cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chatemamhomho
Kududzwa kweZita
Izwi rokuti mobocracy rakaumbwa nezvikamu zviviri zvinoti: mob kureva mhomho, uye kratia kureva rule or strength. Saka kuShona chivakashure chokuti chatema- chiri kureva nzira yehutongi inopa simba kuboka rakarehwa - sokuti Chatemamwari huri hutongi hunotevedza mitemo yaMwari. Tarisai zviri pasi pandima iri zasi yemitauro yeBantu kuti pane dudziro yemazwi okuti tema.
Zvakakosha kuonesana kuti mashoko ari pano haako kuChiShona chemazuva ose, asi kuedza kuturikira mazwi anotaurwa kuEnglish.
Mutongoreya
Mutongoreya izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mufakaviri
Mufakaviri (double-death) zvinoreva kushandira chinhu kaviri asi uchiwana mubayiro wekushanda kamwe.
Mbende Jerusarema
Kutamba muZimbabwe chinhu chakakosha chetsika, itsika, zvemweya nenhoroondo yemuZimbabwe. Kune matambiro akawanda anobuditsa pachena tsika dzevanhu, kunyange  matambiro angave akachinja mumakore ose. Kusiyana kwemarudzi ndicho chinhu chikuru zvakare mukukuridzira matambiro echivanhu cheZimbabwe. Madhanzi aya anozviratidzira ega, kunharaunda yese nekuti mimhanzi yese nekutamba zviitiko zvinosangana. Dhanzi kuzvizvarwa zveZimbabwe chishandiso chemweya, chine simba chinotakura tsika, uye kunyora zviitiko zvakakosha zvenhoroondo netsika dzavo.
Background
Nyika yeZimbabwe ine vanhu vanosvika mamiriyoni gumi nematanhatu; ruzhinji, vanenge 76%, vanogara kumaruwa. Iyi inyaya yakakosha zvikuru tichitarisa kuti zvingani zvirimwa zvinogadzirwa neZimbabwe: kofi, chibage, gorosi, shuga, tii, nedonje. Urwu rutivi rwoupenyu rwokurima runooneka mumitambo mizhinji yavanoita Mutauro wepamutemo chiNgezi, kunyange zvazvo maMuslim, Hindu, Bahá'í, uye marudzidziso edzinza egamuchidzanwa achiitwawo. MuZimbabwe mune marudzi anosvika makumi maviri, vazhinji vacho vari vaShona (vanhu vanenge mamiriyoni mashanu), Ndebele (vanhu vanenge mamiriyoni maviri). uye vamwe ndevaNdau, Venda, Tonga vanongotaura asi vashoma. Pane kusawirirana pakati pemapoka aya nekuda kwekusanzwanana pakati pevaShona neNdebele mumakore zana apfuura. Boka rimwe nerimwe rine nhoroondo yaro, tsika, uye kukosha mune zvematongerwo enyika, asi ivo vanogovana zvitendero zvakawanda zvechitendero netsika zvakare.
Mumhanzi
Zviridzwa zvitatu zvakasiyana zveZimbabwe zvinosanganisira ngoma (ngomas), mbira, (hosho) uye marimba. zvakasiyana, maumbirwo, kusimba kwemembrane, uye zvinhu zvinoshandiswa kugadzira madhiramu zvinoburitsa matoni akasiyana uye mbiru, sezvinongoita zvidimbu zvakasiyana zvehuni zvemarimba zvinogadzira toni dzakasiyana. Mbira zvichida ndicho chiridzwa chakakosha zvikuru chinoshandiswa. Rinodzurwa neminwe kuti ribudise mutinhimira wacho, uye rinowanzoshandiswa pamitambo yechitendero nemasvikiro kuitira kutaura nemidzimu yemadzitateguru. Mbira, uye nekudaro kutamba kwembira, kwave kuripo kwenguva yakareba, sekureva kwevanochera matongo. Mbiras dzakafukunurwa uye dzakatangira muzana ramakore rechigumi nembiri.
Hunhu Nechinangwa
Madhanzi anogona kuitirwa kunakidzwa kana kutandara, panguva dzakawanda dzetsika dzinosanganisira kuva nemidzimu, kugadzirazve nhoroondo, sechimiro cheunyanzvi, uye senzira yekupfimbana. Kutamba kwemuZimbabwe kune chitendero  chakasiyana, chemunhu mumwe nemumwe nekuti mhando  yemimhanzi nekutamba inokanganiswa nemweya wevatambi. Izvi zvinounza chinhu chakasarudzika, chemunhu kune tsika yekutamba, pamwe nekuchinjika mukududzira kwekutamba. Madhanzi anogona kuve ane simba kwazvo uye anogona kududzirwa zvakasiyana nemutambi wega wega uye nhengo yega yevateereri. Pane zvakawanda zvinosiyanisa dhanzi remuZimbabwe. Rhythm ndicho chinhu chakakosha pakutamba kwese kweAfrica. Mapolyrhythms akakosha zvakanyanya, sezvaari mumhanzi weZimbabwe, neAfrica yese. Muiti anogona kumhanyisa mafambiro avo nenzira inoita kuti mutinhimira mutsva wekutamba. Kune matambiro ese emuZimbabwe ari pasi pasi. Mabvi anowanzo chinjika, kana kuti akapfava, uye kune tsoka dzakati sandarara, kufambisa kufambisa kunomiririra kutenda kune mweya wenyika uri mupi wekubereka. Zvimwe zvinhu zvemadhanzi eZimbabwe zvinosanganisira kuzviparadzanisa nevamwe, angularity (nemuviri wakakotama muchiuno), asymmetry, kunatsiridza, kuzungunuka, uye kufamba kuenda kunze kubva muhudyu. Madhanzi anonyatso fungira, anoonekwa mukuvandudza uye manzwiro anoratidzwa, uye semumhanzi weAfrica, kutora chikamu chinhu chakakosha. Vanhu vanoimba, vanoridza chiridzwa, kana kutamba pamwe chete; pane kashoma vaoni. Zvemweya zvine simba pakutamba kwemuZimbabwe. Kutamba inzira yekuratidza hukama hwavo hwemweya, uye mamwe machechi eevangelical muZimbabwe anotopinzawo kutamba mukunamata kwavo.
Kune mapoka makuru matatu umo matambiro eZimbabwe anogona kuiswa mumapoka. Yokutanga itsika. Ichi ndicho chikamu chakapamhama, uye chinosanganisira matambiro echinyakare, echinyakare. Yechipiri ndeyekurangarira. Madhanzi ekurangarira anoratidza maitiro ezvematongerwo enyika nemagariro enguva iyoyo. Yekupedzisira ndeye griotic, iyo inosanganisira nhoroondo uye mitambo yemitambo. Madhanzi egriotic anonyanya kushandiswa kuratidza nhoroondo yemuromo uchishandisa kutaura nyaya, mimhanzi, uye nziyo dzekurumbidza kuratidza zviitiko zvakakosha zvenhoroondo. Mutambo weClassic muZimbabwe unoonekwa se'unyanzvi hwepamusoro hwetsika', uye hwakakosha pakuzadzisa zvinodiwa zvekunaka. Runako uye kuoma kwema rhythms uye mafambiro zvinhu zvakakosha zvakanyanya. Madhanzi echinyakare anochengeta chaiwo choreography, kuoma, uye mamiriro mukati mekuchinja nguva. chinyorwa
Kutamba kwechivanhu : Asante Welsh, (1985)
Matambiro echivanhu muZimbabwe ari kuramba achichinja. Kutamba kwechinyakare kunofanirwa kuenderana nekuchinja kwenguva pasina kunyanyisa kuteevedzera kunyika dzveku Madokero kuti tsika yechinyakare irambe iripo. Vanhu vemuZimbabwe vanokurudzira shanduko, asi vanoda kuzviita mukati mavo, kwete kushanduka kuburikidza netsika dzekunze. Madhanzi echinyakare anofanirwa kutenderedza shanduko kuti arambe echivanhu, uye arambe achishingirira muedzo wenguva. zviinangwa zvechinyakare kune zvemadhanzi akawanda zvachinja, chikonzero chekuita madhanzi chinoshanduka, zvisinei kuti zvinoreva uye kukosha kwekutamba zvinoramba zviripo. Sezvineiwo, vanhu vemuZimbabwe vanotamba vachitsvaga vanhu vakakosha, semuenzaniso, patara panhandare yendege pakusvika kwevakuru veHurumende. Pachivanhu, kutamba kwemuZimbabwe hakuna kurongwa panhandare yemakonzati. Kutamba, kwakadai setsika yekuva nemweya, kunogona kutora maawa gumi nemaviri, kana mazuva pakureba. Nguva chinhu chakakosha zvikuru chekutamba uku nekuti mutambi anofanira kuwana nguva yekupinda munyika yemweya yezvaari, uye kupindazve munyika yenyama. Ichi chiitiko chemweya chakaoma kuita panhandare yekonzati ine nguva shoma, uye inowanzoitwa, kana kupfupikiswa mumaseti emhando yekonzati. Matambiro aya anonyanya kuitwa munzvimbo yakasikwa. Mune matambiro echinyakare, kune rumwe rutivi, mamiriro ekutamba akachinja, uye anoonekwa se'chinyakare-sechinyakare'. Kutamba kunogona kutakura kukosha kwakafanana, uye kunosanganisira mafambiro mamwe chete, asi sezvo mamiriro achinja, kutamba hakuchatariswa sechinyakare. Aya madhanzi echinyakare anoshamisa vachengeti venhoroondo, uye vanyori venguva vanochinja nekuda kwechikonzero ichi. Sezvo matambiro anochinja kuratidza shanduko dzetsika sezvematongerwo enyika, mamiriro ekunze, kugariswa kwemaguta, uye pesvedzero dzekunze, dzinoratidza nguva yenhoroondo mutsika. Izvi zvinokonzeresa hukama hwakanyanya kune matambiro uye zviitiko zvavanomiririra nekuti vanhu vane chekuita nehupenyu hwavo hwemazuva ese uye matambudziko.
Kutamba kweMbira kunotambwa, kunoperekedzwa nechiridzwa chembira. Rakagadzirirwa zviitiko chaizvo, kazhinji zvechitendero, uye rinoshandiswa kutaura vanhu. Madhanzi ekuMbira anowanzo shandiswa kukwezva midzimu kuti ibude kuburikidza nemidzimu uye kutaura nevanhu. Kutamba uku kunotakurwa nevakuru vemarudzi, uye kune simba guru mutsika dzayo dzemweya.
Madhanzi echiDinhe matambiro echitendero anoitwawo kukwezva midzimu kuti itaure nevanhu. Mazhinji ekufamba kwehondo uye mafambiro emufaro anoshandiswa mukutamba uku. Kutamba uku kunoratidzawo mamiriro ekurima ehupenyu, uye maprops akadai anoratidza madingindira aya anogona kushandiswa zvakare. Kutamba kweDinhe kunoshandisa nziyo dzakasiyana kuperekedza kutamba, uye mamiriro erwiyo anoratidza kuti ndeipi mweya iri kuedza kubatanidzwa. Madhanzi ekwaMhande anoitwa nemarudzi epakati uye zvechivanhu zvakakosha pakutamba. Mutambo weMbakumba mutambo wepolyrhythmic unowanzoitwa mushure mekukohwa uye uchiri kushandiswa nhasi pakuvaraidza.
Kutamba kweJerusarema nekwaMuchongoyo ndiko kuviri kwakakosha, kunosiyana nekutamba muZimbabwe, uye zvose zviri kuperekedzwa nengoma. Madhanzi maviri aya ndeechinyakare, uye anogona kuzivikanwa nevanhu nekukurumidza pakufamba mashoma ekutanga ekutamba. Kutamba kweJerusarema kunomiririra tsika dzevaShona uye ine polyrhythmic ine denderedzwa, uye acrobatics uye kudzokorora kwakakurumbira. Kutamba kweJerusarema kudhanza kwechivanhu kunogona kuitwa pamhemberero, pamariro, pamakwikwi ekutandara, uye kunoitwawo sekutamba kwehondo. Mariro ane chinangwa chikuru nokuda kwekutamba nokuti kutamba kunoshandiswa kubudisa vakafa uye kunyika yemidzimu yemadzitateguru umo vangadanwa mumitambo yetsika yomunguva yemberi. Zvipfeko zvechinyakare, zvinosanganisira masiketi euswa hwakaomeswa uye zvipfuva zvisina chinhu, zvinoshandiswa panguva yekutamba kweJerusarema, uye mavara matema kana rima rebhuruu nechena, ari mavara echinyakare evaShona, anopfekwa. Kutamba kweMbende Jerusarema kwakadzoserwa paRepresentative List yeIntangible Cultural Heritage of Humanity muna 2008. Cimwenizve, Mbende/Jerusarema yakarambijwa ngo mamisionario o ciKristu mukati mo nguva yo utongi hwoutongi hwoutongi hwondhoyo ngo pamusoro po shwiro yo kucinja inotatija matambiro aya. Mutambo weMuchongoyo unomirira tsika dzechiNdebele uye unoitwa mugadziriro yehondo uye mushure mehondo, zvikuru kana maNdebele akunda. Muchongoyo unoshandiswawo sechiito chekudzidzira zvechiuto, uye unoitwa netsvimbo nenhoo. Kutamba kwaMuchongoyo kunotambawo kutandara kwevanhu nekutandara, uye hakuna zvekunamata; pachinzvimbo chinoburitsa zviitiko zvenzanga. Siginicha yekufamba iri kudhinda, uye majesiti anoshamisa pamwe nechinhu chemimetic chakakosha. Iyo chipfeko ndeye neo-chinyakare, inoenderana nekuchinja nguva, asi ichiri yakafanana neyechinyakare chipfeko. Vanhurume munhoroondo vanoita kutamba uku; zvisinei vanhukadzi vanotora chikamu nekugadzira mimhanzi.
Kune zvakare dhanzi remhande iro rinonyanyoitwa mudunhu reMidlands muZimbabwe.
Kiromita
Mayuniti e upami
ky mu zvirikumirira kyubhu mutanho - (cu mi = cube miles)
Kazito
Kazito izita remhuri rinowanikwa kuUganda.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chirinda sezita
Chirinda izita rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Longe sezita
Longe izita remhuri rinowanikwa muZambia, neNigeria.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Luambu sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Murwi
Kuturikidza (heap, pile) zvinoreva kugadzika zvinhu kana nhumbi dzakagara pamusoro peimwe, dziri pasi dzakatakura huremu hwedziri pamusoro. Hari dzinorongwa pachikuva dzakaturikidzana. Vatauri vechiManyika vanoti kutunhikidza.
Kurerutsa Mutauro
Mashoko ari pano anokwanisa kuzoshanda kuturikira chinonzi structure kuEnglish.
Tsika
Chitukutuku izita remhuri muZimbabwe.
Matsvimbo
Matsvimbo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Jonga
Jonga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Chitunguru sezita
Chitunguru izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Tanzania.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chipindi sezita
Chipindi izita remhuri rinowanikwa kuZambia.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mbukushu
Mbukushu kana Thimbukushu mutauro unowanikwa kuNamibia, Botswana, Angola neZambia.
Musanhi sezita
Musanhi izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Magunje (Nzvimbo)
Magunje imusha mukuru negrowthpoint mumaruzevha eHurungwe muMashonaland West muZimbabwe.
Magunje inowanikwa pachinhambwe chinosvika makiromita 35 nekuchamhembe nechekumadokero kubva muKaroi.
Kune zvikoro zvitatu zvinoti Magunje Government High School, Magunje Barracks Secondary School, neCharles Clack Mission chinotungamirwa neSalvation Army. Kune kamba yemauto inonzi Magunje Barracks inowanikwa muMagunje.
Kune ivhu rakanaka kwavanorima zvirimwa zvakaita sefodya nechibage.
Kunyedza
Muchidzidzo fundoyetsimba shoko rokuti kunyedza (motion in English) rinoreva kusuduruka kwechinhu nekupfuurira mberi kwenguva. Kunyedza kunopimwa zvichibva panzvimbo yokutanga inozivikanwa kuenda pane imwe yepiri yave kuzivikanwa zvakare. Shoko rokuti kunyedza ratorwa kuchiKorekore kwavanotaura vachiti "Nyedza uko" kureva kuti "swedera uko" kana kuti "move over".
Dhinyero
Dhinyero izita remhuri muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kazungo
Kazungo izita remhuri rinowanikwa kuZambia.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kamutiko sezita
Kamutiko kana Kamtiko mazita emhuri anowanikwa muZimbabwe neMalawi.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Sesere sezita
Sesere izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.
Kuverengwa kweVanhu
Panoverengwa vanhu kunoda kupindurwa mibvunzo inotevera:
Kune zvimwewo zvizhinji zvinotsvakwa, zvimwe zvichizotsvakwa nanamazvikokota kumahofisi uko vanoda kupindura imwe mibvunzo inobatsira kuronga mabasa ebudiriro.
MuZimbabwe vanhu vanosiverengwa mushure memakore gumi (10). Saka nhoroondo yokuverengwa kwevanhu inoti izvi zvakaitwa mukakore 1982, 1992, 2002. Kuverengwa kwevanhu kunotevera kuri kutarisirwa mugore ra 2012. Chirongwa ichi chinotungamirwa neCentral Statistics Office.
Machando
Machando izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kurume 21
Kurume 21  (kana Chishona chizere: Zuva raMakumimairi-nerimwe muMwedzi waKurume) musi wegore Makumimasere (kana musi wechiMakumimasere-nerimwe pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara misi 285 kusvika pakupera kwegore.
Lindilo sezita
Lindilo izita rinowanikwa muSouth Africa neTanzania.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Tarisiro iri pakuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mahwite
Mahwite izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Matchaba
Matchaba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neSouth Africa.
Mpumba sezita
Mpumba izita revanhu rinowanikwa muZambia.
Matchaba
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mpumba sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.
Gopo sezita
Gopo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Famona, Bulawayo
Famona musha unowanikwa muguta reBulawayo.
Chibaya sezita
Chibaya (family name) izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Katuruza
Katuruza izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Muyambi sezita
Muyambi izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Kisuba
Kisuba kana Olusuba mutauro weBantu unowanikwa kuKenya.
Kapito sezita
Kapito izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Hobvu
Hobvu kana chikwevaropa (Leech. Bloodsucker).
Tsika
Zvichida ndipo panobva zita rinonzi Chiobvu?
Kakonda sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Murinda-vanhu
Izwi rokuti murinda-vanhu (n. body-guard) riri kushandiswa pano kuturikira chinonzi body-guard kuEnglish. Mazita anoreva zvimwechetezvo nekuti body-guard anodaro ariko kuChiShona, asi munyori asina ruzivo nawo.
Chikanda sezita
Chikanda izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Marwadzo
Marwadzo (pain in English) zvinoreva izvo zvinonzwikwa panyama yemunhu kana chimwe chipenyu, zvinova zvinoenderana nokukuvadzwa kwemuviri kungadaro kwatoitika kana kuti kwaigona kuzoitika. Marwadzo anonzwikwa apo munhu anenge arohwa, abayiwa netsono, achitemwa nemusoro kana kurwra nezvimwewo zvirwere.
Chikanda sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Marwadzo
Marwadzo anotaurwawo zvakare pazvinhu zvinonzwikwa pamoyo kana pfungwa dzomunhu, sokuti munhu afirwa neumwe wake anoti ndarwadziwa.
Kuunga sezita
Kuunga izita remhuri rinowanikwa muMalawi, neTanzania.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Konjera sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Gunyana 10
Gunyana 10 (kana Chishona chizere: musi wechigumi muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimashanu-netatu (kana musi wechimazanamairinemakumimashanu-nenna pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zananeguminembiri kusvika pakupera kwegore.
Aeneas Chigwedere
Aeneas Soko Chigwedere  (25 Mbudzi 1939 - 22 Ndira 2021) aive muZimbabwean wezvematongerwo enyika, munyori wenhoroondo, nyanzvi yezvedzidzo, uye mutungamiriri wechivanhu. Vakashanda segurukota rezvedzidzo, mitambo, netsika kubva muna Nyamavhuvhu 2001, ndokudomwa kuva gurukota rinoona nezvekugara uye gavhuna wedunhu reMashonaland East muna Nyamavhuvhu 2008. Akagadzwa saSabhuku Svosve Mubayiwa musi wa10 Kurume 2008. Musi wa22 Ndira 2021, vakashaya papurazi ravo pedyo neMarondera mushure mekurwara nedenda reCOVID-19 muZimbabwe.
Mazuva ake ekutanga
Chigwedere akaberekerwa mudunhu reHwedza muZimbabwe. Baba vake vakanga vari mudzidzisi uye vakanga vashanda saforomani papurazi rezvokutengeserana, uye amai vake vaiva murimi aigara munharaunda. Sekuru vake vaive Sabhuku wenzvimbo iyi vachimirira imwe yedzimba dzevakuru vekwaSvosve. Akadzidza paChigwedere School, Chemhanza Mission, neWaddilove Institute asati aenda kuGoromonzi High School.
Nhoroondo yemuZimbabwe nemuAfrica
Chigwedere akanyoresa paUniversity of London, College of Rhodesia neNyasaland, muna 1962 semumwe wevadzidzi makumi maviri nevashanu vemuAfrica vakagamuchirwa kubva kuZimbabwe, Zambia neMalawi. Semudzidzi wechitema wekutanga kubvumidzwa kuita zvidzidzo zveHistory Honours, kwaakapedza kudzidza muna 1964, akaona zvakasimba kuti aive nebasa rekushanda mukuburitsa nhoroondo yechokwadi yeZimbabwe. Akatanga kudzidza Chimurenga, iyo 1896-97 anticolonial war, muna 1966 akananga kuMPhil degree. Dingindira rake guru, rinopesana nevanyori venhoroondo dzevakoloni vakaratidza hondo semhinduro isina kubatana kuhutongi hwevapambevhu muna 1890, yaive yekuti hondo iyi yaive hondo yechivanhu yakarongeka: yakafemerwa naMurenga (mweya wepaMatopos) achibatsirwa naMkwati, Kaguvi., Nehanda naMbonga, midzimu yose yechiShona; kurwa kwakatungamirirwa nemadzishe ane vaRozvi, vatongi venyika vokupedzisira, vachitora murairo; Chinangwa chaive chekudzoreredza hutongi hwevaShona uye Mudzinganyama aive asarudzwa kuti agadzwe samambo wevaRozvi mugore ra1897; uye Shona yakanangana nedzimwe nyika. Saizvozvo, Chigwedere akati pasina kunyatsoongorora kurongeka kwechivanhu chevaShona uye kuburitsa kuti Murenga naNehanda ndivanaani, kana kuti humambo hwevaRozvi, hapana kuburitswa pachena kwehondo. Basa guru raakaita rave rekufumura zvose zviriko uye nzira dzekudzidza nezve precolonial Zimbabwean and African History.
Makove sezita
Makove izita remhuri rinowanikwa kuKenya neZimbabwe.
Aeneas Chigwedere
Nhoroondo yemuZimbabwe nemuAfrica
Bhuku rake From Mutapa to Rhodes (Macmillan 1980) rinopa nhevedzano yenhorondo yeZimbabwe isati yatanga umambo hunoratidza kuti dzinza nemadzishe akawanda emuZimbabwe ane madzitateguru akafanana, nokudaro vachengeti vemachechi vakafanana. Pamusoro pezvinyorwa zvakachengetwa (patsika dzekutanga nemuromo), bhuku rinovakazve nhoroondo kubva kutsika dzakadzama dzemuromo, nhoroondo yetotemic uye nhetembo dzekurumbidza, chitendero chechinyakare nemhando dzayo, uye kurumbidza kwechinyakare nenziyo dzehondo. Kuzvarwa kweBantu Africa (Books for Africa 1982) kunosundira shinda kumashure uye kunoratidza kuti mazhinji emadzinza ekuChamhembe kweAfrica ane mabviro akafanana uye anorondwa. Humambo hweKaranga (Mabhuku eAfrica 1985) inoongorora zvakadzama mabviro, kutama, kukura uye kupatsanurwa kweTongas neKalangas.
Makove sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Aeneas Chigwedere
Mamwe mabasa
Vakanyora mabhuku mana anoti, Dynamics of History I – IV (College Press), ari kushandiswa nezvikoro zvepamusoro zveZimbabwe. Vakanyora nekupa mapepa akawanda, vakaita zvirongwa zvakawanda zvenhoroondo paredhiyo neterevhizheni, uye zvichangobva kubuda zviri kutepfenyurwa paterevhizheni yeZimbabwe svondo rega rega.
Dzidzo
Chigwedere akapinda kubazi rezvedzidzo semudzidzisi wepamusoro mugore ra1965 ndokupedza chitupa chake chedzidzo mugore ra1975. Akadzidzisa kwenguva pfupi kuFletcher neHighfield, asi akapedza nguva yakawanda yebasa rake rekudzidzisa paGoromonzi High School kwaakasimukira kuita mukuru wechikoro mutema wekutanga kubva muna 1977 kusvika 1986. Nekuda kwekuti Goromonzi ndicho chaive chikoro chekare chehurumende, uye zvakare, chikoro chega chaidzidzisa vatema danho repamusoro, kushanda kwaChigwedere pachikoro ichi kwakamugonesa kudzidzisa nekuchenesa vanhu vazhinji vakazova makurukota, vamiriri veparamende, nevakuru vemabhizimusi muZimbabwe. Papfupi mazita evadzidzi vake vanosanganisira vamwe vavanoshanda navo mudare remakurukota VaCharles Utete, VaPatrick Chinamasa, Simbarashe Mumbengegwi, Witness Mangwende, VaJuly Moyo, VaSimon Khaya Moyo, nevamwe vane mukurumbira vakaita samunyori Thompson Tsodzo, mabharani weparamende, VaAustin Zvoma, mutungamiri webato rinopikisa reTendai Biti Group. VaLogistixware Jaweet Mahachi, chiremba wezvirwere zvemoyo, Jonathan Matenga, mutori wenhau Geoffrey Nyarota, uye magweta ari kutanga Chirunda naChihambakwe.
VaChigwedere ndemumwe wevakavamba National Association of Secondary School Headmasters, vakave sachigaro weRegional wekutanga weMashonaland yese ndokuzoita National Chair kusvika 1986, ndokuzosarudzwa kuve nhengo yehupenyu hwavo hwose. Akashandawo kwenguva yakareba mudare reNational Museums and Monuments, akatungamirira bhodhi kubva muna 1984 kusvika muna 1988, uye mukucherechedza basa rake nezvidzidzo, akapiwa chitupa chebasa rinokosha uye nhengo yehupenyu hunoremekedzwa. Kubva muna 1987 kusvika 1995, Chigwedere akashanda semutevedzeri uyezve semukuru mukuru wezvekudzidza mubazi rezvedzidzo, akakurumidza kusiya basa kuti aite zvematongerwo enyika.
Zvematongerwo enyika
Chigwedere akatanga kupinda muZANU muna 1964 ari kuyunivhesiti. Muna 1985 vakave munyori wezvedzidzo mudunhu reChaminuka kuGoromonzi. Muna 1993, vakakwira kuburikidza nehurongwa hweZANU Marondera (neWedza) kubva pawadhi kusvika kuva Secretary of Education weMashonaland East Province. Vakakwikwidza vakakunda chigaro cheparamende yeWedza muna 1995 nechikamu chechina pakukura kwemavhoti munyika yose. Vamwe vavakarova musarudzo dzedzidzo dzevana vechidiki ndiVaChenjerai Hunzvi, mutungamiri wesangano revakarwa hondo. Vakasarudzwa zvakare kuve muparamende muna 2000 na2005, uye muna 2008 vakave seneta asiri wedunhu.
Muna 1996, vakadomwa kuva sachigaro wekomisheni yeZANU PF inoona nezvekuvandudzwa kwedzidzo, uye muna 1999 vakave Secretary for Administration kuMashonaland East. Vakagadzwa semutevedzeri wegurukota rezvedzidzo muna Chikunguru 2000, muna Nyamavhuvhu 2001, Chigwedere akava gurukota rezvedzidzo, mitambo netsika, bazi guru reZimbabwe munyaya dzekugoverwa kwemari pamwe nekushanda nesimba. Basa rake rave rekugadzirisa zvirongwa zvedzidzo kuti zvienderane nezvinodiwa neZimbabwe pari zvino, kubatanidza tsika nemagariro nedzidzo huru, uye kugadziridza masangano ezvemitambo kuti ave masangano enyanzvi anozvidavirira. Nekufambiswa kwevanhu vakawanda kwakauya nekugovewa kweminda, chikamu chikuru chebasa reMinistry ranga riri kutanga nekuronga patsva zvikoro munharaunda itsva dzevarimi.
Kubva muna 2003 kusvika 2016, Chigwedere akaiswa pazvirango zvekuAmerica.
Zvichitevera sarudzo yeparamende yaKurume 2008, Chigwedere akagadzwa segurukota rezvekugara uye gavhuna wedunhu reMashonaland East nemutungamiri wenyika VaRobert Mugabe musi wa25 Nyamavhuvhu 2008; munzvimbo iyi, akashandawo seSeneta. Vakambochengetwa zvakare segurukota rezvedzidzo, mitambo netsika.
Sabhuku wechivanhu
Chigwedere akabva kune imwe yedzimba dzevakuru veUshe hwekwa Svosve, iyo yakaramba yakanangana nevekwaMutapa vaive vatongi venyika. Humambo hweSvosve hunosanganisira dunhu rinogara richitarwa nemakova ose anopinda murwizi Ruzawi, zvichidzika kusvika kuna Save River - inofukidza Marondera neWedza yose ine Rusike, Mangwende neMakoni kumabvazuva, Seke, Chihota neNenguwo kuchamhembe nekumadokero. namadzishe vaNyashanu navaNjanja kumaodzanyemba. Imba yaMubayiwa, iyo yaimiririrwa naChigwedere, ndiyo yakapihwa basa rekutonga nekuchengetedza dunhu rose rinosanganisa gomo reWedza uye rainzi 'kumatirikoti'. Nhasi dunhu iri rinosanganisira mawadhi mashanu ari kubva kurwizi Save kumaodzanyemba, nemugomo reWedza kusvika kuMarondera mumugwagwa weWatershed, kusanganisira minda yekurima yakatorwa patsva. Mushure mekunge vazodzwa semutevedzeri muna 1973 pakagadzwa sabhuku wekupedzisira, Chigwedere akatora chigaro ichi zviri pamutemo muna Kurume 2008 pamutambo mukuru apo akatambira nhumbi dzechivanhu nemidziyo inoera zvakapihwa sabhuku. Vakadoma kanzuru kuti itonge kwenguva yavanenge vachine chigaro chezvematongerwo enyika.
Kukakavadzana
VaChigwedere vakapokana nekushoropodzwa segurukota pavakamboti vadzidzi vose vapfeke yunifomu imwe chete, kuedza kutumidza mazita ezvikoro zvinenge zvichine mazita evakoloni, uye kutsika madziro kunovapa masimba ekudzora mari dzinobhadhariswa zvikoro zvehurumende nezvikoro zvakazvimirira. Akataura kuti mamwe emazano ake anga ari kuyedza kudzikisira nhau ye kukwira kwemutengo pahurongwa hwedzidzo.
Chigwedere akambotsigira chirevo chemumwe mukuru wechikoro chepuraimari chekudzinga mwana wechiRasta ane makore 7 nekuti aiona kuti madreads emukomana uyu haaenderani nerokwe rechikoro. Mutongo wacho wakakanzurwa neDare Repamusorosoro. Chigwedere aivewo neTV Programme Madzinza eZimbabwe yaitevera madzinza edzimba dzeZimbabwe. Dambudziko rakauya apo vamwe vanyori venhoroondo nenyanzvi dzezvidzidzo zvevachena mukutanga kwema2000 vaiona Chigwedere sechitubu. Vakashoropodzwa nenyanzvi dzebazi rezvenhoroondo dzepaUniversity of Zimbabwe dzakaita saDavid Beach naTerence Ranger vachiti vane dzidziso dzisina kujeka. Pane imwe nguva, akakwezva ngwariro paakanokora mashoko svikiro mumharidzo yake yefundo.
Milunga sezita
Milunga izita remhuri rinowanikwa muNamibia, Tanzania neZambia.
Govere sezita
Govere izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Milunga sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Gumbeze
Gumbeze ijira rakakora rinofungwa kana vanhu vorara kuti vadziyirwe.
KuVaShona kune tsika yokuti kana munhu atanga kushanda anotengera vana ambuya vakabereka baba naamai vake gumbeze.
Kuchingira Munwe
Kuchingira Munwe (to give the finger) zvinoreva kuburitsa munwe wepakati senzira yekutuka.
Tiefo
Tiefo, Kiefo, kana Tyeforo mutauro unowanikwa kuBurkina Faso.
Mamwe Mashoko
.
Zambia
Zambia inyika yakakomberedzwa iri kumaodzanyemba kwe Zimbabwe uye iri muAfurika. Nyika iyi ine muganhu ne Mazambuko, Zimbabwe, Angola, Malawi ne Namibhiya. Gutaguru reZambia rinonzi Lusaka. Zambia ine miganhu nenyika dzinoti Zimbabwe, Malawi ne Mazambuko. Mutungamiri wenyika iyi ndiva Edgar Lungu. Nyika iyi ine vanhu vanosvika mazana anosvika zviuru zvishanu. munyika umu munotaurwa mitauro inosanganisira Chinyanja/Chichewa, Chitonga, Chikalanga, Chibhemba, Chikaonde ne Chivhale (Luvale).
Mureza weZambia une mufananidzo weshiri inonzi hungwe.
Xikombiso
Xikombiso izita revanhu rinowanikwa kuSouth Africa.
Hwarara (tsika)
Shoko rokuti hwarara (bow in kneeling position) rinotaura munhu ari kukotamisa panguva imwechete akapfugama. Izvi zvinoitwa senzira yokuzvininipisa kana kupa rukudzo kuMadzishe kana vamwe vakuru, kana pamberi paMwari munhu achinamata.
Kubinya
Tsika
Kubinya imhosva yakangofanana nekuba. Kazhinji vanobinya vanoshandisa unyengeri nemanyepo. Vamwe vavo vanoba nepenzura, zvichireva kuti vanhu ava intanavi dzebasa raro dzinogona kuba nokunyora magwaro enhema anosara asina vazhinji vaziva kuti pabiwa pano.
Fon
Fon kana Fongbe mutauro unowanikwa kuBenin.
Mazera ekuwanana
Mazera ekuwanana kunyika yedu yeZimbabwe anotangira pa25 years. Izvi zvinoitwa nechikonzero chokuti izera rinenge rava matual.Mune dzimwe nyika vamwe vanowanana pasi pamakore aya asi pa ongororo yakaitwa dzimba idzodzo yadzigare nekuti pfungwa dzinenge dzisati dzakura
Benhura
Mitauro ye Chibantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chatemavabinyi
Chatemavabinyi (kleptocracy) izwi iri riri kushandiswa pachinyorwa chino kureva mutowo wematongero unotevedza zvinodiwa nevabinyi kana mbavha dziri panzvimbo yehutongi. Saka uku kududza kuti nyika, nzanga kana sangano rinenge richitongwa neboka rembavha.
Kududzwa kweZita
Izwi rokuti kleptocracy rakabva kuGreek - iro rakaumbwa nezvikamu zviviri zvinoti: klepto kureva mbavha, uye kratia kureva rule or strength. Saka kuChiShona chivakashure chinoti chatema- chiri kureva nzira yehutongi inopa simba kuboka rakarehwa - pano Chatemamwari huri hutongi hunotevedza mitemo yaMawri. Tarisai zviri pasi pandima iri zasi yemitauro yeBantu kuti pane dudziro yemazwi okuti tema.
Zvakakosha kuonesana kuti mashoko ari pano haako kuChiShona chemazuva ose, asi kuedza kuturikira mazwi anotaurwa kuEnglish.
Rukangarahwe
Rukangarahwe kana tsangarahwe (shallow gravely soil with perfect drainage).
Nhoroondo
Munhoroondo yeZimbabwe, vanhu vatema vakabviswa kumaruwa aiva nevhu rakaworera, vakagariswa kurukangarahwe. Izvi zvairwadza zvikuru pakuti nyika yakanga vapambwa, apa ivhu rine huchi nemukaka wenyika richirimirwa vapambevhu.
Chironzo sezita
Chironzo izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neMozambique.
Mhete
Mhete (ear-ring or nose-ring) chishongo chinopfekwa munzeve kana kuti pamhuno zvikurusei nevanhukadzi. Mustika yekuno kuchamhembe kweAfrica mhete dzinonyanya kuzivikanwa ndidzo dzemunzeve.
Chironzo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Longo sezita
Longo izita revanhu rinowanikwa muTanzania, neCongo Kinshasa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Zengera sezita
Zengera izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Tanzania, neUganda.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Zindonda
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kusuka sezita
Kusuka izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Nshushi sezita
Nshushi izita remhuri rinowanikwa muTanzania.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Chikombo sezita
Chikombo izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neZambia.
Shindende sezita
Shindende izita remhuri rinowanikwa muZambia.
Chikombo sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Shindende sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Gono sezita
Gono izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Lupasa sezita
Lupasa izita remhuri rinowanikwa muCongo, Kinshasa neZambia.
Gono sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mamwe mazwi.
Lupasa sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Lonzi sezita
Lonzi izita revanhu rinowanikwa muTanzania, Kenya, South Africa neCongo Kinshasa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Zvidzitameso
Izwi rokuti zvidzitameso riri kushandiswa pano kuturikira chinonzi blinkers kuEnglish - apa kureva chipfeko chinovhara kuona kwemaziso ebhiza kuti risaona zviri shure, as richikwanisa kuona zviri mberi kuri kuendwa. Mabhiza emujawo anopfekedzwa zvidzitameso nechinangwa chokuti asavhundutswa nemhomho yevanhu vanouya kuzoona mujawo, uye kuti bhiza rikwanise kunangana nezvekumhanya mujawo chete.
Rurengo sezita
Rurengo izita revanhu rinowanikwa muKenya neRwanda.
Kasembe sezita
Kasembe izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Tanzania neZambia.
Rurengo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Shilongo sezita
Shilongo izita remhuri rinowanikwa muNamibia.
Fungu sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Shilongo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Muonapavi
Muonapavi (Pessimist) zvinoreva munhu anoona pakaipa uye pekushora chete muzvinhu zvose.
Mazengera sezita
Mazengera izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, neMalawi.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Majonga sezita
Majonga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Kasembe sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kinande
Rurimi rweKinande runotaurwa kuDemocratic Republic of Congo.
Kuruma
Kuruma (to bite) zvinoreva kumbanidkira chidyo kana chimwewo chinhu pakati pemazino.
Chironzi sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Makarotsi
Makarotsi (n. Carrots) muchero unokurira muvhu.
Jita
Jita mutauro unotaurwa kuTanzania.
Ndani sezita
Ndani izita remhuri rinowanikwa muDRC.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Makondekwa sezita
Makondekwa izita remhuri rinowanikwa muAngola.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Nyamuswa
Nyamuswa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Makhanani
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mbimbindoga
Kunozoita inonzi mbimbindoga uyu ari munhu anozvitemba iye pachake asingadi kuteerera zvinorehwa nevamwe.
Kujuja
Kujuja ((v. Trickle out, ooze out, drip) zvinoreva kuchucha kana kuburitsa mvura kwemudziyo usingafanire kuburitsa mvura.
Marengu sezita
Marengu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Ngbaka
Ngbaka mutauro unowanikwa kuCameroon.
Marengu sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Gunyana 11
Gunyana 11 (kana Chishona chizere: musi wechiguminerimwe muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimashanu-nenna (kana musi wechimazanamairinemakumimashanu-neshanu pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zananeguminerimwe kusvika pakupera kwegore.
Gonyo rasudurukwa
Somuenzanizo, tikacherechedza poyindi iri pamapeto evhiri tinoona kuti poyindi iyi hasuduruki kutiza kubva pane akiso yevhiri. Asi poyindi iyi inoshanduka pairi mukutenderera kunoita vhiri. Saka zvadai kunenge kopimiwa kuti poyindi iyi yapoterera gonyo rakadii kubva payanga iri pavambwa kupima.
Masana sezita
Masana izita revanhu rinowanikwa kuSouth Africa.
Ndara sezita
Ndara izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Namibia neSouth Africa.
Gonyo rasudurukwa
Nokumwe kutaura gonyo rasudurukwa rinopima gonyo rafambwa nemutsetse kana poyindi pakutendererwa akiso inozivikanwa yakatarwa. Gonyo iri rinenge richipimwa nechiyero chinonzi radian kana kuti dhigirii kana dendera.
Logba
Logba kana Ikapana mutauro unowanikwa kuGhana.
Nyamhandu sezita
Nyamhandu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Masana sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Gonyo rasudurukwa
Pamuenzaniso uri kurudyi, kabanzu kari pachiumbwa P kari nhambwe r kubva pagoko rechiumbwa O. Gonyo θ ratendererwa nekabanzu riri kushanduka asi nhambwe r kubva pagoko haisi kuchinja. Kabanzu pakanotenderera denderedzwa kanofamba nhambwe s inotodzaniswa kugonyo rafambwa kuchishandiswa tsazaniso inoti
Kurume 22
Kurume 22  (kana Chishona chizere: Zuva raMakumimairi-nembiri muMwedzi waKurume) musi wegore Makumimasere-nerimwe (kana musi wechiMakumimasere-nembiri pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara misi 284 kusvika pakupera kwegore.
Gonyo rasudurukwa
Gonyo rasudurukwa rinonyanya kupimwa nema radians kwete degrees. Radian inoita zvive nyore kutodzanisa gonyo rafambwa θ, nenhambwe yafambwa pamunyonga s, nenhambwe r kubva pagoko.
Somuenzaniso kana kabanzu kapoterera 360 degrees padenderedzwa rine taramunyongo r, gonyo rasudurukwa rakaenzana nenhambwe yepimamuganhu inopiwa netsazaniso inoti is 2πr Kana zvagovaniswa netaramunyongo: zviri nyore kusvika pana \theta=2\pi. Saka dendera rimwe rakaenzana ne 2\pi radians.
Dzemuzongoza
Muchidzidzo chezvipenyu, mhuka dzemuzongoza (vertebrates in English) zvinoreva mhuka dzine musana une mapfupa anosimbisa musana iwoyo. Mhuka dziri pamupanda uyu dzinoitawo huropi hunogara mudehenya rakavakwa nemapfupa. Miviri yemhuka idzi ine kupimirana kumativi eruboshwe rerudyi.
Chisamarengu
Chisamarengu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kifua sezita
Kifua izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, Kenya neTanzania.
Kupanda sezita
Kupanda izita remhuri rinowanikwa muZambia.
Mitauro iri muAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Ikoma
Ikoma mutauro unowanikwa kuTanzania.
Bhatiri
Bhatiri (Battery, cell) chikasha chine mipanda yakarongerwa mishonga nenzira inotendera kubuda kwemagetsi kana chichinge chabatanidzwa newaya dzinopereka magetsi.
Mbalabala, Zimbabwe
Mbalabala maruwa anowanikwa panzira yeBeitbridge-Bulawayo painosangana nenzira yeFilabusi. Musha uyu uri kuchamhembe kwakadziva mabvazuva kweBulawayo. Zita rokuti Mbalabala rinobva pamhuka ine zita irori (scientific name: Tragelaphus strepsiceros).
Musha weMbalabala une chiteshi cheBeitbridge Bulawayo Railway uye ndipo pane njanji inoshandiswa nemigodhi yeFilabusi. Bharaki emawuto anowanikwapo anonzi Zimbabwe School of Infantry.
Chidenhi
Chidenhi (kureva hormone muChingezi; hhomoni paChishongrish) muchidzidzo chezvipenyu, zvinoreva "compound" dzinoshandiswa kuvamba kana kukuchidzira kushanda kwenhengo dzemuviri. Chidenhi pachinenge chagachirwa munhengo idzi, pane mabasa anobva atanga kuitika munhengo iyi. Zvidenhi zvinotsatidzwa kubva patsatsadzi dziri mumuviri dzine basa rokugadzira chidenhi ichocho. Kune chidenhi chinokuchidza kukura kwendebvu muvarume.
Chidenhi chinonzi "testosterone" chinoshanda kukuchidza kuyaruka kwemukomana kuti ave nechimiro chemurume. Chidenhi ichi chinodzivisa kubuda kwemazamu muvarume.
Kunoitawo chidenhi chinoita kuti kubuda kwemazamu kutange muvakadzi. Chidenhi chinonzi "estrogen" chinoshanda kukuchidza kuyaruka kwemusikana kuti ave nechimiro chemukadzi achitanga kumera mazamu.
Mutsipa
Mutsipa (neck) ndiyo nhengo inobatanidza mutumbi wemunhu nemusoro wacho. Nekumwe kutaura tinoti huro asi shoko rekuti pahuro rinozoshandiswazve kutaura gwanza riri mukati memutsipa rinodzkisa chikafu.
Kukurumuka
Kukurumuka (Fall off, drop off - fruit, leaves, plaster) zvinoreva kudonha kwezvinhu kubva pazvakabatira, sokuti kudonha kwemashizha akaoma.
Nzeve
Nzeve (ku Chingezi: ear) zheve uye zhebe inhengo iri mumusoro wemunhu kana pane dzimwe mhuka inoita basa rekunzwa. Nzeve yakaumbwa nenzira yokuti igone kutapa masaisai ezvinorira. Vatauri veChimanyika vanoti itwi kureva nzeve; pahuwandu voti matwi.
Mukati menzeve munoita mafunzi anobudamo.
Mudarikwa sezita
Mudarikwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.