cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuobârpoolvâ maŋa
Kuobârpoolvâ maŋa lii anarâš ráppájeijee Amoc single, mii almostui ive 2016 loopâ peln. Pittáást lává kyessilávlon Sofia Jannok já Niillas Holmberg.
Tonga
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1991
1991 (MCMXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1990-lovo nubbe ihe.
1828
1828 (MDCCCXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1820-lovo oovcád ihe.
1812
1812 (MDCCCXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1810-lovo kuálmád ihe.
Njuhčâmáánu 27.
Njuhčâmáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 86. peivi (kárgámive 87. peivi). Ive loopân láá 279 peivid.
Roovvâdmáánu 16.
Roovvâdmáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 289. peivi (kárgámive 290. peivi). Ive loopân láá 76 peivid.
Vyesimáánu 1.
Vyesimáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 121. peivi (kárgámive 122. peivi). Ive loopân láá 244 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ virgálâš liputtempeivi: Válburpeivi
Alavus
Alavus lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alavusist ääsih 11 416 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 151,46 km², mast 64,24 km² lii čääci. Alavus naaburkieldah láá Seinäjoki, Kuortane, Ähtäri, Virrat já Alajärvi.
Torino
Torino lii kaavpug Italiast, Piemonte kuávlust. Torinost ääsih 871 194 olmožid. Ton vijdodâh lii 130,01 km², já alodâh 239 m. Torino naaburkieldah láá Baldissero Torinese, Beinasco, Borgaro Torinese, Collegno, Grugliasco, Mappano, Moncalieri, Nichelino, Orbassano, Pecetto Torinese, Pino Torinese, Rivoli, San Mauro Torinese, Settimo Torinese já Venaria Reale.
1302
1302 (MCCCII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1300-ihelove kuálmád ihe.
Rautjärvi
Rautjärvi lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Rautjärvist ääsih 3 159 olmožid, já ton vijdodâh lii 401,90 km², mast 50,39 km² lii čääci. Rautjärvi naaburkieldah láá Parikkala já Ruokolahti.
Albania
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1202
1202 (MCCII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1200-ihelove kuálmád ihe.
International Sámi Film Institute
Käldeeh
About ISFI International Sámi Film Institute nettisijđoh (eŋgâlâskielân)
1982
Šoddâmeh
thumb|250px|right|Hildur Guðnadóttir ive [[2007]]
2019
Tábáhtusah
thumb|200px|left|Notre-Dame pyellim thumb|200px|left|Amazon meccipuáluh satelliitkooveest
Alda-nuorttâ
Staatah
Čuávuvááh staatah rekinistojeh táválávt Alda-nuortân:
Torre San Patrizio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Pieksämäki
Pieksämäki lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Pieksämäkist ääsih 17 475 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 836,22 km², mast 267,52 km² lii čääci. Pieksämäki naaburkieldah láá Hankasalmi, Joroinen, Juva, Kangasniemi, Leppävirta, Mikkeli, Rautalampi já Suonenjoki.
Siijdah
Ankele, Haapakoski, Halkokumpu, Heikkolankangas, Hietakylä, Hietamäki, Hällinmäki, Jäppilä, Järvikylä, Kaitainen, Kantala, Karjala, Kontiomäki, Kukkola, Kuvansi, Kylmämäki, Kähkölä, Lamminmäki, Längelmäki, Maavesi, Mataramäki, Montola, Naarajärvi, Narila, Nenonpelto, Neuvola, Nikkarila, Niskamäki, Nokkala, Nykälä, Oittila, Paltamäki, Partaharju, Pitkäsmäki, Pohjoismäki, Pyhitty, Pyhäjärvi, Pöyhölä, Rummukka, Ruuhilampi, Salmenkylä, Sarkaniemi, Siikamäki, Sormula, Suontientaipale, Surnuinmäki, Syvänsi, Tihusniemi, Tikkalanmäki, Toikkala, Tossavalansaari, Utriala, Valkeamäki, Vanaja, Vehmaskylä, Venetmäki, Venettekemäranta, Vilhula, Virtasalmi, Väisälä já Väyrylä.
1880
Tábáhtusah
thumb|left|Jyväskylä kaavpugkirkko ive 2009
Verbâ
Verbâ váátá táválávt subjekt, mii almoot celkkuu tahhee teikkâ váldufáádá. Motomeh veerbah iä kuittâg vaađâ subjekt. Tagareh láá ovdâmerkkân almolii tile almotteijee celkkuuh, nuuvtko šooŋâ kovvejeijee veerbah.
Roovvâdmáánu 31.
Roovvâdmáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 304. peivi (kárgámive 305. peivi). Ive loopân láá 61 peivid.
Trecastelli
Historjá
Trecastelli kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2014, ko Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Skammâmáánu 1.
Skammâmáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 305. peivi (kárgámive 306. peivi). Ive loopân láá 60 peivid.
Cupramontana
Cupramontana lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cupramontanast ääsih 4 490 olmožid. Ton vijdodâh lii 27,40 km², já alodâh 505 m. Cupramontana naaburkieldah láá Apiro, Maiolati Spontini, Mergo, Monte Roberto, Rosora, San Paolo di Jesi, Serra San Quirico já Staffolo.
Skammâmáánu 2.
Skammâmáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 306. peivi (kárgámive 307. peivi). Ive loopân láá 59 peivid.
Tawakkul Karman
Nissoontoimâtteijeeh avlijttáá
Aalmugijkoskâsâš nisonijpeeivi 2005 Karman já čiččâm eres nissoontoimâttijjed vuáđudii Nissoontoimâtteijeeh avlijttáá -ornijdume, mon ulmen lii ovdediđ olmoošvuoigâdvuođâid, eromâšávt säni- já uáivilrijjâvuođâ, já meid demokraatlâš vuoigâdvuođâid. Ornijdume algâalgâlâš nommâ lâi Nissoontoimâtteijeeh rajijttáá, mut sij iä finnim haldâttâsâst toimâlove toin noomáin já sij kolgii molsođ tom háámán Nissoontoimâtteijeeh avlijttáá ovdil ko haldâttâs mieđâi.
Dallas
thumb|250px| thumb|Dallas lippu thumb|Dallas, Dallas pirrâdâhkodde
1539
1539 (MDXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1530-lovo majemuš ihe.
Skammâmáánu 5.
Skammâmáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 309. peivi (kárgámive 310. peivi). Ive loopân láá 56 peivid.
Almugijkoskâsâš komovuotâsajattâh
Taat sajattâh lii jotkâ Ovtâstum staatâi Skylab- já Sovjetlito Mir- já Saljut-komovuotâsajattuvváid. Komovuotâsajattâh lii Kanada, Euroop, Jaapaan, Ruošâ já Brasilia komovuotâornijdumij sehe Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttuv ohtsâšhaahâ.
Aanaar
Aanaar kieldâ stuárráámus sijdâ já haaldâtlâš kuávdáš lii Avveel, kost láá suullân 3 000 ässed. Avelist 39 km tavas lii kieldâ nubben stuárráámus sijdâ Aanaar (608 ässed ). Aanaar siijdâst čokkân Suomâ sämitigge.
1342
1342 (MCCCXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1340-lovo kuálmád ihe.
Iran
thumb thumb|300px|right|Iran já ton ránnjáenâmeh, Kaspiameerâ, Persialuohtâ, Hormuznyeri já Omanluohtâ kárttáást Iran ( Īrān) teikkâ Iran islamlâš täsiväldi ( Žomhūrī-je Eslāmī-je Īrān) lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Teheran.
Porgemáánu 21.
Porgemáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 233. peivi (kárgámive 234. peivi). Ive loopân láá 132 peivid.
Azerbaidžan president
Tohálâšvuotâiävtuh
Iävtukkâs kalga leđe Azerbaidžan aalmugjeessân, mut ij uážu kuittâggin leđe siämmáá ääigi nube staatâ aalmugjeessân. Ton lasseen iävtukkâs kalga leđe aassâm riijkâst ucemustáá 10 ihheed, ige uážu leđe tyemmejum tuođâlâš rikosääšist.
Tukums
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1978
1977 (MCMLXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1970-lovo oovcád ihe.
Nubbe maailmsuáti
thumb| Nubbe maailmsuáti lâi maailmvijđosâš suáti, mii tábáhtui iivij 1939–1945 koskâsâš ääigi. Suáđi uásipeleh lijjii Ovtâstum kunâgâskode, Ranska, Sovjetlito já Ovtâstum staatâi litto sehe akselstaatah ađai Saksa, Italia já Jaapaan. Nubbe maailmsuáti lii stuárráámus suáti maailmhistorjást já stuárráámus uási maailm staatâin lijjii fáárust suáđist. Joba suulân 70 000 000–85 000 000 olmožid jammii suáđi ääigi.
San Severino Marche
Historjá
San Severino Marchest šoodâi kaavpug ive 1357.
Daugavpils
Historjá
Daugavpils vuáđudui ive 1275, já tast šoodâi kaavpug ive 1582.
Č
Č lii anarâškielâ puustavoornig čiččâd puustav.
1833
1833 (MDCCCXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1830-lovo niäljád ihe.
Algeria
Eennâmtiätu
thumb|left|Ävđineennâm [[Tassili n’Ajjer pirrâsist]] Algeria lii vijđoduv mield Afrik stuárráámus staatâ, mutâ paijeel nelji viiđâduási tast kuleh Sahara ävđinenâmân. Ävđineennâm oovtâst Atlasvaarijn kulá maadâ-Algerian, kost šoŋŋâdâh lii kume já koške. Riddokuávlust, kost luáháh já váráduvah haldâšeh enâduv, šoŋŋâdâh lii koskâmerâšoŋŋâdâh. Algeria alemus saje lii Mont Tahat, mii paijaan 2918 meetter alodâhân, já ton čohe alne lii koskâttuvvâi muotâ. Várádâhkuávluin täälvih sättih-uv leđe hirmâd kolmâseh. Keessiv láá távjá piegah, main láá kume kovjâ já čunoi.
Š
Š lii anarâškielâ puustavoornig 25. puustav.
Irland
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Skammâmáánu 18.
Skammâmáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 322. peivi (kárgámive 323. peivi). Ive loopân láá 43 peivid.
1839
1839 (MDCCCXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1830-lovo majemuš ihe.
Cuáŋuimáánu 15.
Cuáŋuimáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 105. peivi (kárgámive 106. peivi). Ive loopân láá 260 peivid.
Dhaka
thumb|Dhaka
1438
1438 (MCDXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1430-lovo oovcád ihe.
Delfiin
Delfiin (Delphinus delphis) lii táválumos väälisšlaajâ.
Stuárudâh já olgohäämi
Delfiinist lii täävgihámásâš kállu já ton siste lii jienâorgaan, mii tuáimá škajâluođânin. Delfiin puáhtá šoddâđ kyehti meetter kukkosâžžân já tot puáhtá teddiđ paijeel čyeti kilugrammâd. Motomeh delfiineh pyehtih mutteđ iivne. Delfiinist lii seelgist happiräigi, moin tot vuoiŋâ. Delfiin puáhtá eelliđ paijeel 50-ahasâžžân.
1626
1626 (MDCXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1620-lovo čiččâd ihe.
Skammâmáánu 21.
Skammâmáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 325. peivi (kárgámive 326. peivi). Ive loopân láá 40 peivid.
Padasjoki
Padasjoki lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Padasjokist ääsih 2 868 olmožid, já ton vijdodâh lii 729,85 km², mast 206,73 km² lii čääci. Padasjoki naaburkieldah láá Asikkala, Hämeenlinna, Kangasala, Kuhmoinen, Pälkäne já Sysmä.
Historjá
Padasjoki vuáđudui ive 1865.
Aanaarjävri
Eennâmtiätu
Aanaarjäävri vijđodâh lii 1 084 km², já tot lii Suomâ jaavrijn kuálmádin stuárráámus, já ubâ Laapi stuárráámus. Aanaarjävri lii meid Suomâ stuárráámus jävri, mii lii tuše oovtâ kieldâst já maailm nubben stuárráámus luándujävri, mii lii ollásávt tave näpikiärdu taavaabeln. Aanaarjäävri kulgâmvijdodâh lii 14 512 km2, já tot kulá Paččvei čácádâhân. Aanaarjävri lii Suomâ nubben kieŋâlumos jävri Päijänne maŋa. Aanaarjäävri kieŋâlumos saje lii Kálbáájoorŋâst, já tot lii 92 m. Jäävri koskâkieŋŋâlvuotâ lii 14,3 m. Aanaarjäävri čäcirääji kukkodâh lii suullân 3 300 km.
Aanaarjävri lii nuuvt kočodum vuáijumjävri. Aanaarjäävri ääldis lii šoddâm, ko vuáđukällee kiäldusvuotâ lii purgánâm. Purgánâm lii tovâttâm tom, ete källee laigoseh láá sirdâšum vuálus teikkâ pajas. Vuáluskulij já pajaskulij sirdâšum källeelaigoseh kočoduvvojeh vuáijumleehhin já horstin. Aanaarjävri lii tággáár tábáhtusâst šoddâm vuáijumleehhin já Suáluičielgi horstin.
Sanna Marin
thumb|Sanna Marin ive [[2019]] Sanna Mirella Marin (š. skammâmáánu 16. peeivi 1985, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš politikkár, kii tooimâi Suomâ uáiviministerin juovlâmáánu 10. peeivi 2019 – kesimáánu 19. peeivi 2023. Sun lii Suomâ kuálmád nissoonuáiviminister já Suomâ historjá nuorâmus uáiviminister, 34-ihásâžžân. Marin lii meid Suomâ kuhesáigásumos nissoonuáiviminister.
Tuávááš
Sanna Marin šoodâi Helsigist, mutâ lii aassâm meid Espoost. Škovlâivijdis sun aasâi Pirkkalast, kost sun meid čaalij pajeuáppen ive 2004. Tááláá ääigi sun áásá Tamperest, Kaleva kaavpuguásist, kost sun lii aassâm ive 2007 rääjist. Ton ive sun algâttij uápuidis Tampere ollâopâttuvâst, kost sun luuvâi haldâttâhtiettuu. Sun valmâštui maisterin ive 2017.
1389
1389 (MCCCLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1380-lovo majemuš ihe.
Juovlâmáánu 8.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: Jean Sibelius -peivi ađai syemmilii muusik peivi
1891
1891 (MDCCCXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1890-lovo nubbe ihe.
Tuusniemi
Siijdah
Enonsalo, Hauranki, Hiidenlahti, Juojärvi, Juurikkamäki, Jänissalo, Kartansalo, Kiukoonniemi, Kojanlahti, Konttimäki, Kosula, Laukka-aho, Laukansalo, Leppäranta, Litmaniemi, Lohilahti, Miettilä, Ohtaanniemi, Paakkila, Petäjämäki, Susiniemi, Syrjäsaari, Tuusjärvi, Tuusniemi, Ukonlahti, Viitamäki, Pajumäki já Soittu.
Turku
Historjá
Turku lii Suomâ puárásumos kaavpug; eteh, et tot vuáđudui ive 1229. Kihheen ij lah tast vises, mut 1200-lovvoost tot kuittâg tábáhtui. Turku lâi Suomâ epivirgálâš uáivikaavpug iivij 1809–1812 já puoh stuárráámus kaavpug 1840-lovo räi. Tuurku tobdeh eromâšávt kulttuurkaavpugin, já tot lâi-uv Euroop union kulttuuruáivikaavpug oovtâst Tallinnain ive 2011.
Uđđâivemáánu 17.
Uđđâivemáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 17. peivi. Ive loopân láá 348 peivid (kárgámive 349 peivid).
1218
1218 (MCCXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1210-lovo oovcád ihe.
1198
1198 (MCXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1190-lovo oovcád ihe.
Vyesimáánu 12.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: syemmilâšvuođâ peivi ađai J. V. Snellman -peivi
1178
1178 (MCLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1170-lovo oovcád ihe.
Uđđâivemáánu 21.
Uđđâivemáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 21. peivi. Ive loopân láá 344 peivid (kárgámive 345 peivid).
1968
1968 (MCMLXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1960-lovo oovcád ihe.
1319
1319 (MCCCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1310-lovo majemuš ihe.
Kuávžur
Lavdâm
Kuávžur luándulâš lavdâmkuávlu lii Tave- já Koskâ-Euroop. Kuávžur lii kuittâg-uv ištâdum maaŋgâ kuávlun, ovdâmerkkân Amerikân, motomáid Aasia enâmáid, Australian já Uđđâ Seelandân. Uđđâ soojijn kuávžurist lii puáttám uhke kuávlu páihálijd šlaajáid, já ton tiet tot lii luokittâllum čyeđe háitulumos vieresšlaajâ juávkun.
Suomâst kuávžurijd kalga ištâdiđ motomáid čácáduvváid, ko čäcivyeimi- já čäciputestemlágádâsah tovâtteh šlaajân hááituid. Kuávžur pivdomitoh láá tárkká miärášum: Válduášálâš pivdomitto lii 60 cm, mut Laapi kuávlust tot lii táválávt 50 cm. Ive 2019 aalgâ rääjist ij lah innig loválâš pivdeđ kuávžurijd Suomâ merâkuávluin.
Amman
thumb|Amman Amman lii Jordania stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Lea Laitinen
Kirjeh
1986 Inarilappisches Wörterbuch I. A-K Itkonen, E., Bartens, R. & Laitinen, L. (toim.) Helsig: Syemmilâš-ugrilâš servi. 441 sijđod (Lexica Societatis Fenno-Ugricae)
Tšad
Tšad lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii N'Djamena.
Uđđâivemáánu 25.
Uđđâivemáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 25. peivi. Ive loopân láá 340 peivid (kárgámive 341 peivid).
Mariah Carey
Mariah Carey (š. njuhčâmáánu 27. peeivi 1969, Huntington, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš musikkár, šuoŋârähtee já čaittâleijee.
Djibouti
Djibouti (afarkielân Yibuuti,, , somalikielân Jabuuti), virgálávt Djibouti täsiväldi (afarkielân Gabuutih Ummuuno, , , somalikielân Jamhuuriyadda Jabuuti), lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Djibouti.
Dominica
thumb Dominica lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Roseau.
Saratov
Saratov lii kaavpug Ruošâst Volga-juuvâ riddoost. Tot lii Saratov kuávlust.
Uđđâivemáánu 29.
Uđđâivemáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 29. peivi. Ive loopân láá 336 peivid (kárgámive 337 peivid).
1938
Uđđâivemáánu
uđđâivemáánu 26. peeivi – Yrjö Väisälä kaavnâi asteroidijd 1446 Sillanpää, 1447 Utra já 1529 Oterma.
2004
2004 (MMIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 2000-ihelove viiđâd ihe.
Ive 2023 sämikielâliih kirjeh
Ive 2023 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2023.
1308
1308 (MCCCVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1300-ihelove oovcád ihe.
Káránâs
Pessim
Káránâsah finnejeh uđâgáid eskin kuulmâihásâžžân, mut toh oceh pelikyeimis jo vuossâmuu kiiđâ. Talle tain lii läivis kiihâmäigi-uv, já nube ive taat lii vuáimálub. Udâgááh šaddeh eskin kuálmád ive.
Káránâsparâkodde toollâv ohtâvuođâ pirrâ ive, mut ovdil pessim kárnánâsâin lii kiihâmäigi. Tave-Suomâst káránâs mannee cuáŋuimáánu pelimudo rääjist, mäddin jo njuhčâmáánu aalgâst. Tuše niŋálâs láálá moonijd, moh šaddeh 3–6. Läällimääigi, suullân kulmâ oho, ores piämmá niŋálâs. Uđâgááh pisoh piervâlist 5–6 oho, já kyevti, kuulmâ vuossâmuu oho ääigi vaanhimkyevtis toollâv sii liegâsin. Káránâsmuáti piso oovtâst keesi loopâ räi, já eskin čohčuv šaddeh stuárráábeh káránâsmuáđih.
Nicole Kidman
Filmografia
thumb|Nicole Kidman ive [[2001]] thumb|Nicole Kidman ive [[2004]] thumb|Nicole Kidman ive [[2012]] thumb|Nicole Kidman ive [[2015]] thumb|Nicole Kidman ive [[2018]] thumb|Nicole Kidman ive [[2019]]
Ive 1975 sämikielâliih kirjeh
Ive 1975 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1975.
L
thumb|L L lii läättinlâš puustavoornig 12. já anarâškielâ puustavoornig 17. puustav.
Durbe
Historjá
Durbest šoodâi kaavpug ive 1893.
Fratte Rosa
Fratte Rosa lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fratte Rosast ääsih 913 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,63 km², já alodâh 419 m. Fratte Rosa naaburkieldah láá Fossombrone, Mondavio, Pergola, San Lorenzo in Campo, Sant'Ippolito já Terre Roveresche.
Uganda
Uganda lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Kampala.
Ive 1989 sämikielâliih kirjeh
Ive 1989 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1989.
1873
1873 (MDCCCLXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1870-lovo niäljád ihe.
1610
1610 (MDCX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1610-lovo vuossâmuš ihe.
San Costanzo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Martti Ahtisaari
Tuávááš
Ahtisaari šoodâi Viiburist ive 1937. Suu eeči Oiva Ahtisaari (1908–1976) lâi suátivievâ palvâlusâst. Suu enni lâi Tyyne Ahtisaari (j.s. Karonen, 1903–1967).
1188
1188 (MCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1180-lovo oovcád ihe.
Anarâškielâ servi
Anarâškielâ servi lii ive 1986 vuáđudum sämiservi, mon toimâmpäikki lii Aanaar kieldâ, Laapi eennâmkoddeest. Seervi vuáđudemčuákkim tollui Avelist juovlâmáánu 4. peeivi Avveel-hooteel auditoriost. Seervi vuáđudemjesâneh lijjii Veikko Aikio, Ilmari Mattus já Matti Morottaja, kote väljejui seervi vuosmužžân saavâjođetteijen.
1148
1148 (MCXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1140-lovo oovcád ihe.
Anarâškielâ servi
Servi almostit Anarâš-loostâ já Loostâš-lostii. Tolebáá servi meid kuástidij Kierâš-loostâ.
Sara Marielle Gaup Beaska
Karrieer
Sun vuáđudij Adjágas-muusikjuávhu oovtâst Láwra Sombyin. Sun lâi meiddei ohtâ juávhu kyevti lávlost já jyeigest. Nubbe lâi Láwra Somby. Juávkku jooskâi tooimâs ive 2014.
Afrik staatah
• 25px|border Kenia
• 25px|border Marokko
• 25px|border Senegal
Mercedes McNab
Karrieer
Mercedes McNab finnij vuossâmuu roolâ ive 1991. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest The Addams Family. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij tagarijn TV-rááiđuin ko Buffy the Vampire Slayer já Angel.
Sofia Jannok
thumb|Sofia Jannok Sofia Jannok (š. čohčâmáánu 15. peeivi 1982, Vääččir, Ruotâ) lii sämmilâš lávloo, musikkár, čaittâleijee já mediapargee. Jannok ráhtá pop-muusik orjâlâškielân, eŋgâlâskielân já ruotâkielân. Pop-muusik lasseen suu muusikist kullá meid ärbivuáválâš juáigus. Jannok vuossâmuš album White/Čeaskat almostui ive 2007. Muusik lasseen sun lii porgâm TV-jođetteijen Unna Junná -párnáiohjelmist.
Ulâštooŋâs
Ulâštooŋâs (Rhododendron tomentosum) lii toŋâsšaddoid kullee šaddo. Tot lii Tave-Pohjanmaa eennâmkode kukká.
Njuhčâmáánu 2.
thumb|[[Outi Pieski taaiđâtyeji Virde-Enni-Eennâm Suomâ Sämitigge parlamentsalist Sajosist]] Njuhčâmáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 61. peivi (kárgámive 62. peivi). Ive loopân láá 304 peivid.
SlinCraze
Palhâšumeh
Ive 2020 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Anarâškielâ tivvoomohjelm
Ohtân tivvoomohjelm hástun lii kielâlâš variaatio. Ovdâmerkkân tijme-sääni: ti’jme ~ tiijme (ol. gen.) já tijmeest ~ tiijmest (ol. lok.). Tivvoomohjelm kolgâččij tuhhiittiđ puoh tágárijd haamijd, mut tot hilgo stuorrâ uási maajeeb variaatioin (ij kuittâg puoh; tot tuhhit ovdâmerkkân häämi “piivdost”).
Njuhčâmáánu 3.
Njuhčâmáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 62. peivi (kárgámive 63. peivi). Ive loopân láá 303 peivid.
Kuovâmáánu 8.
Kuovâmáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 39. peivi. Ive loopân láá 326 peivid (kárgámive 327 peivid).
Agugliano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1580
1580 (MDLXXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1580-lovo vuossâmuš ihe.
Roovvâdmáánu 8.
Roovvâdmáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 281. peivi (kárgámive 282. peivi). Ive loopân láá 84 peivid.
Ancona
Ancona lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Anconast ääsih 100 305 olmožid. Ton vijdodâh lii 124,84 km², já alodâh 16 m. Ancona naaburkieldah láá Agugliano, Camerano, Camerata Picena, Falconara Marittima, Offagna, Osimo, Polverigi já Sirolo.
Papua Uđđâ-Guinea
thumb| Papua Uđđâ-Guinea lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Port Moresby.
Akaa
Kieldâlahtemeh
Kylmäkoski kieldâ lohtui Akaan ive 2011.
Moholt kirjerááju
Kirjerááju tááláš sajadâh já viäsu
Juovlâmáánu 3. peeivi 2018 kirjerááju varrij čujottâsâst Brøsetvegen 168 ton tááláá sajadâhân Moholt uáppeeaassâmkuávlun čujottâsân Moholt Allmenning 1. Kirjeráájust láá kyehti keerdi: vuossâmuu keerdist lii puoh, eereeb mangakirjeh já eŋgâlâskielâ kirjeh, moh láá nube keerdi luptâstuvvâst. Keerdij kooskâst láá porthááh, moh tuáimih siämmást meid amfiteatterin. Porthááh láá pivnohis čokkânemsaje kirjerájukuossijd.
Apple
Historjá
Apple Computer noomâ keksij Steve Jobs, ko sun maacâi oomeenfaarmist. Suu mielâst sääni Apple timedij sääni Computer. Ton lasseen Apple poođij ovdil sääni Atari puustavoornigist.
Porgemáánust 2018 Applest šoodâi maailm vuosmuš ovtâskâs finnodâh, mon markkânárvu lâi paijeel 1 miljard dollarid.
Viärukarvem
New York Times lii tutkâm Apple viärumáávsuid já lii selvâttâm täävi, maht tot karva viäruid. Applest láá postâloovákonttureh viäruparadiisijn, já ton toimâttuvah láá ovdâmerkkân Nevadast, kost iä lah ollágin irâttâsviäruh. Ruttâjotolâh stivrejuvvoo Luxemburg peht, mon áánsust Apple šiäštá ennuv viäruid.
Pärnipargovyeimi
Amnesty mieldi Apple piergâseh sättih siskeldiđ pärnipargovuoimijn rahtum meetaal. Ive 2016 almostum raportist Amnesty čuávui koobooltmaalmâ pyevtittem epivirgálii kuáivuttuvâst, mast lâi kevttum pärnipargovyemi. Kuáivuttuv jođettii 16 stuorrâ irâttâsâd, moi juávhust lâi meiddei Apple.
Britney Spears
Hajâčääsih
thumb|right|Britney Spears Curious-hajâčääci (2004)
Riävská
Lasanem
Riävská pessee jeegijn já tuodârmeecijn. Niŋálâs mannee táválávt 9–11 manneed já láálá taid 20–27 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih 5–15 peeivi ahasâžžân.
Hildá Länsman
thumb|Hildá Länsman ive 2019 Hildá Birget Länsman teikkâ Ánn-Ovllá Káre Jari Hildá (š. 1993) lii sämmilâš jyeigee, lávloo já musikkár. Länsman rávásmij Ucjuuvâst. Suu enni lii sämmilâš musikkár Ulla Pirttijärvi-Länsman. Hildá Länsman lii mieldi Solju, VILDÁ já Gájanas -muusikjuávhuin. Sun ráhtá muusik meiddei oovtâst Tuomas Norvioin.
Njuhčâmáánu 9.
Njuhčâmáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 68. peivi (kárgámive 69. peivi). Ive loopân láá 297 peivid.
1450
1450 (MCDL) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1450-lovo vuossâmuš ihe.
1199
1199 (MCXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1190-lovo majemuš ihe.
Kiärun (lodde)
Kiärun lii puigâkaanij hiäimun kullee meccikänilodde.
1814
1814 (MDCCCXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1810-lovo viiđâd ihe.
Iänudâh
Iänudâh (, já ) lii kieldâ Suomâst. Iänuduvâst ääsih 1 845 olmožid, já ton vijdodâh lii 8 391,35 km², mast 438,44 km² lii čääci. Iänuduv naaburkieldah láá Suomâst Aanaar, Kittâl já Muonio, Taažâst Kaivuonâ, Kuovdâkiäinu, Reisvuonâ já Stuorrâvuonâ sehe Ruotâst Kiärun.
1652
1652 (MDCLII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1650-lovo kuálmád ihe.
Seinäjoki
Seinäjoki lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Seinäjokist ääsih 63 913 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 469,24 km², mast 37,46 km² lii čääci. Seinäjoki naaburkieldah láá Alavus, Kuortane, Ilmajoki, Lapua, Virrat já Isokyrö.
Umesämikielâ
Numereh
10 = lúhke
Shirley Bassey
Eellim
Shirley Veronica Bassey šoodâi uđđâivemáánu 8. peeivi 1937 Tiger Bayst, Cardiffist. Suu eeči lâi nigerialâš merâalmai Henry Bassey já suu enni lâi eŋlandlâš Eliza Jane Start. Bassey eenist lijjii jo 4 párnáá, ko sun teeivâi Henry Bassey. Sunnui šoddii kuttâ párnáá lase já Shirley lâi täin nuorâmus.
Angola
Angola, virgálávt Angola täsiväldi (portugalkielân República de Angola) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Luanda. Angola virgálâš kielâ lii portugalkielâ, mutâ ton lasseen sárnuh ovdâmerkkân kongokielâ, kimbundukielâ já umbundukielâ. Angolast ääsih paijeel 32 miljovn olmožid, kiäin stuárráámus uási láá ristâliih: jo-uv katoliliih (41%) teikkâ protestantliih (38%). Angola ránnjástaatah láá tavveen Kongo täsiväldi já Kongo demokraatlâš täsiväldi, nuorttân Sambia já mäddin Namibia.
J. R. R. Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun lii čáállám fantasiaklassikoh The Hobbit (Hobitti), mii almostui ive 1937, já The Lord of the Rings (Suormâsij hiärrá), mii almostui kuulmâ uásist iivij 1954–1955 ääigi.
Listo Liechtenstein vaarijn
upright=1.4|thumb|[[Grauspitz (2599 m)]] upright=1.4|thumb|[[Naafkopf (2570 m)]] Taat lii listo Liechtenstein vaarijn. Liechtenstein alemus vääri lii Grauspitz, mii paijaan 2 599 meetter alodâhân.
Senigallia
Siijdah
Bettolelle, Borgo Bicchia, Borgo Catena, Borgo Coltellone, Borgo Passera, Brugnetto, Cannella, Castellaro, Cesanella, Cesano, Ciarnin, Filetto, Gabriella, Grottino, Mandriola, Marzocca, Montignano, Roncitelli, Sant'Angelo, San Silvestro, Scapezzano já Vallone.
Laapi eennâmkodde
Eennâmtiätu
Laapi eennâmkoddekuávdáš lii Ruávinjargâ. Eres kaavpugeh láá Kiemâ, Kiemâjävri já Tuárnus. Kiemâ-Tuárnus -kuávlu lii Ruávinjaargâ lasseen merhâšittee kaavpugkuávlu. Tuárnus lii Laapi puárásumos kaavpug, já Kiemâ lii merhâšitteemus ráhtulâšvuotâkaavpug.
Eennâmkode stuárráámus jävri lii Aanaarjävri (1 084 km²). Kuhemuuh juuvah láá Kiemâjuuhâ, Ounasjuuhâ, Kitinen já Muoniojuuhâ. Alemus saje lii 1 324 m Häldee vieltist Iänuduv kieldâst.
Kieldah
Laapi eennâmkoddeest láá 21 kieldâd, main Ruávinjargâ, Kiemâ, Kiemâjävri já Tuárnus láá kaavpugeh.
Viehâdâh
Ive 2017 loopâst Laapi eennâmkoddeest lijjii 179 223 ässed. Sist 172 386 sarnuu suomâkielâ, 1 560 sämikielâid, 438 ruotâkielâ já eres kielâid 4 839. Olgoeennâmliih lijjii 4 013.
Senegal
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
J. K. Rowling
Eellim
Rowling šoodâi Yate General Hospitalist alda Bristol. Pärnivuođâ sun aasâi Gloucestershirest, Eŋlandist já Chepstowist, Gwentist, Walesist. Suu eeči, Peter, lâi kirdemmaašininsinöör já enni, Anne, tieđâteknikkár. Rowlingist lii ohtâ nuorâb uábbi, Dianne.
1130
1130 (MCXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1130-lovo vuossâmuš ihe.
1556
1556 (MDLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1550-lovo čiččâd ihe.
1586
1586 (MDLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1580-lovo čiččâd ihe.
1596
1596 (MDXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1590-lovo čiččâd ihe.
1544
1544 (MDXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1540-lovo viiđâd ihe.
1970
1970 (MCMLXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1970-lovo vuossâmuš ihe.
Taipalsaari
Taipalsaari lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Taipalsaarist ääsih 4 642 olmožid, já ton vijdodâh lii 761,94 km², mast 417,10 km² lii čääci. Taipalsaari naaburkieldah láá Lappeenranta, Lemi, Puumala, Ruokolahti já Savitaipale.
Utajärvi
Historjá
Utajärvi vuáđudui ive 1865.
Apecchio
Apecchio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Apecchiost ääsih 1 784 olmožid. Ton vijdodâh lii 103,11 km², já alodâh 493 m. Apecchio naaburkieldah láá Cagli, Città di Castello, Mercatello sul Metauro, Pietralunga, Piobbico, Sant'Angelo in Vado já Urbania.
Siijdah
Caselle Salceto, Colombara, Osteria Nuova, Pian del Serra, Pian di Molino, San Martino del Piano, Serravalle di Carda já Valdara.
Suomâ jiečânâsvuođâpeivi
Suomâ jiečânâsvuođâpeivi lii Suomâ aalmugpeivi, moin ávuduvvoo staatâ jiečânâsvuotâ jyehi ive juovlâmáánu 6. peeivi. Taat lii virgálâš Suomâ liputtempeivi.
Egypt
Islamlâš Egypt
Aalgâst arabeh iä ennuvgin muttám aašijd Egyptist, tuáivun orroođ tobbeen pisovávt haaldâšmin – lijjiihân sij kuittâg etnisâš já oskolduvlâš ucceeblovvoost. Nuuvtpa sij iä irâttâm jurgâlittiđ egyptlijd islamoskon, iäge muttám Bysant viäruttâs vyevi. Arabeh tátulávt pissuu sierâ egyptlijn, iäge tondiet meidgin valjim Aleksandria uáivikaavpugin, peic vuáđudii jieijâs kaavpug, Al-Fusṭāṭ, mii lâi talle val bysantlij haldâšem Babylon. Arabisaatio kal tábáhtui kuuloold Egyptist-uv, mutâ ovdâmerkkân kreikakielâ pisoi virgálâškielân ive 706 räi já ulmuuh sarnuu ain koptikielâ Al-Fusṭāṭist-uv.
Mamelukeh, ottomaaneh já Stuorrâ-Britannia
Ovdilgo ottomaaneh valdii Egypt uássin sii väldikode, haldâšii mamelukeh Egypt iivij 1250–1517. Ton paje ääigi šoodâi Egyptist muslimmaailm nuorttii arabiasárnoi kuávlu pooliitlâš, kulttuurlâš já ekonoomlâš kuávdáš. Mielâkiddiivâš lii tot, ete mamelukeh jieijah iä lam arabeh, sist ij lam muslimlâš tuávááš já maaŋgah sist mattii hirmâd hyeneeht arabiakielâ.
Serravalle di Chienti
Serravalle di Chienti lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Serravalle di Chientist ääsih 1 054 olmožid. Ton vijdodâh lii 95,99 km², já alodâh 667 m. Serravalle di Chienti naaburkieldah láá Camerino, Fiuminata, Foligno, Monte Cavallo, Muccia, Nocera Umbra, Pieve Torina, Sefro já Visso.
Siijdah
Acquapagana, Attiloni, Bavareto, Borgo, Castello, Castello d'Elce, Cesi, Civitella Marche, Collecurti, Collelepri, Colpasquale, Copogna, Corgneto, Costa, Dignano, Forcella, Gelagna, Gelagna Bassa, San Martino, Taverne já Voltellina.
Ruándim
Ustevvuotâkaavpugeh
Ruándim ustevvuotâkaavpugeh láá:
Apiro
Uáinámušah
Apirost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Puáris kuávdáá tehálumos tori lii "Piazza Baldini", kost lii kieldâtáálu. Kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu "Collegiata di Sant'Urbano" -kirkko, mii lii "Piazza Baldini" -torist. Apirost lii meiddei muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Lappajärvi
Historjá
Lappajärvi vuáđudui ive 1865.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Lappajärvi markkân.
Kankaanpää
Kaavpuguásih
Justeeri, Jyllinmäki, Jyränkylä, Järventausta, Kirnukallio, Koskenoja, Käpylä, Kärki, Lohikko, Lorvikylä, Makkaramäki, Mettälänkangas, Myllymäki, Pansia, Reima já Tapala.
Nurmes táálunkieldâ
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Suomâ liputtempeivi
Suomâ liputtempeivi teikkâ Suomâ lippupeivi lii peivi, kuás Suomâ lippu kiässoo stáágun. Suomâ liputtempeeivih juáhhojeh virgálâš já vuáhádum liputtempeivijd. Ivveest láá tääl 7 virgálâš já 13 vuáhádum liputtempeivid. Suomâst sehe virgáliih já vuáhádum liputtempeeivih merkkejuvvojeh almenááhkán táválávt nuuvt, ete peivimere paaldâst lii smavvâ kove Suomâ liipust.
Virgáliih liputtempeeivih Suomâ lippuin
Virgálâš liputtempeeivijn lii asâttum Suomâ lippuin liiputmist adelum asâttâs (383/1978) 2 §:st. Suomâst láá tääl jyehi ive 7 virgálâš liputtempeivid, kuás Suomâ lippu kiässoo stáágun :
1808
1808 (MDCCCVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1800-ihelove oovcád ihe.
Yrjö Väisälä
thumb|right|Yrjö Väisälä 1950-lovo aalgâst Yrjö Väisälä (ive 1906 räi Veisell; ) lâi syemmilâš geodeet, täsnitiettee já fysikkár. Sun tooimâi akatemikkárin iivij 1951–1961.
Apollo-komovuotâskijppâ
F1A-moottorij paajaabeln lâi rakkeet vuosmuš puddâ. Ton paajaabeln lâi nubbe puddâ já ton paajaabeln kuálmád puddâ.
Piandimeleto
Piandimeleto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Piandimeletost ääsih 2 088 olmožid. Ton vijdodâh lii 39,90 km², já alodâh 319 m. Piandimeleto naaburkieldah láá Belforte all'Isauro, Carpegna, Frontino, Lunano, Macerata Feltria, Pietrarubbia, Sant'Angelo in Vado, Sassocorvaro Auditore, Sestino já Urbino.
Jelgava
Jelgava lii kaavpug Latviast. Jelgavast ääsih 56 159 olmožid. Ton vijdodâh lii 60,1 km², já alodâh 13 m.
Sierra Leone
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Penza
Historjá
Penza vuáđudui ive 1663.
Ive 2004 sämikielâliih kirjeh
Ive 2004 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2004.
Erkki Itkonen
Der ostlappische Vokalismus vom qualitativen Standpunkt aus mit besonderer Berücksichtigung des Inari- und Skoltlappischen
Taat tutkâmuš čielgee motomijd vookaalaašijd já addel diakronisii uáinu toos, maht vokaleh nubástuveh nubbijd vokaláid. Taan tutkâmušâst Itkonen viärdádâlâi anarâškielâ nuorttâlâškielân. Kielâi viärdádâllâm lii ain ávhálâš, tondiet ton áánsust lii älkkeb kavnâđ kielâhistorjálijd käldeid já madduid. Sun valjij eidu anarâškielâ já nuorttâlâškielâ, tastko toh láá kuábbááh-uv nuorttâsämikielah. Uáli stuorrâ uási tain puáris tutkâmušâin láá eidu tagareh tutkâmušah, moh viärdádâleh sämikielâid.
Cuáŋuimáánu 9.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: suomâkielâ peivi ađai Mikael Agricola -peivi''
1456
1456 (MCDLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1450-lovo čiččâd ihe.
1604
1604 (MDCIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1600-ihelove viiđâd ihe.
Uárji-Virginia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Riehtitääsi
Haldâttâhtuámustoovlih
Suomâst haldâttâhtuámustovlijn láá 2 sierâ riehtitääsi, moh riehtitääsioornigist maneh vyelemuu tääsist alemuu táásán:
Esanatoglia
Siijdah
Capriglia, Pagliano já Palazzo.
1966
1966 (MCMLXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1960-lovo čiččâd ihe.
Latvia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Njuhčâmáánu 21.
Njuhčâmáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 80. peivi (kárgámive 81. peivi). Ive loopân láá 285 peivid.
Vildâšahe
Olgohäämi já stuárudâh
Rävis vildâšahe lii táválávt tälviv ruškisčappâd teikkâ čapisräänis já keessiv kuovgisräänis. Vildâšave čiivgah láá ränisfiskâdeh, kuovgisruškadeh já vielgâdeh. Vildâšahe niŋálâs tiäddá suullân 100 kg, já hiäivulijn kuávluin rävis ores puáhtá teddiđ 300 kg Euroopist já joba 400 kg Aasia viestâroosijn. Suomâst vildâšaheores tiäddá enâmustáá 230 kg. Vildâšave sevealodâh lii 70–110 cm, já roopâ kukkodâh puáhtá leđe 185 cm. Seibi lii 17–26 cm, motomin joba 40 cm. Vildâšaheorásist láá stuorrâ já korrâ čalameh. Niŋálâs láá 12 njammad (6 paarâ).
Lavdâm
Vildâšahe lii ohtâ maailm vijđásumosân levânâm eennâmnjomâtteijein já puoh vijđásumosân levânâm šahešlaajâ. Tot tiättoo jyehi nanamist, peic Antarktisist. Maaŋgâ kuávlun vildâšahe lii levânâm, tastko ulmuuh láá puáhtám tom toho. Vildáskâm lojes šaveh láá maŋgii uhke algâluándun, já toh annojeh ohtân čyeđe háitulumos vieresšlaajâst.
Raavâd
Maaŋgah kyeppirelleeh láá absoluutliih šaddoporreeh. Vildâšahe lii härvinâš spiekâstâs, ko tot lii puohporree. Tom purâtteh ruottâseh, ruotâsmyerjih, itoseh, veerdih, taamiterhoh, pähkineh, myerjih, heđâlmeh já kuobbâreh. Vildâšahe porá mielâstis meiddei čielgitävtittemes elleid já uccâ jursseid, já tot puáhtá puurrâđ haaškâid-uv. Vildâšahe puáhtá uuccâđ purrâmuš meiddei tuuvnijn. Motomin vildâšahe iälust piäldui sehe pottáák- já ruotâsšaddoenâmij aldasijn, já talle tot porá tobbeen šaddee šaddoid. Vildâšahe puáhtá meid vahaduttiđ kuáttumenâmijd já sinoid talle ko tot lii ucâmin vuoggâmááđuid, skuápuid já tivrekiivsâid. Ruotâst vildâšaveh láá tuššâdâm joba jyelgipállukiedijd.
Mogadishu
Mogadishu lii ässeelovo mield Somalia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Laukaa
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Petriano
Siijdah
Gallo já Santa Maria in Calafria.
Uŋgar
Uŋgar ( [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] ) lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Budapest.
Urho Kekkonen
Urho Kaleva Kekkonen lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 8. presidentin iivij 1956–1982. Sun lii kuhesáigásumos president Suomâ historjást.
Kirsi Kunnas
Eellim
Kunnas šoodâi Helsigist. Suu vaanhimeh, Sylvi já Väinö Kunnas, láin kovetaiđâreh. Eeči Väinö jaamij, ko Kirsi lâi tuše neelji-ihásâš. Tast maŋa enni Sylvi naajâi taaiđâkritijkkár Einari J. Vehmasáin. Kunnas juuđij škoovlâ Helsigist já čaalij tiivtâid jo nuorâ nieidân. Suu vuosmuš tihtâkirje Villiomenapuu almostui ive 1947.
Juovlah
Jeesus šoddâmpeivi
Vuosmužžân Hippolytos Roomalâš äigidij Jeesus šoddâm juovlâmáánu 25. piäiván 200-lovvoost. Sun arvâlij, ete eŋgâl uáináttâs Marian lâi tábáhtum kiđđâpeeivijorgálduv ääigi, mii lâi talle njuhčâmáánu 25. peeivi, já ete Jeesus ličij šoddâm oovce mánuppaijeed ton maŋa. Jo siämmáá ihečyeđe ääigi ovdâmerkkân Tave-Afrik donatoliih vietiškuottii suu šoddâmjuhle eidu tien peeivi.
Juovlah islamist
Veikkâ Jeesus šoddâmpeeivi juhlom kulá-uv tuš ristâooskon, islamosko pasekirjeest ađai Koranist kávnojeh čujottâsah juovláid. Koranist ovdâmerkkân Maryam muštâl Jeesus šoddâmist.
Siilinjärvi
Siilinjärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Siilinjärvist ääsih 21 302 olmožid, já ton vijdodâh lii 507,81 km², mast 106,85 km² lii čääci. Siilinjärvi naaburkieldah láá Kuopio já Lapinlahti.
Pesaro já Urbino eennâmkode kieldah
Pesaro já Urbino eennâmkoddeest láá 52 kieldâd.
Arcevia
Siijdah
Avacelli, Castiglioni, Caudino, Colle Aprico, Costa, Loretello, Magnadorsa, Montale, Nidastore, Palazzo, Piticchio, Prosano, Ripalta, San Ginesio di Arcevia, San Giovanni Battista, San Pietro in Musio, Sant'Apollinare já Santo Stefano.
2021
Vyesimáánu
thumb|right|[[Italialâš muusikjuávkku Måneskin ive 2018]]
Čuhčá
Lavdâm já eellimpiirâs
Čuhčá lii Euroop já Aasia taveoosij kuácceevyevdistiellâs lodde. Suomâst tot iälá masa ubâ enâmist, eereeb peesi ordârääji taavaabeln. Čuhčá lii päikkilodde. Tot iälá mielâstubbooht puáris vuovdijn. Lasanemääigi ulguupeln oráseh já niŋálâsah joteh eres juávhoin. Suomâ čuhčánääli lii áárvu mield 540 000 ohtâgâssâd.
Raavâd
Keessiv čuhčá porá umolijd, versoid já siemânijd já tälviv pecikuácceid.
Joensuu
Joensuu lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Joensuust ääsih 76 806 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 750,97 km², mast 369,32 km² lii čääci. Joensuu naaburkieldah láá Ilomantsi, Kontiolahti, Lieksa, Liperi, Rääkkylä já Tohmajärvi.
Jesi
Siijdah
Castelrosino, Mazzangrugno, Piandelmedico, Santa Lucia, Tabano já Verziere.
Uáinámušah
Jesist lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh kaavpuguásih. Puáris kuávdáá tehálumos tori lii "Piazza Federico II". Kaavpug kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu "San Pietro Apostolo" -kirkko já "Santuario delle Grazie" -kirkko.
Komovuotâ
Komovuođâst láá miljardeh tääsnih, main ohtâ lii Piäiváš.
Čuárvioppuu
Olgohäämi já tobdomeerhah
Čuárvioppuu ciägu "čuárvih" ađai kyehti puzzâtiepi uáivi alne láá eromâš tobdomerkkâ. Iänááš čuárvih láá kuittâg njuáigud maŋaskulij já ko miinii heemâd tom, te talle čuárvih ceggâneh já talle tom iärut pyereest siämmááhámásiist jeggiluátkust ađai jeggioppust. Puzzâtiepij keežild čuárvioppuu sulâstit stuorrâoppuu já tast láá ooraansfiskis čalmeh, sárgáás fiskájeijee čuávjipeeli já seelgibeln čapissárgásâš ruškisräänis. Kirdedijn puáhtá iäruttiđ, et suájái monnjâuásist váilu vielgis robdâ já pottâš tevkis sárgáh láá keezih. Čuárvioppuu kukkodâh lii 31–37 senttid, suájákejij koskâ 90–100 senttid já tiäddu 250–400 rammid.
Peter Greene
Suu vuosmuuh elleekove- já televisioroolah lijjii 1990-loho aalgâst. Sun lii lamaš ovdâmerkkân elleekuuvijn The Mask (1994), Pulp Fiction (1994) já The Usual Suspects (1995). Maŋgii sun čaittâl mottoomlágán skeelmâ teikâ rikolii.
Melanie Griffith
Karrieer
Melanie Griffith finnij vuossâmuu roolâ ive 1969. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest Smith!. Sust šoodâi pegâlmâs ive 1988, ko sun čaittâlij elleekooveest Working Girl.
Arizona
Arizona lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Phoenix já tot lii meid stuárráámus kaavpug. Tom maŋa stuárráámuuh kaavpugeh Arizonast láá Tucson já Mesa.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Cuáŋuimáánu 22.
Cuáŋuimáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 112. peivi (kárgámive 113. peivi). Ive loopân láá 253 peivid.
1196
1196 (MCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1190-lovo čiččâd ihe.
Skammâmáánu
Skammâmáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive ohtnubálovváád já nubben majemuš mánuppaje. Skammâmáánust láá 30 peivid. Tast lii meid kevttum nomâttâs "marrasmáánu".
Narvik
Narvik ( teikâ Narviika) lii kaavpug Taažâst. Narvikist ääsih 21 845 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 432,17 km², mast 236,71 km² lii čääci.
Espanja eennâmkodeh
Jiešhaldâšemkuávlui uáivikaavpugeh láá táválávt meid eennâmkuudij uáivikaavpugeh. Tuše Mérida Extremadurast já Santiago de Compostela Galiciast iä lah eennâmkuudij uáivikaavpugeh, veikkâ toh láá-uv jiešhaldâšemkuávlui uáivikaavpugeh.
Tavoleto
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Piäipánjeh
Nomâttâsah
Ludij systemaatlâš nommâdmist lii lamaš vala "iso-käpylintu", mii lii tarbâšâm noomâ. Tot lii uážžum nommânis stuorrâpaaccâhlodde, mon vissásávt iärut paaccâhloddááš-nomâttâsâst.
Puoh eres šlaajah láá finnim noomâs oppâtahosávt. Rahtum noomah láá ruánáápiäippáin, kollepiäippáin, ruánáávarbusâš, ryeivil, väriryeivil, tuodârsávjáduvvâš, kiirjâgsuájápaaccâhloddááš, stuorrâpaaccâhlodde, ruopsisvarbusâš, kuácceelodde já ruopsisryeivil.
André Kuipers
Eellim já peerâ
André Kuipers lii šoddâm Amsterdamist, Hollandist roovvâdmáánu 5. peeivi 1958. Sun valmâštui talhâstiettuu tuáhtárin Amsterdam ollâopâttuvâst ive 1987. Suu perrui kuleh kálgu, kulmâ nieidâ já ohtâ alge.
766
Kalender
thumb|Fujiwara no Matate
Ypäjä
Siijdah
Kartanonkylä, Levä, Manninen, Palikkala, Perttula (markkân), Varsanoja já Ypäjänkylä ("Ypäjän sajattâh").
Armenia
thumb thumb Armenia lii staatâ. Ton uáivikaavpug lii Jerevan. Eennâmtieđâlávt Armenia lii Aasiast, mut kulttuurlávt já historjálávt tot kulá Euroopân.
Philadelphia
thumb| thumb|Philadelphia lippu thumb|Pennsylvania kárttá mast Philadelphia pirrâdâhkodde merkkejum Philadelphia lii kaavpug Pennsylvania uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii Pennsylvania uásistaatâ stuárráámus kaavpug já kuđâdin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 1,5 miljovn olmožid.
Lemmeejuuhâ
Lemmeejuuhâ lii juuhâ Anarist, Suomâst. Tot lii tubdum kolletoidemist já siämmáánommâsâš aalmuglâšmeecist.
Eennâmtiätu já luándu
Lemmeejuuvâ kukkodâh lii 80 km já kulgâmvijđodâh 687 km2. Tot álgá Návgosjeegist já virded kezzin ovdil ko kobdo kollehaammân alda. Lemmeejuuvâst láá čiččâm jävrid já toi kooskâst kezibeh sajeh, moh láá táválávt kuoškah. Jäävrih láá Morgâmjävri, Rovâdâsjävri, Ergijävri, Čuáđgijävri, Sieptâgâšjävri, Muáđhádjävri sehe Äivihjävri. Juuvâ nuorttâriddo lii stuárráámus uásild ciägus já tobbeen láá ollâ tuoddâreh, nuuvt ko Juuvâkielâs, Rovâdâsuáivi sehe Viibuštuoddâreh. Viestârriddo vuod lii täsivub, já tobbeen láá aalmuglâšmeeci väzzimpálgáh. Lemmeejuuvâ sijđojuuvah láá Puškojuuhâ, Vaijuuhâ, Suohpášávži, Rovâdâsjuuhâ sehe Lággujuuhâ.
Kollekuáivum
Avveeljuuvâ 1870-lovo kollekavnumij tiet kollekuáivooh irâttii kavnâđ kole meid Lemmeejuuvâst, mut iä luhostum. Kole kavnui iäskán 1940-lovvoost Suohpášávžist, mon maŋa Lemmeejuuvâ alda lii lamaš ain kollekuáivum.
Skotland
Skotland lii Ovtâstum kunâgâskode uásikuávlu. Stuárráámus kaavpug lii Glasgow, mut Skotland uáivikaavpug lii Edinburgh. Skotland lii Ovtâstum kunâgâskode nubben stuárráámus uásikuávlu, já ive 2012 tobbeen assii 8,3 % Ovtâstum kunâgâskode ässein.
Edvard Wilhelm Borg
Edvard Wilhelm Borg lâi syemmilâš kirkkohiärrá já vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos.
Eellim
Edvard Wilhelm Borg šoodâi Pyhäjokist uđđâivemáánu 6. peeivi 1830, čaalij pajeuáppen cuáŋuimáánu 21. peeivi 1851 já vihkui pappân Kuopiost juovlâmáánu 14. peeivi 1853. Sun vihkui vuossâmuu keerdi cuáŋuimáánu 20. peeivi 1856 Hilma Johanna Malmbergáin, paasij leskân cuáŋuimáánu 10. peeivi 1877 já naajâi uđđâsist uđđâivemáánu 13. peeivi 1878 kálgu-uámikkâsâs obbijn Wilhelmina Malmbergáin. Párnááh sust lijjii oovce, kiäin kulmâ láá šoddâm Anarist, kulmâ Ucjuuvâst já loopah Raahest já Vaasast. Siämmáá ive ko sun varrij Ucjuuhân ađai 1860, jaamij suu Matti-kaandâš, kote hävdidui Aanaar Hävdieennâmsuollui. Edvard Wilhelm Borg jaamij Oulust uđđâivemáánu 13. peeivi 1910 oho paijeel kähcilovihásâžžân.
Levon Ter-Petrosjan
thumb|Levon Ter-Petrosjan Levon Ter-Petrosjan ( já ; š. uđđâivemáánu 9. peeivi 1945, Aleppo, Syyria) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 1. president iivij 1991–1998.
Phoenix
thumb| thumb|Maricopa pirrâdâhkodde já Phoenix Phoenix lii Arizona uásistaatâ uáivikaavpug. Tot lii ässeelovo mield meid Arizona stuárráámus kaavpug. Phoenixist ääsih ohtsis suulân 1,7 miljovn olmožid. Tot lii puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn viđâdin stuárráámus. Phoenix lii meid Ovtâstum staatâi uásistaatâi uáivikaavpugijn puoh stuárráámus já áinoo uásistaatâ uáivikaavpug, mast ääsih paijeel miljovn olmožid.
Pešnirihhááh
Nomâttâsah
Jis pešnirihháá noomâst lii lamaš ennuv páihálâš variaatio, te aaibâs ereslágán lii lamaš fiskispešnirihháá nommâdem: puáris kielâst tot lii kočodum fiskiscissáážin. Fiskiscissááš ij kuittâg lah lamaš tuše fiskispešnirihháá nommâ, mut tot lii čujottâm meiddei pyeidicissáážân, vyevdicissáážân, sämicissáážân já fiskisvuávlážân. Ohtâgin täin nommâohtâvuođâin ij lah lamaš táválub ko nubbe, nuuvt et nommâ ličij älkkeht puáhtám vuáháduttiđ tiätušlaajân. Tondiet loddenomâttâsâi vuáhádutmist lep ollásávt luoppâm fiskiscissááš-noomâst. Kyevti härvinâš pešnirihhááššlaajân, moh lijjii pááccám nomâttáá, lep kárttám rähtiđ oppâtahosâš noomâ. Taah nomâttâsah, sitruunpešnirihhááš já virdepešnirihhááš láá jurgâlusloovnah suomâkielâst.
1892
1892 (MDCCCXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1890-lovo kuálmád ihe.
Espanjakielâ
upright=1.9|thumb|right|Espanjakielâ eennâmtiäđáliih sajeh {{Legend|#800000|Virgálâš kielâ teikkâ nubbe virgálijn kielâin}} {{Legend|#D40000|1 000 000+}} {{Legend|#FF8080|100 000+}} {{Legend|#FFD5D5|20 000+}} Luhâmin aktiivlávt espanjakielâ Espanjakielâ (esp. español teikkâ castellano) kulá indoeurooplij kielâi roomaanlâš kielâjuávkun.
Pielavesi
Siijdah
Heinämäki, Jokijärvi, Joutsenniemi, Jylhä, Jylänki, Karjala, Koivujärvi, Kotaniemi, Kuivaniemi, Kurolanlahti, Lammassalo, Lampaanjärvi, Lappetelä, Laukkala, Leppämäki, Löytynjärvi, Löytynmäki, Niemisjärvi, Ohemäki, Pahkamäki, Pajumäki, Pajuskylä, Panka, Pappila, Pauha, Penttilänlahti, Pielavesi, Petäjäjärvi, Pukara, Ristinen, Saarela, Sulkava, Säviä, Taipale, Tallus, Tommonmäki, Tuovilanlahti, Vaaraslahti já Venetmäki.
Smerillo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ana Tijoux
Eellim
Anamaria Tijoux šoodâi kesimáánu 12. peeivi 1977 Lillest, Ranskaast, kuus suu vaanhimeh láin patârâm Chilest Augusto Pinochet jiešvääldi tiet ive 1976. Suu eeči lâi Douglas Olivares, já suu enni lii sosiologia professor já totkee María Emilia Tijoux. Suu vaanhimeh iäránáin, ko Tijoux lâi páárnáš. Maŋeláá suu enni naajâi perruu ustev já chilelâš patâreijee Roberto Merino Jorquerain, kiäst maŋeláá šoodâi Anamaria eeči meid virgálávt.
Karrieer
Ive 2006 Ana algâttij soolokarrieeris. Suu vuossâmuš album almostui ive 2007, já nubbe ive 2010. Vuossâmuš album lii ollásávt espanjakielân. Nube albumist vist Ana ráppáá sehe espanja- já ranskakielân.