cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fan Noli
Biografia
I ati, Stilian Gjergj Noli, ishte psallt në kishën ortodokse të fshatit; e ëma, Marie Gollaqi, ishte shtëpiake. Theofani ishte i dyti ndër trembëdhjetë fëmijë, shtatë prej të cilëve vdiqën në foshnjëri. Familja rronte me tokat që kishte në pronësi. Sa qe i mitur, Noli hoqi sëmundje të rënda, prandaj shkollën e nisi me vonesë. Nga i ati trashëgoi dashurinë për muzikën kishtare si dhe për adhurimin e heronjve, veçanërisht kultin e Napoleonit. Në fshatin e lindjes kreu shkollimin fillor greqisht për gjashtë vjet, më tej prindët e dërguan në gjimnazin grek të Edrenesë, ku qëndroi katër vjet.
Më 1900 vendosi të shkonte në Greqi, por në Stamboll u sëmur, qendroi atje për t'u kuruar e pastaj punoi për ca kohë në një ëmbëltore. Vitin tjetër u nis për në Athinë dhe të njohurit e tij i gjetën vend si nëpunës në një shoqëri belge, e cila kishte konçensionin e tramvajeve me kuaj në qytet. U regjistrua në Fakultetin e Filozofisë në kryeqytetin grek. Më tej, meqë kishte prirje për aktor, punoi si kopist, sufler e aktor me një trupë teatri me të cilën u end nëpër Greqi për gati dy vjet. Gjatë endjeve me trupën shkroi dramën To ksipnima ("Zgjimi"), e cila u luajt nga trupa në Pirgos të Peloponezit. Atë periudhë nisi të shkruante skeletin e dramës Israelitë dhe filistinë. Në fillim të 1903 shkoi në Egjipt, ku gjeti punë si mësues lëvizës greqishteje dhe po atë vit përktheu në greqisht traktatin e Sami Frashërit, Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet. Po atje filloi të bjerë në kontakt me veprimtarët e Rilindjes Kombëtare në koloninë shqiptare të Egjiptit, ndër të cilët Thanas Tashko dhe Jani Vruho e ndihmuan të botohej përkthimi; gjithashtu e lidhën me Spiro Dinen, Nikolla Naçon, Shahin Kolonjën e Kristo Luarasin. Qëndroi në Shibin el Kom dhe El Faiyum, përpos mësimit të greqishtes qe edhe këngëtar i koreve kishtare. Me Tashkon dhe Vruhon gatiti botimin e së përkohshmes "Shkopi", që botohej në Kairo.
Pas tre vjetësh qëndrimi në Egjipt, në prill 1906 u nis për në Shtetet e Bashkuara, duke kaluar nga Napoli, dhe mbërriti në Nju Jork më 10 maj. Pasi ndenji në Buffalo, ku punoi në një fabrikë të sharrës për tre muaj, Noli shkoi në Boston. Në gushtin e po atij viti gjeti punë në Filadelfia, por e la pasi Sotir Peci i ofroi të bëhej zv/redaktor i së përkohshmes “Kombi”.
Incidenti i Hadsonit
Në Boston disa shqiptarë ishin pjesë e Kishës Ortodokse Greke, e cila i kundërvihej me forcë çështjes kombëtare shqiptare. Kur një prift ortodoks refuzoi t'ia kryente shërbesat e fundme të ndjerit Kristaq Dishnica, Noli me një grup shqiptarësh patriotë krijuan Kishën e pavarur (Autoqefale) Ortodokse Shqiptare. Noli, prifti i parë i kishës së re, u shugurua prift më 8 mars 1908 nga kryepeshkopi Platon Rozhdestvensky i Kishës Ruse në Shtetet e Bashkuara, në kushte jo fort të qarta.
Më pas, po atë vit u regjistrua në Universitetin e Harvardit, duke e përfunduar më 1912 Bachelor of Arts. Zuri vendin e Pecit si redaktor i "Kombit", detyrë që e kreu deri në janar të 1909. Një muaj më vonë, nisi të botojë e drejtojë fletoren “Dielli”, zëdhënëse e bashkësisë shqiptare të Bostonit. Më 10 gusht 1911 udhëtoi drejt Evropës, ku ndenji katër muaj duke vizituar dhe mbajtur shërbesa fetare e takime patriotike ndër kolonitë shqiptare të Kishinjovit, Odesës, Bukureshtit e Sofies. Pas shkrirjes së shoqatave të shqiptarëve të Amerikës, "Dielli" u bë organi i shtypit i shoqërisë panshqiptare Vatra, bashkëthemelues i të cilës qe edhe Noli me Konicën.
Në pragun e Luftës Ballkanike, Noli shprehej me luajalizëm kundrejt perandorisë që të mund të bënte qëndresë kundrejt armiqve. Me shpalljen e pavarësisë e përkrahu qeverinë e Ismail Qemalit, mori pjesë në Kongresin e Triestes, organizuar nga Konica në marsin e 1913. Më 10 mars 1914 u ndodh në Durrës, ku e gjeti Lufta e Parë Botërore; më 24 maj 1915 u kthye në Amerikë.
Nga 21 dhjetori 1915 deri më 6 korrik 1916, u bë përsëri kryeredaktor i “Diellit” të Bostonit, tashmë gazetë e përditshme. Në korrik 1917 u bë edhe një herë kryetar i Federatës Vatra. Në shtator të vitit 1918 Noli drejtoi organin The Adriatic Review (Revista e Adriatikut) gjashtë muajt e parë të saj, të cilën e botonte si shtojcë "Dielli" i Vatrës.
Më 24 mars 1918 u caktua administrator i Kishës Ortodokse Shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe në fillim të korrikut të atij viti mori pjesë në një konferencë për popujt e shtypur në Mount Vernon, Virxhinia, ku u takua me presidentin Udrou Uillson, përkrahës i të drejtave të pakicave në Evropë. Më 27 korrik 1919 u emërua peshkop i Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë, që tashmë ishte dioqezë e pavarur. Një vit më pas u zgjodh kryetar i delegacionit shqiptar në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, ku arriti ta anëtarësonte Shqipërinë më 17 dhjetor 1920.
Jeta Parlamentare
Me zgjedhjet e mbajtura më 5 prill 1921 zgjidhet deputet i Kolonisë së Amerikës në legjislaturën e dytë (21 prill 1921 - 30 shtator 1923). Ai shërbeu si ministër i Jashtëm në qeverinë e Xhaferr Ypit, vetëm për pak kohë përpara se të dorëhiqej. Noli ishte kryetar i Partisë Popullore, e majta e asaj kohe, kundrejt Partisë Përparimtare. Përkrah Luigj Gurakuqit dhe Stavro Vinjaut është ndër oratorët më shpotitës të foltores parlamentare.
Më 21 nëntor 1923, u shugurua peshkop i Korçës dhe mitropolit i Durrësit në Durrës, ndërsa më 27 dhjetor 1923 u zgjodh deputet i Korçës.
Lëvizja e qershorit
Gjatë Lëvizjes së qershorit 1924 Noli nuk ishte për përmbysjen me forcë që ndodhi; ai u vendos në krye të saj vetëm si kërkesë e krahut të të rinjve, që shihnin tek ai një njeri me formim perëndimor e amerikan. Qeveria ligjshme e rikthyer me "Fitoren e Legalitetit" më 24 dhjetor, e dënoi Nolin me vdekje në mungesë. Programi i tij me njëzet pika për modernizimin dhe demokratizimin e Shqipërisë, ndër të cilat edhe reforma agrare, ishte tejet i nxituar e idealist për një vend të prapambetur dhe pa tradita parlamentare. Më vonë Noli i shkroi arsyet e dështimit të tij në një letër që ia drejtonte një mikut të tij anglez “Duke këmbëngulur tek reformat agrare, zgjova zemërimin e aristokracisë çifligare; duke mos i zbatuar reformat, humba mbështetjen e masave fshatare”. Ardhja e një delegacioni sovjetik me në krye Arkady Krakovetsky shqetësoi kancelaritë perëndimore deri në atë pikë, sa të mbështesnin ardhjen e Zogut me anë të 106-112 oficerëve të ish-Ushtrisë Perandorake Ruse. Sipas Këlcyrës në memuaristikën e tij, vërente se lidhjet me Bashkimin Sovjetik ishin munduar ngaherë t’i sendërtonin, por ishte pikërisht kjo lëvizje që duhej të soste.
Mërgimi i pakthim
Pasi zbarkuan në Bari me ftesë të Duçes, u zhvendos në Vjenë ku selia e Kominternit e ndihmoi për të organizuar Konarenë. Në nëntor 1927 vizitoi Rusinë si delegat i Ballkanit në Kongresin ‘Miqtë e Bashkimit Sovjetik’ me rastin e dhjetëvjetorit të Revolucionit të tetorit, dhe më 1930, pasi mori një vizë gjashtëmujore, u kthye në Shtetet e Bashkuara. Me kthimin e tij në Boston, Noli themeloi të përjavshmen “Republika”, vetë emri i së cilës i bënte sfidë të hapur Ahmet Zogut, i cili më 1 shtator 1928 u vetëshpall Zogu I, Mbreti i Shqiptarëve. “Republika” u botua edhe si opozitë ndaj “Diellit”, tashmë nën drejtimin e Faik Konicës, i cili ishte pajtuar me mbretin Zog dhe ishte bërë ministër i plotfuqishëm i Shqipërisë në Uashington. Me mbarimin e afatit të vizës, gjashtë muaj më vonë, Noli u detyrua të kthehet në Evropë dhe “Republika” mbeti nën drejtimin e Anastas Tashkos, deri sa u mbyll më 1932. Më 1932, me ndihmën e pasuesve të tij, mundi të kthehej nga Gjermania në Shtetet e Bashkuara, ku fitoi edhe lejen për qëndrim të përhershëm. Noli u tërhoq nga jeta politike dhe nga ky moment iu kushtua përsëri detyrave si drejtues i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare. Në dhjetor 1933 u sëmur rëndë dhe nuk ishte në gjendje t’i përballonte shpenzimet e trajtimit mjekësor për të cilin kishte aq shumë nevojë, deri sa mori si dhuratë 3000 franga ari nga Shqipëria, me ndërhyrjen e Faik Konicës tek Ahmet Zogu. Ky gjest arriti pikërisht qëllimin për të cilin ishte nisur: një farë pajtimi midis Nolit dhe Zogut, si dhe një përmirësim të marrëdhënieve shpesh të acaruara të Nolit me Faik Konicën. Në vitin 1935 Noli iu kthye njërit prej pasioneve të tij të hershme – muzikës – dhe në moshën pesëdhjetetrevjeçare u regjistrua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, në Boston, ku u diplomua më 1938.
Dielli 11 gusht 1943: "Lufta në Shqipëri nukë pushoj kur shkelnë italianët Shqipërinë të Premten e Zezë. Populli shqiptar nukë dha armët atë ditë të zezë; i fsheu a i hodhi mi sup dhe mori malet.“ Po në këtë datë njoftohen emrat e komandantëve antifashistë: "Kapiten Hysni Lepenica, Myslim Peza, Dr. Safet Butka, Kolonel Bajraktari, Baba Mustafa, Kristo Peshtani dhe Karagjozi etj."
Noli nuk u mjaftua vetëm me detyrat kishtare dhe filloi studimet pasuniversitare në Universitetin e Bostonit, ku mori doktoratën më 1945 me një disertacion për Skënderbeun. Në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore, Noli pati marrëdhënie pak a shumë të mira me regjimin e ri komunist në Tiranë dhe ushtroi ndikimin e vet për ta bindur qeverinë amerikane që ta njihte atë.
thumb|left|Peshkop Noli në Kishën [[Worcester, afër Bostonit në Massachussets, ShBA]] Më 1953, në moshën shtatëdhjetë e një vjeç, Nolit iu dhurua shuma prej 20 000 dollarësh nga Federata Vatra, me të cilën bleu një shtëpi, në Fort Lauderdale Florida, ku vdiq më 13 mars 1965. U varros në Forrest Hill Cemetery, të Bostonit. Kisha Autoqefale që kishte krijuar u bë më vonë Kryedioqeza ortodokse shqiptare në Amerikë e Kishës ortodokse në Amerikë.
Vepra
Vepra e parë e Nolit qe drama me tre-akte Israilitë dhe Filistinë, e botuar në Boston 1907. Kjo dramë qe shkruar qysh më 1902, bazuar në historinë e Samsonit dhe Dalilës në Dhjatën e Vjetër. Duke ndjerë nevojën e besimtarëve për të mbajtur meshë në shqip, përkthen ritualet dhe liturgjinë ortodokse në dy vëllime Librë e shërbesave të shënta të kishës orthodoxe, Boston 1909, dhe Libre é te krémtevé te medha te kishes ortodokse, Boston 1911. Përkthime që ai i çmonte si arritjet më të mëdha të tij. Më 1921 doli vepra e tij madhështore në prozë "Historia e Skënderbeut (Gjerq Kastriotit), mbretit të Shqipërisë 1412-1468", Boston. Në Shqipëri erdhi sërish në fillim të viteve '20. Më 1947 botoi përpunimin që i bëri George Castrioti Scanderbeg (1405-1468), New York 1947; që do i shërbente si temë diplome në Universitetin e Bostonit. Tjetër vepër e tij në anglisht “Bethoveni dhe Revolucioni francez” (Beethoven and the French revolution) në 117 faqe, e botuar në New York 1947, pasqyronte figurat e mëdha të historisë (Jul Çezari, Jezusi, Skënderbeu dhe Napoleon Bonaparte). Vëllimi me vjersha Albumi u botua më 1948. Brenda viteve 1961-1963 botoi dy vjershat e fundit origjinale dhe disa shqipërime vjershash të poetëve të njohur.
Kontributi më i gjerë i Nolit qe në fakt ai i stilistit, siç shihet ndë përkthimet e tij. Bashkë me Faik Konicën mund të vlerësohet si ndër stilistët më të mëdhenj të dialektit Toskë. Afria që kishte me gjuhët e huaja, greqishten, anglishten dhe frëngjishten e aftësoi ta bënte shqipen në një gjuhë të stërholluar dhe elegante, ndonëse folklorike.
Përkthime
Noli përktheu mjaft autor amerikanë dhe europianë të shek. XIX, duke vënë në punë veshin muzikor, mundi të pasqyronte stilin dhe ngjyrat e ritmit të origjinalit.
Dagmersellen
është një komunë në kantonin Luzern të Zvicrës.
Anila Bisha
Anila Karaj-Bisha  është aktore shqiptare, bashkëshortja e regjisorit Besnik Bisha. Lindi me 4 maj 1968.
Richard Holbrooke
thumb|Richard Holbrooke
Richard Charles Albert Holbrooke (Riçard Hollbruk) (24 prill 1941 - 13 dhjetor 2010), ishte diplomat, redaktor reviste, autor dhe bankier amerikan i cili kishte të bënte edhe me luftrat e Ballkanit. Kohëve të fundit e kryente rrolin e këshilltarit special të presidentit Obama rreth luftës në Afganistan dhe Irak.
Kryezoti i unazave
thumb|Unaza
Kryezoti i Unazave (origj. The Lord of the Rings) është një roman i përbërë nga tri vëllime (Besëlidhja e Unazës, Dy Kullat dhe Kthimi i Mbretit) i shkruar nga J. R. R. Tolkien në 1954 dhe 1955.
Gjithçka filloi me krijimin me unazave te bukura... tri iu ishin dhëne elfëve-mbretër...  shtate iu ishin dhëne xhuxheve...  kurse nënte iu ishin dhëne njerëzve. Përmes këtyre unazave ishte caktuar qe te gjithë te udhëheqin secili nga një gare mbretërore. Mirëpo te gjitha ato ishin te mashtruara ngase mbreti i erret Sauron ne fshehtësi fërgoi një unaze me te fuqishmen ne mënyre qe ti udhëheq te gjitha te tjerat... një unaze qe ti rregulloj te gjitha te tjerat. Filluan vendet e lira temës-tokës te shkatërroheshin por ishin disa qe rezistonin, aleanca e fundit u mblodh se bashku me kukudhët si dhe njerëzit marshuan drejt Mordor-it dhe ushtrisë se saj te përbëre nga orks krijesa te egra te mbretit te erret... filloi lufta dhe fitorja ishte afër por fuqia e unazës nuk ishte e shkatërruar mbreti Sauron doli ne shesh dhe filloi luftim e hatashëm duke mbytur pamëshirshme...  mirëpo ndoshi ne atë moment kur te gjitha shpresat ishin shuar. Elendil mbreti i popullit Gondor dola para Sauron por ky i fundit me një goditje e mbyt atë... dhe me pas ai Isildur djali i mbretit morri shpatet e babait te tij dhe derisa Sauron u përpoq ta kapte atë ne fyt me dorën ne te cilën kishte unazën Isildur me shpatën e thyer te babait te tij preu gishtat e Sauron ne te ku ishte e vendosur unaza...  dhe ajo me pas ne një mënyre te hatashme ra ne toke duke shkatërruar te gjithë armiqet e popujve te mes-tokës.
Unaza erdhi tek Isildur ku kishte shansin e tij te vetëm qe ta shkatërroj fatkeqësinë përgjithmonë ne zjarret e Maleve te fatkeqësisë... por zemrat e njerëzve lehte blihen. Dhe Isildur si i tille mbajti unazën e cila kishte te vetmin qellim qe te arrinte tek zotëruesi i vetëm i saj dhe si e tille ajo ia solli vdekjen Isildur-it. Unaza ra ne një lum me pas duke u harruar kështu për 2500 vite vetëm atëherë kur erdhi shansi qe ta përvetësoj një mbajtës te ri.
Unaza erdhi tek krijesa Gollum i cili e mbajti atë thelle diku ne malet e mjegulluara, dhe unaza ia kishte bere Gollum-it një jete jonormale... për 500 vite ia kishte helmuar mendjen e tij...  por me pas diçka ndoshi dhe unaza nuk vazhdoi me ajo e braktisi Gollum-in i cili e humb unazën diku ne shpellën e vet. Dhe unaza me pas erdhi tek krijesa me e pa dashur e imagjinuar një Hobit Bilbo Baggins nga Shaira.
Romani është një libër i jashtëzakonshëm, që shkon përtej kohës, i qartë dhe enigmatik, i thjeshtë e sublim. Ky libër i dhuron lexuesit atë që proza e shekullit tonë dukej e paaftë t’ia dhuronte, aventura në vende të largëta e të tmerrshme, episode alegrie të pafund, sekrete të frikshme që shpalosen pak nga pak, dragonj mizorë dhe pemë që ecin, qytete prej argjendi e diamanti afër varrezash të frikshme ku prehen qenie që të tmerrojnë vetëm sa t’i përmendësh, ushtri të shkëlqyeshme e të errëta. Të gjitha këto në një botë imagjinare, por të ndërtuar me një kujdes aq skrupoloz sa e bën këtë botë krejtësisht të vërtetë, pasi përtej simboleve të saj fshihet një realitet që reziston përtej e pavarësisht historisë ai i luftës së pamëshirshme mes të mirës e të keqes. Legjendë e përrallë, tragjedi e poemë kavalereske, romani i Tolkien është në të vërtetë një alegori e njerëzimit që na ripropozon mitet antike me një këndvështrim modern.
Romani Kryezoti i unazave është shitur në të gjithë botën mbi 120 milion herë. Në gjuhën shqipe u botua nga shtëpia botuese "Dudaj" përkthyer nga I. Baçi.
Romani gjithashtu u xhirua në vitin (The Fellowship of the Ring), në vitin  (The Two Towers) dhe në vitin  (The Return of the King) nga Peter Jackson dhe ka qenë shumë i suksesshëm, të tre filmat së bashku janë shpërble me 17 Oskara dhe ka fituar mbi 2,9 miliard dollar në kino.
Dompierre (FR)
është një komunë në kantonin Fribourg të Zvicrës.
Zhan Vigo
Zhan Vigo (frëngjisht: Jean Vigo) (Paris, 26 prill, 1905 - Paris, 5 tetor, 1934) ishte një regjisor francez. Nga shumë i konsideruar si një mjeshtër i kinemasë, pavarësisht jetës së tij të shkurtër. Për shkak të afërsisë së tij me poetë si Artur Rembo dhe Louis-Ferdinand Céline, Vigo ishte një artist i mallkuar.
Vigo ishte ndër regjisorët kryesorë të realizmit poetik.
Stili
Zhan Vigo njihet për dy filma që do të ndikonin në zhvillimin e ardhshëm të kinemasë franceze dhe botërore, Zéro de conduct (1933) dhe L'Atalante (1934).
Më parë, ai kishte bërë gjithashtu Rreth Nice (1929), me protagonist Boris Kaufman, një film pa zë që shqyrton pabarazitë sociale të Nices së viteve 1920, si dhe La Natation par Jean Taris (1931), një studim elegant i notarit Zhan Taris.
Filmat e tij pas publikimit u përshkruan nga disa si jopatriotikë dhe u censuruan nga qeveria franceze. Si rezultat, L'Atalante u redaktua nga prodhuesit e saj dhe u publikua me titullin Lundra e kalimit (Le Chaland qui passe).Vetëm Zéro de conduite do të autorizohet për projeksion të ndezur më 15 shkurt 1946.
Zhan Vigo shkroi disa skenarë për projekte filmike të parealizuara:
Liqeni Tisza
parapamje|47.6°N, 20.66667°W Liqeni Tisza (Tisza-tó), i njohur edhe si Rezervuari Kisköre (hungarisht: Kiskörei-víztározó), është liqeni artificial më i madh në Hungari. Ai ndodhet në kufirin e juglindjes të Qarkut Heves, pranë qarqeve Borsod-Abaúj-Zemplén, Hajdú-Bihar dhe Jász-Nagykun-Szolnok.
Si pjesë e vazhdueshme e projektit për kondrollimin e përmbytjeve të Lumit Tisza, u ndërtua Diga Tisza në vitin 1973. Mbushja e përfundoi në vitet 1990, duke rezultuar një liqen 127 km2. Liqeni është 27 km i gjatë, me një thellësi mesatare prej 1.3 m dhe thellësi maksimale prej 17 m; ai përbëhet nga 43 km2  me ishuj të vegjël.
Pas përfundimit të rezervuari, Hungarezët filluan të dynden në vend për pushime, pasi kjo favorizohet në krahasim me Liqenin Balaton i stërmbushur dhe i shtrenjtë. Si rezultat, infrastrukturë turistike është zhvilluar në rezervuari— që u riemërua Liqenit Tisza—dhe qeveria e ka caktuar zyrtarisht një destinacion turistik.
Iraklioni
Iraklioni ose në shqip Kandije (greqisht: Ηράκλειο) është qytet në Greqi.
Sedef Çakmak
Sedef Çakmak (lindur në 9 qershor 1982) ishte një politikane turke dhe aktiviste për të drejtat LGBT+. Ajo ishte personi i parë nga komuniteti LGBT+ që ka dalur hapur dhe që është emëruar në administratë në Turqi.
Karriera
Ajo u rrit në Ankara. Çakmak përfundoi studimet në degën e sociologjisë në Universitetin e Galatasaray.
Ajo është aktive në lëvizjen LGBT+ në Turqi që prej vitit 2000. Në 2004 ajo kontaktoi organizatën për të drejtat LGBT Lambda Istanbul për të zhvilluar një punim akademik për çështje LGBT në Turqi dhe përmes kontaktit me persona LGBT, ajo u vetëdijësua për identitetin e saj si lezbike. Më pas ajo u bë pjesë aktive e kësaj organizate dhe u anëtarësua në Komisionin e tyre të kërkimit akademik. Nga 2011 deri në 2013 ajo ishte bashkë-themeluese dhe drejtuese e organizatës SpoD LGBTI.
Gjatë zgjedhjeve lokale në këshillin e qytetit të Beşiktaş në 2014 ajo garoi si pjesë e Partisë Republikane të Qytetarëve. Ajo u emërua dhe deri në atë moment nuk e bëri publike orietimin e saj seksual. Ajo e pranoi mandatin në 2 mars 2015. Përpara asaj ajo kishte qenë këshilltare e kryetarit të Beşiktaş për çështje LGBT+.
Në tetor 2017 ajo u emërua kryetare bordi pranë Rainbow Rose, një rrjet I platformave për LGBT+ brenda Partisë Europiane të Socialistëve.
Kantoni Épernay-2
Kantoni Épernay-2 (frëngjisht: Canton d'Épernay-2) është një kanton në departamentin Marne, rajonin Champagne-Ardenne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Épernay. Ka sipërfaqe km2 dhe popullsi 21076 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Épernay-2 aktualisht përbëhet nga 11 komuna.
Kantoni Saint-Pourçain-sur-Sioule
Kantoni Saint-Pourçain-sur-Sioule (frëngjisht: Canton de Saint-Pourçain-sur-Sioule) është një kanton në departamentin Allier, rajonin Auvergne në Francë. Kryeqëndra e kantonit është Saint-Pourçain-sur-Sioule. Ka sipërfaqe 220.38km2 dhe popullsi 10811 banorë.
Përbërja aktuale
Kantoni Saint-Pourçain-sur-Sioule aktualisht përbëhet nga 14 komuna.
Ebu Is'hak
Ebu Ishak i njohur në perëndim si Arzaçel, ishte Arab Spanjoll. Ai ishte astronomi më i shquar i kohës së tij.
El Zarkali bëri një seri vëzhgimesh astronomike në Toledo (arabisht El Tulajtalah) dhe i përpiloi ato në atë çfarë është e njohur si Tabelat e famshme Toledane. Ai korrigjoi të dhëna gjeografike nga Ptolemi dhe El-Kvarizmi. Në veçanti, El Zarkali korrigjoi llogaritjen e gjatësisë së Detit Mesdhe nga 62 shkallë të bërë nga Ptolemi në vlerën përafërsisht të saktë 42 shkallë. Tabelat Toledo janë përkthyer në gjuhën latine në shekullin dymbëdhjetë.
El Zarkali ishte i pari që vërtetoi lëvizjet e Afelionit në varshmëri të yjeve. Ai mati shpejtësinë e lëvizjes me 12,04 sekonda për vit e cila është shumë e afërt me kalkulimet moderne prej 11,8 sekondash. El Zarkali shpiku astrolabin e rrafshët të njohur si Safihah detajet e të cilit u publikuan në gjuhën Latine, Hebreje dhe disa gjuhë të tjera Evropiane.
Koperniku në librin e tij të famshëm "De Revolutionibus Orbium Clestium" shpreh detyrimet e tija ndaj el-Batanit (Albategnius) dhe el-Zarkalit (Artzaçel) dhe citon veprat e tyre disa herë. Beer dhe Madler vë veprën e tyre Der Mond (1873) emërojnë një veçori në sipërfaqen e hënës mbas El-Zarkalit. Është një dukuri në sektorin tetë me diametër mbi gjashtëdhjetë mile dhe është e rrethuar nga vargmale të ngritura porsi terraca në lartësi deri në 13.000 hapa mbi sipërfaqe. Ajo gjithashtu përfshin disa kodra dhe kratere dhe plasaritje të dukshme nga ana perëndimore.
Lista e emrave të përveçëm femërorë: A
A
[[Kategoria:Lista e emrave të përvequ mashkullor
Ekspansioni islam
parapamje|425px|Ekspansioni islam Ekspansioni islam quhet politika pushtuese e arabëve duke filluar nga mesi i viteve 630 Jahre dhe përhapja e fesë islame deri në shekullin e 8-të. Në qendër të vëmendjes së këtij artikulli është ekspansioni ushtarak. Zhvillimi i shkencave dhe ai kulturor trajtohet në artikullin Epoka e lulëzimit islam.
Fillimi i ekspansionit islam përdoret shpesh për të përkufizuar edhe fundin e antikitetit.
Gjendja në rajon në kohën e pikënisjes
Zona e sundimit islam shtrihej në kohën kur vdiq Muhamedi më 632 pas Kr. brenda Gadishullit Arabik, zonat e skajshme të të cilit ishin më së shumti nën kontrollin e Perandorisë romake të lindjes dhe të Perandorisë sasanide.
Këto dy fuqi të mëdha të antikitetit të vonë u kishin lënë në dorë për një kohë të gjatë mbrojtjen e kufijve të tyre fiseve arabe. Mirëpo mbreti sasanid Khosroes-i II. pati shkatërruar që më 602 mbretërinë e lahmidëve, kryeqendra e të cilëve Hira ndodhej në Irakun jugor të sotëm. Pak më vonë, në një përpjekje të vogël me persianët, arabët panë se kalorsia e tyre e lehtë mund t'ia dilte ose kishte epërsi ndaj katafraktëve të blinduar sasanidë.
Pas vdekjes së Muhamedit pati ndër arabët myslimanë një lëvizje braktisëse (ridda) pasi shumë fise ishin të mendimit se u detyroheshin vetëm vetë profetit. Kalifi i parë vendosi të pretendonte pozicionin jo vetëm të kreut fetar por edhe të atij politik dhe i mposhti kështu ushtarakisht rebelët; njëkohësisht u fillua me kërkimin e kundërshtarëve dhe armiqve të tjerë të rinj. Arabët kishin prej stërkohësh që merreshin me fushata grabitëse dhe plaçkitëse mes tyre. Por meqenëse feja islame u ndalonte myslimanëve që të sulmonin njëri-tjetrin dhe njëkohësisht nga ana tjetër Muhamedi kishte predikuar përhapjen e kësaj feje të re, u bashkuan motivet fetare, ekonomike dhe ato të brendshme politike që i nxitën arabët që, që më 632 të depërtojnë përtej kufijve të gadishullit.
Në favor të tyre ishte dobësia e madhe e kundërshtarëve: romakolindorët (ose bizantinët) kishin që në shekullin e pestë që mbështeteshin shumë tek ghasanidët pjesërisht të krishterë arabë që sundonin në jug të Damaskut. Por si Roma Lindore, ashtu edhe Persia ishin të raskapitura nga një luftë e gjatë që kishin patur me njëra-tjetrën deri më 629. Shih për këtë Herakleios-in dhe Luftërat romako-persiane. Të dyja këto perandori ishin të përqëndruara krejtësisht tek njëra-tjetra dhe ishin të papërgatitura ndaj një sulmi të arabëve. Pak përpara vdekjes së perandorit Heraklios (në pushtet 610 deri 641), i cili kishte mundur me zor të mposhte sasanidët (persianët) duke shpëtuar kështu edhe një herë perandorinë e tij, do të fillonte faza kryesore e ekspansionit arabo-islamik, pikërisht në kohën kur romakolindorët kishin pezulluar pagimet ndaj aleatëve të tyre arabë.
Pushtimi arab i orientit romak
parapamje|300px|[[Solidi|Solid i Herakleios-it me bijtë e tij Kostandini III dhe Heraklonas-i]]
Burimet historike mbi fushatat pushtuese arabe kundra Romës lindore/Bizantit dhe Persisë po ashtu si dhe rekonstruimet e bazuara tek to janë shumë problematike. Mbi fushatat arabe (futuh-i) shkruajnë në mënyrë të detajuar psh. Baladhuri dhe Tabari, megjithëse përshkrimet e tyre (psh. në lidhje me kronologjinë dhe të dhënat në shifra) nuk janë gjithmonë të besueshme. Nga ana kristiane ekzistojnë kryesisht shënime sporadike, psh. në veprën historike të Sebeos-it, në kronikën e Gjonit të Nikiut ose në kronikat e ndryshme siriano-kristiane. Autorët bizantinë si Theofanes-i kishin në dispozicion vepra sot të humbura.
Me ndihmën e përforcimit u thye edhe kjo qëndresë lokale romake. Perandori Herakleios, i cili nuk e priste një sulm kaq të vrullshëm nga shkretëtira, dërgoi trupa më të shumta në Siri por të cilat u thyen më 634 në jugperëndim të Jeruzalemit.
Pak pas kësaj arabët pushtuan pas një rrethimi të gjatë Damaskun. Kontrata e kapitullimit të këtij qyteti do të bëhej model për të ardhmen: popullsisë jo-myslimane i duhej të paguante një taksë për kokë (xhizjenë) por ishte në këtë mënyrë edhe e liruar nga taksat islame zakat dhe sadaka. Përveç kësaj ajo kishte të drejtën e ushtrimit të lirë të fesë së vet.
Më 20 gusht 636 u zhvillua beteja e Jarmuk-ut në Jordaninë e sotme. Trupat romakolindore, ndoshta 40 mijë vetë ose edhe shumë më pak, kishin në fillim epërsi në numër megjithatë ishin edhe të raskapitura nga Marshimi i gjatë. Veçanërisht grindjet brenda udhëheqjes ushtarake çuan në gabime të rënda. Epërsia e kalorsisë së lehtë të shpejtë arabe ndaj kalorësve të blinduar romakë, por sidomos grindjet në kryekomandon perandorake, problemet me marrëveshjen brenda kësaj ushtrie multietnike (shumëkombëshe) dhe disfavori topografik në vend, bënë që së fundi romakolindorët, aleatët arabë të të cilëve thuhet se dezertuan në fillim të betejës duke u bashkuar me myslimanët, u thyen pas një përpjekje të ashpër në mënyrë vendimtare. Kjo gjë përcaktoi edhe fatin e Sirisë dhe Palestinës deri atëherë kristiano-romake. Perandori Herakleios, i cili vetëm pak vite më parë kishte mundur me zor të mbrapste persianët, pa veprën e tij duke u shkatërruar dhe braktisi Antiokiën para se edhe ky qytet të binte në duart e arabëve. Ushtritë perandorake u tërhoqën në Azinë e Vogël dhe Herakleios-i, siç thuhet, ra në letargji. Qytetet e Sirisë vazhduan pjesërisht qëndresën e pavarur por në fund ranë të gjitha në duart e pushtuesve.
Më 638 kapitulloi me kushte të favorshme Jeruzalemi i izoluar, ndërsa qyteti port i rëndësishëm i Cezareas falë flotës perandorake bëri qëndresë deri më 640. Arabët nuk i pengonte më asnjë ushtri romake kështu që ata depërtuan në Egjipt, ku në korrik 640 thyen trupat e dobëta perandorake në afërsi të Kajros së sotme. Aleksandria, metropoli i helenizmit, ra përfundimisht më 642 në duart e tyre pas dështimit të një kundraofensive të romakolindorëve. Pas thyerjes së qëndresës së organizuar ushtarake të trupave perandorake, pjesa më e madhe e popullsisë civile në Siri dhe Egjipt iu përshtat arabëve, kjo ndoshta veçanërisht ngaqë të krishterët në këto vende ishin kryesisht „miafizitë“ dhe ndodheshin në grindje të vazhdueshme me perandorët „ortodoksë“. Por se në ç'masë grindjet brenda kishës së krishterë kanë kontribuar për suksesin e arabëve, kjo është sërish shumë e diskutueshme nga shkenca sot. Si më me rëndësi vlen sot fakti që Siria dhe Egjipti më parë për shumë vjet kishin qenë sasanide dhe vetëm pak më parë ishin bërë romakolindore; administrata perandorake nuk kishte hyrë ende mirë kur arabët mësynë. Prandaj shumë vendasve duhet t'u jetë dukur se vetëm po ndërronin sundimtarët për herë të tretë në dhjetë vjet. Lojalitet (besnikëri) ndaj Kostandinopojës duket të ketë ndjerë vetëm elita. Në këtë mënyrë arabët e kishin të lehtë sapo u thye ushtria e rregullt perandorake edhe ngaqë taksat që të nënshtruarve u duhet të paguanin, duhet të kenë qenë në fillim më të ulta se ato që kërkonte Kostandinopoja.
Në veri arabët pushtuan me shpejtësi Armeninë deri në vitet 650, ndërsa në Azinë e Vogël vargmalet e Taurusit penguan depërtimin e shpejtë. Kjo e shpëtoi trungun e perandorisë nga shkatërrimi. Romakolindorët shfrytëzuan këtu me sukses taktikën e tokës së djegur, decentralizuan (shpërqëndruan) mbrojtjen dhe iu shmangën një beteje tjetër të madhe, kështu që ata mundën si përfundim ta mbajnë Azinë e Vogël megjithë fushatat e shpeshta plaçkitëse arabe. Për herë të fundit romakët treguan me ketë se në rast nevoje ata mund të reagonin fleksibël ndaj sfidave ushtarake. Lufta civile e brendshme arabe e viteve 650 u solli atyre një pushim të shkurtër. Dy sylme arabe në shkallë të gjerë kundra Kostandinopojës u mbrapsën pas kësaj (shih më poshtë); por megjithatë forcat romakolindore, të cilat kishin shteruar pas luftës së gjatë persiane, nuk mjaftuan për një kundraofensivë të suksesshme.
Në Afrikën veriore arabët depërtuan deri në Marokun e sotëm. Por Kartagjena romakolindore mundi të qëndronte deri më 697/698 pasi berbërit luftuan në fillim kundra arabëve, ashtu siç kishin luftuar më parë edhe kundra romakëve. Megjithatë për Perandorinë Romake të Lindjes (ose Bizantin) mbeti vendimtar fakti që ajo, me zotërimet në Lindjen e Afërme, humbi dy të tretat e territorit të saj, tre të katërtat e të ardhurave tatimore dhe më tepër se gjysmën e popullsisë. Bastisjet arabe çuan gjithashtu edhe në Azinë e Vogël në rënien e shumicës së polis-ve (qyteteve), të cilat më pas u braktisën ose u zëvendësuan nga ngulime më të vogla të fortifikuara (fshatra të tillë të mbrojtur quheshin kastron).
Perandorisë Romake të Lindjes (ose Byzantit) iu desh dy shekuj për të marrë veten nga kjo trondritje dhe për të ndërmarrë sërish një ofensivë (të kufizuar). Megjithatë humbja e territoreve afrikanoveriore dhe e pjesëve të mëdha të Sirisë dhe Palestinës mbeti përfundimtare; ajo i dha fund fazës së antikitetit të vonë të perandorisë, e cila si pasojë përshkoi një shndërrim masiv administrativ, ushtarak dhe strukturor. Aristokracia e vjetër senatoriale kishte pësuar që gjatë sundimit të Fokas-it goditje të rënda, ndërsa pas hyrjes së arabëve ajo pothuajse u zhduk krejtësisht dhe bashkë me të edhe mënyra antike e jetesës si dhe formimi kulturor klasik. Vëndin e saj e zuri elita e re e arrivistëve (të ngriturve në pozitë) ushtarakë.
Megjithë qëndrimin në përgjithësi tolerant të pushtuesve arabë, shumë burime historike dëshmojnë se këto pushtime nuk janë bërë pa akte dhune ndaj popullsisë. I krishteri egjiptian Gjoni i Nikiut në kronikën e tij të rreth vitit 660 shkruan mbi sulmet arabe gjatë pushtimit të vendit të Nilit megjithëse burime të tjera japin një tabllo pozitive. Por fushatat pushtuese arabe u bënë me sa duket jo pa shkatërrime dhe plaçkitje. Azia e Vogël kishte të bënte për dekada me radhë me sulmet arabe, gjë që ndikoi atje edhe në jetën e përditshme.
Të mërguar të shumtë u derdhën në territoret e mbetura bizantine duke përforcuar në mënyrë afatgjate perandorinë, e cila tashmë e humbi karakterin e saj latino-romak duke u shndërruar në perandorinë greko-bizantine të mesjetës.
Pushtimi arab i perandorisë sasanide persiane
parapamje|400px|majtas|Ekspansioni islam deri më 945. Marrë nga G. Droysen, Historischer Handatlas, 1886
Pothuaj njëkohësisht me invazionin e zotërimeve romake u fillua edhe me pushtimin e Perandorisë Sasanide, e cila që prej mbi 400 vjetësh kishte qenë krahas Romës fuqia më me rëndësi në rajon. Në Mesopotami arabët përparuan në fillim shpejt pasi zona amortizuese e vasalëve të persianëve pas rënies së lahmidëve ishte zhdukur. Veçanërisht lutërat e brendshme të sasanidëve për pushtet pas humbjes së luftës kundra Herakleios-it e kishin dobësuar aftësinë e qëndresës persiane. Ndërmjet viteve 628 dhe 632 ishin në pushtet 14 sundimtarë të ndryshëm, ndër ta dy gra. Vetëm pas vitit 632 u vendos qetësia; shahanshahu i ri Jazdagird III nuk e pranoi kërkesën e arabëve për tribut dhe u përgatit energjikisht për mbrojtje. Një sulm i parë arab u smbraps me sukses më 634 në betejën e urës.
Në betejën e Kadazija-s në Irakun jugor u zhvillua më 636 (sipas disa burimeve më 637 ose 638) beteja e parë vendimtare. Spahbed-i („gjenerali“) sasanid Rostam Farrohzād, i cili komandonte trupat e kufirit në perëndim, u vra pas luftimesh të ashpra dhe arabëve u ra në dorë Mesopotamia e pasur bashkë me kryeqytetin sasanid Ktesifon (me thesarin e shtetit). Rënia e shpejtë e mbrojtjes kufitare sasanide në Mesopotami u shkaktua ndoshta edhe si pasojë e reformave që Khosroes-i I. kishte kryer në shekullin e 6-të: pas kësaj ndodhej vetëm një ushtri kufitare përballë agresorëve të mundshëm ndërsa në brendësi të vendit nuk ishin stacionuar trupa të tjera. Me humbjen në Kadazija duket se ushtarët sasanidë, prestigji i të cilëve ishte dëmtuar që nga humbja kundra Herakleios-it, kishin humbur aureolën (shkëlqimin) e tyre; burimet historike shkruajnë se popullsia e Mesopotamisë u ngrit kundra trupave persiane dhe armene të shahanshah-ut duke u bashkuar në shumicë me arabët fitimtarë. Më 639 këta arritën të merrnin provincën e pasur të Khuzistan-it.
Kundëraksionet e mëpasshme të persianëve u zhvilluan në fillim të pakoordinuara por më vonë qëndresa u fuqizua përsëri. Veçanërisht në brendësi të Persisë, në pllajën iraniane në lindje të Tigrit, arabët përparuan fillimisht me vështirësi dhe siç duket u synua që të ndalej ofensiva e mëtejshme kundra Iranit. Por më 642 Jazdagird III. u përgatit për një kundraofensivë dhe kështu edhe arabët mblodhën një ushtri të madhe. Tashmë u përcaktua fati i sasanidëve. Në Nehavend, në jug të Hamadan-it të sotëm në Iran, u zhvillua beteja vendimtare. Persianët duhet të kenë pasur epërsi në numër, megjithatë shifrat si 150 mijë vetë ose më tepër u detyrohen prirjes së kronistëve arabë për ta paraqitur fitoren edhe më të lavdishme. Ushtria sasanide numëronte ndoshta e shumta 70 mijë vetë ose më reasliste është 40 mijë; arabët çuan në betejë rreth 37 mijë vetë. Në fillim u duk se persianët ishin duke fituar por më vonë ata u ndollën nga pozicionet e tyre nga arabët, të cilët kishin pësuar vetë humbje të rënda, dhe u shkatërruan pas një beteje të ashpër. Kavaleria e blinduar rëndë sasanide nuk mund t'u shkaktonte gjë asaj të shpejtë arabe. Persianët humbën duke bërë që edhe pllaja iraniane ishte tashmë e hapur për invazorët. Sasanidi i fundit Jazdagird III. u tërhoq si përfundim në skajin verilindor të perandorisë, në Merv të Turkmenistanit të sotëm.
Pas kësaj, qëndresa e organizuar morri fund. Shumë aristokratë persianë ranë me sa duket në ujdi me invazorët megjithëse popullsia u ngrit herë pas here në kryengritje duke i cilësuar arabët ndër të tjera si „djaj“. Në disa rajone qëndresa do të vazhdonte për dekada me radhë. Më 651 Jazdagird-i III. u vra nga një nga vartësit e tij, (pasardhësit e të cilit edhe shekuj më vonë do të mbanin si pasojë emrin shtesë „mbretvrasës“). Përpjekjet e birit të tij Peroz-it për të ardhur sërish në pushtet me ndihmën e kinezëve, dështuan; ai vdiq në Lindjen e Largme në oborrin e perandorit Tang. Perandoria sasanide dhe me të perandoria e fundit e Lindjes së Afërme antike u zhduk nga skena e historisë së botës edhe pse kultura sasanide gjeti një jehonë të fortë në Kalifatin abbasid duke mbijetuar kështu pas rënies së shtetit. Vetëm prej vitit 900 myslimanët arritën të përbëjnë shumicën dhe karakteristike është se persianët, ndryshe nga shumica e vendeve të pushtuara nga arabët, ruajtën edhe gjuhën e tyre.
Pushtimet arabe në Evropë dhe Azinë Qëndrore
Nën kalifin Umar Ibn al-Khattab arabët u armatosën si fuqi detare duke prekur kështu në nerv Bizantin. Më 649 ata depërtuan një herë deri në Qipro ndërsa më 655 mundën të thyenin në betejën e Foiniks-it për herë të parë një flotë bizantine. Më 673 pasoi pushtimi i Rodit.
Dy herë, më 674 deri 678 dhe 717/18, ata rrethuan Kostandinopojën, pa arritur natyrisht ta marrin atë. Faktikisht, ndalimi i ekspansionit arab nëpërmjet perandorit vërtetë të aftë bizantin Leon III. është e pakta i një rangu me fitoren e mëvonshme (dhe ndoshta të mbivlerësuar) të frankëve (shih më poshtë). Kjo i dha fund sulmeve arabo-islamike në Azi të Vogël pasi edhe burimet dhe mjetet shteruan. Edhe në Kaukaz arabët arritën më 737 të thyejnë në fakt barrierat kazare dhe të pushtojnë për një kohë të shkurtër Mbretërinë Kazare të Vollgës por më 740 kalifatit iu desh të tërhiqte garnizonet dhe të largohej nga ai vend. Sidomos luftërat civile të brendshme arabe bënë që Irani lindor dhe pjesë të bregut palestinez si dhe Qipro i shpëtuan përkohësisht kontrollit të kalifatit.
parapamje|Al-Andaluz-i, territori i Gadishullit Iberik i pushtuar nga myslimanët, rreth vitit 910
Ndërsa në perëndim u vazhdua me pushtimin e brigjeve afrikano-veriore dhe më 711 trupat myslimane (krysisht berbër) nën udhëheqjen e Tārik ibn Zijād-it u drejtuan kundra Evropës së krishterë duke zbarkuar në Spanjë në Gjibraltar (Mali i Tarik-ut). Vizigotët u thyen në korrik 711 në Betejën në Rio Guadalete. Më 711-719 u pushtua Gadishulli Iberik, deri më 725 ata arritën të kapërcejnë Pirenejtë duke pushtuar rajonin e mëparshëm vizigot Septimaninë në Francën jugperëndimore. Ky depërtim i arabëve në Mbretërinë Franke u ndal nëpërmjet Karl Martelit më 732 në betejën e Poitiers, megjithatë myslimanët mbajtën një territor rreth Narbonës deri më 759. Më vonë, pas rënies së kalifatit omajjad, u krijua në Al-Andaluz mbretëria e pavarur omajjade Emirati i Kordobës që më vonë u bë Kalifati i Kordobës.
Në lindje arabët depërtuan deri më 712 në kufijtë e Perandorisë Kineze dhe Indisë. Në Transoksani ata pushtuan zotërimet turke, e lidhur kjo me islamizimin e tyre të ngadaltë dhe me pasoja, por ku arabëve iu bë pjesërisht qëndresë e fortë. Pak më vonë arabët ndërmorrën fushatat e para për në Sind; depërtimi i mëtejshëm për në Indinë perëndimore dhe qëndrore u pengua si pasojë e humbjes më 738 kundra sundimtarëve rajonalë të atjeshëm, ushtritë e të cilëve mund t'i përballonin mirë trupat arabe. Më 751 arabët thyen si përfundim në betejën në Talas një ushtri kineze pasi siç thuhet, një pjesë e madhe e trupave i panë arabët si çlirimtarë duke u bashkuar me ta. Si pasojë ndikimi kinez në Azinë qëndrore u smbraps në favor të atij arabo-islamik.
Më pas, faza e parë e madhe dhe vendimtare e ekspansionit arabo-islamik, humbi dinamikën e saj. Deri në shekullin e 9-të u arrit të pushtohen Balearet dhe Sicilia por pa patur shumë sukses islamizimi i Italisë. Nëpër Francën jugore arabët depërtuan deri në Zvicër. Arabët mundën për dekada me radhë të veprojnë pa u shqetësuar në Mesdhe, përpara sa Bizanti të hidhej sërish në ofensivë, ku më pas u krijua faktikisht në Mesdheun lindor një situatë pati (bllokimi). Prej shekullit të 12-të u shtua edhe dobësimi i fuqisë islame nëpërmjet kryqëzatave nga ana e Evropës së krishterë në drejtim të qendrave të pushtetit arab dhe mbretërive kristiane të krijuara atje. Në perëndim emiratet islame duke filluar nga mesjeta e mesme u mbrapsën pak nga pak; në gadishullin iberik nëpërmjet rekonkuistas së mbretërve kristianë që përfundoi më 1492 dhe në shekullin e 11-të nëpërmjet pushtimit të Sicilisë.
Masat administrative të arabëve në zonat e pushtuara
Në Siri arabët e ndanë vendin sipas shembullit bizantin në katër rajone administrative. Gjithashtu u mbajtën edhe nëpunësit grekofonë (grekofolës), gjë që pati si pasojë që greqishtja dhe persishtja (në perandorinë ish-sasanide) u zëvendësuan si gjuhë administrate nga arabishtja vetëm pas kohës së sundimit të Abd al-Malik-ut duke u mbrapsur vetëm pas shekullit të 8-të. Me sa duket arabët ndryshuan relativisht pak gjëra në sistemin administrativ ekzistues, i cili kishte funksionuar mirë deri atëherë. Në fillim, ky shtet i ri i madh ishte ndërtuar relativisht lirshëm, ku guvernatorët kishin në përgjithësi dorë të lirë. Vetëm me ardhjen në pushtet të Muavija-s I., organizuesit të vërtetë të kalifatit, u arrit një administratë qëndrore më e shtrënguar, ku në territoret ish-bizantine punonin ende kryesisht të krishterët si psh. Sarjun ibn Mansur-i, i cili nën pushtetin e Muavija-s ishte përgjegjës për financat. Islamizimi ose arabizimi i zonave të pushtuara zgjati një kohë të gjatë duke bërë në fillim vetëm pak përparim. Kristianizmi në Siri dhe Egjipt mbeti për një kohë të gjatë një forcë e gjallë dhe edhe besimi zoroastrist u mbraps vetëm pak nga pak; me sa duket vetëm prej rreth vitit 1000 fliste shumica e popullsisë së Egjiptit dhe Irakut arabisht ndërsa në Persi identiteti kuluror u mund të ruhet më shumë.
Në lëmin e fesë arabët ishin relativisht tolerantë, megjithatë përderisa këtu nuk bëhej fjalë për „paganë“: besimtarëve të feve të librave (dmth. sidomos të krishterët, hebrenjtë dhe zoroastristët) u duhej të paguanin një taksë të veçantë për kokë (xhizjenë), u lejohej të ruanin besimin e vet por jo ta ushtronin atë publikisht dhe as të mbanin armë si dhe as nuk rekrutoheshin për shërbim ushtarak. Ky status quhet dhimma. Me përjashtim të shkeljeve gjatë fushatave pushtuese, u bënë më vonë eksese (shfrenime) të dhunshme nga ana e myslimanëve; edhe pesha e taksave u shtua më vonë. Një burim me rëndësi për këto represione (shtypje) paraqet kronika e pseudo-Dionisit të Tell Mahre-s.
Arabët themeluan edhe qytete të reja (Kufa, Basra, Fustat-i, Kairouan (Kajro), Fès-i), të cilat morrën përsipër funksionin e qendrave të rëndësishme administrative dhe kulturore.
Arsyet për rënien e Persisë dhe për humbjet territoriale të Bizantit
Arsyet për këtë fenomen gati të vetëm historik diskutohen ende nga studiuesit: është e shumta i ngjashëm me fushatën e Aleksandrit të Madh ose me pushtimet mongole, megjithëse vetëm nga larg. E sigurtë është veç, se nuk ka një shpjegim të përgjithshëm për suksesin e ekspansionit islam por shumë faktorë që e favorizuan këtë sukses.
Fakti është se Perandoria Romake e Lindjes dhe Persia ishin të raskapitura nga lufta e gjatë mes tyre. Prej vitit 540 ka patur vetëm për rreth 20 vjet paqe ndërmjet këtyre dy fuqive të mëdha, në luftën e fundit sasanidët i kishin çuar romakolindorët në buzë të shkatërrimit (shih edhe luftërat romako-persiane). Përveç kësaj nuk pritej një energji e tillë fetare e as më pak një invazion me këto përmasa, edhe pse më parë pati pasur disa shenja për këtë. Feja kishte luajtur që në luftën e fundit romako-persiane një rol me rëndësi.
Gjithashtu pushteti ortodoks perandorak ishte i padëshiruar në Siri dhe Egjipt. Nga njëra anë këtu mbizotëronte miafizitizmi dhe nga ana tjetër luante një rol të rëndësishëm afërsia etnike semite me arabët se sa në të kundërt marrëdhënia me grekët dhe romakët evropianë. Megjithatë nuk ka qenë ashtu që ardhja e arabëve hasi kudo në pëlqim; jo rrallë morrën pjesë në qëndresën kundra invazorëve psh. edhe egjiptianët ose sirianët. Ndoshta është marrë shpesh edhe nga studiuesit e të kaluarës në mënyrë të padiferencuar arsyetimi se në Egjipt dhe Siri kishte pakënaqësi ndaj politikës fetare të perandorëve; nga studiuesit sot kjo tezë është sidoqoftë sërish e diskutueshme.
Përveç kësaj arabët i lejuan popullsisë së nënshtruar ushtrimin e fesë me kushtin e pagimit të një takse për kokë (kjo vlente si për të krishterët ashtu edhe për besimtarët e zoroastrizmit). Popullsia u islamizua vetëm pak nga pak, sigurisht edhe sepse nuk ekzistonin përndryshe pothuaj fare mundësi për ngritje sociale ose karrierë dhe se pozita ligjore si dhimmi (shih dhimma) ishte në përgjithësi e pasigurt. Në fillim pushtuesve nuk u lejohej as të merrnin tokë si pronë private (më vonë kjo gjë ndryshoi). Megjithatë pati shumë plaçkë lufte, gjë që ishte për shumë fise një joshje e madhe. Pjesë përbërëse të administratës ekzistuese u morrën përsipër nga arabët duke bërë kjo që psh. greqishtja të mbesë gjuhë zyrtare në zonat e pushtuara romakolindore deri në fund të shekullit të 7-të dhe në Persi të ruhet sistemi tatimor sasanid.
Së fundi edhe ushtria romakolindore ishte çmobilizuar pas luftërave të gjata kundra persianëve dhe i duhej një kohë e gjatë përgatitore për t'u aktivuar përsëri. Ndërsa perandoria sasanide përveç kësaj ishte dobësuar edhe nga kriza e brendshme dhe u befasua nga sulmet arabe përpara se të arrinte të stabilizohej.
Senèdes
është një komunë në kantonin Fribourg të Zvicrës.
Ebul Kasim el Zahravi
Emri i tij i plotë ishte Ebul Kasim Halaf ibn El Abas El Zahravi. Ai lindi dhe u rrit në Zahra, rreth mbretëror i Kordobës (Kurtuba, në gjuhën arabe), kryeqytetin e Spanjës myslimane. Historia informon se Zahra krahasohet me dinjitet dhe madhështi me Bagdadin dhe Kostandinopojën. El Zahravi shërbeu si fizikan në oborrin mbretërorë të mbretit El Hakami II të Spanjës. Mbas një karriere të gjatë dhe të shquar si mjek ai vdiq më 1013 në moshën 77 vjeç.
El Zahravi ishte një kirurg i ngritur. Pacientët dhe studentët nga gjithë vendet e Evropës vinin tek ai për mjekim si dhe këshilla. Simbas Uill Durant, në këtë kohë Kordoba ishte vend i preferuar për evropianët për operime kirurgjike. Dr. Campbell (Kampbel) në librin "Historia e Mjekësisë Arabe" shkruan se metodat e El Zahravit në shkencat mjekësore i kalojnë ato të Galenit në planet mësimore mjekësore evropiane.
El Zahravi është i njohur me enciklopedinë mjekësore tridhjetë vëllimesh "El Tasrif li men axhaz anil-talif" (Një ndihmë për atë që i mungon aftësia për të lexuar libra të mëdhenj). Tre vëllimet e kësaj enciklopedie gjigante kanë të bëjnë me njohuritë kirurgjike duke përfshirë zbulimet dhe procedurën e tij. Vëllimi i fundit përmban më shumë se dyqind diagrame dhe ilustrime të instrumenteve mjekësore shumicën e të cilavet vetë ai i shpiku. El Zahravi përshkruan në detaje shumë operacione kirurgjike dhe trajtimin e tyre duke përfshirë hiqjen e gurit nga fshikëza, operimin e syrit, veshit dhe grykës, heqjen e fetusit - foshnjës së vdekur, amputimin, autopsinë e kafshëve dhe regjjes.