cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Protokolli i Korfuzit
Negociatat
Meqenëse përfshirja në Greqi nuk ishte një opsion pas zhvillimeve të fundit politike, Zografi propozoi tri zgjidhje kryesore për përfaqësuesit e Komisionit Ndërkombëtar: një autonomi të plotë nën sovranitetin e princit shqiptar, autonomi administrative dhe kantone, dhe administrim të drejtpërdrejtë dhe kontroll nga Fuqitë Evropiane. Pala Epirote Veriore gjithashtu kërkoi shtrirjen e zonës në të cilën popullsia greke do të gëzonte arsimim në gjuhën e saj amtare për të përfshirë rajonet përreth Vlorës dhe Durrësit (në Shqipërinë qendrore, në veri të Epirit të Veriut), emërimin e ortodoksëve grekë më të lartë zyrtarë në qytetet kryesore të Epirit të Veriut dhe përjashtimin nga shërbimi ushtarak i popullatës vendase, madje edhe në kohë lufte.
Përfaqësuesit e të dy palëve u takuan për bisedime në Sarandë, një qytet bregdetar në Epirin e Veriut, por negociatat përfundimtare u zhvilluan në ishullin e afërt të Korfuzit, Greqi. Më në fund, më 17 maj 1914, përfaqësuesit e Epirit të Veriut dhe të Shqipërisë nënshkruan një marrëveshje që dha kërkesat kryesore të epirotëve dhe u bë e njohur si Protokolli i Korfuzit. Protokolli paracaktohet me një marrëveshje të nënshkruar të Komisionit:
Kushtet
[[Skeda:Epirus_across_Greece_Albania4.svg|djathtas|parapamje|283x283px| Rajoni i Epirit, që shtrihet në të gjithë Greqinë dhe Shqipërinë. Legjenda: Protokolli plotësonte kërkesat kryesore të palës Epirote Veriore. Sipas kushteve të saj, të dy krahinat e Korçës dhe Gjirokastrës, që përbënin Epirin e Veriut, do të bëheshin autonome nën sovranitetin shqiptar dhe nën kujdesin e Princit William Wied; ai, megjithatë, nuk iu dha asnjë fuqi efektive çfarëdo.
Qeveria shqiptare, në marrëveshje me Komisionin, kishte të drejtë të emërojë dhe shkarkojë guvernatorët dhe zyrtarët e rangut të lartë, duke marrë parasysh përbërjen demografike të bashkësive fetare vendase. Kushte të tjera përfshinin rekrutimin proporcional të vendasve në xhandarmërinë lokale dhe ndalimin e taksave ushtarake nga njerëz jo autoktonë të rajonit. Në shkollat ortodokse, gjuha greke do të ishte i vetmi mjet mësimi, përveç klasave një deri në tre. Sidoqoftë, arsimi fetar do të ishte i gjithi në greqisht. Për më tepër, greqishtja ishte bërë gjithashtu e barabartë me shqipen në të gjitha çështjet publike, përfshirë gjykatat dhe këshillat me zgjedhje.
Reagimet dhe miratimi
Më 1 qershor, Fuqitë e Mëdha (përfshirë Italinë dhe Austro-Hungarinë) miratuan rezultatet e negociatave dhe më 23 qershor kushtet e Protokollit u miratuan zyrtarisht nga Qeveria shqiptare. Qeveria greke, pa u përfshirë deri atëherë në situatë, ishte në dijeni të negociatave dhe mundësinë e një marrëveshjeje përfundimtare. Kryeministri grek Eleftherios Venizelos e këshilloi Jorgo Zografin të aprovojë kushtet e protokollit pa kërkuar një autonomi edhe më të gjerë.
Përfaqësuesit e Epirit të Veriut në Asamblenë Panepirotike në vijim, të Delvinës duhej të merrnin vendimin përfundimtar nëse do të pranonin Protokollin. Protokolli përfundimisht u pranua pas ndërhyrjes së Venizelos; megjithatë përfaqësuesit e Himarës i gjetën termat tepër poshtërues, duke argumentuar se e vetmja zgjidhje e vlefshme do të ishte bashkimi me Greqinë dhe jo autonomia brenda shtetit shqiptar.
Situata politike dhe shpërthimi i Luftës së Parë Botërore
parapamje|266x266px| Kryeministri Grek, [[Eleftherios Venizelos, u bëri thirrje delegatëve të Asamblesë së Delvinës që të pranojnë kushtet e Protokollit. ]] Menjëherë pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore (korrik 1914), situata në Shqipëri u bë e paqëndrueshme dhe pasoi një kaos politik. Kur vendi u bë i ndarë në një numër qeverish rajonale, Princi William u largua nga vendi në shtator 1914. Më 27 tetor, pas aprovimit nga Fuqitë e Mëdha, ushtria greke u fut përsëri në Epirin e Veriut. Qeveria e Përkohshme e Epirit të Veriut zyrtarisht pushoi së ekzistuari, duke deklaruar se ajo kishte përmbushur objektivat e saj. Rajoni de facto i është aneksuar Greqisë deri në gjysmën e dytë të vitit 1916,, kur trupat italiane dëbuar ushtrinë greke nga zona.
Periudha ndërluftarake dhe anulimi i Protokollit
Në vitin 1921 Protokolli i Korfuzit u anulua gjatë Konferencës së Ambasadorëve dhe Epiri i Veriut iu dha përfundimisht shtetit shqiptar. Sidoqoftë, përpjekjet për të rivendosur një Epir autonome Veriore vazhduan. Më 1921 qeveria shqiptare, gjatë hyrjes së vendit në Lidhjen e Kombeve, u angazhua të mbrojë të drejtat e pakicave brenda territorit të saj, të cilat u ratifikuan nga Parlamenti lokal vitin e ardhshëm. Sidoqoftë, këto të drejta u dhanë brenda një zone shumë më të kufizuar në krahasim me Protokollin, i cili përfshinte vetëm disa fshatra në rajonet e Himarës, Gjirokastrës dhe Sarandës, dhe asnjë nga qytetet kryesore. Për më tepër, arsimi grek u konsiderua si një kërcënim i mundshëm për integritetin territorial të shtetit shqiptar dhe shkollat greke u mbyllën ose u kthyen në ato shqiptare. Si rezultat i kësaj politike, arsimi në greqisht ishte i kufizuar dhe për një kohë praktikisht u eleminua (1934-1935). Vetëm pas ndërhyrjes së Gjykatës së Përhershme të Drejtësisë Ndërkombëtare, në prill 1935, pala shqiptare lejoi rihapjen e shkollave në gjuhën greke dhe hiqte dorë nga insistimi i saj për përdorimin e shqipes në shkollat Greke.
Shteti shqiptar drejtoi gjithashtu përpjekje për krijimin e një kishe të pavarur ortodokse, në kundërshtim me dispozitat e Protokollit të Korfuzit dhe duke zvogëluar kështu ndikimin e gjuhës greke në rajon. Sipas një ligji të vitit 1923, priftërinjtë që nuk ishin shqipfolës, si dhe jo me origjinë shqiptare, u përjashtuan nga kjo kishë e re autoqefale.
Trashëgimia
Protokolli i Korfuzit përmendet shpesh nga Epiri Verior dhe organizatat e të drejtave të njeriut kur i referohet diskriminimit ndaj pakicës greke në Shqipëri. Nga ana tjetër, në historiografinë shqiptare kjo marrëveshje përmendet zor ose interpretimi i saj shpesh bazohet në pozicione të ndryshme: ajo shihet si një përpjekje për ndarjen e shtetit shqiptar dhe si një dëshmi e mosrespektimit të Fuqive të Mëdha për integritetin kombëtar të Shqipërisë.
Veçanërisht, gjatë viteve 1960, Sekretari i Përgjithshëm Sovjetik Nikita Hrushçov e pyeti liderin komunist të Shqipërisë Enver Hoxha për dhënien e autonomisë ndaj pakicës, por kjo iniciativë ishte pa asnjë rezultat. Çështja e autonomisë mbetet një nga çështjet kryesore në axhendën diplomatike në marrëdhëniet shqiptaro-greke, pas rënies së regjimit komunist në Shqipëri (1991). Për më tepër, një shkallë e caktuar e autonomisë, bazuar në kushtet e Protokollit të Korfuzit, është objektivi kryesor i organizatës Omonoia, si dhe Partia Uniteti për të Drejtat e Njeriut, e cila përfaqëson pakicën greke në qeverinë shqiptare. Propozime të tilla u kundërshtuan më 1991 nga qeveria shqiptare, duke nxitur kështu krahun radikal Omonoia për të bërë thirrje për Bashkim me Greqinë. Në një incident tjetër, në vitin 1993, kryetari i Omonoia u arrestua menjëherë nga policia shqiptare, pasi sqaroi në publik se qëllimi i pakicës Greke ishte autonomia brenda kufijve shqiptarë, bazuar në kushtet e Protokollit.
Lexim i mëtejshëm
Teksti i plotë i Protokollit:
Hija e frikës
Hija e frikës, roman me autor Bujar Braho. Botuar në Tiranë nga "Eurorilindja", në vitin 2004. Libri ka 187 faqe.
Ganimete Tërbeshi
Ganimete Tërbeshi (1927-1944, Kosovë) është heroinë e popullit shqiptar, e cila u përfshi në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare (LANÇ), në Kosovë.
Ajo u përfshi në radhët e Lëvizjes Antifashiste, që nga viti 1941, si 14 vjeçare, njëherë si pioniere që bartte postën ilegale, sillte e merrte lajme. Një vit më vonë u pranua si komuniste e re. Edhe pse e re, ajo ishte shumë besnike dhe e guximshme.
Jeta dhe familja
Ganimete Tërbeshi vinte nga një familje patriotësh nga Gjakova. Ajo ishte motra e dëshmorit Abedin Tërbeshi. Kur Abedinin e morën të vdekur nga shtëpia, ajo thirri: “Ndalu Abedin, se i kam nja dy fjalë me ty, edhe pse gjakun tënd ka kush ta merr, motra jote ka aq forcë, që ta marrë me këto duar”. Kjo klithje e saj i tronditi të gjithë pjesëmarrësit në funeralin e varrimit të Abedinit, saqë s’mbeti njeri pa qarë “, rrëfeu Muhamet Oruçi, pjesëmarrës në varrim.
Përveç të vëllait, të angazhuara me të në luftë ishin edhe motra e saj, Hidajete Terbeshi, Muradije Tërbeshi, e njohur si halla e Tërbeshit, Shefkije Tërbeshi e shumë gra të tjera Shtëpia e familjes së saj, si para vdekjes së të vëllait, ashtu edhe pas vrasjes së tij, vazhdoi të shërbente si njëra ndër bazat kyçe të Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Gjakovës, madje edhe në ditët më të vështira fashizmit.
Veprimtaria
Ndonëse revoltën e saj e kishte filluar qysh në moshën 14 vjeçare, megjithatë lufta e saj u intensifikua pas vrasjes së vëllait të saj, Abedinit. Por, punën e saj të palodhshme e kishte zbuluar armiku dhe atë e kishin burgosur së bashku me hallën Shefkije. Pas një qëndrimi të shkurtër në burgun e Pejës, atë e internuan në kampin e Prishtinës.
Vrasja e Ganimete Tërbeshit
Nazistët dhe bashkëpunëtorët e tyre vendosën që ta varin Ganimeten së bashku me të gjithë shokët e shoqet e burgosur me të. Në mëngjesin e 30 gushtit të vitit 1944, atë e sollën të lidhur në Gjakovën e saj. Në Namazgjah ishin vendosur trekëmbëshat. Në sytë e saj u vranë nëntë shokët e saj, njëherësh pjesëmarrës t; Lëvizjes Nacionalçlirimtare, ndërsa, të dhjetën dhe të fundit varën Ganimeten. Para se ta varnin, ajo iu drejtua armikut me këto fjalë: “Tradhtarë! Do ta marrin hakun shokët!”.
Vrasja e Ganimetes dhe e shokëve të saj kishte shkaktuar tronditje dhe kishte bërë bujë të madhe tek të gjithë qytetarët e Gjakovës dhe të Kosovës.
Pas vdekjes së Ganimetes
Ganimetja vdiq, por heroizmi i saj jeton ende sot e asaj dite e të bëmat e saj përcillen nga gjenerata në gjeneratë, duke u marrë si shembull, guximi dhe patriotizmi për të gjitha gjeneratat e ardhshme në luftën për liri.
Ndonëse ishte vetëm 17 vjeçare kur vdiq, asaj i janë kushtuar dhjetëra vargje e këngë, të kënduara nga rapsodët ndër vite. Sot, emrin e saj e mbajnë dhjetëra shkolla fillore e të mesme në Kosovë.
Për heroizmin e Ganimetes, në vitin 1973 kishin shkruat edhe mediet serbe, të cilat kishin shkruar se si Ganimete Tërbeshi arrestohet në Pejë në vitin 1944, më pas transferohet në Prishtinë. Një shkrim në Yugopapir me titullin: “Heronjtë e rinj të Jugosllavisë” e tregon edhe jetën e Ganimetes.
Të lutem, Mari!
Të lutem, Mari!, roman me autor Theodhori V. Baba. Botuar në Sarandë nga "Snaj", në vitin 2004. Libri ka 142 faqe.
Hideo Shinojima
(21 Janar 1910 – 11 Shkurt 1975) ishte një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 2 ndeshje dhe ka shënuar 1 gola.
Kraja (kthjellim)
Kraja ka disa përdorime:
Pranvera do të vijë
Pranvera do të vijë, roman me autor Ferhat Cakaj. Botuar në Elbasan nga "Egnatia", në vitin 2005. Libri ka 247 faqe.
Borneo
Borneo (Pulau Borneo) është i tretë ishulli më i madh në botë dhe më e madhe në Azi. Isulli të Borneo ështe i ndarë politikisht në tre vendet: Malaysia dhe Brunei në veri, dhe Indonesia në jug. Përafërsisht 73% ështe në territor Indonezian.
Albocàsser
Albocàsser është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Alt Maestrat, të provincës Castellón, në Komunitetin e Valencias. Albocàsser ka 1439 banorë (2010), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 82.3 km2. Albocàsser është e vendosur në Comarca të Alt Maestrat dhe ka një popullsi prej 1439 banorësh.Zona kryesisht është malore dhe shumë piktoreske, sidomos gjatë sezonit të bajameve dhe qershive , pemët rezultojnë me humbjen e ngjyrës. Albocàsser është i rrethuar nga vargmalet; Serra d'En Galceran është e vendosur në jugperëndim të qytetit dhe Monte Gordo në veri.
Ditët e kohës sime
Ditët e kohës sime, roman me autor Mumir Ferko. Botuar në Tiranë nga "Toena", në vitin 2018. Libri ka 320 faqe.
Viso del Marqués
Viso del Marqués është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Manserja, të provincës Ciudad Real, në Castile-La Mancha. Viso del Marqués ka 2578 banorë (2014), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 533.2 km2.
Ben-Hur (2016)
Ben-Hur është një film i ardhshëm Amerikan i parashikuar për të dalë në kinema gjatë vitit 2016. Filmi ka temë historike. Regjizori i filmit është Timur Bekmambetov ndërkohë që skenari është shkruar nga Keith Clarke dhe John Ridley. Filmi është i bazuar në romanin Ben-Hur: Një Përrallë e Krishtit (1880) me autor Lew Wallace dhe është reklamuar si një  "riadaptim" apo "riinterpretim" i romanit. Libri është përshtatur dhe herë të tjera në kinematografi, duke përfshirë këtu 1959 filma të njëjtin emër. Në film marrin pjesë yje të kinematografisë si Jack Huston, Morgan Freeman, Toby Kebbell, Nazanin Boniadi dhe Rodrigo Santoro.
Skenari
Një pasanik, Juda Ben-Hur (Jack Huston), akuzohet padrejtësisht për tentativë për vrasje nga miku i tij i fëmijërisë dhe vëllai i adoptuar Messala (Toby Kebbell). Ai mbijeton për vite me rradhë si skllav nën Romakët para se të përpiqet për të marrë hak ndaj vëllait të adoptuar, duke e sfiduar atë në një garë me qerre.
Dudley Field Malone
thumb|Dudley Field Malone Dudley Field Malone (3 qershor 1882 – 5 tetor 1950) ishte avokatë, aktivistë liberal dhe aktorë amerikanë.
Jeta e hershme
Ai ishte djali i William C. Malone dhe Rose (née McKenny) Malone. Ai diplomoi në Kolegjin e Shën Françesk Saveri në New York City më 1903 dhe studioi juridikun në Universitetin Fordham. Ai u bë avokatë, dhe gjithashtu u bë aktiv në Partinë Demokratike në Nju Jork, në fraksionin e reformës në kundërshtim me organizatën Tammany Hall. Në vitin 1912, ai ndihmoi në organizimin e suksesshëm të fushatës zgjedhore primare dhe të përgjithshme të Presidentit Woodrow Wilson.
Karriera politike
Malone shpërtheu me vendosmëri me administratën Wilson në vjeshtën e vitit 1917, duke miratuar publikisht socialistin Morris Hillquit për kryetar të Qytetit të Nju Jorkut.
Malone u avokatë për të drejtat e grave për të votuar dhe dha dorëheqjen për të protestuar kundër dështimit të Wilson për të marrë atë çështje ose për të mbështetur një amendament të votës së gruas ndaj Kushtetutës. Në vitin 1918, ai fitoi lirimin e një grupi të votuesëve të cilët ishin burgosur për demonstratat anti-Wilson "rojatri heshtur" të udhëhequr nga Alice Paul. Malone u bëri thirrje me sukses bindjeve të tyre për "asamblim të paligjshëm" për "pengimin e trotuarit" përpara Shtëpisë së Bardhë.
Në vitin 1920, Malone kanditoi për Guvernatorin e Nju Jorkut. Në zgjedhjet e vitit 1920, ai mori vetëm 69,908 vota nga më shumë se 2.8 milionë të hedhuarve. Prej vitit 1920, ai u përkushtua në praktikën e tij të ligjit, i specializuar në rastet e divorcit ndërkombëtar të individëve të pasur. Ai krijoi një zyrë dege në Paris.
Karriera e mëvonshëm
Ai vazhdoi praktikën e divorcit deri në vitet 1930, kur ai u shpërngul në Kaliforni. Ai shërbeu si këshillë për 20th Century Fox, dhe u shfaq në disa filma. Ndërsa Malone mbante një ngjashmëri të fortë me Winston Churchill, ai u ftua për të luajtur Churchill në adaptimin e filmit të librit Joseph E. Davies në Misioni në Moskë (1943).
Jeta personale
Më 1908, ai u martua me May Patricia O'Gorman, vajza e gjykatësit dhe senatorit amerikan James Aloysius O'Gorman. Zonjusha Malone e divorcoi atë më 1921 në Paris.
Më 1921, ai u martua me shkrimtaren dhe aktivisten për të drejtat e grave për të votuar Doris Stevens.
Tadao Takayama
(24 Qershor 1904 – 1 Korrik 1980) ishte një ish-futbollist japonez.
Kombëtarja
Për reprezentacionin japonez ka luajtur 2 ndeshje dhe ka shënuar 1 gola.
Albons
Albons është një komunë në Spanjë, e vendosur në qarkun Baix Empordà, të provincës Girona, në Komunitetin Katalonia. Albons ka 710 banorë (2010), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 11.18 km2.
Mehtab Baghu
Mehtab Baghu (मेहताब बाग़, në gjuhën urdu: مہتاب باغ, që përkthehet: Kopshti i Dritës së Hënës) është një kompleks charbagh në Agra, në Indinë veriore. Ai gjendet në veri të kompleksit të Taxh Mahalit dhe Fortesës së Agras në anën tjetër të lumit Yamuna, në koordinatat 27.17972°N, 78.04194°W në ultësirën luginore. Kompleksi i kopshtit, në formë katrore, është rreth 300 x 300 metra dhe i rreshtuar përsosmërisht me Taxh Mahalin në bregun përballë. Gjatë stinës së shirave, terreni përmbytet pjesërisht nga ujërat.
Historia
Kopshti Mehtab Bagh ishte i fundit nga njëmbëdhjetë kopshtet e krijuara nga Mogulët përgjatë lumit Yamuna përballë Taxh Mahalit dhe Fortesës së Agras; ku i pari ishte Ram Baghu. Është përmendur se ky kopësht u ndërtuar nga perandori i parë mogul Babur (në vitin 1530). Është vërejtur gjithashtu se perandori Shah Jahan kishte identifikuar një sit në rrjedhën në formë gjysëm-hëne, të mbuluar me bar përgjatë luginës së lumit Yamuna si një vend ideal për të parë Taxh Mahalin. Pastaj u krijua si "një kopësht i shijimit të ndriçimit të hënës të quajtur Mehtab Bagh". Si pjesë e kopshtit u krijuan gjithashtu shëtitore të shtruara me të bardhë, pavijone në qiell të hapur, pellgje dhe çezma, me pemë frutore dhe bimë narcisi. Kopshti u projektua si pjesë integrale e kompleksit të Taxh Mahalit përballë tarracës buzëlumore. Gjerësia e tij është identike me atë të pjesës tjetër të Taxh Mahalit. Sipas legjendave të përshkruara në librin e udhëtarit francez të shekullit të XVII Jean Baptiste Tavernier dëshira e Shah Jahanit ishte të ndërtonte një mauzole prej mermeri të zi për vete, si binjak i Taxh Mahalit; megjithatë, kjo nuk mundi të bëhej për shkak se ai u burgos nga djali i tij, Aurangzebi. Ky mit është ushqyer më tej në vitin 1871 nga arkeologu britanik A.C.L. Carlleyle, që, ndërsa zbuloi mbetjet e një pellgu të vjetër në sit e ngatërroi atë me themelet e strukturës mitike. Kështu, Carlleyle u bë kërkuesi i parë që vuri në pah mbetjet strukturore të sitit, megjithëse të nxira nga myshku dhe likenet. Më vonë Mehtab Baghu u zotërua nga Raxha Man Singh Kacchawa i Amberit, që përvetësoi edhe tokën përreth Taxh Mahalit.
Vërshimet e shpeshta dhe nxierja e materialeve ndërtuese nga fshatarët pothuajse e shkatërroi kopshtin. Strukturat e mbetura brenda kopshtit ishin në gjendje të rrënuar. Në vitet 1990, ekzistenca e kopshtit pothuajse ishte harruar dhe ishte degraduar në pak më shumë se një kodrinë e madhe rëre, e mbuluar me bimësi të egër dhe lym lumor.
Plani i vendit
Mbishkrimet në sitin e Mehtab Baghut përmendin se ai i bashkohet kopshteve të tjerë në perëndim; këta janë quajtur "Chahar Bagh Padshahi" dhe "Chahar Bagh Padshahi i Dytë". Kopshti rrethohet nga një kompleks muresh; ai është bërë prej tullash, suva gëlqereje dhe të veshur me gurë të kuq ranorë. Me një gjatësi prej 289 metrash muri lumor është pjesërisht i paprekur. I ndërtuar mbi platforma, ka kulla me kupola në gurë të kuq ranorë në formë tetëkëndore, që mund të kenë qëndruar në kënde. Në skajin perëndimor të terrenit ndodhet një rrugicë 2 - 2.5 m e gjerë e bërë me tulla, që i mbulon mbetjet e murin në perëndim. Pranë hyrjes ndodhet një faltore e vogël dalite buzë lumit. Nga katër kullat prej guri ranor, që shënojnë këndet e kopshtit, vetëm ajo në jug-lindje ka mbetur.
Në skajin jugor një pellg i madh tetëkëndor pasqyron imazhin e mauzoleut. Në anën lindore ndodhet një depozitë e vogël qendrore. Kanalet e ujit e pasurojnë peizazhin në lindje dhe perëndim ndodhen ndërtesa baradari. Në murin verior ndodhet një portë. Themelet e dy ngrehinave qëndrojnë pak në veri dhe jug të pellgut të madh, që me gjasa ishin pavijone kopshtare. Nga struktura veriore një ujëvarë e shkallëzuar duhet të ketë ushqyer pellgun. Kopshti në veri ka plan tipik katror, me kryqëzim aksial me një pellg katror në qendrën e tij. Në perëndim, kopshtin e furnizon një akuadukt. Strukturat e tjera, jo në përputhje me planin e peizazhit origjinal përfshijnë fidanishte të zotëruar nga persona privatë, një tempull në vendin e një gaxiboje, një statujë e veçuar e B. R. Ambedkar-it duke mbajtur Kushtetutën e Indisë në oborr dhe reliket e një rrjeti furnizimi me ujë të parkut.
Restaurimet
Restaurimi i Mehtab Baghut filloi pasi Archeological Survey of India (ASI), vendosi standarde të reja për shqyrtimet e kopshtit mogul. Kjo përshfinte shqyrtimin e një sipërfaqeje, dokumentimin historik, vlerësimin paleobotanik, teknikat e gërmimit arkeologjik dhe koordinimet e kërkuara me ministritë e kulturës, turizmit dhe planifikimit. Restaurimet filluan në vitet 1990, të mbështetura nga amerikanët, gjatë të cilave sitit të Mehtab Baghut iu shtua rrethimi me tel me gjemba. Kopshtit, me këmbënguljen e ASI-t iu rikthye mjedisi origjinal me bimët që Mogulët përdornin në kopshtet e tyre. Megjithëse “National Environmental Engineering Research Institute” (NEERI) ka sugjeruar mbielljen e 25 specieve bimore që zbusin ndotjen çdo 2 m në rinovimin e propozuar të kopshtit, kjo u kundërshtua nga ASI. Gjykata Supreme ndërhyri në çështje në favor të ASI-t, që donte kopshti të kishte vetëm bimët që mogulët përdornin në kopshtet e tyre.
U sugjerua një listë e përgjithshme e bimëve. Artistët pezizazhist të ASI-t e planifikuan me përpikmëri dhe rimbollën pemët, bimët dhe barishtet që përputheshin me Kopshtet Mogule, duke kopjuar kopshtet buzëlumore të sjellë në Indi nga Azia Qendrore në ‘Shalimar Bagh’ të Kashmirit. Rreth 81 bimë të përshtatura në Kopshtarinë Mogule u mbollën, duke përfshirë guava, maulshri, kaner, hibisk, agrume, nim, bauhinia, ashoka dhe xhamun. Barishtoret u mbollën në mënyrë të tillë që pemërt e larta të pasonin të ulëtat, pastaj shkurret dhe në fund lulet. Disa nga këto bimë prodhojnë lule me ngjyra të ndezura që shkëlqejnë nën dritën e hënës. Parku është restauruar në pamjen e tij origjinale dhe tani është bërë një vend shumë i mirë për të parë Taxh Mahalin.
Arkeologjia
Gërmimet arkeologjike në sitin e Mehtab Baghut janë përshkruar si "krijuese të standardeve të reja për shqyrtimin e Kopshtit Mogul", duke përdorur teknika paleobotanike dhe gërmimesh. Gërmimi i 90 000 metra kub dhe, u zhvilluan nga ASI (Archaeological Survey of India) në vitin 1994. Ai zbuloi një depozitë të madhe tetëkëndore me 25 çezma dhe një kopësht, të ndarë në katër pjesë. Mauzoleu i Mumtaz Mahalit gjendet mes hyrjes kryesore të Taxh Mahalit dhe skajit të Mehtab Baghut. Kjo konfirmohet nga një letër nga Aurangzebi drejtuar Shah Jahanit, në të cilën ai tregon kushtet e kopshtit pas përmbytjes së vitit 1652.
Pylli i Amazones
parapamje| Pamje ajrore e Amazon, pranë Manaus Pylli i Amazones ( portugalisht : Floresta Amazônica ose Amazônia ; Selva Amazónica, Amazonía ose zakonisht Amazonia ; Frëngjisht ; Holandez), i njohur gjithashtu në gjuhën angleze si Amazonia ose Xhungla Amazone, është një pyll i gjelbër me lëng në Amazon biome që mbulon pjesën më të madhe të Amazon basenit të Amerikës së Jugut. Ky pellg përfshin 7,000,000 km2, nga të cilat 5,500,000 km2 janë të mbuluara nga rainforest. Ky rajon përfshin territorin që i përket nëntë kombeve. Pjesa më e madhe e pyjeve gjendet në Brazil, me 60% të pyjeve të shiut, ndjekur nga Peru me 13%, Kolumbi me 10% dhe me sasi të vogla në Venezuelë , Ekuador , Bolivi , Guajana , Suriname dhe Guajana Franceze. Shtetet ose departamentet në katër vende përmbajnë " Amazonas " në emrat e tyre. Amazon përfaqëson më shumë se gjysmën e pyjeve të mbetura të planetit, dhe përfshin traktin më të madh dhe më të biodiversitetit të pyjeve tropikale në botë, me rreth 390 miliardë pemë individuale të ndara në 16,000 lloje.
Etimologji
Emri Amazon thuhet të lindë nga një luftë Francisco de Orellana luftoi me Tapuyas dhe fiseve të tjera. Gratë e fisit luftuan së bashku me burrat, siç ishte rasti i tyre. Orellana rrjedh nga emri Amazonas nga amazona e mitologjisë greke, e përshkruar nga Herodoti dhe Diodorus.
Natyrore
Rainforest gjasa formuar gjatë epokës Eocene. U shfaq pas një reduktimi global të temperaturave tropikale kur Oqeani Atlantik u zgjerua mjaftueshëm për të siguruar një klimë të ngrohtë dhe të lagët në pellgun e Amazonës. Rainforest ka qenë në ekzistencën për të paktën 55 milion vjet, dhe pjesa më e madhe e rajonit ka mbetur pa savanë të tipit biomes të paktën deri në moshën akull aktuale, kur klima ishte e thata dhe Savanna më e përhapur.
Pas ngjarjes së zhdukjes së kretak-Paleogjenit, zhdukja e dinozaurëve dhe klima e lagësht mund të ketë lejuar që rainforest tropikale të përhapet në të gjithë kontinentin. Nga 66-34  Mya, rainforest shtrihet deri në jug deri në 45 °. Ndryshimet klimatike gjatë 34 milion viteve të fundit kanë lejuar që rajonet e savanës të zgjerohen në tropikët. Gjatë Oligocenit, për shembull, rainforest shtriu një grup relativisht të ngushtë. Ajo u zgjerua përsëri gjatë Miocenit të Mesëm, pastaj u tërhoq në një formim kryesisht në brendësi në maksimumin e fundit akullnajor. Megjithatë, rainforest ende arriti të lulëzojë gjatë këtyre periudhave akullnajore, duke lejuar mbijetesën dhe evoluimin e një diversiteti të gjerë speciesh. majtas|parapamje| Pamje ajrore e Amazon rainforest. Gjatë gjysmës së Eocenit, besohet se pellgu i kullimit të Amazonës ishte ndarë përgjatë mesit të kontinentit nga Purus Arch. Uji në anën lindore shkonte drejt Atlantikut, ndërsa në ujërat perëndimore rrjedh drejt Paqësorit në të gjithë pellgun e Amazonas. Ndërsa malet e Andeve u ngritën, megjithatë, u krijua një pellg i madh që rrethoi një liqen; i njohur tani si Pellgut Solimões. Brenda 5-10 të fundit  milion vjet, ky ujë akumulues shpërtheu përmes Purus Arch, duke u bashkuar me rrjedhën e Lindjes drejt Atlantikut.
Ekzistojnë dëshmi se ka pasur ndryshime të rëndësishme në vegjetacionin e Amazon rainforest gjatë 21,000 viteve të fundit përmes Maksimumit të Fundit të Glacialit (LGM) dhe deglaciimit të mëvonshëm. Analizat e depozitave të sedimenteve nga Amazon paleolakes basenit dhe nga Amazon Fan tregojnë se reshjet në pellg gjatë LGM ishte më e ulët se për momentin, dhe kjo ishte pothuajse me siguri lidhur me mbuluar me lagështi të lagur me bimësi tropikale në basenit. Megjithatë, ka debat rreth asaj se sa e gjerë ishte kjo reduktim. Disa shkencëtarë argumentojnë se rainforest u reduktua në refugia të vogla të izoluara të ndara nga pyjet e hapura dhe grassland; shkencëtarë të tjerë argumentojnë se rainforest mbetur kryesisht paprekur, por zgjeruar më pak në veri, jug dhe lindje se është parë sot. Ky debat është provuar të jetë i vështirë për t'u zgjidhur, sepse kufizimet praktike të punës në rainforest nënkuptojnë se marrja e mostrave të të dhënave është anashkaluar nga qendra e pellgut të Amazonit dhe të dy shpjegimet mbështeten në mënyrë të arsyeshme nga të dhënat në dispozicion.
Pluhrat nga Shkretetira e Saharase ne Amazona
Më shumë se 56% e pluhurit që mbillen në pyllin e Amazonës vjen nga depresioni i Bodélé në Çadin e veriut në shkretëtirën e Saharasë. Pluhur përmban fosfor, i rëndësishëm për rritjen e bimëve. Pema vjetore e Saharës zëvendëson sasinë e njëjtë të fosforit të larë çdo vit në tokën e Amazonës nga shirat dhe përmbytjet. Deri në 50 milion ton pluhur Sahara në vit po lulëzojnë në të gjithë Oqeanin Atlantik. NASA Video.
Sateliti CALIPSO i NASA-s ka matur sasinë e pluhurit të transportuar nga era nga Sahara në Amazon: mesatarisht 182 milionë tonë pluhur janë nxjerrë nga Sahara çdo vit, në 15 gradë gjerësi perëndimore, mbi 1,600 mi mbi Oqeanin Atlantik (disa pluhur bien në Atlantik), pastaj në 35 gradë gjatësi perëndimore në bregun lindor të Amerikës së Jugut, 27.7 milion ton (15%) e pluhurit bien mbi pellgun Amazon, 132 milion ton pluhur mbeten në ajër, 43 milionë tonë pluhur janë të fryrë nga era dhe bien në Detin e Karaibeve, e kaluara 75 gradë gjerësi perëndimore.
CALIPSO përdor një gjetës lazer për të skanuar atmosferën e Tokës për shpërndarjen vertikale të pluhurit dhe aerosoleve të tjera. CALIPSO rregullisht ndjek gjurmët e pluhurit Sahara-Amazon. CALIPSO ka matur variacionet në sasinë e pluhurit të transportuar - një rënie prej 86 përqind midis sasisë më të lartë të pluhurit të transportuar në vitin 2007 dhe më të ulëtit në vitin 2011.
Një mundësi që shkakton variacion është Sahel, një rrip i tokës gjysmë të thatë në kufirin jugor të Saharës. Kur sasia e shiut në Sahel është më e lartë, vëllimi i pluhurit është më i ulët. Reshjet më të larta mund të rritin më shumë bimësinë në Sahel, duke lënë më pak rërë të ekspozuar ndaj erërave për t'u fryrë.
Aktiviteti njerëzor
djathtas|parapamje| Anëtarët e një fisi të pakontrolluar të hasur në shtetin [[Brazili|brazilian të Akrës në vitin 2009. ]] Bazuar në prova arkeologjike nga një gërmim në Caverna da Pedra Pintada, banorët e njeriut u vendosën së pari në rajonin Amazon, të paktën 11.200 vjet më parë. Zhvillimi i mëvonshëm çoi në vendbanimet e para-prehistorike përgjatë periferisë së pyllit nga AD 1250, gjë që shkaktoi ndryshime në mbulimin e pyjeve. majtas|parapamje| Gjeoglyphs në tokë të shpyllëzuar në Amazon rainforest, Acre. Për një kohë të gjatë, mendohej se rainforest Amazon ishte vetëm ndonjëherë populluar pak, pasi ishte e pamundur për të mbështetur një popullsi të madhe përmes bujqësisë dhënë tokës të varfër. Arkeologu Betty Meggers ishte një përkrahës i shquar i kësaj ideje, siç përshkruhet në librin e saj Amazonia: Njeriu dhe kultura në një parajsë të falsifikuar. Ajo pohoi se një densitet popullsie prej 0.2 PD/km2 është maksimumi që mund të mbrohet në rainforest përmes gjuetisë, me bujqësinë e nevojshme për të pritur një popullsi më të madhe. Megjithatë, gjetjet antropologjike të kohëve të fundit kanë sugjeruar se rajoni ishte në fakt i populluar dendur. Rreth 5 milionë njerëz mund të kenë jetuar në rajonin e Amazon në vitin 1500, të ndara midis vendbanimeve të dendura bregdetare, siç është ajo në Marajo dhe banorëve të brendshëm. Deri në vitin 1900, popullsia kishte rënë në 1 milion dhe në fillim të viteve 1980 ishte më pak se 200,000.
Europian i parë që udhëtoi gjatësinë e lumit Amazon ishte Francisco de Orellana në 1542. Historitë e panatyrshme të BBC-së paraqesin dëshmi se Orellana, në vend që të ekzagjeronte pretendimet e tij siç mendohej më parë, ishte e saktë në vëzhgimet e tij se një qytetërim kompleks po lulëzonte përgjatë Amazonit në vitet 1540. Besohet se qytetërimi më vonë u shkatërrua nga përhapja e sëmundjeve nga Evropa, të tilla si lisi.
Që nga viti 1970, të shumta geoglyphs janë zbuluar në tokën shpyllëzuar takim në mes të AD 1-1250, çuar më tej pretendimet rreth para-kolumbian qytetërimeve. Ondemar Dias është akredituar me zbulimin e parë të geoglyphs në 1977, dhe Alceu Ranzi është kredituar për të çuar përpara zbulimin e tyre pas fluturimit mbi Acre. Historitë e panatyrshme të BBC-së paraqitën dëshmi se rainforest Amazon, në vend se të ishte një shkretëtirë e pacenuar, është formuar nga njeriu për të paktën 11,000 vjet nëpërmjet praktikave të tilla si kopshtari pyjor dhe preta terren. Preta Terra është gjetur mbi zonat e mëdha në pyll Amazon; dhe tani është pranuar gjerësisht si një produkt i menaxhimit të tokës indigjene. Zhvillimi i kësaj toke pjellore lejoi bujqësinë dhe silvikulturën në mjedisin e mëparshëm armiqësor; që do të thotë se pjesë të mëdha të Amazon rainforest ndoshta janë rezultat i shekujve të menaxhimit njerëzor, në vend se të natyrshme ndodhin siç është menduar më parë. Në rajonin e fisit Xingu, mbetjet e disa prej këtyre vendbanimeve të mëdha në mes të pyjeve Amazonës u gjetën në vitin 2003 nga Michael Heckenberger dhe kolegët e Universitetit të Floridës. Mes tyre ishin dëshmitë e rrugëve, urave dhe plazheve të mëdha. Më 3 shtator 1989, Varig Flight 254 u rrëzua në Amazon, duke vrarë 13 nga 54 njerëzit në bord. Më 26 shtator 2006, Gol Transportes Aéreos Flight 1907, një Boeing 737-800, u përplas me një trashëgimtar Legacy 600 mbi amazon. Avion jetësor u ul në mënyrë të sigurtë, por fluturimi 1907 humbi kontrollin, u ndërpre në mes të ajrit dhe u rrëzua në amazon, duke vrarë të gjithë 154 vetë në bord.
Biodiversiteti
parapamje| Shpyllezimi kërcënon shumë [[Lloji|specie të bretkosave pemë, të cilat janë shumë të ndjeshme ndaj ndryshimeve mjedisore (foto: bretkocë gjethe gjigante ) ]] majtas|parapamje|238x238px| Shafran i kuq, i cili është indigjen ndaj tropikëve amerikanë. Pyjet tropikale të lagura janë bioma më e pasur e llojeve, dhe pyjet tropikale në Amerikë janë vazhdimisht më shumë specie të pasura sesa pyjet e lagura në Afrikë dhe Azi. Si trakti më i madh i rainforest tropikale në Amerikë, rainforests Amazonian kanë biodiversitetit të pashembullt. Një në dhjetë lloje të njohura në botë jeton në Amazon rainforest. Kjo përbën mbledhjen më të madhe të bimëve të gjalla dhe specieve të kafshëve në botë.
Rajoni është shtëpi për rreth 2.5  milion lloje insektesh, dhjetëra mijëra bimë, dhe rreth 2,000 zogj dhe gjitarë. Deri më sot, në rajon janë klasifikuar shkencërisht më së paku 40,000 specie bimore, 2,200 peshq, 1,294 zogj, 427 gjitarë, 428 amfibë dhe 378 zvarranikë. Një në pesë prej të gjitha llojeve të shpendëve gjenden në rainforest Amazon, dhe një në pesë lloje të peshkut jetojnë në lumenj dhe përrenj Amazonian. Shkencëtarët kanë përshkruar në mes 96,660 dhe 128,843 lloje jovertebrorë vetëm në Brazil.
Shpyllëzimi
parapamje|219x219px|Shpyllëzimi në shtetin Maranhao të Brazilit, 2016 parapamje|219x219px| Shpyllëzimi në [[Bolivia, 2016 ]] Shpyllëzimi është shndërrimi i zonave pyjore në zonat jo të pyllëzuara. Burimet kryesore të shpyllëzimit në Amazon janë zgjidhja njerëzore dhe zhvillimi i tokës. Para fillimit të viteve 1960, qasja në brendësi të pyjeve ishte shumë e kufizuar, dhe pylli mbeti i paprekur. Fermat e krijuara gjatë viteve 1960 u bazuan në kultivimin e kulture dhe metodën e prerjes dhe djegies. Megjithatë, kolonistët nuk ishin në gjendje të menaxhonin fushat e tyre dhe të korrat për shkak të humbjes së pjellorisë së tokës dhe invadimit të farërave të këqija. Tokat në Amazon janë produktive për një periudhë të shkurtër kohe, kështu që fermerët vazhdimisht lëvizin në zona të reja dhe pastrojnë më shumë tokë. Këto praktika bujqësore çuan në shpyllëzimin dhe shkaktuan dëme të mëdha mjedisore. Shpyllëzimi është i konsiderueshëm dhe zonat e pastruara nga pyjet janë të dukshme për syrin e lirë nga hapësira e jashtme.
Në vitet 1970, ndërtimi filloi në autostradën Trans Amazonian. Kjo autostradë përbënte një kërcënim të madh për Pyllin e Amazonas. Autostrada ende nuk ka përfunduar, duke kufizuar dëmet mjedisore.
Mes viteve 1991 dhe 2000, zona e përgjithshme e pyjeve të humbura në Amazon u rrit nga 415000 to 587000 km2, me shumicën e pyjeve të humbura duke u bërë kullota për kafshët. Shtatëdhjetë për qind e tokës së pyllëzuar më parë në Amazon, dhe 91% e tokës që janë shpyllëzuar që nga viti 1970, janë përdorur për kullota të bagëtive. Aktualisht, Brazili është prodhuesi i dytë më i madh botëror i sojeve pas Shteteve të Bashkuara. Hulumtimet e reja megjithatë, të kryera nga Leydimere Oliveira et al., Kanë treguar se më shumë rainforest është regjistruar në Amazon, aq më pak reshje arrin zonën dhe kështu më të ulët jepnin për hektar bëhet. Pra, përkundër perceptimit popullor, nuk ka pasur përparësi ekonomike për Brazilin nga prerjet e zonave të pyjeve të shiut dhe konvertimin e tyre në fusha pastorale.
Nevojat e fermerëve të sojeve janë përdorur për të justifikuar shumë nga projektet e transportit të diskutueshme që aktualisht janë duke u zhvilluar në Amazon. Dy autostrada e parë hapën me sukses rainforest dhe çuan në rritjen e zgjidhjes dhe shpyllëzimit. Norma mesatare vjetore e shpyllëzimit nga 2000 në 200 ishte 18% më e lartë se në pesë vitet e mëparshme. Megjithëse shpyllëzimi ka rënë ndjeshëm në Amazonë braziliane midis viteve 2004 dhe 2014, ka patur një rritje deri në ditët e sotme.
Që nga zbulimi i rezervuarëve të lëndëve djegëse fosile në rainforest Amazon, aktiviteti i shpimit të naftës është rritur në mënyrë të vazhdueshme, duke u rritur në Amazonun Perëndimor në vitet 1970 dhe duke sjellë një bum tjetër shpimi në vitet 2000. Ndërsa kompanitë e naftës duhet të krijojnë operacionet e tyre duke hapur rrugë nëpër pyje, të cilat shpesh kontribuojnë në shpyllëzimin në rajon.
Konservimi dhe ndryshimi i klimës
djathtas|parapamje|259x259px| Rainforest Amazon Ambientalistët janë të shqetësuar për humbjen e biodiversitetit që do të rezultojë nga shkatërrimi i pyjeve, si dhe lirimi i karbonit që gjendet brenda vegjetacionit, gjë që mund të përshpejtojë ngrohjen globale. Pyjet Amazonian me gjelbërim të përjetshëm përbëjnë rreth 10% të produktivitetit primar tokësor në botë dhe 10% të dyqaneve të karbonit në ekosisteme - të rendit prej 1.1  ×   10 11 ton metrikë karboni. Pyjet amazoniane vlerësohen të kenë akumuluar 0.62  ±   0.37 ton karbon për hektar në vit midis 1975 dhe 1996.
Një model kompjuterik i ndryshimeve klimatike të ardhshme të shkaktuara nga emetimet e gazrave serrë tregon se rainforest Amazon mund të bëhet i paqëndrueshëm në kushtet e reshjeve të reshjeve të ashpra dhe temperaturave të rritura, duke çuar në një humbje pothuajse të plotë të mbulimit të pellgut të shiut në basen deri në vitin 2100. Megjithatë, simulimet e ndryshimit të klimës së basenit të Amazonit në shumë modele të ndryshme nuk janë konsistente në vlerësimin e tyre për ndonjë përgjigje të reshjeve, duke filluar nga rritjet e dobëta në ulje të forta. Rezultati tregon se rainforest mund të kërcënohet edhe pse shekulli i 21 nga ndryshimet klimatike përveç shpyllëzimit.
Në vitin 1989, ambientalisti CM Peters dhe dy kolegë thanë se ka stimul ekonomik si dhe biologjik për të mbrojtur rainforest. Një hektar në Amazon është llogaritur të ketë një vlerë prej $ 6820 nëse pyll i paprekur është korrur në mënyrë të qëndrueshme për fruta dhe lëndë drusore;           $ 1000 nëse është e qartë për drurin komercial (jo korrur në mënyrë të qëndrueshme); ose 148 dollarë, nëse përdoren si kullota për kafshët.
Ndërsa territoret indigjene vazhdojnë të shkatërrohen nga shpyllëzimi dhe ekokidi, siç janë Amazona peruane komunitetet e reshjeve të reshjeve të popujve indigjenë vazhdojnë të zhduken, ndërsa të tjerët, si Urarina vazhdojnë të luftojnë për të luftuar për mbijetesën e tyre kulturore dhe fatin e tyre territoret pyjore. Ndërkohë, marrëdhënia midis primateve jo-njerëzore në jetesën dhe simbolizmin e popujve të Amerikës Jugore në ultësirën indigjene, ka fituar vëmendje më të madhe, siç kanë bërë edhe etno-biologjia dhe përpjekjet për ruajtjen e komunitetit.
Nga viti 2002 deri në vitin 2006, toka e konservuar në pyjet e Amazonës është pothuajse trefishuar dhe normat e shpyllëzimit kanë rënë deri në 60%. Rreth 1000000 km2 janë vënë në një lloj ruajtjeje, e cila shton deri në një sasi të tanishme prej 1730000 km2.
Një studim i vitit 2009 zbuloi se një 4° C rritja e temperaturave globale deri në 2100 do të vriste 85% të pyjeve të Amazonit, ndërsa një rritje e temperaturës prej 3  ° C do të vriste rreth 75% të Amazon.
Deforestation në rajonin Amazon rainforest kanë ndikim negativ në klimën lokale. Kjo ishte një nga arsyet kryesore që shkaktojnë Thatësirat e rënda të 2014-2015 në Brazil Kjo është për shkak se lagështia nga pyjet është e rëndësishme për reshjet në Brazil, Paraguaj , Argjentinë. Gjysma e reshjeve në zonën e Amazonës prodhohet nga pyjet.
Ndjesia në distancë
parapamje| Ky imazh zbulon se si pylli dhe [[atmosfera bashkëveprojnë për të krijuar një shtresë uniforme të reve të kokumit . ]]
Përdorimi i ndjen remotely dhënave është duke u përmirësuar në mënyrë dramatike njohurive të basenit Amazon ruajtësve. Duke pasur parasysh objektivitetin dhe uljen e kostove të analizës së mbulimit të tokës me bazë satelitore, duket e mundshme që teknologjia e largët ndijimit do të jetë një pjesë integrale e vlerësimit të shkallës dhe dëmtimit të shpyllëzimit në pellg. Për më tepër, ndjesia e largët është mënyra më e mirë dhe ndoshta vetëm e mundshme për të studiuar Amazon në një shkallë të madhe.
Lum i vrullshëm
Lum i vrullshëm, roman me autor Zenel Hoxha. Botuar në Tiranë, në vitin 2005. Libri ka 175 faqe.
Pylli i Amazones
Ndjesia në distancë
Përdorimi i ndjeshmërisë së largët për ruajtjen e Amazonës po përdoret gjithashtu nga fiset indigjene të pellgut për të mbrojtur tokat e tyre fisnore nga interesat komerciale. Përdorimi i pajisjeve dhe programeve GPS me dorë si Google Earth, anëtarët e fisit Trio, të cilët jetojnë në rainforests e Surinamit jugor, përshkruajnë tokat e tyre stërgjyshore për të ndihmuar në forcimin e pretendimeve të tyre territoriale. Aktualisht, shumica e fiseve në Amazon nuk kanë kufij të përcaktuar qartë, duke e bërë më të lehtë për sipërmarrjet komerciale të targetojnë territoret e tyre.
Për të përcaktuar me saktësi biomasën e Amazon dhe emetimet pasuese të karbonit, klasifikimi i fazave të rritjes së pemëve në pjesë të ndryshme të pyllit është vendimtar. Në vitin 2006, Tatiana Kuplich organizoi pemët e Amazonës në katër kategori: (1) pyll i pjekur, (2) pyll rigjenerues [më pak se tre vjet], (3) pyll rigjenerues [nga tre deri në pesë vjet të rilindjes], dhe 4) rigjenerimi i pyjeve [njëmbëdhjetë deri në tetëmbëdhjetë vjet të zhvillimit të vazhdueshëm]. Hulumtuesi përdori një kombinim të radarit të hapjes sintetike (SAR) dhe Thematic Mapper (TM) për të vendosur në mënyrë të saktë pjesët e ndryshme të Amazonit në një nga katër klasifikimet.
Ndikimi i thatësirës së Amazon në shekullin e 21-të
Në vitin 2005, pjesët e basenit të Amazonit përjetuan thatësira më të keq në njëqind vjet dhe kishte indikacione se 2006 mund të ketë qenë viti i dytë i njëpasnjëshëm i thatësirës. Një artikull i 23 korrikut 2006 në gazetën britanike The Independent raportoi rezultatet e Qendrës së Hulumtimit të Hullit të Boshtit, duke treguar se pylli në formën e tanishme mund të mbijetonte vetëm tre vjet të thatësirës. Shkencëtarët në Institutin Kombëtar të Kërkimeve Amazoniane të Brazilit argumentuan në artikullin se kjo përgjigje ndaj thatësirës, së bashku me efektet e shpyllëzimit në klimën rajonale, po e shtyjnë rainforest drejt një " pika kthese " ku do të fillonte të humbiste në mënyrë të pakthyeshme. Ai arriti në përfundimin se pylli është në prag të shndërrimit në savan ose shkretëtirë, me pasoja katastrofike për klimën e botës.
Sipas Fondit Botëror për Natyrën, kombinimi i ndryshimeve klimatike dhe shpyllëzimi rritë efektin e tharjes së pemëve të ngordhura që karburanton zjarret në pyje.
Në vitin 2010, Pylli i Amazonas pati një tjetër thatësirë të rëndë, në disa mënyra më ekstreme sesa thatësira e vitit 2005. Rajoni i prekur ishte përafërsisht 1160000 sqmi    të pyjeve të shiut, krahasuar me 734000 sqmi     në vitin 2005. Thatësira e vitit 2010 kishte tre epicentra ku vdiq bimësia, ndërsa në vitin 2005, thatësira u fokusua në pjesën jugperëndimore. Gjetjet janë botuar në revistën Science. Në një vit tipik, Amazon absorbon 1.5 gigatons dioksid karboni; gjatë vitit 2005 u liruan 5 gigatona dhe në vitin 2010 u liruan 8 gigatona. Thatësira të tjera të rënda kanë ndodhur në vitin 2010, 2015 dhe 2016.
Referime
<references group="" responsive="">
Ernst Röhm
Ernst Julius Günther Röhm (28 nëntor 1887 – 1 korrik 1934) ishte një oficer ushtarak gjerman dhe anëtar i hershëm i Partisë Naziste. Si një nga anëtarët e paraardhësit të saj, Partia Gjermane e Punëtorëve, ai ishte një mik i ngushtë dhe aleat i hershëm i Adolf Hitlerit dhe bashkëthemelues i Sturmabteilung (SA, "Batalioni i Stuhisë"), milicia e Partisë Naziste, dhe më vonë ishte komandanti i saj. Deri në vitin 1934, Ushtria Gjermane kishte frikë nga ndikimi i SA dhe Hitleri kishte ardhur për ta parë Röhm si një rival të mundshëm, kështu që ai u ekzekutua.
Jeta e hershme
Ernst Röhm lindi në Mynih si fëmija i tretë i Julius Röhm dhe Sofia Emilie. Ai kishte një vëlla dhe një motër më të moshuar. Babai i tij ishte inspektor i trenit.
Në vitin 1906, pas Abitur (provimet shkollore) në Mynih, Röhm iu bashkua ushtrisë bavareze si Fahnenjunker. Dy vjet më vonë ai u bë një toger.
Lufta e Parë Botërore
Në vitin 1914, në fillim të Luftës së Parë Botërore, ai ishte një ndihmës dhe luftoi në Frontin Perëndimor. Ai u plagos tre herë, dhe iu dha Kryqi i Hekurt Klasa e Parë. Ai u lëndua shumë në atë vit dhe humbi një pjesë të kockës së hundës. Ai për herë të parë ka punuar për qeverinë bavareze në Departamentin e Luftës. Dy vjet më vonë, më 1918, atij iu dha grada e një kapiteni (gjermanisht: Hauptmann).
Pas Luftës së Parë Botërore, Röhm shkoi në Freikorps (Trupat e Lira) të Franz Ritter von Epp. Ai donte të luftonte kundër komunistëve në Mynih. Me këtë grup, ai shkoi për të luftuar kundër Republikës Sovjetike Bavareze. Në korrik 1919, Freikorps u bë pjesë e Reichswehr.
Përfshirja në Partinë Naziste
Në vitin 1919, Röhm iu bashkua Partisë Gjermane të Punëtorëve (gjermanisht: Deutsche Arbeiter Partei (DAP)). Ky ishte paraardhës i Partisë Naziste. Një vit më vonë, ai u bë anëtar i Partisë Naziste gjermane. Ai mori numrin e anëtarësisë 623. Röhm e ndihmoi Hitlerin të krijojë marrëdhënie me politikanët bavarezë dhe industrialistët. Dy vjet më vonë, Röhm dhe Hitleri filluan Sturmabteilung (SA), duke tërhequr shumë burra nga Freikorps. Ajo u themelua si një grup paramilitar për Partinë Naziste gjermane. Hitleri e bëri Röhm udhëheqësin e SA.
Qiellin e pafund vesha me sytë e shpirtit
Qiellin e pafund vesha me sytë e shpirtit : poezi, me autor Bajram Dabishevci, red. Sali Bashota. Botuar në Prishtinë në vitin 2016 nga "Rozafa". Libri ka 164 faqe. ISBN 9789951022958
Ernst Röhm
Përfshirja në Partinë Naziste
Röhm mori pjesë në Beer Hall Putsch më 1923. Partia Naziste u përpoq të rrëzojë qeverinë, por dështoi. Röhm u arrestua dhe u akuzua për tradhti të lartë. Gjykatësit vendosën se ai ishte fajtor më 1 prill 1924. Röhm shkoi në burg për pesë muaj dhe humbi punën e tij në ushtri. Pas gjykimit gjyqësor, si Partia Naziste ashtu edhe Sturmabteilung u bënë të paligjshëm.
Më 1924, Röhm ndihmoi në fillimin e Frontbann, një alternative për Sturmabteilung. Pas një argumenti me Adolf Hitlerin, Röhm u tërhoq si udhëheqës i SA. Ai tha se ai ishte vetëm ushtar dhe jo politikan.
Udhëheqës i Sturmabteilung
Më 1 nëntor 1930, ai u kthye në Gjermani dhe u bashkua me Partinë Naziste për herë të dytë. Në janar 1931, Adolf Hitler e vuri Röhm në krye të Sturmabteilung. Në pak më shumë se një vit, ai e zgjeroi atë nga 70,000 në 170,000 anëtarë. Në prill 1932, Kancelari Heinrich Brüning ndaloi sërish SA. Franz von Papen, i cili ishte kancelar pas Heinrich Brüning, anuloi ndalimin në qershor. Në 1933, Ernst Röhm u bë një Reichsminister, një ministër i Reichstag. Në vitin 1934, SA kishte mbi 4,500,000 anëtarë. Për shkak të kësaj, Adolf Hitler dhe Schutzstaffel (SS) filluan një mosmarrëveshje të re me Röhm. SA ishte rreth 20 herë më e madhe në anëtarësi sesa Reichswehr; Röhm kishte ëndërr të merrte përsipër Reichswehr.
Vdekja
Röhm vendosi me Hitlerin që Sturmabteilung të merrte pushime katër javë gjatë verës së vitit 1934. Pushimi filloi më 1 korrik 1934. Röhm donte të shkonte në Bad Wiessee për pushim. Më 29 qershor 1934, Röhm u arrestua, por nuk kishte gjyq. Atij iu dha zgjedhja nga Theodor Eicke: të bënte vetëvrasje ose të vritej. Më 1 korrik, Theodor Eicke qëlloi Röhm siç u urdhëruar nga Hitleri. Röhm u varros në Westfriedhof, Mynih.