cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abshir Bacadle
Abshir Nuur Faarax
Abshir Nur farax waxa jirtay gabay uu umariyay gabdhaha muxajabadka ah markii ay dawladii shuciga ahayd ay qaqabatay gabdhah xijaanab oo ay dheheen waa dhilooyin waxana arinta horkacay wasiirkii diinta iyo awqaafta lana oran jiray guuled loona bixi ugu danbayntii [guuleed fansalakh] asaga oo lagu shabahayo ninkii rer bani israail ilaah cilmiga siiyay hadana caasiyay ,abshir bacadke markii uu arkay dawladu falkay kula kacday gabdhihii muxajabadka ahaa beenisayna aayadii ilaahay ee xijibka amraysay waxa uu ahaa dadkii aadka uga carooday falkaa gabayna ayuu mariyay gabaygii dawladu abshir bacadle waxa ay damacday inay ku xirto lkin abdhir waa uu fakaday waxa uuna aaday xagaas iyo sucuudiga lkin dawladii sucuudiga ayaa abshir soo tarxiishay kuna soo celisay somaliya markaas ayuu hadana dawlada sucuudiga gabay kale utiriyay.
Waxaa ka mid ahaa oo lagu xasuustaa abshir nuur farax gabayguu u tiriyey somaliland ka dib markii ay fara xumeeyeen Zam zam axmed ducaale kaas oo uu ku jeex jeexay waxayihiin somaliland.Abshir bacadle waa ftahan mawqaf cadna ka joogsada diinta mana aha da. Alle ha u naxariistee wuxuu geeriyooday 10-kii october 2010. Innaa lillahi wa innaa Ileyhi Raajicuun waxaa u ahaa nin wadaniha qaybtaan waxaa raaciyay (maxamed cabdulaahi cali wardheere) abwaan abshir bacadde oo ay isku dhawaayeen beel ahaan ganeraal maxamed faarax caydiid, cabdulaahi ciise maxamuud, Xuseen maxamed faarax caydiid, cabdulaahi axmed cadow, cusmaan caato iyo sahqsiyaad kale oo somaliya magac kuleh ayaa siweyn loogu xusiistaa kaalintii uu ka qaatay dagaalkii bilawgii sagaashameeyadii lalagalay ciidamadii ku sooduulay somaliya ee uu hogaaminayay Marykan ku ee looyaqaano (UNSOM) wuxuuna maalin kasta soo ban dhigi jiray gabayo uu ku dhiirigalinayaa mujaahidiintii uu horkacayay allaha u naxariistee general Caydiid waxana kasoo qaadan karaa oraah kamid ahayd gabay uu tiriyay mar ay gaaldu duqeeyeen Hotel Daameey oo ay shir ku lahaayeen masuuliyiin tii mujaahidiinta halkaas oo ay ku shahiideen in kabadan 69 xubnood oo dhamaantood ahaa caqligii somalidii markaa diidanayd wadanka in ajanabi soo galo waxaana arintaa ku farxay somali dabadhilif u ahayd gaalada abwanku asaga oo dhiirigalinaya dhalinyaradii mujaahidiinta ahayd waxa uu yiri (GUN IYO GAALABA WAA FARXEEN GOBI SE GEERI WAATAQAAN) alaha u naxariisto abwaanka.
Salaajiqada ruum
Dawalada salaajiqada ruum afka carabiga: (دَوْلَةُ سَلَاجِقَةِ الرُّومِ) afka faarisiga (دولت سلجوقیان روم) waa dowlad islaami ah oo ka jirtay dhulka anadool intii u dhaxeesay 1077 ilaa 1308 waxeyna ka go'day salaajiqada waaween
Taariiqada
Dagaalkii mulaadkarad kadib turkida waxay ku soo shubmeen anaadool waxeyna ka qabsadeen imbiraadooriyada biriizanda magaalooyin badan suleymaan bin qutulmush oo ka tirsan qooska salaajiqada ayeena u doortay amiir asna wuxuu raacsanaa suldaanka salaajiqada waaween malik shaah, suleymaan bin qutulmush wuxuu sii waday dagaalada oo ku waday biriizanda iyo furashooyinkiisa, biriizanda oo tabar iska weesay ayaa ogolaatay hishiis waxeyna u aqoonsatay meelihii uu furtay oo ka mid tahay niiqiya iyo gobolka biitiiniya
Kadib suleymaan bin qutulmush wuxuu soo aaday shaam waxa uuna weeraray andaakiya oo heestay taliye arman ahaa, durba magaalada gacanta ayee u gashay, balse amiirka xalab sharafu dawla oo u arkay in Suleymaan damac uga juro magaaladiis ayaa dagaal ku bilaay, suleymaan oo ka jawaabaya ayaa weerar ba'an ku qaaday xalab duleedka magaalada ayee ku dirireen waxaana ku dhintay dagaalka sharafu dawlada, suleymaan wuxuu filanaayay in magaalada usoo gacan galeeso laakin taas ma dhicin oo dadkii magaalada ayaa daafac galay suldaanka salaajiqada malik shaah iyo amiirka dimishiq taajudiin tutush ayeena gurmad weediisteen, taajudiin tutush ayaa soo hormaray, waxayna ku dagaalameen asaga iyo suleymaan meel loo yaqaan ceynu saliim 1086 waxaana lagu dilay dagaalka suleymaan bin qutulmush wiilkiisa qilij arsalaan gacanta ayaa lagu dhigay asfahaan ayaa loo qaaday.
dhimashada suleymaan dawlada cusub waxay soo gaarsiisay daciifnimo, dawlada oo ka mid yihiin daanishmandiyiinta iyo mankuujiyiinta ayaana ka go'ay dawlada. abul qaasim oo isku dhawaayeen suleymaan ayaa hogaanka dawlada qabtay waxa oona ku guuleestay inuu difaaco weerarada biriizandiyiinta hase ahaatee suldaanka salaajiqada Malik shaah ayaa amiir bursuq u soo diray inuu maamulo salaajiqada ruum bursuq ayaa ku fashilmay inuu abulqaasim meesha ka saaro malik shaah ayaa ku badalay amiir buuzaan oo asna ku guuleesan, abulqaasim wuxuu isku dayayay inuu qanciyo Malik shaah laakin Natiijo kama keenin, 1092dii ayaana la dilay, qilij arsalaan Wiilka suleymaan bin qutulmush ayaa dib ugu soo laabtay dawlada waxaana loo doortay suldaan
Weerarka koowaad ee kirishmiska
wax yar kama soo wareegin ku fariisahada qilij arsalaan carshiga waxa uu wajahay weerarkii koowaad ee saliibiga kaas ku baaqay baabaa orabaankii labaad kadib codsi kaga yimid imbiraadoorkii biriizanda aleksiyoos komeniin, kaas oo dalbaday in laga saacido la dagaalanka muslimiinta, waxaa ka bilaawday yurub abaabul dagaal lag\u qaado muslimiinta, waxaa loo hormaray koox kirishmis ah oo xamaasadeesan una badnaa rayid aa dagaal wax ka aqoon, waxay socdaan Qusdandiiniya ayee soo gaareen way soo talaabeen salaajiqada ayee daadaansi ku bilaabeen balse waa la wada laayay in yar oo imbiraadoorka biriizanda badbaadiyay mooyee, qilij arsalaan guushaan oo gaaray ka dib wuxuu ka tagay niiqiya asigoona  ku mashquulay khilaaf kala dhaxeeyay daanishmandiyiinta mana ogeen in dagaal xoog badan sugaayo.
Sanadkii 1097 ciidanka kirishmiska oo aad u badnaa talyaal sarena hogaaminaayeen ayaa gaaray niiqiya weyna go'doomiyeen, qilij arsalaan ayaa durbadii soo laabtay wuxuu isku dayay badbaadinta magaaladiis balse kuma guuleysan, wuxuu aaday buuraha, dadka magaalada ayaa muujiyay difaac daran heer ee kirishmiska ku daalaan, markii dambe biriizanda ayaa ku caawisay doomo xaga bada, markaas ayee is dhiibeen  biriizanda ayeena u dhiibeen magaalada.
Qilij arsalaan caasimadiis markuu waayay wuxuu caasimad cusub ka dhintay quunya, waxa uuna la galay wada hadal daanishmandiyiinta, si loogu midoobo cadawga soo duulaya.
Milmaanta Khatumo iyo Hargeisa
Milmaanta Khatumo iyo Hargeisa waxay ahayd milmaanta Khaatumo iyo xafiiska maamulka Axmed Siilaanyo sanadka 2017 ee af ingiriis lagu dhahaa merger of Khatumo and Hargeisa. Madaxweynaha Khaatumo Maxamuud Caano-nuug wuu ka baxay milmaanta Khatumo.
Salaajiqada ruum
Weerarka koowaad ee kirishmiska
Dagaalada kirishmiska waxey ku yeesheen saameyn weyn dawlada waxayna ku weesay dhul badan 20kii sano ee u dambeeyay qabsadeen
Qilij arsalaan ayaa arkay xal inuu qaribo tuulooyinka si kirishmiska sahay uga dhigan, Weerada kirishmiska waxey u sii gudbeen dhanka shaam, waxayna ka aasaaseen afar imaarado. Dagaalada kirishmiska ayaa kusoo laab laabteen dawlada, qilij arsalaan wuxuu awooday wixii ka dambeeyay 1101 inuu jabiyo sedex weerar  taas oo soo celisay hebada dawlada,
ka go'ida salaajiqada waaween
Guulaha uu ka gaaray saliibiyiinta ka dib waxa uu dib ugu laabtay la dagaalanka daanishmandiyiinta kuwaas oo isku heesteen hanashada maltaay, markuu dhintay amiir guumushtakiin 1105 ayuu awooday inuu ka qabsado magaalada ilmihiisa, waxa uuna ka go'ay salaajiqada waaween kuwaas oo galeen dagaal sokeeye kadib dhimashada suldaan malik shaah , shacbiyada qilij arsalaan ayaa kor u kacday wuxuu qabsaday mayaafaaraqiin, sanadii 1105 ayuu isku dayay qabsashada imaarada ruhaa balse may suura galin, wuu ka soo laabtay wuxuu dhex kusii qabsaday magaalada xaraan.
wuxuu ahaa qilij arsalaan inuu ku duulay mowsil sandii 1107 waxaana u suura gashay inuu qabsado magaalada, balse wuxuu wajahay isbaheysi xoogan oo artaqiyiin iyo amiirka xalab ka koobnaa wuxuu la galay dagaal kaas oo lagu jabshay qilij arsalaan oo cararaya ayaana ku dhintay wabiga, wiilkiis Malik shaah ayaana la qabtay oona loo diray maxamed bin Malik shaah
kala qeyb samida dawlada iyo isku soocelinteeda
Kadib dhimashada qilij arsalaan dawlada way kala qebsantay wiilkiis curudka Malik shaah wuxuu ku jiray xabasi, xaaskiis ayaa qabsatay maltaay wiil yar oo dogrol la dhaho ee dhashay ayaa suldaan laga dhigay, labada wiil kale mascuud iyo carab; mascuud wuxuu ku ag noolaa sodogiis gaazi bin guumushtakiin amiirka daanishmandiyiinta, carabna quunya ayuu joogay, Malik shaah ayaa dib u soo laabtay 1107dii waxaana u suura gashay inuu quunya galo oona noqdo suldaan , waxa uuna xabsiga dhigay labadiis walaal carab iyo mascuud, dagaalo qaraar ayuuna la galay biriizanda oo ahayd inee ku soo fiday dhulka dawlada, labadiisa walaal ayaa xabsiga ka baxsadeen mascuud oo taageero ka helaayo sodogiis gaazi bin guumushtakiin ayaana ku guuleestay inuu dilo walaalkiis Malik shaah 1116
markale ayee dawlada kala qeybsantay mascuud wuxuu qabsaday caasimada iyo meelo kaloo yar, walaalkiis carab wuxuu qabsaday ankara iyo qasdamuuni, walaalkiis kale dogrol oo masuul ka ahaayen hooyadiis iyo ninkeeda blak artaqi wuxuu heestay maltaay, waxaana walaalaha ka dhex bilaawday colaad daran, mascuud markii hore wuxuu diirada saaray la dagaalanka biriizanda waxa uuna ku guuleestay inuu ka soo ceshado dhul badan , sanadkii 1114 gaazi bin guumushtakiin ayaa fursad ku helay maltaay waa uuna qabsaday asigoo garab ka helaayo mascuud, waxa uuna diiday lahaanshaha salaajiqada ee magaalada, carab ayaa aad uga carooday arintaas wuxuuna ku eedeeyay mascuud inuu qiyaanay dawlada oona ilaalin karin dhulkeeda, 1116 weerar xoogan ayuu ku qaaday caasimada mascuud ayaa ka gurmad dalbay biriizanda, carabna amiirka arman ayuu garab ka dalbay, dagaalo adag ayaa dhex maray kuwaas oo ku soo dhamaaday inuu guuleestay mascuud, inkastoo mascuud uu kaligiis soo haray hadana wuxuu ku sii hoos noolaa gaazi bin guumushtakiin ilaa uu ka dhintay 1135.
Ka hortagida weerarka 2aad
imaarada ruhaa oo ka mid ahayd imaaradaha kirishmiska ayaa waxaa qabsaday zankiyiinta waxaana ka dhashay weerar saliibi oo cusub weerarkan waxaa hogaaminaayay boqorka faransiiska luwiis todobaad iyo boqorka jarmalka konraad sedexaad, mascuud ayaa ka hortagay waxa uuna u geestay baaba' xun ciidanka jarmalka, boqorkooda wuu dhaawacmay xitaa, faransiiska ayagana khasaaro xoogan buu gaarsiiyay inkastoo ku guuleesteen inee u gudbaan shaam, mascuud waxa oo isbahaysi la sameeyay nuurudiin zanki haraadiga imaarada ruhaa ayeena ku qaadeen weeraro aa kala joogsi laheen ugu dambeyn way la wareegeen weyna kala qeybsadeen
Qilij arsalaan labaad
Mascuud wuxuu u baxay la dagaalanka amiirka armiiniya tuuruus labaad markuu ka soo laabtay wuu dhintay 1156 xilkana waxaa qabtay qilij arsalaan labaad, waxaa bilaawday dagaalo u dhaxeeya dawlada iyo daanishmandiyiinta blase nuurudiin zanki oo arkaayay in is khilaafka muslimiinta uu awood siinaayo cadawga ayaa dhaxdhaadin sameeyay, markale ayuu khilaafka soo laabtay hadana culumada iyo wax garadka ayaa hishiis sameeyeen, hishiiska ka dib qilij arsalaan labaad wuxuu ku duulay biriizanda, waxa uuna ka qabsaday magaalooyinka laarinda iyo saliiqiya, balse mudadii u dhaxeesay 1159-1161 waxa uu kala kulmay biriizanda jab is daba jooga ugu dambeyn wuxuu aqbalay hishiis dhigaayay shuruudo adag   , mudadii uu hishiiska socday Qilij arsalaan wuxuu xooga saaray soo celinta awooda dawlada waxaana u suura gashay 1574 inuu qabsado imaarada siiwaas oo daanishmandiyiinta ka mid ahayd, imbiraadoorka biriizanda ayaa arkay inuu fursad siiyay qilij arsalaan waxa uuna dalbaday dhulka daanishmandiyiinta, markii loo diiday dagaal ayuu soo qaaday Qilij arsalaan ayaa awooday inuu ku jabiyo dagaalkii miryokifaaloon, khasaaro adag ayuuna gaarsiiyay. Sanadkii 1177 waxa uu qabsaday imaarada maltaay oo ugu dambeesay daanishmandiyiinta, sidaas ayee dawlada ku noqotay awooda muslimka kaliya ee ka jirta anaadool.
1179 qilij arsalaan wuxuu dagaal ku qaaday ayuubiyiinta, hase yeeshee jab ayuu kala kulmay salaaxudiin  ,
Weerarkii sedexaad ee saliibiga ayaa ku yimid dhulka dawlada, waxaana hogaamiya ka ahaa feridriik barboosa boqorka jarmalka, wuxuu doorbiday Qilij arsalaan inuu ka gambado laakin wiilkiis Qudbudiin ayaa la dagaalay waxeyna qabsadeen quunya 1190, hase yeeshee boqorka jarmalka ayaa isaga baxay magaalada Shan bari ka dib waxa uuna dalbaday in sahay la siiyo jidkana loo furo.
Sanadkii 1186 waxaa ku dhacay qilij arsalaan cudurka faalij waxa uu ku fakaray inuu ilmihiis oo ahaayeen kow iyo toban u kala qeybiyo dawlada, taasi oo qalad weyn ahayd waxaa mariiba ka dhex bilaawday walaalaha khilaaf iyo dagaalo, qilij arsalaan ayaa gadaal dambe ka ogaaday qaladkiisa wuxuu bilaabay inuu dib usoo mideeyo asagoo madax ka dhigaayo wiilkiis gayaasudiin kiikhisroof, hase ahaatee asoo ku guuleesan buu dhintay 1196, wiilkiis suleymaan ayaa awooday inuu dhamaan ka adkaado laakin 1204 laakin shan bari ka dib wuu iska dhintay wiilkiis qilij arsalaan sedexaad ayaa xilka qabtay
Xilliga dahabiga ee dawlada
Sannadkii 1205 Gayaasudiin Kiikhisroof ayaa yimid carshiga mar labaad. Wuxuu abaabulay safar uu ku tagay Boqortooyada daraabazoon, taas oo jaray waddooyinka ganacsiga ee Badda Madow, oo wadadan u furay dawlada mar kale. wuxuu awooday qabsashada Andaaliya 1206, oo ah deked ganacsi oo muhiim ah. Gayaasudiin Kiikhisroof wuxuu xoojiyay maamulkii dhexe, Wuxuu ka dhigay amiirradii loo dhiibay inay maamulaan gobollada, inay noqdaan guddoomiyeyaal ku xiran dowladda dhexe.
Gayaasudiin Kiikhisroof I wuxuu ku dhintay dagaal boqortooyada niiqiya uu la galay 1211 Waxaana xilka ku murmay Saddexda wiil ee Sultan Kiikhisroof (calaaudiin Keyqubaad, cizudiin Kiikaawuus, iyo Keyfaridun), wiilkiisa ugu weyn cizudiin Kiikaawuus ayaa koray carshiga. Cizudiin Kiikaawuus ayaa ka adkaaday walaalihiis ee xilka isku heesteen, ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa, wuxuu siiyay dhammaan dareenkiisa dib u soo nooleenta ganacsiga Anaadool Isaga oo heshiis la galay Boqortooyada Qubrus, wuxuu xoreeyay ganacsiga labada dal. Wuxuu Siinuub ka soo qabsaday imbiraadooriyada daraabazoon si uu u furo waddada ganacsiga woqooyiga. Ka dib, waxa uu u dhaqaaqay madaxii Armeeniya, kaas oo xannibay wadadii ganacsiga koonfurta, wuuna ka adkaaday Armanka, waxoo furay waddada ganacsiga ee shaam. Sidaa darteed Anaadool waxay noqotay xarunta safarrada ganacsiga.
Markii Kiikaawuus dhintay 1220, waxaa carshiga yimid walaalkiis calaaudiin Keyqubaad Mid ka mid ah hogaamiya yaasha ugu caansan ee salaajiqada anaadool, calaaudiin Keyqbaad ayaa qabsaday  Kalonoros (maanta Alaniya) oo ah deked muhiim ah oo ku taal xeebta bada dhexe Waxa uu magaaladan ka dhisay barxad markab, kaas oo markii dambe loo bixiyay magaca Alaniya, waxa uuna dib u dhisay qasrigii magaalada. Waxa uu ku daray dhammaan xeebta iija ilaa Andaaliya ka dib markii ay ganacsatadu weerar ku qaadeen Armenian oo berriga ah iyo budhcad-badeed reer Yurub ah oo badda ku sugnaa.
sanadii 1222 burcad badeeb qabiilka qafjaaq iyo ruush ah ayaa soo weeraray xeebaha dawlada, suldaanka asoo ka jawaabaya ciidan xoogan ayuu u diray jasiirad u ekaha qiram waxayna gaareen guulo waaween, caaludiin wuxuu kusoo daray dawlada dhulka imaarada mankuujiyiinta iyo araqiintnta laanta harboot
Si looga hortago duulaamada tataarka wuxuu isku dayay xiriir inuu la sameeyo jlaalu-diin khawaarzim shaah, laakin ma dhicin oo waxaa ka dhex qarxay dagaal 1230, waxaana lagu jabiyay khawaarzimiyiinta, ayuubiyiinta inkastoo ay garab ku siiyeen dawlada la dagaalanka khawaarzimiyiinta hadana xiriirkoodu ma fiicneen oo waxaa laba dhinac dhex maray dagaalo.
calaaudiin wuxuu ahaa inuu u diyaar garoobayo tataarka waxa oo dhisay dhufeesyo badan hase ahaatee geerida ayaa ku timid 1237, waxaana xilka uga dambeeyay wiilkiis kiikhisroof labaad
Duulaamada tataarka iyo jabka salaajiqada
calaaudiin dhimashadiisa ka dib dawlada waxay gashay marxalad daciifnimo ah kiikhisroof wuxuu ahaa qof daciif ah hadana daalim ah wasiirada ayaa maamulka dawlada gacanta ku haayeen waxaa billaawday kacdoon uu soo abaabulay wadaad la oran jiray baaba isxaaq, kaas oo ahaay shiici qalifsan, kacdoon wadayaasha waxay qaribeen magaalooyinka dad badana wey dileen mudo dheer kadib dawladu waxay ku guuleesatay inee soo afjarto kacdoonka
tataarka ayaa wuxuu ahaa inuu kusoo dhawaanayo dhulka dawlada, talyahooda baayjuu nooyaan ayaa weeraray araduum 1242 waxayna geesteen xasuuq ba'an, suldaan kiikhisroof markuu maqlay aqbaartaan xun wuxuu la baxay ciidan aad u badan meel la dhaho kuusa daag ayuu kula kulmay tataarka dagaal adag kadib tataarka ayaa guuleestay ,tataarka ayaa bilaabay kadib inuu boobo magaalooyinka dadka uu laayo dumarkana qafaasho , dagaalkan waxaa ka dashay inee dawladu naqato mid raacsan tataarka waxeyna ogolaatay inee bixiso canshuur ,
Dhamaadka dawlada
kiikhisroof wuxuu dhintay 1246, mdaxdii ka dambeeyay waxay ahaayeen kuwo tataarka uu keensaday wax awood ahna ma laheen inta badan labo ama sedex ayee xilka ku wadaageen kadib cadaadiska u tataarka u haayo dawlada ayaa isi soo taraatyay, canshuur aad u badan ayee soo rogeen dadka ayaa galay xaalad adag oo usii dheer tahay dulmiga tataarka weerarada biriizanda ee sii kordhaaya dilka siyaasiinta, masiibooyin dabiici ah cuduro faafa ayaa gabi ahaanba ruxay dawlada, suldaankii ugu dambeeyay dawlada mascuud labaad markuu dhintay 1307 waxay u qeybsantay dawlada toban imaaradood oo loo yaqaanay imaaradaha anaadool, waxayna kala ahaayeen imaarada qaramaan, tika, banuu xumeyd, karmiyaan, munashtaa, banuu barawaana, cusmaaniyiinta, saaruuqaan, banuuaydiin iyo qaraasii, cusmaaniyiinta ayaa mar dambe awoodeen inay aasaasaan dawlad awood badan oo kulmisa imaaradaha oo dhan
Dhaqanka
Inkastoo ey ahaayeen trki waxaa aad ugu faafsanaa dhaqanka faarisiga, qoyska boqortooyada ayaa muddo yar gudaheed kaga tagay magacyadoodii hore ee Turkiga waxayna door bideen in ay wiilashooda u bixiyaan magacyada halyeeyada Iran ee taariikhiga ah ama taliyayaasha sida Kiikaawuus, Keyqubaad, Kiikhisroof. Xagga Turkida, waxa jira muuqaal weli xambaarsan hab-nololeedka Aasiyada Dhexe, dhaqameed iyo caqiido, oo aan awoodin in uu dhexgalo dhaqanka iyo caqiidada Islaamka. Halka kuwa degey tuulooyinka ama magaalooyinka ay ku hoos jireen saameynta dhaqamada Iran iyo Islaamka, kooxaha weli haysta dhaqaalihii nolol-guuraaga ee reer-guuraaga ahaa waxay door bideen meelaha fog, roobabka ama "dhamaadka" degsiimooyinka.
Madaxweyneyaashii Soomaaliya
Madaxweyneyaashii soomaray dalka Soomaaliya.
Sidoo kale fiiri
Ra'iisul wasaarayaashii Soomaaliya
Salaajiqada ruum
aqoonta iyo suugaanta
waxey gaartay aqoonta meel fiican waxaa la dhisay madarasooyin waaween o lagu barto culuumta sharciga islaamka gaar ahaan madhabka xanafiga, sidoo kale waxaa jiray goobo lagu barto quraanka iyo meelo lagu barto xadiiska oo loo yaqaan daaru xadiis, madarasooyin lagu barto caafimaadka ayaa la dhisay dhamaan madarasooyinka waxaa ku dhagnaa masjid lagu tukado.
culumo badan ayaa soo baxay kuwaas oo heer sare ka joogay aqoonta qaarna safar ayee ku imaadeen dawlada waxaana ka mid ahaa ibnu carabi, shihaabudiin sahrawurdi, yoonis imra, jalaaludiin ruumi iyo sadrudiin quunawi
Jaamacadda Daaru Salaam
Jaamacada Daaru Salaam (Af-Ingiriis: Daaru Salaam University; Af-Carabi: جــــــامــعــة دار ســــلام) waa jaamacad weyn oo ku taala magaalada Muqdishu ee gobolka Banaadir, Somalia.
Jaamacada Daaru Salaam waxaa la aas asay kadib dagaaladii sokeeye ee dalka Soomaaliya burburiyey ka dib, sanadkii 2010 ayaa aqoonyahano Soomaaliyeed garteen ineey aasaasaan Jaamacadda Daaru Salaam,Si kastaba ha ahaatee, sanadkii 2013dii ayaa jaamacada la furey ayadoo lagu bilaabay 200 ardey, labo waaxood (Kuliyada Waxbarashada iyo Waaxda Maamulka & Ganacsiga).
Guud ahaan, 8 sano ka dib wakhtigii la aasaasay, maanta Jaamacadda Daaru Salaam waxay leedahay 7 kuliyadood (faculty).
Kuliyadaha Jaamacada
Jaamacada Daaru Salaam waxa ay leedahay & Kuliyadood (faculty) oo dhamaantood ku baxa luuqada ingiriiska, marka laga reebo koorsooyinka qaar ooy qaataan ardeyda sanadka koowaad (freshman) iyo ardeyda loo tababaro 2da sano ee macalinimada kuwaas oo qaata koorsooyin ku baxa luuqada Af carabiga
Kuliyada Waxbarashada
Kuliyada Maamulka & Ganacsiga
Kuliyada Sharciga & Qaanuunka
Kuliyada Beeraha & Deegaanka
Kuliyada Kalkaalisada
Kuliyada ITga & Koombuyuterka
Kuliyada Injineerinka
Warcibraan
Warcibraan waa maagaalo taariikhiya waxay kutaala Gobalka Togdheer ee Jamhuuriyada Somaliland, waxaa daga dad xoola dhaqato ah waxa ku yaala banka weyn ee xoolahu daqaan ee Buulalay waana meel inta badan ah barwaaqo waxayna ka mid tahay dhulka loo yaqaan Hawd ee caanka ku ah carada Cas. Waxay ku taala marka laga leexdo Buundada Qoryaale ee laamiga isku xidha Magaalooyinka Burco iyo Laascanood. Warcibraan waxaay ka tirsan tahay Dagmooyinka Gobolka Togdheer hoos taga.waxaa dega Reer xagaa, Reer xarbi ,ciise cibraan ,reer Cigale reer cabdale iyo reer badeed.
Nabi
Nabi
Nabi sidoo kale loo qoro Nebi (ingiriis: Prophet; carabi: ﻧﺒﻲ, "Nabiyu"; wadar الأنبیاء, loogu dhawaaqo "Al-Anbiyaa"; sidoo kale: ﺭﺳﻮﻝ, "Rasuul"; wadar ahaan: الرسل; "Ar-Rasul") waa qof karaamaysan oo Ilaahay (s.w) u soo diray dadka. Nabi kasta waxaa loo soo diray in uu baro, u digo, isla markaana hogaamiyo bulsho dad ah. Tirada Nebi ee Alle u soo diray shacabka, qabiilada iyo bulshooyinka dunida aad ayay u faro badan yihiin; sidoo kale, wakhtiyada ay soo baxeen aad ayay u kala duwan tahay.
Kitaabka Quraanka kariimka ah ee diinta Islaamka waxaa ku xusan tiro 25 Nabi iyo Rasuul kuwaasi oo ugu horeeyo aabaheen Nebi Aadam (c.s) uguna dambeeyo nabiga lagu soo khatimay anbiyada iyo rususha waa Nebi Muxamed. Intaasi waxaa dheer, Nebiyada iyo Rusushu waxaa Alle (s.w) u soo diri jirey qoomiyado kala duwan oo deegaano kala duwan ku nool, kuwaasi oo ku fasahaadey ama ka jeestay cibaadadii iyo diintii Alle u soo diray. Marka nebiyada iyo rusushu waxay ahaayeen kuwa dadka uga diga xumaha isla markaana fara wanaaga iyo wadada toosan.
Sida ku cad kitaabka Quraanka kariimka ee aasaaska u ah diinta Islaamka, Ilaahay sareeye wuxuu soo dejiyay 4|afar Kitaab oo la kala siiyay afar Rasuul. Kutubtaasi waxay kala yihiin: Intaasi waxaa soo raaca dhowr suxufi oo lagu soo kala dejiyay anbiyo iyo Rusul, waxaana ka mid ah:
Guud ahaan, sida ku xusan diinta Islaamka, diinta Masiixiyada, iyo tan Yuhuuda, anbiyada waxaa ugu horeeyay isla markaana aabe u ah Nabi Aadam C.S. oo ah aabaha dhamaan dadka. Nabiyada Alle (s.w) soo diray waxaa ugu dambeeyay Nebi Maxamed (c.s.w) oo ka soo baxay qabiilka qureeysh sanadkii 570kii taariikhda miilaadiga ah.
= Rasuul iyo Nabi =
Markaan tixraacno sida diinta Islaamku xustey, Nebi waa qof (labka dadka) nin ah ka soo jeeda tafiirtii Nebi Aadam (lagu daro Nabi Aadam laftiisa) kaasi oo Alle (s.w) ku soo dejiyay waxyi iyo amar lagu faraayo in uu u digo, wax-baro, isla markaana hogaamiyo reer, qabiil, bulsho, qoom, dad ama shacab asago oo tixraacaya kitaab Alle ku soo dejiyay asaga ama Rasuul ka horeeyay. Dhinaca kale, Ras'uul waa waa qof (labka dadka) nin ah ka soo jeeda tafiirtii Nebi Aadam kaasi oo Alle (s.w) u soo dhiibay fariin, laga yaabaa in kitaab lagu soo dejiyay ama aanan wax kitaab ah loo soo dirin, si uu hogaamiyo una fahansiiyo awooda weyn ee Alle. Haddii aanu qofkaasi wadin fariin uu gaadhsiinayo dad, shacab ama bulsho ninkaasi wuxuu ahaanayaa Nebi. Sidaasi daraadeed Rasuul kasta waa Nebi, laakiin Nebi kasta ma ahan Rasuul.
Waxaa jira dad badan oo Alle (s.w) soo diray kuwaasi oo ah Rasuul, Nebi ama labadaba. Tusaale ahaan, Nebi Muxamed waa Ras'uul iyo Nebi, halka Nebi Yuusuf, tusaale ahaan, yahay nabi oo kali ah. Dhinaca kale, Nebi Daa'uud wuxuu ahaa nin Rasuul iyo Nebi ah oo lagu soo dejiyay kitaabka Sabuur, halka wiilkiisa Nebi Suleymaan ahaa nebi oo kali ah. Inta u badan Rasuushu waxaa lagu soo dejiyay kitaab ay ku xusan tahay shariicada iyo qawaaniinta bulshada lagu maamulayo, halka Nebiyadu ay dadka barayeen kitaabta lagu soo dejiyay Rasuusha ka horeeysay.
= Jadwalka Nabiyada Ku Xusan Quraanka = Nebiya Ilaahay (s.w,t) ku sheegay kitaabka Quraanka kariimka ah ee lagu soo dejiayay Nebi Muxamed waa 25 Nabi kuwaasi oo kala ah:
= Xigasho =
Heshiiska Paris
Heshiiska Paris
Puntland
Maamul Goboleedka Puntland ama Buntland Af-Carabi:( أرض البنط) waxay si rasmi ah u tahay Dowlad goboleedka Puntland, waa maamul goboleed ku yaalo woqooyi bari ee dalka Somaaliya. Maamulkaan caasimadiisa waa Garoowe ee gobolka Nugaal. Puntland waxee xuduud la leedahay Somaliland oo ka xigta Galbeedka iyo Gacanka Cadmeed oo ka xiga Woqooyiga, dhinaca Bariga neh waxaa ka xiga Marinka Gardafuul iyo Badda Soomaal. Dhinaca Koonfurta neh waxaa ka xigo Gobolada dhexe ee soomalia, gaar ahaan galmudug, Koonfur Galbeed neh waxaa ka xiga wadanka Itoobiya. Puntland waxaa degan 1 kiiba 3 shacabka somalia oo dhan, waxaa degan dad ka badan 4 miliyan oo qof. Magaca Puntland waxuu kayimi dhulkii uduga oo ay aqoonjireen ganacsato carbeed gaar ahaana masaarida oo gobolada waqooyi bari kadhoofsan jiray uduga sida kumanaan sano kahor, Itoobiya puntland ayuu dalkiisa ku xukumaa, itoobiyana puntland ayey heestaa.
Heshiiska Paris
https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement
Puntland
Waardiyaha puntland ee la yidhaahdo ciidanka daraawiishta Puntland, waxaa loogu magac daray qaranka beelaha Ciid-Nugaal, ama Si'iid Harti ama reer darawiish uu Diiriye Guure hogaaminayay oo caasimada ahayd Taleex waqtiga gumeysiga.
Dawladda Puntland
Dawladda Puntland ee somaliyeed waxaa la asaasay 1998kii, waxaana asaasay isimo ,siyaasiyiin,ganacsato,culimaa,udiin ,haween dadka ugu caansanaa ee isugu yimi shirkii GAROWE kadhacay 1998 waxaa kamid ahaa madaxweynihii hore ee Dawladda DFKMG Cabdullaahi Yuusuf Axmed, Ibrahim Abshir Ibrahim, Beeldaaje Xaaji Cabdullahi, Suldaan Ciise Xasan Cumar, Ugaas Yaasiin, Suldaan Saciid Cabdisalaan, Islaan Maxamed iyo Garaad Jaamac ,sababta loo sameeyay maamulkaan wuxuu ahaa si loo badbaadiyo shacabka woqooyiga. Maamulka puntland aad ayuu uuga duwanyahay maamulka kale ee somaliland. Puntland ma raadinooso kala goynta dalka somalia, dadkaan waa dad wadaniyiin ah. shacabka puntland run ahaantii waa dad markasto raadiyo isku keenta shacabka soomaaliyeed. Puntland waxee leedahay maamul xukumo iyo barlamaan u gooni ah iyo wasiiro maamulo shacab woqooyiga.
Hormuudka
Madaxweynihii ugu horeeyay ee puntland woxoo ahaa Cabdullahi Yuusuf, waxaa ku xigay Maxamed Abdi Xaashi waxaa ku xigay Cade Muuse waxaa ku sii xigay Cabdiraxmaan Maxamuud faroole, Hadana waxaa xilka hayya Cabdiwali Maxamed Cali.
Madaxweyne ku xigeenka
Madaxweyne ku xigeenka Puntland, badankood waa reer Darawiish, sida Axmed Karaash, Abdihakim Amey, Hasan Afqurac, Mohamed Xaashi oo dhamaan reer Darawish ah.
Qarniga 20ka
Garowe waxaa kunool dad kor udhaafaya 257,300 waxaa lagu tilmaamaa magaalooyinka ugu kobaca badan soomaaliya. waa magaalo loo tago dalxiiso waxay leedahay meelo taarikhi ah oo aan lasookoobikarin
caasimada puntland
Garoowe waa caasimadda Dawladda puntland ee somaliyeed, Garoowe ayaa waxay soo martay maraxalado kala gedisan. Haatanna waxay maraysaa heer keedii ugu sarreeyay. Magaalada Ayaa xarun u ah haayado dowliya iyo kuwa aan dowli ahayn,qunsuliyado,ururo maxali ah, kuwa NGO ah,radio stations,TV IWM. Garowe waxaa ku yaal Meelo aad iyo aad u qurxoon suuqaaq iyo bacadlayaal aad iyo aad u camiran Jawiga ayaa had iyo goorba ah mid aan qaboow saa'ida iyo kulayl saa'idana aan lahayn qorraxda ayaa inta badan waxaa ku dahaaran cadar iyo daruuro.
Qarnigii 21ka
Ka dib markii wadatashiyo badan ay yeesheen isimada, siyaasiyiinta, aqoonyahanka, ganacsatada, iyo qaybaha kala duwan ee bulshada ku nool goboladan, ayaa waxaa la go'aansaday in magaalada Garoowe lagu qabto shir loo wada dhan yahay kaasoo ujeedadiisu ay ahayd in la dhiso maamul dowlad goboleed. Islamarkaas waxaas ku soo biiray Gobolada Sanaag iyo Sool oo kula bahoobay Maamulaka cusub Goboladii laysku oran jiray Waqooyi Bari.
maamulka
Sida uu qeexayo Xeerka 1aad,. ee axdiga ku meel-gaarka ah ee lagu dhisay Puntland.
Hubinta
Hubinta iyo controlka daawada
Waxaa wasaarada u suurto gashey in la helo labo mashiin oo ah kuwa lagu baarey tayada daawada oo la dhigay Magaalada Bosaso (Dekada) iyo Garowe.
Waxa socda dib u eegista iyo hirgelinta sharciga caafimaadka ,Waxa hirgeshey in la mamnuuco ka ganacsashada daawada qaaxada ee goobaha ganacsiga ah.
Hirgalinta
hirgalinta Siyaasadda (ISKA WAX U QABSO)
Waxa wasaaraddu si fiican ugu wacyi gelisey bulshada reer Puntland ka qeyb qaadashada caafimaadka guud Waxa ay wasaaraddu ka shaqeysay isku xirka Jaaliyada dibada ee reer Puntland si ay gacan fiican uga geystaan caafimaa
Qabiilada
Qabiilada ku nool Puntland waxaa ka mid ah Leelkase, Awrtable, Deshiishe, Majeerteen iyo reer darawiish.
Calanka
Calanka Puntland waxay uu eegtahay calanka Uzbekistan iyo calanka Lesotho.
Kaabayaasha (infrastructure)
Miisaaniyadaha Degmooyinka. Markii u horaysay Wasaaradda Arrimaha Guduhu waxay ku guuleysatay inay Miisaaniyado u samayso qaar ka mid ah Degmooyinka Puntland walow aan Degmooyinka oo dhan loo samayn hadana waxaa loo sameeyey 9 Degmo o ka tirsan Degmooyinka Miisaaniyadaas oo isu dheeli tiraysa Dakhli & Khara.
Waxayna ka kooban tahay Saadaasha/ Odorosida Dakhliga soo gelaya Degmooyinka ee la filayo & Kharashka ku baxaya hawlaha Degmadda taas oo sahashay in D/hoose lagula xisaabtamo Dakhliga soo galay & sida ay u kharash gareeyeen, Miisaaniyadda Degmooyinku waxay ka mid noqonayaan Dakhliga Guud ee Dowladda dhexe (GDP).
Heshiiska Paris
Heshiiska Paris (Faransiiska: Accord de Paris) [3] waa heshiis ku jira Heshiiskii Qaramada Midoobay ee Isbeddelka Cimilada (UNFCCC) ee la xariira dhimirka gaaska aqalka dhirta lagu koriyo, iswaafajinta, iyo maaliyadda laga bilaabo sanadka 2020. Luqada heshiiska waxaa ka wada xaajooday wakiillo ka socda 196 xisbi qaran oo ka socday Shirweynihii 21aad ee Qaybaha UNFCCC ee Le Bourget, oo u dhow Paris, Faransiiska, waxaana lagu ansaxiyey 12-kii December 2015. [5] Laga soo bilaabo Juun 2018, 195 xubnood oo UNFCCC ah ayaa saxiixay heshiiska, 178na waxay u noqdeen kuwo ka soo horjeeda [1] Heshiiska Paris wuxuu ujeedkiisu yahay himilada muddada fog ee lagu hayo korodhka celceliska celceliska heerkulka caalamiga ah si aad uga hooseeya 2 ° C oo ka sarreysa heerarka hore ee warshadaha; iyo ujeedadeedu tahay in la xaddido kororka ilaa 1.5 ° C, maaddaama tani ay si weyn u yareeyn doonto khatarta iyo saameynta isbedelka cimilada. Heshiiska Paris, waddan kasta wuxuu go'aamiyaa, qorsheyaashana si joogta ah u soo sheegaa waxqabadkiisa ay tahay inuu sameeyo si loo yareeyo kululaynta caalamiga ah [6] Ma jiro wax farsamo ah oo lagu khasbayo [7] dal in uu dejiyo bartilmaameed gaar ah taariikh gaar ah, [8] laakiin bartilmaameed kasta waa inuu ka baxsan yahay bartilmaameedyada hore. Bishii Juun ee 2017, Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump ayaa ku dhawaaqay inuu doonayo inuu dalka ka baxo heshiiska. Heshiiskaan, taariikhda ugu waxtarka badan ee dib u soo noqoshada Mareykanka waa Nofeembar 2020, wax yar ka hor dhammaadka xilliga xilka Madaxweynaha Trump.
Balau
Balau ama Jamhuuriyadda Balau waa wadan Jasiirad ah oo aad u yar waxoona ku yaalaa Badweynta Baasifik. Jasiiradaan waxee 800km u jirtaa wadanka Filibiin.
Puntland
Goobaha
Degmadda Wadarta Guud ee Miisaaniyadda Sh.so/
Balau
Waxa ay ka kooban tahay 16 gobol caasimadeeduna waa Melekeok.
Puntland
Caafimaadka Puntland
Waxaa si joogta u shaqeynaya oo adeegyada caafimaadka joogta bixiyey 86 xarumaha hooyada iyo dhalaan, 8 Isbitaal heer gobol, 9 Isbitaal 7 xarumaha qaaxada, 5 xarumaha barista iyo la talinta cudurka Ej-Ay-Fii Aydhiska, 10 xarun oo caafimaad dhimirka, 6 xarun quudinta nafaqda iyo 212 Baro caafimaad.
Balau
Taariikh
Xiligii u horaysay ee wadankan cidi degtaa waxa ay ahayd 1000 kahor dhalashadii nabi ciise csl
Sida ay7 cadaynayaan calaamado laga helay goobo wadankaa kuyaalaa dadkii ugu horeeyaya ee halkaas lugohooda dhigay waxaa lacadeeyay in ay kayimaadeen wadanka Indunisiya
Dadka
Dadka kunool wadankaas waxaa lagu qiyaasay ilaa 20 kun ooqof.
Puntland
Kor u qaadista
Kor u qaadista wadashaqeynta hayadaha
Waxa la sameeyey nidaam wadashaqeyn hayadaha ka shaqeeya caafimaadka Puntland si wax ku ool u noqdaan mashaaricda ay nagalaa shaqeeyan Hayadaha caalamiga ah.
Hala'ib Saddexleey
Hala'ib Saddexleey -Suudaan
wuxuu ahaa Hala'ib Triangle (sidoo kale Halayeb, Carabi: مثلث حلىب Mosallas Ḥalāyeb wuxuu u yahay aag dhul lagu qiyaasay 20,580 kilomitir oo kiiloomitir ah (7,950 sq m) oo ku yaal xeebta Afrika ee Badda Cas. Aagga, oo magaceeda ka qaata magaalada Hali'ib, waxaa abuuray farqiga u dhexeeya xudduudka Masar iyo Suudaan ee ka dhexeeya "xudduud siyaasadeed" oo la dejiyay 1899 oo ku yaala Anglo-Egyptian Masjidka, kaas oo soconaya 22 woqooyi, iyo "xuduudaha maamulka" ee ay Ingiriiska u dejiyeen 1902, [1] taas oo mas'uuliyad maamul ah ka bixisay aag dhul woqooyi ah oo ku taala Suudaan, taas oo ahayd macmiilkii Anglo-Egyptian wakhtigaas. Iyadoo madax-bannaanida Sudan ee 1956-kii, labada Masar iyo Sudan waxay sheegteen madax-bannaanida aagga. Tan iyo bartamihii 1990-meeyadii, Masar waxay maamushay maamulka runta ah ee maamulka aagga qayb ka ah Gobalka Badda Cas, ka dib markii la geeyay qaybo millatari oo Masar ah 1990-yadii, waxaana si firfircoon loogu maal-galiyay [2] Masar ayaa dhowaan lagu soo rogay in ay diidaan heshiisiin caalami ah ama xitaa wadahadal siyaasadeed oo la xidhiidha aagga. Qeexitaanka aagga sida "saddexagalka" waa qiyaas qiyaas ah. Kaliya koonfurta 290-kiiloomitir (180m), oo raacaysa ciqaabta 22 °, waa xariiq toosan. Inkasta oo dhammaan agagaarku ay waqooyi ka yihiin 22-dhibcood, haddana dhul yar oo koonfur ah 22 °, oo loo yaqaan 'Bir Tawil', ayaa ku biiray Halaashibta Gobollada Waqooyi-galbeed ee dhinaca galbeed ee ugu dheerayd dhinaca dhulka. . [4] Aagga waxaa mararka qaarkood loogu yeeraa Masar sida "Aagga Maamulka Khaaska ah" ama SGAA. [5] Tusmo
Fadhigaab
Tuulada fadhigaab.... waxay woqooyi bari kaga beegan tahay degmada garadag. Waxa koonfur ka xiga degmada sincarro oo u jirta 24km fadhigaab, waxana dega beesha, biciide, gaar ahaan axmed faarax(habarjeclo)''', Degmada waxa ay Hodan kutahay xoolaha waa mid kamid ah sayladihii ugu waaweynaa dawladii soomaaliya.
Waa goob taariikhdu xusayso iyadoo lagu xasuusto inay kaqayb qaadatay halgankii SNM. Waana goobtii lagu jebiyay Ciidamadii Faqashta. ```((laasdhagax))``` waa halkii lagu jebiyay Faqashta. qurbajoogta dadka degan degmada aya wada, dedaal ay ku horu marinayan degmadoda. Magalada waxa ku yaala camp ama xero barakacayal dad reer mii ah degan yihin oo kaso qaxay garadag ceelafweyl huluul dararweyne iyo melo kalo badan.
Dadkeeda caanka ah ama taariikh da leh Waxa kamid ah 1:. ((FAAHIYE MIRE IBRAAHIN ))OO ahaa Suldaan garyaqaan halgamaa 2: (( axmed aadan Cali goodir)). Lataliye madaxweyne ahaan siyaasi caan ah OO aqoonyahan ah dalka marxalado badan kala Soo dabaashay 3: dadka ugu  caan  san waxa ka mid  siciid maxamed adan goodir oo ah ganacsade ku nool wadanka debadisa
Makaahiil
Makaahiil
Makaahiil waa beel ka tirsan beel-weynta Samaroon ama Gadabuursi ee qabiil ka tirsan Beelaha Dir deegaanka ku ah gobolka Awdal]dagmada borama Salal iyo Gabilay iyo bulaxaar salal ee dalka iyo tulooyin ka mid ah gobolka salal ee dalka [[Somaliland, kilinka 5aad ee Itoobiya iyo deegaano ka tirsan wadanka Jabuuti. Beesha Makaahiil waa beelaha ugu tirada badan reer Sheik Samaron waxayna u kala baxaan sidan:
Beesha abdalle makaahiil waxay ukala baxdaa Reer wayd Reer Kamas. Beesha muuse makahiil waxay ukala baxaysaa 1.Makayl-dheere 2.Afarta ilma yoonis Afarta ilma yoonis waxay ukala baxayaan: 1.Nuur-yoonis (reer nuur) 2.Cali yoonis 3.Jibriir yoonis 4.Aaadan yoonis
Saliim labaad
Saliim labaad ina suleymaan qaanuuni ina saliim koowaad ina bayazid labaad ina muxamad al-faatix ina muraad labaad ina muxamad koowaad ina bayazid koowaad ina muraad koowaad ina orkhan ina cusmaan gaazi, waa kan 11aad ee baqdaad cusmaaniyiinta, waana Wiilka suleymaan qaanuuni iyo khuram suldaan, waxa uu xilka haayay inta u dhaxeesay (1566-1574)
Qabashada xilka
saliim labaad uma muuqan qofka aabihiis badalaayo balse dhimasha walaalihiis shahrazaada musdafa, Maxamed iyo jahaankiir ayaa ka dhigtay inuu noqdo qofka badalo aabihiis
Dhimashadiisa
Sanadkii 1574 ayuu dhintay saliim labaad, wuxuuna sababsaday inuu ku simbirixooday lugtiisa xili uu qasriga duub kaay ku qubeesanaayay, taariiqyahanada reer galbeedka waxay dhimashadiisa ku sababeeyaan khamriga badan uu cabi jiray
Tilmaantiisa
Selim waxaa loo soo bandhigay inuu yahay boqor deeqsi ah oo jecel raaxada iyo maaweelada ilaha xilligaan, oo jecel golaha cabitaanka, wuxuu ku raaxaystaa joogitaanka aqoonyahannada iyo abwaannada ku hareeraysan, iyo sidoo kale fannaaniin, legdanayaal, iyo aqoonyahanno, kuwaas oo sameeya. ma rabto in ay qalbiyada qofna jebiso. Si kastaba ha ahaatee, waxa la sheegay in aanu wax badan ka soo muuqan fagaarayaasha, oo uu aabbihii inta badan aadi jiray Salaadda Jimcaha, isla markaana uu ka dhex bixi jiray dadweynaha; Selim taas wuu dayacay oo waqtigiisa ku qaatay qasriga.
Kolumbus, Ohio
Kolumbus waa fadhiga dowlada degmada Franklin. Magaalada Kolumbus waxay leedahay dhaqaale aad u sareeya kaasi oo ku tiirsan waxbarashada, bankiyada, dalxiiska, soo saarka cuntada, wershadaha fudud, sameyska dharka, caymiska, teknoolojiyada sida internetka, xayaysiiska iyo iidhehda, fayshanka, soo saarida birta iyo laxaamada, cilmibaadhista caafimaadka, dhakhtarada iyo waxyaabo kale oo badan. Sidoo kale magaaladan waxay saldhig u tahay mahcadka Battelle Memorial oo ah midka ugu weyn dunida ee sameeya iyo soo saara iskudarka kimikada aduunka, xarunta NetJets oo iyadna ah shirkada ugu weyn aduunyada ee samaysa qeybaha iyo xubnaha diyaaradaha dheereeya ee lo yaqaano "Jets"ka. Waxaa intaas dheer, Kolumbus Ohio waa xarunta sare ee shirkadaha waaweyn ee "Fortune500" taasi ooy hoosgalaan Shirkada Caymiska ee Mutual, Amerikan Electric Power, L-Brands, Big Lots, Cardinal Health iyo kuwo kale.
Sidoo kale, Kolumbus Ohio waxay xarun sare u tahay shirkada cuntada degdega ah ee Wendy's, White Castle iyo kuwo kale. Sanadkii 2012ka, waxaa Kolumbus lagu magacaabay ineey ka mid tahay 50-ka magaalo ee ugu wanaagsan wadanka Maraykanka, marka laga hadlayo dhaqaalaha, amaanka, adeega dowlada, shaqooyinka iyo wixii la hal maala. Sidoo kale, sanadkii 2013ka waxaa Kolumbus loo aqoonsaday inay ka mid tahay 10ka magaalo ee ugu ganacsiga fiican wadanka ayadoo la sheegay in qorshaha dowlad degmadaasi taageerto koritaanka iyo hanaqaadka ganacsiga yaryar iyo kan kaleba. .
=Taariikh=
Deegaanka maanta loo yaqaano Kolumbus waxaa wakhtiyada qaar loo yaqaanay Degmada Ohio (Ohio County), midaasi ooy maamuli jireen maamulkii Faransiiska ee Ameerika ee lagu magacaabi jirey "Faransiiska Cusub" (New France). Wakhti ka dib, waxaa deegaankaasi ku soo jabay ganacsatadii reer Yurub ee ku sugnaa Waqooyiga Ameerika, kuwaasi oo inta badan daneeynayay dhogorta iyo cudbiga deegaankasi qaniga ku ahaa. Si kastaba ha ahaatee, deegaanka Kolumbus waxaa la bilaabmey dagaalo adag oo dhexmaraayay dadkii deegaanka asal ahaan u degnaa ee Hindida Cas iyo gumaystihii reer Yurub ee dhulkaas ku soo fidayay. Waxaa sidoo kale xurguf ka dhexaysay cidii ka talin lahayd deegaanka taasi oo ciidamada Faransiiska gacanta ugu jirtey.
=Muuqaalka Magaalada=
=Magaalooyinka Maraykanka=
=Tixraac=
Niue
Niue waa Jasiirad ismaamusho ama maamul goboleed oo ka tirsan Dawladda New Zealand, waxeena ku taalaa Badweynta Baasifik. Magaalo madaxda jasiiradaan waa Alofi.
Ogaadeen (beel)
Ogaadeen (Ogaden, أوغادين) waa qabiil ka ugu badan beesha Daaroodka, ee ku nool dhulbaxsinta konfuur iyo galbeed, ee Dadka Soomaalida. Ogaadeenku waxay deegaan ku yihiin Itoobiya (gaar ahan deegaanka Ogaden), wadanka Soomaaliya (gaar ahaan koonfur), iyo wadanka Kiinya. Deegaan ahaan, wuxuu Ogaadeen soohdin qabiil la leeyahay Isaaq iyo reer darawiish dhinaca waqooyi, iyo qowmiyadda Oromo dhinaca galbeed, iyo dhinaca koonfur wuxuu Ogaadeen soohdin la leeyahay Rahanweyn.
Daarood
Daarood waa beel ka mid ah beelaha Soomaalida kuwaasi oo degan Geeska Afrika. Beesha Daarood waxaay degtaa wadanka Soomaaliya, wadanka Itoobiya iyo deegaano ka tirsan wadanka Kiinya. Guud ahaan, beesha Daarood waxaa ka farcama reero badan oo ka mid yihiin: Absame, Ogaadeen, Harti (Reer Darawiish, Majeerteen iyo Warsangali), Dishiishe, Lailkase, iyo beelo kale.
Lahjadaha ay ku hadlaan daaroodku waa ay kala duwan yihiin oo iskuma dhowa, tusaale ahaan meesha ay kuwa dega Itoobiya lahjad gooni ah uga hadlaan kuwa dhinaca bari degana lahjad gaara ayay ku hadlaan, kuwa sanaag segana lahjad gaara ayaabay ku hadlaan. Asal ahaan odaygii Daarood ahaa waxa uu ku yimid Yaman Jabarti Ismaaciil isaga oo sheekh ah oo faafinaya diinta Islaamka gaar ahaana waxa uu ka soo degay meel u dhaw degmada Laasqoray ee gobolka Sanaag waxaa uu mudo diinta Islaamka ka faafinayey dhulka Bariga iyo Bartamaha Geeska Afrika. Daarood waxaa dhashay Doombiro Dir.
Bariis
Bariis (أرز; riso; rice ) waa siidh firiley ah oo ka baxa dhir loo yaqaano Oryza sativa (Bariiska Aasiya) iyo Oryza glaberrima (Bariiska Qaarada Afrika).
Bariisku waxa uu ka mid yahay cuntooyinka ugu badan ee dunida laga cuno gaar ahaan qaarada Afrika iyo qaarada asiya. Sida cilmi-baadhis aarkiyooloji ahi qeexday bani-Aademku waxay beeran jireen bariiska tan iyo 10,000 oo sano ka hor maantana waa 20% cuntada dunida. Bariisku waxa uu ka baxaa meelo kala duwan oo dunida ah, gaar ahaan dhulka roobleeyda ah ama biyo badan leh iyo caro aad u nafaqo badan. Geedka bariisku wuxuu u baahan yahay ugu yaraan lix bilood oo qorax heer-kulkeedu ka sareeyo 22 °C iyo biyo waraabin joogto ah. Waxaa jira noocyo badan oo bariis ah, taasi oo ku tiirsan deegaanka uu ka baxayo iyo cimilada, sidaas ay tahay noocyada bariiska waxaa saamayn ku leh farsamada warshadaynta. Cuntada bariisku wuxuu leeyahay kaarbonhaydarayd jidhka nooluhu u isticmaalo inuu awood ka dhigto. Inkasta ooy jiraan xanuuno yar-yar oo bariisku ku keeno noolaha, sida calool-taag, waxa daraasad 2008dii soo baxdey sheegtay in cunitaanka bariiska waqti aad u dheer keento kansarka caloosha (fiiri Caafimaadka iyo Nafaqada Bariiska).
Qaarada Aasiya, gaar ahaan wadanada Shiinaha iyo Hindiya ayaana ugu badan soo saarka bariiska aduunka.
= Taariikhda Bariiska =
Cilmi-baadhis la sameeyay ayaa waxay muujisey in bariiska beeran jireen dad beeroleey Shiine ah waqtiyadii u dhexeeyay 8,200 ilaa 13,500 sanno ka hor. Sidoo kale cilmi-baadhis aarkiyooloji ah waxay sheegtay in waqtiyadaasi laga beeri jirey webiga dooxada Yangtze ee dhulka-jooga-hoose ee wadanka Shiinaha. Waxay cilmi-baadhistu sidoo kale soo ban-dhigtey in qiyaas ahaan 5,000 sano ka hor bariisku ku fidey koonfur-bari iyo koonfurta qaarada Aasiya. Waqtigaas wixii ka dambeeyay bariisku si tar-tiib ah ayuu ugu fiday dunida inteeda kale. Sidoo kale meelo ku dhow webiga Nayjar ee qaarada Afrika ayaa laga beeri jiray bariiska ilaa iyo 3,500 sanno ka hor laakiin kuma fidin deegaanada kale ee qaarada ilaa laga soo gaadhay 2,700 sano ka hor. Dhulka Soomaalida wuxuu ku soo gaadhay bariisku si ganacsi isagoo si toos ah iyo si dadban uga imanaayay wadanada Hindiya iyo Shiinaha.
= Jaadyada Bariiska =
Beeritaanka bariiska inta badan wuxuu aad ugu fiican yahay wadanada iyo gobolada leh shaqaale aad u jaban iyo roob badan. Marka la beerayo bariiska waxa ugu horayn lagu abuuraa midhaha dhul dabacsan oo laga shaqeeyay, ka dib waxaa lagu soo daayaa biyo fara-badan oo si ay u harqiyaan abuurka. Biyo badan ayaa la waraabiyaa abaqaalka ilaa uu ka dheeraado oo midho ka dhalo. Sidoo kale waxa la isticmaalaa sunta xasharaadka si looga ilaaliyo in abuurka dhaawac gaadho. Waqti hal sano gaadhaya ka dib waxa la soo jaraa midhaha ku yaala geedka bariiska kuwaas oo la galiyo warshado ka fiiqa dahaarka sare. Marka dahaarka ama qolofka sare laga qaado midhaha bariiska waxa soo baxa nooc loo yaqaano Bariiska Cowlan. Qaar ka mid ah bariiska cowlan ayaa dib loo galiyaa warshada oo maqaarka sare ka qaada markaas waxaa soo baxa Bariiska Cad. Bariiska Cad waa ka cimri dheer yahay nooca kale waana ka qaalisan yahay marka la kala iibsanayo, laakiin waxaa ka nafaqo badan oo ka caafimaad fiican Bariiska Cowlan oo qiimo ahaana ka raqiisan. Waxa jira shirkado ganacsi oo dib u farsameeya bariiska cad, mararka qaar xoogaa yar kariya si uu u jilco ka dib ku dara budooyin midabkiisa ka dhiga cadaan iyo waliba nafaqooyin. Bariiskani aad ayuu uga qaalisan yahay dhammaan noocyada kala duwan ee bariiska.
= Caafimaadka iyo Nafaqada Bariiska =
Bariiska waxa laga cunaa meelo badan oo dunida ah haba u sii bataan wadanada dunida sadexaad ee qaarada Afrika iyo qaarada Aasiya. Bariisku waa 20% cuntada dunida, halka qamadiga yahay 19% iyo galleyda oo ah 5% cuntada dunida. In kastoo marka loo diyaarinayo bariiska cunto ahaan lagu daro waxyaabo badan oo mid ah hilib iyo khudaar kala duwan, hadana waxa jirta saameeyn wayn oo bariisku ku yeesho caafimaadka qofka cunaaya. Bariiska noocyo ka mid ah, gaar ahaan Bariiska Cad marka warshada ku jiro waxa lagu soo daraa budo cad oo loo yaqaano afka ingiriiska Talc taasi oo ka dhigta bariiska mid qurxoon oo aad u cad. Budadaasi talc loo yaqaano mudo dheer ka bacdi waxay keentaa xanuuno halis ah oo ka mid yahay Kansarka Caloosha.
Isticmaalka Bariiska
Sida qaalibka ah midhaha bariiska waxay caan ku yihiin in la kar-kariyo oo loo cuno cunto ahaan laakiin waxaa jira siyaabo kale oo fara badan oo bariiska loo isticmaalo. Tusaale ahaan, bariiska ceeyriin waxaa loo isticmaalaa in laga sameeyo cabitaano badan oo ka mid yihiin caano bariis, boorash bariis iyo khamri bariis. Sidoo kale bariiska ceeyriin waxa laga sameeyaa burka bariiska taasi oo ah in la shiido ama la bur-buriyo midhaha bariiska.
Nafaqada Bariiska
Nafaqada Bariiska ku jirta 100g (3.5 oz)
Maadaama bariisku ka mid yahay cuntooyinka maalin walba la cuno waa badeecad suuqeedu aad u kala socdo. Waxa jira shirkado aad u badan oo ka shaqeeya kaliya beerista, warshadeynta iyo beec geeynta bariiska kuwaas oo ka hoowl-gala dhammaan wadanada dunida. Sidoo kale bariisku wuxuu laf-dhabar u yahay dhaqaalaha wadamo badan oo soo koraya kuwaas oo u iib geeya wadanada jaarkooda iyo waliba suuqyada dunida horumartey. Wadanada wali dhaqaalahoogu korayo dhoofinta bariisku waa 95% dhaqaalaha eey helaan. Hindiya iyo Shiinaha oo kali ahi waxay soo saaraan kala badh bariiska aduunka. Guud ahaan, soo saarka bariiska aduunyadu wuxuu u korayaa si joogto ah oo sanadkii 1960kii wax soo saarka bariisku wuxuu ahaa 200 milyan tan, halka uu ka gaadhey 678 milyan tan sandkii 2009kii. Sadexda wadan ee ugu weeyn soo saarista bariiska sanadkii 2009kii waxay ahaayeen Shiinaha (197 milyan tan), Hindiya (131 milyan tan) iyo wadanka Indunisiya (64 milyan tan soo saartey).
=Qoraalo La Xidhiidha=
=Tixraac=
Shilin Soomaali
Shillin Soomaali (Astaanta lacagta: Sh.So.; Somali Shilling; شلن صومالي; scellino; ISO 4217 code: SOS) waa lacagta lacagta rasmiga ah ee dowlada Jamhuuriyada Soomaaliya taasi oo laga isticmaalo dalka Soomaaliya, marka laga reebo gobolada Waqooyiga. Lacagta Shillin Soomaaliga waxaa loo sii kala qeybiyaa (loo jejebiya) 100 senti (English: cents, Af-Talyaani: centesimi).