cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aanaar
Eennâmtiätu já šoŋŋâdâh
Nube maailmsuáđi maŋa Suomâ vuobdij Sovjetlitton Njuámmilcooskâs-Uáivuškuoškâ kuávlu, mon tááhust Aanaar vijđodâh uccánij 176 km².
Avveel šoŋŋâdâh
Käldee: Ilmatieteen laitos
Čuákkipääihih
Ihe 2018 loopâst Anarist assii 6 930 olmožid, kiäin čuákkipaaihijn 4 386, ađâi 65,9 % ässeelovvoost.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1962
1962 (MCMLXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1960-lovo kuálmád ihe.
1322
1322 (MCCCXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1320-lovo kuálmád ihe.
Iran
Historjá
Ive 1935 räi staatâ virgálâš nommâ lâi Persia.
Kuávlulâš jyehim
Iranist láá 5 kuávlu, main láá 31 provinsid ( ostān, ml. استان‌ها ostānhā). Kesimáánu 23. peeivi 2010 uđđâsumos já 31. provins Alborz šoodâi Teheran provinsist. Provinseh láá juohhum šahrestaanáid já šahrestaaneh haldâttâhpirrâduvváid (bakhš).
thumb|center|800px|[[Damavand lii Iran alemus vääri.]]
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Trinidad já Tobago
thumb Trinidad já Tobago lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Port of Spain.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Skammâmáánu 8.
Skammâmáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 312. peivi (kárgámive 313. peivi). Ive loopân láá 53 peivid.
Skammâmáánu 6.
Skammâmáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 310. peivi (kárgámive 311. peivi). Ive loopân láá 55 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: ruátálâšvuođâ peivi ađai Kustaa Adolf -peivi
Porgemáánu 21.
Tábáhtusah
thumb|Amazon meccipuáluh satelliitkooveest
Altidona
Altidona lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Altidonast ääsih 3 540 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,97 km², já alodâh 224 m. Altidona naaburkieldah láá Campofilone, Fermo, Lapedona já Pedaso.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Altidona kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Marina di Altidona.
1509
1509 (MDIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1500-ihelove majemuš ihe.
Á
Á lii anarâškielâ puustavoornig kuálmád puustav já läättinlâš puustavoornig lasepuustav.
San Paolo di Jesi
San Paolo di Jesi lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. San Paolo di Jesist ääsih 927 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,11 km², já alodâh 224 m. San Paolo di Jesi naaburkieldah láá Cupramontana, Jesi, Monte Roberto já Staffolo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1499
1499 (MCDXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1490-lovo majemuš ihe.
1850
1850 (MDCCCL) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1850-lovo vuossâmuš ihe.
Piälppáájäävri meccikirkko
thumb|Piälppáájäävri meccikirkko Piälppáájäävri meccikirkko lii suullân 10 kilomeetter keččin Aanaar markkânist, Aanaarjäävri taavaapeln.
Tripoli
thumb|Tripoli
Piälppáájäävri meccikirkko
Piälppáájäävri riddoost lâi anarâšâi tovláá tälvisijdâ já Aanaar kuávdáš ovdil ko tááláš Aanaar markkân šodâškuođij Juvduujuuvâ njáálmán. Piälppáájäävri kirkko lâi kiävtust tassaaš ko uđđâ kirkko valmâštui Aanaar markkânân 1800-lovo loopâst.
Tripoli
Tripoli lii Libya stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Piälppáájäävri meccikirkko
Onnáá peeivi Piälppáájäävri kirkko lii keessiv pivnohis vihkâmkirkko. Kirhoost uárnejuvvoo meiddei immeelpalvâlus pessijái já jonsahpeeivi. Kirho kuuvl jotá 5-kilomeettersâš luándupäälgis.
Njuhčâmáánu 23.
thumb|[[Nils-Aslak Valkeapää 1960-lovvoost]] Njuhčâmáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 82. peivi (kárgámive 83. peivi). Ive loopân láá 283 peivid.
Tripoli
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Piälppáájäävri meccikirkko
Historjá
Piälppáájäävri vuossâmuš kirkko valmâštui jo 1640-lohhoost. Kirho muččâdvuođâst iä lah siäilum tiäđuh ige tot lamaš stuáruduvâs peeleest (6,9 × 5,5 m) stuárráb ko kappel. Juo tállán valmâštum maŋa tot lâi liijgás ucce anarâšâi tárboid.
Uđđâ kirho huksim šoodâi äigikyevdilin 1700-lovo pelimuddoost, ko puáris kirkko lâi peessâm liäggásiđ masa viirrâmtilán. Piälppáájävri tááláá kirho huksimpargoh algâttuvvojii ive 1752, já tot valmâštui ive 1760. Uđđâ kirkko huksejui vissâ-uv puáris kirho oolâ, nuuvtko tallaa ääigist lâi vyehhin.
Kirkko aitârdui kuhes ääigi merikooskâi, mut 1800-lovo pelimudo maŋa ton hoittám kiäppánij. Kirkko peesâi-uv liäggásiđ nuuvt čuuvtij, et tiivoodmist luoppui viijmâg ollásávt. Uđđâ kirkko meridui huksiđ pyerebij jotteemohtâvuođâi pellâs Juvduu njáálmán, kuus tááláš Aanaar markkân lâi šodâškuáttám. Ko uđđâ kirkko valmâštui ive 1888, te paasij Piälppáájävri kirkko meddâl kiävtust.
Piälppáájävri kirkko valdui uđđâsist kiävtun ive 1940. Aanaar markkân kirkko lâi tuššâm ovdláhháá siämmáá ive tälvisuáđi pommittâsâin, já Avveel rukkoosvisteest lâi rahtum koskâpuddâsâš kirkko. Aanaarliih kuittâg meridii toollâđ jonsahpeivi immeelpalvâlus Piälppáájäävrist. Tast šoodâi ärbivyehi, mii juátkoo ain-uv.
Ive ärbikuávlu
Piälppáájävri kirkko väljejui ive 2021 ärbikuávlun. Valjim vuáđudui toos, ete Piälppáájäävri kirhoost já kirkkokiedist láá sämmilâš kulttuurhistorjáliih áárvuh já luánduáárvuh. Tot lii väldikodálávt merhâšittee rahtum piirâs. Ton lasseen kirkkokieddi lii väldikodálávt mávsulâš ärbibiotoop já saje lii toovlášmuštolaavâst suojâlum fastâ toovlášpasâttâs.
Häämi
Kirkko lii häämis peeleest masa täsiverdisâš ristâkirkko. Stuáruduvâs peeleest tot lii tave-mäddisundeest 14 meetterid já nuorttâ- viestârsundeest 13,6 meetterid. Viestârriistâ jotkân huksejui iivij 1760–1766 kiällustaappâl, mon vyeliuási tuáimá kirho viäskárin. Luuptah láá tave- já viestârriistâin. Juovviis kirkkoeennâm pirâstit čeepiht rahtum sibžesäiđi. Kirho aldasijn ij lah hävdieennâm, ko jamižeh hävdiduvvojii piäđui keežild Äijihjoorŋâ Hävdieennâmsuolluid.
Azerbaidžan president
Azerbaidžan president lii Azerbaidžan staatâhovdâ. Vuáđulaavâ artikla 101 mield aalmug väljee president njuolgâ valjâiguin čiččâm ive kooskâi. Eenâb jienâid nuurrâm iävtukkâs šadda presidentin. Táárbu mield uárnejuvvoo nubbe jienâstemrieggee.
Virgepaje
Ovdil ive 2009 paje piištij vittâ ive já siämmáš olmooš puovtij leđe presidentin tuše kyevti pajan. Ive 2009 uárnejum aalmugjienâstem tiet pajeraijiittâs komettui já meddâlistui. Nubbe aalmugjienâstem ive 2016 kuhedij paje viiđâ ivveest čiččâm ihán.
Azerbaidžan presidenteh
Presidentij virgepajeh
Aanaar markkân
Aanaar markkân teikâ Aanaar (, já ) lii sijdâ Aanaar kieldâst Aanaarjäävri riddoost.
Historjá
Anarist láá kavnum arkeologâlâš amnâstuvah, moh čäittih, ete Anarist ääsih ulmuuh jo maŋgâ tuhháát ihheed tassaaš.
Puárásumos vala ton algâalgâlâš saajeest čuážžoo rakânâs Anarist lii Piälppáájäävri meccikirkko.
Suomâ sämikulttuur kuávdáš
Aanaar markkân lii Suomâ sämikulttuur kuávdáš, já tobbeen kávnojeh ovdâmerkkân Säämimuseo Siida já Paje-Laapi luándukuávdáš, moh fäälih máhđulâšvuođâ uápásmuđ Säämi luándoin já kulttuuráin, já Säämi máttááttâskuávdáš, kost puáhtá máttááttâllâđ anarâškielâ já eres-uv sämikielâid.
Käävpih
Aanaar markkânist láá motomeh šiev käävpih, tegu Inarin hopea, Lahjatalo Näkkäläjärvi Oy já Sámi Duodji ry.
Tábáhtumeh
thumb|Skammâkuuvij muotâteatter ive 2012 Anarist uárnejuvvojeh jyehi porgemáánu algâaalmugij muusiktábáhtus Ijâttes Ijjâ já jyehi uđđâivemáánu Skammâkoveh-elleekovefestivaal.
1859
1859 (MDCCCLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1850-lovo majemuš ihe.
Ä
Ä lii anarâškielâ puustavoornig niäljád puustav.
Kuáccám
Kuáccám (orjâlaškielân Guossán já suomâkielân Kuusamo) lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kuáccámist ääsih 15 134 olmožid, já ton vijdodâh lii 5 808,96 km², mast 830,66 km² lii čääci. Kuáccám naaburkieldah lah Puáššu, Kyelijävri, Suomussalmi já Taivalkoski.
Historjá
Kuáccám vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 2000.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alakitka, Heikkilä, Hiltunen, Irni, Jokilampi, Kallunki, Kantokylä, Kemilä, Kero, Kesäniemi, Kiitämäjärvi, Koskenkylä, Kuolio, Kurvinen, Kärpänkylä, Käylä, Lämsänkylä, Maaselänkylä, Murtovaara, Poussu, Puutteenkylä, Rukajärvi, Määttälänvaara, Soivio, Suorajärvi, Tammela, Teeriranta, Törmäsenvaara, Vasaraperä, Virrankylä, Vuotunki, Lehto, Kiviperä
Â
Â lii anarâškielâ puustavoornig nubbe puustav. Anarâškielâ lasseen tot lii nuorttâlâš-, romania- já vietnamkielâ puustavoornigijn. Friuli-, kymri-, portugal-, ranska-, tuurki-, vallon- já viestârfrisikielâst tom kevttih a-puustav variantin.
1973
1973 (MCMLXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1970-lovo niäljád ihe.
Skammâmáánu 9.
Skammâmáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 313. peivi (kárgámive 314. peivi). Ive loopân láá 52 peivid.
Uđđâivemáánu 6.
Uđđâivemáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 6. peivi. Ive loopân láá 359 peivid (kárgámive 360 peivid).
Skammâmáánu 9.
Tábáhtusah
25px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Suomâ Säämi Parlament vuáđudempeivi
Daphne du Maurier
Daphne du Maurier [ˈdæfni duː ˈmɒri.eɪ] lâi eŋlandlâš kirječällee. Näimilito čuolmâdim maŋa ive 1932 suu nommâ lâi Daphne Browning, mutâ puoh suu kirjeh almostuvvii noomáin Daphne du Maurier.
Uđđâivemáánu 6.
Tábáhtusah
Luáppijááh
1830
1830 (MDCCCXXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1830-lovo vuossâmuš ihe.
Skammâmáánu 10.
Skammâmáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 314. peivi (kárgámive 315. peivi). Ive loopân láá 51 peivid.
P. D. James
P. D. James lâi eŋlandlâš kirječällee. Suu ubâ nommâ lâi Phyllis Dorothy James, já näimilito čuolmâdim maŋa ive 1941 Phyllis Dorothy White, mutâ suu kirjeh almostuvvii noomáin P. D. James. Sun čaalij ohtsis kyehtlov kirjed.
Iran provinseh
400px|thumb|right|Iran provinsij kárttá Iran provinseh ( ostān, ml. استان‌ها ostānhā) láá Iran alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Ive 2010 rääjist Iran lii juohhum 31 provinsân.
Tukums
Tukums lii kaavpug Latviast. Tukumsist ääsih 16 810 olmožid, já ton vijdodâh lii 12,9 km².
Historjá
Tukumsist šoodâi kaavpug ive 1795.
1943
1943 (MCMXLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1940-lovo niäljád ihe.
1489
1489 (MCDLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1480-lovo majemuš ihe.
1831
1831 (MDCCCXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1830-lovo nubbe ihe.
Aasia
Aasia lii eennâmuási. Tot lii eennâmpáálu stuárráámus eennâmuási nuuvt ässeelovo ko vijđodâh-uv peeleest. Aasiast lii sehe maailm alemus saje, Mount Everest Himalaja váráduvvâst, já eennâmase vyeligumos saje Jáámmámmeerâ.
Kielah
thumb|600px|left|Aasia kielâkodeh
Aasia staatah
pienoiskuva
Kuálhismeerâ
thumb|Kuálhismeerâ Kuálhismeerâ lii stuárráámus já kieŋâlumos merâkuávlu maailmist, kyehti keerdi stuárráb ko Atlant, já tast lii meid kyehti keerdi eenâb čääci. Tot váldá kuálmáduási maailm eennâmasseest já uulât tavveen Arktisist máádás Antarktis räi já viestârist Aasia já Australia kuávluin Tave- já Maadâ-Amerik nanamáid nuorttân. Kuálhismeerâ, já siämmást ubâ maailm, kieŋâlumos saje lii Mariaanij hävdi.
1666
1666 (MDCLXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1660-lovo čiččâd ihe.
Irkutsk
thumbnail|right|250px|Irkutsk thumb|Irkutsk ryevdirađesajattâh
Irkutsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Irkutsk vuáđudui ive 1661, já tast šoodâi kaavpug ive 1686.
1282
1282 (MCCLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1280-lovo kuálmád ihe.
San Severino Marche
San Severino Marche lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. San Severino Marchest ääsih 12 260 olmožid. Ton vijdodâh lii 194,26 km², já alodâh 236 m. San Severino Marche naaburkieldah láá Apiro, Castelraimondo, Cingoli, Gagliole, Matelica, Pollenza, Serrapetrona, Tolentino já Treia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Agello, Aliforni, Barbari, Berta, Biagi, Cagnore, Canfaito, Cappella, Carpignano, Caruccio, Case Bruciate, Casette, Castel San Pietro, Cesolo, Chigiano, Colleluce, Collicelli, Colmone, Colotto, Corsciano, Cusiano, Elcito, Gagliannuovo, Gaglianvecchio, Granali, Isola, Maricella, Marciano, Martinelli, Monticole, Mozzacatena, Orpiano, Palazzata, Parolito, Patrignolo, Pieve, Pitino, Portolo, Rocchetta, San Mauro, Sant'Elena, Serrabassa, Serralta, Serripola, Serrone, Stigliano Capo, Stigliano Piede, Sventatora, Tabbiano, Taccoli, Ugliano, Uvaiolo, Valdiola já Villanova.
Skammâmáánu 13.
Skammâmáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 317. peivi (kárgámive 318. peivi). Ive loopân láá 48 peivid.
Daugavpils
Daugavpils lii kaavpug Latviast. Daugavpilsist ääsih 82 076 olmožid. Ton vijdodâh lii 72,48 km², já alodâh 105 m.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Skammâmáánu 11.
thumb|right|Ruátálâš lávloo [[Sven-Bertil Taube Gröna Lundist ive 2014]] Skammâmáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 315. peivi (kárgámive 316. peivi). Ive loopân láá 50 peivid.
Tunis
Tunis lii Tunisia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii meid niäljádin stuárráámus kaavpug Maghreb-kuávlust (Casablanca, Alger já Tripoli maŋa). Tunis lii tavenuorttii Tunisiast Koskâmeerâ riddoost.
Trond Trosterud
thumb|Trond Trosterud Trond Trosterud (š. porgemáánu 30. peeivi 1962) lii kielâtotkee já kielâteknologia professor Tromsa ollâopâttuvvâst. Sun lii kielâteknojuávhu hovdâ. Kielâtekno ráhtá pargoniävuid sämikielâi várás. Ivij 2015–2016 sun jođettij anarâškielâ maašinjurgâlemproojeekt, mon ääigi anarâškielân huksejui morfologisâš analysaattor. Proojeekt puáđusin anarâškielâ finnij meiddei e-sänikirje, tivvoomohjelm já maašinjurgâlemohjelm. Taah pargoniävuh láá tääl aktiivlii kiävtust anarâškielâ uáppein já čällein.
Trond Trosterud lii uásálistám anarâškielâ Wikipedia oovdedmân já sun lii toollâm kuursâid Anarist. Ton maŋa anarâškiel Wikipedia-artikkâleh láá šodâškuáttám eenâb.
Trond Trosterud finnij roovvâdmáánust 2021 Färsuolluin M.A. Jacobsen palhâšume färkielâ tivvoomohjelm huksiimist.
Uđđâivemáánu 9.
Uđđâivemáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 9. peivi. Ive loopân láá 356 peivid (kárgámive 357 peivid).
Šoddâmeh
thumb|right|Rigoberta Menchú
Hattula
Hattula lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Hattulast ääsih 9 388 olmožid, já ton vijdodâh lii 427,39 km², mast 69,58 km² lii čääci. Hattula naaburkieldah láá Hämeenlinna, Pälkäne já Valkeakoski.
2001
2001 (MMI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi kuálmád ihetuhháát vuossâmuš ihe já 2000-ihelove nubbe ihe.
Hattula
Historjá
thumb|left|Hattula kieldâlahtemeh Hattula vuáđudui ive 1868.
Đ
Đ lii anarâškielâ puustavoornig oovcád puustav.
Abuja
Abuja lii Nigeria uáivikaavpug já ässeeloovoos mield Nigeria kávcádin stuárráámus kaavpug. Ive 1976 Nigeria meridij sirdeđ uáivikaavpug Lagosist Abujan, mutâ virgálávt Abujast šoodâi uáivikaavpug esken juovlâmáánu 12. peeivi 1991.
Hattula
Kieldâlahtemeh
Uccâ uási Vanaja kieldâst lohtui Hattulan ive 1967. Stuárráámus uási Tyrväntö kieldâst lohtui Hattulan ive 1971.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hakimäki, Halkorpi, Hurttala, Hyrvälä, Ihalempi, Kalkkonen, Katinala, Kerälä, Kivijoki, Koski, Kouvala, Kärsälä, Leiniälä, Lepaa, Mervi, Metsänkylä, Mierola, Nihattula, Nummi, Parola, Parolannummi, Pekola, Pelkola, Pyhälahti, Rahkoila, Saari, Sattula, Takajärvi, Tenhiälä, Valtee, Ventola já Vuohiniemi.
Kuáppil
Kuáppil (, já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst Avveeljuuvâ vuoluukeejist. Ive 2019 tobbeen assii 186 olmožid.
1478
1478 (MCDLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1470-lovo oovcád ihe.
Skammâmáánu 14.
Skammâmáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 318. peivi (kárgámive 319. peivi). Ive loopân láá 47 peivid.
Abidjan
Abidjan lii Elefanttähtirido stuárráámus kaavpug já haaldâtlâš uáivikaavpug. Tot lii meid ässeelohhoos mield ohtâ stuárráámuin ranskakielâlijn kaavpugijn Afrikist já ubâ maailmist. Puoh Afrik kaavpugijn tot lii kuđâdin stuárráámus Lagos, Kairo, Kinshasa, Dar es Salaam já Johannesburg maŋa.
1646
1646 (MDCXLVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1640-lovo čiččâd ihe.
1835
1835 (MDCCCXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1830-lovo kuuđâd ihe.
Amanda Kernell
Amanda Kernell (š. čohčâmáánu 9. peeivi 1986, Ume, Ruotâ) lii ruátálâš-sämmilâš stivrejeijee já kietâčällee. Suu enni lii ruátálâš já eeči maadâsämmilâš. Kernell luuvâi čäällim čaittâlemlyevi já audiovisuaallâš media várás Biskops-Arnöst já juuđij meid Filmpool Nord kietâčäällimkuursâ. Elleekovestivrim sun luuvâi Tanskaast Den Danske Filmskolest iivij 2009–2013. Suu peeggâlmumos elleekove lii Sameblod (2016), mii lii meid suu vuossâmuš kuhes elleekove.
Filmografia
Taat lii Amanda Kernell filmografia :
Ŋ
Ŋ lii anarâškielâ puustavoornig 20. puustav.
Algeria
Algeria, virgálávt Algeria demokraatlâš aalmugtäsiväldi, lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Alger.
Algeria vijđodâh lii 2,4 miljovn km², já tobbeen ääsih suulân 41 miljovn olmožid. Virgáliih kielah Algeriast láá kyehti: arabiakielâ já berberkielâ. Toi lasseen ranskakielâ lii ennuv kiävtust. Staatâ stuárráámus oskoldâh lii islam.
Historjá
Algeria lii ain lamaš kiäinu Euroop, Afrik já Alda-nuortâ koskâsii kaavpâšmist. Nuuvtpa Algeria aalmugist kávnojeh maaŋgah eres tuávááh. Vuosmuuh, kiäh Algeria kuávlun láá asâttum aassâđ, láá berbereh, mutâ 600-lovvoost arabeh väldidii kuávlu. Ko 1500-lovvoost espanjaliih irâttii väldidiđ Algeria, te pottii Ottomaaneh algerialij išán, já nuuvt Algeriast šoodâi uási Ottomaan väldikode.
Algeria saje lii kuittâg tommit vaigâd, ete tot ij lah kuássin lamaš älkkee haldâšiđ. Algeria viestârpele lâi eenâb ohtâvuođâst Marokkon já nuorttiipele Tunisian. Tobbeen assii meid tommit ennuv berberkielâ (teikâ tamazight) sárnooh, ete arabisaatio ij luhostum nuuvt älkkest ko maaŋgâin eres enâmijn Algeria nuorttiibeln. Ton tááhust 1800-lovo aalgâst Algeria ij meidgin lamaš nuuvt herkki ovdediđ politiiklâš nationalism ko ovdâmerkkân Tunisia.
Ive 1830 Ranska väldidij uási Algeriast já haldâšij tom. 18 ihheed maŋeláá, ive 1848, Algeriast šoodâi Ranska eennâmkodde. Puoh aalgij ive 1827, ko Husayn Dey čooskij Ranska tallaa konsul Pierre Deval muáđoid kiärpášfááškuin, ko sunnust lâi vižže Ranska mävsihánnáá lemin veelgist Algerian. Siämmáá ive minister Ranskaast čaalij, ete Algeria väldidem išedičij adeliđ pargo Napoleon soođij veteraanáid. Nuuvtpa kulmâ ive maŋeláá aalgij paijeel čyeti-ive paje, ko Algeria lâi Ranska vääldi vyelni.
Jiečânâsvuođâsuáti Ranska vuástá aalgij ive 1954. Ráávhusopâmuš šoodâi käävci ive maŋeláá, já nuuvtpa syeinimáánu 5. peeivi 1962 Algeria finnij jiečânâsvuođâs.
Eennâmtiätu
Algeriast láá maaŋgah aalmuglâšmeecih, main Tassili n’Ajjer lii Unesco maailmärbičuosâttâh. Unesco luvâttâlmist láá ohtsis čiččâm čuosâttâhhâd, moh láá algerialiih.
Tuše kulmâ prooseent Algeria vijđoduvvâst heivee viljâlmân. Merhâšitteemuuh eennâmtuálu pyevtittâsah láá niisu, ohra, haavvâr, oliiveh, sitrusheđâlmeh já šivettijn kussâ já savzâ.
Viehâdâh
Algeriast ääsih ohtsis paijeel 43,8 miljovn olmožid já mediaaniahe tobbeen lii 28,9 ihheed. Algeria olmoošloho šadda suulân 1,85 % jyehi ive. Tot lii kuittâg ohtâ maailm härvimusávt asâiduttum staatâin - oovtâ neljihâškilomeetter siste ääsih suulân tuše 15,9 olmožid. Kuittâg ton uáivikaavpugist Algerist ääsih ain oovtâ neljihâškilomeetter siste suulân 10 150 olmožid. Kulmâ niäljáduási algerialijn ääsih-uv kaavpugkuávluin. thumb|left|Algeria olmoošloho pyramid 2016
Eenâb ko kulmâ niäljáduási algerialijn láá etnisávt arabeh. Maaŋgâi madduuh láá kuittâg tovláin berberijn, moh láá talle tuše siävuttum Alda-nuortâ arabijguin, maadâeurooplijguin já Sahara máddáápiälái afriklijguin.
Algeria stuárráámus kielâ lii arabiakielâ, mutâ berbereh sárnuh beberkielâ. Stuárráámus uási berberijn láá kuittâg kyevtkielâliih já mättih meid arabiakielâ. 99% algerialijn láá sunnimuslimeh.
Baku
thumb|250px|right|Baku thumb|250px|right|Baku sajadâh kárttáást Baku lii kaavpug Azerbaidžanist. Tot lii staatâ stuárráámus kaavpug já vuáđulaavâ artikla 22 mield Azerbaidžan uáivikaavpug. Tot lii Apšeronnjaargâ maadâuásist Kaspiameerâ riddoost.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1262
1262 (MCCLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1260-lovo kuálmád ihe.
1837
1837 (MDCCCXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1830-lovo káávcád ihe.
Tuorâstâh
Tuorâstâh lii oho niäljád peivi. Tot lii koskoho já vástuppeeivi kooskâst.
Uđđâivemáánu 11.
Uđđâivemáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 11. peivi. Ive loopân láá 354 peivid (kárgámive 355 peivid).
Delaware
Delaware lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Dover.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Humppila
Humppila lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Humppilast ääsih 2 174 olmožid, já ton vijdodâh lii 148,61 km², mast 0,65 km² lii čääci. Humppila naaburkieldah láá Forssa, Jokioinen, Ypäjä, Loimaa, Punkalaidun já Urjala.
Historjá
Humppila vuáđudui ive 1874.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Humppila sajattâhkuávlu.
Siijdah
Huhtaa, Humppila, Koivisto, Murto, Taipale já Venäjä.
Irland
Irland lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Dublin.
Accra
Accra lii Ghana stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1972
1972 (MCMLXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1970-lovo kuálmád ihe.
1458
1458 (MCDLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1450-lovo oovcád ihe.
Tunisia
Tunisia täsiväldi ađai Tunisia lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Tunis.
Viehâdâh
Tunisiast ääsih suulân 11,82 miljovn olmožid, kiäin 98 % láá muslimeh. Tunisia ránnjástaatah láá viestârist Algeria já mäddin já nuorttân Libya.
Kielah
Tunisia virgálâš kielâ lii arabiakielâ, mutâ ton lasseen sárnuh berberkielâid já meid ranskakielâ lii ennuv kiävtust eromâšávt maaŋgâin virgálâš ohtâvuođâin.
1469
1469 (MCDLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1460-lovo majemuš ihe.
Skammâmáánu 17.
Skammâmáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 321. peivi (kárgámive 322. peivi). Ive loopân láá 44 peivid.
1838
1838 (MDCCCXXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1830-lovo oovcád ihe.
1479
1479 (MCDLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1470-lovo majemuš ihe.
Ž
Ž lii anarâškielâ puustavoornig 31. já siämmást majemuš puustav.
Skammâmáánu 19.
Skammâmáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 323. peivi (kárgámive 324. peivi). Ive loopân láá 42 peivid.
Cuáŋuimáánu 15.
Tábáhtusah
thumb|200px|Notre-Dame pyellim
1459
1459 (MCDLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1450-lovo majemuš ihe.
Siida
thumb|Siida ive [[2013]] Siida lii museo já luándukuávdáš Aanaar markkânist. Siidast tuáimih Säämimuseo sehe Meccihaldâttâs Paje-Laapi luándukuávdáš. Säämimuseo lii Suomâ sämmilij aalmuglâšmuseo já ton hovdâ lii Sari Valkonen. Siida čáitálduvah muštâleh sämmilâš kulttuurist, historjást sehe Paje-Laapi luándust. Siida-rakânâs vijđeduvvoo iivij 2020–2022 já siämmáá ääigi ton čáitálduvah uđâsmuveh.
Historjá
Sámi Litto – Saamelaisten yhdistys ry vuáđudij Säämimuseo ive 1959 já ive 1963 lekkui olgomuseo, mii oovdânpuáhtá sämmilij huksimärbivyevi. Tááláš museoviäsu valmâštui ive 1998. Siida pirrâsist lâi aassâm jo keđgiääigi 10 000 ihheed tassaaš já arkeologâlâš amnâstuvah láá kavnum ton kuávlust, tondiet tot lii toovlášmuštokuávlu.
Olgomuseo
Siida olgomuseost láá masa vittlov viässud já rakânâssâd, moh láá juohhum kulttuurkuávlu tâi kevttimulme miäldásijd juávhoid suullân 800 meetter kukkosâš suoppâinhámásâš pálgá piällás. Čuosâttuvah muštâleh Suomâ kuulmâ sämikulttuur kulttuurärbivyevist, rähtimärbivyevist já iäláttâsâin.
Olgomuseo lii áávus museo ávusorroomaaigij mield.
1449
1449 (MCDXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1440-lovo majemuš ihe.
Cuáŋuimáánu 26.
thumb|Erkki itkonen ive 1981 Cuáŋuimáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 116. peivi (kárgámive 117. peivi). Ive loopân láá 249 peivid.
Dhaka
Dhaka lii Bangladesh stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Turkki
thumb thumb Turkki, virgálávt Tuurki täsiväldi , lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Ankara.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Acquaviva (San Marino)
Acquaviva lii kieldâ San Marinost. Acquavivast ääsih 2 147 olmožid. Ton vijdodâh lii 4,86 km², já alodâh 237 m.
Delfiin
thumb|right|Delfiinij lavdâm
Eellimvyevih já lattim
Toh pivdeh juávhust já poreh makrillijd, siildijd já sardiinijd. Delfiin puáhtá finniđ tuše oovtâ čiivgâ kerdistis. Tááláá ääigi delfiineh škovliittuvvojeh já láá meid delfinaarioh, kost sij taheh uuđhijd.
Acqualagna
Acqualagna lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Acqualagnast ääsih 4 293 olmožid. Ton vijdodâh lii 50,69 km², já alodâh 204 m. Acqualagna naaburkieldah láá Cagli, Fermignano, Urbania já Urbino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bellaria, Canfiagio, Ca'Romano, Case nuove, Farneta, Fossato, Furlo, Naro, Pelingo, Petriccio já Pole.
1874
1874 (MDCCCLXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1870-lovo viiđâd ihe.
1913
1913 (MCMXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1910-lovo niäljád ihe.
1418
1418 (MCDXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1410-lovo oovcád ihe.
Sant'Angelo in Pontano
Sant'Angelo in Pontano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sant'Angelo in Pontanost ääsih 1 354 olmožid. Ton vijdodâh lii 27,38 km², já alodâh 473 m. Sant'Angelo in Pontano naaburkieldah láá Falerone, Gualdo, Loro Piceno, Montappone, Penna San Giovanni, Ripe San Ginesio já San Ginesio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Padasjoki
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Padasjoki markkân.
Turkmenistan
thumb Turkmenistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Ašgabat.
1398
1398 (MCCCXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1390-lovo oovcád ihe.
Uđđâivemáánu 13.
thumb|right|[[Sophie Taeuber-Arp Sveeici 50 frangi sedâlist]] Uđđâivemáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 13. peivi. Ive loopân láá 352 peivid (kárgámive 353 peivid).
Addis Abeba
thumb| thumb|Addis Abeba Etiopiast
Addis Abeba (amharakielân አዲስ አበባ, "uđđâ kukká", oromokielân Finfinne) lii Etiopia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Juovlâmáánu 22.
Juovlâmáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 356. peivi (kárgámive 357. peivi). Ive loopân láá 9 peivid.
1439
1439 (MCDXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1430-lovo majemuš ihe.
Skammâmáánu 22.
Skammâmáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 326. peivi (kárgámive 327. peivi). Ive loopân láá 39 peivid.
1606
1606 (MDCVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1600-ihelove čiččâd ihe.
Sant'Elpidio a Mare
Sant'Elpidio a Mare lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Sant'Elpidio a Marest ääsih 17 180 olmožid. Ton vijdodâh lii 50,52 km², já alodâh 251 m. Sant'Elpidio a Mare naaburkieldah láá Civitanova Marche, Fermo, Monte Urano, Montecosaro, Montegranaro já Porto Sant'Elpidio.
Historjá
Sant'Elpidio a Marest šoodâi kaavpug ive 1828.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bivio Cascinare, Cascinare, Casette d'Ete, Castellano, Cretarola já Luce.
1429
1429 (MCDXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1420-lovo majemuš ihe.
Janakkala
Janakkala lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Janakkalast ääsih 16 298 olmožid, já ton vijdodâh lii 586,07 km², mast 38,63 km² lii čääci. Janakkala naaburkieldah láá Hausjärvi, Hämeenlinna, Loppi já Riihimäki.
Historjá
thumb|left|Vanaja kieldâ jyehim Janakkala vuáđudui ive 1866.
Kieldâlahtemeh
Uási Vanaja kieldâst lohtui Janakkalan ive 1967.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hallakorpi, Harviala, Heinäjoki, Hiisi, Hyvikkälä, Jokimaa, Kerkkola, Kernaala, Kiipula, Kiri, Koljala, Leppäkoski, Löyttymäki, Mallinkainen, Melkkola, Napiala, Punkka, Rastila, Rehakka, Saloinen, Sauvala, Tarinmaa, Tanttala, Tervakoski, Turenki, Tyry, Uhkoila, Virala já Vähikkälä.
Aanaarjävri
Aanaarjävri (, já  tâi Inarijärvi) lii jävri Aanaar kieldâst Suomâst.
Eennâmtiätu
Aanaarjäävri čäsuáivi alodâh lii 117–119 m. Tot muttoo Paččvei Kaitakuoškâ puáđu tulvâdem tiet.
Juuvah
Aanaarjáávrán lyeštih maaŋgah juuvah. Merhâšitteemuuh tain láá Avveeljuuhâ já Juvduujuuhâ. Juuvah finnejeh čääsis Lemmee, Myeđhituoddâr já Pänituoddâr kuávluin. Aanaarjäävri nuorttiibeln vuálgá Paččvei, mii mana stuárráámuu uásild Taažâ já Ruošâ räjijuuhân já luáštá Bøkfjorden-vuonân, Barentsmeerân alda Kirkkonjaargâ.
Suolluuh
Aanaarjäävrist láá ohtsis 3 318 suollud, mii lii enâmustáá Suomâ jaavrijn. Stuárráámuuh suolluuh láá Suomâ sisčácáduvâi 21. stuárráámus suálui Mahlad (20,7 km2), 22. stuárráámus suálui Kamessuálui (20,7 km2), Kossâpecsuálui (9,2 km2), Varttaasuálui (7,9 km2), Jieŋâsuálui (7,4 km2) sehe Segispecsuálui (7,1 km2). Eres merhâšittee Aanaarjäävri suolluuh láá sieidikeđgin tubdum Äijihkeđgi já jieŋâkuovđâšmist tubdum Ollâ-Mavra.
Joorŋah
Aanaarjäävri stuárráámuuh joorŋah láá Äijihjorŋâ, Skállujorŋâ, Cuobbuujorŋâ, Kálbáiääpi já Čyetpecjorŋâ.
Kyeleh
Aanaarjäävrist láá ennuv luosâkyeleh. Jäävrist kávnojeh kuávžur, jävriluosâ, rávdu, šapšâ, muikku já suávvil. Eres kyeleh láá vuásku, puško, njäähi, vollâsâš já ryevdikuálááš. Stuorrâ uási kuolijn láá šoddâdum. Kuolij ištâdem aalgij ive 1976, ko čäsuáivi tulvâdem keežild monâttum kuolijd koolgâi sajanpieijâđ jáávrán. Aanaarjáávrán láá ištâdum enâmustáá šapšâ, kuávžur já rávdu.
Ive 2007 Aanaarjäävri saalâsmeeri lâi 192 000 kg, mast šapšâ já riäská lijjii ohtsis 65 000 kg, já kuávžur lâi 47 000 kg. Muikku lâi 19 000 kg, rávdu 13 000 kg, suávvil 12 000 kg, puško 12 000 kg, vuásku 9 000 kg, ränisráávdu 8 000 kg, njäähi 6 000 kg já jävriluosâ 2 000 kg.
Jyelgiäitti
thumb|Jyelgiäitti [[Sämmilij máttááttâskuávdâš|Sämmilij máttááttâskuávdáást Juhâmohheest]] Jyelgiäitti ( já ) lii äitti, mii lii huksejum neelji čuoldâ oolâ. Jis jyelgiäitti lii styeres, te ton vyelni pyehtih leđe neelji čuoldâ saajeest kuttâ čuoldâ.
Jyelgiäitti	ovdánij káttusist nuuvt, et hirssâkeerdih lasanii já toh lijjii huolâlubbooht salvum. Meid káttu rahtui pyerebin. Kirjálâš tiäđu mield jyelgiäitti lâi Anarist já Ucjuuvâst kiävtust 1800-lovo aalgâst já tobbeen siäiluttuvvojii ereslasseen purâmušverkki, sehe jyehilágáneh tiiŋgah já káálvuh. Lii kale jurdemist, et ääitih láá lamaš aanoost juo čuođijd iivijd tassaaš Anarist-uv. thumb|left|Paulus Vale jyelgiäitti [[Aanaar|Anarist ive 1925]]
Vyesimáánu 28.
thumb|Kylie Minogue ive [[2007]] thumb|Maya Angelou ive [[1993]] Vyesimáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 148. peivi (kárgámive 149. peivi). Ive loopân láá 217 peivid.
Sant Julià de Lòria
Sant Julià de Lòria lii kieldâ Andorrast. Sant Julià de Lòriast ääsih 9 556 olmožid. Ton vijdodâh lii 61 km², já alodâh 908 m.
1698
1698 (MDCXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1690-lovo oovcád ihe.
Azerbaidžan vuáđulaahâ
Azerbaidžan vuáđulaahâ lii jiečânâs Azerbaidžan vuossâmuš já tassaažân áinoo vuáđulaahâ. Aalmugjienâstem maŋa tot tuhhiittui já poođij vuáimán skammâmáánu 12. peeivi 1995.
Laavâ rááhtus
Tääl vuáđulaavâst láá 147 cekkid 12 lovvoost já 5 uásist.
Virgálâš kielâ já eres kielah
Azerbaidžan vuáđulaavâ artikla 21(1) mield riijkâst lii tuše ohtâ virgálâš kielâ ađai azerbaidžankielâ, mon sárnuh ive 2009 aalmugrekinistem mield 92,5 % azerbaidžanlijn eenikielânis. Siämmáá laavâ mield jis azerbaidžanliih sárnuh eres kielâid, te sist lii meid vuoigâdvuotâ kevttiđ já ovdediđ jieijâs kielâ.
Uáivikaavpug
Vuáđulaavâ artikla 22 mield Azerbaidžan uáivikaavpug lii Baku.
President
Vuáđulaavâ artikla 101 mield aalmug väljee president njuolgâ valjâiguin čiččâm ive kooskâi.
Island
Island lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Reykjavík.
Eennâmtiätu
Stuárráámus uási Islandist lii laavakiedij vuálá šoddâm ävđineennâm. Island lii meiddei jieŋâ eennâm, ko iänááš uási ton vijđoduvâst lii vijđes jieŋâduvâi vyelni.
Afganistan
thumb Afganistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kabul.
Island
Tullâväärih
Island lii koskâsii vulkaanlii saajeest Atlant väldimeerâ taveuásist. Koskâmiärálávt tullâväärirusomeh tábáhtuveh Islandist neelji teikâ viiđâ ive kooskâi.
1242
1242 (MCCXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1240-lovo kuálmád ihe.
Afganistan
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Skammâmáánu 23.
Skammâmáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 327. peivi (kárgámive 328. peivi). Ive loopân láá 38 peivid.
Skammâmáánu 24.
Skammâmáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 328. peivi (kárgámive 329. peivi). Ive loopân láá 37 peivid.
1419
1419 (MCDXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1410-lovo majemuš ihe.
1974
1974 (MCMLXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1970-lovo viiđâd ihe.
1378
1378 (MCCCLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1370-lovo oovcád ihe.
1358
1358 (MCCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1350-lovo oovcád ihe.
1409
1409 (MCDIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1400-ihelove majemuš ihe.
Island
Tullâväärih
Islandist tábáhtui ive 2010 stuorrâ tullâväärirussoom, ko Eyjafjallajökull-tullâvääri čuulgâi stuorrâ kunnâpoolvâid áimoid. Taat tovâttij maaŋgâ piäiván vädisvuođâid kirdemjotolâhân. Eenâb ko 100 000 kirdemid lijjii macâttum, já ulmuuh karttii vyerdiđ pyereeb kirdemtile ton saajeest, kost sij jo talle lijjii.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1399
1399 (MCCCXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1390-lovo majemuš ihe.
1222
1222 (MCCXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1220-lovo kuálmád ihe.
1881
1881 (MDCCCLXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1880-lovo nubbe ihe.
Sanna Marin
Politiiklâš karrieer
Marin lii toimâm aktiivlávt politiikist ive 2006 rääjist. Suomâ ovdâskoodán suu väljejii vuossâmuu keerdi ive 2015, kuás sun finnij 10 911 jiennâd. Ive 2019 vaaljâin sun finnij 19 088 jiennâd. Ovdâskoddeest sun lii lamaš jesânin stuorrâ váljukoddeest, lahâváljukoddeest já pirâsváljukoddeest. Kesimáánust juovlâmáánun 2019 Marin tooimâi Rinne haldâttâs Suomâ jotolâh- já viestâdemministerin.
Marin lii meid Tampere kaavpugaairâs já tooimâi váldustiivrâ saavâjođetteijen iivij 2013−2017. Sosiaaldemokraatlij värisaavâjođetteijen sun lii lamaš ive 2014 rääjist, kuás suu väljejii nubben värisaavâjođetteijen. Ive 2017 suu väljejii vuosmuš värisaavâjođetteijen.
Skammâmáánu 25.
Skammâmáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 329. peivi (kárgámive 330. peivi). Ive loopân láá 36 peivid.
Sanna Marin
Politiiklâš karrieer
Suomâ uáiviministerin Marin šoodâi juovlâmáánu 10. peeivi 2019.
Palhâšumeh
Ive 2023 Marin vuoitij Helmut Schmidt -puátteevuotâpalhâšume. Palhâšume keigejui sunjin tuorâstuv vyesimáánu 4. peeivi 2023 Hamburist. Palhâšume tuámmárjuávhu mield Marin lii vuáittám palhâšume, tastko sun lii oovdâstjottee eurooplâš, kiäst láá čielgâ áárvuh já jieijâs pooliitlâš stijlâ.
Persovnlâš eellim
Marin pajasšoodâi arvetävgiperrust enijnis já eenis kuoimijn. Eejis sun ij lah eidu uáinám elimis ääigi, ko eeči varrij meddâl talle ko Marin lâi vala aaibâs ucce. Marin lii vuosmuš suu perrust kii lii valmâštum ollâopâttuvvâst.
Marin lii näimilittoost Markus Räikkösáin. Sunnui šoodâi nieidâ uđđâivemáánust 2018. Perrust lii fastâ päikki Tamperest. Marin uáiviministerpaje sij assii kuittâg Kesärantast, mii lii toimâm uáiviminister virgeaassâmsaijeen ive 1919 rääjist. Vyesimáánust 2023 Marin almottij, ete suoi iäránává.
1182
1182 (MCLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1180-lovo kuálmád ihe.
1981
1981 (MCMLXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1980-lovo nubbe ihe.
1338
1338 (MCCCXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1330-lovo oovcád ihe.
1992
1992 (MCMXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1990-lovo kuálmád ihe.
1882
1882 (MDCCCLXXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1880-lovo kuálmád ihe.
Uđđâivemáánu 15.
Uđđâivemáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 15. peivi. Ive loopân láá 350 peivid (kárgámive 351 peivid).
Juovlâmáánu 8.
Juovlâmáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 342. peivi (kárgámive 343. peivi). Ive loopân láá 23 peivid.
1318
1318 (MCCCXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1310-lovo oovcád ihe.
Skammâmáánu 28.
Skammâmáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 332. peivi (kárgámive 333. peivi). Ive loopân láá 33 peivid.
Skammâmáánu 26.
Skammâmáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 330. peivi (kárgámive 331. peivi). Ive loopân láá 35 peivid.
1162
1162 (MCLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1160-lovo kuálmád ihe.
1142
1142 (MCXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1140-lovo kuálmád ihe.
Kveenikielâ
thumb|Kveenikielâ sárnumkuávlu Kveenikielâ lii kielâ tâi suomâkielâ kuávlukielâ.
Lii kištâlum fáddá, lii-uv kveenikielâ kielâ vâi tuše kuávlukielâ. Oovtâ keččâmkuávlust Suomâ peln kveenikielâ puáhtá smiettâđ kuávlukiellân, mutâ eromâšávt Taažâ peln halijdeh sosiaallâš-kulttuurlâš merhâšume tiet ettâđ tom kiellân.
Santa Maria Nuova
Santa Maria Nuova lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Santa Maria Nuovast ääsih 4 118 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,29 km², já alodâh 249 m. Santa Maria Nuova naaburkieldah láá Filottrano, Jesi, Osimo já Polverigi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Collina, Monti já Pradellona.
Uđđâivemáánu 20.
Uđđâivemáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 20. peivi. Ive loopân láá 345 peivid (kárgámive 346 peivid).
Juovlâmáánu 2.
Juovlâmáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 336. peivi (kárgámive 337. peivi). Ive loopân láá 29 peivid.
1883
1883 (MDCCCLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1880-lovo niäljád ihe.
1298
1298 (MCCXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1290-lovo oovcád ihe.
1122
1122 (MCXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1120-lovo kuálmád ihe.
Uđđâivemáánu 16.
Uđđâivemáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 16. peivi. Ive loopân láá 349 peivid (kárgámive 350 peivid).
Kuávská
Kuávská lii loddešlaajâ, mii kulá varbusluudij lahkon. Tot lii Suomâ ucemus vuorâččâslodde. Kuávská lii Kainuu eennâmkoddelodde.
Kuávská lii tobdos eromâšávt tast, ete tot lii uáli loje já puátá uuccâđ já kerjidiđ purrâmuš tullâsoojij já vandârdemkiäinui aldasijn. Sämmilâžân kuávská lii luho lodde.
Stuárudâh já olgohäämi
Kuávská kukkodâh lii 26−29 cm, suájái njunekoskâ 40−45 cm já tiäddu 75−95 g. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Kuávská pajepottâ, poođâš robdâuási já uási suájáin láá oranseh. Uáivičokke lii tevkisruškâd. Mudoi kuávská ivne lii ruškisräänis. Nuorâ ohtâgâsâi olgohäämi lii aaibâs siämmáálágán ko niŋálâsâi-uv. Riegistum ohtâgâsâi ave puáhtá miäruštâllâđ olgosumos pođâštolge häämist.
Lavdâm já eellimpiirâs
Kuávská iälá Euroop já Aasia kuácceevyevdistielâsist Skandinaviast Mongolian, Ruošân já Kiinan. Suomâst kuávskáh láá enâmustáá Tavenuorttiienâmist, Kainuust já Laapist, mut meid Ruošâ rääji alda ain Maadâ-Suomâ räi. Tuárnus-Kaajaan-Lieksa-linjá máddáápele lavdâm lii sierâlum, mut taavaapele viehâ ohtâlâs. Suomâ kuávskánäälih láá kiäppánâm aainâs-uv Maadâ-Suomâst ennuv meccičuopâttuvâi tiet. Eromâšávt jolgâdinčuoppâmeh já puáris meecij čuoppâm hevâtteh ton eellimpirrâs. Vala 1900-lovo aalgâst kuávská lavdâm lâi ohtâlâs, já tot lâi táválâš meid Maadâ-Suomâst. Kuávlulii uhkevuálásâšvuotâáárvu mield kuávská lii lappum ollásávt Suomâ maadâviestâruásist, já Maadâ-Suomâst Tave-Pohjanmaa räi tot lii uhkevuálásâš. Meid Tave-Suomâ kuávskámereh láá kiäppánâm. Suomâst pessejeh 40 000–80 000 kuávskápaarrâd, mii lii suulân pele Euroop union já 10 % ubâ Euroop meereest.
Kuávská lii päikkilodde já iälá reeviirstis ubâ ive pirrâ. Kuávská áásá mielâstis soojijn, main láá puáris kuácceemeecih já ennuv šadolâšvuođâ rááhtuslâš molsom.
Lasanem
Niŋálâs ráhtá njuhčâmáánust piervâl kuácceemuorân suullân 2–10 meetter alodâhân. Piervâl lii rahtum oovsijn sehe jievjâst já skođâstum puzâiguin sehe poccuusoksâmijguin. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust já láálá moonijd 19–20 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist kuulmâ oho ahasâžžân, mut oroh vaanhimij fáárust syeinimáánu räi. Ton maŋa muáddi uđâgáá uážžuh pääcciđ juávkun, já vaanhimeh ääijiv iärásijd meddâl. Juávhu uđâgááh oroh tast parâttâllâm räi. Kuásnii kuávskáh adoptisteh "paijeelmiärálâš uđâgáid". Ko puáris ečilodde jáámá, te ennilodde parâttâl táválávt adoptiouđâgáin.
Raavâd
Kuávská lii puohporree. Tot porá táválávt muorjijd, siemânijd, tiivrijd já toi kiivsâid, haaškâid, eres luudij uđâgáid sehe vajâldeijei evvisijd. Kuávská norá ubâ keesi purrâmuš täälvi várás já čiähá tom páárhui loomijd já jievjâ siähán.
1885
1885 (MDCCCLXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1880-lovo kuuđâd ihe.
Kärigâsnjaargâ škovlâ
Kärigâsnjaargâ škovlâ ( já ) lii kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ Kärigâsnjaargâ markkânist. Škoovlâst láá sehe suomâ- já orjâlâškielâg luokah ovdâškoovlâst oovcád luokan. Ovdâškoovlâst ain kuuđâd luoka räi máttááttâs tábáhtuvá iänááš párnái eenikielân.
1987
1987 (MCMLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1980-lovo káávcád ihe.
1278
1278 (MCCLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1270-lovo oovcád ihe.
Juovlâmáánu 3.
Juovlâmáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 337. peivi (kárgámive 338. peivi). Ive loopân láá 28 peivid.
Pajetuárnus
Pajetuárnus (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Pajetuárnusist ääsih 3 905 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 212,47 km², mast 184,43 km² lii čääci. Pajetuárnus naaburkieldah láá Pello, Ruávinjargâ, Tervola já Tuárnus
Historjá
Pajetuárnus vuáđudui ive 1482.
Tuusniemi
Tuusniemi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tuusniemist ääsih 2 466 olmožid, já ton vijdodâh lii 699,43 km², mast 156,25 km² lii čääci. Tuusniemi naaburkieldah láá Heinävesi, Kaavi, Kuopio, Leppävirta já Outokumpu.
Pajetuárnus
Siijdah
Aavasaksa, Ainiovaara, Aittamaa, Alkkula (markkân), Alposjärvi, Armassaari (Paloistenkylä), Etelä-Portimojärvi, Haarasaajo, Hyllykylä, Jolanki, Kainuunkylä (Helsinginkylä), Kaitajärvi, Kantomaanpää, Kapusta, Kaulinranta, Kivijärvi, Kivilompolo, Koivistonpää, Kopanmäki, Kuivakangas, Kuuroskoski, Lohijärvi, Meltosjärvi, Mellakoski, Mellajärvi, Nuotioranta, Närkki, Pessalompolo, Pekanpää, Portimojärvi, Raanujärvi, Ratasvuoma, Sompanen, Suutarinmäki, Taloniemi, Taroniemi, Tengeliö, Tolppi, Törmäsjärvi, Vietonen, Välikylä já Väystäjä.
Tuusniemi
Historjá
Tuusniemi vuáđudui ive 1870.
1258
1258 (MCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1250-lovo oovcád ihe.
2011
thumb|350px|Kooveest čižetpeln: [[Tawakkul Karman, Leymah Gbowee já Ellen Johnson Sirleaf Nobel-ráávhupalhâšume jyehimtilálâšvuođâst juovlâmáánu 10. peeivi 2011]] 2011 (MMXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 2010-lovo nubbe ihe.
1886
1886 (MDCCCLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1880-lovo čiččâd ihe.
1379
1379 (MCCCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1370-lovo majemuš ihe.
Turku
Turku lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tuurkust ääsih 192 794 olmožid, já ton vijdodâh lii 306,35 km², mast 60,69 km² lii čääci. Turku lii Suomâ kuđâdin stuárráámus kieldâ já kuálmádin stuárráámus kaavpugkuávlu. Tuurku naaburkieldah láá Aura, Kaarina, Lieto, Masku, Mynämäki, Naantali, Nousiainen, Parainen, Pöytyä, Raisio já Rusko.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ustevvuotâkaavpugeh
Tuurku ustevvuotâkaavpugeh láá:
1238
1238 (MCCXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1230-lovo oovcád ihe.
Santa Vittoria in Matenano
Santa Vittoria in Matenano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Santa Vittoria in Matenanost ääsih 1 283 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,18 km², já alodâh 626 m. Santa Vittoria in Matenano naaburkieldah láá Force, Monte San Martino, Montefalcone Appennino, Monteleone di Fermo, Montelparo já Servigliano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Santa Vittoria in Matenano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Ponte Maglio.
1369
1369 (MCCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1360-lovo majemuš ihe.
1678
1678 (MDCLXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1670-lovo oovcád ihe.
Njuhčâmáánu 26.
Njuhčâmáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 85. peivi (kárgámive 86. peivi). Ive loopân láá 280 peivid.
Isojoki
Isojoki lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Isojokist ääsih 1 939 olmožid, já ton vijdodâh lii 647,43 km², mast 5,05 km² lii čääci. Isojoki naaburkieldah láá Kankaanpää, Karijoki, Kauhajoki, Siikainen, Merikarvia já Kristiinankaupunki.
Juovlâmáánu 4.
thumb|Juovlâmáánu tievâslâš peeivisiävŋánem [[Antarktisist.]] Juovlâmáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 338. peivi (kárgámive 339. peivi). Ive loopân láá 27 peivid.
Isojoki
Historjá
Isojoki vuáđudui ive 1855.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Isojoki markkân.
Siijdah
Heikkilä, Iivarinkylä, Isojoki markkân, Kodesjärvi, Kortteenkylä, Kärjenkoski, Koppelonkylä, Leppikylä, Möykky, Peurala, Polvenkylä, Sakara, Sarviluoma, Suojoki, Piikkilänkylä, Vanhakylä, Vesijärvi, Villamo, Viitakoski já Pettukylä.
1349
1349 (MCCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1340-lovo majemuš ihe.
1359
1359 (MCCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1350-lovo majemuš ihe.
Juovlâmáánu 5.
Juovlâmáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 339. peivi (kárgámive 340. peivi). Ive loopân láá 26 peivid.