cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia e Filipineve (1565-1898)
Pushtimi nën Filipin e II-të
Mbreti Filip i II-të i Spanjës, emri i të cilit ka mbetur i lidhur me ishujt, urdhëroi dhe mbikëqyri pushtimin dhe kolonizimin e Filipineve. Më 19 ose 20 nëntor të vitit 1564, një ekspeditë spanjolle prej 500 burrash e udhëhequr nga Miguel López de Legazpi u nis nga Barra de Navidad, në Meksikën e sotme. Ekspedita arriti në Cebu më 13 shkurt 1565 dhe e aneksoi atë me ndonjë kundërshtim lokal. : ​​77 Në 1569 Legazpi u transferua në Panaj dhe themeloi një vendbanim të dytë në bregun e lumit Panay. Në vitin 1570 Legazpi dërgoi nipin e tij, Juan de Salcedo, i cili kishte mbërritur nga Meksika në 1567, në Mindoro për të ndëshkuar piratët myslimanë Moro të cilët kishin plaçkitur fshatrat e Panaj. Salcedo shkatërroi gjithashtu kalatë në ishujt Ilin dhe Lubang, përkatësisht në jug dhe në veriperëndim të Mindoros. : 79 parapamje|Faqet e Doctrina Christiana,një libër i hershëm i krishterë në spanjisht dhe tagalogisht. Libri përmbante shkrime suite latine dhe Baybayin. (1593) Në 1570 Martín de Goiti, të cilin Legazpi e kishte dërguar në Luzon, pushtoi Manilën, atëherë një shtet kukull i Sulltanatit të Bruneit. :​​79 Legazpi më pas bëri Manilën kryeqytet të Filipineve. Ekspedita e tij gjithashtu emërtoi Luzon Nueva Castilla (Castile e Re). Legazpi u bë guvernatori i parë i përgjithshëm i vendit (në detyrë: 1565-1572). Në 1573 Japonia po zgjeronte tregtinë e saj në Luzon veriore dhe në vitin 1580 lordi japonez Tay Fusa krijoi zotërinë e pavarur Wokou Tay Fusa në Cagayan. Kur Spanjollët mbërritën në zonë, ata përfshinë këtë territor në kapitenerinë e Filipineve pas betejave të vitit 1582 Cagayan. Me kalimin e kohës, rëndësia e Cebut u zvogëlua ndërsa pushteti u zhvendos në veri në Luzon. Arkipelagu ishte post i Spanjës në orient dhe Manila u bë kryeqyteti i të gjithë Indive Lindore Spanjolle. Madridi administroi koloninë përmes Niparësisë së Spanjës së Re (tani Meksikë) deri në vitin 1821 (kur Meksika arriti pavarësinë nga Spanja). Pas vitit 1821 kolonia drejtohej drejtpërdrejt nga Spanja. majtas|parapamje|Miguel López de Legazpi Gjatë pjesës më të madhe të periudhës koloniale spanjolle, ekonomia koloniale e Filipineve varej nga Tregtia Galleon e cila u përurua në vitin 1565 midis Manila dhe Acapulco, Meksikë, më pas në mbretërinë e Spanjës së Re. Tregtia midis Filipineve dhe Spanjës u zhvillua përmes oqeanit Paqësor (midis Manilës dhe Akapulkos në Meksikë), dhe pastaj përtej Oqeanit Atlantik deri në Spanjë (Veracruz në Cádiz). Manila u bë një qendër kryesore e tregtisë në Azi midis shekujve 17 dhe 18. Të gjitha llojet e produkteve nga Kina, Japonia, Brunei, Moluccas dhe madje India u dërguan në Manila për t'u shitur në këmbim të dollarëve argjendë spanjollë ose monedhave 8-Real që erdhën në galeritë nga Akapulko. Mallrat aziatike, duke përfshirë mëndafshin, porcelanin, erëzat, enët prej llak dhe produktet e tekstilit, u dërguan më pas në Akapulko dhe prej andej në pjesë të tjera të Spanjës së Re, Perusë dhe Evropës.
Kolonët spanjollë
Popullsia evropiane në arkipelag u rrit në mënyrë të vazhdueshme edhe pse filipinasit vendas mbetën shumica. Gjatë periudhës fillestare të kolonializimit, Manila u vendos nga 1200 familje spanjolle. Në Cebu City, në Visayas, vendbanimi mori gjithsej 2,100 ushtarë-vendosës nga Spanja e Re (Meksikë). Në jug të Manilës, meksikanët ishin të pranishëm në Ermita dhe në Kavite ku ishin vendosur si roje. Përveç kësaj, burrat e rekrutuar nga Peru, u dërguan gjithashtu për të vendosur Zamboanga City në Mindanao, për të luftuar me mbrojtësit myslimanë. Ka pasur edhe komunitete të Mestizos-spanjolle që u zhvilluan në Iloilo, Negros  dhe Vigan. Ndërveprimet midis filipinasve indigjenë dhe spanjollëve emigrantë plus amerikano-latinë përfundimisht shkaktuan formimin e një gjuhe të re, Çavakano, një kreol i spanjishtes meksikane. Ata vareshin nga tregtia Galleon për të jetuar. Në vitet e mëvonshme të shekullit të 18-të, guvernatori i përgjithshëm Basko prezantoi reformat ekonomike që i dhanë kolonisë të ardhurat e para të rëndësishme të brendshme nga prodhimi i duhanit dhe eksporteve të tjera bujqësore. Në këtë periudhë të mëvonshme, bujqësia u hap më në fund për popullsinë evropiane, e cila më parë ishte e rezervuar vetëm për filipinasit vendas. alt=|parapamje|Varri i  Miguel López de Legazpi në San Agustin Church (Manila) Intramuros Nën sundimin spanjoll, misionarët katolikë konvertuan shumicën e banorëve të ultësirës në krishterim. Ata gjithashtu themeluan shkolla, një universitet, spitale dhe kisha. Për të mbrojtur vendbanimet e tyre, spanjollët ndërtuan dhe drejtuan një rrjet të fortesave ushtarake nëpër arkipelag. Spanjollët gjithashtu dekretuan futjen e shkollimit publik falas në 1863. Skllavëria gjithashtu u shfuqizua. Si rezultat i këtyre politikave popullsia filipinase u rrit në mënyrë eksponenciale.
Disa anije japoneze vizituan Filipinet në vitet 1570 në mënyrë që të eksportonin argjendin Japonez dhe të importonin arin Filipine. Më vonë, rritja e importeve të argjendit nga burimet e Botës së Re rezultoi që eksportet japoneze në Filipine të zhvendoseshin nga argjendi në mallrat e konsumit. Në vitet 1570, tregtarët spanjollë u shqetësuan deri diku nga piratët japonezë, por marrëdhëniet paqësore tregtare u vendosën midis Filipineve dhe Japonisë deri në vitin 1590. Kampaku (regjent) i Japonisë, Toyotomi Hideyoshi, kërkoi në mënyrë të pasuksesshme në disa raste që Filipinet t'i nënshtroheshin superativitetit të Japonisë.
Më 8 shkurt 1597, mbreti Philip II, afër fundit të mbretërimit të tij 42-vjeçar, lëshoi ​​një Cedula Mbretërore që udhëzonte Francisco de Tello de Guzman, guvernatorin e përgjithshëm të Filipineve për të përmbushur ligjet e haraçeve dhe për të siguruar kthimin e taksat e fituara keq nga filipinasit vendas. Dekreti u botua në Manila më 5 gusht 1598. Mbreti Philip vdiq më 13 shtator, vetëm dyzet ditë pas botimit të dekretit, por vdekja e tij nuk ishte e njohur në Filipine deri në mes të vitit 1599, në atë kohë një referendum me të cilin filipinasit indigjenë do të pranonin që rregulli spanjoll ishte duke u zhvilluar. Me përfundimin e referendumit në Filipine të vitit 1599, Spanja mund të thuhet se ka vendosur sovranitetin e ligjshëm mbi Filipinet.
Sistemi politik
majtas|parapamje|Fort San Pedro ishte një nga fortesat e para për të mbrojtur ishujt nga pushtuesit si piratët dhe kolonizuesit e tjerë. Spanjollët shpejt organizuan koloninë e tyre të re sipas modelit të tyre. Detyra e parë ishte zvogëlimi ose zhvendosja e filipinasve vendas në vendbanime. Sistemi më i hershëm politik i përdorur gjatë periudhës së pushtuesit ishte sistemi encomienda, i cili i ngjante sistemit feudal në Evropën mesjetare. Pushtuesve, fretërve dhe fisnikëve vendas iu dhanë prona, në këmbim të shërbimeve të tyre ndaj Mbretit dhe u dha privilegji të mblidhnin haraç nga banorët e tij. Në këmbim, personi i dhënë encomienda, i njohur si një encomendero, ishte caktuar për të siguruar mbrojtje ushtarake për banorët, drejtësi dhe qeverisje. Në kohë lufte, encomendero ishte i detyruar të siguronte ushtarë për Mbretin, në veçanti, për mbrojtjen e plotë të kolonisë nga pushtimet e mundshme të fuqive të jashtme si Hollandezët, Britanikët dhe Kinezët. Sistemi encomienda u abuzua nga encomenderos dhe nga 1700 u zëvendësua kryesisht nga provinca administrative, secila e kryesuar nga një kryetar alcalde (guvernator provincial). Tipari më i spikatur i qyteteve spanjolle ishte sheshi, një zonë qendrore për aktivitetet e qytetit të tilla si festa, dhe ku ishin vendosur ndërtesat qeveritare, kisha, një zonë tregu dhe infrastruktura të tjera. Zonat e banuara shtriheshin rreth sheshit. Gjatë pushtimit, detyra e parë e kolonizimit ishte zvogëlimi ose zhvendosja e popullsisë autoktone në vendbanimet përreth sheshit.
Qeveria kombëtare
parapamje|Fort Santiago, part of Intramuros, Manila parapamje|Kolonët kinezë në Filipine alt=1734 Philippine map|parapamje|Carta Hydrographica y Chorographica de las Yslas Filipinas (1734) Në nivelin kombëtar ose klasën shoqërore, mbreti i Spanjës, përmes këshillit të tij të Indive (Consejo de las Indias), qeverisi përmes përfaqësuesit të tij në Filipine, Guvernatori i Përgjithshëm i Filipineve (Gobernador y Capitán General). Me selinë e pushtetit në Intramuros, Manila, Guvernatorit të Përgjithshëm iu dhanë disa detyra: kreu i gjykatës supreme, Audiencia mbretërore të Manilës; Komandant i Përgjithshëm i ushtrisë dhe marinës, dhe planifikuesi ekonomik i vendit.E gjithë pushteti ekzekutiv i qeverisë lokale buronte prej tij dhe si mbrojtës mbretëror, ai kishte autoritetin të mbikëqyrte punën e misionit dhe të mbikëqyrte emërimet kishtare. Paga e tij vjetore ishte 40,000 pesos. Guvernatori i Përgjithshëm ishte zakonisht një Spanjoll gadishullor, një Spanjoll i lindur në Spanjë, për të siguruar besnikërinë e kolonisë ndaj kurorës ose diademës.
Qeveria komunale
Pueblo ose qyteti drejtohej nga Gobernadorcillo ose guvernatori i vogël. Ndër detyrat e tij administrative ishin përgatitja e listës së haraçit (padron), rekrutimi dhe shpërndarja e njerëzve për punë të papunë, punë publike komunale dhe rekrutim ushtarak (quinto), nëpunës postar dhe gjyqtar në padi të vogla civile. Ai ndërhyri në të gjitha çështjet administrative që kishin të bënin me qytetin e tij: tokat, drejtësinë, financat dhe policinë bashkiake. Paga e tij vjetore, megjithatë, ishte vetëm P24 por ai u përjashtua nga taksimi. Çdo mestizo vendas ose kinez, 25 vjeç, i aftë në spanjisht me gojë ose me shkrim dhe ka qenë një cabeza de barangay prej 4 vjetësh mund të jetë një gobernadorcillo.
Çdo anëtar i Principalía, i cili flet ose që ka njohuri të gjuhës Spanjolle dhe ka qenë Cabeza de Barangay prej 4 vjetësh mund të jetë Gobernadorcillo. Midis atyre të shquarve është Emilio Aguinaldo, një mestizo kinez, dhe që ishte Gobernadorcillo i Cavite El Viejo (tani Kawit). Zyrtarët e pueblo ishin të aftë. marrë nga Principalía, klasa fisnike me origjinë parakoloniale. Emrat e tyre mbijetuan nga familje të shquara në shoqërinë bashkëkohore Filipine si Duremdes, Lindo, Tupas, Gatmaitan, Liwanag, Mallillin, Pangilinan, Panganiban, Balderas, Zabarte dhe Agbayani, Apalisok, Aguinaldo për të përmendur disa.
Qeveria Barrio
alt=|majtas|parapamje|Pamje e vjetër e një rruge në Cebu Çdo barangay u nda më tej në "barrios", dhe qeveria barrio (fshat ose rreth) pushoi në administratorin e barrio (cabeza de barangay). Ai ishte përgjegjës për qetësinë dhe rendin, rekrutonte njerëz për punë publike komunale dhe mbledhjen e taksave të barrios. Kabezas duhet të jetë i shkolluar në spanjisht dhe të ketë karakter dhe pronë të mirë morale. Kabezas që shërbeu për 25 vjet u përjashtuan nga puna e detyruar.
Përveç kësaj, këtu ka ardhur për herë të parë ndjenja e dëgjuar si, "Mi Barrio".
Residencia dhe Visita
Për të kontrolluar abuzimin e pushtetit të zyrtarëve mbretërorë, dy institucione të lashta Castiliane u sollën në Filipine: Residencia, që daton në shekullin e 5-të dhe Visita, e cila ndryshonte nga residencia në atë që ishte kryer në mënyrë klandestine nga një vizitor i përgjithshëm dërguar nga Spanja dhe mund të ndodhë në çdo kohë brenda mandatit të zyrtarit, pa ndonjë njoftim paraprak. Vizitat mund të jenë specifike ose të përgjithshme.
Ligji Maura
Themeli ligjor për qeveritë komunale në vend u hodh me shpalljen e Ligjit Maura më 19 maj të vitit 1893. Emëruar sipas autorit të tij, Don Antonio Maura, ministri spanjoll i Kolonive në atë kohë, ligji riorganizoi qeveritë e qyteteve në Filipine me synimin për t’i bërë ato më efektive dhe autonome. Ky ligj krijoi organizatën komunale që më vonë u miratua, rishikua dhe u forcua më tej nga qeveritë Amerikane dhe Filipine që pasuan spanjishten.
Ekonomia
parapamje|Një skicë e një galileoni Manila ( Manila galleon ) të përdorur gjatë tregtisë Manila-Acapulco alt=|parapamje|Pallati Malacañang ishte selia e qeverisë koloniale të Filipineve. alt=|parapamje|Porta Puerta de Santa Lucia është një nga portat e qytetit me mure (Intramuros), Manila.
Tregtia e galeonit Manila-Akapulco
Tregtia e Galileve Manila-Acapulco ishte burimi kryesor i të ardhurave për koloninë gjatë viteve të para të saj. Shërbimi u përurua në 1565 dhe vazhdoi në fillim të shekullit të 19-të. Tregtia Galleon solli argjend nga Spanja e Re, e cila u përdor për të blerë mallra aziatikë si mëndafshi nga Kina, erëza nga Moluccas, enë prej lakeri nga Japonia dhe tekstile pambuku filipine. Këto mallra u eksportuan më pas në Spanjën e Re dhe përfundimisht në Evropë me anë të Manilës. Kështu, Filipinet i fitoi të ardhurat e saj përmes tregtisë së Galileut Manila-Acapulco. Për Spanjën, tregtia e galeonit ishte lidhja që lidhte filipinet me të.
Ndërsa tregtia solli disa rezultate të dobishme për Filipinet, shumica e efekteve ishin të pafavorshme. Sidoqoftë, tregtia rezultoi në shkëmbime kulturore dhe tregtare midis Azisë dhe Amerikës që çuan në futjen e kulturave dhe kafshëve të reja në Filipine si domate, avokado, guava, papaja, ananas dhe kuaj. Këto i dhanë kolonisë të ardhurat e para të vërteta. Tregtia zgjati për më shumë se dyqind vjet dhe pushoi në 1815 pak para shkëputjes së kolonive amerikane nga Spanja.
Shoqëria Mbretërore e Miqve të Vendit
José de Basco y Vargas, duke ndjekur një urdhër mbretëror për të formuar një shoqëri intelektualësh që mund të prodhojnë ide të reja, të dobishme, themeloi zyrtarisht Shoqërinë Ekonomike Mbretërore Spanjolle të Miqve të Vendit, sipas modelit të Shoqërisë Mbretërore Baske. I përbërë nga burra kryesorë në bursa lokale dhe të huaja dhe grante trajnimi në bujqësi dhe themeloi një akademi të dizajnit. Wasshtë kredituar gjithashtu në ndalimin e karabaos të vitit 1782, formimin e shoqatës së argjendarëve dhe rrahësve të arit dhe ndërtimin e fabrikës së parë të letrës në Filipine në 1825. Ajo u prezantua në vitin 1780, u zhduk përkohësisht në 1787–1819, 1820–1822 dhe në vitet 1875–1822, dhe pushoi së ekzistuari në mes të viteve 1890.
Kompania Mbretërore e Filipineve
Më 10 mars 1785, mbreti Charles III i Spanjës konfirmoi krijimin e Kompanisë Mbretërore Filipine me një statut 25-vjeçar. Pasi revokoi kompaninë Mbretërore Guipuzcoan të Karakasit që kishte një monopol në tregtinë e Venezuelës, kompanisë me bazë Baske iu dha një monopol në importimin e mallrave kineze dhe indiane në Filipine, si dhe transportimin e mallrave direkt në Spanjë përmes Kepi ​​i Shpresës së Mirë. Hollandezët dhe Britanikët të dy e kundërshtuan ashpër sepse e panë kompaninë si një sulm të drejtpërdrejtë ndaj tregtisë së tyre në ASia. Ai gjithashtu u përball me armiqësinë e tregtarëve të tregtisë së Galleonit (shih më lart) të cilët e shihnin atë si konkurrencë. Kjo gradualisht rezultoi në vdekjen e të dy institucioneve: Kompania Mbretërore Filipine në vitin1814 dhe tregtia Galleon në vitin 1815.
Anija e parë e Kompanisë Mbretërore Filipine që nisi lundrimin ishte "Nuestra Señora de los Placeres" e komanduar nga kapiteni Juan Antonio Zabaleta.
Taksimi
majtas|parapamje|Monedha spanjolle e prerë në Manila 1829, gjatë mbretërimit të Ferdinand VII të Spanjës Gjithashtu ishte bandalâ (nga fjala Tagalog mandalâ, një pirg i rrumbullakët me kërcell orizi për t'u shirë), një shitje vjetore e detyruar dhe kërkesa e mallrave të tilla si orizi. Detyrimet doganore dhe tatimi mbi të ardhurat u mblodhën gjithashtu. Deri në vitin 1884, haraçi u zëvendësua nga cedula personal, ku të gjithë mbi 18 vjeç duhej të paguanin për identifikim personal. Gobernadorcillos vendas ishin përgjegjës për mbledhjen e haraçit. Nën sistemin cedula, tatimpaguesit ishin individualisht përgjegjës ndaj autoriteteve spanjolle për pagimin e taksës, dhe ishin subjekt i një arrestimi të shkurtër për dështimin për të treguar një faturë të cedula.
Përveç pagimit të një haraçi, të gjithë filipinasit meshkuj, si dhe emigrantët kinezë nga 16 në 60 vjeç ishin të detyruar të bënin punë të detyruar të quajtur "polo". Kjo punë zgjati për 40 ditë në vit, më vonë u ul në 15 ditë. Ai mori forma të ndryshme si ndërtimi dhe riparimi i rrugëve dhe urave, ndërtimi i ndërtesave publike dhe kishave, prerja e drurit në pyll, puna në kantieret dhe shërbimi si ushtarë në ekspeditat ushtarake. Njerëzit që kryenin punë të detyruar quheshin "polistas". Ai mund të përjashtohet duke paguar "falën" që është një shumë parash. Polista ishte në përputhje me ligjin, për t'u dhënë një racion të përditshëm orizi gjatë ditëve të tyre të punës të cilat ata shpesh nuk i merrnin.
Sulmet hollandeze
alt=|parapamje|[[Manila, kryeqyteti i Indive Lindore Spanjolle]] alt=|parapamje|Dy galeonët tregtarë, Encarnacion dhe Rosario, të cilët u shndërruan me ngut në anije luftarake për të takuar armatën superiore holandeze me 18 anije gjatë betejave të La Naval de Manila në 1646 (konceptimi i artistit) parapamje|Fustani i Maria Clara, veshja kombëtare Filipine, u bë gjatë epokës koloniale nga Filipinasit. Kishte tre veprime detare të luftuara midis korsave holandezë dhe forcave spanjolle në 1610, 1617 dhe 1624. Njihen si Betejat e Parë, të Dytë dhe të Tretë të Playa Honda. Beteja e dytë është më e famshmja dhe më e famshmja nga të tre, me pothuajse madje forca (10 anije vs 10 anije), duke rezultuar në që Hollandezët të humbin flamurin e tyre dhe të tërhiqen. Vetëm beteja e tretë e vitit 1624 rezultoi në një fitore detare holandeze.
Në 1646, një seri prej pesë veprimesh detare të njohura si Betejat e La Naval de Manila u luftuan midis forcave të Spanjës dhe Republikës Hollandeze, si pjesë e Luftës Tetëdhjetë Vjetore. Megjithëse forcat spanjolle përbëheshin nga vetëm dy galeona të Manilës dhe një galeri me ekuipazhe të përbëra kryesisht nga vullnetarë filipinas, kundër tre skuadriljeve të veçanta Hollandeze, gjithsej tetëmbëdhjetë anije, skuadriljet Hollandeze u mundën rëndë në të gjitha frontet nga forcat Spanjollo-Filipinase, duke detyruar Hollandezët të braktisin planet e tyre për një pushtim në Filipine.
Më 6 qershor 1647, anijet holandeze u panë pranë ishullit Mariveles. Përkundër përgatitjeve, Spanjollët kishin vetëm një galeon (San Diego) dhe dy galera të gatshme për të angazhuar armikun. Hollandezët kishin dymbëdhjetë anije kryesore.
Më 12 qershor, armata sulmoi portin spanjoll të Cavite. Beteja zgjati tetë orë dhe spanjollët besuan se ata i kishin bërë shumë dëm flamurit kryesor dhe anijeve të tjera. Anijet spanjolle nuk u dëmtuan shumë dhe viktimat ishin të pakta. Sidoqoftë, pothuajse çdo çati në vendbanimin spanjoll u dëmtua nga zjarri i topit, i cili u përqendrua veçanërisht në katedrale. Më 19 qershor, armata u nda, me gjashtë anije që lundronin për në kantierin e Mindoro dhe gjashtë të tjerët mbetën në Gjirin e Manilës. Hollandezët më pas sulmuan Pampanga, ku kapën manastirin e fortifikuar, duke marrë të burgosur dhe ekzekutuar pothuajse 200 mbrojtës Filipinas. Guvernatori urdhëroi ritet solemne të varrimit për të vdekurit dhe pagesa për të vejat dhe jetimët e tyre.
Pati gjithashtu një sulm të pasuksesshëm ndaj Zamboanga në 1648. Atë vit Hollandezët u premtuan vendasve të Mindanao se do të ktheheshin në 1649 me ndihmë në mbështetje të një revolte kundër Spanjollëve. Disa revolta shpërthyen, më seriozja ishte në fshatin Lindáo. Atje shumica e spanjollëve u vranë dhe të mbijetuarit u detyruan të iknin me një varkë të vogël lumi drejt Butuan. Sidoqoftë, ndihma Hollandeze nuk u materializua ose nuk kishte objekte për t'i siguruar ato. Autoritetet nga Manila lëshuan një falje të përgjithshme dhe shumë prej Filipinasve në male u dorëzuan. Sidoqoftë, disa prej tyre ishin varur ose ishin skllavëruar.
Pushtimi britanik
parapamje|Postern i Zojës së vetmisë, përmes së cilës Guvernatori Gjeneral Simón de Anda y Salazar shpëtoi me shumicën e letrave qeveritare dhe rreth gjysmën e thesarit Në gusht 1759, Charles III u ngjit në fronin spanjoll. Në atë kohë, Britania e Madhe dhe Franca ishin në luftë, në atë që më vonë u quajt Lufta Shtatë Vjetore. Franca, duke pësuar një seri pengesash, negocioi me sukses një traktat me Spanjën të njohur si "Familja kompakte", e cila u nënshkrua më 15 gusht 1761. Nga një konventë sekrete ndihmëse, Spanja u angazhua për të bërë përgatitjet për luftë kundër Britanisë.
Suksesi i hershëm në Manila nuk i lejoi britanikët të kontrollonin Filipinet. Forcat spanjollo-filipinase i mbajtën Britanikët të mbyllur në Manila. Sidoqoftë, britanikët ishin të sigurt për suksesin përfundimtar pasi morën dorëzimin me shkrim të Kryepeshkopit Katolik Rojo të kapur me 30 tetor të vitit 1762.
Dorëzimi u refuzua si i paligjshëm nga Don Simón de Anda y Salazar, i cili pretendoi titullin e Guvernatorit të Përgjithshëm sipas statuteve të Këshillit të Indive. Ai udhëhoqi forcat spanjollo-filipinase që i mbajtën britanikët të mbyllur në Manila dhe sabotuan ose shkatërruan revolta të nxitura nga britanikët, siç ishte revolta nga Diego Silang. Anda kapi dhe ridrejtoi tregtinë e galerisë në Manila për të parandaluar kapjet e mëtejshme nga britanikët. Dështimi i britanikëve për të konsoliduar pozicionin e tyre çoi në dezertime të trupave dhe prishjen e unitetit të komandës që la forcat britanike të paralizuara dhe në një pozicion gjithnjë e më të pasigurt.
Lufta Shtatë Vjetore u përfundua nga Paqja e Parisit e nënshkruar në 10 shkurt të vitit 1763. Në kohën e nënshkrimit të traktatit, nënshkruesit nuk ishin në dijeni se Manila ishte nën okupimin britanik dhe po administrohej si një koloni britanike. Si pasojë, asnjë provizion specifik nuk u bë për Filipinet. Në vend të kësaj, ata ranë nën dispozitën e përgjithshme që të gjitha tokat e tjera që nuk parashikohen ndryshe t'i kthehen kurorës spanjolle.
Rezistenca kundër sundimit spanjoll
alt=|parapamje|Qyteti i Jaro, Iloilo, Filipine Sundimi kolonial spanjoll i Filipineve kërcënohej vazhdimisht nga rebelimet dhe pushtimet autoktone nga hollandezët, kinezët, japonezët dhe britanikët. Grupet më parë dominuese i rezistuan sundimit spanjoll, duke refuzuar të paguanin taksat spanjolle dhe të refuzonin tepricat spanjolle. Të gjithë u mundën nga spanjollët dhe aleatët e tyre filipinas deri në vitin 1597. Në shumë zona, spanjollët lanë grupe indigjene për të administruar punët e tyre, por nën sundimin spanjoll.
Rezistenca e hershme
Rezistenca kundër Spanjës nuk pushoi menjëherë me pushtimin e qyteteve Austronesian. Pas Rajah Patis nga Cebu, disa fisnikë filipinas vendas i rezistuan sundimit spanjoll. Gjatë gjithë sundimit të tyre, qeveria spanjolle ishte përballur me revolta të shumta në të gjithë vendin, shumica e të cilave ata ishin shuar me sukses ndërsa të tjerët u fituan përmes marrëveshjeve me vetë udhëheqësit e revoltave.
Gjatë okupimit britanik të Manilës (1762–1764), Diego Silang u emërua nga ata si guvernator i Ilocos dhe pas vrasjes së tij nga shokët e tij filipinas, gruaja e tij Gabriela vazhdoi të drejtojë Ilocanos në luftën kundër sundimit spanjoll. Rezistenca kundër sundimit spanjoll ishte me karakter rajonal, bazuar në grupet etnolinguistike.
Hispanizimi nuk u përhap në qendrën malore të Luzonit verior, as në bashkësitë e brendshme të Mindanao.
Hapja e Filipineve për tregtinë botërore
alt=|parapamje|Foto e vjetër e rrugëve të [[Manila|Maniles me ndërtesat Bahay na bato dhe kalesa, stili filipinas i arkitekturës dhe transportit i zhvilluar gjatë epokës Spanjolle]] Në Evropë, Revolucioni Industrial u përhap nga Mbretëria e Bashkuar në Spanjë gjatë periudhës së njohur si epoka Viktoriane. Industrializimi i Evropës krijoi kërkesa të mëdha për lëndët e para nga kolonitë, duke sjellë me vete investime dhe pasuri. Guvernatori i përgjithshëm Basco kishte hapur Filipinet për këtë tregti. Më parë, Filipinet shiheshin si një post tregtar për tregtinë ndërkombëtare, por në shekullin e nëntëmbëdhjetë ajo u zhvillua si si një burim i lëndëve të para dhe si një treg për mallrat e prodhuara.
Ngritja e nacionalizmit filipinas
majtas|parapamje|Mestizo Tagalogisht Tagalog, fillimi i viteve 1800. Titulli origjinal: Métis indiens-espagnols. From Aventures d'un Gentilhomme Breton aux iles Philippines nga Paul de la Gironiere, botuar në vitin 1855. alt=|parapamje|Hapja e tregtisë së Filipineve në botë i dha shkas biznesit dhe ndërtesave imponuese që e bënë Manilën 'Parisin e Azisë'. Fabrika e Puros Insulare është një nga më të njohurat. Zhvillimi i Filipineve si një burim i lëndëve të para dhe si një treg për prodhimet evropiane krijoi shumë pasuri lokale. Shumë filipinas përparuan. Filipinasit e përditshëm gjithashtu përfituan nga ekonomia e re me rritjen e shpejtë të kërkesës për punë dhe disponueshmërinë e mundësive të biznesit. Disa evropianë emigruan në Filipine për t'u bashkuar me karrocën e pasurisë, mes tyre Jacobo Zobel, patriarku i familjes së sotme Zobel de Ayala dhe figura e shquar në ngritjen e nacionalizmit filipinas. Pasardhësit e tyre studiuan në universitetet më të mira të Evropës, ku ata mësuan idealet e lirisë nga revolucionet franceze dhe amerikane. Ekonomia e re i dha fillimin e një klase të re të mesme në Filipine, zakonisht jo filipinas etnikë. parapamje|Manila Cathedral Në mesin e shekullit të 19-të, u hap Kanali i Suezit që i bëri Filipinet më të lehtë për tu arritur nga Spanja. Rritja e vogël e Gadishujve nga Gadishulli Iberik kërcënoi laicizimin e kishave Filipine. Në çështjet shtetërore, Criollos, i njohur lokalisht si Insulares (lit. "Ishuj"). u zhvendosën nga pozicionet qeveritare nga Gadishujt, të cilët Insulares i konsideronte si të huaj. Insulares ishin bërë gjithnjë e më Filipine dhe e quanin veten Los hijos del país (lit. "Bijtë e vendit"). Ndër ithtarët e hershëm të nacionalizmit filipinas ishin Insulares Padre Pedro Peláez, kryepeshkop i Manilës, i cili luftoi për sekularizimin e kishave Filipine dhe dëbimin e fretërve; Padre José Burgos ekzekutimi i të cilit ndikoi në heroin kombëtar José Rizal; dhe Joaquín Pardo de Tavera i cili luftoi për mbajtjen e pozicioneve qeveritare nga vendasit, pavarësisht nga raca. Në shenjë hakmarrje për ngritjen e nacionalizmit filipinas, fratët e quajtën Indios (ndoshta duke iu referuar Insulares dhe mestizos gjithashtu) indolent dhe të papërshtatshëm për qeveritë dhe pozitat e kishës. Në përgjigje, Insulares doli me Indios agraviados, një manifest që mbronte Filipinasin nga vërejtjet diskriminuese. Tensioni midis Insulares dhe Gadishullit shpërtheu në revoltat e dështuara të Novales dhe Kryengritjes Cavite të 1872 që rezultoi në dëbimin e nacionalistëve të shquar Filipinas në Marianas dhe Evropë të cilët do të vazhdonin luftën për liri përmes Lëvizjes Propaganda. Kryengritja Cavite implikoi priftërinjtë Mariano Gómez, José Burgos dhe Jacinto Zamora (shih Gomburza) ekzekutimet e të cilëve do të ndikonin në aktivitetet përmbysëse të brezit të ardhshëm të nacionalistëve Filipinas, José Rizal, i cili më pas u kushtoi romanin e tij, El filibusterismo këtyre priftërinjve.
Ngritja e liberalizmit spanjoll
alt=|parapamje|Colegio San Juan de Letran, Intramuros Manila (rreth 1880) Pasi Liberalët fituan Revolucionin Spanjoll të 1868, Carlos María de la Torre u dërgua në Filipine për të shërbyer si guvernator i përgjithshëm (1869–1871). Ai ishte një nga guvernatorët e përgjithshëm më të dashur në Filipine për shkak të reformave që ai zbatoi. Në një kohë, mbështetësit e tij, duke përfshirë Padre Burgos dhe Joaquín Pardo de Tavera, e serenatuan atë para Pallatit Malacañan.Pas Rivendosjes së Bourbon në Spanjë dhe largimit të Liberalëve nga pushteti, de la Torre u kujtua dhe u zëvendësua nga Guvernatori i Përgjithshëm Izquierdo i cili u zotua të qeveriste me një grusht të hekurt.
Frimasoneria
majtas|parapamje|Nga e majta në të djathtë, José Rizal, Marcelo H. del Pilar dhe Mariano Ponce. Masoneria kishte fituar një ndjekës bujar në Evropë dhe Amerikë gjatë shekullit të 19-të dhe e gjeti rrugën për në Filipine. Bota Perëndimore po ndryshonte shpejt dhe kërkoi më pak kontroll politik nga kisha Katolike Romake.
Lozha e parë masonike filipinase ishte Revoluccion. Wasshtë themeluar nga Graciano Lopez Jaena në Barcelonë dhe u njoh në prill 1889. Nuk zgjati shumë pasi ai dha dorëheqjen nga të qenit zot i adhuruar më 29 nëntor 1889.
Në dhjetor të vitit 1889, Marcelo H. del Pilar themeloi, me ndihmën e Julio Llorente, Solidaridad në Madrid. Mjeshtri i tij i parë adhurues ishte Llorente. Pak kohë më vonë, Solidaridad u rrit. Disa anëtarë të tij përfshinin José Rizal, Pedro Serrano Laktaw, Baldomero Roxas dhe Galicano Apacible.
Në vitin 1891, Del Pilar dërgoi Laktaw në Filipine për të krijuar një shtëpizë masonike. Laktaw themeloi më 6 janar 1892, Nilad, shtëpizën e parë masonike në Filipine. Ishtë vlerësuar se kishte 35 llozha masonike në Filipine në vitin 1893, nga të cilat nëntë ishin në Manila. Masoneri i parë filipinas ishte Rosario Villaruel. Trinidad dhe Josefa Rizal, Marina Dizon, Romualda Lanuza, Purificacion Leyva dhe shumë të tjerë bashkohen në shtëpizën masonike.
Në 1891, Del Pilar dërgoi Laktaw në Filipine për të krijuar një shtëpizë Masonike. Laktaw themeloi më 6 janar të vitit 1892, Nilad, shtëpizën e parë masonike në Filipine. Ishtë vlerësuar se kishte 35 llozha masonike në Filipine në 1893 nga të cilat nëntë ishin në Manila. Masoneri i parë filipinas ishte Rosario Villaruel. Trinidad dhe Josefa Rizal, Marina Dizon, Romualda Lanuza, Purificacion Leyva dhe shumë të tjerë bashkohen në shtëpizën masonike.
Ilustrados, Rizal dhe Katipunan
alt=|parapamje|Filipinase Ilustrados në Spanjë alt=|majtas|parapamje|Katipuneros Dëbimi masiv i nacionalistëve në Marianas dhe Evropë në 1872 çoi në një komunitet filipinas të reformatorëve të huaj. Komuniteti u rrit me gjeneratën e ardhshme të Ilustrados që studion në universitetet evropiane. Ata u bashkuan me liberalët spanjollë, veçanërisht senatorin spanjoll Miguel Morayta Sagrario, dhe themeluan gazetën La Solidaridad.
Midis reformatorëve ishte José Rizal, i cili shkroi dy romane ndërsa ishte në Evropë. Romanet e tij u konsideruan si më me ndikimin e shkrimeve të Illustrados duke shkaktuar trazira të mëtejshme në ishujt, veçanërisht themelimin e Katipunan. Një rivalitet u zhvillua midis tij dhe Marcelo H. del Pilar për udhëheqjen e La Solidaridad dhe lëvizjen e reformave në Evropë. Shumica e të mërguarve mbështetën udhëheqjen e del Pilar. parapamje|Andrés Bonifacio, babai i Revolucionit Filipinas Rizal më pas u kthye në Filipine për të organizuar La Liga Filipina dhe për të sjellë lëvizjen e reformës në tokën Filipine. Ai u arrestua vetëm disa ditë pasi themeloi kampionatin. Në 1892, anëtarët radikalë të La Liga Filipina, që përfshinte Bonifacio dhe Deodato Arellano, themeluan Kataastaasan Kagalanggalang Katipunan ngan Anak ng Bayan (KKK), të quajtur thjesht Katipunan, që kishte si qëllim Filipinet të shkëputeshin nga Perandoria Spanjolle.
Revolucioni Filipinas
alt=|majtas|parapamje|Emilio Aguinaldo, presidenti i parë filipinas Nga 1896 Katipunan kishte një anëtarësim me mijëra. Po atë vit, ekzistenca e Katipunan u zbulua nga autoritetet koloniale. Në fund të gushtit Katipuneros u mblodh në Caloocan dhe shpalli fillimin e revolucionit. Ngjarja tani njihet si Britma e Balintawak ose Britma e Pugad Lawin, për shkak të traditave historike në kundërshtim dhe pozicioneve zyrtare të qeverisë. Andrés Bonifacio bëri thirrje për një ofensivë të përgjithshme ndaj Manilës dhe u mund në betejë në qytetin e San Juan del Monte. Ai i rigrupoi forcat e tij dhe ishte në gjendje të kapte për pak kohë qytetet Marikina, San Mateo dhe Montalban. Kundërsulmet spanjolle e çuan mbrapa dhe ai u tërhoq në malet e Balara dhe Morong dhe prej andej u përfshi në luftë guerile. Në 30 gusht, revolta ishte përhapur në tetë provinca. Në atë datë, Guvernatori i Përgjithshëm Ramon Blanco shpalli një gjendje lufte në këto krahina dhe i vendosi ato nën ligjin ushtarak. Këta ishin Manila, Bulacan, Cavite, Pampanga, Tarlac, Laguna, Batangas dhe Nueva Ecija. Ata më vonë do të përfaqësoheshin në tetë rrezet e diellit në flamurin filipinas. Emilio Aguinaldo dhe Katipuneros e Cavite ishin më të suksesshmit nga rebelët dhe ata kontrolluan pjesën më të madhe të provincës së tyre deri në shtator –Tetori. Ata mbrojtën territoret e tyre me llogore të hartuara nga Edilberto Evangelista. alt=|parapamje|Marcela Agoncillo (në qendër), rrobaqepëse kryesore e flamurit të parë zyrtar të Filipineve Shumë nga klasa e shkolluar ilustrado si Antonio Luna dhe Apolinario Mabini fillimisht nuk favorizuan një revolucion të armatosur. Vetë Rizal, të cilin rebelët morën frymëzim dhe ishin këshilluar më parë, nuk e miratoi një revolucion të parakohshëm. Ai u arrestua, u gjykua dhe u ekzekutua për tradhëti, kryengritje dhe komplot në 30 dhjetor 1896. Para arrestimit të tij ai kishte lëshuar një deklaratë që nuk pranonte revolucionin, por në poezinë e tij të këngës së mjellmës Mi último adiós ai shkruajti se po vdiste në betejë për hir të vendi i dikujt ishte po aq patriotik sa vdekja e tij e afërt.
Ndërsa revolucioni u përhap në të gjitha provincat, Katipuneros i Aguinaldo deklaroi ekzistencën e një qeverie kryengritëse në tetor, pavarësisht nga Katipunan e Bonifacio, të cilin ai e kishte shndërruar tashmë në një qeveri kryengritëse me të si president në gusht. Bonifacio u ftua në Cavite për të ndërmjetësuar midis rebelëve të Aguinaldo, Magdalo dhe rivalëve të tyre Magdiwang, të dy kapitujt e Katipunan. Atje ai u përfshi në diskutime nëse do të zëvendësonte Katipunan me një qeveri kryengritëse të modelit të rebelëve Cavite. Për këtë qëllim, u mblodh Konventa e Tejeros, ku Aguinaldo u zgjodh president i qeverisë së re kryengritëse. Më 22 Mars 1897, konventa themeloi qeverinë Revolucionare të Tejeros. Bonifacio refuzoi ta njohë këtë dhe ai u ekzekutua për tradhti në maj 1897. Më 1 nëntor, qeveria e Tejeros u zëvendësua nga Republika e Biak-na-Bato.
Në dhjetor 1897, revolucioni kishte rezultuar në një ngërç midis qeverisë koloniale dhe rebelëve. Pedro Paterno ndërmjetësoi midis dy palëve për nënshkrimin e Paktit të Biak-na-Bato. Kushtet e armëpushimit përfshinin vetë-mërgimin e Aguinaldo dhe oficerëve të tij në këmbim të 800,000 dollarëve ose 40,104,392.82542 pesos që do të paguheshin nga qeveria koloniale. Aguinaldo më pas lundroi në Hong Kong për t'u internuar.
Lufta Spanjollo - Amerikane
alt=|majtas|parapamje|The House of Emilio Aguinaldo is where the proclamation of Philippine Independence from Spain took place on June 12, 1898. Më 25 Prill 1898, filloi Lufta Spanjollo - Amerikane. Më 1 maj 1898, në Betejën e Gjirit të Manilës, Skuadrilja Aziatike e Marinës Amerikane, e udhëhequr nga komodori George Dewey në bordin e USS Olympia, mundi me vendosmëri forcat detare spanjolle në Filipine. Me humbjen e forcave të saj detare dhe kontrollin e Manila Bay, Spanja humbi aftësinë për të mbrojtur Manilën dhe për këtë arsye Filipinet.
Më 19 maj, Emilio Aguinaldo u kthye në Filipine në bordin e një anijeje të Marinës Amerikane dhe më 24 maj mori komandën e forcave Filipinase. Filipinaza e Forcat nuk kishte më shumë vëmendje në spanjollët. Më 12 qershor të vitit 1898 Aguinaldo lëshoi ​​Deklaratën e Pavarësisë Filipine që shpall pavarësinë nga Spanja. Forcat filipinase më pas rrethuan Manilën, ashtu si forca amerikane. alt=|parapamje|The Battle of Manila Bay Në gusht 1898, guvernatori i përgjithshëm spanjoll ra dakord fshehurazi me komandantët amerikanë që të dorëzonte Manila te Amerikanët pas një beteje tallëse. Më 13 gusht 1898, gjatë Betejës së Manilës (1898), Amerikanët morën kontrollin e qytetit. Në dhjetor 1898, u nënshkrua Traktati i Parisit (1898), duke i dhënë fund Luftës Spanjollo - Amerikane dhe duke shitur Filipinet në Shtetet e Bashkuara për 20 milion dollarë. Me këtë traktat, rregulli spanjoll në Filipine përfundoi zyrtarisht.
Më 23 janar 1899, Aguinaldo themeloi Republikën e Parë Filipine në Malolos.
Më 4 shkurt 1899, filloi lufta filipino - amerikane me betejën e Manilës (1899) midis forcave amerikane dhe Republikës Filipine të sapolindur.
Referime
<references group="" responsive="">
Modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar
Modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar identifikon pengesat sistemike, qëndrimet poshtëruese dhe përjashtimin social (të qëllimshëm ose të paqëllimshëm), të cilat e bëjnë të vështirë ose të pamundur për individët me dëmtime të arrijnë funksionet e tyre të vlerësuara.Modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar ndryshon nga modeli kryesor mjekësor i aftësisë së kufizuar, i cili është një analizë funksionale e trupit si një makinë që duhet të fiksohet në mënyrë që të përputhet me vlerat normative. Ndërsa ndryshimet fizike, shqisore, intelektuale ose psikologjike mund të shkaktojnë kufizime funksionale individuale ose dëmtime, këto jo domosdoshmërisht duhet të çojnë në paaftësi përveç nëse shoqëria nuk arrin të marrë parasysh dhe të përfshijë njerëzit pavarësisht nga dallimet e tyre individuale.
Modeli social i aftësisë së kufizuar bazohet në një dallim midis termave të dëmtimit dhe aftësisë së kufizuara.Në këtë model, fjala dëmtim përdoret për t'iu referuar atributeve aktuale (ose mungesës së atributeve) që prekin një person, siç është pamundësia për të ecur ose marrë frymë në mënyrë të pavarur.Fjala paaftësi përdoret për t'iu referuar kufizimeve të shkaktuara nga shoqëria kur nuk i kushton vëmendje ekuivalente dhe akomodimit nevojave të individëve me dëmtim.
Si një shembull i thjeshtë, nëse një person nuk është në gjendje të ngjitet shkallëve, modeli mjekësor përqendrohet në bërjen e individit fizikisht të aftë të ngjitet shkallëve.Modeli social mundohet ta bëjë ngjitjen e shkallëve të panevojshme, siç është duke zëvendësuar shkallët me një rampë të arritshme për karriget me rrota.Sipas modelit shoqëror, personi mbetet i dëmtuar në lidhje me ngjitjen e shkallëve, por dëmtimi nuk duhet të konsiderohet më aftësi i kufizuar në atë skenar, sepse personi mund të arrijë në të njëjtat lokacione pa ngjitur shkallët.
Origjina e qasjes mund të gjurmohet në vitet 1960, dhe termi specifik doli nga Mbretëria e Bashkuar në vitet 1980.Sipas Mike Oliver, modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar nuk ishte menduar kurrë të ishte një shpjegim gjithëpërfshirës i gjithçkaje që përjeton një person me aftësi të kufizuara.
Jagodinë (Fier)
Jagodina është një fshat në Bashkinë Roskovec në Qarkun e Fierit në Shqipëri.
Modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar
Histori
Në vitin 1983, akademiku me aftësi të kufizuara Mike Oliver krijoi frazën model shoqëror të aftësisë së kufizuar në lidhje me këto zhvillime ideologjike. Oliver u përqëndrua në idenë e një modeli individual (nga i cili mjekësia ishte një pjesë) përkundrejt një modeli shoqëror, që rrjedh nga dallimi i bërë fillimisht midis dëmtimit dhe paaftësisë nga UPIAS. Libri kryesor i Oliver-it i vitit 1990 citohet gjerësisht si një moment kryesor në miratimin e këtij modeli.Libri përmbante vetëm tre faqe për modelin shoqëror të aftësisë së kufizuar.
Përbërësit dhe përdorimi
Një aspekt themelor i modelit shoqëror ka të bëjë me barazinë.Lufta për barazi shpesh krahasohet me luftërat e grupeve të tjera të margjinalizuara shoqërore.Të drejtat e barabarta thuhet se fuqizojnë njerëzit me aftësinë për të marrë vendime dhe mundësinë për të jetuar jetën në maksimum.Një frazë e lidhur shpesh e përdorur nga fushatat e të drejtave të aftësisë së kufizuar, si me aktivizmin tjetër shoqëror, është Asgjë rreth nesh pa ne.
Modeli social i aftësisë së kufizuar përqendrohet në ndryshimet e kërkuara në shoqëri.Këto mund të jenë për sa i përket:
Oliver nuk e ka ndërmend që modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar të jetë një teori gjithëpërfshirëse e aftësisë së kufizuar, por përkundrazi një pikë fillestare për të rafinuar sesi shoqëria shikon paaftësinë. Ky model u konceptua si një mjet që mund të përdoret për të përmirësuar jetën e personave me aftësi të kufizuara, sesa një shpjegim të plotë për çdo përvojë dhe rrethanë.
Hasshtë kritikuar për nënvlerësimin e rolit të dëmtimeve. kritikuar gjithashtu për mos promovimin e dallimeve normale midis personave me aftësi të kufizuara, të cilët mund të kenë çdo lloj moshe, gjinie, race dhe orientimi seksual, dhe në vend të kësaj i paraqesin ato si një bllok monolitik, të pamjaftueshëm të individualizuar të njerëzve.
Si identitet
Në fund të shekullit të 20-të dhe në fillim të shekullit XXI, modeli social i aftësisë së kufizuar u bë një identitet mbizotërues për personat me aftësi të kufizuara në MB.
Modeli shoqëror i aftësisë së kufizuar nënkupton që përpjekjet për të ndryshuar, rregulluar ose kuruar individët, veçanërisht kur përdoret kundër dëshirave të pacientit, mund të jenë diskriminuese dhe paragjykuese.Ky qëndrim, i cili mund të shihet se buron nga një model mjekësor dhe një sistem vlerash subjektive, mund të dëmtojë vetëvlerësimin dhe përfshirjen sociale të atyre që i nënshtrohen vazhdimisht (p.sh. duke u thënë se nuk janë aq të mirë apo të vlefshëm, në përgjithësi dhe kuptimi thelbësor, si të tjerët).Disa komunitete i kanë rezistuar në mënyrë aktive trajtimeve, ndërsa, për shembull, duke mbrojtur një kulturë unike ose një grup aftësish.Në komunitetin e shurdhërve, gjuha e shenjave vlerësohet edhe nëse shumica e njerëzve nuk e dinë atë dhe disa prindër argumentojnë kundër implanteve kokrrizore për foshnjat e shurdhër, të cilët nuk mund të pajtohen me ta. Njerëzit të diagnostikuar se janë në spektrin e autizmit mund të argumentojnë kundër përpjekjeve për t'i ndryshuar ato që të jenë më shumë si të tjerët.Në vend të kësaj ata argumentojnë për pranimin e neurodiversitetit dhe akomodimin ndaj nevojave dhe qëllimeve të ndryshme. Disa njerëz të diagnostikuar me një çrregullim mendor argumentojnë se ata janë thjesht të ndryshëm dhe jo domosdoshmërisht përputhen. Modeli biopsikosocial i sëmundjes / paaftësisë është një përpjekje holistike e praktikuesve për të adresuar këtë.
Modeli shoqëror nënkupton që praktika të tilla si eugjenika janë të bazuara në vlerat shoqërore dhe një kuptim paragjykues të potencialit dhe vlerës së atyre me aftësi të kufizuara.Mbi 200,000 persona me aftësi të kufizuara ishin viktimat e para të Holokaustit.
Një artikull i vitit 1986 thoshte:"rendesishme e rëndësishme që të mos e lejojmë veten të pushojmë nga puna sikur të gjithë të jemi nën këtë kategori të shkëlqyeshme metafizike 'me aftësi të kufizuara".Efekti i kësaj është një depersonalizim, një largim i gjerë i individualitetit tonë dhe një mohim i së drejtës sonë për t'u parë si njerëz me unitetin tonë, sesa si përbërës anonimë të një kategorie ose grupi.Këto fjalë që na gërryen të gjithë - the aftësia e kufizuar, sp spina bifida, tet tetraplegjike , dy distrofi muskulore, - nuk janë asgjë tjetër përveç koshave mbeturinorë terminologjikë, në të cilët të gjitha gjërat e rëndësishme për ne, si njerëz hidhen ”.
Aspektet ekonomike
Modeli shoqëror ka të bëjë edhe me ekonominë. Propozon që njerëzit të aftësohen nga mungesa e burimeve për të përmbushur nevojat e tyre. Për shembull, një person me dëmtime mund të ketë nevojë për disa lloje shërbimesh mbështetëse që të jenë në gjendje të marrin pjesë plotësisht në shoqëri, dhe mund të bëhen të paaftë nëse shoqëria shkurton fondet për ato shërbime mbështetëse, ndoshta në emër të masave shtrënguese të qeverisë.
Ai adreson çështje të tilla si nënvlerësimi i potencialit të njerëzve për të kontribuar në shoqëri dhe për të shtuar vlerë ekonomike në shoqëri, nëse u jepen të drejta të barabarta dhe lehtësira dhe mundësi po aq të përshtatshme si të tjerët.Hulumtimi ekonomik mbi kompanitë që përpiqen të strehojnë aftësi të kufizuara në fuqinë e tyre të punës sugjerojnë që ata i tejkalojnë konkurrencën.
Në vjeshtën e vitit 2001, Zyra e Statistikave Kombëtare në Mbretërinë e Bashkuar identifikoi që afërsisht një e pesta e popullsisë në moshë pune ishte me aftësi të kufizuara - 7.1 milion persona me aftësi të kufizuara në krahasim me 29.8 milion njerëz të aftë - dhe në këtë analizë siguroi gjithashtu një pasqyrë në disa nga arsyet pse me aftësi të kufizuara njerëzit nuk ishin të gatshëm të hynin në tregun e punës, të tilla si zvogëlimi i përfitimeve të aftësisë së kufizuar për të hyrë në tregun e punës nuk do ta bënte të vlefshëm hyrjen në punë.U sugjerua një qasje me tre drejtime: "stimuj për të punuar përmes sistemit të taksave dhe përfitimeve, për shembull përmes kredisë tatimore të personit me aftësi të kufizuara; duke ndihmuar njerëzit të kthehen në punë, për shembull përmes Marrëveshjes së Re për Personat me Aftësi të Kufizuara dhe trajtimi i diskriminimit në vendin e punës përmes politikës kundër diskriminimit.Duke mbështetur këtë janë Akti i Diskriminimit të Aftësisë së Kufizuar (DDA) 1995 dhe Komisioni i të Drejtave të Aftësisë së Kufizuar.
Ligji dhe politika publike
Në Mbretërinë e Bashkuar, Ligji për Diskriminimin e Aftësisë së Kufizuar përcakton aftësinë e kufizuar duke përdorur modelin mjekësor - personat me aftësi të kufizuara përcaktohen si njerëz me kushte të caktuara, ose kufizime të caktuara në aftësinë e tyre për të kryer veprimtari normale të përditshme. Por kërkesa e punëdhënësve dhe ofruesve të shërbimeve për të bërë "rregullime të arsyeshme" në politikat ose praktikat e tyre, ose aspektet fizike të ambienteve të tyre, ndjek modelin shoqëror. Duke bërë rregullime, punëdhënësit dhe ofruesit e shërbimeve janë duke hequr pengesat që paaftësohen - sipas modelit social, ata po heqin në mënyrë efektive paaftësinë e personit.Në vitin 2006, ndryshimet në akt kërkuan që autoritetet lokale dhe të tjerët të promovojnë në mënyrë aktive barazinë e aftësisë së kufizuar.Ky zbatim erdhi në formën e Detyrës së Barazisë së Aftësisë së Kufizuar në Dhjetor 2006. Në vitin 2010, Akti i Diskriminimit të Aftësisë së Kufizuar (1995) u bashkua në Aktin e Barazisë 2010 së bashku me legjislacionin tjetër përkatës të diskriminimitt.Ai shtrin ligjin për diskriminimin në diskriminimin indirekt.Për shembull, nëse një kujdestar i një personi me aftësi të kufizuara diskriminohet, kjo tani është gjithashtu e paligjshme. Që nga tetori i vitit 2010, kur ajo hyri në fuqi, punëdhënësit nuk mund të bëjnë ligjërisht pyetje në lidhje me sëmundjen ose paaftësinë në intervistë për një vend pune ose që një gjyqtar të komentojë në një referencë, përveç kur ka nevojë për të bërë rregullime të arsyeshme për një intervistë për të vazhduar.Pas një oferte për një vend pune, një punëdhënës mund të bëjë me ligj pyetje të tilla.