cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1923
1923 (MCMXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1920-lovo niäljád ihe.
1551
1551 (MDLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1550-lovo nubbe ihe.
Pyeidicissááš
Stuárudâh já olgohäämi
Pyeidicissááš lii 13,5–15 cm kukke já tiäddá 15–23 g. Pyeidicissáást láá fiskis čuávji, ruánáá selgi, čuovjisränis suájáh já poođâš sehe čapis uáivi já vielgis nierâtiälkku. Suájást lii vielgis säärgis já pottâš roobdah láá meid vielgâdeh. Raddeest čuávján mana čapis säärgis, mii lii orescissáin kobdeeb. Orásij čuávji lii meid kirkkásub ko niŋálâsâin. Mudoi eres suhâpeelij olgohäämi lii aaibâs siämmáálágán. Nuorâ ohtâgâsâi iärrun lii tot, ete toh láá siävŋusuboh ko puáris ohtâgâsah. Nuorâi nierâtiälkku lii meid eenâb fiskâd ko vielgâd.
Puáris cissááh lonotteh tulgijdis peessim maŋa syeini-porgemáánust. Tolgešado kukkodâh lii Suomâst koskâmiärálávt 68 peivid. Nuorâ lodeh lonotteh tolgekerdistis porge-čohčâmáánust. Tuulgij lonottem maŋa eres aheluokaid lii máhđuttem iäruttiđ.
Suomâ puárásumos riegistum pyeidicissááš lii lamaš aainâs-uv 12 ihheed. Tot lâi riegistum 6. kesimáánu 2004, já lâi talle suulân ive ahasâš. Riegisteijee teividij lode uđđâsist 31. njuhčâmáánu 2016. Oovdeb ulâttâs lâi 9 ihheed, 2 mánuppaje já 5 peeivi. Puárásumos Eurooplâš pyeidicissááš lii lamaš Saksaast, já tot lâi aainâs-uv 15 ihheed já 5 mánuppaje puáris.
Laavlâ
Tááláá ääigi pyeidicissáá ti-ti-tyy-laavlâ lii härvinâš já sajan lii puáttám kyehtistaavvâlsâš ti-tyy. Nubástus suijâ ij lah vala čielgâm. Vistig laavlâ nubástui kaavpugijn, kuás totkeeh arvâlistii, ete laavlâ lii nubástum kaavpug laarmâ tiet. Siämmáš nubástus tábáhtui meid táálunkuávluin, mii sáttá čuávvuđ tast, ete kaavpug- já táálunkuávlu populaatioh láá siävuttum.
Pyeidicissáást láá ennuv ereslágáneh jienah. Koččomjienah láá čyejilis njurgâseh já váruttâsjienâ lii vaijaas, mavresteijee huurrân. Pyeidicissááš lávluškuát tállán ko peeivi kukkodâh lii suulân čiččâm tijmed, mii tábáhtuvá Maadâ-Suomâst kaskoo uđđâivemáánu já Tave-Suomâst kuovâmáánust.
Lavdâm já eellimpiirâs
Pyeidicissááš lii levânâm aassâm mield ubâ Suomân. Tave-Suomâst tot ij kuittâggin lah aaibâs jyehi saajeest. Suomâ pyeidicissáášnääli lii suulân kyehti miljovn paarrâd, tälviv 4–7 miljovn ohtâgâssâd. BirdLife Suomâ ornij uđđâivemáánust 2007 Pihabongaus-tábáhtus, mon puátusij vuáđuld pyeidicissááš lii Suomâ táválumos (99,7 %) já valjaamus (75 000) loddelyevdi loddešlaajâ. Tot pessee puohlágánijn vuovdijn já čuákkipäikkikuávluin, jis fáállun lii valmâš vuággu. Stuárráámus uási Suomâ pyeidicissáin pessee tááláá ääigi čuákkipäikkikuávluin.
Pyeidicissááš lii ohtâ Euraasia valjaamuin loddešlaajâin. Tot lii levânâm ubâ Euroopân já Tave- sehe Koskâ-Aasian. Euroopist pessee suulân 46–91 miljovn pyeidicissáášpaarrâd.
Lasanem
thumb|left|Pyeidicissáá maneh. thumb|Pyeidicissáá uđâgâš. Pyeidicissááš finnee táválávt kyehti piäsáduv, main pyehtih leđe joba love uđâgâžžâd. Tot ráhtá piervâl ruŋgo seinisiähtálist já skoođâst tom ovdâmerkkân soksâmijguin teikkâ puzâiguin. Pyeidicissááš monniiškuát vyesimáánu aalgâst. Tot mannee 6–12 manneed já láálá taid kyehti oho. Lällee pyeidicissáá ij uážu hettiđ, ko tot hilgo uáli heerkiht manepiervâl. Uđâgááh čolgeh masa ain siämmáá peeivi já toh pyehtih kirdeđ kuulmâ oho ahasâžžân. Enni piämmá uđâgáid vala 1–2 oho piervâlistvyelgim maŋa. Enni ij hilgo uđâgâšpiervâl nuuvt heerkiht ko manepiervâl. Jis piervâl alda oroh liijkás kuhháá, te uđâgááh sättih jäämmiđ niälgán, koolmân teikkâ kooškon, ko enni ij tuostâ puáttiđ maasâd piervâlân. Táválávt paarâ mannee vala nubbe piäsáduv syeinimáánust. Tast lii táválávt ucceeb manemeeri já läällim pištá ucceeb ääigi. Nube piäsáduv uđâgááh vyelgih piervâlist porgemáánust.
Jis vuosmuš piäsádâh jáámá, te cissááš mannee táválávt uđđâsist. Uđđâsistpessimist iä lah nuuvt ennuv maneh ko vuosmuš piäsáduvvâst, ko niŋálâs ij vaje tállán pyevtittiđ normaal manemere.
Raavâd
Pyeidicissááš lii puohporree. Tot porá siemânijd, jiivijd já keessiv tiivrijd sehe eres čielgitävtittemes elleid. Kiđđuv tot porá mielâstis uurbijd sehe iđosijd já iälá juhâmin lostâmuorâi määihli. Tälviv tot porá tálvástâllee tiivrijd já haaškâid, aassâmsoojij alda meid loddelyevdi siemânijd já vuojâ. Uđâgááh poreh enâmustáá kiivsâid já tiivrijd. Pyeidicissááh sättih niälgástum tiet puurrâđ meid uccâluudijd teikkâ nähkisuájáid.
Muccia
Muccia lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mucciast ääsih 869 olmožid. Ton vijdodâh lii 25,91 km², já alodâh 454 m. Muccia naaburkieldah láá Camerino, Pieve Torina, Serravalle di Chienti já Valfornace.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Col di Giove, Costafiore, Giove, Maddalena, Massaprofoglio, Rocchetta já Vallicchio.
Montecopiolo
Montecopiolo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montecopiolost ääsih 1 074 olmožid. Ton vijdodâh lii 35,81 km², já alodâh 915 m. Montecopiolo naaburkieldah láá Carpegna, Macerata Feltria, Maiolo, Monte Cerignone, Monte Grimano Terme, Pennabilli, Pietrarubbia já San Leo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Badia, Belvedere, Cà Bernacchia, Calvillano, Ca' Moneta, Campodarco, Case Nanni, Cavalcanese, Il Lago, Monterotto, Petorno, Pugliano, Santa Rita, Serra Capriola já Villagrande (markkân).
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1968 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1968.
Luhanka
Luhanka lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kannonkoskist ääsih 693 olmožid, já ton vijdodâh lii 313,25 km², mast 98,75 km² lii čääci. Kannonkoski naaburkieldah láá Hartola, Joutsa, Jyväskylä, Jämsä, Kuhmoinen já Sysmä.
Luhanka lii ässeelovo mield sehe Koskâ-Suomâ eennâmkode já Nannaam-Suomâ ucemus kieldâ.
Historjá
Luhanka vuáđudui ive 1864.
Eennâmtiätu
Luhanka lii Päijänne riddoost.
Čuákkipääihih
Ive 2017 tiäđui mield kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
1545
1545 (MDXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1540-lovo kuuđâd ihe.
Syeinimáánu 8.
thumb|[[Vivien Leigh Gone with the Wind -elleekooveest]]
Syeinimáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 189. peivi (kárgámive 190. peivi). Ive loopân láá 176 peivid.
1332
1332 (MCCCXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1330-lovo kuálmád ihe.
Listo pustavijn
Taat lii listo pustavijn.
Läättinlâš pustaveh
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Suorgiittum pustaveh: Å Ä Ã Á À Â Ǎ Ă Ą Ā Ⱥ Ą̊ Ǟ Æ Ɑ Ə Ɓ Ç Č Ć Ċ Ƈ Ȼ Ḑ Ď Ð Ɖ Đ Ḍ Ḓ Ɗ ǅ É È Ê Ě Ę Ë Ē Ė Ẹ Ẽ Ė̄ Ɛ Ƒ Ǧ Ğ Ĝ Ģ Ġ G̃ Ǥ Ɠ Ɣ Ħ Ḥ Ï Í Ì İ Î Ī Ĩ Į Ị Ɩ IJ Ķ Ǩ Ḱ Ƙ Κʻ Ł Ļ Ĺ Ľ Ḽ Ḷ Ḻ Ƚ Ñ Ń Ņ Ň Ṋ Ṅ Ṉ Ɲ Ŋ Ö Ō Ȯ Ó Ò Ô Ő Õ Ǫ Ơ Ọ Ɵ Ȱ Ȭ Œ Ø Ɔ Ʊ Ř Ŗ Ŕ Ɍ Ṟ Š Ś Ş Ș Ṣ ß Ť Ţ Ț Ṱ Ŧ Ⱦ Ṯ Ƭ Þ Ü Ú Ù Û Ů Ű Ū Ũ Ų Ư Ụ Ứ Ʋ Ʌ Ŵ Ẅ W̲ Ⱳ X̂ X̲ Ý Ỳ Ÿ Ỹ Ỵ Y̨ Ƴ Ž Ż Ź Ʒ Ǯ ʔ Ƿ
Kyrillâš pustaveh
Táválumoseh pustaveh: А Б В Г Ґ Д Ђ Ѓ Е Ё Є Ж З З́ Ѕ И І Ї Й К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ Ќ У Ў Ф Х Ц Ч Џ Ш Щ С́  Ъ Ы Ь Э Ю Я
Kreikkalâš pustaveh
Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω
Pustaveh, moh iä lah kiävtust innig:
Ϝ Ϛ Ͱ Ϻ Ϸ Ϙ Ϡ
Koptilâš pustaveh
Ⲁ Ⲃ Ⲅ Ⲇ Ⲉ Ⲋ Ⲍ Ⲏ Ⲑ Ⲓ Ⲕ Ⲗ Ⲙ Ⲛ Ⲝ Ⲟ Ⲡ Ⲣ Ⲥ Ⲧ Ⲩ Ⲫ Ⲭ Ⲯ Ⲱ Ϣ Ϥ Ϧ (Ⳉ) Ϩ Ϫ Ϭ Ϯ Ⳁ
Georgialâš pustaveh
ა ბ გ დ ე ვ ზ თ ი კ ლ მ ნ ო პ ჟ რ ს ტ უ ფ ქ ღ ყ შ ჩ ც ძ წ ჭ ხ ჯ ჰ
ჱ ჲ ჳ ჴ ჵ ჶ ჷ ჸ ჹ ჺ
Arabialâš pustaveh
ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ف ك ل م ن ه و ي
Suorgiittum pustaveh: پ ڀ ٹ ٺ ټ ٽ ٿ ځ ڃ څ چ ڇ ڄ چڈ ډ ڊ ڍ ڌ ڏ ڑ ړ ږ ڙ ژ ښ ڦ ک ڪ ګ گ ڳ ڻ ڼ ې ی ۍ ﺉ ڱ
1561
1561 (MDLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1560-lovo nubbe ihe.
Listo pustavijn
Heprealâš pustaveh
א ב ג ד ה ו ז ח ט י כ ל מ נ ס ע פ צ ק ר ש ת
Korealâš pustaveh (jamo)
Keejâ hangul.
Jaapaanlâš pustaveh
Keejâ hiragana, katakana já kanji.
Suáhi
thumb|Sieivâsuáhi thumb|Sonjosuáhi thumb|Suávih Suomâst Suáhi (Betula) lii lostâmuorâ. Tot lii puoh táválumos muorâ Säämist já lii lamaš ohtâ tehálumosijn šadoin sämmilijd. Suáhi šadda vijđáht maaŋgâlágánijn soojijn Säämist. Tot kávnoo meecijn, ridoin, jeegijn já tuoddârijn. Tuodârkuávluin tot lii áinoo muorâ, mii tobbeen šadda, já tondiet tobbeen ton merhâšume lii lamaš vala stuárráb.
Kangasala
thumb|295px|Kangasala kirkko
Suáhi
Šlaajah Suomâst
Sonjosuáhi lii koškásub soojij muorâ já váátá eenâb čuovâ ko sieivâsuáhi, mii šadda meiddei jeegijn já suoivust. Säämist sieivâsuáhi, tuodârsuáhi já skierri láá táváluboh ko sonjosuáhi. Tuodârsuáhi lii jiešalnees siämmáš suáhi, mii šadda leevijn já vuovdijn, mut tot lii nuuvt pyereest vuáhádum tuodârkuávloid, et puáhtá pyereest-uv kočodiđ tom aaibâs jieijâs suáhišlaaijân.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1977 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1977.
Kangasala
Kangasala lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Kangasalast ääsih 31 897 olmožid, já ton vijdodâh lii 870,86 km², mast 212,79 km² lii čääci. Kangasala naaburkieldah láá Kuhmoinen, Lempäälä, Orivesi, Padasjoki, Pälkäne, Tampere já Valkeakoski.
Suáhi
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmiliih läävejii kevttiđ nuorâ suáhiloostâid talhâsin kudduumij vuástá. Loostah piäijojii njuolgist häävi oolâ. Kužžâvaaivijd tipšuu vuoššum lostâiguin já luččâtaavdâ vuoššum suáhipárhoin. Tast finnejii talkkas meiddei čalmetaavdân, liäsmán, kuorsâttâhân já kunnâpuákun.
Kangasala
Historjá
Kangasala vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 2018.
Suáhi
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Suáhipáárhust rahtii viermij kobđottâsâid já tedduid. Páárhus, muorâst já paahijn sämmiliih raahtij liitijd. Tiäđust-uv suávist finnij meid huksim- já puáldimmuorâid. Kuátán finnejii oovsijn vuáláá, mon oolâ tyelji pieijui. Čuoškah iä kivsedâm kuáđist, ko skierriuávsih puáldojii tuulâst já tast šoodâi suovâ. Veikkâ tááláá ääigist láá puáldimmuorah Säämist-uv finniimist aainâs-uv kuulmâ šlaajâst, te suáhi lii tain ain-uv puoh pyeremus liegâdeijee.
Kangasala
Kieldâlahtemeh
Sahalahti kieldâ lohtui Kangasalan ive 2005. Kuhmalahti kieldâ lohtui Kangasalan ive 2011.
Suáhi
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Kiđđuv suáhimuorâin finnee määihli, já tom sämmiliih-uv láá kiävttám. Nisoneh já párnááh nurrii määihli, já tot juhhui nuhtán teikkâ toos vuoššui ruuvâšsuohâd teikkâ ruuvâšmääli. Määihli lasseen sämmiliih láá puurrâm meiddei suávi njale. Tom puáhtá voskâđ suávi teikkâ peesi ruŋgoost korrâkeerdi vyelni.
Kangasala
Siijdah
Alanen, Apajapohja, Eskola, Haapaniemi, Haapasaari, Haavisto, Haviseva, Heponiemi, Herttuala, Hykönsalo, Hyppärilä, Ilola, Isolahti, Jokioinen, Joutsiniemi, Kaukola, Kautiala, Keljo, Kerppola, Keso, Koivisto, Koivuniemi, Korpiniemi, Kuru, Kyötikkälä, Köyrä, Leipi, Lemponen, Lentola, Lihasula, Liuksiala, Luukkaala, Moltsia, Monikkala, Mustoo, Mutikko, Mäyrävuori, Neulaniemi, Nuorto, Ohtola, Paalila, Paatiala (Sahalahti), Pakkala, Palo, Pappila, Parvela, Pikkola, Pikonkangas, Ponsa, Pyttylä, Päkinmäki, Raikku, Raronsalo, Rautio, Rekiälä, Riku, Ruutana, Saarenmaa, Sahalahden Haapaniemi, Sahalahden Isoniemi, Sahalahden Keljo, Sahalahden Pappila, Sahalahden Tursola, Sammalisto, Savo, Sorola, Suinula, Suomatka, Suomela, Suorama, Tarkeela, Tarpila, Taustiala, Tiihala, Tohkala, Toikkola, Toosila, Tursola, Töykänä, Vahderpää, Varala, Vatiala, Vehoniemi, Vihtinen, Vihtiälä, Vänninsalo já Vääksy.
Stuárráámuuh pargoadeleijeeh
Kangasala kaavpug stuárráámuuh pargoadeleijeeh ive 2010:
1525
1525 (MDXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1520-lovo kuuđâd ihe.
Pänituoddâr meccikuávlu
Pänituoddâr meccikuávlu lii Urho Kekkos aalmuglâšmeeci já Lemmee aalmuglâšmeeci koskâsii tuodâr- já vyevdikuávlust. Päniskääiđi váimus taheh Keháuáivi, Pänituoddâr já Äpistuoddâr pajoseh, moi alemuuh čoheh pajaneh paijeel 500 meetter. Meccikuávlust jotá kuosâ ordârääji, já máddááosij kuosâvyevdih muttojeh tavveen pecivyevdin.
Syeinimáánu 16.
Syeinimáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 197. peivi (kárgámive 198. peivi). Ive loopân láá 168 peivid.
Voodoo
thumb|Vodun kävppi [[Lomést, ive 2008.]] Voodoo, teikkâ vodun (meid vodu, vodou), lii Beninist já Togost šoddâm animistlâš oskoldâh. Voodoo-nomâttâs lii fonkielâlâš sääni, mii meerhâš "uáinimettum, váldálâš vyeimi, mii puáhtá sotkâđ já siähániđ ulmui elimân". Voodoost iä lah pasekirjeh ige paradiis.
Voodoost láá suullân 50–100 miljovn hárjutteijed maailmist, iänááš Viestâr-Afrikist. Beninist ovdâmerkkân fon-, yoruba- já ewe-hiäimuh hárjutteh tom.
Voodoon láá šoddâm maaŋgâlágán häämih, ko tot lii levânâm uárjikäävpi mieldi Amerikân. Tobbeen tot lii váldám váiguttâsâid uárjivuođâst já katolilâšvuođâst. Populaarkulttuurist já fiktiost maŋgii siävutteh voodoo ohtân čapis magiain, mutâ eromâšávt Viestâr-Afrikist ulmuuh halijdeh čielgâsávt iäruttiđ taid kyevti.
Jiešvyevih
thumb|Beninlâš vodunhárjutteijee ive 2013. Voodoost iä lah pasekirjeh, paradiis ige helvit. Eellim já jäämmim rääji ij mudoigin lah nuuvt čielgâs. Voodoost iä osko, ete jaamišeh láppojeh peic peri mutteh häämis já šaddeh jieggân, kiäin puáhtá koijâdiđ iše já torjuu elimân. Motomijn hiäimuin oskoh, ete jiegah láá muorâin, já tondiet motomijn puáris muorâin láá šoddâm imelij alttareh, moid ulmuuh tuálvuh skeeŋkâid.
Imeleh
Voodoo lii polyteistlâš ađai maaŋgâimmeellâš oskoldâh. Totkeeh já oskoldâhtietteeh láá rekinistám Guinealuovtâst paijeel 150 immeelvuottâd. Imeleh láá juohhum eennâm, alme já suáđi imeláid, já tain lii čielgâ hierarkia. Alme imelijn tehálumos lii Hevioso ađai Shango, äijihšooŋâ immeel, já eennâm imelijn Sakpata.
Gu lii suáđi imelijn tehálumos. Tot lii meid tuulâ já ryevdi immeel. Gu meerrid puoh, mii lahta ruávdán teikkâ metallân. Eromâšávt rävdeid tot lii-uv tehálâš immeel sehe tááláá ääigi meid avdomekanijkkáráid, njyevveid, miäcásteijeid já suáldáttáid. Kuittâg tast ulmuuh maŋgii meid paleh enâmustáá tondiet ko Gu lii älkkeht nievrismielâst já sáttá tovâttiđ paartijd.
Eres imeleh láá ovdâmerkkân:
Puoh eennâm já alme imelij paajaabeln lii kuittâg tubleimmeelvuotâ ađai nissoonimmeel Mawu já almai-immeel Lissa. Suoi lává uábbi já viljâ, mutâ liijká-uv sunnust láá 14 pärnid, kiäin ohtâ lii Shango.
1501
1501 (MDI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1500-ihelove nubbe ihe.
Dragsfjärd
Dragsfjärd lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Kemiönsaari kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Dragsfjärdist assii 3 284 olmožid, já ton vijdodâh lâi 2 248,61 km², mast 1 976,68 km² lâi čääci. Dragsfjärd naaburkieldah lijjii Kemiö, Nauvo, Parainen já Västanfjärd.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari. Ovdil tom Dragsfjärd kieldân lâi lohtum Hiittisii kieldâ ive 1969 aalgâst.
Dragsfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 76 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 21 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (3 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Kemiönsaari kieldâ lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 67,5 % sarnuu ruotâkielâ, 29,2 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah
Björkboda, Genböle, Dalen, Hammarsboda, Hertsböle, Kråkvik, Kulla, Kärra, Labbnäs, Lillfinnhova, Långnäs, Nordanå, Purunpää, Rosendal, Rövik, Skinnarvik, Smedskulla, Storfallan, Storfinnhova, Stusnäs, Sunnanå, Söderby, Söderlångvik, Söglö, Tynglax, Ytterölmos já Överölmos.
Suáluičielgi
thumb|Suáluičielgi sijdâ Suáluičielgi ( teikkâ Suâlseäʹlǧǧ, já ) lii sijdâ Aanaar kieldâst. Sijdâ lii ucce, mut tobbeen láá maaŋgâlágáneh hotelleh já raavâdviäsuh já meiddei puoh palvâlusah, maid turisteh sättih tarbâšiđ. Ive 2019 Suáluičielgist lijjii 322 ässed.
Historjá
Prospektor kolleruuki ive 1902 huksejum toimâttâh lâi Suáluičielgi vuossâmuš rakânâs. Ive 1912 valmâštui kuávlu vuossâmuš kyessiviäsu, mii tuššâdui nube maailmsuáđi ääigi. Maađij Suáluičiälgán já Avelân valmâštui ive 1914. Suáluičielgi vuossâmuš raavâdviäsu lehâstui ive 1955 já mađhâšemkuávdáš šoodâi kuuloold 1960-lovo rääjist. Suáluičielgi lii lamaš pivnohis vandârdemkuávlu jo 1950-lovo loopâst. Urho Kekkos aalmuglâšmecci vuáđudui ive 1983.
1515
1515 (MDXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1510-lovo kuuđâd ihe.
1312
1312 (MCCCXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1310-lovo kuálmád ihe.
Pärttih
Pärttih teikâ Päärtih ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst Aanaarjäävri viestârriddoost Čevetjävr maađij piällást. Pärttihist ääsih suulân 50 olmožid.
Loviisa
thumb|295px|Loviisa kirkko Loviisa lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Loviisast ääsih 14 754 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 751,52 km², mast 931,76 km² lii čääci. Loviisa naaburkieldah láá Kouvola, Lapinjärvi, Myrskylä, Porvoo já Pyhtää. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Historjá
Loviisa vuáđudui Pernaja Degerby-raccutáálu enâmáid ive 1745 Degerby-nommâsâš räji- já staappâlkaavpugin tondiet ko Ruotâ já Ruošâ rääji sirdâšui uárjás Tuurku ráávhust ive 1743. Ive 1752 Ruotâ kunâgâs Aadolf Fredrik eelij kaavpugist já adelij kaavpugân uđđâ noomâ Loviisa káálgus mield ađai roonnig Loviisa Ulriika mield.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Antinkylä (Antby), Fantsnäs, Hakalehto (Hagalund), Haravankylä (Räfsby), Hattom, Isnäs, Källa, Köpbacka, Myllyharju (Kvarnåsen), Määrlahti (Märlax), Rauhala (Fredsby), Svartholma (Svartholm), Svenäs, Uusikaupunki (Nystaden, "Nystan"), Valko (Valkom), Valkolampi (Valkomträsk), Vanhakaupunki (Gamlastan), Varvi (Varvet), Vårdö já Tesjoki (Tessjö).
Montecalvo in Foglia
Siijdah
Borgo Massano, Ca' Gallo já San Giorgio.
1581
1581 (MDLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1580-lovo nubbe ihe.
1292
1292 (MCCXCII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1290-lovo kuálmád ihe.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2002 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2002.
Vuáčču
Vuáčču lii siijdâš Suáđigil kieldâst. Tobbeen lii tavesämikielâlâš kielâpiervâl. Vuáčču lii mädimus sämmilâš sijdâ Suomâst. Tot lii váldumaađij 4 piällást.
SomBy-nommâsâš rockjuávkku lii meddâl Vuáčust
Eennâmtiätu
Siijdâ čoođâ kolgá Vuáču kanava, mii ovtâstit Loka já Porttâpäävti tulvâdemjaavrijd.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ. Vuáču ässeelovoin láá fáárust meiddei Purnumukka ässeeh.
1272
1272 (MCCLXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1270-lovo kuálmád ihe.
1495
1495 (MCDXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1490-lovo kuuđâd ihe.
Muddusjävri
Muddusjävri lii jävri Aanaar kieldâst Aanaarjäävri viestârpeln. Muddusjäävri riddoost láá Rivdul já Siggávuonâ siijdah.
Muddusjäävri vijđodâh lii 50,5 km2 já tot lii Paččvei čácáduv nubben stuárráámus jävri Aanaarjäävri maŋa. Muddusjävri finnee čääsis Kaamâsjuuvâst já Terstojuuvâst. Liävdooluohtâ ponneest jävri muttoo Kiäptuvein, mii mana Mätkijuuvâ peht Solojáávrán.
Muddusjäävrist kávnoo čiččâm puurrâmkyelišlaaijâd. Toh láá šapšâ, kuávžur, rávdu, suávvil, vuásku, puško já njäähi.
Jäävri tavenuorttii uásist Valburnjaargâst lii Helsig ollâopâttuv tutkâmkuávdáš.
Vuáđusyemmiliih
Vuáđusyemmiliih lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
1591
1591 (MDXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1590-lovo nubbe ihe.
Vuásku
Vuásku lii enâmustáá saivâčääsist ellee vuáskukuolij lahko kyeli. Vuásku lii táválâš salâskyeli já meid Suomâ aalmugkyeli.
Stuárudâh já olgohäämi
Vuásku lii táválávt ruánááivnásâš kyeli, mast láá ertpeelijn tevkis já ciäggu sárgáh. Jis čääci lii siävŋus, te vuáskuneh pyehtih leđe meid ruškâdeh. Vuáskun tobdeh meid ruopsis veepsijn já selgiveepsi pastelis sođđâmist. Selgiveepsist láá kyehti uási. Ovdâuásist láá 13–17 soođâd já monnjâuásist 1–3 sođđâm. Syevđilohe stuárráámuu täävtist vuálgá majaskulij pastelis säggi. Šoddâlâs vuáskun niske sáttá šoddâđ hormišin já ciägusin.
Táválávt vuásku iälá suulân kuttâ ihe, mut puáhtá eelliđ joba 20 ihheed. Vuáskun kukkodâh lii táválávt 15–30 cm já tiäddu 50–350 gr. Åland Kökarist kuddum 2,87-kilusâš vuásku lii Almugijkoskâsâš valastâllâmkuálástemlito mield maailm stuárráámus valastâllâmkuálástempiergâsáin kuddum vuásku.
Lavdâm
Vuáskun luándulâš lavdâm lii masa ubâ Euroop. Luándulávt vuáskuneh iä lah lamaš Skandijn, Iberia njargâenâmist, Irlandist, Apenniinij njargâenâmist, Kreikkaast já Tave-Jieŋâmeerâ suolluin. Vuáskun lii kuittâg-uv ištâdum Irlandân, Tave-Espanjan sehe Italian. Euroop ulguubeln vuásku kávnoo aldemust Ruošâst já Kazakstanist. Tot lii ištâdum ovdâmerkkân Maadâ-Afrikân, Australian já Uđđâ Seelandân.
Taveameriklâš fiskisvuásku sulâstit ennuv Euraasialâš vuáskun.
Eellimpiirâs já lattim
Vuásku iälá jaavrijn, lááduin, Nuorttâmeerâ merâsaaivâst sehe juuvâin, moh virdedeh hitásávt. Peiviv vuásku iälá nuurijn ucâmin purrâmâš. Iho tot vuod mana čácáduv poonán čäcišadoi siähán vuoiŋâstiđ.
Vuásku killáá suvroduv eenâb ko maaŋgah eres Suomâ kyeleh, mut jis čääsi pH-árvu lii vuálá nelji, te lasanem ij innig luhostuu.
Lasanem
Oresvuásku puátá suhâjuátkimahan 1–2 ivveest já niŋálâs 2–4 ivveest. Vuásku kođá kiđđuv cuáŋui- teikkâ vyesimáánust, ko čääsi liegâsvuotâ lii paijeel 6 ceehi. Toh nurâdâteh čäcišadoi siähán, kost niŋálâs luáštá meeini já oráseh šovâtteh tom.
Vuásku lii uáli pehtilis lasaneijee. Ohtâ niŋálâs puáhtá lyeštiđ joba 200 000 meinimanneed. Njivláás já pocceeláágán meinipäddi mana kiddâ čäcišaddoid já ovssijd. Algaah čalgeh 2–3 oho heđâlmittem maŋa. Vistig toh finnejeh raavvâd ruškâdâspursâšijn, mut purâškyetih elleeplankton viehâ jotelávt.
Raavâd
Vuáskunalgaah poreh elleeplankton. Stuárráábeh ohtâgâsah ponne-elleid já uccâ kuolijd. Stuorrâ vuáskuneh sättih puurrâđ joba eres vuáskunijd.
1925
1925 (MCMXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1920-lovo kuuđâd ihe.
Kannus
Historjá
Kannus vuáđudui ive 1859, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Eskola, Hanhineva, Korpela, Kungas, Jokisalo, Mutkalampi, Märsylä, Nilkkula, Korvenkylä, Välikannus, Ylikannus já Yliviirre. Yliviirre siijdân kuleh Nikkarikoski, Luomala, Roikola, Ohenneva, Vaenmaa, Jylhä, Huuki, Koskenmaa, Rekilä, Viirre, Nikula já Kortetmaa.
1947
1947 (MCMXLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1940-lovo káávcád ihe.
Šoddâmeh
thumb|left|Linda Hogan ive [[2007]]
1597
1597 (MDXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1590-lovo káávcád ihe.
Syeinimáánu 3.
Syeinimáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 184. peivi (kárgámive 185. peivi). Ive loopân láá 181 peivid.
Päijänne
Päijänne lii jävri Suomâst, Koskâ-Suomâ já Päijät-Häme eennâmkuudijn.
Eennâmtiätu
Päijänne vijdodâh lii 1 083 km2 já tot lii Suomâ nubben, teikkâ kuálmádin stuárráámus jävri. Päijänne lii suulân siämmáá styeres ko Aanaarjävri, mut tot ete kuábáš lii stuárráb, lii iveääigist kiddâ. Päijänne kulgâmvijdodâh lii 26 480 km2 já tot lii Kymijuuvâ čácáduv uáivijävri. Päijänne Ristiselkäst, Toivakka kieldâst lii Suomâ sisčácáduvâi kieŋâlumos saje (95,3 m). Puáris tiäđu mield saje kieŋŋâlvuotâ ličij 104 m, mut taat tiätu lii puástud. Päijänne koskâkieŋŋâlvuotâ lii 16,2 m. Stuárráámuuh suolluuh láá Virmalansaari, Salonsaari, Judinsalo, Onkisalo, Paatsalo, Muuratsalo, Haukkasalo já Vuoritsalo. Ohtsis suolluuh láá 2 690.
Päijänne finnee čääsis jäävri tavveen Saarijävri, Viitasaari sehe Rautalammi kiäinuin, viestârist Jämsä kiäinust já nuorttân Sysmä kiäinust. Jäävri maadâuásist álgá Kymijuuhâ, mii luáštá Suomâluohtân.
Historjá
Päijänne ääldis šoodâi ko jieŋâ koovij källee majemuu jieŋâpaje ääigi. Jieŋâpaje maŋa ääldis paasij Nuorttâmeerâ Yoldia- já Ancylusmudoi vuálá. Eennâmpajanem tááhust Päijännest šoodâi Ancylusjäävri luohtâ já iäskán 10 000 ihheed tassaaš jieijâs jävri. Suulân 8 500 ihheed tassaaš Päijänne luoštij Kyelijuuvâ peht Merâpootân. Siämmáá ääigi Saimaa lyeštimuáli sirdeškuođij máádás já loopâloopâst Päijännen. Epitäsivis eennâmpajanem tiet Päijänne aalgij tulvâđ já pajaniđ. Ko Päijänne lâi pajanâm Saimaa räi, te šoodâi Sis-Suomâ stuorrâjävri, mii piištij suulân 200 ihheed. Päijänne pajanâm čäsuáivi moorâi Heinola-puolžâ já Kymijuuhâ šoodâi. Kymijuuhâ lyeštiškuođij ennuv čääsi, já Päijänne čäsuáivi moonâi vuálus jotelávt. Tondiet Päijänne ratkui Saimaast, já tast šoodâi oppeet jieijâs jävri.
Aalmuglâšmecci
Päijänne maadâuásist, Sysmä, Padasjoki já Asikkala kieldâin, enâmustáá Kelvenne suollust lii Päijänne aalmuglâšmecci. Aalmuglâšmecci lii uáli pivnohis kárbáinjotteemsaje.
1252
1252 (MCCLII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1250-lovo kuálmád ihe.
Vyesimáánu
Vyesimáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive viiđâd mánuppaje. Vyesimáánust láá 31 peivid. Vyesimáánu sämikiel nommâ puátá puásuituálust já tast, et tot lii vuosij šoddâmmáánu. Taat nomâttâs lii peessâm eskin Anarâš-kalenderân. Taan mánuppaijeest lii kevttum nommâ "toukomáánu".
Räiđi
thumb|Räiđi (Salix caprea) Räiđi (Salix caprea) lii lostâmuorâ. Tot lii ohtâ Salix-suuvâ šlaajâin.
Stuárudâh
Räiđi šadda táválávt 6–14 meettersâžžân, mut sáttá šoddâđ joba 20 meettersâžžân. Loostah láá 5–12 cm kuheh já 3–8 cm kubduuh.
Levânem
Räiđi šadda Euroopist já Aasiast.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmiliih läävejii kevttiđ páárhust vuoššum ostočääsi ađai páárhu šišne sehe sovskammui já -pihtâsij vaalmâštmân. Nähki killáá njuoskâsvuođâ pyerebeht, ko tot lii kieđâvuššum ostočassijn. Sämmiliih kevttii eromâšávt sieđgâi já poijui páárhuid, mut mottoom verd meiddei eres lostâmuorâi, tego leeibi, suávi já rääiđi, páárhuid. Párhoin puáhtá meiddei päiniđ. Párkku lii tehálâš aamnâs nähki- já sovstuojijn vala onne-uv.
Syeinimáánu 11.
Syeinimáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 192. peivi (kárgámive 193. peivi). Ive loopân láá 173 peivid.
Pilvi Takala
Pilvi Takala (š. 1981, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš kovetaaidâr já kirječällee, kote áásá já parga Amsterdamist já Istanbulist.
Takala finnij hollandlii Prix de Rome -palhâšume ive 2011 sehe Emdash Award -palhâšume já kovetaiđuu staatâpalhâšume ive 2013. Sun väljejui Suomâ ovdâsteijen Venetsia biennaalân ive 2021.
Škovlim
Takala valmâštui kovetaiđuu miäštárin Taaiđâollâopâttuv Kovetaaiđâakatemiast ive 2006. Ton lasseen sun lii luuhâm pirâstaiđuu Glasgow School of Artist.
1232
1232 (MCCXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1230-lovo kuálmád ihe.
Várgááh
Várgááh (, já ) lii kieldâ Taažâst. Várgáhijn ääsih 2 029 olmožid, já ton vijdodâh lii 600,61 km², mast 15,03 km² lii čääci.
1587
1587 (MDLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1580-lovo káávcád ihe.
Pihlejâš
thumb|Pihlejâš (Sorbus aucuparia) thumb|Pihlejâš (Sorbus aucuparia) thumb|Pihlejâš (Sorbus aucuparia) Pihlejâš teikâ pihlájâš (Sorbus aucuparia) lii muorâ, mii šadda stuárráámuu uásist Euroopist já Tave-Aasiast. Pihlejâš kulâ tuomâ náálá ruusušaddoid, moh láá maailmist paijeel 2 000 šlaaijâd. Tothân uáivild tom, et pihlejááh myerjejeh.
Levânem Suomâst
Pihlejâš lii almolâš muorâ ubâ Suomâst eereeb tuodârjolgâdâsâin. Tot šadda masa maggaar enâmist peri, mutâ jis raavvâdamnâseh iä lah ennuv, tot páácá uánihâžžân. Pyereeb enâmist tast šadda stuorrâ muorâ. Pihlejâš liäđu tuše čuovviis soojijn. Kukáh já myerjih láá ennuv táválávt jyehi nube ive.
Säämist pihlejâš šadda olesšaddolâžžân suulân 10-ihásâžžân já talle tot vuossâmuu keerdi lieđđee já myerjee olmânáál.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Eromâšávt sämmilij kevttimärbivuovijn ij kavnuu tiätu. Mudoi pihlejâš lii kal lamaš almugij taalhâs- já purrâmuškiävtust. Loostâid puáhtá kevttiđ teejân já puoh pyeremus äigi toi nurâmân lii algâ- teikkâ koskâkeesi. Meiddei kukkáin šadda pyeri teejâ, mast lii pyeri mandel haajâ. Ärbitiäđu mield pihlejâšmuorjigijn láá tipšom leesmi já kepisvaaivijd. Myerjih lasetteh kužžâvuáčuttem sehe išedeh činehumtaavdâst já manemušvaaivijn.
Pihlejâšmuorjijd puáhtá valmâštiđ maaŋgânáál purrâmâššân. Kuškâdum teikkâ jiäŋŋum muorjijd lii älkkee kevttiđ leeibiliäibumân, määllin, juhâmuššâid, hillon teikkâ suohâdân. Muorjijn šaddeh pyereh hiloh, lihcâseh, sääpih já njuvdoseh sehe marmelaadih. Pihlejâšmuorjijd puáhtá meiddei siävuttiđ veikkâ porkkanáid já eres muorjijguin. Kááhván puáhtá pihteđ muorjijd teikkâ sääpi čarvumpasâttâs oovtâst puohlágánij ruottâsijgin.
Tááláá ääigi pihlejâš lii muččâdumos čiŋŋâmuorâ meiddei sämmilij šiljoost.
Syeinimáánu 13.
Syeinimáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 194. peivi (kárgámive 195. peivi). Ive loopân láá 171 peivid.
Qatar
thumb Qatar lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Doha.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Čohčâmáánu 21.
Čohčâmáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 264. peivi (kárgámive 265. peivi). Ive loopân láá 101 peivid.
Berlin
thumb|Berlin Berlin lii Saksa stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1735
1735 (MDCCXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1730-lovo kuuđâd ihe.
Hiittinen
Hiittinen  lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Dragsfjärd kieldân ive 1969 aalgâst já lii kuullâm Kemiönsaari kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 1968 loopâst Hiittisiist assii 732 olmožid, já ton vijdodâh (čäsittáá) lâi 109,8 km². Hiittisii naaburkieldah lijjii Bromarv, Dragsfjärd, Hanko, Nauvo já Västanfjärd.
Frank Whaley
Frank Joseph Whaley (š. syeinimáánu 20. peeivi 1963, Syracuse, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, čällee já stivrejeijee, kiäm tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn Pulp Fiction (1994) já Swimming with Sharks (1994). Vuosmuš kuhes elleekove, mon sun jieš čaalij já stivrij, lâi Joe the King (1999). Suu kálgu lii Heather Whaley já sunnust lává kyehti päärni.
Hiittinen
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Hiittisii kieldâ lohtui Dragsfjärd kieldân ive 1969 aalgâst. Talle uđđâivemáánu 1. peeivi 2009 Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari.
Betlehem
Betlehem lii kaavpug Palestiinast.
Monte Cerignone
Monte Cerignone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Cerignonest ääsih 655 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,24 km², já alodâh 528 m. Monte Cerignone naaburkieldah láá Macerata Feltria, Mercatino Conca, Montecopiolo, Monte Grimano Terme, Sassocorvaro Auditore já Tavoleto.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monte Cerignone kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Valle di Teva.
Muhos
Muhos lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Muhosist ääsih 8 948 olmožid, já ton vijdodâh lii 797,26 km², mast 13,52 km² lii čääci. Muhos naaburkieldah láá Liminka, Oulu, Siikalatva, Tyrnävä, Utajärvi já Vaala.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Muhos markkân.
Siijdah
Hyrkäs, Korivaara, Kurkiperä, Laaji, Laukka, Leppiniemi, Montta, Muhosperä, Mökkikylä, Petäikkö, Perukka, Ponkila, Päivärinne, Pälli, Rautionkylä, Rova, Sanginjoki, Soso, Suokylä, Tuppu, Tuuru já Lehtoselkä.
1926
1926 (MCMXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1920-lovo čiččâd ihe.
Vástuppeivi
Vástuppeivi lii oho viiđâd peivi já táválávt oho majemuš pargopeivi. Tot lii tuorâstuv já lávurduv kooskâst.
Vástuppeivi lii islam oskoost ohtâsâšrukkoos peivi.
Merimasku
Merimasku lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Merimaskust assii 1 659 olmožid, já ton vijdodâh lâi 85,38 km², mast 34,03 km² lâi čääci. Merimasku naaburkieldah lijjii Askainen, Masku, Naantali já Velkua.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Naantali kieldâlahtemeh Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
1725
1725 (MDCCXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1720-lovo kuuđâd ihe.
Merimasku
Siijdah
Akkola, Heikkola, Heikinmäki, Hirvoinen, Horja, Iskola, Järvensuu, Kaksoinen, Karjalainen, Kaukola, Koveri, Kräkilä, Kukolainen, Kuuslahti, Kuusniemi, Köylijärvi, Lieranta, Liettistenmaa (Lietisten saaret), Liiamaa, Lukkarainen, Mälsälä, Pohjalainen, Rautuinen, Riittonpää, Saaristolaiskylä, Sannainen, Taattinen, Tammisaari, Tanskila, Tärkkinen já Uusikartano.
Syeinimáánu 14.
Syeinimáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 195. peivi (kárgámive 196. peivi). Ive loopân láá 170 peivid.
1715
1715 (MDCCXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1710-lovo kuuđâd ihe.
Nikolai Abramov
Nikolai Viktorovič Abramov lâi vepsálâš tihtâčällee já toimâtteijee Ruošâst. Sun čaalij 	tiivtâid sehe vepsá- já ruošâkielân. Abramov kirjeh já tiivtah láá jurgâlum paijeel 20 kielân tegu virokielân, suomâkielân, ranskakielân já uŋgarkielân.
Elle Márjá Vars
Elle Márjá Vars, meid Ellen Marie Vars (š. porgemáánu 12. peeivi 1957, Láhpoluoppal, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii sämmilâš kirječällee, jurgâleijee já tihtâčällee Taažâ peln. Sun čáálá orjâlâškielân párnái- já nuorâikiirjijd, main maŋgâ kirje láá jurgâlum eres kieláid. Taan lasseen sun lii jurgâlâm maŋgâ kirje orjâlâškielân.
Uđđâivemáánu 19.
thumb|right|[[Sophie Taeuber-Arp Sveeici 50 frangi sedâlist]] Uđđâivemáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 19. peivi. Ive loopân láá 346 peivid (kárgámive 347 peivid).
Tábáhtusah
Heeihâpeivi
Kap Verde
Kap Verde täsiväldi ađai Kap Verde (portugalkielân Cabo Verde, ’ruánáá njargâ’) lii suáluistaatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Praia.
Kap Verdest ij aassâm kihheen, ko portugalliih pottii tohon 1400-lovvoost já rahtii tast uási Portugal. Tast šoodâi uárjikäävpi kuávdáš, já stuárráámus uási Kap Verde táálái ässei madduin láá-uv afriklâš oorjijn já portugallijn siirdolijn.
Tullâväärih
Kap Verdest láá kulmâ tullâvääri. Tain alemus lii Fogo (2 829 m). Eres tullâväärih láá Brava já São Vicente. Brava já São Vicente iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist. Fogo vuod lii aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi ive 2014.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1927
1926 (MCMXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1920-lovo káávcád ihe.
Suomâ säminuorah rs.
Suomâ säminuorah rs. (,, , uán. SSN) lii ive 1991 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun lii ubâ Suomâ. Servi kocá Suomâst ässee säminuorâi hiäđuid já parga sii pyerrin.
Historjá
Seervi vuáđudemčuákkim tollui Ucjuuvâst roovvâdmáánust 1991.
Stivrâ
Seervi já ton tooimâ joođeet stivrâ, mast láá vittâ eidusâš jeessân já enâmustáá vittâ värijeessân. Stivrâjesâneh väljejuvvojeh seervi jesânijn ihečuákkimist persovnvaaljâin ain ihán häävild. Stiivrâst láá saavâjođetteijee, värisaavâjođetteijee, čällee, ruttâtuállee, kyehti eidusâš jeessân já värijesâneh.
Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Suomâ säminuorah lii lamaš Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân ive 1998 rääjist.
Multia
Historjá
Multia vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Multia markkân.
1809
1809 (MDCCCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1800-ihelove majemuš ihe.
Monte Porzio
Monte Porzio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Porziost ääsih 2 802 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,29 km², já alodâh 105 m. Monte Porzio naaburkieldah láá Corinaldo, Mondavio, San Costanzo, Terre Roveresche já Trecastelli.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monte Porzio kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Castelvecchio.
Kapkaavpug
Kapkaavpug lii Maadâ-Afrik lahâasâttemlâš uáivikaavpug já nubben stuárráámus kaavpug Johannesburg maŋa. Tot lii ohtâ kuulmâ Maadâ-Afrik uáivikaavpugist. Kyehti eres uáivikaavpug láá Pretoria já Bloemfontein. thumb|
Rymättylä
Rymättylä lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Rymättyläst assii 2 165 olmožid, já ton vijdodâh lâi 334,71 km², mast 186,36 km² lâi čääci. Rymättylä naaburkieldah lijjii Korppoo, Merimasku, Naantali, Nauvo, Parainen, Turku já Velkua.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Naantali kieldâlahtemeh Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Siijdah
Aatila, Ahteentaka, Ajola, Alakylä, Ampuminmaa, Antola, Anttila, Autuinen, Brunnila, Hanka, Hankaanperä, Heinäinen, Hintsala, Hämmärö, Hämölä, Isopoikko, Järvenperä, Kaarniitta, Kaastla, Kauppila, Kepuinen, Kinttala, Kirjala, Knaapila, Koisaari, Koivusaari, Kuivanen, Kurala, Kurinen, Kurjanrauma, Leikkinen, Leiklahti, Lookila, Maanpää, Maisaari, Maskulainen, Meinikkala, Metsäpoikko, Montola, Ojainen, Okala, Paavainen, Pakinainen, Peräinen, Poikko, Pornainen, Pulkkala, Raula, Riiainen, Riittiö, Ruokorauma, Ruotsalainen, Röölä, Saarla, Salo, Santala, Seppälä, Suikkila, Suutarla, Taipale, Tanila, Valtainen, Vanhakylä, Veluinen, Viljainen, Ylikylä, Ylttinen já Äijälä.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1978 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1978.
Suávvil
Suávvil (Thymallus thymallus) lii kyelišlaajâ, mii kulá luosâkuolij laahkon.
Suávvilhäämih
Suávvil puáhtá sierriistâllâđ viiđâ jieškote-uv háámán eellimpirrâs já vajâldemlattiimis vuáđuld: páihálâš, káárguin kođđee jävrisuávvil, merâlâš suáluikuávlusuávvil, páihálâš virdepaaihijn iälusteijee juhâsuávvil sehe jäävrist tâi meerâst juuhân kuuđđâđ kuárŋoo suávvil. Uđđâ tutkâmvuovijgijn láá kavnum árbáliih iäruh jieškote-uv kuávlui suávvilijn. Siämmáá čácáduvâst pyehtih iälustiđ maaŋgah häämih. Aanaarjäävrist káárguin já koskâsijn lii jävrisuávvil sehe el. Juvduujuuvâst já Avveeljuuvâst láá eleččis juhâsuávvilnäälih. Juhânjaalmijn sättih suávvileh meiddei sirduđ juuvâst jáávrán já maasâd.
Tiättum já eellimpirâsvátámušah
Suávvil algâalgâlâš vijđánemkuávluh Suomâst láá Säämi já Kuáccám kuávluh, Vuoksi čácádâh, Tavemeerâpoođâ riddokuávluh já toos lyeštee juuvah. Suávvil makkut čuásidis, uccááraavvâdlâš já valjaashappisâš čääsi. Jaavrij suávvil iälust päljis jorŋâčaasij roobdâin, kost láá päljis já putes keđgi- já čievrâridoh sehe káárguh. Aanaarjäävri 3 318 suollud, luhâmettumeh káárguh, lássááh já čäcikälleeh fäälih cuávis čääsist iälusteijee suávvilân vuohâsávt eellimsaje. Stuorrâ jaavrij jorŋâčaasij suávvileh láá uáli páiháliih. Enâmustáá toh lihâdeh kiđđuv jieŋâi suddâm já kuuđđâm ääigi. Páiháliih juhâsuávvileh orodeh tälviv juuvâi kieŋâlumosijn já hiäjusvirdásijn oosijn, mut kuárŋuh keessiv virdáávub čassijd. Aanaarjäävri, Juvduujuuvâ já Avveeljuuvâ suávvilsalâseh vuáđuduveh luándulâš lassaanmân.
Ravâdâs já šoddâm
Suávvil čiivgah poreh vuosâpurrâmuššân elleeplaŋkton já sirdâšuveh kuuloold ponne-elleeravâdâsân. Ponne-ellei lasseen rävis suávvileh poreh čäsiuáiván šoddâm tiivrijd sehe ucánjáhháá kyeliravâdâs. Vollâsâš tohhee stuárráábáid suávviláid pyereest já liiba tot kevttum septin-uv. Tiäđui mield meid meeinijd-uv suávvil porá. Aanaarjäävrist já Juvduujuuvâst salâssuávvil koskâtiäddu lii 400–500 g. Táválávt suávvileh pääcih vuálá meetterpiälásâžžân já vuálá kilusâžžân, mut liiba Aanaarjäävrist kuddum 2,4-kilusâš-uv suávvil. Kilupele stuáruduv suávvil uulât Aanaarjäävrist táválávt 5–6-ihásâžžân.
Kuuđđâmahe já lasanem
Suávvil lii kiđđuv kođđee kyeli. Tot kođá Aanaar kuávlust iänáážin kesimáánu pelni putes čunoi-, čievrâ- já keđgipuunijn. Suávvileh ulâtteh kuuđđâmahan 3–5-ihásâžžân já 30–40-senttisâžžân. Meeinij lálášum pištá kulmâ oho.
Pivdem já kevttim
Suávvil lii iänáážin astoääigi kuálásteijee saalâs. Aanaarjäävrist tot koddoo šaapšâ viermipivdem ohtâvuođâst já stággoin, keessiv puzzâvuogâigijn já šliäđgoigijn riddoin já káárguin, já kiđđuv tälviuággumáin uáli-uv cuávis riddočaasijn. Suávvil vyelimitto lii 30 senttid.
Saarijärvi
Historjá
Saarijärvi vuáđudui ive 1639, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Siijdah
Häkkilä, Hännilä, Hoikankylä, Kalmari, Kekkilä, Kolkanlahti, Konttimäki, Kukko, Kuoppala, Lannevesi, Lehtola, Leuhu, Linna, Mahlu, Mulikka, Paajala, Pajupuro, Palomäki, Pyhähäkki, Pylkönmäki, Rahkola, Ranta-Hännilä já Tarvaala.
1705
1705 (MDCCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1700-ihelove kuuđâd ihe.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1990 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1990.
Akaki Minašvili
thumb|Akaki Minašvili Akaki Minašvili (š. čohčâmáánu 24. peeivi 1980, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1577
1577 (MDLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1570-lovo káávcád ihe.
1485
1485 (MCDLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1480-lovo kuuđâd ihe.
Suáđigil
Suáđigil teikâ Suáđikylá (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Suáđigilist ääsih 8 310 olmožid, já ton vijdodâh lii 12 415,40 km², mast 723,76 km² lii čääci. Kieldâ lii Suomâ nubben stuárráámus vijđoduv mieldi Aanaar maŋa. Suáđigil naaburkieldah láá Aanaar, Kiemâjävri, Kittâl, Pelkosnjargâ, Ruávinjargâ já Suovâkuoškâ.
Historjá
Suáđigil vuáđudui ive 1893.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Aska, Heinäperä, Hinganmaa, Jeesiö, Kaarto, Kakslauttanen, Kelujärvi, Kersilö, Kierinki, Kukasjärvi, Lismanaapa, Lokka, Luosto, Madetkoski, Moskuvaara, Murtomaa, Orajärvi, Petkula, Peurasuvanto, Puolakkavaara, Purnumukka, Rajala, Raudanjoki, Riipi, Sassali, Sattanen, Seipäjärvi, Siurunmaa, Syväjärvi, Tankavaara, Torvinen, Uimaniemi, Unari, Vaalajärvi, Vuojärvi já Vuáčču.
Karibia
thumb|Karibia thumb|Karibia Karibia lii kuávlu Tave-Amerik já Maadâ-Amerik kooskâst, moos kuleh Karibiameerâ já ton suolluuh. Suáluikuávlu taavaa- já nuorttiibeln láá Atlant väldimeerâ já Sargassomeerâ já taveviestârist Meksikoluohtâ.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2003 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2003.
1192
1192 (MCXCII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1190-lovo kuálmád ihe.
Happi
Happi lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii O (oxygenium), oornigloho 8 já aatoomtiäddu 15,999 u. Rijjâ algâamnâsin happi lii visteliegâsvuođâst kaasun, já tot lii 21 % Eennâmpáálu áimukeerdist. Happi kávnoo luándust valjeeht ovtâstâhhân, ovdâmerkkân čääccin sehe eennâm- já källeevuáđu mineraalin. Happi lii eennâmkoorâst 47 %, já tot lii-uv eennâmkoorâ táválumos algâaamnâs.
Rijjâ happi reagist uáli älkkeht eres amnâsijgijn. Happi paijeentuálá puállám, já stuárráámus uási iälánijn tarbâšeh tom elimân. Happi luovvân šadoi ohtiimist, já maaŋgah iäláneh kevttih tom sellâvuoiŋâmist.
Allotrooppisâš häämih
Happi ij kuássin lah luándust ovtâskâs atomin. Táválávt tot lii happimolekyylin (O2). Stuárráámus uási vyeliáimukeerdi haapist lii O2 já tot lii meid haapi häämi, mon elleeh pyehtih vuoiŋâđ. Haapist lii meid allotrooppisâš häämi, mii kočoduvvoo oconin (O3). Occoon lii iälánáid mirhâlâš vuoiŋâđ, já tot vahâgit já iärdud vuoiŋâmkiäinuid. Pajeáimukeerdist tot ráhtá occoonkeerdi, mii iästá uásild piäiváá háitulii ultravioletsuonjârdem puáttim Enâmân. Tondiet meid occoon lii elimân veltihánnáá. Ive 2001 kavnui haapi nube häämi O4, mii šadda táválii happimolekyylist ko teedâ lii ucemustáá 20 GPa. Ton lasseen komovuođâst Eennâmpáálu alda kávnojeh ennuv happiatomeh (O). Komovuođâ happi lii čuolmâ satelliitáid tondiet ko tot reagist satelliit asemateriaalijgijn já muttá satelliit suonjârdem- já absorbistemjiešvuođâid.
Isotoopih
Haapist láá kulmâ stäđis isotoop: 16O, 17O já 18O, main 16O lii puoh táválumos (99,762 % haapist). Masa puoh 16O lii šoddâm helium fuusioreaktiost. 17O vuod šadda čiđđâsyklist, vety fuusiost. 18O šadda čiđđâsyklist pááccám 14N já helium fuusioreaktiost. Tondiet ko 16O já 18O šoddâm váátá helium já 17O tuše vety, te ucebeh tääsnih pyevtitteh enâmustáá 17O.
1793
1793 (MDCCXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1790-lovo niäljád ihe.
Happi
Ovtâstuvah
Haapi merhâšitteemus ovtâstâh lii čääci (H2O), mii lii haapi já vety ovtâstâh. Čääci lii haapi lasseen tergâdumos aamnâs Eennâmpáálust tiettum elimân. Nubbe oovtâkiärdánis haapi já vety ovtâstâh lii vetyperoksid (H2O2). Vetyperoksid lii vuáimáás hapitteijee, já tot lii kevttum viälgudittemamnâsin já kuáddurakettij puáldimamnâs hapitteijen. Eres epimeetaaloksidijn tobdosumoseh láá čiđđâdioksid (CO2) já čiđđâmonoksid ađai hágá (CO). Čiđđâdioksid šadda orgaanlâš ovtâstuvâi pyelimist, já tot lii merhâšittee šaddovistekaasu. Čiđđâmonoksid vuod lii mirhâlâš kaasu, mii šadda čiđđâovtâstuvâi epitievâslii puállámist. Eres táváliih epimeetaaloksideh láá riššâdioksid já -trioksid sehe typpimonoksid já -dioksid. Taah oksideh láá ááimunuáskádâsah, já toh tovâtteh čácáduvâi já eennâmvuáđu suvrom. Happi ráhtá ennuv ovtâstuvâid meid metallijgijn. Meetaalovtâstuvâin haapist lii táválávt hapittemloho -II. Meetaaloksideh láá táválávt tergâdeh malmâmineraaleh. Meetaaloksideh láá kevttum meid ivneamnâsin já kemiallij reaktioi katalyytin. Maaŋgah alkaal- já eennâmalkaalmeetaalhydroksideh láá uáli vuáimáás alkaaleh.
Happi biologiast
Iäláán immuunsysteem sáttá kevttiđ haapi reaktiivisâš haamijd, nuuvt ko peroksidioni (O2-) já singlethaapi, mikrobij tuššâdem várás.
Almenähki
right|thumb|Ive [[1644 almenäähki siijđoh]] Almenähki teikkâ almenäkki lii uuccâmkirje, mast láá távjá tiäđuh čuávuváá ive jurâmist, almepittáin, tehálâš tábáhtusâin, merkkâpeeivijn jna. Jyehi ive almostuvá uđđâ versio.
Ereslágán almenaahkijn láá távjá tiäđuh eres kevtteejuávhoid. Ovdâmerkkân eennâmviljâleijei almenaahkijn láá tiäđuh tast, kuás ferttee kalveđ, maggaar šoŋŋâ lii já kuás sehe kuás piäiváš já mánudâš pajaneh já lyeštih.
1849
1849 (MDCCCXLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1840-lovo majemuš ihe.
Almenähki
Motomijn almenaahkijn láá meid nommâpeeivih. Ollâopâttuv nommâpeivialmenähki lii tággáár almenähki. Tast láá meid ereslágán tiäđuh tegu Suomâ já Säämi liputtempeeivih, pivnohumos suomâ- já ruotâkielâlâš noomah muáddi ive tassaaš, nommâpeeivih suomâ-, ruotâ- já orjâlâškielân já mottoom verd meid čalluuh, moh kyeskih almenäähki fáddáid.
Onnáá peeivi kávnojeh meid šleđgâlâš almenäähkih tegu Ollâopâttuv nommâpeivialmenähki, mii ive 2016 rääjist lii lamaš finnimnáál sehe teddilum version já moobiilheiviittâssân. Uási teddilum almenäähki tiäđuin kuittâg váiluh moobiilversiost tegu mánudáá já planetij pajanem- já lyeštimtiäđuh já oovdebij iivij šoŋŋâlovottuvah.
Frank Capra
thumb|Frank Capra 1930-lovvoost Francesco Rosario ”Frank” Capra lâi italialâš-ameriklâš stivrejeijee, čällee já pyevtitteijee.
Eellim
Frank Capra šoodâi vyesimáánust 1897 Bisacquinost, Sisiliast, Italiast. Sun lâi ohtâ katolilâš perruu čiččâm päärnist. Ive 1903 Capra peerâ vuolgij Amerikân tamppáin já läddejii New Yorkân. Tobbeen mätki jotkui junáin Kalifornian, kost Capra stuorrâviljâ jo aasâi.