cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qeni i Sharrit
Historia
Deltari Ilir ose Qeni i Sharrit është racë autoktone Ilire e krijuar në Gadishullin Ilirik (Ballkanik) para mijëra viteve. Rreth krijimit të kodit gjenetikë të kësaj race ekzistojnë dy teori: E para thotë se kanë prejardhje nga qentë e Kaukazit para 2500 viteve, teori e cila nuk qëndron dhe Teoria e dytë e cila thotë se kanë prejardhje nga doga e Indisë/Tibetit e cila ka ardhur para mijëra viteve në kohën e Lekës (Aleksandri i Madh) në Gadishullin Ilirik në trojet ilire ku është kryqëzuar me qentë vendas dhe janë krijuar Qentë Molos, Plini thoshte se ilirët u dhanë qenj aq të mëdhenj Lekës saqë vrisnin si luanët, e që mundnin luanj, elefantë e dema në stadiume. Në ato troje ka banuar fisi i njohur ilir Molosët i cili është marrë me bujqësi ekstensive dhe ka kultivuar qen të tillë autoktonë, prej të cilëve e ka prejardhjen dhe ekziston raca autoktone Delari ilir. Në 100 vitet e fundit si në aspektin morfologjik të emërtimit ashtu edhe në atë të karakterit (tipareve) është prezantuar në mënyrë të shtrembëruar para opinionit botëror. Edhe pse prezantohet se kjo racë është e njëjtë me racën e cila është regjistruar në FCI, së pari me emrin Deltari ilir (Ilirski ovcar) në vitin 1939, pastaj me insistimin e Federatës Kinologjike të Jugosllavisë së atëhershme në vitin 1957 për qëllime të caktuara politike, që neve shqiptarëve të na mohojnë çdo gjë autoktone, është ndryshuar në (Jugosllovenski ovcarski pas Sarplaninac). Deltari ilir në mënyrë absolute ndryshon si nga aspekti morfologjik ashtu edhe për nga karakteri me “Sarplanincin”, dhe është me rëndësi të themi se Deltari ilir si racë nuk ka qenë asnjëherë i standardizuar. Është e vërtetë se nga ky lloj i qenve janë marrë ekzemplarë dhe janë dërguar nëpër Jugosllavinë e atëhershme dhe nga kinologët e ndryshëm si dhe nga ushtria jugosllave janë bërë eksperimente me ta duke i përzier me raca të tjera dhe e kanë krijuar racën të cilën e njohim dhe është e  pranuara në FCI si  (Jugoslovenski Ovcarski Pas Sarplaninac), dhe parametrat e standardit të cilat i ka sot “Sarplaninci” nuk përputhen me parametrat e standardit të cilat i ka Deltari ilir, se si dhe ku i kanë marr ato parametra kinologët jugosllavë dhe janë ardhur deri te ai standard i tyre vetëm ata e dinë. Në Kosovë këtë racë e quajnë Deltar (Qen Dhene)kurse në Shqipëri e kemi një racë të ngjashme por për nga madhësia janë më të vegjël diku nga 65 cm-70 cm reth 45 kg janë qime shkurtër dhe quhen qen stanesh (t'banesh, por janë të pa standardizuar). right
333
Mbi vitin 333.
Maliq ibn Nuvejre
Maliq ibn Nuvejre ose Nuvajra (Malik ibn Nuwayrah ) ishte shok i profetit Muhamed.
Coffey County
Coffey County është një nga  qarqet në shtetin federal Kansas të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Sllepça
Demografia
Në vitin 1961 Slepce ka 1.099 banorë në vitin 1994 të zbresë në 791, dhe në bazë të regjistrimit të vitit 2002 fshati ka 719 banorë, prej të cilëve 718 janë shpallur thjesht si maqedonasit dhe si një serb. vendin e Slepce është 24,5 km 2, nga të cilat pyjeve zë një sipërfaqe prej 1737 ha ose më të madhe të tokës, toka bujqesore zënë 365 ha dhe 367 ha kullota.
Historia
Në shekullin e 19 Slepce tërësisht fshatin bullgar Kaza Manastir, Demir Hisar Nahiya Perandorisë Osmane. Në shifrat e Kulturës, Manastirit dhe Salonika, Konstandinopojës marte marte lëshuar në vitin 1878 dhe pasqyron statistikat e popullsisë mashkullore e 1873, të referuara si Slepce tha në Prilep me 38 familje dhe 200 banorët e bullgarëve. [1] Sipas statistikave Lidhje e jashtme (Maqedoni.Të Kulturës dhe Sporteve) nga 1900 etj pche oktal ka 570 banorë, të gjithë të krishterët maqedonas. [2] popullsisë së përgjithshme të fshatit ishte nën sundimin e Exarchate bullgare. Pas të dhënave të sekretarit të Dimitar egzarhijata Mishev ( "La Macédoine et sa Popullsia Chrétienne") në vitin 1905 në 800 bullgarët Slepce egzarhisti dhe punën e shkollave bullgare. [3] Fshat Slepce dhe shumë fshatra të tjera në Demir Hisar dëmtuar rëndë nga e emigracionit në drejtim të Amerikës dhe Bullgarisë. Veçanërisht i madh emigrimi valët e Demir Hisarit ka shtypjen e kryengritjes së Ilindenit, sepse lufta rajon është razigravat dramatike mes bendit dhe VMORO ushtrisë osmane.
7812 Billward
7812 Billward (1984 UT) është një asteroid i zbuluar në vitin 1984 nga E. Bowell.
Kantoni Duclair
Kantoni Duclair (frëngjisht: Canton de Duclair) është një kanton në departamentin Seine-Maritime, rajonin Haute-Normandie në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Duclair. Ka sipërfaqe 191.07km2 dhe popullsi 24402 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Duclair aktualisht përbëhet nga 17 komuna.
Huayco Tinamou
Huayco Tinamou është një specie e shpendëve që gjendet në Bolivi dhe Argjentinë.
Cloud County
Cloud County është një nga  qarqet në shtetin federal Kansas të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Tai Chi
Tai Chi (lexo: T'ai qi) është disiplin e shumëanëshme trupore dhe shpirtërore me fille të lashta që më parë ka shërbyer si disiplin ushtarake në Azinë e largët, e që sotë është ri popullarizuar dhe përhapur edhe në anë tjera të rruzullit tokësorë.
Edhe pse origjina e vërtet e prejardhjes së Tai Chi-së, ndodhet diku në errësinë e legjendave të shumta mbi një zhvillim të shumë përhapur, një duket të jetë e vërtet se në Kinë kanë mundësi e një burimi të një arti të moçem luftark. Kjo duket se shpije tek rivalitetet feudale në perandorin e luftimeve ndër vitet 420-221 p.e.sonë. Në atë kohë, Kina, ishte e shpërnarë nëpër disa shtete nën ndikimin e mësimeve të Konfuzius (551-479 p.e.sonë). Ato merrnin pjesë, përfaqësoheshin në rituale tradicionale në aftësitë për gjuajtje me shigjeta, për vetëdisiplinën, për precizitetin dhe kondicionin e tyre. Elemente këto, të cilat edhe sot hasen në Tai Chi, si elemente kyçe të saj. Ngusht me historin e Tai Chi-së, është e lidhur edhe historia e disiplinës së ngjajshme me prejardhje nga India, e thënë të jetë e një prisi shpirtëror endacak të quajtur Bodhidharma, që themelojë apo përmbledhi 10-Buddhismat. Ai u nis aty nga viti 520 p.e.sonë nga pjesë jugore të Indis në drejtim të Kinës, dhe legjenda na njofton se ju ka mësuar një metod në Manastirë të Shaolinëve në provicën Henan. Nga këto mësime është zhvilluar disiplina "Yoga". Këto ushtrime ndihmojnë në forcimin e trupit dhe të kyvetit për qëllime meditimi dhe mund të merret si parardhës i Tai Chi-së në formën e tashme. Kjo duket se vije si vështrim nga se koncepti është më i avancuar si dhe aftësimi i bashkëpunimit të trupit me kyvetin (shpirtin) mund të vërehet kjartas. Disiplina e "Boksit" në manastirët e Shaolinëve me gjasë ka lindur nga metodat e Bodhidharmas.
335
Mbi vitin 335.
S/MIME - RFC 5322 Starndardi
S/MIME
S/MIME  është plotësim i MIME (Multipurpose Internet Mail Extensions) në aspektin e sigurisë, mbështetet kryesisht në në teknologjinë që përdoret edhe nga RSA Data Security. S/MIME njësoj si PGP bëjnë pjesë në IETF standardet. Përderisa PGP-ja kryesisht përdoret për sigurinë e e-mail-ave personal të shumë shfrytëzuesve, S/MIME paraqitet si standard industrial për përdorim komercial. S/MIME definohet përmes disa dokumenteve, më të rëndsishmet janë RFC-të : 3370, 3850, 3850, 3852, 3852. Para se te sqarohet S/MIME duhet kuptuar formati i e-mail-ve mbi te cilet mbështetet ajo – MIME. Formati tradicional i electronic mail mesazhve pershkruhet përmes standarteve RFC 822 dhe versionit RFC 5322 ( Internet Message Format).
MIME – Multipurpose Internet Message Extensions
MIME është vazhdim i RFC 5322 dhe si ka si për qëllim adresimin e disa problemeve dhe kufizimeve që shfaqen si pasojë e SMTP e definuar në RFC 821 dhe specifikacioneve që vinjë nga RFC 5322.
Kufizimet që sjellin skemat SMTP/RFC 5322 janë:
MIME
MIME mundëson zgjidhjen e këtyre problemeve ashtu që zgjidhjet e ofruara të jenë kompatibile me implmentimet e RFC 5322.
MIME specifikacionet përmbajnë këto elemente:
5 fushat e header-it të definuara në MIME janë: Këto fusha mund të gjenden në një header të mesazhit të shkruar sipas RFC 5322. Një implementim i mirëfillt i këtij standardi duhet të përkrahë fushat MIME Version, Content Type si dhe Content Transfer Encoding; fushat Content ID dhe Content Description janë opcionale. Për shkak të shumë llojshmërisë së përmbajtjeve ka lind nevoja për një klasifikim të këtyre formave. Përmes RFC 2046 janë përcaktuar 7 tipe kryesore të përmajtjes të ndara në gjithsej 15 nëntipe, ku Content Type përshkruan tipin e të dhënave kurse Content Subtype formatin e atyre të dhënave.
Në rastin kur fusha e header-it Content Type nuk është definuar në mënyrë eksplicite për asrye të ndonjë gabimi apo për shkak të versionit të MIME së palës dërguese (user agent), merret vlera e nënkuptuar : "Content-type: text/plain; charset=us-ascii".
S/MIME Funksionaliteti
S / MIME mund të përdoret me qfardo sistemi që bartë të dhëna MIME, por poashtu mund të përdoret nga MUAs (Mail User Agents) tradicional për të ofruar shërbime kriptogarfike dhe të sigurisë. S/MIME njësoj si PGP ofron mundësinë për të nënshkruar dhe/ose enkriptuar të dhënat.
S/MIME bazohet në Cryptographic Message Syntax (CMS). S/MIME agjenti paraqet software-in e përdoruesit që mund të jetë në rolin e dërguesit të të dhënave, pranuesit apo të dyja. Para se të përdoret celqsi publik përmes të cilit arrihet komunikimi i sigurt palët duhet të vërtetojnë valditetin e tij, kjo arrihet duke përdorur PKIX (X.509 Public-Key Infrastructure) certifikatat. S/MIME punon me këto tipe të të dhënave (Content Type): Enveloped Data, Sign Data, Clear-Sign Data dhe Signed and Enveloped Data.
Pranuesi fillimisht bën dekodimin nga Base64, pastaj nga një pjesë e mesazhit dekripton celësin e sesionit përmes celësit të vet privat. Këtë celës të sesionit pastaj e shfrytëzon për të dekriptuar mesazhin që e ka pranuar. Kjo ndonëse siguron privatësi, nuk siguron autentifikim.
Pranuesi dekripton nënshkrimin digjital me celësin publik të dërguesit pastaj hashin e fituar e krahason me hashin që e ka llogaritur nga mesazhi i pranuar. Në qofte se këto dy vlera janë të njëjta pranuesi sigurohet se mesazhi është dërguar nga pala që pretendon se ka dërguar atë dhe mesazhi nuk është ndryshuar gjatë rrugës.
Ariu i murrmë
Ariu i murrmë ( Ursus arctos ) është një specie ariu që është gjetur në pjesën më të madhe Euroazisë veriore dhe Amerikës veriore. Në Amerikën e Veriut, popullatat e arinjve të murrmë shpesh quhen " arijntë grizli ". Ёshtë një nga anëtarët më të mëdhenj tokësorë të rendit Karnivora, i rivalizuar në madhësi vetëm nga i afërmi i tij më i afërt, ariu polar ( Ursus maritimus ), i cili është shumë më pak i ndryshëm në madhësi dhe pak më i madh .. Gama kryesore e ariut të murrmë përfshin pjesë të Rusisë, Azisë Qendrore , Kinës , Kanadasë , Shteteve të Bashkuara , Hokaidso , Skandinavisë dhe rajonit të Karpateve , veçanërisht Rumanisë , Anadolli, Ballkanit dhe Kaukazit. Ariu i murrmë njihet si një kafshë kombëtare dhe shtetërore në disa vende evropiane.
Ndërsa rrezja e ariut ka qenë pakësuar dhe është përballur me zhdukje lokale, ajo mbetet e renditur si speciet jo i rrezikuar nga Unioni Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës (IUCN) me një popullsi totale prej afro 200,000. Që nga viti 2012, ky dhe ariu i zi amerikan janë e vetmja specie ariu që nuk klasifikohet si i kërcënuar nga IUCN. Popullsitë që u kërkuan në zhdukje në shekujt XIX dhe XX janë ariu i Atlasit të Afrikës së Veriut dhe Kalifornisë, ungavan dhe meksikan popullata e ariut grizli të Amerikës së Veriut. Shumë prej popullsive në pjesët jugore të Euroazisë janë gjithashtu të rrezikuara. Një nga format me trup më të vogël, ariu i murrmë i Himalajave, është i rrezikuar në mënyrë kritike, duke zënë vetëm 2% të gamës së saj të mëparshme dhe kërcënohet nga copëzimi i pakontrolluar për pjesët e trupit të tij. Ariu i murrmë marsikan i Italisë qendrore është një nga disa popullata të izoluara për momentin e ariut të murrmë euroaziatik , dhe besohet të ketë një popullsi prej vetëm 40 deri 50 arinj.
Evolucioni dhe taksonomia
Ariu i murrmë nganjëherë quhet bruin, nga anglishtja e mesme. Ky emër e ka zanafillën në fabulën, Historia e Reynard the Fox, përkthyer nga William Caxton , nga bruun e holandishtes së Mesme ose bruyn , që do të thotë kafe (ngjyra). Në mesin e shekullit të 19-të të Shteteve të Bashkuara, ariu i murrmë u cilësua "Efraimi i Vjetër" dhe nganjëherë si "Moccasin Joe".
Emri shkencor i ariut të murrmë, Ursus arctos, vjen nga fjala latine ursus , që do të thotë "ariu", dhe nga ktρκτος arktos , fjala greke për ariun.
Emrat e përgjithësuar dhe evolucioni
Arinjtë e murrmë mendohet se kanë evoluar nga Utrus etruscus në Azi.. Ariu i murrmë, për Kurten (1976), është deklaruar si "rrjedh qartë nga popullata aziatike e Ursus savini rreth 800,000 vjet më parë; përhapur në Evropë, në Botën e Re". Një analizë gjenetike tregoi se vijat e ariut të murrme largoheshin nga kompleksi i specieve të arijnve të shpellës afërsisht 1.2-1.4 milion vjet më parë, por nuk sqaroi nëse U. savini vazhdoi si parospecies për ariun e murrmë para se të zhdukej. Fosilet më të vjetra të identifikuara pozitivisht nga kjo specie ndodhin në Kinë nga rreth 0,5 milion vjet më parë. Arinjtë e murrmë hynë në Evropë rreth 250,000 vjet më parë dhe Afrika e Veriut menjëherë  më pas. Mbetjet e ariut të murrmë nga periudha e Pleistocenit janë të zakonshme në Ishujt Britanikë, ku mendohet se mund të kenë arritur më tej me arinjtë e shpellës ( Ursus spelaeus ). Lloji hyri në Alaskë 100,000 vjet më parë, megjithëse ato nuk lëvizën drejt jugut deri në 13,000 vjet më parë. Spekulohet se arinjtë e murrmë nuk ishin në gjendje të migrojnë në jug deri në zhdukjen e ariut gjigant shumë më të madh me fytyrë të shkurtër ( Arctodus simus ).
Disa paleontologë sugjerojnë mundësinë e dy shpërnguljeve të veçantë të arijnëve të murrmë : arinjtë e murrmë në brendësi, të njohura edhe si grizlit, mendohet se rrjedhin nga arinjtë e murrmë kafkëngushtë, të cilët migruan nga Siberia veriore në Alaskën qendrore dhe pjesën tjetër të kontinentit, ndërsa arinjtë Kodiak zbresin nga arinj kofkëngushtë nga Kamchatka, e cila kolonizoi gadishullin Alaskan. Fosilet e ariut të murrmë të zbuluar në Ontario, Ohio , Kentucky dhe Labrador tregojnë se speciet kanë jetuar më larg në lindje sesa tregohet në të dhënat historike. Në Amerikën e Veriut, dy nënspecie Ursus arctos horribilis njihen përgjithësisht - ariu i murrmë bregdetar dhe ariu i murrmë i mbrendshëm; këto dy nënlloje përcaktojnë gjerësisht gamën e madhësive të të gjithë nëllojeve të ariut kafe.
Taksonomia shkencore
Ka shumë metoda të përdorura nga shkencëtarët për të përcaktuar speciet e arijnve dhe nënspeciet, pasi asnjë metodë nuk është gjithmonë efektive. Taksonomia e ariut dhe klasifikimi i specieve është përshkruar si "i frikshëm dhe konfuz" me disa autoritete që rendisin të njëjtin grup specifik të nënspecieve. Testimi gjenetik tani është ndoshta mënyra më e rëndësishme për të përcaktuar shkencërisht marrëdhëniet dhe emrat e ariut të murrmë. Në përgjithësi, testimi gjenetik përdor fjalën kladë sesa specie për shkak se një test gjenetik i vetëm nuk mund të përcaktojë një specie biologjike. Shumica e studimeve gjenetike raportojnë se sa të lidhura janë arinjtë (ose distanca e tyre gjenetike). Ka qindra nënspecie të vjetëruara të ariut të murrmë, secili me emrin e vet, dhe kjo mund të bëhet konfuz; Salla (1981) rendit 86 nënlloje të ndryshme dhe madje as 90 janë propozuar. Sidoqoftë, analiza e fundit e ADN-së ka identifikuar si pesë si kadastra kryesore që përmbajnë të gjitha arinjtë e murrmë të gjallë, ndërsa një studim filogjenetik i vitit 2017 zbuloi nëntë klada, duke përfshirë një që përfaqëson arinjtë polar. Që nga 2005,. 15 nënspeciet ekzistuese ose të zhdukura kohët e fundit u njohën nga komuniteti i përgjithshëm shkencor.
Si dhe numri i saktë i specieve të përgjithshme të ariut të murrmë, marrëdhënia e tij e saktë me ariun polar gjithashtu mbetet në diskutim. Ariu polar është një pjesë e fundit e ariut të murrmë. Pika në të cilën ari polar u largua nga ariu i murrmë është i paqartë, me vlerësime të bazuara në gjenetikë dhe fosile që shkojnë nga 400,000 deri në 70,000 vjet më parë, por analiza më e fundit ka treguar që ariu polar u nda diku midis 275,000 dhe 150,000 vjet më parë. Sipas disa përkufizimeve, ariu i murrmë mund të interpretohet si paraspecie për ariun polar.
Analiza e ADN tregon se, përveç fragmentimit të popullatës së kohëve të fundit të shkaktuara nga njerëzit, arinjtë e murrmë në Amerikën e Veriut janë përgjithësisht janë pjesë e një sistemi të vetëm të ndërlidhur të popullsisë, me përjashtim të popullsisë (ose specieve) në Arkipelagun Kodiak, i cili ndoshta ka qenë i izoluar që nga fundi i epokës së fundit të akullinajave. Këto të dhëna demonstrojnë se U. a. gyas, U. a. horribilis, U. a. sitkensis dhe U. a. stikeenensis nuk janë grupe të dallueshme ose kohezive, dhe më saktë do të përshkruheshin si ekotipe. Për shembull, arinjtë e murrmë në çdo rajon të veçantë të bregdetit të Alaskës janë më të afërta me arinjtë grizli sesa me popullatat e largëta të arinjve të murrmë, dallimi morfologjik në dukje i nxitur nga arinjtë e murrmë që kanë qasje në një burim të pasur ushqimor me salmon, ndërsa arinjtë grizli që jetojnë në lartësi më të mëdha, ose më tej nga bregdeti, ku materiali bimor është baza e dietës. Historia e arinjve të Arkipelagut të Aleksandrit është e pazakontë në atë që këto popullsi të ishullit mbajnë ADN të ariut polar, që supozohet se janë me origjinë nga një popullsi e arinjve polarë që u la pas në fund të Pleistocenit, por që prej asaj kohe kanë qenë të lidhura me popullsitë kontinentale ngjitur përmes lëvizjes së meshkujve, deri në atë pikë kur gjenomet e tyre bërthamore janë tani më shumë se 90% e prejardhjes së ariut të murrmë.
Arinjtë e murrmë janë të ndara me sa duket në pesë kadra të ndryshme, disa prej të cilëve bashkëjetojnë ose bashkëveprojnë në rajone të ndryshme.
Hibridët
Një hibrid i ariut grizli-polar është një hibrid i rrallë ursid që rezulton nga një kryqëzim i një ariu të murrmë dhe një ariu polar. Ka ndodhur si në robëri ashtu edhe në të egër. Në vitin 2006, shfaqja e këtij hibrid në natyrë u konfirmua duke testuar ADN-në e një ariu me pamje të çuditshme që ishte qëlluar në Arktikun Kanadez, dhe shtatë hibride të tjera janë konfirmuar që në të njëjtin rajon, të gjitha kanë zbritur nga një femër e vetme ariu polar. Më parë, hibridi ishte prodhuar në kopshte zoologjike dhe konsiderohej një " kristal"(një kafshë e hipotezuar për të cilën nuk ekziston asnjë provë shkencore e ekzistencës në natyrë).
Një ari i vrarë në vjeshtën e vitit 1986 në Michigan, SH.B.A., u mendua nga disa të ishte një hibrid i arit të zi amerikan/grizli , për shkak të madhësisë së tij jashtëzakonisht të madhe, dhe kockave të trurit proporcionalisht më të madh. Testimi i ADN-së nuk ishte në gjendje të përcaktonte nëse ishte një ari i madh amerikan i zi apo ari grizli.
Anatomia
Madhësia tipike varet nga cila popullatë është nga ajo, dhe nënllojet më të pranuara ndryshojnë shumë në madhësi. Kjo është pjesërisht për shkak të dimorfizmit seksual, pasi arinjtë e murrmë meshkuj janë mesatarisht të paktën 30% më të mëdhenj në shumicën e nëntipeve. Arinjtë individualë gjithashtu ndryshojnë në madhësi sezonale, duke peshuar më së paku në pranverë për shkak të mungesës së foragjereve gjatë letargjis, dhe më së shumti në fund të vjeshtës, pas një periudhe hiperfagie për të vënë në peshë shtesë për t'u përgatitur për letargji. Prandaj, një ari mund të duhet të peshohet edhe në pranverë dhe në vjeshtë për të marrë një ide mbi peshën e tij mesatare vjetore.
Gama normale e dimensioneve fizike për një ari të murrmë është 1.4 deri në 2.8 m (4 ft 7 në 9 ft 2 in) nga gjatësia e kokës dhe truput dhe një lartësi supesh prej 70 deri 153 cm (2 ft 4 in to 5 ft 0 in).Bishti është relativisht i shkurtër, si të gjithë arinjtë, duke filluar nga 6 deri në 22 cm (2,4 deri 8,7 in) në gjatësi. Arinjtë më të vegjël të murrmë, femrat gjatë pranverës në mesin e popullatave të tokës shterpë, mund të peshojnë aq pak sa të përputhen afërsisht me masën e trupit të meshkujve të llojeve të ariut më të vegjël të gjallë, ariun e diellit ( Helarctos malayanus ), ndërsa popullsitë më të mëdha bregdetare arrijnë madhësi shumë të ngjashme me ato të llojeve më të mëdha të ariut të gjallë, ariut polar. Arinjtë e murrmë tokësor janë përgjithësisht më të vogla se sa perceptohen, duke qenë rreth të njëjtën peshë si një luan mesatar, me një mesatare vlerësimi prej 180 kg (400 lb) tek meshkujt dhe 135 kg (298 lb) tek femrat, ndërsa të rriturit e popullsisë bregdetare peshojnë rreth dy herë më shumë. Pesha mesatare e arinjve meshkuj të rritur nga 19 popullsi, nga e gjithë bota dhe specie të ndryshme (përfshirë të dy speciet me trup të madh dhe të vogël), u gjet në 217 kg (478 lb) ndërsa femrat e rritur nga 24 popullsitë u gjetën mesatarisht 152 kg (335 lb).
Ngjyra
Arinjtë e murrmë shpesh nuk janë plotësisht kafe. Ata kanë lesh të gjatë dhe të trashë, me një krifë mesatarisht të gjatë në pjesën e prapme të qafës e cila ndryshon disi nga llojet. Në Indi, arinjtë e murrmë mund të jenë të kuqërremtë me qime argjendi, ndërsa në Kinë arinjtë e murrmë janë të bikoloruar, me një jakë të verdhë-kafe ose të bardhë në të gjithë qafën, gjoksin dhe shpatullat. Edhe brenda specieve të përcaktuara mirë, individët mund të tregojnë ngjyrime shumë të ndryshueshme të kafesë. Grizlit e Amerikës së Veriut mund të jenë kafe të errët (pothuajse të zezë) deri në krem ​​(pothuajse të bardhë) ose të verdhë-kafe dhe shpesh kanë këmbë me ngjyrë të errët. Emri i zakonshëm "grizli" buron nga ngjyrosja e tyre tipike, me qimet në pjesën e prapme të tyre zakonisht janë kafe-të zezë në bazë dhe krem ​​të bardhë në kurriz, duke u dhënë atyre ngjyrën e tyre të veçantë "të murrmë". Përveç specieve kanellë të ariut të zi amerikan ( U. americanus cinnamonum ), ariu i murrmë është specia e vetme moderne e ariut që zakonisht shfaqet me të vërtetë kafe. Gëzofi i dimrit është shumë i trashë dhe i gjatë, veçanërisht në speciet veriore, dhe mund të arrijë nga 11 deri në 12 centimetra. Gëzofi i dimrit është i hollë, por të ashpër kur e prekin. Gëzofi i verës është shumë më i shkurtër dhe më i rrallë dhe gjatësia dhe densiteti i tij ndryshon gjeografikisht.
Morfologjia dhe madhësia ckraniale
Të rriturit kanë kafkat konkave masive, të ndërtuara shumë mirë, të cilat janë të mëdha në përpjeatim me trupin. Pjesa e përparme e ballit është e lartë dhe ngrihet pjerrësisht. Kafka është zhvilluar më mirë kur krahasohen me ato të arinjve të zinj aziatikë ( Ursus thibetanus ): këto të fundit kanë kreshta sagitale që nuk kalojnë më shumë se 19-20% të gjatësisë totale të kafkës, ndërsa të parët kanë kreshta sagitale që përbëjnë deri në 40–41% të gjatësisë së kafkës. Projeksionet e kafkës janë më të dobëta të zhvilluara tek femrat sesa te meshkujt. Rreshti i trurit është relativisht i vogël dhe i zgjatur. Ekziston një variacion i madh gjeografik në kafkë, dhe paraqitet kryesisht në dimensione. Për shembull, grizlit kanë tendencë të kenë profile më të sheshta sesa arinjtë e murrmë evropiane dhe bregdetar të Amerikës. Gjatësia e kafkës së arinjve të murrmë rusë priren të jetë 31.5 - 45.5 centimetra (12.4 deri 17.9 in) për meshkujt, dhe 27.5 deri 39.7 centimetra (10.8 deri 15.6 in) për femrat. Gjerësia e harqeve zigomatike te meshkujve është 17.5 deri në 27.7 centimetra (6,9 deri 11 in), dhe 14.7 në 24.7 centimetra (5.8 deri 9.7 in) tek femrat. Arinjtë e murrmë kanë dhëmbë shumë të fortë: incizorët janë relativisht të mëdhenj dhe dhëmbët e qenit janë të mëdha, ato të poshtme janë lakuar fort. Tre molarët e parë të nofullës së sipërme janë të pazhvilluara dhe të kurorëzuara me një rrënjë. Molari i dytë i sipërm është më i vogël se të tjerët, dhe zakonisht mungon tek të rriturit. Zakonisht humbet në moshë të re, duke mos lënë asnjë gjurmë të alveolusit në nofull. Tre molarët e parë të nofullës së poshtme janë shumë të dobëta, dhe shpesh humbasin në moshë të re. Dhëmbët e arinjve të murrmë pasqyrojnë plasticitetin e tyre dietik dhe janë gjerësisht të ngjashme me arinjtë e tjerë, duke përjashtuar dy arinjtë e gjallë më barngrënës, panda gjigande ( Ailuropoda melanoleuca ) dhe ariu me syze ( Tremarctos ornatus), të cilët kanë premolarë të hollë, të vegjël (idealë për bluarjen e bimëve me fibroze) në krahasim arijntë me premolarët që të paktën sezonalisht shpesh mbështeten në mish si një burim ushqimi. Dhëmbët janë me siguri më të mëdha se e arinjëve të zinj amerikanë, por mesatarisht më të vegjël në gjatësi molare sesa arinjtë polarë. Arinjtë e murrmë kanë kafkën më të gjerë të çdo ursin; vetëm arinjtë e gjallë bimëngrënës të përmendur i tejkalojnë ato në gjerësinë relative të kafkës. Një tjetër ari i gjallë ursinë,ariu dembel ( Melursus ursinus), ka një kafkë proporcionalisht më të gjatë se ariu i murrmë dhe mund të përputhet me gjatësinë e kafkës së nëntipeve edhe të arinjve të mëdhenj të murrmë, me sa duket si një ndihmë për ushqimin janë kolonitë e insekteve për të cilat një turir i gjatë është i dobishëm si një tipar i evoluar në disa grupe gjitarësh që nuk lidhen.
Kthetrat dhe këmbët
Arinjtë e murrmë kanë kthetra shumë të mëdha dhe të lakuara, ato të pranishme në pjesën e përparme janë më të gjata se ato në gjymtyrët e pasme. Ata mund të arrijnë nga 5 deri në 6 centimetra (2.0 deri në 2.4 in) dhe mund të matin 7 deri në 10 centimetra (2.8 në 3.9 in) përgjatë kurbës. Ata janë përgjithësisht të errët me një majë të lehtë, me disa forma që kanë kthetra plotësisht të lehta. Kthetrat e arijnve të murrmë janë më të gjata dhe të ngushta se ato të arinjve të zinj amerikanë ( Ursus americanus ). Kthetrat janë të buta, ndërsa ato të një ariu të zi janë të mprehta. Për shkak të strukturës së tyre të kthetrave, përveç peshës së tyre të tepërt, arinjtë e rritur të murrmë nuk mund të ngjiten në pemë siç munden të dy speciet e ariut të zi, megjithëse në raste të rralla arinjtë e rritur femra të murrme janë parë në pemë. Kthetrat e një ariu polar janë gjithashtu mjaft të ndryshme, duke qenë veçanërisht më të shkurtër, por më të gjerë me një lakim të fortë dhe pikë më të mprehtë, me sa duket edhe si një ndihmë për të udhëtuar mbi akull (nganjëherë pothuajse vertikalisht) dhe duke gjuajtur pre aktive. Putrat e ariut të murrmë janë mjaft të mëdha. Këmbët e pasme të arinjve të rritur janë zbuluar se zakonisht matin 21 deri 36 cm (8,3 deri 14,2 in) gjatë, ndërsa të parmet kanë tendencë të matin rreth 40% më pak në gjatësi. Të katër këmbët të arinjëve me madhësi mesatare kanë një gjerësi prej 17,5 deri 20 cm (6,9 - 7,9 in). Në meshkuj të mëdhenj të ariut bregdetar ose Kodiak, pjesa e poshtme e shpatullës mund të masë deri në 40 cm (16 in) në gjatësi, 28.5 cm (11.2 in) në gjerësi, ndërsa arinjtë e madhësuar Kodiak që kishin konfirmuar matjet deri në 46 cm (18 in) përgjatë këmba e tyre e pasme. Arinjtë e murrmë janë të vetmit arinj që ekzistojnë me një gungë në pjesën e sipërme të shpatullave të tyre, e cila është bërë tërësisht nga muskujt, kjo veçori është zhvilluar me sa duket për të dhënë më shumë forcë në gërmime, gjë që është e zakonshme gjatë ushqimit për shumicën e specieve të arinjve dhe gjithashtu përdoret shumë në ndërtimin e den para letargji.
Gama dhe habitati
Arinjtë e murrmë dikur ishin vendas në Evropë, pjesën më të madhe të Azisë, Malet Atlas të Afrikës dhe Amerikën e Veriut, por tani janë zhdukur në disa zona, dhe popullsia e tyre është zvogëluar shumë në zona të tjera. Ka rreth 200,000 arinj të murrmë të mbetur në botë. Popullsia më e madhe është në Rusi me 120,000, Shtetet e Bashkuara me 32.500, dhe Kanada me rreth 25,000. Rreth 95% e popullsisë së ariut të murrmë në Shtetet e Bashkuara është në Alaska, megjithëse në 48 shtetet e ulëta, ato janë duke ripopulluar ngadalë por në mënyrë të qëndrueshme përgjatë Rockies dhe Plains Great Great Western. Edhe pse shumë njerëz besojnë se disa arinj të murrmë mund të jenë të pranishëm në Meksikë dhe Malet Atlas të Marokut, të dyja thuajse janë zhdukur. Ariu i fundit i murrmë meksikan u qëllua në 1960. Në Evropë, ka 14,000 arinj të murrmë në dhjetë popullsi të fragmentuara, nga Spanja (vlerësohet të jetë vetëm 20-25 kafshë në Pirenej në vitin 2010, në një gamë të përbashkët midis Francës , Spanja dhe Andorra , dhe rreth 210 kafshë në Asturi , Cantabria , Galicia dhe León, në Picos de Europa dhe zonat ngjitur në 2013 në perëndim, në Rusi në lindje dhe nga Suedia dhe Finlanda në veri në Rumani (4000–5000), Bullgaria (900–1200), Sllovakia (me rreth 600–800 kafshë), Sllovenia (500–700 kafshë) dhe Greqia (me rreth 200 kafshë) në jug. Ata janë të zhdukur në Ishujt Britanikë , tejet të kërcënuar në Francë dhe Spanjë dhe në telashe mbi pjesën më të madhe të Evropës Qendrore . Popullata e ariut të murrmë të Karpateve e Rumanisë është më i madhi në Evropë jashtë Rusisë, i vlerësuar në 4,500 deri në 5,000 arinj, megjithëse bie në mënyrë alarmante për shkak të mbingarkesës. Ekziston gjithashtu një popullsi më e vogël e arijnve të murrmë në Malet Karpate në Ukrainë (vlerësohet në rreth 200 në 2005), Sllovaki dhe Poloni (vlerësohet në rreth 100 në 2009 në vendin e fundit). Popullsia totale e Karpateve vlerësohet të jetë rreth 8,000. Evropa veriore është shtëpia e një popullate të madhe arijnsh, me një vlerësim prej 2.500 (varg 2,350-2,900) në Suedi, rreth 1.600 në Finlandë , rreth 700 në Estoni dhe 70 në Norvegji. Një popullatë tjetër e madhe dhe relativisht e qëndrueshme e arinjve të murrmë në Evropë, që përbëhet nga 2.500-3,000 individë, është popullsia Dinaric-Pindos (Ballkan), me shpërndarje të vazhdueshme në Italinë verilindore, Slloveni , Kroaci , Bosnje dhe Hercegovin , Serbi , Mali i Zi , Maqedoni , Shqipëri ,Kosovë, Bullgari dhe Greqi.
Arinjtë e murrmë jetojnë në Alaska, në lindje përmes territorit të Yukonit dhe Veriperëndimit , në jug përmes Kolumbisë Britanike dhe përgjatë gjysmës perëndimore të Albertës. Popullsia alaskane vlerësohet në 32,000 individë të shëndetshëm. Popullsia e vogël ekzistojnë në Ekosistemin më të Madh të Yellowstone të Wyomingit në veriperëndim (me rreth 600 kafshë), Ekosistemin Verior Kontinentale Veriore të Montana veriperëndimore (me rreth 750 kafshë), Ekosistemi Kabinet-Yaak i veriperëndimit Montana dhe verilindje i Idaho (me rreth 30-40 kafshë), Ekosistemi Selkirk i Uashingtonit verilindordhe në veriperëndim të Idaho (me rreth 40-50 kafshë), dhe Ekosistemi i Kaskadave të Veriut të Uashingtonit veriperëndimor (me rreth 5-10 kafshë). Këto pesë ekosisteme kombinohen për një total prej afro 1.470 grizli të egër që vazhdojnë në Shtetet e Bashkuara të Afërt. Fatkeqësisht, këto popullata janë të izoluara nga njëra-tjetra, duke penguar çdo rrjedhë gjenetike midis ekosistemeve. Kjo përbën një nga kërcënimet më të mëdha për mbijetesën e ardhshme të ariut të murrmë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Në Azi, arinjtë e murrmë gjenden kryesisht në të gjithë Rusinë, që andej më shumë në jugperëndim në pjesë të Lindjes së Mesme , deri në jug në Iranin jugperëndimor , dhe në juglindje në një zonë të vogël të Kinës Verilindore , Kinë Perëndimore dhe pjesë të Koresë së Veriut , Pakistanit , Afganistanit dhe Indis. Ato gjithashtu mund të gjenden në ishullin japonez të Hokkaidōs, i cili mban numrin më të madh të arinjve të murrmë jo-rus në Azinë Lindore me rreth 2,000-3,000 kafshë.
Popullsia e arinjve të murrmë në vargmalin e Pirenes midis Francës dhe Spanjës është jashtëzakonisht e ulët, e vlerësuar në 14 deri në 18 vjeç, me një mungesë femrash. Rrallëhësia e tyre në këtë zonë ka bërë që biologët të lëshojnë arinj, kryesisht femra, nga Sllovenia në pranverë 2006 për të zvogëluar çekuilibrin dhe për të ruajtur praninë e specieve në zonë. Arinjtë u liruan megjithë protestat e fermerëve francezë. Një popullatë e vogël e arinjve të murrmë ( Ursus arctos marsicanus ) ende jeton në Italinë qendrore ( malet Apenine, Abruzo dhe Latium), me jo më shumë se 30-40 individë, të mbrojtur nga ligje të forta, por të rrezikuara nga prania e njeriut në zonë.
Në zonat e Arktikut, habitati i mundshëm i ariut të murrmë po rritet. Ngrohja e rajonit ka lejuar speciet për të lëvizur në veri më larg në atë që dikur ishte ekskluzivisht dominuar nga ariu polar. Në zonat jo-Arktike, humbja e habitatit fajësohet si shkaku kryesor i rrezikimit, i ndjekur nga gjuetia.
Kjo specie banon në gamën më të gjerë të habitateve të çdo specie të gjallë ariu. Ata duket se nuk kanë asnjë preferencë lartësie dhe janë regjistruar nga niveli i detit në një lartësi prej 5000 m (16,000 ft) (kjo e fundit në Himalajet ). Në pjesën më të madhe të gamës së tyre, arinjtë e murrmë në përgjithësi duket se preferojnë një vend gjysmë të hapur, me një shpërndarje të bimësisë që mund t'u lejojë atyre një vend pushimi gjatë ditës. Sidoqoftë, ata janë regjistruar si banorë të çdo larmie të pyjeve të buta veriore që dihet se ndodhin. Arinjtë e murrmë të Amerikës së Veriut, ose grizlit, në përgjithësi duket se preferojnë peizazhe të hapura ose gjysmë të hapura, me speciet dikur që kanë qenë të zakonshme në Rrafshinat e Mëdha dhe vazhdon të ndodhë në një numër të konsiderueshëm në tundra dhe grykëderdhje bregdetare dhe ishuj. Numrat e ndryshueshme ende ndodhin në preri në zonat e veriut Maleve Shkëmbore (kryesisht në Kanada, por disa në Shtetet e Bashkuara afërt). Në Euroazinë perëndimore, ata banojnë kryesisht në pyjet malore, në vargje si Alpet, Pirrenët dhe Kaukazit , megjithëse mund të jenë shtyrë në habitatet më të pyllëzuara, me reshje për shkak të persekutimit të gjërë të specieve në disa rajone. Pjesë të shkreta të Evropës Veriore dhe Lindore, si ana të mëdha të Skandinavisë dhe Maleve Karpate, gjithmonë kanë qenë të pyllëzuara mjaft rëndë dhe kanë mbajtur popullsi relativisht të qëndrueshme të arinjeve, duke treguar që arinjtë e murrmë këtu janë përshtatur mirë me banesat pyjore. Në Azinë Qendrore, shqetësimet njerëzore janë minimale pasi kjo zonë ka një mjedis më të ashpër dhe është me popullsi më pak. Në këtë pjesë të botës, arinjtë mund të gjenden në stepat, livadhet alpine dhe madje edhe në skajin e shkretëtirës. Në Siberi, speciet duken të përshtatura për të jetuar në pyje me dendura pishe. Pyjet e Rusisë Lindore mbajnë ndoshta numrin më të madh të arinjve të murrmë në botë, jashtë Alaskës dhe Kanadasë verilindore. Mendohet se arinjtë euroaziatik që kolonizuan Amerikën ishin të përshtatur me tundra dhe speciet ndonjëherë gjenden rreth fushave të akullit nën-Arktik. Kjo tregohet nga arinjtë e murrmë në Gadishullin Chukotka në anën aziatike të ngushticës së Beringut, të cilat janë të vetmet arinjtë e murrmë aziatikë që jetojnë gjatë gjithë vitit në tundra ultësirë ​​si kushërinjtë e tyre të Amerikës së Veriut.
Statusi i konservimit
Ndërsa rrezja e ariut ka qenë pakësuar dhe është përballur me zhdukje lokale, ajo mbetet e renditur si një specie shqetësimi më e vogël nga IUCN, me një popullsi të përgjithshme prej afro 200,000. Që nga viti 2012, ky dhe ariu i zi amerikan janë e vetmja specie ariu që nuk klasifikohet si i kërcënuar nga IUCN. Sidoqoftë, ariu grizli i Kalifornis, ariu Atlas dhe ariu grizli meksikan , si dhe popullata e ariut të murrmë në Paqësorin Veri-perëndimorë , u gjuan deri në zhdukje në shekujt XIX dhe fillim të 20-të dhe shumë nga speciet e Azisë Jugore janë shumë të rrezikuar. Ariu i murrmë sirian ( Ursus arctos syriacus ) është shumë i rrallë dhe është ekstraksuar nga më shumë se gjysma e gamës së tij historike. Një nga speciet më të vegjël, ariu i murrmë i Himalajave ( Ursus arctos isabellinus ), rrezikohet në mënyrë kritike, duke zënë vetëm 2% të gamës së tij të mëparshme dhe kërcënohet nga gjuetia e pakontrolluar për pjesët e trupit të tij. Ariu i murrmë marsikan në qendër të Italisë besohet të ketë një popullsi prej vetëm 30-40 arinjve.
Sjellja dhe historia e jetës
Ariu i murrmë shpesh përshkruhet si kafshë nate. Sidoqoftë, shpesh duket se ka arritur kulmin në aktivitet në mëngjes dhe në orët e para të mbrëmjes. Studimet kanë treguar se aktiviteti në të gjithë shtrirjen mund të ndodhë pothuajse në çdo kohë të natës ose ditës, me arinjtë që banojnë në zona me kontakte më të gjera njerëzore që kanë më shumë gjasa të jenë plotësisht nate. Për më tepër, arinjtë e përhershëm dhe të sapoardhur kanë më shumë të ngjarë të jenë aktive në mënyrë direkte dhe shumë arinj të rritur në zonat me shqetësime të ulëta janë kryesisht krijuese. In summer through autumn, a brown bear can double its weight from the spring, gaining up to 180 kg of fat, on which it relies to make it through winter, when it becomes very lethargic. Në verë deri në vjeshtë, një ari i murrmë mund të dyfishojë peshën e tij nga pranvera, duke fituar deri në 180 kg (400 lb) yndyrë, në të cilën mbështetet për ta bërë atë gjatë dimrit, kur bëhet shumë letargjik. Edhe pse ata nuk janë në letargji të plotë dhe mund të zgjohen lehtë, të dy sekset pëlqejnë të denohen në një vend të mbrojtur gjatë muajve të dimrit. Gropat e letargjisë mund të përbëhen nga çdo vend që siguron mbulesë nga elementët dhe që mund të strehojnë trupat e tyre, të tilla si një shpellë, çarje ose rrënjë pemësh shpellë.
Arinjtë e murrmë kanë një nga trurët më të mëdhenj të çdo mishngrënësi në krahasim me madhësinë e trupit të tyre dhe është treguar se përfshihen në përdorimin e mjeteve (p.sh., duke përdorur një shkëmb të mbuluar me barnakul për të kruar qafën), gjë që kërkon aftësi njohëse të përparuara. Kjo specie është kryesisht e vetmuar, megjithëse arinjtë mund të mblidhen në një numër të madh në burimet kryesore ushqimore (p.sh., liqene ose lumenj që mbajnë salmon ) dhe formojnë hierarki sociale bazuar në moshën dhe madhësinë. Arinjtë e rritur meshkuj janë veçanërisht agresivë dhe shmangen nga meshkujt adoleshentë dhe nën moshë, si në mundësi ushqimi të përqendruar ashtu edhe në takime rastësore. Arinjtë femra me këlyshët rivalojnë meshkujt e rritur në agresion dhe janë shumë më intolerantë ndaj arinjve të tjerë sesa femrat beqare. Meshkujt e rinj kanë tendencë të jenë më pak agresive dhe janë vërejtur në ndërveprime joantagoniste me njëri-tjetrin. Dominimi midis arinjeve pohohet duke bërë një orientim frontal, duke treguar qenie, kthesë surrati dhe shtrirje të qafës, ndaj të cilit një vartës do t'i përgjigjet me një orientim anësor, duke u larguar dhe hedhur kokën dhe duke u ulur ose shtrirë. Gjatë luftimit, arinjtë përdorin putrat e tyre për të goditur kundërshtarët e tyre në gjoks ose shpatulla dhe kafshojnë kokën ose qafën. Në Armanika e Ariut të Madh, rendit 11 tinguj të ndryshëm që arinjtë prodhojnë në nëntë kontekste të ndryshme. Tinguj që shprehin zemërim ose përkeqësim përfshijnë zhurmën, thupre, champs dhe smack, ndërsa tingujt që shprehin nervozizëm ose dhembje përfshijnë thurje, rënkime dhe bawls. Sows zbardhen ose humbasin kur komunikojnë me këlyshët e tyre.
Rangu i shtëpisë
Arinjtë e murrmë ndodhen zakonisht në vargje të gjera të shtëpive; megjithatë, ato nuk janë shumë territorial. Disa arinj të rritur shpesh bredhin lirshëm në të njëjtën afërsi pa çështje, përveç nëse të drejtat për një femër pjellore ose burime ushqimore janë duke u kontestuar. Meshkujt gjithmonë mbulojnë më shumë sipërfaqe sesa femrat çdo vit. Përkundër mungesës së sjelljes së tyre tradicionale territoriale, meshkujt e rritur mund të duket se kanë një "zonë personale", në të cilën arinjtë e tjerë nuk tolerohen nëse shihen. Meshkujt gjithmonë enden më tej se femrat, për shkak të rritjes së aksesit tek femrat dhe burimeve ushqimore, ndërsa femrave u preferohet territore më të vogla pjesërisht pasi kjo zvogëlon mundësinë e takimeve me arinjtë meshkuj që mund të rrezikojnë këlyshët e tyre. Në zonat ku ushqimi është i bollshëm dhe i përqendruar, siç është Alaska bregdetare, rrezet shtëpiake për femra janë deri në 24 km 2 (9,3 mi katrore) dhe për meshkujt janë deri në 89 km 2 (34 mi katrore km). Në mënyrë të ngjashme, në Kolumbinë Britanike, arinjtë e dy gjinive udhëtojnë në shtëpi relativisht kompakte prej 115 km 2 (44 mi katrore) dhe 318 km 2 (123 mi katrore). Në Parkun Kombëtar Yellowstone, linjat shtëpiake për femra janë deri në 281 km 2 (108 mi katrore) dhe deri 874 km 2 (337 mi katrore) për meshkujt. Në Rumani, rrezja më e madhe në shtëpi u regjistrua për meshkuj të rritur (3,143 km 2 , 1214 mi katrorë). Në Arktikun qendror të Kanadasë, ku burimet ushqimore janë mjaft të pakta, vargjet në shtëpi shkojnë deri në 2.434 km 2 (940 mi katrore) në femra dhe 8.1171 km 2 (3,155 mi katrore) tek meshkujt.
Një studim i sekuencës së ADN-së të kromozomit Y, të trashëguar nga mashkulli, zbuloi se arinjtë e murrmë, gjatë 10,000 viteve të fundit, kanë treguar shpërndarje të fortë të njëanshme nga mashkulli. Ky studim gjeti çuditërisht kromozome Y të ngjashme me popullatën e arinjve të murrmë aq larg përveç Norvegjisë dhe Alaskës bregdetare, që tregon një rrjedhë të gjerë gjenesh në Euroazi dhe Amerikën e Veriut. Veçanërisht, kjo bie ndesh me sinjalet gjenetike nga ADN-ja mitokondriale e trashëguar nga femrat (ADN), ku arinjtë e murrmë të rajoneve të ndryshme gjeografike zakonisht tregojnë dallime të forta në ADN e tyre, një rezultat i filopatrisë femërore.
Riprodhimi
Sezoni i çiftëzimit është nga mesi i majit deri në fillim të korrikut. Duke qenë serialisht monogam, arinjtë e murrmë mbeten me të njëjtin bashkëshort nga dy ditë deri në dy javë. Jashtë këtij kornizë të ngushtë kohore, arinjtë e rritur të murrmë meshkuj dhe femra nuk tregojnë interes seksual për njëri-tjetrin. Femrat piqen seksualisht midis moshës katër dhe tetë vjeç, me një moshë mesatare në pjekurinë seksuale 5.2-5,5 vjeç, ndërsa meshkujt së pari çiftëzohen rreth një vit më vonë mesatarisht, kur ato janë mjaft të mëdhenj dhe të fortë për të konkurruar me sukses me meshkujt e tjerë për të drejtat e çiftëzimit. Meshkujt përpiqen të bashkohen me sa më shumë femra që munden; zakonisht një i suksesshëm shoqërohet me dy femra në një hapësirë ​​prej një deri në tre javë.Ariu i rritur i murrmë femër është në mënyrë të ngjashme prekëse, çiftëzohet me meshkuj deri në katër, rrallë edhe tetë, meshkuj ndërsa është në ‘’nxehtësi’’ dhe potencialisht mbarështon me dy meshkuj në një ditë të vetme. Femrat vijnë në estru mesatarisht çdo tre deri në katër vjet, me një gamë të plotë prej 2.4 deri 5.7 vjet. Shenjat e urinës së një femre në estrus mund të tërheqin disa meshkuj përmes aromës. Testet e ADN-së së atësisë kanë treguar se deri në 29% të këlyshëve në një pjellë do të jenë nga dy deri në tre meshkuj të ndryshëm. Meshkujt mbizotërues mund të përpiqen të mbajnë një femër për të gjithë periudhën e saj të stinës prej përafërsisht dy javësh, por zakonisht nuk janë në gjendje ta ruajnë atë për tërë kohën. Përpilimi është i fuqishëm dhe i zgjatur dhe mund të zgjasë deri në një orë, megjithëse koha mesatare është rreth 23-24 minuta.
Zakonet dietike
Ariu i murrmë është një nga kafshët më gjithckangrënës në botë dhe është regjistruar si konsumues i larmisë më të madhe të ushqimeve se çdo ari. Gjatë gjithë jetës, kjo specie është kurioz rregullisht për potencialin e të ngrënit pothuajse të ndonjë organizmi ose objekti që ata hasin. Preferohet ushqimi që është i bollshëm dhe lehtësisht i arritshëm ose i kapur. Struktura e tyre e nofullave ka evoluar për t’iu përshtatur zakoneve të tyre dietike. Dieta e tyre ndryshon jashtëzakonisht shumë në të gjitha zonat e tyre të ndryshme bazuar në mundësi.
Pavarësisht reputacionit të tyre, shumica e arinjve të murrmë nuk janë shumë mishngrënës, pasi ato rrjedhin deri në 90% të energjisë ushqimore të tyre ushqimore nga lëndët bimore. Ata shpesh ushqehen me një shumëllojshmëri të jetës së bimëve, duke përfshirë manaferrat, barërat , lulet , lajthi dhe boce-pishe , si dhe kërpudhat. Midis të gjitha arinjve, arinjtë e murrmë janë të pajisur në mënyrë unike për të gërmuar për ushqime të ashpra si rrënjët dhe fidanet. Ata përdorin kthetrat e tyre të gjata dhe të forta për të gërmuar tokën për të arritur në rrënjët dhe nofullat e tyre të fuqishme për të kafshuar nëpër to. Në pranverë, dhjami i siguruara për dimër, barërat, fidanet, sedges dhe forbor janë shtytjet dietike për arinjtë e murrmë. Frutat, përfshirë manaferrat, bëhen gjithnjë e më të rëndësishme gjatë verës dhe në fillim të vjeshtës. Rrënjët dhe llamba bëhen kritike në vjeshtë për disa popullata të mbartura në tokë nëse të lashtat frutore janë të dobëta. Ata gjithashtu konsumojnë lëndë shtazore, të cilat gjatë verës dhe vjeshtës mund të jenë rregullisht në formën e insekteve, larvave dhe vezëve , duke përfshirë edhe bletët. Arinjtë në Yellowstone hanë një numër të madh të molave gjatë verës, ndonjëherë deri në 40,000 mola në një ditë të vetme, dhe mund të nxjerrë deri në gjysmën e energjisë së tyre vjetore ushqimore nga këto insekte. Arinjtë e murrmë që jetojnë pranë rajoneve bregdetare hanë rregullisht gaforre dhe molusqe. Në Alaskë, arinjtë përgjatë plazheve të grykëderdhjeve gërmojnë rregullisht nëpër rërë për molekulat. Kjo specie mund të hajë zogj dhe vezë të tyre, përfshirë pothuajse tërësisht specie tokësore ose shkëmbore. Dieta mund të plotësohet nga brejtësit ose gjitarët e ngjashëm të vegjël, përfshirë marmotat , ketrat e tokës , minjtë  , lemingët dhe volet. Me rregullshmëri të veçantë, arinjtë në Parkun Kombëtar Denali presin në grykët e ketrave tokësore të Arktikut duke shpresuar të marr disa nga brejtësit 1 kg (2.2 lb).
Në gadishullin Kamchatka dhe disa pjesë të Alaskës bregdetare, arinjtë e murrmë ushqehen kryesisht me salmon pjellor, ushqimi dhe bollëku i të cilëve shpjegojnë madhësinë e madhe të arinjve në këto zona. Teknikat e peshkimit të arinjve janë të dokumentuara mirë. Ata shpesh grumbullohen rreth zonave kur salmoni detyrohet të shkel ujin, në atë pikë arinjtë përpiqen të kapin peshqit në ajër (shpesh me gojën e tyre). Ata gjithashtu hidhen në ujëra të cekët, duke shpresuar të lidhin një salmon të rrëshqitur me kthetrat e tyre. Ndërsa ata mund të hanë pothuajse të gjitha pjesët e peshkut, arinjtë në kulmin e pjelljes, kur zakonisht ka një grumbull peshku për t’u ushqyer, mund të hanë vetëm pjesët më ushqyese të salmonit (përfshirë vezët dhe kokën) dhe më pas me indiferentizëm, pjesën tjetër të kufomave lihen për pastruesit, të cilat mund të përfshijnë dhelprat e kuqe, shqiponjat tullac , korbat e zakonshme dhe pulëbardhat. Pavarësisht nga zakonet e tyre zakonisht të vetmuara, arinjtë e murrmë mblidhen mjaft nga afër në vendet e mbjelljes së mirë. Meshkujt më të mëdhenj dhe më të fuqishëm pretendojnë se pikat më të frytshme të peshkimit dhe arinjtë (veçanërisht meshkujt) ndonjëherë luftojnë mbi të drejtat për një vend kryesor peshkimi.