cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Angola Avante
Angola Avante lii Angola aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Angola jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1975 rääjist. Lavluu lii nuottim Rui Alberto Vieira Dias Mingao, já ton saanijd lii čáállám Manuel Rui Alves Monteiro.
Dnipropetrovsk kuávlu
thumb|right|Dnipropetrovsk kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Dnipropetrovsk kuávlu lii haaldâtlâš kuávlu kuávdoo Ukraina. Kuávlu vijđodâh lii 31 914 km² já ive 2021 tobbeen assii 3 142 035 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Donetsk kuávlu, mäddin Zaporižžja já Herson kuávluh, uárjin Mykolajiv já Kirovohrad kuávluh sehe tavveen Pultava já Harkova kuávluh. Kuávlu já Dnipro pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Ukraina niäljádin stuárráámus kaavpug Dnipro, kost ive 2021 aalgâst assii 980 948 olmožid.
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Ive 2020 räi Dnepropetrovsk kuávlu lâi juohhum 22 pirrâdâhân já 13 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Dnipropetrovsk kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Kaavpugeh
Dnipro lii sehe kuávlu já Dnipro pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tot lii meid Ukraina niäljádin stuárráámus kaavpug. Tobbeen assii ive 2021 aalgâst 980 948 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Kryvyi Rih (612 750 ässed, Ukraina kávcádin stuárráámus kaavpug), Kamjanske (229 794 ässed), Nikopol (107 464 ässed), Pavlohrad (103 073 ässed), Novomoskovsk (70 230 ässed), Marhanets (45 718 ässed), Žovti Vody (42 509 ässed), Pokrov (38 111 ässed) já Synelnykove (30 021 ässed).
Flagstaff
pienoiskuva|Flagstaff kavpug ive 2019 Flagstaff lii kaavpug Arizona uásistaatâ taveuásist, Ovtâstum staatâin. Tot lii ohtâ Ovtâstum staatâi sehe muottiimuin ete piäiváámuin kaavpugijn. Ive 2020 viehâdâhlyeštim mield kaavpugist assii 76 831 olmožid.
Kaavpug alda láá Grand Canyon aalmuglâšmecci já Navajoeennâm, mii lii Ovtâstum staatâi vijđásumos algâaalmugreservaat. Flagstaff kaavpug nommâ navajokielân lii Kinłání Dookʼoʼoosłííd Biyaagi, mii meerhâš "kaavpug sudâmettum väričohe vyelni".
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Pátria
right|310px Pátria lii Nuorttâ-Timor aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Nuorttâ-Timor jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 2002 rääjist. Lavluu lii nuottim Afonso de Araújo, já ton saanijd lii čáállám Fransisco Borja da Costa.
Varbuslodeh
Varbuslodeh lii luudij stuárráámus lahko. Suullân 5 700 lodded ađai eenâb ko peeli puoh luudijn kuleh taan laahkon.
Njälmiseksi
Njälmiseksi teikkâ ooraalseksi uáivild tom, et njuálu tâi njama suhâorgaanijd tâi aanaal kuávlu.
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje mield njälmiseksi uáivild suhâorgaanij kihtâlem já njavkkâm njalmijn.
Seksitaavdah
Seksitaavdah pyehtih njuámmuđ meid njälmiseeksist, mast ij lah kiävtust kondom tâi njälmiseksisyeji. Seksitaavdah njuámuh njälmiseeksist kondomttáá tâi njälmiseksisyejettáá tâi iämádâh- já aanaaloonâšmist, jis kiävtust ij lah kondom.
Seksitaavdâi vuástá puáhtá suoijiidâttâđ njälmiseeksi ääigi kevttimáin uđđâ tâi vieres kuoimijn penis alne kondom já iämáduv tâi aanaal alne njälmiseksisyeje. Njälmiseksisyeji lii luándukumist (lateks) rahtum lijne, mii piäijoo jo-uv iämáduv tâi pottârääigi oolâ.
Njälmiseksisyeji
Njälmiseksisyeji lii seksitaavdâi estimvyehi, mon puáhtá kevttiđ pottârääigi teikkâ nissoon suhâorgaanij syeijin njälmiseeksi ääigi. Njälmiseksisyeje puáhtá rähtiđ kondomist, uástiđ apteekist teikkâ seksitiŋgâkäävpist.
Sámi Grand Prix 2010 (album)
Sámi Grand Prix 2010 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij porgemáánu 27. peeivi 2010. Skiärust láá ive 2010 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já pitáh 7–16 láá juoigâmuásist.
Yumi, Yumi, Yumi
right|310px Yumi, Yumi, Yumi lii Vanuatu aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Vanuatu jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1980 rääjist. Lavluu lii nuottim François Vincent Ayssav, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Simone de Beauvoir
Simone de Beauvoir (š. Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir; ) lâi ranskalâš kirječällee, filosof já feminist. Sun lâi ohtâ Ranska eksistentialistfilosofijn oovtâst Albert Camusáin já Jean-Paul Sartrein. Eksistentialistin Beauvoir lâi ton uáivilist, ete ulmuin lii ovdâsvástádâs tast, magarijd merhâšuumijd sij adeleh elimân.
Eellim
Simone de Beauvoir eeči lâi juuriist Georges de Beauvoir já enni lâi Françoise Brasseur. Pärnin sun juuđij katolilii nieidâškoovlâ. Beauvoir meridij jo 15-ihásâžžân, ete sun šodâččij kirječällen. Sun luvâškuođij filosofia Pariisi ollâopâttuvvâst já teeivâi tobbeen Jean-Paul Sartre. Suoi láin avepiäiválii koskâvuođâst, mut suoi iävá naaijâm iäváge aassâm oovtâst. Sunnust iä meidgin lamaš párnááh. Beauvoir čođâlditij totkosijd matematiikist já filosofiast já luuvâi tast maŋa matematiik Institut Catholiquest, kirjálâšvuođâ já kielâid Institut Sainte-Mariest já filosofia Sorbonnest.
Pargo
Simone de Beauvoir tobdosumos kirje lii Le Deuxième Sexe (, 1949), mii kieđâvuš almai já nisonij koskâsijd suhâpiälálijd iäruid. Beauvoir vaikuttâs feminismân lâi kuávdášlâš 1970-lovo aalgâst, kuás feministlâš lihâstâs nanosmij merhâšitteht.
Trivigno
Trivigno lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Trivignost ääsih 584 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,00 km², já alodâh 725 m. Trivigno naaburkieldah láá Albano di Lucania, Anzi, Brindisi Montagna já Castelmezzano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Puttâltoidee
thumb|right|Puttâltoidee Puttâltoidee (Lymnocryptes minimus) lii miähástuvâi hiäimun kullee riddolodde, mii lii Lymnocryptes-suuvâ áinoo jeessân. Nommâ puttâltoidee kovvee lode jiänáttâllâm: tegu kiinii ličij komettâm tievâ puttâl já tast šaddee jienâ lii tegu puttâl toidáččij.
Puttâltoidee kulá miähástâhluddijd, moh Suomâst láá suullân 40 šlaaijâd, mut tuše 22 šlaaijâd láá tagareh, pessejeh Suomâst. Oráseh já niŋálâsah láá siämmáá hámásiih, et taid ij pyevti iäruttiđ nubijnis. Tain puohâin šlaajâin láá njune, čeve já suájáh iänááš kuheh, mut juolgij kukkevuotâ muttuustâl šlaajâi mield. Miähástâhluddijd kuleh puoh čiävžuišlaajah, ravgâ, miähástâh, lavgâlodde, puškolodde, spabbâlâš já tirlihhááš. Jeggiluudijn puoh enâmustáá Suomâst láá miähástâhlodeh.
Puárásumos Suomâst riegistum puttâltoidee lii lamaš 3 ive, 1 mánuppaje já 14 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš 12 ihheed já 4 mánuppaje puáris Saksaast riegistum lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Puttâltoidee lii 18–20 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 38–42 cm. Tot lii jeggilodde, mast láá faardân verdiddijn viehâ uánihis- já kossâ jyelgih. Čeve lii uánih já njune uánihis- já kossâsiähá, moin tot pasta pyereest-uv pooráđ timmâ njeetist tiivrijd já mááđuid.
Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|Puttâltoidee lavdâm Puttâltoidee puáhtá kočodiđ "Säämi lodden", ko tot kulá toid šlaajáid, moh kávnojeh tuše Säämist. Maadâ-Suomâst toh uáinojeh tuše varrimmaađhij kooskâin. Puttâltoidee láá iänááš ulmuuh kale kuullâm já uáinám-uv patârâsân kirdeldijn, mut häärvih láá uáinám tom nuuvt tärkkilávt, et puávtáččii ettâđ, mon hámásâš já stuárusâš tot eidu lii.
Veikkâ tot lii-uv jeggilodde, mon aassâmkuávluh láá iänááš riddoin já njeešijn, mut maŋgii tom kuáhtáá aaibâs koške jeegijn já tobbeen-uv masa jo skierrâsijn. Tot lii eenâb taggaar syelimâs lodde, mii luáštá liijká ulmuu masa paaldân, ovdilgo kirdel. Jeđe ko te kirdel, ton kirdemvyehi lii taggaar spiähudeijee, tuohu teehi faškâsâddee. Fakkist tot seeivit olgomustáá viđâlov meetter kiäčán pallamsajestis já čiähádât toos. Veikkâ uáináččij tärkkilávt, kogo tot seivittij já vigâččij makaš njaahâđ aldeláá keččâđ, mon hámásâš tot lii, te tast kale feilee. Tast lii nuuvt šiev syeji-ivne, et ton lii mestâba máhđuttem aiccâđ enâmist. Ton lasseen tot lii kiergânâm kaččâđ jo maaŋgâid luuvijd meetterijd tuárispel siäivumsajestis, et tot ij innig kavnuugin togo, kuus tot seivittij. Eskân talle, ko tot ropâguát skierrâsist ááimun, ton iäskán áiccá já talle tot lii-uv jo maŋŋeed. Ton olgohäämi já iivnijd ij innig kiergân uáiniđgin, ko tot lii jotteel kirdeđ já spiähudâl tuohu teehi.
Čohčâmáánust álgá čohčâvarrim, mii pištá nuuvt kuhháá, ko šooŋah adeleh piärán já motomeh lodeh láá pááccám Maadâ-Suomân joba viettiđ talvijdis-uv, sehe láá meid ciävzám täälvi paijeel vala. Váldu-uási luudijn kuittâg värrejeh täälvi viettiđ Viestâr-Euroopân já Koskâmeerâ enâmáid. Maasâd Sáámán toh puátih vyesimáánust já algâtteh pessimhommáid.
Puttâltoidee purâmâšliiston kuleh tivreh, mááđuh, ripoh já meid siemâneh-uv, nomâlâssân talle, jis tot páácá Maadâ-Suomân viettiđ täälvis. Puttâltoidee kulá tieid harvijd jeggiloddešlaajáid, maid uážžu miäcástiđ-uv. Miäcástemäigi lii siämmáš, ko lii vuonjâšludij-uv miäcástemäigi.
Lasanem
pienoiskuva|left|Puttâltoidee mane Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust nelji mane já láálá taid 24 peivid. Puttâltoidee pessee suoinâlmasasân já ton piervâl lii váhá siämmáánáál rahtum, ko láá uccâloddái piervâleh-uv. Táválávthân jeggilodeh iä räähti piervâl ollágin, muidego mannejeh masa jo njuolgist eennâmkopán, tegu ovdâmerkkân puškolodde taha. Maneh almostuveh piervâlân jo vyesimáánu pelni já toh láá tagareh ruškis-fiskis ivnásiih, main láá vala čapis tiälhuh, nubenáál eeđân toh láá eennâm ivnásiih. Maneh láá kuulmâst niälján, maid niŋálâs láálá kulmâ oho. Koorâi kočâttem maŋa niŋálâs tipšo čivgâidis vala mottoom peeivi, mut tast maŋa toh uážžuh piergiđ jiečânis. Motomeh puttâltoideeh pessejeh vala nube-uv keerdi keesist, já tot tábáhtuvá tiego syeinimáánu loopâbeln.
Suomâ luándusuojâlemlitto
Suomâ luándusuojâlemlitto adai SLL lii luándu maaŋgâhámásâšvuođâ, kilelis ovdánem, pirâssuojâlem já kulttuuräärbi kattim ovdedeijee väldikodálâš aalmugservi. Suomâ luándusuojâlemlitto vuáđudui vyesimáánu 21. peeivi 1938. Luándusuojâlemlitto lii Suomâ stuárráámus luándusuojâlemservi, já toos kuleh paijeel 28 000 jesânid. Persovnjesânij lasseen irâttâsah já seervih tuárjuh lito tooimâ toorjâ- já olgojesânin.
Historjá
Luándusuojâlemlito oovdâstmannee Suomâ luándusuojâlemservi vuáđudui vyesimáánu 21. peeivi 1938 Helsigist. Aalgâst tot lâi viehâ uccâ tieđâlâš servi. 1960-lovvoost servi muttui nuuvt, ete uđđâ jesâneh nubásmittii lito tooimâ vuáđujurduid. Talle tast šoodâi 'ubâ aalmug' servi, kuus kulâškuottii eenâb já eenâb meid eres ulmuuh, iäge tuše tietteeh já totkeeh. Ive 1969 Suomâ luándusuojâlemservi lohtui oohtân maaŋgâi eres luándusuojâlemservijgijn. Uđđâ lito nommân šoodâi Suomâ luándusuojâlemlitto.
Ulmuu luándukoskâvuođâ siäluttem já nanodem
Suomâ luándusuojâlemlitto lasseen toimâmáin ibárdâs tast, ete luándu kuávdášlâš elementij já tooimâi suojâlem lii uáli tehálâš pargo já kuhes äigikooskâst suojâl meid ulmuid. Luándu feerimáin ulmuuh pyehtih hammiđ jieijâs ibárdâs tast, maggaar lii pyeri piirâs.
Tiervâslâš, torvolâš já makkuus eellimpirrâs kattim
Suomâ luándusuojâlemlito ulmen lii ulmuu tiervâslâš, torvolâš já makkuus eellimpiirâs. Litto oovded eennâmvuáđu, ááimu já čácáduvâi suojâlem sehe kättee enâduvâi já huksejum pirrâs áárvuid.
Hermann Hesse
Hermann Hesse lâi saksalâš kirječällee, tivtâsteijee já kovetaaidâr, kii finnij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume ive 1946. Suu tobdosumos čallui juávkun kuleh Demian, Der Steppenwolf (suom. Arosusi), Siddhartha já Das Glasperlenspiel (suom. Lasihelmipeli).
Tuávááš
Hermann Karl Hesse šoodâi syeinimáánu 2. peeivi 1877 ristâlii perrui Calwist Schwarzwaldist. Suu vaanhimeh láin kuohtuuh vuolgâttâspargoost Indiast, kost suu enni Marie Gundert lâi šoddâm ive 1842. Hesse eeči Johannes Hesse (š. 1847) lâi baltiasaksalâš já meddâl Eestienâmist. Calwist Hesse vaanhimijn lâi kirjeteddilemlágádâs, mon hovdân tooimâi Hesse äijih Hermann Gundert. Hesse perrust lijjii ohtsis kuttâ párnáá, kiäin kyevtis jaamijn jo pärnin. Muusik já tihtâvuotâ lijjii tergâdeh Hesse perrust. Suu enni čaalij tiivtâid, já Hesse meridij jo nuorrân, ete sun halidij šoddâđ čällen.
Hesse juuđij maaŋgâ škoovlâ, mut sun jo-uv koskâldutij teikkâ iäruttui puohâin. Sun killái šlundevuođâst jo pärnin, já sun irâttij surmiđ jieijâs vyesimáánust 1892. Sust lâi meiddei hyenes uáinu já sun killái niärvá- já uáivipohčâsijn ubâ elimis.
Karrieer
Hesse poorgâi ive 1895 roovvâdmáánu rääjist Heckenhauer kirjekäävpist Tübingenist. Ive 1896 suu tihtâ Madonna almostui loostâst, já maŋeláá Organ für Dichtkunst und Kritik -lostâ almostitij eenâb suu tiivtâid. Ive 1898 Hesse tooimâi kirjekävppijâs išepargen já tiänái kuáhtulávt. Čohčuv 1898 sun almostitij vuossâmuu uccâ tihtâčuágálduvâs Romantische Lieder já keessiv 1899 proosačuágálduvâs Eine Stunde hinter Mitternacht. Čuágálduvah iä vuobdum pyereest. Ive 1899 čohčuv Hesse porgâškuođij antikvariaatist Baselist. 1900-lovo aalgâst sun almostitij loostâin ain eenâb tiivtâid já eres uánihis teevstâid. Kuástideijee Samuel Fischer lijkkui Hessen, já ive 1904 almostui Fischer kuástidem roomaan Peter Camenzind (suom. Alppien poika). Kirje lâi miänástus, já tast maŋa Hesse puovtij porgâđ ubâáigásávt kirječällen.
Kirjálii já ekonomâlii miänástus áánsust Hesse puovtij meid naaijâđ. Sun naajâi ive 1904 Maria Bernoulláin já varrij suin Gaienhofenân. Sunnui šoddii kulmâ kaandâ. Gaienhofenist Hesse čaalij suu nube roomaan Unterm Rad (suom. Muuan nuoruus), mii almostui ive 1906. Čuávuvái iivij sun čaalij enâmustáá muštâlusâid já tiivtâid. Čuávuváá roomaan Gertrud almostum maŋa Hesse mađhâšij kuhháá Ceylonist já Indonesiast. Mätki vaiguttij ennuv suu majebáid kirjijd. Hesse maccâm maŋa peerâ varrij ive 1912 Bernân.
Vuossâmuu maailmsuáđi aalgâst ive 1914 Hesse almottâđâi iävtutátulâžžân Saksa ambassaadist. Tiervâsvuotâčuolmâi tiet sun ij kuittâg tuhhim suátán, mut sun poorgâi ambassaadist huolâtmin suátifaaŋgâin. Ive 1916 Hesse kaartâi kuittâg koskâlduttiđ pargo. Suu eeči lâi jáámmám, suu kandâ Martin puáccái korrâsávt já suu kálgu puáccái skiccofrenian. Hesse ucâlui psykiatrisii tiipšon. Sun kiäsuttui psykoanalyysist já meid uápásmij Sigmund Freud uáppei Carl Gustav Jungân persovnlávt. Čohčâ-roovvâdmáánust 1917 sun čaalij tuše kuulmâ ohhoost roomaan Demian. Kirje almostui suáđi maŋa ive 1919 syelinoomáin Emil Sinclair.
Ive 1919 Hesse varrij ohtuu Montagnola siijdân Ticinon. Tobbeen sun joođhij čäällimpargo, mut sun meiddei máálááškuođij. Ive 1922 almostui Hesse India-roomaan Siddhartha. Ive 1923 Hesse naajâi Ruth Wengeráin, kii lâi sveiccilâš kirječällee Lisa Wenger nieidâ. Näimilitto ij kuittâg pištám kuhháá. Siämmáá ive Hesse uážui meid Sveeici aalmugjeessânvuođâ. Ive 1927 almostum Der Steppenwold (suom. Arosusi) lii lamaš Hesse stuárráámus miänástus. Forgâ tast maŋa Hesse rähistui kuálmád kálgusis Nino Dolbinân, já suoi naajáin ive 1931. Ive 1930 almostui suu roomaan Narziß und Goldmund (suom. Narkissos ja Kultasuu). Suu majemuš stuorrâ roomaan lâi ive 1943 Sveeicist almostum Das Glasperlenspiel (suom. Lasihelmipeli). Saksaast Hesse kirjeh lijjii kieldum, tastko sun vuástálistij aalmuglâšsosialism. Ive 1946 sun finnij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.
Nube maailmsuáđi maŋa Hesse čaalij vala muštâlusâid já tiivtâid, mut ij innig romanijd. Hermann Hesse jaamij porgemáánu 9. peeivi 1962 85-ihásâžžân vuoiŋâšvardemân.
Tave-Kärjil eennâmkodde
Tave-Kärjil ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 22 903 km² já ässeeloho 162 400. Tave-Kärjil raijâšuvá tavveen Kainuu eennâmkoodán, viestârist Tave- sehe Maadâ-Savo eennâmkuddijd, sehe mäddin Maadâ-Kärjil eennâmkoodán. Tave-Kärjil eennâmkoddekuávdáš lii Joensuu.
Kieldah
Tave-Kärjil eennâmkoddeest láá 13 kieldâd, main 5 láá kaavpugeh.
Hail Grenada
right|310px Hail Grenada lii Grenada aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Grenada jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1974 rääjist. Lavluu lii nuottim Louis Arnold Masanto, já ton saanijd lii čáállám Irva Merle Baptiste-Blackett.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1924
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Pariisi 1924 kesiolympialijn viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Uásálistee staatah
thumb|200px|Jaan Kikkas 1920-lovvoost thumb|200px|Pierino Gabetti ive 1924 thumb|200px|Giuseppe Tonani Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 107, já sij lijjii vuálgus 16 enâmist.
Keđgirástágâš
Keđgirástágâš (Oenanthe oenanthe) lii livkkárij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|Niŋálâs Keđgirástágâs lii 14–16 cm kukke já tiäddá 19–29 g. Orráás uáivičokke já selgi láá ránáseh, čuudâ já radde láá kuovgisfiskâdeh já čuávji lii vielgâd. Nierâin lii čapis säärgis já vielgis pottâš keeči lii čappâd. Niŋálâs lii kuovgâdub ko ores, ton selgipeeli já nierah láá ruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs
Keđgirástágâš iälá vijđes kuávluin Tave-Amerikist, Euroopist, Tave-Afrikist já Aasiast. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, mut nääli lii stuárráámus eennâm taveoosijn. Pessimsajeh láá táválávt ávus kuávluin, tego piälduin, kiäđgáás ridoin, suáluikuávlu láásáin teikkâ čuopâttâhjolgâdâsâin. Säämist keđgirástágâš lii eromâšávt tuodârjolgâdâsâi lodde. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 50 0000–100 000 paarrâd. Keđgirástágâš värree tálvástâllâđ Afrikân porge-čohčâmáánust já máccá Suomân cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem
Keđgirástágâš mannee vyesimáánust 3–8 manneed. Niŋálâs láálá moonijd 11–16 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 14–16 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Keđgirástágâš porá čielgitävtittes elleid.
Objekt
Objekt lii celkkuujeessân. Objekt almoot pargo čuosâttuv ađai tom, moos tekkâ kiäs čujottuvvoo. Objekt puáhtá västidiđ koččâmuššáid Mon? Maid? Kiäm? Kiäid?
Objekt semantliih roolah
Čuávuváin ovdâmeerhâin objekt lii kursivistum:
Objekt säniluokka já häämi
Čuávuváin ovdâmeerhâin objekt lii kursivistum:
Mun oinim kuobžâ. Mun kavnim ennuu luámánijd. Mun kuddim stuorrâ ráávdu. Almai kaavnâi lappum kaandâ.
2) Lokativhámásâš noomin
Puurâ mii málásist! Časkeest váhá leeibist!
Lokativhámásii objekt puáhtá tulkkuđ meid ellipslâš celkkun, mast akkusativhámásâš objekt lii kuođđum meddâl: Puurâ [uási] mii málásist, Časkeest váhá / [uccâ pittáá] leeibist. Nubbe muulsâiävtulâš tulkkum lii, et täin celkkuin málásist já leeibist láá veerbâi puurâ já časkeest tievâdâsadverbialeh.
3) Infinitiv
Páárnáš lii oppâm väzziđ.
4) Uálgiceelhâ
Objekt iäruh suomâkielâ já anarâškielâ kooskâst
Suomâkielâst nominallâš objekt puáhtá leđe (genetivhámásii) akkusativist, nominativist teikkâ partitivist. Anarâškielâst nominallâš objekt lii ain akkusativist. Suomâkielâst objekt soojijn puáhtá kuvviđ miärálâšvuođâ, objekt ubânâsvuođâ teikkâ tooimâ koskânorroomvuođâ.
Minä maalaan talon. (Objekt lii miärálâš teikkâ toimâ vaalmâš) Minä maalaan taloa. (Objekt lii epimiärálâš teikkâ toimâ koskân)
Anarâškielâst objekt soojijn ij pyevti kuvviđ taam iäru; kuábáš-uv ovdebáin celkkuin šodâččij akkusativhámásijn objektáin:
Mun mááláám táálu.
Epimiärálii já miärálii objekt iäruttem anarâškielâst
Piirit maalasi talon. Piirit máálái ubâ táálu.
Syö kala! Puurâ tom kyele!
Koskânorroomvuođâ almottem anarâškielâst
Kirjoitan nyt kirjeen. Mun čálám tääl reeivâ. Kirjoitan nyt kirjettä. Mun lam tääl čälimin reeivâ.
Maalasin taloa kolme päivää. Mun máálájim táálu kulmâ peeivi. Maalasin talon kolmessa päivässä. Mun máálájim táálu kuulmâ peeivist.
Tenerife
pienoiskuva|Tenerife kárttá anarâškielân Tenerife lii stuárráámus suálui Kanariasuolluin. Suollust láá 927 993 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 2.034,38 km². Tenerife uáivikaavpug lii Santa Cruz de Tenerife, kost ääsih 1 044 405 olmožid (ive 2021).
Pico del Teide já El Teide -aalmuglâšmecci
Tenerife-suollust lii Espanja alemus vääri, Pico del Teide, mii lii 3 715 meetterid olluv (mittedum merâtääsist). Merâponneest tot paijaan 7 500 meetterid, mii meerhâš tom, et Pico del Teide lii maailm kuálmádin alemus tullâvääri. Tot rusoi majemustáá ive 1909. Pico del Teide -vääri kulá Teide-aalmuglâšmiäcán, mii vuáđudui ive 1954. Aalmuglâšmecci uážui Unesco kulttuurärbi-staatus ive 2007.
Piiččus
Piiččus lii Euroop já Aasia taveoosij kalâččeijee.
Piäivááloddááščuoškah
Piäivááloddááščuoškah (Psychodidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh suulân 20 šlaaijâd.
Piiččus
Stuárudâh já tobdomeerhah
Piiččus lii 25–28 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 160–220 g. Suájái koskâ lii 53–59 cm. Ton selgipeeli lii čapis- já fiskiskirjáá. Čapis čuávji já seelgi kooskâst lii vielgis säärgis. Uánihis njune lii čappâd já jyelgih láá čapisránáseh. Piiččus jienâ lii "pyiih"-njuurgâs.
Piäivááloddááščuoškah
Olgohäämi
Piäivááloddááščuoškah láá rävisin 6 mm kukkosiih ränis tiivreh.
Piäivááloddááščuoškah láá piäivááloddáid sulâstittee čuoškah, moi suájáh já ruumâš láá soksiih. Suájáh láá viehâ uánihááh já kubduuh. Rävis čuoškah láá suulân 5 mm kukkosiih.
Suovsah
Suovsah láá kuovgâdeh, já tain lii čapis uáivi. Suovsah poreh mieskee šadolâšvuođâ já siemin iälánijd.
Piiččus
Raavâd
Piiččus porá čielgitävtittes elleid.
Miähástuvah
Miähástuvah (Scolopacidae) lii loddehiäimu riddoluudij (Charadriiformes) lahkoost, kalâččeijei (Charadrii) vyelilahkoost. Tot lii táválumos jeggiludij hiäimu Suomâst, moos kuleh puoh čevžuuh, tirlihhááš, kárgulodde, njuuvčuálpášširree, čapisčuávjiširree, stuorrâširree, jeggiširree, kuškástâhširree, merâširree, uccâširree, sämiširree, ravgâ, miähástâh, puttâltoidee, lavgâlodde, čapislavgâlodde, puškolodde, kuškástâh, spabbâlâš, rotomiähástâh sehe riddoskirvee (Xenus cinereus) 7.6.1986 Aanaar markkân hamânist já 22.6.2022 Aanaar hooteel riddoost.
Suuvah
Miähástuvváid kuleh BirdLife Suomi mield 16 suuhâd:
Harkova kuávlu
thumb|right|Harkova kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Harkova kuávlu ( teikkâ Харківщина) lii haaldâtlâš kuávlu tavenuorttâ-Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 31 418 km² já ive 2021 tobbeen assii 2 633 834 olmožid. Vijđoduv peeleest tot lii Ukraina niäljádin stuárráámus kuávlu. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Luhansk kuávlu, mäddin Donetsk já Dnipropetrovsk kuávluh, uárjin Pultava kuávlu, tavveen Ruošâ Belgorod kuávlu já taveuárjin Sumy kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Harkova, kost ive 2021 aalgâst assii 1 433 886 olmožid.
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Ive 2020 räi Harkova kuávlu lâi juohhum 25 pirrâdâhân já 7 kaavpugân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Harkova kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Kaavpugeh
Harkova lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tot lii meid Ukraina nubben stuárráámus kaavpug. Tobbeen assii ive 2021 2 633 834 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Lozova (54 026 ässed), Izjum (45 884 ässed), Tšuhujiv (31 575 ässed), Pervomaisky (31 061 ässed), Balaklija (29 499 ässed), Kupjansk (27 169 ässed), Pisotšyn (23 616 ässed), Merefa (21 421 ässed), Ljubotyn (20 376 ässed) já Krasnohrad (20 013 ässed).
Puurrâmrääsi
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Puurrâmrääsist lii ennuv C-vitamiin. Puurrâmrääsi lii lamaš merhâšittee šaddo sämmilijd já ubâ šaddo ruottâsijn kukkáid kevttui. Tot kevttui njaddon, purrâmâššân já talhâsin. Koškes ruotâs kevttui talhâsin, verdi, loostah, já liäđuseh porrojii. Veerdi lii times liäđđumääigi räi, já tom kalga-uv nuurrâđ purrâmâššân ovdil tom. Talhâsin sämmiliih kevttii puurrâmrääsi eromâšávt kumeštâstaavdâin já čuávjivaaivijn.
Kiđđâkeessiv puurrâmrääsi nuorâ veerdih porrojii nuhtán já puásuipaimâneh läävejii tuálvuđ kiđđuv ruottâsijd nisonáid skeŋkkân. Sämmiliih pieijii liäđusijd suvrâmiälkán já vuoššii tom. Nuorâ vuoššum loostah piäijojii miälkán já toh vyerkkejuvvojii käldei, kost toh urruu kiiđâ räi. Sämmiliih láá vuoššâm puurrâmrääsist já sukkârist hilo.
Puurrâmrääsi kevttimmáhđulâšvuođah láá vijđáseh. Viehâvis smaakâ tááhust tot lii pyeri njados, saalaat-, purrâmâš-, juhâmuš- já pajalâsraavvâdaamnâs. Siemânijd puáhtá kuškâdiđ já kevttiđ siämmáánáál ko ruottâsijd-uv. Loostâid kannat nuurrâđ kiđđuv ovdilgo smakkâ kiävru.
Čeevris
Čeevris (Lutra lutra) lii netiellee, mii mákkoo čääsist. Tivrâs tuurhâ tiet čeevris lii miäcástum Suomâst jo kuohtii masa suhâjämimân. Kuábbáá-uv keerdi rávhuiduttem lii kááijum šlaajâ. Suomâst čeevris lii ive 1974 rääjist rávhuidittum.
Olgohäämi
Čeevris lii 53–130 cm kukke, já tast lii 28–50 cm kukkosâš seibi. Ores tiäddá suulân 7–11 kg já niŋálâs 3–7 kg. Čeevris mákkoo čääsist. Tast láá uánihis vuoijâmjyelgih, já ton ruumâš lii virdevijvesâš sukkul. Ton lasseen uáivi já seibi láá tuolbâseh, já seibi tuáimá stivrimpiergâsin. Čiävrá turkkâ lii čääsijehhee, já puovčâdijnis ton njunerääigih já peeljih maneh kiddâ. Čiävrá uáinu lii hyeni, mutâ kulo- já hajâáiccu láá pyereh. Čääsi vyelni tobdokuolgah láá čiävrás teháliih. Čeevris tobdá tobdokuolgâigijn kuolij tovâttem čäcitedduu nubástusâid. Návt toh pyehtih pivdeđ meid veigin-uv.
Eellimvyevih
pienoiskuva|left|Čeevris eellimpirrâsistis|200x200px Šlaajâ lii luándulávt miänástum pyeremustáá putes čaasijn, mutâ tot tiättoo meid šaddaas čaasijn, moh láá kuállááh. Čeevris pisottâl iänáážin čääsist tâi čääsi aldavuođâst. Eennâm oolâ tot mana puurrâđ stuárráábijd salâselleid tâi vuoiŋâstiđ kuosâi vuálá. Čiävrái luándulâš eellimvyehi lii juátkojeijee juškem. Távjá toh joteh ohtuu ovdâsmaŋas jieijâs čácáduvâst. Oovtâst lihâdeijeeh čiävráh kuleh táválávt siämmáá piäsádâhân.
Čiävrá eellimpiirâs lii viijđes. Niŋálâsâi tâi nuorâi eellimpirrâsijn čácádâhkiäinuh, juuvah, lááduh já aijuuh láá táválávt 20–40 km. Tälviv čeevris taarbâš sudes virdesoojijd já jieŋâ vyelni leijee kuovđâšmijd, moh šaddeh čohčâtäälvi talle ko čääci vuállán. Tälviv čeevris vaajâld oovtâ peeivist koskâmiärálávt 2–4 km, motomin joba 10–20 km, já tuše harvii tot ooroost siämmáá sajan kuhes ááigán.pienoiskuva|Čeevris lii pivdám [[Skiärru|skiäru.|200x200px]]
Raavâd
Čeevris pivdá tuše čääsist. Ton uáiviravâdin láá kyeleh. Čeevris lii spesiaališum pivdeđ ponneest ellee kyelišlaajâid já eres elleid. Pivdedijnis čeevris ocá salâselleid jyehi keđgivuágust já jyehi muorâruŋgo vyelni. Ton ovdâjyelgih já njune talâsteh šadolâšvuođâ já ponnemođe, já tobdokuolgah išedeh saallâs kavnâmist.
Stuárráámus uási čiävrá ravâdist láá riddočaasij šadolâšvuođâst ellee uccâ siergikyeleh, vuáskuneh, puškoh já njäävih. Tuše harvii čeevris luhostuvá pivdeđ jotelis luosâ tâi stuorrâ puško. Tälviv čiävráh poreh távjá ponnemoođeest tälvideijee cuobbuid. Motomin čiävráh poreh meid rapuid, čäcisäpligijd, čäcikuođhuid sehe čäciluudij uđâgáid.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1936 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Berlin 1936 kesiolympialijn porgemáánu 2. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 30 já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.
Puátuseh
thumb|Arvo Askola já Ilmari Salminen Berlin kesiolympialijn 1936 thumb|Kohei Murakoso Berlin kesiolympialijn 1936 Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Aleksander III
thumb|Aleksander III Aleksander III lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1881–1894.
Aleksander šoodâi njuhčâmáánu 10. peeivi 1845 puáttee kiäisár Aleksander II já Maria Aleksandrovna nubben pärnin. Puárásub viiljâs Nikolai jäämmim maŋa Aleksanderist šoodâi ruuvnâprinssâ ive 1865. Čuávuváá ive Aleksander naajâi Tanska prinses Dagmaráin. Iivij 1877–1878 sun uásálistij Tuurki suáđi tuároid. Aleksander pajanij vááldán eejis morhe maŋa njuhčâmáánu 13. peeivi 1881. Sun jaamij skammâmáánu 1. peeivi 1894 tuše 49-ihásâžžân.
Museokorttâ
pienoiskuva|Koskâpuddâsâš museokorttâ thumb|Museokorttáin puáhtá kolliistâllâđ [[Siidast.]] pienoiskuva|[[Tikanoja-taaiđâviäsu lii museokoortâ museo.]]
Museokorttâ lii Suomâ museoi ohtsâš siisâpeessâmlippu. Ton lasseen tot lii hiätukorttâ, moin finnee maaŋgâlágán vuáládâsâid museoi ulguubeln-uv. Aalgâ rääjist tavemus museo, moos korttáin piäsá, lii lamaš Säämimuseo Siida.
Historjá
Museokoortâ vuáđudij Suomâ museolitto Vuáládâhenâmij siämmáálágán museokoortâ, ive 1981 vuáđudum Museumkaart vuáđuld.
Jamaica, Land We Love
thumb|300px|Jamaica, Land We Love right|310px Jamaica, Land We Love lii Jamaika aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Grenada jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1962 rääjist. Lavluu lii nuottim Robert Charles Lightbourne, já ton saanijd lii čáállám Hugh Braham Sherlock.
Museokorttâ
Historjá
Suomâst museolito korttâ valdui anon vyesimáánu 5. peeivi 2015. Talle peesâi 154 museon já oovtâ ive korttâ maavsij 54€. Vuossâmuu kyevti mánuppaajeest vuábdojii jo paijeel 9 000 korttâd.
Toimâmalli
Museokoortâ vyebdimpuáđuh macâttuvvojeh museoid kolliistâlleemeeri vuáđuld. Ton lasseen museokorttâ-vuáháduv paijeentoollâm- já ovdánemkoloh ruttâduvvojeh uásild tain puáđuin, moh šaddeh koortâi vyebdimist.
Vesilahti
Vesilahti (epivirgálávt ) lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Vesilahtist ääsih 4 398 olmožid, já ton vijdodâh lii 353,94 km², mast 52,92 km² lii čääci. Vesilahti naaburkieldah láá Akaa, Lempäälä, Nokia, Pirkkala, Sastamala já Urjala.
Museokorttâ
Toimâmalli
Museokoortâ tooimâ hoittáá FMA Creations Oy, mon oomâst Suomen museoliitto ry.
Vesilahti
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alholahti, Hakkila, Halkivaha, Heinäsuo (Heinutsuu), Hiirenoja, Hinsala, Iloinen, Jokioinen, Junnila, Järvenranta, Kaakila, Kahnala, Kaltsila, Keihonen, Korpiniemi, Koskenkylä, Koski, Kostiala, Krääkkiö, Kurala, Kurkela, Kärkölä, Lohnattila, Mantere, Menkala, Mustinen, Narva, Niemenkylä, Niemenpää, Ojoinen, Onkemäki, Palho, Pörölä, Pöyhölä, Rautiala, Riehu, Riitiälä, Rämsöö, Saarela, Sakoinen, Salospohja, Sarkkila, Suonola, Toivola, Unajala, Vakkala, Valkkinen, Vesilahti markkân, Viljula, Vännilä já Yliskylä.
Museokorttâ
Vaikuttâsah
Museokorttâ lii meid nubásmittám, maht ulmuuh kolliistâleh museoin. Korttâhaldâšeijeeh pyehtih ovdâmerkkân elâččiđ museost siisâpeessâmliipu mävsihánnáá já keččâđ tuše uási museočuágálduvvâst, jis nuuvt halijdeh. Sij pyehtih meid kolliistâllâđ siämmáá museost teikkâ čáitálduvvâst maŋgii. Ton lasseen ulmuuh láá kolliistâlškuáttám tagarijn museoin, main sij iä veltihánnáá kolliistâlâččii, jis ličij ferttim uástiđ siisâpeessâmliipu.
Vesilahti
Siijdah
Kursiiváin merkkejum siijdah láá onnáá peeivi ollásávt teikâ uásild Vesilahti kieldâ ulguubeln.
Museokorttâ
Vaikuttâsah
Aalto-ollâopâttuv tutkâmuš mield koortâ áánsust museoin eelih eenâb já eenâb ulmuuh já museoh finnejeh eenâb puáđuid. Ton maŋa ko museokorttâ valdui anon, museoin kolliistâlmeh láá lamaš jyehi ive ulâttâsmeeri.
Gran Canaria
pienoiskuva|Gran Canaria satelliitkove Gran Canaria lii kuálmádin stuárráámus suálui Kanariasuolluin Tenerife já Fuerteventura maŋa. Suollust láá 852 688 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 1 560,10 km². Gran Canaria uáivikaavpug lii Las Palmas de Gran Canaria.
Suõmmkar (album)
Suõmmkar lii siämmáánommâsii muusikjuávhu vuossâmuš studioalbum. Album almostui porgemáánust 2018 Ijâttes ijjâ -festivaalist. Skiäru pyevtittij Tuupa Records.
Mijnejeijeekiärppááh
Mijnejeijeekiärppááh láá finnim noomâs tast, ko toi suovsah iälusteh šado loostâin mijnejeijen ađai kyevzen já toh poreh šado lostáid muhâttellee pocceid, moh kasoh taađeest ko suoksâ-uv stuáru. Suomâst láá kuáhtájum paijeel 200 mijnejeijeekiärpáššlaajâ já jyehi šlaajâ suoksâ kuáđá maŋŋaalsis toos tijpâlii kovvoos ađai miijne. Veikkâ kiärppááh já toi suovsah láá uceh, te suovsâ puurrâm poccee kuittâg kuárid loostâ uásild tâi ollásávt.
Mesagne
Mesagne lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Mesagnest ääsih 25,963 olmožid. Ton vijdodâh lii 124,05 km², já alodâh 72 m. Mesagne naaburkieldah láá Brindisi, Latiano, Oria, San Donaci, San Pancrazio Salentino, San Vito dei Normanni já Torre Santa Susanna.
Historjá
Mesagnest šoodâi kaavpug ive 1999.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Torretta, Capece, Muro Tenente, Chiancaro, Cavallino, Pignatella, Corti vecchie, Santo Stefano, Gioia, Muri, Castellana, Tobiano, Cerrito, Canali, Palmitella, Laviano, Vergine, Cavaliere, Caracciolo, Maria delle Grazie, Annunziata, Verardi já Ferrizzulo.
Kumâttâsčuoškah
Kumâttâsčuoškah (Ptychopteridae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Kumâttâsčuoškah sulâstiteh čuoškâeeni, mut láá čuuvtij ucebeh já suájákovoseh láá váhá ereslágáneh. Roppâ lii kildeečâppâd. Suovsah láá čäčielleeh já lättejeh siämmáásulâsávt ko čuoškâ-uv suovsah.
Vyelihiäimuh
Catalogue of Life mield:
ITIS mield:
Ive 2022 sämikielâliih kirjeh
Ive 2022 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2022.
Kemiallâš merkkâ
thumb|Heliumaatoom kemiallâš merkkâ (He) sehe [[massaloho|massa- já oorniglovoh]]
Kemiallâš merkkâ lii uánihis, läättinlâš pustavijd kevttee merkkimvyehi algâamnâsáid. Puoh luándu algâamnâsáid láá oovtâ teikkâ kyevti puustav kukkosâš merkkâ, mut motomijn rahtum algâamnâsijn láá koskâpuddâsâš kemiallâš meerhâst kulmâ puustav. Kemiallâš ovtâstuvâi kemiallâš myenster lii rahtum ovtâstuv algâamnâsij kemiallâš meerhâin.
Ko algâamnâs kemiallâš meerhâst láá kyehti puustav, ovdemuš lii stuorrâ- já maajeeb uccâ puustav. Ovdâmerkkân Co lii kooboolt kemiallâš merkkâ, mut CO lii haapi (O) já čiiđâ (C) kemiallâš ovtâstuv čiđđâmonoksid kemiallâš myenster.
Kemiallâš meerhah kiävttojeh uánádâssân já materiaaltekniikâst meetaalsiähusij meetaalkoskâvuođâ olgospyehtimân. Toh kiävttojeh meid reaktio-ovtâlduvâin. Meerhah láá läättinkielâlij noomâi uánádâsah, ovdâmerkkân Au (kolle) puátá läättinkielâ säänist Aurum. Toh láá tubdum maailmvijđosávt, ko eres kielâin algâamnâsij noomah pyehtih leđe aaibâs ereslágáneh. Ovdâmerkkân natrium já kalium meerhah láá ubâ maailmist Na já K, mut eŋgâlâškielâst toi noomah láá sodium já potassium.
Algâamnâs kemiallâš merkkâ lii ain siämmáš puoh isotoopáid. Jis isotoopijd ferttee iäruttiđ, tego váimusfyysiikâst, te puáhtá kemiallâš meerhâ oovdân pajeindeksin čäälliđ isotoop massalovo. Ovdâmerkkân 2H meerhâš deuterium ađai vety isotoop, mon massaloho lii 2. Motomin meid algâamnâs oornigloho lii merkkejum massalovo vuálá. Ovdâmerkkân 12H.
Puoh algâamnâsijn ij lah nommâ, mut toh láá finnim koskâpuddâsâš noomâ, mii vuáđuduvá läättinkielâlâš lohosaanijd. Tai algâamnâsij meerhâin láá kulmâ puustav, ovdâmerkkân algâaamnâs, mon oornigloho lii 119 lii ununennium (Uue).
Oh Uganda, Land of Beauty
Oh Uganda, Land of Beauty lii Uganda aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1962 rääjist. Lavluu lii nuottim George Wilberforce Kakomoa, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Säänih
===Eŋgâlâskielân ===
Monacilioni
Monacilioni lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Monacilionist ääsih 466 olmožid. Ton vijdodâh lii 27,21 km², já alodâh 590 m. Monacilioni naaburkieldah láá Campolieto, Macchia Valfortore, Pietracatella, Ripabottoni, San Giovanni in Galdo, Sant'Elia a Pianisi já Toro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ravgâ
Ravgâ (Calidris pugnax, ovdâlist Philomachus pugnax) lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee.
Kirovohrad kuávlu
thumb|right|Kirovohrad kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Herson kuávlu ( teikkâ Кіровоградщина) lii haaldâtlâš kuávlu kuávdoo Ukraina. Kuávlu vijđodâh lii 24 588 km² já ive 2021 tobbeen assii 920 128 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Dnipropetrovsk kuávlu, mäddin Mykolajiv já Odessa kuávluh, uárjin Vinnytsja já tavveen Tšerkasy já Pultava kuávluh. Kuávlu já Kropyvnytskyi pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Kropyvnytskyi, kost ive 2021 aalgâst assii 222 695 olmožid.
Ravgâ
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ores lii 31–34 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 168–242 g. Ucceeb niŋálâs lii 46–50 cm kukkosâš já tiäddá 85–126 g. Kiđđuv orásist lii fiijnâ puzzâviergi čiäppát pirrâ já vuoptâtieppi uáivi alne. Orásij puzzâlovduuh láá uáli jieškote-uvlágáneh, kirjááh já maaŋgâivnásiih. Niŋálâs selgipeeli lii tevkiskirjáá já čuávji čuovvâd. Lasanemääigi maŋa ores sulâstit niŋálâs.
Kirovohrad kuávlu
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Ive 2020 räi Kirovohrad kuávlu lâi juohhum 21 pirrâdâhân já 4 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Kirovohrad kuávlun kuleh innig nelji pirrâduv:
Kaavpugeh
Kuávlu stuárráámuuh kaavpugeh lijjii ive 2021: Kropyvnytskyi (222 695 ässed), Oleksandrija (77 303 ässed) já Svitlovodsk (43 931 ässed).
Ravgâ
Lavdâm já eellimpiirâs
Ravgâ pessee Tave-Euroop já Ruošâ jeggikuávluin, Suomâst eromâšávt taveoosij jeegijn já njeešijn. Suomâst pessejeh áárvu mield 5 000–8 000 paarrâd. Ravgâ tálvástâl Koskâmeerâ kuávlust já Afrikist. Oráseh värrejeh kesi-syeinimáánust já niŋálâsah sehe nuorâ lodeh syeini-čohčâmáánust. Ravgâ máccá Suomân pessiđ cuáŋui-vyesimáánust. Nääli lii uccánâm moonnâm iivij ääigi, já ravgâ lii tääl kriittisávt uhkevuálásâš Suomâst.
Lasanem
Kiđđuv oráseh čokkâneh kiihâmsoojijd já taistâleh koskânis. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust nelji mane já láálá taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih 23 peeivi ahasâžžân.
Coco Chanel
thumb|Gabrielle Chanel ive 1931 Gabrielle Bonheur “Coco” Chanel lâi ranskalâš pivtâssundáttellee, nisonij muoti pälgisliäkkoo já finnodâhnissoon, kii vuáđudij muotitáálu Chanel ive 1910. Sun lâi Ranska ohtâ haute couture -muoti njunošnoomâin masa kutlov ihheed. Suu kočodeh motomin vuosmužžân modernnisonin.
1920-lovvoost Coco Chanel muivij muotimaailm, ko ij miettâm kevttiđ korsettijd já eres ton ääigi nisonáid sundáttâllum unohâs pihtsijd. Sun sundáttâlâi pihtsijd, main lijjii vaiguttâsah almai pihtâsij materiaalijn já čuoppâmijn, mutâ moh lijjii eleganteh oovtkiärdánvuođâinis. Klassisâš jakkupiivtâs já ucc’čappâd láá-uv šoddâm suu kieđâin. Pihtâsij lasseen suu tobdeh meid Chanel No. 5 -parfyymist.
Eellim
Gabrielle Bonheur Chanel šoodâi porgemáánu 19. peeivi 1883 Saumurist, Ranskaast jottee kävppijâsâi kievhis perrui. Suu enni Jeanne Devolle jaamij ko Chanel lâi tuše 12-ihásâš, mast maŋa eeči Albert Chanel vuolgâttij suu uárbásij pááikán Aubazinen, kost nunáh pajasšoddâdii suu já suu kyehti uábi. Chanel kyehti viiljâ eeči adelij nube perrui. Nunnáin nuorâ Coco oopâi kuárruđ.
Karrieer
Tast maŋa ko Chanel 18-ihásâžžân vuolgij uárbistáálust, lâi sun mottoom ääigi pargoost lávlon. Ton pargoost sun uážui jiellâhnoomâs Coco.
Ive 1910 Chanel vuáđudij hattâpuuvdâ "Chanel Modes" Pariisi kuávdážân 21 rue Cambonân, alda Place Vendôme já Rue du Faubourg Saint-Honoré. Jotelávt sun uážui peggim hattârähten, já vijđedškuođij tooimâs. Sun rähtiškuođij meid pihtsijd, já sundáttâlâi oovdâst ovttáin Ranska čepimuin parfyymvalmâšteijein, Ernst Beauxáin, Chanel No. 5 -parfyym, mii almostui ive 1921. Parfyym iššijn Chanel muotitáálu árvu 1920-lovo loopâst rekinistui jo miljovnijn, já tast lijjii paijeel 2 000 parged.
Chanel populaarkulttuurist
Coco Chanel elimist láá ráhtám čaaitâlm já jieškote-uvlágánijd kiirjijd já elleekuuvijd.
Pirkanmaa eennâmkodde
Pirkanmaa lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 15 560 km² já ässeeloho 530 648. Tot raijâšuvá tavveen Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Satakunta eennâmkoodán, nuorttân Koskâ-Suomâ eennâmkoodán, maadânuorttân Päijät-Häme eennâmkoodán, já mäddin Kanta-Häme sehe Varsinais-Suomâ eennâmkuddijd. Pirkanmaa lii ässeelovo mieldi Suomâ nubben stuárráámus eennâmkodde. Pirkanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Tampere.
Kieldah
Pirkanmaa eennâmkoddeest láá 23 kieldâd, main 12 láá kaavpugeh.
Hunky Dory
Hunky Dory lii David Bowie niäljád studioalbum, mii almostui juovlâmáánu 17. peeivi 1971. Skiärru päddejui Trident Studiost Lontoost, já ton pyevtitteijen tooimáin Bowie já Ken Scott.
Album muusik lii glam rock, mut tast láá meid ennuv folkmuusik jiešvuođah. Albumist láá meid tribuuteh Bowie mielâmusikkáráid Lou Reedân (pittá "Queen Bitch") já Bob Dylanân (pittá "Song for Bob Dylan") sehe taaidâr Andy Warholân. Pittá "Kooks" vuod lii čujottum Bowie kaandân Zowien.
Kritikkáreh rámmojii album, mut tot ij miänástum listoin ovdil Bowie čuávuváá album The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars almostittem. Ton album mielâstumvuođâ mield meid Hunky Dory finnij huámmášume já pajanij listoid. Meid single "Life on Mars?" pajanij listoid eskin kesimáánust 1973.
Pitáh
Puoh pittáid lii nuotâstâm já čáállám David Bowie, pic "Fill Your Heart", mon lává nuotâstâm Paul Williams já Biff Rose.
Baranello
Baranello lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Baranellost ääsih 2,489 olmožid. Ton vijdodâh lii 25,00 km², já alodâh 610 m. Baranello naaburkieldah láá Busso, Colle d'Anchise, Spinete já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kökar
Kökar lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Kökarist ääsih 226 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 165,02 km², mast 2 101,44 km² lii čääci. Kökar naaburkieldah láá Föglö, Parainen já Sottunga. Kökar lii ässeelovo mield Suomâ nubben ucemus kieldâ Sottunga maŋa.
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah
Finnö, Hamnö, Hellsö, Karlby (Kaarlenkylä), Kyrkogårdsö, Österbygge já Överboda.
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2022: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui skammâmáánu 1. peeivi 2022 Helsigist, Suomâst.
Urjala
Urjala (epivirgálávt ) lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Urjalast ääsih 4 624 olmožid, já ton vijdodâh lii 505,38 km², mast 29,98 km² lii čääci. Urjala naaburkieldah láá Akaa, Forssa, Humppila, Hämeenlinna, Punkalaidun, Sastamala, Tammela já Vesilahti.
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Taan ive lijjii kulmâ sämmilii iävtukkâssân Tave-enâmij rääđi palhâšuumijd. Kirjálâšvuođâpalhâšumán lâi Mary Ailonieida Sombán Mari iävtukkâssân tihtâkirjestis Beaivváš mánát já Párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšumán Sara Vuolab tihtâkirjestis Gárži já Moa Backe Åstot nuorâiromanistis Himlabrand.
Urjala
Historjá
Urjala vuáđudui ive 1868.
Apollo-ohjelm
thumb|Apollo-ohjelm logo Apollo-ohjelm lâi Amerik NASA-komovuotâornijdume olášittem mánudâšohjelm 1960–70-lovoin. Puoh aalgij tallaa predident John F. Kennedy saavâst, mast sun almottij, et Amerik áigu vuolgâttiđ ulmuu Mánudâžân, väzziđ Mánudáá aaseest já pyehtiđ astronautijd torvolávt Enâmân. Pooliitlii juurdân lâi peessâđ Mánudâžân ovdil Ruošâeennâm. Apollo-ohjelmist lijjii loopâloopâst 11 kirdemid komovuotân, main olmooš kiirdij komovuotân: Apollo 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 já 17. Apollo 11 lâi vuosmuš, main olmooš siäivui Mánudáá asan.
Urjala
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Urjala markkân.
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Kirjálâšvuođâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Urjala
Siijdah
Urjalast lijjii ive 1922 30 sijdâd: Annula, Hakkila, Halkivaha, Honkola, Huhti, Ikaala, Järviö, Kamppari, Kankaanpää, Kehro, Kokko, Kölli, Laukeela, Matku, Menonen, Nuutajärvi, Pappila, Perho, Puolimatka, Raitoo, Rusila, Salmi, Saviniemi, Urjala, Vahonen, Valajärvi, Velkala, Vuoltee, Väkkärä já Välkkilä.
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Elleekovepalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2021 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Muusikpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Pirâspalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Apollo-ohjelm
Olmooš kiirdij Apollo 7–10 fáárust, já taah kirdemeh valmâštâllii ulmuu siäivum Mánudáá asan. Apollo 11 siäivui vuosmustáá Mánudâžân. Ton maŋa meid Apollo 12–17 kirdemeh seivuu, eereeb Apollo 13, mon huolâttâsmooduul happivuárkká pävkittij koskân kirdem, já rakkeet kiirdij Mánudáá pirrâ já maacâi Enâmân Mánudâžân siäivuhánnáá. Apollo 4, 5 já 6 lijjii olmoošvievâttes kirdemeh.
Apollo-ohjelmist viärráámus luhottesvuotâ tábáhtui Apollo 1 testaamij ääigi. Taan luhottesvuođâst moduulist cokkânij tullâpuálu, mast puoh kulmâ astronaut jammii tállân. Apollo 2–3 iä kirdám ollágin.
Apollo-ohjelmân lijjii aalgâalgâlávt vuávájum vala kirdemeh 18–20, mut toh macâttuvvojii kyevti luhottesvuođâ já ohjelm ruđâttume keežild.
Agnès Varda
Agnès Varda ([aɲɛs varda], š. Arlette Varda, ) lâi Belgiast šoddâm ranskalâš elleekovestivrejeijee, kietâčällee, čuovâkovvejeijee já artist. Suu tyejeh elleekovesyergist lijjii uáli jo teháliih ranskalâš elleekove uđđâ pááru šoddâmân. Ive 2017 sust šoodâi vuosmuš nissoonstivrejeijee, kii uážui Oscar-kunneepalhâšume, já čuávuváá ive sun lâi puárásumos iävtukkâs kuássin kištottâlmin Oscar-palhâšuumeest.
Nuorâvuotâ já škovlim
Arlette Varda šoodâi vyesimáánu 30. peeivi 1928 Ixellesist, Belgiast ranskalâš Christiane (j.s. Pasquet) já kreikkalâš insiner Eugene Jean Vardan. Nube maailmsuáđi ääigi peerâ aasâi kárbást uccâ kuálásteijeekylá Sètest Maadâ-Ranskaast.
Varda luuvâi kirjálâšvuođâ já psykologia Sorbonnest, já tast maŋa taaiđâhistorjá École du Louvrest.
Karrieer
Varda algâttij karrieeris čuovâkovvejeijen. Sun poorgâi Théâtre national populaire čuovâkovvejeijen iivij 1951–1961, já suu kiäsutškuottii teatter- já elleekovesyergih. Varda ij tubdâm elleekoverähtim ollágin, ko ive 1955 sun raahtij vuosmuu elleekoovees La Pointe Courte, mon sun kuvvij Sètest, já mast sun keevtij sehe čaittâleijeid já páihálijd ulmuid.
Persovnlâš eellim já jäämmim
Varda teeivâi Jacques Demy ive 1959. Suoi naajáin ive 1962 já láin oovdâst ain Demy jäämmim räi ive 1990.
Njuhčâmáánu 29. peeivi 2019 90-ihásâš Varda jaamij päihistis purâstaavdân.
Kerris
thumb|300px|Kerris Kerris lii jođettemniävvu. Keevâtlávt tot lii kárbá hámásâš pulkkur, mon puáhtá keessiđ muottuu alne. Kerris lii lamaš čoođâ aaigij tergâdis išeniävvu anarâššáid. Lii máhđulâš, et kárbárähtimtáiđu já kerrisrähtimtáiđu ovdánii siämmáá-áigásávt anarâšâi kooskâst.
Šlaajah
Kerriseh láá lamaš kuuđâlágáneh:
Kerris uásih
Kerris uásih láá:
Kiävttu
Kerris kevttui eromâšávt tävirij joođeetmân. Anarâšah läävejii meid rähtiđ kerrisijd vyebdim várás. Sij vuobdii iänááš kerrisijd já rievâid sehe tyellitälli sovskammuid, peeskâid já kistuid. Ton lasseen kerris kevttui motomin joba mitto-ovtâdâhhân-uv. Tävirij meeri mittedui nuuvt ete tot lâi ovdâmerkkân oovtâ kerris verd ige tiätu kiilumere verd.
Inkoo
Inkoo lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Inkoost ääsih 5 366 olmožid, já ton vijdodâh lii 954,02 km², mast 604,13 km² lii čääci. Inkoo naaburkieldah láá Lohja, Raasepori já Siuntio sehe meerâ peht Kirkkonummi.
Historjá
Inkoo vuáđudui ive 1335.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Chiaki Kuriyama
Chiaki Kuriyama (š. 10. roovvâdmáánu 1984, Tsuchiura, Jaapaan) lii jaapaanlâš čaittâleijee, lávloo já malli. Suu vuosmuš stuorrâ elleekoveroolâ lâi elleekooveest Shikoku (死国, 1999), mutâ maailmvijđosávt sun kulostui elleekuuvijn Battle Royale (2000).
Filmografia
Käldee IMDb
Navajokielâ
Navajokielâ (navajokielân Diné bizaad) lii ohtâ Amerik algâaalmugij kielâin, mii kulá na-dené-kielâkoodán. Ovtâstum staatâi viehâdâhlyeštim mield kielâst lijjii ive 2018 sullân 160 000 sárnod.