cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuovskâseh
Kuovskâsij oinum
Loopâst toh rávhuttuveh suoggâmin, mii luáv­dá stuorrâ uási kuávlu almeest. Suoggâmist sättih oinuđ sparkkee häämih, já siävŋus pároh sättih sihâstiđ alme rasta. Suoggâmpaje pištá tiijme verd, mon maŋa sáttá uđđâsist älgiđ siämmáálágán vuáimálâš čáitálmâs tavveen uáinojeijee täävgist. Taat čáitálmâs sáttá kiärdášuđ vittii-uv siämmáá iijâ ääigi.
Sämmilij oskomušah kuovskâsijn
Jyehi aalmugist oroh lemin jieijâs uáinuh kuovskâsij šoddâmist. Sämmilijn láá meid motomeh uáinuh. Sämmilâš ärbitiäđui mield kuovskâsij vuáimálâš ruápsám já kiđârdem tiätá suáđi, tastko talle šiärráá ulmuu vorrâ. Alme kiđârdem ij uážu pilkkediđ ige härdiđ, tastko tullâ puáhtá volliittiđ já kiškođ ulmuu. Kuovskâsij kiđârdem ij uážu ađđiistâllâđ liihâdmáin tuohu teehi, tastko tullânjuohčâmeh sättih puáttiđ vuálus.
Nuorttâlij oskomuš mield kuovskâseh láá uážžum aalgâs voorâst, mii kuulgâi Nainâs-nommâsii mainâs-huáđđoo häävist. Nube čielgiittâs mield kuovskâseh láá suáđist sormejum uámikkâsâi jiegah, moh pyehtih toppiđ tullâčáitálmâs uhmedeijee keččee fárusis.
Anarâšah láá čielgim kuovskâsijd Tave-Jieŋâmeerâst pajaneijee kaasun, mii jotá nuorttiibeln viestârân.
Listo maailm staatâin
Taat lii Listo maailm staatâin já siskeeld čuávuváid:
Tai lasseen láá 4 staatâ, moh iä lah Ovtâstum aalmugkuudij jesâneh, mutâ maid láá ucemustáá 20 staattâd tubdâstâm: Kosovo, Viestâr-Sahara, Taiwan (Kiina täsiväldi) já Palestiin.
888
888 (DCCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 880-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Xi Zong
975
975 (CMLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 970-lovo kuuđâd ihe.
Listo 1800-lovvoost šoddâm matematikkárijn
Taat lii Listo 1800-lovvoost šoddâm matematikkárijn staatâ mield.
1800-lovvoost šoddâm brittiliih matematikkáreh
thumb|right|[[Ada Lovelace]]
1800-lovvoost šoddâm ovtâstumstaatâliih matematikkáreh
thumb|George David Birkhoff ive [[1910]]
1800-lovvoost šoddâm ryeššiliih matematikkáreh
thumb|right|[[Sofia Kovalevskaia]]
1800-lovvoost šoddâm saksaliih matematikkáreh
thumb|David Hilbert ive [[1912]] thumb|Heinz Hopf ive [[1954]]
Tramutola
Tramutola lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Tramutolast ääsih 2 967 olmožid. Ton vijdodâh lii 36,65 km², já alodâh 660 m. Tramutola naaburkieldah láá Grumento Nova, Marsicovetere, Moliterno, Montesano sulla Marcellana, Padula já Paterno.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
848
848 (DCCCXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 840-lovo oovcád ihe.
Teana
Teana lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Teanast ääsih 532 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,30 km², já alodâh 806 m. Teana naaburkieldah láá Calvera, Carbone, Castronuovo di Sant'Andrea, Chiaromonte já Fardella.
965
965 (CMLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 960-lovo kuuđâd ihe.
Kalender
thumb|Johannes XIII
Kisko
Kisko lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kiskost assii 1 828 olmožid, já ton vijdodâh lâi 284,42 km², mast 32,57 km² lâi čääci. Kisko naaburkieldah lijjii Karjalohja, Kiikala, Muurla, Perniö, Pertteli, Pohja, Suomusjärvi já Tammisaari. Ive 1992 loopâ räi naaburkieldáid kuulâi meid Tenhola, mii lohtui Tammisaarin ive 1993 aalgâst.
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
868
868 (DCCCLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 860-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Minamoto no Makoto já suu viljâ [[Kikuchi Yōsai]]
Palhâšume rijjâvuotân
Palhâšume rijjâvuotân lii olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume, mon Liberal International juáhá jyehi ive ulmui teikâ  ornijdumán pargostis poolitlii rijjâvuođâ já olmoošvuoigâdvuođâi pyerrin. Palhâšume lii juohhum ive 1984 rääjist.
Montagano
Montagano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montaganost ääsih 984 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,62 km², já alodâh 801 m. Montagano naaburkieldah láá Limosano, Matrice, Petrella Tifernina já Ripalimosani.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Eeva Kilpi
Eeva Karin Kilpi (j.s. Salo; š. kuovâmáánu 18. peeivi 1928 Hiitola, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee já tihtâčällee. Kilpi lii čáállám 32 kirjed, main uási láá tiivtah já uási proosa. FILI mield suu kirjeh láá jurgâlum 22 kielân, el. albania-, italia-, kreika-, korea- já vietnamkielân, mut iä vala anarâškielân iäge eres sämikieláid.
Eellim
Eeva Karin Salo šoodâi kuovâmáánu 18. peeivi 1928 Hiitolast, Suomâst. Suu eeči lâi Solmu Aulis Aimo Salo já suu enni Helmi Anna Maria Salo (j.s. Saharinen). Tobbeen sij assii tassaažân ko tälvisuáđi keežild peerâ kaartâi evakkon, ko Salo lâi 12-ihásâžžân. Peerâ maacâi maŋeláhháá Hiitolan, mut kaartâi vyelgiđ uđđâsist evakkon jotkâsuáđi keežild. Sij iä innig maccâm päikkikuávlusis, tastko Kärjil lâi pááccám Suomâ uđđâ rääji tovnbel.
Ive 1946 Salo čaalij pajeuáppen já luvâškuođij Helsig ollâopâttuvvâst eŋgâlâskielâ já estetiik. Kulmâ ive maŋeláá sun já tihtâčällee Mikko Kilpi naajáin já vuossâmuš pärni šoodâi čuávuváá ive. Ive 1953 Kilpi valmâštui filosofia kandidaatin Helsig ollâopâttuvvâst já ive 1954 nubbe pärni šoodâi.
Karrieer
Valmâštum maŋa Kilpi poorgâi eŋgâlâskielâ máttáátteijen Helsigist iivij 1956–1957. Kuálmád pärni šoodâi siämmáá ive ko Kilpi jooskâi porgâmist máttáátteijen. Ääigi mield Kilpi lâi čáállám pajas pärnivuođâs muštoid. Kilpi käälis Mikko poorgâi WSOY:st já tuálvui Eeva čalluid toho, tastko sun lijkkui toid já juurdij, ete iäráseh-uv lijkkuuččii toid.
Glarus (oovdiš kieldâ)
Glarus lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Glarusist ääsih 6 092 olmožid. Ton vijdodâh lii 69,27 km², já alodâh 472 m.
Historjá
Glarus kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Ennenda, Glarus, Netstal já Riedern kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 12 484 olmožid (1.1.2021), já ton vijđodâh lii 107,20 km². Nube käldee mield vijđodah lii 103,67 km².
Gloria Grahame
Gloria Grahame (š. Hallward, ) lâi ovtâstumstaatâlâš Oscar-palhâšum čaittâleijee. Sun vuoitij Oscar ive 1953 Rosemary roolâst elleekooveest The Bad and the Beautiful (1952).
Eellim
Gloria Hallward šoodâi skammâmáánu 28. peeivi 1923 Pasadenast, Los Angeles pirrâdâhkoddeest brittilâš čaittâleijee Jean Hallwardân, kii lâi čaittâlâm klassisâš roolâid Britanniast, já arkkiteht já čällee Reginald Michael Bloxam Hallwardân.
Grahame lâi näimilittoost neljii, já sust lijjii nelji päärni.
Ive 1974 Grahamest diagnostui raddepurâstavdâ, mutâ tipšomáin tot puáránij. Ive 1980 tot kuittâg maacâi, já ive 1981 sun jaamij New Yorkist 57-ihásâžžân.
Karrieer
Grahame algâttij čaittâlemkarrieeris teatterčaitâlmijn, já ive 1944 sun raahtij sopâmuš MGMáin. Huolâhánnáá suu roolâst elleekooveest It's a Wonderful Life (1946) MGM ij oskom, ete Graham miänástuvá, já vuobdij suu sopâmuš RKO Studiosân. Graham čaittâlij maŋgii film noir pyevtittâsâin. Ive 1948 sun finnij Oscar-iävtukkâsvuođâ rolâstis elleekooveest Crossfire já vittâ ive maŋeláá vuoitij tom rolâstis elleekooveest The Bad and the Beautiful.
Suu elleekovekarrieer ij jotkum siämmáá pyereest, já 1960-lovvoost ovdâskulij sun čaittâlij-uv enâmustáá televisioroolâin já teatterist.
Kulmâhâš
right|thumb|Kulmâhâš Kulmâhâš lii maaŋgâčievâg, mast láá kulmâ siijđo já kulmâ čievâ. Ko kulmâháá čievah rekinistuvvojeh oohtân, te summe lii ain 180 cekkid (180°).
Robert Fripp
Robert Fripp (š. vyesimáánu 16. peeivi 1946, Dorset, Eŋland, Ovtâstum kunâgâskodde) lii eŋlandlâš musikkár sehe progressiivlâš rock čuojâtteijee King Crimson -juávhu kitarist já áinoo pisovâš jeessân.
Albert Einstein
Albert Einstein lâi saksajuudalâš teoreetlâš fysikkár. Suu tobdosumos pargo lâi tiädduvyeimi kovvejeijee koskâvuođâlâšvuotâteoria. Sun vaiguttij meid ennuv kvanttâmekaniik sehe kosmologia ovdánmân, já suu aneh ohtân 1900-lovo merhâšitteemusâin fysikkárijn. Einstein finnij ive 1921 Nobel-fyysiikpalhâšume čuovâšleđgâlâš almoon čielgiimist já aatoom eksistens tuođâštmist Brown jođo vievâst.
Eellim
Albert Einstein šoodâi Maadâ-Saksaast Ulm kaavpugist čujottâsâst Bahnhofstraße B 135 njuhčâmáánu 14. peeivi 1879. Peerâ varrij Münchenân, ko Einstein lâi oovtâihásâš. Párnážin Einstein makkui eenâb jiečânis, já sust lijjii kuásnii korrâ suttotoppiittuvah. Sun meid máttái sárnuđ eskin kuulmâihásâžžân. Einstein algâttij ive 1885 škoovlâ katolilâš aalmugškoovlâst Peterschulest, ko eres škoovlah iä lamaš. Sun finnij juudalâš šoddâdem, mut luándutiettui tiet sun viärádui oskolduvâst, ijge sust ovdâmerkkân lamaš bar-mitsva.
Einstein sirdâšui ive 1888 München Luitpold-lyseon. Sun ij lijkkum škoovlâ oppâvuáváámân, ko kielah máttááttuvvojii ennuv eenâb ko ovdâmerkkân matematiik, fyysiik já eennâmtiätu. Einstein máttáátteijee lâi tulkkâm suu munejurduid eres amnâsáid já eeđâi sunjin pegâlmâs saanijd: "Tust ij kuássin šoodâ mihheen" já avžuuttij Einstein vyelgiđ meddâl škoovlâst. Einstein lâi siämmáá uáivilist já iäránij škoovlâst, ko lâi finnim tuođâštâs matematiik mättiimist. Iäránem maŋa sun oopâi ive verdi Sveeicist Aarau kantonškoovlâst.
Ive 1896 Einstein algâttij Zürich teknisâš ollâškoovlâst, kost sun teeivâi suu puáttee káálgu Mileva Marić. Škoovlâst máttááttáin pegâlmâs matematiik máttáátteijeekyevtis: Adolf Hurwitz já Hermann Minkowski. Einstein ij lamaš motivistum matematiik oppâmist, ko sun juurdij, ete fysikkár ij taarbâš matematiikâst ko vuáđutiäđuid. Sun ij finnim totkos loppâiskosist nuuvt puorijd árvusaanijd ko ovdil, mut sun finnij kuittâg-uv diplom.
Škoovlâ maŋa sun finnij pargo Bern patenttoimâttuvvâst. Ovdil pargo sun lâi lamaš uánihis ääigi máttáátteijen já lâi almostittâm čalluu kapillaaralmonist. Pargosaajeest lâi stuorrâ ävkki Einsteinân já Mileva Marićân, ko Marić vuordij sunnuu vuossâmuu párnáá. Einstein já Marić näimilito ulguubeln šoddâm páárnáš hiäjusmitij sunnuu vanhimij kooskâid. Einstein eeči jaamij ive 1903, mut sun lâi tuhhiittâm sunnuu näimilito ovdil tom. Einstein já Marić nubbe páárnáš Hans Albert šoodâi ive 1904.
Patenttoimâttuv ääigi Einstein finnij valmâšin kulmâ stuorrâ pargo, moh puoh valmâštuvvojii ive 1905. Pargoh lijjii eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria, čuovâšleđgâlâš almoon sehe Brown joto. Puoh pargoh finnejii eres fysikkárij huámmášume. Einstein pargo patenttoimâttuvvâst ij lamaš vaigâd já tondiet sust lâi äigi ovdediđ jieččân teoriaid já ive 1905 merhâšittee pargoi rähtim lâi máhđulâš.
Cuáŋuimáánu 30. peeivi 1905 Einstein finnij valmâšin suu náguskirje Zürich teknisâš ollâopâttuvvâst.
Ive 1914 Einstein finnij povdim máttááttiđ Berliinist. Vuosmuš maailmsuáti aalgij porgemáánu 1. peeivi 1914, mut Einstein paasij Berliinân, veik sun vuástálistij suáđi. Sun meid seervâi pasifistlâš siärván.
Einstein finnij almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria valmâšin skammâmáánu 25. peeivi 1915. Ive 1919 peeivisiävŋánem toovâi máhđulâžžân Einstein teoria miäldásâš Piäiváá alda tábáhtuvvee čuovâ suuijâm keččâlem. Teoria čaittâšui tuottân, mii tovâttij stuorrâ tuuškâ já Einstein finnij maailmvijđosávt ennuv huámmášume.
1920-lovvoost Einstein mađhâšij ennuv. Sun eelij ovdâmerkkân Ovtâstum staatâin, Japanist, Maadâ-Amerikist sehe maaŋgâin Euroop enâmijn. Skammâmáánust 1922 Einstein kuulâi, ete sun lâi finnim Nobel-fyysiikpalhâšume. Einsteinân lâi irâttum finniđ palhâšume jo kuhháá, mut eskin almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria visásmittem adelij sunjin korrâ iävtukkâsvuođâ. Palhâšume adeluvvojii loppâloopâst čuovâšleđgâlâš almoon čielgiimist ijge koskâvuođâlâšvuotâteoriast, ko koskâvuođâlâšvuotâ ij lamaš hutkos, nuuvt ko tot lâi Alfred Nobel testamentist miäruštâllum. Sun vuástávaaldij palhâšume Tukholmast syeinimáánust 1923.
1930-lovo aalgâst Einstein poolâi natsij stuimij tiet, ete Saksaast lii šoddâmin diktatuur já meddâlvarrim ličij velttimettum. Sun mađhâšij 1930-lovo aalgâst ennuv Ovtâstum staatâin já ko Adolf Hitler pajanij vááldán uđđâivemáánu 30. peeivi 1933, te sun ij innig tuostâm maccâđ Saaksan. Einstein mađhâšij siämmáá ive maasâd Euroopân já luovâttij Brysselist Saksa paasâs páihálâš Saksa ovdâstâsân. Sun meid iäránij Preussi akatemiast sehe saksalâš tieđâseervijn. Einstein Saksa ruuđah tuáhánváldojii já Sturmabteilung rievvij suu táálu Berliinist. Einstein varrij Ovtâstum staatáid New Jersey Princetonân, kuus Abraham Flexner lâi vuáđudâm instituut tiettei tutkâmpargo várás.
Nube maailmsuáđi ääigi Einstein tooimâi raavâadeleijen pávkkánâskoččâmušâin. Ko sun kuulâi, ete Ovtâstum staatâin lijjii aatoompoomih, te sun čaalij president Franklin D. Rooseveltân reeivâ, mast sun almottij huolâs tuššâdeijee viärjui máhđulii kevttimist. Roosevelt kiergânij kuittâg-uv jäämmiđ ovdil reeivâ puáttim. Suáđi maŋa almostui Smyth raapoort, mast lâi čielgejum aatoompoomi ovdedem. Raportist lâi mainâstum meid Einstein reivâ, mon keežild sun ij innig puáhtám leđe iärust aatoompoomin kyeskee savâstâlmist. Ko Einstein ooinij aatoompoomi vaikuttâsâid Hiroshimast, te sun aalgij piäluštiđ viärjuinuollâm. Veik Einstein tuubdâi stuorrâ sujâlâšvuođâ aatoompoomij tiet, sun ij kuássin tuommim toi kiävtu.
Einsteinân fallui Israel president virge skammâmáánu 16. peeivi 1952, mut Einstein ij váldám tom vuástá, veik sun oonij faallâm stuorrâ kunnen.
Tuáhtáreh kavnâttii ive 1950, ete Einsteinist lâi válduváimusuonâ vijđánem. Ton maŋa sun tieđij, ete sun jámáččij forgâ. Sun vuáláčaalij testamentis njuhčâmáánu 18. peeivi 1950. Testamentist meridui, ete Einstein kietâčalluuh monâččii Jerusalem juuvdálâš ollâopâttâhân. Cuáŋuimáánu 11. peeivi 1955 sun vuáláčaalij áánnum kištoriäidudem vuástá.
Muáddi peeivi maŋeláá sust algii korrâ pohčâseh já tuáhtár epidij, ete vijđánem lâi álgám kulgâđ. Sun kaartâi pyecceeviäsun, kost tile puáránij mottoom verd, já sun valmâštâlškuođij radiosárnum, mii ij kuássin šoddâm valmâšin. Einstein jaamij cuáŋuimáánu 18. peeivi tijme 1.15 ton maŋa, ko lâi ettâm muáddi sääni saksakielân, maid hoittájeijee ij iberdâm.
Thomas Harvey raahtij Einsteinân rumâšlehâstuv, mast jäämmimsuijân visásmui válduváimusuonâ vijđánem ráigánem. Harvey meddâlistij Einstein vuoiŋâšijd já vuárhui taid tutkâmkiävtun. Einstein rummâš puáldimhävdidii iđedist neelji äigi Trentonist siämmáá peeivi, já kuunâid levâttii suu tuáivu mield tubdâmettum sajan.
828
828 (DCCCXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 820-lovo oovcád ihe.
Lillian Randolph
Lillian Randolph lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, lávloo já radiopersovn. Sun kulostui radiorolâstis radio-ohjelmist The Great Gildersleeve, já Madame Queen roolâst radio- já TV-rááiđust Amos 'n' Andy.
Eellim já karrieer
Lillian Randolph šoodâi juovlâmáánu 14. peeivi 1898  Jesse já Jane Randolphân. Suu stuorrâuábbi lâi Amanda Randolph.
Lillian Randolph lâi karrieeris ääigi maŋgii pijgá roolâin radio-ohjelmijn. Sun lâi vuosmuš čapis čaittâleijee, kii lâi merhâšittee pijgá roolâin. Randolph čaittâlij meid TV:st já elleekuuvijn 30-lovvoost 70-lovo räi.
Lucy Liu
Lucille Alexis ”Lucy” Liu (š. 2. juovlâmáánu 1968 Queens, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, taaidâr já pyevtitteijee. Čaittâleijen sun lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd ovdâmerkkân Critics’ Choice Television Awards suu roolâst rááiđust Southland, já Seoul International Drama Awards pyeremuu nissoončaittâleijee palhâšume suu roolâst rááiđust Elementary. Elementary (suomâkielân Holmes NYC) lii-uv ohtâ tain rááiđuin, main tobdeh suu pyeremustáá. Ton lasseen sun lii čaittâlâm eereeb iärrás rááiđust Ally McBeal (1998–2002), Charlie's Angels elleekuuvijn (2000 já 2003) sehe elleekooveest Kill Bill: Volume 1 (2003).
Eellim
Lucy Liu šoodâi ive 1968 Queensist, New Yorkist kiinalâš enâmânvärrejeijeid. Sun juuđij škoovlâ Stuyvesant High Schoolist, já peesâi tast maŋa siisâ New York ollâopâttâhân, mutâ sirdui Michigan ollâopâttâhân oovtâ ive maŋa. Tobbeen sun luuvâi aasialijd kielâid já kulttuur, já valmâštui kandidaatin ive 1990.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1952
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Helsig 1952 kesiolympialijn čiččâm tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
1087
1087 (MLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1080-lovo káávcád ihe.
Ive 2018 sämikielâliih kirjeh
Ive 2018 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2018.
Kainuu eennâmkodde
Kainuu lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 70 600 já vijđodâh 22 688 km². Kainuu eennâmkode räjinaabureh láá tavveen já viestârist Tave-Pohjanmaa já mäddin Tave-Savo sehe Tave-Kärjil. Nuorttân Kainuu rajâšuvá Ruoššâ Kärjil täsivááldán.
Kieldah
Kainuu eennâmkoddeest láá käävci kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
1077
1077 (MLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1070-lovo káávcád ihe.
Orivesi
Historjá
thumb|left|Orivesi kieldâlahtemeh Orivesi vuáđudui ive 1869, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Kieldâlahtemeh
Eräjärvi kieldâ lohtui Orivesin ive 1973. Längelmäki kieldâ viestâruásih lahtojii Orivesin ive 2007.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Orivesi
Ovdil uđđâivemáánu 1. peeivi 2007 Orivesist lijjii čuávuvááh siijdah: Aakkola, Enokunta, Haavisto, Hirsilä, Holma, Karppi, Koivuniemi, Laasola, Lyytikkälä, Naappila, Naarajoki, Neulaniemi, Onnistaipale, Orivesi, Padustaipale, Pajukanta, Pehula, Penttilä, Pitkäjärvi, Päilahti, Rajalahti, Savo, Siitama, Solttila, Suomasema, Torittu, Vehkalahti, Voitila, Yliskylä, Yröhjoen kulma, Uiherla já ovdii Eräjärvi kieldâ eres siijdah.
Längelmäki
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2007 čuávuvááh siijdah lahtojii Längelmäkist Orivesin: Attila, Eräslahti, Hakosalmi, Kirjasniemi, Koivisto, Koljonkanta, Kylänoja, Leväslahti, Löytäneva, Maunu, Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto, Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Syväjärvi, Talviaistaipale, Tiihalanniemi, Tunkelo, Uuhiniemi, Vinkiä já Västilä.
Colle d'Anchise
Colle d'Anchise lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Colle d'Anchisest ääsih 722 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,69 km², já alodâh 649 m. Colle d'Anchise naaburkieldah láá Baranello, Bojano, Campochiaro, San Polo Matese, Spinete já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tufara
Tufara lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Tufarast ääsih 793 olmožid. Ton vijdodâh lii 35,52 km², já alodâh 420 m. Tufara naaburkieldah láá Castelvetere in Val Fortore, Celenza Valfortore, Gambatesa, Riccia, San Bartolomeo in Galdo já San Marco la Catola.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1067
1067 (MLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1060-lovo káávcád ihe.
1073
1073 (MLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1070-lovo niäljád ihe.
955
Kalender
thumb|215px|Agapetus II
Salve a ti, Nicaragua
right|310px Salve a ti, Nicaragua lii Nicaragua aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1939 rääjist. Lavluu lii nuottim Luis Abraham Delgadillo, já ton saanijd lii čáállám Salomón Ibarra Mayorga.
Laahul
Laahul lii tuoddârij kalâččeijee. Tot kulá Säämi loddemaailm tuođâlâš fávroid.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Laahul lii 20–24 cm kukkosâš ränisruškis lodde, mii tiäddá 110–155 g. Ton čapis uáivičohe vuoluubeln lii vielgis säärgis. Čuávji lii ruostâruopsâd já čappâd, ton paajaabeln raddeest lii vielgis säärgis. Njune lii čappâd já jyelgih fiskâdeh. Niŋálâs lii kirkkásub ko ores.
Lavdâm já eellimpiirâs
Laahul pessee Tave-Euroop já Aasia tuodârkuávluin. Euroopist pessejeh suulân 42 000 paarrâd já Suomâst áárvu mield 1 500–3 000 paarrâd. Suomâst laahul pessee tuoddârist iänáážin Iänuduv, Ucjuuvâ já Kyelijäävri kuávluin. Čohčuv laahul värree tálvástâllâđ Tave-Afrikân já Alda-nuortân já máccá Suomân vyesi-kesimáánust.
Lasanem
Laahul lii ton peeleest imâšlâš lodde, et suhâjuátkimhommáin niŋálâs lii tot, mii taha alguu. Laahul mannee kesimáánust 3–4 mane. Táválávt ores láálá moonijd 18–27 peivid. Niŋálâs sáttá uuccâđ uđđâ orráás já parâluđ uđđâsist. Uđâgááh vyelgih tooláá piervâlist já kirdeškyetih 30 peeivi ahasâžžân.
Serie B 1996–1997
Serie B 1996–1997 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 65. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 8. peeivi 1996 já nuuvâi kesimáánu 22. peeivi 1997.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Abruzzost, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1997–1998 Serie C1 1997–1998
Čuággáh: 3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Marsicovetere
Marsicovetere lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Marsicoveterest ääsih 5 567 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,01 km², já alodâh 1 037 m. Marsicovetere naaburkieldah láá Calvello, Grumento Nova, Marsico Nuovo, Paterno, Tramutola já Viggiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Arbusto, Arenara, Barricelle, Capizzo, Chiuppo, Cultura, Pedali já Villa d'Agri.
Hedy Lamarr
Hedy Lamarr (š. Hedwig Eva Maria Kiesler; ) lâi nuorttâriijkâlâš čaittâleijee já utkee. Sun huutkâi oovtâst George Antheiláin távjudâhnjuškom vuáđuld piäđguispektritekniik, mii lii vuáđđun ovdâmerkkân tááláid WiFi, GPS, já Bluetooth -tekniikáid.
Lamarr pajanij elleekovemaailm tiätun, ko sun čaittâlij tšekkilâš elleekooveest Extase (1933), mii lâi ton ááigán tyestilis filmâ já šoddâdij eroottisâš kuáhtámijdis tet polemiik.
Pärni- já nuorâvuotâ
Lamarr šoodâi ive 1914 Wienist, Nuorttâriijkâ-Uŋgarist, noomáin Hedwig Eva Maria Kiesler. Sun lâi Gertrud "Trude" Kiesler (š. Lichtwitz; 1894–1977) já Emil Kiesler (1880–1935) áinoo pärni. Suu vaanhimeh láin juuvdáliih, eeči paŋkkihovdâ Lembergist (tááláš Lviv) já enni konsertpianist Budapestist. Lamarr juuđij škoovlâid Wienist, já nubálovihásâžžân vuolgâttui škoovlân Sveeicin.
Ive 1933 Lamarr naajâi Fritz Mandláin, kii lâi nuorttâriijkâlâš viärjufabriikkár já ponccár. Sunnuu näimilitto ij kuhháá pištám, ko Mandl polâttij káálgus já Lamarr patârij Lontoon.
Elleekovekarrieer
Lamarr algâttij elleekovekarrieeris saksakielâlijn elleekuuvijn, ko nuorttâriijkâlâš stivrejeijee Max Reinhardt kaavnâi suu. Lamarr vuolgij 16-ihásâžžân Reinhardt mield Berlinân máttááttâllâđ čaittâlem. Lamarr vuosmuš roolâ lâi saksalâš elleekooveest Geld auf der Straβe ive 1930. Sun šoodâi tobdosin kuittâg esken ive 1933, ko čaittâlij elleekooveest ''Extase. ''
Ko Lamarr ive 1937 patârij näimilittoost Lontoon, sun teeivâi tobbeen Metro-Goldwyn-Mayer studio hoovdâ Louis B. Mayer, kiän peht sun peesâi Hollywoodân čaittâleijen. Mayer faalâi Lamarrân vistig hyeneeb sopâmuš, mon Lamarr ij tuhhiittâm. Ko Mayer lâi vyelgimin maassâd Ovtâstum staatáid, Lamarr väridij liipu siämmáá taampân, já ovdilgo tamppâ kiergânij New York räi, Lamarrist lâi jo ennuv pyereeb sopâmuš.
Lamarr pyeremustáá miänástum elleekove lâi Cecil B. DeMille Samson and Delilah, mast sun čaittâlij Delilah. Sun peesâi meid keččâliđ komediast čaittâlem Bob Hope elleekooveest My Favorite Spy (1951). Tast maŋa sun čaittâlij val motomijn elleekuuvijn, ovdilgo jooskâi ive 1958. Suu majemuš elleekove lâi The Female Animal, mast sun čaittâlij oovtâst Jane Powelláin.
Utken
Jo pärnivuođâ rääjist Lamarr lâi oppâm ejistis maaŋgâmuđušij mašinij toimâmist. Sun jotelávt tuulhâi Hollywoodist, já vietij rijjâääigis hutkosijnis pääihist. Tuše motomeh tiettii Lamarr rijjâääigi puđâldâsâin. Ohtâ tain lâi Howard Hughes, kii tuárjui Lamarr utkeevuođâ hirmâdávt. Lamarr išedij meid Hughes: ko Hughes smietâi, maht finniiččij kirdemmašinijdis jotelubbon, te Lamarr eeđâi suin, ete mašinij suájáh láá liijkás neljihááh. Sun talle puovtij kirje kuolijn já luudijn, mast analysistij pyereeb häämi suájáid.
Nube maailmsuáđi ääigi Lamarr halijdij išediđ merâvuoimijd, já huutkâi oovtâst George Antheiláin távjudâhnjuškom vuáđuld piäđguispektritekniik, moin torpedoh liččii toimâm. Merâvyeimih iä kuittâg halijdâm väldiđ tom kiävtun, já hutkosist šoodâi syeligâs. Maŋeláá suátiviehâ já priivaatfinnoduvah ovdeedškuottii jieijâs teknologiaid Lamarr hutkos vuáđuld. Tááláá ääigi suu tekniik lii kiävtust masa puoh sraŋgâttes digitaallâš rustigijn. Hutkos árvu lii suulân 30 miljard eurod, mutâ Lamarr jieš ij uážžum tast maiden.
Persovnlâš eellim já jäämmim
Lamarrist šoodâi Ovtâstum staatâi aalmugjeessân ive 1953. Sun lâi nämilittoost ohtsis kuttii: Mandláin, elleekovekietâčällee Gene Markeyin, čaittâleijee John Loderáin, ijjâklubi omâsteijee Ernest Staufferáin, oljomiljonáár W. Howard Leein já juuriist Lewis W. Boies Jr.áin. Sun adoptistij oovtâ päärni, James, já sust lijjii kyehti päärni Loderáin.
Lamarr vietij majemuid ivijdis päihistis Orlandost, kost sun meid jaamij 86-ihásâžžân.
Filmografia
Käldee: IMDb thumb|[[Sigrid Gurie, Charles Boyer já Hedy Lamarr ive 1938 elleekooveest Algiers]] thumb|[[Clark Gable já Hedy Lamarr ive 1940 elleekooveest Comrade X]] thumb|Hedy Lamarr ive 1945 elleekooveest Her Highness and the Bellboy thumb|[[Victor Mature já Hedy Lamarr ive 1949 elleekooveest Samson and Delilah]]
Láávžámyerji
thumb|Láávžámyerji Láávžámyerji (Rubus saxatilis) lii myerji, mii šadda kiäđgáás rođoin já kieddiroobdâin sehe pähtivieltijn.
Tobdomeerhah
Taat lii myerjišaddo, enâmustáá 30 seenti alosâš rääsi, kuulmâsuormâg loostah já uccâ vielgis liäđuseh. Myerji lii táválávt kuulmâčoolmâg, maŋgii tuše oovtâčoolmâg, mut ko rievtis šiev tiileest šadda, myerjist pyehtih leđe joba vittâ čalme. Myerji lii šerisruopsâd, já tast láá stuorrâ siemâneh.
Kevttim
Láávžámyerjisthân ij lah merhâšume tálutuálust, mut jis myerjih	finnâšuuččii eenâb, te myerji- já säppifabrikeh uástáččii taid mielâstis. Láávžámyerjist lii ohtâ eromâš peeli Säämist. Láávžámyerji uáináh puáhtá lasaniđ oovtâst mietâmuorjijn. Láávžámyerji lii viehâ uccáá tutkum myerji. Ij vaarâ ubâ tieđegin, maggaar šiev vaikuttâsah tast puohnâssân pyehtih leđe. Ukrainast lii ohtâ totkee huámášâm, et láávžámyerji mäihli koddá mááđuid ulmuu čuálist uáli jotelávt. Lâš-uv taat tiätu kevttum ävkkin talhâstiettust. Láávžámyerji lii kulloo taalhâs meiddei vuoptâi luovânem já vuoptâkoovjâ vuástá.
Suez uáli
thumb|Suez uáli sajadâh já satelliitkove uálist. thumb|Ive 1869 sáárgus Suez uáli lekkâmtilálâšvuođâst. thumb|Suez uáli ovdil ive 2015 valmâštum vijđedempargoid já toi maŋa. Suez uáli teikâ Suez kanava lii 193 km kukkosâš rahtum čäcikiäinu Egyptist Siinai njargâeennâm viestârpeln, mii ovtâstit Koskâmeerâ já Ruopsismeerâ, já iärut Afrik nannaam Aasiast. Ton peht lii uánihumos mätki Euroopist Aasian.
Láávžámyerji
Kevttim
Láávžámyerji loostah láá Säämi luándust ohtâ pyeremus tejâaamnâs. Keessiv puáhtá láávžámyerjiteejâ rähtiđ meid vorâs šado oosijn, mut talle vorâs loostâid ferttee kevttiđ eenâb ko koške loostâid: suullân stuorrâ pastem verd koopân.
Lavia
Lavia lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Pori kaavpugan ive 2015 aalgâst. Ive 2014 loopâst Laviast assii 1 904 olmožid, já ton vijdodâh lâi 357,74 km², mast 36,62 km² lâi čääci. Lavia naaburkieldah lijjii Kankaanpää, Kokemäki, Pori, Pomarkku, Sastamala já Ulvila.
Siijdah
Aluskylä, Haunia, Kalliala, Lavia, Mustajoki, Myöntäjä, Niemenkylä, Peräkylä, Riiho já Riuttala.
Suez uáli
Suez uáli lii maailm enâmustáá kiävtust leijee merâjotteem kiäinu. Suulân 12% aalmugijkoskâsâš käävpist jotá Suez uáli čoođâ jyehi peeivi.
Historjá
Faarao Senusret III lâi vuosmuš, kii smietâi Ruopsismeerâ já Koskâmeerâ ovtâstittem. Totkeeh láá árvuštâllâm, ete vuosmuu uáli láá kuáivum suulân 1850 oKr. Maid ton uálist lii val lemin puáhtá kavnâđ Suez alda.
Suez uáli olmâ historjá álgá kuittâg tast, ko skammâmáánu 30. peeivi 1854 ranskalâš Ferdinand de Lesseps uážui love Egypt tallaa värikunâgâs Said Paššast huksiiškyettiđ tom. Ferdinand de Lesseps finnodâh Compagnie universelle du canal maritime de Suez algâttij pargo cuáŋuimáánu 25. peeivi 1859. Algâalgâlâš vuávám mield huksim ličij kolgâm pišteđ tuše kuttâ ive, mutâ šoŋŋâduv vädisvuođah, ive 1865 kolera epidemia já pargovyeimi čuolmah tohhii pargo hitásubbon, já huksiimân monnii-uv ohtsis 10 ihheed. Porgemáánust 1869 uáli lâi viijmâg vaalmâš, já tom valdii virgálávt kiävtun skammâmáánu 17. peeivi 1869.
Váivášviäđŋásâš
Váivášviäđŋásâš (Sorex minutus) lii Suomâst rávhuidittum viäđŋásâššlaajâ. Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 4–8 čivgâd. Váivášviäđŋásii uáiviravâdin láá čielgitävtittemes elleeh, tego eevnih, koppâkuorijááh, eennâmsijráh já kiivsah.
Olgohäämi
Váivášviäđŋásâš lii 42–46 mm kukke, já tast lii 33–45 mm kukkosâš seibi. Váivášviäđŋásâš tiäddá suulân 2–7,5 g. Váivášviäđŋásâš lii kuovgâdub ko viäđŋásâš já mottoom verd ucceeb. Pyeri šlaajâi iärutteijee tobdomerkkâ lii tot, ete váivášviäđŋásii seeibi soksâmeh láá seibimaddust uánihááh. Váivášviäđŋásiih láá pyerebeh vuojâleijeeh já kuárŋooh ko viäđŋásiih.
Lavdâm
pienoiskuva|Váivášviäđŋásâš lavdâm|vasen|240x240px Váivášviäđŋásâš tiättoo masa ubâ Euroopist já meid Säämist. Nuortâs ton lavdâmpiirâs uulât ain Baikaljäävri räi. Eresnáál ko viäđŋásâš tot tiättoo meid Gotlandist.
Váivášviäđŋásâš iälá siämmáin eellimpirrâsijn ko viäđŋásâš – ovdâmerkkân šaddaas kuosâvuovdijn já tälviv meid kiällárijn. Táválávt viäđŋásiih láá almoluboh ko váivášviäđŋásiih, mutâ eromâšávt kuácámijn já lahtâ jeegijn váivášviäđŋásiih láá almoluboh. Suijân toos lâš raavâd – jis fáállun iä lah muldemááđuh, te viäđŋásij meeri kiäppán.
1057
1057 (MLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1050-lovo káávcád ihe.
Limba noastră
thumb|274px|Limba noastră Limba noastră lii Moldova aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1994 rääjist. Lavluu lii nuottim Alexandru Cristea, já ton saanijd lii čáállám Alexei Mateevici.
1063
1063 (MLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1060-lovo niäljád ihe.
Listo Nobel-ráávhupalhâšume vyeittein
Taat lii listo Nobel-ráávhupalhâšume vyeittein äigioornigist.
1900-loho — 1910-loho — 1920-loho — 1930-loho — 1940-loho — 1950-loho — 1960-loho — 1970-loho — 1980-loho — 1990-loho
2000-loho — 2010-loho — 2020-loho
Pennuujuŋŋâ
thumb|Pennuujuŋŋâ Pennuujuŋŋâ (Cornus suecica) lii šaddo, mii tuáijoo meid muorjijd.
Tobdomeerhah
Pennuujuŋŋâ lii vyeligis rääsi, mon uážžu ettâđ maaŋgâihásâš toŋâsin. Tot lii ohtâ táválumosijn šaddoin kiedijn já juhâriddoin Säämist. Nuuvtpa tom puáhtá-uv kočodiđ Säämi šaddon, nuuvt uccáá tot kávnoo eres kuávluin maailmist. Taam šado tobdá uccâ liäđáážij stuorrâ já vielgis syejiloostâin, moh láá nelji. Jieš lieđi lii čappâd ruškisfiskis hervâigijn. Pennuujuuŋâ loostah šaddeh vuástáluvâi, nuuvtkočodum täsnihäämist, nelji loostâ ain oovtâ saajeest.
Kevttim
Pennuujuuŋah kiävttojeh tuše ucánjáhháá ävkkin. Myerjih láá mávuttemeh, masa juo lustottemeh. Toh iä lah varâliih puurrâđ iäge lah mirhâliih.
Päikkisäplig
Päikkisäplig (Mus musculus) lii uccâ jursseešlaajâ, mii iälá olmoošaassâm aldavuođâst. Päikkisäplig lii algâaalgâst vuálgus Indiast, mutâ tot lii majemui 8 000 ive ääigi levânâm stuorrâ uásán maailm kuávluin, iänáážin ulmuu vievâst. Päikkisäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst.
Olgohäämi
Päikkisäplig lii 7–10 cm kukke, já tast lii 5,5–9,5 cm kukkosâš seibi. Päikkisäplig puáhtá teddiđ joba 33 g. Päikkisäplig lii tääsilávt ruškisräänis, mutâ ton selgipeeli lii kuovgâdub ko čuávjipeeli. Päikkisäplig lii masa siämmáá styeres ko lädisäplig.
Lavdâm
Tááláá ääigi päikkisäplig iälá masa pirrâ maailm, tot váilu tuše Maadânanamist. Päikkisäplig luándulâš eellimpirrâseh láá meecih já sinoenâmeh, mutâ šlaajâ lii iällám ulmuu aldavuođâst jo tuháttijd iivijd. Päikkisäpligist lii távjá lamaš háittun sehe ulmui ete algâalgâlâš luándun.
Päikkisäplig iälá ulmuu aldavuođâst, ovdâmerkkân tááluin, valjeaaitijn, kiällárijn já purrâmušaaitijn sehe keessiv meid piälduin já toi roobdâin.
Eellimvyevih
Päikkisäpligeh, moh eelih ulmuu aldavuođâst, láá puohporreeh. Keessiv ko toh maneh rakânâsâi ulguubel, toh kevttih ravâdin sehe luánduvárásij šadoi ete viljâlemšadoi siemânijd. Elleeravâdin láá eromâšávt tivreh.
Ulmuu aldavuođâst päikkisäplig puáhtá lasaniđ pirrâ ive. Niŋálâs šadda suhâjuátkimahan kyevti mánuppaje ahasâžžân já puáhtá čivgâđ joba 10 piäsádâhhâd, main láá 3–10 čiivgâd. Čuávjiäigi lii 20–23 peivid. Luándust päikkisäpligeh lasaneh tuše keessiv.
Senise
Senise lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Senisest ääsih 6 727 olmožid. Ton vijdodâh lii 97,31 km², já alodâh 335 m. Senise naaburkieldah láá Chiaromonte, Colobraro, Noepoli, Roccanova, San Giorgio Lucano já Sant'Arcangelo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Typpi
Typpi lii algâaamnâs, mon kiemiallâš merkkâ lii N (nitrogenium). Tyypi oornigloho lii 7 já tot tiättoo luándust typpimolekyylin (N2). Tyypi aatoomtiäddu lii IUPAC standard mieldi [14,00643;14,00728]. Typpi tiättoo maaŋgâin elimân tergâdis ovtâstuvâin, tego aminosuuvrâin. Áimukeerdist 78 % lii typpi.
Historjá
Ive 1790 ranskalâš kemist Jean-Antoine Chaptal adelij amnâsân noomâ nitrogène (, nitron 'sooda' + 'rähtee'). Antoine Lavoisier adelij vetyn noomâ azote (ranskakielân elimettum).
Isotoopeh
Tyypist láá kyehti stäđis isotoop: 14N já 15N. Luándu tyypist 99,634 % lii 14N já 0,366 % 15N. Tyypist láá meid love rahtum radioisotoopid, moi massalovoh láá kooskâst 12–23. 13N pelilumäigi lii love minuttid, mut eres radioisotoopij pelilumäigi lii tuše muáddi seekunt teikâ milliseekunt.
Ovtâstuvah
Typpi lii uáli passiivlâš kaasu, ko typpimolekyylist typpiatomij kooskâst lii uáli korrâ kuulmâkiärdásâš kovalentlâš čoonâs. Ollâ liegâsvuođâst tot puáhtá rähtiđ vetyin ammoniak (NH3) já happijn typpimonoksid (NO) já typpidioksid (NO2). Ammoniak kiävttoo typpisuvle, typpisuuvrâ já pávkkánâsamnâsij vaalmâštmist sehe čuáskudemamnâsin. Tot lii uáli mirhâlâš sehe kaasun ete čäcilaagân. Ammoniakkaasu iärdud vuáimálávt liške sehe čoolmijd já vuoiŋâmkiäinuid. Ááimu vuoiŋâm, jis ton typpinalliisvuotâ lii paijeel 5 000 ppm, puáhtá tovâttiđ jotelis jäämmim kuággum já kiäppái puttânem tiet. Ammoniaklaggâ toovât vuáimáás purâlum sehe kolmum, já stirccomeh čolmijd pyehtih tovâttiđ čalmettemesvuođâ. Ammoniak puáhtá rähtiđ pävkitteijee siähus happijn. Tyypi oksideh šaddeh pyelimist ovdâmerkkân energiapyevtitmist já jotoluvvâst. Typpidioksid iärdud vuoiŋâmluodâid, já tot lii merhâšittee ááimunuáskádâs eromâšávt kaavpugijn. Typpidioksid mereh láá kiäppánâm avdoi katalysaattorij tiet.
Tyypi oksideh tovâtteh meid pirrâs já čácáduvâi suvrom. Tyypi oksidij já čääsi reaktiost šadda typpisuuvrâ, mii vyeleed čääsi pH-áárvu. pH-áárvu vuálánem hettee kuolij lasanem já hiäjusmit kalkkâkorrâs iälánij koorâid. Motomeh iäláneh killájeh suvrom eenâb ko nubeh. Ovdâmerkkân njäähi já kuávžur láá heerkih suvromân.
Tyypi táválumos ioneh láá nitridioni N3-, nitriitioni NO2-, nitraationi NO3- já ammoniumioni NH4+. Stuárráámus uási eennâmvuáđu tyypist lii nitraat- teikâ ammoniumionin. Typpi lii šaddoid uáli tergâdis aamnâs já tondiet suvleh siskeldeh tyypi. Jis suvle typpi piäsá liijkás ennuv čácáduvváid, te tot sáttá tovâttiđ njivlom ađai šadoi liijkás stuorrâ raavvâdmere. Njivlom toovât čácádâhân happivänivuođâ, mii hiäjusmit tobbeen ellee ellei tile.
Elimân tergâdumos typpiovtâstuvah láá aminosuuvrah, moh láá proteiinij ráhtusohtâduvah. Proteiineh tuáimih seelâi rakânâsamnâsin já katalysisteh toi kemiallâš reaktioid. Puoh proteiinijn láá tuše 20 aminosuvrâd, mut luándust láá tuhátteh proteiineh. Roppâ puáhtá valmâštiđ 11 aminosuvrâd, mut loopâid ađai 9 proteiinid kalga finniđ ravâdâsâst. Typpi tiättoo meid DNA-typpialkaalijn ađai adeniinist, guaniinist, sytosiinist já tymiinist.
Tyypi juurrâm luándust
Typpi jorá ohtânmaanoost áimukeerdi, eennâmvuáđu já iälánij kooskâst. Aldâgâsâi tiet ááimu typpi muttoo nitraat- já nitriitionin, moh kásánitteh eennâmvuáđun. Tastmaŋa bakteereh nubásmitteh tom ammoniumionin, mon šadoh pyehtih kevttiđ. Motomeh šadoiguin symbioosist ellee bakteereh pyehtih čoonnâđ tyypi eennâmvuáđun já luovâttiđ tom njuolgist šaadon. Eres bakteereh nubásmiteh ammoniumtyypi nitraatin já typpikaasun, mii mana maasâd ááimun. Šadoi typpi puátá maasâd eennâmvuáđun ko šaddo, šaddoporree teikâ piätuellee jáámá já pieđgejeijeeh pieđgejeh tom.
Kiävttu
Typpi kiävttoo vyeligáá tuoldimčuogâstuvâs tiet ovdâmerkkân čuáskudmân. Typpi lii kevttum ton passiivlâšvuođâ tiet syejikaasun já ton E-koodi lii E 941. Ráhtulâšvuođâst typpi kiävttoo ammoniak, typpisuuvrâ, suvlij já pávkkánâsâi vaalmâštmist. Typpisuuvrâ já sälttisuuvrâ siävus kunâgâsčääci lii ohtâ haarvijn suuvrâin, moh pyehtih laggiđ kole.
Varâlâšvuotâ
Piergâspuohčâmist kevttum teedâááimust leijee typpi sáttá tovâttiđ pyehčeetaavdâ, jis puohčâleijee paijaan čäsuáiván liijkás jotelávt. Čääsi vyelni korrâsub teddust typpi laggân eenâb voorân. Jotelis pajanem tiet teedâ vuállán, mut tyypi laggânemvuotâ ij muttuu nuuvt huápust já tondiet typpi puuljârdškuát voorâst, mii toovât pyehčeetaavdâ. Paijeel 30 meetter kieŋŋâlvuođâst uhken lii meid typpinarkoos. Korrâ teddust vuoiŋâmááimu typpi vaaikutškuát alkohol náál niärvádâhân. Tot sulâstit uáivistvuođâ ijge lah jiešalnees varâlâš, mut tot sáttá tovâttiđ ovdâsvástádâstobdo monâttem, kuás puohčâleijee lii uhken olssis sehe iärásáid.
Lohja
Historjá
Lohja kieldâ vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1979.
Kieldâlahtemeh
Lohja kieldâ lohtui Lohja kaavpugân ive 1997. Sammatti kieldâ lohtui Lohja kaavpugân ive 2009. Karjalohja já Nummi-Pusula kieldah lahtojii Lohja kaavpugân ive 2013.
Viehâdâh
thumb|294px|Lohja kuávdáš
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih
Ahtsalmi, Anttila, Gruotila, Gunnarla, Hiidensalmi, Immula, Jönsböle, Keskilohja, Kirkniemi (Gerknäs), Kyrkstad, Lempola, Maksjoki, Metsola, Moisio, Muijala, Myllylampi, Neitsytlinna, Ojamo, Ojamonkangas, Paloniemi, Pappila, Pappilankorpi, Perttilä, Pitkäniemi, Routio, Röylä, Sammatti, Vappula (Vabby), Ventelä (Vendelä), Vienola já Virkkala (Virkby).
Siijdah
Ahtiala, Ahonpää, Askola, Haarjärvi, Haarla, Hakula, Hattula, Hauhula, Heijala, Heimola, Hermala, Herrala, Hietainen, Hiittinen, Hirvijoki, Hongisto, Huhti, Hyrkkölä, Hyrsylä, Hyvelä, Hyönölä, Härjänvatsa, Ikkala, Ilmoniemi, Immola, Immula, Iso-Teutari (Stortötar), Jakova, Jalassaari, Jantoniemi, Järvenpää, Jättölä, Kaijola, Karisjärvi, Karjalohjan Ahtiala, Karjalohjan Pappila, Karkalniemi, Karnainen, Karstu, Kattelus, Kaukela, Kaukola, Kiikala, Kirkniemi (Gerknäs), Kittilä (Kittfall), Kirkonkylä (Kyrkstad), Koikkala, Koisjärvi, Kokkila, Korkenoja, Koski, Kourjoki, Kouvola, Kovela, Kukkumäki (Jönsböle), Kunnarla (Gunnars), Kutsila, Kuusia, Kärkölä, Laakspohja (Laxpojo), Lehmijärvi, Leikkilä, Leppäkorpi, Lieviö (Skräddarskog), Lohilampi, Lohjankylä, Lohjantaipale, Luskala, Luttula, Lylyinen, Lönnhammar, Maikkala, Maila, Makkarjoki, Maksjoki, Marttila, Maskila, Mettula, Miemola, Millola, Moisio, Mommola, Muijala, Murto, Mustlahti, Myllykylä, Mynterlä (Mynderlä), Mäkkylä, Mäntsälä, Mäntynummi, Niemi, Nummenkylä, Nummijärvi, Näkkilä, Näätälä (Mårbacka), Nummi-Pusulan Nummenkylä, Oinola, Oittila, Ojamo, Osuniemi (Orsnäs), Outamo, Paavola, Paksalo, Paloniemi, Pappila, Pauni, Pelonkylä, Pietilä, Piispala (Biskopsnäs), Pipola, Pitkälahti, Pulli, Pusula, Puujärvi, Pyöli, Pälölä, Raati, Radus, Remala, Retlahti, Routio, Röhkölä, Röylä, Saarenpää, Sakkola, Salo, Sammatti, Saukkola, Seppälä, Seräjärvi, Sierla, Sitarla, Skraatila, Suittila, Suomela, Suurniemi, Särkijärvi, Tallaa, Talpela, Tammisto, Tavola, Torhola, Uusikylä, Vaanila, Valla, Vanhakylä, Vappula, Varola, Varttila, Vasarla, Veijola (Vejby), Ventelä, Viiala, Virkkala (Virkby), Vivola, Vohloinen, Vähä-Teutari (Lilltötar), Vörlö já Yli-Immola.
Sámi Grand Prix 2016
thumb|right|[[Ella Marie Hætta Isaksen ive 2018. Sun vuoitij ive 2016 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási.]]
Sámi Grand Prix 2016 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv njuhčâmáánu 26. peeivi 2016 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 27. tohe, ko kišto uárnejui. Juoigâmuási vuoitij tavesämmilâš Johan Ivvár Gaup olmoošjuáigusáin Mikkel Andreas, já lávlumuási vuoitij tiänulâš Ella Marie H. Isaksen. Ive 2016 anarâš livđe kullui Sámi Grand Prix -kišto finalist vuossâmuu keerdi, ko Neeta Jääskö livđui juoigâmuási finalist. Kišto maŋa SGP almostitij nurâldâhskiäru, mii siskeeld puoh uásálistei pittáid, CD-skiärrun já muusikpalvâlussáid neetist.
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 12 uásálisted. Taam uási vuoitij maasilâš Johan Ivvár Gaup, kii uásálistij vuossâmuu keerdi kiišton. Sun juoigâi viljâpeeles Hánske-Niillasa Mihkkala Mikkel Andreasa ađai Mikkel Andreas M. Eira pittáin Mikkel Andreas. Nubben lâi Marit Inga Sara Pettersen pittáin pärnistis Kim Rune, já kuálmádin lâi Nils M. Sara pittáin kálgustis Oddbjørg Hætta Sara.
Lávlumuási
Lávlumuásist lijjii 6 uásálistee. Uási vuoitij tavesämmilâš Ella Marie H. Isaksen pittáin Luoddaearru. Nubben lâi lávlumjuávkku Gájanas pittáin Áiggiid čađa, já kuálmádin lâi Janne Eilen Mienna Guttorm pittáin Hervejuvvon máilbmi.
Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2016 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Johan Andreas Andersen.
Juho Kusti Paasikivi
thumb|Juho Kusti Paasikivi Juho Kusti Paasikivi (algâaalgâst Johan Gustaf Hellstén; ) lâi syemmilâš politikkár, paŋkkihovdâ, diplomaat já Suomâ täsivääldi 7. president. Sun tooimâi presidentin iivij 1946–1956.
Tuávááš
Juho Kusti Paasikivi šoodâi skammâmáánu 27. peeivi 1870 Häme lääni Koski pitejáást. Suu nommâ lâi algâaalgâst Johan Gustaf Hellstén, mut sun molsoi noomâs suomâkielâlâžžân luvâttâhavveest. Suu eeči lâi kävppijâs August Hellstén já enni Karolina Wilhelmina Selin. Enni jaamij, ko Paasikivi lâi tuše neelji-ihásâš. Paasikivi luuvâi ruošâkielâ já -kirjálâšvuođâ Helsig ollâopâttuvâst. Sun valmâštui filosofia kanditaatin ive 1892 já ton maŋa vala vuoigâdvuođâtiettuu kandidaatin ive 1897. Siämmáá ive Paasikivi naajâi pajeuáppee Anna Forsmanáin, já sunnui šoddii nelji párnáá. Paasikivi nágáttâlâi vuoigâdvuođâtiettuu tuáhtárin ive 1901. Suu vuossâmuš kálgu Anna jaamij ive 1931 já ive 1934 sun naajâi Alli Valvein.
Pooliitlâš karrieer
Paasikivi väljejui Syemmilii piäláduv aalmugovdâsteijen ive 1907. Sun meridij kuittâg kiäsádâttâđ politiikist ive 1913. Sun tooimâi paŋkkihovdân čuávuvái 20 ive ääigi, mut maacâi forgâ meid politiikân. Ive 1917 Paasikivi tooimâi Syemmilii piäláduv ovdâsteijen vuáđulahâkomiteast, mii vuávái Suomâ haldâttâshäämi Ruošâ vääldikomettem maŋa. Paasikivi kannattij Suomâ autonomia vuáháduttem Ruošâ vääldi vyelni, mut roovvâdmáánu vääldikomettem maŋa sun vuájui nanodiđ Suomâ jiečânâsvuođâ. Suomâ siskáldâssuáđi maŋa staatâhovdâ Pehr Evind Svinhufvud nomâttij Paasikivi uáiviministerin. Paasikivi luotij Saksa išán Ruošâ vuástán já halijdij saksalii priinsâ Friedrich Karl Suomâ kunâgâssân. Saksa kuittâg táppái vuossâmuu maailmsuáđi skammâmáánust 1918 já ton maŋa Paasikivi haldâttâs iäránij. Paasikivi jođettij Suomâ airâskode, ko Suomâ já Sovjet-Ruošâ koskâsâš ráávhusopâmuš šoodâi ive 1920 Tarttost. Paasikivi iäránij paŋkkihoovdâ virgeest ive 1934. Sun tooimâi Aalmuglii Kokoomus saavâjođetteijen iivij 1934–1936 já diplomaatin Tukholmast ive 1936 rääjist. Tälvisuáđi ääigi Paasikivi tooimâi ministerin Risto Ryti haldâttuvâst já lâi fáárust Moskova ráávhuráđádâlmijn. Sun tooimâi Suomâ ovdâsteijen Moskovast ive 1941 kiiđâ räi. Jotkâsuáđi loopâst sun uásálistij kiiđâ 1944 ráávhuráđádâlmáid Moskovast já Tukholmast. Suáđi maŋa sun tooimâi uáiviministerin iivij 1944–1945 já 1945–1946 haldâttâsâin. Ovdâskodde valjij Paasikivi Suomâ täsivääldi presidentin ton maŋa, ko president Mannerheim iäránij virgestis njuhčâmáánust 1946 tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Ive 1950 vaaljâin sun väljejui uđđâsist presidentin. Sun tooimâi virgeest ive 1956 njuhčâmáánu räi. Paasikivi finnij váimuinfarkt já jaamij juovlâmáánu 14. peeivi 1956.
Claes Albert Tulindberg
Claes (Klas) Albert Tulindberg lâi syemmilâš matematikkár.
Eellim
Claes Albert Tulindberg šoodâi čohčâmáánu 11. peeivi 1802 Oulust, Suomâst. Suu eeči lâi káámmárneuvos já šuoŋârähtee Erik Tulindberg, já suu enni lâi Margareta Kristina Nylander. Suu uábbi lâi Maria Simelius (1792–1843), kii jođettij kállás Jakob Simelius ive 1818 vuáđudem kirjeteddilemlágádâs kállás jäämmim maŋa iivij 1826–1843.
Pargo
Tulindberg juuđij Tuurku katedraalškoovlâ já čaalij pajeuáppen Tuurkust ive 1818. Sun luuvâi Tuurku akatemiast já Helsig ollâopâttuvâst já valmâštui filosofia kandidaatin ive 1827 já filosofia maisterin 1828.
Tulindberg tooimâi Helsig ollâopâttuv (Aleksander ollâopâttuv) putes matematiik dosentin iivij 1829–1859.
Kiova kuávlu
thumb|right|Kiova kuávlu sajadâh [[Ukraina taavaakeččin. Uáivikaavpug Kiova ij kuulâ Kiova kuávlun.]]
1053
1053 (MLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1050-lovo niäljád ihe.
Kiova kuávlu
Kiova kuávlu lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina taavaakeččin. Tot pirâstit Ukraina uáivikaavpug Kiova. Kuávlu ránnjákuávluh láá Vielgis-Ruošâ Homel já Ukraina Tšernihiv kuávlu tavveen, Pultava nuorttân, Tšerkasy mäddin, Vinnytsja maadâuárjin já Žytomyr kuávlu uárjin.
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Kiova kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Himni i Flamurit
Himni i Flamurit lii Albania aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1912 rääjist. Lavluu lii nuottim Ciprian Porumbescu, já ton saanijd lii čáállám Aleksander Stavre Drenova.
Land of the Free (aalmuglâšlaavlâ)
Land of the Free lii Belize aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Belize jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1981 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Selwyn Walford Young, já ton saanijd lii čáállám Samuel Alfred Haynes.
935
935 (CMXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 930-lovo kuuđâd ihe.
Gwangju olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume
Gwangju olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume lii aalmugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâ- já demokratiapalhâšume, mon juáhá korealâš Vyesimáánu 18. peeivi muštosiäđus. Palhâšuumijn mušteh Gwangju demokratialihâstâs, mii ornij ive 1980 stuorrâ mielâčáittus Gwangjust demokratia peeleest Chun Doo-hwan diktatuur vuástá. Palhâšumesumme lii 50 000 dollarid.
Vyeitteeh
thumb|Basil Fernando thumb|Irom Chanu Sharmila thumb|Anon Nampa
Armenialiih numereh
Armenialâš nummeervuáhádâh lii nummeervuáhádâh, mii vuáđuduvá armenialáid pustaváid, já tast láá siämmááh vuáđujurduuh ko kreikkalii nummeervuáháduvâst já hebrealii nummeervuáháduvâst. Onnáá peeivi Armeniast kiävttojeh táválávt arabialiih numereh. Puáris vuáhádâh kiävttoo siämmáánáál ko roomaliih numereh Suomâst, ovdâmerkkân Karekin II čalloo Գարեգին Բ. Armenialii vuáháduvâst ij lah nollá.