cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euroviisuh-lávlumkišto 2023
Sajadâh
thumb|right|[[Liverpool Arena, kost uárnejui ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto]] <mapframe width="302" height="280" align="left" text="Kišto semifinalij já fiinaal saje (ruopsis riävnu) já eres kiišton lohtâseijee sajeh (čuovjis riävnuh)"> [{	"type":"Feature", "geometry":{"type":"Point","coordinates":[-2.9917,53.3974]}, "properties":{"title":"Liverpool Arena","marker-symbol":"stadium","marker-color":"#f00","marker-size":"large"} },{	"type":"ExternalData", "service":"geoshape","ids":"Q5306379", "properties":{"title":"Liverpool Arena","fill":"#f00","stroke":"#f00"} },{	"type":"Feature", "geometry":{"type":"Point","coordinates":[-2.9995,53.4082]}, "properties":{"title":"Euroviisuh-sijdâ","marker-symbol":"village","marker-color":"#00f"} },{	"type":"Feature", "geometry":{"type":"Point","coordinates":[-2.9805,53.3945]}, "properties":{"title":"EuroClub","marker-symbol":"bar","marker-color":"#00f"} }] Kuovâmáánu 7. peeivi 2022 BBC já EBU almottii, et ubâ kišto uárnejui Ovtâstum kunâgâskoddeest, tastko Ukrainast ij lamaš torvolâš orniđ kišto ko Ruoššâ volliittij Ukraina jo ive 2014 já vala-uv soođâi tobbeen. Brittilâš Sam Ryder lâi nubben moonnâm ive Euroviisuin já te taan ive Euroviisui semifinaleh já fiinaal uárnejuvvojii Ovtâstum kunâgâskoddeest. Tábáhtussaje lâi maaŋgâtoimâareena Liverpool Arena, mii lii Liverpoolist.
Taat lâi vuossâmuš kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Liverpoolist, mut taat lâi kuittâg jo oovcád kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Ovtâstum kunâgâskoddeest. Tolebáá Euroviisuh uárnejuvvojii Lontoost iivij 1960, 1963, 1968 já 1977. Lontoo lasseen kišto uárnejui Edinburghist ive 1972, Brightonist ive 1974, Harrogatest ive 1982 já Birminghamist ive 1998.
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh
Ive 2023 jođetteijei noomah piäijojii almosin kuovâmáánu 22. peeivi 2023. Liverpoolist kišto semifinalij jođetteijen lijjii brittilâš lávloo Alesha Dixon, brittilâš čaittâleijee Hannah Waddingham já ukrainalâš lávloo Julia Sanina. Sij jođettii finalist-uv, mut talle niäljádin jođetteijen lâi irlandlâš TV-jođetteijee Graham Norton. Semifinalijn Spice Girls -juávhu Mel C oovdânpuovtij Sanina, Waddingham já Dixon kišto jođetteijen já finalist sehe kulmâs já Norton kišto jođetteijen.
Semifinalij juávhoid jyehim
Uásálisteh juáhhojii semifinalij viiđâ juávkun uđđâivemáánu 31. peeivi 2022 St George's Hallist, Liverpoolist. Jyehim vuáđudui ovdebij iivij jienâstmáid. Ranska, Saksa, Italia, Espanja, Ovtâstum kunâgâskodde já moonnâm ive vyeittee Ukraina pessii njuolgist finalân.
Lucito
Lucito lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Lucitost ääsih 631 olmožid. Ton vijdodâh lii 31,56 km², já alodâh 480 m. Lucito naaburkieldah láá Castelbottaccio, Castellino del Biferno, Civitacampomarano, Limosano, Morrone del Sannio, Petrella Tifernina, Sant'Angelo Limosano já Trivento.
Maschito
Maschito lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Maschitost ääsih 1 538 olmožid. Ton vijdodâh lii 45,82 km², já alodâh 595 m. Maschito naaburkieldah láá Forenza, Ginestra, Palazzo San Gervasio já Venosa.
Karkkila
Siijdah
Ahmoo, Ahmoonmäki, Alimmainen, Fagerkulla, Haapala, Haavisto, Haukkamäki, Järvenpää, Kannas, Karkkila, Korpi, Käpylä, Lemmoi, Nahkio, Nyhkälä, Polari, Pitkälä, Pumminmäki, Siikala, Sireenikylä, Sudeetti, Toivike, Tuorila, Vaskijärvi, Vattola já Vuotinainen.
Vuorâččâs
Vuorâččâs (Corvus corone cornix) lii lodde, mii iälá távjá olmoošaassâm aldavuođâst.
Francoeur-palhâšume
Francoeur-palhâšume teikâ Prix Francoeur lâi palhâšume, mon Institut de France, Academie des Sciences, Fondation Francoeur juovij nuorâ matematikkáráid ive 1882 rääjist. Palhâšume ij innig juohhuu. Tot juohhui majemuu tove ive 1992.
Videospellâihe 2011
Videospellâihe 2011 kieđâvuš ive 2011 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Rautio
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Rautiost lâi ohtâ čuákkipäikki: Rautio markkân (434 ässed). Ive 1960 markkânist assii 420 olmožid. Ive 1960 tiäđui mield čuákkipääihih lijjii meiddei Alapää (205 ässed) já Käriskylä (211 ässed), moh iä lamaš innig čuákkipääihih ive 1970.
Blumenthal-palhâšume
Vyeitteeh
Palhâšume láá vuáittám čuávuvááh ulmuuh:
Hansalitto
Hansalitto lâi tave-eurooplij kaavpugij litto, mii haldâšij käävpi Nuorttâmeerâ já Tave-Saksa kuávluin 1200–1400-lovoin. 1300-lovo aalgâst Hansalitto lâi meid piäluštâslitto já tot šoodâi Lübeck rijjâkaavpug jođettem stuorrâväldin.
Šoddâm
Viikiŋääigi maŋa kavpâšem kuávdáš tavveen sirdâšui Nuorttâmeerâ maadâriddoid. Merhâšittee muddo lâi Lübeck vuáđudem ive 1158. Lübeck pajanem poođij tast, ete tot lâi saajeest, kost Nuorttâmeerâ kävppi já máddáápiälááš kävppikiäinuh kuáhtájii. Saksaliih kävppijâsah ožžuu sierânâsrievtijd vistig Lontoost ive 1157 já forgâ tast maŋa Gotlandist, Novgorodist já Bruggest. Ive 1241 Hambur já Lübeck kävppijâsah hämmejii lito ađai hansa já meddâlistii tullimáávsuid sii koskâsii käävpist. Kaavpugeh meid soppii, ete toh suojâleh nubijdis táárbu mield viärjulávt. Litto adelij ekonomâlii hiäđu jesânáid, já tondiet eres kaavpugeh servii forgâ fáárun. Jeessânkaavpugeh ráđádâllii sopâmušâid oovtâst já vuáđudii hansakontturijd pirrâ Tave-Euroop. 1300-lovo aalgâst kävppi- já piäluštâslitto lâi jo vuáháduttám sajattuvâs. 1300-lovvoost suullân 70 kaavpugid Flanderist Ruošân kullii liiton. Ive 1356 kaavpuglitto šoodâi Lübeck jođettâsâst merhâšitteb stuorrâväldin. Ton ive rääjist Hansa miärádâsah ráhtojii hansapeeivijn.
Hansakaavpugeh
Hansakaavpugeh lijjii ovdâmerkkân: Hambur, Lübeck, Kiel, Rostock, Stralsund, Magdeburg, Braunschweig, Bremen, Münster, Gardelegen, Köln, Dinant, Breslau, Krakova, Danzig, Elbing, Königsberg, Riika, Tallinna, Tartto, Pärnu, Viljandi, Visby, Tukholma.
Hansalito ääigi uáinoo ain-uv ovdâmerkkân päikkinoomâin. Hambur já Bremen virgáliih noomah láá ain Freie und Hansestadt Hamburg já Freie Hansestadt Bremen.
Bonefro
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tavenähkisuájá
Lasanem já eellimvyevih
Tavenähkisuájá parâttâl čohčuv. Niŋálâs siäilud orráás sovâttemseelâid täälvi ääigi já čuávju esken oijâgâs maŋa. Čuávjiäigi lii 50–60 peivid, já kesi-syeinimáánust šaddeh 1–2 uđâgáá. Tavenähkisuájá lii oijâgâsâst táválávt roovvâdmáánust cuáŋuimáánun. Tavenähkisuájá eellimahe lii enâmustáá 14–15 ihheed.
Viggiano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Čapis sorme
Euroopân
Loppâkeesi já čohčuv 1347 rotto njuámui Maadâ- já Koskâ-Kreeikan. Taavdâ njuámmum Euroopân aalgij kuittâg Italia hamânijn čohčuv 1347. Sisilia Messinan tavdâ poođij ušom porgemáánu nube oho, já tobbeen Ranska Marseillen vissâ jo čohčâmáánust. Messinast vyelgee patâreijeeh njuámuttii ton maŋa ubâ Sisilia roovvâd-skammâmáánust já juovlâmáánust meid Sardinia já Korsika. Italia nanamân tavdâ njuámui ovdil uđđâ ive aalgâ. Genovan njuámmum poođij kuulmâ njadostaampâ fáárust Konstantinopolist, já epidemia iiđij tobbeen ive 1347 majemui peeivij. Uđđâivemáánust 1348 tavdâ njuámui Pisa riddokaavpugist Toscanan. Italian nuorttân puáttee taampah levâttii njuámmum maccâmmääđhi ääigi maŋgáid hamânáid Adriameerâst, já Venetsiast epidemia tubdui uđđâivemáánu 25. peeivi, ađai tavdâ lâi puáttám toho ušom jo skammâmáánu loopâst.
Suomâst čapis sorme ij tiettum vissâ ollágin. Motomijn eennâmtááluin puoh ässeeh jammii, mutâ ij lah tiätu tast, lâi-uv tot eidu roto tiet. Ton ääigi Suomâ ässeeloho lâi tuše 65 000, já aassâm lâi häärviht. Uccâ kaavpugeh lijjii tuše ohtâ teikkâ kyehti. Suomâ lâi tuárispeln meerâ syejeest já ko kavpâšem eres enâmijgijn lâi nuuvt uccáá, te tavdâ ij peessâm njuámmuđ.
Listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn
Indiana
Válduartikkâl: Listo Indiana kaavpugijn
Montana
Válduartikkâl: Listo Montana kaavpugijn
Nevada
Válduartikkâl: Listo Nevada kaavpugijn
Ohio
Válduartikkâl: Listo Ohio kaavpugijn
Tave-Carolina
Válduartikkâl: Listo Tave-Carolina kaavpugijn
Texas
415px|thumb|[[Houston.]]
860
860 (DCCCLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 860-lovo vuossâmuš ihe.
Säpligoppuu
Raavâd
Säpligoppuu porá uccâ njomâtteijeid.
Tallulah Bankhead
Eellim
Tallulah Brockman Bankhead šoodâi uđđâivemáánu 31. peeivi 1902 Huntsvillest, Alabama st Alabama kongresalmai já puátteš saavâjođetteijee William Brockman Bankheadân já Adelaide Eugenia “Ada” Bankheadân. Bankhead molsoi pärnin škoovlâid maŋgii, já veik peerâ ij lamaš katolilâš, Bankhead lâi pärnin joba luostarškoovlâin, kost suu iäruttii kuohtii.
Lavello
Siijdah
Diga Del Rendina já Gaudiano.
Brienza
Siijdah
Acqua dei Salici, Braide I, Braide II, Cesinale, Chiuse, Monte I, Monte II, Pozzi, Schiavi, Taverne já Visciglieta.
Pedar Jalvi
Eellim
Jalvi šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 1888 Ucjuuvâst Klemet Klemetinpoika já Biret (š. Jompan) Helander vuosâpärnin. Sun juuđij asâttâhškoovlâ iivij 1897–1901 já valmâštui máttáátteijen Jyväskylä seminaarist ive 1915. Valmâštum maŋa sun poorgâi máttáátteijen Savitaipalest, mut puáccái tuberkulosân já halijdij maccâđ páikkásis Ucjuuhân. Sun kuittâg jaamij Anarist porgemáánu 8. peeivi 1916 tuše 28-ihásâžžân.
Nikolai II
thumb|Nikolai II Nikolai II lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ majemuš stuorrâfurstâ iivij 1894–1917.
Varbusiih (suuhâ)
Nomâttâs já oskomušah
Varbusâš lii esken palij finnim noomâs. Lii aaibâs iberdettee, et puáris kielâst ij lah lamaš nommâ varbusâžân: lodde lii puáttám Sáámán esken fastâ aassâm já eennâmviljâlem mield. Varbusii aassâmkuávlu lii vistig lamaš kukken Säämist, já ton tááhust taat loddááš lii-uv šiev ovdâmerkkâ tast, maht tot aigij mield puáhtá mutteđ eellimvuovijdis toin naalijn, et piergiiškuát uđđâ pirrâsist.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1243–1500
thumb|San Marino vaakun Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1243–1500.
Štše ne vmerla Ukrajiny
pienoiskuva|oikea|300px|Štše ne vmerla Ukrajina thumb|300px|Štše ne vmerla Ukrajina Štše ne vmerla Ukrajiny i slava, i volja lii Ukraina aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1992 rääjist (säänih láá lamaš kiävtust ive 2003 rääjist). Lavluu lii nuottim Mykhailo Verbytsky, já ton saanijd lii čáállám Pavlo Chubynsky.
Säänih (ukraniakielân)
Ukraniakielâliih säänih kyrillij pustavijguin
Piättâr III (Ruoššâ)
Piättâr III (š. Karl Peter Ulrich von Schleswig-Holstein-Gottorp; ) lâi Ruošâ kiäisár ive 1762.
Piättâr šoodâi kuovâmáánu 21. peeivi 1728. Suu vaanhimeh láin Charles Frederick von Holstein-Gottorp já Piättâr Stuárrá nieidâ Anna Petrovna. Ive 1741 Piättâr pärnittes muáđá Elisabet šoodâi kiäisárronigin já nomâttij Piättâr suu árbálâžžân. Porgemáánust 1745 Piättâr naajâi Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbstáin, kiän ryeššilâš nommâ lâi Katariina Aleksejevna já kii šoodâi maŋeláá tobdosin Katariina Styeresin. Piättâr III uánihis väldipaje aalgij uđđâivemáánu 5. peeivi 1762 Elisabet jäämmim maŋa. Suu kálgu Katariina lâi kuittâg pivnohub suátivievâ, pappâkode já aatellij kooskâst já luhostui ton áánsust čovádiđ vääldi syeinimáánu 9. peeivi 1762. Piättâr morhedui käävci peivid maŋeláá syeinimáánu 17. peeivi.
Paavvâl I
Paavvâl šoodâi roovvâdmáánu 1. peeivi 1754 Piättârist Piättâr III já Katariina Stuárrá vuosâpärnin. Paavvâl eeči morhedui, ko sun lâi tuše 8-ihásâš ige sun kuássin lamaš kieres enijnis. Kiäisárroonnig Elisabeth lâi suu válduášálâš šoddâdeijee. Ive 1773 Paavvâl naajâi Hessen-Darmstadt prinses Wilhelminain (ryeššilâš nommâ Natalia Aleksejevna), kii kuittâg jaamij vuosâpäärnis šoddâddijnis. Ive 1776 sun naajâi Württemberg prinses Sophia Dorotheain (ryeššilâš nommâ Maria Fjodorovna) já sunnui šoddii ohtsis love pärnid. Katariina Styeres ličij halijdâm, ete Paavvâl alge Aleksander šodâččij suu árbálâžžân Paavvâl saajeest. Katariina kuittâg jaamij ovdâl ko sun kiergânij virgálistiđ tom, já Paavvâl šoodâi kiäisárin skammâmáánu 17. peeivi 1796. Paavvâl ij lamaš pivnohis haldâšeijee já suu väldipaje paasij-uv uánihâžžân, ko sun morhedui njuhčâmáánu 23. peeivi 1801.
Franz Kafka
Franz Kafka lâi saksakielâlâš böömilâš kirječällee, kii lâi ohtâ saksakielâlii modernism tergâdumos kirječällein. Stuorrâ uási Kafka merhâšitteemus čalluin almostuvvii eskin suu jäämmim maŋa.
Nelji rijjâvuođâ
Taah rijjâvuođah láá:
Raasepori
Raasepori lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Raaseporist ääsih 27 624 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 354,24 km², mast 1 205,97 km² lii čääci. Raasepori naaburkieldah láá Hanko, Inkoo, Kemiönsaari, Lohja já Salo.
Bygdøy kappel
Bygdøy kappel lâi ive 1876 kiävtunvihkum kappel Bygdøynjaargâst Kristianiast, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Henrik Nissen.
David Lynch
Twin Peaks já Wild at Heart
Ive 1990 Lynch čäliškuođij pyevtitteijee Mark Frostáin Twin Peaks, mast šoodâi ohtâ 1990-lovo pivnohumos televisiorááiđuin. Rááiđust čuávvoo eksentrisâš FBI aageent Dale Cooper, kii iirât selvâttiđ Washingtonlâš ucckaavpug Twin Peaksist tábáhtum Laura Palmer -nommâsâš nieidâ morhe. Rááiđust láá ennuv kaavhâ, scifi sehe surrealistlâš jiešvyevih, já tot lii tubdum navertábáhtusâin, omâs huáđđoin sehe Angelo Badalamenti jiešlágán muusikist. Dale Cooper čaittâlij Kyle MacLachlan, kote lâi uáiviroolâst meid Dunest já Blue Velvetist. Lynch stivrij vuosmuu paajeest kyehti uási já čaittâlij meid Cooper ovdâulmuu FBI aageent Gordon Cole. Twin Peaks vuosmuš paje čaittui ABC -televisiokanavast cuáŋuimáánu 8. peeivist vyesimáánu 23. piäiván 1990. Lynch já Frost iävá čullim morhedeijee vuosmuu paje ääigi já keččeemacâttâs tiet ABC vaađâi morhedeijee čullim, moos eromâšávt Lynch ij lijkkum. Morhedeijee čielgâi nube paje aalgâst, mon maŋa Lynch kuođij rááiđu. Sun kuittâg-uv maacâi stivriđ paje majemuu uási, mast sun kuođij čuávdus ávusin, nuuvt ko vuosmuu paajeest-uv. Lynch já Frost vuáváin meid kuálmád paje, mut tot kománij sunnuu, pyevtittemfinnoduv já čaittâleijei koskâsâš sierâmielâlâšvuođáid.
Šuoššjäävri tuodârkirkko
Historjá
Muorâkirkko vihkui kiävtun ive 1968 loopâst. Huksiittâs lâi vaalmâš jo ovdâlist, mut tot ij kihheen halijdâm vihkâđ kiävtun ovdil ko puásuisämmiliih maccii kesikuáttumsojijnis. Kiävtunvihkâm ij kuittâg tábáhtum čohčuv, mut esken juovlâmáánust.
Valkeakoski
Kieldâlahtemeh
Sääksmäki kieldâ lohtui Valkeakoskin ive 1973.
Siijdah
Sääksmäki (fáárust Huittula já Ritvala), Kemmola, Mälkiäinen, Haukila, Uskila, Tykölä, Viranmaa, Kasuri / Koivuniemi / Raija, Metsäkansa, Ylenjoki, Konho, Nikkarinhanko / Muti, Rantoo, Yli-Nissi, Kärjenniemi, Vedentaka, Kaapelinkulma, Kannistonmäki, Viuha, Mattila, Vuorentaka, Valto, Paino, Tarttila, Pyörönmaa já Vanhakylä.
Il Canto degli Italiani
Säänih (italiakielân)
perché siam divisi.
chi vincer ci può?
Già l’Aquila d'Austria
Bevé, col cosacco,
Sergio Leone
Sergio Leone lâi italialâš elleekovestivrejeijee.
Nastola
Siijdah
Ive 1973 Nastolast lijjii 12 sijdâd: Ahtiala, Arrajoki, Immilä, Koiskala, Kuivanto, Lankila, Nastola (markkân), Pyhäntaka, Ruuhijärvi, Uusikylä, Vanaja já Villähde.
Aseksuaalvuotâ
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje mield aseksuaallâš olmooš lii olmooš, kiäst láá uáli uccáá teikkâ iä ollágin jurduuh, himoh teikkâ mohtâ, moh lohtâseh seksuaalvuotân teikkâ seeksin. Aseksuaallii ulmuu puáhtá emotionaallávt kiäsuttiđ mii suhâpeelijd peri, já návt sun puáhtá leđe ovdâmerkkân hetero, homo, lesbo teikkâ biseksuaallâš.
Halikko
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]]
933
Kalender
thumb|212px|Fujiwara no Kanesuke
Listo MSX-speelâin
thumb|Philipsin MSX 1, malli VG-8020 Taat lii listo MSX, MSX2, MSX2+ já MSX turbo R -speelâin.
Tirppa
Tirppa lii sierâdem, mast sierrân lii miinii muorâpittáid, mon kalga časkeđ sobbijn já nuuvt finniđ moonnâđ monnii tiätu sajan.
852
Kalender
thumb|Qian Liu
Tikkekiärppááh
Tikkekiärppááh (Hippoboscidae) lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh paijeel 200 šlaaijâd, moh juáhhojeh 21 suuhân. Tikkekiärppááh tiättojeh ubâ maailmist. Suomâst tiättojeh 10 šlaaijâd.
Fiskispešnirihhááš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Fiskispešnirihháá jienâ lii čyejilis ”vtsie”. vasen|pienoiskuva|250px|Fiskispešnirihháá lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Fiskispešnirihhááš tálvástâl trooppisâš Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-čohčâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Helium
Kiävttu
Helium puáhtá kevttiđ syejikaasun ovdâmerkkân TIG-hiccimist, jis metalleh reagisteh älkkeht happijn. Helium uážžu kevttiđ meid purrâmâšveerhij pakkamkaasun.
923
Kalender
thumb|212px|Fujiwara no Nakafumi
Nad Tatrou sa blýska
thumb|180px|Nad Tatrou sa blýska right|190px Nad Tatrou sa blýska lii Slovakia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Slovakia jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1993 rääjist. Tšekkoslovakia ääigi ađai ive 1992 loopâ räi Slovakia aalmuglâšlaavlâ lâi Tšekkoslovakia aalmuglâšlavluu nubbe uási. Ton vuossâmuš uási lâi tááláš Tšeeki aalmuglâšlaavlâ.
Laavlâ šoodâi ive 1844, mut vuossâmuš teddilum versio almostui ive 1851. Lavluu saanijd čaalij Janko Matúška ive 1844. Algâalgâlii lavlust láá nelji veerstâ, mut tain tuše vuossâmuš já nubbe láá šoddâm aalmuglâšlaavlân.
Amok-kaččâm
Amok-kaččâm adai Kaččâm lii anarâš ráppájeijee Amoc vuossâmuš studioalbum. Album almostui kuovâmáánu 6. peeivi 2007, já tot lii maailm vuossâmuš anarâškielâg muusikalbum sehe maailm vuossâmuš LP-skiärru anarâškielân. Skiäru pyevtittij Tuupa Records.
Genesis
Historjá
The Lamb Lies Down on Broadway lâi Genesis progressivlâš rock -paje čokke, mut siämmást jorgáldâhsaje juávhu historjást. Ive 1975 Peter Gabriel vuolgij juávhust já ko juávkku ij finnim kosten uđđâ lávloo suu sajan, te Phil Collins sirdâšui uáivilávlon. Čuávuvâš album A Trick of the Tail (1976) ij iäránâm radikaallávt Gabriel-paje muusikist, mut tast muusik lâi jo váhá oovtkiärdánub, tegu eres-uv progressiivlâš rock juávhuin 1970-lovo loopâst. A Trick of the Tail lâi juávhu tuáistáážân pyeremustáá kávpálávt miänástum album, já tot pajanij Britanniast sajan 3 já Ovtâstum staatâin jo sajan 31. Siämmáá ive almostui meid nubbe album Wind & Wuthering, mii pajanij Britannia listo sajan 7 já Ovtâstum staatâin sajan 26. Kuohtuuh albumeh pajanii Suomâst top 20 -liiston. Ive 1977 juávkku almostitij EP Spot the Pigeon sehe live-album Seconds Out.
Ive 2009 Collins almottij, ete ij innig puávtáččij suáttiđ ruumbuid čielgioođâváádu tiet.
Fluori
Isotoopeh
Fluori áinoo stäđis isotoop lii 19F. Fluori radioisotoopijn 18F kiävttoo talhâstiettust merkkâamnâsin ovdâmerkkân PET-kuvviimist. PET-kuvvim merkkâamnâsin kiävttoo fluorideoksiglukoosin kočodum sukkâr, mast ohtâ glukoos OH-juávhu sajan lii puáttám 18F-isotoop. Sukkâr hiättun lii, ete tot riävdá sajan, mast energia kevttim lii stuárráámus, ađai purâsšodâlmâsân teikâ vuoiŋâšij aktiivlâš uásán. Sukkâr radioaktiivlâš 18F-uási pieđgân positronemissioin, mon puáhtá uáinistiđ.
Jeggiluátku
Lasanem
Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–11 manneed já láálá taid 24–30 peivid. Uđâgááh kirdeleh 24–27 peeivi ahasâžžân.
896
896 (DCCCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 890-lovo čiččâd ihe.
Brändö
Siijdah
Asterholma, Baggholma, Björnholma, Brändö, Fiskö, Jurmo, Korsö, Lappo, Torsholma já Åva.
L'Abidjanaise
thumb|300px|L'Abidjanaise right|310px L'Abidjanaise lii Elefanttähtirido aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Elefanttähtirido jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1960 rääjist. Lavluu lii nuottim Pierre-Michel Pango, já ton saanijd lává čáállám Pierre Marie Coty já Mathieu Ekra.
Kani
Kani teikâ vildâkani (Oryctolagus cuniculus) lii njuámmilellei laahkon kullee njomâtteijee. Tot lii suuvâs (Oryctolagus) áinoo šlaajâ. Kani lii ištâdum vieresšlaaijân maŋgáid kuávloid já tot lii onnum ohtân maailm čyeđe háitulumos vieresšlaajâst.
Kissá
Kisá jiešvuođah
Kissáást láá šiev uáinu, kulo já hajâáiccu. Kissáást láá stuorrâ čalmeh. Čoolmij siste lii kerdi, mii speejâld čuovâ, já tondiet kisá čalmeh šiällájeh kolleruánáá ivneest. Sevŋâdâsâst kissá uáiná pyerebeht ko olmooš, mut kirkes čuovâst tot uáiná hyenebeht. Kissá uáiná meiddei muáddi iivne, mut kiisán lii tehálub uáiniđ lihâstuvâid ko iivnijd.
Vaglio Basilicata
Vaglio Basilicata (ive 1863 räi Vaglio, iivij 1863–1933 Vaglio di Basilicata já iivij 1933–1955 Vaglio Lucano) lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Vaglio Basilicatast ääsih 1 923 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,36 km², já alodâh 954 m. Vaglio Basilicata naaburkieldah láá Albano di Lucania, Brindisi Montagna, Cancellara, Pietragalla, Potenza, Tolve já Tricarico.
Sämioppuu
Stuárudâh já tobdomeerhah
Sämioppuu lii stuorrâ, 59–68 cm kukkosâš oppuu, mon suájákeejij koskâ lii 128–148 cm. Ores tiäddá 0,65–1,1 kg já stuárráb niŋálâs 1–1,9 kg. Sämioppuu ađai ränisoppuu lii noomâs mield räniskirjáás lodde. Ton uáivi lii styeres, näämi lii sárgáá já njune sehe uccâ čalmeh láá fiskâdeh. Čoolmij paajaabeln láá vielgis sárgáh tego čalmekulmesoksâmeh. Kuhes pottâš keeči lii tevkkâd.
Bryssel
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Biladi, Biladi, Biladi
Säänih (arabiakielân)
بلادى، بلادى، بلادى لك حبي و فؤادي
Uccâoppuš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Uccâoppuš lii suullân ruopsisryeivil matsâš, 15–19 cm kukkosâš oppuu, mii tiäddá 47–70 g. Ton suájákeejij koskâ lii 32–39 cm. Ruškis selgipeeleest láá vielgis tiälhuh, já kuovgis čuávji lii ruškissárgáá. Lode uáivi lii ucce já poođâš uánihâš, čalmeh já njune láá fiskâdeh. Uccâoppuužii kiihâmjienâ lii ruopsisryeivil jienâ sulâstittee, kiärdoo njuurgâs. thumb|left|Lavdâm
Indonesia Raya
right|310px Indonesia Raya lii Indonesia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1945 rääjist. Lavluu lii nuottim Wage Rudolf Soepratman, kii lii medi čáállám lavluu saanijd.
Baskikielâ
Kielâopâlâš rááhtus
Baskikielâ lii agglutinatiivlâš kielâ. Tot meerhâš, et jyehi morfeemist lii ohtâ merhâšume já te morfeemijn ráhtojeh säänih. Baskikielâ lii ergatiiv-absolutiivkielâ. Absolutiiv lii intransitiivlâš celkkuu subjekt häämi já transitiivlâš celkkuu objekt häämi. Ergatiiv lii transitiivlâš celkkuu subjekt häämi.
Saahâdvuotâ
Ideaalkaasu saahâdvuotâ
,
Vihti
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Eennâmsäplig
Lavdâm
Eennâmsäplig mákkoo maaŋgâlágánijn pirrâsijn, ovdâmerkkân viljâlem- já kuáttumenâmijn, muorâkaardijn já lostâvuovdijn. Koške čunoienâmijn já liijkás lahtâ kuávluin eennâmsäplig ij makkuu, tastko eennâmsäplig vuovdah sättih sorduđ teikkâ tevduđ čassijn.
Čielgitávtáliih
Čielgitávtáliih (Vertebrata) lii ohtâ kuulmâ savosuonâsij ellei vyelirááiđust. Toid jiešvuođâlâš jiešvyevih láá selgisuonâ pirrâ leijee čielgioođâ já eromâš ovdánâm vuoiŋâšeh. Čielgitávtáliih elleeh hämmejeh tuše 3 % ubâ elleekoddeest. Loopah láá čielgitävtittes elleeh.
Trecchina
Siijdah
Bolago, Camporotondo, Colla, Foresta, Maurino, Parrùtta, Piano dei Peri, Pietra, Pietramorta, Ronzino, Santiquaranta, Scaloni já Starsia.
Serie B 2000–2001
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Ränisrávdu
Ränisrávdu (Salvelinus Namaycush) lii taveameriklâš rávdusuuvâ luosâkyelišlaajâ.
1049
1049 (MXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1040-lovo majemuš ihe.
Humat ad-Diyar
Arabiakielâliih säänih
نفـوسٌ أبـاةٌ ومـاضٍ مجيـدْ
San Pietro Vernotico
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1962–1963
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Friuli-Venezia Giuliast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Sisiliast.
Kanariasuolluuh
Viestârist nuortâs Kanariasuolluuh láá El Hierro, La Palma, La Gomera, Tenerife, Gran Canaria, Fuerteventura, Lanzarote já La Graciosa.
Noomin
Nomâttâs noomin puátá läättinkielâ säänist nōmen (gen. nōminis) ’nommâ’.
Sáminuorra
Sáminuorra lii ive 1963 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun lii ubâ Ruotâ. Piäládâhpoolitlávt já eellimuáinulávt neutraal servi kocá Ruotâst ässee säminuorâi hiäđuid já parga sii pyerrin. Seervist láá suulân 400 vuálá 30-ihásâžžâd jesânid Ruotâ peln.
Mlungu dalitsani Malawi
right|310px Mlungu dalitsani Malawi lii Malawi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Malawi jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1964 rääjist. Lavluu lii nuottim Michael-Fredrick Paul Sauka, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Nauru Bwiema
Nauru Bwiema lii Nauru aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1968 rääjist. Lavluu lii nuottim Laurence Henry Hicks, já ton saanijd lii čáállám Margaret Hendrie.
927
927 (CMXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 920-lovo káávcád ihe.
Ullava
Ullava lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Ullavast assii 1 003 olmožid, já ton vijdodâh lâi 176,90 km², mast 14,40 km² lâi čääci. Ullava naaburkieldah lijjii Halsua, Kaustinen já Kälviä.
Kähtee
Lavdâm já eellimpiirâs
Kähtee lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik taveoosij lodde. Euroopist tot iälá Ruošâ, Tave-enâmij já Brittilâš suollui kuávluin. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, eereeb Åland eennâmkoddeest, mut nääli lii kiäppánâm. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 750–1 500 paarrâd. Kähtee pessee táválávt uccâ meccijaavrij riddoin. Tot värree čohčuv tálvástâllâđ Tavemeerâ kuávlun já máccá Suomân tállán ko jieŋah suddeh. Aanaar já Ucjuuhâ kuleh kähtee pyeremui tiettumkuávlui juávkun Suomâst. Kähtee kávnoo-uv 43 päikkinoomâst Aanaar kuávlust.
Lasanem
Kähtee mannee vyesimáánust 2–3 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 24–29 peivid. Uđâgááh kirdeleh kuuđâ oho ahasâžžân.
Geta
Geta lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Getast ääsih 519 olmožid, já ton vijdodâh lii 605,66 km², mast 521,11 km² lii čääci. Geta naaburkieldah láá Hammarland, Finström já Saltvik.
Spinoso
Spinoso lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Spinosost ääsih 1 372 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,18 km², já alodâh 649 m. Spinoso naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Montemurro, San Chirico Raparo, San Martino d'Agri já Sarconi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Emily Brontë
Eellim
Emily Jane Brontë šoodâi ive 1818 Thorntonist, Yorkshirest aŋlikaanisâš kirho paapân Patrick Brontën já suu káálgun Maria Branwell Brontën. Emily lâi sunnuu viiđâd pärni. Peerâ varrij Haworthân ive 1820, mutâ enni Maria Branwell Brontë jaamij jo čuávuváá ive, já nuuvt eeči kaartâi ohtuu huolâttiđ párnáin.
IEEE-kunneemiitaal
Love olmožid láá vuáittám sehe IEEE-kunneemiitaal já Edison-miitaal: Edwin Howard Armstrong, Ernst Alexanderson, Mihajlo Pupin, Arthur E. Kennelly, Vladimir K. Zworykin, John R. Pierce, Sidney Darlington, Nick Holonyak, Robert H. Dennard, Dave Forney já Kees Schouhamer Immink.
Tuusula
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Jelsi
Jelsi lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Jelsist ääsih 1,618 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,77 km², já alodâh 580 m. Jelsi naaburkieldah láá Campodipietra, Cercemaggiore, Gildone, Pietracatella, Riccia já Toro.
Siijdah
Case Sparse, La Carrera, Macchione, Pagliaio di Facco, Piane já Sant'Urbano.
Suomâ ovdâskoddevaaljah
Suomâ ovdâskoddevaaljâin väljejuvvojeh Suomâ ovdâskoodán 200 aalmugovdâsteijed. Puoh 18 ihheed tiävdám Suomâ aalmugjesânijn lii jienâstemvuoigâdvuotâ. Ovdâsteijeeh väljejuvvojeh valjâpirrâduvâi valjâlittoin koskâvuođâlii valjâvyevi mield. Alemus valjâvirgeomâhâš lii vuoigâdvuotâministeriö. Tááláš valjâlaahâ lii lamaš vyeimist ive 1998 rääjist. Ovdâskoddevaaljah uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive cuáŋuimáánu kuálmád pasepeeivi. Jis ovdâskodde pieđgân tolebáá, te tuállojeh uđđâ vaaljah. Vuossâmuuh ovdâskoddevaaljah uárnejuvvojii njuhčâmáánust 1907 já ovdebááh ovdâskoddevaaljah cuáŋuimáánust 2019.
907
907 (CMVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 900-ihelove káávcád ihe.
Peljirástágâš
Raavâd
Peljirástágâš porá muorjijd, siemânijd já čielgitävtittes elleid. Tälviv pihlejáámyerjih láá ton tergâdumos ravâdâs.
Kuávsuilodde
Raavâd
Kuávsuilodde porá siemânijd, muorjijd já čielgitävtittes elleid.
Wolofkielâ
Kielâoppâ
Taan kielâst kielâtieđâlâš aspekt lii tehálub kategoria ko äigi. Ohtâ kuávdášlâš iäru aspektist lii tot, lii-uv toimâ nuuhâm vâi lii-uv tot vala joođoost. Eres aspekteh čujotteh ovdâmerkkân kiärdoo tooimân já toos, tábáhtuvá-uv teikkâ lii-uv toimâ tábáhtum vissásávt.
974
974 (CMLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 970-lovo viiđâd ihe.
Stromae
Paul Van Haver (š. njuhčâmáánu 12. peeivi 1985, Etterbeek, Bryssel, Belgia), kiäm pyerebeht tobdeh artistnoomáin Stromae, lii belgialâš-ruandalâš lávloo, šuoŋârähtee já musikkár.
Eellim
Paul van Haver šoodâi ive 1985 Etterbeekist, Brysselist. Suu eeči, arkkiteht Pierre Rutare, lâi Ruanda tutsi, kii lâi varrim Belgian uápui tet. Rutare kaartâi kuittâg varriđ maassâd Ruandan masa te tállân van Haver šoddâm maŋa. Nuuvtpa suu enni, belgialâš flaami Miranda Marie Van Haver, pajasšoddâdij suu. Van Haver kuittâg kollij enijnis Ruandast 1980-lovo loopâst, já eeči-uv kollij Belgiast jyehi ive. Tot ij kuittâg jotkum kuhháá, tastko ive 1994 Rutare jaamij Ruanda aalmugkoddemist.
Anna Lumikivi
Muusik
Ive 2019 Lumikivi uásálistij Sámi Grand Prix -kiišton pittáin Mõõn tiõrvân, moos sun raahtij sehe nuotâ ete lavluu saanijd.
Serie B 1956–1957
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Tippur
thumb|Neisseria gonorrhoeae Tippur teikâ gonorrea lii Neisseria gonorrhoeae -nommâsii bakteerist šoddâm seksitavdâ, mii toovvât páihálii infektio já mon puáhtá tipšođ antibioottalkkâsijguin.
Virdepešnirihhááš
Lavdâm já eellimpiirâs
Virdepešnirihhááš tálvástâl Koskâ- já Maadâ-Euroopist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Vivica A. Fox
Vivica Anjanetta Fox (š. 30. syeinimáánu 1964, South Bend, Indiana, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, pyevtitteijee já läiđejeijee.
Korpilahti
Korpilahti (epivirgálávt ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Korpilahtist assii 5 061 olmožid, já ton vijdodâh lâi 794,62 km², mast 180,04 km² lâi čääci. Korpilahti naaburkieldah lijjii Joutsa, Jyväskylä táálunkieldâ, Jämsä, Jämsänkoski, Luhanka, Muurame, Petäjävesi já Toivakka.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1932 – almai 10 000 meetter kaččâm
Puátuseh
thumb|Janusz Kusociński Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Jyväskylä táálunkieldâ
Siijdah
Ive 1925 Jyväskylä táálunkieldâst lijjii 9 sijdâd: Haapaniemi, Jyväskylä, Keljo, Korttajärvi, Nyrölä, Oravasaari, Palokka, Tikkamannila já Vesanka.
Dina Ekanga
Dina Ekanga lii kinshasakongolâš taaidâr.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700
thumb|San Marino vaakun Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700.
Suomâ luándusuojâlemlitto
Luándu kunnijâttem
Suomâ luándusuojâlemlitto oovded ohtsâškoddeest luándu já ton maaŋgâhámásâšvuođâ kunnijâttem já suojâlem. Olmooš lii uási luándu já ohtâ šlaajâ miljovnij juávhust, já tondiet ulmust lii kenigâsvuotâ suojâliđ luándu.
Druk tsendhen
Druk tsendhen lii Bhutan aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1953 rääjist. Lavluu lii nuottim Aku Tongmi, já ton saanijd lii čáállám Gyaldun Dasho Thinley Dorji.
Objekt
Objekt säniluokka já häämi
1) Akkusativhámásâš noomin
Lam kuullâm, et sun lii čeppi sárguđ. Orom muštemin, et suoi kolgáin onne vyelgiđ. Jiem ibbeerd, mondiet ulmuuh iä tuostâ sárnuđ sämikielâ.
Epimiärálii já miärálii objekt iäruttem anarâškielâst
Miärálâšvuođâ tâi epimiärálâšvuođâ puáhtá almottiđ om. pronominijguin teikkâ eres miärusijguin.
Koskânorroomvuođâ almottem anarâškielâst
Koskân leijee tooimâ teikkâ loopân tohhum tooimâ puáhtá almottiđ om. verbâhäämi teikkâ adverbialij saje muttemáin.
Piiččus
Lavdâm já eellimpiirâs
Piiččus pessee Tave-Euroopist já -Ruošâst, Ruánááenâmist sehe Uárji-Aasia taveoosijn. Euroopist pessejeh suulân 460 000 paarrâd já Suomâst áárvu mield 50 000–80 000 paarrâd. Suomâst piiččus pessee tavveen tuodârkuávluin já mäddin eromâšávt Satakunta já Poođâeennâm jeegijn. Varrim ääigi piiččusmuáđih orosteh piälduin já ridoin. Piiččus värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun já Uárji-Euroopân syeini-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem
Piiččus piervâl lii vyeligis kyeppi, kuus tot mannee vyesimáánust nelji mane. Ores já niŋálâs läälih moonijd 27–29 peivid. Uđâgááh oceh tooláá jieijâs ravâdâs já kirdeškyetih 28 peeivi ahasâžžân.
Puurrâmrääsi
Puurrâmrääsi (Angelica archangelica) lii Euroopist tiättojeijee šaddo, mii kulá pocceeraasijd. Puurrâmrääsi lii Tave-Suomâ stuorrâ já njävhis pocceerääsi. Tot váátá lahtâ eennâm, mast láá raavvâdamnâseh. Tot šadda tuodârkuávluin, juuvâ- já jävririddoin. Puurrâmrääsi lii kyevti- teikkâ kuulmâihásâš, já tot jáámá liäđđum maŋa.
Čeevris
Lavdâm
pienoiskuva|Čiävrá lavdâm|vasen|280x280px Čeevris tiättoo kuulmâ nanamist: Euroopist, Aasiast já Afrikist. Suomâst tiättojeijee čiävrá lavdâm lii vijđásub ko eres čevrisšlaajâi lavdâm. Šlaajâ tiettui ovdil masa ubâ Euroopist čácáduvâi alda. 1900-lovvoost nääli kuittâg koočâi jotelávt, já čeevris lappui ollásávt motomijn kuávluin já motomijn kuávluin tot šoodâi härvinâžžân.
Čeevris lii lamaš áárvust oonnum já korrâsávt miäcástum čevđiellee. Čiävráh ellii 1960-lovvoost pirrâ Suomâ, mutâ pirâsmiirhah já korrâ miäcástem hevâttii naalijd. Ive 1974 rávhuiduttem maŋa nääli lii lasanâm. Tááláá ääigi Suomâst eelih suulân 1 800–2 500 čevrisid. Šlaajâ tiättoo häärviht ubâ enâmist. Ålandist tot ij kuittâggin tiettuu. Valjaamusah näälih láá Jävri-Suomâ viestâroosij já Suomâseelgi čäcijyehhee koskâsâš kuávlust sehe Koskâ-Pohjanmaast, Maadâ-Laapist já Uusimaast.
Lasanem
Pivvâlis kuávluin čeevris lassaan puoh iveaaigijn, mutâ Suomâst čeevris čivgá tuše keessiv. Čiivgah láá táválávt kyehti, harvii ohtâ teikkâ kulmâ. Kuhes čivgâääigi tiet niŋálâs čiivgâš tuše jyehi nube ive. Oráseh ferttejeh leđe ohtânmaanoost jotemin, vâi toh kävnih kimmást leijee niŋálâsâid jieijâs eellimpirrâsijn. Čivgâigijn jottee niŋálâsah kalgeh velttâđ orásijd, moh láá aggressiivliih já pyehtih koddeđ čiivgâid.
Museokorttâ
Historjá
Ive 2022 keesi räi museokorttáin lii máhđulâš eelliđ mestâ 340 saajeest. Tastmaŋa korttáin piäsá eenâb museoid, já tondiet hadde lii tivrâsub. Tääl ihekorttâ máksá 74€ uđâsin já 69€, jis uđâsmit puáris koortâ.
Vesilahti
Historjá
Vesilahti vuáđudui ive 1869.
Museokorttâ
Njuolgâdusah
Korttâ lii persovnlâš já tot lii vyeimist 12 mánuppaje ääigi vuossâmuu kevttimpeeivi rääjist. Ko korttâ lii vyeimist, te toin puáhtá eelliđ Suomâst puoh museoin, main korttâ tohhee máksuniävvun, já veikkâ jyehi peeivi, jis haalijd. Siämmáá museost puáhtá eelliđ liijká tuše ohtii pirrâmpeeivist.
Vaikuttâsah
Museokoortâ aneh miänástum vyehhin movtijdittiđ ulmuid kolliistâllâđ museoin. Ive 2018 korttâhaldâšeijee eelij museost koskâmiärálávt suulân ohcii ive ääigi.
Mijnejeijeekiärppááh
Mijnejeijeekiärppááh (Agromyzidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Rävis kiärppááh láá 1–3 mm kukkosiih, já suovsah láá 2–3 mm kukkosiih.
Ravgâ
Raavâd
Ravgâ porá uccâ čielgitävtittes elleid já raasij oosijd.
829
829 (DCCCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 820-lovo majemuš ihe.
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Inkoo
Siijdah
Backa, Barösund, Bastö, Billskog, Bjurs, Bolstad, Breds, Bredslätt, Böle, Dal, Dams, Degerby, Degerö, Elisaari (Älgsjö), Espings, Fagervik, Finnböle, Finnpada, Fremböle, Gråmarböle, Gumböle, Gårdsböle, Haga, Halvdels, Hirdal, Hovgård, Illans, Ingarskila, Inkoon asema (Ingå station), Inkoon kirkonkylä (Ingå kyrkoby), Innanbäck, Joddböle, Johannesberg, Jutans, Kalkulla, Kopparnäs, Krämars, Kusans, Kämpbacka, Kärr, Lillramsjö, Linkulla, Lågnäs, Långvik, Malm, Mossaböle, Näs, Ors, Pålsböle, Päivölä (Solberg), Rankila, Rådkila, Rövass, Siggböle, Sonasund, Stormora, Storramsjö, Ström, Stävö, Svartbäck, Svenskby, Sågars, Torp, Torstholm, Tähtelä (Täkter), Utanåker, Vars, Vassböle, Västanby, Västankvarn, Västerby, Västerkulla, Västersolberg, Ålkila, Ålö, Österkulla, Östersolberg já Överby.
Apollo 4
Apollo 4 lâi Apollo-ohjelm kirdem, mast ij lam olmooš fáárust. Tot lâi vuosmuš, mast kevttui Saturn V -kyeddimrakkeet.
Nyetti
Peleh
Nyeti peleh láá:
Ivano-Frankivsk kuávlu
Ivano-Frankivsk kuávlu lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina uárjákeččin. Kuávlu vijđodâh lii 13 900 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst 1 361 109 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá tavenuorttân Ternopil kuávlu, maadânuorttân Tšernivtsi kuávlu, maadâuárjin Monnjâ-Karpatia kuávlu já taveuárjin Lviv kuávlu. Kuávlust máádás lii Romania. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Ivano-Frankivsk, kost assii ive 2021 237 855 olmožid.
Föglö
Siijdah
Björsboda, Bråttö, Brändö, Bänö, Degerby, Finholma, Flisö, Granboda, Hastersboda, Horsholma, Hummersö, Jyddö, Järsö, Kallsö, Nötö, Prästgården, Sanda, Skogboda, Sommarö, Sonnboda, Stentorpa, Ulversö já Överö.
Funktio
thumb|Funktio lahta [[Vuolgâjuávkku|vuolgâjuávhu X algâdâhân oovtâ molâjuávhu Y algâduv.]] Funktio lii myenster, mii kovvee matemaatlâš tiiŋgâi koskâvuođâid.
Apollo 5
pienoiskuva|335x335px|Apollo 5 Saturn IB pääččimvuálástis. Apollo 5 lâi Apollo-ohjelm testâkirdem, mast ij lam olmooš fáárust. Taat lâi mánudâšmooduul vuosmuš kirdem.
998
998 (CMXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 990-lovo oovcád ihe.
Kievânjuolâs
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Káárján kievânjuolâs piemmui ton tááhust, ete talle kärji poojij eenâb. Šado suomâkielâlâš nommâ puátá-uv tast, ete kievânjuolâs pieijui käärji purrâmâššân mielhi puovtâdem pyeredem tiet.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1920
Uásálistee staatah
thumb|218px|Alfred Neuland ive 2020 Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 53, já sij lijjii vuálgus 14 enâmist.
781
781 (DCCLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 780-lovo nubbe ihe.
Annika Pasanen
Annika Pasanen (š. čohčâmáánu 7. peeivi 1976, Kinnula, Suomâ) lii syemmilâš kielâtotkee. Suu tutkâmfáddán láá lamaš uhkevuálásiih uuraallâš kielah, ovdâmerkkân anarâškielâ. Pasanen lii kielâtutkâm lasseen uásálistám maŋgáid uuraallâš kielâi kielâiäláskittemprosesáid já kielâpiervâltooimâ oovdedmân sehe Suomâst ete Ruošâst.
Maadâ-Savo eennâmkodde
Maadâ-Savo lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 17 099 km² já ässeeloho 130 985. Maadâ-Savo raijâšuvá tavveen Tave-Savo eennâmkoodán, tavenuorttân Tave-Kärjil eennâmkoodán, viestârist Koskâ-Suomâ sehe Päijät-Häme eennâmkuddijd já mäddin Kymileevi sehe Maadâ-Kärjil eennâmkuddijd. Maadâ-Savo eennâmkoddekuávdáš lii Mikkeli.
Suriname pirrâduvah
thumb|upright=1.4|Suriname pirrâduvah Suriname pirrâduvah láá Suriname alemuu tääsi haldâšemkuávluh. Suriname lii juohhum 10 pirrâdâhân, moh láá juohhum 63 vyelipirrâdâhân.
Anarâškielâ kielâpiervâl
Avveel kielâpiervâl, Kuáti, leehâi uvsâidis čohčuv 2010. Ton jođetteijen poođij Kerttu Paltto, kote paasij iäláttâhân ive 2014 aalgâst. Tastmaŋa jođetteijen lii porgâm Niina Siltala-Aikio, já tääl tom joođeet Sanna Aikio.
Pietrapertosa
Pietrapertosa lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Pietrapertosast ääsih 933 olmožid. Ton vijdodâh lii 67,70 km², já alodâh 1 088 m. Pietrapertosa naaburkieldah láá Accettura, Albano di Lucania, Campomaggiore, Castelmezzano, Cirigliano, Corleto Perticara, Gorgoglione já Laurenzana.
Spabbâlâš
Lasanem
Säämist kesijdis viettee spabbâliih värrejeh Arabiameerâaavijd syeini-porgemáánust, mut niŋálâsah varriistâlškyeteh jo kesimáánu loopâst ovdâskulij já mäccih Sáámán vyesi-kesimáánust. Maadâ-Suomâst spabbâlijd láá kuáhtám čoođâvärrejeijee šlaaijân, mut peessim ij lah tobbeen nabdemist tábáhtum. Säämi spabbâliist lii "stuorrâviljâ" ađai stuorrâspabbâlâš (Phalaropus fulicaria), mii lii uáli härvinâš Säämist.
Čapisčuávjiširree
Lasanem
Čapisčuávjiširree mannee kesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih 18–21 peeivi ahasâžžân.
Lenita Airisto
Hymmi Lenita Aulikki Airisto (š. uđđâivemáánu 1. peeivi 1937 Helsig, Suomâ) lii syemmilâš tiätukirječällee, luvâldâllee, TV-toimâtteijee, finnodâholmooš já diplom-ekonoom.
Tälvičuoškah
Tälvičuoškah (Trichoceridae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Suriname vyelipirrâduvah
Sipaliwini pirrâdâh
Sipaliwini pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Tavečuovjisjerjâ
Tavečuovjisjerjâ (Cicerbita alpina) lii ollâ šaddo, mii tiättoo Laapist, Taažâ vaarijn já Aalpâin. Suomâst tot tiättoo Laapi eennâmkoddeest, Tavenuorttiienâmist já Kainuust.
Commewijne pirrâdâh
Siijdah
Commewijne pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
Revonlahti
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Coronie pirrâdâh
Coronie pirrâduv naabureh láá nuorttân Saramacca pirrâdâh, mäddin Sipaliwini pirrâdâh já uárjin Nickerie pirrâdâh. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
Vyelipirrâduvah
Coronie pirrâdâh lii juohhum 3 vyelipirrâdâhân:
Muáskâš
Muáskâš (Menyanthes trifoliata) lii maaŋgâihásâš šaddo, mii šadda lahtâ soojijn já lii poccui stuorrâ hersku. Tot lii suuvâs áinoo šaddo, mii tiättoo Suomâst. Muáskâš kukkee kesi-syeinimáánust.
Lavdâm
Muáskâš tiättoo Koskâ- já Tave-Euroopist sehe siämmái kobdodâhpirrâduvâi kuávluin Aasiast já Tave-Amerikist. Suomâst tot tiättoo ubâ enâmist.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Tovle muáskâš lâi tehálâš talhâsšaddo, moin tipšuu kuorsâttuv, čirgottâs, vuoivâs- já säppivaaivijd sehe kuávŋejii uáhhoid.
Meccikaavrâs
pienoiskuva|Ores meccikaavrâs Meccikaavrâs (Capreolus capreolus) lii Euroopist tiettum uces sorvâellee. Šlaajâ lii levânâm Suomân 1900-lovvoost sehe luándulávt já ištâdmij vievâst. Meccikaavrâs lii tehálâš pivdoellee.
Stuárudâh já olgohäämi
Meccikaavrâs lii keessiv ruopsisruškâd já tälviv ränisruškâd. Ruškisfiskis čuávjipeeli já nierah láá kuovgâduboh ko rummâš eres uásih. Seibipiirâs lii meid kuovgâdub. Seibi lii uáli uánihâš, tuše 2–4 senttimeetter kukkosâš. Pajepoksâm paajaabeln láá čapis tiälhuh. Nuorâ vyesist láá ennuv tiälhuh, mut tot láppojeh ko vyesi šadda. Tuše orásijn láá čuárvih. Čuárvih láá uceh já ceggust, já tain láá táválávt kulmâ säägi. Rävis meccikavrâs seve lii tuše 65–75 senttimeetterid, já rummâš kukkodâh lii 90–135 senttimeetterid. Meccikaavrâs tiäddá suulân 15–35 kiilud.
Lasanem
Puárásumos meccikaavrâs eelij faŋgâvuođâst 17,5-ihásâžžân. Luándust-uv toh eelih távjá 15-ihásâžžân.
Stuorrâspabbâlâš
Lasanem
Stuorrâspabbâlâš niŋálâs lii stuárráb ko ores, já ton kiihâmlattim lii siämmáálágán ko spabbâliist. Niŋálâs kuássu, já ores láálá moonijd.
Katharine Hepburn
Eellim
Maŋeláá elimistis Hepburn puosâi Parkinson taavdân. Hepburn jaamij päihistis Old Saybrookist kesimáánu 29. peeivi ive 2003 96-ihásâžžân.
Karrieer
Aalgâ miänástus maŋa Hepburn čaittâlij elleekuuvijn, moh iä lamaš nuuvt pivnoheh. Tot, oovtâst Hepburn noonâ persovnlâšvuođáin, tovâttij studio uáiniđ suu hyenes lukkon sii elleekuuvijd já Hepburn jooskâi sopâmušâs RKO:in. Nuuvtpa ive 1938 sun maacâi Broadway luovij oolâ Philip Barry čaaitâlmân The Philadelphia Story. Čaaitâlm lâi uáli jo piivnoh, já Hepburn oostij toos elleekovevuoigâdvuođâid Howard Hughes iššijn. Nuuvt Hepburnist lâi eenâb taiđâlâš máhđulâšvuođah vaiguttiđ elleekován. Sun peesâi oppeet porgâđ stivrejeijee George Cukoráin, já valjij suu vyestičaittâleijen Cary Grant já Jimmy Stewart. Meid elleekooveest šoodâi miänástus, já tot vuoitij Oscar-palhâšume sehe pyeremuu almaiuáiviroolâst (Stewart) já pyeremuu kietâčallust (Donald Ogden Stewart). Toos lasseen tot lâi iävtukkâssân val neelji kategoriast: pyeremus elleekove, pyeremus nissoonuáiviroolâ, pyeremus nissoonuálgiroolâ já pyeremus stivrejeijee. Elleekove peht Hepburn lâi oppeet piivnoh Hollywoodist.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1952 – almai 10 000 meetter kaččâm
Puátuseh
thumb|Emil Zátopek ive [[1951]] thumb|Fred Wilt ive [[1949]] Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Tažâlig
Tálvástâllâm já lasanem
Tažâlig spiekâst eres tažâligellein, tastko tot ij ain monnii já moonij saajeest pyehtih šoddâđ meiddei ellee uđâgeh. Aalgâst cuozzâ piäittá uđâgijd, mut uđâgeh čalgeh tállân šoddâm maŋa. Tažâlig tieđâlâš nommâ Zootoca vivipara (läättinkielâ saanijn vivos 'ellee' já pario 'kyeddiđ') čujotteh-uv toho, ete tažâlig puáhtá kyeddiđ ellee uđâgijd. Motomeh määdi populaatioh mannejeh já motomin siämmáá kuávlust ääsih kuohtuuh šlaajah, moh pyehtih lasaniđ koskânis.
Kompleksloho
right|thumb|200px|Komplekslovo puáhtá oovdânpyehtiđ komplekstääsist, mon x-aksel kovvee reaal- já y-aksel imaginaaruási stuáruduv. Komplekslovoi juávkku \mathbb{C} lii reaallovoi juávhu vijđedem.
Ränisvuonjâš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ränisvuonjâš lii pelipyehčee.
Vyelituárnus
Ässeeloho
Ive 1957 Vyelituárnusist lohtui Tuárnusân kuávlu, kost lijjii 1 140 ässed.
Listo Mikkeli kaavpugoosijn
thumb|400px|Mikkeli kuávdáá kárttá, moos láá merkkejum kaavpuguasih ive 1951 miärádâs mield Taat lii listo Mikkeli kaavpugoosijn.
Aldous Huxley
Kirjálâš karrieer
Huxley algâttij kirjálâš karrieeris 1920-lovvoost, ko sun almostitij nelji roomaan: Crome Yellow (1921), Antic Hay (1923), Those Barren Leaves (1925) já Point Counter Point (1928). Suu vuossâmui kiirjij šlaajâ lâi sosiaallâš saatiir. Suu tobdosumos kirje, saatiirlâš tieđâmainâsroomaan Brave New World, almostui ive 1932. Huxley čaalij meiddei lostáid, almostitij čaitâlmijd sehe essee- já tihtâčuágálduvâid.
Vorrâruotâs
Stuárudâh já olgohäämi
Vorrâruotâs lii 10–30 cm olluv. Kukká lii fiskâd, já ton čođâmitto lii 5–10 mm. Kuká lieđiloostah láá nelji.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmiliih läävejii päiniđ näähki já kággá vorrâruotâsáin ruopsâdin. Sij suoskii ruotâs já kieđâvuššii naahkijd ruopsis čulgáin.
Sitruunpešnirihhááš
Sitruunpešnirihhááš (Motacilla citreola) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Kuorgâ
Olgohäämi
Kuorgâ iärut ränishaigarist tast, ete ko kuorgâ kirdá, te ton čeve lii njuolgâd. Ränishaigar čeve vuod lii sujâttum.
Lavdâm
Kuorgâ pessee Euroop já Alda-nuortâ taveoosijn. Suomâ kuorgânääli lii kyevtkiärdášum kyehtlov ive ääigi. Ive 2004 Suomâst pessejii suulân 19 000 kuorgâpaarrâd. Kuorgâ lii kuhes määđhi värrejeijee, mii tálvástâl Afrikist (Marokkost já Etiopiast), Maadâ-Aasiast (Pakistanist já Kiina nuorttâoosijn) já Maadâ-Euroopist. Kiđđuv kuorgah puátih suulân cuáŋuimáánu pelimuddoost, já čohčuv toh vyelgih čohčâmáánust teikâ roovvâdmáánu aalgâst. Kuorgah kirdeh V-hámásii avraast, tastko stuorrâ luudij áimuvuástus lii ucceeb ko ohtuu kirdedijn. Lodeh molsoh avra keejist kirdee. Stuárráámuin avrain pyehtih kirdeđ čyeti-uv lodded. Kuorgâ sáttá motomin vahâgist eelliđ Tave-Amerikist.
Uccâviäđŋásâš
Uccâviäđŋásâš (Sorex minutissimus) lii tavveen Euraasiast tiättojeijee, viäđŋásij hiäimun kullee njomâtteijeešlaajâ. Tot lii Suomâ ucemus njomâtteijee. Uccâviäđŋásâš lii rávhuidittum Suomâst. Uccâviäđŋásâš vuájá já kuárŋu häppilávt. Ihásávt šlaajâst lii 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 3–6 čiivgâ. Uáiviravâdin uccâviäđŋásiist láá tivreh.
Lavdâm
Uccâviäđŋásâš iälá maaŋgâlágánijn pirrâsijn, ovdâmerkkân lahtâ jeggiroobdâin, kuácceevuovdijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, koškekuolbânijn, ávus čunoienâmijn já lostâvuovdij roobdâin. Šlaajâ pivnohist lahtâ kuávluid.
1013
Kalender
thumb|212px|Hermannus Contractus
Kielâfilosofia
Kielâfilosofia lii tieđâ, mii lii uási filosofiast. Kielâfilosofia ulme lii čielgiđ kielâ já ton olgohäämi. Kielâfilosofia koččâmâššáid kuleh om.:
Mäihlikiärppááh
Mäihlikiärppááh (Drosophilidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst mäihlikiärppááh tiättojeh 30 šlaajâ suulâin, já taid kuáhtáá pyeremustáá kevvee tâi kuocâgeijee heđâlmijn já muorjijn.
Torella del Sannio
Torella del Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Torella del Sanniost ääsih 708 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,73 km², já alodâh 837 m. Torella del Sannio naaburkieldah láá Casalciprano, Castropignano, Duronia, Fossalto, Frosolone, Molise já Pietracupa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Wanica pirrâdâh
Wanica pirrâduv naabureh láá nuorttân Commewijne pirrâdâh, tavenuorttân Paramaribo pirrâdâh, mäddin Para pirrâdâh já uárjin Saramacca pirrâdâh. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
800
800 (DCCC) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 700-lovo majemuš ihe já 800-ihelove vuossâmuš ihe.