cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Särgisoppuu
pienoiskuva|Särgisoppuu, video Särgisoppuu (Strix uralensis) lii eidusáid oppuid kullee stuorrâ piätulodde.
Pessim já lasanem
Táválávt piervâl lii ulmuu rähtim vuovdâst, luánduvuovdâst tâi kozzâlode puáris piervâlist. Šiev säpligiivij monnim puáhtá älgiđ jo kuovâmáánust, mut táválávt kuittâg njuhčâ-vyesimáánu jorgálduvâst. Ko säpligeh iä lah, te paarâ ij pessii ollágin. Maneh láá oovtâst käävci räi, šiev säpligivij koskâmiärálávt 4 já hyenes säpligivij ääigi 2. Niŋálâs láálá 32–34 peivid já ores piämmá kyeimis ubâ läällimääigi. Uđâgááh kočâtteh korâidis eresáigásávt, já vyelgih piervâlist suullân mánuppajasâžžân, iäge määti vala kirded. Tom tááiđu toh uáppih oho maŋeláá.
Oulainen
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Kilpua, Lehtopää, Matkaniva, Petäjäskoski, Piipsjärvi já Honkaranta.
Kroatia
Suolluuh
Kroatia stuárráámuuh suolluuh láá Cres (405,70 km²), Krk (405,22 km²) já Brač (395,44 km²). Eres suolluuh, moi vijđodâh lii paijeel 100 km², láá Hvar (297,38 km²), Pag (284,18 km²), Korčula (271,47 km²) já Dugi Otok (113,30 km²).
Morfologia
thumb|right|[[Dinara (čokke)|Dinara ađai Sinjal lii Kroatia alemus vääri.]] Kroatia alemus saje lii Dinara čokke (1 831 m); vyeligumos lii Adriameerâ riddo (0 m).
Kozzâsäplig
Kozzâsäplig (Lemmus lemmus) lii ivnáás muoldâgšlaajâ, mii iälá Tave-Fennoskandiast
Lavdâm já jotteem
Kozzâsäpligeh oovtkiärdánávt vyelgih joton purrâmâš- já aassâmsojij nuuhâm keežild já tot jotteemkuávlu puátá tast, maggaar saajeest toh láá loskâm já kuus kulij lii puoh älkkeemus vyelgiđ joton.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Mikronesia
Kozzâsäplig
Lasanem
Táválávt kozzâsäplig lasanemäigi pištá ubâ keesi, mutâ sáttá jotkuđ tälviv-uv. Niŋálâs puáhtá čivgâd 6–8 čivgâčuurâd ivveest, já tot čivgá aldasáid lovmat čivgâd ohtân. Čiivgah láá jo suhâjuátkimavveest viiđâ oho ahasâžžân. Tast puáhtá suullân rekinistiđ, kalle kozzâsäplig pyehtih šoddâd oovtâ ive ääigi oovtâ niŋálâsâst, jos purrâmâštile já liegâsvuotâ láá hiäivuliih.
Merijärvi
Siijdah
Merijärvi, Petäjäskoski, Pirttimäki já Ylipää.
Euroviisuh-lávlumkišto 2024
Euroviisuh-lávlumkišto 2024 lii 68. kerdi, ko lávlumkišto uárnejuvvoo. Kišto uárnejuvvoo Malmöst, Ruotâst tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Loreen finnij finalist 583 čyegisid pitástis Tattoo já vuoitij ive 2023 kišto. Ko Loreen vuoitij ive 2012 Euroviisuh-lávlumkišto, te čuávuváá ive Euroviisuh uárnejuvvojii meid Malmöst. Malmö Arenast meid uárnejui Ruotâ Melodifestivalen 2023 4. uásikišto, mon vuoitij Loreen ovdilgo sun vuoitij ubâ festivaal já peesâi ovdâstiđ Ruotâ ive 2023 Euroviisuin.
Imatra
Imatra lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Imatrast ääsih 26 361 olmožid, já ton vijdodâh lii 191,28 km², mast 36,27 km² lii čääci. Imatra naaburkieldah láá Lappeenranta já Ruokolahti.
Ida Toivonen
Ida Toivonen lii kielâtotkee. Sun ij määti anarâškielâ, mut lii kiävttám jieijâs informantijd tutkâmân tom. Sun lii čáállám nelji tieđâlii artikkâl anarâškielâst:
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Artikkâl noomâst leijee sääni "salience" uáivild tom, magarijd jienâduvâid já kukkoduvâid lii älkkee iäruttiđ sárnumist já magarijd ij lah. Ađai jis láá kuhes jienâduvah, te tain lii stuorrâ fooneetlâš saliens. Já talle meiddei nubijkulij. Jis láá uánihis jienâduvah, te tain lii uccâ fooneetlâš saliens. Ovdâmerkkân stuorrâ fooneetlâš saliens lii jienâduvâst "r", mii kulloo čielgâsávt.
Taan ohtâvuođâst sun raportist tom, et tast lii variaatio. Suu vuossâmuš informant (Informant A) kiävttá kiäččus -vettee meiddei maaŋgâlovvoost, já nubbe informant (Informant B) kiävttá kiäččus -vetteđ meiddei kyevtilovvoost. Ađai:
Ilomantsi
Ilomantsi ( já ) lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Ilomantsist ääsih 4 785 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 172,68 km², mast 409,29 km² lii čääci. Ilomantsi naaburkieldah láá Joensuu já Lieksa.
Siijdah
Ahvenjärvi, Hattuvaara, Haukivaara, Huhmarisvaara, Huhus, Iknonvaara, Ilaja, Ilomantsi, Issakka, Kakkaravaara, Kakonaho, Kirvesvaara, Kivilahti, Kivilampi, Kokkokangas, Kontiovaara, Korentovaara, Kuolismaa, Kuuksenvaara, Käenkoski, Köpönvaara, Lapinniemi, Lapiovaara, Lehtovaara, Liusvaara, Lokanlahti, Longonvaara, Lutikkavaara, Maukkula Marjovaara, Mekrijärvi, Melanselkä, Mutalahti, Möhkö, Naarvansalo, Nehvonniemi, Nuorajärvi, Ontronvaara, Ostronsaari, Paavonvaara, Pallosenvaara, Patrikka, Pihlajavaara, Piilovaara, Putkela, Ryökkylä, Siitarinvaara, Sonkaja, Tokrajärvi, Tykkylänvaara, Tyrjänsaari, Viitavaara já Vuottoniemi.
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
2) Fooneetlâš saliens
Corbin Bleu
Corbin Bleu (š. kuovâmáánu 21. peeivi 1989, Brooklyn, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Indonesia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1974 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1974.
Jepua
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Puágui
Stuárudâh já tobdomeerhah
Puágui lii uccâ, 34–39 cm kukkosâš meccikänilodde, mii tiäddá suulân 250–450 g. Tot lii ruškis-, ränis-, vielgis- já čapiskirjáá. Pogguu jienâ lii 4- tâi 5-staavvâlsâš njuurgâs.
Serie A 1988–1989 (nisoneh)
Lopâlâš tavlustâh
Campania G.B. lii Italia miäštár 1988–1989. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán. Trani 80 lâi almottittám Serie A 1988–1989 pajan, mut tot ij uásálistám toos. ACF Napoli poođij kuđâdin já Juve Siderno poođij ohtnubálovádin, já tondiet tain ličij lamaš vuoigâdvuotâ uásálistiđ Serie A 1989–1990 pajan, mut loppâloopâst toh iä ubâ almottittámgin toos. Ivneh: Italia miäštár Serie B 1989–1990
Michael Collins
Eellim
Michael Collins jaamij purâstaavdân cuáŋuimáánu 28. peeivi 2021. Suu jäämmimpeivi ličij meiddei lamaš suu já suu káálgu Particia Finnegan Collins 64. hejâpeivi. Collins lâi jämidijnis 90-ihásâš. Sun lâi šoddâm roovvâdmáánu 31. peeivi 1930 Roomast, Italiast. Talle suu eeči palvâlij tobbeen Ovtâstum staatâi áimuvuoimijn. Nube maailmsuáđi cokkânem maŋa suu peerâ varrij Washingtonân.
Apollo 11
Apollo 11 -kirdemvuárust kevttui Saturn V-rakkeet, SA-506. Kirdem- já huolâttâsmooduul nommâ lâi Columbia. Mánudâšmooduul lâi LM-5-tijppâ, já ton nommâ lâi Eagle.
Apollo 11 paččui Cape Canaveralist pääččimvuálááš 39A:st syeinimáánu 16. peeivi 1969. Rakkeet kiirdij Mánudâžân kulmâ pirrâmpeeivi, já niäljád kirdempeeivi adai syeinimáánu 20. peeivi mánudâšmooduul siäivui Mánudáá asan Mare Tranquilitatisân (Joskâdvuođâ meerâ), mii lâi tuárvi täsivis kuávlu vuosmuu siäivumân. Apollo 11 kirdemmooduul maacâi torvolávt Enâmân já siäivui Kuálhis väldimeerân syeinimáánu 24. peeivi.
Sámi Grand Prix 2001
Sámi Grand Prix 2001 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln ive 2001 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 12. tove, ko kišto uárnejui. Juoigâmuási vuoitij kieldâsämmilâš Anfisa Agejeva já lávlumuási ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku Sofia och Anna. Kišto maŋa Rieban almostitij nurâldâhskiäru, mii siskeeld puoh uásálistei pittáid.
Kuoškkärigâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Kuoškkärigâš iälá Euroop já Aasia várádâhkuávluin. Suomâst tot pessee iänáážin Nuorttâ-Laapist já Kuáccámist. Suomâst pessejeh áárvu mield 250–350 paarrâd. Tälviv suulân 5 000 lodded puátih Ruotâst já Taažâst Suomân tálvástâllâđ.
Uusikaarlepyy táálunkieldâ
Siijdah
Alajepua (Ytterjeppo), Forsby, Kovjoki, Markkân, Lassila, Markby já Sokaluoto (Soklot).
Aanaarjäävri rakkeet
Aanaarjäävri rakkeet lii sovjetlittolâš rakkeet, mii čájádij juovlâmáánu 28. peeivi 1984 Baareencmeerâ paajaabeln. Tot kiirdij Suomâ pel já loopâst koočâi Aanaarjáávrán.
Taažâ piäluštâsministeriö almottâs
Uđđâivemáánu 2. peeivi 1985 Taažâ piäluštâsministeriö almottij, ete Taažâ piäluštâslágádâs tutkah lijjii aiccâm rakkeet, mii kiirdij Taažâ paajaabeln já talle 	sirdâšui Suomâ pel.
Aicâstuvah Laapist
Suáldátlitto Nato huolâstui jeessânstaatâidis áimutiileest, mutâ ij áigum väidiđ ääšist Moskovan. Meid Ovtâstum staatâi olgoministeriö lâi ääšist passiivlâš.
Rakkeet macâttem Sovjetliiton
Suomâ suáldátvirgeomâhááh luovâttii rakkeet kuovâmáánu 8. peeivi Vainikkalast. Suomâ staatâ ánuttij Sovjetlittoost 560 000 määrhi sajanmáávsu helikopter kevttimist, jođettemkuástádâsâin já muádilov almaa pajeääigipargoost. Sovjetlitto almottij jo siämmáá peeivi, ete tot miätá sajanmááksun.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1979 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1979.
Hauho
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Ive 1982 sämikielâliih kirjeh
Ive 1982 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1982.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1990 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1990.
Lauri Kristian Relander
Tuávááš
Lauri Kristian Relander šoodâi vyesimáánu 31. peeivi 1883 Kurkijokist. Suu eeči lâi agronom Evald Kristian Relander já suu enni lâi ruávást nieidâ Gertrud Maria Olsoni. Relander valmâštui pajeuáppen ive 1901. Luvâttuv maŋa sun luuvâi agronomia vistig Mustiala eennâmviljâlemopâttuvâst já maŋeláá Helsig ollâopâttuvâst. Sun poorgâi totken sehe máttáátteijen já valmâštui tuáhtárin ive 1914. Relander naajâi Signe Östermanáin ive 1906, já sunnui šoodáin kyehti párnáá, Maja-Lisa já Ragnar.
Minervaoppuu
Lavdâm
Suomâst minervaoppuu láá kuáhtám kuohtii, 15.9.1901 Muuramest já 26.51983 Siikajokist.
Blood, Sweat and Tears
Blood, Sweat and Tears lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 15. muusikalbum. Tom almostitij Columbia Records uđđâivemáánu 7. peeivi 1963. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law.
858
858 (DCCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 850-lovo oovcád ihe.
Tuulos
Tuulos lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Tuulosist assii 1 643 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 171,3 km², mast 13,44 km² lâi čääci. Tuulos naaburkieldah lijjii Hauho, Hämeenlinna, Janakkala já Lammi.
Renko
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Čiđđâ
Allotrooppisâš häämih
Graafiit lii putes čiiđâ táválumos häämi. Tot lii tevkisränis, timmâ já čápudittee aamnâs, mii sirdá šleeđgâ pyereest. Graafiit jiešvuođah puátih ton epitáválâš ráhtusist: Grafitist čiđđâatomeh rähtih käniviermilágán tuálbusijd kuulmâ kovalentlâš čonnâs vievâst. Čiđđâatomij niäljádeh olgoelektroneh láá delokalistum tuálbusij kooskân já čaneh taid oohtân. Tuálbusij kooskâst leijee rijjâ elektroneh tovâtteh tom, ete graafiit sirdá šleeđgâ pyereest tuálbusij sundeest. Graafiit kiävttoo ton šleeđgâsirdemvuođâ já timesvuođâ tiet vuoidâmamnâsin sehe lajopeenâi teerijn. Graafiit lii meid táválumos hitodeijeeaamnâs aatoomvyeimilágádâsâi váimusreaktorijn.
The Sound of Johnny Cash
The Sound of Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 12. studioalbum. Album lávluuh päddejuvvojii iivij 1961–1962 já tom almostitij Columbia Records kesimáánu 4. peeivi 1962. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law.
Videospellâihe 2017
Videospellâihe 2017 kieđâvuš ive 2017 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Nemoli
Nemoli lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Nemolist ääsih 1 398 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,49 km², já alodâh 421 m. Nemoli naaburkieldah láá Lagonegro, Lauria, Rivello já Trecchina.
Pescopagano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kemiönsaari
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Johtti sápmelaččat rs.
Kieldâpolitiik
Iivij mield servi lii aktiivlávt toimâm kieldâpolitiikist, el. väljejeijeeservin. Seervi jesâneh láá meid toimâm sämitiggeairâsin.
Jeesiö
Jeesiö lii siijdâš Suáđigil kieldâst Jeesiöjuuvâ riddoost suulân 30 km Suáđigilist Kittâl kulij. Siijdâst tuáimá Jeesiön kyläseura ry, mii hoittáá siijdâ aašijd.
Buzz Aldrin
Eellim já pargosyergi
Buzz Aldrin šoodâi New Jersey st uđđivemáánu 20. peeivi ive 1930 já rávásmij Montclairist. Suu eeči Edwin Aldrin lâi kirdee. Aldri juuđij West Point suáldátakademia já halijdij olssis suáldátkarrieer tiettuu já teknologia ovdedeijen já turbojeeti kirden. Aldrin valmâštui akademiast ive 1951 kuálmádin pyeremussân jieijâs ihekuursâst.
Uccpárnáá Vuoli Ilmar
Uccpárnáá Vuoli Ilmar lii porgâm ennuv anarâškielâ oovdân. Sun lii ohtâ Anarâškielâ seervi vuáđudemjesânijn, já sun lii toimâttâm Anarâš-loostâ njunoštoimâtteijen 30 ihheed (1987–2017). Ton lasseen sun lii čáállám kiirjijd Čovčjäävrist Kaamâsân, Pissoin ráávhu turviđ já päikkinommâkirje Anarâš päikkinoomah. Oovtâst Matti Morottajain sun lii toimâttâm nooveelčuágálduv Kyelisieidi maccâm já eres novelleh (2005).
Viervái
Viervái lii tavesämmilâš lávloo já jyeigee Anja Storelv vuossâmuš studioalbum. Album almostui kuovâmáánu 3. peeivi 2011.
Stokkespáálváš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Nomâstis huolâhánnáá stokkespáálváš ij kuulâ eidusijd spálváid, pic piškooluddijd.
Lasanem
Stokkespáálváš ráhtá piervâlis puuzâin, vaddâsijn já eres materiaalijn, maid tot tuápu ááimust. Piervâl lii rahtum rakânâsâi kátturääji vuáguin, muorâi vuovdâin já loddeloováin. Niŋálâs mannee kesimáánust 1–3 mane. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 18–26 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 25–49 peeivi ahasâžžân. Piervâlist viettum äigi lii kiddâ ravâdâs tiileest. Stokkespáálváš pessee táválávt siämmáá saajeest siämmáin kuoimijn ivveest nuubán.
877
Kalender
thumb|210px|Fujiwara no Kanesuke
Saammâl já kuoškkärigâš
Taan kirje maainâs lohtâšuvá kiiđân. Mainâsist Saammâl tiävá uines kuoškkärigáá uđâgáin. Saammâl puáhčá njuoskâ já vyerdimettum fiäránân, finnee uđđâ ustev já vuáittá paloidis. Sun uáppá, ete nuubijd iššeedmáin mij šoddâp čuávdiđ jieččân čuolmâid.
Sumy kuávlu
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Sumy kuávlun kuleh innig vittâ pirrâduv:
Mietâmyerji
Tobdomeerhah
Mietâmyerji	ruopsisvielgis kukáh hervejeh piälduroobdâid sehe juhâ- já aajâriddoid algâkeesist. Mäddiláá, eromâšávt koolvâkaardijn mietâmyerji láddá juo syeinimáánust, mut Säämist kale ij peesâ čuággiđ taid tevkisruškis muorjijd ovdilgo loppâkeesist. Loostah iä lah ain ruánááh, pic toh sättih ruápsáđ teikkâ ruškáđ. Mietâmyerji uážžu kale ettâđ räässin já taat rääsi lii maaŋgâihásâš. Tääbbin Säämist siämmáásullâsâš šaddo lii láávžámyerji. Tot šadda juovâenâmijn, ereslágán soojijn ko mietâmyerji.
Kietâkonsol
Niäljád kietâkonsolsuhâpuolvâ
Niäljád suhâpuolvâ kietâkonsoleh láá:
Niederurnen
Historjá
Niederurnen kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
Ihe
Love ivveest šadda ihelohe, čyeđe ivveest čyeti-ihe já tuhháát ivveest ihetuhháát. Neelji ive äigipaje kočodii Antiik Kreikkaast olympiadin.
Anja Storelv
Eellim
Škoovlâ maŋa Vesterheim varrij Tromssan luuhâđ párnáimáttáátteijen Tromsa ollâškoovlâst, mast sun valmâštui ive 2002. Valmâštum maŋa ive 2002 Vesterheim el. leehâi Kárášjuuhâ pessijâšmarkkânij já lávdástij Márkomeannu-muusikfestivaalist. Ton lasseen sun varrij Råneån Ruotâ peln.
Ruánáápiäippáin
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ruánáápiäippáin lii 14–16 cm kukke já tiäddá 25–35 g. Pyeremuuh tobdomeerhah láá fiskis sárgáh suájáin já pottâšist. Kossâ njune lii kuovgisruopsâd. Ores lii ruánáá já ton sárgáh láá šerisfiskâdeh. Niŋálâs lii ránásub ko ores já ton sárgáh láá kuovgâduboh.
In Plenty and In Time of Need
right|310px In Plenty and In Time of Need lii Barbados aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Barbados jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1966 rääjist. Lavluu lii nuottim Roland Edwards, já ton saanijd lii čáállám Irving Louis Burgie.
Václav Havel
Karrieer
Nuuvt kočodum saameetvääldikomettem ääigi, mii aalgij skammâmáánust 1989 Prahast, Václav Havel lâi ohtâ Občanské fórum -nubástuslihâstâs vuáđudeijein. Talle juovlâmáánu 29. peeivi sust šoodâi vuossâmuu tove president. Sun tooimâi presidentin ohtsis kulmânubáloh ihheed.
818
Kalender
thumb|300px|right|Ariwara no Yukihira (čižetpeln)
Lokka
Lokka lii siijdâš Suáđigil kieldâst Loka tulvâdemjäävri riddoost. Ive 2020 tobbeen assii 68 olmožid.
Parainen
Nauvo
Antböle, Backas, Berghamn, Biskopsö, Borstö, Böle, Dalkarby, Druckis, Ernholm, Finby, Grännäs, Grötö, Gullkrona, Gyttja, Hangslax, Haverö, Humleholm, Högsar, Innamo, Jälist, Kirjais, Kivis, Klobbnäs, Kopparholm, Korsnäs, Koum, Krok, Kvivlax, Käldinge, Käldö, Laggarnäs, Lökholm, Mattnäs, Mielis, Nötö, Packais, Pensar, Piparby, Poutuis, Prostvik, Pärnäinen (Pärnäs), Risis, Samslax, Sandholm, Sandö, Seili (Själö), Sexnappa, Sellmo, Simonkylä (Simonby), Sommarö, Spink, Stenskär, Strandby, Sydänperä, Såris, Tackork, Toras, Trunsö, Valmoholm, Vandrock, Vansor, Vikom, Vikperä já Väcklax.
Petrus Dahlin
Karrieer
1980-lovvoost Dahlin sáárgui ráiđukuuvijd jieijâs já eres ulmui fanzine-lostáid. Távjá sun lii porgâm oovtâst sárgoo Magnus Jonasonáin.
Hyvinkää
Kaavpuguásih já siijdah
Hyvinkää siijdah:
Roccafluvione
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kajsa Balto
Čohčâmáánu 2017 Balto vuossâmuš skiärru Sámi sohka almostui. Čuávuváá ive sun uásálistij Riijkâläävdi Samisk folk sessions -mentorohjelmân Oslost. Ive 2020 sun finnij Taažâ sämitige mieđettem já nuorâ taidâráid uáivildum kyevti-ihásii taidârstiipeend.
Sámi Grand Prix 2021 (album)
Sámi Grand Prix 2021 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij cuáŋuimáánu 9. peeivi 2021 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2021 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–10 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.
Listo iheluuvijn
Taat lii listo motomijn viestâreennâmlâš äigilovo iheluuvijn.
Serie B 1994–1995
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Venetost, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Marchest, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Frilu-Venezia Giuliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Calabriast.
San Biase
Siijdah
Rione centro, Rione croce, Rione valle já Rione alto.
Gibraltar
Eennâmtiätu
Gibraltar vijđodâh lii 6,8 km². Rääji Gibraltar já Espanja kooskâst lii 1,2 km kukke.
Arquata del Tronto
Arquata del Tronto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Arquata del Trontost ääsih 1 051 olmožid. Ton vijdodâh lii 92,23 km², já alodâh 777 m. Arquata del Tronto naaburkieldah láá Accumoli, Acquasanta Terme, Montegallo, Montemonaco, Norcia já Valle Castellana.
Vieresšlaajâ
Šaddotiettust ulmui fáárust levânâm šlaajah láá juohhum puáttimääigi mieldi tovlepuáđuláid já uđđâpuáđuláid. Tovlepuáđuliih ađai arkeofyteh láá sirdâšum uđđâ kuávlun nuuvt tovláá ääigist, ete sirdâšuumist iä lah čallum tiäđuh. Tuuriistšlaajâ lii sirdâšum turistij fáárust uđđâ kuávlun.
Pälkäne
Pälkäne
Epaala, Harhala, Huhtioinen, Huntila, Kaitamo, Kankahainen, Kantokylä, Kinnala, Kirpu, Kollola, Kotila, Kuisema, Kukkola, Kuuliala, Kärväntälä, Laitikkala, Lovensalo, Luikala, Myttäälä, Mälkilä, Mällinoja, Oksala, Onkkaala, Pappila, Pitkäjärvi, Pohjalahti, Ruokola, Ruotsila, Salmentaka, Sappee, Seitsye, Tauriala, Tausti, Tommola, Töyräniemi, Vuolijoki já Äimälä.
Čapisviäđŋásâš
Lavdâm
Čapisviäđŋásâš mákkoo puáris, šaddaas já lahtâ kuosâ- já siähálâsvuovdijn, távjá vohâdis čääsi aldavuođâst. Tot pivnohist soojijd, kost šadolâšvuotâ lii eennâm alne saahâd.
Säämi Pride
Historjá
Vuossâmuš festivaal uárnejui roovvâdmáánu 16.–19. peeivij 2014 Kiärunist. Tom ornij Ruotâ peln sämmilâš nuorâiservi Sáminuorra. Festivaal nube peeivi vuáđudui Queer Sámit -servi já Jenni Laiti muštâlij Gállok-mielâčáittusij taiđust. Festivaal prideparatân uásálistii 300 olmožid. Lávurduv lijjii prideparaat, Sofia Jannok konsert já klubi. Pasepeeivi lijjii el. arvetävgimeesuh.
Čäcikuávđâš
Raavâd
Čäcikuávđâš lii Suomâ áinoo mirhâlâš njomâtteijee. Ton čuulgâst lii mirkkâ blarina-toksiin, mii tármuttit saallâs. Smavvâ meeri puáhtá koddeđ ovdâmerkkân muoldâg. Čäcikuávđâš kuittâg pivdá iänáážin čielgitävtittemes čäcielleid, motomin cuobbuid já kuolijd. Tot porá meid tiivrijd já čäcišaddoid.
Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio
Tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio jesâneh láá ulmuuh, kiäid lii vijđes luáttámuš sehe sämmilii já syemmilii siärváduvâst. Jesâneh láá jiešmerideijeeh ege oovdâst ton uásipele, mii lii sii iävtuttâm teikâ valjim. Komissiost kalgeh leđe jesâneh, kiäin lii eromâš máttu sämmilij eellimtiilijn, kielâst já kulttuurist. Komissio noomâtmist väldih täsipiälásávt huámášumán jieškote-uv säämi kielâjuávhuid. Komissio noomâtmist viggeh väldiđ huámášumán suhâpelij täsipiälásii ovdâstem.
Uusimaa eennâmkodde
Kieldah
Uusimaa eennâmkoddeest láá 26 kieldâd, main 13 láá kaavpugeh.
Alfre Woodard
Alfre Woodard (š. 8. skammâmáánu 1952 Tulsa, Oklahoma) lii maaŋgâid palhâšuumijd vuáittám ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sust láá lamaš roolah paijeel vitlov elleekooveest.
Ferrazzano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sare
Levânem Suomâst
Sare šadda vijđáht maaŋgâlágánijn soojijn Suomâst: tuoddârist, vorâs já koške kuolbâmeecijn já jeegijn. Sare lii suoivâšaddo, já tom kannat-uv uuccâđ mecciroobdâin, tavevieltijn, jäävri riddoin já eres soojijn, kuus piäiváš ij pääšti njuolgist. Maadâ-Suomâ sareh láá hárjánâm muottuuttes táálván, já tondiet toh killájeh puolâš eenâb ko Tave-Suomâ sareh.
Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah
thumb|Olmoošvuoigâdvuođâi logo Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah ađai ESČ-vuoigâdvuođah láá sosioekonomâliih olmoošvuoigâdvuođah tegu vuoigâdvuotâ aassâmviäsun, tiervâsvuotân já tiervâsvuođâhuolâttâsân, vuoigâlii pargotilán já páálkán, ucemustáá vuáđuškovliittâsân já kuáhtulii eellimtáásán.
Vuáđuvuoigâdvuođah
Täsiárvuvuoigâdvuođah
Täsiárvuvuoigâdvuođáid kuleh el. suhâpiälálâš oovtâviärdásâšvuotâ já oskolduvlâš oovtâviärdásâšvuotâ.
Etimâs
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Tovle ulmuuh iä adelâm ennuv áárvu etimâsân, já tot čoggii talle ko sareh iä lamaš nuuvt ennuv. Motomin ulmuuh tollii etimâs mirhâlâžžân.
Sämmiliih láá puurrâm etimâsâid nuhtán teikkâ piärguliemâst. Etimâs puáhtá kevttiđ maaŋgânáál aaibâs nuuvt ko eres-uv muorjijd. Tot lii pyeri meiddei oovtâst eres muorjijguin.
Staatâ
Staatâ meerhâš sehe kuávlu já vuoigâdvuotâvuáháduv. Pooliitlávt já kuávlulávt staatâ lii jiečânâs já ohtâlâs olesvuotâ. Nube tááhust tot lii haaldâtlâš, vuoigâdvuođâlâš já ekonomâlâš vuáhádâh.
Videospellâihe 2008
Videospellâihe 2008 kieđâvuš ive 2008 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
1031
1031 (MXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1030-lovo nubbe ihe.
Stuorrâjeggijuŋŋâ
Stuorrâjeggijuŋŋâ (Vaccinium oxycoccos) lii myerji, mon šoddâmsajeh láá jeegih, tego karriih já suánjuh. Nuuvt ko nommâ jo iätá, sehe ubâ šaddo já stuorrâjeggijuuŋâ myerjih láá stuárráábeh ko uccâjeggijuuŋâst, mutâ kuohtuuh láá siämmáá hiärskuliih. Stuorrâjeggijuuŋâ myerjih láá ereslágánijn šoddâmsoojijn eres hámásiih já stuárusiih.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Tovle sämmiliih láá kiävttám jeggijuuŋâid uccáá, máhđulávt toi suvroduv tiet. Myerjih láá suvrááh, mutâ toh njalgâšuveh tälviv, já pyeri äigi toi nurâmân lii-uv čohčâ já kiđđâ. Jeggijuuŋâid puáhtá vuorkkiđ nuhtán, toh siäluh pyereest toi suvroduv tiet. Jeggijuuŋâin šadda njaalgâ säppi, kiissel teikkâ káđáldâh.
Serie B 1977–1978
Serie B 1977–1978 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 46. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1977 já nuuvâi kesimáánu 11. peeivi 1978.
Ikaalinen
Historjá
Ikaalinen vuáđudui ive 1641, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Pertteli
Kieldâlahtem
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Lodeh
Lodeh (Aves) láá mannejeijeeh, täsilieggâ čielgitávtáliih, main lii puzzâloovdâ. Luudijn láá suájáh já iänááš lodeh kirdeh. Kirdem áánsust lodeh láá lavdâm ubâ maailmân. Maailmist láá onnáá peeivi paijeel 10 400 loddešlaaijâd. Ohtsis 482 luánduvárásâš šlaaijâd láá aiccum Suomâst.
Ranska tovnbeln meerâ kuávluh
thumb|500px|Ranska kuávluh maailmist. Ranska tovnbeln meerâ kuávluh láá Euroopist leijee Ranska kuávluh, moh láá Ranskaast kejâdijn väldimeerâ tovnbeln. Kuávluh kuleh Euroop unionân, mutâ iä Schengen-kuávlun. Toi ruttâohtâdâh lii euro. Spiekâstuvah láá Ranska Polynesia já Uđđâ-Kaledonia, moi ruttâohtâdâh lii CFP-frangi, mon árvu lii kal meid čonnum euron.
Petacciato
Petacciato lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petacciatost ääsih 3,457 olmožid. Ton vijdodâh lii 35,40 km², já alodâh 225 m. Petacciato naaburkieldah láá Guglionesi, Montenero di Bisaccia já Termoli.
Marjo Niemi
Eellim
Niemi valmâštui čaaitâlmčällen Teatterollâškoovlâst ive 2004.
Čaitâlmeh
Mainâšum tuše teatter, kost lii lamaš vuáđučááitus, já ihe, kuás tot čááitus lâi.
San Martino in Pensilis
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Molise (kieldâ)
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1001
1001 (MI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi nube ihetuhháát vuossâmuš ihe já 1000-ihelove nubbe ihe.
Gallicchio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Casalciprano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Energia
Jotoenergia
Jotoenergia ađai kineetlâš energia lii káppáluv joton lahtoo energia häämi. Káppáluv jotoenergia lii kiddâ káppáluv massaast já liävtust. Ko liähtu lii ennuv ucceeb ko čuovâliähtu, te jotoenergia lii klassiklâš mekaniik mieldi.
Káppáluv koskâvuođâlâšvuotâteoreetlâš jotoenergia rekinistmist kalga väldiđ huámmášumán masa stuárrum olgopiälálâš tárkkojeijee uáinimčievâst, ko liähtu stuárru. Káppáluv jotoenergia puáhtá rekinistiđ čuávuváá kaavast:
, mast
Potentiaalenergia
Potentiaalenergia lii káppáluv energia, mii lii kiddâ vuáruvaikuttâsâin, moh láá káppáluvâi kooskâst. Energia sirdâšuvá káppálâhân, ko káppálâhân čuáccá vyeimi, mii toovât nubástus káppáluvvâst. Potentiaalenergia nubástus almolâš kaava lii:
Liegâsvuotâenergia
Liegâsvuotâenergia lii amnâs čalmai sporijdem jotoenergia. Ko káppáluvvâst lii liegâsvuotâkapasiteet C já ton liegâsvuotâ nubástus lii \Delta T, te káppálâhân čonâdâttâm teikâ káppáluv luovâttâm energia meeri lii:
E=C\Delta T
Kuru
Kuru lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Ylöjärvi kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kurust assii 2 759 olmožid, já ton vijdodâh lâi 717,59 km², mast 103,49 km² lâi čääci. Kuru naaburkieldah lijjii Ikaalinen, Kihniö, Parkano, Ruovesi, Tampere, Virrat já Ylöjärvi.
Kooskah
Čuávuvááh kooskah láá Kuru markkânist:
1055
1055 (MLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1050-lovo kuuđâd ihe.
Čerrih
Lavdâm já eellimpiirâs
Čerrih pessee taavaapiäláá páálupele taveoosijn. Suomâst tot lii almos meerâ suáluikuávlust já Tave-Suomâ čácáduvâin. Čerrih varrimmätki lii ohtâ maailm kuhemuin, ko tot tálvástâl Antarktis riddokuávluin já Maadâ-Afrikist. Suomâ pessimnääli lii suullân 55 000 paarrâd. Euroop pessimnääli lii áárvu mield 400 000–500 000 paarrâd, já Eennâmpáálu ubâlâš nääli lii miljovn ohtâgâssâd. Čerrih pessee táválávt loddesiärváduvâin, mutâ maŋgii meiddei ovtâskâs paarrân. Stuárráámuuh siärváduvah láá olgomeerâ muorâttes källee- já čievrâláásáin, kost pyehtih leđe joba 100 paarrâd.
Lasanem
Čerrih piervâl lii tuše kyeppi enâmist teikkâ källest. Táválávt tobbeen iä lah piervâlrähtimamnâseh ollâgin. Niŋálâs mannee vyesimáánu pelimuddoost 1–2 mane, harvii 3 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd suullân 3 oho. Uđâgááh kirdeleh 3–4 oho ahasâžžân. Čohčâvarrim lii jo syeinimáánust teikkâ porgemáánu algâpeeleest. Syeinimáánust älgee varrim tuálvu Säämi čerrih penttâ Antarktis räi.
Mottoom peeivi kyeimittes čerrih tuáppee siemin kuáláá já kirdá hiđes suájáčaskosijguin suájáh ollâgâsâst V-häämist pessimlássáá pirrâ korrâsávt šnjirgomáin.
San Giacomo degli Schiavoni
San Giacomo degli Schiavoni lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giacomo degli Schiavonist ääsih 1,363 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,08 km², já alodâh 169 m. San Giacomo degli Schiavoni naaburkieldah láá Guglionesi já Termoli.
Guardialfiera
Guardialfiera lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guardialfierast ääsih 950 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,53 km², já alodâh 274 m. Guardialfiera naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Casacalenda, Castelmauro, Civitacampomarano, Larino, Lupara já Palata.
Gildone
Gildone lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Gildonest ääsih 749 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,76 km², já alodâh 608 m. Gildone naaburkieldah láá Campodipietra, Cercemaggiore, Ferrazzano, Jelsi já Mirabello Sannitico.
Uccâčäšni
Lavdâm já eellimpiirâs
Uccâčäšni lii Euroop já Aasia lostâvuovdij lodde. Suomâst tot iälá iänáážin eennâm maadâ- já koskâoosijn, mut tot kávnoo pááihui meid Säämist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 4 000–7 000 paarrâd. Uccâčäšni lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčâ-roovvâdmáánust.
Haukivuori
Kooskah
Haukivuori kuávdáš lii suulân 41 km keččin Mikkeli kuávdáást.
Meccihaldâttâs
Almos haldâttâhpargoh
Lahâaasâtlii luándusuojâlemkuávlui vijđodâh lii 1 778 000 hehtaarid. Ton lasseen Luándupalvâlusah hoittáá eres suojâlemkuávluid já staatâ almolijd čäcikuávluid.
Luvia
Luvia lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Eurajoki kieldân ive 2017 aalgâst. Ive 2016 loopâst Luviast assii 3 348 olmožid, já ton vijdodâh lâi 861,20 km², mast 692,07 km² lâi čääci. Luvia naaburkieldah lijjii Eurajoki, Nakkila, Pori já Ulvila. Ive 1967 räi naaburkieldáid kuulâi meid Pori táálunkieldâ.
Filzbach
Historjá
Filzbach kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
Leuggelbach
Historjá
Leuggelbach kieldâ lopâttui vyesimáánu 31. peeivi 2006, ko Leuggelbach já Nidfurn kieldah lahtojii Haslen kieldân. Ive 2010 loopâst meiddei Haslen kieldâ lopâttui, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Horten
Horten lii kaavpug Taažâst. Hortenist ääsih 27 510 olmožid, já ton vijdodâh lii 70,96 km², mast 1,86 km² lii čääci.
Pescara del Tronto
Historjá
Eennâm tuárgistij korrâsávt neljii ive 2016:
Serie B 1995–1996
Serie B 1995–1996 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 64. paje. Tot aalgij porgemáánu 27. peeivi 1995 já nuuvâi kesimáánu 9. peeivi 1996.
842
842 (DCCCXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 840-lovo kuálmád ihe.
Mühlehorn
Historjá
Mühlehorn kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
Brian Eno
Eno algâttij muusikkarrieeris glam rock -juávkku Roxy Musicist, mon sun vuáđudij oovtâst lávloo Bryan Ferryin ive 1970. Eno vuolgij juávust ive 1973 juávhu nube album For Your Pleasure turnee maŋa suu já Ferry koskâsâš taaiđâlâš sierâmielâlâšvuođâi tiet. Eno algâttij soolokarrieer já almostitij 1970-lovo ääigi nelji elektronisâš rockmuusik merhâšittee album Here Come the Warm Jets, Taking Tiger Mountain (by Strategy), Another Green World já Before and After Science. Ive 1978 sun almostitij album Music for Airports, mon lookán teddilum sääni "ambient" adelij noomâ muusik šlajâtiijpân. Albumist aalgij ambient-ráiđu, mon eres albumeh láá The Plateaux of Mirror, Day of Radiance já On Land.
Miŋkki
Miŋkki (Neovison vison, ovdil Mustela vison) lii Tave-Amerikist vuálgus leijee, čácáduvâi aldavuođâst ellee netielleešlaajâ. Tom šoddâdeh Euroopist čevđiellen, já čevđikaardijn kárgám miiŋkijn láá šoddâm maŋgáid enâmáid, meid Suomân, luánduvárásiih näälih.
Raili Pietilä
Karrieer
Valmâštum maŋa sun poorgâi uđđâsist Kivisii toimâttuvvâst iivij 1959–1960 já siämmást meid Olaf Küttner toimâttuvvâst. Ive 1960 Paatelainen sirdâšui porgâđ Reima Pietilä ive 1957 vuáđudem toimâttâhân. Forgâ tastmaŋa toimâttuv nommâ muttui, já uđđâ nommân šoodâi Arkkitehtitoimisto Reima Pietilä - Raili Paatelainen.
Miŋkki
Raavâd
Miiŋki ravâdin láá enâmustáá njomâtteijeeh (om. muoldâgeh), lodeh (eromâšávt čäcilodeh sehe toi maneh já uđâgááh), kyeleh, cuobbuuh, rapuh já tivreh. Amerikist ton uáiviravâdin láá piisameh, Tave-Euroopist vuod kyeleh. Tälviv miiŋki purrâmâšváljun láá kyeleh, já keessiv tot porá eenâb eres elleid. Miŋkki porá eenâb kyele já uccâ jursseid ko juhâpuoidâ.
Lasanem já eellimahe
Miiŋki kieimâmäigi lii algâkiđđuv. Oráseh vajâldeh kuhes maađhijd ucâmin niŋálâsâid. Harvii miŋkki kuáivu jieijâs piäju. Ton saajeest tot kiävttá eennâmvuovdâid, maid tot skoođâst sinoigijn, puzâigijn já soksâmijgijn. Miiŋki čuávjiäigi lii 39–77 peivid já čiivgah šaddeh cuáŋui-vyesimáánust. Čiivgah láá luándust 5–6. Čevđikaardijn pyehtih šoddâđ eenâb čiivgah, enâmustáá 10 čivgâd. Šodâdijnis čiivgah láá čalmettemeh já masa páljáseh. Čalmeh lekkâseh suulân neelji oho ahasâžžân. Čiivgah láá jiečânâsah čohčuv, neelji mánuppaje ahasâžžân, mutâ suhâjuátkimavveest toh láá esken čuávuváá keesi. Luándust miiŋki eellimahe lii koskâmiärálávt 4 ive, mutâ kaardijn miŋkki puáhtá eelliđ joba paijeel 11-ihásâžžân.
Miiŋki pivdem
Miŋkki lii háitulâš vieresšlaajâ, já tom uážžu pivdeđ pirrâ ive. Tolebáá miŋkki kuulâi Suomâ meccivalje-elleid, já ton pivdemääigi lâi pirrâ ive. Niŋálâs, mast lii čiivgah, lâi tolebáá rávhuidittum 1.5. –31.7. ääigi. Lahâasâttem muttui kesimáánu 1. peeivi 2019, já onnáá peeivi miiŋki aneh háitulâš vieresšlaaijân, mon pivdem ij lah miäcástem peic koddem já hevâttem.
2000-lovvoost miŋkkisaalâs lii lamaš suulân 50 000–85 000 ohtâgâssâd jyehi ive.
Ive 1948 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Heikki Hasu vuoitij oovtâ kollemiitaal St. Moritz tälviolympialijn ive 1948.]]
Gustaf Nyström
thumb|Carl Gustaf Nyström thumb|Gustaf Nyström [[Kaisaniemi-muorâstâh|Kaisaniemi-muorâstuvvâst. Kuvvim: Signe Brander ]]
Eellim
Ive 1881 sun naajâi Augusta Maria Lovisa Melanáin (1858–1940). Sunnui šoddii vittâ párnáá: Carl Gustaf August (1882–1930), Arvid (1883–1892), Ingrid Hildur Augusta (maŋeláá Sahlberg; 1886–1977), Carin (1888–1979) já Per Gabriel Gustaf (1896–1966).
Savonranta
Savonranta lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Savonlinna kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Savonrantast assii 1 155 olmožid, já ton vijdodâh lâi 568,18 km², mast 184,07 km² lâi čääci. Savonranta naaburkieldah lijjii Enonkoski, Heinävesi, Kerimäki, Kitee, Liperi já Rääkkylä.
King Crimson
Vuáđudem já In the Court of the Crimson King
King Crimson finnij vuossâmuu keerdi merhâšittee huámmášume, ko tot čuojâttij ovdil The Rolling Stones rijjâkonsert Lontoo Hyde Parkist syeinimáánu 5. peeivi 1969 suulân 500 000 kuldâleijee oovdâst. Juávhu vuosâalbum In the Court of the Crimson King almostui siämmáá ive roovvâdmáánust. Album finnij stuorrâ mielâstumvuođâ já pajanij Britannia listo viiđâd sajan. Tot iäránij ennuv ton ääigi blues-stijlâsâš hard rockist já finnij inspiraatio eenâb klassisâš muusikist, jazzist, psykedeelisâš rockist, folkist sehe rijjâ improvisaatiost. Tom aneh-uv távjá vuossâmužžân progressiivlâš rock albumin. Album vuossâmuš pittá "21st Century Schizoid Man" lii kočodum agressiivlâšvuođâs tiet "protometaalmuusikin". Pitá sanniittâsah kritisisteh Vietnam suáđi.
1980-loho
Ive 1981 juávkku almostitij uđđâ album Discipline, mii pajanij sajan 41 Britanniast já 45 Ovtâstum staatâin. Album lâi uáli ereslágán ko juávhu ovdebeh albumeh já tot finnij vaikuttâsâid post-punkist, new wavest, maailmmuusikist já afriklâš ritmâmuusikist. Albumist lii eromâš meid tot, ete Fripp lasseen meid Belew čuojât kiitaar. Fripp irâttij rähtiđ stiijlâ, mon sun kočodij noomáin "rock gamelan", tastko suu mielâst sunnuu Belewáin ritmâsâš kiitaarčuojâttem sulâstitij indonesialâš gamelanjuávhui muusik. Fripp vuájudâđâi táválávt čuojâttiđ jotelis arpeggioid, ko Belew vuod pyevtittij jieškote-uvlágánijd kiitaarjienâid, moh kuásnii ađđiistâllii ellei jienâid. Bassokiitaar lasseen Tony Levin keevtij Chapman Stick -nommâsâš lovesraŋgâsâš čuojânâs, mon čuojâtteh "tapping"-stijláin.
2008–
Kuovâmáánu 9. peeivi 2022 juávhu vuáđudeijeejeessân Ian McDonald jaamij purâttâhtaavdâ tiet.
Reima Pietilä
thumb|right|Reima Pietilä Frans Reima Ilmari Pietilä lâi syemmilâš arkkiteht já professor.
Karrieer
Reima já Raili Pietilä naajáin ive 1963, mut eidu ive 1975 toimâttuv nommân šoodâi Arkkitehtitoimisto Raili & Reima Pietilä.
Káránâsmyerji
Kevttim
Mirja Suojakorpi-Valle raahtij vorâs káránâsmyerji – vuorâččâsmyerjisääpi návt, myerjisiävutteijee iššeen: vááijuv litterpeeli myerjih, toos čáárvui sitruunlahheest määihli já lasettij oovtâ desilitter sukkâr. Čääsi piejâi tommittáá et litte tievâi, jeđe siävuttij. Myerjikoorâid já siemânijd sun sillij meddâl já säppi lâi vaalmâš.
Serie B 1978–1979
Serie B 1978–1979 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 47. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 24. peeivi 1978 já nuuvâi syeinimáánu 1. peeivi 1979.
Lasespellâ
Pescara pajanij Serie A:n.
Abriola
Abriola lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Abriolast ääsih 1 331 olmožid. Ton vijdodâh lii 97,19 km², já alodâh 957 m. Abriola naaburkieldah láá Anzi, Calvello, Marsico Nuovo, Pignola, Sasso di Castalda já Tito.
Glarus Nord
Eennâmtiätu
Kieldâ alemus saje lii Ruchen Mürtschen	(2 441 m) já vyelemus saje lii Linth-nommâsâš juuhâ (410 m) Bilten siijdâst tobbeen, kost lii rääji Glarus, Schwyz já Sankt Gallen kantonij kooskâst.
Nikolai I
Nikolai šoodâi syeinimáánu 6. peeivi 1796 kiäisár Paavvâl I já Maria Fjodorovna kuálmádin kandân. Nuorrân sun uážui suáldátškovliittâs. Ive 1817 sun naajâi Preussi prinses Charlottein. Nikolai puárásumos viljâ, kiäisár Aleksander I, jaamij pärnittemmin juovlâmáánu 1. peeivi 1825. Perruu nubben puárásumos kandâ Konstantin kiäldádâđâi ruuvnâst já Nikolai šoodâi kiäisárin. Nikolai I väldipaje algâ lâi liävuttem, tastko uási Ruošâ upseerijn vuornuu oskolâšvuođâ vistig Konstantinân. Nikolai jaamij kepiskumeštâsân njuhčâmáánu 2. peeivi 1855 58-ihásâžžân.
Roccanova
Roccanova lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Roccanovast ääsih 1 359 olmožid. Ton vijdodâh lii 61,74 km², já alodâh 648 m. Roccanova naaburkieldah láá Aliano, Castronuovo di Sant'Andrea, Chiaromonte, Gallicchio, Missanello, San Chirico Raparo, Sant'Arcangelo já Senise.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ive 1998 sämikielâliih kirjeh
Tiätukirjálâšvuotâ
pienoiskuva|oikea|Karen Marie Eira Buljo
Ive 2021 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Muusikpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2021 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Listo Ateena kunâgâsâin
Tovlááh kunâgâsah
Taah kunâgâskyevtis haldâšáin mainâsij mield ovdil Deukalion mainâs tulve:
Erekhthideh já kekropideh
thumb|Kekrops Kekrops aneh Ateena vuossâmužžân tuođâlâžžân kunâgâssân, veik tot lii-uv myyttâlâš huáđđoo, kote lâi pelduvváid olmooš já pelduvváid kyevdi.
Medontideh, melanthideh já kodrideh
Ive 753 oKr. kunâgâsvuotâ nuuvâi, já kunâgâsâi sajan pottii arkonteh. Keejâ Listo Ateena arkontijn.
Glarus
Glarus lii kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Glarusist ääsih 12 484 olmožid. Ton vijdodâh lii 107,20 km², já alodâh 474 m. Nube käldee mield vijđodah lii 103,67 km².
Listo integraalijn
Taat lii listo táválumosij matemaatlij operaattorij já funktioi integraalijn.
Robert H. Grubbs
thumb|right|Grubbs ive 2018 Robert Howard Grubbs lâi ovtâstumstaatâlâš kemist já kemiaprofessor California Institute of Technologyst. Ive 2005 sun vuoitij oovtâst Richard R. Schrockáin já Yves Chauvináin Nobel-kemiapalhâšume pargostis metatees oovdedmist.
Hieroglyfeh
thumb|Hieroglyfeh Hieroglyfeh ( hieroglyphikos, "pase kovárdâs") láá tovláá Egyptist kevttum čäällimvuáhádâh, main čallui egyptikielâ. Tot annoo ohtân maailm puárásumos čäällimvuáhádâhhân.
Čäcikuáđhuš
Čäcikuáđhuš tâi piisam (Ondatra zibethicus) lii Tave-Amerikist puáttám muoldâgšlaajâ, mii lii ištâdum čevđiellen meid Suomân. Čäcikuáđhuš lii Ondatra-suuvâ áinoo šlaajâ.
Lavdâm
Čäcikuáđhuš lii vuálgus Tave-Amerikist, kost tot tiättoo tavemustáá Alaskast já Newfoundlandist, Kanadast. Mädimustáá šlaajâ tiättoo Meksikoluovtâst, Rio Grandest já Coloradojuuvâst.
Lasanem
Lasanemäigi lii njuhčâmáánust čohčâmáánun. Koskâ-Euroopist čäcikuođhuust láá táválávt 2 piäsáduv ivveest, main láá joba 10 čivgâd. Taveláá, tego Suomâst, lii tuše ohtâ piäsádâh ivveest. Čäcikuáđhušnääli mulsâšud korrâsávt iveääigi mield. Tälviv šiev eellimpirrâsist eelih tuše kulmâ ohtâgâs riddokilomeetterist, tâi 5–10 čäcikuođhuužid hehtaarist. Syeinimáánust riddokilomeetterist sättih leđe joba 10 čäcikuođhuužid. Uási nuorâ ohtâgâsâin vyelgih vajâldiđ kiđđuv. Čohčuv čäcikuáđhušnääli kiäppán pivdem tiet. Táválávt 80–90 % nuorâi čäcikuođhuin jäämih täälvi ääigi.
Castelluccio Inferiore
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Balvano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ennenda
Ennenda lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Ennendast ääsih 2 637 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,24 km², já alodâh 478 m.
Historjá
Ennenda kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Ennenda, Glarus, Netstal já Riedern kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 12 484 olmožid (1.1.2021), já ton vijđodâh lii 107,20 km². Nube käldee mield vijđodah lii 103,67 km².
Vuoi Biret-Maaret, vuoi!
Ive 1977 Jår'galæd'dji almostitij album LP-skiärrun (JLP 404) Taažâ peln já ive 2009 DAT CD-skiärrun (DATCD-50) Taažâ peln.
Pittálisto
Puoh pittáid lii sannim já nuotâstâm Nils-Aslak Valkeapää já heiviittâm Seppo Paakkunainen.
Kuovskâseh
Kuovskâsij oinum
Kuovskâsij oinum juáhhoo neelji puudân.
Vuosmuš puddâ lii siävŋus já rávhálâš tävgi, mii uáinoo tavveen. Täävgi vyelirobdâ lii pastel, ko vuod paje­robdâ láppoo kuuloold almeroobdân. Máhđulávt täävgi paa­jaabeln uáinoo vala nubbe tävgi, mii lii siäm­máá­sundásâš vuoluubel tavgijn. Tävgi ij uulât ollâ­gubbon ko 20°. Taat puddâ pištá kuhemustáá muáddi tiijme.
975
Kalender
thumb|215px|Edgar I
Teana
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kisko
Siijdah
Aijala, Hongisto, Honkapyöli, Jyly, Kajala, Kaukuri, Kavasto, Kisko markkân, Kurkela, Lappi, Leilä, Liuhto, Marttila, Metsola, Orijärvi, Sammalo, Sillanpää, Sorttila, Tieksmäki, Toija, Viiari, Vilikkala já Ylötkylä.
Albert Einstein
Eellim
Einstein finnij ive 1909 pargo Zürich ollâopâttuv professorin. Pargo lâi hárjánmettum Einsteinân lussâd, mut ollâopâttuv uáppeeh lijkkojii sunjin ennuv, ko sun maatij čielgiđ aašijd iberdettee	vuovvijn. Ive 1910 šoodâi Einstein kuálmád páárnáš Eduard. Ive 1911 Einstein varrij perruinis Prahan, kost sun finnij virge uđđâivemáánu 11. peeivi. Sun ij kuittâggin lijkkum Praha pirrâdâhân, mii lâi Saksa vuástásâš, já sun varrij maasâd Zürichân syeinimáánust 1912.
Einstein toolâi New Yorkst juovlâmáánu 10. peeivi 1945 sárnum, mast sun kieđâvušâi tiettei ovdâsvástádâs já sujâlâšvuođâ tobdo já mainâstij jieijâs uásist aatoompoomi oovdedmist. Sun vaađâi taan tiileest ruokis tooimâid já jurdâččemvuovij muttem. Einstein tooimâi muáddi ive seervist, mii irâttij čielgiđ politikkáráid já eres ulmuid aatoompoomi vaarâid.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1952
Mitalisteh
thumb|155px|Mahmoud Namjoo 1950-lovvoost thumb|155px|Verdi Barberis suulân ive [[1950]]
Orivesi
Orivesi lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Orivesist ääsih 8 949 olmožid, já ton vijdodâh lii 960,09 km², mast 160,44 km² lii čääci. Orivesi naaburkieldah láá Juupajoki, Jämsä, Kangasala, Kuhmoinen, Ruovesi já Tampere.
955
955 (CMLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 950-lovo kuuđâd ihe.
Laahul
Raavâd
Laahul porá čielgitävtittes elleid já muorjijd.
Hedy Lamarr
Elleekovekarrieer
Hollywoodist Lamarr čaittâlij vuosmuu eŋgâlâskielâg roolâs elleekooveest Algiers (1938). Sust lâi sopâmuš MGM:áin iivij 1938–1945, kuás sun peesâi tuođâi čäittiđ čaittâlemtáiđuidis ovdâmerkkân elleekuuvijn H.M. Pulham, Esq. (1941) já Tortilla Flat (1942). Enâmustáá sun lâi kuittâg ucebijn roolâin mučis muáttun. Lamarr halijdij merhâšitteebijd roolâid, já nuuvt sun vuáđudij jieijâs pyevtittâsfinnoduv já raahtij elleekuuvijd oovtâst Jack Chertokáin já Hunt Strombergáin. Ive 1946 sij rahtii elleekove The Strange Woman Ben Ames Williams roomaan vuáđuld, já čuávuváá ive almostui Dishonored Lady.
Videospellâihe 2010
Videospellâihe 2010 kieđâvuš ive 2010 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
945
945 (CMXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 940-lovo kuuđâd ihe.
Päikkisäplig
Olgohäämi
Päikkisäplig olgohäämi já eellimvyevih mulsâšudeh ennuv. Taksonomeh láá juáhám šlaajâ maŋgáid juávhoid. Motomin juávhuh láá oonnum siämmáá šlaajâ eres eennâmtieđâlâš vyelišlaaijân, motomin vuod sierâ, mutâ aldasuhâlâš šlaaijân. Suomâst já Ruotâst tiättojeijee juávkku lii almolâš Tave- já Viestâr-Euroopist, já tot iälá táválávt ulmuu aldavuođâst. Taat juávkku lii almolávt oonnum sierâ vyelišlaaijân Mus musculus musculus. pienoiskuva|Päikkisäplig lavdâm – šlaajâ váilu tuše Maadânanamist.|vasen|260x260px
Typpi
Historjá
Daniel Rutherford kaavnâi tyypi ive 1772, mut jo koskâääigi alkemisteh tubdii tyypi ovtâstuvâid.
Suomâkielâlâš já anarâškielâlâš nommâ typpi puátá suomâkielâlâš kuávlukielâsäänist typehtyä ('puáhčániđ', 'časkâđ'), ko typpi avkkâd pyellim já ij pyele. Sääni keevtij vuosmuu keerdi kirjálâšvuođâ totkee Julius Krohn tyejestis Kemiallisia tiedesanoja (Kemiallâš tieđâsäänih). 1800-lovvoost suomâkielâst lâi kiävtust meid nomâttâs tuko, mii lâi suorgiittum siämmáin jurduin säänist tukahtua.
Lohja
Lohja lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Lohjast ääsih 45 913 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 109,73 km², mast 170,57 km² lii čääci. Lohja naaburkieldah láá Inkoo, Karkkila, Raasepori, Salo, Siuntio, Somero, Tammela já Vihti.
Hjalmar Mellin
Eellim
Sun lâi naaijâm kuohtii. Vuossâmuš kálgu lâi Hilda Koskinen (j. 1909), já nubbe kálgu ive 1917 rääjist lâi Hilda Maria Sofia Peltola (j. 1927). Vuossâmuu näimilito ääigi šoddii nelji párnáá.
Pargo
Mellin luuvâi Helsig ollâopâttuvâst sehe maŋeláá meid Berlinist já Tukholmast. Berlinist suu máttáátteijen láin Karl Weierstrass já Leopold Kronecker. Sust šoodâi Helsig ollâopâttuv matematiik dooseent ive 1884, já siämmáá ive sust šoodâi meid Polyteknisii opâttuv pajemáttáátteijee. Opâttuv jođetteijen sun tooimâi iivij 1904–1908. Mellinist šoodâi professor ive 1897. Tastmaŋa ko opâttuvâst šoodâi Teknisâs ollâopâttâh, sun tooimâi tobbeen kuhháá matematiik professorin, ivveest 1908 ain ive 1926 räi.
Kuldīga
Kuldīga lii kaavpug Latviast. Kuldīgast ääsih 10 395 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,2 km², já alodâh 25 m.
Low
Jienâttem
Bowie já Eno keččâláin viehâ omâs muusikrähtimvuovijd jienâttem ääigi. Bowie mainâstij ive 1993:
Pleistoseen
Jieŋâpaje nuuvâi pleistoseenpaje loopâst já maaŋgah jietânâselleeh, ovdâmerkkân mammut, mastodont, saapeelpänikissá já jietânâslaskijâš jammii	suhâjämimân šoŋŋâdâhnubástus tiet já ovdánâm ulmuu miäcástem tiet.
A. A. Milne
Jäämmim
Milne puáccái 1950-lovo aalgâst já jaamij päihistis uđđâivemáánu 31. peeivi 1956 74-ihásâžžân.
Saludemos La Patria Orgullosos
Saludemos La Patria Orgullosos lii El Salvador aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1953 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Juan Aberle, já ton saanijd lii čáállám Juan José Cañas.