cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dhigaha
⁂ = 4D wadartu waxay ina tusaysaa in adduunka oo 360 digrii ah ku qaadanayso 4tii daqiiqaba inuu wareego hal digrii 60kii daqiiqaba ay saacdaddu tahay waxay adduunyadu wareegtaa 15° (15° digriiba hal saac) waana digriiyada dhigaha.
Sida lawada ogsoonyahay cadceedda ama qoraxda waxay ka soo baxdaa bari, dadka ku nool xagga bariguna waxaa hubaal ah in ay inaga hor helaan cadceedda.
Jeong Da-bin
Jeong Da-bin (Maarso 4, 1980 - Febraayo 10, 2007) waxay ahayd atariisho u Koonfur Kuuriya. Waxay caan ku ahayd taxanaha telefishanka caanka ah Cats on the Roof, waxay ku dhimatay ismiidaaminta 2007 da'da 26.
Niyadjabka iyo dhimasho soo socota
10-kii Febraayo, 2007, Jeong waxaa laga helay iyada oo la sudhan yahay tuwaal lagu maydho musqusha guriga saaxiibkeed oo ku yaal Samseong-dong, Degmada Gangnam, koonfurta Seoul. Saaxiibkeed oo magaciisa lagu sheegay Lee, ayaa sheegay inuu Jeong dib ugu celiyey gurigiisa maxaa yeelay waxay sakhraansan tahay. Lee, oo meydka soo ogaatay 7:50 subaxnimo oo wacday booliska, wuxuu sheegay atariishada in dhawaalaba ay ka niyad jabtay shaqo la’aaneed iyo weerarada xaasidnimada ah ee internetka ee ku saabsan muuqaalkeeda jir. Lee waxa kale oo ay sheegtay in Jeong ay markii ugu horeysay isku dayday in ay is disho iyada oo ka jartay curcurka bishii Sebtember / Oktoobar 2006, taas oo wakaaladeeda hibada ay ku murmeen, iyada oo sheegtay in nabarkeeda curcurka ay ka timid shil markii ay ku jirtay dugsiga sare. Tuhunka ciyaar xumida, qoyskeeda iyo hay'addeeda waxay codsadeen baaritaan, dhimashadiina waxay ku soo gabagabowday inay is dishay.
In kasta oo aysan jirin ogeysiis is-miidaamin ah oo ka dambeeya, Jeong waxay fikradeheeda ku soo bandhigtay barteeda gaarka ah ee Cyworld maalin ka hor inta aysan is dilin. Cinwaanka hoostiisa "Dhammaadka" (ama "Dhameystiran"), ayay ku qortay: "Wax walba waa sidaas u adag. Waan xanaaqaa sabab la'aan waxaanan dareemayaa inaan waalanayo. Xanuun badan ayaa i haya oo waxaan dareemayaa inaan badda ku dhacayo. Madaxaygu aad buu ii xanuunayaa oo waxaan bilaabayaa inaan jeexo. Waxaan addoon u noqday xanaaqayga. Waxaan moodayay inaan naftayda luminayo, oo aan aqoonsigayga luminayo. Dabadeed, sidii danab ku dhacay, dhammaantood way wada aamuseen. Sayidku wuxuu iigu yimid jacayl. Wuxuu iga dhigay inaan ogaado muhiimadeyda wuxuuna i siiyay geesinimo.  Waxaan ku sigtay inaan burburo, wuuna kor ii qaaday, isagoo leh waa hagaagaysaa.  HAA, WAAN FIICNAAN DOONAA."
Itriyaam
Itriyaam
Itriyaam (ingiriis: Yttrium) astaanta (Y) waa curiye kimiko oo tirada atomkiisu tahay sodon-iyo-sagaal (39). Curiyaha Itriyaam waa bir ka tirsan Transitional Metalska ee guruubka 3aad ee Diwaanka Curiye.
Curiyahan Itriyaam waxaa laga helay tuulad Yttrerby ee dalka Iswidhan sanadkii 1787, waxaa helay saynisyahan Carl Axel Arrhenius kaas oo ugu magac daray tuuladii uu ka helay.
Isticmaalka ugu caansan ee curiyaha Itriyaam waa isku dhiska Phosphors oo laga sameeyo dhalooyinka muuqaalka ee vidoe-ga.
Shirkad American Holtzkraft
shirkad siisa qalabka xeebaha iyo xeebaha
17 (tiro)
17 waa lambar tiro ka mid ah xisaabta taasi oo u qoranta toban iyo todoba.
= Liiska Tirada =
= Qoraalo La Mid Ah =
= Xigasho =
Midowga Yurub
W:jp:欧州連合 Midowga Yurub (MY) waa mid siyaasadeed iyo mid dhaqaale oo ka kooban 27+ xubnood oo xubin ka ah Midowga Yurub. Waxay leedahay aag 4,475,757 km2 (1,728,099 sq) iyo dad lagu qiyaasay in ka badan 510 milyan. Midowga Yurub wuxuu horumariyey suuq gudaha ah iyada oo loo marayo nidaam nidaamsan oo shuruuc u ah dhammaan waddamada xubnaha ka ah. Siyaasadaha EU-da waxay ujeedadoodu tahay sidii loo hubin lahaa dhaqdhaqaaqa xorta ah ee dadka, badeecadaha, adeegyada iyo hantida gudaha suuqa dhexdiisa, [13] dejinta sharciyada caddaaladda iyo arrimaha gudaha iyo in la ilaaliyo siyaasadaha guud ee ganacsiga, [14] beeraha, [15] kalluumeysiga iyo horumarinta gobolka. [16] Goobta aagga Schengen, kontaroolka baasaboorka ayaa la baabi'iyay. [17] Xisaabin lacageed ayaa la aasaasay sannadkii 1999-kii, waxaana uu si buuxda u galay 2002-dii wuxuuna ka kooban yahay 19 xubnood oo xubin ka ah Midowga Yurub oo isticmaalaya lacagta euro-da. Midowga Yurub wuxuu raadiyaa asalkiisa dhaqaalaha Yurub (EEC), oo uu aasaasay 1951 Heshiiskii Paris iyo 1957 Heshiiskii Rome. Xubnaha asalka ah ee loo yaqaan 'Community Communities' waxay ahaayeen Inner Six: Belgium, France, Italy, Luxembourg, Netherlands iyo Galbeedka Jarmalka. Jaaliyadaha iyo kuwa ku-meel-gaarka ah ayaa ku koray dalalka cusub ee xubnaha ka ah. Inkasta oo dowlad xubin ka ah aysan ka tagin Midowga Yurub ama kuwii horey u ahaa, Boqortooyada Ingiriiska waxay saxiixday aftida bisha June 2016 waxayna ka wada xaajooneysaa ka bixitaanka. Heshiiska Maastricht wuxuu aasaasay Midawga Yurub sannadkii 1993 wuxuuna soo saaray muwaadinimada Yurub. [18] Dib-u-habaynta ugu dambaysa ee ku saleysan dastuuriga ah ee Midowga Yurub, Heshiiskii Lisb
Chiang Rai
🇹🇭 Thailand
Chiang Rai waa magaalo degmada Mueang Chiang Rai, Gobolka Chiang Rai. (Chiang Rai). Chiang Rai waa magaalada ugu weyn waqooyiga ee Thailand, waxaa loo asaasay caasimadda King Mangrai, 1262 CE. Mustangal Mueang, omphalos ee magaalada Magaalada waxaa aasaasay King Mangrai 1262 [1]: 208 waxayna noqotay caasimadda Mangrai Dynasty. Kadibna, Chiang Rai waxaa ka soo jeeda Burma oo uu ku sugnaa xukunka Burmese muddo dhawr sano ah. Ma ahayn ilaa 1786-kii in Chiang Rai uu noqday Chiang Mai. Siam (Thailand) ayaa ku biiray Chiang Mai 1899, Chiang Rai waxaa lagu dhawaaqay gobolka Thailand 1933. 1432-kii, xilligii boqornimadii King Sam Fang Kaen ee Boqortooyada Mangrai (1402-1441), Phra Kaeo, ama Emerald Buddha, oo ah mucjisada Buddha, ayaa laga helay Chiang Rai markii dhulgariir ay kala qaybiyeen Wat Phra Kaeo magaalada Chiang Rai. Kadib sawirkii quruxda ahaa ee quruxda ahaa ayaa lagu arkay meel qarsoon. Sheekada kale ee sheekadu waxay leedahay "Emerald Buddha" si deg deg ah ayaa loogu daboolay dhoobada kaliya ka hor intaan la seexin gantaalaha. Sannado badan ka dib, waxaa la ogaaday in dhuxul la seexanayo Buddha loo arkay in ay dhab ahaantii ka dhiseen dhagax jilicsan, oo laga yaabo in dhulgariirkii kor ku xusanaa - taas oo sababtay gabal dhoobo ah si ay u jajabiso madadaasha dahabka. Sanadkii 1992, tiirarka magaaladu wuxuu ka soo guuray Wat Klang Wiang ilaa Wat Phra That Doi Chom Thong, halkaas oo loo yaqaan 'Sadue Mueang (Thai: สะดือ เมือง),' xuddunta 'ama omphalos ee magaalada. Juquraafi Chiang Rai waxay ku taala xaafad ku taalla Waddada Mae Kok, oo ah xuddunta Mekong, inta u dhaxaysa Daen Lao Range ee waqooyiga iyo Phi Pan Nam Range ee koonfurta. Wabiga Mae Kok wuxuu ku yaalaa dhinaca waqooyi ee Chiang Rai ee waqooyiga, isaga oo ka soo jeeda bariga magaalada Tha Tone (magaalada), oo ku dhufanaya woqooyi bari iyo ku biirista Webiga Mekong oo kuyaal 40 km (25 mi) waqooyi-bari ee magaalada. The River River, oo ah qiyaasta Kok, ayaa u baro koonfureed ee Chiang Rai.
Waxaa jira afar buundo oo ku yaalla webiga Mae Kok ee xudduudaha magaalada, mid waliba wuxuu socdaa koonfurta-waqooyiga. Inta badan degaanka ku hareereysan magaalada Chiang Rai
Yuumbi
Yuumbi (Marlin, المرلين) waa jaad ka mid ah jaadadka kalluunka ama Malaayga midabkiisu waa qalin waxuu ku nool yahay Badda Malaayga nuucaan hilibkiisa aad ayoo u macaanyahay. Waa Malaay Aanan Inta Badan Lafo Lahayn.
Memfis, Tennessee
Memfis (ingiriis: Memphis; carabi: ممفيس) waa caasimad ku taala koonfurgalbeed ee gobolka Tennessee wadanka Maraykanka. Caasimadani waa saldhiga dowlada Degmada Shelby ee laga maamulo gobolka Tennessee. Caasimada Memfis waxay leedahay bulsho dhan 653,450 (sida lagu ogaaday tirokoob dowlada Maraykanku sameeysay sanadkii 2013ka), taasi oo Memfis ka dhigeysa caasimada ugu weyn gobolka Tennessee, deegaanda dhinaca ku haya Webiga Mississippi, mida sadexaad ee ugu baaxada weyn gobolka "Koonfurbari Maraykanka", iyo caasimada 23aad ee ugu wayn wadanka Maraykanka.
Caasimada Memfis iyo nawaaxigeeda metropolitan, midaasi oo lagu daro deegaano ka mid ah gobolada Arkansas, Mississippi iyo Tennessee, waxay leedahay bulsho aad u balaadhan oo dhan 1,316,100 (sida lagu sheegay tirokoob dowlada dhexe Maraykanku samaysan sanadkii 2010ka). Tani waxay Memfis ka dhigeysaa caasimada ugu dadka badan gobolka Tennessee.
Waxaa intaas dheer, caasimada Memfis waa mida ugu da'da yar dhamaan magaalooyinka gobolka Tennessee, waxaana la aasaasay 1819kii ka dib markii dowlada Maraykanku qorsheeysay dhisitaanka caasimada. Magaca magaaladan waxaa laga soo xigtey caasimad qadiimiga ah ee ku taala wadanka Masar ee la yidhaahdo Memfis, Masar. Shacabka ku dhaqan magaalada waxaa lagu magacaabaa Memfiyaan, waxayna aad caan uga tahay deegaanda "Badhtamaha Koonfuta Maraykanka".
=Bulshada Memfis=
Sida lagu ogaadey tirokoobta sanadkii 2010ka waxaa Caasimada Memfis ku dhaqnaa 652,078 dad ah iyo 245,836 aqal. Deegaanada sida ay dadku ugu dhaqan yihiin waxaa lagu sheegay 2,327.4 qof halkii kilomitir (898.6/km2). Taasi oo lagu sharaxo in 271,552 aqal degan yihiin 972.2 sq mi (375.4/km2). Bulshada ku dhaqan magaalada Memfis waxaa ugu badan Dadka Madoow oo noqonaya ilaa 63.33%, waxaa ku xiga Dadka Cad 29.39%; tiro yar oo Aasiyaan ah oo u dhiganta 1.46%, tiro gaadhaysa 1.57% Dadka Asalka loogu yimid Maraykanka. Waxa magaalad ku dhaqan tiro aad u yar oo ka soo jeeda gasiiradaha Hawaii iyo gasiiradaha Baasifiga iyo tiro aad u kooban oo Latino ah.
=Tixraac=
Xoghayaha Guud Qaramada Midoobay
Xoghayaha Guud Qaramada Midoobay (United Nations General Secretary) waa hogaanka sare ee Xoghaynta Qaramada Midoobay, qeyb ka mid ah xubnaha ugu muhiimsan Qaramada Midoobay. Sidoo kale Xogahaya Guud ee Qaramada Midoobay waa afhayeenka iyo hogaanka guud ee Qaramada Midoobay.
Leo Baekeland
Leo Baekeland (Noofambar 14, 1863 - Febraayo 23, 1944) wuxuu ahaa kimistar Beljim maraykan ah. Wuxuu caan ku ahaa abuurista waraaqda sawirka ee Velox sanadkii 1893 iyo Bakelite sanadkii 1907. Waxaa loogu yeeray "Aabaha warshadaha balaastikada " soo saaristiisa Bakelite, oo ah raqiis aanan dab ka kici karin iyo caagag, waxay calaamadeeysay bilowga warshadeeynta balaastikada casriga ah.
Xoghayaha Guud Qaramada Midoobay
Wakhti xaadirkan waxaa Xoghaye Guud ka ah Qaramada Midoobay Ban Ki-moon oo u dhashay wadanka Koonfur Kuuriya, kaasi oo xafiiska ku wareegay horaantii bishii Janaayo 2007. Jaale Banki Moon wuxuu xilku ka dhamaaday 31 Diisambar 2011, waxaana si muran la'aan au dib loogu doortay mar labaad 21 June 2011.
Hadaba Banki Moon wuxuu xilku ka dhamaanayaa Diisambar 21, 2016ka, wakhtigaasi oo doorasho loo qaban doono cida xilka la wareegi doonta, maadaama mar sadexaad aan loo cusboonaysiin doonin sida uu dhigayo Dastuurka Qaramada Midoobay.
🇺🇳
=Linkiyo Kale=
=Tixraac=
Ba Gheri
Ba gheri waa tol Bah Ali Gheri iyo Ararsame
Kite fiqi
)
Qaybta I aad
wuxuu ahaa geesi noolaa abbaara 1810-1870. Wuxuu ka dhashay qoys wadaaddo ah, aabihii Fiqi Yuusuf wuxuu ahaa nin caallim ah oo geyiga uu degannaa ka sheeggan. Waxa uu ahaa Abbaanduule isagoo aasaasay Ciidan fallaago ah oo ugu magac daray SOOCANE.
Colkaas soocane la odhan jirey oo ka koobnaa Muuse Abokor Reer yoonis iyo Cumar Jibriil (HJ) waxay xilligii ay jireen ka sheegnaayeen deegaanada Cayn, Nugaal, Saraar, guban iyo Soolasa Ceerigaabo ka hooseeya. Nin Sacad Yoonis lagu sheego oo ka sheeganaya dhibaatada colkaas Soocane ku hayeen beelaha ka ag dhawaa wuxu yidhi.
Soomali oo idilba waw sacatareeyeene
Soocane Ilaahaw ku bixi sebenka duulaaya
Samaydiin ma dhiidhido maalintay seenyo ololayso
Sacad Yoonis iyo Bah Idarays saymo ugu oodma
Kite Fiqiba dabadii nabsigu idinma kaalmayne.
Waxaa beri colloobey beelaha Kite ka dhashay iyo Habar Jeclo galbeed siiba Axmed faarax iyo Solamadow. Nimankaasi waxay soo dumeen ciidan xoog leh oo sida rajaynayeen maal iyo dadba cagta mariya beelaha kite oo xurguf yari dhextiil. Ciidankii markuu beelihii dul yimi oo laga war helay ayaa Kite Fiqi oo da' yaraa ka hortegey ciidankaa. Isagoo u caqli celinaya una tilmaamaya dhibaatada colaaddu leedahay ayaa faraskiisii inta ciidankii hadba dhinac u qaadsiiyey isagoo ku geeraaraya
Oo kaalalkoodi sita
Oo laysku soo kiciyaa
War toloow kala jooja
Kufaarkii inankiisoow
Kariimkaan baryayaaye
Kabaalkiinnu jab maanta
...
Dagaalkiibaa dhacay waxaana looga go roonaaday nimankii soo duulay ee gardarada ku socdey abhiskii Kitena iska dhegamaray. Markii la kala dheelmay ee qolo waliba dhibkeedii dhabarka u ridatey ayaa kite oo iyo raggii kale, oo u qalab qaatay inay aasaan raggii meesha ku le'day, wuxuu arkay gorgor dul heehaabaya goobtii damacsanna inuu hilbaha halyeyada dhintay uu hiigo. Wuxuu kite geeraar ku yidhi isagoo la hadlaya Gorgorkii:
War waa jeedha jibriiloo
Jinaw iiga macaanoo
anba waan jaqayaaye
Gorgorkoow ha ku joogsan
Intaasi markay dhacday ayaa Kite mariyey gabaygan oo uu ku sifaynayo baasihii dhacay
kiciyeene
mihindisaayeene
dirireede
jebiyaaye
mihindisayseene
sheegtaaye
siiyeene
qabaye
waaye
baxayaaye
maracaddoodiiye
toosnayde
ah
.
reer Daahir waakii la xididay Reer yoonis iyo Kite ee Guursaday Arda Abokor Fiqi oo Kite adeer u ahaa. Ardo waxay dhashay nimankii gabyi jirey ee ilma Fadal aabayaashod qaar ka mid ah sidaan sheekada ku maqlay.
Kite(part 2)
Ibrahim Fiqi yuusuf "Kite Fiqi", (HJ), (1810-1870)
Part II
Kite Fiqi oo ay colaadi dhexmartay nimanka ay walaalaha yihiin ee Nuux ayaa waxaa dhacday colaad ka dhex aloosantay reer Daahir (HJ) iyo niman Ciise Muuse ah. Sida taariikhdu sheegto waxaa jirtey in nimanka reer Daahir siiba Cumar Daahir ay Dhawr jeer geelal ka dhaceen oo u awood sheegteen niman ciise muuse ah oo aan Aadan Ciise u malaynayo. Waagii danbe ayaa sidii caadadu u ahayd Reer Daahir duullaan ku soo kiciyey nimankii ay ishaaqsadeen ee Ciise Muuse. Markii colkii laga war helay ayaa Geeddiga hoosta laga raray oo dumarii la faray inay reeraha raraan ayadoo lagu eeranayo oo gabbaad laga dhiganayo Buurta. Iyadoo awrtii dumarkii rarayaan, raggiina ka sii horreeyo oo xoolihii qaxinayaan ayaa gabadh dumarkii u dhaxay Ciise Muuse awrkiina raraysaa ku geeraartay ayadoo awrka la hadlaysa:
raggayaga raggii qabay
baa laga roori riiraash
iyo mid kaloo aan ka hayo
Ma isqaawintaydaa
loo qoodhaweynaa.
Raggii door ka dhammaa
Geeli duubi kaxayste
Dadka yaanu xignaa
Daahir yuu la dhashay
Ayaa duudda Jibriila
Kitena mayga danraacday
Kite oo ay taabatay arrintaas ayaa col dumay oo ku saaray Ciise Muuse. Waxaa Duulay ciidan lixaad leh oo socday illaa Makaahiilka Sacad Muuse ee Hadda Bulaxaar iyo agagaarkeeda dega waagaase ka sokeeyey oo agagaarka Berbera degganaa. Nimankii uu u ciil qabay waa la waayey oo buurta ayay miciin moodeen. Wuxuu galay qoloyin ay ka mid yihiin Makaahiilka aan kor ku soo sheegnay. Iyagoo aan ogeyn sababta loo galay iyo waxay galabsadeen ayaa nin ka mid ahi yidhi waar maxaa ina dhexmarayoo aad sidaan u yeesheeen. Kite Fiqi oo xasuusinaya godobta jiifta habar Awal ayaa geeraar ku yidhi (Ma dhamma):
Nimankii Cadcaddaa
Carriskii Rista-Looya
Cidladii aad ku wadheen
Iyo cooddidaad jarateen
Cidna waysu xignaa
Cafinna maayo wallee
Quebec
Quebec waa gobolka labaad ee ugu weyn Kanada. Magaalooyinka waxaa ka mid ah Montreal, Quebec City iyo Lévis, Quebec. Quebec waxay leedahay dad ah 8,501,833 [1]. Deegaanka Quebec waa 1,356,128 kilomitir Square.
Barasiliya
Brasiliya (Brasilia; ; برازيليا) waa magaalo madaxda dowlada federaalka wadanka Barasiil iyo fadhiga dowlada federaalka Degmada Barasiliya. Caasimadani waxay juquraafi ahaan dhacdaa deegaan joogiisu sareeyo, waxaana dowlada wadanka Baraasiil bilowday dhismaha caasimadani April 21, 1960, taasi oo wakhtigaasi loo qoondeeyay ineey noqoto magaalo madaxda iyo fadhiga dowlada wadanka Baraasiil.
Af Soomaali Luqad
Maanta waxaa 44 sano laga jogaa markii ugu horreysay ee uu soo baxo wargeys ku qoran farta Soomaaliga, waa sidoo kale maalintaas uu manhajka dalka isku badalay farta Soomaaliga.
Sida ku qoran dastuurka  qabyada ah, Afka rasmiga ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waa Af-soomaaliga(May iyo Maxaa tiri).
44 sano ka hor Soomaaliya ma aysan lahayd far qoran, Xiligaas dalka ma laheyn far la qoro, Waxaa lagu xiriiri jiraya dhanka qoraalka Afaf qalaad iyo walibo suugaanta.
Umad waliba waxay leedahay hido iyo dhaqan soo jireen ah, laakin waxa lagu kala hor maro waa xifdinta hidahaas, iyada oo qoran.
Sida dastuurkan cusub ku qoran, dowladda  waa in ururisaa, ilaalisaa waxyaabaha taariikhiga ah ee dalka, iyadoo horumarinaysa aqoonta iyo farsamada xilkaas lagu gudan karo.
Barasiliya
Hordhac
Barasillia waa caasimada wadanka Barasiil
Af Soomaali Luqad
Dowladda waa in ay horumarisaa dhaqammada iyo afguriga dadka laga tira badan yahay.
Maanta, waxbarashada waa mid ku baahsan guud ahaan dalka, dugsiyo iyo Jaamacado ayaa meel walba daadsan, Laakin nasiib daro, waxaa wax lagu bartaa luuqado shisheeye sida Ingiriis-ka, Carabiga iyo Afaf kale oo aan Soomaaliga ku jirin. Iyada oo AF Soomaaliga uu isaga oo hal xiisad ah ku jiro jadwalka waxbarashada iskuulaadka dalka
Xafiisyada dowladda, qoraalada, bandhigyada, xayeysiisnta, jagooyinka iyo dhamaan hay’adaha dowliga ah waxaa lagula  xiriiraa Afafka qalaad halka Afkeenu kusoo ururay ku hadalka oo kaliya.
Mysore
🇮🇳 India jiray
Shirkad Bambrella
shirkad siisa qalabka xeebaha iyo xeebaha
Gedaanrivier
Gedaanrivier waa webi ku yaal Koonfur Afrika. Waxay ku taalaa gobolka Limpopo, ee dhanka waqooyi bari ee dalka, 300 km waqooyi bari ka xigta magaalada Pretoria ee caasimada dalka. Gedaanrivier waa qayb ka mid ah daadadka wabiga Limpopo.
2024
2023 - 2024 - 2025
Mysore
daadka ,magaaloyinka, hindia jiray , baadca hindia
Warfa
Warfa waa tol Bah Ali Gheri.
Ina Samane Carab
Ina Samane Carab, sida ay yiraahdeen taariikhyahanada Soomaaliyeed, waxay ahayd haweenka ee dhashay Ogaden, iyo Kaskiqabe iyo reer darawiish.
Egal
Egal waa tol Bah Ali Gheri
Gabba'
Gabba '  (marriage settlement) waa lacag ay bixiyaan qoyska wiilka caruuska ah ee guursan raba gabadh taasi oo ujeedadeedu tahay in reerka gabadha dhalay loogu mahadnaqo ogolonshaaha doonista iyo arooska gabadhooda. Dhinaca kale, guurku waa midowga lamaane si u sii wadaan jiritaanka aadamaha. Guurku wuxuu ahaa mid soo jireen ah tan ilaa wakhtiyadii ugu horeeyay ilbaxnimada dadka. Dunida maanta waxaa ka jira nidaamyo iyo caadoyin badan kuwaasi oo ku salaysan dhaqanka, dhaqaalaha, wadanada, diinta iyo nolosha.
Aroosyada badankooda waa dhacdooyin farxad leh.
Arooska
Aroos waa dhacdo dabaaldega midowga labo qof ku galayaan guurka. Sida caadiga ah, aroosku waa xaflada iyo damaashaadka wakhtiga ay dhacayso meherka iyo wixii damaashaad iyo farxad ah ee la xidhiidha. Nidaamka iyo dhacdada aroosku waa mid ay ku kala duwan yihiin bulshada caalamku taasi oo ku xidhan dhaqanka, caadada, diinta, wadanka, bulshada iyo heerka darajada dhaqaale ee lamaanaha.
Hordhac
Lacagta Meherka Meherku waa Hanti mood iyo maalba ah ( Xoolo nool, Guryo, Gaadiid, Lacag IWM ) waxa ay doonto ha noqotee, balse maaha wax la bixiyo marka laba qof is arooseyso, ee waa Hanti loogu tala galay in ay raggu ku xalaashadaan gabdhaha ay aroosayaan, waana hanti ay ku soo heshiiyaan marka ay sheekeysanayaan inta aan la imaan goobta la isku mehersanayo. Hantidaas waxaa iska leh oo la siiyaa gabadha oo lama siiyo reerka gabadhu ka soo jeeddo iyo cid kale toonna, haddii aan ninku bixin karin hantidaas waxaa ka dhaafi kara keliya gabadha uu guursadey, waayo waa xaq ay iyadu gaar uleedahay oo ninka waajib ku ah marka laga eego xagga shareecada Islaamaka. Aroosku waa xaflada loo dhigo midowga labo qof ku noqonayaan lamaane is-guursaday. Waxaa jira noocyo badan oo damaashaad iyo dabaaldeg ah oo la xidhiidha arooska. Dhaqanka Soomaalidu wuxuu leeyahay nidaam u gaar ah oo loo dhigo arooska.
Guurka
Guurku waa labo qof sida ninka iyo naagta marka ee is guursadaan. Waa dad kadhaxeeyo isla shaqeen, dhaqaale iyo jaceel. Soomaalida marka ee is guursanaayaan waxaa loo qabtaa buraanbur iyo cayaar. Guurka waa maalin farxad leh, qof walba neh inta oo noolyahay mar uu guursanaa, guurka sidiisa ba waa nolosha biniaadanka. Qof marku uu guursado wuu dagaa oo fakarka badan aya daaya.
Kite fiqi
Ciddii Muuse Jibriil iyo
Aadan Ciise la waaye
Ma makaahiil ciddi dheeraan
Guam
jasiiradaha ku yaal galbeedka pacific, jasiirado yaryar, qayb ka mid ah Usa,
Kite fiqi
Ku calaalugey maanta.
Makaahiil ciddi-dheerow
Colna kuuma an keenin
Cuudna kaama kaxaysan
Cidna kaama an layne
Sengeyaal calasoobeyoo
Dhidid-caalle ku raagaan
Cartankii ka ba'shee
ma cidbaan wax u eystey.
Kite Fiqi(Part3)
Ibraahim Fiqi Yuusuf "Kite Fiqi", (HJ), (1810-1870)
Part 3
DILKII GEELLE GAROOMEED.
Taxanihii KITE fiqi bal aan sii wadno. Kite waakuwii colloobey walaalahooda NUUX, waatii Reer Daahir(HJ) iyo Ciise Muuse isku galeen meesha la yidhaahdo Rista-Looya. Waatii Kite u hiiliyey Reer Daahir ee uga hiishey Ciise Muuse. Qaybtan saddexaadna waxay ku saabsan tahay Kite oo u Hiilinaya Ciise Muuse oo uga hiilinaya DHulbahante.
Nin Abbaanduule ahaa oo la Odhan jirey Geelle Garoomeed oo Ciise Muuse ahaa iyo rag uu wato oo geel doona ayaa intay Habar Jeclo soo dhex mareen Dhulbahante galay. Dhowr jeer oo hore ayuu Geelle ku liibaanay duullaamo kuwaas la mid ah oo uu Dhulbahante xoolo uga dhacay.
Libtu maalinba nin bay raacdaaye duullaankii ugu danbeeyey Geelle iyo ciidankiisii waa lagu jebiyey isagiinna waa lagu diley.
Kite Fiqi oo markaas Xeeb iyo Guban jirey ayaa warkii soo gaadhay. Kite waxaa nimankii warka sidey u sheegeen Afarey uu tirshey nin la odhan jirey Samatar Rogane oo ka mid ah nimankii dhulbahante ee laayey Geelle iyo ciidankiisa kaasoo ay ka mid ahaayeen;
Wallee reer Isaaq kama bogsado burunjidii Geelle
Wallee baaba'aan maanta baday beerku ledimaayo
Boqol sano wallee sooma dego banankan Tuur-Uuska
Kite gabaygaa intuu ka xanaaqay ayuu col humay.Wuxuu yidhi Kite
Inkastuu is gumeysto
Isaaq guudka sareeto
Aniga iiga gudboone
Haddaanan Geelle u aarin
Oo warmahayga guduudin
Duul gumaan ka dhashay.
Dhulbahante colaadi ma dhex ool Kite jilibkiisa isla markaana way dhaleen. Dhulbahante ma filayn in kite oo ay dhaleen Ciise Muuse uga hiilin doono. Kite oo dareensan arintaas ayaa habeenkii la dul fadhiyey oosha la gebagabaynayey ayaa colkiisii faray inay yidhaahdaan WAR YAA GEELLE GAROOMMEED LAHAAYEEY, si loo garto halka ay ka duulayaan iyo ujeedada weerarkooda.
Waxa kale oo Kite faray colkiisii SOocane in ninkii ay magliga marshaanba yidhaahdaan AAR GEELLE.
Kite waa libeystey xoolo aad u badanna waa soo qaaday, 62 nin oo DhayLiqe oo abbaanduule caana ahaa ku jirana haadka ayay u wadheen.
Xoolihii uu qaaday wuxu lix habeen ku hayey CEELDHAAB, laba iyo toban habeenna Caynaba ayay dul joogtey. Markii xoolihii Dhulbahante ka daba iman waayey ayuu yidhi.
Ceeldhaab lalabihii haddaan lix ugu hoynaayey
Caynaba haddaan labiyo toban uga ladaabsiiyey
Dadku kala lafweynsane hadaan laayey Hagar Aadan
Oon Xaga-Garaad kula legdamay libin miyay seegtay
Lixkun iyo lag mooyee haddaan guluf ku leexeeyo
Senge laqana mooyee haddaan lugo ku soo duulo
Lufankiinna soo hadhay haddaan Laasane u daayo
Lafta Muuse kama dhalan haddaan garanta kaa laabo
Kite Fiqi (Alla ha u naxariistee) oo xoolihii uu gacanta ku dhigay faraskiisii dhexmarinaya ayaa haddana geeraaray oo yidhi;
Geelan baatirta weyn
Badankiisa la yaabay
Nirgii boodhka hurdaan
Nugaal hoose ku beermay
Candhadiisa Bullaasiyo
Burca taagan la moodo
Inteeroo boqollaalahoo
Balanbeelyo darmaana
Oo sida Biinta u duushoon
Bahday maanta u haysto
Kite Fiqi(Part4)
PART 4.
Dhibaaddii Buney Cabdalle.
Kite fiqi oo ahaa nin xarago badan,dagaal yahan ah,gabyaa ah, abbaanduule ah ayaa waxay ceel ku kulmeen Cabdalle Cumar Cali naaleye Axmed oo ay hadda ku abtirsadaan jilib dhan oo dhulbahante ahi. Cabdalle oo isna kibir badnaa ayaa kite ku yidhi "Kite Fiqiga la sheegaa ma adigaa", Haa buu yidhi Kite. "Goormaan ku soo beegaa buu yidhi Cabdalle isagoo u jeeda goormaad wax iska celin kartaa. "Marka reerahayagu degaan labada Dooxo ee Jarato Iyo Gomosh buu u celiyey Kite.
Kite Fiqi markay xidideen Cabdalle Cumar Cali ayaa Buney Cabdalle oo ay walaalo ahaayeen ninka la odhan jirey Afxakame u dhibaad doonatay tolkeed. Cabdalle waxa kaloo gabadh ka qabay niman Biciide (HJ) ah. Gabadhii Biciiduhu qabay waxaa lagu dhibaadiyey 60 adhi ah, tii Kite walaalkii u dhaxdayna waxaa lagu dhibaadiyey.
2. 3 nin(midgaan,tumaal,yibir).
Nimankii Biciide ayaa ka xanaaqay arrintaas oo qaadan waayey. nin gabyi jirey oo qoladaas ahaa ayaa gabyey oo ay gabaygiisa ka mid ahaayeen
Barrahan raysin raysin u fadhiya bad iyo raarteeda
Iyo nimankan Raariyo dega iyo buurta regedkeeda
Iyamay rakaab adag bideen aniyo reer Yoonis.
Midna raqiisi maayoo anaan ribo ku sheegayne
Maxaad raran dhexdena uga shidi sow nin raga maahid
Haddiise ay rabshadi oogantoo belo la roocaadsho
Goormaa rakaab jilicsanaan rag igu quulquulay
Ridadii Wareeg sownigii kaaga ridey maaha
Rasuulkii ma sheegine intii dabadi raad qaadday
Goormaa cilmiga ruugistiis nalaga roonaaday
Anse moogi dabaday rag dhalan dunida oo raagta
Garoowe
Garoowe waa Magaalo madaxda Gobolka Nugaal, Ee Soomaaliya. waana Caasimadda Dawlad Goboleedka Puntland. Magaaladan waxay ku taal meel Istaraatiiji ah, waxayna isku xirtaa magaalooyinka waawayn ee dalka, waxaana Magaalada Dhexmara Laamiga Wayn ee Gobolada Dalka Isku xira, Laamiga marka uu magaalada Soo Galo waxa uu u qaybsamaa Sadex laami; Mid waxa uu u leexda waqooyi, Hargaysa iyo wixii ka shisheeya. Mid waxa uu aadaa Bari, Boosaaso. Midka kalana Waxa Uu ka yimaada Koonfur, Muqdisho Ilaa Kismaayo.
Taasoo ku tusinaysa Ahmiyadda Magaaladan ugu fadhido Soomaaliya.
Macluumaad Guud
Magaalada Garowe waxay xarun u tahay maamul gobaleedka Puntland waxaana sidoo kale ay fariisin u tahay dhamaan Ha,adaha ka hawlgala deegaanada Dawlad Gobaledka Puntland,dadka magaalada ama magaalooyinka kale ee puntland waxaa la oran karaa waa dad soodhaweynta madaxda aad u yaqaan oo horseed u soomaalida dhanka soo dhaweynta madaxda dalka iyo kuwa caalamka waxaa tusaale inoogu filan sidii ay usoo dhaweeyeen madaxweynaha dalka mudane maxamed cabdulaahi farmaajo mrkii uu soo booqday garoowe si uu u furo garoonka cusub ee magaaalada, tariikhdu markay ahayd, 2018/08, .
bilicda iyo koboca
magaalada garowe guud ahaan waa magaalada ugu ugu wadooyinka ama laamiyada badan maamulka p/l, sidoo kale waa magaalada koobaad ee sida fiican ugu faaidaysatay barnaamijka JBLG ga puntland. waxayna ku jirtaa magaalooyinka ugu koboca badan soomaaliya. garoe waxaa ku nool dadweyne gaaraya 500kun oo qof. magaalada garoowe taariikh ahaan waxay kasoo bilaabmatay xaafada waaberi.
Diwaanka Curiye
Diiwaanka Curiye (Ingiriis: Periodic Table) waa miiska shaxda Curiyeyaasha Koonka iyo dhamaan wixii ku dhex jira ka sameeysan yihiin. Waxaa loo habeeyay curiyeyaasha sida u kala badan yihiin tiroda atom, elektaroonada iyo astaamaha fal-gal eey leeyihiin. Diiwaankan wuxuu meel iskugu keenayaa dhamaan macdanta, kimikooyinka, hawoda, biyoha iyo dhamaan walax kasta ood ku aragto dhulka.
Dawladda Somaliland
The Xukuumadda Somaliland ama Dowladda Somaliland ( JSL ) waa dowladda midaysan ee gacanta ku haysa Dhulka Somaliland iyo Saylac Archipelago waa dowlad iskeed isku dhawaaqday, caalamkuna u arko inay qayb ka tahay Soomaaliya  Madaxweynaha waa madaxa qaranka. Xukuumaddu waxay ka kooban tahay Madaxtooyada iyo saddex laamood oo kala ah: Sharci-dejinta ( Golaha Wakiillada ), Fulinta iyo Garsoorka.
Diwaanka Curiye
Sida la ogyahay, ilaa hada waxaa jira 118 Curiye, kuwaas oo ku xusan miiska Diwaanka Curiye.
= Curiye =
Dawladda Somaliland
Dawladda dhabta ah ee Somaliland waxay isu tixgelinaysaa inay tahay dawlad beddashay maxmiyadii hore ee British Somaliland.
Dhisid
Markii uu qarxay dagaalladii sokeeye 1991-kii, go’aammadii Shirkii Beelaha Somaliland waxaa lagu qabtay magaalada Burco 27-kii Abriil illaa 5-tii May 1991-kii markii xorriyadda lagala soo noqday 18-kii May 1991-kii.
Diwaanka Curiye
Sida caadiga ah, curiye waa walax kimiko oo ka samaysan atom taas oo lagu kala saaro tirada atomic ee bu'diisa ku jirta - tirada borotoono ee bu'da atom. Guud ahaan, waxaa curiyaha loo qeybiyaa sadex nooc: Bir, Bir la Mood iyo Bir Ma Ahe. Tusaale fiican waxaa ah, Ogsajiinta iyo Nitrojiinta (Bir Ma Ahe), Silikoonta iyo Aarsenik (Bir La Mood), iyo Aayronta, Naxaasta, Dahabka iyo Koberta oo ah bir.
Dawladda Somaliland
Nidaamka dowladnimada
Somaliland waxay leedahay nidaam isku dhafan oo maamul oo isku dhafan hay'adaha dhaqanka iyo kuwa reer galbeedka. In taxane ah oo shirarka beelaha, ku dhammaatay ee Borama Shirkii 1993, nidaam dawlad heybta (reeraha ama bulshada) waxaa la dhisay, kuwaas oo ka koobnaa Executive ah, oo leh madaxweyne, Madaxweyne ku-xigeenka, iyo dawladda sharci-dejinta; Sharci dejinta labada aqal; iyo garsoor madaxbanaan. The elderates dhaqameed Soomaali (Guurtida) waxa lagu daray qaab-dhismeedka maamul iyo sameeyay aqalka sare, mas'uul ka ah maaraynta isku dhacyada gudaha. Dawladnimadu waxay noqotay nuxur ahaan "isbahaysi awood-qaybsi ah oo ka socda qabaa'ilka ugu waaweyn ee Somaliland," iyadoo kuraasta Aqalka Sare iyo Aqalka Hoose si saami ahaan loogu qoondeeyey qabaa'ilka iyadoo lagu saleynayo qaaciido horay loo go'aamiyay. Sannadkii 2002, ka dib markii dhawr jeer loo kordhiyey dawladdan ku-meel-gaadhka ah, ugu dambayntii Somaliland waxay u gudubtay nidaamka dimuqraadiyadda xisbiyada badan, iyada oo doorashooyinka golayaasha deegaanka ay ku tartamayeen lix xisbi.
Diwaanka Curiye
Curiyaha kimiko waxaa ugu miisaan fudud Haydarojiinta oo leh tiro atomic 1 iyo tan ku xigta Hiliyaamta oo leh tiro atomic 2. Sidoo kale, labadan curiye waa kuwa ugu badan Koonka; halka Aayron iyo Ogsajiintu ay yihiin labada ugu badan qaab-dhismeedka qolofta dhulka. Inkastoo macdanta iyo isku dhisyada curiyaha qaarkood dadku aqoon u lahaayeen tan iyo 10,000 sano ka hor, inta u badan curiyayaasha waxaa la helay dhamaadkii qarnigii 19aad iyo qarnigii 20aad.
Dawladda Somaliland
Caasimadda
Dastuurku wuxuu u aqoonsan yahay Hargeysa inay tahay caasimadda Somaliland. Baarlamaanka Somaliland wuxuu ku shiraa magaalada, oo sidoo kale xarun u ah maxkamadda sare ee qaranka. Intaas waxaa sii dheer, Hargeisa waa xarunta madaxtooyada, oo uu degan yahay Madaxweynaha. Ku-xigeenka Madaxweynaha ayaa sidoo kale ku nool magaalada.
Baasaboorrada
Safar ahaan, muwaadiniinta reer Somaliland waxay ka heli karaan baasaboorka Somaliland meelaha ay dowladdu ugu talagashay.
Ibraahiim bin Ashtar
Ibraahiim bin Maalik bin Ashtar Al-Nakhaci (Af- Carabi; إبراهيم بن مالك الأشتر النخعي ) waa taliye ciidan oo noolaa (21H / 642 - 72H  / 691 ), wuxuu ka mid ahaa ragii Mukhtaar  Dagaalkii Khaaris ee lagu dilay ibni ziyaad ayuuna hogaamiyay, ka dib wuxuu la safatay Muscab wuuna ka barbar dagaalamay ilaa laga dilay 72H.
Diwaanka Curiye
Tirada Atomikga Curiye
Tirada Atomikga ee curiye waxay la mid tahay tirada borotoonis ee ku jirta bu'da curiyahaas, isla markaana waa tan qeexda astaamaha falgalka ee curiyahaas. Tusaale ahaan, dhamaan atomyada Kaarboontu waxay ka kooban yihiin 6 borotoonis (protons) taas oo macnaheedu yahay tirada atomikga ee Kaarboon waa 6. Dhinaca kale, atomyada Kaarboontu waxaa laga yaabaa ineey leeyihiin tiro nuyuutroono (neutron) kala duwan; marka atomka curiye isku mid ah kaas oo leh tiro nuyuutroono kala duwan waxaa lagu magacaabaa isotopeka curiye.
Tirada borotoono ee ku jirta bu'da (nucleus) atomika curiye waxaa lagu ogaan karaa saxarada koronto (electric charge) taas oo ku xidhn tirada elektaroono ee atomkaasi. Sidoo kale, elektaroonadu waxay ku wareegaan bu'da atomka ayagoo sheega astaamaha iyo dhaqanka curiyahaas. Tirada nuyuutroono ee caloosha atomka ku dhex jirta inta badan saamayn kuma laha dhaqanka curiye.
Calaamada astaanta u ah tirada atomika ee atom waa halbeega Z.
Miisaanka & Cufka Atomik
Tirada cufka ee curiye, (calaamada halbeega A), waa tirada Nukliyuusta (nukliyuustu waa tirada borotoonada iyo nuyuutroonada) ee ku dhex jirta bu'da atomik. Isotopeyo kala duwan oo curiye isku mid ah waxaa lagu kala saaraa ama soocaa tirada cufka ee atomka, taas oo lagu qoro bidixda astaanta curiye (e.g 276C).
16 (tiro)
16 waa lambar tiro ka mid ah xisaabta taasi oo u qoranta toban iyo lix.
Diwaanka Curiye
Miisaanka & Cufka Atomik
Tusaale fiican waxaan u soo qaadan karnaa curiyaha Magniisiyaam tirada cufkiisu waa 24, marka waxaan u qoraynaa Magniisiyaam-24, taas oo u dhiganta 12 borotoon iyo 12 elektaroon.
16 (tiro)
= Liiska Tirada =
Diwaanka Curiye
Isotopes
Dhinaca kale, isotope waa atomyo ka tirsan hal curiye kuwaas oo leh tiro borotoono isku mid ah, laakiin tirada nuyuutroonadu kala duwan yihiin. In ka badan 66 ka mid ah 96ka curiye si dabiici ah loo helo, waxay leeyihiin in ka badan hal isotope dagan. Tusaale ahaan, curiyaha Kaarboon wuxuu leeyahay 3 isotope oo kala duwan. Hadaba tirada borotoono ee Kaarboontu waa isku mid, dhamaantood waa 6, laakiin waxay kala leeyihiin 6, 7, iyo 8 nuyuutroon. Maadaama tirada cufka ee kaarboon tahay 12, 13 iyo 14 gebi ahaan waxaa inoo soo bixi sadex isotope oo kala ah kaarbon-12 oo loo qoro 12C, kaarboon-13 13C, iyo kaarboon-14 14C.
Kaarboonta ku jirta nolosha maalin kasta waa iskujir 12C, 13C, iyo 14C.
16 (tiro)
= Qoraalo La Mid Ah =
Diwaanka Curiye
Isotopes
Guud ahaan, curiyeyaasha inta u badan waxay leeyihiin isotopeyo radioactive ah, kuwaas oo in badani loo helo si dabiici ah, kuwo kalena lagu diyaariyo laabka (laboratory). Isotopeyada radioactive ah waa kuwo aan fadhiyin (unstable isotopes), laakiin haddii isotopeka atom aanu ahayn radioactive waxaa loo yaqaanaa isotope degan (stable isotope). Dhamaan isotopeyada degani waa kuwo dabiici ah.
= Shaxda Diiwaanka Curiye = Qaab-dhismeedka miiska diiwaanka curiye waa shax ka kooban 18 saf oo kor ka imanaya ilaa hoos iyo 7 saf oo ka bilaabma midig ilaa bidix, iyo labo saf oo ka hooseeya. Sidoo kale, miiska jadwalka diiwaanka curiye waxaa loo kala jabin karaa afar afar-gees oo kala ah: s-block oo dhinaca bidix xiga, p-block oo dhanka midig xiga, d-block oo dhexda ku jira, iyo f-block oo ka hooseeya dhamaantoodba.
Qaybaha khaanadaha safafka midig ilaa bidix waxaa loo yaqaanaa heerka (period), sida heerka 1aad, halka safafka khaanadaha kor ka imanaya loo yaqaano guruub (group) kuwaas oo qaarkood magacyo leeyihiin sida Biniktojiin (Pnictogens) oo ah guruubka 15aad, Jaalkojiin (chalcogen) oo ah guruubka 16aad,Halogens guruubka 17aad iyo Neefta Gobta (noble gas) guruubka 18aad.
16 (tiro)
= Xigasho =
Diwaanka Curiye
Isotopes
Dhamaan curiyaha ka soo biloow mida koowaad ee Haydarojiin oo leh tiro atomic 1 ilaa laga gaadho curiyaha 118 Ununoktiyaam waxaa la helay wakhtiyo kala duwan iyo meelo kala duwan; ayadoo curiyaha 113, 115, 117 iyo 118 aan wali la xaqiijinin. In kastoo qaarkood la arko qadar iyo tiro aad u yar, 98ka curiye ee ugu horeeya jadwalka Diwaanka Curiye ayaa ah kuwo si dabiici ah looga helo oogada dhulka.
Guruubyada Diwaanka Curiye
Marka laga waramayo jadwalka miiska Diwaanka Curiye Guruubku waa guuto curiye isku astaan, dhaqan iyo calaamad ah kuwaas oo ku jira hal saf oo khaanadaha Diwaanka Curiye.
Shaxda jadwalka Diwaanka Curiye, oo uu sameeyay saynisyahan Ruush ah Dmitri Mendeleev, waxay ka kooban yihiin 18 Guruub kuwaas oo ey ku dhex jiraan dhamaan 118ka Curiye. Inkastoo guruubyadu ku magacaaban yihiin tirada guruubka oo u dhexaysa 1 ilaa 18 qaarkood waxay leeyihiin magacyo u gaar ah, kuwaas waxaa ka mid ah Guruubka 15aad oo lagu magacaabo Biniktojiin ama (Pnictogens), Guruubka 16aad oo ah Jaalkojiin (Chalcogens), Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama (Noble Gases). Waxayna kala yihiin: Guruubka 1aad (Birta Alkali), Guruubka 2aad (Birta Alkalineta Dhulka), Guruubka 3aad, Guruubka 4aad, Guruubka 5aad, Guruubka 6aad, Guruubka 7aad, Guruubka 8aad, Guruubka 9aad, Guruubka 10aad, Guruubka 11aad, Guruubka 12aad, Guruubka 13aad, Guruubka 14aad, Guruubka 15aad sidoo kale loo yaqaano Biniktojiin ama (Pnictogens), Guruubka 16aad Jaalkojiin (Chalcogens), Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama (Noble Gases).
Tirada curiye ee ku jirta khaanadaha guruubku way kala duwan yihiin. Qaarkood waxaa ku jira 8 curiye, kuwo kale wax ku dhex jira 6 curiye, halka guruubyada qaar ay ku dhex jiraan 4 curiye oo kali ah.
Heerarka Diwaanka Curiye
Qaabdhismeedka shaxda miiska lagu ururiyey curiyeyaasha ee loo yaqaano Diwaanka Curiye wuxuu leeyahay safaf khaanado u kala socdo kor iyo hoos (guruub), midig iyo bidix (heerka).
Heerku (period) waa safafka khaanadaha ee ka bilaabma midig ilaa bidix ee miiska jadwalka curiyayaasha, kuwaas oo ah todoba saf (7) oo qeybta sare ka kooban tahay iyo labo saf oo ka hooseeya.
Curiyayaasha ku jira saf heerka isku midka ah waxay leeyihiin cuf atomik, awood aayano (ions), iyo is-heysad elektaroono isku mid ah. Ka soo biloow midig ilaa bidix tirada gacan-atomik hoos ayay u dhacdaa. Tani waxaa keentay isku xigida borotoonada iyo elektaroonada curiye ayaa aad ugu sii dhowaanaya bu'da atomka.
S-Block
S-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 2da guruub ee ugu horeeya guruubyada jadwalka Diwaanka Curiye. Kuwaas oo ka bilaabmaya guruubka 1aad iyo guruubka 2aad ee loo kala yaqaano Birta Alkali iyo Birta Alkalineta Dhulka.
S-block curiyeyaasha ku jira waa kuwo intooda badan firfircoon oo leh astaamo iyo calaamado ka duwan dhamaan guruubyada kale ee Diwaanka Curiye.
In kastoo ay ku jiraan khaanado kale, Haydarojiin iyo Hiliyaam waxaa lagu tiriyaa guruubkan s-block.
D-Block
D-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 9ka guruub ee ka bilaabma guruubka 3aad ilaa guruubka 12aad. Curiyeyaasha d-block waxaa sidoo kale loo yaqaanaa Transitional Metal.
D-block curiyayaasha ku jira waxay leeyihiin tiro atomik ka bilaabanta s2d1 (Guruub 3) ilaa s2d10 (Guruub 12). Tusaale ahaan, Cr waa s1d5 (ma ahan s2d4); sidoo kale, birta Guruubka 11waxay noqonayaan s1d10 (ma ahan s2d9), taasi oo dhamaystireysa qolofka-d (d-subshell) ee Guruubka 11aad.
P-Block
P-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeyaasha ku jira 6da guruub ee ugu dambeeya guruubyada jadwalkani, marka laga reebo Hiliyaamta oo ayadu ka mid ah s-block. Kuwaas oo ka bilaabmaya guruubka 12aa ilaa laga gaadho guruubka 18aad ee loo yaqaano Neefta Gobta (noble gases).
P-block waxaa ku jira dhamaan Bir Ma Ahe, birta daciifka ah iyo half-birta oo dhan.
Guruubyada p-block waa:
F-Block
F-blockta ku jirta Diiwaanka Curiye waa curiyeha atomkiisa ama aayaniskiisu (ions) leeyihiin elektaroono hab wareeg f (f-orbital). Curiyayaashan waxaa sidoo kale loo yaqaanaa curiyayaasha dhexe ee transitionka. = Taariikhda Diwaanka Curiye =
Sanadkii 1789 ayaa saynisyahan Antoine Lavoisier wuxuu sameeyay liisto ay ku jiraan 33 curiye kuwaas oo u kala qeybiyay bir, bir ma ahe, neefo iyo dhulka; asagoo ilaa dhimashaddiisii ku mashquulsanaa inuu helo curiyayaal kale. Ka dib, sanadkii 1829 ayaa Kemisteriyahan Johann Wolfgang Döbereiner ee Jarmalka ah ayaa wuxuu keenay fikrada ah in curiyayaasha loo habayn karo falgalkooda kimiko ayadoo intii isku dhaqan ah meel la iskugu geeyn karo.
Taariikhdu markey maraysay 1862kii ayaa jiyoolajiis u dhashay Faransiiska Alexandre-Emile Béguyer de Chancourtois ayaa wuxuu sameeyay noocii ugu horeeyay diwaanka curiye kaas oo ugu magac daray telluric helix. Ka dib, sanadkii 1864 ayaa saynisyahan u dhashay dalka Jarmalka Julius Lothar Meyer, asagoo tixraacaya jadwalka Chancourtois uu sameeyay shax diiwaan curiye oo ka kooban 44 curiye. Wakhti yar ka dib, saynisyahan Ingiriis ah ayaa balaadhiyay jadwalkaas oo ka dhigay 57 curiye, asagoo u habeeyay cufka iyo miisaanka eey leeyihiin curiyayaashu.
Sanado badan ka dib waxaa la isla afgartey in shaxda jadwalka Dmitri Mendeleev loo aqoonsado in uu yahay aasaaska diiwaanka curiye ee saxda ah. Wakhtigii ka dambeeysay dhimashaddiisa ilaa sanadkii 2000 dib u habayn, curiye ku daris iyo isku hagaajin ayaa ku socotay jadwalka diiwaanka curiye.
= Qeybaha Diiwaanka Curiye =
Ayadoo la tix-raacayo naqshad uu sameeyay saynisyahan Ruush ahaa oo la odhan jirey Dmitri Mendeleev (1869), ayaa guud ahaan curiyeha waxaa loo qeeybiyaa guruubyo, heerar iyo jufooyin ku salaysan astaamahooda, habka falgalka iyo sida ay qaraabo u yihiin. Kuwaas waxaa ugu caansan: Birta, Bir La Moodka, Bir Ma Ahe, iyo Neefta.
Bir (Metal)
Bir (Metal) waa shey adke ah (curiye, Isku dhis iyo Jaandi) taas oo iftiimaysa, jidh adag leh, isla markaana aad ugu wanaagsan gudbinta dabka iyo kulka. Birtu waa curiye kimiko kuwaas oo leh calaamado iyo astaamo ka duwan kuwa Bir Ma ahe iyo Bir La Moodkaba.
Birtu waa shey marka la garaaco la qaloocin karo ayadoon kala jabayn, la dhalaalin karo, isla markaana la dhuubi karo ama wax dhuuban laga dhigi karo. 91 curiye oo ka mid ah 118da curiye ee jadwalka Diwaanka Curiye waa bir. 27ka kale ayaa u kala baxa neef, bir ma ahe, bir la mood iyo qeybaha kale ee Diwaanka Curiye.
Si ka duwan cilmiga Kemisteriga, micnaha ereyga bir waa ku kala duwan yahay qeybaha aqoonta. Tusaale ahaan, aqoonyahana xidigaha ee Cilmi Falagu waxay ereyga bir u isticmaalaan dhamaan curiyayaasha marka laga reebo Haydarojiin (H) iyo Hiliyaamta (He) kuwaas oo ah walxaha ugu badan Xidigaha muuqda ee Koonka. Dhinaca kale, curiyeyaal badan iyo isku dhisyo badan ayaa noqda bir marka kuleyl badan lagu shido, kuwaas waxaa loo yaqaanaa Sheyada Birta ee ka Samaysmay Bir Ma ahe.
Transitional Metals
Marka lagu gudo jiro cilmiga Kimistariga, Transitional Metalsku waxay leeyihiin labo macno:
Guruubka d-block tirada atomka curiyuhu waxay u dhaxeysaa 1 ilaa 10 elektaroono d ah.
Guruubka 3aad: Iskaandhiyaam (Sc), Itriyaam (Y) Lanthanum (La), Aktiiniyaam (Ac), Luteetiyaam (Lu), iyo Lawreensiyaam (Lr).
Guruubka 4aad: Titaaniyaam (Ti), Sirkooniyaam (Zr), Haafniyaam (Hf) iyo Rutherfordium (Rf).
Guruubka 5aad: Fanadhiyaam (V), Dubniyaam (Db), Niyobiyaam (Nb) iyo Tantalum (Ta).
Guruubka 6aad: Koroomiyaam (Cr), Molybdenum (Mo), Tungsten (W) iyo Siiborgiyaam (Sg).
Guruubka 7aad: Manganiis (Mn), Teknetiyaam (Tc), Reheniyaam (Re) iyo Bohriyaam (Bh).
Guruubka 8aad: Aayron (Fe), Rutheniyaam (Ru), Osmiyaam (Os) iyo Hasiyaam (Hs).
Guruubka 9aad: Kobalti (Co), Roodhiyaam (Rh), Iridiyaam (Ir) iyo Meitneriyaam (Mt).
Guruubka 10aad: Nikel (Ni), Baladiyaam (Pd), Balatiniyaam (Pt) iyo Darmstadtiyaam (Ds).
Guruubka 11aad: Kober (Cu), Naxaas (Ag), Dahabka (Au) iyo Roentgeniyaam (Rg).
Guruubka 12aad: Sinki (Zn), Kaadmiyaam (Cd), Meerkuri (Au) iyo Kobernishiyaam (Cn).
Birta Alkali
Birta Alkali (Alkali Metal) waa guuto curiyeyaal bir ah kuwaas oo leh astaamo kimiko isku mid ah.
Guruubka Birta Alkali waa lix curiye ee guruubka 1aad ee Diwaanka Curiye kuwaas oo kala ah: Liithiyaam (Li), Sodhiyaam (Na), Botashiyaam (K), Rubiidhiyaam (Rd), Kaasiyaam (Cs) iyo Faransiyaam (Fr).
Birta Alkalineta Dhulka
Birta Alkalineta Dhulka (Alkaline Earth Metal) waa guuto curiyeyaal bir ah kuwaas oo leh astaamo kimiko isku mid ah.
Guruubka Birta Alkalineta dhulka waa lix curiye ee guruubka 2aad ee Diwaanka Curiye kuwaas oo kala ah: Beriiliyaam (Be), Magniisiyaam (Mg), Kaalshiyaam (Ca), Istoroontiyaam (Sr), Baariyaam (Br) iyo Raadhiyaam (Ra).
Curiyayaasha safkan guruubka 2aad waxay soo galaan s-block sababtoo ah dhamaantood waxay leeyihiin elektaroono qolof-sare u wareega s (s-orbital).
Marka heerkulku caadiga yahay, Birta Alkalineta Dhulku waa adke, dhamaantoon leh midabka naxaasta oo iftiimaya, isla markaana leh falgal firfircoon.
Bir La Mood (Metalloid)
Bir la Mood ( Metaloid) waa curiye kimiko kuwaas oo leh calaamado iyo astaamo u dhexeeya birta iyo bir ma aheha, taas ooy aad u adag tahay in la kala saaro ineey bir tahay iyo ineey bir ma ahe tahay.
In kastoo barashada Kimisteriga ay ku jirto Bir la moodku, ma jiraan nimaad u gaar ah oo lagu qeexi karo curiyeyaashan.
Lixda curiye ee loo aqoonsadey bir la moodka waa: Booron (B),Silikoon (Si), Jermaaniyaam (Ge), Aarsenik (As), Antimony (Sb), iyo Teluriyaam (Te). Sidoo kale waxaa jira tiro dhowr ah oo ayagana lagu daro liiska Bir la Moodka, waxaana ka mid ah: Kaarboon (C),Alumiiniyaam (Al), Seleniyaam (Se), Boloniyaam (Po) iyo Astantiin (At).
Sida caadiga ah, curiyeha Bir la Moodka ahi wuxuu leeyahay muuqaalka birta oo kale, laakiin waa adke si fudud loo kala jabin karo, halka birta aanan sahal lagu kala jabin karin. Waxaa intaas dheer, curiyaha bir la moodka waa mid kulka iyo korontada si daciif ah u gudbiya ama aanan gudbinin gebi ahaanba.
Si kastaba ha ahaatee, curiyeyaashan waxaa laga samayn karaa isku dhisyo tayo fiican oo jaandi ah, quruurado ama dhalooyin, olol difaace, iyo badh-gudbiye dabka iyo korontada.
Bir Ma Ahe (Non-Metallic)
Bir Ma Ahe (Nonmetal) waa curiye kimiko kuwaas oo leh calaamado iyo astaamo ka duwan kuwa birta. Sida caadiga ah, curiyaha bir ma ahe waxaa lagu yaqaanaa waa kuwo si fudud u uumi baxa, si fudud loo kala jabin karo, iyo in aanay gudbinin kulka iyo korontada. Waxa sidoo kale lagu yaqaanaa curiyaha bir ma ahe markuu la falgalo walax kale inuu soo sii daayo awood ion aad u sareeysa, isla markaana ku daro ama la wadaago elektaroono curiyaha kale ama isku dhiska uu la falgalaayo. Si kastaba ha ahaatee, toban-iyo-todoba (17) curiye ayaa loo aqoonsadey bir ma ahe kuwaas oo inta ugu badan tahay neefo kala ah: Haydarojiin (H),Hiliyaam (He), Nitrojiin (N), Ogsajiin (O), Foloriin (F), Niyoon (Ne), Koloriin (Cl), Aargon (Ar), Kiribtoon (Kr), Siinoon (Xe) iyo curiyaha radioactiveka ah Raadhoon (Rn); hal curiye oo bir ma ahe ahi waa dareere Boromiin (Br); iyo xoogaa curiye adke ah sida Kaarboon (K), Fosforos (P), Salfar (S), Seleniyaam (Se), iyo Aaydhiin (I).
Curiyayaasha Bir Ma Ahe waxay inta u badan ku kala jiraa khaanado ka mid ah guruubka 14aad, guruubka 15aad ama Biniktojiin (Pnictogen), Jaalkojiin (Chalcogen), Guruubka 17aad ama Halogens, iyo Guruubka 18aad ama Neefta Gobta.