cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
35.Dammaad: Wareer culus oo qofku kala garan waayo meesha iyo waqtiga uu joogo.
72.Khariidad: Naqshad warqad iwm lagu sameeyo oo muujineysa dhulka oo dhan ama qeyb ka mid ah.
Baalcad absame
Baalcad ( maxamed ) waxa uu dhalay 5 wiil
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
11.Baas: Warqad aqoonsi oo lagu galo meel gaar ah sida xeryaha ciidamada, dekedaha iwm. Rasaas si is daba joog ah u dhacda.
55.Gaas: Ciidamo badan oo hal meel laga xukumo.
20.Carbis: Xero ciidan oo wax lagu tababbaro.
Baalcad absame
2. Ibrahim birambire baalcad
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
43.Dhufays: Hog dhulka laga jeexo oo askartu waqtiga dagaalka xabbadda kaga gabbadaan.
Baalcad absame
Magaca saxda ee diqii baalcad ahaa waa (maxamed) marka maxamed absame ayaa la dhihi jiray.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
10.Askarmaroodi:. Qof aan ahayn shaqaale rasmi ah oo mararka qaarkood uu adeege ka yahay isbitaal, xero militari iwm. 2. Qof askari ahaan loo adeegsan jiray mararka qaarkood miyiga wax ka qaban jiray.
Baalcad absame
⛔ Axmed idriis : 1- samane Axmed idriis 2- dafle Axmed idriis
samane wuxuu dhalay : (Waceys) oo u kala baxa 5 jilib : 1- Cabdi waceys. 2- Yusuf waceys. 3-cismaan waceys. 4- biyow waceys. 5- Cali waceys.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
27.Dabinqool: Siriqda xarigga la rabo in wax lagu qabto.
Baalcad absame
Waa (Reer Aadan). Waxaa Ka farcamy 5 jilib : 1-Reer Axmed. 👉🏼 :
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
2.Abbaanduule: 1. Qof taliye u ah col duullaan ah. 2. Taliye xigeenka gaas, guuto, qayb iwm ee ciidamada.
Baalcad absame
⛔ Quraanjecle wuxuu u kala baxaa : 1- Ree Cali. 2- Reer waaleed.
Idriis biraambire : 1- Axmed idriis 2- Allamagan idriis 3- Yonis idriis 4- xasan idriis 5- dugsiiye idriis
1. ahmed idiris 2. Allamagan idiris 3. Hasan idiris 4. Dugsiiye idriis 5.Yoonis idiris Ahmed idiris iyo allamagan idiris  waa labadii nin ee itoobiya imi  ee  midna la dilay  ka kalena ay jaarsadu dheheen nala walaalow
1, birinbire baalcad 2, hintire baalcad 3, sure baalcad 4, mahamed alam baalcad 5, quran jecle baalcad
Baalcad wuxu dhalay 5 wiil
⛔ Xirsi naaleeye wuxuu dhalay cabdi, cabdi wuxuu dhalay (sheekh saciid).
⛔⛔ Dafle Axmed idriis, wuxuu dhalay: 1- Xariir dafle Axmed idriis reer Xariir.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
24.Daballaab: Buntuq boobe ah, fudud oo daabkiisu bir xalleefsan ka samaysanyahay.
Kenya
Kenya, si rasmi ah Jamhuuriyadda Kenya (Jamhuri ya Kenya), waa waddan ku yaal Bariga Afrika. Baaxada Kenya waa 580,367 kiiloomitir oo laba jibbaaran (224,081 sq mi), waa dalka 48aad ee adduunka ugu weyn marka loo eego guud ahaan bedka. Iyada oo ay ku nool yihiin dad ka badan 47.6 milyan oo qof tirakoobka 2019, Kenya waa waddanka 29aad ee ugu dadka badan. caasimada Kenya iyo magaalada ugu weyn waa Nairobi, halka magaaladeeda ugu da'da weyn iyo caasimada ugu horeysa ay tahay magaalo xeebeedka Mombasa. Magaalada Kisumu waa magaalada saddexaad ee ugu weyn sidoo kale waxay leedahay deked gudaha ah oo ku taal harada Warta Victoria. Xarumaha kale ee magaalooyinka ee muhiimka ah waxaa ka mid ah Nakuru iyo Eldoret. Laga soo bilaabo sanadka 2020, Kenya waa dalka seddexaad ee ugu dhaqaalaha badan wadamada Saxaraha ka hooseeya marka laga reebo Nigeria iyo Koonfuur afrika. Kenya waxaa xuduud la leh Koonfurta Suudaan dhinaca waqooyi-galbeed, Itoobiya dhinaca woqooyi, Soomaaliya dhanka bari, Ugaandha dhanka galbeed, Tanzania dhanka koonfureed, iyo Badweynta Hindiya dhanka koonfur-bari. Marka loo eego taariikhda qadiimiga ah ee waxyaabaha la xidhiidha iyo waxyaabaha lafaha ah, dadka Kuushiitiga waxay markii ugu horreysay degeen dhulka hoose ee Kenya intii u dhaxeysay 3,200 iyo 1,300 dhalashadii Nabi Ciise ka hor csw, marxalad loo yaqaan 'Lowland Savanna Pastoral Neolithic'. Dadka reer guuraaga ah ee ku hadla afka Nilotik (waxay ku abtirsadaan dadka reer Kenya ee ku hadla afka Nilotik) waxay bilaabeen inay ka haajiraan dhulka maanta loo yaqaan Koonfurta Suudaan una soo guuraan Kenya qiyaastii 500 BC. Xiriirka reer Yurub wuxuu ka bilaabmay 1500 Boortaqiiska, in kasta oo gumaysiga wax ku oolka ah ee Kenya uu bilaabmay qarnigii 19aad xiligii Yurub sahaminta ka waday gudaha. Kenya maanta waxay ka soo baxday maxmiyad ay aas aastay Boqortooyadii Ingiriiska 1895 iyo Gumaysigii Kenya ee xigay,, oo bilaabmay 1920. khilaafaadyo badan oo udhaxeeyay UK iyo gumaysiga ayaa u horseeday kacaankii Mau Mau, oo bilaabmay 1952, iyo ku dhawaaqistii madaxbanaanida ee xigta 1963 kadib xornimadii, Kenya waxay xubin ka noqotay Dalalka Barwaaqo Sooranka .Dastuurka hadda jira ayaa la ansixiyay 2010 si loogu badalo 1963.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
23.Dabaggal: 1. Baaris qoto dheer oo lagu sameeyo wax qarsoon oo la doonayo in la hubsado. 2. Ciidanka nabadsugidda qayb ka mid ah oo qabilsan la socoshada arrimaha dibloomaaysiyiinta.
Kenya
Kenya waa jamhuuriyad dimuqraadi ah oo mataleysa madaxweynaha, taas oo saraakiisha la soo doortay ay matalaan shacabka, madaxweynuhuna yahay madaxa qaranka iyo dowlada. Kenya waxay xubin ka tahay Qaramada Midoobay, Barwaaqo Sooranka , Bangiga Adduunka , Sanduuqa Lacagta Adduunka , COMESA , Maxkamadda Dembiyada Caalamiga , iyo ururo kale oo caalami ah. Iyada oo leh GNI 1,460, Kenya waa dal dakhligiisu hooseeyo. Dhaqaalaha Kenya waa kan ugu weyn bariga iyo bartamaha Afrika, oo Nairobi u adeegta xarun ganacsi oo weyn. Beeraha waa waaxda ugu weyn: shaaha iyo kafeega waa dalagyo dhaqameed oo lacag ah, halka ubaxyada cusubi yihiin dhoofinta si xawli ah u socota Warshadaha adeegga sidoo kale waa wade weyn oo xagga dhaqaalaha ah, gaar ahaan dalxiiska. Kenya waxay xubin ka tahay urur ganacsi oo ka socda Beesha Bariga Afrika, in kasta oo qaar ka mid ah ururada ganacsiga ee caalamiga ah ay ku tilmaamaan inay tahay qayb ka mid ah Geeska Afrika. Afrika waa suuqa ugu weyn ee Kenya wax u dhoofiso, waxaana ku xiga Midowga Yurub.
Baalcad absame
2. Wayteen
Kenya
Taariikh
Bariga Afrika, oo ay ku jirto Kenya, waa mid ka mid ah gobollada ugu horreeya ee la rumaysan yahay inay ku noolaayeen bini-aadamka casriga ah ( Homo sapiens ). Caddaynta waxaa la helay 2018, oo ku saabsan qiyaastii 320,000 sano ka hor, goobta Kenya ee Olorgesailie, oo ah markii ugu horreysay ee ay soo ifbaxeen dabeecado casri ah oo ay ka mid yihiin: shabakadaha ganacsiga masaafada fog (oo ku lug leh badeecadaha sida obsidian), isticmaalka midabbada, iyo suurtogalnimada sameynta dhibco soo baxa Waxaa u kuurgalay qorayaasha seddex daraasadood oo 2018 ah oo ku saabsan goobta, in caddaynta dabeecadahaani ay yihiin kuwo ku dhow isla taariikhda ugu horreysa ee Homo sapiens fosil (sida Jebel Irhoud ee Morokko iyo Florisbad ee Koonfur Afrika)
Dhaqaale
wadanka Kenya sida oo u xoroway, dhaqaalihiisa kor ayuu u socdaa. waxayna soo saaraan, sonkor, biyaha macaanka, qamadi, qamri, warqado, nalal, alaabta baabuurta iyo wax badan oo kale. Dadka adduunkana wey u soo dalxiisaan. Dhaqaalaha Kenya maanta wuxuu gaaray Dhaqaalaha ugu xoogan Bariga Afrika. Wadanka Kenya wuxuu ku dadaalooyaa horumarinta shacabka Kenyaatiga iyo dhismaha dalka.
Juqraafi
Kenya wuxuu ku fadhiyaa dhul balaaran oo gaaraayo 582,646 km2. waxay ka mid tahay wadammada waaweyn. Kenya waa wadanka afartan iyo toddobaad oo ugu weyn Aduunka. Kenya waxay xuduud la leedahay wadammada Tansaaniya, Ugaandha , Harta Fiktooriya , Soomaaliya, Itoobiya iyo Konfuur Suudaan.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
75.Koofiyad: Shey ka samaysan dhar iwm. oo ciidanku madaxa gashadaan.
Baalcad absame
baalcad absame waxa la dhashay
Biraambire wuxu dhalay 2 wiil
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
34.Dallacaad: Derejo qof la siiyo oo ka sarreysa tiisii hore.
Baalcad absame
3. Ogaden absame
Colow wuxuu dhalay (naaleeye), naaleeye wuxuu dhalay : 1- xirsi naaleeye 2- samatar naaleeye 👉🏼 (Reer samatar naaleeye).
Iditis wuxu dhalay 4 wiil
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
45.Digtoonow: Askari si toosan u taagan oo labadiisa lugood si siman isu garab yaalliin gacmihiisana jirkiisa ku dhagan yihiin diyaarna u ah inuu fuliyo amarada la faro.
86.Sahay: Cunto loo qaato in lagu jidma-ro 87.Saldhig: Meel ciidan xarun u ah.
Baalcad absame
1. Biraambire baalcad 2. Quran jecle baalcad 3. Sure baalcad 4.hintire baalcad 5.mohamed alame
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
51.Gaade: Col yar oo hubaysan oo isu raaca in ay wax dilaan.
Baalcad absame
Dhiidaal wuxuu dhalay (alaale) 👉🏼 Reer allaale.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
57.Gaashaambuur: dowlado dhawr ah oo ciidamada isku darsaday oo xooggooda mideeyay.
Baalcad absame
Ilma Aboon dafle : 1- warsame Aboon : reer warsame 2- samatar Aboon : reer samatar 3- yaxye Aboon : 8 jilib 4- rooble Aboon : reer rooble :
⛔ Yonis idriis wuxuu dhalay : cumar yonis Cumar na wuxuu dhalay : Aadan cumar yonis idriis.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
64.Gurmad: koox ka mid ah ciidanka oo heegan u ah inay caawiso Ciidan dagaal ku jira.
Kenya
Dhaqaale
Sanadka 2013 ilaa iyo 2017, dhaqaalaha Kenya wuxuu kubcay 5.5% waxaa lagu qiyaasi in uu lubci doono 6.1% sanadka 2019
Magaalooyinka
1. Gobolka Dhehe ( Central) 2. Gobolka Xeebta (Coast) 3. Galbeedka (Western) 4. Waqooyi bari (North Eastern) 5. Nyanza (Nyanza) 6. Dooxada (Rift Valley) 7. Bari (Eastern)
Baalcad absame
⛔ Cismaan waceys 👉 : 1- Abuura cismaan 2- Reer Cabdi magan.
⛔ Allamagan idriis waan ninkii magan u noqday wara cumar iyo wara cusman ee jaarso ay dileen.
1. Idiris birambire baalcad
Kenya
Magaalooyinka
9. Nairobi
Baalcad absame
İbrahim: Axmed İbrahim ( Axmed gurey Allah ha u naxariisto )
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
22.Cimil: Dhismo yar oo dulduleelo wax laga toogto leh, oo cadawga loogu gabbado.
32.Dagaal: Iska horimaad af ama addin ah, waxyeello lays gaarsiiyo oo dhexmara laba qof ama ka badan.
15.Baxsad: qof meel lagu ogaa si sharcidarro ah uga fakaday meeshi lagu ogaa.
74.Koontorool: goob wax lagu baaro si amniga loo xaqiijiyo.
Baalcad absame
Reer khalaf cismaan. Reer Cismaan baajuun.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
1.Abbaanduul: Cilmiga barashada hoggaaminta ciidamada xagga dagaalka.
Baalcad absame
⛔ Cabdi waceys 👉 : 1-colow 2- dhiidaal 3- cabsiye
⛔ Biyow waceys 👉
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
9.Askari: Qof ciidanka dagaallama ka mid ah, welina aan xiddigo iyo alifyo midna la siin sida dable. 2. Ciidan dagaallama guud ahaan (xiddigaba ha lahaado).
Kenya
Taariikh
Fosils laga helay Kenya ayaa muujisay in astaamaha aagga ku noolaa in ka badan 20 milyan oo sano. Natiijooyinka ugu dambeeyay ee ku dhow warta Turkana waxay muujinayaan in hominids sida Homo habilis (1.8 ilaa 2.5 milyan sano ka hor) iyo Homo erectus (1.9 milyan ilaa 350,000 sano ka hor) ay yihiin awoowayaal toos ah oo Homo sapiens casri ah, waxayna ku noolaayeen Kenya xilligii Pleistocene.
Magaalooyinka
Gobolada uu dalka ka koobnaan jiri
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
71.Jaasuus: Qof si qarsoodi ah xog u uruuriya una gudbiya meelaha ay qusayso (qaran, urur, qof iwm).
36.Daraawiish: Qayb ka mid ah Ciidanka booliiska oo qaabilsan amniga reer guuraaga.
Baalcad absame
2- Aboon dafle Axmed idriis
Kenya
Taariikh
Intii lagu guda jiray qodista warta Turkana sanadkii 1984, khabiir ku takhasusay cilmiga dhulka, Richard Leakey, oo uu caawiyay Kamoya Kimeu , ayaa helay wiilka Turkana , oo ah 1.6-milyan oo jir Homo erectus ah. Cilmi-baaris hore oo ku saabsan hominids-ka hore ayaa si gaar ah loogu aqoonsaday Mary Leakey iyo Louis Leakey, oo mas'uul ka ahaa baaritaanka horudhaca ah ee qadiimiga ah ee Olorgesailie iyo Hyrax Hill. Markii dambe shaqadii goobta hore waxaa qabtay Glynn Isaac.
QAAMUUSKA CIIDANKA XOOGGA DALKA SOOMAALIYEED
76.Koox: Tiro isku duuban oo ciidan ah.
73.Kolonyo: ciidan gadiid wata oo safar dhulka ah ku socda.
Baalcad absame
1.jidwaaq absame
Cabsiye wuxuu dhalay (cabdullahi) 👉 Reer Cabdalla cabsiye.
Muraad labaad
kheyrul muluuk al suldaan al gaazi abul kheyraat mucizu diin sayaajul muslimiin muraad labaad bin muxamad bin bayazid (turkida cusmaaniyada: خيرُ المُلُوك غازى سُلطان مُراد خان ثانى بن مُحمَّد بن بايزيد عُثمانى ؛) waxaa loo yaqaan sidoo kale khuwaaja muraad (turkida cusmaaniyada خوجۀ مُراد ؛) waa kan lixaaaad ee boqorada cusmaaniyiinta waxaa dhalay wuxuu qabtay xilka aabihiis markoo dhintay, waxa uuna caan ku ahaa siyaaseenta cadawgiis, intuu xilka haayay wuxuu ku dadaalay inuu dawlada ku soo celiyo heerkii ee joogtay xiligii bayazid , 1422kii wuxuu hareereeyay Qusdandiiniya asoo ku ciqaabaya sii deyntooda adeerkiis musdafa wuxuu qabsaday dhamaan imaaradaha turkida, suldaan muraad labaad wiilkiis calaaudiin oo dhintay iyo jab ka soo gaaray isbahaysi kirishmiska ah ayuu la murugooday, xilka ayuuna uga dagay wiilkiis muxamad alfaatix wuxuuna u go'ay cibaado, Wiilka ayee fududeesteen qaska ayaa sii batay waxaa yimid isbahaysi kirishmiska oo xoog leh suldaan muraad labaad ayaa mar kale xilka ku soo noqoday asigoo jabiyay isbahaysiga,  wuxuu bilaabay qas wadayaasha inuu ka daba tago asagoo ku jiro ayoo dhintay 1451dii
Noloshiisa hore
Muraad labaad waxaa lagu dhalay amaasiya 1403 hooyadii waa leysku khilaaf sanyahay laakiin waxaa xoog badan inay ahayd amiina khaatuun oo uu dhalay amiirka dilqaadir shacbaan suuli yaraantiisa waxa oo ku qaatay amaasiya, markuu weynaaday wuxuu tagay bursa halkaas oo wax ku bartay
La dagaalanka hangari
Muraadlabaad oo ciidan badan aruursaday soo uga aar guto hangari ayaa maqlay Ibrahim bek amiirka qaramaan inuu caasiyay, isla waqtigaas hadana amiirka seerbiya inuu caasiyay oona ku biiray sikesmond ayagoo sameeyay fasaad badan suldaanka ayaa u diray sanaan baashaa wuxuuna ku guuleestay inuu jabiyo oo wabiga duuna dhaafsiyo.
Qabashadiis xilka
Sanadkii 1421dii hogaamiyaasha dawlada iyo waziirada ayaa kula mubaayacoodeyn muraad bursa wuxuuna jiray xilligaas 18 sano, beecada agteed caalimka amiir suldaan ayaa u xiray seefta cusmaan gaazi taas oo dhaqan u naqatay salaadiintii ka dambeesay.
imaaradaha turkida
Imaaradaha turkida ayaa intuu ku mashquul sanaa suldaanka adeerkiis iyo walaalkiis ka soo ceshadeen dawlada dhulal badan, suldaan muraad ayaa weerary cizudiin asfandiyar amiirka qasdamuuni oo ku xad gudbay dhulka dawlada, suldaanka ayaa jabiyay cizudiin wuu cararay mar dambe ayaa amaan la siiyay wuxuuna u hogaasamay cusmaaniyiinta asigoo ku daray gabadhiis khadiija suldaanka,. Imaarada qaramaan ayuu u jeestay, waxaa dhacday amiirka qaramaan naasirudiin muxamad inuu ku dhintay dagaal oo ku qaaday magaalada andaaliya oo raacsan cusmaaniyiinta, waxaana xilka kaga daba maray walaalkiis calaaudiin cali,labada wiil ee naasirudiin muxamad Ibrahim iyo ciisa ayaa magan galay suldaan muraad labaad waxayna dalbadeen waxay guursadeen labo gabar oo la dhasheen suldaanka, muraad labaad ayaa caawiyay oo Ibrahim u dhiibay xilka imaarada wuxuuna kasoo ceshaday dhulkii ay imaarada horay oga qabsatay dawlada , ciisana  romali ayuu gobol uga dhiibay, halka calaaudiin ee xilka laga qaaday uu u dhiibay soofiyaa. Jueyd bek oo in badan ku caasiyay dawlada lana cafiyay ayaa dib u qabsaday imaaradaha banuu aydiin fitno badan ayuu huriyay suldaanka oo markaan go'aansaday inuu dabargooyo ayaa u diray caruuj bek balse dhax buu ku dhintay wuxuu ku bedelay xamza bek oo la dhashay bayazid baashaa alamasiili iyo khalil yakhshi oo isna qaraabo la ahaay, way weerareen waxay qabteen walaalka juneyd iyo wiilkiis way xereen, halka juneyd uu ka cararay izmiir, wuxuu ku gabday dhufees bada agtiis ah, gurmad ayuuna weydiistay bunduqiya balse xamza bek ayaa dhaqso ku soo gaaray, juneyd bek markuu quustay wuu is dhiibay asoo sahrdistay inaa la taaban xamza iyo khaliil markay qabteen way dileen ayagoo ugu aargudanaya bayazid baashaa alamaasiili, suldaankana wuxuu faray in la dilo wiilkiis iyo walaalkiis , wuxuuna ka dhigay dhulka banuu aydiin gobol sidoo kale banuu manashtaa oo soo noqdeyn ayagana dhulkooda gobol buu ka dhigay
biriizanda
Waxaa la dhashay imbiraadoorka andronikos oo amiir ka ahaa salaaniik wuxuuna ahaa nimaan heysan kalsoonida dadka rayidka, markay arkeen dadka inay difaaci karin magaaladood waxay u dhiibeen bunduqiya suldaan muraad labaad ayaa ka xanaaqay arintan, wuxuuna weeraray magaalada, bunduqiya ayaa u dirtay ergay suldaanka see u wada hadlaan balse ergaygii ayuu xabsay wuxuuna u qoray bunduqiya "magaaladaan waa xaqeey awoowyaahey baan ka dhaxlay, awowgey bayazid baa seef uga furtay ruum, idinka laatiin talyaani baa tihiin xaa nii keenay dhulkaan uga baxa rabitaankiin hadii kale anaa nii imaanayo" meelo badan oo bunduqiya leydahay ayee cusmaaniyiinta burburiyeen , balse muranka ka dhex dhashay cusmaaniyiinta iyo hangari ee ku saabsan serbiya iyo aflaaq ayaa siiyaybunduqiya fursad
Qabashadiis xilka
Suldaan muxamad wuxuu ahaa inuu u dardaarmay xilka muraad koowaad, Wuxuuna ka digay haduu dhinto muraad oo imaan in la shaaciyo dhimashadiisa markuu dhintay 1421kii sadrulacdamka iyo waziir ibrahim basha jandarli ayaa qariyeen dhimashadiisa waxay faafiyeen inuu xanuunsan yahay afartan barikadib ayuu soo gaaray muraad markaas ayaa la aasaasay suldaanka
ka degistiisa xilka
Muraad labaad oo aa uga Muraad labaad oo aad uga murugeesnaa guuldarooyinka soo gaaray ayaa waxaa ugu sii darsaday dhimashada wiilkiis weyn caaludiin cali wuxuuna go'aansaday 1444kii inuu xilka uga tago wiilkiis muxamad alfaatix oo xiligaas yaraa wuxuuna rabaaday inuu u go'o cibaado.
imaarada karmiyaan
Yacquub bek amiirka karmiyaan markuu dhintay 1428 wuxuuna ahaa inuu dardaarmay in imaarada la siiyo muraad labaad sidaas ayee kusoo dhamaatay imaaradaan
La dagaalanka hangari
Intii weeradaan socdeen amiirka qarmaan Ibrahim bek ayaa gadaal ka weeraray dawlada asagoo qabsaday magaalooyin badan suldaanka ayaa soo aaday markuu gaaray qoonya wuxuu ogaaday inuu cararay Ibrahim bek, wuxuuna soo diray xaaskiisa si ay suldaanka ugala hadasho, markale ayuu cafiyay, Ibrahim bek ayaa ku dhaartay inuu mar dambe weerareen cusmaaniyiinta
Imaarada iibruus
Imaarada ibruus ayaa waxaa ka bilaawday dagaalo sokeeya dadka eegaanka oo ku dhibtooday ayee u direen inay siinayaan magaalada haduusan wax u geysaneen wuuna aqbay, si nabada ayee magaalada ugu soo gacan gashay ،.
fitnada askandar bek
wuxuu ahaa askandar bek inuu ka ridoobay islaamka, kacdoon ayuuna ku sameeyay dawlada 1444kii, meelo badan oo albaniya ka tirsan ayuuna qabsaday dagaalo badan ayaana dhex maray dawlada, ciidamo badan oo loo dirayna wuu jabiyay , suldaan muraad ayaa ku duulay magaalada aaqja xisaar ayuu ka qabsaday, askandar bek ayaa cararay, suldaankuna ma sii daba galin sababo laxariira hangari oo soo noqotay
dagaalkii kosofo ee labaad
Yooxana honyaad ayaa noqday maamulaha hangari maadama boqorka cusub uu yaraa, wuxuu weerar ku qaaday seerbiya sidoo kale isbahaysi xoogan ayuu sameestay meelo badan ayuu qabsaday kosofo ayuu imaaday Muraad labaad ayaa si deg deg ah ciidan gaaraya 60kun la yimid dagaal sedex bari socday ayaa dhex maray oo lagu jabshay yooxana honyaad asigoo ka cararay goobta. Mar kele askandar bek ayuu ku rogaal celiyay suldaanka aaqja xisaar ayuu hareereeyay mudo kadib wuu iska noqday suldaanka asoo rabo markale inuu usoo noqdo.
xaasaskiisa iyo ilmihiisa
Ilmahiisa
hareereenta Qusdandiiniya
Musdafa markii laga adkaaday imbiraadoorkii biriizanda emanawel labaad oo dareensanaa inlagu soo socdo ayaa bilaabay cudurdaarasho hase yeeshee suldaanka dheg jelq uma siin, bishii juun 1422kii ayuu weeraray Qusdandiiniya asigoo hareereeyay wuxuu watay ciidan gaaraya 50kun iyo madaafic aad u weyn oo loo yaqiin madaaficda shaahiin hareereenta waxay socotay afar bilood magaalada in laqabsado ayee ku dhawaatay waxaa babaadiyay kacdoonkii musdafa yare
Kacdoonkii musdafa
Suldaan muraad oo ku haminaayay soocelinta dawlada, mideynta dhulkeeda, aasaasida ciidan xoogan iyo dhaqaalo sugan ayaa hishiis la galay hangari iyo janawa sidoo kale wuxuu ka dalbaday imbiraadoorkii biriizanda inuu cusbooneysiiyo hishiiska oo la galay aabihiis kaa oo dhigayay inuu weerarin biriizanda imbiraadoorkana uu haayo musdafa, wafdi ka socda imbiraadoorka ayaa yimid, hampalyeen kadib wuxuu dalbaday inuu heysto amiir maxamuud iyo yuusuf si loo cusbooneysiiyo hishiiska, waxa oona ku goodiyay inuu soo daynaya musdafa hadaa la aqbalin dalabkiisa, laakin suldaan muraad wuu diiday, markiiba waxay fasaxeen musdafa iyo juneyd bek, imbiraadoorka ayaana ku taageeray toban doomo , waxaa sidoo kale taageeray imaaradaha turkida, wuxuu qabsaday galiilobi iyo seeruuz. Suldaan muraad wuxuu diray bayazid baashaa alamaasiil iyo ciidan badan, markii uu dagaalku bilaawday ciidankii waxay aadeen musdafa, bayazidna waa la dilay. Musdafa oo aad usii awoodeestay ayaa soo aaday anadool, wuxuu kasoo talaabay marinka dardaniil, suldaan muraad ayaa ka horyimid asoo wata ciidan 120kun gaaraya, waxaa dhacday in musdafa iyo imbiraadoor emanawel labaad uu khilaaf soo kala dhex galo, suldaan muraad wuxuu adeegsaday siyaasad muxamad bek mikail ayuu diray soo ciidanka uga leexiyo asna wuu ku guuleestay, musdafa ayaa u cararay galiilobi waa lagu hareereeyay wuu kasii cararay adirna ayuu tagay wuxuu sii aaday aflaaq, muraad ayaa daba kacay oo soo qabtay, waxaa la dhahaa ciidankiis qaar ayaa qiyaaneen oo muraad u dhiibeen, suldaan muraad wuxuu xukmiyay in la dilo oo darbiga adirna lagu waro.
biriizanda
Waxaa dhintay imbiraadoor emanawel labaad xilkana wiilkiis yooxana 8aad ayaa fuulay, suldaan muraad labaad oo ka faaideestay daciifnimadood ayaa qabsaday magaalada muuduuna imbiraadoorka oo ogaaday inuu iska caabin karin ayaa ogolaaday inuu hoos imaado dawlada hishiis ayuu la galay muraad labaad kaa oo uga dagay dhamaan dhufeesyada ee biriizanda lahayd jizyana wuu aqbalay.
kacdoonkii Musdafa yare
Musdafa yare wuxuu ahaa walaalka suldaan muraad waxaa tababari jiray ilyaas bek, tababarhiisa ayaa soo dirdiray, waxaana ku taageeray amiirada karmiyaan iyo qaramaan sidoo kale imbiraadoorka biriizanda ayaa isna ku booriyay caasinta muraad soo u mashquuliyo suldaanka, musdafa yare wuxuu helay ciidamo badan wuxuuna weeraray bursa wuu qabsan waayay wuxuu aaday izniik wuu go'doomiyay, suldaan muraad ayaa si hoosa ugu diray tababare ilyaas bek inuu siinayo balan qaad haduu mashquuliyo walaalkiis intuu ka imanayo, talyaha izniik wuxuu u diray inuu dhiibo magaalada, sidii ayee yeeleen, musdafa yare izniik ayuu soo galay halkaas oo ku mashquuliyay ilyaas bek, amiirada karmiyaan iyo qaramaan oo dareen galay ayaa ka dalbaday musdafa yare inuu isaga tago magaalada laakin wuu ka diiday, suldaanka ayaa soo gaaray ciidankii musdafa yare ayaa ka la haaday, ilyaas bek- musdafa yare ayuu u dhiibay suldaanka, wuxuuna faray ceeji in lagu dilo waana 1423dii
kulaabashadiis xilka
Ciidanka inkishaariyiinta ayaa ku sameeyay kacdoon suldaanka yar waxayna ka dalbeen muraad labaad inuu xilka kusoo noqdo, wuu ka yeelay labo sano ka dib 1446dii ayuu xilka kusoo laabtay
Dagaalkii faaraanaa iyo ku laabashadiis xilka
kardinaal yulyaan siizaarini iyo baabaa ayaa u sheegay falaadislaaf sedexaad inuu ka bixi karo dhaartiisa maadaama uu la galay muslimiin, waxayna ku booriyeen inuu weeraro cusmaaniyiinta asagoo ka faaideesanaya katagista muraad labaad xilka, arinkaas oo keentay inuu ka baxo hishiiska ayadoo konton bari lee kasoo wareegatay, wuxuuna weeraray dhulka dawlada asagoo burburiyay meelo badan, golaha hogaamiyaasha dawlada ayaa isla garteen in loo baahanyahay muraad labaad, wiilkiis muxamad alfaatix ayaa u diray inuu imaado balse wuu ka diiday, markale ayuu u qoray muxamad alfaatix "hadaa tahay suldaanka waa inaa ilaalisaa dhulka iyo adoomaha, hadaadan ahayn waa inaa yeeshaa hadalka suldaanka oo fulsaa amarkiis" markaas ayuu imaaday Muraad labaad, aad ayaana loo soo dhaweeyay, ciidan gaaray 60kun ayuu qaatay  wuxuu la kulmay isbahaysiga sanadkii 1444, dagaal qaraar aynaana dhex maray, ugu dambeyn waxaa la jabiyay isbahaysiga jab xun waxaana lagu dilay dagaalka falaadislaaf sedexaad iyo kardinaal yulyaan siizaarini, wuxuu faray suldaanka in labadood madax lagu bandhigo bursa iyo adirna, dagaalkan waxaa loo yaqaan dagaalkii faaraana, waxaana ka dhashay mandiqada  balqaan inay cusmaaniyiinta ku kali naqdaan iyo hangari oo awoodeed wiiqmato, caalamka islaamiga ayaa dabaaldagyo laga sameeyay boqorka mamaaliikta ayaa amray in khilaafka cusmaaniyiinta ka dib la xuso muraad labaad.
La dagaalanka hangari
Amiirada serbiya iyo aflaaq oo arkeen inay iska dhicin karin cusmaaniyiinta ayaa hogaameen mar kale, waxaa sidaas ku kaliyoobay hangari, cusmaaniyiinta ayaa weerareen oo khasaaro badan gaarsiiyeen, waxaa dhacday inuu dhintay sikesmond waxaana badalay Albert labaad wuxuu la xariiray amiirada serbiya iyo aflaaq, suldaan muraad markuu maqlay wuxuu ka dalbaday qeysarka serbiya inuu dhiibo qalcada samandariya, qeysarka ayaana diiday suldaanka ayaa hareereeyay qalcada, waxaana ka cararay qeysar jureerj baraakofij sedex bil kadib wuu qabsaday qalcada, amiirka aflaaq daraakoola ayaa is dhiibay asaga iyo labadiis canug suldaanka ayaana xiray,
Dagaalkii faaraanaa iyo ku laabashadiis xilka
Muraad labaad markii uu ka soo laabtay dagaalka wuxuu ku laabtay qalwadiis.
Xigasho
<references group="ِ" />
Noloshiisa hore
1415kii waxaa loo magacaabay waaliga romali, soo ugu tababarto maamulka, xilkaas uu haayay 6 sano, wuxuu ka qeyb qaatay dagaalada shiiq badru diin oo ahaa shiiq fasaad waday oo dawlada la dagaalay.
Soo cesashada salaaniik
Markale salaaniik ayuu u soo jeestay go'doomin adag buu galiyay, isla waqtigaas waxaa dhacday dadkii magaalada inay u bagi waayeen qaabkii ee bunduqiya usduulka bunduqiya ayaa la burburiyay, 29 Marso 1430kii ayaa la qabsaday magaalada waxaana laga helay qaniimo badan, wuxuuna u soo raray dad badan oo muslimiina magaalada , si ay u ilaashato bunduqiya waxa u hararay waxay la gashay dawlada hishiis oo ku aqoonsatay salaaniik.
La dagaalanka hangari
Albert labaad markuu maqlay in la qabsaday samandariya ciidan badan ayuu ku yimid cusmaaniyiinta ayaa ka hortageen oo jab xun gaarsiiyeen, dagaal loo bixiyay "taka dabruu".
Waxaa dhintay Albert labaad 1439kii hangari waxaa ka dhex bilaawday dagaalo muraad labaad oo ka faaideesanaya ayaa hareereeyay balgaraad inkastoo mudo ay qaadatay hadna laguma guuleysan qabsashada magaalada. Waxaa xilka hangari ku guuleestay boqorka boolaan falaadislaaf sedexaad wuxuuna bilaabay weerar saliibi inuu soo qaado waxaa ku wehliyay yooxana honyaad aflaaq ayee soo galeen cusmaaniyiinta ayeena jabiyeen dhowr jeer ayagoo gaarsiiyay khasaaro badan, waxaa la socday qeysarka serbiya jureyj baraakofij  waxay soo aadeen soofiyaa, way soo laabteen muraad labaad ayaa ciidan is daba diray kamiin ayee u dhigeen weyna jabiyeen waxay qabsadeen soofiyaa iyo bulgeeriya oo dhan, dhowr mar markii la jabiyay cusmaaniyiinta wuxuu la galay suldaanka hishiiskii sakdiin, kaa oo dawlada ku siisay aflaaq hangari daraakoola ayaana lagu celiyay, serbiya iyo bushtaaqna madaxbaanaani gudaha ayee siisay dawlada, 10 sano hishiisna way kala saxiixdeen, muraad labaad ayaa ku dhaartay quraanka inuu jabineen hishiiska, halka flaadislaaf sedexaad oo ku dhaartay injiilka.
1435tii ayuu muraad labaad yimid anadool ciidan badan asagoo wata wuxuuna qabsaday dhamaan dhulka qaramaan xitaa caasimada qoonya, Ibrahim bek ayaana cararay, xaaskiis ilcaada oo la dhalatay suldaanka ayaa ka codsantay walaalkeed inuu u celiyo dhulkiisa, asna wuu aqbalay wuxuuna ku xujeeyay Wiilka Ibrahim bek inuu heysto.
Dhimashadiisa
Waxaa la dhahaa muraad labaad mar asoo kasoo laabtay dalxiis oo ku tagay keymaha iyo beeraha ayaa waxaa ka hor imaaday shiiq suufi ahaa wuu eegay wuxuuna ku dhahay "suldaankanow wey soo dhamaatay aduunyada u diyaar garow aakhiro iyo safarkeed una tooba keen alla una naqo" suldaanka ayaa aad ugu saamoobay ayaa marqaati galiyay inuu alla u toobad keenay markuu yimid adirna xanuun saaid baa qabtay ilaa uu ka dhintay sanadkii 1451dii
La dagaalanka hangari
Sikesmond oo wali quusan ayaa soo dirdiray hadan aflaaq, serbiya sidoo kale amiirka qaramaan ayuu hoos kala hadlay, muraad ayaa u diray cali bek hangari, markuu gaaray ciidankiis oo kala maqan ayaa weerar kadis lagu soo qaaday wax badan baa laga dilay cali bek wuu soo laabtay
kulaabashadiis xilka
Amiir Qusdandiin oo walaal la ahaa imbiraadoorka biriizanda ayaa intee dawladu mashquul sanayd ka qabsaday meelo badan suldaan muraad ayaa weeraray 1446dii wuxuuna kasoo celiyay meelihii uu qabsaday amiir Qusdandiina wuxuu u hogaasamay xukunka dawlada.
Shabeellaha Dhexe
Hordhac
Waxyaabaha Gobolka Sh/Dhexe laga xusi karo ayaa waxaa ka mid ah in Gobolku uu xuduud la leeyahay afarta Gobol ee kala ah Hiiraan, Sh/hoose, Banaadir & Galgaduud. Shabeellaha Dhexe waxa uu dhanka qorax ka soo baxa deris kala yahay Badweynta Hindiya. Dhaqaalaha Gobolka Sh/Dhexe waxa uu ku xiran yahay Beeraha, Xoolaha & Kaluumeysiga. Waana gobol weyn oo leh bad iyo berri aad u barwaaqo ah. Gobolku waxa uu sidoo kale caan ku yahay in uu ahaa gobolkii ugu horeeyay ee Jamhuuriyada oo bariis lagu beero iyo inuu lahaa Warshado wax soo saar leh sida tan Dharka ee Balcad (SOMALITEX) iyo tan Sonkorta ee Jowhar (SNAI).
Degmooyinka Gobolka
Jowhar
Hordhac
Shabeellaha Dhexe deegaan ahaan waxa u badan Beelaha abgaal iyo Gaaljecel qabiilo la dega oo kala ah Jareer Weyne, Moobileen & Hilibi. Abgaal waxaa degaan u ah dhamaan dhinaca Xeebta oo loo yaqaan Deexda. Sidoo kale degaanada ku teedsan Webiga Shabeelle oo loo yaqaan Jiin-Webi ayaa waxaa Beelaha Abgaal si qaas ah ula degan Beesha Jareer Weyne. Dhulkaas oo ah mid baaxadiisu ay ka dheer tahay masaafo ka badan boqol kiilomitir (100 km) ayaa ah degaan ku fiican beerashada.
Dhererka Xeebta Gobolka Sh/Dhexe oo ah inta u dhaxeysa degaanka Ceel-Cade oo dhaca Waqooyiga Caasimada Muqdisho ilaa iyo Tuulada Ceel Bacad laguna qiyaaso masaafo ka badan 230km. Degmooyin xeebeedka Gobolka ayaa ah Warshiikh iyo Cadale iyo tuulooyinka hoos yimaada. Sidoo kale Degmooyinka uu Gobolka Shabeellaha Dhexe ka kooban yahay ayaa ah Jowhar,Jiliyaale, Balcad, Mahadaay Weyn, Cadale, Warshiikh, Raage Ceele, Aadan Yabaal iyo Ruun-Nirgood. Jiliyaale waxa ay dhacdaa dhan qoraxsin ee gobalka waa magaalo istaraatiiji ah oo isku xirto goballada shabellada dhexe, Hiraan, Bay, Bakool iyo waliba shabeelada hoose waa magaalo muhiim u ah ganacsiga xoolaha iyo beeraha ee gobolka,
Gobolku waxa kale uu caan ku yahay cayaaraha Kubadaha Cagta & Koleyga. Waxaana Dagaalada Sokeeye ka hor Gobolka ka dhisnaa kooxdii la oran jiray Snai(Jowhar) oo ka mid aheyd 10-kii koox ee ka tirsanaa Horyaalka Kubadda Cagta ee Heerka Koowaad(Seria A) & Kooxdii kale ee Kubadda Koleyga ee magaceedu ahaa Somalitex(Balcad). Sidoo kale Xulka Gobolka Sh/Dhexe ayaa sanadku markuu ahaa 1987-dii ku guuleystay Horyaalka Kubadda Cagta ee Gobollada Soomaaliya, ka dib markii koobkii loo dhigay Gobollada Dalka ay cayaartii kama dambeysta aheyd 1 iyo 0 kaga guuleysteen Xulkii ka socday Gobolka Waqooyi Galbeed.
Dhaqamo Hore
Xadaaradda iyo horumarka G/Shabeellaha Dhexe waxaa ka mid ah in ka hor Dagaalkii Labaad ee Aduunka uu Gobolku lahaa Tariin Xadiid ah oo isaga kala goosha magaalooyinka Xamar iyo Jowhar. Dagaalada Sokeeye ka hor waxa uu Gobolku sidoo kale lahaa laba Naadi oo ka ciyaara Kooxaha Heerka Koowaad ee Dalka. Waana kooxdii Kubada Koleyga ee laga lahaa Warshada Dharka & Suufka ee Balcad(Somalitex) iyo kooxda kalee Kubada Cagta oo ay maalgelisay Warshada Sonkorta ee Jowhar(Snai). Waqtigii madoobaa ee Dagaalada Sokeeye ay Dalka aafeyeen waxaa aad loogu faa'iiday Dekadihii macmalka ahaa ee Ceel-Macaan iyo Cadale iyo sidoo kale Garoomadii Dayaaradaha ee Cisaley iyo Jowhar.
Degmooyinka Gobolka
Aadan Yabaal
Caafimaadka, Kheyraadka Dabiiciga & Maamulka
Dhanka caafimaadka Gobolku wuxuu leeyahay ceelal biyood dabooli kara baahida shacabka. Waxaa sidoo kale Gobolka ka jira xarumo caafimaad oo tobaneeyo gaaraya. Inkastoo baahida ku aadan xagga caafimaadka aysan weli kaafin karin xarumaha hadda jira ayaa haddana waxay u muuqataa in si qunyar socod ah ay u sii kordhayaan goobaha caafimaadka iyo takhaatiirta ka howl gasha Gobolka Sh/Dhexe. Taasina waxay la micna tahay in mustaqbalka dhow uu Gobolku gaari doonno isku filnaansho xagga caafimaadka ah.
sidoo kale waxaa jira Farmashiyayaal si gaar ah loo leeyahay kuwaas oo wax wayn ka haqab tiray dhanka caafimaadka waxayna isugu jiraan qaar Jumlo & Tafaariiq
Degmooyinka Gobolka
Jiliyaale Balcad Mahadaay Weyn
Cadale
Caafimaadka, Kheyraadka Dabiiciga & Maamulka
waxaana ka mida Abuu Hureyra Farmashi oo ku yaal degmada Jowhar sidoo kale Al-Ixsaan Farmashi oo qaab Hosbitaal camal u shaqeeya waxaana yaala qalab Casri ah
Dhanka is-maamulka Gobolka ayaa ah mid gaarsiisan min degmo ilaa iyo heer tuulo. Dhamaan degaan weynaha Gobolka Shabeellaha Dhexe ayaa waxaa ka jira maamulo iyo kala dambeyn sabab u ah in Gobolku uu leeyahay nabad & xasilooni waarta.
Tan Macaadinta iyo Kheyraadka Dahsoon ayaa ah halla
Waxbarashada
Xagga aqoonta iyo waxbarashada Gobolka Shabeellaha Dhexe ayaa ah mid Gobolku uu leeyahay Dugsiyo Hoose, Dhexe & Sare. Waxa kale oo Gobolka ka dhisan Machadyo heerkoodu gaarsiisan yahay ilaa iyo darajada koowaad ee Jaamacada(Bachelor's degree). Waxaana halkaas ka howl gala aqoonyahano iyo macalimiin leh tayo wanaagsan.
Sidoo kale waxaa jiray College-kii ku yiilay Mishinka kaasoo la oran jiray Shabeele Secondaray School arday badane ay wax ku baran jireen waxaana looga imaan jiray degmooyinka Gobolka uu ka kooban yahay.
Caafimaadka, Kheyraadka Dabiiciga & Maamulka
aan weli la fara gashan oo u baahan baaritaano hor leh. Waxa kaliya oo ilaa iyo hadda la ogyahay ayaa ah Macdanta Manganiiska (Manganese). Waxaa iyadana marag ma doonto ah in guud ahaan Geyiga Jamhuuriyada Soomaaliya uu dhex ceegaago kheyraad fara badan.
Degmooyinka Gobolka
Warshiikh
Raage Ceele
Ruun Nirgood
Soomaaliland
Wakhtigii Diinta Islaamka
Somaliland waxaa ay kamid tahay bariga Afrika marka laga yimaado Itoobiya dalkii ugu horreyey ee ay ka hanaqaaday maamul dawladeed, inkastoo aan runta laga sheegin taariikhda dhab ah ee Somaliland haddana waxaan muran ku jirin in Somaliland qarnigii 15naad ay lahayd dawlad dunida laga ictiraafsanyahay gaar ahaana markii uu hoggaanka qabtay Immam Ahmed Qasali( Guray). Maamulkaas oo markii danbe la magac baxday dawladii Awdal. Xukumina jirtay inta u dhaxaysa xeebaha badda cas ilaa Herer.
Saldanadihii hore ee casriga ahaa
Horraantii xilligii casriga ahaa, dowladihii kala dambeeyay ee Saldanadii Adal iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka hanaqaadaan Soomaaliya. Kuwaas waxaa ka mid ahaa Isaaqa Saldanada iyo Habr Yunis Sultanate.
Hawlgalkii ugu horreeyay ee dhexmara Soomaalida gobolka iyo Ingriiska wuxuu ahaa 1827 "Maqaallo Saaxiibtinimo iyo Ganacsi oo u dhexeeya Qabiilka Habr Awal iyo England. Tan waxaa xigay heshiis Ingiriis ah oo lala galay Badhasaabkii Saylac 1840. Ka dib hawlgal ayaa la bilaabay inta u dhaxaysa Ingiriiskii iyo odayaashii Habar Garxajis iyo Habar Toljaala ee reeraha Isaaqa 1855, sanad ka dib ayaa la soo gabagabeeyey "Qodobadii Nabadda iyo Saaxiibtinimada" ee u dhexeeyey Shirkadda Habar Awal iyo East India Company. kuna dhammaaday heshiisyadii rasmiga ahaa ee Ingiriisku la saxeexday wixii hadda ka dambeeya qabiilooyinkii 'British Somaliland', oo dhacay intii u dhexeysay 1884 iyo 1886 (heshiisyada waxaa lala saxeexday Habar Awal, Gadabursi, Habar Toljaala, Habar Garxajis, Esa, iyo beelaha Warsangali), kan waxay gogol xaar u ahayd Ingriisku inuu ka sameeyo maxmiyad goboleed loogu magac daray British Somaliland, Ingriiskuna wuxuu gaashaan u ahaa maxakamadda Cadan waxayna u maamushay sidii qayb ka mid ah Bri tish India ilaa 1898. British Somaliland ka dibna waxaa maamulayay Xafiiska Arimaha Dibada ilaa 1905, ka dibna Xafiiska Gumeysiga
' Soomaaliland (Af Ingiriis: Somaliland; Af Carabi: صوماليلاند Ṣūmālīlānd, أرض الصومال Arḍ aṣ-Ṣūmāl), si rasmi ah Jamhuuriyada Soomaaliland' (Af Ingiriis: Republic of Somaliland, Af Carabi: جمهورية صوماليلاند Jumhūrīyat Ṣūmālīlānd''), waa dal ku taala Geeska Afrika, waxay xad la leedahay Jabuuti, Itoobiya iyo Soomaaliya. Somaliland waxey kamid tahay dhulkii Maxmiyada Ingiriis ee Somaliland ee Ingiriis ku gumaysan jirey. Waxeyna xornimadda qaadatey Juun 26 1960 afar maalmood ka dibna waxay la midowday Soomaliya inteeda kale oo Talyaanigu guumeysan jiray. magaalada caasimada wa Hargaysa. Cabdiraxmaan Axmed Cali Tuur oo ahaan jirey hogaamiyihii Ururkii Dhaqdhaqaaqa Wadaniga Somaliyeed SNM, ayaa loo doortay inuu noqdo madaxweynahii ugu horeeyay ee maamulka Somaliland. Waxaa ku xigey Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaaloo noqdey Madaxweynihii Labaad ee Somaliland, waxaana ka danbeeyay Daahir Rayaale Kaahin. Kahina waxa ku xigay Axmed Maxamed Maxamuud (Siilaanyo). Madaxweynaha maanta waa Muuse Biixi Cabdi. Somaliland waxaa ka jira saddex xisbi siyaasadeed oo kala ah Kulmiye, Wadani iyo UCID.
Maxmiyaddii British Somaliland
Ololaha Somaliland, oo sidoo kale loogu magac daray Dagaalkii Anglo-Somalia ama Dagaalkii Dervish, wuxuu ahaa safarado milateri oo isdaba joog ah oo ka dhacay intii u dhaxeysay 1900 ilaa 1920 geeska Afrika, oo ay iskaga hor yimaadeen Dervishes-kii uu hoggaaminayey Mohammed Abdullah Hassan (oo lagu naanaysi jiray "Mad Mullah" ) ka dhan ah Ingiriiska. Ingiriiska waxaa ka caawiyey weeraradoodii Xabashi iyo Talyaani. Intii lagu jiray Dagaalkii Koowaad ee Adduunka (1914–1918), Xasan wuxuu sidoo kale gargaar ka helay Ottomans, Jarmal iyo, in muddo ah, oo uu ka helay Imbaraadoor Iyasu V-kii Itoobiya. Colaadda ayaa dhammaatay markii Ingriiska uu si milatari u duqeeyey magaalo-madaxda Dervish-ka ee Taleex bishii Febraayo 1920-kii.
Inqilaabkii 21 oktober iyo wixii kasoobaxay
21 Oktober 1970kii wuxuu Siyaad Barre ku dhawaaqay in Somaliya qaadatay nidaamka hantiwadaaga cilmiga ku dhisan. Taasoo rabay inuu ugu bedelo inqilaabkii hab ku salaysan dhaqaaq siyaasadeed oo ku salaysan aydhiyooliyadda hantiwadaaga. Waxaana loo ololeeyey wixii loogu magacdaray kacaankii hantiwadaaga Somaliyeed. Xagaagii 1972kii waxaa la sameeyey ciimadii guulwadayaasha oo ujeedadoodu ahayd inay cabudhiyaan oo xabsiga u taxaabaan dadka shacbiga ee lagu tuxmo inay kacaan diid yihiin. July 1972kii waxaa la dilay labadii Jenaraal ee Salaad Gabayle, iyo Mohamed aynaanshe oo ka tirsanaa saraakiishii inqilaabka dhigay. Salaad gabayle wuxuu ahaa madaxweyne ku xigeen. Waxaa lagu xukumay dil ka dib markii lagu eedeeyey inay maleegayeen shirqool ay xukunka kaga tuurayaan Siyaad Barre.
Wakhtigii Diinta Islaamka
Markii diintu soo degtay qarnigii 7aad, geeska Afrika waxay noqotay meel aad u muhiima markii uu muslimay boqorkii Xabashida ee Nataashi. Waxaana xeebaha Somaliland ahaayeen meel istiraaji ah oo asxaabtii usoo xijrootay. Qarnigii 13naad waxaa culimadii carbeed ee dalka timid kadhiseen saldanad la odhan jiray Bebad oo ay xukumi jirtay boqortooyadii Walaashma. Waana markii koowaad inta taariikhda lagu hayo qabaa'ilkii Somalidu yeeshaan maamul dhexe.
Maxmiyaddii British Somaliland
Qabsashadii Talyaanigu ee British Somaliland waxay ahayd olole milatari oo ka dhacay Bariga Afrika, kaas oo dhacay bishii Ogos 1940kii kaas oo dhex maray xoogaggii Talyaaniga iyo kuwii dhawr waddan oo Ingiriis iyo Barwaaqo-sooran ah. Socdaalkii Talyaanigu wuxuu qayb ka ahaa Ololihii Bariga Afrika.
Madaxweyneyaasha
Nidaamka garsoorku wuxuu u qaybsan yahay maxkamadaha degmada, (oo ka hadlaya arrimaha sharciga qoyska iyo isku xigxiga, dacwadaha oo gaaraya ilaa 3 milyan oo SL ah, kiisaska ciqaabta oo ciqaabtiisu tahay ilaa 3 sano oo xarig ah ama 3 milyan oo ganaax lacageed ah oo SL ah, iyo dambiyada ay galaan dhalinyarada), maxkamadaha gobolka (kuwaas oo ka shaqeeya dacwadaha iyo kiisaska ciqaabta ee aan ku hoos jirin xukunka maxkamadaha degmada, sheegashooyinka shaqada iyo shaqaalaynta, iyo doorashooyinka dawladaha hoose), maxkamadaha rafcaanka ee gobolka (kuwaas oo wax ka qabta dhammaan rafcaannada ka imanaya maxkamadaha degmooyinka iyo gobollada), iyo Maxkamadda Sare (kaas oo ka hadlaya arrimaha u dhexeeya maxkamadaha iyo dawladda, isla markaana dib u eegis ku sameeya go'aannadeeda), oo ah maxkamadda ugu sarraysa sidoo kalena u shaqaysa sida Maxkamadda Dastuuriga ah.
Xidhiidhka Dibada
Sanadkii 2007, wafdi uu hogaaminayo Madaxweyne Kaahin ayaa goobjoog ka ahaa shirkii madaxda dowladaha xubnaha ka ah Barwaaqo Sooranka ee ka dhacay magaalada Kampala ee xarunta dalka Uganda. In kasta oo ay Somaliland codsatay ka mid noqoshada Barwaaqa Sooranka iyada oo ku hoos jirta xaalad goobjooge, codsigeedii weli waa la sugayaa.
24 Sebtember 2010, Johnnie Carson, Kaaliyaha Xoghayaha Arimaha Dibada ee Arimaha Afrika, wuxuu sheegay in Mareykanku uu wax ka badalidoono istiraatiijiyaddiisa Soomaaliya uuna raadinayo xiriir qoto dheer oo uu la yeesho dowladaha Somaliland iyo Puntland isagoo sii wadaya taageerida Dowlada KMG ee Soomaaliya. Carson wuxuu sheegay in Mareykanku u diri doono shaqaalaha gargaarka iyo diblomaasiyiinta Puntland iyo Somaliland wuxuuna si toos ah u sheegay suurtagalnimada mashaariic horumarineed oo mustaqbalka ah. Si kastaba ha noqotee, Carson wuxuu carabka ku adkeeyay in Mareykanku uusan u fidin doonin aqoonsi rasmi ah labada gobol midkoodna.
Madaxweyneyaasha
Guriga Freedom wuxuu ku qiimeeyaa dawladda Somaliland qayb ahaan dimuqraadiyadda. Seth Kaplan (2011) wuxuu ku doodayaa in si ka duwan koonfurta Soomaaliya iyo dhulalka ku dhow, ay Somaliland, gooni u goosadka waqooyiga-galbeed ee Soomaaliya, ay ka dhistay qaab dimoqraadi ah oo maamul hoosta ilaa kor, iyadoo aan haba yaraatee lahayn wax kaalmo shisheeye ah. Si gaar ah, Kaplan wuxuu soo jeedinayaa in Somaliland ay leedahay nidaamka siyaasadeed ee ugu dimuqraadiyadda wanaagsan geeska Afrika maxaa yeelay waxaa inta badan laga soo cayimay cunsuriyiinta xagjirka ah ee ka jira Soomaaliya inteeda kale waxayna leedahay hanaan doorasho iyo sharci dejin iyo sidoo kale nidaam gaar ah oo adag.
Xidhiidhka Dibada
Somaliland waxay xidhiidh siyaasadeed la leedahay dalalka deriska la ah ee Itoobiya iyo Jabuuti, Jamhuuriyadda Shiinaha oo aan xubin ka ahayn Qaramada Midoobay, iyo sidoo kale Koonfur Afrika, Sweden, Boqortooyada Ingiriiska iyo waddan yar oo Liberland ah. 17-kii Janaayo 2007, Midowga Yurub (EU) wuxuu wafdi u diray arrimaha dibedda si ay uga wada hadlaan iskaashiga mustaqbalka. Midowga Afrika (AU) wuxuu kaloo diray wasiir arrimo dibadeed si uu ugala hadlo mustaqbalka ictiraafka caalamiga, 29kii iyo 30kii Janaayo 2007, wasiiradu waxay sheegeen inay ictiraafka kala hadli doonaan dowladaha xubnaha ka ah ururka. Horraantii 2006, Golaha Qaranka ee Wales ayaa casuumaad rasmi ah u fidiyay dawladda Somaliland si ay uga soo qayb galaan furitaanka boqortooyada ee Senedd ee Cardiff. Tallaabadan ayaa loo arkay inay tahay tallaabo ay Golaha Welsh ku aqoonsadeen sharcinimada dowladda gooni u goosadka ah. Xafiiska Arimaha Dibadda iyo Barwaaqo Sooranka ayaanan wax faallo ah ka bixin casuumaada. Gobolka Wales waxaa ku nool jaaliyad Soomaali ah oo muhiim ah oo ka timid Somaliland.
Madaxweyneyaasha
Haweenka reer Somaliland, oo xidhan midabada calanka Somaliland, ka hor doorashadii baarlamaanka ee 2005. Dawladda Somaliland waxay sii waddaa inay ku dhaqanto xeerka ciqaabta ee Jamhuuriyadda Soomaaliya 1962dii. Sidan oo kale, falalka khaniisiinta ayaa sharci darro ka ah gayiga.
Sharciga Jinsiyadaha Somaliland wuxuu qeexayaa qofka muwaadin Somaliland ah,
Maalinta Madaxbanaanida
Maalinta xoriyada Somaliland waa maalinta ee maamulka Goboleedka la aqoonsan ee u dabaaldagto xoriyada ee aaminsanyihiin in ee ka heleen soomaaliya isla markaasneh ee ka go'een soomaaliya inteeda kale.Xuskii ugu danbeeyay waxee dhacday 18 may 2011.
Lacagta
. Somaliland shilling waa lacagta laga isticmaalo somaliland waxa lahirgaliyay daabacaada iyo isticmalka lacagtan, 18 aktobar 1994, waxa ay ka koobantahay lacagta somaliland waraaqo iyo biro kal ah sidan soo 1,5,10,20,100,500, iyo 5000 Sidan lawada socono astaanta qaranku waa shayga kaliyata ee lagu garto dawlad amaba lagu aqoonsado qaran keena, somaliland waxuu leeyahay astaan iyo lacag u gaar ah taa oo uu kaga duwan yahay bulshada caalamka iyo Gobolka geeska afrikaba, hadaba tan iyo waxii ka adan beeyay sanadkii 1991 somaliland waxay lahayd lacag u gaar ah taasi oo aan gabi hanba wada gaadhin gobolada somaliland oo dhan, iyadoo inta badan ku kooban hargaysa oo ah caasimada somaliland. halka aan lagaba aqoon gobola da kale dalka sida gobolada Bariga ee ay ka mid ka yihiin gobolka togdheer,sanaag iyo sool ,waxaana laga isticmalaa badiba lacago qalaad oo kala duwan ku wasi oo iskugu jira lacagta itopiyanka iyo lacagtii faqashta ee soomaliyadii hore, dhinacakale waxad arkaysaa markaad tagto magaloyinka aan kor ku soo xusay iyo qaar kaleba inaad markaad dhex marayso goobaha lacagaha lagu sarifo anad arkayninba wax lacag shilinka somalialand ah mana jiraan lacago somaliland ah oo ay indha haagu qabanayaan, dhinacakale´shilinka somaliland hadad is tidhaah do suqa wax kaga so iibso ama ba wax kaga soo cun hotelada laga cunteeyo lagama yaabo inaad wax lagaga iibiyo, waxa yaduna nasiib daraa in qaar kamid ah lacagta shilinka somaliland ah guud ahan ba wadanka gudihiisa lagama qaato xataa casimada inana waxba lagaga iibin ibin mayo lacagtaas oo inta badan musha har loo ´siyo ciidamada qaranka marka ay isku dayaan inay ku soo adeegtana aan lagaqadan lacagtaas aan kor ku soo xusayna waxa kamid ah 5ta´shilin 10´ka shilin iyo 20´ka shilin lacagtasi la diidayaana waa lacagtii qaranka hadaba, waxa nasiib Daraa inay somaliland ku faanto inay hormar ka gaadhay dhinacyo badan sida dimuqraadiyada ´ dhaqaalaha´ Tignolajiyada iyo waxbarashada, hadana hormar ay gaadho iska dhaafo ay lacagteedii ayaa weli saaran Geedka Madhaafto
Warbaahinta
Madaxweyne ku-xigeenka Somaliland C/raxmaan C/lahi Ismaaciil oo Munaasibadaasi ka hadlay ayaa soo dhaweeyay isku xidhka shirkadahan isgaadhsiinta oo wax badan ka tari doona dhibaatooyinkii Bulshada ka haysatay dhinaca Isgaadhsiinta, gaar ahaan wada hadal la’aanta dadka isticmaalada adeegyada kala duwan ee Shirkadaha Isgaadhsiinta. Waxaanu yidhi “Runtii waxa maanta Farxad ii ah inaan ka soo qayb galo, isku xidhkii shirkadaha Isgaadhsiinta oo runtii baahi weyn loo qabay inaynu ku wada xidhiidhno, iyadoo laga maarmayo sadexdii Telefoon iyo afartii Telefoion ee markii hore la sitay, arintan oo runtii ka mid ahayd balanqaadyadii Xisbiga Kulmiye ee in adeegyada Bulshada la mideeyo”.
Mr. Saylici isagoo hadalkiisa sii wata waxa uu sheegay “Maanta waxaan ku faraxsanahay in talaabada koowaad ee la qaaday inteedii badnaydna Wasiirka Boosaha iyo Isgaadhsiintu halkan ka sheegay, shirkadaha laftoodiina ay ka marag kaceen, muhiimada aynu u soconaana waxay tahay inaynu shacbigeena u wada adeegno oo aynu ka saarno qoqobkii ku kala jiray ama kala xidhnaantii ku kala jirtay ,maadaama oo suuqeenu yahay suuq mid xor ah, waxaan qabaa inaanu dawladu mar walba ka madhnayn shirkadaha isgaadhsiinta oo waxa loo sameeyaa Cashuur dhaaf”.