Qytetërimi_i_Luginës_së_Indusit
Rënia dhe kultura e vonë Harapase
Rreth vitit 1800 p.e.s., shenja të një rënieje graduale filluan të shfaqeshin dhe rreth vitit 1700 p.e.s., shumica e qyteteve ishin braktisur. Në vitin 1953, Sir Mortimer Wheeler propozoi se rënia e Q.L.I. ishte shkaktuar nga pushtimet e një tribuje Indo-Europjane nga Azia Qendrore të quajtur "Arjanë". Si dëshmi, ai përmend një grup prej 37 skeletesh të gjetur në pjesë të ndryshme të Mohenjo-Daro-s dhe pasazhe nga Vedat që përmendin beteja dhe fortesa. Gjithësesi, studiuesit së shpejti filluan ta hedhin poshtë teorinë e Wheeler-it, pasi skeletet i përkisnin një periudhe pas braktisjes së qytetit dhe asnjëra nuk qe gjetur pranë akropolit. Ekzaminime të mëtejshme të skeleteve nga Kenneth A. R. Kennedy në vitin 1994 treguan se shenjat në kafka ishin shkaktuar nga erozioni dhe jo nga ndonjë sulm i dhunshëm. Sot, shumë studiues besojnë se kolapsi i Qyt të Lug së Indusit u shkaktua nga thatësira dhe rënia e tregtisë me Egjiptin dhe Mesopotaminë. Shqyrtimet e fundit të skeleteve njerëzore nga siti i Harapa-s dëshmojnë se fundi i Qytetërimit të Indusit ishte i lidhur me një rritje të dhunës ndër-personale dhe sëmundjet infektuese si lebroza dhe turbekulozi. Është sugjeruar gjithashtu se emigrimi i popujve të rinj, shpyllëzimi, përmbytjet, ose ndryshimet në rrjedhën e lumenjve mund të kenë kontribuar në kolapsin e Qyt. të Lug. së Indusit. Kultura e Varrezës H ishte manifestim i kulturës së Vonë Harapane mbi një zonë të madhe në jug dhe kultura e qeramikës ngjyrë okër, pasuesja e saj. Më herët, besohej se rënia e qytetërimit Harapan çoi në ndërtprerjen e jetës urbane në nënkontinentin indian. Gjithësesi, Qyt i Lug së Indusit nuk u zhduk papritur dhe shumë elemente të tij mund të gjenden në kultura të mëvonshme që janë gjetur. David Gordon White përmend tre studjues të tjerë të mendimit mbizotërues që "kanë demostruar me forcë" se besimi Vedik është pjesërisht i rrjedhur nga Qyt i Lug së Indusit. Të dhënat aktuale sugjerojnë se kultura materiale e klasifikuar si kultura e vonë Harapane mund të ketë vazhduar të paktën deri rreh viteve 1000–900 p.e.s. dhe ishte pjesërisht bashkëkohëse me Kulturën e Qeramikës Gri. Arkeologu i Harvardit, Richard Meadow tregon vendbanimin e vonë Harapan të Pirak-ut, që lulëzoi në mënyrë të vazhdueshme nga viti 1800 p.e.s. deri në kohën e pushtimit të Aleksandrit të Madh në vitin 325 p.e.s.. Gërmimet e fundit arkeologjike dëshmojnë se rënia e Harapas i çoi banorët drejt lindjes. Pas vitit 1900 p.e.s., numri i siteve në Indi rritet nga 218 deri në 853. Gërmimet në pllajën Gangetike tregojnë se ngulimet urbane filluan rreth vitit 1200 p.e.s., vetëm pak shekuj pas rënies së Harapas dhe shumë më herët se mendohej më parë. Arkeologët kanë theksuar se, thjesht si në shumicën e zonave të botës, kishte një seri të vazhdueshme të zhvillimit kulturor. Këto lidhin "të ashtu-quajturat dy fazat kryesore të urbanizimit në Azinë e jugut". Një arsye e mundshme natyrore për rënien e Q.L.I. është e lidhur me ndryshimet klimatike që është gjithashtu e sinjalizuar për zonat fqinje të Lindjes së Mesme: Klima e Luginës së Indusit u ftoh dhe u bë më e thatë në mënyrë domethënëse rreth vitit 1800 p.e.s., e lidhur me një dobësim të përgjithshëm të mosuneve në këtë kohë. Në mënyrë alternative, një faktor vendimtar mund të ketë qenë zhdukja e pjesëve domethënëse të sistemit lumor Ghaggar Hakra. Një zhvillim tektonik mun të ketë zhvendosur sistemin e burimeve drejt pllajës së Gangut, megjithëse ka paqartësi të plotë rreth datës së këtij eventi, pasi shumica e vendbanimeve pranë shtratit lumit Ghaggar-Hakra nuk janë datuar akoma. Arsyeja reale për rënien mund të jetë një kombinim i këtyre faktorëve. Një dokument i vitit 2004 tregon se izotopet e sedimenteve të sistemit lumor Ghaggar-Hakra përgjatë 20 mijë viteve të fundit nuk vijnë nga akullnajat e lartësive të Himalajave por kanë një burim nën-himalajan. Këto hamendësojnë se sistemi lumor ishte i ushqyer nga ujërat e shiut dhe kështu kundërshton idenë e një lumi të fuqishëm Sarasvati të kohës së Q.L.I. Kërkimet e fundit gjeologjike nga një grup i drejtuar nga Peter Clift shqyrtuan se si rrjedhat e lumenjve kanë ndryshuar në këtë rajon që 8000 vjet më parë, për të provuar nëse klima apo riorganizimet e lumit janë përgjegjëse për rënien e Q.L.I.. Duke përdorur datimin U-Pb me kokërriza rëre zirkoni ata gjetën se sedimentet tipike të lumenjve Beas, Sutlej dhe Yamuna (degë himalajane që derdhen në Indus) janë në fakt të pranishëm në isht kanalet Ghaggar-Hakra. Gjithësesi, prurjet e sedimenteve nga këta lumenj me burime akullnajore ndaluan të paktën rreth 10,000 vjet më parë, mjaft më parë zhvillimit të Qyt të Lug së Indusit. Një skuadër kërkimore e drejtuar nga gjeologu Liviu Giosan i Woods Hole Oceanographic Institution gjithashtu konkluadoi se ndryshimet klimatike në formën e migrimit drejt lindjes së mosuneve çuan në rënien e Q.L.I.. Gjetjet e skuadrave u publikuan në PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America) në maj të vitit 2012. Sipas teorisë së tyre, zhvendosja e ngadaltë drejt lindjes e mosuneve përgjatë Azisë fillimisht i lejoi qytetërimit të zhvillohej. Bujqësia e mbështetur nga mosunet çoi në teprica të mëdha bujqësore, të cilat si rrjedhim mbështetën zhvillimin e qyteteve. Banorët e Q.L.I. nuk zhvilluan kapacitete vaditëse, duke u mbështetur kryesisht në mosunet stinore. Pasi mosunet vazhduan të zhvendoseshin në lindje, furnizimi me ujë i aktiviteteve bujqësore shterën. Banorët u zhvendosën pastaj drejt basenit të Gangut në lindje, ku vendosën fshatra më të vegjël dhe ferma të izoluara. Teprica e vogël e prodhuar në këto komunitete të vogla nuk lejonte zhvillimin e tregtisë dhe qytetet u braktisën. Është një sit i kulturës harapane i quajtur Rojdi në distriktin e Rajkot-it të Saurashtras. Gërmimi i tij filloi nën skuadrën arkeologjike nga Departamenti i Arkeologjisë i shtetit të Gujaratit dhe Universiti dhe Muzeu i Pensilvanisë në vitet 1982–1983.