cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shiinaha
Waddanmaha La Deggan Shiniha
PRC waxay leedahay xiriir diblomaasiyadeed oo leh 175 dal iyo safaaradaha safaarada 162. Sharcigeeda waxaa ka soo horjeeda Jamhuuriyadda China iyo dalal kale oo yar; sidaas darteed waa gobolka ugu weyn oo ugu badan dadweynaha oo leh aqoonsi xaddidan. 1971-kii, PRC wuxuu beddelay Jamhuuriyadda Shiinaha oo ah wakiilka kaliya ee Shiinaha ee Qaramada Midoobay iyo mid ka mid ah shanta xubnood ee joogtada ah ee Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay. Shiinaha wuxuu sidoo kale ahaa xubin hore iyo hogaamiye dhaqdhaqaaq aan Sharciyeynin, wuxuuna wali u tixgelinayaa inuu u doodayo dalalka soo koraya. Brazil, Ruushka, Hindiya iyo Koonfur Afrika, Shiinaha waa xubin ka mid ah kooxda BRICS oo ah dhaqaale weyn oo soo kordhay waxayna martigeliyeen shirkii saddexaad ee rasmiga ahaa ee kooxda Sanya, Hainan bishii Abriil 2011.
Cumar Sharmaarke
Cumar Sharmaarke (dhashay 18 juun 1960) soomaaliyeed
wuxuu ahaa Raiisul Wasaaraha Soomaaliya Laga soo bilaabo 2009 illaa 2010. Waxa uu markii dambe si kooban u adeegay danjiraha Soomaaliya u fadhiya Maraykanka sanadkii 2014. waxaa mar kale loo magacaabay Raiisul Wasaaraha Soomaaliya Bishii December 2014. Muddadiisu waxay dhammaatay 1-dii Maarso 2017 waxaana beddalay Mudane prof Cabdi wali Cali gaas.
Xisbi siyaasad
Xisbi siyaasad (Political party; حزب سياسي) waa koox dad ah kuwaasi oo ku midoobay aragti isku mid ah, isla markaana qorshohoodu yahay ineey ka qeybqaataan doorasho ayaga oo u tartamaya sidii ay u qaban lahaayeen tallada dowlad.
Bulaxaar
Bulaxaar waa magaalo xeebeed oo qadiim ah oo ku taalo gobolka Awdal ee somaliland. Degmada waxay kutaala xeebta Lughaya. Bulxaar waa magaalo ku fiican kalluumeysiga iyo xoolaha waxa daga beelahaa gadabuursi  ee samaroon gar ahaan beesha makahiil, bulxaar waxa ku yaaley dugsi boarding school ah oo soo saarey dad baxan oo nolosha meel sare ka gaadhey waxaana ka mid ahaa suldaan maxamuud siciid maxamed Dr Ahmed cabdi shaqele Dr caagane garyaqaan crahmaan Ibrahim caalin yasin dhuxule iyo dad badan oo caana dadka reer bulhaar waa bulsho suugaan yahan ah oo gabayada iyo heesaha aad u alifa sidoo kale waa dad aftahama ah rag badan oo eroyo dhaxala ka tagey ayaa ku noolaa waxaana ka mida Farah cali dhagaseyn dayuur baarud uurmaax Tahar Yusuf (ganagana) waa magaalada uu ku dhashey abwaan ka weyn xasan xaaji claahi xasan geney
Xisbi siyaasad
Aragti
Aragtida ayaa ah fikrada, aaminka iyo sida ay wax ula muuqdaan qof, koox ama bulsho. Sida saxda ah aragtidu waa waxa uu qof aaminsan yahay inay tahay saxda. Intaasi waxaa dheer, dunida maanta waxaa jira tiro badan oo aragtiyo ah, kuwa ugu muhiimsan waa:
Bulaxaar
Taariikh
Bulxaar waa degmo qadiim ah waxay magaalada Berbera ujirtaa 70km Hargeisa oo ka xigto dhinaca waqooyi beri waxay u jirtaa 170km oo ka xigto dhinaca beri waxay u jirtaa 16km. Goobta ayaa la rumeysan yahay inay la xiriirto Dekadda Ganacsi ee qadiimka ahayd ee (Isis) oo uu sharxay aqoonyahankii Pliny the Elder. Sida laga soo xigtay Pliny, Dekadda Isis waxay xarun u ahayd ganacsiga malmalka.
Cumar Sharmaarke
Noloshiisa shaqsiyadeed
wuxuu wax ku bartay Jaamacadda Carleton ee Ottawa, halkaas oo uu ku soo qaatay darajo cilmiga siyaasada iyo dhaqaalaha siyaasadeed. In kasta oo qoyskiisu ee degenyihiin gobolka Virginia ee dalka Mareykanka, wuxuu haystaa dhalashada Soomaaliya iyo Kanada labadaba.
Xariirad
Xariirad (Harirad) waa magaalo ku taala waqooyigalbeed gobolka Awdal, wadanka Soomaaliya. Magaaladani waxay ku taala deegaano ka tirsan banka Geriyaad ee dhexmara waqooyiga gobolkaasi. Intaas waxaa dheer, magaaladani waxay dhacdaa wadada iskuxidha magaalada Boorama iyo wadanka Djibouti. Magaalada Xariirad waxay dhacdaa 150 kilomitir koonfurta magaalda Saylac iyo 3 km (2 mi) waqooyiga xadka wadanka Itoobiya. Intaas waxaa dheer, magaaladani waxay leedahay joog dhan 972 mitir biyaha bada ka kor, waxaana ku hareersan buuro waaweyn oo ka mid ah Silsilada Golis. Juquraafi ahaan magaaladan waxay ka tirsan tahay Degmada Saylac, waxay marar badan si toos ah u hoostegtaa Maamulka Saylac & Lughaya.
Bulshada
Sida lagu xusan tirokoob madaxbanaan oo Qaramada Midoobay hay'ado ka mid ah sameeyeen sanandkii 2012, waxaa la sheegay in bulshada magaalada Xariirad dhan tahay iaa 827 qof kuwaasi oo iskugu jira xoolo-dhaqato iyo ganacsato. Bulshada ku dhaqan magaaladan waxay u badan yihiin dad Soomaali ah, kuwaasi oo ka soo jeeda beelaha Gadabuursi iyo tiro kooban oo Beesha Ciise ah.
Juquraafiga
Magaalada Xariirad waxay dhacdaa deegaan buuroley ah, waxaana dhowr dhinac kaga wareegsan dooxooyin ka bilaabma dhulka sare. Magaalada agagaarkeeda waxaa caan ku ah noole badan oo duurjoog ah; kuwaasi waxaa ka mid ah: dacawoda, bisad duurjoogta, yayga, daanyeerka, noocyo badan oo shimbiro ah iyo weliba xayawaano kale oo badan.
Cimilada
Cimilada magaalada Xariirad waa mid lamadegaan la mood. Sidoo kale wuxuu deegaanku leeyahay "Cimilada Buuroleyda", taasi oo ah kuleyl iyo qalayl wakhtiga gu'ga iyo qaboow wakhtiga jiilaalka. Waxaa xusid mudan jooga magaalada oo ah ilaa 972 mitir ka saraysa biyaha bada.
Dusaa
Dusaa (عطارد Mercurio Mercury Af-oromo: Qaamu-Daalacha Amxaari: ኣጣርድ) waa meeraha kowaad ee qoraxda ugu dhow dhamaan meerayaasha Bahda Qoraxdu Midaysay.
Meerahani wuxuu ka mid yahay afarta Meere Dhagaxley ee ka samaysan bir iyo macdano iskudhisyo aa yron, nikel iyo silikoon ah.
Jarmalka
Jamhuuriyadda Federaalka ee Jarmalka ama Jarmalka waa wadan u dhisan dhinaca federaalka, waxoona ka koobanyahay 16 Gobol. Wadankaan waxoo ku yaalaa Bartamaha qaarada Yurub, waxoona xad la wadaagaa wadamada Faransis ka, Denmark, Luksemburg, Beljim, Holland, Switzerland, Austriya, Jamhuuriyadda Czech iyo Boland. Magaalo madaxda wadanka waa Berlin. Wadanka jarmalka markiisa hore woo kala qeebsanaa, waxeena isku keentiisa ee dhamaatay 1871dii, dagaaladii aduunka kii labaad ayaa wadanka jarmalka la kala qeebiyay ka bilaabato 1949kii ilaa 1990kii, waa markii oo wadanka mar kale midoobay. Jarmalka waxoo leeyahay Taariikhda ugu dheer ee qaarada Yurub. Wadanka jarmalka waxaa degen dad gaaraayo ilaa 83miliyan oo qof, waa wadanka ugu dadka tirada badan qaarada Yurub, waana wadanka Ugu dhaqaalaha xoogan qaarada Yurub, Dhaqaalaha jarmalka waa dhaqaalaha sadaxaad oo ugu weyn aduunka, waxoo ku xigaa mareykanka iyo Jabaan. Wadankaan waa wadanka ugu dhoofiska badan matoorka qaarada Yurub.
.
Taariikh
Wadanka Jarmalka waa wadanka ugu taariikhda dheer Yurub, waxaana laga helay dadkii horay u degenaan jiray raadkoodii 700,000 oo sano kahor. Dadkii biniaadanka hadda jiro ka xooganaa, oo la dhihi jiray Neanderthal intii eesan isku bedelin biniaadanka hadda jiro 40,000 oo sano ka hor, waxee ku noolaan jireen wadanka Jarmalka.
Juqraafi ahaan
Juqraafi ahaan wadanka Jarmalka waxa uu kuyaalaa Bartamaha iyo Galbeedka Qaarada Yurub, waxa uuna xuduud la leeyahay wadanka Denmark dhanka waqooyi, Boland iyo Jamhuuriyada Jeeg dhanka Bari, Austriya iyo Iswisarland dhanka koonfureed, Faransiiska iyo Luksemburg dhanka Koonfur Galbeed, Beljim iyo Holland dhanka Waqooyi Galbeed.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro waa magaalo ku taala dalka Barasiil. Rio de Janeiro Portuguese: [ʁi.u d (ʒi) ʒɐnejɾu]; [3] Wabiga Janaayo), ama Riyadh kaliya, [4] waa degmada labaad ee ugu badan ee ku nool Brazil iyo kan lixaad ee ugu badan Ameerika. Metropolis waxay ku taallaa agagaarka caasimadda Rio de Janeiro, oo ah magaalo weyn oo ku taalla daafaha magaalada Brazil iyo kan lixaad ee ugu badan Ameerika. Rio de Janeiro waa caasimadda gobolka Rio de Janeiro, oo ah gobolka saddexaad ee ugu caansan Brazil. Qayb ka mid ah magaalada ayaa loo qoondeeyey aduunka oo lagu magacaabo "Rio de Janeiro: Carioca Cimilada u dhaxeysa Buurta iyo Badda", UNESCO 1da Luulyo 2012 sida Cilmi-dhaqameedka [5]
Markii la aasaasay 1565kii reer Bortuqiis, magaalada ayaa markii hore ahaa kursiga Captain of Rio de Janeiro, oo ah domain ka ah Boqortooyada Portugal. Later, sannadkii 1763, waxa uu noqday caasimadda of State of Brazil, gobolka ah ee Boqortooyada Portugal. 1808, markii Maxkamada boqortooyada boqortooyada boqortooyada Portugal ay ka soo wareegtay Portugal ilaa Brazil, Rio de Janeiro wuxuu noqday kursiga la doortay ee boqoradda Maria I ee Portugal, ka dib 1815, iyadoo hogaamisay wiilkeeda, Prince Regent, iyo King João VI ee mustaqbalka ee Portugal, ayaa kor u qaaday Brazil si sharaf leh boqortooyo, gudaha Boqortooyada Portugal, Brazil, iyo Algarves. Rio waxa uu ku sugnaa caasimadda boqortooyadii Waddanka ku nooshahay ee 1860-kii, markii uu bilaabmay dagaalkii Brazil. Tani waa mid ka mid ah dhacdooyinka yar ee taariikhda ah in caasimadda waddanka gumeysiga si rasmi ah loogu wareejiyo magaalo mid ka mid ah deegaanadeeda. Rio de Janeiro ayaa markii dambe noqotay caasimadda boqortooyadii madaxbannaanayd, Boqortooyada Brazil, ilaa 1889kii, kadibna caasimadda dalka Brazil tan iyo 1960-kii markii caasimadda loo wareejiyay Brasília.
Rio de Janeiro waa mid ka mid ah magaalooyinka ugu booqashada badan ee ku yaalla koofurta dhexe, waxaana loo yaqaanaa goobaha dabiiciga ah, carnival, samba, bossa nova, xeebaha balneario [10] sida Barra da Tijuca, Copacabana, Ipanema, iyo Leblon. Marka lagu daro xeebaha, qaar ka mid ah calaamadaha caanka ah ee ugu caansan waxaa ka mid ah mucjisada weyn ee Masiixa ee Bixiyeyaasha ah ee Korintosta
Al Mukalla
Al Mukalla (المكلا Al Mukallā) waa magaalo ku Yemen. Mukalla (Carabi: Mohkall Al Mukallā) waa dekad iyo magaalada caasimadda ee Jabhadda Hadhramaut ee Yemen. Magaaladu waxay ku taallaa qaybta koonfureed ee Carabta oo ku taal Gacanka Cadmeed, dhinaca xeebaha badda Carabta. Mukalla waa 480 kilomitir oo bariga Aden ah oo ah dekedda ugu muhiimsan ee Hadhramaut, oo ah guddoomiyaha ugu weyn Yemen.
Mukalla waa magaalada shanaad ee ugu weyn Yemen, oo leh qiyaastii 300,000 oo qof. Magaaladu waxaa u adeega garoonka diyaaradaha ee Riyan. Tusmo Taariikhda 1.1 Dagaalkii sokeeye ee Yemen 2002 1.1 Dib u soo noqoshada Al Qaacida Taariikhda Mukalla wuxuu ku yaalaa meel aan ka fogeyn "Cane" ama "Qana", oo ah ganacsigii hore ee ganacsiga Hadrami u dhexeeya Hindiya iyo Afrika, oo leh goobo feyl ah oo ka soo jeeda dhulkeeda.
Mukalla waxaa la aasaasay 1035 keli keli keli ah. Meelahan waxay qayb ka ahayd Oman ilaa bartamihii qarnigii 11aad, ka dibna dhulkani wuxuu noqday qayb ka mid ah Yemen.
Waxay ahayd caasimadda Qu'aiti State of Hadhramaut ilaa 1967, markii ay noqotay qayb ka mid ah Koonfurta Yemen. Dawlada Quariiti waxay qayb ka ahayd Mashruuca Bariga Aden ilaa iyo markii la midoobey, lataliyaha rasmiga ah ee Britishka ayaa ku sugnaa Mukalla.
Captain Haines, oo ahaa sarkaal British ah oo baadhitaan ku sameeyay Yemen 1830-kii, ayaa ku tilmaamay Mukalla oo ah magaalo 4500 oo qof oo leh ganacsiyo aad u tiro badan. Sannadkii 1934, safiirkii Britishka ahaa iyo baadigoobka Freya Stark ayaa safarkeeda u bilaabay hareeraha Hadhramaut ee magaalada Mukalla, iyada oo joogtana magaaladaas waxaa lagu qoray buugeeda, Gawaarida Koonfureed ee Carabta. [3]
Dagaalkii sokeeye ee Yemen
Maqaalka ugu muhiimsan: Dagaalkii sokeeye ee Yamen AQAP waxay martigelisaa tartan ballaaran, oo ku dhex yaal caasimadooda, Mukalla 4-tii March 2016. Intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee Yemen, Abriil 2, 2015, Al-Qaacida ee Jasiiradda Carabta (AQAP) ayaa weerartay xabsiga dhexe, iyaga oo xoraynaya boqollaal maxaabiis ah oo ay ka mid yihiin laba taliye oo ka tirsan saraakiisha sare ee AQAP. Waxay weerareen bangiga dhexe waxayna qaadeen 17 bilyan oo riyaal ah iyo 1 milyan oo doolarka Mareykanka ah ka hor inta aysan gacanta ku dhigin xarunta madaxtooyada ee magaalada. Waxaa la soo wariyay in magaalada oo dhan ay gacanta ku hayaan oo ay qorsheynayaan in ay sameeyaan amar diin ah oo ku yaal gobolka Hadramaut oo ballaaran. [4] Mukalla wuxuu noqday xaruntii AQAP, iyo caasimadii ay Emirate ku lahayd Yemen ka dib markii ay qaadeen.
Bishii Abriil 2015 Nasser bin Ali al-Ansi ayaa lagu dilay weerar duqayneed oo Maraykan ah oo ka dhacay magaalada, SITE Intelligence Group ayaa sidaas sheegtay.
3dii Noofembar 2015, Cyclone Chapala ayaa ku dhuftay magaalada waxayna burburisay biyaha magaalada. [6]
Jagada Madaxwaynaha Somaliland
Madaxweyneyaashii soomaray dalka Somaliland.
Madaxdii somaliland Oo ay kujiraan madaxdii dhimatay ilaahay ha u naxariistee
Waxqabadka
Madaxda Soo martay Jagada madaxwaynaha ee Somaliland waxaa la odhan karaa waa qaar kasiman wax qabad iyo muwaadininimo aad iyo aad u balaadhan.
Doorashaddii ugu danbaysay
Doorashaddii ugu danbayasay ee kadhacada somaliland waxa ay dhacday 2010kii waxa ku guulaystay Mdaxwayne Siilaanyo jagada madaxwaynanimada Somaliland waxa doorashadeeda loodareeraa shantii sanaba mar.
IHH
Taariiq
İHH (Af-Turki u dhiganta: (İnsan Hak ve Hürriyetleri ve İnsani Yardım Vakfı), waa hayad aan dawli ahayn oo laga leeyahay wadanka Turkiga kana shaqaysa amaba ka hawlgasha in kabadan 100 wadan oo dunida dacaladeeda ah waxaana la asaasay sanadkii 1992 dii iyadoo si rasmi ahna uga halgashay Istanbuul 1995 tii.
İHH waxay gargaarka bina aadmnimo gaadhsiiyaan meelaha ay ka qarxan dagaaladu ama masiibooyinka dabiiciga ah sida abaarta,dhulgariirka iyo waliba isku dhacyada.Waxaana ay xidhiidh wada tashi la leyihiin jamciyada quruumaha ka dhaxaysa laanteeda dhaqaalaha iyo arimaha bulshada laga soo bilaabo 2004.
Gargaarka
Hay adan oo ah hay ad asal ahaan asaaseen gargaraar uruuriyeyaal Islaami ah si ay gargaar u gaadhsiiyaan muslimiintii bosniya badhtamihii 1990 kii. İyadoo markii danabena ka qayb qaadatay hawl galo caawimeed oo wadamo badan sida Soomaaliya, Bakistaan, Itoobiya, Lubnaan, Indunisiya, Ciraaq, Falastiin, Suudaan, Gaana, Mongolia, Barasiil, Arjantiina iyo wadamo kale oo fara badan.
İn kasta oo lagu sheego inay tahay hay ad Islaami ah hadana gargaarkaeedu uma kala cayina diimaha e waa mid ku wajahan dhamaan bina aadamka u baahan gargaarkaas. İHH waxay hawlo galo firfircoon ka wada Turkiga, Asiya ,Yurub, Koonfur Ameerika, iyo Afrika na. Ahna isku duba ridaha projectiga lagu dagaalamo indhala aanta Afrika ee african cataract project.
Gargaarda ay fidiyana waxaa ka mid ah xidhiidhka bulshada iyo midka dhaqan dhaqaale,hawl galo caafimaad oo in ka badan 100 wadan ka wadan,projectiga katarakt ka ee afrika oo ilaa toban wadan oo Afrika ah ka hir galay,waxaa kale oo qabtan kalkalin caafimaad iyo hawlo biyo galineed.
Jadwalka Curiyayaasha
Jadwalka Curiyayaasha ama Kaltanka Curiyayaasha waa jadwal ama baddhig ka hadla curiyeyaasha kiimikada ah ee la yaqaan, inkastoo ay jadwallo kan ka horeeyay ay jiraan hadana jadwalkaan waxaa waxaa loo tiiriyaa inuu kiimikiistihii ruushka ahaa Dmitri Mendeleev sandkii 1869 ayuu u habeeyay hadba sida ay isu leeyihiin unugyada wareegooda iyo sida ay u falgalaan. ka dib 1911 henry mozili habaynta curiyeyaasha hadba tirada unugyada uu ka samaysanyahay, ama tirada barootoonada ku jira curiye walba, waayo markii la joogaba waxbaa laga badali jiray iyadoo lagu daray curiyeyaal la ogaaday oon awal ka mid ahayn, sida loogu kordhiyay tusaaleyaal aragtiyeed oo sharax siinaya qaababka iyo siyaha ay u shaqeeyaan curiyeyaasha kiimikada ah.
Jadwalka curiyeyaasha ayaa noqoday waqtigaan mid looga tiirsanyahay dhamaan iskoolada iyo goobaha kiimikada khuseeya, isagoo sahlay shaqada iyo ogaashah ama is barbar dhiga waxyaabah ay la gaarka yihiin curiyeyaasha kiimikada,
Jadwalka curiyeyaasha ayaa leh fulinno fara badan oo kala duwan dhinaca kiimikada, fiisikiska, cilmiga noolaha iyo dhismaha waliba dhismaha kiimikada.
DHismaha Diwaanka curiyeyaasha
= Shaxda Diiwaanka Curiye = Qaab-dhismeedka miiska diiwaanka curiye waa shax ka kooban 18 saf oo kor ka imanaya ilaa hoos iyo 7 saf oo ka bilaabma midig ilaa bidix, iyo labo saf oo ka hooseeya. Sidoo kale, miiska jadwalka diiwaanka curiye waxaa loo kala jabin karaa afar afar-gees oo kala ah: s-block oo dhinaca bidix xiga, p-block oo dhanka midig xiga, d-block oo dhexda ku jira, iyo f-block oo ka hooseeya dhamaantoodba.
Qaybaha khaanadaha safafka midig ilaa bidix waxaa loo yaqaanaa heerka (period), sida heerka 1aad, halka safafka khaanadaha kor ka imanaya loo yaqaano guruub (group) kuwaas oo qaarkood magacyo leeyihiin sida Biniktojiin (Pnictogens) oo ah guruubka 15aad, Jaalkojiin (chalcogen) oo ah guruubka 16aad,Halogens guruubka 17aad iyo Neefta Gobta (noble gas) guruubka 18aad.
Guruubyada Diwaanka Curiye
Marka laga waramayo jadwalka miiska Diwaanka Curiye Guruubku waa guuto curiye isku astaan, dhaqan iyo calaamad ah kuwaas oo ku jira hal saf oo khaanadaha Diwaanka Curiye.
Shaxda jadwalka Diwaanka Curiye, oo uu sameeyay saynisyahan Ruush ah Dmitri Mendeleev, waxay ka kooban yihiin 18 Guruub kuwaas oo ey ku dhex jiraan dhamaan 118ka Curiye. Inkastoo guruubyadu ku magacaaban yihiin tirada guruubka oo u dhexaysa 1 ilaa 18 qaarkood waxay leeyihiin magacyo u gaar ah, kuwaas waxaa ka mid ah Guruubka 15aad oo lagu magacaabo Biniktojiin ama (Pnictogens), Guruubka 16aad oo ah Jaalkojiin (Chalcogens), Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama (Noble Gases). Waxayna kala yihiin: Guruubka 1aad (Birta Alkali), Guruubka 2aad (Birta Alkalineta Dhulka), Guruubka 3aad, Guruubka 4aad, Guruubka 5aad, Guruubka 6aad, Guruubka 7aad, Guruubka 8aad, Guruubka 9aad, Guruubka 10aad, Guruubka 11aad, Guruubka 12aad, Guruubka 13aad, Guruubka 14aad, Guruubka 15aad sidoo kale loo yaqaano Biniktojiin ama (Pnictogens), Guruubka 16aad Jaalkojiin (Chalcogens), Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama (Noble Gases).
Tirada curiye ee ku jirta khaanadaha guruubku way kala duwan yihiin. Qaarkood waxaa ku jira 8 curiye, kuwo kale wax ku dhex jira 6 curiye, halka guruubyada qaar ay ku dhex jiraan 4 curiye oo kali ah.
Heerarka Diwaanka Curiye
Qaabdhismeedka shaxda miiska lagu ururiyey curiyeyaasha ee loo yaqaano Diwaanka Curiye wuxuu leeyahay safaf khaanado u kala socdo kor iyo hoos (guruub), midig iyo bidix (heerka).
Heerku (period) waa safafka khaanadaha ee ka bilaabma midig ilaa bidix ee miiska jadwalka curiyayaasha, kuwaas oo ah todoba saf (7) oo qeybta sare ka kooban tahay iyo labo saf oo ka hooseeya.
Curiyayaasha ku jira saf heerka isku midka ah waxay leeyihiin cuf atomik, awood aayano (ions), iyo is-heysad elektaroono isku mid ah. Ka soo biloow midig ilaa bidix tirada gacan-atomik hoos ayay u dhacdaa. Tani waxaa keentay isku xigida borotoonada iyo elektaroonada curiye ayaa aad ugu sii dhowaanaya bu'da atomka.
Matxafka Qaranka ee Brazil
Matxafka Qaranka ee Brazil
Jadwalka Curiyayaasha
Heerarka Diwaanka Curiye
Si ka duwan guruubyada, Heerarka shaxda miiska diwaanka curiye ma lahan magacyo u gaar ah, laakiin waxaa lagu kala soocaa tiro kuwaas oo kala ah: heerka 1aad, heerka 2aad, heerka 3aad, heerka 4aad, heerka 5aad, heerka 6aad, iyo heerka 7aad. Intaas waxaa soo raaca labo saf oo ka hooseeya kuwaas oo kala ah Lanthanides iyo Actinides.
Waxaraxir
Waxaraxir (Venus; الزهرة; astaan: ) waa meeraha labaad ee baho cadceedeed iyo kan ugu dhod dhulka. Meeraha Waxaraxir wuxuu ku wareegaa qoraxda 224.7 maalmaha dunida, taasi oo u dhiganta sanadka meerahaasi. Intaas waxaa dheer, meerahani wuxuu ka tirsan yahay 4ta meere dhagaxleda ah ee laga helo Bahda Qoraxdu Midaysay.
Jadwalka Curiyayaasha
S-Block
S-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 2da guruub ee ugu horeeya guruubyada jadwalka Diwaanka Curiye. Kuwaas oo ka bilaabmaya guruubka 1aad iyo guruubka 2aad ee loo kala yaqaano Birta Alkali iyo Birta Alkalineta Dhulka.
Matxafka Qaranka ee Brazil
Matxafka Qaranka (Bortuqiis: Museu Nacional) waa machadka ugu da'da weyn ee Brazil iyo mid ka mid ah matxafyada ugu weyn taariikhda dabiiciga ah iyo anthropology ee Ameerika. Matxafku wuxuu ku yaalaa gudaha Quinta da Boa Vista park, magaalada Rio de Janeiro, wuxuuna ku yaalaa Pacho de São Cristóvão (St Christopher's palace). Royal Family intii u dhaxeysay 1808 iyo 1821, waxaa ku noolaa qoyska reer Brazil ee Imperial Family intii u dhaxeysay 1822 iyo 1889, sidoo kale waxay martigelisay Golaha Deegaanka Jamhuuriga tan iyo 1889-kii illaa 1891, ka hor inta aan loo wareejin matxafkii 1892-kii. Dhismaha wuxuu ku yaal liistada Qaranka ee Brazil tan iyo 1938-kii. [1] Waxaa aasaasay King Jorge VI ee Portugal 6-dii June, 1818, oo ku hoos qoran Magaca Makhaayadda Boqortooyada, xaruntu waxay markii hore degtay xadiiqada Campo de Santana, halkaas oo ay soo bandhigtay ururinta Gurigii hore ee taariikhda dabiiciga ah, oo loo yaqaan 'Casa Casa dos Pássaros ("Guriga Shimbiraha"), oo la aasaasay 1784 Viceroy ee Brazil Luís de Vasconcelos e Sousa, iyo sidoo kale uruurinta macdanta iyo jaadka. Madxafka waxaa loogu talagalay inuu wax ka qabano danaha dhaqaalaha dhaqaalaha ee dalka oo lagu kala saaro waxbarashada, dhaqanka, iyo sayniska. Inkastoo qarnigii 19aad, machadka ayaa horey loo asaasay madxafka ugu muhiimsan ee Koonfurta Ameerika oo ku yaala noocyadiisa. Waxaa lagu daray Jaamacadda Federaalka ee Rio de Janeiro 1946. [2] [1] [3]
Waxaraxir
Nidaamka Meeraha
Meerahan iyo dhulku aad baa ay isugu dhow yihiin baaxad ahaan. Waxaraxir dhexroorkiisu waa 12,104 km, ka dhulkuna waa 12,756 km. Sida dhulka, waxa uu leeyahay gibil hawo oo aad u qaro weyn ahna kaarboon laba-oksaaydh 96%, taas oo keenta in cadaadiska hawadiisu ay ka badnaato 90 jibbaar tan dhulka. Waxa aan marna laga waayin daruuro culus oo ka samaysan sulfuyuurik asiidh. Sidaas awgeed, meerahan oogadiisa isha laguma arki karo oo waxaa qarinaya daruurahaas. Raadaar iyo wax la mid ah uun baa lagu arki karaa. Gibilkaas hawo ee aadka u cufani waxaa uu dabraa oo uu kaydiyaa kulayl badan, taas oo sababtay in uu meerahani lahaado oogada ugu kulul bah-qorraxeedka (460°C).
Jadwalka Curiyayaasha
S-Block
S-block curiyeyaasha ku jira waa kuwo intooda badan firfircoon oo leh astaamo iyo calaamado ka duwan dhamaan guruubyada kale ee Diwaanka Curiye.
Waxaraxir
Nidaamka Meeraha
Waxa uu qaataa 224.7 maalin dhul in uu hal mar qorraxda ku wareego (sannad). In uu hal mar dhidibkiisa ku wareego waxa ay qaadataa 243 maalin dhul. Sidaas awgeedna maalintiisa ayaa ka dheer sannadkiisa. Meerayaasha intooda badani marka ay qorraxda ku wareegayaan waxa ay u socdaan midig-bidix ama galbeed-bari (sida Kacbada loogu dawaafo). Waxaraxir waxa uu u socdaa bidix-midig sida saacadda, qorraxduna waxa ay uga soo baxdaa galbeedka waxa ayna u dhacdaa bariga.
Jadwalka Curiyayaasha
S-Block
In kastoo ay ku jiraan khaanado kale, Haydarojiin iyo Hiliyaam waxaa lagu tiriyaa guruubkan s-block.
Dhaqanka iyo astaamaha s-block waxay la xidhiidhaa tirada atomic ee curiyuhu leeyahay, midaas oo sii korodha marka la sii dhexgalo diwaanka curiye. Labada guruub ee s-block waxay leeyihiin tirooyinka atomik ee hoos ku xusan:
D-Block
D-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 9ka guruub ee ka bilaabma guruubka 3aad ilaa guruubka 12aad. Curiyeyaasha d-block waxaa sidoo kale loo yaqaanaa Transitional Metal.
D-block curiyayaasha ku jira waxay leeyihiin tiro atomik ka bilaabanta s2d1 (Guruub 3) ilaa s2d10 (Guruub 12). Tusaale ahaan, Cr waa s1d5 (ma ahan s2d4); sidoo kale, birta Guruubka 11waxay noqonayaan s1d10 (ma ahan s2d9), taasi oo dhamaystireysa qolofka-d (d-subshell) ee Guruubka 11aad.
P-Block
P-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 6da guruub ee ugu dambeeya guruubyada jadwalkani, marka laga reebo Hiliyaamta oo ayadu ka mid ah s-block. Kuwaas oo ka bilaabmaya guruubka 12aa ilaa laga gaadho guruubka 18aad ee loo yaqaano Neefta Gobta (noble gases).
P-block waxaa ku jira dhamaan Bir Ma Ahe, birta daciifka ah iyo half-birta oo dhan.
Guruubyada p-block waa:
F-Block
F-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeha atomkiisa ama aayaniskiisu (ions) leeyihiin elektaroono hab wareeg f (f-orbital). Curiyayaashan waxaa sidoo kale loo yaqaanaa curiyayaasha dhexe ee transitionka.
Mareexaan
Mareexaan (Marehan; مريحان) Waa beel ka mid ah Dadka Soomaalida ee ku dhaqan Koonfurta Soomaaliya. Mareexaan waa beel ka mid ah  beel-weynta Daarood.
Intiisa badan Mareexaan wuxuu ku dhaqan yahay gobolka Jubbada Hoose, Gedo iyo Jubbada dhexe ee Koonfurta Soomaaliya, gobollada dhexe ee Galguduud iyo Mudug, gobolka Somaali Galbeed, iyo dhanka xaduud beenaadka Gobolka Waqooyi Bari Kiinya.
Suldanadii Mareexaan
Berigii hayaanka koonfureed uu bilowday bartamihii qarnigii 18aad, wuxuu Mareexaan gaaray ilaa Webiga Tana ee dhaca gobolka Waqooyi Bari ee dhulka Soomaalida Kiinya. Gumeystayaashii Yurub waxay qariiradahooda ku muujisteen dhulka Jubbaland ilaa soohdlinta Shabeele in Mareexaan deganaa.
Dhanka buuralayda Itoobiya waxaa Mareexaan uu gacansaar iyo gaashaanbuur la lahaa Fardoolayda Geri iyaga oo si wada jir ah Jigjiga iyo Kufaa awood balaaran ku yeeshay. Taariikhda waxaa intaas dheer oo ay xusaysaa in xukunkii dhulkaan uu in badan gacanta ugu jiray Mareexaan.
Xubnaha Beesha Xasan Gaashireedle https://abdisalanhadalsame.blogspot.com/2022/11/beelaha-xasan-gaashireedle.html  Xasan Gaashireedle WAQMAASHA UDUGAAN
SALEEBAAN UDUGAAN
FARAH SALEEBAAN MUHUMED FARAH CABDI MUHUMED CALI CABDI QALAF CABDI CIMAN JAMAC CADOW CASHIR MUUMIN MUXUMED XUSEEN FARAH ABUUKAR UDUGAAAN CADOW XIRSI ABDILLE UGAAR CADOW MUXUMED SAMAKAB
AYUUB INDHACADE
SACAD
'''LIBIYAAN WARWAAQ''' YUUSUF WARWAAQ HAARUUN YUUSUF
MAXAMUUD HAARUUN Maxamuud Haaruun https://abdisalanhadalsame.blogspot.com/2022/11/beesha-maxamuud-haaruun.html CABDI SHARMAAKA CABDI DUDUB DIIRSHE DUDUB REE SHIEKH CABDILLE MUXUMED SHEIKH ABTIDOON HAARUUN MAXAMUUD ABTIDOON REE CUMAR MAXAMUUD CABDI MAXAMUUD DHABANCADA ABTIDOON REE SHEIKH XASAN AADAN SHEIKH REER IBRAAHIM SHEIKH REER CABDISALAAM REER AXMED SHEIK AXMED HAARUUN
WACAYS AXMED BAHDOON WACAYS FAARAX BAHDOON
SAMATAR FARAX XABAD FARAX MUUMIN FARAX JIMCAALA FARAX FAARAX AHMED MURAX MUUMIN CADAAWA HAARUUN CABDI CADAAWE MAXAMED CADI FAATAX MAXAMED GEEDI FAATAX HUSSEIN GEEDI ARFAX FAATAX CILMI ARFAX OMAR CILMI XIRSI OMAR AHMED CILMI ROOBLE AHMED XALANE FAATAX SADIIQ XALANE MAXAMED XALANE KHALIIF FAATAX IBRAHIM XUSEEN IBRAHIM BARE XUSEEN MUXUMED IBRAHIM IBRAHIM CADAAWE ARFAH IBRAHIM
HUSSEIN ARFAH HASSAN HUSSEIN MOHAMUD HASSAN YUSUF HASSAN ABDI HASSAN DEEROW HASSAN NUUR HASSAN LIIBAN HASSAN ALI ARFAH ADOW ALI JAMA ALI ADAN ALI OMAR ALI WACAYS IBRAHIM BARE WACAYS MUHUMED WACAYS DUGOOW IBRAHIM UBOW IBRAHIM OSMAN IBRAHIM AADAN YUSUF JABRA'IIL ADAM MAXAMED JABRAIIL FAAHIYE MAXAMED NUUR FAAHIYE ALI NUUR FARAX CALI MACOW FARAX CISMAN MACOW MOHAMED FARAX XASSAN FARAX ADEN HASSAN CALI XASSAN IBRAHIM CEYMOY AXMED JABRAIIL SHARMAKE SIYAAD JABRIIL SIYAAD JIROW JABRIIL HUSSEIN JIROW CABDI JIROOW ISAAQ JIROW IBRAAHIN JIROW CABDOOW REE AXMED JIROOW KUUUSOOW JIROOW JARI JIROOW REE SAMATAR JIBRIIL AADAN SAMATAR CUSMAAN SAMATAR IBRAAHIN SAMATAR QAASIM SAMATAR XEYDAR GUULEED SAMATAR CALI JIBRIIL '''DUGOOW ALI ''' # Isaaq dugoow ISAAQ AADAN MUXUMED AADAN MUXUMED
GUMARWAAQ WARWAAQ DUDUB WACAYS '''IBRAAHIIN WARWAAQ
SACAD IBRAAHIN''' XUSEEN SACAD REE WACAYS REE LIIBAAN REE MACALIN REE GABAN
' Isaaq
Mataan
Bamka Mogadishu 2022
Bamka Mogadishu 2022
Dilka 0020
Muqdisho Warar dheeraad ah ayaa waxa uu kasoo baxayaa qarax xoogan oo ka dhacay magaalada Muqdisho, kaasi oo lagu dilay in ka badan 20 ruux.
Af-Garre
waa lahjad ka mid ah lahjadaha beelaha Soomaaliyeed ee luqada Afka Soomaaliga. Lahjadaan waxaa looga hadlaa goboblka waqooyi bari kenya iyo gobolka Dawaa Zone ee Ethiopia iyo dalal kale Waxaana  lahjadaan ku hadla beesha Garre oo kamid ah beelaha soomaaliyeed kuwooda ugu tirada badan.
Garre (Gharri):
'''          Garre (Gharri) wuxuu dhalley laba wil. Mid waxaa la dhahiin jiray tuf midka kale waxaa la dhihi jirey Maxaamed. Maxaamed waa wilka uu wayn. Ilmaha Garre. Maxaamed marku dhaley wilka layiirado quraan aayu dhintay. quraan waxaa soo koriyey adderkiisa Tuf. Quraan ;markuu waynadey wuuxu gursadey gebedhii adeerkiisa Mako Tuf. Quraan wuuxu dhaley laba will oo layiirado Assarre iyo Furkushe. Tuf wuxuu dhalley laba wiil oo la kala yiraahdo  Cali iyo Adolle'''
''' Garre yaa dhalay? Garre waxaa dhaley Samalle.'''
Samale wuxuu dhaley sagal wiil oo kala ah
Gharri Somali (Gharri Konfur)
Gharri Somali wuxuu ka mid yahay qabailka ugu horeeyey ee soomaliya soo dago Marka laga reebo qowmiyada Raxaweyn ama Digil&Mirifle Garre wuxuu degganyahay qiyaastii k 1500 sano Gharri wuxuu galaya asalhaan Samaale. Waxaa layiraahda Gharri Samaale. Mesha ugu horeeysey ee uu soodegey waxaa ahayd meesha lagu magacaabo ceelasha waanbate ee ku taala waqooyiga W/Weyn, gobolka Sh/hoose.
'''       Siday taarikhdu sheegayso, waxaay ahaayeen dadki ugu horeeyey ee arkey dhoobooy. Iyo laadegey sh/hoose. Waxaay ahayeen Geel, sidakale, waxaay ahayeen, dadkii ugu horeeyey magaalada Braawe degay.'''
'''  Gharri wuxu dega Gobolka Sh/hoose gaar ahaan degmada Qoriyoleey,
'''          Dhaqaalahan, Gharri wuxaa saldhig u ah xoolaha iyo berrah. Ganacsina waa jira dhaqan ahaanna. Dhaqanka Gharri wuxuu ku saleesan yahay diinta islaamka. Xaaladda xukunkana asaga ayaa is xukuma. Cid kale ma xukunto.'''
Tarriqda Gharri (Garre Kofar)
'''Gharri (Garre) wuxuu leeyahay af u gaar ah. Maxaa yeeley Gharri waa qabiil weyn, ooleh dhul weyn. Wuxuu awood u yeeshey in uu dhooro luqadiisa iyo dhaqankiisaba sida qabiilada waa weyn ee aduunka kajira. Xiriirka Gharri(Garre) uu la leyahay dadka la deggan aad ayuu u fiicanyahay. Dhaqan ahaan, bulsho ahan iyo nabad gelyo ahaanba.'''
Gharri wuxuu leeyahay hoggaamiyayaal dhaqmed oo wa-wanaagsan, Sida
Ø      '''1. Malaaq Cabdi oo Gharri (Gaare) hoggaaminaayey muddo 70 sanaha. Guulo baddana u horseedey. Dhul fara baddanna u furey.'''
Ø       2.Macalin Aadan Cismaanoow, oo ahaa ninkii Gharri (Garre) kabad baadiyey kolanyadii gumeeysigii taliyaaniga kana mid ahaa madaxdii la geeyey Barliin 1780.
Ø      '''3. Maxaad Cabdiyoow Sanlaawe, oo ahaa ninkii wiilkiisa u qaatey dhul Gharri (Garre) yeelanaya. Wuxuuna ku dhintey xabsiga gumeeysiga Taliyaaniga, assagoo Garre u halgamaya.'''
Ø      ''' 4. Beed dheere,'''
Ø      '''5. Faroole, iyo'''
Ø      ''' 6. Baroole,  oo ka mid ahaa iyagana madaxda Gharri oo door fiican ka qaatey hoggaaminta Garre.'''
Gharri wuu leeyahay sheekooyi, iyo maah maah iyo gabays fara badan, sheekooyinka waxaa looyaqaana (Maano-Maano) waxaa ka mid ah sheekadi haawaadoweey absho waraabe-maah maahda waxaa kamid ah (lan hun wusku halleeyaay:- laan hunna wuskul ko’taay).
'''        Kedi Guuraay:-waa waxjira. Waa waagii uu Gharri (Garre) jabay. Waxuuna u kala baxay afar (4) qeebood.'''
Ø      A. Qeeb u soo guurtey Kofar
Ø      B. Qeeb u guurtey Jaad.
Ø      C. Qeeb u ku hartey Gedo oo u guurtey hagga Itobiya iyo Kenya.
Mercosur
Mercosur sidoo kale loo yaqaan Suuqa Guud ee Koonfurta waa urur ganacsi oo ku yaala qaarada koonfur ameerika oo lagu aasaasay heshiiskii Asunción 1991 iyo Protocol of Ouro Preto 1994. Dalalka Xubnaha buuxda ka ah waa Arjantiina, Baraasiil , Paraguay iyo Uruguay. Venezuela waxay ka eheed xubin buuxda laakiin waxaa laga xannibay tan iyo 1dii Diseembar 2016. Wadamada xiriirka la leh waa Bolivia, Chile , Colombia, Ecuador , Guyana , Peru iyo Suriname. New Zealand iyo Mexico waa waddamo goob joogayaal ah. Dalalka xunaha ka ah kaliya hadii la isku daro waxay leeyihiin baaxad dhan 13,771,194 km² iyo shacab gaaraayo 264 milyan oo qof. Luqadaha rasmiga waa isbaanish, bortuqiis, iyo Guarani.
Fardhexo
Fardhexo  (الوسطى; middle finger) waa farta sadexaad ee gacanta dadka. Fartani waxay u dhexaysaa murdisada (murugsato) iyo farta faadumo (farta faraantga
Af-Garre
Ø      D. Qeeb laqabsadey oo beddelmey sida Gabra oo kale.
Fardhexo
), sida badan waa farta ugu dheer faraha.
Af-Garre
'''Buulo Xusseen: waa ninkii Garre hoggaminayey markii kedi guuray dhacaysey. Waa ninkii sosahmiyey koofar. Waxuuna ku taliyey in koofar loo guuro. Inta taladiisa raacday koofar baay u soo guurtey. Buule Xusseen markuu soo sahmiyey Koofar wuxuu yiri, waxaan soo arkey dhul rag u roon, oo geel u daran. Markuu Gedo ka soo guuraayey wuxuu yiri:-Gedooy, waan kaa soo guuray, waxaana kaaga guurey seddax shay sababtood.'''
Ø      '''1. Falaartii yaabiye'''
Fardhexo
Fartaan iyo suulka markii la isku cadaadiyo ka dibna la sii daayo waxaa ka dhasha dhawaq dheer, oo loo adeegsado soo jeedin ama baraarujinta cid loo dan leeyahay taasi oo loo yaqaano Suuldhabaale (en: snapping). =Faraha Dadka=
Af-Garre
Ø      '''2. Fitnadii Kedeble iyo'''
Fardhexo
Far (finger; أصبع) (wadar ahaan faro), waa xubno ka tirsan gacanta dadka iyo in badan oo xayawaanka ka mid ah. Sida caadiga ah dadku waxay leeyihiin 20 farood, kuwaasi oo ku kala yaala labada gacmood iyo labada lugood. Gacan kasta iyo lug kasta waxay leeyihiin shan farood oo iskugu jira: Suul, fardheero (murdiso), fardhexo, faraantigalis (farta faadumo), iyo faryaro.
Suul
Suul (thumb; إبهام) waa xubin ka mid ah faraha shanta ah ee ku yaala gacmaha iyo lugaha dadka iyo in badan oo xayawaanka ka mid ah. Suulku waa farta koowaad ee shanta farood. Sidoo kale, suulku waa farta ugu awooda badan ee ugu dhumucda iyo qarada weyn dhamaan faraha.
Af-Garre
4. farmuuq  birkaaye
Fardhexo
Fardheero
Farta Murdiso (index finger; السبابة) sidoo kale loo yaqaano "Fardheer" iyo "Murugsato", waa farta labaad ee ka mid ah shanta farood ee dadka iyo in badan oo xayawaanka ka mid ah. Sidoo kale waa farta u dhexaysa suulka iyo fardhexada.
Af-Garre
'''        Baajuun ama Baanjuul,waa qabil soomaaliah. Waxaa degaan Kismaayo iyo Jasiiradaha Juulen Jawaay. Dad badan Gharri (Garra ah) ayaa katirsan. Iyaga naftoodan waxaa kamid ah qaar aminsan Gharri (Garre nimo.)''' 𝗕𝘆 @𝗭𝗨𝗥𝗜𝗖𝗛 𝗠𝗢𝗬𝗔𝗟𝗘
Fardhexo
Fardhexo
Fardhexo (الوسطى; middle finger) waa farta sadexaad ee gacanta dadka. Fartani waxay u dhexaysaa murdisada (murugsato) iyo farta faadumo (faraanti galis), sida badan waa farta ugu dheer faraha.
Faraantigelis
Farta faraanti galis (بنصر; ring finger) (sidoo kale loo yaqaano farta faadumo) waa farta afaraad u dhexaysa far dheexadka iyo faryareeyda. Waa farta ugu quruxda badan faraha aadanaha saas ayaana keentay in la galiyo faraantiga ama fargashiga.
Faryaro
=Sidoo kale fiiri=
=Tixraac=
Meere
Meere (Planet; كوكب) waa dhul ama duni ka sameysan dhagaxaan, caro iyo hawo oo ku wareegta xidig ama qorax.
Sida Cilmi Fallagu sheego waxa jira in ka badan balaayiin meereyaal Koonkan eeynu ku noolnahay. Meerayaasha waxaa guud ahaan loo qeeyniyaa labo: mid xajmi wayn oo cufkiisu yar yahay kana samaysan hawooyin iyo mid xajmi yar oo cufkiisu wayn yahay kana samaysan oogo dhagaxaan ah.
Iyadoo la tix raacayo qeexida hay'ada Cilmi Fallaga ee dunida IAU (Midowga Cilmiga Xidigaha), waxa si rasmi ah loo aqoonsan yahay ineey jiraan 8 meere Bahda Midaysay Qoraxdu ama (Solar System).
Sideedaas Meere waxay kala yihiin Dusaa (Mercury) oo Qorraxda ugu dhow, Waxaraxir (Venus), Dhulka iyo meeraha Farraare (Mars). Ka dib waa meerayaasha xajmiga waaweeyn ee ka samaysan hawada iyo boodhka ee Cirjeex (Jupiter), Raage (Saturn), Uraano (Uranus) iyo meeraha Docay (Neptune).
Sidoo kale waxaa jira meerayaal yar-yar oo dhamaantood baraf, hawo iyo xoogaa caro ah ka sameysan waxaana ka mid ah meeraha yar ee Bluto (Pluto) oo waqtiyadii hore loo aqoonsanaan jirey in uu ka mid yahay Bahda Midaysay Qorraxdu.
Meerayaashu weey kala xajmi duwan yihiin oo kala cimilo duwan yihiin. Meerayaasha qaar, sida Dusaa ama Venus aad ayuu u kulul yahay maadaama qoraxda aad ugu dhow yahay. Halka meerayaasha qaar leeyihiin dayaxyaal aad u faro badan, sida meeraha Raage ama Saturn wuxuu leeyahay 32 dayax oo ku wareega meerahaasi.
= Taariikhda Cilmi Falaga =
Dadku waxay waligoodba jeclaayeen ineey fahmaan isla markaana ogaadaan in duunyooyin kale oo sida dhulka ah jiraan. Shan meere (qorraxda, dayaxa, dusaa, waxaraxir, farraare, cirjeex iyo raage) oo isha lagu arki karo ayaa aqoon yar loo lahaa tan iyo tobanaan qarni ka hor, kuwaas oo saamayn ku lahaa dadkii wakhigaas noolaa.
Wakhtiyadii hore dadka xidigyahanada ahaa waxay aqoon u lahaayeen sida iftiino gaar ahi cirka u dhex maraan, xidigaha qaar wakhtiyada ay soo baxaan, kuwaas ooy u isticmaali jireen ineey ku safraan oogada dhulka iyo badaha waawayn dhexdooda. Ilbaxnimooyinkii hore, sida Giriiga, Shiinaha, Baabiloon (Babylon) iyo kuwo kaleba waxay aaminsanaayeen in dhulku badhtan u yahay dhamaan koonka.
Reer binu Israa'iil waxay rumaysteen in dhulku wareegsan yahay iyo adduunku waxba kama laalaado. Kitaabka quduska wuxuu yiri, Ayuub qaybta lix iyo labaatan aayadda toddoba waxaa ku qoran inuu dhulka ka laalaado wax aan waxba ahayn. Markay dadka badidiis rumaysteen in dhulku fidsan yahay, Kitaabka Quduuska ah wuxuu sheegay inuu wareegsan yahay. — Ishacyaah 40:22. .
Baabiloon
Ilbaxnimadii ugu horeeysay ee yeelata aqoon iyo fahan meerayaasha waxay ahayd Baabiloon (babylon) oo ku dhex taalay Mesobotaamiya wakhtiyadii u dhaxaysay 2'000 sano ilaa 1'000 sano ciise hortiis. Qoraalo duug ah oo ku beegan 700 sano ciise hortii kuwaas oo ka hadhay ilbaxnimadii Baabiloon waxa ku xusan liiska dhowr meere uu ka mid yahay waxaraxir. Sidoo kale waxaa ku qornaa liiska socodka meereyaasha waxaraxir, dusaa, farraare, cirjeex iyo raage; iyo meelaha ay ka iftiimaan wakhtiga habeenkii iyo wakhtiyada la arki karo sanadka.
Giriiga & Romanka
Horaantii ilbaxnimada Giriiga aqoon la mid ah tan Baabiloonta uma aanay lahayn meerayaasha iyo xidigaha. Laakiin qaringii 6aad ilaa qarnigii 5aad ciise hortiis ayaa qabiilada Pythagoras sameeysteen qaacidooyin cusub oo ay ku qeexeen qoraxda, dayaxa, dhulka iyo dhowr meere oo kale oo ku wareegaya dab badhtanka ka ololaya.
Pythagoreansku waxay ahaayeen dadkii ugu horeeyay ee sheegay in xidigta la arko qorax-dhaca (hesperos) iyo tan la arko qorax-soo-baxu (phosphoros) ineey yihiin xidig isku mid ah.
Kill It
Kill It waa taxanaha telefishanka Koonfur Kuuriya ee 2019 oo ay jilayaan Jang Ki-yong iyo Nana. Waxaa laga sii daayay OCN laga bilaabo Maarso 23 illaa Abriil 28, 2019.
SEA-ME-WE 5
SEA-ME-WE 5
Meere
Hindiya
Qiyaastii sanadkii 499 ciise hortii ayaa xidigisyahan Aryabhata ee wadanka Hindiya sheegay in dhulku ku wareego xariijintiisa, taasi oo uu ku qeexay in wareega dhulku ka yimaado dhanka galbeed.
SEA-ME-WE 5
Kabelka Internetka, baadca hoorse , Mobilka , iyo Internetka
Meere
Hindiya
Sidoo kale wuxuu aaminsanaa ineey jiraan tiro kale oo meerayaal ah, dhamantoodna ay ku wareegaan shay ka wayn.
Tuulo habaraawe
wa degaan aad u wanagsan oo hoostaga xarardheere dadkiiso wa dad beerta qaraha iyo galeyda sido kale wa xoolo dhaqato geela ariga
Meere
Hindiya
Si kastaba ha ahaatee, ardey baranayay Cilmi Fallaga sanadkii 1500 Nilakantha Somayaji ayaa sii horumariyey qaacidadii Aryabhata, asagoo ku daray in dhulku sameeyo wareeg dheer oo uu ku wareego udub dhexaad, iyo in meerayaasha kala ah Waxaraxir, Dusaa, Farraare, Cirjeex iyo Raage dhamaantood ku wareegaan qorraxda.
Muslimiinta
Horaantii qarnigii 11aad ayaa aqoonta iyo cilmiga dowladii Islaamiyiintu aad u horumarisey fahanka iyo adeegsiga Cilmi Fallaga. Waxaa jirey dugsiyo gaar u ah barashada cimiga xidigaha, kuwaas oo lagu baran jirey wakhtiyada iyo meelahay ay ka soo baxaan xidiguhu isla markaana safarleeydu u isticmaali jireen jiheeye ahaan.
Waxa la sheegaa in badhtamihii qarnigii 12aad xiddigisyahan ibn Bajjah uu sheegay inuu uu arkay labo meere oo waji madoow aadna ugu dhow qorraxda, kuwaas oo uu horaantii qarnigii 13aad uu ku fasirey saynisyahan Qotb al-Din Shirazi ineey ahaayeen meerayaasha Waxaraxir iyo Dusaa. Taasi waxay muujineysaa heerka aqoonta fiican eey Muslimiinta wakhtigaas u lahaayeen cilmiga xidigaha iyo sida ay u isticmaali jireen.
Yurubiyaanka
Horaantii kacaankii sayniska ee qaarada Yurub waxaa la fahmey in meerayaashu yihiin duunyooyin dhisan lehna jidh la mid ah kan dhulka. Aqoonyahanadii Cilmi Fallagu waxay isku keeneen cilmigii xidigaha ee dhamaan dunida ka jirey. Waxay ogaadeen in dayaxa iyo qoraxdu ka duwan yihiin meerayaasha kale, sidaas darteed waxay ku dareen liis ka duwan liiska meerayaasha.
Qarnigii 19aad & 20aad
Qarnigii 19aad dhexdiisa xiddigisyahanadu waxay ogaadeen in duunyooyinka yaryar, sida Ceres, Pallas iyo Vesta, aanay ahayn meere laakiin ay yihiin duni yar sidaas darteed wax lagu magacaabay Asteroids. Sanadkii 1846dii waxaa la helay meeraha Docay (neptune) kaasi oo lagu daray liiska meerayaasha.
Si kastaba ha ahaatee, horraantii qarnigii 20aad waxaa la helay dunida yar ee Buluuto (pluto) taasi oo wakhtigaas la aaminsanaa ineey ka xajmi weeyn tahay dhulka, waxaana si dhakhso ah loogu aqoonsaday meeraha 9aad.
Qarniga 21aad
Qarniga 21aad wuxuu ku bilaabmay ayadoo aqoon fiican loo leeyahay meerayaasha, dayaxyada, qoraxda, dunida yar, asteroidska, iyo dhamaan walxaha ku dhex jira Bahda Midaysay Qorraxdu. Sidoo kale, waxaa muran adag ka aloosmay in Buluuto ay ka mid ahaato meerayaasha iyo in loo aqoonsado duni yar. Ugu dambayn sanadkii 2006da waxaa la isla af-gartey in buluuto loo yaqaano duni yar, taasi oo tirada meerayaasha bahda midaysay qorraxda ka dhigeeysa siddeed meere (Waxaraxir, Dusaa, Dhulka, Farraare, Cirjeex, Raage, Uraano iyo Docey).
Dhinaca kale, maadaama teknoolajiyada ilbaxnimada dadku horumartey waxaa la sameeyay teleskoobyo waawayn oo lagu fiirinayo baho qoraxyeedyo kale, galaagsiyo kale iyo dhaamaan xidigaha ku baahsan koonka. Sidoo kale, wakhtigan waxaa la dul tagay dayaxa, dayaxgacmeedyo iyo satelaatyo ayaa hawada loo direy, dayaxgacmeed isagu ismaamulaya ayaa Farraare lagu dejiyay, xidigo badan iyo galaagsiyo badana waa la magacaabay.
= Bahda Qoraxdu Midaysay =
Marka la tixraaco Midowga Caalamiga ee Cilmi Fallaga (International Astronomical Union) oo loo soo gaabiyo (IAU) waxa jira 8 meere iyo 5 duni yar oo la aqoonsan yahay ee Bahda Qorraxdu Midaysay. Ayagoo ka sii fogaanaya dhanka Qorraxda meerayaashu waa:
Dhanka kale, meerayaasha Bahda Qorraxdu Midaysay waxaa loo qaybin karaa guutooyin ayadoo lagu saleeynayo walxaha ay ka kooban yihiin:
Qoraxda
Qorraxdu (sun) waa xiddigta iftiimisa, kulaylka gaadhiisa isla markaana cufisjiidad ku heeysa dhamaan meerayaasha Bahda Qorraxdu Midaysay. Miisaanka iyo cufka qoraxdu wuxuu la mid yahay 332,900 kan meeraha dhulka. Sidoo kale, bu'da dhexe ee qoraxda waxaa ka yimaada heerkulka, falaadhaha radiationka, elektaromagnetik radiation, iyo 400 ilaa 700 nm oo falaadhaha ileyska muuqda ah.
Caddaymo la arkey waxay xaqiijiyeen in barta qorraxdu ku taalo suurto gelisay in dhulka ka jirto nololi.
Jiritaanka meerayashu waxay ku xidhan tahay nolosha qoraxda. Haddii isbedel ku yimaado qoraxda nolosha dhulka iyo waxkasta weey doorsoomayaan. Sida la qiyaasayo, Hal bilyan sano ka dib, midabka qoraxdu waa isbedeli iftiinkuna waa sii kordhi sababto ah Hiliyaamta bu'da qoraxda ayaa sii kordheeysa taas oo keeni doonta in 10% kordho iftiinka, heerkulka iyo falaadhaha khatarta ah ee ka soo baxa qoraxda; halka 3.5 bilyan sano ka dib ay badan doonto 40%.
Aqoonyahanada Cimiladu waxay sheegeen isbedelkaas qoraxda ku yimid wakhtigaas sare u qaadi ilayska halista ah ee "radiation" taas oo lumin doonto biyaha badaha dhulka. Wakhti yar gudaheed, waxaa kor u kici heerkulka oogada sare ee dhulka, sidoo kale isku-wareega Kaarboon Ogsaydh CO2 oo muhiim u ah nolosha dhirta ayaa jaha wareeri iskuna bedeli Kaarbon afar (C4) oo sun ah.
Dhirtu haday ka dhamaato dunida waxaa dhici in la waayo hawada Ogsajiin midaas oo sababaysa dhimashada noolaha oo dhan.
Midabka qoraxdu wuxu noqon casaan 5 bilyan sano ka dib, isla markaan gacanka qoraxdu wuxuu gaadhi meel ka badan 250 jeer meesha uu hada joogo. Wakhtigan lama hubo, sida dhulku noqon, laakiin waxa la og yahay in wareega dhulku isbedeli sababto ah aad ayuu uga fogaani qoraxda.
Mudo yar ka dib, bu'da qoraxdu waxay isku bedeli cadaan bilaa kul iyo ileys ah, halkaas ayaana ugu dambeeysa isku xidhnaanta Bahda Qoraxdu Midaysay.
= Qeeybaha Meerayaasha =
Sida Cilmi Fallagu sheegay Koonkan eeynu ku nool nahay waxa jira in ka badan bilyan meere, kuwaas oo ku baahsan geesaha Koonka.
Bahda Midaysay Qoraxdu oo ah meereyaasha aan si fiican u naqaano waxay ka kooban yihiin 8 meere oo kala ah:
Waxa jira baaxad weeyn oo u dhexeeysa 4 meere een soo sheegnay iyo inta kale.
Afarta meere ee ka dambeeya baaxada weeyn ee hawooyinka iyo neefaha iyo dhagaxaanta ah waa meerayaasha xajmiga waaweeyn ee ka samaysan hawada iyo boodhka ee kala ah:
Meerayaashu weey kala xajmi duwan yihiin oo kala cimilo duwan yihiin. Meerayaasha qaar, sida Dusaa (Mercury) aad ayuu u kulul yahay maadaama qoraxda aad ugu dhow yahay.
Halka meereyaasha qaar leeyihiin dayaxyaal aad u faro badan, sida meeraha Raage ama Saturn wuxuu leeyahay 32 dayax oo ku wareega meerahaasi.
Meeraha dhexe
Afarta Meere ee u dhow qoraxda, kuwaas oo loo yaqaano Meere Dhagaxley sababtoo ah waxay ka samaysan yihiin dhagaxaan iyo macdano bir ah. Intooda u badan waxay leeyihiin tiro yar oo dayaxaan ah ama maba laha.
Qaabdhismeedka jidhkoodu wuxuu ka samaysan yahay oogo sare oo ka kooban macdanta silikates, iyo biro ay ka mid yihiin aayron iyo nikel kuwaas oo sameeya ubucda dhexe ee meerahaasi.
Meerayaasha Baxsan
Afarta meere ee banaanka u baxsan waa meereyaasha Neefaha Waawayn ee Bahda Qoraxdu Midaysay kuwaas oo ah 99% walxaha ku wareega qoraxda. Cirjeex iyo Raage ayaa waxay yihiin tobanaan kun oo jeer miisaanka iyo muga dhulka, waxayna ka samaysan yihiin isku dhisyo haydarojiin iyo hiliyaam. Dhanka kale, Uraano iyo Docay waxay leeyihiin 20 jeer laab muga dhulka waxayna ka samaysan yihiin macdano dhalaali kara oo ka kooban baraf.
Raage
Titan oo ah satelite labaad ee ugu wayn wuxuu ka jidh wayn yahay meeraha Waxaraxir.
Duni Yar
Waxa jira tiro dhowr ah oo meereyaal yaryar ah kuwaas oo loo yaqaano duniyar waxaana ka mid ah Bluto. Dunida yar ee bluto waxy u jirtaa qoraxda masaafo dherer oo dhan 39 AU waana tan ugu wayn dhowrka duniyar ee la yaqaano, waxaana la helay sanadkii 1930kii ayadoo wakhtigaas laga dhigay meeraha 9aad ee Bahda Qoraxda Midaysay. Ka dib, sanadkii 2006da ayaa laga saaray liiska meerayaasha ayadoo loo aqoonsaday in bluto tahay duniyar.
Muuqaalka Guud
Muuqaalka meere waa mid ku xidhan awooda isla markaana keenta awood elektaromangantig isku haysa muuqaalka meere oo ka dhigtay mid goobo ah. Marka xadi go'an oo cuf ah uu ku xidhmo awooda cufisjiidadka oo u soo jiidta badhtanka walaxdaasi taasi ayaa keenta in sheygaasi yeesho qaab wareegsan. Dhamaan meerayaasha, xidigaha, dhagaxaanta waawayn, dunida yar iyo walxaha kale ee koonka dhex sabeeynaya waxay leeyihiin qaab dhismeed goobada u dhow, taasi ooy sabab u tahay isku soo jiidashada bu'da dhexe ee shegaas oo cufisjiidadku ku hayo badhtanka.
Samayska Gudaha
Meere kasta wuxuu ku bilaabmay marxalad dareere ah; samayska marka hore, sheeyada miisaanka culus, ee qarada adag leh waxay iskugu tagaan bu'da ama badhtanka ayadoo inta fudud soo marto korka sare isla markaana ku qaboowdo ka dibna adke noqoto. Sidaas darteed, meere kasta waa kala duwan yahay xubnaha ku jira ubucda ama qeybta dhexe.
Dhinaca kale, meerayaasha dhagaxleyda ahi way ka duwan yihiin meerayaasha neefaha waawayn. Kuwa dhagaxleyda ahi waxay leeyihiin qolof adag oo ku dahaadhan iyo ubuc ka samaysan curiyeyaal bir ah sida Aayron, Nikel iyo iskudhisyo Silikoon ah, halka neefaha waawayni ku daboolan tahay daruur hawo iyo adke jilicsan ah.