cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nuur ibn Mujaahid
Bibliography
2. Dr. E. Cerulli, "Documenti arabi per la storia dell'Ethiopia," Memoria della Accademia Nazionale dei Lincei, Vol. 4, No. 2, Rome, 1931
Abkhazia
Abkhazia ⟨Afka Abkhaziga (Аҧсны) Af joorjiyaan (აფხაზეთი) Af Ruush (Абха́зия)⟩ Waa goob wali laysku haysto,waxa ay kutaalaa Xeebta Bari ee Bada madaw waxa ay ka goday wadanka Joorjiya sandkii 1991 laakiin waxa kadanbayyay muran iyo isqabsi faro badan oo keenay dagaalo dhex maray labada dhinac. Jamhuuriyadani mahaysato ictiraaf balaadhan amaba loodhanyahay, waxa ictiraafay kaliya ilaa hada wadamada Ruushka Nikaragua Fanansuwela iyo Nauru waxa kale oo ictiraafsan wadanka gooni isutaaga ah ee aan la ictiraaf ee lagu magacaabo Koonfur Ossetia. =Tix=
Nuur ibn Mujaahid
Bibliography
3. Dr. E. Cerulli, La lingua e la storia di Harar ("The Language and History of Harar"), Rome, 1936
5. Dr. E. Cerulli, Rassegna di Studi Ethiopici, Vol. 2, Rome, 1942
6. Hadj Yusuf AbdulRahman (editor), Kitab Rabi'a al-Qulub fi Dhikr Manaqib wa Fada'il Sayyidina as Sheikh Nur Hussein ("The Springtime of Hearts in Memory of the Virtues and Merits of Our Lord the Sheikh Nur Hussein"), Cairo, 1927
7. J. Spencer Trimingham, Islam in Ethiopia, London , 1952
8. K. Wndt, "Amharische Geschichte eines Emirs von Harar in XVI Jahrhundert," ("An Ahmhari History of One of the Emirs of 16th Century of Harar"), Orientalia, Vol. 6, No. ¾, Rome, 1937
Yuusuf Alqardaawi
shiikh yuusuf al qardaawi waxa uu dhashay (9/9/1926) waxa uu ku dhashay.magaalada. saftu aturaab oo ku taala wadankla masar, qardaawi waxa uu quraanka xafida isaga oo aan gaadhin toban jir kadib. waxa uu ku biiray. jaamacada aadka u caanka ah ee alasharu shariif. halkaas. oo markii uu kaqalin jabinayay uu ahaa ama uu galay kaalinta labaad ee boqortooyadii masar ee xiligaas.marwalba waxa uu ahaa ka ugu horeeya dadkii ama ardaydii. uu wax ladhiganayay. sanadkii 1953. ayuu noqday macalin bara ardayda luqada carabiga.
dhacdooyin noloshiisa
---
abihiis waxa uu dhintay isaga oo jiray laba sano. kadib waxaa soo koriyay adeerkii.waxa laxidhay qardaawi dhawr jeer waxa lagu xidhayay kamid ahaantii uu kamid ahaa dhaqdhaqaaqii ikhwaan almuslimiin.markii ugu horaysay waxa laxidhay sanadii 1949. oo ahayd xiligii boqortooyadu masar katalinaysay.kadib sadex jeer ayaa laxidhay xiligii madaxwayne jamaal cabdinaasir.. sanadii 1961.ayuu qardaawi usafray dhanka dawlada qadar.halkaas ayuu kanoqday maamulaha machadka diinta ee uhu waun wadanka gadar.sanadii 1977.ayuu qardaawi waxa uu helay dhalashada wadanka qadar, shiikhu waxa uu guursaday laba dumara takoobaad waamasriyad magaceeduna waa iscaad cabdi jawaad. waxa uu guursaday 1958. waxayna u dhashay afar gabdhood iyo sadaex wiil.talabaad waxa ay ahayd aljeeriya oo waxa ay isku barteen xili uu wax kadhigi jiray wadanka aljeeriya. magaceeduna waa. asma.waxa ay usoo shaqaysay tilifeeshinka caanka ah ee al jazeera. oo ay kasii dayn jirtay barnaamij la odhanjiray dumarka oo kaliya hada waa madaxa culimada islaamiga ah ee caalimaga ah waxaa uu shiikhaasi caan ku yahay.kahadalka arimaha islaamka.sida falastiin Soomaaliya.afgaanistaan.oo aanuu marnaba afka kadhigin shiikhu waxa uu aad uga qayb qaatay kacaankii lagu riday maxamed xusni mubaarik
jaaisadihii uu qaatay
---
qore;maxamed calanle muse
Dhimashiisa
shiiqa waxa oo ku dhintay dalka Qadar 26 Sebtembar 2022
Ayrland
Taariikh
Wadanka Irland waxa uu soomaray taariikho gaar ah waxyaabaha ay taariikhda Irland kaga duwantahay taariikhha kale waxa kamida marka koobaad Irland waxa ay kutaalaa goob ahamid juquraafi leh talabaad waa xidhiidhka ay la leedahay wadanka Ingiriiska oo dhawr jeer isku dayay in uu qabsadoo wadanka Irland. tasadexaad dagaalada lagu hoobtay ee Irland ay soomartay.ta afarad waa dhibaatooyinka dhanka diinta ee soogaadhay shacabka kunool wadanka irland kaas oo kaga imanyay dhanka kaniisadaha waxa intaa u dheer dhibaatooyin siyaasadeed iyo dhaqaale oo in badan oo shacabka Irland ah ku kaliftay in ay dabada u haajiraan,markii u horaysay ee Irland laga haajiraa waxa ay ahyd 6000 kahor dhalashaddii nabi Ciise markaas oo ay wadanka soo galeen dad kayimi xaga Skotland] kuwaas oo qabsaday Irland.hijradii labaad ee wadanka Irland laga guuraa waxa ay dhacday sandkii 2000 kahor dhalashaddii nabi [[Ciise C.S, diinta kiristanku waxa ay wadanka Irland gaadhay qarnigii lixaad ee taariikhda miilaadiga, kadib markii ay wadanka gacanta kudhigiin dadkii looyaqaanay Noormaanka Normans kadib waxa wadanka qabsaday ingiriiska sanadkii 1172 xiligaas waxaa ingiriiska boqor ka ahaa Henry II sanadkii 1801 Irland waxa ay kamid noqotay Midowga boqortooyada Britan sanadkii 1916 qolyaha xagjirkaa ee Irland ayaa waxa ay bilaabeen dagaal kacaana oo ay kagasoo horjeedaan gumaystihii ingiriiska laakiin kacdoonkaasi wuu fashilmay oo dadkii ka qaybqaatay badidoodii waa latoogtay. sanadkii 1921 ingiriisku jasiirada Irland waxa uu u qaybiyay laba qaybood.sanadkii 1922 waxa madax banaani qaatay wadanka looyaqaano hada Jamhuuriyada Irland, halka qaybta waqooyi ee jasiiradu ay kasii midtahay ilaa iminka Midowga boqortooyada Britan taas oo keentay dagaal sokeeye oo ilaa iminka aan laxalin.
Deegaanka
Badhtamaha dlka Ireland, waa dhul banaan oo hooseeya waana dhul beereed, waana dhul kaymo ah waxa kuyaalo harooyin aad iyo aad u badan, wabiga ugu dheer wadanka waxa lagu magacaabaa. Wabiga Shannon harada wadanka ugu wayn waxa lagu magacaabaa (Lough Neagh
Cimilada
Cimalda Jamhuuriyada Ireland xiliga Jiilaalka aad ayay u qabawdahay.heerka qabawgu waxa uu gaadhaa darajada fadhiisiga biyaha iyo wixii dareera.laakiin xiliga Xagaaga cimilada Ireland waa meel dhaxaad maalinkastana waxa da Roob
Magaalooyinka ugu waawayn
Magaalada Dublin waa caasimada Ireland waana magaalda ugu wayn waxaa kunool dad gaadhaya 499,156 kun oo qof, magaalada labaad ee ugu wayn wadanka waxa weeye magaalda Corcaigh magaalda sadexaad waa Gaillimh
Beeraha
Suuqa Ierland waa mid yar marka loo eego suuqyada Yurub ee kale laakiin waa suuq dagan oo waxkal iibsi uu kasocdo
Safiya binti cabdi mudalib
Safiya binti Cabdi Mudalib bin Haashim waa eedada Rasuulka scw, waxa ayna isku bah yihiin Xamza, Safiyo sidoo kale waa Hooyada Zubeyr bin cawaam.
Buuro Magacleh
Buuro Magacleh waa degmo ku taal woqooyiga Gobolka Mudug ee Somalia.
Sheekh Mukhtaar Abu-Zubeyr
Ahmed Abdi Godaneأحمدعبد جودني dhashay10 July 1977 Hargeisa, SomaliaDied1 September 2014 (aged 37) Hawaay, SomaliaEthnicitySomaliKnown forEmir of Al-ShabaabReligionIslam (Salafism)Military careerAllegiance
Bermuda
Bermuda ingiriisiga (The Bermuda Islands) waa jasiirado ku taalo Badweynta Atlaantik, waxeyna ka tirsanyihiin dalka Ingriiska. Jasiiradahaan waxey u dhowyihiin wadanka Mareykanka. waa dhawr jasiiradood. dadka kunool waxaa lagu qiyaasaa 100.000 kuno oo qof caasimdana waxa u ah magaalda Hamilton
Sheekh Mukhtaar Abu-Zubeyr
Al-Itihaad al-Islamiya (1990's-2006)
Islamic Courts Union (2006-December 2007)
al-Qaeda
Al-Shabaab (December 2007–2014)Years of service1990s–2014RankEmir of al-Shabaab[1]Battles/wars
War in SomaliaSheekh Mukhtaar Cabdi Raxmaan Abu Zubeyr' waa amiiraka Xarakada Mujaahidiinta Alshabab ee Al-Qaacida la xiriira.Abu Zubeyr waa nin da' yar oo asal ahaan ka soo jeeda gobollada Waqooyiga Soomaaliya, ama ba Jamhuuriyadda gooni isutaagga ee Somaliland. Beel ahaan waxa uu ka soo jeedaa Beesha Isaaq.Saraakiil ka tirsan DFKMG ayaa sheegay in magaca rasmiga ee Abu Zubeyr uu yahay (Axmed), aabahiisana la yiraahdo (Cabdi Godane).Abu Zubeyr waa nin gabyaa ah oo aad isku qariya, sawiradiisa rasmiga ahna illaa iyo hadda lama haayo.
Caa'isha binti Abiibakar
Caa'isha binti Abiibakar (R.C) waa mid kamid ah xaasaskii Nabi Muxamad Scw, waana tan ugu Caansan xaasaskiisa, waxaa dhalay khaliifka koowaad ee khulafada Raashidiinta Abuubakar Al-Siddiiq, Hooyadeedna waxay ahayd Umu Ruumaan bintu Caamir, Caa'isha waxey Nabiga Scw ka warisay axaadiis aad u fara badan siiba kuwa la xiriira noloshii Nabiga S.C.W, xadiisyada ay warisay waxey gaarayaan tiradooda 2210 iyadoona ay 316 kamid ah ay ku jiraan Saxiixul Bukhaari Iyo Saxiixul Muslim.
Taariikh Nooleedkeeda
Caaisha waxey dhalatay 7 sano ka hor hijrada sida laga dheehan karo xadiiska Bukhaari ay Caa'isha warineyso, balse waxaa jira baaritaano casrigaan ah oo shaki galineyso sax ahaansha warkaas.
Guurkeeda Nabiga scw
Ka dib markey dhimatay Khadiija Rc oo ahayd xaaskii ilmaha u dhashay Rasuulka scw khawla binti xakiim ayaa u soo jeedisay inuu guursado Caa'isha Rc Rasuulkana wuu ka yeelay, Caa'isha markaas waxey jirtay 6 sano, waxaana la sheegaa inay horay ugu doonaneed Jubeyr bin mudcim balse wuu iska fasaqay, Nabiga scw ayaa ka soo doontay Abuu bakar waana lagu mehriyay. Wuxuuna la aqal galay markii loo haajiray Madiina bisha soonfur 2H Dagaalkii badar ka dib.
Dhacdadii ifki
Mid ka mid ah dhacdooyinkii uur kutaalada ku reebtay Caa’isha RC tii ugu xanuunka badnayd waxa ay ahayd "Dhcdadii ifki" oo been abuur munaafaqiinta maleegeen ahayd, waxa ayna dhacday sanadkii 6aad ee hijrada, markii uu Nabiga scw u baxay Duulaankii Banii musdaliq, asiga oona sidii caadada u ahayd xaasaskiisa u sameyay qori tuur, Caa’isha RC ayaana ku soo baxday qori tuurka, ayadoona u raacday safarka.
Markii laga soo laabtay duullaankii ayaa meel la degay, markaas ayey Caa’isha goor habeen bar ah aaddey bannaanka si ay xaajadeeda u soo gudato, caadana waxaa u ahaan jirtey dumarkii waqtigaa, weliba kuwii mu’minaatka ahaa ee aadka u xishoodka badnaa in haddii ay bannaanka aadayaan ay fogaadaan oo sharqarta ka dhex baxaan, ilaa haddana meelaha uu xishoodku ku dambeeyo waa laga helayaa. Markii ay Caa’isha soo laabatay ayaa waxaa ka lumay kuul ay wadatay oo ay gabar ka soo caariyeysatay, markaas ayey raadkeedii dib ugu laabatay iyada oo baadi goobeysa hase yeeshee waa meel Ilaahay arrin ka watee intii ay Caa’isha maqnayd ayaa Rasuulkii SCW amray in la guuro, lagamana war hayn in ay Caa’isha maqan tahay maxaa yeelay marka la guurayo waxay dhex geli jirtey bahal la yiraahdo Hawdaj oo loogu talo galay. Hawdajkaas ayaa markaas dhowr nin geesaha qaban jirtey oo ratiga saari jirtey, sidaa darteed nimankii hawdajka qaadayey waxay u maleeyeen in Caa’isha ku dhex jirto mana aysan dareemin fudeydkiisa maxaa yeelay Caa’isha waxa ay ahayd gabar yar oo aan hilib lahayn, sidoo kale guuritaanka ciidanku waqti dheer ma qaadan maxaa yeelay waxa ay ahaayeen rag ciidan ah oo aan alaab badan wadan oo nin walba hubkiisa iyo daabbadiisa ayuu soo qabsanayey.
Caa’isha markii ay soo laabatay iyada oo kuushii soo heshay ayaa waxa ay timid goobtii oo lagu kala guuray oo wax sii sharqamayana usan jirin, markaas ayey meesheedii iska fariisatay iyada oo is leh “haddii lagu tebo waa lagu soo raadinayaa” hase yeeshee sidii ay u fadhiday ayey indheheedii ka qaalib noqdeen oo ay gama’day. Waagii markii uu baryey ayaa waxaa arkay qofka meesha jiifa saxaabi la oran jirey Safwaan binu Mucdhil oo ahaa nin hurdo weyn, marar badanna ciidanka ka dib dhici jirey. Safwaan markii uu meesha yimid ayuu  Caa’isha gartay maxaa yeelay intii aan xijaabka la is amrin ka hor ayuu yiqiinney, markaas ayuu yiri “Innaa Lilaahi wa inaa ileehi raajicuun, waa xaaskii Rasuulkii Alle”. Caa’isha ayaa markaas hadalkiisa ku toostay. Safwaan intuu neefkiisii geela ahaa u arumiyey (fariisiyey) ayuu ka durkay, markii ay fuusheyna wuu ku waday. Goor harsimadii ah ay ayuu ciidankii oo meel degey ka daba tegey.
Munaafaqii Cabdullaahi bin Ubay markii Madiina la tegey ayuu wuxuu sameeyey been abuurasho uu ku been abuuranayo Caa’isha iyo Safwaan, dacayad ayuuna suuqa geliyey, aad ayeyna u dhex dabbaasheen dacaayaddaas isaga iyo munaafaqiintii kaleba, waxaa kale oo ku simbiriraxday dad wanaagsanaa oo asxaabta ka mid ahaa sida Misdhax, Xasaan bin Saabit iyo Xamna binti Jaxshi.
Caa’isha markii ay Madiina ku soo laabatay ayey xanuunsatay, mana aysan maqal dacaayaddan been abuuradka ah ee suuqa ku jirta. Maalin dambe ayey bannaanka aadeen iyada iyo Misdhax hooyadiis. Goor ay meel dhexe marayaan ayey turaanturrootay duqdii, markaas ayey tiri “Misdhaxow hoog”. Caa’isha ayaa markaas ka celisay oo tiri “ma nin Badar ka qayb galay ayaad sidaas leedahay?”, markaas ayey duqdii tiri “miyaadan maqlin waxa uu suuqa wax ka geliyey?”, Caa’isha waxa ay ku jawaabtay “maya”. Duqdii ayaa markaas u sheegtay qisadii suuqa ku jirtey ee lagu been abuurtay. Caa’isha oo ahayd gabar cafiifad ah oo dhawrsan, waxaasna beri ka ahayd, markii ay maqashay warkaas foosha xun ee suuqa galay ayaa xunuunkii hayey xanuun kale ugu darsamay, waxayna gashay oohin is daba joog ah. Waxaa kale oo Caa’isha intaas uga sii darnayd in ay aragtay Rasuulka SCW oo aan u hayn naxariistii uu u hayn jirey, siiba markii ay xanuunsato, markii uu guriga soo galana wuxu ku gaabsanayey “sidee tahay?”. Caa’isha waxa ay markaas uga idan qaadatay Rasuulka SCW in ay aaddo guriga waalidkeed, Rasuulkuna SCW waa u idmay.
Rasuulka SCW markii Madiina lagu soo laabtay wax Qur’aan ama Waxyi ah oo arrintaa ka hadlaya laguma soo dejin, wixii arrintaa ka jireyna ma ogeyn maxaa yeelay Rasuulku SCW qeybka (waxa maqan) kama war hayn, wax Rabbi uu u waxyoodo maahane. Rasuulku SCW wuxuu markaa arrintii kala tashaday Cali Abii Daalib iyo Usaama bin Seyd oo markaa dhowr iyo toban jir ahaa. Cali wuxuu Rasuulka SCW ku yiri “Dumarka aan iyada ahayn waa badan yihiin, hase yeeshee Usaama wuxuu yiri “Rasuulkii Allow xaaskaaga wax aan wanaag ahayn kuma ogi ee hayso”. Sidoo kale wuxuu Rasuulku SCW arrinka Caa’isha ka wareystay gabar jaariyad guriga ka ahayd, waxayna gabadhaasi tiri “wax xumaan ah ama ceeb ah kuma ogi in ay tahay gabar yar oo cajiinka ka seexata maahane”. Rasuulku SCW waxaa kale oo uu arrintaa wax ka weydiiyey xaaskiisii Seynaba binti Jaxshi oo walaasheed dacaayadda wax ka wadday, waxay Seynaba tiri “wax aan wanaag ahayn kuma ogi Caa’isha”.
Ka dib Rasuulku SCW wuxuu Caa’isha ugu tegey gurigoodii iyada oo ay la joogaan aabbeheed iyo hooyadeed markaas ayuu ku yiri “Caa’isha arrintaas ayaa iga kaa soo gaartay, haddii aad beri ka tahay Alle waa ku bari yeeli doonaa, haddii aad dembigaas ku dhacdayna Alle dambi dhaaf ka dalab oo u toobad keen maxaa yeelay addoonku haddii uu dembigiisa qirto Allena u toobad keeno Alle waa ka toobad aqbalaa” Caa’isha waalidkeed ayey marba mid la hadashay iyada oo ku leh “u jawaab Rasuulka” hase ahaatee mid walba wuxuu yiri “maxaan Rasuulka SCW ugu jawaabaa?”. Waxay markaas Caa’isha tiri “''Ilaah baan ku dhaartaye waan ogahay in aad sheekada maqasheen ilaa naftinnu ku qanacday oo aad rumeyseen. Hadii aan marka idin dhaho beri baan ka ahay iima rumeyneysaan, haddii aan idiin qirtana waad ii rumeyneysaan. Haddaba Alle ayaan ku dhaartaye idiin dhihi maayo wax kale, sidii Yuusuf aabbihiis yiri oo kale maahane''”, waxayna akhriday aayadda micnaheedu yahay
((SABIR WANAAGSAN, ALLAANA KA KAALMAYSTAY WAXAAD SIFAYNEYSAAN)), (Suuratu-Yuusuf 18).
Ka dib Rasuulku SCW wuxuu ka istaagay masaajidka minbarkiisa isaga oo ka dacwoonaya Cabdullaahi bin Ubay, markaas ayaa Useyd bin Xudeyr, oo odeygii reer  Aws ahaa, yiri “Rasuulkii Allow haddii uu annaga yahay waan kaa kaafineynaa oo waan dileynaa, haddii uu walaalahayo Khasraj yahayna amar ha dilaane”, Sacad bin Cubaada odeygii reer Khasraj ahaa oo xoogaa xammiya ihi qaadday baa dhahay “waxa aad ogaatay in uu annga (Khasraj) yahay”, Rasuulka SCW ayaa markaa kala dajiyey. Ka dib Rasuulku SCW wuxuu tegey gurigii reer Abuubakar, waxaa markaas ku soo degey waxyi isaga oo la fadhiya, markaas ayuu yiri “Caa’isha Ilaah waa ku beri yeelay”, markaas ayaa Caa’isha hooyadeed ku tiri Caa’isha “u istaag Rasuulka” hase yeeshee Caa’isha way diiddey oo waxay tiri “Ilaah baan ku dhaartaye u istaagi maayo, mana mahadinayo cid aan Alle ahayn?”.
Allaah SW wuxuu ku beri yeelay Caa’isha oo uu sababteeda ku soo dejiyey toban aayadood oo Suuratu-Nuur ku jira oo uu uga hadlayo been abuurashadan iyo cidda bilowday, adduunkana wuxuu ku ciqaabay in aan markhaatigooda laga aqbalin, siddeetan jeedalna lagu dhufto, ayna yihiin faasiqiin daacadda Alle ka baxay. Wuxuu Allaah SWT aayadahaas ku yiri:
((KUWA LA YIMID BEEN ABUURASHADA (CAA’ISHA) WAA KOOX IDINKA MID AH, HANA UMALAYNINA IN AY SHAR IDIIN TAHAY EE WAXAY IDIIN TAHAY KHAYR, QOF WALBA OO IYAGA KAMID AHNA WAXA UU LEEYAHAY WUXUU KASBADAY OO DAMBI AH, KAN ARRINTA WEYNANKEEDA TAWALIYEY (IBNU UBEY) OO IYAGA KA MID AHNA WAXA UU LEEYAHAY CADAAB WAYN, MAXAAD MARKAAD MAQASHEEN MU’MINIINTA IYO MU’MINAATKU UGU MALAYN WAAYEEN NAFTOODA KHAYR OO AYSAN U DHIHIN KAASI WAA BEEN ABUURASHO CAD, MAXAYSE ULA IMAAN WAAYEEN (MUNAAFAQIINTU) AFAR MARKHAATI AH, HADDAYSAN LA IMAAN MARKHAATI KUWAASI ILAAHAY AGTIISA IYAGAA BEENAALAYAAL AH, HADDAYSAN JIRIN FADLIGA ALLE IDIIN TAABAN LAHAA WIXII AAD DHEX DABAALATEEN SABABTIIS CADAAB WAYN, MARKAAD CARRABKIINA KULA KULMAYSEEN (KU KALA QAADAYSEEN) OO AAD AFKIINA KU LAHAYDEEN WAX AYDAN OGAYN, UNA MALAYNAYSEEN WAX FUDUD ISAGOO ALLE AKTIISA KU WAYN, MARKAAD MAQASHEEN MAAD DHAHDAAN NOOMA HABOONA IN AAN KU HADALNO WAXAAN, ALLAA XUMAAN KA NASAHANE WAXAANI (QADAFKU) WAA BEEN ABUURASHO WAYN, ALLE  WAXA UU IDIN KA WAANINAYAA INAAD U NOQOTAAN ISAGOO KALE WALIGEED HADDII AAD MU’MINIIN TIHIIN, ALLENA WAA IDIIN CADDEEYEY AAYADKII, ALLENA WAA (ALLE WAX WALBA) OG OO XAKIIM AH (FAL SUUBAN), KUWA JECEL INAY KU FAAFTO XUMAANTA MU’MINIINTA DHEXDOODA WAXAY LEEYIHIIN CADAAB DARAN ADDUUN IYO AAKHIRO, ALLENA WAA OG YAHAY IDINKUSE MA OGIDIN, HADDAYSAN JIRIN FADLIGA ALLE IDIIN GALAY IYO NAXARIISTIISA IYO IN ALLE YAHAY TURID BADANE NAXARIISTA (WUU IDIN KA ABAAL MARIN LAHAA INTIINII KA WAY QAADATAY FALKAA XUN)). (Suuratu-Nuur  11-20).
Ka dib waxaa xadkii qadafka laga oofiyey oo 80 jeedal lagu dhuftay saddex qof oo asxaabtii ka mid ahaa oo dacaayaddaas dhex dabbaashay, waxa ayna kala ahaayeen: Misdhax, Xasaan binu Thaabit iyo Xamna bintu Jaxshi.
Ninkii munaafaqa ahaa ee arrinta oo dhan been abuuratay lama jeedalin, sababtana waxa ay culimadu dhaheen: Xadka laga oofiyo qofka dembiga ayuu ka fududeeyaa, isagana (Cabdullaahi binu Ubay) Alle ayaa isaga oo adduunka jooga u yaboohay cadaab, iska deyntiisana xikmado badan oo Alle iyo Rasuulkiisu garanayaan ayaa ku yirey.
ka gadaal geerida Rasuulka scw
=== Dhimashadeyd ===
waxay caaisha (r.a) iyadoo jirta 65 jir ah dhimatay allah ka raali noqdee hooyadeena caaisha bintu abiibakar waxay aheyd Mid ku firfircoon dhanka faafinta diinta islaamka
Caajis
Caajis (tiredness, إعياء) (Saynis ahaan loo yaqaano Fatigue) waa dareen jidhka dadka iyo xayawaanka haleela taasi oo la xidhiidha daciifnimo iyo awood la'aan.
Daalka ayaa ka turjumaya xaalad hawl la'aaneed ee qofka haysata ama daal xaa murqaha qofka hawl uu qabtay awgeed, waxaa suura gal ah daalku inuu ahaado mid jireed ama mid maskaxeed, caajiska iyo daalka qofka ayaa lagu sifeeyaa inuu yahay walax qabashadood oo loo kici waayo iyadoo ay jirto awoodii lagu qaban lahaa, saamaytiisa ayaana u badan markii cadaadiska xaga shaqada ahi uu bato,
Baarlamaanka Waddanmaha
Baarlamaanka Waddanmaha
Caajis
Caajiska xaga maskaxda ayaa isma ka yimaada daal xaga maskaxda ah, oo ka yimaada soo jeed badan ama hurdo yari, waxaa kaloo keena xanuun soo haya qofka, caajiskaas ayaa wata lulmo ama gamaayo qofka la dhacdhaco,
=Tixraac=
Hrithik Roshan
Hrithik Roshan (, dhashay 10 January 1974) waa atoore jila filimaanta Hindiga.
=Tixraax= Maxamed Hanad MHP mhp
Nawru
Nawru Ingiriis ( Republic of Nauru) Waa wadan jasiirad ah oo kamid ah jasiiradaha Micronesia ee kuyaala Badweynta Baasifik. waxa lagu tiriyaa in ay tahay dawlada jasiirada ah ee caalamka ugu yar waxa ay ka koobantahay 21 kLM oo isku wareega ama (8.1 mayl) waxakale oo ay tahay wadanka madax banaan ee caalmaka ugu yar. waana wadanka kaliya ee aan lahay caasimad gaara ah laakiin waxa ay leedahay magaalo dhex dhexaada oo ay kuyaalaan badi xafiisyada dawladu magalaad oo lagu magacaabo Yaren
Xayeysiinta
Xayeysiintu (ee ingiriiska advertisement/advertising) waa sida shirkaddu ugu dhiirigeliso dadka inay iibsadaan alaabadooda, isticmaalaan adeegyadooda, ama qaataan fikradahooda. Xayeysiintu waa hal shay oo suuqgeyn ah, kaas oo sidoo kale ay ku jiraan naqshadeynta, cilmi-baarista, iyo macdanta xogta.
Xayeysiyeyaashu waxay adeegsadaan qaab-dhismeed iyo beegsi si ay u saameeyaan shucuurta.
Marqaanweyne
Murtida iyo Abwaanada
waxaa magaalada ka soo jeeda abwaanada Soomaalida ugu caansan oo ay ka midyihiin
Waxbarashada
waxaa magaalada marqaan wayne Ku yaala goobo waxbarasho oo 20kii sano ee ugu dambaysay magaalada marqaan ka dhigay Hoyga waxbarashada ee deegaanka ku hareeraysan oo dhan iyadoo deegaankaasi ka aga dhow oo dhan ay usoo waxbarasha doontaan gaar ahaan dhanka Cilmiga Diiniga waxaa ka mida Iskuulada İyo Machadada Ku yaala magaalada marqaanwayne:
waxaa İntaasi dheer qurba joogta iyo ardayda kasoo jeeda deegaanka waxay aad Ugu hanwaynyihiin Inay mar uun ka hirgelin Waxbarashada heerka jaamacadeeda.
Waxaa magaalada magac ku leh:
• Jaamac dhible
• Darwish Jamac Bixi Kidin
• sheikh jama seed
• Garaad soffe Duran
• sheikh Hussein jaawali
• cismaan cabdi hashi • cali faarax bog cadeeye
• haybe aw cali
. Dhuux afcad
. Garad C/lahi Garad soofe
.
Xisaabiyaha
Xisaabiyaha elektarooniga ah sida caadiga ah waa aalad elegtaroonig ah oo la qaadi karo oo loo isticmaalo in lagu sameeyo xisaabinta, laga bilaabo xisaabinta aasaasiga ah ilaa xisaabta adag.
Xisaabiyaha-xaalada adag waxaa la sameeyay horraantii 1960-meeyadii. Aaladaha jeebabka le’eg ayaa la helay sannadihii 1970-meeyadii, gaar ahaan wixii ka dambeeya Intel 4004, Microprocessor-kii ugu horreeyay, waxaa u soo saartay Intel shirkadda xisaabiyaha Jabaanka, Busicom.
Waris Diiriye
Waris Diiriye (واريس ديري) (d. 1965) waa nooc Soomaali ah, qoraaga, Atariishada iyo u dhaqdhaqaaqe bulshada. Laga soo bilaabo 1997 ilaa 2003, ayay u soo noqday Safiirka a Gaarka ah ee Qaramada Midoobay.
„Haddana caado kale oo sida caadiga ah looga dhaqmo waddamada qaarkood ayaa ah waxa lagu tilmaamo gudniinka gabdhaha, oo hadda guud ahaan loogu yeero gudniinka fircooniga (FGM). Qalliinku wuxuu meesha ka saarayaa qayb ama inta badan xubinta taranka ee gabadha. Caadadan waxaa soo bandhigtay Waris Diiriye, oo ah moodel caan ah oo caan ah iyo safiirka gaarka ah ee Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay. Si waafaqsan dhaqanka Soomaalida ee maxalliga ah, iyada oo ilmo ah ayay hooyadeed ku samaysay FGM. Sida lagu sheegay warbixin, inta u dhexeysa sideed ilaa toban milyan oo haween iyo gabdho ah oo ku nool Bariga Dhexe iyo Afrika ayaa halis ugu jira in lagu sameeyo gudniinka Fircooniga. Xitaa dalka Mareykanka, qiyaastii 10,000 oo gabdhood ayaa halis ugu jira.
Waa maxay caqiidooyinka saldhig u ah dhaqankan? Qaar baa u haysta in xubinta taranka dumarku ay xun yihiin oo ay gabadha ka dhigaan nijaas sidaas darteedna aan la guursan karin. Intaa waxaa dheer, goynta, ama ka saarida, xubnaha taranka waxaa loo eegaa caymiska bikranimada ilmaha iyo daacadnimadiisa. Haddii hooyadu ku guuldarraysato sii wadidda caadadan waxaa laga yaabaa inay keento cadhada saygeeda iyo bulshada deegaanka. Hooyooyin badan, si kastaba ha ahaatee, waxay ogaadeen inaysan jirin sabab sharci ahdiin, caafimaad, ama nadaafadoo lagu taageerayo dhaqankan xanuunka badan. Nayjeeriya ee Diidmada Kastamyada Xun ayaa muujinaya in hooyooyin badan ay si geesinimo leh u diideen inay gabdhahooda u dhiibaan.”
Końskowola
Końskowola waa magaalo ku taalo koonfur-bari ee dalka Boland, waxayna u dhaxaysaa Puławy iyo Lublin, waxay u dhowdahay Kurów iyo wabiga Kurówkar. Waxay magaalomadax u tahay tuulooyinka (gmina) ee deegaanka Puławy iyo Lublin Voivodeship. Dadka degan: 2188 qofood (sanadkii 2004).
Taariikh
Tuuladan waxaa la'aasaasay qarnigii 1300 magaceeduna wuxuu ahaa Witowska Wola. Magaceeda waxaa qarnigii 1800 loo bedelay Konińskawola, waana magaca ilaa iyo hada loo yaqaano. Magaalo ahaan waxaa la'diiwaangeliyey 8:dii Juun 1532. Magaalo ahaan waxay muhiim ku ahayd doorkeeda quudinta deegaanada ku dhowdhow. Waxaa hakaasi ku yaaley warshadaha dharka. Dad badan ayaa u soo guuray magaaladaas oo ka soo guuray dalka Boland dhinacyadiisa kala duwan, iyo dad u dhashay Jarmalka.
Dagaalkii Yamaama
Dagaalkii Yamaama (Af- Carabiga;  معركة اليمامة ), waa mid ka mid ah Dagaaladii Ridada, waxa uuna dhacay sanadkii 12H, ciidanka muslimiinta iyo murtadiinta ree Banii Xaniifa ayuuna dhex maray, dagaalka oo ahaa mid aad u adkaa waxaa aaqirkii guuleystay muslimiinta, Museylima iyo qaar badan oo kooxdiisa ayaana lagu wada laayay dagaalka.
Dawladii Mamaaliikta
Dawladii Mamaaliikta (afka carabiga: دَولَةُ المَمَالِيك ) waa dawlad ka jirtay masar, shaam iyo xijaaz, waxay bilaabatay kadib dhicitaankii dawlada ayuubiyiinta 648H ku beegan 1250 miilaadi, waxay dhacday dagaalkii riidaaniya kadib 923H ku beegan 1517 miilaadi
Asalkooda
erayga maamaaliik luuqada carabiga waa jamac mufradkiisu waa mamluuk waana adoon la gado lana soo iibsado adoomanku waxay laf dhabar u ahaayeen dawlado badan oo islaami ah, mustacsim bilaah oo kamid ahaa khulafada cabaasiyiinta ayaa aad u badasaday xiligiisa, ayuubiyiinta oo hoos tagi jireen cabaasiyiinta ayaguna wey ku tiursanaayeen adoomaha, saalax ayuub ayaa aad u soo iibsaday adoomo badan tarbiyo qaas ah ayuu siiyay waxa uuna dajiyay qalcada rowda oo bada agteed ah badankood waxay ahaayeen turki, sidaas ayaana loogu aqoonsaday mamaaliikta bada, waxaa jiro qeyb kale oo mamaaliikta ah oo loo yaqaan mamaaliikta burjiyiinta ama sharkis, ayaga waxay ku jireen qalco laga soo bilaabo xiligii suldaan qalaawuun asalkooduna waa sharkis ama qowqaas
Bilawga xukunka mamaaliikta
Sanadkii 1249 Markuu dhintay suldaankii ayuubiyiinta saalax ayuub xili adag uu socday dagaalkii todobaad ee saliibiyiinta naagtiisa shajaru duri iyo talyihii mamaaliikta faarisudiin aqdaay ayaa iska kaashaday maamulka dawlada waxayna u qoreen tooraan shaah oo ah wiilka saalax ayuub inuu dhaqso ku yimaado waxaa dhacday in la jabiyay gaalada oo xitaa luwiis sagaalaad boqorka faransiiska gacanta lagu dhigo
Tooraan shaah markuu xilka qabtay wuxuu kula dhaqmay mamaaliikta adadeeg qaar badan ayuu xilka ka qaaday qaarna xabsi ayuu dhigay, ugu dambeyn mamaaliikta iyo shajaru duri oo ka gadoodsan xukunkiisa ayaa ku guuleesteen inay dilaan 1250 kadib dilka tooraan shaah awoodi oo dhan waxay gacanta u gashay mamaaliikta waxay ka tashadeen cidii ay xilka u dhiibi lahaayeen ugu dambeen waxay xusheen oo doorteen shajaru duri oo ahayd xaaska saalax ayuub , waxay ku maamushay dawlada si adag, waxay madax furasho ku daasay luwiis sagaalaad iyo talyaashiis sare ee gacanta dawlada ku jireen balse waxay sababtay culumada islaamka oo ka horjeesteen inay naag madax noqoto iyo khaliifka cabaasiyiinta mustacsim bilaah oo asna aqbali waayay inay guursato cizudiin aybuk xilkana uga dagto.
La loolamida ayuubiyiinta
Waxaa jiray faracyo kale oo ayuubiyiinta ah kana talinaayay qaybo kamid ah shaam waxaana ugu magacdheeraa faraca xalab, oo hogaamiyo ka ahaa naasir yuusf wuxuu ka hor yimid xukunka mamaaliikta wuxuuna qabsaday dimishiq, dhulka shaam oo dhan ayaa ka baxay gacanta mamaaliikta wuu isku dayay naasir yuusuf qabsashada masar waxa uuna la galay mamaaliikta dagaal culus oo looga adkaaday ayuubiyiinta dhacdadaan ka dib colaadooda ayaa cirka gashay, khaliifka cabaasiyiinta ayaa soo kala dhex galay oo hishiis dhax dhigay.
Ka hortagida tataarka
Tataarka wuxuu ahaa inuu dawlado badan oo islaami ah iyo kuwo yurubiyaan ah inuu soo baaba'shay 656H oo ku beegan 1258 wuxuu qabsaday baqdaad waxa uuna ka geestay baabi'n aan horay loo arkin taariiqda, waxay dileen dad kor u dhaafaya 1milyan oo ku juro khaliifka cabaasiyiinta muctasim bilaah. waxaa saas ku soo idlaaday dawladii cabaasiyiinta ee jirtay mudo Shan qarni, waxaana cabsi xoogan soo food saartay mamaaliikta iyo ayuubiyiinta.
Wuxuu ahaa cizudiin aybuk in la dilay 1257 waxaana ka dambeeyay dilkiisa xaaskiisa shajaru duri oo uu ka dhexeeyay qilaaf, ayaduna waa la dilay waxaana xilka loo doortay wiilkiis nuurudiin cali oo yaraa markaas balse wax garadka ayaa soo jeediyay in marxladaan adag loo baahanyahay hogaamiye awood leh, waxaana la doortay seefudiin quduz.
Howlaakuu hogaamihii tataark a ciidankiis ayuu shaam la soo aaday, waxaa garab istaagay qaar ka mid ah dawladihii kirshtaanka, naasir yuusuf ayaa awoodi waayay inuu difaaco, waxay qabsadeen xalab, gumaad daran ayeena ka geesteen, magaalooyinka shaam ayaa mid mid gacantooda u soo galeen dimishiq, ximsa ilaa Gaza falastiin ay ka soo gaareen
Dagaalkii ceynu jaaluut
Howlaakuu ayaa u soo qaray mamaaliikta inay is dhiibaan waxa ayna xambaarsaneed warqadiisa goodis iyo cabsi galin laakin seefudiin quduz  oo aan baqin ayaa markiiba dilay fariin sidayaashii tataarka, waxa uuna iclaamiyay dagaal, wuxuu sii dhiiraday markuu ogaaday Howlaakuu inuu laabtay arimo kusoo kordhay awgeed, oo taliye sare katabgaa la dhaho ciidanka ku dhaafay, dagaalkii ceynu jaaluut ayaa dhex maray labada ciidan 1260, waxaana jab culus la gaarsiiyay tataarka magaalooyinka shaam ayaana dib looga soo ceshaday, waxaana dib usoo laabtay midnimada shaam iyo masar oo waayihii ayuubiyiinta jirtay.
Seefudiin quduz waxa uu ku dhintay gacanta mamaaliikta bil kadib dagaalkii ceynu jaaluut waxaana suldaan loo doortay daahir beebaris
Soo celinta khilaafda cabaasiyiinta
waxaa soo gaaray masar axmad oo walaal la ahaa khaliifka cabaasiyiinta mustansir, suldaan daahir Beebaris ayaa soo dhaweeyay waxaa loo doortay khaliif 1261, mustansir ayaa asna loogu yeeray, suldaanka ayaa siiyay ciidamo badan soo u soo ceshado baqdaad, balse isla sanadkaas dagaal oo la galay tataarka ayaa lagu waayay. Waxaa sidoo kale yimid axmad bin xasan oo ka mid ahaa qoyska cabaasiyiinta khaliif ayaa loo doortay mustansir kadib waxa loogu yeeray xaakim bi amri laah.
daahir Beebaris wuxuu sii waday la dagaalanka tataarka waxa uuna isbahaysi la sameeyay hogaamiyaha qabiilka dahabiga baraka khaan, wuxuu ku duulay salaajiqada ruum oo hoos tageesay tataarka1276 waxa uuna gaarsiiyay tataarka jab weyn dagaalkii albastaan wax badan ayuuna ka dilay
La dagaalanka kirishimiska iyo Qasashada andaakiya
la dagaalanka kirishtaanka saaciday tataarka ayagana ma hilmaamin, armiiniyada yar oo ka mid ahayd dawladaha taageeray ayuu ku duulay 1266 khasaaro ba'an ayuuna gaarsiiyay ,
imaarada andaakiya oo ka mid ahayd imaaradaha kirishtaanka afarta ahaa ee la dhisay ka dib weeraradii saliibiga ahaa ayuu furtay 1268 Waxeyna ka heleen mamaaliikta qaniimo aad u weyn.
guulaha is daba xiga uu gaaray daahir beebaris waxey ku kaliftay kirishmiska inay hishiis ogaadaan ayagoo kala bar dheefta dheefta dhulka ee heestaan soo dhiibaya
xukunka qoyska qalaawuun
daahir Beebaris wuxuu dhintay 678H ku beegan 1277 wuxuu xilka u dardaarmay wiilkiis saciid baraka, balse labo sano markuu xilka haayay Mamaaliikta ayaa ku boodeen waxeyna doorteen suldaan qalaawuun kaas oo si kumeel gaar ah bilooyin xilka ku haayay wiil kale oo yar uu dhalay daahir beebaris kadibna wuu siibay.
wuxuu wajahay qalaawuun bilawgiisa laba kacdoon tan koowaad sunqur al ashqar amiir shaam wuxuu ka hor yimid xukunka qalaawuun waxa uuna isku doortay boqor qalaawuun oo daawdo ka eheen dhaq dhqaaqan ayaa la dagaalamay oo ku qasbay sunqur al ashqar inuu is dhiibo
Kacdoonka labaad wuxuu ka yimid mamaaliik daacad u ahaa qoyska daahir beebaris kuwaas oo gacan saar la yeeshay tataarka iyo kirishmiska waxayna dajiyeen qorshe lagu dilaayo qalaawuun balse suldaan qalaawuun ayaa ogaaday arintaas waxa uu ku dhigay gacanta talaabo adag ayuuna ka qaaday qalaawuun waxa uu arkay inuu aasaaso adoomo asi daacad u ah oo ku tiirsanaado 1282 dii ayuu asaasay mamaaliikta sharkis ee ka soo jeedaan dhulka qawqaas.
La dagaalanka tataarka
wuxuu ahaa abaaqaa khaan inuu soo diray ciidan kuwaas oo qabsaday qalcadaha shaam qaarkood xalab ayeena galeen dad badana way kulaayeen, isla waqtigaas kirishmiska ayaa ka sameeyay dhaqdhaqaaq shaam, suldaan qalaawuun wuxuu la galay hishiis 10 sano ah kirishmiska si uu ugu firaaqo noqdo tataarka abaaqaa khaan wuxuu ahaa inuu ciidan badan la soo aaday sanadkii 1281 shaam, qalaawuun ayaa ka hortagay waxa uuna ku dhigay jab aad u xun dagaalkii ximsa labaad.
Ka sifeenta kirishmiska shaam
qalaawuun wuxuu go'aansaday inuu dabargooyo kirishmiska, dagaalada ayuu ku soo rogaal celiyay, wuxuun ka qabsaday magaalada laadiqiya iyo dhufeeska marqab oo aad muhiim u ahaa, waxa uu fursad ku helay imaarada daraabulis oo is qabqabsi ka bilaawday ka dib dhimashada amiirkood ciidan aad u badan oo boqol kun gaaraya ayuu ka xeestay soo u qabsado daraabulis ciidankii kirishmiska oo tabar iska waayay ayaa is dhiibay oo magaalada isaga baxay, waxaa gacanta muslimiinta kusii dhacay magaalooyin badan oo ka mid tahay beyruut, kaliya waxaa u haray kirishmiska magaalooyin yar oo ka mid tahay cakaa oo aad ugu xooganaayeen waxaa soo gaaray kirishmiska gurmad xaga yurub kaga yimid waxayna bilaabeen dhaqdhqaaq qalaawuun ayaa go'aansaday inuu qabsado cakaa markuu diyaar garoobay si kadis ah ayuu ku dhintay 1290 waxaana xilka qabtay wiilkiisa ashraf qalaawuun, waxa uu meesha ka sii waday qabyada aabihiis, kirishmiska cakaa ayaa isku dayeen inee wadahadal ugu leexiyaan damaciisa balse uma dheg raaricin 1291 ciidan dhan 160kun ayuu ku hareereeyay cakaa iyo agabyo wax lagu hareereeyo sida warafyo waaween ciidanka kirishmiska waxay muujiyeen difaac daran balse hala uma tarin oo ciidankii mamaaliikta ayaa galeen magaalada kirishmiskana waxaey ku carareen bada furashada caka kadib waxey baneeyeen kirishmiska meelihii kale ee ka joogeen shaam , waxeyna u rarteen yurub.waxaa saas kusoo idlaaday dagaaladii kirishmiska ee soo bilaawday 1095.
ashraf qalaawuun 1293 ayaa waxaa dilay qaar mamaaliikta ka mid ah ooxukunkiisa ka soo horjeedeen, kadib xaalada dawlada waxey gashay qas iyo jahawareer ugu dambeyn waxaa lees la gartay naasir qalaawuun oo markaa yaraa in xilka loo doorto.
xiliga dahabiga ee mamaaliikta
Naasir qalaawuun maadaama uu yaraa waxaa maamulka dawlada gacanta ku dhigay talyaasha mamaaliikta kuwaas oo ka dhigeen sida qof qalcada ku xayiran zeynudiin katabgaa oo kamid ahaa talyaasha sare ayaa canuga yar xilka ka siibay waxa uuna isku magacaabay suldaan 1294tii, xukunkiisa oo ku beegmay xili sicir barar ba'an oo jiray iyo talaabooyin uu qaaday oo dad badan qancin waxee keentay in dadku qumiyeestaan shacbiyad fiicanna uu yeelan, talye kale oo xusaamudiin laajiin la dhaho ayaa ka faaideestay oo afgambi ku sameeyay balse asna wadada kii hore ayuu maray mamaaliikta ayaana dileen 1298 , waxaa dhacday in dib loo soo celiyo naasir qalaawuun soo dhaween fiican ayuuna la kulmay.
Waxey dawladu weeraro kala kulantay hogaamiyaha tataarka maxamuud qaazaan kaas oo jabiyay mamaaliikta kuna falay dhulka shaam boob iyo fasaad, suldaanka oo wata ciidan badan ayaa gaaray shaam waxa uuna ka buriyay tataarka, qaazaan ayaa ciidankiis soo hogaamiyay mar labaad ayuu soo duulay suldaanka ayaa ka hortagay waxayna ku dagaalameen dagaalkii shaqxab 1302dii, jab culus ayaana ku dhacday tataarka shacbiyada suldaanka ayaa sii korortay , sidaas ee tahay hadana suldaanka 14 jir buu ahaa waxaana ku tasarufaayay dawlada labo talyo oo kala ah salaar iyo beeris jaashankiir, wuxuu isku dayay inuu ka taqaluso lbaduba laakin way ogaadeen, wuxuu dareemay inuu wax ka qaadi karin qof xaj aadaya buu iska dhigay qalcada karki ayuuna gabaad ka dhigtay xilkana wuu ka degay, beeris jaashankiir ayaana la doortay badalkiisa , qadar ilaahay wuxuu kusoo beegmay xili abaaro jiraan waxeyna dadku u arkeen qumay naasir qalaawuun ayeena ka dalbeen inuu imaado, naasir oo awoodeestay ayaa mar sedexaad xilka qabtay 1309, , si buuxda ayuuna gacanta ugu dhigay awooda, markaan dambe 31sano ayuu talada haayay.
Xilliga naasir qalaawuun waxa uu matalaa xiligee ugu fiicneed dawlada hormar ahaan deganaasho iyo awood intaba, xuduudka dawlada wuxuu ahaa galbeed barqa ilaa shaam, xijaas koonfurta ciraaq bari, koonfur laga bilaabo nuuba ilaa anaadool waqooyi, waxa uuna ixtiraam ka heestay dawladaha caalamka, labo weerar ayuu ku qaaday nuuba sanadihii 1315, 1316. Waxa uuna xilka saaray cabdulaahi bin barshanboo oo ahaa muslimkii ugu horeeyay ee ka taliya suudaan kadib si tartiib tartiib ayuu ugu fiday islaamka
Hoos u dhaca mamaaliikta bada iyo dhicitaanka xukukooda
Kadib dhimashada naasir qalaawuun dawlada waxay gashay deganaasho la'aan ah wax aad u batay suldaan la siibaayo iyo mid kale oo la suraayo, 20kii sano ee xigay dhimashada naasir 8 kamid ah ilmihiisa ayaa suldaan loo doortay, arintaan ayaa saameyn ku yeelatay dawlada dhaqaalaheeda ayaa hoos u dhacay waxaa usii dheeraa daacuunkii madoobaa oo dilaacay 1349 asigoo galafsaday nafaf badan Awooda xukunka waxay gacanta u gashay talyaasha sare ee mamaaliikta kuwaas oo ka dhigtay alaab alaabeey salaadiinta, talyaasha badankood waxey ahaayeen mamaaliikta sharkiska, waxaana ugu muuqday seefudiin barquuq kaa oo awooday inuu siibo xaaji bin ashraf kadibna qabto xilka 1382, waxaana sidaas ku bilaawday xukunka mamaaliikta sharkiska
Xukunka mamaaliikta sharkiska
waxaa soo food saaray dawlada halista timuurlank oo awooday dawlado badan inuu soo baabi'iyay, hadalo kulul ayuu u soo qoray dawlada suldaanka ayaana si lamid ah ugu jawaabay, wuxuu u darbaday dagaal balse geerida ayaa u timid 801H/1399 waxaana xilka qabtay wiilkiis naasir faraj kaa oo awoodi waayay inuu joojiyo timuurlank oo weeraro ba'an ku gumaaday dadka degan shaam, 1405tii mamaaliikta ayaa xilka ka tuureen naasir faraj waxeyna ku badaleen walaalkiis almansuur balse bilooyin kadib wuu soo laabtay naasir faraj, mar kale maamaaliikta oo ka xun dulmiga iyo qalbi kaknaanta naasir faraj waxay sameeyeen afgambi 1411 ayagoo dileen naasir faraj khaliifka cabaasiga mustaciin bilaah ayaana xilka loo dhiibay si ku meel gaar ah.
5 bilood ka dib almu'ayid sheekh ayaa loo doortay suldaan, kadib salaadin aa magac lahayn baa ka dambeeyay ilaa uu xilka qabto ashraf barsibaay 1422 kaas weeraro ku furtay jaziirada qubrus , waxa uuna xilka haayay ilaa 1438, wiilkiisa ayaana xilka kaga dambeeyay laakin wuu heesan waayay waxaana la wareegay daahir jaqmaq waxa  uuna ahaa qof fiican oo munkarka suuliya   wuxuu isku dayay furashada jasiirada rodos oo heesteen fardooleyda qadiis yoxanaa sedex weerar buu ku qaaday markii dambe hishiis buu la galay, tiimuuriyiinta ayee xiriir fiican la yeelatay dawlada xiligiisa waxa uuna dhintay 1453, boqoradii ka dambeeyay waxaa laga xusi karaa ashraf qaaytibaay oo haayay xilka 1468 ilaa 1496 waxa uuna ahaa geesi la jecel yahay dhismooyin qurxoon ka tagay, xiligiisa wax u dhigma ma jiro marka laga yimaado xiligii naasir qalaawuun
waayihii dambe ee dawlada
Markuu dhintay ashraf qaaytibaay duruufo adag ayee wajahday dawlada sidii suldaan loo siibayay oo mid kale loo suraayay markii dambe qaansuu alguuri ayee ku xasilay 1501. Burtaqiiska ayaa heley jid oo marsiiyo ganacsiga aana masar ahayn, waxa taasi keentay ishii dhaqaale ee ku tiirsaneed dawlada inee go'do, burtaqiiska oo aad ugu awoodeestay dhanka bada ayaa sidoo kale wuxuu bilaabay inuu dhibo muslimiinta ku safraaya bada, mamaaliikta oo u aragtay in midaas xad gudub weyn ku tahay ayaa u dirtay usduulkeeda hindiya soo ula dagaalamo burtaqiiska balse wax guul ah sooma hooyin oo dagaalkii diyuu ee la galeen burtaqiiska ayuu ku burburay usduulka
Xiriirka mamaaliikta ee la lahaayeen cusmaaniyiinta wuu sii xumaanayay tan iyo furasha Qusdandiiniya ka dib wuxuuna ka sii daray markuu saliim xilka fuulay saliim ayaa aad uga xumaaday qaansuu alguuri inuu kula garab istaagi waayo la dagaalanka safawiyiinta waxa oona ku eedeeyay inuu dhabarka ka toogtay, hadana qaansuu alguuri oo ku sifeesnaa qof daalim ah xoolaha umada xaq dara ku cuna waxay keentay in dadka ay ka raadsadaan cadaalad cusmaaniyiinta, meelo badan oo dawlada raacsanaa ayaa kubiiray cusmaaniyiinta dad badan oo wax garad ahaana saliim ayee ka dalbadeen inuu soo gaaro oona mideeyo caalamka islaamiga, waxaa lama huraan noqotay dagaal in laga baaqsado, mamaaliikta iyo cusmaaniyiinta ayaa ku dagaalameen 1516 dii dagaalkii maraj daabiq kaas oo ku guuleesteen cusmaaniyiinta, waxaana lagu waayay nolol iyo geeri qaansuu alguuri, dagaalka kadib dhulka shaam ayaa u gacan gashay cusmaaniyiinta.
Mamaaliikta inta hartay waxay masar ku doorteen duumaan baay, saliim ayaa u soo bandhigay duumaan baay inuu hoos imaado asaga xilkiisna uu iska heesto, balse duumaan baay ma aqbalin, saliim ayaa u soo baxay la dagaalankiisa waxeyna ku dagaalameen 1517 dagaalkii riidaaniya kaa oo ku jabeen mamaaliikta duumaan baay ayaa cararay oo dhuuntay, mar dambe ayaa la soo qabtay albaabka zuweyla agtiis ayaana lagu dilay , dilka duumaan baay ayuu kusoo dhamaaday jiritaanka dawladii mamaaliikta
Khaliifka cabaasiyiinta mutawakil sedexaad ayaa khilaafda uga dagay suldaan saliim waxaa saas ku dhamaaday khilaafda cabaasiyiinta ee muuqaal ahaan uga jirtay masar ka dib markee dhacday dawladood.
khaliifka islaamka
mansabka khilaafada waxaa haayay cabaasiyiinta oo markii dawladood burburtay u guuray masar, waxayna ahaayeen magac uyaal oo wax awood ku ma lahayn balse sharciyada suldaanka ayee xoojinaayeen, suldaanka wuxuu u baahnaa inuu ka helo aqoonsi xaga khaliifka
Naaibka suldaanka
Naaibka suldaanka waa jago ka jirtay daawlada, waana jagada ku xigta suldaanka, waxayna ka jirtay magaalooyin badan oo shaam dhaca qofka haayo sidii suldaanka oo kala ayuu ugu tasarufi jiray gobolkiis, markuu suldaanka joogana wuxuu u ahaa la taliye.
Garsoorka
Waxaa ka jiray dawlada afar garsoore oo kala matala afarta madhab shaaficiyo, xanafiyo, xanaabilo iyo maalikiyo, kuwaas oo iska kaashan jiray fulinta xukunka islaamka, waxaana loogu yeeri jiray mid kasta qaadi qudaat..
Nolol cilmiyeed iyo maskaxeed
Boqorada mamaaliikta waxay aad u daneen jireen madaarista, badankood waxay dhiseen madarasooyin loogu magac daray, waxaa ka soo baxay aqoonyaano aad u badan, in badan oo ka mid ah culumada taariiqda islaamka aad saameyn ugu leh waxay noolaayeen xiligii mamaaliikta, waxaa ka xuseenaa:
shiiq nawaawi oo qoray kitaabka "riyaadusaalixiin", "arbaciinka" iyo kutubo kale oo faaido badan
ibnu manduur oo qoray qaamuuska "lisaanul carab"
ibnunafiis oo ka qaray cilmiga caafimaadka kitaabka "alshaamil fi dib"
Dameeri oo qoray kitaabka "xayaatul xawaanaat"
Ibnu hishaam oo kutubo badan ka qoray naxwada sida "qadriga" iyo "mugni labiib"
Waxaa sidoo kale ka mid ahaa culumadii noolaa xiliga mamaaliikta alciz bin cabdisalaan oo loo yaqaan suldaanka culamada, ibnuteemiya, ibnuqayim aljoozi, imaam dahabi, ibnu kathir qoraaga "albidaaya Wa nihaaya" iyo tafsiirka caanka ah, ibnu khalduun aasaasaha cilmiga bulshada, ibnu qudaama almaqdasi qoraaga kitaabka "muqniga" ee madhabka xanbaliga, ibnu xajar casqalaani, ibnu daqiiq ciid, alqalqashandi qoraaga moosuucada "subxul acshi", jalaaludiin suyuudi qoraa iyo culumo kale oo saameyn xoogan ku yeeshay taariiqda islaamka
Boqorada mamaaliikta
Magacyada boqorada Dawladda Mamaaliikta, Mudadii ay heysteen talada iyo khaliifka cabaasiga ee ku waqtiga ahaa.
Saint George SC
Saint George Sports Club (Amxaari : ቅዱስ ጊዮርጊስ ስፖርት ክለብ, Kidus Giorgis Sport Club), ama Kidus Giorgis, waa naadi kubbadda cagta xirfad leh oo fadhigeedu yahay Addis Ababa, Ethiopia. Waxay ka ciyaaraan heerka sare ee kubada cagta Itoobiya, Premier League-ga Itoobiya. Naadigan oo la aas aasay sanadkii 1935-kii ayaa ahaa kii ugu horeeyay ee laga hirgaliyo dalka Itoobiya, waxaana loo aas aasay astaan qarannimada Itoobiya iyo iska caabinta xoogaggii gumeysiga ku heystay Talyaaniga.
Calanka Khaatumo
Calanka khaatumo waxa markii uguhoraysay la isticmaalay calanka Khaatumo ee xilaga sanadka 2012kii. Waxa uu calanka Khaatumo ka koobanyahay midabka baluug, iyo saddexagal cad ah dinaca bidix, iyo xidig cad, iyo faraska caanka ee Xiin Faniin, ee summad naasley dhanka Daraawiish ah, iyo nin Darawiishi ah. Calanka Khaatumo wuxuu astaan u yahay beelaha reer Daraawiish.
2007
2006 - 2007 - 2008
1998
1997 - 1998 - 1999
Flums
flums waa magaalada magaalo ku taalo wadanka Iswisarland ee bartama Yurub gaar ahaan gobolka lagu magacaabo st gallen, magaalada flums waa magaalo ay ku yaalaan mid ka mid ah buuraaha ugu caansan wadanka switzerland flumsberg magaaldu waxey kaloo caan ku tahay ciyaarta barafka,
Dadka kunool
daka magalaada ku nool waxaa lagu qiyaasaya ilaa 23000 oo qof dadkaas oo ka soo kala jeeda wadamo kala duwan sida 1)- wadama la isku yuraahdo yuguslaafiya 2)- swiss o ah dadka wadanka u dhashay 3)- dad ka soo jeeda afrika sida Soomaaliya
sida aan ka soo xiganay wargeyska caan ka ah ee ku baxa afka jarmalka ee magacisa layiraahdo (derspiegel) ayaa qoray in ay yihiin dadka ugu yar ee ku nool magaalada dadka ka soo jeeda afrika oo lagu qiyaaso ilaa 10 qof
Dadkaan ayaan helnay magacyadooda qaar ka mid ah iyo meelaha ay ka soo kala jeedaan 1)-marwan sharif 2)-cabdi dhuxul (ninkaan oon si rasmi ah loo aqoon wadanka uu ka soo jeedo) 3)-cali ahmed sahal oo ka soo wada jeeda Soomaaliya
Barkada cali xirsi
Barkadda Cali Xirsi waxa loogu magacdaray Cheif Caaqil Cali Xirsi oo xilli hore isagu degay. Tuuladan Waxay ku taal dhul qurux badan oo buur iyo banaan iska galaan Waxay ku taal Meel istaraaji ah tuuladan Waxay deris la tahay oo dhanka galbeed uga beegan tuulada gadhka xaga bari waxa ka xigta tuulada qori dheere. Dad 20 kun dad ku dhow baa ku nool tuuladan waxa mara laamiga burco ka tagee ceerigaabo taga kaas oo siilaanyo dhisay. Tuuladan waxaa dega beelaha reer yonis Cumar Jibriil iyo cali bare
2006
2005 - 2006 - 2007
Xulka Kubadda Cagta Itoobiya
Itoobiya waxa ay ka mid ahayd saddex kooxood oo kaliya ( oo ay weheliyaan Masar iyo Suudaan ) oo ka qayb galay koobkii qaramada Afrika ee daah furay 1957kii. Waxay ku guulaysatay tartanka 1962- kii, iyadoo sidoo kale ahayd martigeliyaha. Si kastaba ha ahaatee, guushu waxay ahayd mid aan la aqbali karin ilaa dhamaadkii 1960-kii. Tababare Sewnet Bishaw, kooxda ayaa u soo baxday Koobka Qaramada Afrika 2013 ka dib 31 sano oo ay ka maqnaayeen.
Xabashida Coffee SC
Ethiopian Coffee Sport Club (Amxaari : የኢዮጵያ ቡና ስፖርት ክለብ), oo loo yaqaano Ethiopian Buna, waa naadi kubbadda cagta ee Ethiopian Coffee, xarunteeduna tahay Addis Ababa.