cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
David Lynch
Nuorâvuotâ já oppâm
Lynch ij algâalgâlávt perustâm elleekuuvijn já oopâi-uv kovetaiđuu. Sunjin kuittâg-uv šoodâi juurdâ "lihâdeijee malâkove" rähtimist, já toin sun uásálistij máálám- já veerrâmkiišton, mon suu taaiđâakatemia ornij jyehi ive. Kišto várás sun raahtij stop motion -vuovvijn animaatio Six Men Getting Sick (Kuttâ almaa puáccájeh). Lynch oonij tom kerdiluándusâš já tivrâs keččâlmin, mut ohtâ olmooš, kote lâi uáinám Lynch proojeekt, tiilái siämmáálágán tyeje páikkásis.
1970-loho já Eraserhead
Ive 1971 Lynch varrij perruinis Los Angelesân, kost sun opâškuođij elleekuuvij rähtim AFI Conservatoryst. Ive 1972 sun kuvviiškuođij vuosmuu elleekoovees Eraserhead. Eraserheadist šoodâi viiđâ ive kukkosâš proojeekt, já toos lâi vaigâd finniđ ruttâdem. AFI išeruuđâ já eejis adelem loovnâ vievâst sun kuittâg finnij elleekove vaalmâšin ive 1976. Sun irâttij finniđ elleekove maŋgáid elleekovejuhlijd ovdâmerkkân Cannesist já New Yorkist, mut tot ij tuhhiittum. Los Angeles elleekovejuhleh kuittâg čaaitij tom ive 1977, já tot finnij jotelávt kulttipeggim.
Lynch iäránij Eraserhead rähtim ääigi Reaveyst já naajâi ive 1977 nubbijn kálguinis Mary Fisk.
1980-loho
Lynch kulostui almolubbooht čuávuváá elleekoovees tiet. Frederick Treves kiirján já tuotâtábáhtussáid vuáđudeijee sehe Joseph Merrick elimist muštâleijee The Elephant Man (1980) ij sulâstittâm ennuvgin surrealistlâš já atâšteijee Ereaserhead, veik tot-uv lâi čapisvielgâd já ton stijlâ lâi meid viehâ vuárnutteijee. The Elephant Man finnij kritikkárijn puorijd árvuštâlmijd já joba käävci Oscar-iävtukkâsvuottâd ovdâmerkkân pyeremuu elleekooveest, Lynch stivriimist já John Hurt almaiuáiviroolâst. Lynchin šoodâi ive 1982 nubbe páárnáš Austin. Sust láá muáddi uccâ roolâ eejis tuojijn: Pierre Tremond Twin Peaksist já Devon Berk vyeijee Inland Empirest.
The Elephant Man mielâstumvuođâ maŋa George Lucas faalâi Lynchin suu kuálmád Star Wars -elleekove The Return of the Jedi stivrim. Lynch kiäldádâđâi, ko suu mielâst Lucas ličij kolgâm stivriđ tom jieš, ete tast šodâččij suu ijge Lynch niähusâš elleekove. Maŋeláá Lynch stivrij nube Science fiction -elleekove: Frank Herbert klassikkoromanân vuáđudeijee Dune (1984). Veikkâ budjet lâi-uv 40 miljovn dollarid, elleekove paasij kuittâg masa 20 miljovn dollar táápun já tast šoodâi Lynch karrieer stuárráámus feilâ. Ton árvuštâlmeh lijjii enâmustáá hyeneh, já Lynch jieš lii ettâm, ete sun ij liččii kuássin kolgâm stivriđ tom.
Lynch ive 1986 elleekove Blue Velvet pajedij suu oppeet stuorrâ mielâstumvuotân. Elleekooveest tiättojii maaŋgah Lynch tuojij táváliih jiešvyevih: uccâ kaavpug sevŋis, romantlâš já viehâváldálâš triller, mii kieđâvuš ulmuu mielâ já naharijd. Kritikkárij árvuštâlmeh elleekooveest lijjii uáli pyereh, mut uási keččein ij lijkkum toos ton seksuaallâš viehâvääldi já suámittes huáđđoi tiet. Lynch finnij Blue Velvetist nube pyeremuu stivrim Oscar-iävtukkâsvuođâ. Blue Velvetist aalgij Lynch já elleekove muusik nyettee Angelo Badalamenti ovtâspargo.
Twin Peaks já Wild at Heart
Twin Peaks vuosmuu paje pyevtittem ääigi Lynch rähtiškuođij uđđâ elleekove Wild at Heart, mii vuáđuduvá Bary Gifford siämmáánommâsâš romanân. Tot finnij vuosâeehidis vyesimáánust 1990 Cannes elleekovejuuhlijn, kost tot finnij uáivipalhâšume ađai kollááš paalmu. Ovtâstum staatâin Wild at Heart ij finnim kritikkárij teikkâ keččei mielâstumvuođâ.
Ive 1992 Lynch maacâi Twin Peaks maailmân já stivrij rááiđun vuáđudeijee elleekove Twin Peaks: Fire Walk with Me. Elleekove lâi siämmást ovdâuási já jotkâuási rááiđun já tot vuájudâđâi morhedum Laura Palmer majemuu muádi piäiván. Elleekove lâi ennuv eenâb sevŋâd, atâšteijee já surrealistlâš ko ráiđu, ijge tast lamaš ennuvgin rááiđun tijpâlâš huumor. Twin Peaks: Fire Walk with Me finnij hyenes árvuštâlmijd já tot finnij Cannes elleekovejuuhlijn toškâsij saajeest "boo" -huikkem já pilkkedem. Twin Peaks -rááiđu fanij kooskâst elleekove lii kuittâg-uv oonnum áárvust já maŋeláá tot lii finnim eenâb mielâstumvuođâ meid almolávt.
Twin Peaks maŋa
Twin Peaks: Fire Walk with Me maŋa Lynch ij ráhtám elleekove viiđâ ihán. Ive 1997 almostui Wild at Heart -roomaan čällee Bary Giffordáin čallum já Lynch stivrim film noir -tijppâlâš Lost Highway. Lost Highway ij miänástum kávpálávt já kritikkáreh adelij toos ruossâlâs árvuštâlmijd.
Lynch čuávuvâš elleekove lâi uáli ereslágán ko ovdebeh: The Straight Story vuáđuduvá tuotâtábáhtussáid puáris almai Alvin Straightist (Richard Farnsworth), kii maađhâš sinočyeppein 500 kilomeetterid keččâđ puácutoppiittuv finnim viiljâs. Elleekove lii noomâs mieldi lineaarisâš, ijge tast lah ollágin Lynchin tijpâlâš sevŋâdvuotâ teikkâ viehâväldi. Tot finnij kritikkárijn puorijd árvuštâlmijd, já Farnsworth finnij pyeremuu almaiuáviroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ.
The Straight Story maŋa Lynch maacâi rähtiđ sunjin táválub elleekove. Ive 2001 almostum Mulholland Drive lii surrealistlâš maainâs Hollywood sevŋis peelijn. Mulholland Drivest koolgâi algâalgâlávt puáttiđ televisioráiđu, mut ABC hilgoi tom, mon maŋa Lynch finnij ruttâdem ranskalâš StudioCanalist já raahtij rááiđu pilottist elleekove. Ton uáiviroolâin láá Naomi Watts, Laura Harring já Justin Theroux. Mulholland Drive vuoitij Cannes elleekovejuuhlijn pyeremuu stivrim palhâšume já finnij pyeremuu elleekove iävtukkâsvuođâ. Tot vuoitij meid pyeremuu olgoeennâmlâš elleekove César-palhâšume, já Lynch finnij elleekooveest suu kuálmád pyeremuu stivrim Oscar-iävtukkâsvuođâ. Ive 2016 BBC sahhiittâlmist 177 elleekoveäššitobded jienâstii Mulholland Drive 2000-lovo pyeremuu elleekován.
Ive 2006 almostui tuáistáážân Lynch majemuš kuhes elleekove Inland Empire. Elleekove lii kuulmâ tijme kukkosâš, já tot kovvejui kuulmâ ive ääigi valmâš kietâčalluuttáá.
Twin Peaks: The Return
Roovvâdmáánust 2014 Lynch nonnij, ete sun já Frost lává rähtimin Twin Peaks oovce uási kukkosâš kuálmád paje já paje álgáččij 2016 Showtime -kanavast. Cuáŋuimáánust 2015 sun eeđâi, ete ij stivriiččii paje liijkás uces budjet tiet, mut maŋeláá Showtime nonnij, ete uásih láá 18 oovdeb 9 saajeest já Lynch stivree puoh. Paje kuvvim lâi vaalmâš cuáŋuimáánust 2016, já tot aalgij televisiost vyesimáánust 2017.
Čaittâleijeeh David Lynch elleekuuvijn já televisiorááiđuin
Käldee: IMDb
Serie B 1979–1980
Serie B 1979–1980 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 48. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 1979 já nuuvâi [kesimáánu 8.]] peeivi 1980.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Basilicatast já 1 juávkku Sisiliast.
Savoia di Lucania
Savoia di Lucania lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Savoia di Lucaniast ääsih 1 020 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,84 km², já alodâh 720 m. Savoia di Lucania naaburkieldah láá Caggiano, Picerno, Sant'Angelo Le Fratte, Satriano di Lucania, Tito já Vietri di Potenza.
Serie B 1979–1980
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1980–1981 Serie C1 1980–1981
Savoia di Lucania
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1979–1980
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Savoia di Lucania
Siijdah
Castellaro, Fossati já Perolla.
892
892 (DCCCXCII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 890-lovo kuálmád ihe.
Hämeenkoski
Hämeenkoski lii oovdiš kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hollola kieldân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Hämeenkoskist assii 2 107 olmožid, já ton vijdodâh lâi 195,63 km², mast 7,89 km² lâi čääci. Hämeenkoski naaburkieldah lijjii Asikkala, Hausjärvi, Hollola, Hämeenlinna já Kärkölä.
Kieldâ nommâ lâi ive 1995 räi Koski Hl.
Čuákkipääihih
Hämeenkoskist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hämeenkoski.
Siijdah
Etola, Hankala, Huhti, Huljala, Hyrkkälä, Hyväneula, Järvenpää, Kaunkorpi, Koski, Käikälä, Leiniälä, Miehola, Padonmaa (Palomaa), Porvola, Putula, Pätilä, Saapas, Tenhiälä, Toijala já Töykkylä.
Šuoššjäävri tuodârkirkko
Šuoššjäävri tuodârkirkko ( já ), ovdâlist Šuoššjäävri kappel ( já  ) lii ive 1968 huksejum uccâ kuheskirkko Šuoššjäävrist, Kárášjuuvâst, Tromssa já Finnmark läänist, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Ernst Nilsen Kristiansandist.
Tuodârkirkko kulá Kárášjuuvâ servikoodán, mii taas kulá Sis-Finnmark ruávástkoodán. Sis-Finnmark ruávástkodde lii ruávástkodde Tave-Hålogaland pispekoddeest.
Historjá
Kirho huksim vuávájui suulân 40 ihheed ovdil ko tot huksejui.
Taažâ Sämivuolgâttâspargo, Kárášjuuvâ kieldâ já Kuovdâkiäinu kieldâ huksejii kirho oovtâst. Kirho jurbâhiirsah láá Suomâ peln, Anarist. Taid puovtij Šuoššjáávrán aanaarlâš Akseli Veskoniemi.
Huksiittâs
pienoiskuva|274px|Kirho äiđi, äiđiuksâ já olgouksâ Kuheskirkko lii rahtum salvum hirssâkeerdijn keđgijyelgi oolâ. Ulguubeln kirho hiirsah láá tääl máálájum tevkisruškâdin. Siskiibeln hiirsah láá vistig máálááhánnáá.
Kirho pirrâ lii vyeligis äiđi. Äiđiuksâ lii kirho viestârbeln nuuvtko kirho olgouksâ-uv. Kiirkon piäsá tuše uccâ pálgá miätá.
Kirhoost láá čokkámsajeh 75 ulmui.
Kuori
Kuori lii kirkkohuksiittâs nuorttâbeln, já tot lii vyeligub ko kirkkotupe. Kuorist lii álttár, mut ij lah álttártavlu. Álttártaavlu saajeest lii stuorrâ ristâ seeinist. Kirkkohuksiittâs taavaabeln lii nk. ambo ađai pulbet kuori já kirkkosali kooskâst.
Estâttesvuotâ
Kirkko lii čuumâ čohheest, parkkisaje lii Taažâ riijkâkiäinu 92 tovnbeln já kirho oovdâst láá porthááh ađai kirkko ij lah iästuttes. Jo ive 2007 taat mainâšui Min Áigi -loostâst, mut ij tot lah valagin iästuttes.
Tuodârmittár
Tuodârmittár lii koskâstuárusâš já táválávt kuovgis, motomin viehâ sárgáás-uv mittárpiäivááloddááš. Tuodârmittár kiivsâ koččoh lostâmááttun.
Olgohäämi
Tuodârmittár lii räniskirjáás, koskâstuárusâš piäivááloddááššlaajâ, mon stuárudâh já kovoseh mulsâšudeh ennuv. Suájákeejij koskâ lii 25–35 mm. Suájái vuáđuivne lii kuovgisräänis. Mittárij suájáh láá sárgááh, já toi vuáđuivne lii kuovgisräänis. Suájái aalgâst já keejist sárgáh láá kyevtkiärdágeh, já toi ivne iärrán suájái koskâuási ivneest. Ton lasseen suájái algâuási já keeči sättih leđe tevkkâduboh.
Šlaajâ sulâstit ennuv muáddi eres-uv loppâčoovčâ mittárpiäivááloddáá, ovdâmerkkân hallamittár.
Lavdâm já kirdemäigi
Suomâst tuodârmittár tiättoo ubâ enâmist. Rävis piäivááloddááh kirdeh Laapist ruške ääigi porgemáánu loopâst já mäddiláá eromâšávt čohčâmáánust, mut motomin joba roovvâdmáánu loopâ räi.
Eellimpiirâs já eellimvyevih
Niŋálâs mannee čohčuv sieivâsovvijd nuuvt, ete maneh pääcih täälvi ääigi muotâkerdi paajaabel. Maneh jäämih tuše, jis puolâš lii -36 °C tâi eenâb. Kesimáánust lostâmááđuh čalgeh já purâškyetih suávi uurbijd. Lostâmááđuh poreh suáhiloostâid ain kuátilum räi, mii lii syeini-porgemáánust. Jis suáhiloostah iä lah, te lostâmááđuh poreh masa puoh eres šaddoid. Tuodârmittár lii valjaamus puoh iho kirdee piäivááloddáin. Ton lasseen tuodârmittár kirdá meid peiviv, jis lii polviis šoŋŋâ. Táválávt tuodârmittár vuoiŋâst čuávgáduv ääigi já kirdeškuát tállán ko kiinii teikâ miinii hettee tom. Iho šlaajâ oro mielâstis laampui čuovâ aldasijn.
Tuodârmittár hiävuh
Tuodârmittárij lostâmááđuh poreh eromâšávt Tave-Suomâ tuodârsoovijd. Maadâ-Suomâst-uv lostâmááđuh poreh suáhiloostâid, mutâ toh iä toovât stuorrâ hiävuid tobbeen. Ruopsiskuuđhah räijejeh tuodârmittár tiettum Tave-Suomâst sehe mottoom verd Laapist-uv, tastko toh poreh tuodârmittár lostâmááđuid.
Sámi Grand Prix 2022
Sámi Grand Prix 2022 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 16. peeivi 2022 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 32. tohe, ko kišto uárnejui. Njuhčâmáánu 19. peeivi 2022 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Siämmáá peeivi DAT almostitij ive 2022 nurâldâhskiärru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist.
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási
Ive 2022 juoigâmuásist lijjii tuše 6 uásálistee. Ovdebij iivij vuod fáárust lijjii aainâs-uv 10 uásálisted. Taam uási vuoitij Jörgen Stenberg. Sun juoigâi pittáin Skilgget. Nubben lâi Sara Elvira Kuhmunen pittáin Čuvggodit.
Juoigâmuási uásálisteeh
Kollefinalân peesáin Jörgen Stenberg pitáinis Skilgget já Sara Elvira Kuhmunen pitáinis Čuvggodit.
Lávlumuási
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij Ingá-Máret Gaup-Juuso orjâlâškielâg pittáin Dovdameahttumii. Nubben lâi SOÁ orjâlâškielâg pittáin Áiggi mielde.
Lávlumuási uásálisteeh
Kollefinalân peesáin SOÁ pitáinis Áiggi mielde já Ingá-Máret Gaup-Juuso pitáinis Ále guođe mu.
Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2022 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Øystein Nilsen.
Valkeakoski
Valkeakoski lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Valkeakoskist ääsih 20 697 olmožid, já ton vijdodâh lii 372,03 km², mast 99,99 km² lii čääci. Valkeakoski naaburkieldah láá Akaa, Hattula, Hämeenlinna, Kangasala, Lempäälä já Pälkäne.
Historjá
thumb|left|Kárttá Akaa já Valkeakoski kieldâlahtemijn Valkeakoski vuáđudui ive 1923, já tast šoodâi kaavpug ive 1963.
Mary Shelley
Mary Wollstonecraft Shelley (š. Godwin, ) lâi eŋlandlâš kirječällee, kii šoodâi tobdosin romanist Frankenstein (Frankenstein, or The Modern Prometheus, 1818).
Eellim
Mary Godwin šoodâi Lontoost porgemáánu 30. peeivi 1797. Suu enni lâi tobdos kirječällee já feminist Mary Wollstonecraft, kii jaamij forgâ Mary šoddâm maŋa. Suu eeči lâi pooliitlâš filosof William Godwin. Mary lâi sunnuu áinoo pärni, mut sust lâi uábbipeeli Fanny Imlay. William Godwin naajâi Mary Jane Clairmontáin ive 1801, mon maŋa perrust lijjii ohtsis vittâ párnáá. Mary Godwin ij jottáám škoovlâ, mut sun oopâi luuhâđ já lijkkui čäälliđ jo párnážin. Suu vuossâmuš tihtâ Mounseer Nongtongpaw almostui ive 1807. Ive 1814 sun uápásmui tihtâčällee Percy Bysshe Shelleyn já suoi algâttáin siärvástâllâđ, veikkâ Shelley lâi naaijâm. Suoi reissijn Euroopist, já ive 1815 šoodâi sunnuu vuossâmuš páárnáš, kii kuittâg jaamij jo muádi peeivi ahasâžžân. Suoi naajáin ive 1816 juovlâmáánust Percy Shelley káálgu jiešsorme maŋa. Sunnui šoddii kulmâ párnáá lase, mut kyehti párnáá jaamijn párnážin. Percy Shelley hevânij kärbispäärtist ive 1822. Mary Shelley jaamij purâsân Lontoost kuovâmáánu 1. peeivi ive 1851 53-ihásâžžân.
Valkeakoski
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Mary Shelley
Čalluuh
Ive 1816 Mary já Percy Shelley láin Sveeicist viettimin keesi tihtâčällee Lord Byronáin, kii oovtâ eehid iävtuttij, ete sij puohah čáláččii hirmosmainâs. Mary Shelley lâi uáinám nahhaar, mon vuáđuld sun talle čäliškuođij Frankenstein. Ive 1817 sun almostitij muštâlus sunnuu määđhist Euroopist, History of a Six Weeks' Tour. Ive 1818 almostui suu tobdosumos čalluu Frankenstein, or the Modern Prometheus. Roomaan vuossâmuš riäntus almostui kirječällee nomâttáá. Frankenstein lâi miänástus, já taan ääigi tot lii ain tobdos klassikko. Kirjeest tiettee Victor Frankenstein iirât rähtiđ ulmuu, mut ráhtá-uv hirmâdâs. Frankenstein maŋa Shelley čaalij eres romanijd, ovdâmerkkân Valperga (1823), The Last Man (1826), The Fortunes of Perkin Warbeck (1830), Lodore (1835) já Falkner (1837).
Vietri di Potenza
Vietri di Potenza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Vietri di Potenzast ääsih 2 690 olmožid. Ton vijdodâh lii 52,25 km², já alodâh 305 m. Vietri di Potenza naaburkieldah láá Balvano, Caggiano, Picerno, Romagnano al Monte, Salvitelle já Savoia di Lucania.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Audrey Tautou
Audrey Justine Tautou (š. 9. porgemáánu 1976, Beaumont, Puy-de-Dôme, Ranska ) lii ranskalâš čaittâleijee. Sun algâttij čaittâleijen televisiost 1990-lovo loppâkeejist já finnij suu vuosmuu elleekoveroolâ elleekooveest Vénus beauté (institut) (1999), mast sun vuoitij pyeremuu nuorâ nissoon čaittâleijee César. Maailmvijđosávt Tautou kulostui elleekove Le fabuleux destin d'Amélie Poulain (2001) peht, mii lii ohtâ Ranska pyeremustáá miänástum elleekuuvijn.
Tatou lii čaittâlâm tuše oovtâ Hollywood-elleekooveest: The Da Vinci Code (2006). Sun lii muštâlâm sahhiittâlmijn, ete sun ij lah perustum čaittâliđ Hollywoodist.
Eellim
Audrey Tautou šoodâi ive 1976 Ranskaast Beaumont siijdâst, mutâ pajasšoodâi Montluçonist. Suu eeči lii njälmikiiruurg já enni máttáátteijee, kii adelij sunjin noomâ Audrey Hepburn mield. Tautou lijkkuustui čaittâlmân tast maŋa ko lâi jottáám kesikuursâ Cours Florent-teatterškoovlâst.
Filmografia
thumb|upright|Audrey Tautou Cannesist ive 1999.
Il Canto degli Italiani
pienoiskuva|oikea|300px|Il Canto degli Italiani thumb|300px|Il Canto degli Italiani right|310px Il Canto degli Italiani lii Italia aalmuglâšlaavlâ. Lavluu lii nuottim Michele Novaro, já ton saanijd lii čáállám Goffredo Mameli.
Säänih (italiakielân)
(2x)
Fratelli d’Italia,
l’Italia s’è desta,
dell’elmo di Scipio
s’è cinta la testa.
Dov’è la Vittoria?
Le porga la chioma,
che schiava di Roma
Iddio la creò.
Noi siamo da secoli
calpesti, derisi,
perché non siam popolo,
Raccolgaci un’unica
bandiera, una speme:
di fonderci insieme
già l’ora suonò.
Uniamoci, amiamoci,
l’unione e l’amore
rivelano ai popoli
le vie del Signore.
Joráduvvâš
Joráduvvâš (Tringa glareola) lii lodde, mii kulá čevžui suuhân já sulâstit-uv vyevdičevžuu. Joráduvvâš lii ohtâ jeggikuávlui táválumosijn loddešlaajâin. Val ive 2010 árvuštâllui, ete joráduvvâš lii eellimvuáimálâš šlaajâ, mut tääl tot annoo čalmeestoonnum šlaaijân.
Il Canto degli Italiani
Säänih (italiakielân)
Giuriamo far libero
Joráduvvâš
Puárásumos Suomâst riegistum joráduvvâš lii lamaš 7 ihheed, 6 mánuppaje já 18 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš Ruotâst riegistum lodde, mii lii lamaš 11 ihheed já 7 mánuppaijeed puáris.
Il Canto degli Italiani
Säänih (italiakielân)
il suolo natio:
Joráduvvâš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Joráduvvâš lii čevžuin puoh ucemus, tot lii 21–23 cm kukke, suájákejij koskâ 56–57 cm. Loddeest láá ruánáá jyelgih, já ton nommâ orjâlâškielân (ruonájuolčoavžžu) já juulevsämikielân (ruodnájuolgtjoavtjoj) lii-uv 'ruánáájyelgčiävžui'. Šiev tobdomerkkâ lii njune kukkodâh, ko iänááš čevžui njuneh láá kuheh. Joráduvvii njune ij lah kukke, já jis tom verdid veikkâba lode uáivi stuárudâhân, te tot lii suullân siämmáá kukke ko ton uáivi-uv. Eres tobdomeerhah láá ruškis-ränis selgipeeli, mast láá vielgis tiälhuh, já vielgis čuávjipeeli. Tegu eres-uv čevžuuh, tot še stáávrud poođâs ohtânmaanoost, ko lii seivâgist.
Il Canto degli Italiani
Säänih (italiakielân)
uniti, per Dio,
Joráduvvâš
Pessim já lasanem
Joráduvvâš puátá Sáámán vyesimáánust já kiihâm maŋa niŋálâs mannee kesimáánust nelji ruškistiälkkusâš kuovgisruánáá mane piervâlkopán. Motomin vyevdičevžuu náálá joráduvvâš-uv pessee muorân, mut iänááš piervâl lii kuittâg jeggimievtâ alne toŋâsij tâi suoinij kooskâst. Vaanhimeh läälliv monijdis pajeláhháá kulmâ oho já ko uđâgááh láá kočâttâm korâidis já koškettistám, te toh kyeđih tállán piervâl. Eres jeggiloddeniŋálâsâi náálá niŋálâs joráduvvâš-uv kuáđá uđâgái aitârdem orásân já varriistâlškuát tálvástâllâmsojijdis. Mánuppaje keččin uđâgááh kirdeleh, já toh-uv varriistâlškyeteh oovtâst orásijguin Viestâr-Afrikân.
Raavâd
Joráduvvâš porá tiivrijd, eevnijd, mááđuid já šlieddâelleid.
Il Canto degli Italiani
Säänih (italiakielân)
Dall'Alpi a Sicilia
Dovunque è Legnano,
Ogn'uom di Ferruccio
Ha il core, ha la mano,
I bimbi d’Italia
Si chiaman Balilla,
Il suon d’ogni squilla
I Vespri suonò.
Son giunchi che piegano
Le spade vendute:
Le penne ha perdute.
Il sangue d’Italia,
Il sangue Polacco,
Ma il cor le bruciò.
Listo Children of Bodom lavluin
Taat lii listo Children of Bodom lavluin.
872
872 (DCCCLXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 870-lovo kuálmád ihe.
943
943 (CMXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 940-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|212px|Fujiwara no Atsutada
Nastola
Nastola lii oovdiš kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Lahti kaavpugân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Nastolast assii 14 835 olmožid, já ton vijdodâh lâi 362,86 km², mast 38,68 km² lâi čääci. Nastola naaburkieldah lijjii Asikkala, Heinola, Hollola, Iitti, Lahti já Orimattila.
Aseksuaalvuotâ
thumb|Aseksuaalvuođâ Pride-lippu thumb|Aseksuaalvuođâ symbool Aseksuaalvuotâ lii taggaar seksuaallâš sundâšume, et nubeh ulmuuh iä kiäsut seksuaallávt. Ađai aseksuaallâš olmooš ij tuubdâ seksuaallii kiäsuttem. Sun puáhtá kuittâg tubdâđ seksuaallii haalu.
Aseksuaalvuotâ lii ohtâ seksuaalucceeblovoin.
Maht aseksuaalvuotâ iärrán selibaatist?
Aseksuaalvuotâ iärrán selibaatist toin naalijn, ete selibaat lii ulmuu miärádâs. Nubij sanijguin selibaatist olmooš jieš lii meridâm kiäsádâttâđ seeksist. Aseksuaallii ulmust vuod ij lah seksuaallii kiäsuttem, mast kiäsádâttâđ. Aseksuaallâš olmooš puáhtá kuittâg nuuvt haalijddijnis hárjuttiđ seeksi.
Halikko
Halikko lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Halikkost assii 9 788 olmožid, já ton vijdodâh lâi 381,80 km², mast 24,21 km² lâi čääci. Halikko naaburkieldah lijjii Kemiö, Kuusjoki, Marttila, Paimio, Perniö, Salo já Sauvo.
Kieldâlahtem
Angelniemi kieldâ lohtui Halikkon ive 1967.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Halikko
Ahtiala, Ali-Häävälä, Ammakko, Antola, Breidilä, Hajala, Hevonpää, Hirvikallio, Hulvela, Hyyperä, Häntälä, Ikelä, Immala, Jaakola, Joensuu (Åminne), Juva, Kalkkila, Kaninkola, Kannisto, Kankari, Karvala, Kavantola, Ketola, Kierla, Kihinen, Kinnarpyöli (Skinnarböle), Kirjola, Konkola, Kultola, Korvenpää, Kuttila, Kuumala, Kytö, Kärävuori, Laiterla, Laitola, Latala, Lempilä, Lokkila, Meisala, Melkola, Metsäkonkola, Montola, Mustamäki, Mustisi, Märy, Mätikkö, Nikkilä, Naapala, Noukkila, Nummi, Nurkkilanböle, Pailinna, Paimoinen, Pajula, Pappila, Perälä, Pihkavuori, Piintilä, Pitkäoja, Puotila, Putola, Riikola, Rikala, Ruotsala, Ruska, Ruuhikoski, Saarimäki, Saha, Sauvonkylä, Seppälä, Suppala, Talola, Tavola, Toijala, Toivila, Tunila, Turila, Vartsala, Vaskion Lempilä, Viala, Viikerlä, Villikkala, Viurila, Voitilanpyöli, Vuorentaka, Vässilä, Yli-Häävälä, Yttelä já Yöntilä.
Angelniemi
Ahtmaa (Kaxunge), Angela, Asila, Esselpää, Isokylä, Kanamäki, Karviainen, Kokkila, Marttila, Meri-Seppälä, Myllyperä, Paatelmaa (Båtsholm), Peksala, Päärnäspää, Pöylä (Böylä), Sapalahti (Kallmusnäs), Tammenpää, Topjoki, Torkkila, Tuiskula já Valttila.
Parasiitkiärppááh
Parasiitkiärppááh (Tachinidae) lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh masa 10 000 šlaaijâd. Suomâst tiättojeh paijeel 200 šlaaijâd. Rävis kiärppáid kuáhtáá táválávt kukkáin já šadoi loostâin.
Suovsah
Suovsah ovdáneh eres tiivrij parasiitin, aainâs piäivááloddái suovsâin. Tot uáivild tom, et kiärppáá suoksâ porá ellee piäivááloddáá suovsâ tassaaš ko tot jáámá, mon maŋa tot skuáppuluvá.
Väldimeerâ
pienoiskuva|420x420px|Eennâmpáálu väldimeerah Väldimeerah láá Eennâmpáálu stuárráámuuh meerah. Maailmist láá kulmâ, nelji tâi vittâ väldimeerâ: Tave-Jieŋâmeerâ já Maadâ-Jieŋâmeerâ iä ain lah luhhum sierâ väldimeerrân. Tave-Jieŋâmeerâ lii onnum Atlant väldimeerâ jotkân já Maadâ-Jieŋâmeerâ lii onnum tuše máddáápiälážin uássin Atlant väldimeerâst, Kuálhismeerâst já India väldimeerâst.
Almoliih tiäđuh
Áárvu mield Eennâmpáálu alne čääci lii ohtsis 1,4 miljard litterid. Tast tuše 3 % lii saivâčääci, já 97 % lii sälttičääci. Meerah peittih-uv 70 % Eennâmpáálu vijđoduvâst. Puoh väldimeerah láá ohtâvuođâst nubijdis.
Meerâi stuárráámuuh čuolmah láá ovdâmerkkân nyeskidem, lijgekuálástem já suvrom.
933
933 (CMXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 930-lovo niäljád ihe.
O Canada
thumb|300px|O Canada right|310px O Canada (eŋgâlâskielân) teikâ Ô Canada (ranskakielân) teikâ O'Kanata (inuktitutkielân) lii Kanada aalmuglâšlaavlâ. Algâalgâliih säänih lijjii ranskakielân. Vuossâmuš jurgâlus eŋgâlâskielân almostui ive 1906.
John F. Kennedy
thumb|Ovtâstum staatâi 35. president John F. Kennedy ive 1963 John Fitzgerald Kennedy lâi ovtâstumstaatâlâš politikkár. Sun tooimâi Ovtâstum staatâi 35. presidentin iivij 1961–1963. 43-ihásâžžân Kennedy lâi nuorâmus valjâiguin väljejum já meid vuossâmuš katolilâš president Ovtâstum staatâi historjást. Kennedy jaamij syelimorhe uhren skammâmáánu 22. peeivi 1963 Dallasist Texasist. Sun lâi niäljád morhedum Ovtâstum staatâi president. Ovdil Kennedy Ovtâstum staatâi presidentin lâi Dwight D. Eisenhower já Kennedy maŋa Lyndon B. Johnson.
Tuávááš
Kennedy šoodâi vyesimáánu 29. peeivi 1917 Brooklinest Massachusettsist. Suu vaanhimeh láin diplomaat já politikkár Joseph P. Kennedy já Rose Kennedy. Perrust lijjii ohtsis oovce pärnid, kiäin John lâi nubben puárásumos. Suu nuorâb viljâ Robert tooimâi maŋeláá Kennedy haldâttâs vuoigâdvuotâministerin já nuorâmus viljâ Edward lâi Massachusetts kuhesáigásâš ovdâsteijee Ovtâstum staatâi senatist. Oobijn Jean tooimâi Ovtâstum staatâi ambassadorin Irlandist já Eunice lâi meiddei aktiivlâš pooliitlâš vaigutteijee. John puosâdij ennuv pärnin, mondiet sun lâi viššâlis lohhee. Sun lâi eromâšávt kiäsuttum historjást. Ohtâ suu mielâkiirjijn lâi maainâs kunâgâs Arthurist já jurbâ peevdi ritarijn.
Ive 1935 Kennedy algâttij uápuid Princeton ollâopâttuvvâst, mut sun kaartâi koskâlduttiđ taid tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Čuávuváá ive sun joođhij uápuid Harvard ollâopâttuvvâst, kost sun valmâštui ive 1940. Kennedy palvâlij nube maailmsuáđist Ovtâstum staatâi Kuálhismeerâ tampâstuvvâst 1941–1945. Suu stuorrâviljâ Joe jaamij suáđist. Kennedy teeivâi Jacqueline Bouvier ive 1951 já suoi naajáin ive 1953. Sunnui šoddii nelji párnáá, nieidah Arabella (1956) já Caroline (1957–) sehe kaandah John Jr. (1960–1999) já Patrick (1963). Kyehti párnáin jaamijn jo vávván. Kennedyst lijjii čuolmah tiervâsvuođáin ubâ elimis ääigi. Sust lâi nuorâvuođâ rääjist čielgivahe, já 30-ihásâžžân sun uážui Addison taavdâ diagnoos.
Pooliitlâš karrieer
Kennedy väljejui Ovtâstum staatâi kongres ovdâsteijeiviistán tuše 29-ihásâžžân ive 1946 vaaljâin. Sun tooimâi demokraatlii piäláduv Massachusetts kongresovdâsteijen iivij 1947–1952 já talle Ovtâstum staatâi senatist iivij 1953–1960. Senatist Kennedy viigâi eromâšávt ovdediđ aalmugjeessânvuoigâdvuođâid, pargouđâsmitmijd já ovdedemiše Afrikân já Aasian. Ive 1957 Kennedy vuoitij kirjálâšvuođâ Pulitzer-palhâšume kirjijn Profiles in Courage (1956). Kennedy väljejui demokraatlii piäláduv iävtukkâssân ive 1960 presidentvaaljâin. Suu vyesti-iävtukkâssân lâi väripresident Richard Nixon. Kennedy vuoitij vaaljâid já šoodâi Ovtâstum staatâi nuorâmus valjâiguin väljejum presidentin. Kennedy algâttij virgeest uđđâivemáánu 20. peeivi 1961. Lyndon B. Johnson tooimâi suu väripresidentin. Kennedy lâi presidentin kolmâ suáđi ääigi, kuás Ovtâstum staatah já Sovjetlitto lijjii vyestikevâdis vyeimih maailmist. Ovtâstum staatah lijjii meid syeligâs suáđist Kuuba vuástá. Ive 1962 roovvâdmáánust keevâi 13 peivid pištám Kuuba kriisâ, ko Sovjetlitto puovtij váimusviärjuid Kuuban. Váimussuáđi uhke lâi styeres. Kriisâ čovdâšui, ko Kennedy mieđâi Nikita Hruštšov vátámâšân, mon mield Ovtâstum staatah kolgii meddâlistiđ viärjuid Tuurkist. Kennedy viigâi meid hitodiđ kommunism levânem maailmist. Sun lasettij Ovtâstum staatâi kuáskulâšvuođâ Vietnam suáđist. Ive 1963 kesimáánust Kennedy kollij Uárji-Saksaast já toolâi Berlin muuvrâ kulen tobdos säärni, kost sun árvuštâlâi kommunism já tuáivui, ete Saksa ovtâstuuččij.
Syelimorhe
John F. Kennedy syelimorhedui skammâmáánu 22. peeivi 1963. Kennedy lâi kolliistâlmin Texasist kálgus Jacquelinein já väripresident Lyndon B. Johnsonáin. President juávkku vuojij autoin Dallas kuávdáást, ko president Kennedy paččui já jaamij. Meid siämmáá autost čokkám kuvernöör John Connally lammâšui. Virgálij tutkâmušâi mield Ovtâstum staatâi merâjyelgivievâ oovdiš suáldát já marxist Lee Harvey Oswald morhedij Kennedy. Jack Ruby kuittâg paajij Oswald ovdil ko suu riehtijotteem aalgij.
Bette Davis
Ruth Elizabeth ”Bette” Davis lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kii lâi ohtâ Hollywood stuárráámuin taasnijn. Sun lâi čaittâlemsyergi njunošnoomâi juávhust paijeel 50 ihheed, já čaittâlij ohtsis paijeel 100 elleekooveest.
Ive 1999 American Film Institute nomâttij suu ihečyeđe nubben merhâšitteemus nissoončaittâleijen tállân Katharine Hepburn maŋa.
Eellim
Davis šoodâi cuáŋuimáánu 5. peeivi 1908 Lowellist, Massachusettsist Ruth Augusta (j.s. Favor) já Harlow Morrell Davisân, kii lâi paateent äššivyeijee. Vaanhimeh iäránáin, ko Davis lâi 10-ihásâš, já enni vuolgâttij Davis já suu uábi Barbara Crestalban-nommâsâš sisoppâlágádâsân Lanesboroughân Berkshiresân neelji ihán. Suoi sirduin tast maŋa ekonomâlâš tile tet almolâš škoovlân, kost suoi meid láin nelji ive. Maŋeláá Davis juuđij high school Cushing Academyst, já ko tobbeen valmâštui, te sun moonâi John Murray Anderson Dramatic Schoolân.
Sämitige saavâjođetteijee (Suomâ)
Suomâ sämitige saavâjođetteijee ( já ) lii sämitige hovdâ. Sun joođeet sämitige pooliitlâš tooimâ já oovdâst Suomâst ässee sämmilijd sehe Suomâst ete olgoenâmijn. COVID-19-pandemia ääigi sun lii meid jođettâm Sämitige spiekâstâhtiilij kiärgusvuotâjuávhu.
Valjimproosees
Sämitiggeest adelum laavâ 11 § mield sämitigge väljee koskâvuođâstis saavâjođetteijee. Valjim maŋa kalga almottiđ saavâjođetteijee noomâ riehtiministeriön.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – almai säittišlivgim
Almai säittišlivgimist kištottâllii Antwerpen 1920 kesiolympialijn porgemáánu 15. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 25, já sij lijjii vuálgus 12 enâmist.
Puátuseh
thumb|Jonni Myyrä ive 1920 thumb|Aleksander Klumberg
852
852 (DCCCLII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 850-lovo kuálmád ihe.
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2018–2019
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2018–2019 lâi jieŋâskiäru SM-liiga 44. paje.
The Carpenters
The Carpenters lâi ovtâstumstaatâlâš popjuávkku. The Carpenters jesâneh láin Richard (laavlâ, kuoskâttâsčuojânâsah já njälmiharppâ) já Karen Carpenter (ruumbuh, laavlâ).
Tikkekiärppááh
Tikkekiärppááh láá iänáážin lode tâi soorvâ parasiiteh. Sorvâkiärpáš (Hippoboscata cervi) ij lah vala Sáámán pyevtittâm, mut lode tikkekiärpáš kale lii lamaš Säämist ton tovláá rääjist. Tikkekiärppáá tobdá tast, et jis veikkâ mon korrâsávt cäpcee tom suormâkeejij kooskân, te tot ij jäämi pic ruotâst ain ovdâskulij.
Kde domov můj
thumb|300px|Kde domov můj right|310px Kde domov můj lii Tšeeki aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Tšeeki jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1993 rääjist. Tšekkoslovakia ääigi ađai ive 1992 loopâ räi Tšeeki aalmuglâšlaavlâ lâi Tšekkoslovakia aalmuglâšlavluu vuossâmuš uási. Ton nubbe uási lâi tááláš Slovakia aalmuglâšlaavlâ.
Lavluu čaalijn František Škroup já Josef Kajetán Tyl komedia Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka várás. Tot lavlui vuossâmuu tove Prahast Stavovské divadlost juovlâmáánu 21. peeivi 1834. Algâalgâlii lavlust láá kyehti veerstâ, mut tuše vuossâmuš tain lii šoddâm aalmuglâšlaavlân.
Fiskispešnirihhááš
Fiskispešnirihhááš (Motacilla flava) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Fiskispešnirihhááš lii 15–16 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 15–23 g. Fiskispešnirihháá vyelipeeli lii fiskâd já ton selgi ruánááruškâd. Lode suájáin láá kezis kuovgisfiskis teikkâ ränisvielgis sárgáh. Ton kuhes čapis pottâšist láá vielgis roobdah. Fiskispešnirihháá njune já ruoidah láá čappâdeh. Niŋálâsâst ivneh láá kuovgâduboh ko orásist.
Siämmáánáál ko pešnirihhááš, meid fiskispešnirihhááš stáávrut ohtânmaanoost kuhes pottâšis, ko tot vázzá.
Lavdâm já eellimpiirâs
Fiskispešnirihhááš pessee ubâ Suomâst. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Euroopist já Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 500 000 paarrâd. Nääli lii hiäjulum korrâsávt eromâšávt Maadâ-Suomâst.
Lasanem
Fiskispešnirihháá piervâl lii enâmist šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii rahtum koške vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 4–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 12–14 peivid, iänáážin kuittâg niŋálâs láálá. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–13 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis ton räi, ko toh láá 23–33 peeivi ahasiih.
Raavâd
Fiskispešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.
Vyelišlaajah
Fiskispešnirihhááš juáhhoo muádi vyelišlaajân, moin kyehti pessiv Suomâst: Motacilla flava flava já Motacilla flava thunbergi. Vyelišlaajâid puáhtá iäruttiđ tienuuvt, ete Motacilla flava flava -orásist lii kuovgisfiskis säärgis čalmekulmeest, Motacilla flava thunbergi -orráás uáivi vuod lii ollásávt räänis. Máddáápiälááš vyelišlaajâ Motacilla flava flava pessee eennâmtuálupirrâsijn, ko vuod Motacilla flava thunbergi iälá taveláá já pessee suánjoin. Vyelišlaajah meiddei ruossâlistojeh koskânis.
Isak Saba
thumb|Isak Saba ive 1906 thumb|[[Säämi suuvâ laavlâ|Same soga laula -tihtâ Saǥai Muittalægje -aavisist cuáŋuimáánust 1906]] Isak Mikal (Mikkel) Saba ađai Sápp Issát lâi sämmilâš máttáátteijee já politikkár. Sun lâi pargeipiäláduv ovdâsteijee Taažâ Stuorrâtiggeest Finnmarkist 1907 rääjist 1912 räi. Isak Saba lii tobdos tast, ete sun lii čáállám säämi aalmuglâšlavluu, Säämi suuvâ lavluu teevstâ.
Saba vaanhimeh láin Per Sabbasen já Britha Aikio. Sunnust lijjii čiččâm párnážid, já Issát lâi nubben nuorâmus. Suu eeči lâi kävppijâs, šiiveettuállee já kuálásteijee Uunjaargâ kieldâst. Rippâškoovlâ maŋa Saba lâi mottoom ääigi kävppireŋgân Čäcisuollust. Sun luvâškuođij máttáátteijen Tromssaast ive 1898 já poorgâi škoovlâ maŋa máttáátteijen Lebesby kieldâst, ovdâl ko sun vuolgij Kristianian (maŋeláá Oslo), kost sun čođâlditij koskâškoovlâ iskos ive 1900. Ive 1905 Saba naajâi Marie Gunneva Holmáin. Sunnui šoddii kulmâ párnáá Tormod, Egil já Dagmar.
Saba maacâi Uunjaargân ive 1905 já porgâškuođij máttáátteijen. Uunjaargâst sun lâi mieldi kieldâpolitiikist Sosialistlii piäláduv ovdâsteijen. Saba lâi jesânin kieldâstiivrâst, sajasâš saavâjođetteijen 1907 rääjist 1910 räi já saavâjođetteijen 1914 rääjist 1915 räi. Sun lâi maŋgâ ive máttáátteijei ovdâsteijee škovlâstiivrâst. Sun meid vuáđudij Uunjaargâ kuálásteijei- já pargeiseervi. Roovvâdmáánust 1906 Saba väljejui Stuorrâtiigán Nuorttâ-Finnmark Sosialistlii piäláduv ovdâsteijen. Sun lâi vuossâmuš sämmilâš ovdâsteijee Stuorrâtiggeest. Sun čokkái Stuorrâtiggeest kiiđâ 1912 räi.
Saba peerâ varrij Várgáháid já sun tooimâi tobbeen máttáátteijen ive 1916 uđđâivemáánu rääjist. Sun meid čoogij sämmilii aalmugärbivyevi, muštâlusâid já mainâsijd. Sun čaalij äŋgirávt Saǥai Muittalægje -sämiloostân. Taan aavisist meid almostui vuossâmuu tove Saba Sámi soga lávlla cuáŋuimáánust 1906.
Isak Saba jaamij Várgáhijn kesimáánu 1. peeivi 1921 tuše 46-ihásâžžân. Sun hävdidui Uunjaargân. Uunjaargâ Pargeipiäládâh lii cegâttâm muštokeeđgi suu häävdi oolâ. Isak Saba šoddâmpeivi skammâmáánu 15. lii lamaš Säämi liputtempeivi ive 1993 rääjist.
Lontoo
thumb|Lontoo thumb| Lontoo lii Ovtâstum kunâgâskode stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug sehe kuálmádin stuárráámus kaavpug Euroopist.
Lontoo ässeeloho lâi ive 2011 aalmugrekinistem mield 8 173 941, mut ive 2021 tot lii áárvu mield jo 9 425 622 ässed. Ubâ Lontoo metropolkuávlust láá ohtsis joba 10–18 miljovn ässed. Lontoo vijdodâh lii 1 569 km² já ton ässeesaahâdvuotâ lii suulân 7 700 ässed/km². Lontoo lii lamaš aassâmkuávdáš jo 100-lovo rääjist, kuás Britannia lâi roomalâš prooviins. 1800-lovvoost já 1900-lovo aalgâst tot lâi maailm stuárráámus kaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Simon Grany
Pierre Simon Grany lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij neeljinubálovádin almai säittišlivgimist.
Tiädduluptim kesiolympialijn 2012
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Lontoo 2012 kesiolympialijn syeinimáánu 28. peeivist porgemáánu 7. piäiván Exhibition Centre Londonist. Tiädduluokah lijjii ohtsis 15, main almaid lijjii 8 já nisonáid 7. Valastâlleeh lijjii ohtsis 260, kiäin 156 lijjii almaah já 104 lijjii nisoneh.
Mitalisteh
thumb|200px|Óscar Figueroa ive 2012 thumb|200px|Lidia Valentín ive 2012 thumb|200px|Navab Nassirshalal ive 2012 thumb|Christine Girard ive 2011
Brindisi Montagna
Brindisi Montagna lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Brindisi Montagnast ääsih 817 olmožid. Ton vijdodâh lii 59,88 km², já alodâh 800 m. Brindisi Montagna naaburkieldah láá Albano di Lucania, Anzi, Potenza, Tricarico, Trivigno já Vaglio Basilicata.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Helium
pienoiskuva|Helium-laser Helium lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii He (helium) já oornigloho 2. Helium lii mávuttemes, hajâttemes já ivnettemes jálukaasu já tot ij räähti pisovâš ovtâstuvâid vuámášittee passiivlâšvuođâ tiet. Helium lii vety maŋa maailmubâlâšvuođâ táválumos algâaamnâs.
Fysikaallâš jiešvuođah
Helium tuoldimčuogâstâh lii vyeligumos puoh algâamnâsijn (-268,89 °C). Helium lii meid áinoo algâaamnâs, mii ij lah normaalteddust já absoluutlâš nolláčuogâstuv alda tooškâs orroomhäämist. 25 MPa teddust (normaalteedâ suulân 0,1 MPa) helium steergâg 0,95 Kelvin ađâi -272,2 °C liegâsvuođâst. Tooškâs helium lii uáli timmâ aamnâs.
Heliumist láá käävci tobdos isotoopid, moi massalovoh láá kooskâst 3–10. Tain tuše 4He já 3He láá stáđáseh. Čielgâsávt táválumos isotoop lii 4He, mon váimusist láá kyehti prootoon já kyehti neutron. 4He váimuseh ađai alfačalmaah šaddeh lusis aatoomváimusij alfapieđgânmist.
Nubbe stäđis isotoop Helium-3 sátáččij leđe čuávdus maailm energiavänivuotân, jis fuusioreaktio puávtáččij väldiđ hiätukiävtun. Helium-3 lii valjeeht Mánudáást.
Kemiallâš jiešvuođah
Helium kulá jálukaasuid. Helium lii kemiallávt puoh passiivlumos algâaamnâs, já tot lii masa puoh tiilijn atomaarlâš ijge reagist. Helium tiättoo molekyylijn tuše hiäjus ovtâstuvâin alda absoluutlâš nolláčuogâstuv. Helium laggânemvuotâ čáácán lii ucemus puoh kaasuin. Helium Joule já Thompson almoon árvu lii negatiivlâš ađai helium lieggân, ko tot vijđán.
Helium puáhtá rähtiđ epistäđis ovtâstuvâid volframáin, jodijn, fluorijn, riššáin já fosforáin, jis helium lii vistig ionistum teikâ plasman. Návt láá rahtum ovdâmerkkân HeNe-, HgHe10-, WHe2- já He2-molekyyleh sehe He+-, He22+-, HeH+- já HeD+-ioneh. Áinoo stäđis heliummolekyyl lii ovtâstâh, mast heliumaatoom lii čonnum fullereenpáálu siisâ. Ton lasseen motomeh ovtâstuvah láá máhđuliih rekinistmâslávt, mut taid ij vala lah puáhtám valmâštiđ. Tágáreh ovtâstuvah láá ovdâmerkkân HHeF já HeBeO.
Vaikuttâs ulmui
Jienâ liähtu lii kulmii jotelub ko ááimust. Helium ij paajeed jienâ aloduv, pic jienâpoksâmij resonanstávjuduv, mii toovât sárnum spektri pajanem. Helium ij lah mirhâlâš, mut stuorrâ mereh sättih puáttiđ haapi sajan voorâst. Helium puáhtá meid tovâttiđ áimurade. Kiäppáin helium ij toovât vuoiŋâmrefleks, nuuvtko ovdâmerkkân čiđđâdioksid.
Historjá
Helium lii spiekâstâhlâš algâaamnâs tast, ete tot kavnui vuossâmuu keerdi Eennâmpáálu ulguubeln, ko täsnitietteeh Pierre Janssen já Joseph Lockyer sehe kemist Eward Frankland uáinistii Piäiváá spektrist tubdâmettum algâamnâs spektrisárgá. Säärgis oinui tuše tievâslâš peeivisiävŋánem ääigi, já ton párukukkodâh lâi 587,49 nm. Sárgá nommân adelui D3, ko natrium sárgái noomah lijjii D1 já D2. Helium nommâ puátá kreikakielâ säänist helios, mii meerhâš piäiváá. Helium-sääni ium-kiäjus čuujoot toos, ete kävneeh jurdáččii, ete sij lijjii kavnâm meetaal ijge kaasu. Ko eres jálukaasuh lijjii maŋeláá kavnum, toi noomah finnejii on-kiäččus.
Vuossâmuu keerdi helium kavnui Eennâmpáálust ive 1895, ko skotlandlâš kemist William Rmasay kieđâvušâi kleveliit typpisuvrâin já sierrij šoddâm kaasust tyypi já haapi. Sun jurdâččij, ete lâi kavnâm argon, mut ko kaasu spektri lâi analysistum, sun huámmášij spektrisárgá, mii lâi aaibâs siämmáálágán ko Piäiváá spektrisäärgis D3. Siämmáá ive Per Teodor Cleve já Abraham Langlet sierrijn helium nuuvt ennuv, ete suoi puovttijn miäruštâllâđ ton aatoomtedduu.
Ive 1907 Ernest Rutherford já Thomas Royds tuođâštáin, ete alfačalmaah láá heliumaatoom váimuseh. Ive 1908 hollandlâš kemist Heike Kamerlingh Onnes čuáskudij helium 1 kelvin liegâsvuotân, já tot muttui kolgosin. Sun irâttij meid rähtiđ tooškâs helium, mut ij luhostum. Tooškâs helium rähtimist luhostui vuosmuu keerdi Willem Hendrik Keesom ive 1926, ko sun pajedij helium tedduu 25 áimukeerdi teddui. Ive 1938 ryeššilâš Pjotr Kapitsa huámmášij, ete helium-4 muttoo suprakolgosin alda absoluutlâš nolláčuogâstuv. ovtâstumstaatâliih Douglas Dean Osheroff, David Morris Lee já Robert Coleman Richardson huámmášii siämmáá almoon helium-3:st ive 1972. Sij finnejii tutkâmušâstis Nobel-fyysiikpalhâšume ive 1996.
Tiettum já pyevtittem
Helium lii tubdum maailmubâlâšvuođâ nubben táválumos algâaamnâs vety maŋa, já maailmubâlâšvuođâ tubdum massaast suulân niäljádâs (23 %). Helium šadda taasnij vetyatomij fuusioreaktiost. Tááláá algâpävkittemteoria mieldi stuárráámus uási heliumist šoodâi jo 1–3 miinuut algâpävkittem maŋa.
Eennâmpáálu áimukeerdist helium lii tuše 5 ppm ađai 0,0005 saijaasvuotâprooseent, ko masa puoh helium kárgáá ááimun keppisvuođâs tiet. Masa puoh Eennâmpáálu heliumist puátá uuraan já torium radioaktiivlâš pieđgânmist. Alfapieđgânmist šadda helium-4-vááimus, mast šadda heliumaatoom, ko tot finnee kyehti elektron.
Stuárráámus uási kiävtun tárguttum heliumist puátá eennâmkaasust. Masa puoh helium lii pyevtittum Ovtâstum staatâin (84 %) já Algeriast. Ive 1984 helium lâi pyevtittum suulân 150 miljovn kuđâhâšmeetterid. Ko heliumist lii nuuvt vyeligis tuoldimčuogâstâh, te eennâmkaasu eres kaasuid (meetaan já typpi) puáhtá kolgosmittiđ. Taan kaasusiähusist helium puáhtá sierriđ aktiivčiiđáin, mii čana eres kaasuid olssis. Pyevtittâssân lii helium, mon putesvuotâ lii 99,995 %.
Kiävttu
Helium lii keppisub ko áimu, já tondiet tot kiävttoo áimutaampâin, šoŋŋâpááluin já áimupááluin. Helium ij pyevti pävkittiđ tego vety já lii tondiet torvolub. Vyeligis tuoldimčuogâstuv tiet kolgos helium lii uáli pyeri aamnâs vyeligis liegâsvuođâ tutkâmušân, ko čáittus finnee kolmâsin ton vievâst. Kolgos helium kiävttoo meid suprajottee magneettij čuáskumân magneetkuvvimpiergâsijn já čalmaašjođálmittein. Korrâ liegâsvuođâsirdemis já keppisvuođâs tiet helium puáhtá kevttiđ aatoomvyeimilágádâsâi čuáskumist.
Helium lii táválumos kyeddeekaasu kaasu-, kaasu-kolgos- já kaasu- tooškâskromatografiast. Helium ävkkin lii ton vyeligis aatoommassa, mon keežild helium jiešvuođah spiekâsteh ennuv analyytijn. Ton lasseen helium ij reagist ijge absorbist rááiđui tievâdâsmateriaaláid. Helium vyeligis sahisvuođâ tiet ton tedâtáppu lii ucce.
Helium já neon siähus kiävttoo laserijn. Helium lii kevttum meid rakettij puáldimamnâsin kevttum vety čuáskudeijen. Ton lasseen tot kiävttoo aatoomvyeimilágádâsâi puáldimamnâsin kevttum uuraan siäiludmist.
Helium já haapi teikâ táválâš ááimu siähus lii kevttum vuoiŋâmpiergâsist, ko kalga puohčâđ uáli kieŋâlân. Siähusân puáhtá lasettiđ meid tyypi (Trimix) teikâ vety (Hydreliox). Helium ij lah mirhâlâš ijge laggân čáácán, mut puáhtá kuittâg-uv prinsiiplávt tovâttiđ puáhčánem. Helium kevttim estâd typpinarkoos já happimirhâttâs.
Tšekkoslovakia aalmuglâšlaavlâ
Tšekkoslovakia aalmuglâšlaavlâ sislekdij kyehti uási. Vuossâmuš uási lâi tááláš Tšeeki aalmuglâšlaavlâ, já nubbe uási lâi táálâš Slovakia aalmuglâšlaavlâ. Tšekkoslovakia aalmuglâšlaavlâ lâi kiävtust Tšekkoslovakia ääigi ađai ive 1992 loopâ räi.
923
923 (CMXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 920-lovo niäljád ihe.
Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains
Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains lii Guyana aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Guyana jiečânâsvuođâ rääjist ađai ive 1966 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Robert Cyril Gladstone Potter, já ton saanijd lii čáállám Archibald Leonard Luker.
Sámi Grand Prix 2014
thumb|Sofia Jannok ive 2009 [[Stockholm Jazz Fest -festivaalist. Sun vuoitij ive 2014 Áillohaš-muusikpalhâšume.]]
Sámi Grand Prix 2014 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 19. peeivi 2014 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 25. tohe, ko kišto uárnejui. Juoigâmuási vuoitij tavesämmilâš Jörgen Stenberg juáigusáin Nejla, já lávlumuási vuoitij anarâš lávlumjuávkku Aila-duo. Ive 2014 anarâškielâ kullui Sámi Grand Prix -kišto finalist vuossâmuu keerdi, ko Heli Aikio já Jessika Lampi lávloin pitá Naharij kandâ, mut kielâ kullui meid oosij kooskâst, ko Amoc ráppái jieijâs uđđâ pitá.
Nurâldâhskiäru iä almostittám siämmáá ive nuuvtko ovdebij iivij. Esken ive 2016 SGP almostitij ive 2014 já ive 2015 kištoi pittáin ohtâsii nurâldâhskiäru CD-skiärrun. Nurâldâhskiärru siskeeld puoh ive 2014 já 2015 Sámi Grand Prix -kištoi juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 32 pittád, moh päddejuvvojii kištoi ääigi.
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 10 uásálisted. Taam uási vuoitij Jörgen Stenberg, kii uásálistij jo 3. keerdi kiišton. Sun juoigâi päärnis pittáin Nejla. Nubben lâi Marit Kristine Hætta Sara, kii juoigâi ristnieidâs pittáin Mia Alehtta, já kuálmádin lâi Ann Caroline Eira pittáin nieidâstis Aina Cecilie.
Lávlumuási
Lávlumuásist lijjii 6 uásálistee. Uási vuoitij lávlumjuávkku Aila-duo anarâškielâg pittáin Naharij kandâ. Nubben lâi Josef Per Buljo pittáin Eallin manná viidásit, já kuálmádin lâi Marit Susanne Utsi pittáin Eatnis.
Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2014 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Sofia Jannok.
Ijjâlodde
Ijjâlodde (Aegolius funereus) lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Suomâ almolumos oppuu.