cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaja Kallas
Tuávááš
Kaja Kallas šoodâi kesimáánu 18. peeivi 1977 Tallinnast. Suu eeči lii eestilâš politikkár Siim Kallas, kii lâi talle staatâvarijministeriö äššitobdee já maŋeláá Eestieennâm 14. uáiviminister (2002–2003). Suu enni lii eestilâš tuáhtár Kristi Kallas. Suu madâräijih lâi Eduard Alver, kii lâi ohtâ Eestieennâm täsivääldi vuáđudeijein kuovâmáánu 24. peeivi 1918 já Eestieennâm poolis vuossâmuš hovdâ.
Borgo Pace
Siijdah
Lamoli, Parchiule já Sompiano.
Anarâš-lostâ
Anarâš-lostâ lii Anarâškielâ servi ry jeessânlostâ, mast táválávt almostuvá 2–4 nummeer ivveest. Numerij lasseen Anarâškielâ servi lii meid almostittám jyehi ive Anarâš-kalender, mast lii jyehi ive lamaš sierâ fáddá. Anarâš-loostâ toimâttem algâttui ive 1987, já ton vuosmuš toimâtteijee Uccpárnáá Vuoli Ilmar västidij loostâ tooimâtmist kulmâlov ihheed. Tääl loostâ tooimâtmist västid Fabrizio Brecciaroli.
Historjá
Kalender almostui vuosmuu kerd ive 1996, já tast lijjii fáárust Suomâst kevttum ulmuunoomah anarâškielân.
Aanaar Pride
Historjá
Nubbe Aanaar Pride uárnejui porgemáánu 5. peeivi 2023. Tábáhtus aalgij ráiđuväzzimáin tme 13:00 Säämimuseo já luándukuávdáš Siida oovdâst. Ráiđu juuđij Aanaar markkân peht sämikulttuurkuávdáš Sajosân, kost ohjelm jotkui tme 17:30 räi. Tábáhtusâst lávdástii muusikjuávkku Freak Out! já lávloo Lyyti, mon lasseen lyevi lâi ávusin puohháid konsertij maŋa (nk. Open stage). Ohjelmist lâi meiddei el. piknik, tiätukišto, siärvuslii taiđuu rähtim, savâstâllâm sehe räsivierâi já piinsij rähtim.
Listo Mycodrosophila-suuhân kullee šlaajâin
Mycodrosophila-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
1427
1427 (MCDXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1420-lovo káávcád ihe.
Kauniainen
Historjá
Kauniainen vuáđudui ive 1920, já tast šoodâi kaavpug ive 1972.
Niillas Holmberg
Palhâšumeh
Ive 2016 Holmbergân keigejui nubbe Ive sämmilâš -palhâšume.
759
759 (DCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 750-lovo majemuš ihe.
Lupita Nyong'o
Filmografia
Käldee: IMDb
Mõisaküla
Historjá
Mõisakülast šoodâi kaavpug vyesimáánu 1. peeivi 1938.
Genova
Genova lii kaavpug Italiast, Liguria kuávlust. Genovast ääsih 558,487 olmožid. Ton vijdodâh lii 240,29 km², já alodâh 20 m. Genova naaburkieldah láá Arenzano, Bargagli, Bogliasco, Bosio, Campomorone, Ceranesi, Davagna, Masone, Mele, Mignanego, Montoggio, Sant'Olcese, Sassello, Serra Riccò, Sori, Tiglieto já Urbe.
Taras Ševtšenko
Eellim
Taras Ševtšenko šoodâi njuhčâmáánu 9. peeivi 1814 Moryntsist, Kiova kuvernementist, Ruošâ kiäisárkoddeest. Sun jaamij Piättârist njuhčâmáánu 10. peeivi 1861. Ševtšenko lâi kyevtkielâlâš. Sun sáárnui sehe ukrainakielâ já ruošâkielâ.
N'Djamena
thumb|N'Djamena
Sämitigge (Suomâ)
Stivrâ
Sämitige stivrâ 2020–2023:
Kranj (kaavpugkieldâ)
Kranj kaavpugkieldâ, meid Kranj kaavpug (, uán. MOM) lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Kranj, Slovenia kuálmádin stuárráámus kaavpug. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii lamaš juovlâmáánu 20. peeivi 2018 rääjist Matjaž Rakovec.
Montemurlo
Montemurlo lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Montemurlost ääsih 18 879 olmožid. Ton vijdodâh lii 30,77 km², já alodâh 73 m. Montemurlo naaburkieldah láá Agliana, Cantagallo, Montale, Prato já Vaiano.
Lyeme
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Luámánijn láá C- já E-vitamiineh, foolisuvrâ já sááiguh. Luámánijn lii eenâb C-vitamiin ko appelsiinijn já oovtâ desilitterist finnee oovtâ peeivi C-vitamiinmeeri. Lyeme lii puoh njálgásumos vorâsin. Tom puáhtá siäiluttiđ vuoššum hillon, jieŋâst teikkâ säppin.
Barbara Walters
Eellim
Walters juuđij škoovlâ Brooklinest (Massachusettsist), Miami Beachist (Floridast) já New Yorkist, kost sun valmâštui ive 1947.
Grace Kelly
Eellim
Grace Kelly šoodâi skammâmáánu 12. peeivi 1929, Philadelphiast, Pennsylvaniast. Suu eeči lâi finnodâhomâsteijee já áirulâš John Brenden "Jack" Kelly, kii vuoitij ohtsis kulmâ kollemiitaal Ovtâstum staatâi suuhâmjuávhoin, já suu enni lâi Margaret Katherine Majer. Sust lâi meid ohtâ stuorrâuábbi Peggy, já ohtâ stuorrâviljâ John Brenden Jr. Vanhimeh láin amerikirlandlâš katoliliih, já Kelly juuđij nuorrân luostarškoovlâid. Suu eehi lâi čaaitâlmkietâčällee George Kelly.
Karrieer
Grace Kelly kiergânij čaittâliđ Hollywoodist kuttâ ive ovdilgo kaartâi joskâđ, ko naajâi Monaco furstáin. Suu majemuš elleekove lâi komedia High Society (1956). Ive 1964 sun ličij halijdâm maccâđ čaittâliđ Hitchcock elleekován Marnie, mutâ monacoliih vuástálistii tom. Ovdil jämimis sun peesâi kuittâg oppeet čaittâliđ Rearranged-elleekooveest, mutâ elleekove ij kuássin valmâštum Kelly jäämmim tet.
Koper (kaavpugkieldâ)
Siijdah
296px|thumb|right|Kaavpugkieldâ siijdah Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Vaiano
Siijdah
Fabio, Faltugnano, Gamberame, La Briglia, La Cartaia, La Foresta, La Tignamica, Parmigno, Popigliano, San Leonardo in Collina, Savignano, Schignano já Sofignano.
Kiova
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kempele
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Nauru
thumb| Nauru lii mikrostaatâ Oseaniast. Naurust ij virgálávt lah uáivikaavpug, mutâ ton stuárráámus aassâmkuávdáš lii Yaren, kost lii meid ton haldâttâs. Naurust ij lah ohtâgin kaavpug.
Ukrainakielâ
Lavdâm
Ukrainakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin já kuávluin:
Porgemáánu 10.
Porgemáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 222. peivi (kárgámive 223. peivi). Ive loopân láá 143 peivid.
Rautavaara
Historjá
Rautavaara vuáđudui ive 1874.
Lieto
Lieto lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Lietost ääsih 20 194 olmožid, já ton vijdodâh lii 302,56 km², mast 2,04 km² lii čääci. Lieto naaburkieldah láá Aura, Kaarina, Marttila, Paimio, Pöytyä já Turku.
Kepler
thumb|Kepler kovvejum Apollo 12:st ive 1969. Kepler lii ohtâ Mánudáá kraatterijn. Ton lyeddejeijee lii 29,49 km.
Kentucky
Kentucky lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Frankfort já stuárráámus kaavpug Louisville. Kentucky uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 4,5 miljovn olmožid (2020).
Brjansk
thumbnail|right|250px|Brjansk thumb|Brjansk teattertáálu
Porgemáánu 12.
thumb|Sämmilâš kirječällee [[Elle Márjá Vars ive 2016]] thumb|Ive [[1945 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim brittilâš biokemist já bakteriolog Ernst Boris Chain ive 1944]] Porgemáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 224. peivi (kárgámive 225. peivi). Ive loopân láá 141 peivid.
Pertunmaa
Historjá
Pertunmaa vuáđudui ive 1926.
Siijdah
Hartosenpää, Hölttä, Joutsjärvi, Karankamäki, Koirakivi, Kuhajärvi, Kuortti, Kälkyttä, Lihavanpää, Mansikkamäki, Nipuli, Pertunmaa markkân, Ruorasmäki, Ruuttila, Sydänmaa já Vastamäki.
Braunwald
Historjá
Braunwald vuáđudui ive 1421, mut aalgâst tobbeen lijjii ässeeh tuše keessiv. Esken 1700-lovvoost ulmuuh asâškuottii Braunwaldist pirrâ ive. 1800-lovvoost tohon huksejii pegâlmâs puáráttuv, mast ellii ennuv riges ulmuuh. Rakânâs lii vala kiävtust, mut tääl tot lii vajoidittempyecceiviäsu. Várádâjunárađe poođij ive 1907, mon maŋa šoddii motomeh hotelleh. Onnáá peeivi Braunwaldist láá meiddei maaŋgah luámutááluh, main Zürichist já ton kuávlust ässee ulmuuh viettih rijjâääigis. Taan keežild Braunwald ässeeloho lii merhâšitteht aaleeb luámupoojij ääigi.
Braunwald kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Pohja
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Raasepori já [[Hanko kieldâlahtemeh]] Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Ive 2009 aalgâst Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân já šoodâi Raasepori kaavpug.
Bujumbura
thumb|Bujumbura thumb| Bujumbura lii Burundi stuárráámus kaavpug. Tot lâi Burundi uáivikaavpug vala 2018, kuás Burundi president Pierre Nkurunziza vuáláčaalij nubástus sirdeđ uáivikaavpug maassâd ton toovláá sajan Gitegan. Sun lâi lopedâm ive 2007, ete nuuvt tábáhtuvá. Uđđâivemáánust 2019 nubástus čođâldittui Burundi parlamentist-uv já nuuvt uáivikaavpug sirdui paijeel 100 kilomeetter nuortâs. Bujumbura lii kuittâg staatâ kávpálâš já haaldâtlâš kuávdáš.
Taažâ
Taažâ, virgálávt Taažâ kunâgâskodde, lii jiečânâs staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Oslo. Taažâst ääsih 5 488 984 olmožid. Ton vijđodâh lii 384 484,38 km², mast 20 218,02 km² ađai 5,3 % lii čääci. Taažâ ránnjáenâmeh láá Ruotâ, Suomâ já Ruoššâ.
Karjaa
Kieldâlahtemeh
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1986 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1986.
Porgemáánu 15.
Porgemáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 227. peivi (kárgámive 228. peivi). Ive loopân láá 138 peivid.
Ghana
Ghana, virgálávt Ghana täsiväldi, lii staatâ Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton uáivikaavpug lii Accra. Ghana ránnjástaatah láá Elefanttähtiriddo, Burkina Faso já Togo. Ghana nommâ meerhâš "suátikunâgâs" soninkekieláin.
Hävdijááh
Motomin mana kuhháá-uv ovdilgo ghanaliih hävdideh jaammušâidis. Kuittâg talle ko hävdijááh láá, te seremonia sáttá pišteđ joba čiččâm peivid.
Grenada
thumb Grenada lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii St. George’s.
Tammisaari
Kieldâlahtemeh
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Siijdah
Box, Bredvik, Bromarv, Båsa, Dragsvik, Fagernäs, Finby, Finby gränd, Gammelboda, Hangist, Harparskog, Hylta, Höstnäs, Ingvalsby, Jomalvik, Jussaari (Jussarö), Kalvdal, Kansjärvi (Kansjärv), Kelkkala (Kälkala), Kisa (Leksvall), Kivitok, Koivuniemi (Björknäs), Kuivasto (Kvigos), Kulla, Kårböle, Langansböle, Långstand, Malarby, Niitlahti (Nitlax), Norrstrand, Näset, Orvlax, Padva, Pargas, Parkkala (Barkala), Prästkulla, Raasepori (Raseborg), Rekuby, Riilahti (Rilax), Rösund, Siggby, Sillböle, Skogby, Skräddarböle, Skåldö, Sköldargård, Snappertuna, Sommarö, Svenskby, Tallbacka, Tenhola (Tenala), Trollböle, Trollshovda, Västervik, Vättlax, Öby, Östanberg já Österby.
Castel Colonna
Castel Colonna lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castel Colonnast assii 1 072 olmožid. Ton vijdodâh lâi 13,53 km², já alodâh 125 m. Castel Colonna naaburkieldah lijjii Corinaldo, Mondolfo, Monterado, Ripe já Senigallia.
Jaakko Gauriloff
Karrieer
1970-lovo aalgâst Gauriloff lávdástij televisiost vuossâmuu keerdi. Sun meid vuolgij lávdástemmáátkán Nils-Aslak Valkeapääin já Åsa Blindáin. Ive 1976 kuulmâs almostittii skiäru, mon nommâ lii De čábba niegut runiidit. Veikkâ maaŋgâs lijkkojii albumân, Helsingin Sanomat -aavis kritikkár ij lijkkum toos, tastko album muusik ij lamaš suu mielâst "olmâ" sämimuusik.
1255
1255 (MCCLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1250-lovo kuuđâd ihe.
Sinikka Tirkkonen
Karrieer
Tirkkonen poorgâi el. mielâpyecceitipšon, kirjerájutipšon já máttáátteijen ovdil ko sun porgâškuođij kirječällen olesáigásávt. Suu vuossâmuš kirje Halla lâi nooveelčuágáldâh, mon Otava almostitij ive 1985. Ive 1987 Otava almostitij Tirkkos čuávuváá nooveelčuágálduv Luvaton elämä, mii kietâdâlâi siämmáid teemaid ko kirjeest Halla. Taan nube kirjeest sun vuoitij ive 1988 sehe kirjálâšvuođâ staatâpalhâšume já Runeberg-palhâšume.
Nova Gorica (kaavpugkieldâ)
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Tampere
thumb|Tampere - Kovvejum Näsinneulast Tampere lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tamperest ääsih 238 671 olmožid, já ton vijdodâh lii 689,59 km², mast 164,64 km² lii čääci. Tampere naaburkieldah láá Kangasala, Lempäälä, Nokia, Orivesi, Pirkkala, Ruovesi já Ylöjärvi.
Morgâmjävri
Morgâmjävri luáštá Lemmeejuuvâ mield Aanaarjáávrán.
Nommâ
Jäävri puárásub nommâ lii Muorgamjävri tâi Muorgâmjävri (Arvid Kurthi kárttá Lemmee kolleväldidmijn 1902). Miärušuási sáttá leđe uánánâm kuálussääni genetiivhäämist muorâkaamuv > muorâkammuu.
Jyelgipáálu nisonij maailmmiäštárkištoh 2023
Spellâmsajeh
Uuccâmproosees ääigi Australia já Uđđâ-Seeland almottii ohtsis 12 spellâmsaijeed, main 7 láá Australiast já 5 Uđđâ-Seelandist. Njuhčâmáánu 31. peeivi 2021 FIFA almottij lopâlijd iššeedkaavpug- já spellâmsajevaljiimijd: Australiast kištoh spiällojeh kuuđâ stadionist já Uđđâ-Seelandist neelji stadionist.
Porgemáánu 26.
Porgemáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 238. peivi (kárgámive 239. peivi). Ive loopân láá 127 peivid.
New York
thumb| thumb|New York City lippu thumb|New York uásistaatâ kárttá, moos New York City merkkejum
Joroinen
Historjá
Joroinen vuáđudui ive 1631.
Burundi
Sajadâh já rääjih
Burundi ránnjástaatah láá mäddin já nuorttân Tansania, tavveen Ruanda já viestârist Kongo demokraatlâš täsiväldi. Kongo demokraatlâš täsiväldi já Burundi kooskâst jotá Rusizi juuhâ.
Šoŋŋâdâh
Šoŋŋâdâh Burundist lii trooppisâš, mutâ várádâh- já pajoskuávluin liegâsvuotâ lii vyeligub.
Ähtäri
Ähtäri lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkode nuorttâuásist Koskâ-Suomâ já Pirkanmaa rääjist. Ähtärist ääsih 5 608 olmožid, já ton vijdodâh lii 910,87 km², mast 105,05 km² lii čääci. Ähtäri naaburkieldah láá Alajärvi, Alavus, Keuruu, Multia, Saarijärvi, Soini já Virrat.
Čevetjävri
Čevetjävri  lii nuorttâsämmilij aassâm sijdâ Aanaar kieldâst Taažâ rääji alda. Čevetjäävrist lii uccâ kyevtkielâg škovlâ.
Heinävesi
Historjá
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Heinävesi kieldâ sirdâšui Maadâ-Savo eennâmkoddeest Tave-Kärjil eennâmkoodán.
Rosora
Rosora lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Rosorast ääsih 1 939 olmožid. Ton vijdodâh lii 9,41 km², já alodâh 380 m. Rosora naaburkieldah Arcevia, Castelplanio, Cupramontana, Maiolati Spontini, Mergo, Montecarotto já Poggio San Marcello.
Čohčâmáánu
Čohčâmáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive oovcád mánuppaje. Čohčâmáánust láá 30 peivid.
Veigilodde
Veigilodde (Turdus iliacus) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Suomâ rástágáin ucemus.
Raavâd
Veigilodde porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Puváduvvâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Ko uđâgááh láá uážžum kirdemtááiđu, te puváduvvij čohčâvarrim álgá tiego syeinimáánu pelimudo suulâin já toh värrejeh tálvástâllâđ Viestâr-Euroopân já Afrik riddokuávloid.
1750
1750 (MDCCL) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1750-lovo vuossâmuš ihe.
Campofilone
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Maadâsämikielâ
Maadâsämikielâ lii sämikielâ. Maadâsämmiliih koččoh jieijâs kielâ nomâigijn åarjelsaemien, åarjelsaemien gïele teikâ åarjel. Sääni gïele meerhâš kielâ lasseen meiddei jienâ, já tast lii ennuv kieŋâlub merhâšume.
Čäcisuálui
Čäcisuálui (, já ) lii kieldâ Taažâst. Čäcisuollust ääsih 5 788 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 257,85 km², mast 24,10 km² lii čääci.
Guatemala
Rääjih
Guatemala ránnjástaatah láá tavveen já viestârist Meksiko, tavenuorttân Belize, nuorttân Honduras já maadânuorttân El Salvador. Guatemalasta máádás lii Kuálhismeerâ já nuortâs lii Karibiameerâ.
Kielah
Guatemala vuáđulaavâ 143 § mield já Guatemala ive 1993 aalmuglâškielâlaavâ 1 § mield staatâ virgálâš kielâ lii espanjakielâ. Tom sárnuh suulân 93 % guatemalalijn juo-uv ennikiellân teikkâ nubben kiellân. Espanjakielâ lasseen Guatemalast láá 23 aalmuglâškiellâd. Täin 23 kielâst 21 kuleh mayakieláid. Mayakielâi lasseen aalmugâškieláid kuleh xinkakielâ já garifunakielâ, moh iä lah mayakielah.
Čohčâmáánu 10.
Čohčâmáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 253. peivi (kárgámive 254. peivi). Ive loopân láá 112 peivid.
Čohčâmáánu 11.
Čohčâmáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 254. peivi (kárgámive 255. peivi). Ive loopân láá 111 peivid.
Tave-Amerik staatah
Kuovdâ-Amerik
• 25px|border El Salvador
• 25px|border Honduras
• 25px|border Panama
Murska Sobota (kaavpugkieldâ)
Ässeeloho
Ive 2020 Murska Sobota kaavpugkieldâst assii 18 684 olmožid.
Käldee: Wikidata
Tave-Amerik staatah
Karibia
• 25px|border Dominica
• 25px|border Jamaika
Šaali
Šaali lii anarâš ráppájeijee Amoc vuossâmuš single, mii almostui juovlâmáánu 13. peeivi 2006. Tot kávnoo meid Amok-kaččâm -albumist.
1175
1175 (MCLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1170-lovo kuuđâd ihe.
Seija Sivertsen
pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: Suomâ riehtiminister [[Anna-Maja Henriksson já ive 2014 Kollekielâ vyeitteeh Seija Sivertsen, Kerttu Vuolab já Mikael Svonni.]] Seija Anneli Sivertsen (j.s. Feodoroff, juovlâmáánu 10. peeivi 1955 Čevetjävri, Aanaar – kuovâmáánu 22. peeivi 2022 ) lâi nuorttâlâš máttáátteijee, jurgâleijee já lávloo. Sivertsen poorgâi iäljárávt merhâšittee já tehálii pargo, vâi nuorttâlâškielâ ovdedičij já sirduuččij čuávuváid suhâpuolváid. Toos lasseen sun poorgâi nuorttâlii kulttuur siäiluttem oovdân.
Kiemâjuuhâ
Eennâmtiätu
Kiemâjuuvâ kukkodâh lii 550 km já tot lii Suomâ kuhemus juuhâ. Kiemâjuuvâ kulgâmvijđodâh lii 51 127 km2, ađai paijeel pele Laapi eennâmkode vijdoduvvâst. Kiemâjuuhâ álgá Kiemâsyergist, Suovâkuoškâ kieldâ taveuásist. Tot virded suulân 200 kilomeetter ovdil ko luáštá Kiemâjáávrán. Kiemâjäävri maŋa Kiemâjuuhâ juátkoo viestârân Ruávinjaargân já Ruávinjaargâ maŋa vala váhá paijeel čyeti kilomeetter máádás, kost tot luáštá Kiemâ kaavpug alda Merâpootân.
Serie A 1987–1988 (nisoneh)
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 3 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Campaniast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist já 1 juávkku Calabriast.
Ryevdikuálmihâš
Stuárudâh já olgohäämi
Ryevdikuálmihâš lii 4–7 senttid kukke, enâmustáá 11 senttisâš. Ton eellimahe lii 1–4 ive.
Tiettum já eellimpiirâs
Ryevdikuálmihâš lijkkoo iälustiđ keessiv rido aldasijn já loppâkeesi tot sirdoo kieŋâlubboid čassijd. Eres uccâkuálái náálá ryevdikuálmihááh láá uáivádâhkyeleh.
Maalahti
Siijdah
Yttermalax, Långåminne, Åminne, Petolahti (Petalax), Pohjois-Pirttikylä (Norra Pörtom), Sorvari (Svarvar), Bergö, Nyby já Övermalax.
Ruotâkielâ
thumb|Ruotâkielâ sárnumkuávluh Ruotâkielâ lii tavegermaanlâš kielâ, mii sárnoo Ruotâst já Suomâst. Tom sárnuh suulân 10 miljovn olmožid.
1105
1105 (MCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1100-ihelove kuuđâd ihe.
Macerata
Macerata lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Maceratast ääsih 41 149 olmožid. Ton vijdodâh lii 92,53 km², já alodâh 315 m. Macerata naaburkieldah láá Appignano, Corridonia, Montecassiano, Montelupone, Morrovalle, Pollenza, Recanati, Tolentino já Treia.
Naima Jakobson
Eellim
Jakobson vaanhimeh láin vyeijee, táluomâsteijee Johan Jakobsson já Engla Gustava Lukander. Sun čaalij pajeuáppen ive 1887 Svenska normallyceumist já valmâštui filosofia kandidaatin Helsig ollâopâttuvâst ive 1891. Jakobson poorgâi ruotâkielâlij nieidâškoovlâi máttááttáijen Porvoost, Haminast já Helsigist.
1103
1103 (MCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1100-ihelove niäljád ihe.
Ketki
Eellimvyevih já lattim
Keeđhijn lii stuorrâ lihâdemkuávlu, mutâ toh iä piälušt tom. Keeđhih kuittâg merkkejeh jieijâs kuávlu poškáin, kužžáin já monnjâráávsá vuojáin. Návt eres keeđhih tietih, kost šlajâkyeimih joteh, já pyehtih velttiđ taid. Ketki viälttá siämmáá suhâpele.
Raavâd
Ketki lii rátuporree. Tot meid pivdá poccuid já meccikavrâsijd, mutâ ij pyevti komettiđ rävis soorvâid. Poccui já meccikavrâsij pivdem luhostuvá tuše talle ko láá timmâ cuoŋŋuuh, moh kyeddih keeđhi mutâ iä salâselleid. Ucceeb njomâtteijeeh, lodeh já cuobbuuh sehe myerjih kuleh meiddei keeđhi ravâdân. Ovdâmerkkân muorjijd ketki porá loppâkeesist. Ketki čiähá saalâsis muottuu vuálá teikâ viešid tom muorâi ovssijd. Ketki máccá távjá saalâsis kuuvl. Keeđhist lii pyeri hajâáiccu. Tot puáhtá apseđ ravâdâsvuárhá meetter asosâš muotâkerdi čoođâ.
Lasanem
Tegu ellein táválávt, meid keeđhist lii stuorrâ jamâlâšvuotâ eidu nuorâ keeđhijn. Normaallâš eellimahe lii 4–6 ive, mutâ ketki puáhtá eelliđ joba 13-ihásâžžân.
Guinea-Bissau
Guinea-Bissau lii uccâ staatâ Atlant väldimeerâ riddoost Viestâr-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Bissau.
Historjá
Guinea-Bissau lâi Portugal sirdoeennâm. Tot šoodâi jiečânâssân čohčâmáánu 24. peeivi 1973, mut jiečânâsvuotâ tuhhiittui virgálávt esken čohčâmáánu 10. peeivi 1974.
Castelplanio
Castelplanio lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Castelplaniost ääsih 3 522 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,32 km², já alodâh 305 m. Castelplanio naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Maiolati Spontini, Poggio San Marcello já Rosora.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Transnistria ukrainakielâ
Transnistria ukrainakielâ kulá ukrainakielâ maadâviestâškuávlukieláid, moh sárnojeh meiddei rääji nubebeln Ukrainast.
Čuávuváá tavlustuvah láá muáddi sánádâhiäruh ukrainakielâ já ruošâkielâ kooskâst:
H
thumb|H H lii läättinlâš puustavoornig káávcád já anarâškielâ puustavoornig 13. puustav.
Šapšâ
Stuárudâh já häämi
thumb|Šaapšah [[Kuovdâkiäinust]] Eres šapšâhaamij šoddâmliähtu lii uáli ereslágán. Šoddâlumos häämi lii jotteešapšâ, mii lii čiččâm ive ahasâžžân 50 cm já tiäddá suulân 1 kg. Motomijn Laapi jaavrijn láá šaapšah, moh láá kuttâ ive ahasâžžân 15 cm já teddih vuálá 30 g. 2000-lovvoost Suomâ stuárráámus šapšâ lii tiäddám 7,08 kg.
Raavâd
Šaapšâ algaaš porá vistig elleeplankton. Šapšâhäämih, main láá uccáá silleepäänih, älgih puurrâđ uccâ kuolijd, stálutullviežžee kiivsâid, soovijd já skáálžuid, ko láá šoddâm tuárvi styeresin. Šapšâhäämih, main láá ennuv silleepäänih, poreh tuše plankton. Jis jäävrist láá ennuv muuikuh, te plankton- já jävrišaapšah kärttih kištottâllâđ purrâmušâst pehtilis muikuiguin. Šaapšah sättih puurrâđ meid jieijâs šlaajâ teikkâ eres kuolij meeini.
Kiirjâgloddááš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kiirjâgloddááš lii 12–13,5 cm kukkosâš.
Kikujuh
thumb|Kikujualmai ive 1910 Kikujuh láá bantuaalmug Keniast. Sij sárnuh kikujukielâ. Kikujuh láá Kenia stuárráámus etnisâš juávkku.
Rááhájävri
Rááhájävri luáštá Kievŋiskuoškâ mield Äijihjáávrán.
1293
1293 (MCCXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1290-lovo niäljád ihe.
Ryevdikuálááš
Tiettum já eellimpiirâs
Ryevdikuálááš kávnoo iänáážin Suomâ sisčaasijn já lii raantub čääsi sálttáásvuotân ko ryevdikuálmihâš. Tot lii merkkân täst, et ryevdikuálááš lii evoluutio tááláá tääsist iänááš saivâčäcikyeli, veikkâ tot tiättoo meiddei Tavemeerâpoođâ já Suomâluovtâ riddoin-uv.
Kill Bill: Volume 2
thumb| Kill Bill: Volume 2 lii ive 2004 puáttám ovtâstumstaatâlâš elleekove, mon lii stivrim já čáállám Quentin Tarantino.
Kiina
Eennâmtiätu
Kiina lii vijđoduv mield Ruošâ já Kanada maŋa maailm kuálmâdin stuárráámus staatâ. Kiinast láá 14 ránnjástaattâd: Afganistan (ohtâsâš rääji tuše 76 km), Bhutan, India, Kazakstan, Kirgisia, Laos, Mongolia, Myanmar, Nepal, Pakistan, Ruoššâ, Tadžikistan, Tave-Korea já Vietnam. Kiinast lii meiddei merârääji Japanáin já Maadâ-Koreain.
Ruávinjargâ
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Magadan
Magadan lii kaavpug Ruošâst.
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons ive koveh
Wikimedia Commons uárnee jyehi ive "Ive kove" -jienâstem, mast väljejeh kevttei mielâst pyeremuu kove.
Siiri Juva
Siiri Sylvia Juva (suhânommâ ive 1935 räi Juvelius; ) lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee.
Listo Stegana-suuhân kullee šlaajâin
Stegana-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Magliano di Tenna
Magliano di Tenna lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Magliano di Tennast ääsih 1 418 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,93 km², já alodâh 293 m. Magliano di Tenna naaburkieldah láá Fermo, Grottazzolina, Montegiorgio já Rapagnano.
Ruth Bader Ginsburg
Joan Ruth Bader Ginsburg (š. Joan Ruth Bader; ) lâi ovtâstumstaatâlâš juuriist já Ovtâstum staatâi alemuu rievti tuámmár. Ovtâstum staatâi president Bill Clinton nomâttij suu viirgán ive 1993. Ginsberg lâi nubbe nissoontuámmár Ovtâstum staatâi alemuu rievtist. Vuosmuu nissoontuámmár Sandra Day O’Connor nomâttij Ovtâstum staatâi president Ronald Reagan ive 1981.
Haapajärvi
Haapajärvi lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Haapajärvist ääsih 6 983 olmožid, já ton vijdodâh lii 789,11 km², mast 22,93 km² lii čääci. Haapajärvi naaburkieldah láá Haapavesi, Kärsämäki, Nivala, Pihtipudas, Pyhäjärvi, Reisjärvi já Sievi.
Ruth Bader Ginsburg
Eellim
Ginsburgist puáránij purâstaavdâst ohtsis kulmii, ovdilgo puosâi čuávjičulgâráksápurâstaavdân. Majemuš tavdâ vuoitij, já Ginsburg jaamij päihistis Washington, D.C.st čohčâmáánu 18. peeivi 2020.
Karrieer
Veikkâ Ginsburg miänástui eromâš pyereest uápuinis, sust lijjii vaigâdvuođah kavnâđ pargo tondiet ko sun lâi nissoon já toos lasseen vala enni. Suu mentor Gerald Gunther finnij sunjin vijmâg saje Edmund L. Palmieri išedeijen loppeedmáin toimâttiđ sunjin nube išedeijee, jis Ginsburg ij puávtáččii porgâđ pargoidis. Loppâloopâst Ginsburg lâi Palmieri išedeijen kyehti ive (1959–1961), veikkâ Palmieri táválávt toolâi oovtâ išedeijee ain tuš oovtâ ive.
Rävisvuotâ (riehtioppâ)
Rävisvuođâ aherääji Suomâst
Laavâ hovdimlaavâ nubástutmist (457/1976) vuáđuld Suomâ rävisvuođâ tááláš aherääji lii 18 ihheed syeinimáánu 1. peeivi 1976 rääjist. Tolebáá aherääji lâi 15 ihheed ive 1721 räi, ko rääji aledii 21 ihán. Taat aherääji kuittâg kuoskâi tuše almaid; najâhánnáá nisoneh lijjii hovdimvuálásiih, já näimilito maŋa nissoon kállást šoodâi suu uđđâ uundâr.
Pyereestvaijeemkuávlu
Pyereestvaijeemkuávlu lii kieldâin já staatâst sierânâs almossiärvádâh, mon vuáđudui uássin Suomâ soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist uđđâivemáánu 1. peeivi 2023. Kuávluh láá jiešhaaldâtliih.
Pyhtää
Pyhtää lii kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Pyhtääst ääsih 5 130 olmožid, já ton vijdodâh lii 780,96 km², mast 456,21 km² lii čääci. Pyhtää naaburkieldah láá Loviisa, Kotka já Kouvola (Anjalankoski já Elimäki ive 2008 räi). Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Historjá
Pyhtää vuáđudui ive 1347.
Siijdah
Ahvenkoski (Abborfors), Alakylä (Nerbyn), Haavisto, Harjunkylä, Heinlahti (Heinlax), Hinkapyöli (Hinkaböle), Hirvikoski (Österhirvikoski), Huutjärvi, Itäkirkonkylä (Österkyrkoby), Itämyllykylä (Österkvarnby), Jonakorpi (Bjånakärret), Kangas, Kaunissaari (Fagerö), Kiviniemi (Lillkuppis), Loosari/Loosaari (Klåsarö), Länsikirkonkylä (Västerkyrkoby), Länsikylä (Västerby/Västerkuppis), Länsimyllykylä (Västerkvarnby), Malmi (Malm), Metsäkylä (Skogsbyn), Munapirtti (Mogenpört), Mutankylä (Mudasbyn), Pirtnuora (Pörtnor), Purola (Svartbäck), Roones (Rånäs), Siltakylä (Broby/Storkuppis), Struka (Stråka), Tuuski (Tuskas), Ulkokylä (Utby), Vastila já Ylikylä (Uppbyn).
Serie A 1986–1987 (nisoneh)
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Campaniast, 2 juávhu Latiumist, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Marchest já 1 juávkku Calabriast.
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2012 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2012.
Jävriluosâ
Kuuđđâmahe já lasanem
Algâalgâlâš vijđánemkuávlustis kuuđđâđ mannee jävriluosah láá lamaš 3–9 kilusiih, 4–8-ihásiih, já niŋálâsah maneh kuuđđâđ ucánjáhháá tooleeb. Avveeljuuvâst kuddui porgemáánust 2001 kuuđđâmahasâš niŋálâs jävriluosâ, mii teedij 5,3 kiilu (avestis 7-ihásâš). Meid Avveeljuhânjäälmi kuávlust mottoom kođokuárŋumân “hivviittellee” jävriluosâ lii kuddum. Lassaanmân tot taarbâš kuoškâ, mast láá kuđâmân hiäivuliih čievrâtiälhuh. Kuuđđâm tábáhtuvá maŋŋeed čohčuv virdesojij cuávis čievrâponneest. Kiđđuv korâidis kočâttâm čiivgah pääcih maaŋgâ ihán juuhân šoddâđ. Čiivgah vajâldeh nk. Vajâldemčivgân jáávrán jävrikuávžur čivgâi náálá.
Ella Holm Bull
Ella Holm Bull (js. Jåma teikkâ Joma, ) lâi maadâsämmilâš máttáátteijee já kirječällee, kii poorgâi ubâ elimis maadâsämikielâ pyerrin.
Karrieer
Ive 1968 vuáđudui Åarjel-saemiej skuvle, mon vuossâmuš máttáátteijee já rehtor Holm Bull lâi. Sun nomâttui viirgán jo tolebáá ive, vâi sun kiergâničij rähtiđ oppâmaterialijd ovdil luuhâmive aalgâ. Ive 1974 suoi Knut Bergslandáin rahtijn maadâsämikielâ kirjekielân ortografia, mii sunnuu kunnen lii kočodum Bergsland-Bull-ortografian.
Njäähi
Kuuđđâmahe já lasanem
Kuuđđâmave njäähi uulât 2–7-ihásâžžân. Kođo tábáhtuvá koskâtäälvi, mađe taveláá já Aanaarjäävrist táválávt kuovâmáánu loopâst ain njuhčâmáánu aalgân. Kuuđđâmsajan usâdittijn já juo tađe ovdeláá, tot liihâd iäljárávt já njäävi koskâtäälvi kođopivdem lii jieškote-uv kuávlust Suomâ lamaš tergâd. Cuávis 1–3 meettersâš čáácán njäähi táválávt mana kuuđđâđ, ereslasseen káárguh já čievrâponeh láá njäävi kuuđđâmsajeh. Njäävi meini lii uáli uccâčoolmâg (luoddiittâh 1 mm). Stuorrâ njäävist meiničalmeh pyehtih leđe maaŋgah miljovneh. Njäävi čiivgah kočâtteh korâidis jieŋâi suddâm ääigi.
Laahuleh
Laahuleh (Charadriidae) lii riddoluudij (Charadriiformes) laahkon kalâččeijei (Charadrii) vyelilaahkon kullee loddehiäimu, moos kuleh paijeel 60 šlaaijâd. BirdLife Suomi mield šlaajah láá 67. Taan hiäimun kuleh el. puváduvvâš, piiččus, laahul, tuodârlaahul já vuoptâlaahul. Säämist táválumos tain lii piiččus, mii lii ovttuu lyemečuággee skipárin jeegist.
Nokia (kaavpug)
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Novosibirsk
thumb|Novosibirsk ryevdirađesajattâh
Olmoošvuoigâdvuotâlitto
Lito jeessânvuođah
Olmoošvuoigâdvuotâlitto lii Olmoošvuoigâdvuotâlitoi almugijkoskâsii káttuseervi (FIDH) jeessân já ohtâ Eurooplii olmoošvuoigâdvuođâi piäluštemlito (AEDH) vuáđudeijein.
Fuusioreaktio
Historjá
Syeinimáánust 2023 Kaliforniast leijee Lawrence Livermore National Laboratoryst totkeeh luhostuvvii pyevtittiđ fuusioenergia nube keerdi nuuvt, ete prosesân moonâi ucceeb energia ko tast šoodâi.
1764
1764 (MDCCLXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1760-lovo viiđâd ihe.
Numana
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1941–1942
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud.
Hamina
Historjá
Hamina vuáđudui ive 1653.
Natalie Wood
Karrieer
Natalie algâttij karrieeris 4-ihásâžžân. Suu vuosmuš stuorrâ roolâ lâi elleekooveest Miracle on 34th Street ive 1947. Ive 1955 valmâštui elleekove Rebel Without a Cause, mast sun čaittâlij James Deanáin.
Kiuruvesi
Historjá
Kiuruvesi vuáđudui ive 1873, já tast šoodâi kaavpug ive 1993.
Saint Lucia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Áimusundeh
thumb|350px|Áimusundeh anarâškielân Áimusundeh láá sooppum sundeh, moh tohhejeh ubâ maailmist. Tave lii tavenäävi sunde. Mäddi lii maadânäävi sunde. Piäiváš itá nuorttân já luáštá viestârân. Kárttáást tave lii paijeen, nuorttâ lii uálgispeln, mäddi lii vyellin já viestâr teikâ uárji lii čižetpeln.
Merâkuávskáh (suuhâ)
Merâkuávskáh (Haematopus) lii loddesuuhâ, mii kulá siämmáánommâsii hiäimun. Tot lii hiäimu áinoo suuhâ.
Cate Blanchett
thumb|Cate Blanchett ive [[2007]] thumb|Cate Blanchett ive [[2011]] thumb|Cate Blanchett ive [[2013]] thumb|Cate Blanchett ive [[2014]] thumb|Cate Blanchett ive [[2015]] thumb|Cate Blanchett ive [[2018]] Catherine Élise ”Cate” Blanchett (š. vyesimáánu 14. peeivi 1969, Melbourne, Australia) lii australialâš čaittâleijee.
Eellim
Blanchett juuđij Australia National Institute of Dramatic Art, kost sun valmâštui ive 1992.
1473
1473 (MCDLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1470-lovo niäljád ihe.
Hanko
Historjá
thumb|294px|[[Raasepori já Hanko kieldâlahtemeh]] Hanko vuáđudui ive 1874.
Malta
Malta täsiväldi ađai Malta lii suáluistaatâ Euroopist. Toos kuleh maaŋgah suolluuh, main kulmâ láá asâiduttum: uáivisuálui Malta, Gozo já Comino. Ton uáivikaavpug Valletta lii staatâ stuárráámuu suollust ađai Maltast.
Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu (, teikkâ Davvi-Pohjanmaa buresveadjinguovlu,, ) lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Tave-Pohjanmaa eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 416 399 olmožid.
1736
1736 (MDCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1730-lovo čiččâd ihe.
Chiaravalle
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1433
1433 (MCDXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1430-lovo niäljád ihe.
Kainuu pyereestvaijeemkuávlu
Sajadâh já rääjih
Kainuu pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá taveviestârist Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu, maadânuorttân Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu já mäddin Tave-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu.
Chile
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Saksa
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Lavgâlodde
Puárásumos Euroopist riegistum lavgâlodde lii lamaš eŋlandlâš, mii lâi 31 ihheed já 4 mánuppaje puáris. Suomâst lijjii 87 lavgâlodded riegistum ive 2004 loopâ räi.
Lasanem já pessim
Kivâdijn lodde jiänáttâl kirdedijn äŋgirávt "lyyde-lyyde-lyyde...". Lavgâlode piervâl lii tuše siemin kope kuolbânist tâi luhteemievtâ alne, mon tot lii skođâstâm ovsijguin, lostâiguin já jáhálijguin. Monnim tábáhtuvá kesimáánu aalgâst já tijpâlávt maneh láá nelji, moh láá ooliivruánáá ivneest čapis tiälhuiguin. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv oovtâst kulmâ oho já ubâ peerâ piso čuákist tassaaš ko uđâgááh kirdeleh.
Managua
right|thumb Managua lii Nicaragua uáivikaavpug já staatâ stuárráámus kaavpug. Tot lii meid Managua departement uáivikaavpug. Kaavpug lii Managuajäävri maadâviestârriddoost. Kaavpugist láá 1 052 217 ässed já ubâ Managua metropolkuávlust ohtsis 1 401 687 (árvu ive 2019).
Hartola
Hartola lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Hartolast ääsih 2 680 olmožid, já ton vijdodâh lii 675,38 km², mast 132,67 km² lii čääci. Hartola naaburkieldah láá Heinola, Joutsa, Luhanka, Pertunmaa já Sysmä.
Siijdah
Hangastaipale, Koitti, Kuivajärvi, Murakka, Nokka, Putkijärvi, Siltasuo, Vuorenkylä, Kumu já Kalhonkylä.
Pöytyä
Pöytyä lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Pöytyäst ääsih 8 219 olmožid, já ton vijdodâh lii 773,69 km², mast 23,62 km² lii čääci. Pöytyä naaburkieldah láá Aura, Eura, Koski Tl, Lieto, Loimaa, Marttila, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Oripää, Rusko, Säkylä já Turku.
Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh 8 kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
1675
1675 (MDCLXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1670-lovo kuuđâd ihe.
1665
1665 (MDCLXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1660-lovo kuuđâd ihe.
Heinola
Historjá
Heinola vuáđudui ive 1776, já tast šoodâi kaavpug ive 1839.
Nurmes
thumb|Nurmes rukkoosviste Nurmes lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Nurmesist ääsih 9 522 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 692,86 km², mast 291,48 km² lii čääci. Nurmes naaburkieldah láá Juuka, Lieksa, Kuhmo, Sotkamo já Rautavaara.
Historjá
Nurmes vuáđudui ive 1810, já tast šoodâi kaavpug ive 1973.
Siijdah
Höljäkkä, Jokikylä, Jänislehto, Kuikka, Kuohatti, Kynsiniemi, Lipinlahti, Mujejärvi, Nurmes, Palojärvi, Petäiskylä, Porosaari, Salmi (Salmenkylä), Saramo, Savikylä, Särkivaara, Ylikylä, Kuokanvaara, Kohtavaara, Egyptinkorpi já Tolkee.
Cingoli
Siijdah
Avenale, Botontano, Capo di Rio, Carciole, Castel Sant'Angelo, Castreccioni, Cervidone I, Cervidone II, Civitello, Colcerasa, Colle, Colognola, Grottaccia, Lago Castreccioni, Marcucci, Moscosi, Mummuiola, Pian della Pieve, Piancavallino, Saltregna, San Faustino, San Flaviano, Santa Maria del Rango, Santo Stefano, Santo Obrizio, San Venanzo, San Vittore, Torrone, Troviggiano, Valcarecce, Villa Pozzo, Villa Strada já Villa Torre.
1605
1605 (MDCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1600-ihelove kuuđâd ihe.
Civitanova Marche
Civitanova Marche lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Civitanova Marchest ääsih 42 565 olmožid. Ton vijdodâh lii 46,07 km², já alodâh 3 m. Civitanova Marche naaburkieldah láá Montecosaro, Porto Sant'Elpidio, Potenza Picena já Sant'Elpidio a Mare.
Salvador Dalí
Taidârin
thumb|Dalí ive [[1965]] Dalí tobdeh vuosâsaajeest suu máálám taiđust.
Samoa
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Tave-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu
Sajadâh já rääjih
Tave-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Kainuu pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Maadâ-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu já nuorttân Tave- já Maadâ-Savo pyereestvaijeemkuávluh.
Nuorttâriijkâ
Historjá
Nuorttâriijkâ šoodâi vuossâmuu maailmsuáđi maŋa ive 1919, ko Nuorttâriijkâ-Uŋgar kiäisárkodde juohhui maŋgáid staatáid, já tast šoodâi riehtiopâlávt täsiväldi skammâmáánu 10. peeivi 1920.
Maadâ-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu
Historjá
Maadâ-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh oovce kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Närpiö
Historjá
Närpiö vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1993.
Siijdah
Yttermark, Bäckby, Böle, Finby, Gottböle, Kalax, Kaldnäs, Karila (Karlå), Klaresund, Knåpnäs, Kåtnäs, Norrnäs, Nämpnäs (algâaalgâst Niemenpää), Näsby, Pielahti (Pjelax), Pirttikylä (Pörtom), Rangsby, Ståbacka, Tervalahti (Tjärlax), Träskböle já Ylimarkku (Övermark).
Komoreh
Tullâväärih
Komorijn láá kyehti tullâvääri. Tain alemus lii Karthala (2 361 m). Nubbe tullâvääri lii La Grille. La Grille ij lah aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi holoseenist. Karthala vuod lii aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi ive 2007.
Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Colorado
Colorado lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Denver. Colorado uásistaatâst ääsih ohtsis paijeel 5,8 miljovn olmožid (2020).
1671
1671 (MDCLXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1670-lovo nubbe ihe.
Skyelfi
Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|Skyelfi maneh Skyelfi pessee tundrakuávluin Euroopist, Aasiast, Ovtâstum staatâin já Ruánááenâmist. Euroopist tot lassaan tuše Suomâst, Taažâst, Ruotâst, Islandist já tyellittälli Skotland taavaakeččin. Skyelfi kávnoo máhđulávt meiddei Eŋland nummivoođâin já vala motomijn eres-uv Tave-Jieŋâmeerâ suolluin, ovdâmerkkân Shetlandsuolluin.
Komikielâ
Komikielâ permilij kielâi juávhust
Komikielâ iärrán komipermjakkielâst já udmurtkielâst toin, et komikielâst lii rijjâ sänitiäddu, mii kuittâg lii táválávt vuossâmuu staavvâl alne. Komi verbâmorfologia še lii ereslágán ko udmurtkielâst. Komikielâst láá maŋgâ kulttuurlovnâsäne ruošâkielâst.
Sánádâh
Stuárráámus uási komikielâ saanijn láá ohtsiih iärrásij permilij kielâiguin. Kulttuurlovnâsaanijd já modernlii ohtsâškode saanijd láá lovnim táválávt ruošâkielâst, mut eromâšávt 1990-lovo rääjist láá ráhtám ennuv uđđâ saanijd komikielâ jieijâs amnâsijn.
Kirjálâšvuotâ
Bartens, Raija: Permiläisten kielten rakenne ja kehitys. Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia 238. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 2001. ISBN 952-5150-55-0.
1631
1631 (MDCXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1630-lovo nubbe ihe.
1611
1611 (MDCXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1610-lovo nubbe ihe.
Oman
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Konnevesi
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Konnevesi markkân.
Oranjestad
thumb|right|Oranjestad Aruba káártást thumb|Oranjestad Oranjestad lii Aruba uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug suolluu maadâviestârriddoost. Kaavpug vuáđudui virgálâš nomâttáá ive 1796. Ive 1824 tast šoodâi Aruba uáivikaavpug já ton nommân šoodâi Oranjestad Oranje-Nassau -priinsâ já Vuáládâhenâmij kunâgâs Willem I mield.
Päijät-Häme pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Päijät-Häme pyereestvaijeemkuávlu Päijät-Häme pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Päijät-Häme eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 204 648 olmožid.
Kanta-Häme pyereestvaijeemkuávlu
Historjá
Kanta-Häme pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Satakunta pyereestvaijeemkuávlu
Sajadâh já rääjih
Satakunta pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Pohjanmaa já Maadâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávluh, nuorttân Pirkanmaa pyereestvaijeemkuávlu já mäddin Varsinais-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu.
Ordino
Ordino lii kieldâ Andorrast. Ordinost ääsih 5 069 olmožid. Ton vijdodâh lii 90 km², já alodâh 1 298 m.
Marrakech
Marrakech lii kaavpug Marokkost.
Pirkanmaa pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Pirkanmaa pyereestvaijeemkuávlu Pirkanmaa pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Pirkanmaa eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 532 389 olmožid.
Njaalâ
Njaalâ (Vulpes lagopus) lii penuvelleid kullee piätuellee, mii iälá maailm taveoosij tundrakuávluin.
Stuárudâh já olgohäämi
Njaalâ lii ucceeb ko riemnjis já tiäddá suulân 2,5–8 kg. Njaalâ lii 55–65 cm kukke, já ton seibi lii 30–35 cm. Njaalâ turkkâ lii vielgâd tälviv já ruškisräänis keessiv. Čuovjisriämnjá turkkâ lii tevkis čuovjisräänis pirrâ ive. Njaalâ peeljih láá uánihááh, já toi keeči lii jurbâd, vâi toh iä kolmuu.
Lavdâm já eellimpiirâs
Moonnâm ihečyeđe pelni lii áimu čielgâsávt lieggânâm ovdii iähtun já njaalâ	eellimpiirâs taađeest káržum.
Lasanem
Njaalâ iälá ohtuunis teikkâ parâinis. Tot lii oskolâš pelikuáimásis, já paarâ sáttá iälustiđ maaŋgâid iivijd oovtâst, ađai nuuvt kuhháá ko pelikyeimi lii elimin.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2002 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 2002.
1649
1649 (MDCXLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1640-lovo majemuš ihe.
Mars
Mars máánuh
Marsist láá kyehti máánu:
Koskâ-Afrik täsiväldi
Koskâ-Afrik täsiväldi (sangokielân: Ködörösêse tî Bêafrîka; ) ađai Koskâ-Afrik lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Bangui.
Maryland
Maryland lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Annapolis já stuárráámus kaavpug Baltimore. Maryland lii ohtâ ucemuin uásistaatâin, mutâ kuittâg tobbeen ääsih ohtsis 6 083 116 olmožid (2020).
Uđđâ-Kaledonia provinseh
Kieldah
thumb|upright=1.8|right|Uđđâ-Kaledonia provinseh já kieldah {{Legend|#EC6B18|Maadâ-prooviins}} {{Legend|#BEC629|Tave-prooviins}} {{Legend|#FFFF80|Loyautésuollui prooviins}} Listoost lii vistig kieldânommâ, talle taavgijn lii kieldâ ässeeloho ive 2019 já loopâst lii kieldâ haaldâtlâš kuávdáš.
Huám.: * prooviins uáivikaavpug.
Maseru
thumb| thumb| Maseru lii Lesotho uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii meid Maseru kuávlu uáivikaavpug.
1636
1636 (MDCXXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1630-lovo čiččâd ihe.
Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii Uusimaa eennâmkode koskâoosijn. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 203 045 olmožid.
Iilvâs
Iilvâs (Lynx lynx) lii kissáelleid kullee koskâstuárusâš piätuellee, mii iälá Fennoskandiast, Ruošâst já Tiibetist. Smavvâ populaatioh kávnojeh meiddei muádi eres saajeest Euraasiast.
Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|230 px|Ilvâs lavdâm Iilvâs mákkoo merâasseest 5 500 meetter aloduv räi. Pyeremustáá iilvâs mákkoo vuovdijn, mutâ tom puáhtá kuáhtáđ ordârääji taavaabeln-uv. Ton lasseen iilvâs tiättoo meiddei koskâmeerâlii šadolâšvuođâ meecijn já Koskâ-Aasia miestâkuávluin já koške aroin.
Hollola
Hollola lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Hollolast ääsih 23 373 olmožid, já ton vijdodâh lii 727,46 km², mast 76,3 km² lii čääci. Hollola naaburkieldah láá Asikkala, Hausjärvi, Hämeenlinna, Kärkölä, Lahti já Orimattila.
Orjâlâškielâ
thumb|right| 5. Orjâlâškielâ Orjâlâškielâ teikâ pajekielâ teikâ tavesämikielâ lii sämikielâ.
Listo Liriomyza-suuhân kullee šlaajâin
Liriomyza-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Kristiinankaupunki
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu
Historjá
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu, nuorttân Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Helsig kaavpug já viestârist Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu.
Osimo
Siijdah
Abbadia, Campocavallo, Casenuove, Casette di Rinaldo, Cucchiarello, Fornace Morando, La Villa, Osimo Stazione, Padiglione, Passatempo, San Biagio, Montegallo, San Paterniano, San Sabino, Santo Stefano já San Valentino.
Listo Heleomyzidae-hiäimun kullee suuvâin
Taat lii listo Heleomyzidae-hiäimun kullee suuvâin. Listo siskeeld 82 suuhhâd.
Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu
Sajadâh já rääjih
Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Päijät-Häme pyereestvaijeemkuávlu, nuorttân Kymileevi pyereestvaijeemkuávlu, maadâviestârist Helsig kaavpug, viestârist Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu já taveviestârist Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu.
Kieldah
thumb|286x286px|Kárttá Uusimaa pyereestvaijeemkuávluin. Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu fiskâdáin. Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlun kuleh čiččâm kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Kiemâjäävri táálunkieldâ
Kiemâjäävri táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kiemâjáávrán ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Kiemâjäävri táálunkieldâ assii 7 532 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 351,0 km² (tuše eennâm). Kiemâjäävri táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Pelkosnjargâ, Puáššu, Ruávinjaargâ táálunkieldâ, Kyelijävri já Suáđigil.
Holland Taylor
Ive 1999 Taylor vuoitij Emmy-palhâšume tuámmár Roberta Kittleson roolâst TV-rááiđust The Practice. Evelyn Harper roolâst CBS rááiđust Two and a Half Men sun lâi Emmy-iävtukkâssân ohtsis neljii, já ohtii Miss Kincaid roolâst Netflix rááiđust Hollywood.
Ouidah
Ouidah teikkâ Whydah (yoruban Xwéda; ; ) lii kaavpug Beninist.
Mauritius
Mauritius täsiväldi (,, morisyenin Repiblik Moris) ađai Mauritius lii suáluistaatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Port Louis.
Sämitigge (Ruotâ)
Historjá
Ruotâ Sämitigge vuáđudui ive 1993, já tom viihkâi kiävtun kunâgâs Kaarle XVI Kustaa porgemáánu 26. peeivi 1993 Kiärunist.
Occoonkerdi
Historjá
Occoonkeerdi kavnáin ranskalâš fysikkáreh Charles Fabry já Henri Buisson ive 1913.
Luándukukái peivi
Luándukukái peivi lii teemapeivi, mii uárnejuvvo jyehi ive kesimáánu kuálmád pasepeeivi pirrâ Tave-enâmij. Teemapeivi uárnejui vuossâmuu keerdi Tanskaast ive 1988. 14 ihheed maŋeláá Ruotâ já Taažâ orniiškuottii tábáhtusâid teemapeeivi kunnen, Suomâ ive 2003 já Island ive 2004.
Puoidâ
Stuárudâh já olgohäämi
Puoidâ rummâš kukkodâh lii niŋálâsâin 18–22 cm já orásijn 23–27 cm. Seeibi lii 7–10 cm kukke. Niŋálâs tiäddá suulân 80–150 g já ores 150–300 g. Turkkâ lii ruškâd keessiv já vielgâd tälviv. Seibikeeči lii čappâd pirrâ ive. Tuše tavveen puoidâ molso kesi-iivnes tälvi-iivnán já muottuuttes soojijn tot lii pirrâ ivij ruškâd.
Hämeenlinna
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Elizabeth II
Elizabeth pelikyeimi lâi Prinssâ Philip ivveest 1947 ihán 2021. Sunnust láá nelji päärni: Charles (š. 1948), Anne (š. 1950), Andrew (š. 1960) sehe Edward (š. 1964). Elizabethist láá käävci ákkuvid.
Näimilitto já ennivuotâ
Elizabeth já Philips naajáin skammâmáánu 20. peeivi 1947. Philip lâi Elizabeth kuálmád viljâpeeli. Luutnant Philip Mountabatten finnij árvunoomâ Edinburgh herttua ovdil vihkâm. Näimilitto ij lamaš uárnejum já tot heivij Elizabethân pyereest, tastko Philip kuulâi oohtân Euroop puárásumosijn kunâgâssuuvâin.