cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rilindja
Flandra dhe Vendet e Ulëta
Ndërkohë që në Itali zhvillohej Cinquecento-ja shkolla flamande e pikturës arriti një zhvillim të konsiderueshëm, si trashëguese dhe vazhduese e traditës së vonë gotike më parë të përfaqësuar nga Jan van Eyck, Rogier van der Weyden dhe mjeshtra të tjerë të mëdhenjë. U karakterizua nga natyralizmi, karakteristikë e përbashkët me mjeshtrat italianë, megjithëse më e lidhur se ky i fundit me eksperimentimin të pa lidhur me teori apo përparime shkencore, si në Itali. Mënyrat e gotikut vazhduan me forcë më të madhe, megjithëse të ngjyrosur me karakteristika të veçanta, si njëfarë prirjeje karikaturiste dhe fantastike si dhe një ndjeshmëri më e madhe ndaj realitetit të popullit të thjeshtë dhe zakoneve të tij. Ky interes vërehet në vepra me karakter më pak të idealizuar se ai italian, me një prirje të theksuar për detajet e imta, gati mikroskopike që aplikonin në piktura —ndikimi i mjeshtrave të gotikut të vonë tashmë i përmendur dhe Miniatura—, dhe prirja nga dekorimi, pa shumë interes për diskutimet teorike. Nga ana tjetër, prurjet e mëdha të artit flamand në këtë epokë qe teknika e pikturës së vajit. Në mes të shekullit të XVI klasicizmi italian hyn me forcë në pikturën flamande, duke u shfaqur në të ashtuquajturën Shkolla e Antwerpen-it dhe në piktorë si Jan van Scorel dhe Jan Gossaert, disa nga të cilët qëndruan në Itali duke studjuar mjeshtrat e mëdhenjë. Në përhapjen e modeleve të reja kontribuoi mbi të gjitha gravura, që vendosi në dispozicion praktikisht të cilit do artisti veprat e prodhuara nga shkollat dhe vendet e tjera, duke e bërë shumë në modë në të gjithë Evropën stilin italianixhant. Disa emra të mëdhenjë të epokës qenë Joachim Patinir, një nga krijuesit e peizazhit si gjini autonome e pikturës, megjithëse i lidhura akoma me traditën gotike; Quentin Metsys, që u frymëzua nga vizatimet karikaturistike të Leonardo da Vinçit dhe në klasat popullore për të portretizuar veset dhe zakonet; portretisti Anthonis Mor; Hieronymus Bosch, një nga piktorët më origjinal të historisë, i lidhur formalisht me traditën e vjetër të shkollës flamande, por në të njëjtën kohë inovator, krijues i një universi fantastik, gati onirik që e paracakton si një nga pararendësit e Surrealizmit (Kopështi i kënaqsive, 1500-1505); dhe Pieter Brueghel i Vjetri, një nga mjeshtrit e mëdhenjë të peizazhit dhe zakoneve popullore, ndoshta më moderni i të gjithëve, megjithëse në pikturën e tij shkëlqejnë sentencat morale dhe kritika shoqërore që përmban diçka mesjetare (Triumfi i Vdekjes, 1563).
Në fushën e skulpturës u dallua Adriaen de Vries, autor veprash ekspresive —përgjithësisht në bronx— ku lëvizja, linja e valëzuar ose gjarpëruese si dhe nudua heroike e karakterizuan si shembuj të shkëlqyer të manierizmit skulpturor jashtë Italisë.
Në arkitekturë gotiku vazhdoi të mbante një përparësi të madhe deri nga mesi i shekullit të XVI, kur u përvetësua ndikimi i arkitekturës rilindase franceze, siç vërehet te Stadhuis van Antëerpen (1561-1565), vepër e Cornelis Floris de Vriendt.
Artet
Shiko edhe Arti i Rilindjes Edhe në fushën e arteve pamore risitë rilindase i kishin hedhur themelet në shekullin e XIV: për shembull kërkimet intuitive mbi hapësirën të Giotto-s, të Ambrogio Lorenzetti-t apo të miniatorëve francezë të Gotikut ndërkombëtar u thelluan dhe çuan në nivele të skajshme saktësie, që arritën të prodhonin rezultate revolucionare. Qenë të paktën tre elementet thelbësore të stilit të ri : Arti i Rilindjes pa studimin dhe rizbulimin e modeleve antike, qoftë në Arkitekturë ashtu edhe në Skulpturë. Rizbulohen dhe ripërdoren elementet arkitektonike të artit klasik, dhe studimi arkitektonik përqëndrohet kryesisht në organizimin harmonik të volumit, të hapësirës, të dritës brenda ndërtesës. Arkitektura bëhet harmoni, proporcione, simetri dhe pasqyron përmasën e re harmonike dhe sinergjike që njeriu gjeti në raportin me natyrën dhe me Zotin, një raport tashmë jo më i karakterizuar nga timor dei mesjetar (që përkthehej në arkitekturë në lartësinë marramendëse të kishave gotike, që e bënte besimtarin që hynte të ndihej i vogël përball Gjithëpushtetshmërisë së pamasë).
Arkitektura
Arkitektura rilindase mori një karakter të theksuar profan në krahasim me epokën e mëparshme. Lindi në një qytet ku Arkitektura gotike sapo kishte penetruar, në Firence. Në fakt shumë nga veprat më të shquara qenë ndërtesa fetare.
Me shijen e re, kërkohej të sistemoheshin dhe rinovoheshin qytetet e vjetra mesjetare dhe duke përfshirë projektimin e planimetrive të reja të qyteteve. Kërkimi i «qytetit ideal», në kundërvënie me modelin kaotik dhe të çrregullt të Mesjetës, do të ishte shqetësimi konstant i artistëve dhe mecenatëve. Kësthtu, papa Piu i II sistemoi qytetin e tij të lindjes, Pienza, duke e kthyer në një shembull autentik të Urbanizimit të ri rilindas. Në këtë mënyrë, qytetet u kthyen në skena ideale të rinovimit artistik, duke iu kundërvënë konceptit mesjetar i cilin zonat rurale kishin një rol të paraqëlqyer falë monasticizmit.
Marrjen e elementeve të arkitekturës klasike, arkitektët rilindas e bënë në mënyrë selektive, kështu për shembull në vend të përdorjes rendit dorik klasikë u parapëlqye rendi toskan. Në të njëjtën mënyrë u krijuan format e reja, si kollona me shtylla parmakësh, rende të reja kapitelesh ose dekorime që frymëzoheshin nga antikiteti të adoptuara për përdorimin fetar të kishave. Kështu, Kupidot klasik që shoqëronin Venusi-n në paraqitjet greke dhe romake u kthyen në engjëj të vegjël të quajtur putto.
Arkitektët përdorën proporcionet modulare dhe mbivendosjen e rendeve që shfaqen në ndërtesat romake; kupolat u përdorën shumë si elemente monumentale në kisha dhe ndërtesa publike. Duke nisur nga ky moment, arkitekti braktis karakterin e esnafeve dhe anonim që kishin mbajtur gjatë Mesjetës dhe u kthyen në intelektual, hetues. Shumë nga ata shkruan traktate dhe vepra spekullative me trashendencë të madhe, si në rastin e Leon Battista Alberti-t ose Sebastiano Serlio-s.
Elementet konstruktiv më karakteristikë të stilit rilindas qenë:
Me etapa, mund të veçohen dy kohë të rëndësishme:
Në këtë mënyrë mbizotëronte ideja e pasurisë, monumentalitetit dhe luksit në ndërtime. Në mes të shekullit, manierizmi u fut në arkitekturë, me ndërtesa çdo herë e më madhështore, të mbushura me dekorime dhe elemente që prireshin nga tërheqja e vëmendjes së publikut me origjinalitetin dhe ekstravagancën e tyre (palazzo Té, në Mantova, i Giulio Romanos). Në këtë mënyrë, mund të veçojmë si në disiplinat e tjera artistike, dy periudha: «klasicizmi» i fillimit të shekullit, me autorë si Bramante, Michelangelo, Antonio da Sangallo i Vjetri, apo Jacopo Sansovino; dhe «manierizmi», që duke nisur nga viti 1530, me autorë kryesor Andrea Palladion, Giorgio Vasarin, Giulio Romanon, Jacopo Vignolan dhe Vincenzo Scamozzi-n. Hay que apuntar que la ruptura del manierismo no fue radical puesto que ya en la obra de Miguel Ángel aparecen elementos que la preludian.
Piktura
Në pikturë, risitë e Rilindjes u futën në formë graduale por të pakthyeshme duke nisur që nga shekulli i XV. Një pararendës i saj qe Giotto di Bondone, piktor megjithëse brenda orbitës gotike, në pikturat e tijë zhvilloi koncepte si volumetria trepërmasore, prespektiva dhe natyralizmi, që i largonin veprat e tij nga mënyrat e ngurta të traditës bizantine dhe gotike duke i paraprirë Rilindjes piktorike.
Në Quattrocento u përvetësuan të gjitha këto risi si dhe u adoptua mentaliteti humanist dhe borgjez që u shtri në të gjitha qytetet e Italisë. Piktorët, megjithëse trajtonin tema fetare shumica e tyre, futën gjithashtu në veprat e tyre mitologjinë, alegorinë dhe portretin, që u zhvillua në mënyrë të jashtëzakonshme duke nisur nga ky moment. Një kërkim konstant i piktorëve të kësaj epoke do të ishte Prespektiva, objekt studimi dhe reflektimi për shumë artistë: bëhej fjalë për paraqitjen e hapësirës iluzore trepërmasore në një formë shkencore. Piktura e Katërqintës është në një epokë eksperimentimi; pikturat e braktisin ngadalë dhe në mënyrë progresive ngurtësinë gotike dhe i afroheshin gjithmonë e më shumë realitetit. U shfaq natyra e portretizuar në sfondet e kompozimeve dhe u futën nudot artistike të figurave.
Piktorët më të shquar të kësaj epoke qenë: në Firence, Fra Angelico, Masaccio, Benozzo Gozzoli, Piero della Francesca, Filippo Lippi dhe Paolo Uccello; në Umbria, Pietro Perugino; në Padova, Andrea Mantegna; dhe, në Venecia, Giovanni Bellini. Por në krye të të gjithë këtyre u shqua Sandro Botticelli, autor i alegorive, Madonave delikate dhe argumenteve mitologjike. Stili i tij i ëmbël, shumë i kujdesshëm ndaj bukurisë dhe ndjeshmërisë femërore si dhe mbizotërimi i pikturës vizatimore, karakterizauan shkollën fiorentine të pikturës dhe të gjithë këtë epokë.
Autor të tjerë të Katërqintës italiane ishin Andrea del Castagno, Antonio Pollaiuolo, Bernardo Pinturicchio, Domenico Ghirlandaio, Cima da Conegliano, Luca Signorelli, Cosimo Tura, Vincenzo Foppa, Alessio Baldovinetti, Vittore Carpaccio dhe, në jug të gadishullit, Antonello da Messina.
Cinquecento-ja qe një etapë kulminante e pikturës rilindase dhe për këtë e konsideruar ndonjëherë edhe si «klasicizëm». Piktorët përvetësuan risitë dhe eksperimentet e katërqintës dhe i ngritën në maja të reja krijuese. Në këtë periudhë u shfaqën mjeshtrit e mëdhenjë, punimet e të cilëve do të shërbenin si modele të artistëve përgjatë gjithë shekujve. I pari nga këta qe Leonardo da Vinçi, një nga gjenitë më të mëdhenj të të gjitha kohërave. Qe shembulli më i përkryer i artistit shumëdisiplinësh, intelektual dhe i fiksuar me përsosmërinë, që e nxiti të linte shumë vepra të papërfunduara ose në projekt. Jo shumë prodhimtar në fushën piktorike, solli pa dyshim shumë risi që e futën në historinë e pikturës për gjetjet e reja. Ndoshta prurja e tij kryesore qe futja e sfumatos apo dritëhijet, shkallëzime delikate të dritës që i japin pikturës së tij një natyralitet të madh, që ndihmon në krijimin e hapësirës. E studionte imtësisht kompozimin e veprave të tij, si te Darka e fundit, ku figurat janë vendosur sipas një skeme gjeometrike. Në punimet e tij u përpoq të bashkonte përsosmërinë formale me disa doza misteri, të pranishme, për shembull, te e famshmja Gioconda, Virgjëresha e shkëmbinjve apo Shën Gjon Pagëzori.
Michelangelo Buonarroti është, në mënyrë kronologjike, figura e dytë e madhe. Thelbësisht skulptor, iu dedikua pikturës në mënyrë sporadike, me kërkesën e disa admiruesve të veprës së tij, mbi të gjitha papa Giulio II. Afresket e Cappella Sistina tregojnë botën e brendshme të munduar të këtij artisti, të populluar me figura monumentale, solide dhe trepërmasore siç ishin skulpturat dhe me paraqitje sugjestionuese fizike. Në veprat e tij i dha shumë rëndësi nudos, edhe kur gati në tërësi u realizuan për të dekoruar kishat.
Raffaello Sanzio kompleton triadën e gjenive të klasicizmit. Stili i tij pati një sukses të jashtëzakonshëm dhe u kthye në modë midis të fuqishmëve. Piktura e Raffaello-s prirej nga hijshmëria, ose bukuria e ekuilibruar dhe e qetë. Madonat e tij përvetësuan risitë e Leonardos që do ti referoheshin kompozimit dhe dritëhijeve, duke i shtuar një ëmbëlsi karakteristike. E paraprirë qartësisht nga piktura manieriste në veprat e tij të fundit, stilin e shqetësuar dhe dramatik të të cilave do ta kopjonin dhe përhapnin dishepujt e tij.
Me shfaqjen e këtyre tre mjeshtrave të mëdhenjë, artistët bashkëkohës mendonin se arti ka arritur kulmin e tij —koncept i pohuar në veprën e Giorgio Vasarit Jetët— dhe u përpoqën ti përvetësonin këto arritje, nga një anë dhe në kërkimin e një stili të vetin dhe origjinal si formë tejkalimi. Të dyja këto, së bashku me mjedisin pesimist që qarkullonte në Krishtërimin e dhjetëveçarit 1520 (plaçkitja e Romës, Reforma protestante, dhe luftërat), bëri të lindëte me forcë duke nisur nga vitet 1530 një rrymë e re, Manierizmi. Do të kërkohej, duke nisur nga ky moment ekstravagantia, e çuditshmja, e ekzagjeruara dhe irealia. Kësaj rryme piktorike i përkisnin Jacopo Pontormo, Bronzino, Parmigianino, Rosso Fiorentino dhe Francesco Salviati. Autorë të tjerë i përvetësuan risitë manieriste por duke ndjekur një linjë më përsonale dhe klasiciste. Midis këtyre mund të permendim Sebastiano del Piombon, Antonio Allegri da Correggio-n, Andrea del Sarto-n dhe Federico Barocci-n.
Midis shkollave të ndryshme që lindën në Italinë e Cinquecento-s, ajo e Venecias do të paraqiste karakteristika të veçanta. Duke qenë se fiorentinia e vendoste theksin te vizatimi, dmth. te kompozimi dhe linja, piktorët venecianë u përqëndruan te ngjyra. Karakteristikat e veçanta të shtetit venecian mund ta shpjegojë disi këtë veçanti, duke qenë se bëhej fjalë për një shoqëri elitare, dashuruese e luksit dhe shumë e lidhur me Lindjen. Shkolla veneciane e pasqyronte këtë nëpërmjet një pikture të rafinuar, hedoniste, më pak intelektuale dhe më shumë vitale, shumë dekorative dhe koloriste. Pararendësit e shkollës veneciane të Cinquecento-s qe Giovanni Bellini dhe, mbi të gjitha, Giorgione da Castelfranco, piktor alegorish, peizazhesh dhe skenash fetare, melankolike dhe misterioze. Stil ndaj të cilit do të ishte borxhlli Ticiani, piktori më i madh i kësaj shkolle, portretizues i shkëlqyer, ndoshta më i kërkuari i kohës së tij; autor i kompozimeve fetare komplekse dhe realiste, të mbushura me jetë dhe ngjyra. Në etapën e fudit të jetës së tij i shmagte konturnet e figurave, duke i kthyer kuadrot e tij në ndjesi të pastra drite dhe ngjyre, pararendëse të impresionizmit. Tintoretto, Paolo Veronese dhe Palma il Vecchio vazhduan këtë shkollë duke drejtuar nga manierizmi dhe duke paraprirë në njëfarë mënyre pikturën baroke.
Skulptura
Si në fushat e tjera artistike, idealet e rievokimit të antikitetit, frymëzimi nga natyra, humanizmi antropocentrik dhe idealizmi qenë ato që e karakterizuan skulpturën e kësaj periudhe. Në fakt, Skulptura gotike u kishte paraprirë në një farë mënyre disa prej këtyre aspekteve, por disa zbulime arkeologjike (Laokoonti dhe bijtë e tij, i zbuluar në 1506, apo Torso di Belvedere) që i dhanë në këtë periudhë një shtytje autentike për skulptorët dhe shërbyen si modele frymëzimi për punimet e reja.
Megjithëse vazhduan të realizonin vepra fetare, edhe te këto të fundit vërehet një atmosferë e qartë profane; u rifut nudoja dhe interesi për anatominë dhe u shfaqën tipologji të reja teknike dhe formale, si relieve në stiacciato (altoreliev me shumë pak ngritje, gati i sheshtë) dhe tondo-ja, apo kompozimi në formë disku; gjithashtu ikonografia u rinovua me tema mitologjike, alegorike dhe heroike. U shfaq një interes i madh për prespektivën, duke derivuar nga vëzhgimet arkitektonike bashkëkohëse duke u ngjizur në relieve, retablo, varre dhe grupe skulpturore. Përgjatë Rilindjes u zbeh në një farë mënyre tradita e gdhendjeve në dru të polikromuar në favor të skulpturës në gurë —mermer në parapëlqim— dhe u rikuperua skulptura monumentale në bronx, e rënë në mospërdorim gjatë Mesjetës. Skalitësit e Firences qenë më të shquarit në Evropë në këtë teknikë duke bërë në gjithë Evropën statuja me këtë material. Dy shekujt që zgjati Rilindja në Itali i bënë vend, njëlloj si në artet e tjera, dy etapave:
Artet grafike dhe dekorative
Artet industriale morën një zhvillim të madh për shkak të shijes për luksin e klasave të reja të pasjura: u zhvillua ebanisteria, mbi të gjitha në Itali dhe Gjermani, ku u shqua teknika e intarsit, zbukurime në dru të me tone të ndryshme për të krijuar efekte lineare apo një lloj imazhi. Tapiceria u shqua në Flandër, me vepra të bazuara në skica të krijuara nga piktorë si Bernard van Orley. Qeramika u punua në Itali me bojëra qelqi, duke arritur tone të ndritshme. Qelqi u zhvillua shumë në Venecie (Murano), të dekoruar ndonjëherë me fije ose filamente qelqore të ngjyrosura. Argjendaria u kultivua nga skulptorë si Lorenzo Ghiberti dhe Benvenuto Cellini, me punime me virtuozitet dhe cilësi të madhe, duke u shquar veçanërisht zmaltet dhe kameot.
Në këtë periudhë u zhvilluan shumë Artet grafike, veçanërisht falë shpikjes së makinës së shkrimit, duke përsosur shumicën e teknikave të gravurës: Kalkografia (akuaforte, akuatinta, intaljo, mexotinta apo puntaseka), linografia, Ksilografia, etj. Në Itali u zhvillua gravura në metal, e praktikuar veçanërisht nga argjendarët fiorentinë përgjatë shekujve të XV dhe XVI, ndërsa në shek. e XVI u përsos akuaforte falë veprës së Parmigianino-s. Në Gjermani u dallua vepra e Albrecht Dürer-it, specialist i teknikës së intaljos, megjithëse realizoi gjithashtu ksilografinë. Në Francë, gravura u praktikua nga shkolla e Fontainebleau-së, në të cilën u shqua Jean Duvet, i famshëm për seritë e tij të Apokalipsit (1561). Në Flandër dolën gravuristë të shquar në qytetin e Antëerpen-it, si vëllezërit Wierix, autorë të stampave me teknikë dhe imtësi të shkëlqyera, megjithëse të bazuara në kompozime të tjera; Hieronymus Cock, që riprodhoi vepra të shumta të Brueghel-it.
Kopshtaria
Përgjatë Rilindjes kopshtaria mori një rëndësi të veçantë, paralelisht me shtytjen e dhënë të gjitha arteve të kësaj periudhe, kryesisht falë mecenatizmit të fisnikëve, princave dhe drejtuesve të lartë të Kishës. Kopështi rilindas u frymëzua nga Roma e lashtë, në aspekte si dekorimi skulpturor dhe prania e tempujve të vegjël, nimfeove dhe pellgjeve me ujë. Shembujt e parë lindën në Firence dhe Romë, rajone me një orografi (degë e gjeografisë që studion relievet e vendeve) të thyer dhe me disnivele të mëdha të terrenit, e cila i dha jetë studimeve paraprake me natyrë arkitektonike për të planifikuar strukturën e kopështit, duke krijuar peizazhe arkitektonike. Një shembull i tillë janë kopështet e Belvedere-s në Romë, të projektuara nga Donato Bramante në 1503, duke i zgjidhur disnivelet me një sistem taracash, në të cilat arrihet nëpërmjet shkallëve dhe që janë plotësisht të rrumbullakta, skemë që do të bëhej tipike e kopshteve italiane, që do të kthehej në prototip i kopështit rilindas. Ju dha një rëndësi e veçantë veprave hidraulike, me pellgje dhe burime me kompleksitet të madh, si ato të Vila d'Este në Tivoli, të projektuara nga Gianlorenzo Bernini. Këto vizatime kaluan në pjesën tjetër të Evropës, ku u dalluan për madhështinë e tyre kopshtet franceze, si ato të Château de Amboise, Château de Chambord dhe Château de Villandry. Në Francë ishte zakon që kopshti të ndahej në zona të ndryshme të specializuara (kopshti gjeometrik, mjekësor dhe pyjor), ashtu si ndërtimet e kanaleve që lejuan shëtitjen me varka. Në këtë periudhë filloi zakoni për të shkurtuar gardhet, duke u shfaqur kopshtet e para në formë labirinti. U theksua gjithashtu prurja e specive të reja falë zbulimit të Amerikës, që favorizoi hapjen e kopshteve botanike të kushtuara studimit dhe katalogimit të bimëve.
Teoria kopshtariste rilindase u ushqye veçanërisht nga konceptimi i përpunuar nga Leon Battista Alberti i shtëpisë dhe kopështit si një njësi artistike e bazuar në format gjeometrike (De Re Aedificatoria, IX, 1443-1452), ashtu si në modelin e paraqitur nga Francesco Colonna Hypnerotomachia Poliphili-n e tij (1499), që futi në përdorim platetë dhe përdori aritin e krasitjes për ti dhënë forma kapriçoze shkurreve, ose vizatimi i zonave në formë aksiale, e paraqitur nga Sebastiano Serlio në Tutte l'opere d'architettura (1537).
Letërsia
Letërsia rilindase u zhvillua përreth humanizmit, teoria e re që theksonte rolin zanafillor të qenies njerëzore mbi çdo konsiderat tjetër, veçanërisht fetare. Në këtë epokë bota mori një shtysë të madhe me shpikjen e makinës së shtypshkrimit nga Johannes Gutenberg-u, fakt që mundësoi aksesin e letërsisë te publiku i gjerë. Kjo krijoi një shqetësim më të madh për drejtshkrimin dhe gjuhësinë, duke nxierë sistemet e para gramatikore në gjuhët popullore dhe shfaqja e akademive të para në gjuhët kombëtare.
Letërsia e re u frymëzua si dhe arti nga tradita greko-latine, megjithëse mori gjithashtu një ndikim të madh nga filozofia neoplatonike e zhvilluar njëkohësisht në Itali. Nga ana tjetër, pasqyroi idealet e reja njeriut rilindas, që u mishëruan te figura e «cortesano-s» së Baldassare Castiglione-s: duhej të zotëronte njësoj si armët ashtu dhe letrat, si dhe të kishte hijshmëri natyrore pa artifica.
Në Itali, djepi i stilit të ri, vazhduan disa jehona nga autorët e mëdhenjë mesjetarë të konsideruar herë pas here si prekrusorë të lëvizjes së re: Dante Alighieri, Françesko Petrarka dhe Giovanni Boccaccio. Midis letrarëve të dalë në këtë kohë u dalluan: Angelo Poliziano, Matteo Maria Boiardo, Ludovico Ariosto, Jacopo Sannazaro, Pietro Bembo, Baldassare Castiglione, Torquato Tasso, Niccolo Machiavelli dhe Pietro Aretino. Ndikimi i saj u vëre në Francë, ku u shquan François Rabelais, Pierre de Ronsard, Michel de Montaigne dhe Joachim du Bellay. Në Gjermani, reforma protestante nxiti një maturi më të madhe si dhe tematikat fetare, të kultivuara nga Ulrich von Hutten, Sebastian Brant dhe Hans Sachs. Në Angli, duhet përmendur Thomas More, Edmund Spenser, Michael Drayton, Henry Constable, George Chapman, Henry Howard dhe Thomas Wyatt. Në Portugali u shfaq figura mbizotëruese e Luís de Camões.
Në Spanjë filloi një kohë e artë për letërsinë, që zgjati deri në shekullin e XVII: poesia, e ndikuar nga ajo italiane e stil nuovo-s, u përfaqësua nga figurat e Garcilaso de la Vega-s, frati Luis de León, San Juan de la Cruz dhe Santa Teresa de Jesús; në prozë u shfaqën librat kalorësiak (Amadís de Gaula, 1508) dhe nisi gjinia pikareske me Lazarillo de Tormes (1554), ndërkohë që doli vepra e Miguel de Cervantes-it, gjeniu i madh i letërsisë spanjolle, autor i të pavdekshmit Don Kishoti (1605).
Teatri
Teatri rilindas kaloi gjithashtu nga Teocentrizmi te Antropocentrizmi, me vepra më natyraliste, nga aspekti historik, me synim që ti pasqyronin gjërat ashtu siç janë. Kërkohej rikuperimi i realitetit, i jetës në lëvizje, i figurës njerëzore në hapësirë, në të tre përmasat, duke krijuar hapësira për efektet iluzioniste, si trompe-l'œil. Lindën parimet teatrore të bazuara në tre njësi (aksioni, hapësira dhe koha), të marra nga Poetika e Aristotelit, teori e futur nga Lodovico Castelvetro. Si dramaturgët kryesorë u shquan Niccolò Machiavelli, Pietro Aretino, Bartolomé Torres Naharro, Lope de Rueda dhe Fernando de Rojas, me veprën e tij të madhe La Celestina (1499). Në Angli u krijua Teatri elisabetian, me autorë si Christopher Marlowe, Ben Jonson, Thomas Kyd dhe, veçanërisht, William Shakespeare, gjeni i madh universal i letërsisë (Romeo dhe Zhuljeta, 1597; Hamleti, 1603; Otello, 1603; Makbethi, 1606).
Shumë intelektual rizbuluan tekstet klasike dhe i aktualizuan, si në rastin e La Mandragola (1518) e Niccolò Machiavelli-t dhe La Calandria (1513) e Bernardo Dovizi da Bibbiena.
Teatri klasik u përhap në të gjithë Evropën dhe tekstet shpesh u morën nga autorë të ndryshëm: Nicholas Udall, për shembull, vuri në skenë një version të tijin të Miles gloriosus të Plauti-t të përkthyer në anglisht me titullin Ralph Roister Doister në 1535. E njëjta komedi plutiane u paraqit edhe në Francë nga Jean Antoine de Baïf, që i shtoi tekste të tjera klasike si Eunuchus-i i Terencit dhe Antigona e Sofokliu-t. Gjithmonë mbi shembullin e Teatrit grek, në Hungarinë e sovranit humanist Mátyás Hunyadi (i biri i Janosh Huniadi-t), Péter Bornemisza vuri në skenë një version të tijin të Elektra-s së Sofokliu-t të titulluar thjeshtësisht Tragjedi në gjuhën hungareze (1558).
Teatri rilindas pati një zhvillim të fortë falë edhe zbatimit të risive piktorike dhe arkitektonike. Prespektiva dhe rindërtimi i teatrit sipas shembullit të atyre greko-romakë, janë në themel të ndërtimit të të famshmit Teatro Olimpico i Andrea Palladio-s.
Shumë artistë u specializuan në skenografi si Sebastiano Serlio dhe Baldassarre Peruzzi, të tjerë, si Giovanni Maria Falconetto dhe Vincenzo Scamozzi, në përdorimin e rinovuar të hapësirave skenike jo më të rezervuara për vendet tradicionale. Në Spanjë, për shembull, qe Teatro de salon për oborrin dhe pallatet e fisnikërisë dhe Corrales-it për publikun me pagesë. Në të njëjtën kohë edhe në Itali lindën teatro me pagesë mbi të gjitha në gjysmën e dytë të Pesëqintës. Kjo shërbeu kryesisht për të nisur rreth vitit 1520 në veri të Italisë gjininë e re të Commedia dell'arte, me tekste të improvizuara, në dialekt, duke zotëruar mimikën dhe duke futur personazhe arkitipik si Arlekini, Colombina, Pulcinella (në Francë e quajtur Guignol), Pierotto, Pantaleone, Pagliaccio, etj.
Në Firence, në fund të shekullit të XVI, u hodhën themelet për një formë të re spektakli: Melodrama që në Itali pati midis autorëve të parë Claudio Monteverdi-n. Fillimisht u bë fjalë për intermexot midis akteve të komedisë, që në vazhdim morën gjithmonë e më shumë hapësirë në skenë deri sa u bënë një formë autonome paraqitjeje, më parë e quajtur recitar cantando dhe që u zhvillua deri në krijimin e operave të mirëfillta autonome.
Muzika
Muzika rilindase afirmoi polifoninë, ashtu si dhe konsolidimin e muzikës intrumentale, që do të shkonte duke evoluar drejt orkestrës moderne. U Shfaq Madrigali si gjini profane bashkonte tekstin me muzikën, duke qenë shprehja paradigmatike e muzikës rilindase. Në 1498 Ottaviano Petrucci ideoi një sistem shtypshkrimi të përshtatur për muzikën, në pentagram, me të cilin filloi të botonte muzikë. Risitë e para të u prodhuan në Flandër, ku u zhvillua e ashtuquajtura polifonie flamande, e kultivuar nga Guillaume Dufay, Johannes Ockeghem dhe Josquin des Prés. Kultivuan gjithashtu madrigalin Orlandus Lassus, Luca Marenzio, Carlo Gesualdo, Claudio Monteverdi, Cristóbal de Morales dhe Tomás Luis de Victoria, ndërkohë që në polifoninë fetare u shqua Giovanni Pierluigi da Palestrina. Në muzikën instrumentale u shqua Giovanni Gabrieli, i cili eksperimentoi me timbra të ndryshme instrumentesh frymore dhe me efekte zanore të kryqëzuara dhe me reliev.
Në vendet protestante muzika mori rëndësi të madhe, pasi vetë Luteri kishte përkrahur rëndësinë e muzikës në liturgjinë fetare. U kultivua veçanërisht kori protestant, një gjini muzikore a capella apo shoqërimin instrumental, përgjithësisht me katër zëra të përziera. Disa nga kompozitorët që e kultivuan qenë Johann Walther dhe Valentin Bapst.
Në fillim të Pesëqintës teprimet e shkollës flamande provokuan një reagim dhe një prirje të re drejt thjeshtëzimit, siç mund të shihet në veprën e Josquin Des Prez, të bashkohësve të tij flamand dhe, më vonë, në veprën e Giovanni Pierluigi da Palestrina, që ishin pjesërisht të nxitura nga kufizimet e vendosura nga muzika e shenjtë në Këshillin e Trentos që shkurajonte kompleksitetin e tepruar. Komplikimet e kanoneve të Katërqintës qenë në mënyrë progresive braktisur nga flamandët në favor të imitimit me dy ose tre zëra (duke arritur madje në gjashtë zëra të vërtetë) dhe me futjen e seksioneve në homofoni që theksonin pikat e rëndësishme të kompozimit. Palestrina, nga ana e tij, prodhoi kompozime ku një kontrapunto fluide alternohej dendur konsonanca disonanca me një efekt sugjestiv pushimi.
Kërcimi
Kërcimi rilindas pati një rivitalizim të madh, për shkak rolit të ri të rëndësishëm të qenies njerëzore mbi fenë, në atë mënyrë që shumë autorë e konsideruan këtë epokë si lindjen e kërcimit modern. U zhvillua mbi të gjitha në Francë –ku u quajt ballet-comique–, në formën e historive të kërcyera, mbi tekste mitologjike klasike, duke u nxitur nga mbretëresha Katerina de Medici. Zakonisht konsiderohet se baleti i parë qe Ballet comique de la Reine Louise (1581), i Balthazar de Beaujoyeulx. Modalitetet kryesore të epokës ishin gaillarde, pavane dhe tourdion. Në këtë epokë lindën traktatet e para mbi kërcimin: Domenico da Piacenza shkroi De arte saltandi et choreas ducendi, që konsiderohet koreografi i parë i historisë; Thoinot Arbeau bëri një përmbledhje të kërcimeve popullore franceze (Orchesographie, 1588).
Dija, Shkenca dhe Teknologjia
Dija shkencore (matematika, gjeometria, fizika) merr një përhapje kurr aq kapilare, me zbatime praktike në shumë aktivitete të borgjezisë.
Mbërritja e intelektualëve të ardhur nga Kostandinopoja, për shkak të rikompozimit momental të skizmës midis Kishës së Lindjes dhe të Perëndimit (1438), është në pushtimin e qytetit të realizuar nga osmanllinjtë në 1453, solli personalitete të rëndësishme në Università di Firenze, Università di Ferrara dhe Università di Milano, duke përhapur njohjen e gjuhës së lashtë greke, të filozofisë, studimi i greqishtes midis shekullit të XV dhe të XVI. Studimet humaniste inkurajuan dhe të mbështetura nga familjet e Mediçve të Firences, të Esteve të Ferrara-s, të Sforza-ve të Milano-s, të Gonzagave të Mantovës dhe të dukëve të Montefeltro-s së Urbino-s, të fisnikëve të Venecia-s dhe të Romës papale.
Një nga disiplinat shkencore që u zhvillua më shumë në këtë epokë qe astronomia, falë veçanërisht figurës së Nikola Kopernikut: ky shkencëtar polak qe qe përhapës i teorisë heliocentrike —planetet rrotulloheshin rreth diellit— përkundrejt gjeocentrizmit të mbështetur në Mesjetë —Toka ësthë qendra e universit—. Ekspozoi këtë teori, të bazuar te Aristarku i Samos-it, në veprën e tij De revolutionibus orbium coelestium (1543). Ky sistem u zhvillua më tej nga Johannes Kepler, i cili përshkroi lëvizjen e planeteve sipas orbitave eliptike (Astronomia nova, 1609). Dhe në fund, Galileo Galilei sistematizoi këto dije dhe formuloi parimet moderne të njohurive shkencore, për të cilën u procesua nga Inkuizicioni dhe u detyrua të tërhiqej; megjithatë, për këto është konsideruar themeluesi i fizikës moderne. Një tjetër astronom i shquar i kësaj periudhe qe Tycho Brahe, krijues i observatorit Uraniborg, i cili realizoi observime të shumta astronomike që shërbyen si bazë për llogritë e Keplerit. Duhet theksuar gjithashtu se në 1582 Papa Gregori XIII futi kalendarin gregorian, që zëvendësoi kalendarin e mëparshëm julian.
Gjithashtu përparime të rëndësishme pati gjeografia dhe hartografia, falë zbulimeve të shumta të realizuara në këtë epokë. Duhet veçuar puna e flamandit Gerardus Mercator, autor i hartës së parë të botës (1538) dhe zbulues i një metode pozicionimi gjeografik mbi një hartë të kursit të dhënë nga një gjilpërë magnetike.
Në terrenin kimik, të lidhur gjithësesi me alkiminë mesjetare, pati përparime të vogla: Georgius Agricola themeloi mineralogjinë moderne, duke klasifikuar mineralet sipas karakteristikave të tyre të jashtme (De Re Metallica, 1556); Paracelsi zbatoi alkiminë në mjekësi, duke studiuar vetitë e mineraleve si barna, në këtë proces investigimi zbuloi zinkun; Andreas Libavius shkroi traktatin e parë mbi kiminë me një bazë minimale shkencore (Alchimia, 1597), dhe futi preparate të ndryshme kimike, si acidi klorhidrik, Kallaji dhe sulfat amoni, ashtu si pregatitjen e ujit mbretëror.
Mjekësia
Rilindja, bëri gjithashtu përparime të rëndësishme në fushën e mjekësisë dhe të anatomisë, shkenca për të cilat u botua edhe, midis shekujve të XV dhe të XVI, përkthimi i parë i veprave të Hipokrati-t dhe Galeni-t, që edhe pse duke përmbajtur në vetëvete pak shkencërisht të zbatueshme, inkurajuan studimin e eksperimentimit mjekësor dhe të anatomisë. Andrea Vesalio qe një nga të parët që studioi kufomat. Në 1543 Andra Vesalio publikoi De humani corporis fabrica, një përmbledhje e anatomisë me ilustrime të shumta i konsideruar si një nga librat shkencorë më ndikues i të gjitha kohëve; Bartolomeo Eustachio zbuloi kapsulat mbiveshkore; Ambroise Paré nisi kirurgjinë moderne; Conrad von Gesner inauguroi zoologjinë moderne me një klasifikim të parë të kafshëve në lloje dhe familje; Miguel Servet përshkroi qarkullimin pulmonar dhe William Harvey atë të gjakut; Gabriele Falloppio studioi strukturën e brendshme të veshit; Ulisse Aldrovandi krijoi kopështin e parë botanik në Bolonjë; Bernard Palissy themeloi paleogjeografinë; Caspar Bauhin futi një metodë të parë për klasifikimin e bimëve; dhe Zacharias Janssen shpiku mikroskopin në vitin 1590.
Filozofia
Filozofia rilindase u karakterizua në origjinën e saj nga rënia e teologjisë, në një botë moderne që, pa hequr dorë nga feja, futej në mjedisin shpirtëror dhe personal të individit. Forma e re e përballimit të problemeve të qenies njerëzore do të ishte racionalizmi, përdorimi i arsyes së aplikuar në shoqëri dhe në natyrë. Kështu, feja vazhdoi të ishte e pranishme në pjesën më të madhe të kësaj epoke, megjithëse e rrjedhur nga tologjia skolastike drejt misticizmit, drejt një marrdhënieje me Zotin të bazuar më shumë te sentimenti se sa te njohja, ashtu si dhe në aksion, vepra e kërkimit të Zotit, si u perceptua në veprën e Jan van Ruysbroek, Dionisio Cartujano dhe Tomás de Kempis.
Në filozofi u asistua në rilindjen e Neoplatonizmit, të cilit i detyrohet interesi i rinovuar për të bukurën dhe lulëzimi i shprehjeve artistike që e panë Italinë si protagoniste. Dashuria për të bukurën dhe për harmoninë e kozmosit, domethënie të mara nga koncepti neoplatonik i shpirtit të botës, u dha zanafillën në fakt veprave të panumurta të artit të kësaj kohe. Rezulton ekzemplare në për këtë një frazë e Pietro Bembo-s, që në Pesëqintën shkruante: «Prandaj është mendim shumë i vërtetë, për ne nga shkollat më të afermuara të antikitetit përcaktues të lënë, asgjë tjetër më e bukur se dashuria që flet për bukurinë».
Rryma e re e kësaj kohe do të ishte Humanizmi, më i interesuar për njeriun dhe natyrën se sa çështjet hyjnore dhe shpirtërore. Natyralizmi përfshiu të gjitha fushat e dijes dhe kështu flitej jo vetëm për shkencën natyrore, deri edhe për të drejtën natyrore, moralin natyror dhe, duke përfshirë besimin natyror, një besim që braktis gjithçka të mbinatyrshme (zbulesën, dogmën) për të qenë pasqyrimi besnik i pozicionit të qenies njerëzore në botë. Humanizmi u themelua, si arti, në kundërvënie me kulturën mesjetare dhe rikthimin te antikiteti klasik; megjithatë, pjesa më e madhe e filozofisë rilindase evoluoi nga mesjeta në një linjë të vazhduar që arrin deri te Dekarti, jo më kot skolastika mesjetare ishte themeluar në filozofinë greke platonike dhe aristotelike. Në këtë mënyrë, shumë humanistë përbuznin aristotelizmin skolastik se ishte skajshmërisht i teologjizuar dhe e pranuan Platoni-n deri dhe veprën e ndjekësve të tij të mëpasëm, të ashtuquajturit neoplatonistë, veçanërisht deri në terrenin e filozofisë stoike që, si ajo rilindase, projektohet më veçanërisht te qenia njerëzore si masë për të gjitha gjërat. Megjithatë, shumë autorë e përkrahën temën nga një pozicion sipërfaqësorë dhe pak rigoroz, pa u thelluar në aspektet onologjike dhe metafizike të klasikëve grekë, pa analizuar situatën e re intelektuale të qenies njerëzore të larguar nga Zoti, çështje që do të shkonte deri te kartezianizmi.
Mendimi humanist lindi në Itali, vëçanërisht rreth Akademisë Platonike Fiorentine nën patronazhin e Cosimo de Medici, që bashkoi mendimtarë si Marsilio Ficino, Giovanni Pico della Mirandola, Cristoforo Landino, Angelo Poliziano dhe Benedetto Varchi. Të tjerë ecën më shumë drejt politikës, si Niccolo Machiavelli, mbështetës i autoritarizmit monarkik si shenjë identiteti të kombeve-shtete të reja të lindura në këtë epokë; ose drejt natyralizmit, si Leonardo da Vinçi dhe Bernardino Telesio. Në Francë, humanizmi pati një komponente më skeptike, të përfaqësuar nga Michel de Montaigne dhe Pierre Charron, ndërsa disa figura aderuan në reformën protestante, si Pierre de la Ramée dhe Henri Estienne. Në Angli u shqua figura e Thomas More, kancelar i Henrikut të VIII, që i preu kokën pasi kundërshtoi reformën anglikane; qe autor i Utopia, mjedis i një shteti ideal me reminishenca platonike. Por humanisti më i famshëm lindi në Holandë: Erazmi i Roterdamit, që shkroi në latinisht, me një stil të gjallë dhe elegant, besnik i dogmës katolike, por me mendësi të hapur dhe mirëkuptuese, pasqyrim i shpirtit të mirëkuptimit; qe autor i Elozh marrëzisë (Latinisht: Stultitiae Laus; Greqisht: Morias Enkomion (Μωρίας Εγκώμιον) (1511).
Në Gjermani nuk u përhap shumë humanizmi me karakter të theksuar letrarë si në vendet e tjera evropiane dhe filozofia eci më shumë drejt mistikës spekulative, trashëgimtare e Meister Eckhart; figura të tjera e përzien këtë prirje me elemente të shkencave natyrore ose me alkiminë dhe astrologjinë, si Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim dhe Paracelsi. Nga ana tjetër, Reforma protestante pati figura si Martin Luteri, Ulrich Zwingli, Philipp Melanchthon, Sebastian Franck dhe Jakob Böhme.
Në Spanjë mendimi filozofik nuk u shkëput plotësisht me të shkuarën mesjetare dhe tregoi një interes të veçantë për gjuhësinë, si klasike ashtu dhe popullore (Antonio de Nebrija, Benito Arias Montano). Rryma skeptike përfaqësohej nga Francisco Sánchez, ndërsa humanizmi anti-skolastik —por trashëgimtar i traditës katolike— pati figura si Juan Luis Vives, i shqetësuar veçanërisht për moralin dhe edukimin. Nga ana tjetër, një reaksion skolastik mori zanafillë nga Kundrareforma tridentine që gjallëroi misticizmin dhe që u përkrahë nga figura si santa Teresa de Jesús dhe san Juan de la Cruz.
Politika
Përmbysje të mëdha politike përfshinë si qytet-shtetet kryesore të gadishullit Apenin, që u zhvilluan në shtete rajonale duke u shtrirë në kurriz të fqinjëve, për më tepër pa arritur në bashkimin kombëtar, qoftë lindja e shteteve kombëtare evropiane në Spanjë, Francë dhe Angli. Realiteti i ri bëri të zhvillohej diplomacia, me vendosjen, brenda shekullit të XVI, të ambasadave të përhershme.
Feja
Njerëzit e Kishës së Rilindjes, mbi të gjitha të randut të lartë si papët, kardinalët dhe peshkopët, modeluan sjelljen e vetë mbi etikën e shoqërisë laike, duke u dalluar pak nga tregëtarët e mëdhenjë dhe princat e epokës. Krishtërimi mbeti megjithatë një element vital në kulturën e epokës.
Jonida Azizaj
Jonida Azizaj, u lind në Vlorë në vitin 1978. Qysh prej arsimit tetëvjeçar dhe atij të mesëm spikatën prirjet e saj lidhur me artin e të shkruarit, pasion i cili e nxiti të zgjidhte studimet në fakultetin Gjuhë Letërsi. Vitet pas shkollës autorja i kaloi mes eksperiencave të ndryshme duke u ndarë mes televizionit, administratës shtetërore e redaktimit letrar.
Botime
Dy djalë për librin
“Si punova me tre ministra – Të pathënat e një ministrie”, është rrëfimi i vërtetë i autores vlonjate e cila tregon përvojën e saj katërvjeçare në ministrinë e Kulturës si dhe përplasjet e mëtejshme me kolltukofagët e kohës sonë. Një rrëfim i drejtpërdrejtë ku autorja përshkruan përballjet me karakteret e mbrapshta të memurëve të shtetit: hipokrizi, gënjeshtër, lajkatari, pabesi, pandershmëri, tipare të fëlliqura që janë kthyer në virtyte e kritere themelore për të mbajtur një vend pune në administratën e lartë shtetërore.
Shkrime te tjera nga kjo autore. burimi:
Autore e rubrikes "Zera femerore", Gazeta Shqip. Disa nga titujt "Kur grushtojnë femrat" 2010-12-20 "Një rreze shprese mes mbizotërimit mashkullor" 2011-01-21 "Birth or not?” Të abortojmë apo jo?" 2010-11-30 "Qirinj që shuajnë jetë" 2010-11-17
Gani Gashi
thumb|right|250px
''Gani Gashi Dr.sc. prof.ass'' është lindur në fshatin Mramor, komuna e Prishtinës më 09.06.1965, është gjeograf shqiptarë.
Biografia
Gani Gashi shkollën katërvjeqare fillore e ka kryer në vendlindje ndërsa pjesën tjetër  vazhdoi në Prishtinë. Nga 1976 jetonë në Prishtinë. Në vitin shkollor e 1985/86 i ka regjistruar studimet në Fakultetin e Shkencave Matematike-Natyrore në degën e Gjeografisë.
Në fillim pas kryrjes së studimeve punoi në shkollën e mesme "Shtjefën Gjeqovi" në Prishtinë, kurse që nga viti 1990 ka punuar si asistent në Departamentin e Gjeografi.
Studimet pasuniversitarei ka regjistruar në Universitetin e Zagreb në Departamentin e Gjeografise, ndërsa i ka mbaruar në Prishrinë. Që nga viti 1990 ka mbajt ushtrimet nga e Hartografia, Hidrologjia dhe gjeografia matematikore. Eshte i zgjedhur ne thirrjen prof.ass. per lendet Hartografi dhe Hidrologji.
Jordania
Jordania, zyrtarisht Mbretëria Hashimite e Jordanisë, është një mbretëri arabe në Azinë Perëndimore, në bregun lindor të lumit Jordan. Jordania kufizohet nga Arabia Saudite në jug dhe në lindje, nga Iraku në veri-lindje, nga Siria në veri, nga Palestina dhe Izraeli në perëndim, duke ndarë kontrollin e Detit të Vdekur, me këtë të fundit.
Pas shkëputjes së Azisë Perëndimore nga Britania dhe Franca pas Luftës së Parë Botërore, Emirati i Transjordanisë u njoh zyrtarisht nga Këshilli i Lidhjes së Kombeve në vitin 1922. Në vitin 1946, Jordania u bë një shtet i pavarur dhe sovran i njohur zyrtarisht si e Mbretërisë Hashimite e Transjordanisë. Pas marrjes së Bregut Perëndimor gjatë Luftës arabo-izraelite vitit 1948, Abdullah I mori titullin Mbret i Jordanisë dhe Palestinës. Emri i shtetit u ndryshua në Mbretëria Hashimite e Jordanisë, më 1 dhjetor 1946, por kjo nuk u bë e zakonshme të përdoret deri disa vjet më vonë.
Edhe pse Jordania është një monarki kushtetuese, mbreti mban pushtet të gjerë ekzekutiv dhe legjislativ. Jordania është klasifikuar si një vend i "zhvillimit të lartë njerëzor" nga Raporti i Zhvillimit Njerëzor i vitit 2014, dhe një treg në zhvillim, me ekonominë e tretë më të lirë në Azinë Perëndimore dhe Afrikën e Veriut (të 38-ën në botë). Jordania ka një ekonomi me "të ardhura mbi mesatare". Jordania gëzon "statusin e avancuar" me Bashkimin Evropian që nga dhjetori 2010, dhe është anëtare e zonës së tregtisë së lirë Euro-Mesdhetare. Ajo është gjithashtu anëtare themeluese e Lidhjes Arabe dhe e Organizatës së Bashkëpunimit Islamik (OBI).
Historia
Në antikitet, Jordania e dtëve të sotme, u bë vendi i disa mbretërive të lashta Semitik Kanaanit folëse, që përfshinin mbretërinë e Edomit, në mbretërinë e Moabit, mbretërinë e Amonit, mbretërinë e Izraelit dhe gjithashtu Amalekitët. parapamje|left|450px|Sheshi Oval Romak në qytetin e lashte të Xherashit Gjatë periudhave të ndryshme të historisë, rajoni dhe kombet e tij ishin subjekt i kontrollit të perandorive të fuqishme të huaja si Perandoria Akkadiane (2335-2193 Para Krishtit), Egjipti i vjetër (shek. XV deri në shek. XIII Para Krishtit), Perandoria Hitite (shek. XIV dhe shek. XIII Para Krishtit), Perandoria e Mesme Asiriane (1365-1020 Para Krishtit), Perandoria Neo-Asiriane (911-605 PK), Perandoria Neo-Babilonase (604-539 PK) dhe Perandoria Akaemenide (539-332 PK) dhe, për periudha të shkëputura kohe, nga Izraelitët. Guri i Moabit regjistroi lavdinë e Mbretit Mesha të Moabit dhe fitoren e tij mbi Izraelitët. Mbretëritë e Amonit dhe Moabit janë përmendur në hartat e lashta, dokumentet e Lindjes së Afërme, objektet e lashta greko-romake, dhe shkrimet fetare të krishtere dhe hebraike.
Transjordania Klasike
Për shkak të vendndodhjes së saj strategjike në mes të botës së lashtë, Transjordania u kontrollua nga perandoritë e lashta të Persisë dhe më vonë ajo e Maqedonisë, të cilat u bënë forcë dominuese në rajon, pas pushtimeve të Aleksandrit të Madh. Ajo më vonë ra nën ndikimin e Perandorisë Helenistike Seleukide nga Veriu dhe Parthët nga Lindja.
Mbretëria Nabateane Aramaikisht folëse ishte një nga shtetet më të shquara në rajon gjatë periudhës së mesme klasike, që nga rënia e kontrollit Seleukid të rajonit në vitin 168 para Krishtit. Nabateanët ishin populli me prejardhje të përzierë Aramaike, Kanaanite dhe Arabe, që ranë nën ndikimin e hershëm të kulturave helene dhe Parthiane, duke krijuar një shoqërie të veçantë të civilizuar, e cila përshkonte rrugët e shkretëtirave. Ato kontrollonin rrugët rajonale dhe ndërkombëtare të tregtisë e botës së lashtë, duke dominuar në një zonë të madhe në jugperëndim të Gjysmëhënës Pjellore, e cila përfshinte të gjithë Jordaninë e sotme si dhe pjesën jugore të Sirisë në veri dhe pjesës veriore të Gadishullit Arabik në jug. Nabateanët zhvilluan alfabetin Nabatean, një pasardhës i alfabetit aramaik, i cili çoi përfundimisht në formimin e shkrimit arabik në shekullin e 4-të. Gjuha e tyre ishte fillimisht aramaikisht (një gjuhë semite perëndimore), por u përzje me arabishten semitike jugore me migrimin e fiseve arabe në Nabatea në shek.III dhe IV pas Krishtit. Kjo veproi si një gjuhë ndërmjetëse midis aramaikishtes dhe arabishtes klasike, e cila evoluoi në arabishten e sotme.
Nabatea u pushtua kryesisht nga sundimtarët Hasmoneanë të Judesë dhe shumë prej tyre u detyruan të kthehen në Judaizëm në fund të shek. II. Megjithatë, Nabateanët arritën të mbajnë një lloj mbretërie gjysmë të pavarur, e cila mbulonte pjesën më të madhe Jordanisë së sotme dhe më gjerë, para se ajo të pushtohej nga herodianët dhe më në fund të aneksohej nga Perandoria Romake ende në zgjerim në 106 mbas Krishtit. Megjithatë, përveç Petrës, romakët mbajtën prosperitetin e shumicës së qyteteve të lashtë në Transjordani të cilët gëzonin një lloj autonomie qytet-shtet nën ombrellën e aleancës së Dekapolit. Qytetërimi Nabatean ka lënë shumë vende të mrekullueshme arkeologjike në Petra, e cila konsiderohet një nga 7 mrekullitë e reja të Botës, si dhe e njohur nga UNESCO si Vend i Trashëgimisë Botërore.
Pas zgjerimit të Perandorisë Romake në Siri, vendi u përfshi në Mbretërinë vasale Judeane të Herodit, dhe më vonë në Provincën Judea. Me shtypjen e revoltave të hebrenjve, Bregu Lindor i Transjordanisë u përfshi në provincën Siri Palaestinë, ndërsa shkretëtirat lindore ranë nën kontrollin Parthëve dhe më vonë Sasanidëve persianë. Gjatë periudhës Greko-Romake, një numër i qytet-shteteve gjysmë të pavarur u zhvilluan edhe në rajonin e Transjordanisë nën ombrellën e Dekapolit që përfshinin: Gerasa (Xherashi), Filadelfia (Amani), Raphana (Abila), Dion (Kapitolias), Gadara (Umm Qais), dhe Pella (Irbid).
Me rënien e Perandorisë Romake të Lindjes, Transjordani ra nën kontrollin e Mbretërisë Arabe të Krishterë Gasanide, e cila ishte aleate me Bizantin. Vendi bizantin i Umm ar-Rasas është një Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESKO-s.
Periudha e Mesjetës deri në Luftën e Parë Botërore
Për shkak të afërsisë me Damaskun, Transjordania u bë në shekullin XVII zemra e Perandorisë Islamike Arabe. Fazat e Califateve të ndryshëm, duke përfshirë Perandorinë Rashidune, Perandorinë Umajade dhe Perandorinë Abasite, kontrolluan rajonin. Pas rënies së Abasitëve, ajo u qeveris nga disa fuqive luftuese përfshirë Mongolët, kryqtarët, Ajubidët dhe Mamlukët derisa ajo u bë pjesë e Perandorisë Osmane në 1516.
Në shekullin e 11-të, Transjordania pati një fazë jostabiliteti, pasi ajo u bë një fushë beteje për kryqëzatat që përfunduan me humbje nga Ajubidët. Transordania vuajti gjithashtu nga sulmet mongole që u bllokuan nga Mamlukët. Në 1516, Transjordania u bë pjesë e Perandorisë Otomane dhe mbeti kështu deri 1918, kur Ushtria Hashimite e Kryengritjes së Madhe Arabe çliroi, dhe siguroi Jordaninë e sotme me ndihmën dhe mbështetjen e fiseve lokale transjordaneze.
Gjatë Luftës së Parë Botërore, fiset transjordaneze luftuan, së bashku me fiset e tjera të Hixhazit, të Tihamahut, dhe rajonet e Levantit, si pjesë e Ushtrisë Arabe të Kryengritjes së Madhe Arabe. Kryengritja u fillua nga Hashimitët dhe u udhëhoq nga Sherif Huseini i Mekës kundër Perandorisë Osmane. Ajo u mbështet nga aleatët e Luftës së Parë Botërore. Kronika e revoltës u shkrua nga T E Lawrence i cili, si një oficer i ri i Ushtrisë Britanike, luajti një rol ndërlidhës gjatë revoltës. Ai e botoi kronikën në Londër në vitin 1926 nën titullin "Shtatë Shtyllat e Urtësisë", e cila ishte bazë për filmin e famshëm "Lorenci i Arabisë".
Kryengritja e Madhe ishte e suksesshme në arritjen e pavarësisë për shumicën e territoreve të Hixhazit dhe Levantit, duke përfshirë edhe rajonin në lindje të Lumit Jordan. Megjithatë, ajo nuk arriti të fitojë njohjen ndërkombëtare të rajonit si një shtet i pavarur. Megjithatë, një kompromis u arrit përfundimisht dhe Emirati i Transjordanisë u krijuar nën sundimin e Hashimitëve.