Masakra_e_Përbregut
Informime për masakrën e Përbregut
Në dhjetor të vitit 1913 autori austriak Leo Freundlich në shkrimin me titull Albania's Golgotha thotë se në Lumë ndodhi një genocid i përmasave të mëdha. Të gjitha tmerret e historisë që njeh njerzimi mbeben prapa në krahasim me sjelljet mizore të trupave serbe të Jankoviçit në Lumë, thotë ai. Në të njëjtin tekst ai shënon se në territorin e Lumës, tridhjetë e dy komunitetet u dogjën dhe kushdo që u kap aty u vra. Kryepeshkopi i Shkupit imzot Lazër Mjeda, në letrën dërgue princit Austro-Hungarez ne Prizren me datën 4 dhjetor 1915 shënon se gjenerali Jankoviç, i informuar që lumjanët nuk do të lejonin trupat serbe të kalonin nëpër territorin e tyre, ve në zbatim programin e shuarjes së këtij komuniteti, të vriten të gjithë, të shuhen si fise. Fëmijët i shkulnin nga zemrat e nanave të tyne, i mbështillnin me kashtë dhe i digjnin të gjallë. Ushtarët serbë kanë shpërthye me bajonetë barqet e grave shtatzëna e më pas kanë vrarë me thikë foshnjat. Eshtë e paimagjinueshme, por është e vërtetë. Nga fshati Përbreg me 112 familje, vetëm 4 të rritur kanë mbetur gjallë, thotë Mjeda. Në të vërtetë Përbregu ishte i vetmi fshat në Lumë ku u shkretuan familje të tëra që nga foshnja e deri te plaku. Burimet sllave për invazionin serb në Shqipëri nuk janë gjithmonë realiste, për më tepër në shumë raste janë denigruese për shqiptarët. Edhe përshkrimi i Kosta Novakoviçit në shkrimin e gjatë “Katër muaj në Shqipërinë e mesme” të botuar në janar dhe shkurt të vitit 1914 në revistën BORBA në Beograd paraqet një tablo e cila përveçse viktima, i paraqet shqiptarët në pozita fyese. Por për rastin e marshimit drejt detit ai na jep këtë fakt: për 10 ushtarë serbë të vrarë, ushtarët tanë vranë dhjetë burra shqiptarë, ua prenë kryet e ua vendosën në varr te këmbët e serbëve sepse skllavi duhet të varroset te këmbët e zotërisë, shkruan Novakoviçi. I thirrëm të binin bukë e i vramë, dëshmon një ushtar serb në ditarin e Novakovicit. Asnjë libër historie nuk i kushton vëmendjen e duhur genocidit të vitit 1913 në Përbreg, gati që të gjithë i shkojnë përkitas duke theksuar se në Përbreg u masakruan 375 njerëz e në ndonjë rast duke u mjaftuar me shënimet e një ushtari serb i cili shpreh habinë e vet se si njeriu mundet të realizoi barbarizma të tilla siç u realizuan në Përbreg, e ku thotë se Luma nuk ekziston ma. Botimet e historisë zyrtare e kanë injoruar sakrificën e Lumës duke mos e përmendur e duke mos i dhënë vendin që i takon në pavarësinë e Shqipërisë. As botimet e Tiranës e as botimet e Prishtinës nuk shkruajnë për Lumën. Ndër të tjera librat që pretendojnë të jenë libra historie nuk reshtin duke drejtuar gishtin kah Evropa sepse sipas tyre Evropa na qenka armike e jona, kur në të vërtetë armiku jonë janë sllavët e përkatësisht serbët etj. Vite më parë ka shkelë në Përbreg edhe historiani Zekeria Cana i cili me atë rast mbajti shënimet e veta dhe përmend një shifër prej më shumë se 300 vetësh të masakruar sipas gojdhënës. Përpjekja e parë për të sjellë dëshmi nga pasardhësit e të mbijetuarve është bërë nga mësuesi Xhafer Kovaçi i cili në librin Monografi për Tërthoren i kushton një vend të caktuar edhe masakrës së Përbregut, madje ai shënon edhe 88 emra të viktimave të asaj masakre, listë të cilës duhet t'i shtohen disa emra kryefamiljarësh si dhe të qindra grave e fëmijëve të vegjël që u masakruan në mënyrën më të egër. Shtojmë se me subjektin e kësaj masakre B.Z.Cengu ka shkruar në vitet 2000 prozën letrare “Elez Alai i Lumës” ndërsa nuk kanë munguar për të atë ngjarje rapsoditë apo vjershat nga autorë të ndryshëm. Gjithashtu, ditët e fundit dr.prof. Shefqet Hoxha ka nxjerrë në dritë librin e tij me titull “Barbaritë serbe në Lumë dhe në rrethinë 1912-1913”, T.2013, ku ndriçon në mënyrë shkencore atë periudhë, përfshi edhe masakrën e Përbregut. Gjatë regjimit komunist genocidi mbi Lumë, ashtu si edhe lufta e 1912-tës janë mbuluar nga lëmyshku i miqësisë fatale që ndërtuan qeveritë komuniste, përkatësisht Boegradi e Tirana në dëm të kombit shqiptar.