cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ururka Dawladaha aan la aqoonsan Wali
Wadamada aan la aqoonsan iyo Rabitaanka Dadkeeda Af-Ingiriis Unrepresented Nations and Peoples Organization ama (UNPO) waa urur aan dawladi maamulin balse caalami ah. oo shucuubta kamidka ahi gabi ahaantood ay ku dhaqmaan Dimoqraadiyada. waxa ay kakoobanyihiin xubnaha ururkan kujiraa sida wadamada aan wali la ictiraafin ee goonida u taagan ama gobolada lahaysto ama sida gobolada dadkii aslku ulahaa lagu haysto. waxa kamida shuruudaha kuxidhan cidii rabta in ay kusoo biiraan shuruudahan soo socda.
xubnaha kamidka ah
xarunta ururkani waa magaalda Den Haag ee wadanka holland
xubnaha kamidka ah ururkan way badanyihiin balse waxa jire xubno kuleh firfircooni dheeraada oo loo saadalinayo in dhawaanah la ictiraafo waxaana ka mida somaliland. xubnaha u rurku waxa ay yihiin sidan.
yurub
http://www.unpo.org/ wabsaytka rasmiga ah ee ururka]
Shisheeye
shisheeyaha ama Ajnabi (Alien, أجنبي) Waa qofka jooga Dal uusan u dhalan, sharci haku joogo ama yuusan ku joogin, dalalka ayaa shisheeyaha u ogolaada inay joogaan wadamadooda iyagoo maslaxo ku haysta, shisheeyaha ayaan xuquuq u lahayn waxyaabo badan sida ka qaybgalka doorashooyinka
Shiica ismaaciiliya
Shiica Ismaaciiliya ama Ismaaciiliya waa mid ka mid ah firqooyonka Shiicada, waana mida labaad ee ugu ugu weyn marka laga yimaado Shiica labo iyo toban.
Qoorgooye
Qoorgooye waa cudur khatar ah oo maskaxda gala, oo qandho, madax-xannuun, matag wata.
Ordofisiyaan
Ordofisiyaan (Af-Ingiriisi: Ordovician), kaas oo ah kan labaad ee lixdii xilli ee Balyuuzoik iyo xilli koror, oo ka soo jeeda 485.4 ± 1.9 ilaa 443.8 ± 1.5 milyan sano ka hor, muddo ku saabsan 41.6 milyan oo sano. Waxa ka horreeya Kambriyan, waxa ku xiga Siluriyaanka.
=Akhriska sii wad=
=Tixraac=
Bentagoon
Bentagoonku waa shaxdhow aad u dhow, waxaana uu ku salaysan yahay shan noocood oo qodob, oo dhammaantood ku jira seddex. Haddii dhinacyada dhammaan ay leeyihiin sama dhow oo ku nool 108°, bentagoonku waa loo yiqiin "midab-ka-dhexeeya". Haddii bentagoonku wuxuu la dhoobiyaa hal-abuuris, waxaana lagu yiqiin "bentagaram".
Aagga
A = (5/4) × s² × (1 / tan(π/5))
Wareega
W = 5 × s
Booliifiya
Bolivia: (Baasuukaygu wuxuu dhagaystaa maqalkiisa); Spanish: [boliβja]; Guarani: Meelaaniya: Beelliya [bʊlɪwja]; Aymara: Wuliwya [wʊlɪwja], waxay si rasmi ah ugu biirtay Bolivia (Isbaanish: Estado Plurinacional de Bolivia), [9] [10] waa waddan baddan oo ku yaalla galbeedka bartamaha iyo bartamaha Maraykanka. Caasimaddu waa Sucre halka kursiga dawladdu uu ku yaallo La Paz. Magaaladda ugu weyn iyo xarumaha dhaqaalaha iyo dhaqaalaha waa Santa Cruz de la Sierra, oo ku yaala Llanos Orientales (Goobaha kulaylaha ee kulaylaha) badi degaanka bari ee bariga Bolivia.
Waa dastuur ahaan dawlad dhexe, oo loo qaybiyay sagaal qaybood. Joqoraafiistu waxay ku kala duwan tahay dooxada Andes oo ku taal galbeedka, ilaa Gobollada Bariga, oo ku yaala Amazon Basin. Waxaa xuddun u ah waqooyiga iyo bariga by Brazil, koonfur bari ee Paraguay, oo koonfur ka soo Argentina, xagga koonfur galbeed by Chile, iyo waqooyi-galbeed by Peru. Saddex daloolow dal ayaa ku dhex yaal buurta buuraha ee Andean. Iyadoo 1,098,581 km2 (424,164 sq mi) ee degaanka, Bolivia waa waddanka 5aad ee ugu weyn South America iyo 27th ee ugu weyn adduunka.
Dadka dalka ku nool, oo lagu qiyaasay 11 milyan, waa dad badan, sida Amerindians, Mestizos, Yurubiyaanka, Asians iyo Afrikaan. Isku-duwidda jinsiyadda iyo bulshada ee ka kacday gumeysiga Isbaanishka ayaa sii waday xilligii casriga ahaa. Isbaanishku waa luuqada rasmiga ah ee ugu sarreeya, inkastoo 36 luqadood oo asal ah oo asal ah oo kale ay leeyihiin xaalada rasmiga ah, oo ah kuwa ugu badan ee lagu hadlo waa luqadaha Guarani, Aymara iyo Quechua.
Waddnamha Degaaan Bolivia
Ka hor intaanan Isbaanish aheyn, gobolka Andean ee Bolivia waxay ka mid ahayd Boqortooyada Inca, halka waqooyiga iyo bariga hoose ay ku noolyihiin qabiilooyin madaxbannaan. Isku-duwaha Spanish-ka ee ka yimid Cuzco iyo Asunción waxay qabsadeen gobollada qarnigii 16-aad. Inta lagu guda jiray xilligii gumeysiga Isbaanish Bolivia waxaa maamula Royal Audiencia ee Charcas. Spain waxay dhistay boqortooyadeeda qayb weyn oo ku jirta lacagta laga helay miinooyinka Bolivia. Ka dib markii ugu horeysay ee madax-bannaanida 1809, 16 sano oo dagaal ah ayaa la raacay ka hor intaan la aasaasin Jamhuuriyadda, oo lagu magacaabo Simón Bolívar. Bilihii 19-aad iyo qarnigii 20-aad ee Bolivia waxay lumiyeen xudduudaha dhulalka xudduudaha ah ee dalalka deriska ah oo ay ka mid yihiin qabsashada xeebaheeda ee Chile 1879-kii. Bolivia waxay ahayd mid siyaasad ahaan degganayd illaa iyo 1971-kii, markii Hugo Banzer uu hoggaamiyay xornimada Dawlada Sucuudiga ee Juan José Torres oo leh kaligii taliye militeri oo uu hoggaaminayay Banzer; Torres waxaa lagu diley Buenos Aires, Argentina oo lagu dilay koox ka mid ah dhimashada garabka midig sannadkii 1976. Reer Banzer wuxuu kufaraxay mucaaradka bidix iyo mucaaradka, iyo noocyo kale oo diidmo ah, taas oo keentay jirdil iyo dhimasho dhowr ah muwaadiniinta Bolivian. Banzer ayaa la joojiyay 1978, kadibna wuxuu dib ugu noqday madaxweynihii dimoqraadiga ahaa ee loo doortay Boliviya laga soo bilaabo 1997 ilaa 2001.
wadanamaha magaloyiinika mattano
Boliifia waa wadan Dhul xiran oo ku yaalo koonfur Ameerika.
Gadoon
Gadoon waa dagmo kutaal gobolka galgaduud taas oo hoos tagta caasimada gobolka gobolka galgaduud. Gadoon waa deegaan hareeyen dagaalo udhaxeya beelaha daga. Ani waxa ahay nin kuso barbaaray gadoon insha kwa ila midka waxa karapaaa ine igala qeyb qaatan hormarinta iyo wacyi galinta dagmada.
Booliifiya
sido kale fiiri
Peru
Komishanka Doorashooyinka Qaranka
Komishanka Doorashooyinka Qaranka Somaliland ( NEC ) (Af-Ingiriisi Somaliland National Electoral Commission ; AF-Carabi لجنة الانتخابات الوطنية في صوماليلاند‎  ) waa komishanka doorashooyinka qaranka Somaliland .Komishanku wuxuu abaabulaa doorashooyinka madaxtinimada Somaliland, doorashooyinka baarlamaanka, doorashooyinka golayaasha deegaanka iyo aftida. Guddoomiyaha hadda ee guddiga waa Cabdirashiid Maxamud Cali
Habar Gidir
Habar Gidir (Habargidir) waa beel ka mid ah Beelweynta Hawiye ee dadka Soomaalida, kuwaasi oo deegaan ku ah wadanka Soomaaliya.
Komishanka Doorashooyinka Qaranka
Xubnaha
Komishanku wuxuu ka kooban yahay toddoba xubnood, saddex ka mid ah waxa magacaabay Madaxweynaha Somaliland, laba waxa magacaabay Golaha Guurtida, labada soo hadhayna waxa soo magacaabay xisbiyada mucaaradka ah. Magacaabista kadib waxaa ansixinaya Golaha Wakiilada, muddada xafiiska ee guddiga waa shan sano.
Habar Gidir
Hordhac
Beesha Habargidir waxay ka tirsan tahay beelweynta Hawiye, ee laga helo deegaano badan oo ka tirsan Geeska Afrika. Intaas waxaa dheer, beesha Habargidir waxay si rasmi ah u degaan Gobolada Dhexe ee wadanka Soomaaliya.
Dib u Celin
Dib u Celin oo af-suuq loo yaqaan dhaqan celis (Repatriation) waa habka loo maro dib u celinta Qaxootiga, tahriibayaasha, iyo dadka dalalkooda in badan uga maqnaa qalalaaso siyaaseed ama mid nolol xumo  dalalkii ay ka soo jeedeen iyadoo loo marayo qaab ku salaysan heshiis dhex maray wadamada ama qasab iyo tarxiil.
Gabareey-maanyo
Sheekada taariikhiga ah, Gabareey-maanyo ama Gabarmaayo waa noole biyood oo leh madaxa iyo jirka sare ee qofka dumarka ah iyo dabada kalluunka. Gabareey-maanyo waxay ka soo muuqdaan hiddaha dhaqamo badan oo adduunka oo dhan ah, oo ay ku jiraan Yurub, Aasiya, iyo Afrika.
Habar Gidir
Hawiye
Hawiye (بنو هوية) waa beel ka mida qabiilada Soomaalida, kuwaasi oo ku dhaqan deegaano ka tirsan wadanka Soomaaliya, Itoobiya, iyo Kiinya. Sida lagu xusay taariikhda, beesha Hawiye waxay walaalo yihiin Beesha Dir iyagoo ku wada abtirsada odayga Irir Samaale. Hawiye ayaa kow ama laba  kaga jira badnaanta tirada qabiilooyinka soomaalida, waxay degaan caasimada Muqdisho.
Gabareey-maanyo
Labka u dhigma gabareey-maanyo waa Merman, sidoo kale waa qof caan ku ah sheeko-xariireedka iyo tariikhda. Inkasta oo caadooyinka ku saabsan iyo aragtida merman ay ka yar yihiin kuwa gabareey-maanyo, guud ahaan waxaa loo maleynayaa inay la nool yihiin haweenkooda. Labka iyo dheddigga si wadajir ah ayaa mararka qaarkood loogu yeeraa merfolk ama merpeople.
Gabareey-maanyo waxay ahaayeen mawduuc caan ah oo fanka iyo suugaanta qarniyadii dhawaa, sida sheeko suugaaneedka Hans Christian Andersen ee "The Little Mermaid" (1836). Ka dib waxaa lagu sawiray operas, sawiro, buugaag, majaajillo, animation, iyo filimaan ficil toos ah.
Gudniinka Fircooniga
Gudniinka saxaax gabadh (af ingiriis FGM) waa goynta dibnaha dumarka.
„Haddana caado kale oo sida caadiga ah looga dhaqmo waddamada qaarkood ayaa ah waxa lagu tilmaamo gudniinka gabdhaha, oo hadda guud ahaan loogu yeero gudniinka fircooniga (FGM). Qalliinku wuxuu meesha ka saarayaa qayb ama inta badan xubinta taranka ee gabadha. Caadadan waxaa soo bandhigtay Waris Diiriye, oo ah moodel caan ah oo caan ah iyo safiirka gaarka ah ee Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay. Si waafaqsan dhaqanka Soomaalida ee maxalliga ah, iyada oo ilmo ah ayay hooyadeed ku samaysay FGM. Sida lagu sheegay warbixin, inta u dhexeysa sideed ilaa toban milyan oo haween iyo gabdho ah oo ku nool Bariga Dhexe iyo Afrika ayaa halis ugu jira in lagu sameeyo gudniinka Fircooniga. Xitaa dalka Mareykanka, qiyaastii 10,000 oo gabdhood ayaa halis ugu jira.
Waa maxay caqiidooyinka saldhig u ah dhaqankan? Qaar baa u haysta in xubinta taranka dumarku ay xun yihiin oo ay gabadha ka dhigaan nijaas sidaas darteedna aan la guursan karin. Intaa waxaa dheer, goynta, ama ka saarida, xubnaha taranka waxaa loo eegaa caymiska bikranimada ilmaha iyo daacadnimadiisa. Haddii hooyadu ku guuldarraysato sii wadidda caadadan waxaa laga yaabaa inay keento cadhada saygeeda iyo bulshada deegaanka. Hooyooyin badan, si kastaba ha ahaatee, waxay ogaadeen inaysan jirin sabab sharci ahdiin, caafimaad, ama nadaafadoo lagu taageerayo dhaqankan xanuunka badan. Nayjeeriya ee Diidmada Kastamyada Xun ayaa muujinaya in hooyooyin badan ay si geesinimo leh u diideen inay gabdhahooda u dhiibaan.”
Kim Jung-ah
Kim Jung-ah (Kuuriyan: 김정아; dhashay on Agoosto 2, 1983), xirfad ahaan loo yaqaan Jung Ah ama Jung A, waa fanaanad Koonfur Kuuriya. Waxay xubin ka ahayd Kiss Five iyo hoggaamiyihii hore ee After School. Sannadkii 2016, Pledis Entertainment waxay ku dhawaaqday in qandaraaskeedii dhacay oo ay si dabiici ah uga qalin jabisay After School.
Nolosha shaqsiyeed
Bishii Maarso 25, 2013, waxaa soo baxay warar sheegaya in Jungah iyo SHINee xubinka Onew ay xiriir ka dhexeeyeen muddo ka badan sanad kadib markii la sii daayay sawirro muujinaya iyaga oo wada jira. Waagii hore, Onew wuxuu caddeeyay in Jungah uu yahay "gabadhiisa ku habboon". Wakiilada labada Jungah iyo Onew ayaa beeniyay eedeymaha shukaansiga waxayna sheegeen inay yihiin "saaxiibo isku dhow". Si kastaba ha noqotee, shabakadaha internetka ma aysan qancin ka dib markii ay daaha ka rogeen sheekaysiga Twitter-ka ee u dhexeeya Jungah iyo Onew halkaas oo ay ku xuseen "iibinta casho" iyo Jungah waxay xustay inay "caashaqday". Tweets-ka ayaa la tirtiray ka dib warbixinnada.
Bartamihii 2015, waxaa soo baxay warar sheegaya in Jungah iyo ciyaaryahanka kubbadda koleyga Jung Chang Young ay shukaansanayaan. Hay'addeeda ayaa markii hore beenisay wararka, hase yeeshee waxay markii dambe xaqiijiyeen inay dhab ahaantii shukaansanayeen. Agoosto 24, 2017, ilo ka socda hay'addeeda ayaa sheegtay, "Jung Ah iyo Jung Chang Young waxay qaban doonaan xaflad aroos sannadka soo socda. Jung Chang Young qalbigiisa diirran ayaa saamayn ku yeeshay go’aankeedii ahaa inay guursato." Jung Chang Young ayaa shan sano ka yar Jung Ah, waxaana la sheegay inay wada socdeen ilaa hal sano. Lammaanaha ayaa guursaday Abriil 28, 2018. Oktoobar 23, 2019, waxay ku shaacisay baraha bulshada in wiilkooda koowaad uu dhashay. Bishii Oktoobar 2021, Kim wuxuu dhashay ilmo labaad, gabadh.
Rabsho
Filimaan badan iyo ciyaaraha fiidiyowga waxaa ka buuxa rabsho. Waxaa laga yaaba inay carruurtu ku daydaan rabshada ay ka arkaan telefishenka. Maanta waxyaalaha lagu madaddaalo waxaa ku jiro dulmi iyo sino. Gebigeen waxaan ka welwelsan nahay dembiga iyo dulmiga xaafaddeenna ka socda. Ilaahay kuwa dadka kale waxyeela aad buu uga cadhoodaa. Kitaabka Quduuska ah wuxuu sheegaa inuu Ilaahay aad u karho “gacmo dhiig aan eed lahayn daadiya.” Dhowaan dunida jannay noqon doontaa: Mar dambe ma jiri doonaan dagaal, dembi iyo dulmi: Yehowah “dagaallada wuu ku joojiyaa tan iyo dunida meesha ugu dambaysa.” “Kuwa sharkaa waa laga gooyn doonaa dhulka.”.
Akseli Gallen-Kallela
Akseli Gallen-Kallela
🇫🇮 Finland
Luqadaha Tashaadiga
Luqadaha Tashaadiga waa luqadaha looga hadlo woqooyiga afrika. Waxaana looga hadlaa 5 dal. Luqada ugu weyn ee tashaadiga waa Af-Hausa.
Angola
Angola oo sida dowliga ah loo yaqaano Jamhuuriyada Angola waa wadan ku yaala koonfurta qaarada Afrika oo koonfur xad kala leh wadanka Namibiya, dhinaca waqooyi xad kala leh Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo, dhinaca bari waxu xad kala leeyahay wadanka Saambiya iyo badweeynta Atlaantik kaga taal galbeed.
Waxaa magaalo madax u ah caasimada Luanda oo dhinaca ku heeysa Badwaynta Atlantika.
Wadanka Angola wuxuu xubin ka yahay Midowga Afrika, Wadamada ku Midoobay Luuqada Bortuqiiska, Midowga Latinka iyo Ururka Horumarinta Bulshoyinka Koonfur Afrika.
Tirada shacabka wadanka Angola waxa lagu qiyaasay 18,056,072 sanadkii (2012) kuwaasi oo ka kooban qoomiyada Ovimbundu (oo ku hadla luuqada Umbundu) ineey bulshada ka yihiin 37%, qoomiyada Ambundu (oo ku hadla luuqada Kimbundu) waa 25% bulshada wadanka, halka qoomiyada Bakongo la dhaho eey 13% ka yihiin bulshada wadanka Angola. Inta soo hadhay oo ah 32% waa dadka laga tirada badan yahay (waxaana ka mid ah qoomiyadahaasi Chokwe, Ovambo, iyo Mbunda).
Diinta
Inta u badan shacabka wadanka Angola waxay aaminsan yihiin diinta Kiristaanka.
Yaab
Yaab waa dareen ka fiijin waqtiga waayo-aragnimo iyo khibrad deegaan ama wax kale oo xoolaha iyo insaan ba ku dhaca. Yaabka wuxuu dhaca marku qof wax filaynin iyo rajaynin oo dareemo ama arko wax aan hore loo aqoon.
Jabuuti Jasiiradaha
Jabuuti Jasiiradaha (🇩🇯 Djibouti)
Xiniinyo
Xiniinyo wa qeyb ka mid ah xubinta taranka raga, waa meesha soo saarta shahwada.
Ibraahim Xasan Caddoow
Ibraahim Xasan Caddoow
Ibrahim xasn caddow ,waxuu ahaa aqoonyahan ,siyaasi somaliyeed taariikh nololeedLink title ibrahim casan cadaw waxaan loo magacaabay 2006 xoghayaha arimaha dibada ee midowgii makamadaha islaamigaa, waxuu ku noolaa USA , isagoo maamule ahaan uga soo shaqeeyay American university oo ku taal Washington Dc ,kadib waxuu ku noqday wadankiisii hooyo ee Somalia 1999, isagoo maamule kanoqday jaamacada banadir ,waxuuna xiligii maxkamadaha islaamigaa u matalay ,wadahalo badan sida kii Khartoum iyo Nairobi , kadib dhisitaankii dawladii madaxweyne sharif waxaa loo magacaabay wasiirka tacliinta sare ee DFKG ,waxuuna deeqo badan oo waxbarasho kahelay dawlado badan ,sida yemen,
dhimasho
Headline text
bishii December 3, waxaa prof cadaw lagu dilay qarax kadhacay hotelka shamow, halkaasoo uu goob joog ka ahaa ,ardo qalin jabinaysy waxaana halkaas ku dhintay dad badan oo isugu jiray macalin ,ardo ,iyo wasiiro, qaraxaasoo runtii umada somaliyeed naxdin wayn ku abuurey
Maxamed barre
Maxamed barre Waa mid kamida beelaha habarjeclo gaar ahaan muuse abokor waxana la dhashay oo ay walalo yihin cali barre iyo yoonis barre oo ah biciide yoonis iyo buraale yoonis, beesha maxamed barre waxay degtaa magaalada Oog ee gobolka saraar barkada calixirsi iyo sidoo kale degmada baliyociise oo ka tirsan gobolka buuhoodle... beeshu waxay si nabada ula degan tahay beelaha kale ee ay walaalaha yihin,
Belaha la dhashay
Ordeal
Ordeal waa taariikh nololeedka 1980 ee ay sameysay atariishadii hore ee filimada qaawan ee Linda Lovelace (magaca dhabta ah: Linda Boreman), xidigta filimka Deep Throat, oo ah filim 1972 ayaa ka caawiyay caan ka noqoshada Da'da Dahabiga ah ee Filimada Qaawan. Taariikh nololeedka, Lovelace waxay ka sheekeyneysaa in la kufsaday intii ay ku guda jirtay xirfadeeda warshadaha.
Afbarwaaqo
Afbarwaaqo waa degmo ka tirsan degmooyinka gobolka mudug waxaana kataliya dadka deegaanka waxaa daga beesha shiikhaal reer samatar caagane iyo beesha reer nimcaali sacad dadka degaanka waa dad aad u jecel horumarka iyo nabada waxay hada ledahay magaaladu Isbitaal iyo Dugsi hoose dhaxe sare iyo adeegyada guud waayo magalaada waa magaalo xadaarad fog leh inkastoo dagaaladii sokeye uu burbuur baaxad weyn iyo sabacad iyo iidaan iyo afweyn iyo tuulooyin badan waxana ka arimiya maamulka galmudug.Degmada Af_barwaaqowaa degmo ka tirsan Degmooyinga gobolka Mudug.
Hordhac
Magaalada Afarwaaqo waxay hada ledahay isbitaal iyo Dugsi hoose dhaxe  iyo adeegyada guud waayo magalaada waa magaalo xadaarad fog leh inkastoo Dagaaladii sokeye uu burbur baaxad leh sogaaray magaalada. Sidoo kale degmadu waa magaalo facweyn oo ku caan ah barashada diinta islaamka sidoo kale waa magaalo ganacsi af barwaaqo waa degmo caan ku ah biyaha iyo daaqa. (GREEN ZONE) sidoo kale waa Degmo caan ku ah wax soo saaraka dalaga beeraha iyo dhaqashada xoolaha sida geela ariga iyo Lo’da. Xoolaha degmadaan waxaa loo iib geeyaa dhamaan gobolada kale ee dalka iyo waliba dalka Saudi Arabia. Waxaa xiriir ganacsi oo aad u facweyn la leh degmadaan shirkada dhoofinta xoolaha ee indho deero oo ah shirkada kaliya ee heysata ogolaanshaha dhoofinta xoolaha ee deegaanka. Dadkeedana waxaa lagu qiyaasaa 190000 ilaa 210000 ruux, boqol & sagaashan kun ilaa laba boqol iyo toban kun.waxayna Ku Dhacdaa Goboladda Dhexe.
Taariikh
Magalladu waa magaalo qaarami ah oo ku xasusinaysa waqtiyo hore sida dawladi dhaxe ee  siyad barre waxana ku yaalla schooladi iyo xabsiyadi waaga ay dhistay dawladi dhaxe ee Soomaaliya. Degmada Af-barwaaqo waa Degmo aad u qurux badan xiliga barwaaqada waxayna leedahay dhir fara badan oo inta badan abaar & aaranba cagaaran. Ugu Danbeyntii Degmada Af-Barwaaqo waxaa Ka socda Horumar badanOoy iska kaashanayaan Dadweynaha Degmada af-barwaaqo iyo qurba joogta ka soo jeeda Degmada Af -barwaaqo.
O (alifbeet)
O waa toddobaadka shanad (15aad) ee lafagurka Laatiinka, oo ku yaala fudud yahay mid aroosan.
=Ma'anaheena ee "O"= =Tixraac=
Maalinta Madaxbanaanida Somaliland
Maalinta xoriyada Xeebta Soomaaliyeed waa maalinta loo aqoonsan yahay Maalintii Qaranimada Soomaalilaan ee ay shacabkeedu u dabaal degaan Xurriyadii ay kala soo noqdeen dawladda Soomaaliya inteeda kale oo fool habawday (lala ambaday) sanadkii 1960-kii, wakhtigaas oo xurriyada ay Gobolada SL ka qaateen Ingiriiska
Taariikh Maalinta Xoriyada Somaliland waa mid ka mid ah Maalmaha sida weyn looga xuso guud ahaan Somaliland iyo wadamada dibadaha ee ay joogaan jaaliyada dadka reer Somaliland u dhashay, iyada oo ay maalntani ku suntan tahay maalinta qaranimada Somaliland, waxaana ay ku timid ka dib dedaal badan iyo hiigsi badan oo loo maray horumarinta wadanka ayaa sanadkii 1991-kii shirweyne ay beelaha Somaliland ku qabsadeen magaalo madaxda labaad ee Burco waxa ay ku go'aansadeen in ay Somaliland noqoto qaran madax banaan oo ay xoriyadeedii luntay 1960-kii oo ay la midoobeen Somalia inteeda kale ay dib ula soo nqodaan, waxaana go'aankaasi saxeexay golihii dhexe ee Ururkii SNM (Somali National Movement), iyada oo ay halkaasi ku luntay rajadii ay dadka reer Somaliland wakhtiga badan ku taamayeen oo ahayd in la helo Shan Somaliyeed oo noqda wadan kaliya.
In ka badan 10 sano oo halgan hubaysan oo ay hogaaminayeen xoogagii jabhaddii SNM ka dib, waxay waxgaradka, siyaasiyiinta, aqoonyahanka iyo hormuudka qabaa’ilka iyo bulshada Somaliland ku heshiiyeen 18-kii May 1991-kii in ay la soo noqdaan xorriyadii luntay 26kii June 1960. 18ka May waa maalin ku suntan taariikhda Somaliland. Waa maalin jiilashii hore u ah xusuus, jiilasha danbena dhiirigelin iyo rajo. Waa maalin ay ka badbaaday Somaliland inay ku dhacdo god madow. Waa maalin mudan in dib loo xasuusto taariikhdii madoobayd ee halgankii, rafaadkii, barakacii, iyo baa’bii ku dhacay bulshada Somaliland. Waa maalin mudan in la xasuusto kumanyaalkii halyey ee u duurgalay inay dulliga ka dulqaadaan shacabkooda. Waa maalin mudan in loo duceeyo intii ku geeriyootay halgankii dheeraa ee dalka loo soo maray. 18May waa maalin mudan in laga farxiyo agoontii iyo dumarkii ay ka tageen halgameyaashaasi. Ma soo koobi karno qiimaha ay maalintani ugu fadhido qarankan iyo muhiimada ay leedahay. Somaliland waxay leedahay laba taariikhood. Taariikhdii ka horeysay 1991kii dibna ugu noqonaysa ilaa wakhtigii xornimada laga qaatay gumaystihii Ingiriiska 26kii Juun 1960. Taariikhda labaad ee Somaliland ayaa ah tan hadda socota kana soo bilaabaysa wakhtigii dib loola soo noqday xorriyadii luntay 1960kii. Wakhti badan ku lumin inaynu ka sheekayno duruufihii hore iyo wixii ka horeeyay 1991kii, balse waxaynu is dultaagi doonaa xaaladihii kala duwanaa ee ay Somaliland soo martay tan iyo 1991kii. Somaliland waxa lagaga dhawaaqay magaalo madaxda gobolka Togdheer ee Burco 18kii May 1991kii. Waxa Burco iskugu yimi oo go’aankanna wada qaatay dhamaan beelaha Somaliland oo ay ku jiraan kuwii aan ka qayb qaadan halgankii dib loogu soo xoreeyay Somaliland. Shirweynahan Somaliland lagu guddoonsaday wuxuu sidoo kale noqday kii ay beelaha Somaliland si rasmi u iskugu saamaxeen isla markaana iskula qaateen in loo wada midoobo sidii Somaliland looga midha dhalin lahaa. SHirkan waxa hormood u ahaa oo hagayay xubnihii Jabhaddii SNM, iyo golihii guurtida. Waxa iyaguna lagu casuumay oo door muhiim ah ku lahaa madaxdhaqameedkii beelaha darafyada ee Somaliland, iyo siyaasiyiinytii aan SNMta ku jirin. Ilaahay naxariistii Janno haka waraabiyee waxa wakhtigaa ahaa gudoomiyihii SNM marxuum Cabdiraxmaan Axmed Cali, waxaana ku xigeen u ahaa Xassan Ciise Jaamac oo isagu haatan nool. Waxaynu wax ka soo qaadan doonaa khubdadii ay shirkaa ka jeediyeen Marxuum Cabdiraxmaan Axmed Cali iyo Ilaahay ha u naxariistee marxuum Ibrahim Maygaag Samatar oo wakhtigaa ahaa guddoomiyihii golaha dhexe ee SNM
Barnaamijkan oo noqon mid taxane ah oo aanu kaga qayb galayno xuska 18ka May waxa uu si taaxane ah ugu soo bixi doonaa wargeyska FOORE. Waxaynu barnaamijkan kaga sheekayn doonaa marxaladihii kala duwanaa ee dhinacyada nabadgelyada, dibuheshiisiinta, dimuqraadiyadda iyo doorashooyinka iyo dhinacyada horumarka ee ay Somaliland soo martay. Waxaynu sidoo ku soo qaadan doonaa hadaladii dhaxalgalka ahaa ee haldoorka Somaliland qaar ka mid ah.
Sayda
Saydaa ama Saydun (صيدا, Sidon) waa magaalada sadexaad ee ugu weyn wadanka Lubnaan, waxay ka mid tahay magaalooyinka caalamka ugu qadiimsan, koonfurta lubnaan ayay ku taal waxayna saarantahay Badda Cad.
Luqadaha Omotik
Luqadaha Omotik waa luqado ka mid ah Afroasiyaatik, waxaana looga hadlo koonfur galbeed ee dalka Itoobiya.
Warsangali Abgaal
Abdinasir abdirahman abdallah waa warsangali abgaal, waa Nin daraaseeyo Cilmiga caafimaadka
Wuxuu kaloo bartaa jaamicada horn Africa
Hegsagoon
Hegsagoonku waa mid ka mid ah shanaadaha iyo roobabka lixdan, oo loo yaqaan tessellation. Waxaa loo isticmaali karaa sida ee qaadista dhulka iyo waxaa ka mid ah dhaqdhaqaaqa, sidaas darteeda, sharaxaadaha shaahka oo ka kooban shanaadaha shan-jeexa ee ku jira bariisiga.
Furaha Internetka
soomaaliya maha soomaaliya waa can kutaha iniskadhaafta midnima omadee soomaaliyed taase waxee kartaa in cadowga kufarxo walaalayaa aan gacmaha is qabsano waxaan cadeso in soomaaliya walaalo tahay hista calankeena soomaaliyed ooea soomaaliye toos toos toos kutersanaa hada ba kii lataa katareney taakira weeligen
Barmiyaan
Barmiyaan (Af-Ingiriisi: Permian), lixaad ee lixdii xilli ee Baleyosoyig Era iyo xilli koror, ayaa laga kordhiyay 298.9 ± 0.15 ilaa 251.902 ± 0.024 milyan sano ka hor, muddo ku saabsan 46.998 milyan sano. Waxaa ka horreeya kaarboon, oo ay ku xigaan seddexda.
Buurta Siinay
Buurta Siinay (Af-Carabi: جبل موسى Jabal Muuse, Cibraaniga הר סיני, Mount Sinai) waa buur ku taal gacanka Siinaa ee Masar. Waxa laga yaabaa inay la mid noqoto Buurta Siinay ee Kitaabka Quduuska ah, meesha, sida Kitaabka Quduuska ah sheegayo, Muuse wuxuu helay Tobanka Amar.
Barmiyaan
=Tixraac=
Buurta Siinay
Waa silsilad jeexan oo qaawan oo buur ah oo ka samaysan cawl-cas. Sannadkii 2002, aagga waxaa lagu qoray liiska Dhaxalka Adduunka ee UNESCO.
Waa mid ka mid ah goobaha ugu cibaadaysan ee diimaha Ibraahim.
Meel u dhow buurtii la odhan jiray Siinay ee Axdigii Hore, malaa'igtii Ilaah waxay Muuse ugu muuqatay geed gubanaya oo ku amartay inuu reer binu Israa'iil ka soo saaro addoonsiga Masar. Sannad ka dib, Muuse wuxuu helay tobankii eray oo axdi la dhigtay Yehowah Ilaaha ah. Qarniyo ka dib, nebi Eliiyaah wuxuu ahaa inuu yimaado buurta, isagoo ka cararaya Boqorad Yesebeel. Ilyaas wuxuu degay god ka mid ah godka. Qorayaasha Kitaabka Qudduuska ah waxay sidoo kale u isticmaaleen magaca Xoreeb si ay u qeexaan buurtan, mararka qaarkoodna waxay isticmaaleen ereyga buurta Yehowah ama buurta Ilaaha runta ah si ay u caddeeyaan in Yehowah halkan dhigay joogistiisa. Oo aagga buurtan Muuse wuxuu la kulmay naagtiisii ​​Sephora.
=Tixraac=
Xudun (degmo)
Xudun (Hudun) waa magaalo ku taala waqooyiga gobolka Sool ee ka tirsan Maamulka SSC-Khaatumo somaliya.
Hordhac
Xudun waa degmo ku taalo gobolka Sool ee bariga wadanka somaliland, waana degmo leh khayraad dabiici ah Sida Xoolaha Nool Dhul Beereed Weyn Dooxooyin Ceelal BiyoodYO Uu Ugu Horeeyo Ceelka Magaalada Xudun Ee Loo Yaqaan Manqo Waxay Kaloo Leedahay.
Ceelka Shidaalka ee ugu Weyn Galiyga Soomaaliyeed Gaar ahaan Jambuuriyada somaliland. Waxay kaloo demadani ku caantahay Fardaha ama gamaanka oo aad loogu yaqaan dooxooyinka hoosyimaada degamda Xuddun waxayna magaalo ahaan ugu weyntahay magaaloyinga gobolka sool.beelaha Dega waxa kamida habar jeclo .reer darawiish.habar yoonis
Luqadaha Berberiga
Luqadaha Berberiga (Tamazight) waa luqadaha ee ku hadlaan Dadka Berberiga ee woqooyiga Afrika. Luqadahaan waxaa aad looga hadlaa wadamada kala ah Marooko iyo Aljeeriya. luqadan waxa kuhadla Dadka Berberiga waxa kale oo lagaga hadlaa meelo kamida yurub oo ay dadka barbarku u hijroodeen gaar ahaan wadanka faransiiska halkaas oo ay yihiin dadka kayimi wadamada aljeeriya iyo marooko ee aslkoodu yahy barbari dadka ugu badan ee farnsiiska hijro kuyimi waxakale oo ay si badan loogahelaa wadamada holland Beljimka jarmalka.
RPK (qori)
Qorigan ayaa qaata rasaasta Akaha qasnadiisu waxay qaadaa afartan mida duubanna waa 50 baalooto.
Cushitic peoples
Dadka reer Cushitic (ama Cushites ) waa koox koox ah oo asal ahaan asal ahaan ka soo jeeda Waqooyi-Bari Afrika oo ku hadla ama horay u yaqaan luqadaha Cushitic ama luqadaha Ethiosemitic ee qoyska luqadda Afroasiatic. Luqadaha Cushitic waxaa maanta looga hadlaa geeska Afrika ( Jabuuti, Ereteriya, Itoobiya iyo Soomaaliya ), iyo sidoo kale dooxada Niilka ( Suudaan iyo Masar ), iyo qeybo ka mid ah gobolka The Great Great Lakes ( Tansaaniya iyo Kenya ) halka luuqadaha Ethiosemitic luqadaha ayaa looga hadlaa geeska afrika isla markaana si baaxad leh dooxada wabiga Niil. Tusaalooyinka dadkan waxaa ka mid ah Afarta, Beja, Oromo, Somali, Amxaarada, Tigreyaasha (Tigree-Tigrinya), Gurages, iyo Sidama oo ay ka mid yihiin dhowr kale.
Dad badan oo ku nool Koonfur-bari Afrika ayaa la rumeysan yahay inay leeyihiin abtirsiintii Koonfurta Cushitiga qadiimiga ah, oo hadda u badan dadka maxalliga ah oo isku-urursan - bulsho isku xigta oo loo yaqaan ' Savanna-xoolo dhaqatada' Neolithic oo ay la socdaan dhaqanka Elmenteitan. Xoola-dhaqatadan hore waxay u soo bandhigeen xoola-dhaqatada Bariga Afrika iyo dadka ku nool Koonfurta Afrika, qaab nololeed wali ka sareeya aagaggaas, tusaale ahaan, dadka Maasai iyo Khoikhoi ee Bariga iyo Koonfurta Afrika siday u kala horreeyaan. Falanqaynta luqadaha taariikhiga ah iyo archaeogenetics waxay muujinayaan in luqadaha looga hadlo dhaqanka qadiimka ah ee Kerma ee waxa hada Koonfurta Masar iyo Waqooyiga Suudaan ay ahaayeen afafka Cushitic. Sidaa daraadeed, guushii 4-aad ee qarnigii 4aad oo uu leeyahay King Ezana ee Boqortooyada Aksum waxaa kujira qoraallo tilmaamaya laba koox oo kala duwan oo deggan Nubia qadiimka ah: "casaan" Kasu (midab khafiif ah) dadweynaha, oo la rumeysan yahay inay ahaayeen kuwa ku hadla luuqada Cushitic. u dariska ah Masriyiinta qadiimka ah iyo Kermans, iyo "madow" (midab madow) dadweynaha kuhadlaya bariga Suudaan oo badalkeed laxiriira Nilotes. Jiritaanka laba qaybood oo kaladuwan oo dadka Nubia ah ayaa sidoo kale lagu xaqiijiyay falanqaynta hidda-socodka (fiiri hiddo-wadaha Nubian ).
Dadka reer Kuush waa dadka ugu badan ee Geeska Afrika ; aag la rumeysan yahay inuu yahay meesha ay ku kala firidhsan yihiin dadka ku hadla Afka-weynaha ee ku yaal Bariga Afrika oo dhan. Dadka reer Cushitic waxay asal ahaan u hoggaansan yihiin Sunniyiinta Islaamiga ah iyo diinta kiristaanka ee qowmiyada tirada yar oo wali ku dhaqma caqiidada iyo diinta Yahuudda. Afka Soomaaliga waa luqadda kaliya ee Cushitic loo aqoonsan yahay luqad rasmi ah halka Oromo iyo Afaraad loo aqoonsan yahay inay yihiin luqadaha ka shaqeeya gobolka Itoobiya.
Ethnonym
Eraygii Kuushii ama Kushi ( Hebrew   kuši ) sidoo kale dhowr jeer ayuu soo muuqday Kitaabka Cibraaniga si loo tixraaco qof madow oo maqaarka ka soo jeeda, una dhigma Greek Aethiops. Tan ayaa markii dambe loo beddelay "Itoobiya / Itoobiyan" qaybo ka mid ah Kitaabka Quduuska ah, sida King James Bible. Ereygu waa soo bixitaankii Cush (כּוּשׁ Kūš ), oo tilmaamaya Boqortooyadii hore ee Kush. Buugga Cibraaniga ee Cibraaniga, reer Kuush waxaa loo tixgeliyaa inay yihiin farcankii wiilkiisii Nuux, iyo Kuush oo ahaa ina Xaam. Adeegsiga kitaabiga ah iyo taariikhiyan ayaa sidan sii socday, ereyga " Cushites " ( jinsiyadda Itoobiya ) oo loola jeedo shakhsiyaadka asal ahaan ka soo jeeda Bariga Afrika ( Geeska Afrika iyo Suudaan ). The dadyowga Kushitigga ku hadla ayaa maanta ka kooban ee Agaw, Oromo, Soomaali, Canfarta, iyo dhowr qabiilooyinka kale, waana la tixgeliyaa farcankii Kuush ku Masudi ayaa Meadows of Gold ka 947 AD. Dadka Beja, oo sidoo kale ku hadla luqadda Cushitic, waxay leeyihiin caadooyin abtirsiinyo gaar ah oo asal ahaan ka soo jeeda Cush.
Wadada King Abdul Aziz Tabuk Saudi Arabia
Wadada King Abdul Aziz Tabuk Saudi Arabia
Cushitic peoples
Ethnonym
Ereyga Cushite wuxuu markaa ka yimid dadyowga qadiimka ah ee waqooyi-bari Afrika, kuwaas oo dhaxal galkooda si cad looga ogaan karo luqadaha ay ka soo jeedaan kuwa dadkii hore. Marka si guud loo eego dadka ay hadda u magacaabeen Cushite waa farac dhaqameedkii dadkaas. Si kastaba ha noqotee, ereyga Cushite ugu horrayn waa naqshadeynta luqadda, habka ugu habboon ee loo tixraaco kooxaha kooxaha, oo leh astaan-qaabeed luqadeed. Luuqaduhu waxay leeyihiin deganaansho iyo raadad dhaxal gal ah oo aad uga badan kooxaha dhaqamada. Dadka reer Cushite waa sidaa darteed kuwa ku hadla luqadaha ama ku hadla luqadaha taariikhiga ah ee kooxda Cushite ee ku hadasha luuqada Afro-Asiatic. Kooxahan dhaqameedku waxay noqon karaan noocyo kaladuwan waxayna soo bandhigayaan astaamo kala duwan oo gaar ah laakiin leh dhaqamo badan oo awood leh, qowmiyado iyo astaamo luqadeed, oo ay kujiraan caadooyinka xoolo dhaqatada reer guuraaga ah.
Taariikh
Geeska Afrika
Caddaynta archeological iyo caddeynta luqadaha ee laga soo uruuriyay toponyms iyo diiwaannada Masaarida hore waxay muujinayaan in caddeynta ugu horeysa ee hadalka Cushitic aan laga helin halka ay ku hadlaan qoyska luqadaha ugu badan maanta - kan Geeska Afrika, laakiin Suudaan. Dhaqamada Nubian-ka hore sida A-Group Dhaqanka & C-Group Dhaqanka waxay si joogto ah ugu xirnaayeen dadkii hore ee Cushitic laakiin maqnaanshaha qoraalada asalka ah ama diiwaanada aagga ayaa soo bandhigaya dhibaatooyinka lagu hubinayo dhaqamadan inay yihiin gunaanad Cushitic, ama xitaa Proto-Cushitic. DNA-da qadiimiga ahi waxay soo bandhigaysaa il cusub oo macluumaad kusaabsan bariga hore ee Holocene bariga afrika, iyo jihada muhiimka ah ee xigta ayaa ah in si adag loogu daro macluumaadka sifiican oo kusaabsan aragtiyada ay soosaareen aasaaska mudada dheer la aasaasay ee cilmiga iyo cilmiga sayniska.
Dadka reer Cushitic waxay u badan tahay inay samaysteen oo bilaabeen inay ka guuraan dooxada Niil ee prehistory. Laas Geel, sawirada godadka qadiimiga ah ee Waqooyiga Soomaaliya waxay daliil u yihiin calaamadaha ugu horreeya ee dad la rumeysan yahay inay abti u yihiin Afro-Asiatic ku hadla Geeska Afrika. Xaalad ilaalin ah oo heer sare ah, farshaxanka dhagaxa ah ayaa muujinaya xayawaanka duurjoogta ah iyo lo'da qurxinaysa (lo'da iyo dibiyada). Waxay kaloo soo bandhigaan xoolo-dhaqato, laga yaabee reer guura xoolo dhaqato ah, oo iyagu ah kuwa abuura sawirada. Markay ahayd qarnigii 5aad ee BC, dadkii deggenaa dowladdii hore ee Suudaan waxay ka qeybqaateen kacdoonkii Neolithic, reeraha xoolaha sida caadiga ah waxaa lagu tiriyaa "xirmada" Neolithic "oo ay keentay horumarka beeraha. Dhacdooyinka dhagaxa ee Nubian waxay muujinayaan muuqaallo u muuqda inay soo jeedinayaan isla dhaqan diineed, oo ah kuwa lagu arko dhammaan qaybaha Waqooyi Bari Afrika iyo Dooxada Nile. Idaha, riyaha, iyo lo'da ee koonfur-galbeed Aasiya asal ahaan waxaa markii ugu horreysay lasiiyay woqooyi bari Afrika ee Suudaan qiyaastii ≈8000 sano kahor (BP), waxayna ku faafay bariga Afrika laga bilaabo ≈5000 BP, ugu dambeyntiina wuxuu gaadhay koonfurta koonfur Afrika by2000 BP. Sida xoola-dhaqatada — oo ah hab nololeedku ay ku tiirsan tahay daaqsiga xoolaha — kuna baahay bariga Afrika ayaan caddayn. Xooluhu waxay ka muuqdaan woqooyiga Itoobiya iyo Jabuuti goor dambe, ≈4500-44000 BP, oo si liidata looma diiwaangeliyay meelo kale oo ku yaal geeska Afrika iyo Koonfurta Suudaan.
Caddaynta ugu horreysa ee kooxaha ku hadla afka Cushitic ee Geeska Afrika laga yaabee inay ku hadlayaan nooc ka mid ah Proto-Cushitic, waxay ka yimaadaan sawirada godadka qadiimka ah. Laas Geel, waa farshaxankii hore ee dhagaxa qadiimiga ahaa ee Waqooyiga Soomaaliya wuxuu marqaati u yahay calaamadaha ugu horreeya ee dadweyne la rumeysan yahay inay asal u yihiin Afro-Asiatic ku hadla Geeska Afrika. Xaalad ilaalin ah oo heer sare ah, farshaxanka dhagaxa ah ayaa muujinaya xayawaanka duurjoogta ah iyo lo'da qurxinaysa (lo'da iyo dibiyada). Waxay kaloo soo bandhigaan xoolo-dhaqato, laga yaabee reer guura xoolo dhaqato ah, oo iyagu ah kuwa abuura sawirada. Markay ahayd qarnigii 5aad ee BC, Proto-Cushites oo deggenaa waxa hadda Suudaan u badan tahay waxay ka qayb qaadatay kacaankii Neolithic kaasoo u oggolaaday in ay ku noolaadaan xayawaanada kooxaha kacsan oo horey u ugaadhsadeyaal ama ugaarsade. Dameeraha waxaa lagayaabaa inay markii hore xoola dhaqatada ahaayeen dadka xoolo dhaqatada ah ee Nubia awoowayaasha dameerka casriga ah inay yihiin Nubian iyo somalida dameeraha duurjoogta Afrika. Dameeraha ayaa dibiga u adeegsaday dibi xayawaanka ugu horeeya ee dhaqankaas iyo hoygeeda ayaa u adeegsaday kordhinta dhaqdhaqaaqa dhaqamada xoolo-dhaqatada, iyada oo laga faaiidaysto xoolo-dhaqatada oo aan u baahnayn waqti ay ku calaacalaan hilbihooda, isla markaana ay muhiim u ahaayeen horumarka socdaalka masaafada dheer ee guud ahaan. Afrika. Dhacdooyinka dhagaxa ee Nubian waxay muujinayaan muuqaallo u muuqda inay soo jeedinayaan isla dhaqan diineed, oo ah kuwa lagu arko dhammaan qaybaha Waqooyi Bari Afrika iyo Dooxada Nile. Puntland iyo gobollada Somaliland ee Soomaaliya ayaa hoy u leh goobo badan oo qadiimiga ah iyo qaab dhismeedka megalithic, oo leh farshaxan la mid ah dhagaxaanta oo laga helay Haadh, Gudmo Biyo Cas, Dhambalin, Dhagah Maroodi iyo goobo kale oo fara badan, halka dhismayaal qadiim ah ay ku jiraan kuwo kale, oo laga helay Sheekh., Caynabo, Aw-Barkhadle, Caanood Amuud, Heis, Maydh, Haylan, Qa'ableh, Qombo'ul iyo El Ayo. Si kastaba ha noqotee, inbadan oo kamid ah qaabdhismeedyadan wali wali sifiican looma baaraandego, waa geedi socod caawin doona in iftiin dheeri ah laga siiyo taariikhda deegaanka loona fududeeyo ilaalintooda jiilalka.
Bariga Afrika Caddaynta taariikhiga ah iyo luuqadda ayaa muujineysa in dadka ku hadla afka Cushitic ay xukumaan gobolka Bariga Afrika ka hor inta uusan Bantu fidin 1000 sano ka hor ilaa 1 AD. Markii la soo saaray gorfeynta laf-dhabarta dusha sare ee laba qaybood ayaa waxaa loo aqoonsaday " aasaaska ' Caucasoid ' baddaha ka jira gobolka in ay xiriir la leeyihiin dadyowga Cushitic ka soo jeeda gaar ahaan, halka" Neerotic "wali ay ku tiirsan tahay kooxihii hore ee Nilotic.
Buuggii saamaynta ku lahaa Dib-u-dhiska Taariikhda iyo Dhaqanka ee Taariikhda Afrika ayaa la daabacay 1982, Ehret wuxuu si ballaadhan la waafaqay Harold C. Fleming fikirka hore ee ku saabsan joogteynta xuduudaha qowmiyadeed ee Afrika in kasta oo wakhtiyadii dambe ee xiriirku socday. Si kastaba ha noqotee, wuxuu wali sii waday waxa loogu yeero eraybixintii hore ee loo yaqaan " Hamites terminology" isagoo u door bidaayo magacaabis kale. Wuxuu qoraa in caddaynta qalfoof ay muujisay in laba dad oo kala duwan oo asal ahaan kala duwan iyo asal ahaan juqraafi ahaan ay ku wada noolaayeen Rift Valley inta lagu gudajiray Neolithic: koox ka mid ah xiriiriyaasha ugu dhow waxay la lahaayeen "Caucasoid Mediterranean" gaar ahaan Masar iyo gaar ahaan koox labaad oo aad ugu dhawaa. laxiriira tirada "casriga" ee dadweynaha. Iyada oo loo marayo luqadaha taariikhiga ah, Ehret guud ahaan waxay aqoonsatay abtirsiinta "Mediterranean Caucasoid" dadka leh asaaska Savanna Pastoral Neolithic, oo ku hadla luqado ay leeyihiin laanta Cushitic ee qoyska Afro-Asiatic. Wuxuu xiriir la sameeyay "Negroid" oo weli ku jira kuwa sameeya dhaqanka Elmenteitan, kaasoo uu tilmaamay inay u badan tahay inuu ku hadlo afafka Nilo-Saharan. Falanqaynta hidda-socodka ee dhowaanta waxay caddeysay in xitaa dhaqanka Elmenteitan uu ahaa mid gaar u ah soo saarista Cushitic sidaas darteedna labada dhaqan ee Stone Age ay ugu dambeyntii ka soo baxeen isla isha.
Marka loo eego caddaynta hidaha iyo fosilkaba, taranka Homo sapiens wuxuu u rogay dad dabiici ah oo casri ah oo keliya geeska Afrika inta u dhaxaysa 200,000 iyo 100,000 sano ka hor waxayna ka kala firxadeen Geeska Afrika. Aqoonsiga Homo sapien idaltu iyo Omo Kibish inay yihiin bini aadam ahaan casriga ah waxay xaq u siinayaan sharaxaada aadanaha casriga ah magaca Homo sapiens sapiens. Sababtoo ah taariikh nololeedkooda hore iyo astaamaha u gaarka ah ee idaltu iyo kibilka waxay matalaan awoowayaashii hore ee bini-aadamka dabiiciga ah ee dabiiciga ah sida ay soo jeediyeen aragtida dibedda -Afrika. Shell bartamihii 125,000 sano jir ayaa laga helay dalka Ereteriya, taasoo muujineysa cunitaanka bini aadamkii hore oo ay kujirtey cuntooyinka kalluunka laga helo xeebta. Si kastaba ha noqotee, natiijooyinka dhowaan laga helay Jebel Irhoud ee dalka Marooko waxaa la cadeeyay inuu ku jiro hadhaagii bini aadamnimo duugoobay ka dib waa kuwii laga helay Geeska Afrika; Tani waxay soo jeedinaysaa, halkii ay ka kici lahayd Bariga Afrika qiyaastii 200,000 sano ka hor, aadanaha casriga ah waxaa laga yaabaa inay horey u joogeen dhererka Afrika 100,000 sano ka hor. Sida laga soo xigtay qoraaga daraasadda Jean-Jacques Hublin, "Fikradda ayaa ah in hoomo sapiens hore u kala firdhay qaaradda iyo walxaha casriga bini'aadamka ay ka muuqdeen meelo kala duwan, sidaas darteedna qaybo kala duwan oo Afrika ah ayaa gacan ka geystay soo bixitaanka waxa aan ugu yeedhanno bini'aadamka casriga ah maanta." Dadka hore ayaa laga yaabaa inay ka koobnaayeen tiro ballaaran, isku-duubnaan dadweyne ah oo ku baahsan Afrika oo dhan faafitaankoodana waxaa fududeeyay cimilo qoyan oo abuuray "Sahara cagaaran", qiyaastii 330,000 ilaa 300,000 sano ka hor. Kordhinta bini aadamka casriga ah ayaa laga yaabaa inay sidaas ku dhacday baaxad ahaan qaaradeed halkii lagu xiri lahaa gees gaar ah oo Afrika ah. Wadada loo haajiro aragtida "Ka Baxsan Afrika" waxay u badan tahay inay ka dhacday Bariga Afrika si kastaba ha noqotee iyada oo loo sii marayo Bab el Mandeb.
Maanta jaranjarada 'Bab-el-Mandeb, Badda Cas' waxay qiyaastii tahay 12 mayl (20 kiiloomitir) balaaran, laakiin 50,000 sano kahor waxay aad u ciriiri jirtay heerarka baddana 70 mitir ayey ka hooseeyeen. In kasta oo dariiqyadu aysan weligood xidhnayn, haddana waxaa jiri kara jasiirado u dhexeeyo oo lagu gaari karo iyada oo la adeegsanayo tuuryo fudud.
Sida ay qabaan aqoonyahanada luuqada, geeska afrika waxaay suurta gal noqon kartaa in uu noqdo wadankii asalka ahaa ee luuqada Pro-Afroasiatic maadaama loo tixgalinayo gobolka luuqada Afroasiatic in uu muujinayo kala duwanaanshaha ugu weyn, calaamad badanaa loo arko in uu matalayo asal juqraafi ahaan. Geeska Afrika sidoo kale waa meesha haplogroup-ka E1b1b uu ka yimid, Christopher Ehret iyo Shomarka Keita waxay soo jeediyeen in juqraafiga khadka E1b1b la isugu keenay qaybinta luqadaha Afroasiatic. Falanqaynta hidda-socodka ee lagu sameeyay dadka kuhadlaya Afroasiatic ee kuhadasha dadka waxay sii ogaatay in uhoreyn -jirooyin kadhaxeeya dalalkii-kadhaxanka Africa ee kadhaca geeska afrika waxay kadhacday Masar 23,000 sano kahor waxayna keentay abtirsiyo aan aheyn Afrikaan oo loogu magac daray Ethio-somalida ee gobolka.
Caddaynta ugu horreysa ee dawlad-dhisidda Geeska Afrika waxay ka timaaddaa meel laga diiwaan geliyey ilaha qadiimiga ah ee Masar. The Land of Punt ( Masriyiintii : pwnt ; akhrinta kale ee Egiptological Pwene ( t ) ) waxay ahayd boqortooyo qadiim ah. Lammaane uu ganacsi ee Masar, waxaa lagu yaqaan soo saarka iyo dhoofinta dahabka, beduliyum Beeyada, blackwood, haabniim, foolmaroodi ah, iyo xayawaanka duurjoogta ah. Gobolka waxaa lagu yaqaanaa diiwaannada qadiimiga ah ee Masaarida ee socodsiinta ganacsiga. Duulimaadkii hore ee duugoobay ee Masaarida ee Punt waxaa abaabulay Fircoon Sahure oo ka mid ah Dawladii Fifth (qarnigii 25aad ee BC). Si kastaba ha noqotee, dahabka ka yimid Punt waxaa loo diiwaangeliyay inuu ku sugnaa Masar ilaa iyo xilligii Fircoon Khufu ee Dawladii Afaraad.
Intaa ka dib, waxaa jiray duulimaadyo badan oo ku socday Punt lixdnaad, kow iyo tobnaad, laba- iyo- tobnaad iyo siddeed iyo tobnaadkii Masriyiintii Masar. Qarnigii laba iyo tobnaad, ganacsiga lala yeesho Punt waxaa lagu xusaa suugaanta caanka ah ee Tale of Shipwrecked Sailor.
Mararka qaarkood Punt waxaa loo yaqaan Ta netjer ( tꜣ nṯr ), "Dhulkii Eebbe". Meesha saxda ah ee Punt waxaa wali ka doodaya taariikhyahanno. Inta badan culimada maanta waxay aaminsan yihiin in Punt ay ku taal koonfur-bari Masar, oo ay u badan tahay gobolka xeebta ee casriga ah ee Jabuuti, Soomaaliya, waqooyi-bari Itoobiya, Eritrea, iyo xoola-dhaqatada Badda Cas ee Suudaan. Waxa kale oo suuragal ah in dhulku daboolay labada gees ee Afrika iyo Koonfurta Carabiya. Puntland, gobolka maamul ee Soomaaliya ee ku yaal geeska geeska Afrika, waxaa loo magacaabay tixraaca Land Punt. Waxa xiiso leh ereyga Habesha (oo sidoo kale loo yaqaan ' dadka Abisiniyan ') taariikh ahaan ayaa loo adeegsaday (ka hor inta aan la jaan-qaadin Itoobiyaanku) si loogu tixraaco dhammaan dadka ku nool Geeska Afrika safarro carbeed iyo taariikh-yaqaanno juqraafiyeed. Kii ugu horreeyay ee safradan wuxuu ahaa Al-Yaaqubi, oo booqday gobolka 872 CE. Ereyga ayaa loo maleynayaa inay yihiin aqoonyahano asal ahaan ka soo jeeda Masar, khabiirka South Arab Eduard Glaser, wuxuu ku dooday in "hieroglyphic ḫbstjw, loo adeegsaday tixraac" dad shisheeye oo ka yimid gobollada soo saaray fooxa "(ie. Punt ) waxaa adeegsaday Queen Hatshepsut c. 1460 BC, waxay ahayd adeegsiga koowaad ee ereyga ama si uun isku xidha. Inta badan dunnida adduunka, ku dhawaad 82%, wali waxaa laga soo saaraa gudaha Soomaaliya, iyadoo qaar ka mid ah frankincense ay sidoo kale ku uruursan yihiin Koonfurta Carabiya, Itoobiya iyo Suudaan.
Ta netjer ( tꜣ nṯr ), oo macnaheedu yahay "Dhulkii Eebbe". Tani waxay tixraac u tahay xaqiiqda inay ka mid ahayd gobollada Sun Eebbe, taas oo ah, gobollada ku yaal jihada qorrax-soo-baxa, illaa Bariga Masar. Kheyraadka gobollada bari waxaa ka mid ahaa alaabada loo isticmaalo macbudyada, gaar ahaan fooxa. Suugaanta duugga ah (iyo suugaanta aan hadda guud ahayn) waxay adkaysay in sumadda "Dhulkii Ilaah", markii loo tarjumay "Dhul Quduus ah" ama "Dhulkii ilaahyada / awoowayaasha", ay macnaheedu ahayd in Masriyiintii hore ay u arkeen Land of Punt sidii waddankoodii hore. . WM Flinders Petrie waxay rumeysan tahay in Dynastic Race ay ka timid ama soo martay Punt iyo in "Pan, ama Punt, ay ahayd degmo ku taal koonfurta koonfur galbeed Badda Cas, oo laga yaabo inay qabsato labada xeebta Afrika iyo Carabta." Intaa waxaa dheer, EA Wallis Budge wuxuu sheegay in "Dhaqanka Masriyiinta ee Muddada Dynastic uu qabtay in guriga abtirsiinyada Masriyiinta uu yahay Punt. . . ". Si kastaba ha noqotee, ereyga Ta netjer looma adeegsan oo keliya Punt, oo ku yaal koonfurta-bari ee Masar, laakiin wuxuu kaloo ahaa gobollada Aasiya bari iyo waqooyi-bari Masar, sida Lubnaan, oo ahayd isha alwaaxda laga helo macbudyada.
Dhamaadka muddadii Boqortooyada Cusub, Punt wuxuu lunsaday "dhul aan macquul ahayn oo cajaa'ib leh oo sheekooyin iyo halyeeyo ah." Si kastaba ha noqotee, Masriyiintu waxay sii wadeen inay soo bandhigaan heeso jacayl oo ku saabsan Punt, "Markii aan jaceylka u hayo, oo gacmahaygu ay i agdhacayaan, Waxaan ahay sida nin loo tarjumay Punt, ama sidii qof dib ugu soo baxay, markii dunidu si lama filaan ah u gashay ubax. "
Sudan
Hoose Nubia waa qeybta waqooyi ee Nubia, dhinaca hoose ee wabiga Niil oo ah dhanka sare ee Nubia. Mararka qaar, waxay ku fidsan tahay Masar Sare korkeeda ilaa Caadada koowaad iyo Labaad (gobolka loo yaqaanay dadka juquraafiga Greco-Roman sida Triakontaschoinos ), ilaa xad waa Aswan. Wax badan oo ka mid ah Upper Egypt iyo waqooyiga hoose ee Nubia waxaa daadadku ku soo qaadeen dhismaha Aswan High Dam iyo abuurida harada Lake Nasser. Si kastaba ha noqotee hawshii qadiimiga ahayd ee qadiimiga ahayd ee la sameeyay kahor fatahaadda waxay la micno tahay in taariikhda aagga ay aad uga fiican tahay tii hore ee Nubia. Taariikhdeeda ayaa sidoo kale lagu yaqaan xiriirka dheer ee ay la leedahay Masar.
In Upper Masar iyo Nubia Hoose ahayd taxane ah oo la joogo dhaqamada, ka Badarian, Amratian, Gerzean, A-Group, B-Group, iyo C-Group. Caddaynta luqadaha ayaa si xoogan u muujineysa in luqadaha Cushitic looga hadlo gobolka Nubia Hoose, oo ah gobol qadiim ah oo xayiraya maanta Koonfurta Masar iyo Waqooyiga Suudaan, kahor imaatinka luuqadaha Waqooyi Bari Suudaan ee Dooxada Dhexe. Intii lagu gudajiray Boqortooyadii Nubia ee Hoose Nubia waxaa qabsatay Masar, markii Masriyiintu ay isaga baxeen inta lagu gudajiray Xilliga Dhexe ee Dhexe Nubia waxaad moodaa inay qeyb ka noqdeen Boqortooyada Nubian ee Sare ee Kerma. Boqortooyadii Cusbaa ee qabsatay dhammaan Nubia iyo Nubia Hoose waxay si gaar ah ugu dhaweyd Masar, laakiin xilligii dhexe ee labaad waxay noqotay xarunta madaxbanaanida dowlad goboleed Kush oo saldhig u ah Napata. Laga yaabee qiyaastii 591 BC caasimada Kush waxaa loo wareejiyay koonfurta ilaa Meroe.
Blemmyes waa boqortooyo qabiileed Beja ah oo jirtay ugu yaraan 600 BC ilaa qarnigii 3aad AD ee Nubia. Waxaa lagu sharxay taariikhyahannadii Roomaanka ee boqortooyadii dambe, iyada oo Emperor Diocletian uu ka qorey Nocene calooshood u shaqeystayaal Reer Galbeedka ah si ay u ilaashadaan Aswan, xuduuda koonfureed ee boqortooyada, weerarada ay ka geystaan Blemmyes. Reer Blemmyes waxay qabsadeen gobol aad u muhiim ah waxa maanta casriga ah ee Suudaan. Waxaa jiray dhowr magaalo oo muhiim ah sida Faras, Kalabsha, Ballana iyo Aniba. Dhammaantood waxaa lagu xoojiyey derbiyada iyo munaarado isku dhafan Masar, Hellenic, Roman iyo Nubian. Dhaqanka Blemmyes sidoo kale wuxuu ahaa mid saameyn ku leh dhaqanka Meroitic. Diintoodu waxay xuddun u ahayd macbudyada Kalabsha iyo Philae. Dhismihii hore wuxuu ahaa farshaxan aad u weyn oo maxalli ah, halkaas oo qoraxda, libaax u eg ilaah la yiraahdo Mandulis lagu caabudo. Philae wuxuu ahaa meel lagu xajisto xajka, oo leh guryo ku yaal Isis, Mandulis, iyo Anhur. Waxay ahayd meesha Roman Emperors Augustus iyo Trajan ay ku biiriyeen tabarucyo badan oo la galay macbudyo cusub, plazas, iyo shaqooyin taallo leh.