cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roxy Music
Roxy Music lâi ive 1970 vuáđudum eŋlandlâš rock-juávkku. Juávhu tobdosumos häämi lâi Bryan Ferry (laavlâ, kuoskâttâsčuojânâsah), Phil Manzanera (kiitaar), Andy Mackay (saksofon, oboe), Paul Thompson (ruumbuh) já Brian Eno (syntetisaattor). Eno vuolgij juávhust ive 1973 já suu sajan poođij Eddie Jobson.
Historjá
Roxy Music pieđgânij ive 1983, ko Bryan Ferry algâttij soolokarrieeris. Juávkku maacâi ive 2001 já lávdástij ive 2011 räi.
Marja Bål Nango
Palhâšumeh
Ive 2011 Nango väljejui Riddu Riđu ive nuorâ taidârin. Ive 2020 sun finnij Rhode Island aalmugijkoskâsâš festivaal palhâšume elleekovestis Njuokčamat. Siämmáá ive já siämmáá elleekooveest oobbiš Marja já Ingir finnijn meid Best Live Action Short -palhâšume imagineNATIVE-elleekovefestivaalist já Palm Springs aalmugijkoskâsâš festivaal palhâšume.
Paramaribo pirrâdâh
Paramaribo pirrâduv naabureh láá nuorttân Commewijne pirrâdâh sehe uárjin já mäddin Wanica pirrâdâh. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
Vyelipirrâduvah
Keevâtlávt Paramaribo pirrâduv vyelipirrâduvah tuáimih Paramaribo kaavpug kaavpuguássin.
Listo Atari almostittem videospeelâin
thumb|300px|Atari logo Taat lii listo Atari almostittem videospeelâin. Tááláá Atari, Inc. tubdii ovdil ive 1999 noomáin GT Interactive já ivveest 1999 ihán 2003 noomáin Infogrames, Inc..
Čäcisäplig
Raavâd
Čäcisäplig ravâdin láá puohlágáneh šadoh já toi uásih. Motomin čäcisäplig puáhtá puurrâđ elleeraavvâd. Tot porá muorâi veedijd, motomin meid koorâid sehe jävriruávuid, jävrihoošijd já vuojâraasijd. Čäcisäplig norá ruotâsšaddoid já ruonnâsijd eennâmvuálááš vuággusis.
Čuoškah
Lasanem
Ko niŋálâs čuoškâ lii parâttâllâm ores čuoškáin, te tot ferttee njoommâđ voorâ, vâi vajaččij monniđ. Ko čuávji lii tievâ voorâst, te niŋálâs mannee aldemuu čäci-, teikkâ nješšiláádun, suánjun tâi aijui hirmâd mere moonijd. Tot lii nuuvt lusis pargo, et čuoškâ jáámá, ko tot lii toimâttâm biologilii pargoos.
Eellim já eellimahe
Čuoškâ eellimahe lii suullân ohtâ ihe, ko rekinist mane- já suoksâääigi-uv fáárun. Jis tuše rekinist eellimave tast, ko čuoškâ kirdel, te tot ij lah kale maŋgâgin peeivi.
Naamiokiärppááh
Olgohäämi
Naamiokiärppááh láá koskâstuárusiih, ruškâdeh já fiskiskirjááh. Tain láá kezis suájáh, kubdâsiähá uáivi já kuhes tobdočuárvih. Tain lii kuhes njamonjune, mut toin toh njameh tuše šaddoin mieđâ. Maaŋgah šlaajah sulâstiteh ivnijdis já liihâdmis peeleest viäpsáid ađai toh jievžâdeh taid já fillejeh máhđulijd vajalijd.
Suovsah
Suovsah ovdáneh miäđušijnij já viäpsái parasiitin ađai toh fillejeh meiddei iššeedtivrijdis-uv.
Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
Stand and Sing of Zambia, Proud and Free lii Sambia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1964 rääjist. Lavluu lii nuottim Enoch Mankayi Sontonga, já ton saanijd láá čáállám G. Ellis, E.S. Musonda, J.M.S. Lichilana, I. Lowe, J. Sajiwandani já R.J. Seal.
Äigi
Ääigi SI-ohtâdâh lii s ađai seekunt.
Serie B 1980–1981
Juávhuh
}}
Ijjävri
Ijjävri (, já ) lii jävri Aanaar kieldâ taveuásist. Njiävđámjuuhâ álgá Ijjäävrist, mii lii meid Njiävđámjuuvâ čácáduv stuárráámus jävri. Ijjävri lii suulân 21 km kukke já 2 km kubduv já kulá masa ollásávt Kaalduáivi meccikuávlun.
Lapinjärvi
Lapinjärvi lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Lapinjärvist ääsih 2 630 olmožid, já ton vijdodâh lii 339,31 km², mast 9,43 km² lii čääci. Lapinjärvi naaburkieldah láá Iitti, Kouvola, Loviisa, Myrskylä já Orimattila.
Ryhákiärppááh
Ryhákiärppááh (Phoridae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Kumppi
Kumppi (Canis lupus) lii stuorrâ penuvellee. Tot lii tuođâlávt uhkevuálásâš Suomâst.
Lavdâm
Suomâ kumppinääli ive 2020 lâi suullân 216–246 kumppid. Suomâst lijjii talle áárvu mield 30 valved. Kuumpih eelih tijpâlávt Nuorttâ-Suomâst, mut moonnâm iivij valveh láá lasanâm eromâšávt Uárji-Suomâst.
Raavâd
Kumppi lii piätuellee, mii pivdá eromâšávt sorvâelleid. Tot saalâst kuittâg meiddei jursseid, luudijd já njuámmilijd, puásuituálukuávlust poccuid já spiekâstâhlávt päikkielleid. Kumppi kiävttá ubâ saalâsis ravâdâssân, meid taavtijd. Motomin tot sáttá čiehâđ uási salâsist. Kuumpih salâsteh táválávt valven, mut ohtuunis kumppi-uv pasta motomin koddeđ soorvâ.
Anarâš mááccuh
Mááccuhkulttuur ovdánem lii lamaš ohtâvuođâst eellimtaavijd, já nisonij táiđu-tiätu lii lamaš taarbâšlâš káárvui rähtimist, tastko sij láá huolâttâm pihtâsijn. Mááccuh lii lamaš tyejipiivtâs, já pargo lii meridâm, maggaar piivtâs lii kolgâm leđe, lâi-uv te saahâ kesi- teikâ tälvipihtâsist.
Nuorâi mááccuh
Tááláá ääigist nuorah pyehtih jieijâs uáinuid kárvudâttâmtaavijd, já sij halijdeh ovdediđ jieijâs mielâ mield puáris kárvudâttâmäärbi.
Kárgámihe
Kárgámihe lii ihe, mast láá 366 peivid. Ton kuovâmáánun lii lasettum 29. peivi, mii kočoduvvoo kárgámpeivin. Táválávt kuovâmáánust láá 28 peivid já ivveest 365 peivid. Paijeelmiärálâš peivi lasettuvvoo ihán, vâi kalenderive iveääigih västidiččii astronomisijd iveaaigijd.
Kárgámpeivi viättoo neljijn juáválij ivij, peic čuođijn juáválij ivij tuše talle, jis ihe lii meiddei juáválâš neljijnčuođijn. Kárgámpeivi lasettuvvoo tondiet ko Eennâm jorá jieijâs aksel pirrâ nyevt 365,2422 kerdid ton ääigi ko tot jorá ohtii Piäiváá pirrâ. Nubij sanijgijn Eennâm juurrâm Piäiváá pirrâ pištá nyevt 365 peivid, vittâ tiijme, 48 minuttid já 46 sekuntid. Tondiet 365-piäivásiih kalenderiveh iä tievâslávt västid Eennâm juurrâmääigi.
959
Kalender
thumb|Chai Rong
Myrskylä
Historjá
Myrskylä vuáđudui ive 1636.
Njuuvčuálppááh
Njuuvčuálppááh (Calcariidae) láá varbusluudij laahkon kullee hiäimu. Kulmâ suuvâ já kuttâ šlaajâ kuleh taan hiäimun. Tain čabivuávláš já njuuvčuálpáš eelih Tave-Amerikist, Aasiast já Euroopist, meid Suomâst. Nelji eres šlaajâ eelih tuše Tave-Amerikist.
Vuoptah
Vuoptâi iivneh mulsâšudeh čappâdist ruškâdân, kuovgâdân, ruopsâdân, ránásân já vielgâdân. Vuoptâčalmeest láá kulmâ keerdi. Siskerdi lii medulla. Nubbe kerdi lii cortex, mii lii kasemus kerdi já siskeeld vuoptâi ivne ađai melaniin. Cuticula lii vuoptâčalme olgokerdi.
Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)
Juávkku 14
Juávhust 14 ađai čiđđâjuávhust láá kuttâ algâaamnâs: čiđđâ, pii, germanium, tane, lajo já flerovium. Juávhu algâamnâsij puoh atomijn láá nelji olgoelektron. Juávhu algâamnâsijn čiđđâ lii epimeetaal, pii sehe germanium pelimetalleh já loopah metalleh.
Leonard Cohen
Kirječällen
McGillist valmâštum maŋa Cohen almostitij ive 1956 vuossâmuu tihtâčuágálduv Let Us Compare Mythologies. Cohen tergâdumoseh fáádáh lijjii jo talle oskoldâh já seksi. Cohen joođhij uápuid New York Columbia ollâopâttuvvâst, kost suu ovdâkove García Lorca lâi meid máttááttâllâm. Cohen ij kuittâg lijkkum uáppoid já maacâi Montrealân. Ive 1959 sun finnij 3 000 dollar išeruuđâ já kuástidemsopâmuš suu čuávuváá kiirján. Išeruuđâ áánsust Cohen puovtij varriđ Lontoon. Ihepele maŋa sun varrij kreikkalii Hydra suollui já oostij táálu tobbeen. Cohen nubbe tihtâkirje The Spice-Box Of Earth almostui ive 1961 já suu vuossâmuš roomaan The Favourite Game ive 1963. Roomaan almostui Kanadast eskin 1970. Cohen čuávuvâš tihtâčuágáldâh Flowers for Hitler almostui 1964 já kieđâvušâi noomâs mield nube maailmsuáđi tábáhtusâid. Nubbe roomaan Beautiful Losers almostui ive 1966 já čuávuvâš tihtâčuágáldâh Parasites of Heaven siämmáá ive. Kirjeh iä kuittâg vuobdum tuárvi pyereest já nuuvtpa Cohen iberdij, ete sun ij puávtáččii elettâttâđ kirječällen. Ive 1966 sun sirdâšui lávloo-laavlârähten já almostitij tihtâčuágálduvâid tast maŋa häärviht.
Jyelgipállu
Jyelgipáálu spellih áámmátlávt jyehi nanamist, já motomijd spiekâstuvâid rekinisthánnáá tot lii pivnohumos šlaajâ puoh Euroop, Läättinlâš Amerik, Afrik já Aasia enâmijn. Miljovneh ulmuuh pirrâ maailm maneh keččâđ jyelgipálluspeelâid eromâš jyelgipállustadionáid, já val eenâb ulmuuh keččih speelâid televisiost. Jyelgipáálu piergiimettum pivnohvuođâ tet tom kočodeh-uv maŋgii "kunâgâsšlaaijân".
Oria
Oria lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Oriast ääsih 14,496 olmožid. Ton vijdodâh lii 83,67 km², já alodâh 166 m. Oria naaburkieldah láá Erchie, Francavilla Fontana, Latiano, Manduria, Mesagne já Torre Santa Susanna.
Rivello
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Vignale-Santa Margherita, Cammartino, Fiumicello, Mascalcia, Medichetta, Molingiuolo, Rotale, San Costantino, Sorba, San Freno, Santo Quaranta, Sant'Andrea, Sovereto, Capo d'Elci, Filoto, Prato, Campo dei Monaci, I Pasquali, Carpineta, Camporotondo, Sirino, Monticello, Palazzo, Città já Colla.
Sipaliwini pirrâdâh
Vyelipirrâduvah
Sipaliwini pirrâdâh lii juohhum 7 vyelipirrâdâhân:
Njuuvčuálpáš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Njuuvčuálpáš lii varbusii matsâš, 17–19 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 29–40 g. Orráás selgi, suájákeejih já pottâš koskâpuuzah láá čappâdeh, mudoi tot lii vielgâd. Niŋálâs lii ruškis- já vielgiskirjáá. Njuuvčuálppáá njune lii keessiv čappâd já tälviv ruškisfiskâd, já ton jyelgih láá čappâdeh. Njuuvčuálppáá kirdemjienâ lii "kililili"-skiillân já ton laavlâ lii uánihis, čyejilis verstâ.
Čikâlâsčuoškah
Čikâlâsčuoškah (Cecidomyiidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Pasila kirjerááju
Historjá
Kirjerááju huksiittâs lii vuávám syemmilâš arkkiteht Kaarlo Leppänen. Huksiittâs julgâsiijđo tevkisčuovjis kaageleh sulâstiteh Aalto-kuávdáá kaavpugtáálu Seinäjokist. Kirjerááju siste-uv láá vaikuttâsah Alvar Aalto kirjeráájuin tegu epinjuolgâ luándučuovâ já visteoosij vielgâdvuotâ.
Kirkkonummi
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Abramsby, Abrasinmäki, Bergstad, Bondarby, Bro, Båtvik, Böle, Domvik, Dåvits, Edis, Edö, Eestinkylä (Estby), Evitskog, Finnby, Finnsbacka, Friggesby, Gesterby, Grundträsk, Gumbacka, Gunnarsby, Gunnarskulla, Haapajärvi, Haukipää, Heikkilä (Hindersby), Hila, Hilabäck, Hirsala, Honskby, Hullus, Häggesböle, Hällnäs, Ingels, Ingvalsby, Jerikonmäki (Jerikobacken), Jolkby, Jorvas, Junckars, Järsö, Kaljärvi, Kantohaka (Stubbhagen), Kantvik, Karuby, Kattholm, Kauhala, Killinmäki (Gillobacka), Kirkkolaakso (Kyrkdalen), Kirkkonummen keskusta (Kyrkslätt centrum), Knopps, Kolsari (Kolsarby), Korkkulla, Koski, Kurkisto, Kuusala (Kusas), Kvis, Kylmälä, Kyrkvalla, Kärras, Laajakallio (Bredberg), Laitamaa, Lapinkylä (Lappböle), Leivola, Lill-Estby, Lill-Kantskog, Lindal, Loviselund, Luoma (Bobäck), Långstrand, Långvik, Masala (Masaby), Mattby, Medvastö, Munkinmäki (Munkkulla), Myllykylä (Kvarnby), Navala, Neidonkallio (Jungfruberg), Nissniku, Nägels, Näse, Oitmäki (Oitbacka), Pappilanmäki (Prästgårdsbacken), Petäjärvi, Peuramaa (Hjortlandet), Piispankylä (Biskopsböle), Pilvijärvi, Pippurn, Porkkala (Porkala), Rajakumpu (Råkulla), Ravals, Rilax, Sarvvik, Sepänkannas (Smedsnäs), Sepänkylä (Smedsby), Sevals, Skinnars, Smeds-Edö, Sperrings, Storkansskog, Storms, Strömsby, Stubbans, Sundsberg, Svartvik, Sävvalla, Tammikylä (Ekby), Tanskarla (Danskarby), Tolsa (Tolls), Torsvik, Toukolahti (Majvik), Träskby, Upinniemi (Obbnäs), Vasikkahaka (Kalvhagen), Veikkola, Veklahti (Vecklax), Vitträsk, Vols, Vuohimäki (Getberg), Vårnäs, Värby, Ytterkurk, Ådbäck, Ängvik, österby, Överby já Överkurk.
Čabivuávláš
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|Niŋálâs Čabivuávláš lii 14–15,5 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 20–30 g. Orráás uáivi, čuudâ já radde láá čappâdeh. Niske lii ruopsisruškâd, čuávji vielgâd já selgipeeli čapis- já ruškiskirjáá. Niŋálâs lii kuovgâdub ko ores já ton uáivi lii sárgáá.
Lavdâm já eellimpiirâs
Čabivuávláš pessee Euroop, Aasia já Tave-Amerik tundrakuávluin. Suomâst tot pessee eromâšávt Säämi tuodârjolgâdâsâin já jeegijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 50 000–150 000 paarrâd. Nääli lii kiäppánâm majemui iivij, já šlaajâ lii tääl čalmeestoonnum Suomâst. Čabivuávláš tálvástâl Koskâ-Aasiast. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđavärrim cuáŋui-vyesimáánust.
Filiano
Filiano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Filianost ääsih 2 802 olmožid. Ton vijdodâh lii 71,81 km², já alodâh 597 m. Filiano naaburkieldah láá Atella, Avigliano, Forenza, Ripacandida já San Fele.
Säynätsalo
Historjá
Säynätsalo kieldâ vuáđudui ive 1924, já tot lopâttui ive 1993.
Muusik
Aalmugmuusik já maailmmuusik
Aalmugmuusikin kočoduvvoo ovdâráhtulâšvuođâlâš pirrâsist šoddâm muusik, mii lii sirdâšum puolvâst nuubán vuárháttáá já nuotâttáá. Aalmugmuusikist ij lah tiätu nuotâsteijein, já tot lii šoddâm táválávt kuhes äigikooskâst. Tondiet tot lii tahheevuoigâdvuođâin rijjâ materiaal. Tááláá ääigi aalmugmuusik jiešvuođah ovdâstuvvojeh távjá populaarmuusikân.
Säkylä
Säkylä lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Säkyläst ääsih 6 646 olmožid, já ton vijdodâh lii 527,71 km², mast 120,96 km² lii čääci. Säkylä naaburkieldah láá Eura, Huittinen, Kokemäki, Loimaa, Oripää já Pöytyä.
Ráiđulâš vuáhádâh
Historjá
Tááláá algâamnâstavlustuv raahtij ryeššilâš Dmitri Mendelejev ive 1869. Saksalâš Lothar Meyer lâi siämmáá ääigi ráhtám jieijâs tavlustuv.
Mendelejev ennustij algâamnâstavlustuv vievâst, ete liččii kulmâ tubdâmettum algâamnâs, moh iä lamaš vala kavnum. Sun meid ennustij toi algâamnâsij jiešvuođâid viehâ tárkká. Ko taah algâamnâseh, ađai gallium, germanium já skandium, kávnojii já eromâšávt gallium jiešvuođah lijjii uáli alda Mendelejev ennustâs, te ráiđulâš vuáhádâh tuhhiittui almolávt. Maŋeláá vuáhádâhân ferttij lasettiđ uđđâ sárgáttuv, ko jálukaasuh lijjii kavnum.
Njuolgâduslâšvuođah
Ráiđulâš vuáháduvvâst kávnojeh čuávuvááh njuolgâduslâšvuođah:
Eckerö
Eckerö lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Eckeröst ääsih 949 olmožid, já ton vijdodâh lii 752,67 km², mast 644,95 km² lii čääci. Eckeröst lii tuše ohtâ naaburkieldâ: Hammarland.
George Orwell
Tuávááš já kirjálâš karrieer
Eric Arthur Blair šoodâi Indiast, mut jo 1-ihásâžžân sun varrij enijnis Eŋlandân já juuđij škoovlâ tobbeen. Suu vaanhimeh láin virgealmai Richard Walmesley Blair já Ida Mabel Limouzin. Sun valmâštui Eton Collegest ive 1921 já poorgâi ton maŋa virgealmajin Indiast já Burmast. Suu vuossâmuš roomaan Burmese Days (1932) kieđâvušâi suu ääigi Burmast. Ive 1927 Orwell iäránij virgealmaa tooimâst já aasâi muáddi ive Pariisist já Lontoost, kost sun poorgâi ovdâmerkkân máttáátteijen já kirjekävppijâssân. Siämmáá ääigi sun irâttij peessâđ kirječällee karrieeris aalgân. 1930-lovvoost sun almostitij čiččâm kirjed já maaŋgâid esseid, já 1930-lovo loopâst sun lâi jo ubâáigásâš kirječällee. Iivij 1936–1937 Orwell uásálistij rijjâtátulâžžân Espanja siskáldâssuátán. Sun taištâlij nelji mánuppaje Aragonia radostuvvâst, ovdil ko sun havvâšui. Pááikánmaccâm maŋa sun čaalij suáđist ive 1938 almostum kirje Homage to Catalonia. Nube maailmsuáđi ääigi 1941–1943 Orwell poorgâi BBC:st. Ive 1945 sun viettij kulmâ mánuppaje Ranskaast, Saksaast já Nuorttâriijkâst suátireeivâlonotteijen. Ive 1943 Orwell algâttij pargo čižetpiäláduv Tribune-loostâ kirjálâšvuođâ toimâtteijen. Orwell roomaan Animal Farm almostui ive 1945. Kirje lii pooliitlâš faabeel, mii kovvee elleemainâs häämist Ruošâ vääldikomettem já Stalin ääigi Sovjetlittoost. Roomaan lâi maailmvijđosâš miänástus já Orwell šoodâi tobdosin kirječällen. Sun joođhij pargo toimâtteijen já almostitij ive 1949 suu tobdosumos kirje Nineteen Eighty-Four, mii lii dystopia puátteevuođâst. Sehe Animal Farm ete Nineteen Eighty-Four láá 1900-lovo kirjálâšvuođâ klassikkoh.
Priivaateellim
Ive 1936 kesimáánust Orwell naajâi Eileen O'Shaughnessyin. Suoi adoptistijn kaandâ Richard ive 1944. Eileen jaamij čuávuváá ive. Orwell naajâi Sonia Brownelláin ive 1949. Orwell puáccái tuberkuloosân 1940-lovo loopâst já jaamij uđđâivemáánu 21. peeivi 1950 46-ihásâžžân. Orwell uábbi Avril šoddâdij suu kaandâ Richard.
986
986 (CMLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 980-lovo čiččâd ihe.
Tšeekikielâ
Smavvâ sänikirje
Jak se máš? - Mii kulloo?
Polttijááh
Eellimvyevih
Veikkâ polttijâš ij stuáruduvâs peeleest lahkin áhtánâs huáđđoo, lii tot kuittâg viehâlágán kikse, ko toos iä táátu späittiđ ubâ čuoškâvuoidâsehkin. Tot aatâšt ulmuu tuše olgon tâi taggaar saajeest, mast tot nabda lemin olgon. Ovdâmerkkân láávust tâi telttaast. Tuuveest tot ij aatâšt ulmuu ollágin.
Juha Rantasila -palhâšume
Vyeitteeh
* Janne Niskala molâmeeri lâi siämmáš ko Porin Ässät spellee Esa Lindell molâmeeri. Kuohtuuh spelleeh tohhii meiddei siämmáá ennuv vuáittumoolâid. ekivät myös yhtä paljon voittomaaleja. Niskala vuoitij palhâšume, tastko sust lâi pyereeb pacâttemprooseent. Niskalast lâi 5,1 %. Lindell pacâttemprooseent vuod lâi 4,2 %.
Karvia
Karvia lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Karviast ääsih 2 313 olmožid, já ton vijdodâh lii 527,71 km², mast 17,72 km² lii čääci. Karvia naaburkieldah láá Kankaanpää, Kauhajoki, Kurikka já Parkano.
Kuorevesi
Kuorevesi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân ive 2001 aalgâst. Ive 2000 loopâst Kuorevesist assii 2 750 olmožid, já ton vijdodâh lâi 334,2 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Kuorevesi naaburkieldah lijjii Juupajoki, Jämsä, Jämsänkoski, Keuruu, Längelmäki, Mänttä já Vilppula. Ive 1968 loopâ räi naaburkieldáid kuulâi meid Koskenpää, mii lohtui Jämsänkoskin ive 1969 aalgâst.
Kuorevesi vaakun vuávái Olof Eriksson.
Kooskah
Čuávuvááh kooskah láá kieldâ kuávdáást ađai Hallist:
Kiri-kirjeráájuh
Kiri-kirjeráájuh lâi kirjerájučuákki, mast lijjii kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadânuorttâoosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Kiri-kirjeráájoid kullii 9 fastâ toimâsaijeed já ohtâ jottee toimâsaje ohtsis 6 kaavpugist já kieldâst: Haapajärvi, Haapavesi, Kärsämäki, Pyhäjärvi, Pyhäntä já Siikalatva.
San Severino Lucano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Martin Luther King Jr.
Tuávááš
King šoodâi Atlantast, Georgia uásistaatâst Michael King Juniorin. Suu vaanhimeh láin Martin Luther King Sr. (š. Michael King) já Alberta Williams King. Suu eeči lâi meid pappâ, kii molsoi jieijâs já kaandâs noomâid Martin Luther kunnen ive 1934. King valmâštui ive 1948 Morehouse Collegest sosiologia kandidaatin. Ive 1951 sun valmâštui teologia kandidaatin Crozer teologisii seminaarist. Martin Luther King Sr. nomâttij King Dexter Avenue baptistkirho pappân Montgomeryst, Alabamast ive 1954. Teologia tuáhtárin King valmâštui kesimáánu 5. peeivi 1955 Boston ollâopâttuvvâst. King naajâi ive 1953 Coretta Scottáin Marionist, Alabamast. Sunnui šoddii nelji párnáá: Yolanda Denise (š. 1955), Martin Luther III (š. 1957), Dexter Scott (š. 1961) já Bernice Albertine (š. 1963).
Nakkila
Nakkila lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Nakkilast ääsih 5 235 olmožid, já ton vijdodâh lii 184,88 km², mast 1,97 km² lii čääci. Nakkila naaburkieldah láá Eura, Eurajoki, Harjavalta, Pori já Ulvila.
745
745 (DCCXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 740-lovo kuuđâd ihe.
Längelmäki
Kooskah
Čuávuvááh kooskah láá Länkipohja siijdâst, mii tääl kulá Jämsä kaavpugân:
Lippukodde (várdám)
Tuáváášsiärvus
Iänááš uásist lippukuudijn lii mottoom tuáváášsiärvus, suullân kyevti kuálmádâsâst tot lii páihálâš servikodde. Motomijn tot puáhtá leđe vanhimijrääđi tâi miinii iärásijd. Tuáváášsiärvus fáálá távjá lippukoodán saje toimâmân já máhđulávt mottoomlágán ruđâlii iše-uv.
Silbâ
Siähuseh
Táválávt silbâ kiävttoo siähusin, mast lii jo-uv 83 % teikâ 92,5 % silbâ. Loppâ lii veški. Taggaar siävus, mast lii 92,5 % silbâ, kočoduvvoo sterling-silbân. Veški kiävttoo tondiet, ko tot taha siähus korrâsubbon, mon lasseen tot lii häälbib já nuuvt tot häälbid siähus hade. Sterling-siilbâ jiešvuođâlâš tiäddu lii 10,3 kg/dm³.
Silbâtiiŋgâi putestem
Silbâtiiŋgâid puáhtá älkkeht já torvolávt putestiđ pääihist. Tiiŋgâid kalga pieijâđ náápán, mast láá lieggâ teikâ kume čääci já taggaar aamnâs, mii sirdá šleeđgâ, tegu sältti teikâ sooda, sehe aluminfolio. Tiiŋgah kiässojeh aluminfolio siisâ. Alumin lii epijáálub meetaal já tondiet tot redusist silbâsulfid maasâd silbân. Reaktio-ovtâldâh lii 3Ag2S + 2 Al → 6 Ag + Al2S3. Silbâtiiŋgah putestuvvojeh joba muádi minuttist, jis tiiŋgah iä lah čuuvtij kámmáseh. Jis toh láá, te tarbâšeh kuhheeb ääigi. Reaktiost luovvân om. vetysulfid, H2S, mon haajâ sulâstit pillâšum känimoonijd teikâ pasâttâsčäcituálvoo. Putestum tiiŋgâid puáhtá šiälgásmittiđ om. ullosukkáin.
735
735 (DCCXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 730-lovo kuuđâd ihe.
Paaccâhloddááš
Lasanem
Paaccâhloddááš piervâld kuácceemuorân kierruu piällás já mannee uđđâive-njuhčâmáánust 3–5 mane. Niŋálâs láálá moonijd 13 peivid já ores piämmá tom läällim ääigi. Uđâgááh vyelgih piervâlist 16–18 peeivi ahasâžžân.
Ascoli Piceno eennâmkode kieldah
Ascoli Piceno eennâmkoddeest láá 33 kieldâd.
Roxy Music (album)
Pitáh
Puoh pittáid lii čáállám Bryan Ferry.
Magdalena Andersson
Eellim já oppâm
Andersson vuossâmuuh läävhih politiikist tábáhtuvvii jo Katedralskolan-luvâttuv ääigi ađai ive 1983, ko sun seervâi Ruotâ sosialdemokraatlâš piäláduv nuorâisiärván SSU:n. Ive 1987 sun väljejui SSU Uppsala-pirrâduv saavâjođetteijen. Kävppiollâškoovlâst sust šoodâi ton škoovlâ sosialdemokraatlâš ekonoomkerho saavâjođetteijee, já sun tooimâi taan roolist iivij 1991–1992.
Petolahti
Petolahti kieldâ lâi oovtâkielâlávt ruotâkielâlâš: ive 1960 tiäđui mield ton ässein 99,7 % sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry
Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry (uánihávt SP-FS) lii syemmilij várdájeijei aalmuglâš ornijdume. SP-FS lii almugijkoskâsii várdámlihâstâs áinoo ovdâsteijee Suomâst. Tot lii maailmornijdumij Várdámlihâstâs Maailmseervi (World Organization of the Scout Movement, WOSM) já Várdámnieidâi Maailmlito (World Association of Girl Guides and Girl Scouts, WAGGGS) jeessân. SP-FS tuálvu maailmseervij uulmijd ovdâskulij já huolât tast, et várdámtoimâ Suomâst piso almugijkoskâsii várdámlihâstâs prinsiipij já ulme miäldásâžžân. Aktiivlâš jesânin SP-FS lii fáárust oovdedmin maailmseervijd.
Toimâmprinsiipeh
SP-FS puáhtá toohâđ oovtâstpargosopâmušâid jieškote-uv oskoldâhkudijguin. Tai sopâmušâi ulmen lii ovdediđ oskoldâh- já uáinušoddâdem sajattuv uássin SP-FS faallâm várdámšoddâdem sehe sooppâđ oovtâstpargo prinsiipijn.
715
715 (DCCXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 710-lovo kuuđâd ihe.
Sälttisyeini
Stuárudâh já olgohäämi
Sälttisyeini lii 30–100 cm olluv. Ton vyeliloostah láá suulân 7–15 cm kuheh.
Pietragalla
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Castel di Lama
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
910
910 (CMX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 910-lovo vuossâmuš ihe.
Montemilone
Siijdah
Ariaccia, Casalini, Costa del Sole, Coste Zio Canio, Demanio Grande, Demanio Piccolo, Difensola, Dulcito, Fontana Ioanna, Macinali, Medicanda, Mezzamese, Murgese, Perillo, Santa Maria, Spinamara, Sterpara, Torre, Valle Castagna Soprana, Valle Castagna Sottana, Valle Cornuta Soprana já Valle Cornuta Sottana.
Alahärmä
Kieldâlahtem
Alahärmä, Kortesjärvi já Ylihärmä kieldah lahtojii Kauhavan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Saammâl já puoidâ
Saammâl já puoidâ lii čiččâd uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Tejârääsi
Tejârääsi (Filipendula ulmaria) lii ruusušaddoid kullee šaddo. Tot lii Pohjanmaa eennâmkode šaddo.
Kiävttu
Tejârääsi nommâ jo muštâl, et loostah já kukáh kiävttojeh teejân. Šado kukkáid láá meid kiävttám viini já vuolâ njaddon. Tovle tejârääsi kukkáid levâttii lättei oolâ ovdil juuhlij, vâi máhđulâš pahas haajah iä šodâččii.
Talk
Talk lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 14. studioalbum já vuossâmuš digitaallávt jienâttum album. Tom almostitij Victory Music njuhčâmáánu 21. peeivi 1994. Album muusikšlaajâ lii progressiivlâš rock. Taan albumist lâi fáárust siämmáš čuojâtteijeejuávkku ko Big Generator -albumist. Tot finnij Union naalijn negatiivlâš vuástáväldim, já album turnee maŋa Trevor Rabin já Tony Kaye vuolgijn juávhust.
Vektor
Vektorpuáđus ađai ruossâpuáđus
Maajeeb miäruštâlmist čuávu, et ruossâpuáđus ij nuávdit molsomlaavâ, mut ton merkkâ mulsâšuvá, jis tahheeh molsoh saje:
Massignano
Massignano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Massignanost ääsih 1 651 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,30 km², já alodâh 255 m. Massignano naaburkieldah láá Campofilone, Cupra Marittima, Montefiore dell'Aso já Ripatransone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Várdám
Toimâprinsiipeh
Vuálá 7-ihásiih päärnih pyehtih oovtâst aldasijn rävisulmuin uásálistiđ sijjân uáivildum várdámtooimân. Rävisulmuid várdámtooimân uásálistem fáálá máhđulâšvuođâ šoddâđ já ovdediđ jieijâs maaŋgâpiälálávt.
Jyehi olmooš, kii uásálist várdámtooimân, máksá jeessânmáávsu. Jeessânmáksu addel vuoigâdvuođâ uásálistiđ várdámtooimân.
Várdámvuáhádâh
Várdámtooimâst päärnih já nuorah šaddeh väldiđ ovdâsvástádâs alnees já iärásijn. Sij huksejeh pyereeb maailm, láá aktiivliih aalmugjesâneh já tuáimih oovtâst iärásijguin jieijâs siärvusij oovdân. Ton lasseen várdámtooimâst päärnih já nuorah tuáimih luándust já siämmást huksejeh persovnlii luándukoskâvuođâ. Luándu lii feeriimijd pyevtitteijee já tehálâš toimâ- já šoddâmpiirâs.
996
996 (CMXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 990-lovo čiččâd ihe.
Koivulahti
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Koivulahti markkân (308 ässed) já Kalvholm (213 ässed, kiäin 136 Koivulahti peln). Kalvholm čuáikkipäikki kuulâi uásild Mustasaarin.
San Chirico Raparo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Himno Nacional Mexicano
Himno Nacional Mexicano lii Meksiko aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1854 rääjist. Lavluu lii nuottim Jaime Nunó Roca, já ton saanijd lii čáállám Francisco González Bocanegra.
Maadâ-Georgia já Máddááh Sandwichsuolluuh
Maadâ-Georgia
Maadâ-Georgia suálui lii suulân 1 300 kilomeetterid maadânuortâs Falklandsuolluin. Suálui lii suulân 170 kilomeetterid kukke já kobdodâh mulsâšuvá 2 já 40 km kooskâst. Vijđodâh suollust šadda ohtsis 3 755 km², mast peeli lii jieŋâ vyelni pirrâ ive. Alemus saje suollust lii Mount Paget, mii paijaan 2 934 meetter alodâhân.
Léa Seydoux
Léa Hélène Seydoux-Fornier de Clausonne (š. 1. kesimáánu 1985, Pariisi, Ranska) lii ranskalâš čaittâleijee já malli. Ive 2013 sun, oovtâst stivrejeijee Abdellatif Kechichein já vuástáčaittâleijee Adèle Exarchopoulosáin, finnij Cannes Palme d'Or -palhâšume suu roolâst elleekooveest La Vie d'Adèle : Chapitres 1 et 2. Toos lasseen sun lii čaittâlâm ovdâmerkkân elleekuuvijn Inglourious Basterds (2009), Midnight in Paris (2011), Mission: Impossible – Ghost Protocol (2011), The Grand Budapest Hotel (2014) sehe Bond-elleekuuvijn Spectre (2015) já No Time to Die (2021).
Eellim
Léa Hélène Seydoux-Fornier de Clausonne šoodâi ive 1985 Pariisist Valérie Schlumbergerân já Henri Seydoux'n. Suu äijih lii Jérôme Seydoux, kii oomâst ranskalâš elleekovefinnoduv Pathé, mutâ suoi iävá lah kuássin lamaš alda.
Karrieer
Seydoux šoodâi tobdosin ive 2008 Christophe Honoré stivrim elleekove La belle personne (2008) keežild.
Kalmar union
Pieđgânem
Ive 1520 Tanska kunâgâs Kristian II volliittij Ruotâ já väldidij siämmást Tukholma. Forgâ tast maŋa Kalmar union pieđgânij mietimái já Ruotâ kunâgâssân pajanij Kustaa Vaasa. Taažâ kuittâg pisoi Tanska ooleest vala ive 1814 räi.
Rock
1960-lovo, "British invasion" já psykedeelisâš rock
1960-lovvoost Ovtâstum staatâin lijjii motomeh nuuvt kočodum "kulttijuávhuh", moi muusik lâi liijkás aggressiivlâš 1960-lovo smaakân. Taah juávhuh kulostuvvii eskin pieđgânmis maŋa, já toh vaiguttii maŋeláá punkrock já eres muulsâiävtulâš rockšlaajâi ovdánmân. Tágáreh juávhuh lijjii ovdâmerkkân The Velvet Underground já MC5.
Himno Nacional de Bolivia
Espanjakielân
Taat lii virgálâš versio espanjakielân.
Guaranikielân
Taat lii guaranikielâlâš versio.
Offida
Historjá
Offidast šoodâi kaavpug ive 1831.
Trigonometrisâš funktio
Miäruštâllâm ohtâdâhriäggá vievâst
Ohtâdâhriäggá siisâ sargum kuulmâčievâg nannee, ete jis \theta lii čuhâkulme, te taat miäruštâllâm lii siämmáš čuávuváin miäruštâlmáin: Kuulmâčievâg hypotenuusa lii riäggá suonjâr, mon kukkodâh lii 1. Tääl vuosmuu miäruštâllâm mieldi: Ohtâdâhriäggá puáhtá jurdâččiđ vyehhin tarkkuđ robdâttemes mere jiärdukulmásâš kuulmâčievâgijd, moi sijđoi kukkoduvah muttojeh, mut hypotenuusa lii ain siämmáš. 250px|thumb|right|Ohtâdâhriegis sehe kosini já sini áárvuh motomijn kuulmijn. Ohtâdâhriäggás vuáđudeijee miäruštâllâm ij kuittâggin vaađâ, ete kulme ličij čuhâkulme. Jis tárkkoo ohtâdâhriäggá čuággáid (1, 0) já (-1, 0), main sirdâšuveh kulme \theta já veerdi, te huámmáš, ete čuággái sajaduvah láá spejâlkoveh y-aksel háárán. Tast čuávu, ete: Jis kiävttá radiaanijd, te Jis kulme \theta sajan sirdá kulme -\theta, te čuággái sajaduvah láá speeijâlkoveh x-aksel háárán, mast čuávu, ete: Tast čuávu, ete kosini lii parâlâš já sini parâttemes funktio. 250px|right|thumb| sin(x)- ja cos(x)-funktioh koordinaatistost. Kuulmijn, moh láá stuárráábeh ko tievâkulme 2\pi (360^\circ) teikkâ ucebeh ko -2\pi, trigonometrisâš funktioh miäruštâllojeh nuuvt, ete tiptá kulme ponjásiđ pirrâ. Ađai jis kulme muttoo \theta+2\pi verd, te puáhtá jurdâččiđ, ete kulme muttoo vistig tievâ rieggee verd já talle vala kulme \theta verd, kuás x já y koordinaatij ađai kulme sini já kosini áárvuh láá siämmááh ko jis muttuuččij tuše \theta verd. Tondiet sini já kosini láá pudâlâš funktioh já toi paje lii 2\pi. mast n lii mii peri olesloho.
Spinete
Spinete lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petacciatost ääsih 1,168 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,83 km², já alodâh 600 m. Spinete naaburkieldah láá Baranello, Bojano, Busso, Casalciprano, Colle d'Anchise já Sant'Elena Sannita.
Maud (Taažâ roonnig)
Prinsesist roonnigin
Kesimáánu 7. peeivi 1905 Taažâ Stuorrâtigge pieđgij Ruotâ-Taažâ -lito 91 ihheed ton šoddâm maŋa. Euroopist lijjii maŋgâ priinsâ, kiäid Stuorrâtigge kuorâttâlâi Taažâ kunâgâssân, mut loopâst tigge jienâstij Taažâ väldičokkámsaje faallâmist prinssâ Carlân. Tot, ete Maud lâi kunâgâslâš já Ovtâstum kunâgâskode kunâgâs Edward VII nieidâ já ete parâkoddeest lâi jo ruuvnâárbálâš, vaiguttij tige miärádâsân.
Varrim Taažân
pienoiskuva|left|Kunâgâstamppâ Dannebrog purjâstij Kööbenhamânist [[Oscarsborg lanne|Oscarsborg laanan ive 1905.]] pienoiskuva|Kunâgâspeerâ reissij Oscarsborg lanneest Christianian Heimdal-taampân. pienoiskuva|Kunâgâs Haakon VII já roonnig Maud kunâgâslane luptâstuvvâst Skammâmáánu 23. peeivi 1905 kunâgâspeerâ vuolgij pääihist, Bernstorff palacist, mii lâi čujottâsâst Bredgade 40–42, Kööbenhamânist. Maađijpeŋkkáid lijjii čokkânâm tanskaliih keččâđ perruu uánihis määđhi Frihavnân. Langelinie-ruugâst sii vuordij kunâgâstamppâ Dannebrog. Mätki Christianian piištij kyehti pirrâmpeeivi.
Jäämmim
Roovvâdmáánust 1938 roonnig Maud lâi oppeet Lontoost. Aalgâst sun lâi Sandringhamist, te hotellist Lontoo West Endist. Hotellist sun puosâškuođij, já sun tolvui priivaat tipšomlágádâsân, mon čujottâs lâi 18 Bentinck Street, Marylebone, Lontoo.
Skammâmáánu 16. peeivi 1938 tipšomlágádâsâst roonnig Maudist lâi čuávjičuopâdâs. Kunâgâs Haakon VII reissij Taažâst suu luusâ. Veikkâ roonnig Maud ceevzij čuopâdâsâst, skammâmáánu 20. peeivi 1938 suu váimu vyerdihánnáá orostij. Roonnig Maud jaamij kuttâ peeivi ovdil ko sun ličij tiävdám 69 ihheed já 13 ihheed eenis jäämmim maŋa. Taažah aaviseh ožžuu spiekâstâhlávt love almostittiđ pasepeeivi nuuvt, ete toh puávtáččii almottiđ taažáid roonnig jämimist.
Acquaviva Picena
Siijdah
Abbadetta, Casarica, Forola, Madonna delle Piane, Quercia já Sant'Angelo.
972
Kalender
thumb|Johannes XIII
Saksakielâ
Jienâduvah
Diftoŋeh já kuhes vokaleh
Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar
Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar teikkâ motomin With His Hot And Blue Guitar lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Sun Records porgemáánu 11. peeivi 1957. Album siskeeld el. tagarijd pittáid ko ”I Walk the Line”, ”Cry Cry Cry”, ”So Doggone Lonesome” já ”Folsom Prison Blues”. Album pyevtittij Sam Phillips.
Sveeici kielah
upright=1.5|pienoiskuva|Sveeici kielah 1.1.2021 Sveeici vuáđulaavâ mield Sveeicist láá nelji aalmuglâškielâ: saksakielâ, ranskakielâ, italiakielâ já retoromaankielâ. Saksakielâ lii täin stuárráámus, tom sarnuu ive 2016 62,6 % puoh sveiccilijn ennikiellân. Sist 58,5 % sarnuu sveiccisaksakielâ já 11,1 % standardistum sveiccisaksakielâ.
Ive 1924 kesiolympialij miitaaltavlustâh
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Paavo Nurmi vuoitij vittâ kollemiitaal Pariisi kesiolympialijn ive 1924.]] thumb|[[Arvo Haavisto vuoitij oovtâ pronssimiitaal Pariisi kesiolympialijn ive 1924.]]
932
932 (CMXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 930-lovo kuálmád ihe.
Kaarlela
Čuákkipääihih
Ive 1970 Kaarlela kieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Halkokari (789 ässed), Kaustari (426 ässed), Kirkonmäki* (1 834 ässed), Knivsund (298 ässed), Kokkola kuávdáščuákkipäikki* (503 ässed), Matalamaa* (52 ässed), Norra Långö (224 ässed), Palonkylä (767 ässed) já Vitsari (239 ässed).
Ciälhástâh
Ovdâmeerhah ciälhástuvâin
Ciälhástuvah nomâttuvvojeh ovdâsäänis säniluoka mield.
Björköby
Björköby lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Björköbyst assii 459 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 63,7 km² (tuše eennâm). Raippaluoto lâi Björköby áinoo naaburkieldâ.
Historjá
Björköby kieldâa vuáđudui ive 1932, ko tot iäruttui Raippaluotost.
Johnny Cash
John R. "Johnny" Cash lâi ovtâstumstaatâlâš countrylávloo.
964
Kalender
thumb|212px|Benedictus V
Ride This Train
Ride This Train lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash káávcád studioalbum. Album päddejui kyevti mánuppaje ääigi iivij 1959–1960, já tom almostitij Columbia Records ive 1960. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. Ive 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.
924
924 (CMXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 920-lovo viiđâd ihe.
Now, There Was a Song!
Now, There Was a Song! lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash oovcád studioalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánu 2. peeivi 1960. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2001 Columbia almostitij album uđđâsist.
Listo MS-DOS-speelâin
A
Abuse -- The Adventures of Robbo -- Alien Carnage -- All New World of Lemmings -- Alley Cat -- Alone in the Dark -- Alone in the Dark 2 -- Alone in the Dark 3 -- Alphaman -- Ancient Domains of Mystery -- Ancients 1: Deathwatch -- Angband -- Another World -- Arctic Adventure -- Arkanoid
G
Gabriel Knight: Sins of the Fathers -- Gauntlet -- Gauntlet II -- Gobliins -- Gobliins 2: The Prince Buffoon -- Goblins Quest 3 -- God of Thunder -- Gorillas -- Grand Prix Circuit -- Grand Theft Auto -- Grand Theft Auto: London 1969
J
Jagged Alliance -- Jagged Alliance: Deadly Games -- James Pond 2: Codename RoboCod -- Jazz Jackrabbit -- Jetpack -- Jill of the Jungle
O
Oh No! More Lemmings -- One Must Fall: 2097 -- One on One: Dr. J vs. Larry Bird -- OverKill
Tamar Taliašvili
Tamar Taliašvili (š. juovlâmáánu 13. peeivi 1978, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
Kähvi
Etymologia
Sääni kähvi já ton vastuuh eres kielâin puátih algâaalgâst arabiakielâ säänist qahwa. Tot meerhâš viini, mii lii valmâštum šaddoin. Jemenliih algâttii käähvi viljâlem já meid nobdii tom. Sääni poođij euroopláid kieláid italiakielâ peht. Käähvi arabiakielâlâš nommâ sáttá leđe lovnim Etiopia Kaffa eennâmkode noomâst, tastko kähvimiestâ lii meddâl ton kuávlust.
Malala Yousafzai
Malala Yousafzai (š. syeinimáánu 12. peeivi 1997 Mingora, Pakistan), lii pakistanlâš paštu-čeerdân kullee ráávhuaktivist, kii lii vuáittám Nobel-palhâšume. Sun lii šoddâm tobdosin párnái vuoigâdvuođâi piälušteijen. Yousafzai algâttij 11-ihásâžžân syelinoomáin urdukielâlii blogi, mast sun árvuštâlâi Pakistan haldâttuv olmoošvuoigâdvuotâluávkkámijd já julmevuođâid, moh čuoccii párnáid. Sun lâi párnái ráávhupalhâšumeiävtukkâssân ive 2011. Ive 2013 Yousafzai uážui Euroop parlament Saharov-palhâšume. Ive 2014 Yousafzai finnij Nobel-ráávhupalhâšume oovtâst indialâš Kailash Satyarthijn. Sun lii historjá nuorâmus Nobel-vyeittee. Yousafzai lii aassâm perruinis Birminghamist ive 2013 rääjist. Sun luvâškuođij filosofia, politiik já ekonomia Oxford ollâopâttuvvâst ive 2017 já valmâštui 2020.
Suoniemi
thumb|292px|Kárttá Nokia kieldâlahtemijn Suoniemi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Nokian ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Suoniemist assii 1 544 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 88,9 km² (tuše eennâm). Suoniemi naaburkieldah lijjii Hämeenkyrö, Karkku, Mouhijärvi, Nokia já Tottijärvi.
Ailu Valle
Jurgâlem
Ive 2020 almostuvvii Čuovâuáivi peivikirje -rááiđu vuossâmuš kirje, Diary of a Wimpy Kid sämikielâg versioh. Anarâškielân tom jurgâlij Mikkâl Morottaja noomáin Čuovâuáivi peivikirje, nuorttâlâškielân Raija Lehtola noomáin Jeäʹrmmpääʹǩǩ peiʹvvǩeʹrjj já orjâlâškielân Ailu Valle noomáin Jierpmástalli beaivegirji.
Palhâšumeh
Ive 2019 Valle vuoitij párnáikulttuur staatâpalhâšume.
Listo Italia juuvâi läättinkielâlijn noomâin
Taat lii listo Italia juuvâi läättinkielâlijn noomâin.
Listo Malediivij kaavpugijn
thumb|right|250px|Malediivij kárttá thumb|right|250px|[[Malé, Malediivij uáivikaavpug]] Taat lii listo Malediivij kaavpugijn.
Castorano
Siijdah
Pescolla, Rocchetta já San Silvestro.
Elin Anna Labba
Elin Anna Labba (š. skammâmáánu 30. peeivi 1980, Kiärun, Ruotâ) lii sämmilâš kirječällee já toimâtteijee Ruotâ peln. Sun lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd suu vuossâmuu kirjestis Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige, mii kovvee, maht sämmiliih páguttuvvojii varriđ Taažâst Ruotân 1920-lovvoost.
1019
1019 (MXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1010-lovo majemuš ihe.
Potenza
Potenza lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Potenzast ääsih 65 770 olmožid. Ton vijdodâh lii 175,43 km², já alodâh 819 m. Potenza naaburkieldah láá Anzi, Avigliano, Brindisi Montagna, Picerno, Pietragalla, Pignola, Ruoti, Tito já Vaglio Basilicata.
Cossignano
Siijdah
Markkân lasseen Cossignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Ponte Tesino.
845
845 (DCCCXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 840-lovo kuuđâd ihe.
Sottunga
Siijdah
Finnö, Husö, Hästö, Mosshaga, Sottunga já Södö.
Venosa
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sämikirjerááju
thumb|Sämikirjerááju [[Sajosist juovlâmáánu 9. peeivi 2022.]] Sämikirjerááju lii Aanaar kieldâkirjerááju toimâsaje Sajosist Aanaar markkânist já markkân aldakirjerááju. Tot oovded sämikulttuur já sämikielâi asâttuv Suomâst viärmádâtmáin ubâ sämikuávlust. Kirjerááju palvâl sämikuávlu kieldâkirjeráájuid sämikielâlij palvâlusâi oovdedmist já pyevtitmist.
Rotella
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Eallin
Eallin lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine kuuđâd studioalbum. Tom almostitij ive 1996 Antilles Ovtâstum staatâin. Siämmáá ive tom almostittii Euroopist sehe Antilles já Lean.
Serie B 1964–1965
Serie B 1964–1965 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 33. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 1964 já nuuvâi kesimáánu 20. peeivi 1965.
Navrâs leggistem
Navrâs leggistem lii sierâdem. Kyevtpeln pääđi, mii lii tuulâ alne, čokkáv kyehti ulmuu, kiäh kaškeh navrâsijd vuástáluvâi. Ko toh teivideh oohtân, te toh kaččeh páátán. Kopšâm navrâsijd ohtâ olmooš leggist ááimun. Kiäs naavrâs teivid, te tot uážžu tom puurrâđ.
873
Kalender
thumb|215px|Fujiwara no Sadakata
Muonio jävrikuávlu
Liŋkkâ
Muonio kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)
Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto
Aalmugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto (,, , já , uán. IUCN) lii aalmugijkoskâsâš pirâsornijdume, mon ulmen lii suojâliđ luánduriggoduvâid. Litto vuáđudui ive 1948 já ton uáivikonttur lii Glandist, Sveeicist.
The Velvet Underground
The Velvet Underground lâi ovtâstumstaatâlâš rock-juávkku, mon vuáđudii ive 1964. Juávhu algâalgâlâš jesâneh lijjii lávloo/kitarist Lou Reed, multi-instrumentalist John Cale, kitarist Sterling Morrison já rumbal Agnus MacLise. MacLise sajan poođij ive 1965 Maureen Tucker, kii čuojâttij masa puoh juávhu jienâtmijn. Juávkku ij finnim ennuvgin huámmášume eksistensis ääigi, mut maŋeláá tom láá annaam ohtân vaikuttâsväldilumosijn rock-juávhuin. Juávhu provokatiivsâš fáádáh, muusiklâš keččâlmeh já kuásnii nihilistsâš ovdâjurduuh vaiguttii punk rock já new wave muusik ovdánmân.
843
843 (DCCCXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 840-lovo niäljád ihe.
881
Kalender
thumb|Seiwa
Folignano
Siijdah
Case di Coccia, Castel Folignano, Piane di Morro, Sant'Antonio, San Benedetto, San Cipriano já Villa Pigna.
Kersilö
Kersilö lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Tot lii váldumaađij 4 piällást. Ive 2020 Kersilöst assii 51 olmožid.
Uárree
Lavdâm já eellimpiirâs
Uárree tiättoo tave kuácceevyevdistielâsist masa ubâ Euroopist já Aasia taveoosijn, peic ij puoh tavemus oosijn, kost kuácceemuorah váiluh. Ovtâstum kunâgâskoddeest já Italiast lii eurooplâš uárree helbâm masa ollásávt ameriklâš ränisuárree tiet. Uárreeh ääsih kuácceemeecij lasseen lostâ -já siähálâsvuovdijn, muorâstuvâin já muorâkaardijn.
Raavâd
pienoiskuva|Uárree tälvisoovsâ Tave kuácceevyevdistielâsist, tego Suomâst, uárrei válduravâdin láá kuosâi siemâneh. Hyenes paaccâhiivij ääigi uárreeh poreh meid peesij siemânijd. Čohčuv kuobbâreh láá tergâdis raavâdkäldee. Ton lasseen uárreeh pyehtih puurrâđ raasijd, muorjijd, heđâlmijd, ruánáá räsioosijd já njale. Elleeravâdin láá kiivsah, tivreh sehe luudij maneh já uđâgááh. Mäddiláá lostâmeccistielâsijn pähkineh já taamiterhoh láá ohtâ tehálumosijn raavâdkäldein. Baltia enâmij siähálâsvyevdi lii uárreid hiäivulâš eellimkuávlu tondiet ko tobbeen tiättojeh ennuv taamih, pähkinmiestuuh já kuosah.
Lattim
Maaŋgâin eres jurssein uárree spiekâst tast, ete tot lii čielgâsávt peiviellee. Uárree reeviir lii muádi hehtaar vijđosâš. Uárree ráhtá maaŋgâid masa páálu hámásijd poorâid lihâdemkuávlus siisâ. Poorah láá ollâgâsâst muorâin, táválávt kuosâ teikkâ peesi oovsijn, mutâ meid loddevuovdah heivejeh. Uárree skoođâst poorâid navâigijn, sinoigijn, siähtálijgijn, lostâigijn já eres tievâdâsâigijn. Tälviv poorah láá lieggâseh. Poorâst orodijnis uárree tappa ton rääigi. Uárreeh meid tuksejeh purrâmuš vuárkán enâmân tâi muorâi vuággoid. Uárree muštá uási čiähásojijnis já kávná taid loopâst hajâááicus vuáđuld. Uárreeh pyehtih loijoođ viehânáál talle ko toh eelih ulmui alda.
Listo 1800-lovo peeivisiävŋánmijn
Taat lii listo 1800-lovo peeivisiävŋánmijn. Ivveest 1801 ihán 1900 lijjii ohtsis 242 peeivisiävŋánmid, main 87 lijjii uásáliih, 77 lijjii riegislágáneh, 63 lijjii tievâsliih já 15 lijjii hybrideh. Ive 1805 lijjii vittâ peeivisiävŋánem. Eres iivij peeivisiävŋánmij meeri lâi ucceeb. Kyevti mánuppaajeest (uđđâivemáánust 1805 já juovlâmáánust 1880) lijjii kyehti peeivisiävŋánem.
Väinö Linna
Väinö Valtteri Linna lâi syemmilâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin historjálijn romanijn Tuntematon sotilas (1954) já Täällä Pohjantähden alla (1959–1962).
831
831 (DCCCXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 830-lovo nubbe ihe.
753
753 (DCCLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 750-lovo niäljád ihe.
Lorenza Izzo
Eellim
Izzo naajâi čaittâleijee já stivrejeijee Eli Rotháin ive 2014. Suoi iäránáin vittâ ive maŋeláá.
Suomâ stuorrâfurstâkodde
Suomâ stuorrâfurstâkode tuávádâh šoodâi jo 1500-lovvoost, tastko Suomâ stuorrâfuurstâ árvunommâ kuulâi Ruotâ kunâgâs titteláid ive 1577 rääjist. Stuorrâfurstâkodde uážui kuittâg haaldâtlii já staatâlii merhâšume eskin tast maŋa, ko Ruoššâ väldidij eennâm Suomâ suáđist iivij 1808–1809. Stuorrâfurstâkodde šoodâi ive 1809 Porvoo staatâpeeivijn. Stuorrâfurstâkode ollâárvusumos haldâšeijee, Suomâ stuorrâfurstâ, lâi Ruošâ kiäisár, já haldâšeijeesuuhhân lâi Romanov-suuhâ. Suomâst kiäisár ovdâsteijen tooimâi kenraalkuvernöör, kii lâi stuorrâfurstâkode suátivievâ hovdâ. Stuorrâfurstâkode seenaat vuáđudui ive 1816.
Lena Dunham
Eellim
Lena Dunham šoodâi New Yorkist ive 1986. Dunham lii muštâlâm, ete sust lii traumavuáđusâš stressitavdâ já sun keevtij talkkâsijd puástud, ko irâttij kietâdâllâđ atâštuumees. Sunjin lii meid diagnosistum Ehlers–Danlos syndroom, mii sáttá tovâttiđ ovdâmerkkân tom, ete lođđâseh láá ložžâseh teikkâ iätkáleh älkkeht, já liške lii elastisub já vana älkkeebeht.
713
713 (DCCXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 710-lovo niäljád ihe.
Haslumseter kappel
Historjá
Haslumseter lâi puáris kesikuáttumsaje. Tobbeen lijjii kulmâ fastâ eennâmtáálu, moh puollii kunnân suulân ive 1880. Ive 1942 merkkui, ete Oslomarka viestâroosijn-uv tarbâšuvvoo kappel, mast vajâldeijeeh, čyeigeeh já turisteh pyehtih eelliđ el. immeelpalvâlusâin, tastko Nordmarkkappel Oslomarka taavaapeln lâi nuuvt piivnoh. Kappel huksimsaje muulsâiähtun lijjii Muren, Haslumseter, Vensåsseter, Rognlivann, Tjæregravshøgda já Elgkollen. Vyesimáánu 29. peeivi 1946 meridui kevttiđ kiedi Haslumseterist tuon tárguttâsân.
Lagonegro
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kanta-Häme eennâmkodde
Kanta-Häme lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 5 708 km² já ässeeloho 169 884. Tot raijâšuvá tavveen Pirkanmaa eennâmkoodán, viestârist Varsinais-Suomâ eennâmkoodán, nuorttân Päijät-Häme eennâmkoodán sehe mäddin Uusimaa eennâmkoodán. Kanta-Häme eennâmkoddekuávdáš lii Hämeenlinna.
Ryevdi
Isotoopeh
Ryevdist láá nelji stäđis isotoop: Fe-54, Fe-56, Fe-57 já Fe-58. Almolumos lii Fe-56 (91,66 %) já ton maŋa Fe-54 (5,82 %), Fe-57 (2,19 %) já Fe-58 (0,33 %). Fe-54 puáhtá teoreetlâš ennustâsâi mieldi pieđgâniđ tuble-elektronfaŋgimijn kromi isotoopin Cr-54, mut totkeeh iä lah vala uáinistám taam tábáhtus. Hypoteetlâš radioaktiivlâšvuođâ já uáli kuhes máhđulâš pelilumääigi (árvu 3,1·1022 ihheed) tiet Fe-54 lii luokattâllum stäđis isotoopin.
Uimaniemi
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ. Uimaniemi ässeelovoin láá fáárust meiddei Murtomaa ässeeh.
Ruotâ akatemia tave-eennâmlâš palhâšume
thumb|Ive 2020 vyeittee [[Rosa Liksom]] thumb|Ive 2016 vyeittee [[Monika Fagerholm]] thumb|Ive 2013 vyeittee [[Sofi Oksanen]] thumb|Ive 1997 vyeittee [[Bo Carpelan]] thumb|Ive 2011 vyeittee [[Ernst Håkon Jahr]]
Ive 1956 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1956 tälviolympialijn lijjii fáárust 821 valastâlled (687 almajid já 134 nisonid) 32 enâmist, kiäh kištottâllii 24 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.
Serie B 1966–1967
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1967–1968 Serie C 1967–1968
Maratea
Historjá
Marateast šoodâi kaavpug ive 1990.
Julia Butters
Eellim
Julia Butters šoodâi Los Angelesist cuáŋuimáánu 15. peeivi 2009 Lorelei já Darrin Buttersân. Suu eeči Darrin lii Disney animaattor, kii lii porgâm ovdâmerkkân elleekuuvijn Frozen (2013) já Ralph Breaks the Internet (2018).
Nelson Mandela
De Klerk pajanem vááldán já Mandela luovâsmittem (1989–1990)
Porgemáánu 15. peeivi 1989 Botha kaartâi iärániđ president virgeest. Uđđâ presidentin šoodâi Frederik de Klerk, kii lâi väljejum kuovâmáánust piäláduv saavâjođetteijen. Roovvâdmáánust de Klerk luovâsmitij Walter Sisulu já vittâ eres ANC jeessân. Siämmást Mandela joođhij ráđádâlmijd Kobie Coetsee jođettem komiteain. Mandela luovânij faŋgâlist "lovetuhháát faŋgâlpeivid" maŋa kuovâmáánu 11. peeivi 1990. Tuháttáid kannatteijeid sárnudijnis sun almottij, ete tuáru apartheid vuástá já aalmugvääldi peeleest kalga kiävruđ já ete ulmen lâi almos já oovtlágán jienâstemvuoigâdvuotâ ovtâstum Maadâ-Afrikist.
Presidentpaje maŋa (1999–2013)
Mandela lâi iäláttuvvâst ain-uv almugijkoskâsâš vaigutteijee já oovtâlágán apartheid loopâ symbol. Sun tooimâi Unesco ovdâsteijen já uásálistij AIDS vuástásii kampanjan. 85-ihásâš Mandela almottij ive 2004, ete sun kiäsádât almolâšvuođâst. Ovtâstum staatâi haldâttâs meddâlistij Mandela terroristlistoost syeinimáánust 2008. Mandela puáccái kepisvahan já kaartâi pyecceiviäsun kesimáánust 2013. Mandela jaamij päihistis juovlâmáánu 5. peeivi 2013.
Miskolc
Historjá
1900-lovvoost Miskolc tubdii eromâšávt Uŋgar lusisráhtádâskuávdážin. 1990-lovo rääjist lusisráhtulâšvuođâ merhâšume kaavpug ekonomian lii kiäppánâm korrâsávt.