjuterin, dhe mund t'i drejtohen pyetje thelbësore të tilla si Singularitete të zhveshura. Zgjidhje të përafërta mund të jetë gjetur nga teori perturbuese si graviteti i linearizuar dhe përgjithësimin e tij, post zgjerimi njutonian, të cilat janë zhvilluar nga Ajnshtajni. Kjo e fundit ofron një qasje sistematike për zgjidhjen për gjeometrinë e hapësirë-kohës që përmban një shpërndarje të lëndës që lëviz ngadalë krahasuar me shpejtësinë e dritës. Zgjerimi përfshin një seri të termave, kushtet e para përfaqësojnë gravitetin njutonian, ndërsa kushtet më vonë ndonjëherë paraqesin korrigjime të vogla të teorisë për shkak të relativitetit të përgjithshëm të Njutonit. Një zgjatje e ky zgjerim është formalizmi i parametrizuar post-Njutonian (PPN), i cili lejon krahasime sasiore midis parashikimeve të relativitetit të përgjithshëm dhe teorive alternative.
Rrjedhojat e teorisë se Ajnshtajnit
Relativiteti i përgjithshëm ka një numër pasojash fizike. Disa të ndjekin direkt nga aksiomat teorisë së, ndërsa të tjerët kanë bërë e qartë vetëm në rrjedhën e viteve nëntëdhjetë e hulumtimit që pas publikimit fillestar Ajnshtajnit.
Bymimi kohor gravitacional dhe zhvendosja e frekuencës
parapamje|175px|Paraqitje skematike e zhvendosjes në të kuqe gravitacionale te një valë dritore që emetohet nga sipërfaqja e një trupi masiv
Po të pranojmë se parimi i ekuivalencës është i vërtete, graviteti ndikon mbi kalimin e kohës. Drita (vala e dritës) që humbet në një pus graviteti spostohet në blu, ndërsa drita që dërgohet në drejtim të kundërt (d.m.th. ngjitje nga pusi i gravitetit) është RedShift ed ; kolektivisht, këto dy efekte janë të njohura si ndryshim të frekuencave gravitacionale. Më në përgjithësi, proceset që ndodhin pranë një trupi masiv ndodhin më ngadalë kur krahasohet me proceset që ndodhin më larg, ky efekt është i njohur si bymimi i kohës.
RedShift gravitacional është matur në laborator dhe duke përdorur vëzhgime astronomike. Bymimi kohor gravitacional në fushë gravitacionale të tokës ka qenë e matur disa herë duke përdorur orë atomike, ndërsa vlefshmëria në vazhdim është dhënë si një efekt anësor i funksionimit të GPS (GPS). Testet në fusha të forta gravitacionale janë siguruar nga vëzhgimi i një binar pulsaresh. Të gjitha rezultatet janë në marrëveshje me relativitetin e përgjithshëm. Megjithatë, në nivelin aktual të saktësisë, këto vërejtje nuk mund të dallojnë midis relativitetit të përgjithshëm dhe teorive të tjera në të cilat është parim i ekuivalencës është e vlefshme.
Përkulja e dritës dhe vonesa kohore gravitacionale
Relativiteti i përgjithshëm parashikon që rruga e dritës është e përkulur në një fushë gravitacionale ; drita kur kalon pranë një trupi masiv përkulet ndaj atij trupi. Ky efekt është konfirmuar nga vëzhgimi i dritës se yjeve të largët dhe kuasareve e cila përkulet kur kalon pranë Diellit.
parapamje|majtas|200px|Përkulja e dritës (e dërguar nga pozicioni i treguar me blu) afër një trupi kompakt (te tregua në gri)
Kjo dhe parashikimet e lidhura vine nga fakti se drita vijon ato që janë quajtur vija-dritore ose gjeodezikbosh -një përgjithësim të linjave të drejta përgjatë të cilave drita udhëton në fizikës klasike. Gjeodezike të tilla janë një përgjithësim i invariancës të shpejtësisë së dritës në relativitetin special. Po të ekzaminojmë model të përshtatshëm te hapësirë kohës (ose të jashtme zgjidhje Schwarzschild ose, për më shumë se një masë të vetme, Zgjerimi post-Njutonian ), shumë efekte të gravitetit dalin në lidhje me dritën. Edhe pse përkulja e dritës mund të derivohet nga një zgjerim i universalitetit të rënies së lirë tek drita, (( këndin e devijimit që rezulton nga një llogaritje e tillë është vetëm gjysma e vlerës së dhënë nga relativiteti i përgjithshëm.
Lidhur ngushtë me shmangie të lehta është vonesa kohore gravitacionale (ose efekti Shapiro), fenomen që sinjalet e dritës duan më shumë kohë të lëvizin nëpër një fushë gravitacionale se ata në mungesë të kësaj fushe. Ka pasur teste të shumta të suksesshëm të këtij parashikimi. Në formalizmin post njutonian të parametrizuar (PPN), matje të përkuljes së dritës dhe vonesës gravitacionale kohore përcaktojnë një parametër të quajtur \gamma, i cili kodon ndikimin e gravitetit në gjeometrinë e hapësirës.
Valët Gravitacionale
parapamje|150px|Unazë thërrmijash prove të cilat rrinë pezull në hapësirë parapamje|150px|Unazë thërrmijash provë të influencuara nga vala gravitacionale
Një nga analogjitë e shumta midis gravitetit të një fushe të dobët dhe elektromagnetizmit është që, në analogji me valët elektromagnetike, kemi ekzistencën e valëve gravitacionale : shqetësime në metrikën e hapësirë kohës që propagojnë me shpejtësinë e dritës. Tipi më i thjeshte i valëve të tilla mund të vizualizohet nga veprimi mbi një unaze thërrmijash që rrinë pezull (imazhi në të djathte). Një valë sinusoidale që kalon përmes kësaj unazë në drejtim të lexuesit e shformon unazën në një mënyre ritmike karakteristike, (imazhi i animuar në të djathtë). Meqenëse ekuacionet e Ajnshtajnit të fushës janë jo-lineare, valët gravitacionale në mënyrë arbitrare nuk i binden parimit të mbivendosjes lineare, duke bërë përshkrimin e tyre të vështirë. Megjithatë, për fushat e dobëta, një përafrim linear mund të bëhet. Valët gravitacionale të linearizuara në mënyrë të tillë janë mjaft të sakta për të përshkruar valë jashtëzakonisht të dobëta që pritet të mbërrijnë këtu në tokë nga ngjarjeve kozmike të largëta, të cilat në mënyrë tipike rezultojë në rritjen dhe rënien relative të distancave nga 10 ^-21 ose më pak. Metodat e analizave të të dhënave në mënyrë rutinore përdorin faktin se këto valë mund të linearizohen duke përdorur dekompozimin e Furierit.
Disa zgjidhje të sakta i përshkruajnë valët gravitacionale pa ndonjë përafrim, p.sh., një tren valësh që udhëton përmes hapësirës boshe ose i ashtë-quajturi universi i Gowdit, një varietetet i zgjerimit të kozmosit i mbushur me valët gravitacionale. Por, për valët gravitacionale të prodhuar në situata astrofizike përkatëse, të tilla si në bashkimin e dy vrimave të zeza, metodat numerike janë aktualisht mënyra e vetme për ndërtimin e modeleve të përshtatshme.
Efektet orbitale dhe relativiteti i drejtimit
Relativiteti i përgjithshëm ndryshon nga mekanika klasike në një numër parashikimesh lidhur me trupat orbitale. Ai parashikon një rrotullim të përgjithshme (precedent) të orbitave planetare si dhe një degjenerim të orbitës të shkaktuara nga emetimi i valëve gravitacionale dhe efekteve lidhur me relativitetin e drejtimit.
Precesioni apsidal
parapamje|majtas|180px|Orbita njtuoniane (e kuqe) vs orbitës së Ajnshtajnit (blu) për një planet që sillet rrotull një ylli
Dobësimi orbital
parapamje|Dobësimi i syrit për PSR1913 16: ndryshim kohë në sekonda, përgjatë më shumë se tre dekadash. Në bazë të relativitetit të përgjithshëm, një sistemin binar do të lëshojë valë gravitacionale, duke humbur energji. Për shkak të kësaj humbje, distanca në mes dy trupave orbitale zvogëlohet, si dhe perioda e tyre orbitale. Brenda sistemin diellor ose për yll i dyfishtë të zakonshëm, efekti është shumë e vogël që të jetë i dukshëm. Jo aq i ngushtë pulsari binar, një sistem dy orbital me dy yje neutronike, një nga të cilat është një pulsar : nga pulsar, vëzhguesit në tokë marrin një seri të rregullt radio pulsesh që mund të shërbejë si një orë shumë të saktë, e cila lejon matje të sakta të periudhës së orbitës. Që nga yjet neutron janë shumë kompakte, sasi të konsiderueshme të energjisë emetohet në formë të rrezatimit gravitacionale.
Vëzhgimi i parë i një rënie në periudhën e orbitës për shkak të emetimit të valëve gravitacionale është bërë nga Hulse dhe Zachary Taylor, duke përdorur pulsarin binar PSR1913+16 që ata kishin zbuluar në vitin 1974. Ky ishte zbulimi i parë i valëve gravitacionale, megjithëse të tërthorta, për të cilat janë dhënë Nobeli i 1993 në fizikë. Që prej asaj kohë, disa të tjera pulsars binare janë gjetur, në veçanti pulsar dyfishtë PSR J0737-3039, në të cilën dy yjet janë pulsars.
Precesioni gjeodetik dhe tërheqja e hapësirë-kohës në zonën rrethuese
Disa efekte relativiste janë të lidhura direkt me relativitetin e drejtimit. Njëra është precedent gjeodezike : drejtimi i boshtit te një xhiroskopi në rënie të lirë në hapësirë-kohën e lakuar do të ndryshojë kur të krahasohet, për shembull, me drejtimin e dritës marrë nga yjet e largët - edhe pse ky xhiroskop përfaqëson mënyrën e mbajtjes së një drejtim të qëndrueshme sa me saktësisht që të jetë e mundur ("transporti paralel"). Për sistemin Hënë-Tokë, ky efekt është matur me ndihmën e lazeri hënor variacional. Kohët e fundit, ajo ka qenë e matur për pesha provë në bordin e satelitit Gravity Probe B një saktësi të mirë se sa 1 për qind.
Pranë një mase rrotulluese, ekzistojnë të ashtu-quajturat efekte gravitomagnetik ose efektet e tërheqjes së hapësirës rrethues. Një vëzhgues i largët do të përcaktojë se objektet afër masës të marrë "tërhiqen rreth saj". Kjo është më ekstreme për vrimat të zeza rrotulluese ku, për çdo objekt duke hyrë në një zonë të njohur si ergosfere, rotacioni është i pashmangshme. Efekte të tilla mund përsëri të testohen përmes ndikimit të tyre në orientimin e xhiroskopit në rënie të lirë. Deri diku testet të diskutueshme janë kryer duke përdorur LAGEOS satelitë, duke konfirmuar parashikim relativist. . Gjithashtu hetim  i Mars Global Surveyor rreth Marsit është përdorur ; shih hyrjen e tërheqja e hapësirë kohës për një llogari të debatit.
Një matje precize është qëllimi kryesor i misionit Gravity Probe B, me rezultatet e pritura në shtator 2008.
Lentja gravitacionale
parapamje|250px|[[Kryqi i Ajnshtajnit: katër pamjet e objektit të njëjtë astronomike, të prodhuar nga një lente gravitacionale]]