cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Färsuolluuh
Morfologia
Färsuollui alemus vääri lii Slættaratindur, mii paijaan 882 meetter alodâhân.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
San Biase
San Biase lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Biasest ääsih 129 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,85 km², já alodâh 820 m. San Biase naaburkieldah láá Salcito, Sant'Angelo Limosano já Trivento.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Acquasanta Terme
Acquasanta Terme lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Acquasanta Termest ääsih 2 590 olmožid. Ton vijdodâh lii 138,39 km², já alodâh 392 m. Acquasanta Terme naaburkieldah láá Arquata del Tronto, Ascoli Piceno, Montegallo, Roccafluvione já Valle Castellana.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Agore, Arli, Arola, Cagnano, Capodirigo, Centrale, Cocoscia, Collefalciano, Colle Frattale, Corneto, Falciano, Farno, Favalanciata, Fleno, Forcella, Luco, Matera, Novele, Paggese, Peracchia, Piandelloro, Piedicava, Pito, Poggio Farno, Pomaro, Ponte d'Arli, Pozza, Quintodecimo, Rocca Monte Calvo, San Giovanni, San Gregorio, San Martino, Santa Maria, San Paolo, San Pietro d'Arli, San Vito, Tallacano, Torre Santa Lucia, Umito, Vallecchia Monte Acuto, Vallecchia Monte Calvo, Valledacqua, Vallefusella, Venamartello já Vosci.
Arise Oh Compatriots, Nigeria's Call Obey
thumb|300px|Arise Oh Compatriots, Nigeria's Call Obey Arise Oh Compatriots, Nigeria's Call Obey lii Nigeria aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1978 rääjist. Lavluu lii nuottim Benedict Elide Odiase, já ton saanijd láá čáállám P.O. Aderibigbe, John A. Ilechukwu, Dr. Sota Omoigui, Eme tim Akpan já B.A. Ogunnaike.
Gibraltar
Gibraltar lii Ovtâstum kunâgâskode haldâšem kuávlu Pyrenij njargâeennâm keejist. Ton taavaapeln lii Espanja. thumb|left|Gibraltar kárttá
Historjá
Gibraltar lii kuullâm Britannian ive 1713 rääjist. Onnáá peeivi Gibraltar lii brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu.
Eennâmtiätu
Gibraltar alemus saje lii Gibraltarvääri, mii lii 426 m merâase paajaabeln.
Listo Atari ST -speelâin
thumb|300px|Atari ST Taat lii listo Atari ST -speelâin.
Videospellâihe 2006
Videospellâihe 2006 kieđâvuš ive 2006 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Vaaljâmaašin
Vaaljâmaašin lii viermisijđo, mon tergâdumos pargo lii išediđ jienâsteijee kavnâđ ovdil vaaljâid iävtukkâs, kii sunjin heivee pyeremusávt ađai sunnust láá siämmáámuđusiih uáivileh maaŋgâ ääsist.
1091
1091 (MXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1090-lovo nubbe ihe.
2023
thumb|right|[[Ovtâstum staatah|Viestâr-Ovtâstumstaatâin, Koskâ-Amerikist, Kolumbiast já Brasiliast uáinoo peeivisiävŋánem roovvâdmáánu 14. peeivi.]] 2023 (MMXXIII) lii normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lii gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lii 2020-lovo niäljád ihe.
Jämimeh
thumb|[[Lisa Marie Presley ive 2005]]
Aniara-palhâšume
thumb|Ive 2005 vyeittee [[Monika Fagerholm]] thumb|Ive 2015 vyeittee [[Sara Stridsberg]] thumb|Ive 1993 vyeittee [[Sven Lindqvist]] thumb|Ive 1984 vyeittee [[Torgny Lindgren]] thumb|Ive 1995 vyeittee [[Bo Carpelan]]
Aniara-palhâšume lii ruátálâš kirjálâšvuođâpalhâšume, mii mieđettuvvoo jyehi ive távjá Göteborg kirjemeesui ääigi čohčâmáánu loopâst ruotâkielâg kirječällei teikkâ kirječälleid. Palhâšume lii juohhum ive 1974 rääjist. Ive 2021 palhâšume stuárudâh lâi 50 000 ruvnâd.
Erkki Elorinne
Erkki Elorinne lâi syemmilâš kirječällee.
Serie B 1954–1955
Serie B 1954–1955 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 23. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 19. peeivi 1954 já nuuvâi kesimáánu 12. peeivi 1955.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 5 juávhu Venetost, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Sardiniast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Apuliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1955–1956 Serie C 1955–1956
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Jomala
Jomala lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Jomalast ääsih 5 473 olmožid, já ton vijdodâh lii 687,00 km², mast 544,45 km² lii čääci. Jomala naaburkieldah láá Finström, Hammarland, Lemland, Lumparland, Maarianhamina já Sund.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Andersböle, Björsby, Brändö, Buskböle, Dalkarby, Djurvik, Gottby, Gölby, Hammarudda, Hindersböle, Ingby, Jettböle, Jomalaby, Karrböle, Kila, Kungsö, Möckelby, Möckelö, Norrsunda, Prästgården, Ringsböle, Sviby, Södersunda, Torp, Ulfsby, Vargsunda, Vestansunda, Vesterkalmare, Ytterby, Ödanböle, Önningeby, Österkalmare já Överby.
Eino Kinnunen
Eino Kinnunen lâi syemmilâš eennâmviljâleijee já kirječällee.
Eellim
Suu vaanhimeh láin Eemil Kinnunen já Kirsti Väätäinen. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee. Eino juuđij Tave-Kärjil opâttuv iivij 1952–1953. Sun lâi naaijâm Maire Hartikaisáin ive 1954 rääjist.
Listo suáluistaatâin
Taat lii listo staatâin, moh hämmejuvvojeh suollust teikkâ suolluin iäge lah uásildgin oovtâgin nannaamist.
Arquata del Tronto
Historjá
thumb|left|Arquata del Tronto skammâmáánust 2016 eennâmtuárgástusâi maŋa Ive 2016 nelji korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Arquata del Tronto masa ollásávt:
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Borgo, Camartina, Capodacqua, Colle, Faete, Forca Canapine, Pescara del Tronto, Piedilama, Pretare, Spelonga, Trisungo, Tufo já Vezzano.
Sámi Grand Prix 2021
thumb|Hildá Länsman ive 2019. Sun vuoitij [[Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási ive 2021 oovtâst Lávrein.]] thumb| [[Lávre Johan Eira|Lávre ive 2021. Sun vuoitij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási ive 2021 oovtâst Hildá Länsmanáin.]] thumb|right|250px|Marja Mortensson ive 2019. Sun vuoitij ive 2021 [[Áillohaš-muusikpalhâšume.]] Sámi Grand Prix 2021 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 3. peeivi 2021 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 31. tohe, ko kišto uárnejui. Juoigâmuási vuoitij tavesämmilâš Máhtte Ánte J. Sara olmoošjuáigusáin Karen Marianne, já lávlumuási vuoitij tavesämmilâš lávlumjuávkku Lávre&Hilda. Kišto maŋa DAT almostitij nurâldâhskiäru, mii siskeeld puoh uásálistei pittáid, njuolgist muusikpalvâlussáid neetist.
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 10 uásálisted. Taam uási vuoitij kuovdâkiäinulâš Máhtte Ánte J. Sara, kii uásálistij nube keerdi kiišton. Sun juoigâi káálgus pittáin Karen Marianne. Nubben lâi kárášjuvlâš Kim Hallgeir Berg pittáin Anna Mathilde já kuálmádin lâi bardulâš Johan Anders Oskal pittáin Per Thomas Oskal.
Lávlumuási
Lávlumuásist lijjii 6 uásálistee. Uási vuoitij tavesämmilâš lávlumjuávkku Lávre&Hilda ađai Lávre Johan Eira já Hildá Länsman pittáin Jođi lea buoret go oru. Nubben lâi EiRA pittáin Máilmmi nieida já kuálmádin láin kieldâsämmiliih Roman Yakovlev já Yarsem Galkin pittáin Máinnas Sieidejávri birra.
Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2021 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Marja Helene Fjellheim Mortensson.
Vieresšlaajâ
Vieresšlaajâ lii iäláánšlaajâ, mii ij tiettuu monnii kuávlust algâalgâlâžžân, pic ulmuuh láá sirdám tom toho tátulávt teikâ vahâgist.
Sääni puáđulâššlaajâ lii tooleeb kevttum siämmáá merhâšuumeest ko sääni vieresšlaajâ. Tääl Suomâ pirâskuávdáš lii meridâm, ete vieresšlaajâ meerhâš ulmui sirdem šlaajâ já puáđulâššlaajâ vuod lii levânâm tááláá kuávlun kieskâd jo-uv jiešmeidlist teikkâ ulmui vaikuttâs tiet.
Háitulâš vieresšlaajah
Puoh vieresšlaajah iä lah háituliih. Vieresšlaajâ lii háitulâš, jis tot vaaigut negatiivlávt algâalgâlâš ekosysteemân teikkâ ulmuu ekonomian. Vieresšlaajah pyehtih kištottâllâđ teikkâ ruossâlistuđ algâalgâlâš šlajâigijn, pivdeđ taid teikkâ levâttiđ taavdâid já parasiitijd. Maŋgii vieresšlaajâin váiluh luándulâš vajeh, salâsteijeeh já parasiiteh. Motomin oles eellimpirrâs rááhtus já raavâdkuáluseh pyehtih muttuđ vieresšlaajâ tiet, já algâalgâlâš šlaajâi eellimpiirâs sáttá meid uccođ. Ovdâmerkkân väldimeerâi suolluid puáttám rotáh já kisáh láá tovâttâm ennuv algâalgâlâš šlaajâi suhâjäämmim. Vieresšlaajah láá stuorrâ čuolmâ pirrâs uáinust.
Vieresšlaajâi vaikuttâs
Lii iävtuttum, ete vieresšlaajah láá tovâttâm 40 % šlaajâi suhâjämimijn. Vieresšlaajah láá stuorrâ uhke luándu maaŋgâhámásâšvuotân já eromâšávt sierâlum kuávlui endeemlâš šlaajáid. Vieresšlaajâi tovâttâm kuástádâsah láá 1,4 miljard dollarid, mii lii suulân 5 % maailm ekonomiast. Pyereest tubdum ovdâmerkkâ háitulâš vieresšlaajâst lii niilivuásku, mii lii tovâttâm 200 kyelišlaajâ suhâjäämmim jaavrijn, moid tot lii ištâdum.
Vieresšlaajah Suomâst
pienoiskuva|[[Aasiast vuálgus leijee rottá lii levânâm ubâ maailmân, já tast lii šoddâm kosmopoolitlâš háittuellee.]] pienoiskuva|Mučisluupiin váldá šoddâmsoojijd meddâl endeemlâš šlaajâin. Suomâst eelih suulân 600–1 000 vieresšlaaijâd, moh pottii jo ovdil koskâääigi. Šlaajâin 160 láá háituliih. Ive 2012 Suomâ pirâshaldâttâh já staatârääđi tuhhiittii aalmuglâš vieresšlajâvuávám. Vuávám ulmen lii estâdiđ háitulâš vieresšlaajâi tovâttâm hááituid já riiskâid luándun, luánduriggoduvâi kilelis ávhástâlmân, iäláttâssáid sehe ohtsâškode já ulmui pyereestvajemân.
Vuorâččâsmyerji
Vuorâččâsmyerji teikâ čyemenjâs teikâ  čapismyerji (Empetrum nigrum) lii myerji, mii šadda vijđásávt maaŋgâlágánijn enâmijn: kuolbânijn, čunoienâmijn, tuoddârijn já jeegijn.
Levânem
Vuorâččâsmyerji lii almolâš maailm taveoosijn sehe Euraasiast já Tave-Amerikist. Vuorâččâsmyerji tiättoo ubâ Suomâst.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmiliih iä kuássin vuoššâm vuorâččâsmuorjijd. Toh piäijojii pimán, kyeliliemân teikkâ jáávuid-, kyeli– já pecimáálán, mutâ porrojii meiddei nuhtán já sälttikuolijguin. Anarist puásuisämmiliih nurrii pelisáppum vuorâččâsmuorjijd seehâid já purrii taid málásist teikkâ piärguliemáin. Nuorttâsämmiliih purrii vuorâččâsmuorjijd suddâdum poccuu siskálâš puoidijguin.
Vuorâččâsmuorjijn lii ennuv C-vitamiin, já toh kiävttojeh-uv C-vitamiinkälden. Toh siskeldeh meiddei eres amnâsijd, moh láá pyereh tiervâsvuotân.
Vuorâččâsmyerji	lii lamaš ain tergâdis myerji anarâššáid. Suijân toos sáttá leđe tot, ete myerji šadda nuuvt vijđáht. Vuorâččâsmyerjist šadda ovdâmerkkân pyeri säppi, hillo teikkâ marmelaad, mutâ tom puáhtá kevttiđ maaŋgânáál liäibumân, kiisselân teikkâ suohâdân. Eromâš pyere sääpi finnee, ko tom vaalmâšt suvráin vuošâhánnáá muorjijn. Säppin puáhtá siävuttiđ eres-uv muorjijd.
Lempäälä
Lempäälä lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Lempääläst ääsih 23 967 olmožid, já ton vijdodâh lii 307,06 km², mast 37,51 km² lii čääci. Lempäälä naaburkieldah láá Akaa, Kangasala, Pirkkala, Tampere, Valkeakoski já Vesilahti.
Historjá
Lempäälä vuáđudui ive 1866.
Kieldâlahtemeh
Säijä sijdâ lohtui Lempäälä ive 1964.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ahtiala, Aimala, Alkkula, Hahkala, Hakkari, Haurala, Hemminkilä, Herrala, Hietaniemi, Hollo, Hulaus, Hyrkkäälä, Häihenmatka, Hävättilä, Ihamaa, Innilä, Jokipohja, Kelho, Korkeamäki, Kuivaspää, Kulju, Kuokkala, Kärppälä, Lahti, Lastunen, Lietsamo, Lippo, Lumiainen, Maisenranta, Miemola, Moisio, Nurkkila, Nurmi, Perälä, Pyhältö, Rikala, Ruuhola, Ryynikkä, Sarvikas, Sotavalta, Sukkila, Säijä, Sääksjärvi, Taipale já Vaihmala.
Castelmauro
Castelmauro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castelmaurost ääsih 1,183 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,62 km², já alodâh 692 m. Castelmauro naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Civitacampomarano, Guardialfiera, Montefalcone nel Sannio, Roccavivara, San Felice del Molise já Trivento.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Montegallo
Montegallo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montegallost ääsih 462 olmožid. Ton vijdodâh lii 48,46 km², já alodâh 870 m. Montegallo naaburkieldah láá Acquasanta Terme, Arquata del Tronto, Comunanza, Montemonaco já Roccafluvione.
Suomâlanne
pienoiskuva|Suomâlanne Suomâlanne ( já ) lii tego uccâ kaavpug Helsig ulguubeln. Tot lii merâlanne, mon huksim aalgij ive 1748. Lane tárguttâssân lâi pyerediđ Suomâ piäluštâs soođijn, já tot lii toimâm taampâi toorjâsaijeen.
Ive 1750 kunâgâs Fredrik I tuhhiittij laanan noomâ Sveaborg, mii šoodâi suomâkielân nommân Viaborg. Noomâ tárguttâssân lâi tiäduttiđ, ete lanne já ubâ Suomâ kullii Ruotâ väldikoodán.
Montegallo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Suomâlanne
Suomâlane algâalgâlâš uáivisiisâpeessâm tobdoo nommân Kunâgâsporttâ. Tom aneh Suomâlane tubdâldâhhân. Kunâgâsporttâ lii kyevtkiärdásâš, já tom čiŋâtteh kerdilistoh sehe jurbâ já kuhendâlâšjurbâ kiiváárääigih já muštokoolbah. 1700-lovvoost Kunâgâsporttâ muttui njeeijâmšalden, já ton oovdân huksejui ruggâ.
Montegallo
Siijdah
Abetito, Astorara, Balzetto, Balzo (markkân), Bisignano, Casale, Castro, Colle, Collefratte, Colleluce, Collicello, Corbara, Fonditore, Forca, Interprète, Migliarelli, Piano, Pistrino, Propezzano, Rigo, Santa Maria in Lapide, Uscerno já Vallorsara.
Suomâlanne
Suomâlanne lii toimâm nuuvt ruátálij, ryeššilij ko syemmilij-uv lannen. Ton algâalgâliih ráhtuseh láá siäilum nuuvt pyereest, ete tot kulá tääl UNESCO maailmärbiliiston. Sehe syemmiliih ete olgoeennâmliih turisteh láá kavnâm taam tovláin aaigijn muštâleijee lane. Párnáid uárnejum fiäráneh sevŋis vázáttuvâin hokâttâleh suollui ennuv turistijd keessiv.
Suomâlaanan puáhtá mađhâšiđ pirrâ ive tamppáin. Keessiv tuohu piäsá meiddei čäcibussijn.
Kastelholm lanne
pienoiskuva|Kastelholm lanne ive [[2017]] Kastelholm lanne ( já ) lii lanne merâriddoost Sundist, Åland eennâmkoddeest. Tot lii tijpâlâš koskâáigásâš lanne. Lanne lii uđâdum já vijđedum maŋgii. Lanneest láá kyehti sierâ rakânâs. Rakânâsâi kooskâst lii ollâ tornâ, mii koččoo Kuretornân.
Onnáá peeivi Kastelholm lanne lii museo. Tot lii pivnohis uáinámuš, mii lii áávus keessiv.
Historjá
Kastelholm lanne huksejui 1370-lovvoost siämmáá ääigi ko Raasepori lanne. Lanne miänástuspaje lâi 1400‒ 1500-lovoin.
Maaŋgah kunâgâsah láá kiävttám Kastelholm lane. Tobbeen sij láá haldâšâm Åland, já lanne lii lamaš kiävtust piäluštâslannen maaŋgâin soođijn. Kunâgâsliih láá kiävttám lane meiddei miäcástemlannen já faŋgâlin. Juhana-herttua toolâi lanneest faŋgân viiljâs Eerik XIV já taan káálgu Kaarina Maununieidâ.
Ive 1745 masa ubâ lanne puolij.
Pälkäne
Pälkäne lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Pälkänest ääsih 6 423 olmožid, já ton vijdodâh lii 738,14 km², mast 177,54 km² lii čääci. Pälkäne naaburkieldah láá Hattula, Hämeenlinna, Kangasala, Padasjoki já Valkeakoski.
Historjá
Pälkäne vuáđudui ive 1866.
Kieldâlahtemeh
Luopioisii kieldâ lohtui Pälkänen ive 2007.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Pälkäne
Eres aassum sajeh láá: Iltasmäki, Ohveno já Vimmu.
Luopioinen
Evinsalo, Haltia, Kajantila, Kantola, Karviala, Kaukkala, Kouvala, Lemmettylä, Luopioinen, Kuohijoki, Kyynärö, Miemola, Mustilahti, Okerla, Padankoski, Puutikkala, Rautajärvi, Sairiala, Säynäjärvi, Vahdermetsä já Ämmätsä.
Eres aassum sajeh láá: Aitoo, Holja já Vihavuosi.
Čapisviäđŋásâš
Čapisviäđŋásâš teikkâ rotoviäđŋásâš (Sorex isodon) lii Tave-Aasiast ellee viäđŋásâššlaajâ. Šlaajâ tiättoo meid Suomâst, kost tot lii rávhuidittum.
Čapisviäđŋásiist láá 1–2 piäsáduv, main láá 5–7 čivgâd. Eellimvyevih láá mudoi viehâ siämmáálágáneh ko viäđŋásiist.
Olgohäämi
Čapisviäđŋásâš lii 55–82 mm kukke, já tast lii 41–55 mm kukkosâš seibi. Čapisviäđŋásâš tiäddá 6,5–14,5 g. Čapisviäđŋásâš lii stuárráb ko viäđŋásâš mutâ ucceeb ko čäcikuávđâš. Čapisviäđŋásii selgi lii keessiv tevkisruškâd já tälviv čapisruškâd. Tälvidem ääigi čapisviäđŋásiih távjá ránásmeh. Čuávjipeeli lii keessiv ränisruškâd já tälviv fiskisruškisräänis. Selgipele já čuávjipele ivnerääji ij lah čielgâs. Čuávji lii čielgâsávt tevkkâdub ko viäđŋásiist. pienoiskuva|Čapisviäđnásii lavdâm|vasen
Lavdâm
Šlaajâ tiättoo Fennoskandiast Ruošâ já Siberia čoodâ ain Kiina já Sahalin suolluu räi. Lavdâmkuávlu viestâroobdâin populaatioh šaddeh härvinubbon.
Šlaajâ kavnui vuossâmuu keerdi Suomâst ive 1949 já Taažâst uv 1968. Kuábbááh-uv kavnumsajeh láá Ruotâ rääji aldavuođâst. Suomâ peln čapisviäđŋásâš lii táválub nuorttân, mutâ tot tiättoo meid tavveen ain Ruotâ rääji räi.
Ellen-Sylvia Blind
Ellen-Sylvia Blind, motomin Sylvia Blind, orjâlâškielân Svonne Juhána Elle (j.s. Svonni; syeinimáánu 12. peeivi 1925 Jukkasjävri – vyesimáánu 5. peeivi 2009 Jukkasjävri) lâi tavesämmilâš kirječällee, tihtâčällee já lávloo. Muštâččemkiirjij lasseen sun čaalij oskolduvlijd já eellimuáinulijd tiivtâid jieijâs eenikielân ađai orjâlâškielân. Uásist tiivtâin láá rahtum muusikpitáh.
Eellim
Ellen-Sylvia Svonni ađai Elle-Sylve šoodâi syeinimáánu 12. peeivi 1925 Jukkasjäävrist, Ruotâ peln. Suu eeči lâi pajeolmooš Lars Johan Olsson Svonni (1897–1955) já suu enni pajeolmooš já máttáátteijee Margareta Svonni (j.s. Vasara; 1898–1966). Elle-Sylve lâi perruu puárásumos páárnáš. Suu maŋa šoddii val Olof Tomas (1927–1987), Laila, Bror Anders Erling (1929–2012), Arne Johannes (1934–2004) já Astrid.
Elle-Sylve juuđij kuuđâ luoka noomaadškoovlâst nuuvtko eres tallaah pajeulmui párnááh. Já nuuvtko eres noomaadškoovlâ uáppeeh sungin ij máttám čäälliđ jieijâs eenikielâ škoovlâst.
Näimilitto
Ive 1946 Elle-Sylve naajâi pajeolmooš Lars-Johan Blindáin (1913–2009). Jo čuávuváá ive sunnui šoodâi vuossâmuš páárnáš, Rose-Marianne Inga-Lis, kii jaamij siämmáá ive ko nubbe páárnáš Ellen Margareta šoodâi ađai ive 1949. Vuossâmuš alge, Olof-Johan šoodâi ive 1951. Vala kulmâ párnáá lase šoddii Olof-Johan maŋa: Laila Ingegärd ive 1953, Inger Ann-Christine (1957–1959) já Lars Per Göran ive 1960.
Karrieer
1970-lovvoost Blind juuđij Säämi aalmugopâttuv Juhâmohheest já máttái čäälliđ jieijâs eenikielâ. Tast maŋa sun čäliškuođij kiirjijd já tiivtâid el. ristâoskoost já sämmilij elimist. Blind mielâst tehálâš suijâ taas lâi ristâlij já sämmilij áárvui sirdem puáttee suhâpuolváid. Juo ive 1975 almostui suu vuossâmuš kirje Åccalat gå dån?, mast láá oskolduvliih já eennâmliih tiivtah.
Čuávuváá ive almostui muštâččemkirje Muitot ja jur’dagat. Kirjeest sun kuvvij el. škovlâiivijd, sämmilij kuáhtám olgoštem já assimilaatio Ruotâ peln, sehe tom, ete sämmilijn lâi kieldum joba jieijâs eenikielâ sárnum.
Jäämmim
Ellen-Sylvia Blind jaamij vyesimáánu 5. peeivi 2009. Sun hävdidui Árjepluovve kirkkoenâmân, suu kyevti nuorrân jáámmám nieidâ paaldân. Maŋeláá siämmáá ive meid Blind leskâ jaamij, já sun hävdidui sii paaldân.
Palhâšumeh
Ive 1999 Sämirääđi mieđettij sunjin kulttuurpalhâšume tast ko Blind ovtâstitij čeeppiht lavluigijn já tivtâigijn sämmilâšvuođâ já ristâosko.
Anzi
Anzi lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Anzist ääsih 1 574 olmožid. Ton vijdodâh lii 77,10 km², já alodâh 1 008 m. Anzi naaburkieldah láá Abriola, Brindisi Montagna, Calvello, Castelmezzano, Laurenzana, Pignola, Potenza já Trivigno.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Loostâš
Loostâš lii Anarâškielâ servi ry tuše digihäämist almostuvvee lostâ keppisis luuhâm várás. Loostâš almostuvá táválávt 3–4 nummeer ivveest. Lostii toimâttem algâttui ive 2018, já ton vuosmuš toimâtteijee lâi Eljas Niskanen. Iivij 2019–2020 toimâtteijen tooimâi Petter Morottaja. Tääl loostâ tooimâtmist västid Fabrizio Brecciaroli.
Säämi Pride
thumb|Taažâ peln sämitiggeaairâs [[Henrik Olsen já eres uásálisteeh ive 2015 Säämi Pride -paratist]] thumb|[[Maxida Märak konsert Säämi Pridest ive 2015]] Säämi Pride lii sämmilij pridefestivaal, mii uárnejuvvoo jyehi ive kostnii Säämist ive 2014 rääjist. Festivaal ääigi uárnejuvvojeh el. konserteh, klubi, luvâlduvah, pridepaaraat já pargopáájáh.  Säämi Pride tárguttâssân lii pajediđ oovdân seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vuoigâdvuođâid, oovtâviärdásâšvuođâ já kulttuur. Ton lasseen festivaal ráhtá fyysilii saje, kost arvetävgisämmiliih pyehtih uápásmuđ eres arvetävgisämmiláid já siämmást sehe leđe sämmiliih já kuullâđ seksuaal- já suhâpeliucceeblohon.
Historjá
Čuávuváá ive Säämi Pride lâi vyesimáánu 29.–31. peeivij Kárášjuuvâst. Tom ornij ovdebáá ive vuáđudum Queer Sámit -servi. Taat pridefestivaal lâi vuossâmuš saje, kuus Heidi Lunabba já Ilar Gunilla Perssen rähtim Pivtâspäddi -siärvustaaiđâproojeekt sirdâšui ive 2014 Jeppis Pride maŋa. Kárášjuuvâst lijjii pivtâspäädih sehe Prideviäsu já -láávu ulguu- já siskiibeln já meid maaŋgâ saajeest siijdâst. Tai lasseen pridepaaraat uásálisteeh kuoddii nube pivtâspäädi fáárust čoođâ siijdâ.
Suomâ peln Säämi Pride uárnejui vuossâmuu keerdi ive 2017, ko taat uárnejui Anarist. Lâi tárguttâs orniđ tobbeen jo ive 2016 Säämi Pride, mut tot sirdâšui Kuovdâkiäinun protestin tondiet ko Kuovdâkiäinu servikodderääđi meridij kieldiđ seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vihkâm ton kirhoin.
Ive 2020-uv lâi tárguttâs orniđ Säämi Pride Suomâ peln Säämist, tääl Ucjuuvâst, mut koronaviruspandemia tiet pridefestivaal maŋedui ihán 2021. Ive 2021 Säämi Pride Ucjuuvâst uárnejui porgemáánu 5.–8. peeivij.
Kaarina Valoaalto
Kaarina Valoaalto (š. Kaarina Aalto;   ) lâi syemmilâš kirječällee já tivtâsteijee.
Montemonaco
Montemonaco lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montemonacost ääsih 554 olmožid. Ton vijdodâh lii 67,81 km², já alodâh 988 m. Montemonaco naaburkieldah láá Arquata del Tronto, Castelsantangelo sul Nera, Comunanza, Montefortino, Montegallo já Norcia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Accettò, Altino, Ariconi, Cerqueto, Cese, Cittadella, Colleregnone, Collina, Contà, Ferrà, Foce, Icona, Isola San Biagio, Lanciatoio, Le Castagne, Le Vigne, Monteperticone, Pescolle, Pignotti, Poggio di pietra, Rascio, Rivo Rosso, Rocca, Rocca da capo, Ropaga, San Giorgio all'Isola, San Lorenzo, Tofe, Vallefiume já Vallegrascia.
Matrice
Matrice lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Matricest ääsih 1,032 olmožid. Ton vijdodâh lii 20,21 km², já alodâh 690 m. Matrice naaburkieldah láá Campobasso, Campolieto, Castellino del Biferno, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani já San Giovanni in Galdo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Čäcikuávđâš
Čäcikuávđâš (Neomys fodiens) lii Suomâ stuárráámus viäđŋásâššlaajâ. Čäcikuávđâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. Tot lii meid Suomâ áinoo mirhâlâš njomâtteijee.
Suuvâ tieđâlâš nommâ puátá kreikakielâ saanijn neo 'mun vuojâm' já mys 'säplig'. Šlaajâ tieđâlâš nommâ fodiens meerhâš 'kuáivoo'.
Olgohäämi
Čäcikuávđâš lii 63–96 mm kukke, já tast lii 47–82 mm kukkosâš seibi. Čäcikuávđâš tiäddá 8–23 g. Čäcikuávđâš njune lii kobdeeb ko eres viäđŋásâššlaajâin. Älkkeebeht šlaajâ tobdá kuittâg ton ivneest – ohtâgin eres viäđŋásâššlaajâin ij lah siämmáá čielgâsávt selgipeeleest čappâd já čuávjipeeleest ränisčeskâd. Ivnerääji lii čielgâs. Ráhtusis áánsust čäcikuávđâš mákkoo čääsist. Seeibi vuoluubeln já monnjâjuolgij siijđoin láá kaggâdis soksâmeh, moh ävttih liihâdmist čääsist. Ton lasseen peljirääigih toppâluveh jiešmeidlist, ko toh puohčâleh. pienoiskuva|Čäcikuávđâš lavdâm|vasen
Lavdâm
Šlaajâ tiättoo ubâ Euroopist já Tave-Aasiast Kuálhismeerâ riddokuávlu räi. Čäcikuávđâš kuittâg váilu maaŋgâin suolluin, moh iä lah nannaam aldavuođâst. Čäcikuávđâšeh iä tiettuu ovdâmerkkân Gotlandist, Ölandist iäge Irlandist.
Maaŋgâlágáneh čäcikuávluh – jäävrih, virdeh, juuvah, aijuuh já jeegih – tohhejeh čäcikuávđâšân eellimpirâsin. Virde ij kuittâg pyevti leđe liijkás jotteel. Čäcikuávđâš jotá motomin meid eennâm alne já kuáivu vuáguid já vuovdâid ovdâmerkkân riddoviemmârijn. Piäju lii rahtum loostâin, suoinijn, veedijn já siävŋálijn, já piäjust lii ohtâ vuovdâ njuolgist čáácán.
Raavâd
Čäcikuávđâš pivdá čääsi vyelni, čäsuáivist sehe motomin meid eennâm alne. Tot máttá vuoijâđ pyereest já joba puohčâđ, mutâ ij kuhheeb ko pel miinuut. Tot sáttá meid ruottâđ ponneest. Čäcikuávđâš turkkâ lii viehâ luáđhus, já tondiet ovdil puohčâm tot kalga njuškodiđ čäsuáivist, vâi pesâččij čäsuáivi vuálá.
Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio
thumb|[[Säämi lippu]] Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio (, já ) lii tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio Suomâst. Tot kieđâvuš historjá tábáhtusâid já tárkkoo taid puástuvuođâid já rikosijd, maid eidu Suomâ staatâ lii historjást porgâm sämmiláid. Pargo ulmen láá oppâđ tain, estiđ siämmáálágánijd tábáhtusâid puátteevuođâst já pyerediđ puátteevuođâ. Ulmen lii meiddei, ete tuotâvuotâ- já sovâdâttâmproosees puáđusin Suomâ staatâ váldá ovdâsvástádâs já nanosmit sämmilij vuoigâdvuođâi olášume Suomâst oovtâst sämitiggijn, nuorttâlij sijdâčuákkimáin já eres säämi tuáimeiguin.
Tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio lii proosees, mast aalmugeh kieđâvušeh já tárkkojeh historjálijd já kollektiivlijd tábáhtusâid já puástuvuođâid. Proosees lii kočodum uánihávt tuše tuotâvuotâprosesin. Tágáreh proseseh algii maailmvijđosávt 1970-lovvoost. Ovdâmerkkân Maadâ-Afrikist ive 1995 apartheid-rikoseh lijjii kieđâvuššum tain metodáin. Tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissioh láá olášuttum suullân 40 riijkâst. Maadâ-Afrik apartheid čielgâdâm tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio Truth and Reconciliation (1996–2002) lii komissioin puoh tobdosumos almugijkoskâsávt. Algâalmugáid njuolgâ kyeskee prosesijn tobdosumos lii Kanada The Truth and Reconciliation Commission of Canada (2008–2015).
Suomâ sämmiliih láá jo kuhháá iävtuttâm komissio vuáđudem, eromâšávt ton maŋa ko sij láá uásálistám tagarij prosesáid eres staatâin. Savâstâlmijn ulmuuh muštâlii ovdâmerkkân suddâdempolitiik, lädijduttempolitiik, asâttâh-aaigijd já kielâmonâttem. Kollektivliih traumah já toi čuávumušâi selvâttem láá stuorrâ uási komissio pargoost.
Suomâst haldâttâs poorgâi komissio vuáđudem oovdân ive 2019. Suomâ staatâ haldâttâs asâttij sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio proosees ive 2019 loopâ peln. Čuávuvâžžân proosees ovdánij Sämitiigán já nuorttâlij sijdâčuákkimân, main sämmilij ovdâsteijeeh lijjii meridum. Staatâ budjetist 2019 lii väridum 1,5 milj. euro meriruttâ sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmproosees oovdedmân sehe komissio vuáđđudmân já paargon.
Ráiđu (ráiđulâš vuáhádâh)
thumb|500px|right|Ráiđulâš vuáháduv čiččâm raddalâssâd láá rááiđuh Rááiđuh láá kemiast ráiđulâš vuáháduv raddalâsah. Rááiđu nummeer almoot tom, mon ennuv elektronkoorah láá algâamnâs atomist. Ko sirdâšuvá rááiđust čižetpeln uálgispel, te algâamnâs oornigloho ađai protonij meeri stuáru. Siämmáá rááiđu algâamnâsijn láá táválávt viehâ ereslágán jiešvuođah. Ovdâmerkkân siämmáá rááiđu čižetpeln leijee algâamnâseh láá táválávt metalleh já uálgispeln leijee algâamnâseh láá epimetalleh. Siämmáá rááiđu sirdâšemmetalleh já eromâšávt f-laigos siämmáá rááiđu algâamnâseh sulâstiteh kuittâg-uv viehâ ennuv nubijdis.
Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio
Sämitigge čuákkim já nuorttâlij sijdâčuákkim väljejii Miina Seurujärvi, Heikki J. Hyvärinen já Irja Jefremoff komissaarin. Sämitigge meiddei tuhhiittij staatâ iävtuttâsâid komissaarin: Hannele Pokka já Kari Mäkinen. Ohtsis komissaareh láá vittâ. Ive 2020 komissio pargo keežild sierâ psykologlii torjuu čuávvumjuávkku lâi meiddei meridum. Psykososiaallâš toorjâ lii proosees olášume tehálâš uási. Vuoiŋâlii já psyykkisii torjuu kalga faallâđ sämikieláid já kulttuurtuáváá vaattâm vuovvijn.
Komissio puáhtá sundediđ tooimâs já ornijduđ ton pyeremussân uáinim vuovvijn já vuáđudiđ ovdâmerkkân pargojuávhuid tâi juáhusijd jieijâs toimânkoččom já toos adelum mittomeerij olášuttem várás. Komissio väljee olssis uáivičällee já eres máhđulijd čäällimkode jesânijd.
Sovâdâttâmproosees amnâstâh vyerkkejuvvoo Suomâ Aalmuglâšarkkâduv Sämiarkkâdâhân.
Komissio pargo kolgâččij leđe vaalmâš ive 2022, mutâ Sämitigge lii iävtuttâm laseääigi koronapandemia já eres aašij keežild.
Aini Tahvanainen
Aini Tahvanainen (j.s. Vepsäläinen; ) lâi syemmilâš kirječällee. Sun lii vuáittám palhâšuumijd maaŋgâin tihtâ- já nooveelkištoin.
Videospellâihe 2007
Videospellâihe 2007 kieđâvuš ive 2007 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Pomarkku
Pomarkku lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Pomarkkust ääsih 2 052 olmožid, já ton vijdodâh lii 332,05 km², mast 30,87 km² lii čääci. Pomarkku naaburkieldah láá Kankaanpää, Merikarvia, Pori já Siikainen.
Historjá
Pomarkku vuáđudui ive 1868.
Siijdah
Haapakoski, Harjankoski, Honkakoski, Kiilholma, Kivijärvi, Laitila, Längelmäki, Riutta, Ruokejärvi, Tuunajärvi já Uusikylä (meiddei Hiilimäki, ).
Castelluccio Superiore
Castelluccio Superiore lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Castelluccio Superiorest ääsih 731 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,98 km², já alodâh 680 m. Castelluccio Superiore naaburkieldah láá Castelluccio Inferiore, Laino Borgo, Latronico já Lauria.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ruovesi
Ruovesi lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Ruovesist ääsih 4 180 olmožid, já ton vijdodâh lii 950,16 km², mast 173,18 km² lii čääci. Ruovesi naaburkieldah láá Juupajoki, Mänttä-Vilppula, Orivesi, Tampere, Virrat já Ylöjärvi.
Historjá
Ruovesi vuáđudui ive 1565.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Haapala, Hanho, Haukkamaa, Hyyrylä, Kekkonen, Jäminki, Jäminkipohja (Pohja), Kauttu, Kukonpohja, Kurkikanta ađai Vessari, Matalasalmi, Murole, Mustajärvi, Pajuskylä, Pekkala, Pihlajalahti, Pitkälä, Pohjaslahti, Rajalahti, Ritoniemi, Ruhala, Ruolahti (onnáá peeivi Pappilankylä), Räminki, Siikalahti, Syvinki (Korpula), Tapio (Tapiolahti), Tuuhonen ađai Tuuhoskylä, Visuvesi (oovdiš Leijunniemi) já Väärinmaja (Ylä- já Ala-Vääri).
Uusimaa eennâmkodde
Uusimaa lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 16 059 km² já ässeeloho 1 724 940. Tot raijâšuvá tavveen Kanta- sehe Päijät-Häme eennâmkuddijd, viestârist Varsinais-Suomâ eennâmkoodán sehe nuorttân Kymileevi eennâmkoodán. Uusimaa lii ässeelovo mieldi čielgâsávt Suomâ stuárráámus eennâmkodde. Uusimaa eennâmkoddekuávdáš lii Helsig.
Sámi Grand Prix 2011 (album)
Sámi Grand Prix 2011 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij kesimáánu 24. peeivi 2011. Skiärust láá ive 2011 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 15 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–5 láá lávlumuásist, já pitáh 6–15 láá juoigâmuásist. Majemuš pittá ij lah kištoost, tot lii bonuspittá.
Punkalaidun
Punkalaidun (epivirgálávt ) lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Punkalaidunist ääsih 2 774 olmožid, já ton vijdodâh lii 364,02 km², mast 2,94 km² lii čääci. Punkalaidun naaburkieldah láá Huittinen, Humppila, Loimaa, Urjala já Sastamala.
Historjá
Punkalaidun vuáđudui ive 1639.
Siijdah
Hakuni, Halkivaha, Hankuri, Haviokoski, Jalasjoki, Kannisto, Kanteenmaa, Kivisenoja, Kokkola, Koskioinen, Kostila, Kouvola, Liitsola, Moisio, Mäenpää, Oriniemi, Parrila, Pärnänmaa, Sarkkila, Talala, Teikarla já Vanttila.
1081
1081 (MLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1080-lovo nubbe ihe.
Alfre Woodard
Eellim
Alfre Woodard šoodâi ive 1952 Tulsast, Oklahomast irâtteijee já viistij čiŋâttem sundâttellee Marion H. Woodardân já päikkieeči Constance Woodardân. Sun juuđij škoovlâ Bishop Kelley High Schoolist, kost sun valmâštui ive 1970. Tast maŋa sun vuolgij Boston University College of Fine Artsân jotteeđ čaittâlemuápuid.
Karrieer
Woodard áámmáttääsi teatter čaittâlemdebyyt lâi ive 1974 Washington, D.C. Arena Stagest. Kyehti ive maŋeláá sun varrij Los Angelesân. Sun šoodâi pivnohin teatterrolâinis čaitâlmist For Colored Girls Who Have Considered Suicide When the Rainbow is Enuf ive 1977, já ive 1978 sun čaittâlij vuosmuu elleekoveroolâs Alan Rudolph trillerist Remember My Name.
Ferrazzano
Ferrazzano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ferrazzanost ääsih 3,265 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,77 km², já alodâh 872 m. Ferrazzano naaburkieldah láá Campobasso, Campodipietra, Gildone já Mirabello Sannitico.
Siijdah
Contrada Piane, Mimosa, Nuova Comunità já Poggio Verde.
Ovtâstum aalmugij jeessânstaatah
thumb|250px|OA jeessânstaatah.
Táálááh jeessânstaatah
Ovtâstum aalmugáid láá taan räi servâm 193 jeessânstaattâd.
1071
1071 (MLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1070-lovo nubbe ihe.
Ruvo del Monte
Ruvo del Monte lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Ruvo del Montest ääsih 1 001 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,62 km², já alodâh 674 m. Ruvo del Monte naaburkieldah láá Atella, Calitri, Rapone já San Fele.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cerrutolo já Montagna Molara.
Finström
Finström lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Finströmist ääsih 2 623 olmožid, já ton vijdodâh lii 172,50 km², mast 49,24 km² lii čääci. Finström naaburkieldah láá Geta, Hammarland, Jomala, Saltvik já Sund.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Bamböle, Bartsgårda, Bastö, Bergö, Bjärström, Emkarby, Enbolstad, Godby, Grelsby, Kulla, Markusböle, Pettböle, Prästgården, Pålsböle, Rågetsböle, Strömsvik, Stålsby, Svartsmara, Tjudö, Torrbolstad, Tärnebolstad, Vestanträsk, Åttböle já Ämnäs.
Villa Castelli
Villa Castelli lii kieldâ Italiast, Apulia kuávlust. Villa Castellist ääsih 9,014 olmožid. Ton vijdodâh lii 35,15 km², já alodâh 251 m. Villa Castelli naaburkieldah láá Grottaglie, Martina Franca, Francavilla Fontana já Ceglie Messapica.
Campomaggiore
Campomaggiore lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Campomaggiorest ääsih 742 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,48 km², já alodâh 808 m. Campomaggiore naaburkieldah láá Accettura, Albano di Lucania, Calciano já Pietrapertosa.
Villa Castelli
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Campomaggiore
Campomaggiore lii vijđoduv mield Potenza eennâmkode ucemus kieldâ.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Villa Castelli
Siijdah
Monte Scotano, Pezza Petrosa, Antoglia, Battaglia, Sciaiani, Monte Fellone já San Barbato Lamie.
Kielâtipšom
Kielâtipšom meerhâš kielâ stivrim adai sierâlágán vuovijd vaiguttiđ kielâkevttimân. Huámmášume kiddejuvvoo eromâšávt kirjekielân. Kielâtipšomist láá maaŋgah merhâšumeh. Käržimuu miäruštâllâm mield tot meerhâš tuše riävtuičäällim tipšom. Tot puáhtá leđe meiddei sujâttem, kielâ ráhtusij, sänirááju já noomâi tipšom. Tot puáhtá merhâšiđ meid ubâ teevstâ tipšom teikâ kielâ sajaduv tipšom adai kielâpolitiik. Sämikielâst kielâtipšom siskeeld meid kielâkevttei aktivistem kevttiđ ucceeblovokielâ.
Sámi Grand Prix 2012 (album)
Sámi Grand Prix 2012 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij kesimáánu 24. peeivi 2012. Skiärust láá ive 2012 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 14 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–5 láá lávlumuásist, já pitáh 6–14 láá juoigâmuásist. Majemuš pittá ij lah kištoost, tot lii bonuspittá.
Quvenzhané Wallis
Quvenzhané Wallis (š. 28. porgemáánu 2003 Houma, Louisiana) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun lii tobdos eromâšávt rolâstis elleekooveest Beasts of the Southern Wild (2012), mast sun lâi Oscar-iävtukkâssân. Talle tuše 9-ihásâš Wallisist šoodâi nuorâmus kuássin Oscar-iävtukkâssân lamaš nissoon.
Eellim
Quvenzhané Wallis šoodâi porgemáánu 28. peeivi Houmast, Louisianast máttáátteijee Qulyndreia já rekkavyeijee Venjie Wallisân. Sust lii ohtâ stuorrâuábbi, Qunyquekya, já kyehti stuorrâviiljâ, Venjie Jr. já Vejon.
Sare
Sare (Vaccinium myrtillus) lii uáli táválâš myerji Säämist já ubâ Euraasiast. Tot lii maaŋgâlágánij soojij myerji. Sare kevttih purrâmâššân uáli maaŋgah lodeh, tegu rástágááh já riävskáh.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Soorijd puáhtá kevttiđ pääihist maaŋgânáál. Tot suápá pyereest säppin, hillon, káđáldâhhân, liäibumân, suohâdân já jugurttin. Tot siäilu, ko tom jiäŋŋud, kuškâd, vuášá teikkâ purcco. Tiädust-uv tom puáhtá kevttiđ čohčuv vorâsin.
San Giovanni in Galdo
San Giovanni in Galdo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giovanni in Galdost ääsih 518 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,45 km², já alodâh 552 m. San Giovanni in Galdo naaburkieldah láá Campobasso, Campodipietra, Campolieto, Matrice, Monacilioni já Toro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1061
1061 (MLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1060-lovo nubbe ihe.
Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah
Ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsâš almossopâmuš lii nubbe OA tehálâš olmoošvuoigâdvuotâsopâmuš aalmug- já poolitlijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsii almossopâmuš lasseen. Suomâ ratifisistij sopâmuš ive 1975.
1051
1051 (MLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1050-lovo nubbe ihe.
Brittilâš tovnbeln meerâ kuávluh
pienoiskuva|upright=1.5|Brittilâš tovnbeln meerâ kuávlui sajaduvah Brittilâš tovnbeln meerâ kuávluh láá 14 Ovtâstum kunâgâskode haldâšem kuávlud pirrâ maailm.
Bridget Fonda
Bridget Jane Fonda Elfman (š. 27. uđđâivemáánu 1964 Los Angeles, Kalifornia) lii ovtâstumstaatâlâš oovdiš čaittâleijee. Suu tobdeh suu roolâin elleekuuvijn The Godfather Part III (1990), It Could Happen to You (1994), Little Buddha (1993), Single White Female (1992) já Jackie Brown (1997). Fonda lii finnim kyehti Golden Globe -iävtukkâsvuođâ elleekuuvijn Scandal (1989) já No Ordinary Baby (2001). Toos lasseen sun lâi Emmy-iävtukkâssân televisioelleekooveest In the Gloaming (1997).
Fonda kulá tobdos suuhân Hollywoodist: suu eeči lâi čaittâleijee Peter Fonda, äijih Oscar-palhâšume-uv vuáittám Henry Fonda já suu siäsá lii čaittâleijee, fitnessiikoon já aktivist Jane Fonda.
Eellim
Bridget Jane Fonda šoodâi uđđâivemáánu 27. peeivi 1964 Los Angelesist taaiđâr Susan Brewerân já čaittâleijee Peter Fondan. Sust lii ohtâ uccâviljâ, Justin, já ohtâ puárásub peliviljâ, Thomas McGuane Jr. Sun vietij stuárráámuu uási pärnivuođâstis Los Angeles Coldwater Canyonist já Paradise Valleyst, Montanast. Sun juuđij Los Angelesist nieidáid uáivildum Westlake School for Girls. Maŋeláá sun juuđij draamakuursâid New York ollâopâttuv vuálásâš Tisch School of the Artsist já luuvâi meetoodčaittâlem Lee Strasberg Theatre Institutest. Sun valmâštui Bachelor of Fine Arts kandidaatin ive 1986.
Kááđus
thumb|right|Kááđus [[Aanaar|Anarist ive 1914]] Kááđus   lii lamaš jyelgiääiti oovdâstjottee. Káttus vuáđumuorah, moh kočoduvvojeh kietkâmin. stellejuvvojii neelji čuoldâ oolâ. Čuoldâi kukkodâh lâi suulân 0,5–1 m. Motomin tohhejii kietkâmvuálážin meid pajalâs keeđgijn čummiittum lejeh, tâi källeerobdâ-uv. Kietkâm oolâ piäijojii lätteemuorah, moh lijjii jo-uv luoddum tâi luoddiihánnáá, já toi oolâ sálvojii seinihiirsah käälbičiäpáttin nuuvt, et nurhekeeji muorah lijjii ereskukkosiih. Täsikiärdán monnii 5–9 hirssâd já káttu lâi rahtum nuuvt, et pajemui hirsâi oolâ piäijojii paldluvâi tađe várás rahtum loomijd 1–4 härjimuorâ, moi oolâ káttumuorah piäijojii. Káttumuorâi oolâ piäijojii vala härjimuorâi sundásávt teddâmeh, moh lijjii jo-uv kooldah tâi motomin ráptukeeđgih-uv.
Bridget Fonda
Eellim
Fonda naajâi šuoŋârähtee Danny Elfmanáin ive 2003 já sunnust lii ohtâ alge, Oliver.
Karrieer
Fonda čaittâlij vuosmuu rolâstis tuše 5-ihásâžžân suu eeji elleekooveest Easy Rider ive 1969. Suu stuárráámus elleekoveroolâ lâi ive 1992 trillerist Single White Female. Majemuu roolâs sun čaittâlij televisioelleekooveest Snow Queen ive 2002.
San Paolo Albanese
San Paolo Albanese lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Paolo Albanesest ääsih 221 olmožid. Ton vijdodâh lii 30,22 km², já alodâh 800 m. San Paolo Albanese naaburkieldah láá Alessandria del Carretto, Cersosimo, Noepoli, San Costantino Albanese já Terranova di Pollino.
Ive 2021 San Paolo Albanese lâi ässeelovo mield Potenza eennâmkode ucemus kieldâ
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Vuáđuvuoigâdvuođah
thumb|Olmoošvuoigâdvuođâi logo Vuáđuvuoigâdvuođah láá almoliih olmoošvuoigâdvuođah, moh kolgâččii iävtuittáá kuullâđ mist juáhážân. Vuáđuvuoigâdvuođah já olmoošvuoigâdvuođah láá kuittâg ereslágáneh nubijnis nuuvt, et vuossâmuuh láá torvejum staatâ vuáđulaavâst já majemuuh aalmugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâsopâmušâin.
Persovnliih rijjâvuotâvuoigâdvuođah
Tágáreh vuoigâdvuođah láá el. vuoigâdvuotâ elimân, persovnlii rijjâvuotân já kuoskâmettumvuotân sehe priivaateellim syeji, omâduv syeji já servâmrijjâvuotâ.
Poolitliih vuoigâdvuođah já rijjâvuođah
Poolitliih vuoigâdvuođah já rijjâvuođah láá ovdâmerkkân jienâstemvuoigâdvuotâ, sänirijjâvuotâ, čokkânemrijjâvuotâ já servâmrijjâvuotâ.
Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah
Vuáđuvuoigâdvuođáid kuleh meid ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah ađai ESČ-vuoigâdvuođah. Tagaráid vuoigâdvuođáid kuleh ovdâmerkkân vuoigâdvuotâ paargon, sosiaaltoorvon já máttááttâsân.
Kielâliih vuoigâdvuođah
Kielâliih vuoigâdvuođah láá teháliih vuáđuvuoigâdvuođah, nuuvtko Suomâ täsivääldi president Tarja Halonen pahudij Sämitige ive 2008 lekkâmtilálâšvuođâst:
"'[k]ielâliih vuoigâdvuođah láá távjá ulmui eres vuáđuvuoigâdvuođâi olášume iähtu.'"
Vuáđuvuoigâdvuođah Suomâst
Suomâ vuáđulaavâ mield vuáđuvuoigâdvuođah kuleh puohháid, iäge tuše Suomâ aalmugáid.
Suomâ vuáđulaavâ 2. lovvoost láá torvejum el. čuávuvááh vuoigâdvuođah:
Etimâs
Etimâs teikâ etimus (Vaccinium uliginosum) lii myerji, mon ivne lii tevkisčuovjâd. Tot siskeeld ennuv C-vitamiin. Etimâs myerji lii kuovgâdub já ucánjáhháá stuárráb ko sare.
Levânem Suomâst
Etimâs lii lahtâ soojij šaddo já tot kávnoo-uv jeegijn, mutâ Tave-Suomâst tot šadda koškásub soojijn, tego tuoddârijn já kuolbâmeecijn. Etimâs lii Säämist já ubâ tavemaailmist viehâ táválâš myerji.
Etimâs hervee čohčuv luándu mučis ruške ivnijgijn.
1041
1041 (MXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1040-lovo nubbe ihe.
Amnâsmeeri
Amnâsmeeri (n) lii fysikâst já kemiast kevttum stuárus, mii almoot tarkkum systeem čalmai lohomere. Čalmaah pyehtih leđe ovdâmerkkân atomeh, molekyyleh teikâ ioneh. SI-vuáháduvvâst amnâsmere ohtâdâh lii mooli já ohtâduv tubdâldâh mol. Miäruštâllâm mieldi oovtâ mooli stuárusâš amnâsmeeri lii siämmáš, ko táásá 12 graamâst čiđđâ-12 isotoop láá atomeh. Taat meeri kočoduvvoo Avogadro-staađđân (NA) já ton styeresvuotâ lii (6,02214179 ± 0,00000030)·1023 káppálâhhâd. Amnâsmere puáhtá rekinistiđ Avogadro-staađáin já káppálâhmeerijn čuávuvávt:
, mast n lii amnâsmeeri, N amnâs káppálâhmeeri já NA Avogadro-staađâ.
Jis tiätá amnâs masa sehe moolimasa ađai masa, mii lii oovtâ amnâsmoolist, te puáhtá toin rekinistiđ amnâsmere čuávuvávt:
, mast n lii amnâsmeeri, m massa já M moolimassa.
Ovdâmerkkân jis ryevditiiŋgâ massa lii 2 500 grammâd já ryevdi moolimassa lii 55,85 g/mol, te ryevdi amnâsmeeri lii:
Jo tovláá lâi huámmášum, ete siämmáá amnâsmere siskeldeijee kaasuh tarbâšeh siämmáá teddust já liegâsvuođâst siämmáá saijaavuođâ. Tot lii kiddâ tast, ete kaasust čalmaah láá tommit häärvist, ete ovdâmerkkân čalmaa stuárudâh, massa teikâ šleđgâvárádâs ij vaaigut kaasu olgostuárusáid. Normaaltiileest oovtâ kaasumooli saijaavuotâ ađai moolisaijaavuotâ lii 22,4141 dm³/mol.
Normaaltiileest ideaalkaasu amnâsmeeri lii kiddâ kaasu saijaavuođâst já standardmoolisaijaavuođâst (Vm):
Ideaalkaasu amnâsmeeri lii almolávt
, mast p lii kaasu teedâ, V saijaavuotâ já T liegâsvuotâ Kelvinciäkkáduvvâst. R lii kaasustaađâ.
Sami Grand Prix 2013 (album)
Sami Grand Prix 2013 lii nurâldâhskiärru, mon SGP almostitij juovlâmáánu 1. peeivi 2013. Skiärust láá ive 2013 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 15 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–5 láá lávlumuásist, já pitáh 6–15 láá juoigâmuásist.
Serie B 1955–1956
Serie B 1955–1956 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 24. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 18. peeivi 1955 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 1956.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Apuliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast. {{Location map+ {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=44.913333 |long=8.62|label= Alessandria |position=left}} {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=41.125278|long=16.866667 |label= Bari |position=left}} {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=45.538889 |long=10.220278|label= Brescia |position=top}} {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=39.216667 |long=9.116667 |label= Cagliari |position=left}} {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=37.502669 |long=15.087269 |label= Catania |position=left}} {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=45.816667 |long=9.083333 |label= Como |position=left}} {{Location map~|ITA (1954–1963) |lat=45.5969 |long=8.908889 |label= Legnano} |position=left}}
}}
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1956–1957 Serie C 1956–1957
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Cersosimo
Cersosimo lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Cersosimost ääsih 564 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,75 km², já alodâh 548 m. Cersosimo naaburkieldah láá Alessandria del Carretto, Castroregio, Noepoli, Oriolo, San Giorgio Lucano já San Paolo Albanese.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Vyeimi (fyysiik)
Vyeimi (, tubdâldâh F) lii fysikâst vuáruvaikuttâs styeresvuođâ kovvejeijee vektorstuárus. SI-vuáháduvvâst vyeimi ohtâdâh lii Newton já ohtâduv tubdâldâh N. SI-vuáháduv vuáđuohtâdâhhân Newton lii.
Káppálâhân čyeccee olesvyeimi muttá káppáluv jototile. Newton II laavâ mieldi stađâvyeimi \bar{F} addel káppálâhân, mon massa lii m, jođálmittemvuođâ \bar{a} nuuvt, ete.
Campobasso eennâmkode kieldah
Campobasso eennâmkoddeest láá 84 kieldâd.
Vyeimi (fyysiik)
Puoh vyeimih šaddeh káppáluvâi koskâsâš vuáruvaikuttâsâst. Newton III laavâ mieldi kyevti káppáluv vuáruvaikuttâsâst kuábáš-uv káppálâh čuácá nuubán siämmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Ovdâmerkkân Eennâmpállu čuácá tom alda leijee káppáluvváid tiädduvyeimi, mut puoh káppáluvah čyecih eennâmpáálun siámmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Eennâmpáálu massa lii kuittâg-uv nuuvt styeres, ete toos čyecee vyeimih iä vaaigut tom jototilán.
Makroskooppisâš káppálâhân vaigutteijee vuoimijd puáhtá jyehiđ kyevti juávkun: kuoskâttâs- já káidusvuoimijd. Kuoskâttâsvyeimih, tego kaco já tuuvdâvyeimih, tiättojeh talle ko káppáluvah kuoskâtteh nubijdis. Káidusvyeimih, ovdâmerkkân tiädduvyeimi sehe šleđgâ- já magneetvyeimih, vuod vaigutteh kukken já toi sirden tuáimih jieškote-uvlágán kiedih. Aatoomfyysiik lii kuittâg-uv čáittám, ete puoh kuoskâttâsvyeimih šaddeh šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâsâst.
Vuoimijd puáhtá jyehiđ konservatiivlâš já láppusâš vuoimijd. Ovdâmerkkân tiädduvyeimi lii konservatiivlâš já kaco láppusâš vyeimi. Jis puoh systeemist vaigutteijee vyeimih láá konservatiivliih, te systeem meekaanlâš energia siäilu. Láppusâš vuomij tiet uási tast muttoo liegâsvuottân.
Vuomij ovtâstittem
Jis káppálâhân vaigutteh maaŋgah vyeimih, já toh vaigutteh káppáluv siämmáá čuogâstâhân, te toi ohtsâšvaikuttâs puáhtá rekinistiđ, jis kieđâvuš vuoimijd vektorin já rekinist taid oohtân. Jis vyeimih čyeccih eres čuogâstuvváid, te toh tovâtteh káppáluv juurrâm já tondiet vuoimijd kalga rekinistiđ taan tábáhtusâst vyeimi momentin.
Stuorrâjeggijuŋŋâ
Levânem Suomâst
Sehe stuorrâ- já uccâjeggijuuŋah láá kuohtuuh táváliih ubâ Suomâst. Stuorrâjeggijuuŋah láá kuittâg tavemuu Laapist uccáá.
Listo čyeti-iivijn
Taat lii listo  ihetuháttijn já čyeti-iivijn. Čyeti-iivij siiđoh siskáldeh listoid iheluuvijn já iivijn.