cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nyanisa sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kutunga neNyanga
Kutunga (to pierce; poked with; stabbed) kureva kubayira - sokuti kutungwa nenyanga yemombe.
Lusaba sezita
Lusaba izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, riri zita reNdebele.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Hudonongodzwa
Hudonongodzwa zvinoreva kunyorwa pasi kwezvinhu zviri kutaurwa nezvazvo. Panogona kunyorwa hudonongodzwa hwemazita evanhu kana wezvinhu zviri kuda kutengwa kana kutengeswa. Gwaro iri rinokwanisa kunge rakarongeka nenzira dzakasiyana-siyana zvichitevedza alphabet. Imwe nguva hudonongodzwa hunokwanisa kuringaniswa zvinhu: nenzvimbo yekwazvinobva; nezera; nehukuru kana hudiki; neruvara; nehukoshi hwemari zvichinodaro maererano nokuti chii chiri kutsvagiwa.
Nyambayo
Nyambayo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mbofana sezita
Mbofana izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Tetembwa sezita
Tetembwa izita remhuri rinowanikwa muAngola, Namibia neBrazil.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Nuer
Nuer mutauro unowanikwa kuSouth Sudan.
Munwe
Minwe ndidzo nhengo dziri kunoperera mawoko dzatinoshandisa kubata nadzo zvinhu. Munhu ane minwe gumi. Mamwe mazita: chinwe, chigunwe, zvinwe kana zvigunwe.
Shoko rokuti chitupa (1. Finger mark; 2 Thumbprint) rinotaura mudhindo weminwe unotorwa kana munhu achitsikisa chitupa. Vamwe vatauri vanodana mudhindo uyu kuti ruchiva kana ruchivo.
Pfundo kana fundo (joint of finger).
Mazita eminwe
Chara (thumb) ndiwo munwe mupfupi mukobvu unopfumbana nemimwe minwe yose. Kana munhu akabata mupinyi webadza, chara chinopoterera nedivi racho chega. Chara chinshandiswa kutswanya sekutaura kwetsumo inoti: Chara chimwe hachitswanyi inda. Pahuwandu toti zvara
Nyaira
Nyaira izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Munwe
Mazita eminwe
Munongedzi, muchimbo, chitendeko, mutendeka kana kuti Mutendeki (index or pointing finger) ndicho chigunwe chinotevedzana nechara chinova ndicho chinoshandiswa kunongedza.
Mwema sezita
Mwema izita remhuri rinowanikwa muCongo, Kinshasa, Tanzania neKenya.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Munwe
Mazita eminwe
Kasiyanwa' karavi, karava kana munwana (pinky finger) ndiwo munwe mudukusa uri kune rimwe divi rakapesana nechara. Kukwenya munho nekasiyanwa kunotaurwa apo munhu anenge achiita tarisiro rokuti ave nerombo rakanaka pane chaakamirira kuti chiitike.
Dzivo
Dzivo (row) zvinoreva mhongamupopoto, mhirizhonga neruzha zvikurusei panorwisana vanhu vakawanda.
Zirebwa
Zirebwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kurebwa
Kurebwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Nzenze sezita
Nzenze izita remhuri rinowanikwa muCongo, Kinshasa, South Africa neKenya.
Gunyana 16
Gunyana 16 (kana Chishona chizere: musi wechiguminetanhatu muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimashanu-nepfumbamwe (kana musi wechimazanamairinemakumimatanhatu pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zana-netanhatu kusvika pakupera kwegore.
Nzenze sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Mbanze sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chikumbatidzo
Chikumbatidzo kana chidimbare (lintel).
Nyaira
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Ngomani
Ngomani izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Masarango sezita
Masarango izita remhuri rinowanikwa muTanzania.
Ngomani
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Siki
Siki (Chingezi: Sexually transmitted infections) kana kuti zvirwere zvinoparira pabonde zvinoreva zvirwere zvinotapukira pabonde.
Masarango sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Barara
Kurerutsa Mutauro
Mazwi ari pasi aya anyorwa mukuzama kuwumba mutauro.
Mushonga mbarikwa kana mushonga muparikwa (Generic Drugs or Medicines)???? Mushonga uyu imbarikwa: this is a generic drug. Mazwi aya haako kuChishona semashandisirwo ari pano - uku kuzama kuumba mutauro chete.
Kuzunguza
Kuzunguza (to shake to and fro) zvinoreva kuzunza chinhu chakadai semuti chichibva chaenda uku nekooko.
Chimanda sezita
Chimanda izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitaur yeAfrika inotodzana mamwe mazwi.
Motoro
Muhushangazhi hwemugodhi, motoro zvinoreva kudurunhuru kunorasirwa manyara pamwe nemambara asina simbi yakakosha. Manyara anoraswa aine chimiro chakasiyana: imwe nguva anenge ari mavhinga; imwe nguva anenge akatsetseka achipombwa nepombi.
Madzonga
Madzonga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neSouth Africa.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Kusvipa mate
Kusvipa mate (spitting saliva) zvinoreva kubuditsa mate mukanwa zvechisimba. Vanhu vanosvipa mate vachida kurasa mate anenge awandisa mukanwa kana kusvipa chinhu chinoshapisa mukanwa. Kusvipira posepose hakuna hutsanana nokuti kunokwanisa kuparadzira zvirwere.
Kusvipira mumwe kumeso kunotardza kumuzvidza kwakanyanya.
Chando
Chando (Chingezi: winter) mwaka wekutonhora, unowanikwa mumwedzi inoti Chivabvu-Chikunguru kuChamhembe cheAfurika.
Kitembo sezita
Kitembo izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa.
Hupfupi
Hupfupi (n. Shortness) zvinoreva kuti chinhu hachina kureba, hachina kutambanuka.
Chidawo
Chidawo izita rinoenderana nemutupo, rinodudza nhoroondo yeboka revanhu nekupatsanukana kwavakaita nevamwe vane mutupo mumwe.
Kitembo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mataruka sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Chidawo
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Munyori
Munyori (ku Chingezi: writer; author)
Kurume 25
Kurume 25  (kana Chishona chizere: Zuva raMakumimairi-neshanu muMwedzi waKurume) musi wegore Makumimasere-nenna (kana musi wechiMakumimamasere-neshanu pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara misi 281 kusvika pakupera kwegore.
Mupeni sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mhesvi
Mhesvi (catalyst in English) mishonga inobatsira kukasira kwekurongwa patsva kwemaatomu kana mishonga miviri ichiita muvandu wemishonga. Mhesvi inoderedza simba rinodiwa kuti maatomu ari mumishonga arongwe patsva pakuvanduka kwemishonga.
Munyori
Vanyori vekuZimbabwe
Tarisai futi peji re: Udorongodzwa hwe vanyori vekuZimbabwe
Kimbamba sezita
Kimbamba izita remhuri rinowanikwa muAngola.
Chikutu sezita
Chikutu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mhesvi
Panoitika muvandu uyu iyo mhesvi pachayo haishanduke pakupera kwemuvandu, asi inobatsira mumatanho anopfurwa nemaatomu kuti ange achirongeka patsva.
Ndebvu
Muchidzidzo chezvipenyu, ndebvu (beard in English) zvinoreva vhudzi rinokura: pamutsipa; pachirebvu nepamatama emurume anenge ayaruka. Ndebvu dzinokurawo pazasi pemhuno pamuromo wepamusoro. KuChiNdau vanoti mupungu kana murebvu.
Hanya sezita
Hanya izita revanhu rinowanikwa muMalawi, Kenya neZimbabwe.
Bapiro
Bapiro kana mapapiro pakuwanda (wing/s) zvinoreva nhengo yeshiri inoshandiswa kubhururuka.
Masiya
Masiya izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Hanya sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mutape
Mutape izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Kunatsa
Kunatsa (Refining in English) zvinoreva kuchenesa simbi kunobvisa manyara asingadiwe musimbi iyi. Simbi dzinonatswa nenzira dzakasiyana dzinosanganisira: kunyautsa nemoto; kunyunguditsa nekupatsanura zvine huduma hwakasiyana; kuchenesa nenzira dzinotsauranisa nemagetsi.
Kutumba
Mitauro yeBantu
Possible Meaning - Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Ndebvu
Ndebvu dzinotanga kubuda panguva yokubva zera (puberty) dzichisundwa nechidenhi chinonzi "dihyrotestosterone" chinogadzirwa zvichibva pa "testosterone".
Kambe sezita
Kambe izita revanhu rinowanikwa muMalawi, Kenya neZimbabwe.
Ndebvu
Chinamato chemapostori muZimbabwe chinotenda kuchengeta ndebvu dzisina kugerwa, dzinowonekwa sechishongo pavarume. Chinamato chemaJudah chine vamwe vanochengetawo ndebvu dzisina kugerwa. MuChechi yaJesu Kristu yeVatendi vaMazuva Ekupedzisira (Chechi yeMormon), ndebvu dzairambidzwa kare uye nhengo dzose dzechirume dzaisungirwa kuveura ndebvu dzavo.
Mutape
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Ndebvu
Munyika dzeEast Asia (kunyanya Japan, China neSouth Korea), ndebvu ine hukama husina kunaka hwemagariro evanhu sezvo ichibatanidzwa nehusimbe kana husimbe, saka inowanzoveurwa nevarume.
Kambe sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chikutu sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Masiya
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Tem
Tem mutauro weAfrica unowanikwa kuTogo, Benin neGhana.
Nyapadi
Nyapadi izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Hutapiri
Hutapiri (concentration in English) zvinoreva huwandu hwechiri kutsvakwa mudutu rezvinhu zviri kutarirwa. Kana gold ichicherwa chitofu chinobuda kumugodhi chinokwanisa kunge chine hutapiri hunoita 2 gram/tonne. Panozosvika kunatswa kuReserve Bank chidhinha che gold chinenge chava nehutapiri hunoita 99% zvichikwira.
Vutshamo sezita
Vutshamo izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa.
Chasakwa
Chasakwa izita rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Ndebvu
Munzvimbo dzehushangazhi vamwe vanowona ndebvu sedzisina kutsvinda saka vanokurudzira kugera ndebvu.
Vutshamo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mulenge sezita
Mulenge izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chisapa
Chisapa izita remhuri rinowanikwa muZambia.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Matuzu
Matuzu (blistered feet?)
Hutapiri
Mutape zvinoreva izvo zvinobatwa zvinenge zvawedzerwa hutapiri nemitowo inopatsanura mambara kubva kuchitofu. Mutape une hutapiri hwemuchegwa nesimbi hwakawanda kudarika chitofu kana mambara.
Maneta
Maneta izita rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Maketo sezita
Maketo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Munatsi
Munatsi zvinoreva nzvimbo inoitwa mabasa ekuchenesa simbi kuchibviswa manyara asingadiwe musimbi iyi. Simbi dzinonatswa nenzira dzakasiyana dzinosanganisira: kunyautsa nemoto; kunyunguditsa nekupatsanura zvine huduma hwakasiyana; kuchenesa nenzira dzinotsauranisa nemagetsi.
MuZimbabwe tine Vanatsi vesimbi vanoti: Bindura Smelter neRefinery; Empress Nickel Refinery; Zimasco neZimAlloys.
Mubano
Mubano izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Matuwa
Matuwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe Zambia neTanzania.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Machote
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Ngarluma
Ngarluma mutauro unowanikwa kuAustralia.
Nekati
Nekati izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mwenyu sezita
Mwenyu izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, neKenya.
Vanhu vane zita iri: Nathalie Mwenyu; Lydiah Mwenyu; Steve Mwenyu; Lisa Mwenyu.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kusvomhora
Kusvomhora kana kuzvomora (unsheath, pull from sheath, withdraw; disconnect) zvinoreva kubuda kwechinhu kubvisa chinhu mune chimwe machange chakapfekerwa kana machanga chiri. Sokuti bakatwa rinosvomhoka kubva muchihara.
Mapunga sezita
Mapunga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Gunyana 17
Gunyana 17 (kana Chishona chizere: musi wechiguminenomwe muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimatanhatu (kana musi wechimazanamairinemakumimatanhatu-motsi pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zana-neshanu kusvika pakupera kwegore.
Musapa
Musapa izita remhuri rinowanikwa muZambia.
Mulumendo sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chatemamumwe
Chatemamumwe (autocracy) izwi iri riri kushandiswa pachinyorwa chino kureva mutowo wematongero unotevedza zvinofungirwaa kuti ndizvo zvinodiwa naMwari.
Musapa
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kuumba
Muumbi wehari (a potter).
Chatemamumwe
Kududzwa kweZita
Izwi rokuti autocracy rakabva kuGreek - iro rakaumbwa nezvikamu zviviri zvinoti: auto kureva self, same, one's own uye kratia kureva rule or strength. Saka pano chivakashure chokuti chatema- chiri kureva nzira yehutongi inopa simba kuboka rakarehwa - pano Chatemamumwe huri hutongi hunotevedza mitemo yemunhu mumwe. Tarisai zviri pasi pandima iri zasi yemitauro yeBantu kuti pane dudziro yemazwi okuti tema uye guru. Mitauro yekuchamhembe nekumabvazuva kweAfrika ine mashoko anotodzana, saka pano pasarudzwa mazwi eChiBantu. Izwi rokuti guru rinoonekwa pakuti: gurusvusvu; gurumwandira; gurudadi; gurundundu; guruutsi uye guru remhuri yakawanda.
Musana sezita
Musana izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mukoranidzwa weNhamba
Izwi rokuti mukoranidzwa wenhamba riri kushandiswa pano kuturikira chinonzi factorial kuEnglish zvichireva ku multiplier tichibva pana 1 kusvika panhamba yakadudzwa.
Xilenge
Xilenge mutauro weBantu unowanikwa kuMozambique uri rurimi rwerudzi runonzi Chopi.
Tendu sezita
Tendu izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa.
Mukoranidzwa weNhamba
Somuenzaniso 6! inonzi six factorial kuEnglish; iri kunzi mukoranidzwa wechitanhatu; izvi zvinoreva nhamba inobuda pakuti 1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 = 720.
Kupiwa kweZita
Mazwi okuti mukoranidzwa wenhamba ari kududzwa achitodzaniswa nezwi rokuti kukoranidza (inspan oxen together; link together) rinoreva kubopa madhonza pamwechete. Kana madhonza abopwa pamwechete kureva kuti anoshanda pamwechete. Izwi rokuti kukora kana kukola rinotaurwa kumitauro yeBantu richireva kushanda kana kugadzira.
Tendu sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Nhaka sezita
Nhaka izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neMozambique.
Mukoranidzwa weNhamba
Kupiwa kweZita
KuEnglish izwi rokuti factorial rinotodzana nerokuti factor (doer, maker). Mazwi maviri aya anotodzana neLatin yokuti facere (to make; to do).
Chatemamumwe
Kududzwa kweZita
Zvakakosha kuonesana kuti mashoko ari pano haako kuChiShona chemazuva ose, asi kuedza kuturikira mazwi anotaurwa kuEnglish.
Tongona sezita
Tongona izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa.
Vanhu vane zita iri: Cathrine Tongona; Veronique Tongona; Dorcas Tongona; Henry Tongona.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Nhaka sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mamwe mazwi emitauro yeAfrika anotodzana.
Chigudu
Chigudu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chiuto sezita
Chiuto izita remhuri rinowanikwa muZambia.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chivakamberi mbera
Chivakamberi mbera.
Chiviri sezita
Chiviri izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe neCongo Kinshasa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Musana sezita
Vanhu vane zita iri: Kennedy Musana; Kelvin Musana; Hamilton Musana.
Mujakachi
Zvoma izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chitiyo
Chitiyo izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Tshama sezita
Tshama izita revanhu rinowanikwa muSouth Africa neCongo Kinshasa.
Buteko sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeBantu inotodzana mazwi.
Kuundira
Kuundira (to gather up to).
Kudzitirwa
Izwi rokuti kudzitirwa (Be obscured, hidden, shrouded) rinoreva kuti chinhu chakadzivirirwa kana kuvhariridzwa nechimwe nenzira inokonzera kuti chisaoneka.
Harava Dam
Harava Dam, raisimbinzi Henry Hallam Dam rinowanikwa paRwizi Manyame nechekumusoro kweSeke Dam.
Tshama sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Korandje
Korandje mutauro yeSonghai unowanikwa paOasis yeTabelbala mugwenga reSahara, nzvimbo iyi iri muAlgeria. Karandje inotaurwa zvakare kuNiger.
Ntcham
Ntcham kana Basari mutauro weAfrica unowanikwa kuTogo.
Dembera sezita
Dembera izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Stereki
Stereki kana sterek ishoko reChishona rinoshandiswa pakutaura nezvekwanditi, rakafanana nemashoko okuti zvakawanda, kazhinji, kahobho.
Muchegwa
Muhushangazhi hwekucherwa kwemugodhi, muchegwa (mineral in English) zvinoreva dombo rinotakura simbi dzinocherwa kubva pamugodhi. Kutapidza muchegwa kunoitwa kuti hutapiri huwedzerwe kudzamara simbi iri kudiwa yasvika pakunatswa.
KuChewa munyu unonzi muchere. Iri izwi ringagona kuzoshandiswa kuturikira mineral salt.
Pfuka sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chipunga
Chipunga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Nyasulu
Nyasulu izita remhuri rinowanikwa kuMalawi.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Zanzala sezita
Zanzala izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, Angola neTanzania.
Manhambara sezita
Manhambara izita rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mauto sezita
Mauto; Mawuto kana Mahuto izita rinowanikwa muZimbabwe.
Zanzala sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mauto sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Murapa
Murapa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kurume 26
Kurume 26  (kana Chishona chizere: Zuva raMakumimairi-netanhatu muMwedzi waKurume) musi wegore 85 (kana musi wechi86 pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara misi 280 kusvika pakupera kwegore.
Saga
Saga (sack) ibhegi rakarukwa neshinda dzakasimba rinoshandiswa kurongera zvinhu zvakaita sechibage, gorosi, donje kana dzimwe mbeu. Makarekare masaga aigadzirwa neshinda dzakuruzwa kubva paddzinde rinonzi gonje. Mazuvano masaga anogadzirwa neshinda dzinobva pakubikwa kwemafuta ePetroleum.
Chirandu sezita
Chirandu izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mbambaira
Mbambaira kana mabura (Sweet potatoes) idzinde rinobereka midzi inobumba pasi pevhu.
Vamwe vatauri vanoti mabura kana kuti madima. Mbambaira netsenza dzinorimirwa muhomba kana kuti mhani
Kubika Mbambaira
Mbambaira dzinobikwa nemvura pamoto dzichifashaidzwa kwechinguva, kana kuti dzinogochwa mumazimbe emoto. Vazhinji vanotanga vabvisa makanda vasati vadya asi kune vamwe vanodya nemakanda adzo. Vamwewo ndivo vanodya dzisina kubikwa.
Deka sezita
Deka izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Hunyoro
Hunyoro (kureva moisture) kana unyoro rinotaura kuvepo kwemvura pane chinhu chiri kutariswa. Hunyoro hunopimwa sechikamu pazana chehuremu hwechinhu chiri kutariswa.
Deka sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Hunyoro
Somuenzaniso ngatitii pane saga rechibage chinorema 50kg; toti vawongorori vakawona kuti chine hunyoro hunosvika 4%. Izvi zvinoreva kuti chibage ichi chine 2kg dzemvura. Chibage ichi chingataridzika sechakaoma asi kana chakandwa muhovhoni inopisa 2kg yemvura iyi inopfungaira chibage chakasara chisisina mvura zvachose.
Mawuwa
Mawuwa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Hunyoro
Kana hunyoro huchirehwa huri mumhepo hunonzi munyonhi - humidity.
Kana hunyoro huchirehwa huri muzvirimwa zvakakohwewa sechibage hunonzi mutsvava; apa kuwomesa kwacho kunonzi kutsvanura.
Mawuwa
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mumbali sezita
Mumbali izita remhuri rinowanikwa muNamibia, Congo Kinshasa neZambia.
Chikungu sezita
Chikungu izita remhuri rinowanikwa muZambia neMalawi.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kurova kana Kudzama
Kurova (to be missing from a place for a long time).
Mhandamabwe
Muhushangazhi hwemugodhi, mhandamabwe (crushers in English) zvinoreva michina inoshandisa simbi dzikukutu kupwanya matombo makuru anobva pasi pemugodhi. Matombo echitofu anenge aputitswa pasi pemugodhi anobuditswa akakura kuita 20-60 cm. Matombo aya anotsemurwa nemhandamabwe dzinorova nekumanika matombo aya pakati pesimbi dzikukutu, izvi zvichikonzera matombo aya kuti atsemuke. Panozopera basa remhandamabwe, matombo anenge apwanyiwa atsetseka kuita 2-5 cm.
Gunyana 18
Gunyana 18 (kana Chishona chizere: musi wechiguminesere muMwedzi waGunyana) musi wegore wemazanamairinemakumimatanhatu-nemotsi (kana musi wechimazanamairinemakumimatanhatu-mbiri pagore remucharikwa) muKarenda ya Gregori; pasara mazuva zana-nenna kusvika pakupera kwegore.
Mutsari sezita
Mutsari izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Ndzhawu sezita
Ndzhawu izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mudehwe
Mudehwe izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kukorora Simbi
Kukorora simbi (metal extraction in English) zvinoreva kuita mabasa eshandura dzinobuditsa simbi kubva muchitofu, hutapiri hwesimbi huchiwedzerwa kudzamara simbi yasvika pakunatswa.
Mazwi anoshandiswa
Mhandamabwe michina inobanda matombo echitofu. Matombo anenge abva pasi pemugodhi kuti anotsemurwa kuti ave madiki. Matombo echitofu anenge aputitswa pasi pemugodhi anobuditswa akakura kuita 20-50 cm. Matombo aya anotsemurwa neshaya (dzesimbi hukutu) dzemhandamabwe dzinorova nekumanika matombo aya pakati, izvi zvichikonzera matombo aya kuti atsemuke. Panozopera basa remhandamabwe, matombo anenge apwanyiwa atsetseka kuita 2-5 cm.
Chigayo (Mill in English) muchina unotsetsa chitofu chinenge chabva kubandwa ne mhandamabwe. Chitofu chinotsetsewa kusika chaita sejecha chiine tsanga dziri pasi pe 100 micrometer.
Mupfuni sezita
Mupfuni izita remhuri rinowanikwa muSouth Africa neCongo Kinshasa.
Kukorora Simbi
Mazwi anoshandiswa
Kutapidza zvinoreva kupatsanura muchegwa wakakosha nemuchegwa wemanyara. Muchegwa ndiwo matombo akatakura simbi; aya matombo anochengetwa achipinda mune dzimwe shandura dzinowedzera hutapiri hwesimbi. Chinangwa chekutapidza ndechekuti pakupedzisira simbi ive ine hutapiri hunoramba huchikwira kudzamara yasvika pakunatswa.
Mupfuni sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kukorora Simbi
Mazwi anoshandiswa
Muchegwa wemanyara (gangue mineral) zvinoreva muchegwa uri muchitofu unoraswa nokuti hauna mari. Mambara ndiwo matombo asiri kudiwa asina kukosha; aya matombo anoraswa kumotoro achingobva pasi pemugodhi.
Kunatsa zvinoreva kuchenesa simbi kunobvisa manyara asingadiwe musimbi iyi. Kunatswa kunonyanya kutaurwa kana simbi yava kusvika pahutapiri hungaita 90% yesimbi. MuZimbabwe tine: Bindura Smelter and Refinery; Empress Nickel Refinery; Zimasco; ZimAlloys, dzinova Kambani dzinonatsa simbi.
Potera
Potera izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe neDemocratic Republic of the Congo.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Masanga sezita
Masanga izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Tanzania neZambia.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Azuri
Azuri ishoko rinogona kureva zvinotevera:
Ruvara
Azuri (ruvara) i hyu ye ruvara ungu.
Chii
Chii? (What?)
Magwere sezita
Magwere izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Maziba
Maziba izita rinowanikwa muSouth Africa.
Bulawayo
Okonomi
Guta reBulawayo ragorizikanwa senzvimbo yehushangazhi muZimbabwe. Ine makambani akawanda akaita seMerlin textiles, Zimbabwe Engineering Company (Zeco), Hubert Davies, Radar Metal Industries, National Blankets, G & D Shoes, Merlin, Tregers Group, Stewarts & Lloyds, Hunyani Holdings neCold Storage Commission pakati pemamwe. Asi pari zvino makambani aya mazhinji akatama akaenda kuHarare kana kuti akatovhara. Izvi zvirikukanganisa budiriro yeguta iri. Mishina nezvivakwa zveushangazhi muguta iyi zvakasiiwa zvichikonzera kushata kwezvivakwa izvi. Zvinotevera ndezve kuti mainivhesita anobva atya kuuya kuzoisa mari dzavo muguta iri.
Maziba
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Bulawayo
Okonomi
Guta iri rinewo nhandare yendege yayowo inova inonzi Joshua Mqabuko Nkomo International Airport. Nharaunda yendege iyi yakawedzerwa mukukura nekuda kwekuwedzera kwevashanyi muguta nenzvimbo dziri pedyo neguta iri.
Negonde
Negonde izita revanhu rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kikese sezita
Kikese izita remhuri rinowanikwa muCongo Kinshasa, neKenya.
Chigava sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mufudzi
Mufudzi (ku Chingezi: Shepherd, herder) murisi uye mulisi (ku Chikaranga), kana mufudzi wemakwai ava nemakore ari munhu anotarisira, nemombe, anodyisa, kana varindi mapoka amakwai. Mufudzi anobva kuChirungu Chekare sceaphierde ( sceap  'makwai' + hierde  ' mufudzi '). Kufudza ndeimwe yemabasa epasichigare epasirese, uye iripo munzvimbo dzekurima kutenderera pasirese uye chikamu chakakosha chekuchengeta zvipfuyo.
Nekuda kwekuwanika kwebasa iri, zvitendero zvakawanda netsika zvine zvirevo zvekufananidzira pabasa revafudzi - kureva Yeshua, anozviti Mufudzi Akanaka, kana ngano dzekare dzeChigiriki dzinoratidza vafudzi vakaita saEndymion kana Daphnis. Ichi chiratidzo uye vafudzi sevanyori vanga vari pakati pezvinyorwa zvevafundisi uye hunyanzvi.
Chihausa
Chihausa (Hau. Harshen/Halshen Hausa; Ajami: هَرْشَن هَوْسَ) mutauro wekuNaijeriya inotaurwa ne Vahausa muChadhi, uye muruzhinji rwechighamhu chemaodzanyemba eNaijeriya, Ghana, Kameruni, Bhenini uye chighamhu chechamhembe cheNaija, reruzhinji rushoma rwe Sudhani uye Khoti Dhi Vhwa.
Imembha ye mutauro we mhuri Chiafurika-Ezhiya uye ndiwo mutauro unevatauri vazhinji mubazi re mhuri ye mitauro we Chichadhi. Une ethinologu inofungidzirwa kunzi unotaurwa semutauro wamai ne vanhu vanogona kusvika 47 mamiriyoni uye nevanhu 25 mamiriyoni vanoutaura semutauro wechipiri, hwerengo ye numeri ye vatauri ve Chihausa unofungidzirwa kuti unosvika 72 mamiriyoni.
MuNaijeriya, hushangazhi we Chihausa unodanwa kunzi Kannywood.
Murongerwi sezita
Murongerwi izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Kunogara Vanhu
Kugara (to dwell, to inhabit) zvinodudza panoraramira vanhu pane dzimba nemusha wavo. Sokuti ndikati ndinogara kuMufakose kureva kuti ndiko kwandinorarama ndiri mazuva ose, zvisinei kuti kumusha kwangu ndekwa Mutoko
Murongerwi sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kutembedzana
Kutembedzana zvireva kutakura chinhu chakasungira pachitanda chakabatwa nevanhu vaviri vanoti mumwe nomumwe kudivi rake.
Zviya
Izwi rokuti zviya (those things; by the way) rinodudza zvinhu zvambenge zvataurwa munyaya yapfuura.
Ngezi, Zimbabwe
Ngezi idunhu riri pedyo neKadoma uye rakabatana neMhondoro.
Ngezi ndirwo rwizi rukuru kuMhondoro.
Nyawa sezita
Nyawa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Kenya, neZambia.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Mazungula
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Sipitire
Pachinyorwa chino mazwi anoti sipitire kana musipitire ari kuturikira chinonzi constant kuEnglish - pahuwandu konzi masipitire (constants).
Izwi rokuti kusipitika (to stand still) rinoreva kumira panzvimbo imwe pasina kufamba, kusuduruka kana kupfekenyeka. Vamwe vanoti kudzororoka.
KuEnglish, constant inodudzirwa ichinzi a quantity or parameter that does not change its value whatever the value of the variables, under a given set of conditions.
Mamwe Mazwi
Pano chinangwa ndechekuumba mutauro nemazwi matsva, saka mazwi achakawanda anozama kuturikira chinonzi constant.
Upaza
Upaza izita revanhu rinowanikwa kuTanzania.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Bvunye sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Canaan Banana
Canaan Sodindo Banana (5 Kurume 1936 - 10 Mbudzi 2003) aive gurukota reMethodist muZimbabwe, nyanzvi yezvechitendero, uye wezvematongerwo enyika vakashanda seMutungamiriri wekutanga weZimbabwe kubva muna 1980 kusvika 1987. Vaive mutungamiriri wenyika wekutanga muZimbabwe (Ceremonial President) mushure meLancaster House. Chibvumirano chakapa kuti nyika iwane kuzvitonga. Muna 1987 vakasiya chigaro chemutungamiri wenyika vakatsiviwa nemutungamiri wehurumende, VaRobert Mugabe, vakave mutungamiri wenyika. Muna 1997, Banana akapomerwa kuva ngochani, uye mushure mekutongwa kwepamusoro-soro, akatongerwa mhosva dze11 dzeSodomy uye "zviito zvisiri izvo", akatongerwa mwedzi mitanhatu mujeri.
Kutsamira
Kutsamira (to lean on) zvinoreva kumira kana kugara wakazendama pane chimwe chinhu chakadai semadziro, dombo kana muti.
Canaan Banana
VaBanana vaiwe Musutu (Musotho).
Zita
Zita ravo rokuti Banana raitaurwa richinzi Vanana kureva Vajaya. Senge mimwe mitauro yekuChamhembe che Afurika, B anotaurwa sa V wemuChishona.
Masansa sezita
Masansa izita remhuri rinowanikwa muZambia.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kazungula
Kazungula izita rinowanikwa muZambia.
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Chigayo
Chigayo (Mill in English) muchina unotsetsa magodo achipwanyiwa kuita madiki kana kuita sehupfu. Chigayo chinonyanya kuzivikanwa pari pakugaya chibage kuita hupfu kana kugaya gorosi kuita flour.
Asiwo kune dzimwe mhando dzezvigayo zvinoshandiswa kupwanya magodo akasiyana muhushangazhi. Kumigodhi kune zvigayo zvinogaya matombo zvichitsetsa kusvika pakutsetseka kudiki pane jecha. Kana kuri kumigodhi chitofu chinenge chabva kubandwa ne mhandamabwe. Chitofu chinotsetsewa kusvika chaita sejecha chiine tsanga dziri pasi pe 100 micrometer.
Kupindura Mubvunzo
Kupindura kana kupingura (to answer; to turn) zvinoreva kudavira kumubvunzo unenge wabvunzwa.
Magineti
Magineti (magnet) isimbi ine simba rekudhonza dzimwe simbi dzichinamatira kwairi.
Mutonono
Mutonono (position of squating on heels).
Rusununguko
Rusununguko (freedom, independence) kureva kuzvitonga pasina rumwe rudzi rwakakudzvanyirirai. Rusununguko rweZimbabwe runopembererwa musi wa April 18 gore negore.
Chipunza
Chipunza izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Chinotomba
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Kunzwa neNzeve
Kunzwa neNzeve (v to hear).
Vusi Kunene
Vusi Kunene (akazvarwa musi wa12 Kubvumbi 1966) mutambi weSouth Africa, anozivikanwa nebasa rake saJack Mabaso muGenerations nekuenderera mberi kwayo, Generations: The Legacy .Akaonekwa mumafirimu makumi maviri neshanu nemitambo yeterevhizheni kubvira 1993.Muna 2011, akagamuchira mubairo weGoridhe Horn weActor Actor wemutambo weSoul City.
Gurutsuwa
Mazwi anoti gurutsuwa kana gururundu ari kushandiswa pano kuturikira chinonzi Archipelago or Island cluster kuEnglish, izvi zvichireva ruwarikano rwezvitsuwa. Mazwi aya anotaura panowanikwa chaunga chezvitsuwa sezvakaita muGungwa reAegean pedyo neItaly.
Hurovha
Hurovha (loafing; manner of loitering about without work) zvinoreva kuva munhu anogara kumba asingaende kubasa.
Mamwe Mazwi
Kurovha kana rudido (absenteeism) rinotaura tsika yokusavapo kana kushayikwa panzvimbo munhu akafanirwa kuvapo, sokuti kana munhu anogarorovha kubasa anonzi ane musambo werudido pabasa.
Chemishonga
Chidzidzo chemishonga (English: chemistry) chinowongorora mibvunzo pamusoro pezvinotevera:
Gurutsuwa
Mipanda yeRuwarikano rwezvitsuwa
Ruwarikano rwezvitsuwa rwunokwanisa kuwanikwa mugungwa kana kuti zviri pedyo nedunhu guru. Somuenzaniso Scotland ine ruwarikano rwezvitsuwa zvinodarika 700 zvakomberedza dunhu guru. Kuti pave negurutsuwa zvinonyanya kukonzerwa nezvikwatamabwe.
Chihwa sezita
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mime mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Gurutsuwa
Mipanda yeRuwarikano rwezvitsuwa
MuAfrica mune Gurutsuwa reHanish rinowanikwa kuEritrea.
Chingoro sezita
Chingoro izita remhuri rinowanikwa muTanzania neKenya.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Masoka sezita
Masoka izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, neMalawi.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrika, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Chikepe
Muhushangazhi hwemugodhi, chikepe (In Mines, an ore carrying skip) izwi rinoshandiswa kududza chivakwa chinoshandiswa kutakura matombo kubva pasi pemigodhi. Chikepe chinenge chakarembedzwa patambo yakagadzirwa ne steel uye chinofamba panjanji dzesimbi dzinodzika pasi pemugodhi. Njanji idzi dzinobatsira kuti chikepe chisazeya kana kurovera kumadziro emugodhi pachinodzika nokukwira.
Chikepe chihombe chinokwanisa kutakura matombo anodarika ma tonne makumi maviri, 20.
Tambo dzinotakura chikepe dzine mitemo yokuti dzinge dzichiongorworwa kuti dzichakasimba here zvichitevera mitemo yehurumende.
Mugero sezita
Mugero izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe, Uganda, neSouth Africa.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Kazungu
Kazungu izita revanhu rinowanikwa kuKenya.
Mwedzi yeGore
Gore | Ndira | Kukadzi | Kurume | Kubvumbi | Chivabvu | Chikumi | Chikunguru | Nyamavhuvhu | Gunyana | Gumiguru | Mbudzi | Zvita Mwedzi chimwe chezvikamu gumi nezviviri zvenguva zvinoumba gore. Gore rinotanga mumwedzi waNdira richipera mumwedzi waZvita.
Chindowa sezita
Chindowa izita remhuri rinowanikwa muZimbabwe.
Mitauro yeAfrika
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeAfrica, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Pane tarisiro yekuti mitauro yeAfrika inotodzana mazwi.
Ngarwe sezita
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya.
Mwedzi yeGore
Kukadzi (February)
Kukadzi mwedzi wechipiri wegore.
Kazungu
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.
Mwedzi yeGore
Kurume (March)
Kurume mwedzi wechitatu wegore.
Hambana sezita
Hambana izita revanhu rinowanikwa muAfrica.
Mwedzi yeGore
Kubvumbi (April)
Mwedzi waKubvumbi mwedzi wemvura inonaya. MuZimbabwe mvura painonaya inonaya yakawanda munguva diki-diki uye iine mabhanan'ana. Mvura inozongonaya zvokusasa kana mwaka wekunaya wave kundopera mumwedzi waKubvumbi. Kubvumbi zvoreva kunaya kwemvura kunoitika zvinyoro-nyoro ichisasa mubvumbi.
Chivabvu (May)
Mwedzi uyu wakanzi Chivabvu nokuti ndiwo mwedzi wokupedzirisira kwemwaka wezhizha uri mwedzi unowanikwa chibagwe chokugocha chokupedzisira.
Rimwe zita remwedzi weChivabvu rinoshandiswa nevamwe vatauri veChiVanhu ndiBandwe.
Chikumi (June)
Chikumi mwedzi wechitanhatu wegore. Uyu ndiwo mwedzi uripakati pegore.
Mawawa
Mawawa izita remhuri rinowanikwa muZambia, Tanzania neMozambique.
Masoha
Mitauro yeBantu
Pano panyorwa mazwi ari pedyo nezita iri kune mimwe mitauro yeChiBantu, asi zvinoreva zita zvigona kusiyana zvachose nemazwi ari pasi aya. Chinangwa ndechekutsvaga zvinoreva mazita, zvikurusei kana mazita aya asisiri kutaurwa mumutauro wemazuva ano.