cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vajudha
Rushigido rwemaJudah
Rushigido (Holocaust) raiva jambwa rokuurayiwa kukuru kwemaJudha munguva yakarwiwa Hondo Yepasirose Yechipiri. Urwu rushambwa rwakatungamirwa na Adhorufu Hitla neBato re Nazi avo vakakonzera kuurayiwa kwemaJudha vaigara muJerumani nevamwe vaigara kune mamwe matunhu akanga akapambwa neJerumani munguva iyi kuYuropu. Nyanzvi dzenhoroondo dzine fungidziro yokuti maJudha vakaurayiwa nejambwa iri vakasvika mamiriyoni matanhatu (6m). Shoko rekuti Holocaust rinoreva burnt whole, saka kwedu kuChishona kwanzi rushigido kureva kuti muviri wemunhu waipiswa zvakaperera. Kushigida kana kushikita - to burn utterly.
Kurani
Kurani (Chiarabhu: القرآن al-Qurʾān; "kuraura; to recite") kana Korani, iteksti ye chitendero cheUyislamu, rinotendwa se Vasalama sechizarurwa kubva kuna Mwari wavanoti Allah. Yakarondedzwa muzvitsauko 114 ( uzhi.: سور suwar, usho .: سورة sūrah), mukati ine mavhesi ( uzhi.: آيات ʾāyāt, usho.: آية ʾāyah, cons.: ʾāyat). Pamusoro pekukosha muchitendero, rinotenderwa kuvabasa rakanakisa muuvaranomwe hwe Chiarabhu, uye yakapezvedzera Chiarabhu.
Bandwe
Bandwe (kana Chivabvu mumazuva anhasi) imwedzi watinopemberera zuva rinonzi re Africa day. Bandwe mwedzi wechishanu (kana wemucharikwa) unowanikwa pakati paKubvumbi na Chivabvu, uye ndiwo mwedzu unoita hwerengo ye mwedzi dze Karenda ye Chivanhu dzizare.
Ziwumbe
Ziwumbe (kureva continent) muchidzidzo Taranyika zvinoreva zidunhu zihombe-hombe rinosimuka kubva mugungwa richiva nzvimbo ziendanakuenda rine nzizi, makomo, mapani, mipata zvichingodaro. Zita iri rinodudza zinzvimbo rakabatana rakawumbwa richitambanuka kuita mitunhu yakataramuka nhambwe huru kubva kune gungwa. Nokumwe kutaura tingaturikira tichiti dunhumandinde.
Bandwe
Karenda ye Chivanhu
Tarisai peji rizere re: Karenda ye Chivanhu
Ziwumbe
Chidzidzo cheTaranyika chinotaura zviwumbe zvinoti: Afurika; Ezhiya; Andakitika; Amerika Maodzanyemba; Amerika Chamhembe; Yuropu ne Ostireriya.
Bandwe
Karenda ye Chivanhu
Karenda ye Chivanhu kana ye Chishona, ikarenda inoshandiswa patsika dze chivanhu kana chikaranga chedu. Ine mwedzi gumi-mbiri (12) makore maviri uye mwedzi gumi-tatu (13) mugore re chitatu. Yakasiyana ne Karenda ya Gregori inotoodza zuva ne mwedzi zvose, saka kutanga kwe mwedzi wegore kwaisiyana zvichienderana nemusi waibuda mwedzi utsva kureva Mwedzi Wakagara. Pamusoro pezvo, mwedzi yaigona kuva ne mazuva 29 kana 30.
Gore re Chivanhu raive ne mwedzi 12 makore maviri uye mwedzi 13 gore rechitatu, richipera muna Mbudzi (october/november) zvichienderana nenzvimbo ye mwedzi. .
Vufini
Vufini (kureva Finland, Chifini: Suomi) kana Swomi, pachihofisi inonzi Rudhende rwe Vufini inyika iri muYuropu. Gutaguru rayo iHelisinki, inyika ine miganhu nedzimwe nyika dzinosanganisa Rhashiya, Estonia, Swidheni, ne Noruweyi.
Mushambadzi sezita
Mushambadzi izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe.
Musi weKuzvarwa
Musi weKuzvarwa (birthday) zvinoreva zuva rakazvarwa munhu.
Chipembwe
Chipembwe (kureva whooping cough; pertussis; 100 day cough) kana chikosoro chorutakatira , chirwere chinokonzerwa nebhakiteriya chinotapukira zvakanyanya. Kakawanda zviratidzo zvekutanga zvakafanana nezvefuruu inoparira kuyerera mumhino, fivha uye kakukosora. Izvi zvinobva zvazoteverwa nemavhiki enguva dzekukosora kwakanyanya. Kana nguva yekukosora yapera kunozouya kakufema kekuti "hupu" kanogona kunzwika munhu wacho paanenge achifema. Kukosora uku kunogona kugara kwenguva inodarika mazuva zana kana mavhiki gumi. Munhu anogona kukosora zvakasimba zvekuti anorutsa, kutyoka mbabvu, kana kuneta zvakanyanya kubva pakukosora kwacho. Vana vane mwedzi iri pasi pegore vanogona kukosora zvishoma kana kusatombokosora asi voita nguva dzavanenge vasingafemi. Nguva iri pakati pekutapurirwa utachiona kusvika pakuoneka kwezviratidzo inowanzova mazuva 7 kusvika ku10. Chirwere ichi chinogona kuitika muvanhu vakapiwa mushonga unodzivirira asi kakawanda kacho zviratidzo zvacho zvinenge zvisina kunyanya.
Naye
Naye (him also; him too; her too; he also).
Chipembwe
Pertussis inokonzerwa nebhakiteriya rinonzi Bordetella pertussis. Ichi chirwere chinofamba nemumhepo icho chinopararira zviri nyore mukukosora nemukuhetsura kwemunhu ane utachiona hwacho. Vanhu vanotapurira vamwe kubvira panguva inotanga kuonekwa zviratidzo kusvikira kumavhiki anoda kuita matatu ekukosora kwemunhu. Vaya vanenge varapwa nemishonga inouraya utachiona vanenge vasisiri kutapurira vamwe pashure pemazuva mashanu. Kuongororwa chirwere ichi kunoitwa nekutora chitorwa chinobva nechemukati memhino kana kuti mehuro. Chitorwa ichi ndicho chinozotariswa pachiongororwa maitiro evanhu kureva culture kana kuti pachiongororwa maitiro echirwere kana kuti polymerase chain reaction.
Kudzivirira chirwere ichi kunowanzoitwa nekupa mushonga unodzivirira kureva mushonga unodzivirira pertussis. Kudzivirira kwekutanga kunokurudzirwa pakati pemavhiki 6 kusvika ku8 ekuzvarwa, mwana achipiwa mishonga kanokwana kana mumakore maviri ake ekutanga. Mushonga unodzivirira wacho unopera simba nekufamba kwenguva pachikurudzirwa kuti vana vati kurei uye vanhu vakuru vapiwe zvakare mishonga yacho. Mishonga inouraya utachiona inogona kushandiswa kudzivirira chirwere kune vaya vanenge vari pangozi yekuchitapurirwa uye vanenge vari pangozi yekubata chirwere chakaipisisa. Kune vaya vane chirwere chacho mishonga inouraya utachiona inoshanda kana ikatanga kutorwa mumavhiki matatu ekutanga kubva panoonekwa zviratidzo, asi mishonga iyi haina zvainobatsira muvakawanda. Kana vari vana vane mwedzi isingasviki gore uye vaya vane pamuviri, zvinokurudzirwa kuti vatore mishonga yacho mumavhiki 6 kubva panoonekwa zviratidzo. Mishonga inouraya utachiona inosanganisira erythromycin, azithromycin, kana trimethoprim/sulfamethoxazole. Hapana umboo hunogutsa hunoratidza kuti mishonga inonyatsoshanda zvakanaka kurapa chikosoro ichi. Vana vakawanda avo vanenge vaine mwedzi isingasviki gore vanotofanira kurapirwa muchipatara.
Zvinofungidzirwa kuti pertussis inobata vanhu 16 miriyoni pasi rese pagore. Kutapukirwa kwakawanda kunoitika munyika dzichiri kubudirira uye vanhu vemazera ese vanogona kutapukirwa. Muna 2013 chirwere chacho chakaguma nenzufu 61 000 – kuderera kubva pa138 000 dzemuna 1990. Vana vane utachiona vanoda kuita 2% avo vane mwedzi isingasviki gore vanofa. Matenda echirwere ichi akatanga kuoneka kumakore ekuma 1500. Bhakiteriya rinokonzera utachiona hwacho rakazivikanwa muna 1906. Mushonga unodzivirira wakatanga kuwanika kuma1940.
Molome sezita
Molome izita remhuri muBotswana.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Govore sezita
Govore izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kurume 16
Kurume 16 (kana Chishona chizere: Zuva raGumiretanhatu muMwedzi waKurume) musi wegore makumimanomwe-neshanu (kana musi wechikumimanomwe-nenhanhatu pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara misi 290 kusvika pakupera kwegore.
Rugundiya
Rugundiya izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Kuwanza Huwandu
Muchidzidzo masvomhu kuwanza (multiplication in English) nhamba mbiri, kwakafanana nekuunganidza mapoka ane huwandu hwakaenzana nenhamba yechipiri - boka rimwe nerimwe rine nhengo dzinokwana kuenzana nenhamba yekutanga. Panoitwa maunga huwandu nhamba yekutanga inenge ichiwedzaniswa kanokwana kuenzana nenhamba yechipiri. Asiwo nhamba yechipiri inogona kuva iyo iri kuwedzaniswa kanokwana kuenzana nenhamba yekutanga.
Somuenzaniso, nhatu (3) kuwanza neina (4), zvakafanana nokuwedzanisa nhatu (3) kanokwana kana (4):
Nokumwe kutaura panganzi zvinhu zvitatu zviri kupetwa kana. Apa tinenge tichivamba kuverenga boka rezvitatu rokutanga kusvika pane boka rechina. Saka kuti tirerutse kutaura, paya panonzi kuEnglish, 12 times 10 isu tinokwanisa kuti gumi nembiri kuwanza negumi - kureva kudzokorora kuverenga boka rezvinhu gumi nembiri kanokwana kagumi.
Kujekesa
Chiitiko chokuwanza huwandu ndicho chinoshandiswa pakuita Tafura yeKuwanza Huwandu - multiplication tables. Somuenzaniso kana shanu ariye nhamba iri kuraviwa nayo tinoti: 5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45..., zvichingodaro.
Kurerutsa mutauro
Zvakafanira kuti pange pachiturikirwa mazwi kubva kuEnglish kuenda kuChishona kuti zvireruke pakutaura masvomhu. Saka mukutaura mazuva ose zvinenge zvamira sezvizvi:
Manyorerwo
Kune manyorero akawanda anoshandiswa pakuwanza sezvizvi:
Jira
Jira (cloth in English) zvinoreva chiro chakarukwa nedonje kana dzimwe mhando dzeshinda. Machira anoshandiswa kusona hembe uye kugadzira zvimwe zvishongo zvnishandiswa mudzimba.
Kaseke sezita
Kaseke izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Dzonga sezita
Dzonga izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neSouth Africa.
Lubwisi
Lubwisi mutauro unowanikwa kuUganda neCongo, Kinshasa. Kana kuri kuDRC mutauro uyu unonzi Talinga.
Dzonga sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Mutembo sezita
Mutembo izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neZambia.
Kaseke sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeBantu anotodzana.
Mutembo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Muwusha
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Svutugadzike
Svutugadzike (ku Chingezi: tea) kana tii; tiyi chinwiwa chinofarirwa neruzhinji hwe vanhu pasirose. Inogadzirwa nekunyika mashizha akaoma kana maruva edzinze Musvutugadzike mumvura inopisa. Svutugadzike inema mandorani, mapfuwira, kana runga yemichero, senge ndimu. Svutugadzike dzese dzinogadzirwa nedzinde re Camellia sinensis.
Dzimwe nguva shoko rekuti "svutugadzike" rinoshandiswa zvimwe zvinwiwa zvinonyukwa mu muchero kana mandorani emvura inopisa, senge "svutugadzike ye rosehip", kana "svutugadzike ye camomile". Aya anonzi "svutugadzike dzendorani".
Mhando ye svutugadzike
Tarisai futi peji re: Svutugadzike izerere ne svutugadzike itema Pane mhando mbiri dze svutugadzike: svutugadzike itema ne svutugadzike izerere.
Kugadzira svutugadzike tema, vashandi vanotora mashizha vachima tambaradza pama sherufu paanokwanisa kuoma. Vanotevera neku ma rolla uye nekuma mhedura mumagwishu, uye wobva vamaisa muchumba maano anonwirira (absorb) oksijeni. Riyekisheni ye mushonga inoshandura raviro ne stayera ye svutugadzike. Pekupedzisira mashizha anooma nemweya unopisa kusvika aita ruvara rwembise kana rutema. Svutugadzike tema zhinji inobva ku Siri Ranka, Indonezhiya ne Mabvazuva eAfurika. Kana mashiza esvutugadzike tema ava brewed mumvura inofanza, svutugadzike inogadzirwa nemashizha acho inenge iri tsvuku, saka imwe zita rinoshandiswa pamusoro pesvutugadzike tema, kunyanya muChayina, isvutugadzike itsvuku,
Svutugadzike zere inogadzirwa nekuisa mazhisha matsva mustima (steamer), izvi zvinoita kuti ave zerere. Anobva azotswanywa uye owomeswa muovheni. Indiya ndiyo musika hombe uye vashandisi vesvutugadzike zere.
Svutugadzike inowanzo mereswa ku Chayina, India, Pakistani, Siri Ranka, Taiwani, Japani, Neparu, Ostireriya, Ajendina ne Kenya.
Manwiro anoitwa svutugadzike
Svutudazike inonwiwa ichipisa. Ku Chamhembe ne Mabvazuva eAfurika inowedzerwa mukaka pamwe ne chokera nemamwe wo marunga.
Nyika imwe ne imwe ine magadzirirwo anoitwa svutugadzike zvichienderana ne tsika dzavo. Vamwe vanoinwa isina chinhu kunyangwe chikafu, vamwe vanoinwa nechokera chete.
Raviro neruvara rwesvutugadzike unoshanduka sezvo mashizha anogara mumvura inopisa. Kunyorerwa kwekafeni kunonzwika pakutanga, saka kana mumwe munhu achida kuchangamuka (activate) mumwe msaka (effect) anogona kunwa svutugadzike yakaenderana mamineti 1-2 chete. Kana mashizha akagara kwenguva yakareba, mamwe ma ndoranishonga (herbicides) anoparara uye mishonga iyi inogona kudzora msaka we kafeni uye inotounza manzwiro ekusununguka. Huwandu hweruvara rwesvutugadzike hausi chiratidzo chemawandiro ekafeni iri mukati ne chikusvo che msaka.
Ku Mabvazuva Epakati, mashizha esvutugadzike kazhinji anonyikwa mumvura inotonhora nemvura yakafanzwa.
Ku Rhashiya ne Perusiya poto diki ye svutugadzike yakasimba inotsvetwa muketero hombe yemvura inopisa inonzi samovar. Huwandu shoma hwe svutugadzike unotsvetswa mukomichi kana girazi uye yozadzwa mvura inopiswa.
Ku Yuropu vanhu vanoisa mashizha mumvura inenge ichifanza mamineti mashoma. Vangezi ne Vafirisiya (Frisians) vanoisa mukaka kana ruomba, nemuto wendimu ushoma, nechokera.
Nyonje
Nyonje izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Kurasha sezita
Kurasha izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Zvinyorwa zve Zvechivanhu kuzhe kwe Wikipidhiya
"Peji rino ndere zvinyorwa zve Zvechivanhu (kana Chishona) zvekunze kwe Wikipidhiya. Zvifundo zvinowanikwa pano zvinosanganisa pokufunda Chishona, nhoroondo ye tsika dzedu Vashona uye Zvimwe zvinhu zveZimbabwe wo futi."
Vavhenda
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#9fc131;" ! style="background:#9fc131; border:1px solid #eeeeee; text-align:center;" |
Mapambu sezita
Mapambu izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Nyongola sezita
Nyongola izita remhuri rinowanikwa muZambia neMalawi.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Mabhiya
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Musese sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Funga sezita
Funga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Angola neUganda.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.
Kasepe sezita
Kasepe izita remhuri rinowanikwa muMalawi, South Africa neZambia.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Azote
Mishonga mizhinji yakakosha muhushangazhi, senge ammonia, nyong'o ye nitiri, azoteri irihoganiki (propellants uye zviputitswa), uye masyanidhi (cyanides), ane azote. Bhondi-tatu rakanyanya kusimba munhangande azote (N≡N), bhondi riripachinzvimbo chechipiri pakusimba muchero madhihatomu morekuri mushure me Kabhoni Monokusaidhi (CO), inotonga chemishonga che azoteri. Izvi zvinokonzeresa kuomerwa kwezvose zvipenyu uye indasitiri mukushandura N2 kuita makomisheni anobatsira, asi panguva imwecheteyo zvinoreva kuti kupisa, kuputika, kana kuora nitrogen makomisheni kuita gasi renitrogen rinoburitsa huwandu hukuru hwesimba rinowanzo batsira. Synthetically inogadzirwa ammonia uye azoteri (nitrate) ndiwo akakosha mafetereza emaindasitiri, uye fetireza nitrate ndiwo akanyanya kusvibisa mu eutrophication yemvura masisitimu.
Yakatanga kuwanikwa uye yakaparadzaniswa nachiremba wokuSkotilendi (Vuskoti) Daniel Rutherford muna 1772. Kunyange zvazvo Carl Wilhelm Scheele na Henry Cavendish vakanga vazviita vakazvimirira panenge panguva imwe cheteyo, Rutherford anowanzopiwa mbiri nemhaka yokuti basa rake rakatanga kubudiswa. Zita rekuti nitrogène rakataurwa nemuongorori wemakemikari wekuFuranzi Jean-Antoine-Claude Chaptal muna 1790 pakaonekwa kuti azote yaive munyong'o ye nitiri ne azoteri. Antoine Lavoisier akakurudzira panzvimbo pezita rokuti nitrogen, kubva muChigiriki chekare: ἀζωτικός "hapana hupenyu", sezvo iri gasi rinopisa; Iri zita rinoshandiswa mumitauro yakati wandei, kusanganisira Chifurenji, Chiitari, Chirhashiya, Chiromania, Chiputukezi ne Chituruki, uye rinowanikwa mumazita eChingezi emamwe macompound e azote akadai se hidhirazi, maazidha (azides) uye makompaundi e azo.
Sirika
Sirika (ku Chingezi: silk) idondo remarise rinogadzirwa ne chigwerekwete kana chisakafuriro chehonye resirika. Marise esirika akasimba kwazvo uye anoshandiswa kugadzira hembe.
Azote
Kunze kwekushandiswa kwayo mumafetiraiza uye zvitoro zvine simba, azoter inhengo yezvakagadzirwa zviri hoganiki zvakasiyana-siyana seKevlar inoshandiswa mumucheka wepamusoro-simba uye cyanoacrylate inoshandiswa mu superglue. Azote inhengo yekirasi yese yemishonga yemishonga, kusanganisira mishonga inorwisa mabhakitiriya. Mishonga mizhinji inotevedzera kana maprodrugs echisikigo nitrogen-ine masaini mamorekuru: semuenzaniso, iyo organic nitrates nitroglycerin uye nitroprusside inodzora BP nekuisa munitriki oksaidhi. Mazhinji zvinodhaka ane nitrogen, akadai seakasikwa caffeine uye morphine kana synthetic amphetamines, anoita pama receptors emhuka neurotransmitters.
Sirika
Jira re sirika rinogona kugadzirwa kuita ragi, wariro (bedding), kana inogona kushandiswa kunyora kunyora kana kupenda. Kudhara, sirika yaishandiswa kugadzira maparashuti. Tsika yeku kudza mahonye esirika ekugadzirisa sirika inonzi tsikayeseri (sericulture).
Madzvatsvatsva mazhinji ane dondo remarise anonzi wo sirika.
Azote
Unenashoko (etimoloji)
Zita iri rinowanikwa ku Chistandadhi Shona, hariko kuChishona chakadzama saka rinogona kunge richibva kuChiputukezi kunyangwe zvisina kugwarwa paDuramazwi reVashona. MuChiputukezi iyo nitrojeni inonzi azoto kana azote.
Zita rokuti sikanito ririkubva pachirevo cheChingezi, nitrogen kana rikapatsanurwa shoko rokuti nitro ndiro "nito" muChishona uye chivakamberi -gen zvinoreva kuti "sika; umba; gadzirwa ne-". Sika shoko rokuti nitrogen ndiro sikanito kana umbanito.
Sirika
Puropati ye chemishonga
Sirika inogadzirwa ne honye ye sirika ine zvivakanyama, serisini (sericin) ne riseini kaka fibhurosini (fibroin).
Azote
Chibhantu
Mazita renhangande zhinji haawanikwi kumitauro yakawanda yeChibantu. Chiswahiri pachinoshaya mazwi rinotora kubva kuChiarabhu nokuti kubva kudhara wakambo tora mazwi kubva kumutaura wacho. Mitauro zhinji yekuMabvazuva kwe Afurika inotodza Chiswahiri saka inowanzo tora wo mazita ezvinhu kubva kuChiswahiri nokuti chinotaurwa vanhu hobho.
Sirika
Puropati ye chemishonga
Serisini imetiriyau ino nama saka poteredza risesini uye inoi protecta kunze. Sirika inodzinda michegwa ye asidhi yakawanda, zvichisiyana nesarufa asihi yainonyeutsa. Pfundiro (perspiration) inopa sirika ruvara runoita se huroro.
Nhunde
Nhunde izita remhuri rinowanikwa muTanzania.
Hloma
Hloma izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
]
Rugunda sezita
Rugunda izita remhuri rinowanikwa muUganda.
Manyoka
Manyoka (diarrhoea, dysentry) chirwere chinoita kuti tsvina ibude kakawanda yakaita mvura-mvura. Chirwere ichi chinoonekwa kana munhu achibuditsa tsvina yakaita muchururu katatu pazuva kana kanodarika. Manyoka anoitika kana matumbu achikundika kunwira mvura kana kuti achibuditsa mvura yakawandisa. Nguva zhinji manyoka anogona kupera ega pasina kurapwa.
Zviratidzo zveManyoka
Manyoka anoratidzika nenzira dzinoti:
Gumiguru 5
Gumiguru 5 musi wechi-278 wegore (kana chi-279 mugore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; panenge pasara mazuva 87 kusvika gore ripere. Mugore ra 2022 musi wa Gumiguru 5 wainge uri pazuva ra Chitatu muKarenda ya Gregori. Pakaitika musi uyu muKarenda ya Gregori wakange watove musi wa 11 Gumiguru muKarenda ye Chivanhu.
Karenda ye Chivanhu
MuKarenda ye Chivanhu, Gumiguru 5 akange ari pazuva ra Chishanu muna 2022, uye muKarenda ya Gregori musi uyu wakaitika pazuva ra 29 Gunyana. Ndiwo waive musi wechi-329 wegore muKarenda ye Chivanhu muna 2022, uye pakange paine mazuva 55 akange asara kusvika kupera kwegore re Chivanhu.
Kamambo
Kamambo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Bangala
Bangala mutauro weBantu unowanikwa kuSouth Sudan, Uganda neDemocratic Republic of Congo.
Jeke sezita
Jeke izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Watungwa sezita
Watungwa izita remhuri muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Murambamhuru
Murambamhuru zvinoreva kumanya bara kunoita mhuru, zvikurusei mubani - apa dzinenge dzichingomhanya pasina chiri kudzingirira kana chavhundutsa.
Gunyana 3
Gunyana 3 (kana Chishona chizere: musi wechitatu muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimana-netanhatu (kana musi wechimazanamairinemakumimana-nenomwe pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zananeguminepfumbamwe kusvika pakupera kwegore.
Manyonga sezita
Manyonga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Benza sezita
Benza izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro ye Chibantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Aristotile
Aristotile (Chigiriki: Ἀριστοτέλης Aristotélēs; 384–322 BC) aive mugondamano uye chisepe cheVugiriki Yekare. Zvinyorwa zvake zvinotaura ndaba dzizhinji dzakasiyana kusanganisa masainzi, ugondamano, ururimi, upanganhundu, hutonganyika, ruambandanga uye zveuseza. Semuvambi we Chikoro che Ruperipati cheugondmano muLyceum muAthina Yekare, akatanga tsika yakafaruka ye Huaristohle yakatoodzwa, ndiyo yakave bwaro revumba sainzi yezvarizvino.
Chimhamhiwa
Chimhamhiwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Nyongolo sezita
Nyongolo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kukuva Kwechinhu
Shoko rokuti kukuva rinotaura chinhu chasvika pakupera kwemwaka wacho, kana chabva padanho rachanga chiri.
Tsangamidzi
Tsangamidzi (n. Zingiber officinale. Ginger) idzinde rine maruva rine mudzi unoshandiswa sechirungo pakubika uye rinorapa semushonga. Dzinde iri rinobukira gore negore.
Kiziwi sezita
Kiziwi izita remhuri rinowanikwa muUganda, Kenya neTanzania.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kugumbata
Kugumbatira kana kugumbata (clasp hands across chest) zvinoreva kupeta mawoko akabata mapendekete - rudyi ruchibata kuruboshwe, ruboshwe ruchinobata bendekete rorudyi.????
Magunda sezita
Magunda izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neUganda.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Masera sezita
Masera izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neKenya.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Garwe
Garwe, ngwena, gambinga, gomombo (crocodile in English) imhuka inogara mumvura inowanikwa munzvimbo inodziya ye "tropics" mumatunhu ari kuAfrica, Asia neAustralia. Makarwe anogara mumvura isina munyu munzizi, nyanza, madziva nematoro.
Makarwe anodya nyama inosanganisira hove; mhuka dzemumvura nemhuka dzepadunhu. Mune dzimwe nyika makarwe anopfuyiwa pamapurazi, matehwe acho achizoshandiswa kugadzira shangu nemabheki emadzimai. Nyama yemuskwe wegarwe inokosheswa semutakunanzva kunzvimbo dzinoshanyirwa dzakaita se Victoria Falls. Nyama iyi inotaridzika senyama yehuku.
Mazita emhuri
Kune mazita emhuri ane chekuita negarwe. Mamwe ndiwo anoti: Garwe, Ngwena, Gambinga, Gushungo.
Sumbu sezita
Sumbu izita remhuri rinowanikwa muAngola, neCongo, Kinshasa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Humbowo
Humbowo kana umbowo (evidence in English) izwi rinoreva zvinhu zvose zvingashandiswa kutaridza kuti zviri kutaurwa kana kududzwa ichokwadi. Kazhinji humbowo hunodiwa kumatare anotanga mhosva, senzira yokutaridza kuti pane mhosva kana kuti hapana.
Bengo sezita
Bengo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Malawi neSouth Africa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Musungu sezita
Musungu izita remhuri rinowanikwa muKenya.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Madzivanzira sezita
Madzivanzira izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chikuku sezita
Chikuku izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neZambia.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.
Kirume sezita
Kirume izita remhuri rinowanikwa muTanzania.
Tembani sezita
Tembani izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe, Malawi, neSouth Africa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Berengo sezita
Berengo izita remhuri rinowanikwa muGabon.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Mafume
Mafume izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Dunga sezita
Dunga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neSouth Africa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.
Kutanga sezita
Kutanga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Ndoola
Ndoola kana Ndoro mutauro uri pedyo neBantu unowanikwa kuNigeria neCameroon.
Mazwi Anotodza Shona
Mutauro weNdoola une mazwi mashoma anonatsa kutodzana neChiShona.
Mupambutsi
Mupambutsi (deviation, a turning from usual course, derivation). Izwi iri haritaurwe kuChiShona chemazuva ose - pano tiri kuedza kuumba mazwi tichitodzanisa nemimwe mitauro yeBantu.
Mbiro sezita
Mbiro izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Sachikonye
Sachikonye izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Siwira
Siwira izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Gavi sezita
Gavi kana Gayi mazita evanhu anowanikwa muZimbabwe.
Muvara
Muvara (kureva colour) kana ruvara zvinodudza kudaira kweziso richipirikira mhando dzechiedza apo richinge ragamuchira chiedza chine ndefusai hwakasiyana. Chiedza, chidimbu chenangazira regetsimagineti (electromagnetic spectrum). Chiedza chinowanikwa chiine mhando dzeruvara ese anozivikanwa. Kuwonekwa kunoitwa mavara neziso kunoitika apo chiedza chinowira pachinhu chingava chipfeko kana chii. Ngatimboti chiedza chawira pachiro chitsvuku. Chinoita kuti ziso rizowona ruvara rutsvuku urwu ndechekuti, dzimwe mhando dzemuvara dzinonwira pachipfeko ichi asi chipfeko chinohwitudza ruvara rutsvuku. Nokudaro ziso rinowona ruvara rutsvuku chete.
Gavi sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Muvara
Zvakanaka kuwonesana kuti chiedza chine hunyambiri; chingawonekwa sesebhe uye chingawonekwa semasaisai.
Sainzi yemavara dzimwe nguva inonzi marhangi (chromatics), pimaruvara (colormetry), kana kungonzi sainzi yemavara. Inosanganisira kufunda kwekuonekwa kwemavara neziso remunhu uye huropi, mabviro erudzi muzvinhu, gorokodzwa ye ruvara muuseza, uye fundoyetsimba yeunye wegetsimagineti (electromagnetic radiation) munzvimbo inoonekwa (ndiko kuti, izvo zvinowanzo kunzi sechiedza chete).
Nangazira yemavara.
Unye we Getsimagineti inoratidzirwa ne ndefusai (kana rudido) uye kusimba kwayo. Kana ndefusai riri mukati mechiono chinoonekwa (huwandu hwe ndefusai hwunogona kuonekwa ne vanhu, unogona kubva pa390 nm kusvika 700 nm), inozivikanwa se "chiedza chinooneka".
Sharara sezita
Sharara izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Muvara
Mutsika dzevanhu.
Mutsika dzevanhu venyika dzakasiyana siyana mavara anezvirevo, uye mamiriro akasiyana. Izvi zvinoonekwa mushandosirwo emavara mumanyika, muenzaniso uri wekuti munyika yedu ye Zimbabwe ruvara rutsvuku runoonekwa seruvara reropa neupenyu nerevaya vakashaya. Kunyanya ropa revaya vakafa (vakashaya) munguva yehondo dzeChimurenga.
Mavara ekutanga.
Tsvuku, Huroro ne Ungu ndivo mavara anonzi mavara ekutanga. Mavara ekutanga maseti emavara chaiwo kana chiedza chemavara anogona kusanganiswa muhuwandu hwakasiyana kuti abudise (kana kuti asikiswe) mamwe mavara. Nekuda kwekusanganisa mavara maviri akasiyana kana anopfuura maviri, tinokwanisa kusika mavara matsva. Semuenzaniso, kusanganisa tsvuku nechena zvinogadzira kiwani, uye huroro netsvuku inogadzira ranjisi.
Marudzi emavara
Mabvute e tsvuku | Mabvute e tema | Mabvute e jena | Mabvute e pfumbu | Mabvute e ungu | Mabvute e huroro | Mabvute eRanjisi | Mabvute eZerere | Mabvute eKiwani | Mabvute esieni | Mabvute eMbise | Mabvute eHute
Mavara matema
Ruvara tema ndiro ruvara runowanikwa panoshayikwa kana pasina kukwana kwakazara kwe chiedza chinooneka. Asi mavara matema akati siyanei neruvara tema nekuti anechiedza chinoonekwa, asi chiedza chachona chirimbijana. Mhando dze mivara tema.
Mavara eUngu
Mavara maUngu ruvara rutema.
Mavara maZerere
Mhando dzeruvara rwe zerere dzinogona kusiyana mumarhangi ehyu (hue chroma) zvichireva masimbiro kana kuzara kwe chiedza zve, kana kupenya kwe zvinhu zviviri kana zvitatu. Mhando dzeruvara rwezerere.
Mavara maHuroro
Mavara ehuroro mavara machena muChishona nekuti mavara akajeka. Mhando dzeruvara rwehuroro.
Mavara maMbise
Mavara mambise anovanzo onekwa pavanhu vaneganda tema. Ruvara Mbise.
Mavara maRanjisi
Shoko rekuti Ranjisi raisavapo muChishona nekuti vanhu vaidana zvese mavara tsvuku nemarinjisi kuti tsvuku (dzvuku) nekuda kwekuti akati fananei, uye anovanikwa panguva imwechete. Zvisikwa zvineruvara rweranjisi.
Pfungwe sezita
Pfungwe izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Muvara
Mavara maTsvuku
Mavara matsvuku mavara akutsvukira seropa. Zvinhu zvineruvara tsvuku.
Pfungwe sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Muvara
Mavara maKiwani
Mavara maKiwani anogadzirwa nekusanganisa ruvara tsvuku neruvara chena. Zvinhu zvineruvara rwetsvukuchena.
Munhuhwi
Munhuhwi (smell, odour, scent). zvinoreva kunhuhwa kwechinhu kana nzvimbo.
Ambele
Ambele mutauro uri pedyo neBantu unowanikwa kuCameroun.
Gunyana 4
Gunyana 4 (kana Chishona chizere: musi wechina muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimana-nenomwe (kana musi wechimazanamairinemakumimana-nesere pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zananeguminesere kusvika pakupera kwegore.
Ambele
Mazwi Anotodza Shona
Mutauro weAmbele une mazwi mashoma anonatsa kutodzana neChiShona.
Kikundi sezita
Kikundi izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa.
Muvara
Mavara maHute
Mavara mahute mavara matsvuki nekuti aripadhuze nekiwani netsvuku, uye mavara anogadzirwa nekusanganisa mavara maUngu nematsvuku. Mabvute eHute Zvinhu zvineruvara hute.
Kikundi sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Muvara
Mavara maPfumbu
Tarisai futi peji re Mavara ePfumbu Ruvara pfumbu runowanzo onekwa panguva yekunaya makore paanoshanduka kuita pfumbu. Zvinhu zveruvara pfumbu.
Mavara Machena
Mavara machena ndiwo mavara ane chiedza chinokwanisa kuoneka, uye mavara akajeka. Mavara ese anosanganiswa neruvara chena anoreuruka kudarika vara rwavo rekutanga. Mhuka chena.
Chitsvigiri
Chitsvigiri kana Vutsvigiri (kureva diabetes mellitus) chishuga, kana chirwere cheshuga, izita rechirwere cherunguvarefu, kureva kuti chinotora nguva chichiitika mumwiri uye ndechevupenyu hwose, chinozivikanwa nechikonzero chekuwanda kwetsvigiri kana rutapiri (girikosi) muropa. Mwiri wedu une nhengo inonzi rwatata yakagadzikwa mudumburira kuseri kwedumbu ichishanda seshwanu (glandi). Rwatata rinoshandiswa nemwiri kugadzira chidenhi chinonzi inzurini chinoshandiswa kudzoredzera mawandiro erutapiri (girikosi) muropa. Inzurini ikatadza kuita basa rayo zvakanaka kana ikakanganiswa zvinokonzera kuwanda kwerutapiri (girikosi) muropa, izvi ndizvo zvinokonzera kuva nechitsvigiri kwemunhu.
Muvara
Mavara echinyakare
Muchiverenga zivai kuti munguva yechinyakare Vatorwa vasati vasvika kuUmambo hweMashona kuti vatengeranise machira, ndarama madhayamondi nezvimwe. Uye mavara ekutanga aionekwa muzvisikwa zvakaita se:
Chitsvigiri
Masimputomu e chitsvigiri:
Ritande sezita
Ritande izita remhuri rinowanikwa muAngola, neMoçambique.
Sekwa sezita
Sekwa izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa.
Ritande sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kubuda
Kubuda (to come out).
Mumvuri
Mumvuri (Shadow; also shade from the sun) zvinoreva nzvimbo iri panharaunda isiri kuwana chiedza nokuda kwokuti chiedza chakavhariridzwa nechimwe chiumbwa. Mumvuri unooneka kudivi riri seri kwedivi rine chiedza. Chiedza chezuva chinokonera kuti zvinhu zviri pasi zvive nemimvuri; kureba nekukura kwemumvuri iyi kunosiyana zvichienda nokuti inguvai yezuva.
Pamitumbi iri muchadenga, zuva nemwedzi ndizvo zvinogona kukonzera mimvuri yezvinhu.
Muvara
Mavara echinyakare
Mamwe mavara aionekwa mudenga muchimiro cheMuraraungu, kana ruvara rwedenga panguva yekuvira kwezuva.
Chitara sezita
Chitara izita remhuri rinowanikwa muMozambique.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Sengera sezita
Sengera izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Muvara
Mavara echinyakare
Pakazotanga kutsinhanakana kugovanisana kweMashona neVatorwa machira nezvishongo ndopakazouuya mavara mamwe akasiyana siyana. Kugovanisana kwatanga munguva yeMapungubwe ikaenderera munguva yeHukuru hweDzimbadzamambwe (Great Zimbabwe), ikabva yawanda munguva yeHumambo hwaMutapa (Mutapa empire).
Sengera sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Muvara
Machira emavara akasiyna
Zvakadaro, mavara akawanda nezvinhu zvakawanda zveChishona zvinitumidzwa nekuda kwechirevo kanachifananidzo chechinhu chacho. Enzano; Ranjisi ne hute ese mavara ari maviri akatumidzwa kuteera michero ane mavara aida kudanwa. Asi, rangarirai kuti mamwe mazita ezvinhu akabva kuChirungu nekuda kwekuti akanga asimo muChishona, kana nekuda kwekuti vanhu vakatanga kudzikisira mutauro wavo wachikudza Chirungu uyezvo mashoko akarasika. Enzano; Vhiore kana Rubhi mashoko akatorwa kuChirungu.
Mamwe mashoko asimo muChishona anotorwa kumimwe mitauro yechiBantu, kunyanya chiNdebele nemimwe mitauro iri muZimbabwe. Enzano; Goridhe (Ndarama) ishoko rakabva kumutauro wechiNguni.
Mamwe mashoko
Mashoko aya anotaurwa kuKalanga:
Mimwe mitauro yeZimbabwe
Chindevere | IsiNdebele
MuChindevere shoko rekuti muvara kana ruvara rinonzi umbala. Zvinozivikwa kuti muvara kana ruvara muChishona zvinoreva ruvara rimwe asi kana awanda anonzi mavara. MuChindebele mavara anonzi imibala.
Mazita e mavara muChindebele anodeedzwa sezvakanyorwa pazasi.
Chivhenda, mumwe mutauro unotaurwa muNyika yeZimbabwe. MuChivenda shoko rekuti muvara rinonzi muvhala. Mazita e mavara muChivenda akanyorwa pazasi.
Chitswana | Setswana
Sekwa sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Kiikizu
Kiikizu mutauro unowanikwa kuTanzania, uri pamupanda weChiBantu.
Manachisi
Manachisi (naartjie in Afrikaans) imhando yeorenji ine ganda riri nyore kumenya.
Mamwe mazita anoshandiswa anonzi: unshu mikan, cold hardy mandarin, satsuma mandarin, satsuma orange, naartjie, uye tangerine.
Mbisva
Mbisva izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Chitsvigiri
Rutapiri (girikosi) runoshandiswa nemwiri kuwana ito (eneji) yekushandisa, uye inowanikwa kubva muchikafu chatinodya chine makavaryidhlati (makabhorihayidhiretsi) (senge mbatatisi, sadza, chingwa, mupunga, mukaka, pasita kana michero). Mushure mekuvotesa chikafu, rutapiri rwunobudiswa uye rwonwirirwa muruboteraropa, rwunofanhira kubva muropa kuenda mumatishuu kuti mwiri uyishandisire ito. Rutapiri rwakawandisa unogona kuchengetedzwa muchitaka kana kushandurwa kuitwa mafuta uye kuchengetedzwa mumamwe matishuu emwiri.
Kurume 17
Kurume 17 (kana Chishona chizere: Zuva raGuminenomwe muMwedzi waKurume) musi wegore makumimanomwe-netanhatu (kana musi wechikumimanomwe-nenomwe pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara misi 289 kusvika pakupera kwegore.
Chitsvigiri
Inzurini inoshandiswa kuzarura dimba rerutapiri kuti ibvumire kufamba kwe rutapiri kubva muropa kuenda munyere dzemwiri. Inoita futi kuti rutapiri rwuchengetedzwe mutsandanyama, chitaka uye mamwe matishuu, nenzira inonzi vumetaboliki werutapiri.
Pane mhando dzitatu dze chitsvigiri:
Kudzivirira ne kurapa
Kuti munhu uzvidzivirire kubva pakuva nechitsvigiri, zvakanaka kudya chikafu chakachena uye chine hutano, kubishamwiri, uye kudzoredzera uremu hwako semunhu, pamusoro pezvo usaite zvekuputa kana kunwa doro. Kunyanya kana uri munhu ane nhoroondo ye chitsvigiri mumhuri yako.
Matoma sezita
Matoma izita revanhu rinowanikwa muAngola, Congo, Kinshasa neSouth Africa.
Gwai
Maita Gwai. Maita Gumbi. Mwana waGora. Maita Mukuruwambwa. Maita Goridhe redu. Vane chuma chisingaverengwi. Maita hwai yangu iyi. Ikachema kunofa dangwe. Ukaidya unopera mazino. Maita vana vaMbarure. Maita vana vaChigondo. Vakatorerwa humambo nevarozvi. Vabete hudenga mumaoko. Maita chuma. Vana Mbarure. VeHumambo. Vanodura. Maita Maita Chuma. Goridhe, Goridhe. Maita henyu Gumbi Vanobva kumubvumbi Maita zvenyu vaGwai Munotungamira mamwe makwai Mazvita vakuru vebonde Vakuru vekuisa makaoma Gora
Matoma sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Samo
Samo mutauro weAfrika unowanikwa kuBurkina Faso.
Mamwe Mazwi
Duramazwi racho rinowanikwa pa webonary.org richinzi Southern San Dictionary.
Mupamba sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Bvute
Bvute kana bvuri (shade in terms of being shelter from the sun) zvinoreva nzvimbo iri pane mumvuri pakadzivirwa nechimwewo chinhu kuti chiedza chezuva chisasvika panzvimbo iyoyo.
Mabvumbo
Muchidzidzo chezvipenyu mabvumbo kana bvumbo (inherited quality) zvinoreva nhodzerwa dzichitaurwa pamaitiro emunhu kana chimwe chaanogona kuita. mabvumbo angava ekugona kurima, kuvhima kana kuita mabasa ehumbavha.
Honde sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Muvara
Mimwe mitauro yeZimbabwe
Chitswana kana Setswana mumwe mutauro pa mitauro 16 inotaurwa muNyika yeZimbabwe. Shoko rekuti mavara muChitswana rinonzi Mabala. Mazita e mavara muChitswana akanyorwa pazasi.
Kambaata
Kambaata mutauro unowanikwa kuEthiopia.
Chivere
Chivere izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Muvara
Chixhosa | IsiXhosa
Mavara muChixhosa anonzi Imibala.
Chivere
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Tumba sezita
Tumba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Congo, Kinshasa neZambia.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chitsvigiri
Kudzivirira ne kurapa
Vanhu vane chitsvigiri dzoredzerai gakamizo ye ngazi (gakamizo kubva kuChichewa pakuti kakamizo) uye kuchengetedza tsoka dzavo nekudziringa kuona hutano hwadzo. Shangu dzevanhu vane chitsvigiri dziriko dzinobetsera kuchengetedza tsoka.
Mazabuka
Mazabuka iguta riri muSouthern Province kuZambia. Zita rokuti Mazabuka rinobva kuChiTonga chinoti Twazabuka kana Kuzabuka zvichireva kuyambuka. Pane kufungidzira kuti zita iri rakaumba mushure mekunge vaTonga vayambuka Rwizi Magoye munguva yekutama kwavo. Guta iri rinowanikwa makiromita 135 kubva kuLusaka kuchitevedzwa mugwagwa.
Chanza
Chanza (Nge. Hand) Chazha kana Chanja ndicho chikamu cheruwoko chatinobata nacho zvinhu chine minwe. Pahuwandu toti tsvanza, zvanza kana manja.
Chitsvigiri
Kudzivirira ne kurapa
Pavanhu vane mhando yekutanga jekiseni ye inzurini inoshandiswa kudzora ne kuchengetedza mwiri nekuti mwiri hawugadziri inzurini yayo pachayo. Vaye vane mhando ye chipiri, kudya zvine hutano uye inzurini zvinobetsera kudzoredzera uwandu hwe tsvigiri muropa zve, zvokupedzisira, vakadzi vanowana vaine chitsvigiri nekuda kwemimba vanowana kuti mushure mekuzvara mwana uye nokudzora uremu hwe uremu hwavo chitsvigiri chacho chinoenda.
Chanza
Mazita eminwe
Chara (thumb) ndiwo munwe mupfupi mukobvu unopfumbana nemimwe minwe yose. Kana munhu akabata mupinyi webadza, chara chinopoterera nedivi racho chega. Chara chinshandiswa kutswanya sekutaura kwetsumo inoti: Chara chimwe hachitswanyi inda.
Muravu sezita
Muravu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Chifunda sezita
Chifunda izita remhuri rinowanikwa kuZambia.
Muvara
Chitonga | ChiTonga
Chitonga semimwe 16 mituaro inotaurwa muNyika yeZimbabwe. Mavara muChitonga zvinoreva kuti musyobo.
Chifunda sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Muravu sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Muvara
Chitsonga | Xitsonga
Muhlovo ishoko remaTsonga rekudeedza iro shoko rinozivikwa neMashona se muvara.
Murefu sezita
Murefu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Shangazi sezita
Shangazi izita remhuri rinowanikwa muKenya.
Murefu sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Shangazi sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chirowodza
Chirowodza izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.