Dowlad_Wanaag
Hordhac
Dowladnimada Marka laga hadlaayo culuumta siyaasada waxaa lagu qeexaa in ay tahay hanaan maamuleed oo bulsho ay baahi u qabto oo kala haga danahooda bulshadeed mid dhaqaale iyo siyaasad iyo kuwo kaleba. Waa hanaan qorsheeya go’aanka gaarida tartan loo maro cadaalad iyo go’aan wada jira xageeda hogaanka. Dowladnima ayaa noqoneysa mid caalami ah mid dal iyo mid deegaan. Xukuumad ahaana waxaa loo qeybin karaa heer dhexe, gobol & mid hoose. Hey’adaha hogaamiyana waxaa loo kala saari karaa kuwo sharci dejin (parliament), fulin (Cabinet) & garsoor (Judiciary). Xukuumada waxeey qeyb weyn ka tahay jilayaasha dowladnimada. Marka laga tago intaan oo idil iyo ciidamada noocyadiisa kala duwan oo xukuumada hoostaga waxa kale waxey soo hoos imaanayaan bulsha weynta rayidka ah.Dowlada hoose ayaa ah jilaha ugu hooseeya oo si xor ah loo soo doorto ayaa wax badan oo adeeg ah u qabato bulshada waxaana ka mid ah bixinta dhulka, canshuuraha guryaha iyo ganacsiga iyo adeegyo amni iyo caafimaadba. Maamul dowladeedku ayaa lagu dhex fulin karaa ama soo hoos geli Kara dal, ganacsi, balse hanaanka maamuleed ee lagu howlgalo, go’aanadana lagu fuliyo loo dejiyo sidoo kalana lagu hergeliyo ayaa la yiraahdaa hanaan dowladeed (governance). Ereyga asal ahaan iyo siyaasad ahaan waxaa curiyay Plato oo ahaa aabahii siyaasada reer galbeedka oo Gariik u dhashay. Ujeedada ugu weyn ee dowladi u taagan tahay ayaa ah in ay hubiso, ka shaqeeyso sidoo kalana keento in bulshada ey u taliso ee dowlada u tahay ay nolol wanaagsan u keento kana ilaalido nolosha xun ee dhibka badan. Siyaabo badan ayaa loo micneeyaa maamulka ama hanaan dowladeedka Bangiga aduunka wuxuu ku macneeyaa habka awooda dhaqaale & dowladeed loogu adeegsado horumarinta busho in ay tahay hanaan dowladeed ama maamulka dowada. Dowladnimada iyo siyaasada waa kala duwan yihiin inkasta oo ay hadana isku dhow yihiin oo xiriir ka dhexeeyo. Dalka, dowlada & dadka waxaa ka dhexeeyo xiriir isku xiran oo dad iyo dowlad la’aan dal ma jiri karo sidoo kalena dowlad iyo dal la’aan dad ma jiri karo marka la helo dhul ay dadka si wada jir ah ugu wada noolaadaan ayey imaaneeysaa hanaankii lagu wada noolaan lahaa waxaana ay noqoneeysaa qofku bulsho la’aan iyo maamul la’aan ma noolaan karo waana tii Aristotle yiri sidaas. Dalku waa wax dabiici ah sidoo kalana lagama maarmaan ah sidaasna dadka ayaa u baahan in si ay baahidooda kala duwan ugu qanciyaan uguna noolaadaan. Micnaha uu raashiinka u leeyahay qofka ayuu mid la mid ahna u leeyahay bulshada in ay yeeshaan dal ay ku noolaadaan. Dalkeena soomaaliya in mudo ahba masoo marin dowlad guun ah oo waqti badan jirtay sidoo kalena kuma baraarugsana dadkeena qiimaha iyo micnaha ay dowladi u leedahay shacabkeeda. Bulshadeenu waxeey aheyd mid ku dhisan maamul qabiil oo aan laheyn maamul dowladeed mideysan oo magac soomaaliyeed leh oo muuno, sharaf, magac weyn leh. Reer walba wuxuu lahaa dhul u gaar ah odayaal garta u gala reerka oo talada ka go’do dhalinyaro reeraha u ah laf dhabar marna difaaca marna geela raaca oo ubadka yar koriya sidaa ayuuna reer walba ku ahaa dalka. Waxaa maamul ugu horeeysay soomaali markii gumeystaha yimid dalka. Ka hor waa jireen maamulo yar yar iyo boqortooyooyin ka jiray Gobolka Mudug iyo Bari, Shabeelaha hoose, Banaadir sidoo kale Ugaasyo ka talin jiray gobalka Hiiraan iyo Shabeelada dhexe meelo kalena waa ka jireen maamulo balse ma aheyn mid lagu mideeysan yahay oo magac soomaaliyeed iyo hogaan leh. Dowlad iyo maamul soomaali lahaa waxaa ugu horeeyay midkii Sh.Cali jimcaale & Cabdulaahi Ciise hormuudka ka ahaayeen iyo sidoo kale dowladii Aadan Cabdule Cusmaan. Hanaankii dowladnimo ee dalka ka jiray wuxuu kacaa kufaba ugu dambeynti waa soo afjarmay kadib markii dalka uu u gacan galay awood milatari oo kali talis ah. Kadib labaatan sanno oo waxaa dalku uu galay burbur iyo dagaalo sokeeye ah.