cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malediiveh
thumb Malediiveh láá staatâ Aasiast. Toi uáivikaavpug lii Malé.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1303
1303 (MCCCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1300-ihelove niäljád ihe.
Kalender
thumb|Pase Pirgit
Düsseldorf Open (ATP)
Düsseldorf Open (oovdiš nommâ Power Horse Cup) lâi almai tennisturnam, mii uárnejui massakiedist Düsseldorfist, Nordrhein-Westfalenist, Saksaast iivij 2013–2014. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Ive 2013 turnam uárnejui 19.–25. vyesimáánu, já ive 2014 turnam uárnejui 18.–24. vyesimáánu.
Ive 2015 turnam ij uárnejum, tastko iä lamaš tuárvi ennuv sponsoreh.
Halsua
thumb|Halsua kieldâtáálu Halsua lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Halsuast ääsih 1 116 olmožid, já ton vijdodâh lii 428,34 km², mast 15,32 km² lii čääci. Halsua naaburkieldah láá Kaustinen, Kokkola, Lestijärvi, Perho já Veteli.
1493
1493 (MCDXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1490-lovo niäljád ihe.
Halsua
Historjá
Halsua vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Halsua markkân.
Siijdah
Halsua markkân, Hietalahti, Kalliokoski, Kanala, Kannisto, Karhukorpi, Lepistö, Liedes, Majasaari, Marjusaari, Meriläinen, Niemi, Tofferi já Ylikylä.
Togo
Togo teikkâ Togo täsiväldi lii jiečânâs täsiväldi Viestâr-Afrikist Guinealuovtâ taveriddoost. Ton uáivikaavpug lii Lomé. Togost láá suulân 8,5 miljovn ässed. Ton vijđodâh lii 56 785 km², mast 4,2 % lii čääci.
1784
1784 (MDCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1780-lovo viiđâd ihe.
Togo
Eennâmtiätu
thumb|left|[[Agou (čokke)|Agou lii Togo alemus vääri.]]
Sajadâh já rääjih
Togo lii Viestâr-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Burkina Faso, nuorttân Benin já viestârist Ghana. Mäddin Togo raijâšuvá Beninluohtân, mii lii uási Guinealuovtâst.
Morfologia
Togo alemus saje lii Agou čokke (986 m); vyeligumos lii Beninluovtâ riddo (0 m).
Haldâttâh já politiik
left|thumb|1. [[Savanes (Togo)|Savanes, 2. Kara, 3. Centrale, 4. Plateaux, 5. Maritime]]
Kuávlulâš jyehim
Togo lii juohhum viiđâ kuávlun. Tavveen máádás toh láá: Savanes, Kara, Centrale, Plateaux já Maritime. Kuávluh láá juohhum 35 prefektuurân.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kitee
thumb|190px|right|Kitee kirkko Kitee lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Kiteest ääsih 10 129 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 724,38 km², mast 470,81 km² lii čääci. Kitee naaburkieldah láá Parikkala, Rääkkylä, Savonlinna já Tohmajärvi.
Historjá
Kitee vuáđudui ive 1631, já tast šoodâi kaavpug ive 1992.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1996 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1996.
Kitee
Jäävrih
Orivesi, Karjalan Pyhäjärvi, Kiteenjärvi, Ätäskö, Heinäjärvi, Pieniheinäjärvi, Särkijärvi, Hyypii, Pitkäjärvi, Säynejärvi, Lautakko, Paasselkä (Paasivesi) já Piimäjärvi.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Haapasalo, Haarajärvi, Hammaskallio, Heinoniemi, Jaakkima, Juurikka, Kantosyrjä, Kiteenkylä, Kiteenlahti, Kontiola, Kunonniemi, Lahdenkylä, Leinovaara, Loukunvaara, Misola, Muljula, Niinikumpu, Nivunki, Närsäkkälä, Ojamäki, Piimäjärvi, Potoskavaara, Puhos, Puhossalo, Päätye, Riihijärvi, Rokkala, Ruppovaara, Satulavaara, Suoparsaari, Suorlahti, Särkijärvi, Säynejärvi, Taipale, Tasapää, Tolosenmäki, Varmoniemi já Välivaara.
Numana
Numana lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Numanast ääsih 3 787 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,94 km², já alodâh 96 m. Numana naaburkieldah láá Castelfidardo, Porto Recanati já Sirolo.
Siijdah
Marcelli, Svarchi já Taunus.
Serie B 1941–1942
Serie B 1941–1942 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 13. paje. Tot aalgij roovvâdmáánu 26. peeivi 1941 já nuuvâi syeinimáánu 12. peeivi 1942.
Merâkuávskáh
Merâkuávskáh (Haematopodidae) lii riddoluudij (Charadriiformes) laahkon kalâččeijei (Charadrii) vyelilaahkon kullee loddehiäimu.
Serie B 1941–1942
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1942–1943 Serie C 1942–1943
Merâkuávskáh
Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai merâkuávská (Haematopus ostralegus). Aanaarjäävri Palgâssuollust oinui porgemáánu 3. peeivi 2013 kyevtlove lode merâkuávskátuákki, mii lâi vuoiŋâstmin varrimmäđhistis. Tiänuriddoost lii oinum 12 lode merâkuávskátuákki kesimáánu 29. peeivi 2010. Lintuatlas mield tot lii tuođânálásávt pessim Aanaarjäävri taavaakeččin já máhđulávt Aanaarjäävri viestâruásist. Jieŋâmeerâ riddoost tot lii uáli táválâš já jienniis lodde, mon kal uáiná, jis eelâš Taažâ peln.
Suuvah já šlaajah
Merâkuávskái hiäimun kulá tuše ohtâ suuhâ, mon nommâ lii meid merâkuávskáh. Šlaajah láá ohtsis 12:
Serie B 1941–1942
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
1744
1744 (MDCCXLIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1740-lovo viiđâd ihe.
Jaapaanvađukkâš
thumb|Jaapaanvađukkááh Jaapaanvađukkâš (Rubus phoenicolasius) lii šaddo lii váhá siämmáámuđusâš tego vađukkâš-uv.
Tobdomeerhah
Ubâ šado luávdá ruopsissiähá timmâ nyevvi, mast šaddo lii-uv finnim tieđâlii noomâs nube uási. Nyevvi kávnoo muorjij pirrâ já meid šado nuorâ oovsijn. Taan šaddoost vyeliláá já meid puáris oovsijn láá säägih, váhá tego ruusust, moh čuágguh čuuvtij. Tagareh uásih, main šaddeh myerjih, láá val uáli timáseh, iäge toh luhhoost čuágu.
Myerjih
Jaapaanvađukkáá myerjih láá váhá sitkásuboh ko vađukkááh já máávus tááhust ucánjáhháá piškeruboh, mut myerjih láá tievâ sääpi. Myerji siste láá ennuv smavvâ keeđgih, váhá tego luámánijn-uv, mut toh láá ucebeh, iäge toh mahten hettii puurrâm iäge pääsi panij kooskân. Myerji ij liijkágin lah mahten táhtáá. Keeđgijd lii älkkee njielâstiđ nuhtán muorjijn. Myerjih láá jyehi tááhust hirmâd njálgáh, já párnááh poreh taid mielâstis. Laddâm myerji lii lilasiähá ruopsâd, já čorohâš lii ränissiähá ruánáá teikâ ooraans.
Kevttim
Ulmuuh, kiäh láá iskâm rähtiđ jaapaanvađukkáin hilo, láá ettâm, et tot ij lah ollágin šiev juurdâ. Hilloost šadda táhtáá já šlijváá, mii tuše kara já vana, ige tot njade manengin, adai myerji smakkâ láppoo tievâslávt vuošâmist. Myerji moonât máávus meid puolâščuhheest, ige toos ij iššeed sukkârij lasettemgin puolâšân pieijâm ohtâvuođâst. Adai jaapaanvađukkááh iä heivii tälvimyerjin. Áinoo máhđulâšvuotâ lii tastoo rettâdiđ jaapaanvađukkáá muorjijgijn tállân ko toh läddih. Taid puáhtá pieijâđ jugurtân teikâ iiđeedsuohâdân teikâ lahcâjieŋân teikâ hervâttiđ toigijn veik šoddâmpeivikááhu.
Kittâl
Kittâl (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kittâlist ääsih 6 392 olmožid, já ton vijdodâh lii 8 262,97 km², mast 168,58 km² lii čääci. Kittâl naaburkieldah láá Aanaar, Iänudâh, Kolari, Muonio, Ruávinjargâ já Suáđigil.
Historjá
Kittâl vuáđudui ive 1854.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ala-Kittilä, Alakylä, Hanhimaa, Helppi, Hormakumpu, Hossa, Jeesiöjärvi, Kallo, Kaukonen, Kelontekemä, Kittilä markkân, Kiistala, Kirjanselkämaa, Kinisjärvi, Kotakumpu, Kuivasalmi, Köngäs, Lehmilehto, Lintula, Lompolo, Maunujärvi, Molkojärvi, Nilivaara, Pitkäkumpu, Pokka, Pulju, Raattama, Rauhala, Rautuskylä, Sirkka, Sätkenä, Tepsa, Tepasto, Veittivuoma, Veitservasa já Vittakumpu.
Hamina
Hamina lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Haminast ääsih 20 048 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 155,15 km², mast 545,35 km² lii čääci. Hamina naaburkieldah láá Kotka, Kouvola, Luumäki, Miehikkälä já Virolahti.
Malesia
thumb Malesia lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kuala Lumpur.
Hamina
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Malesia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
New York Open (ATP)
New York Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Uniondalest, New Yorkist, Ovtâstum staatâin iivij 2018–2020. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam aalgij ive 2018, ko Memphis Open sirdui Uniondalen sponsorij vänivuođâ tiet. Ive 2022 turnam sirdui Dallasân.
Cerreto d'Esi
Cerreto d'Esi lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cerreto d'Esist ääsih 3 543 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,91 km², já alodâh 276 m. Cerreto d'Esi naaburkieldah láá Fabriano, Matelica já Poggio San Vicino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cerquete já Incrocca.
Natalie Wood
Natalie Wood (algâalgâlâš nommâ Natalja Nikolajevna Zaharenko; ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Natalja Nikolajevna Zaharenko šoodâi syeinimáánu 20. peeivi 1938 San Franciscost, Kaliforniast. Suu eeči lâi ukrainalâš. Suu vaanhimeh muttijn suhânoomâ Gurninin.
Natalie lâi naaijâm Robert Wagneráin iivij 1957–1962 já ivveest 1972 Natalie jäämmim räi. Sun lâi naaijâm meid Richard Gregsonáin iivij 1969–1972.
Natalia Wood jaamij kärbispäärtist. Sun lappui kárbást já vaarâ hevânij. Lii kuittâg epičielgâs, mii riävtui tábáhtui.
Kiuruvesi
Kiuruvesi lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Kiuruvesist ääsih 7 895 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 422,90 km², mast 94,76 km² lii čääci. Kiuruvesi naaburkieldah láá Iisalmi, Pielavesi, Pyhäjärvi, Pyhäntä já Vieremä.
Siijdah
Aittojärvi, Haapakumpu, Hautakylä, Heinäkylä, Honkaranta, Jokela, Kalliokylä, Kiuruvesi (čuákkipäikki), Koivujärvi, Korpijoki, Koskenjoki, Kotajoki (kuávdáš), Lahnajoki, Lahnanen, Lapinsalo, Laukkala, Luupuvesi, Löytänä, Niemiskylä, Näläntö, Osmanki, Paajakka, Pihlajamäki, Rantakylä, Rapakkojoki, Remeskylä, Ruokomäki, Ruutana, Rytky, Ryönänjoki, Salmijärvi, Salmenkylä, Sulkavanjärvi, Tihilä, Toiviaiskylä já Turhala.
Saint Lucia
thumb Saint Lucia lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Castries.
1724
1724 (MDCCXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1720-lovo viiđâd ihe.
1704
1704 (MDCCIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1700-ihelove viiđâd ihe.
Kiđđâjävri
Kiđđâjävri ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Ive 2019 tobbeen assii 189 olmožid. Stuárráámus uási Kiđđâjäävri ässein láá nuorttâsämmiliih.
Keväjävri lii Aanaarjäävri máddáábeln suulân 13 km keččin Avelist nuortâskulij. Sijdâ lii Njellimân mannee maađij nr 969 piällást.
Avoseteh (suuhâ)
Avoseteh (Recurvirostra) lii loddesuuhâ, mii kulá siämmáánommâsii hiäimun.
Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai avoset (Recurvirostra avosetta) já Säämist tot lii oinum Čaarmâuáivái Läävdisčielgist vyesimáánust 1991. Lode njune lii čuuvtij kaavren pajaskulij já tot tiäđust-uv muštâl lode purâdemvuovijn njeešist.
Šlaajah
Taan suuhân kuleh neljâ šlaajâ:
Áimusundeh
Áimusundeh áimujotoluvâst
thumb|350px|Sundeuánádâsah
1708
1708 (MDCCVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1700-ihelove oovcád ihe.
Merâkuávskáh (suuhâ)
Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai merâkuávská (Haematopus ostralegus). Aanaarjäävri Palgâssuollust oinui porgemáánu 3. peeivi 2013 kyevtlove lode merâkuávskátuákki, mii lâi vuoiŋâstmin varrimmäđhistis. Tiänuriddoost lii oinum 12 lode merâkuávskátuákki kesimáánu 29. peeivi 2010. Lintuatlas mield tot lii tuođânálásávt pessim Aanaarjäävri taavaakeččin já máhđulávt Aanaarjäävri viestâruásist. Jieŋâmeerâ riddoost tot lii uáli táválâš já jienniis lodde, mon kal uáiná, jis eelâš Taažâ peln.
Šlaajah
Merâkuávskái suuvâst (já meid siämmáánommâsii hiäimust) láá ohtsis 12 šlaaijâd:
Mali
Mali täsiväldi ađai Mali lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Bamako.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Zdravljica
thumb|300px|Zdravljica right|310px Zdravljica lii Slovenia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1990 rääjist. Lavluu lii nuottim Stanko Premrl (1880–1965) já ton saanijd lii čáállám France Preseren (1800–1849).
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2014 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2014.
Nuorttâ-Timor
thumb Nuorttâ-Timor lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dili. Nuorttâ-Timorist lii tuše ohtâ räjiránnjá: Indonesia.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Cessapalombo
Cessapalombo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cessapalombost ääsih 460 olmožid. Ton vijdodâh lii 27,58 km², já alodâh 447 m. Cessapalombo naaburkieldah láá Caldarola, Camporotondo di Fiastrone, Fiastra, San Ginesio já Valfornace.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Col di Pietra, Colfano, Invernale, Monastero, Montalto, Prato, Tribbio, Valle di Montalto já Villa di Montalto.
Saimaa
Saimaa teikkâ Stuorrâ-Saimaa lii jävri Suomâst, Maadâ- já Tave-Kärjilist sehe Maadâ- já Tave-Savost.
Eennâmtiätu já luándu
Saimaa vijđodâh lii 4 280 km2. Tot lii Suomâ stuárráámus jävri já Laatokka, Äänisjäävri sehe Vänern maŋa Euroop stuárráámus jävri. Saimaa kulgâmvijđodâh lii 69 500 km2 já tot kulá Vuoksi čácádâhân.
Lii kiddâ tulkkuumist, ete lii-uv Saimaa ubâ ohtâ jävri. Saimaa puáhtá jyehiđ maaŋgâ jiečânâs áldás, moh láá ovtâstittum kezis čolmijguin. Eres áldái čäsuáivi alodâh lii kuittâg-uv suulân siämmáš, te Saimaa aneh táválávt jävrin. Saimaa stuárráámus ääldis lii Maadâ-Saimaa, mii kočoduvvoo meid Saimaa selgin teikkâ tuše Saimaan. Eres styeres jäävrih Saimaast láá Pihlajavesi, Haukivesi já Pyhäselkä.
Saimaa koskâmiärálâš čäsuáivi alodâh lii 75,7 m. Kieŋâlumos saje (84 m) lii Käenniemenselkäst, Yövesist. Saimaa finnee čääsis Heinävesi- já Leppävirta kiäinuin sehe Pielisjäävrist Pielisjuuvâ peht. Imatrast álgá Vuoksi, mon peht Saimaa luáštá Laatokan já ton maŋa Nevajuuvâ peht Suomâluohtân.
1768
1768 (MDCCLXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1760-lovo oovcád ihe.
Saimaa
Eennâmtiätu já luándu
Saimaanuárju lii Saimaa tobdosumos ellee. Saimaanuárju lii nuárju uhkevuálásâš vyelišlaajâ já iälá tuše Saimaast. Ive 2016 nuárjuh lijjii suulân 360 ohtâgâssâd. Saimaanuárjoid stuárráámuuh uhkeh láá šoŋŋâdâhnubástus já viermikuálástem.
Saimaa kyelišlaajah láá jävriluosâ, kuávžur, kuha, puško, siergi, suávvil já vuásku. Saimaast lii meid uáli uhkevuálásâš rávdupopulaatio.
Geologisâš historjá
Majemuu jieŋâpaje maŋa Saimaa lâi kiddâ Ancylusjäävrist. Eennâmpajanem tiet kiäinu jáávrán potkânij, já Saimaast šoodâi jieijâs jävri. Algâaalgâst Saimaa luoštij Taveluohtân, mut ko tobbeen eennâmpajanem lâi korrâsub, te virdedem jorgettij máádás. Suulân 8 000 ihheed tassaaš Saimaa luoštij jo Päijänne kulij. Ko eennâmpajanem jotkui, te Päijänne tuulvâi já ton čäsuáivi pajanij Saimaa räi. Šoodâi Sis-Suomâ stuorrâjävri, mii piištij muáddičyeti ihheed ovdil ko eennâmpajanem potkiittij Päijänne já Saimaa uđđâsist. Jaavrij iäránem maŋa Saimaa luoštij kyevti kiäinu peht Kymijuuhân ovdil ko Vuoksi šoodâi suulân 6 000 ihheed tassaaš já poođij puáris oolij sajan.
1788
thumb|Pierre-Joseph Pelletier 1788 (MDCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1780-lovo oovcád ihe.
Nuorttâ-Afrik
thumb|Nuorttâ-Afrik OA miäruštâllâm mield thumb|Nuorttâ-Afrik. Tevkisruánáá kuávluh rekinistojeh ain Nuorttâ-Afrik uássin, kuovgisruánáá kuávluh vuod tuše motomin. Nuorttâ-Afrik lii kuávlu Afrikist. Tot uulât Ruopsismeerâ staatâin ain Mosambik já Madagaskar räi.
Staatah
OA jyehim mield Nuorttâ-Afrikân kuleh čuávuvááh staatah já kuávluh: Burundi, Djibouti, Eritrea, Etiopia, Kenia, Komoreh, Maadâ-Sudan, Madagaskar, Malawi, Mauritius, Mayotte, Mosambik, Réunion, Ruanda, Sambia, Seychelleh, Somalia, Tansania, Uganda já Zimbabwe.
1483
1483 (MCDLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1480-lovo niäljád ihe.
Knoxville
thumb| thumb|
Knoxville lii kaavpug Tennessee uásistaatâst. Tot lii ässeelovo mield Tennessee kuálmádin stuárráámus kaavpug. Knoxvillest ääsih ohtsis suulân 190 000 olmožid.
Eennâmtiätu
Knoxville lii Tennessee uásistaatâ nuorttiibeln Knox pirrâdâhkoddeest.
Ustevkaavpugeh
Knoxvillest láá kuttâ ustevkaavpug:
Hans Zimmer
thumb|Hans Zimmer ive 2018 Hans Zimmer (š. čohčâmáánu 12. peeivi 1957, Frankfurt am Main, Saksa) lii saksalâš šuoŋârähtee, kiäm tobdeh pyeremustáá suu elleekove muusikijn. Sun lii nuottim muusik paijeel 150 kuhes elleekován sehe uánihisfilmáid já TV-ráiđoid. Jorgáldâh suu karrieerist tábáhtui ko sun nuottij muusik elleekován Rain Man ive 1988, mast sun finnij suu vuosmuu Oscar-iävtukkâsvuođâ. Vuosmuu Oscar sun vuoitij The Lion King elleekove muusikist ive 1994.
1728
1728 (MDCCXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1720-lovo oovcád ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1997 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1997.
Cate Blanchett
Eellim
Cate Blanchett šoodâi Melbournest australialâš iänán já ovtâstumstaatâlâš iäčán. Suu enni lâi máttáátteijee já eeči máinumhovdâ, kii lâi Texasist meddâl. Blanchettist lii ohtâ stuorrâ viljâ já ohtâ nuorâb uábbi.
Karrieer
Blanchett čaittâlij vistig teatterijn. Elleekovemaailmist sun šoodâi maailmvijđosávt tobdosin ko čaittâlij nommâroolâ elleekooveest Elizabeth. Sun lii vuáittám Oscar-palhâšume kuohtii: ive 2005 elleekooveest The Aviator (nissoonuálgiroolâ) já ive 2014 elleekooveest Blue Jasmine (nissoonuáiviroolâ).
Listo Agromyza-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Agromyza-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 213 šlaaijâd. Agromyza-suuhâ kulá Agromyzidae-hiäimun.
Agromyza-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Vilna
Vilna lii Liettua uáivikaavpug eennâm maadânuorttii uásist, kost Vilniajuuhâ já Nerisjuuhâ ovtâstuveh. Kaavpugist ääsih suulân 630 000 olmožid.
Vilna tobdoo ton puáriskaavpug tiet, mii lii ohtâ Euroop vijđásumos já pyeremusávt siäilum puáriskaavpugijn. Vilna nomâttui ive 2009 Euroop kulttuuruáivikaavpugin. Euroop eennâmtieđâlâš koskâčuogâstâh lii Vilna alda, suulân 26 kilomeetterid tavas.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Hanko
Hanko teikâ Haŋgo lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Hankost ääsih 8 182 olmožid, já ton vijdodâh lii 799,99 km², mast 682,58 km² lii čääci. Hanko naaburkieldah láá Kemiönsaari já Raasepori. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Nommâ já ton sujâttem
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol. illativ Hankon já ol. lokativ Hankost). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ Haŋgo, mii sojá siämmáánáál ko 2-staavvâlsiih o-maadâ nomineh (ol. illativ Haaŋgon já ol. lokativ Haŋgoost).
1463
1463 (MCDLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1460-lovo niäljád ihe.
Hanko
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Henriksberg, Koverhar, Krogars, Tvärminne, Täktom, Lappohja (Lappvik), Santala (Sandö) já Öby.
Malta
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Istanbul Open (ATP)
Istanbul Open teikâ TEB BNP Paribas Istanbul Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui massakiedist Istanbulist, Tuurkist iivij 2015–2018. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun já lâi vuossâmuš ATP-turnam Tuurkist.
Malé
thumb|Malé
Malé lii Malediivij stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
1796
1796 (MDCCXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1790-lovo čiččâd ihe.
Hantikielâ
Hantikielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu
Historjá
Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Laapi pyereestvaijeemkuávlu, maadânuorttân Kainuu pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu já Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu já maadâviestârist Koskâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu.
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh 30 kieldâd, main 11 láá kaavpugeh. Kieldah (eereeb Oulu) láá juohhum viiđâ vyeliuásán:
Oulutävgi: Maadâuási: Tavenuorttiieennâm: Lakeus: Riddokuávlu:
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Koskâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Koskâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu Koskâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu (, teikkâ Gaska-Pohjanmaa buresveadjinguovlu,, ) lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Koskâ-Pohjanmaa eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 67 885 olmožid.
Historjá
Koskâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Koskâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavenuorttân Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu, maadânuorttân Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu já maadâviestârist Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu já Maadâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu.
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh 8 kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
1453
1453 (MCDLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1450-lovo niäljád ihe.
Runeberg-palhâšume
Runeberg-palhâšume lii syemmilâš kirjálâšvuođâpalhâšume, mii mieđettuvvoo jyehi ive Johan Ludvig Runeberg šoddâmpeeivi kuovâmáánu 5. peeivi. Palhâšume lii juohhum ive 1987 rääjist Porvoost, kost Runeberg aasâi jäämmim räi. Ive 2020 räi palhâšume stuárudâh lâi 10 000 eurod, mut ive 2020 rääjist stuárudâh lii lamaš 20 000 eurod.
Palhâšume jyehih Porvoo kaavpug, Uusimaa-aavis, Suomen Kirjailijaliitto (Suomâ suomâkielâg kirječällei litto), Suomen arvostelijain liitto (Suomâ árvuštâlleelitto) já Finlands Svenska Författareförening (Suomâ ruotâkielâg kirječällei servi).
Valjimrääđi aasât iävtukkâsâid, kiäi juávhust palhâšumerääđi väljee vyeittee.
Nirppi
Nirppi (Mustela nivalis) lii ucemus netiellee. Nirppi lii rávhuidittum ubâ Suomâst.
Stuárudâh já olgohäämi
Niirpi stuárudâh mulsâšud eellimpirrâs mieldi. Niirpih láá ucebeh taveoosijn (meid Suomâst) já stuárráábeh maadâoosijn. Jis stuárráb niirpi seeibi juáđháččij pele kuhebin já ivniiččij tom jotkum uási čappâdáin, te ellee ličij tegu puoidâ. Tave uccâ ellee koččoo uccnirppin (Mustela nivalis nivalis) já määdi stuárráb ellee koččoo stuorrânirppin (Mustela nivalis vulgaris). Uccnirppi lii tälviv ollásávt vielgâd. Keessiv vuod tast láá vielgis čuávjipeeli já ruškis selgipeeli. Tai kyevti ivne rääji lii njuolgâd já pastel. Keessiv meid kepileh láá vyeleeld vielgâdeh já paajeeld ruškâdeh. Rummâš kukkodâh lii niŋálâsâin 13–15 cm já orásijn 15–20 cm. Niŋálâs tiäddá suulân 20–40 g já ores 40–80 g. Stuorrâniirpi ruumâš lii váhá kuhheeb: niŋálâs lii 16–20 cm já ores 21–24 cm kukkosâš. Tälviv stuorrâniirpi selgipeeli lii ruškâd.
Lavdâm
pienoiskuva|left|200 px|Niirpi lavdâm Nirppi lii lavdâm ubâ Euroopân, eereeb Islandân já Irlandân. Tave-Afrikist nirppi tiättoo Marokkost sehe Algeria, Tunisia já Viestâr-Sahara taveoosijn. Tot tiättoo meid stuárráámuu uásist Aasia já Tave-Amerik. Nirppi iälá meiddei suolluin, eromâšávt Koskâmeerâ kuávlust, já lii ušom lavdâm toho ulmui fáárust.
Eellimvyevih já lattim
Nirppi lii netiellein puoh enâmustáá spesiaališum tiätu salâselleid, ađai táágu pehti säpligáid, já jis puátá hyenes säpligihe, te nääli kačča. Niirpist ij lah molsâiävtulâš etipurrâmâš, maid tot puávtáččij kevttiđ säpligijttes ivij äigin.
Nirppi koddá salâsis niiskán kääskistmáin já jis lii asto, te aalgât puurrâm ain uáivist já vuoiŋâšijn.
1443
1443 (MCDXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1440-lovo niäljád ihe.
Harare
thumb|Harare
Harare lii Zimbabwe stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
1776
1776 (MDCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1770-lovo čiččâd ihe.
Manila
thumb|500px|Manila
Manila lii Filippiinij stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Robert Golob
thumb|right|Robert Golob [[kesimáánu 1. peeivi 2022]] Robert Golob (š. uđđâivemáánu 23. peeivi 1967 Šempeter pri Gorici, Jugoslavia) lii slovenialâš šleđgâinsner, finnodâholmooš já politikkár, kii lii toimâm Slovenia uáiviministerin kesimáánu 1. peeivi 2022 rääjist.
Eellim
Robert Golob šoodâi uđđâivemáánu 23. peeivi 1967 Šempeter pri Goricist, Jugoslaviast. Sun luuvâi šleđgâtekniik Ljubljana ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui ive 1989. Tast maŋa sun valmâštui maisterin ive 1992 já nágáttâlâi tuáhtárin ive 1994. Nágáttâllâm maŋa sun varrij Atlantan, Georgian, Ovtâstum staatáid, kost sun tooimâi kolliistâllee Fulbright-totken Georgia teknisâš ollâškoovlâst.
1756
1756 (MDCCLVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1750-lovo čiččâd ihe.
Chiesanuova (San Marino)
Chiesanuova lii kieldâ San Marinost. Chiesanuovast ääsih 1 149 olmožid. Ton vijdodâh lii 5,46 km², já alodâh 450 m.
Kristin Harila
thumb|Kristin Harila ive 2023 Kristin Harila (š. njuhčâmáánu 28. peeivi 1986, Čäcisuálui, Taažâ) lii taažâsämmilâš kuárŋudeijee já oovdeb čyeigee. Sun lii kuárŋudâm puoh čuuhijd, moh pajaneh paijeel 8 000 meetter alodâhân. Maailmist toh láá ohtsis 14.
Karrieer
Ive 2021 Kristin Harilast šoodâi pegâlmâs, tastko sun kuárŋudij tagarijd vaarijd ko Everest já Lhotse 12 tiijmest, mii lâi ulâttâs talle ko saahâ lii nisonijn. Tastmaŋa sun lii cuovkkim jieijâs ulâttâs kuohtii. Ive 2022 sun kuárŋudij siämmáid vaarijd váhá paijeel 9 tiijmest, já ive 2023 tuše 8 tiijmest.
Ive 2023 poođij nubbe-uv ulâttâs, ko Kristin Harila já nepallâš šerpa-uápisteijee Nima Rinji lává kuárŋudâm puoh 8 000-meetteersijd vaarijd suulân kuulmâ mánuppaajeest. Harila já Rinji lává peessâm 14 vääri čookán 92 peeivist. Oovdeb ulâttâs tohhui ive 2019. Talle brittilâš Nirmal Purja, kii lii kuittâg šoddâm Nepalist, kuárŋudij 14 čokked 189 peeivist.
1697
1697 (MDCXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1690-lovo káávcád ihe.
1413
1413 (MCDXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1410-lovo niäljád ihe.
Chiaravalle
Chiaravalle lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Chiaravallest ääsih 14 676 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,60 km², já alodâh 22 m. Chiaravalle naaburkieldah láá Camerata Picena, Falconara Marittima, Jesi, Montemarciano já Monte San Vito.
Siijdah
Markkân lasseen Chiaravalle kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Grancetta.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2015 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2015.
Saint Vincent já Grenadiineh
thumb Saint Vincent já Grenadiineh lii uccâ suáluistaatâ Koskâ-Amerikist, Karibiameerâst. Ton uáivikaavpug lii Kingstown. Saint Vincent já Grenadiinijd kullojeh uáivisuálui Saint Vincent já tavemuuh Grenadine suolluuh, moh oŋâttâšeh máádás Grenada kulij.
Eennâmtiätu
Saint Vincent suálui lii suulân 32 km maadâviestârân Saint Luciast já 160 km viestârân Barbadosist. Suálui lii 30 km kukke já ton kobdemus uási lii 18 km kubduv. Saint Vincent lii vulkaanlâš já tobbeen láá ennuv váráduvah. Ton alemus saje, 1 234 meettersâš Soufrière, lii ain-uv aktiivlâš tullâvääri.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1423
1423 (MCDXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1420-lovo niäljád ihe.
1687
1687 (MDCLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1680-lovo káávcád ihe.
1716
1716 (MDCCXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1710-lovo čiččâd ihe.
Kainuu pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Kainuu pyereestvaijeemkuávlu Kainuu pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Kainuu eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 70 544 olmožid.
Historjá
Kainuu pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh 8 kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
1403
1403 (MCDIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1400-ihelove niäljád ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1998 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1998.
Chicago
thumb| thumb|Chicago lippu thumb|Chicago Illinois kárttáást
Chicago lii kaavpug Illinois uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii ässeelovo mield Illinois uásistaatâ stuárráámus kaavpug já kuálmádin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn, tuše New Yorkist já Los Angelesist ääsih eenâb ulmuuh. Chicagost ääsih ohtsis masa 2,7 miljovn olmožid.
1677
1677 (MDCLXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1670-lovo káávcád ihe.
Antalya Open (ATP)
Antalya Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui Belekist, Antalya eennâmkoddeest, Tuurkist iivij 2017–2021. Iivij 2017–2019 turnam lâi sinokiedijn. Ive 2021 vuod tot lâi seemeentkiedijn.
1503
1503 (MDIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1500-ihelove niäljád ihe.
Ive 1960 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1960 tälviolympialijn lijjii fáárust 665 valastâlled (521 almajid já 144 nisonid) 30 enâmist, kiäh kištottâllii 27 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 21 mitalid: 7 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 9 pronssimitalid.
Kolari
Kolari lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kolarist ääsih 3 862 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 617,87 km², mast 58,67 km² lii čääci. Kolari naaburkieldah láá Kittâl, Muonio, Pello já Ruávinjargâ.
Ive 1960 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Helmut Recknagel vuoitij oovtâ kollemiitaal Squaw Valley tälviolympialijn ive 1960.]]
Kolari
Historjá
Kolari vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Kolari markkân (Jokijalka), Aitamännikkö, Hietanen, Kattilamaa, Kolarinsaari, Koivula, Koivumaa, Kurtakko, Lappea, Lietorova, Luosu, Luovatus, Pasmajärvi, Rito-oja, Ruokojärvi, Saarenpudas, Sammalvaara, Sieppijärvi, Taapajärvi, Hannukainen, Teurajärvi, Poikkijärvi, Vaattojärvi, Venejärvi, Venetti, Väylänpää, Ylinenvaara, Ylläsjärvi, Äkäsjokisuu já Äkäslompolo.
Chile
thumb Chile lii kuhes já kezis staatâ Maadâ-Amerikist, Andivaarij já Kuálhismeerâ kooskâst. Chile uáivikaavpug lii Santiago de Chile, mutâ ton lahâasâttemliih orgaaneh láá Valparaísost.
Saksa
Saksa teikkâ Saksa littotäsiväldi  lii littotäsiväldi Koskâ-Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Berlin. Saksa lii ässeelovvoos peeleest Euroop kuálmádin stuárráámus eennâm Ruošâ já Tuurki maŋa.
Ráhtulâšvuotâ
Saksa lii Euroop tehálumos ráhtulâšvuođâeennâm. Autoráhtulâšvuotâ kulá Saksa tehálumosáid ráhtulâšvuođâsuorgijd stäli-, elektroniik- já talhâsráhtulâšvuođâ lasseen. Mercedes-Benz, Volkswagen já BMW láá saksaliih automeerhah.
Suándijâš
thumb|Suándijâš Suándijâš (Geotrupes stercorarius) lii koppakuorijâššlaajâ, mii kulá sittijáid. Tot ij lah Säämist nuuvtkin táválâš mut kale mäddiláá Suomâst.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Suándijâš lii 2,5 seenti kukkosâš koppakuorijâš. Tot lii čoođâ čappâd. Ton tobdočuárvih láá uánihááh, já toh kasoh olgoskulij. Jyehi jyelgist tast láá maaŋgah smavvâ ruáhih.
Raavâd
Suándijâš porá šaddoporrei soondijd já tondiet tot kávnoo ain tobbeen, kost lii kärji. Ehidist suándijááh sättih pirâstittiđ-uv käärji.
Lasanem
Kiđđuv ores já niŋálâs kuáivuv suándileje vuálá joba meetterpele vuáloskulij ulâtteijee skuápu. Niŋálâs kuáivu toos lase sijđoskuápuid. Toid tot tastoo puáhtá lase soondijd já mannee tohon. Maŋeláá tot tappa puoh raaigijd sondijn. Moonijn olgospuáttee suovsah kevttih raavvâdin suándi suullân ive ovdilgo toh sirdâšuveh skuáppumuudon, mast toh motomin puátih olgos rävis suándijâžžân.
Lavgâlodde
Lavgâlodde (Limosa lapponica) lii stuorrâ riddolodde. Tot lii varrimlodde, kote juávdá Suomân vyesimáánust já vuálgá čohčâmáánu loopâst.
Nommâ
Lavgâlodde lii tuákkilodde aainâs varrimmađhij ääigi já tot lii uážum noomâs tast, ko tot páimá jieijâs noomâ uáli jotelávt: "lavg-lavg-lavg-lavg-lavg-lavg...".
Stuárudâh já olgohäämi
Lavgâlodde lii 37–39 cm kukke. Ton suájákejij koskâ lii 70–80 cm. Njune kukkodâh lii 8,5–10 cm. Lavgâlode kuhes njune lii ucánjihhii pajaskulij kaavren já aainâs kiđđuv ores lodde čielgâsávt ruápsáá veeški ivneest. Niŋálâs lii tuše ucánjihhii ooraans ivneest, mut tast lii váhá kuhheeb njune ko orásist.
Varriistâllâm
Syeinimáánu pelimuddoost álgá čohčâvärrim, mii pištá kidâ roovvâdmáánu aalgân já mittomeerrin láá Viestâr-Euroop já Afrik riddokuávluh. Tain lodeh tálvásteleh já ko puátá oppeet kiđđâ, te talle toh tolliitteh tavas. Nuorâ lodeh pääcih kuittâg vala tálvástâllâmsojijdis aainâs oovtâ ihán já puátih iäskán ive keččin kesisojijdis.
Tiettum Säämist
Lavgâlodde lii härvinâš pessimlodde Ucjuv peln já viehâ härvinâš pessimlodde Aanaar peln. Pessiimeh tábáhtuveh Ucjuuvâst Kaalduáivi já Paištuoddâr meccikuávluin já Aanaar peln Vääččir meccikuávlu taveoosijn, sehe Lemmee aalmuglâšmeeci kuávluin. Pyeremustáá lavgâlodde kuáhtáá vyesimáánu loopâst Kärigâsnjaargâ Ailigâs pygályskäärdi aldasijn, ko toh láá varriistâlmin pessimsojijdis Säämi tuodârkuávloid já Ruošâ tuundran.
Raavâd
Lavgâlode ravâdin láá čääsi uccâ iäláneh, mááđuh já tivreh.
Harry Potter
thumb|Harry Potter logo
Harry Potter lii brittilâš kirječällee J. K. Rowling čäällim fantasiakirjeráiđu, mast láá čiččâm uássid. Kiirjij kuástideijee lii Bloomsbury Publishing. Kirjeh muštâleh nuáidikaandâst, Harry Potterist, já suu fiäránijn skipárijdiskuin Ron Weasleyin já Hermione Grangeráin Hogwarts (suom. Tylypahka) nuáidiškoovlâst. Vuosmuš kirje, Harry Potter and the Philosopher's Stone, almostui ive 1997 já majemuš, Harry Potter and the Deathly Hallows, 2007.
Čällee
J. K. Rowling šoodâi Yatest Eŋlandist ive 1965. Sun čaalij vuosmuu párnáid já nuoráid uáivildum kirjees Harry Potter and the Philosopher's Stone ive 1997 já joođhij rááiđu val kuuđâ kirje verd. Tast maŋa sun lii čáállám kiirjijd rävisulmuid.
Kirjerááiđu historjá
Rowling finnij jurduu Harry Potterân junást, moin sun lâi maađhâšmin Manchesterist Lontoon ive 1990.
Kokkola
Kokkola lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kokkolast ääsih 47 792 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 730,80 km², mast 1 285,69 km² lii čääci. Kokkola naaburkieldah láá Halsua, Kalajoki, Kannus, Kaustinen, Kruunupyy, Lestijärvi, Luoto já Toholampi.
Historjá
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. [[Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive 1969.]] Kokkola vuáđudui ive 1620.
Kieldâlahtemeh
Kaarela kieldâ lohtui Kokkolan ive 1977. Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1657
1657 (MDCLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1650-lovo káávcád ihe.
Kolumbia
thumb Kolumbia lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Bogotá.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1637
1637 (MDCXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1630-lovo káávcád ihe.
Salomonsuolluuh
thumb| Salomonsuolluuh láá staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Honiara.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Chadwick Boseman
Chadwick Aaron Boseman lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kiäm tobdeh pyeremustáá suu T'Challa/Black Panther roolâst Marvel-elleekuuvijn. Sun čaittâlij meid maaŋgâid ikonisâš oovdâstjottee čapis ulmuid tego James Brown (elleekooveest Get on Up), Jackie Robinson (elleekooveest 42) já Thurgood Marshall (elleekooveest Marshall).
Eellim
Chadwick Boseman šoodâi Andersonist, Maadâ-Carolinast Carolyn já Leroy Bosemanân. Sun lâi nuorâmus perruu kuulmâ viljiist. Luvâttuvâst Boseman lâi korrâ spellâđ koripáálu, mutâ ij juátkám ton karrieerist tast maŋa ko suu ustev já juávhudâhskippáár jaamij, ko kiinii paajij suu. Boseman čäliškuođij koripáálu saajeest já tienuuvt kieđâvušâi tobdoidis. Nuuvtpa ko koolgâi valjiđ juátku-uápuid, te sun meridij moonnâđ luuhâđ taiđuu Howard Universityn, juurdân šoddâđ stivrejeijen. Tobbeen sun valmâštui ive 2000. Ive 1998 sun juuđij meid Oxford čaittâlemkuursâ.
Karrieer
Boseman varrij New Yorkân, kost sun lâi mieldi páihálijn teatterijn. Siämmáá ääigi sun finniiškuođij kyessiroolâid maaŋgâlágán TV-rááiđuin tego Law & Order, CSI: NY já ER.
Aaigân ovdediđ jieijâs karrieer, Boseman varrij Los Angelesân ive 2008. Siämmáá ive sun finnij roolâ TV-rááiđust Lincoln Heights já Floyd Little -roolâ elleekooveest The Express - suu vuosmuš roolâ kuhes elleekooveest. Tehálâš elleekove sunjin lâi ive 2013 puáttám 42, mast sun čaittâlij vuosmuu čapis pesipááluspellee, kii speelâi Major Leaguest: Jackie Robinson.
Jäämmim
Ive 2016 Bosemanân diagnosistui kuálmád tääsi kossâčuálipuurâs, mast sun ij kuássin muštâlâm almolávt. Sun eelij maŋgii čuopâdâsâin já kemoterapiain elleekovepyevtittâsâi kooskâst já tai ääigi. Boseman jaamij päihistis.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1956 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1956.
1627
1627 (MDCXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1620-lovo káávcád ihe.
Mansikielâ
Mansikielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Kom Ombo
Kom Ombo lii kaavpug Egyptist. Tot lii tobdos temppâlijnis.
Mansikielâ
Kielâčááitus
ам хул алысьлаӈкве минасум. / Mun moonnim kuálástiđ.
Hartola
Historjá
Hartola vuáđudui ive 1784.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hartola markkân.
Nuorttâlâškielâ
thumb|250px|right|[[Säämi máttááttâskuávdáš|Säämi máttááttâskuávdáá kolbâ suomâkielân, orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân]] thumb|[[Äʹvv sämimuseo nommâ nuorttâlâškielân váldu-uuvsâ paajaabeln Neidenist]] thumb|Čeʹvetjääuʹr tuâjjpõrtt ađai Čevetjäävri pargopáájá [[Čevetjävri|Čevetjäävrist]] thumb|[[Siida muštâl nuorttâlâškielâlijd museo uđâsmittempargoost já maht museo palvâl ton ääigi]] Nuorttâlâškielâ lii sämikielâ. Ton aldemus suhâkielâ lii anarâškielâ.
Nuorttâlâškielâ pustaveh
â = ɘ (švaa), c = ts, č = tʃ, ʒ = dz, ǯ = dʒ, ǧ = ɟʝ, ǩ = cç, õ = ɐ (švaa), š = ʃ, ž = ʒ, å = ɔ.
Havaiji
Havaiji (havaijikielân Hawaiʻi, ) lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Honolulu. Havaiji uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 1,4 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1617
1617 (MDCXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1610-lovo káávcád ihe.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2016 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2016.
Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Tave-Savo eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 247 820 olmožid.
Historjá
Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Kainuu pyereestvaijeemkuávlu, nuorttân Tave-Kärjil pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Maadâ-Savo pyereestvaijeemkuávlu, viestârist Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu já taveviestârist Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu.
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh 19 kieldâd, main vittâ láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Kirste Paltto
Ritva Kirste (Kirsti) Paltto (š. kuovâmáánu 11. peeivi 1947, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee, kii čáálá iänááš orjâlâškielân. Suu kirjeh láá jurgâlum suomâkielân, saksakielân, tárukielân, eŋgâlâskielân já anarâškielân. Paltto jieš lii meiddei jurgâlâm ennuv tuojijd suomâkielân já sämikielân. Paltto lâi meid Säämi kirječällei seervi vuossâmuš jođetteijee.
Eellim
Paltto lii máttáátteijee. Sun juuđij Aanaar ristâlii aalmugškoovlâ iivij 1964–1965 já valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen Raahe seminaarist ive 1971. Paltto poorgâi vuáđuškovlâmáttáátteijen Vuáčust iivij 1971–1972, Simost iivij 1972–1974 já Utajärvist iivij 1974–1975. Sun lâi sämikielâmáttáátteijee Ucjuuvâ pajetääsist iivij 1985–1986 já Säämi máttááttâskuávdáást ive 1996.
Suu nieidâ lii algâaalmugij totkee Rauna Kuokkanen.
Palhâšumeh já tubdâstâsah
Ive 1977 Paltto finnij sehe čalmettemij kuldâlmâspalhâšume já Laapi eennâmkode taaiđâpalhâšume. Kyehtlov ihheed maŋeláá sun vuoitij Sämitige kulttuurpalhâšume. Ive 2000 sun finnij Helen-palhâšume.
Ive 2001 Paltto vuoitij kirjeest Suoláduvvan vuossâmuu keerdi Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume. Käävcinubálov ihheed maŋeláá sun vuoitij oppeet palhâšume, taan tove kirjeest Luohtojávrri oainnáhusat.
Ive 2019 Laapi ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.
1607
1607 (MDCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1600-ihelove káávcád ihe.
Maputo
Maputo lii Mosambik stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
1695
1695 (MDCXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1690-lovo kuuđâd ihe.
Pöytyä
Historjá
thumb|292px|Pöytyä já Oripää kieldâlahtemeh
Kieldâlahtemeh
Karinaisii kieldâ lohtui Pöytyän ive 2005. Yläne kieldâ lohtui Pöytyän ive 2009.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kollekielâ
thumb|right|Kollekielâpalhâšume jyehimtilálâšvuotâ ive 2018. thumb|right|Suomâ riehtiminister Anna-Maja Henriksson, nuorttâlâškielâ máttáátteijee Seija Sivertsen, kirječällee Kerttu Vuolab já orjâlâškielâ máttáátteijee já totkee Mikael Svonni kielâpalhâšume jyehimtilálâšvuođâst ive 2014
Kollekielâ (,, já ) lii sämmilâš kielâpalhâšume, mii lii juohhum ive 2004 rääjist jyehi nube ive. Palhâšume stuárudâh lii 15 000 eurod. Ovtâskâsulmuuh, juávhuh, instituutioh teikkâ siärvuseh Taažâst, Ruotâst, Suomâst já Ruošâst pyehtih almottiđ iävtukkâssân el. ovtâskâsulmuid, juávhuid, instituutioid teikkâ seervijd. Palhâšume puáhtá táárbu mield jyehiđ maŋgáid vyeitteid. Palhâšume ulmen lii ovdediđ, siäiluttiđ já nanosmittiđ puoh sämikielâid.
Chiwetel Ejiofor
Chiwetel Ejiofor (š. syeinimáánu 10. peeivi 1977, Forest Gate, Lontoo, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee, čällee já stivrejeijee. Sun vuoitij Oscar-palhašume rolâstis 12 Years a Slave elleekove uáivipersovn Solomon Northupin.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1999 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1999.
Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Koskâ-Pohjanmaa eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 272 642 olmožid.
Historjá
Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Koskâ-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu, tavenuorttân Tave-Savo pyereestvaijeemkuávlu, maadânuorttân Maadâ-Savo pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Päijät-Häme pyereestvaijeemkuávlu, maadâviestârist Pirkanmaa pyereestvaijeemkuávlu, viestârist Maadâ-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu já taveviestârist Koskâ-Pohjanmaa eennâmkodde.
Sajos
thumb|500px|right|Säämi kulttuurkuávdáš Sajos thumb|Sajos ive 2012 thumb|Kähviviäsu [[Čaiju Sajosist]] thumb|[[Sämikirjerááju Sajosist]] Säämi kulttuurkuávdáš Sajos lii Anarist. Tot valmâštui kiävtun uđđâivemáánust 2012 já lekkâsij aalmugân vuossaargâ uđđâivemáánu 9. peeivi 2012.
Sajosist tuáimih Sämitigge, Säämi máttááttâskuávdáš, Anarâškielâ servi ry, sämikirjerááju, Sämiarkkâdâh, Sámi Duodji ry já SámiSoster Rs. Sajosist lii meid kähviviäsu Čaiju.
Nommâ
Nommâ Sajos väljejui kišto peht já tom lii keksim Matti Morottaja. Tot lii anarâškielâ já uáivild orottuv tâi toorjâsaje.
Arkkitehtuur
Saijoos arkkitehtuurkišto vuoitij Oululâš HALO-arkkitehdit Oy, mii västidij meid táálu vistekáálvuin. Válduvuávájeijen tooimâi arkkiteht Janne Pihlajaniemi Oululii Arkkithdit m3:st. Eres vuávájeijeeh lijjii arkkitehtuáppeeh Tuomas Niemielä, Milla Parkkali já arkkiteht Janne Laukka.
Ráhtusvuávám rahtii Ramboll Finland Oy Jyväskylä já Oulu toimâttuvah.
Rakânâs eromâš häämi lii finnim inspiraatio sämmilij anotiiŋgâin. Vuáđuhäämist puáhtá uáiniđ sämikappeer tâi veikkâba poccuu tyelji. Muorâ kevttim spejâlist sämikulttuur. Puoh kevttum muorâšlaajah kávnojeh aldakuávlust. Lättee lii beetoon já rakânâs ruŋgo lii meid beetoon.
Pirâsustevlâšvuotâ
Sajos lieggân uđâsmuvvee energiain. Káidusliegâsvuotâ puátá lájádâsâst, mii kiävttá päikkieennâmlii puáldimamnâs, smááhuid.
Malaysian Open (ATP)
Malaysian Open teikâ Proton Malaysian Open lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Kuala Lumpurist, Malesiast iivij 2009–2015. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam uárnejui táválávt čohčâmáánu loopâst / roovvâdmáánu aalgâst. Ive 2009 turnam uárnejui 28.9.–25.10. Ive 2016 turnam sirdui Chengdun.
Samara
Samara lii kaavpug Ruošâst Volga-juuvâ riddoost. Tot lii Samara kuávlust.
Historjá
Samara vuáđudui ive 1586.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume
Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume (,, , , , já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 2013 já mieđettuvvoo párnái- já nuorâi čaabâkirjálii kirjeest, mii lii čallum mottoom Tave-eennâmlii kielân.
Palhâšume stuárudâh lii 350 000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47 000 eurod.
1685
1685 (MDCLXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1680-lovo kuuđâd ihe.
Chupiyapu
thumb|right|300px|Chuqiyapu teikkâ [[espanjakielân La Paz]] thumb|right|300px|Chuqiyapu pirrâsist sárnuh [[aimarakielâ.]]
Chuqiyapu lii Bolivia haaldâtlâš uáivikaavpug.
1513
1513 (MDXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1510-lovo niäljád ihe.
1655
1655 (MDCLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1650-lovo kuuđâd ihe.
1645
1645 (MDCXLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1640-lovo kuuđâd ihe.