cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Risto Ryti
Pooliitlâš karrieer
Ryti väljejui Suomâ ovdâskoodán vuossâmuu keerdi ive 1919. Sun tooimâi staatâvarijministerin J. H. Vennola haldâttâsâst ive 1921 já Kyösti Kallio haldâttâsâst iivij 1922–1924. Ive 1922 president K. J. Ståhlberg nomâttij Ryti Suomâ Paaŋki uáivihovdân. Ryti lâi presidentiävtukkâssân jo ive 1925 vaaljâin, tuše 36-ihásâžžân. Presidentin väljejui kuittâg Lauri Kristian Relander. Ryti poorgâi uáivihovdân 1930-lovo ääigi já maacâi haldâttâspaargon esken ive 1939, ko sust šoodâi Suomâ uáiviminister. Sun tooimâi uáiviministerin Suomâ tälvisuáđi ääigi já vuáláčaalij Moskova ráávhusopâmuš njuhčâmáánu 13. peeivi 1940.
Suomâ presidentin
Suomâ ovdâskodde valjij Ryti Suomâ täsivääldi presidentin spiekâstâhlavváin ton maŋa, ko president Kyösti Kallio iäránij virgestis skammâmáánu 27. peeivi 1940 puácuvuođâ keežild. Rytist šoodâi president juovlâmáánu 19. peeivi 1940. Sun väljejui presidentin uđđâsist ive 1943 vaaljâin. Ryti tooimâi presidentin vaigâdis tiileest Suomâ jotkâsuáđi ääigi. Kesimáánust 1944 Ryti čaalij Saksa olgominister Ribbentropân reeivâ, mast sun lopedij, ete Suomâ ij räähti ráávhu Sovjetlittoin Saksa lovettáá. Taan Ryti-Ribbentrop-sopâmuš áánsust Suomâ finnij Saksa iše suáđist. Ryti iäránij president virgeest forgâ ton maŋa.C. G. E. Mannerheimist šoodâi president ive 1944 porgemáánust ige Ryti vuáláčäällim sopâmuš lamaš innig vyeimist. Suáđi maŋa Sovjetlitto vaađâi, ete Suomâ tyemmee suátisujâlijd. Meid Ryti tyemmejui suátisujâlâžžân já sun vietij kulmâ ive faŋgâlist, ovdil ko president Paasikivi ärmittij suu vyesimáánust 1949. Ryti jaamij ive 1956 67-ihásâžžân.
Ive 2006 sämikielâliih kirjeh
Ive 2006 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2006.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1993 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1993.
Vyesimáánu 22.
Vyesimáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 142. peivi (kárgámive 143. peivi). Ive loopân láá 223 peivid.
Gusto
Gusto lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää niäljád studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2012 Taažâst. Siämmáá ive Duippidit almostitij nube-uv Niko Valkeapää studioalbum: ÄÄ.
Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân. Album lâi iävtukkâssân Spellemann-palhâšumán aalmugmuusik/ärbivuáválâš muusik -luokkaast.
Videospellâihe 1994
Videospellâihe 1994 kieđâvuš ive 1994 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Kesimáánu 22.
Kesimáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 173. peivi (kárgámive 174. peivi). Ive loopân láá 192 peivid.
1104
1104 (MCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1100-ihelove viiđâd ihe.
Sotši
thumb|Sotši thumb|Sotši
Sotši lii kaavpug Ruošâst.
Viehâdâh
Ive 2013 Sotšist assii 368 000 olmožid.
Kuoškkärigááh (suuhâ)
Kuoškkárigááh (Cinclus, ) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá kuoškkärigái hiäimun (Cinclidae).
Šlaajah
Taan suuhân kuleh vittâ šlaajâ: Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Kuoškkärigâš (Cinclus cinclus).
Juurrâmrađemooduul
Juurrâmrađemooduul lii ovdemuš uási komovuotâskiijpâst. Tot ana sistees puoh piergâsijd, maid ij siäivudijn taarbâš, tego testampiergâseh, kamerah já nuáđi. Tot puáhtá sisanneed meiddei máhđulii telagistemsajattuv. Juurrâmrađemooduul puáhtá táárbu mield sierriđ siäivummodulist, kuás tot tuáimá áimulukkân.
Sojuz kosmonautij orroomsajeh lasanii kirdem ääigi čuuvtij ton maŋa ko tagarij komovuotâkapselij teknisiih piergâseh, moh lijjii kevttum ovdebáin almadittum (su miehitetty) komovuotâkapselijn, sirdojii juurrâmrađemodulân. Juurrâmrađemooduul puovtij huksiđ keppisubbon ko maccâmkapsel, tastko tom ij taarbâš suoijiđ Eennâm áimukiärdán maccâm várás. Apollo- komovuotâskiijpâ koččommodulist lâi kuulmâ astronaut várás kuttâ kuđâhâsmeetter aassâmsaje, já ton massa lâi 5000 kiillud. Sojuzist siämmáá stuárusij juávhu várás lâi saje 9 kuđâhâsmeetterid. Taat saje lâi iänááš-uv juurrâmrađemodulist.
Sassocorvaro Auditore
Sassocorvaro Auditore lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sassocorvaro Auditorest ääsih 4 892 olmožid. Ton vijdodâh lii 87,55 km², já alodâh 326 m. Sassocorvaro Auditore naaburkieldah láá Gemmano, Lunano, Macerata Feltria, Mercatino Conca, Monte Cerignone, Montefiore Conca, Piandimeleto, Tavoleto já Urbino.
Historjá
Sassocorvaro Auditore kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2019, ko Auditore já Sassocorvaro kieldah lahtojii oohtân.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Auditore, Bronzo, Ca' Guido, Ca' Angelino, Caprazzino, Case Nuove Provinciali, Casinina, Castelnuovo, Celletta di Valle Avellana, Fontanelle, Mercatale, Molino Fulvi, Piagniano, Pian d'Alberi, San Donato in Taviglione, San Giovanni, San Leo Nuovo já Sassocorvaro.
Ive 2007 sämikielâliih kirjeh
Ive 2007 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2007.
1494
1494 (MCDXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1490-lovo viiđâd ihe.
Eŋgâlâskielâ
Eŋgâlâskielâ pustaveh
thumb|Eŋgâlâskielâg kolbâ Indiast Eŋgâlâskielâ čálloo läättinlâš pustavijguin. Kielâst láá 26 pustavid, main 5 láá vokaleh já 20 láá konsonanteh. Y lii motomin vookaal já motomin konsonant:
1481
1481 (MCDLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1480-lovo nubbe ihe.
Lieksa
Lieksa teikâ Liäkšá lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Lieksast ääsih 10 869 olmožid, já ton vijdodâh lii 4 067,71 km², mast 649,82 km² lii čääci. Lieksa naaburkieldah láá Ilomantsi, Joensuu, Juuka, Kontiolahti, Kuhmo já Nurmes.
Nommâ já ton sujâttem
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol. illativ Lieksan já ol. lokativ Lieksast). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ Liäkšá, mii sojá siämmáánáál ko 2-staavvâlsiih á-maadâ nomineh.
Historjá
Lieksa vuáđudui ive 1936.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Egyptinkorpi, Hattusaari, Hattuvaara, Höntönvaara, Hörhö, Jaakonvaara, Jamali, Jongunjoki, Kelvä, Kitsinvaara, Koli, Kontiovaara, Kuorajärvi, Kylänlahti, Lamminkylä, Lapalie, Louhivaara, Mätäsvaara, Märäjälahti, Nurmijärvi, Ohtavaara, Pankakoski, Pankajärvi, Puso, Romppala, Ruunaa, Saarivaara, Keträvaara, Savijärvi, Siikavaara, Sikovaara, Sokojärvi, Sokovaara, Surpeenvaara, Uusikylä, Varpanen, Vieki, Viensuu, Vuonisjärvi já Vuonislahti.
Ive 2009 sämikielâliih kirjeh
Ive 2009 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2009.
Porgemáánu
Porgemáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive káávcád mánuppaje. Porgemáánust láá 31 peivid. Taat máánu lii finnim noomâs eskin Anarâš-kalenderân. Tast lii kuhháá kevttum meiddei suomâkielâst luávnejum nommâ "elomáánu".
Polvijärvi
Polvijärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Polvijärvist ääsih 4 210 olmožid, já ton vijdodâh lii 958,32 km², mast 154,16 km² lii čääci. Polvijärvi naaburkieldah láá Juuka, Kaavi, Kontiolahti, Liperi já Outokumpu.
Historjá
Polvijärvi vuáđudui ive 1876.
Siijdah
Horsmanaho, Hukkala, Kinahmo, Kuorevaara, Martonvaara, Polvijärvi markkân, Ruvaslahti, Saarivaara, Sola já Sotkuma. Meiddei Huhmari luámukuávdáš puáhtá anneeđ sijdân.
Kooskah
Polvijärvi markkân lii 42 km keččin Joensuust.
Peljirástágááh (suuhâ)
Peljirástágááh (Bombycilla, ) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá peljirástágái hiäimun (Bombycillidae).
Šlaajah
Taan suuhân kuleh kulmâ šlaajâ: Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Peljirástágâš (Bombycilla garrulus).
F
thumb|F F lii läättinlâš puustavoornig kuuđâd já anarâškielâ puustavoornig 11. puustav.
Nijmegen
Nijmegen lii kaavpug Gelderlandist, Vuáládâhenâmijn, Saksa rääji alda. Nijmegenist ääsih 177 659 olmožid. Ton vijdodâh lii 57,63 km², já alodâh 29 m.
Ponzano di Fermo
Ponzano di Fermo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ponzano di Fermost ääsih 1 656 olmožid. Ton vijdodâh lii 14,27 km², já alodâh 248 m. Ponzano di Fermo naaburkieldah láá Fermo, Grottazzolina, Monte Giberto, Monterubbiano já Petritoli.
Nijmegen
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ustevvuotâkaavpugeh
Nijmegen ustevvuotâkaavpugeh láá:
Ponzano di Fermo
Siijdah
Capparuccia já Torchiaro.
Eŋland
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Njuhčâmáánu 18.
Njuhčâmáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 77. peivi (kárgámive 78. peivi). Ive loopân láá 288 peivid.
Čohčâmáánu 26.
Čohčâmáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 269. peivi (kárgámive 270. peivi). Ive loopân láá 96 peivid.
Videospellâihe 1995
Videospellâihe 1995 kieđâvuš ive 1995 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Sant'Angelo in Vado
Sant'Angelo in Vado lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sant'Angelo in Vadost ääsih 4 016 olmožid. Ton vijdodâh lii 67,34 km², já alodâh 359 m. Sant'Angelo in Vado naaburkieldah láá Apecchio, Belforte all'Isauro, Carpegna, Città di Castello, Mercatello sul Metauro, Peglio, Piandimeleto, Urbania já Urbino.
Monte San Pietrangeli
Monte San Pietrangeli lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte San Pietrangelist ääsih 2 357 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,45 km², já alodâh 356 m. Monte San Pietrangeli naaburkieldah láá Corridonia, Francavilla d'Ete, Monte San Giusto, Montegiorgio, Montegranaro, Rapagnano já Torre San Patrizio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monte San Pietrangeli kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Rustico.
Sotkamo
Sotkamo lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Sotkamost ääsih 10 330 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 951,86 km², mast 303,06 km² lii čääci. Sotkamo naaburkieldah láá Kaajaan, Kuhmo, Nurmes, Paltamo, Rautavaara, Ristijärvi já Sonkajärvi.
Historjá
Sotkamo vuáđudui ive 1647.
Čuákkipääihih
Sotkamo markkân kulá Vuokatti-nommâsii čuákkipááikán.
Siijdah
thumb|left|Vuokatti ryevdirađesajattâh Alasotkamo, Heinämäki, Halmetvaara, Jormaskylä, Juholankylä, Juurikkalahti, Kaitainsalmi, Korholanmäki, Kontinjoki, Laakajärvi, Losovaara, Naapurinvaara, Nuasjärvi, Ontojoki, Paakinmäki, Parkua, Pohjavaara, Riekinranta, Sapsoperä, Saukko, Sipinen, Sipola, Soidinvaara, Sumsa, Suovaara, Tipasoja, Torinkylä, Tuhkakylä, Vuokatti, Ylisotkamo, Ärväänkylä já Maanselkä.
Suándičuoškah
Suándičuoškah (Scatopsidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suándičuoškah láá kildeečapis tiivreh, moh iälusteh suándist. Toh láá uáli jo uceh (suulân 0,5–5 mm kukkosiih).
Sri Lanka
thumb Sri Lanka lii staatâ Aasiast. Sri Lankast láá kyehti uáivikaavpug: Kotte (lahâasâttemlâš) já Colombo (virgálâš).
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1969 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1969.
1454
1454 (MCDLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1450-lovo viiđâd ihe.
Vyesimáánu 23.
Vyesimáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 143. peivi (kárgámive 144. peivi). Ive loopân láá 222 peivid.
Liettua
Liettua täsiväldi ađai Liettua lii staatâ Euroopist. Liettuast ääsih ohtsis suulân 2,8 miljovn olmožid, já staatâ virgálâš kielâ lii liettuakielâ. Liettua uáivikaavpug lii Vilna; eres teháliih kaavpugeh láá Klaipėda já Kaunas, main maajeeb lâi ohtâ kuulmâ ive 2022 Euroop kulttuuruáivikaavpugist.
1434
1434 (MCDXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1430-lovo viiđâd ihe.
Liettua
Sajadâh já rääjih
Liettua lii Nuorttâmeerâ riddoost. Tot lii mädimus já stuárráámus Baltia staatâin. Liettua ránnjástaatah láá tavveen Latvia, mäddin Puola já Ruoššâ (sierâ leijee Kaliningrad kuávlu), já mäddin já nuorttân Vielgis-Ruoššâ.
Ive 2010 sämikielâliih kirjeh
Ive 2010 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2010.
1829
1829 (MDCCCXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1820-lovo majemuš ihe.
François Hollande
thumb|Francois Hollande ive 2015 François Gérard Georges Nicolas Hollande (š. porgemáánu 12. peeivi 1954, Rouen, Seine-Maritime, Ranska) lii ranskalâš politikkár. Sun tooimâi Ranska täsivääldi 24. presidentin iivij 2012–2017.
Peljirástágááh
Peljirástágááh (Bombycillidae, ) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Taan hiäimun kulá siämmáánommâsâš suuhâ, mii vuod siskeeld kulmâ šlaajâ (Bombycilla cedrorum, Bombycilla japonica já Bombycilla garrulus). Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Peljirástágâš (Bombycilla garrulus).
Red Dead Redemption 2
thumb|Red Dead Redemption 2 logo Red Dead Redemption 2 lii Rockstar Games ovdedem nk. toimâfiäráánspellâ, mii lii Red Dead -spellârááiđu kuálmád uási speelâi Red Dead Revolver (2004) já Red Dead Redemption (2010) maŋa. Spellâ fáálá máhđulâšvuođâ mulsâšuddâđ vuosmuu já kuálmád persovn uáinui kooskâst. Ton lasseen spellâ siskeeld meid taggaar maŋeláá almostum nettispeelâ, mon pyehtih spellâđ maaŋgah ulmuuh siämmáá ääigi. Tom tobdeh noomáin Red Dead Online.
Red Dead Redemption 2 almostui Playstation 4:n já Xbox Onen roovvâdmáánu 26. peeivi 2018. Microsoft Windowsân tot almostui skammâmáánu 5. peeivi 2019. Red Dead Online -nettispellâ almostui skammâmáánust 2018.
Kesimáánu 12.
Kesimáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 163. peivi (kárgámive 164. peivi). Ive loopân láá 202 peivid.
Red Dead Redemption 2
Spellâm
Red Dead Redemption 2 lii toimâfiäráánspellâ, mast lii Rockstar Games ovdebáá speelâ Grand Theft Auto V naalijn máhđulâšvuotâ valjiđ, ete spiällá-uv speelâ vuosmuu vâi kuálmád persovn uáinust. Speelâ maailm lii stuárráb ko Rockstar Games ovdebáin speelâin. Tobbeen láá maaŋgâmuđusiih enâduvah muottiis vaarijn kume čunoiaavijd já lahtâ jeggikuávloid, já toos kulá meid Red Dead Redemption kártá Ovtâstum staatâi piälásâš uási. Uccâ meccikuávlukaavpugij lasseen maailmist lii meid stuorrâ ráhtálâšvuotâlum Saint Denis kaavpug, mii vuáđuduvá tuođâlii maailm New Orleansân. Speelâst joteh enâmustáá hiäppušáin, mut stuárráábij aassâmkuávdái koskâttuvvâi lii máhđulâš jotteeđ ryevdiroođijn. Čääsi alne joteh táválávt suuhâmkárbáin teikkâ lievlâtamppáin.
Viärjuvaljiittâs lii siämmáásullâsâš ko spellârááiđu ovdebáá uásist, já tot siskeeld jieškote-uvmuđušijd revolverijd, pistovlijd, kivárijd já havlâpissoid. Uđđâ viärjun lii tävgipisso. Ton lasseen kyehti kietâpiso lii máhđulâš kevttiđ siämmáá ääigi. Viärjuid ferttee huolâttiđ, mudoi toi iälšu, teividemtärkkivuotâ já vuáimálâšvuotâ huánáneh. Spellâ spiekâst Red Dead Redemptionist nuuvt, ete spellee ij pyevti kyeddiđ räjittemes mere viärjuid fáárust, pic siämmáá ääigi kiävtust pyehtih leđe enâmustáá kyehti kietâassuu já kyehti kiiváármallisâš assuu. Rááiđu ovdebij oosij naalijn tullâtuárust puáhtá ávhástâllâđ Dead-Eye -vuáháduváin, mast äigi hiiđáásm já spellee puáhtá valjiđ tom, maid sun haalijd pääččiđ. Hiđásmem loopâst uáivihuáđđoo pááčá väljejum čuosâttuvâid hirmâd jotelávt. Dead-Eye -tääsi maŋa vuáhádâh čáittá spellei meid vajalij já ellei kriittâlumosijd sisorgaanijd, moi päcimist šadda stuárráámus vaahâg.
Speelâ jiešvuođâin láá viggâm realistlâšvuotân. Spellee ferttee paijeentoollâđ huáđđoo iälšu purâmáin já uáđđimáin. Siämmáánáál ko Grand Theft Auto: San Andreas -speelâst-uv, puurrâm vaaigut huáđđoo tiädun, mast lii vaikuttâs huáđđoo háámán já jiešvuođáid. Spellee puáhtá eelliđ vuoptâčyeppest molsomin jieijâs vuoptâstiijlâ, čuoppâmin vuoptâid teikkâ rahhiimin. Huáđđoo vuoptah já siämu šaddeh ääigi mield ijge kuhheeb vuoptâ- teikkâ siämumaali pyevti valjiđ ovdilgo vuoptah teikkâ siämu lii šoddâm tuárvi ennuv. Kolmâ šooŋâst huáđđoo ferttee kárvudâttâđ pyereest; liijkás uccáá kárvudâttâm hittood huáđđoo tiervâsvuotâ čuággái maccâm. Siämmáánáál kume pirrâsist pihtâsijd ferttee kepidiđ. Nubenáál ko spellârááiđu ovdebáá uásist, taan uásist uáivihuáđđoo pasta vuoijâđ, mutâ sun hevvân jis váibá. Miäcástmist kevttum viärju já luođâ teividemsaje vaigutteh toos, mon ennuv ellee näähkist finnee ruuđâ, ko tom vuábdá. Ovdâmerkkân ko spellee miäcást uccâ elleid, te sun kannat kevttiđ tävgipisso teikkâ uccâ kiiváár.
Maainâs
<div class="juonipaljastus" style="margin: auto 0 auto 0; clear: left; text-align: left; font-size: 85%; padding: 0.1em 0.1em 0.1em 1em"> VÁRUTTÂS: Taat čaalâ muštâl detaljijd juonâst.
Lii ive 1899. Dutch van der Linde jođettem rikosjuávkku lii karttâm patâriđ Blackwater kaavpugist muottiis vaarijd epiluhostum rievvim maŋa. Vaarijn sij kärttih taištâliđ O´Driscol rikosjuávhoin. Dutch rikosjuávkku rievvee ráhtulâšvuotâmagnaat Leviticus Cornwall juná. Ton keežild Cornwall pálkkát aageent Milton, kiän pargon lii kavnâđ já tolliittiđ Dutch juávhu.
Valentine kaavpugist Dutch juávkku rievvee paaŋki, mut sij kärttih taištâliđ Cornwall juávhoin. Tast maŋa sij värrejeh Lemoyne uásistaatân. Tobbeen ääsih Gray já Braithwate perruuh, main lii ennuv kolle. Dutch já suu juávkku irâtteh toimâđ nuuvt, ete toi perrui kooskâst šodâččij suáti. Tot ij kuittâggin luhostuu. Ráŋgáštâssân Garyh koddeh Sean já Braithwateh tuáppuh Jack, kii lii John Marston kandâ. Dutch rikosjuávkku reagist já koddá kuohtuid perruid, mut ij kaavnâ Jack. Braithwateh lijjii vuábdám Jack italialii Angelo Bronten, kii áásá Saint Denis kaavpugist. Bronte maaccât Jack já ton maŋa táájut Dutch, kii talle puurât suu krokodiiláid.
Ovtâstum staatâin almaah kävnih rikosjuávhu eres jesânijd. Dutch ij lah innig vises tast, et sun puáhtá lyettiđ Arthurân, tastko Arthur ij innig tottâl suu. Siämmást Arthur mield Dutch lii muttum já ij lah innig siämmáš olmooš ko ovdil. Sunnuu koskâvuotâ huánnán, ko Ducth koddá Cornwall. Arthur luáttámuš Dutchân láppoo ollásávt já lopâlávt, ko Dutch ij haalijd piäluštiđ Abigail, kote lâi karttâm aageent Milton faŋgân. Arthur lii eres uáivilist já vuálgá Sadiein išediđ Abigail. Arthur piälušt Abigail já koddá aageent Milton. Ovdil jäämmim Milton muštâl Arthurân, et Micah lâi toimâm suu tiätukälden ton rääjist, ko almaah lijjii puáttám maasâd Guarmast.
1461
1461 (MCDLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1460-lovo nubbe ihe.
Red Dead Redemption 2
Ovdedem
Red Dead Redemption 2 ovdedii Rockstar Games puoh studioh. Spellâmotorin kevttui finnoduv jieijâs Rockstar Advanced Game Engine (RAGE). Woody Jackson, kii lâi nuottim uásild Red Dead Redemption, maacâi nuottiđ jotkâuási. Speelâ almostittem maŋedii kuohtii: algâaalgâst spellâ lâi tárguttâs almostittiđ ive 2017 pelimuddoost, mut almostittem sirdii kiiđân 2018. Kuovâmáánust 2018 almottii, ete speelâ almostittem sirdâšuvá roovvâdmáánun 2018.
Markkânistem
Rockstar Games almostitj roovvâdmáánu 16. peeivi 2016 Twitterist kove, mast lâi finnoduv logo siämmáálágán ruopsis tuáváást ko Red Dead Redemption lokkekooveest. Tast šoddii tállán markkânsaavah Red Dead -spellârááiđu máhđulii jotkâuásist. Roovvâdmáánu 16. peeivi Rockstar Games piejâi speelâ virgálávt almosin já almottij, ete vuosmuš trailer almostuvá roovvâdmáánu 20. peeivi. Čohčâmáánu 28. peeivi 2017 almostui nubbe trailer. Kuálmád trailer almostittempeivi lâi vyesimáánu 2. peeivi 2018. Vuosmuš spellâm oovdânpyehtee trailer almostui porgemáánu 9. peeivi, já nubbe uási roovvâdmáánu 1. peeivi. Majemuš trailer ovdil almostittem poođij roovvâdmáánu 18. peeivi.
Juvduu
Juvduu lii juuhâ Aanaar kieldâst, Suomâst. Juvduu álgá Solojäävrist já luáštá Aanaarjáávrán, Aanaar markkânist. Juuhâ lii 12 kilomeetter kukke já tast láá maaŋgah kuoškah. Juuvâ rasta maneh kyehti šalde Njuámmilcoskâsist já Anarist.
Juvduu lii tubdum eromâš pyerrin kuávžur- já suávviljuuhhân. Kuávžurmereh láá kiäppánâm Aanaarjäävri čäsuáivi tulvâdem já 1980-lovo lijgekuálástus tiet. Kyelimereh láá kuittâg-uv 2000-lovvoost váhá puáránâm kyeliviljâlem tááhust. Tááláá ääigi Juvduujuuhân kalga finniđ kuálástuslove, já tuše muáddi love mieđettuvvojeh oovtâ piäiván. Ton lasseen ubâ juuhâ lii rávhuttum porgemáánu loopâst kesimáánu aalgân. Juuvâ vyelemuu uásist kuálástem nohá jo syeinimáánu loopâst. Maaŋgah láá huánášâm ive 2016 uđđâ kuálástusnjuolgâdusâid, ko sii mielâst toh räijejeh páihálij ulmui vuoigâdvuođâ kuálástiđ jieijâs päikkijuuvâst.
Vyesimáánu 24.
Vyesimáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 144. peivi (kárgámive 145. peivi). Ive loopân láá 221 peivid.
Monte San Vito
Monte San Vito lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte San Vitost ääsih 6 827 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,81 km², já alodâh 135 m. Monte San Vito naaburkieldah láá Chiaravalle, Jesi, Monsano, Montemarciano, Morro d'Alba, San Marcello já Senigallia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Euroop staatah
• 25px|border Albania
• 25px|border Andorra
• 25px|border Azerbaidžan
• 25px|border Belgia
• 25px|border Bosnia-Hercegovina
• 25px|border Bulgaria
• 25px|border Eestieennâm‎
• 25px|border Espanja
• 25px|border Georgia
• 25px|border Island
• 25px|border Italia
• 25px|border Kazakstan
Vepsákielâ
Vepsákielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ.
Euroop staatah
• 25px|border Kosovo
Vepsákielâ
Numereh
thumb|Vepsákielâlâš aabis 1930-lovvoost
Euroop staatah
• 25px|border Kroatia
Vepsákielâ
Kielâčáittuseh
thumb|thumbtime=106|Vepsákielâ 1 thumb|Vepsákielâ 2 OA algâaalmugij vuoigâdvuođâi julgáštâs – Artikkâl 1
Euroop staatah
• 25px|border Kreikka
Vepsákielâ
Kielâčáittuseh
''Kaik mehed sünduba joudajin i kohtaižin, ühtejiččin ičeze arvokahudes i oiktusiš. Heile om anttud melʹ i huiktusentund i heile tariž kožuda toine toiženke kut velʹlʹkundad.''
Euroop staatah
• 25px|border Kypros
Vepsákielâ
Kielâčáittuseh
Eeči mii -rukkoos vepsákielân:
Euroop staatah
• 25px|border Latvia
Vepsákielâ
Kielâčáittuseh
Meiden Tat
1414
1414 (MCDXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1410-lovo viiđâd ihe.
Vepsákielâ
Kielâčáittuseh
(Matvei 6: 9-13)
Euroop staatah
• 25px|border Liechtenstein
• 25px|border Liettua
• 25px|border Luxemburg
• 25px|border Malta
Liivikielâ
thumb|Liivikielâ sárnumkuávlu
Liivikielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ. Liivikielâst láá suulân 200 sárnod. Liivikielâ suvâttui, mut tääl tot lii ellee kielâ.
Euroop staatah
• 25px|border Moldova
• 25px|border Monaco
• 25px|border Montenegro
• 25px|border Ovtâstum kunâgâskodde‎
• 25px|border Portugal
• 25px|border Puola
• 25px|border Ranska
• 25px|border Romania
• 25px|border Ruotâ
• 25px|border Ruoššâ
• 25px|border Saksa
• 25px|border San Marino
• 25px|border Serbia
• 25px|border Slovakia
• 25px|border Slovenia
• 25px|border Suomâ
• 25px|border Sveicci
• 25px|border Taažâ
• 25px|border Tanska
• 25px|border Tave-Makedonia
• 25px|border Tšekki
• 25px|border Turkki
• 25px|border Ukraina
• 25px|border Uŋgar
• 25px|border Vatikaanriijkâ
• 25px|border Vielgis-Ruoššâ
• 25px|border Vuáládâhenâmeh
Alyson Hannigan
Alyson Hannigan (š. njuhčâmáánu 24. peeivi 1974, Washington, D.C., Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Alyson Hannigan šoodâi njuhčâmáánu 24. peeivi 1974 Washingtonist. Roovvâdmáánu 11. peeivi 2003 sun naajâi Kaliforniast Alexis Denisofáin, kote lii meid čaittâleijee. Suoi teeiváin ive 1999, ko suoi čaittâláin TV-rááiđust Buffy the Vampire Slayer. Sunnust lává kyehti nieidâ: Satyana Marie (š. 2009) já Keeva Jane (š. 2012). Peerâ áásá Los Angelesist.
Karrieer
Alyson Hannigan finnij vuossâmuu roolâ ive 1986. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest Impure Thoughts. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij elleekooveest American Pie já TV-rááiđust Buffy the Vampire Slayer. Iivij 2005–2014 sun čaittâlij TV-rááiđust How I Met Your Mother.
Filmografia
thumb|Alyson Hannigan ive [[2003]] thumb|Alyson Hannigan ive [[2009]] thumb|Alyson Hannigan ive [[2015]]
Vilddas
Vilddas lii etnomuusikjuávkku, mon vuáđudii sämmilâš-syemmilâš etnomusikolog Annukka Hirvasvuopio já syemmiliih etnomusikologeh Mikko Vanhasalo já Marko Jouste Tamperest ive 1997. Juávkku čuojât jieijâslágán juáigus já nuorttâmuusik ovtâstume.
Historjá
Sij kuulmâs lijjii teivâm Tampere ollâopâttuv aalmugärbivyevi lájádâsâst já smiettii maht oroččij, jis Jouste já Vanhasalo čuojâttiččijn ud-sraŋgâčuojânâs já ney-huuilâ já Hirvasvuopio juoigâččij siämmáá pittáást. Sii vuossâmuš konsert lâi siämmáá ive skammâmáánu 26. peeivi Tamperest Kulttuurtáálu Telakkast.
Vuossâmuš skiärru almostui roovvâdmáánu 31. peeivi 2000, já tot lâi miänástus. Čuávuvâš skiärru Háliidan almostui ive 2003. Ive 2005 Vilddas čuojâttij Ijâttes ijjâ -festivaalist. Kuálmád já tassaažân majemuš skiärru Silbabárut almostui skiärualmostittemkonsertist Sajosist kesimáánu 23. peeivi 2012. Siämmáá eehid juávkku čuojâttij meiddei Hooteel Kollehovist.
Jesâneh
Aalgâst lijjii tuš kulmâ jeessân: Annukka Hirvasvuopio, Mikko Vanhasalo já Marko Jouste. Juávkku kuittâg tarbâšij lase musikkárijd. Vilddas-juávhu lasseen Vanhasalo čuojât meid Slobo Horo -juávhust, mast seervâi Vilddas-juávkun vist rumbal Karo Sampela. Muádi ive maŋa Slobo Horost seervâi meid nubbe jeessân: Risto Blomster. Časkemčuojânâsâi čuojâtteijee Ari Isotalo lâi motomin fáárust Sampela sajasâžžân, mut kiđđuv 2001 sust šoodâi muusikjuávhu fastâ jeessân.
Nobel-kemiapalhâšume
Nobel-kemiapalhâšume lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia mieđeet palhâšume jyehi ive ánsulâš kemistân teikâ kemistáid. Jis mottoom ive ij kihheen iävtukkâsâin teevdi iävtuid, te palhâšumesume ferttee njuolgâdusâi mield šeštiđ čuávuváá ihán.
Vuossmuu já nube maailmsuáđi keežild palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941 já 1942.
Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 35-ihásâš Frédéric Joliot, kii vuoitij Nobel ive 1935 oovtâst kálguinis Irène Joliot-Curiein. Puárásumos lii 97-ihásâš John B. Goodenough, kii vuoitij palhâšume ive 2019. Frederick Sanger ij lah innig áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-kemiapalhâšume kuohtii, ko kemist Barry Sharpless vuoitij Nobel-kemiapalhâšume ive 2001 já uđđâsist ive 2022. Kyehti ulmuu lává vuáittám Nobel-kemiapalhâšume lasseen Nobel-palhâšume nube kategoriast: Marie Curie, kii vuoitij sehe Nobel-kemiapalhâšume já Nobel-fyysiikpalhâšume já Linus Pauling, kii vuoitij sehe Nobel-kemiapalhâšume já Nobel-ráávhupalhâšume.
Palhâšume uásih
thumb|right|300px|Ive [[1918 Nobel-kemiapalhâšume vyeittim Fritz Haber diploom]] Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume.
Miitaal
Miitaal lii vuávám Erik Lindberg. Nubebeln láá Alfred Nobel proofiilkove, suu nommâ já suu šoddâm- já jäämmimiveh. Nubebeln lává kyehti nissoon: luándu immeel já tiettuu vuoiŋâ. Sunnuu lasseen mitalân láá skuážurdum säänih Inventas vitam iuvat excoluisse per artes, palhâšume vyeittee nommâ já ton mieđetteijee ađai Ruotâ kunâgâslii tieđâakatemia uánidum nommâ läättinkielân REG. ACAD. SCIENT. SUEC. Nobel-kemiapalhâšume já -fyysiikpalhâšume mitaleh láá identliih.
Ive 1980 räi kemiapalhâšume miitaal tiäddu lâi 200 g, mut tääl tot lii 175 g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Ton lasseen miitaal kolle lii tääl uđđâsistonnum kolle. Miitaal čođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66 mm.
Diploom
Diploom lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Diploom čižetpeln lii kove, mon fáddá távjá kulá ive teeman. Diploom uálgispeln lii Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia almottâs tast, kii lii ton ive vyeittee já mondiet. Kemiapalhâšume almottâs lii ruotâkielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Ruotâ kunâgâs jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi.
Ruttâpalhâšume
Ive 2020 palhâšume stuárudâh lâi 10 miljovn Ruotâ ruvnâd. Palhâšume stuárudâh muttuustâl ivveest nuubán já lii kiddâ Nobelfondd puáđuin, maid tot finnee jieijâs investistmist.
Jis palhâšume vyeittiv kyevtis, te ruttâ juáhhoo táásá. Jis kuulmâs tom vyeittih, te Nobelfondd meerrid juáhhoo-uv ruttâ táásá vâi finnee-uv ohtâ olmooš pele palhâšumeruuđâin já nubbijd juáhhoo nubbe peeli, mii juáhhoo sunnui táásá.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1994 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1994.
1451
1451 (MCDLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1450-lovo nubbe ihe.
1394
1394 (MCCCXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1390-lovo viiđâd ihe.
Marja Mortensson
thumb|right|250px|Marja Mortensson ive 2019 Marja Helena Fjellheim Mortensson (š. njuhčâmáánu 5. peeivi 1995) lii maadâsämmilâš šuoŋârähtee, lávloo, jyeigee já musikkár. Sun nyettee jieijâs pittáid sehe maadâ- já umesämikielân. Mortensson ovtâstit muusikstis jazz, klassiklâš muusik já maadâ- já umesämmilij ärbivuáválâš juoigâm.
17-ihásâžžân sun čuojâttij piano já láávlui Taažâ kunâgâs Haraldân.
Palhâšumeh
Ive 2014 Mortensson väljejui Riddu Riđu ive nuorâ taidârin. Čuávuváá ive Mortensson raahtij Golbma jiena-single oovtâst ive 2012 vyeittee Katarina Barrukáin já ton ive vyeittee Elina Waage Mikalsenáin. Ive 2016 sun vuoitij Sámi Music Awards -kišto ärbivuáválâš juoigâmuási. Kyehti ive maŋeláá sun vuoitij Spelleman-palhâšume aalmugmuusik teikkâ ärbivuáválâš muusik -uásist albumist Mojhtestasse - Cultural Heirlooms. Ive 2018 sun vuoitij NOPA-palhâšume Mojhtesh-lavlust siämmáá albumist. Pessijâšlávurduv 2021 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Fyn
Fyn lii vijđoduv mield Tanska kuálmádin stuárráámus suálui Sjælland já Vendsyssel-Thy maŋa. Ton vijđodâh lii 3 099,7 km², já alemus saje 131 m. Fynist ääsih 469 947 olmožid (ive 2020).
Stuárráámuuh kaavpugeh
Fyn stuárráámuuh kaavpugeh ässeelovo mield (ive 2020) :
Elin Kåven
Elin Kåven (š. roovvâdmáánu 25. peeivi 1979, Hammerfest, Taažâ) lii taažâsämmilâš lávloo. Sun vuoitij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási ive 2008 pittáin Áibbas jaska.
Kuovâmáánu 26.
Kuovâmáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 57. peivi. Ive loopân láá 308 peivid (kárgámive 309 peivid).
Juŋŋâ
Juŋŋâ (Vaccinium vitis-idaea) lii koškes já vorâs kuolbâmeecij, tuoddârij, jeggimeecij já källei myerji.
Levânem
Juŋŋâ šadda Tave-Amerikist já Euraasiast. Tot šadda vijđáht koškes já vorâs kuolbâmeecijn, tuoddârist, jeggimeecijn já källei alne. Tot killáá koškesvuođâ pyereest já lijkkoo čuovvâd soojijd. Suoivâsoojijn myerjih iä veltihánnáá šoodâ ollágin.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Talhâsin juuŋâst láá ärbivuáválávt kevttum loostah. Loostah čuággojeh liäđđumääigi maŋa. Juŋŋâlostâteejáin tipšuu kužžâpocceevááduid, kudduumijd, leesmi já čirgottâs. Myerjih nanosmitteh vuoptâsuonâid. Sämmiliih láá puurrâm juuŋâid nuhtán, mutâ sij vyerkkejii taid täälvi várás.
Juuŋâid puáhtá kevttiđ maaŋgânáál: piärgu- teikkâ kyelipurrâmâšâiguin, suohâdân, kiisselân, juhâmuššáid, liäibumân já pajalâssáid.
1441
1441 (MCDXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1440-lovo nubbe ihe.
Monte Urano
Monte Urano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Uranost ääsih 8 082 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,72 km², já alodâh 247 m. Monte Urano naaburkieldah láá Fermo, Montegranaro, Sant'Elpidio a Mare já Torre San Patrizio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1840
1840 (MDCCCXL) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1840-lovo vuossâmuš ihe.
Kesimáánu 30.
Kesimáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 181. peivi (kárgámive 182. peivi). Ive loopân láá 184 peivid.
Staffolo
Staffolo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Staffolost ääsih 2 191 olmožid. Ton vijdodâh lii 27,50 km², já alodâh 442 m. Staffolo naaburkieldah láá Apiro, Cingoli, Cupramontana, Jesi já San Paolo di Jesi.
Kesimáánu 30.
Tábáhtusah
thumb|[[Helsinki Pride 2018]]
Ijâttes ijjâ
Ijâttes ijjâ ( já ) lii algâaalmugij muusikfestivaal já Suomâ sämikuávlu áinoo sämimuusikfestivaal. Ive 2004 vuáđudum festivaal uárnejuvvoo tääl Aanaar markkânist jyehi ive porgemáánu pelimuddoost. Koronaviruspandemia tiet Ijâttes ijjâ ij uárnejum ive 2020 pääihi alne, pic tot lâi máhđulâš čuávvuđ om. pääihist neetist njuolgâvuolgâttâssân. Festivaal uárnejeh Ijâttes ijjâ -festivaal, Suomâ Sämitige Säämi muusikkuávdáš, Säämi máttááttâskuávdáš já Aanaar Sämiservi.
Iivij 2004–2006
Algâiivij tábáhtus uárnejui vyesimáánust, ige porgemáánust. Vuossâmuš Ijâttes ijjâ‎ uárnejui Aanaar markkân kuávdáást, puáris kirjerááju šiljoost. Tábáhtusâst lijjii muáddi láávu já smavvâ lävdi. Sämiartistin lijjii Satu Aikio, Ulla Pirttijärvi, Amoc, Ante Mikkal Gaup já Aanaar škoovlâ uáppeeh. Uáiviartist lâi Wimme, kote juoigâi kirjerááju káátu alne.
Sämiartistij lasseen festivaalân puávdejuvvojii jyehi ive meid eres algâaalmugij artisteh. Ive 2004 algâaalmugkyesih pottii Ruošâ Jakutiast. Taan vuossâmuu ive pottii suulân čyeti festivaalkyessid.
Čuávuváá ive festivaal uárnejui Aanaar kyelihamânist. Talle artistin lijjii eereeb iärásij Niko Valkeapää já Vilddas. Kyelihaammân kuittâg hilgui ive 2006 festivaal maŋa. Tábáhtus meid sirdui vyesimáánust porgemáánu pelimuudon, tastko vyesimáánust Anarist lii vala meendu koolmâs já arvaa.
Vâik festivaal lâi uáli ucce vuossâmuu kyevti ive ääigi, jo ive 2005 uáivikonsert lasseen lijjii meid nuorâikonsert já muusikseminaar. Nuorâikonsert tiet päärnih já nuorah pessii uásálistiđ tábáhtusân já nuorâi muusikjuávhuh finnejii máhđulâšvuođâ suáittiđ jieijâs muusik jyehiahasáid ulmuid.
Iivij 2007–2011
Iivij 2007–2011 Ijâttes ijjâ‎ uárnejui Säämi máttááttâskuávdáá šiljoost. Eidusâš konserteh tuállojii máttááttâskuávdáást, mut eres festivaalpalvâlusah tegu Ijâttes iijâ‎ markkâneh lijjii olgon láávuin já telttain. Ijâttes iijâ‎ markkânijn lijjii vyebdimnáál ärbivuáváliih sämityejeh.
Iivij 2007–2011 festivaal meid stuárui maaŋgânáál. Tast šoodâi ubâ sämikuávlu festivaal, ko artisteh puávdejuvvojii jyehi ive meid ránnjáriijkâin. Ovdâmerkkân ive 2009 uáivikonsertist soittii rock-juávkku Mollet Ruotâ peln já ive 2010 uáivikonsertist muusikjuávkku Adjágas Taažâ peln.
Ive 2011 uáiviartisteh lijjii SlinCraze, SomBy, Wimme já Niillas Holmberg & Roope Mäenpää, kiäh almostitijn jieijâs vuossâmuu cd-skiäru lávurdâheehid uáivikonsertist.
Iivij 2012–2013
Ive 2012 Ijâttes ijjâ ‎-festivaal sirdâšui siämmáá ive valmâštum Säämi kulttuurkuávdáš Saijoos šiiljon. Uáiviartistin talle lijjii Sofia Jannok Ruotâ peln, Nanook-juávkku Ruánááenâmist já ráppájeijee Ailu Valle. Algâaalmugkyesih pottii Komi täsivääldist. Uđđâ äšši ton ive festivaalist lâi Ijâttes ijjâ‎ -teemaklubi, mii uárnejui Hooteel Kollehovist. Ton ive teeman lâi Säämi goes Retro, mii oinui mááccuhstiijlâin. Tot lâi meid vuossâmuš ihe, ko festivaal puovtij čuávvuđ neetist. Vuolgâttâs uárnejii Säämi máttááttâskuávdáá mediauáppeeh já Yle Säämi toimâttâs. Ive 2012 festivaal cuovkkij oppeet kyessiulâttâs, ko paijeel 2 000 olmožid kuállejii pääihi alne festivaalist oholoopâ ääigi.
Lilongwe
Lilongwe lii Malawi uáivikaavpug já ässeelohhoos mield meid ton stuárráámus kaavpug.
Staffolo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Staffolo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Coste.
Uáinámušah
Staffolost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Kieldâ kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah. Staffolost lii meiddei koskâáigásâš muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist onnáá peeivi-uv.
Vermont
Vermont lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Montpelier já stuárráámus kaavpug Burlington. Vermont uásistaatâst ääsih ohtsis 628 061 olmožid (2020). Tot lii olmoošlovvoin nubben ucemus uásistaatâ. Tuše Wyomingist ääsih ucceeb ulmuuh.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1374
1374 (MCCCLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1370-lovo viiđâd ihe.
Kuosâ
Stuárudâh
Kuosâ kukkodâh puáhtá leđe joba 30–40 m, moos tot olá suullân 100-ihásâžžân. Tave-Suomâst tot ij kuittâggin peesâ siämmáá kukkosâžžân puárásubbongin. Tobbeen kuosâin lii tuše čiŋŋâmuorâ-árvu ton suujâst, et toh láá uáli uceh.
Levânem
Kuosâ šadda Tave-Euroopist sehe Koskâ- já Nuorttâ-Euroop váráduvâin.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Säämist peeci lii táválub muorâ ko kuosâ, mutâ vissásávt sämmiliih läävejii kevttiđ tom tain soojijn, kost tot šadda. Paanij putestem tiet sij láá suoskâm kuosâkääsi siämmáánáál ko pecikääsi-uv. Mudoi-uv kuosâ kevttim lii siämmáásullâsâš ko peesi kevttim. Kuosâkuáccein lii tälviv ennuv C-vitamiin, veikkâ ij aaibâs siämmáá ennuv ko peesist.
Kuosâpikkâ tuššâd bakteerijd já toin puáhtá-uv tipšođ haavijd. Vorâs, kirkes já njarbâdis pikkâ lii puoh pyeremus, mutâ korrâ pikkâ-uv annoo. Sehe kuosâ- já pecikuácceeh suápih juhâmuššân, já uđđâ ihešoddâmkeerdijd puáhtá puurrâđ nuhtán. Kuosâ ihešoddâmkeerdijn puáhtá vuoššâđ siiráp siämmáánáál ko peesist. Kuorsâttuv, leencu, kiđđâvaibâmvuođâ, kepispocceekuddum já leesmi tipšuu toin. Kuácceelávgu helppij leesmi- já vuoiŋâmorgaanvaaivijn.
Fabriano
Fabriano lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fabrianost ääsih 30 214 olmožid. Ton vijdodâh lii 272,08 km², já alodâh 325 m. Fabriano naaburkieldah láá Cerreto d'Esi, Costacciaro, Esanatoglia, Fiuminata, Fossato di Vico, Genga, Gualdo Tadino, Matelica, Nocera Umbra, Poggio San Vicino, Sassoferrato, Serra San Quirico já Sigillo.
Historjá
Fabrianost šoodâi kaavpug ive 1357.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Albacina, Argignano, Attiggio, Bassano, Bastia, Belvedere, Borgo Tufico, Cacciano, Ca' Maiano, Campodiegoli, Campodonico, Cancelli, Cantia, Castelletta, Ceresola, Ciaramella, Coccore, Collamato, Collegiglioni, Colle Paganello, Cupo, Fontanaldo, Grotte, Marena, Marenella, Marischio, Melano, Moscano, Nebbiano, Paterno, Poggio San Romualdo, Precicchie, Rocchetta, Rucce, Rufano, San Donato, San Giovanni, San Michele, San Pietro, Sant'Elia, Serradica, Valgiubbola, Vallemontagnana, Valleremita, Vallina, Varano, Viacce já Vigne.
Pori
Pori lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Porist ääsih 83 409 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 062,00 km², mast 906,17 km² lii čääci. Pori naaburkieldah láá Eurajoki, Kankaanpää, Kokemäki, Merikarvia, Nakkila, Pomarkku, Sastamala, Siikainen já Ulvila.
Kokemäki
Kokemäki lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Kokemäkist ääsih 6 997 olmožid, já ton vijdodâh lii 531,26 km², mast 50,79 km² lii čääci. Kokemäki naaburkieldah láá Eura, Harjavalta, Huittinen, Pori, Sastamala, Säkylä já Ulvila.
Pori
Ässeeloho
Käldeeh (1815–1940): Suomen tilastollinen vuosikirja 1950, s. 10. Helsinki: Tilastollinen päätoimisto, 1951. (1950– )Tilastollinen vuosikirja 2017. Pori: Porin kaupunki, 2017.
Kokemäki
Historjá
Kokemäki vuáđudui ive 1869, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Pori
Ustevvuotâkaavpugeh
Pori ustevvuotâkaavpugeh láá:
Kokemäki
Kieldâlahtemeh
Kauvatsa kieldâ lohtui Kokemäkin ive 1969.
Siijdah
Aakula, Askola, Haavasoja, Haistila, Hampula, Harola, Hassala, Herttola, Hintikkala, Huivoo, Hyrkölä, Häyhtiönmaa, Järilä, Kaarenoja, Kakkulainen, Kankaantausta, Kareksela, Kaukaritsa, Kaurula, Kauvatsa, Keipilä, Ketola, Kiettare, Kiusala, Kokemäen kartano, Korkeaoja, Koskenkylä, Krannila, Krootila, Kuittilo, Kukola, Kuoppala, Kuurola, Kyttälä, Köömilä, Laikko, Lempainen, Mattila, Meinikkala, Paistila, Pappila, Peipohja, Pelhola, Penttilä, Pirkkinäinen (Birknäs), Pukkala, Pumpala, Purjala, Pyhänkorva, Pälpälä, Riste, Ronkka, Rudanko, Ruikkala, Ryytsälä, Sonnila, Säpilä, Talonen, Teikari, Tulkkila, Tuomaala, Vallila, Viikari, Villiö, Vitikkala, Vuolle (Vuoltee, ), Ylistaro, Äimälä já Öykkäri.
Ovdii Kauvatsa kieldâ siijdah
Ahvenus, Jalonoja, Kauvatsa, Kotka, Kulkkila, Kuoppakoski, Lievikoski, Piilijoenmaa, Piitanoja, Puurila, Rutuna, Sampu, Työtilä já Yttilä.
1354
1354 (MCCCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1350-lovo viiđâd ihe.
Vyesimáánu 25.
Vyesimáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 145. peivi (kárgámive 146. peivi). Ive loopân láá 220 peivid.
Tábáhtusah
Urpo peivi
Syeinimáánu 15.
Syeinimáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 196. peivi (kárgámive 197. peivi). Ive loopân láá 169 peivid.
Fast & Furious
thumb|Fast & Furious logo Fast & Furious lii ovtâstumstaatâlâš elleekoveráiđu. Rááiđu vuosmuš uási, The Fast and the Furious, finnij vuosâeehid ive 2001. Ohtsis elleekove láá almostum käävci. Čiččâd lâi algâaalgâst ulme valmâštuđ ive 2014, mut ton valmâštum maŋanui elleekove čaittâleijee Paul Walker jäämmim tiet. Elleekove finnij vuosâeehid ive 2015 aalgâst.
Elleekoverááiđu maaŋgâin oosijn láá čaittâlâm Walker lasseen Vin Diesel, Michelle Rodriguez, Jordana Brewster já Sung Kang.
Ulvila
Ulvila lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Ulvilast ääsih 12 733 olmožid, já ton vijdodâh lii 422,51 km², mast 21,86 km² lii čääci. Ulvila naaburkieldah láá Harjavalta, Kokemäki, Nakkila, Pori já Sastamala.
Historjá
Ulvila vuáđudui ive 1365.
Kieldâlahtemeh
Kullaa kieldâ lohtui Ulvilan ive 2005.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Porsaŋg
Porsaŋg (, já ) lii kieldâ Taažâst. Porsaŋgist ääsih 3 998 olmožid, já ton vijdodâh lii 4 872,58 km², mast 232,29 km² lii čääci.
Monte Vidon Combatte
Monte Vidon Combatte lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Vidon Combattest ääsih 411 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,17 km², já alodâh 393 m. Monte Vidon Combatte naaburkieldah láá Carassai, Monte Giberto, Montottone, Ortezzano já Petritoli.
Siijdah
Collina Nuova, Collina Vecchia já San Procolo.
Uáinámušah
thumb|left|Monte Vidon Combatte muvrâ
Sorvâ
Stuárudâh já olgohäämi
Sorvâ lii stuárráámus tááláá ääigi ellee sorvâellee já meid Suomâ stuárráámus ellee. Räävis tiäddá 200–825 kg. Rummâš kukkodâh lii 200–280 cm já sevealodâh 170–220 cm. Seeibi kukkodâh lii 7–10 cm. Ores lii ennuv stuárráb ko niŋálâs, já tuše orásist láá čuárvih.
Soorvâst láá kubdâ turbe, čeve vyelni hiäŋgájeijee "siämu" já vieskâärdeeh. Jyelgih láá kuheh já koozah kubduuh, mii älkkedit muottust väzzim. Soksâm ivne lii čapisruškâd teikkâ ruopsisruškâd. Jyelgih já čuávji láá kuovgâduboh. Tälvisoovsâ, mii vuálgá kiđđuv meddâl, lii kuovgâdub ko kesisoovsâ. Sorvâvyesih láá ruopsisruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs
Sorvâ iälá Tave-Euraasiast. Ton lavdâm uulât Skandinaviast, Puolast já Tšeekist Tave-Kiinan já Ruošâ Jenisein. Mäddin lavdâm raijâšuvá mecciarostielâsân, mut vuomij mield tot lii levânâm meid arokuávloid. Sorvâ tiättoo harvii meid Saksaast, Uŋgarist já Kroatiast. Nuorttâriijkâst lii ovdil lamaš sierâlum populaatio, mut tot lii viehâ vissásávt lappum. Viijđes lavdâm já stuorrâ ohtâgâsmeeri tiet IUCN lii luokittâllâm soorvâ eellimvuáimálâš šlaaijân. Ive 2005 áárvu mield maailmist láá suulân 1,5 miljovn sorvâd, main Euroopist 0,5 miljovn. Euroopist soorvah láá enâmustáá Ruotâst (340 000) já Suomâst (110 000).
Soorvâ eellimpirâsin láá tave kuácceevyevdistielâs teikkâ liähmustielâs meecih. Tavveen sorvâ iälá keessiv meid laajišvuovdijn já motomeh ohtâgâsah sättih pääcciđ tálvástâllâđ tuodârkuávlui vuomijd. Tave-Jieŋâmeerâ rido vuonâin keessiv ässee soorvah värrejeh tälviv sisenâmân. Sorvâ iälá mielâstis nuorâ siähálâs- já kuácceevuovdijn. Sorvâ puáhtá eelliđ meid viehâ alda härvis aassâm.
Eellimvyevih já lattim
Soorvah eellih enâmustáá ohtuu, mut sättih tälviv rähtiđ muádi ohtâgâs juávhuid. Kiđđuv kyeddim ääigi niŋálâsah vyelgih meddâl juávhust já hilgoh oovdeb ive vuosijd. Siämmáá ääigi oressoorvah vandârdeh soojijd, main toh finnejeh eenâb raavvâd. Koskâmiärálávt soorvah vandârdeh kiđđuv já čohčuv 15–25 km. Nuorâ soorvah sättih jotteeđ kuhebijd-uv maađhijd.
Raavâd
Soorvah láá táválávt aktiivlumoseh iiđeed- já ehidâsveeigi ääigi. Toh poreh keessiv syeini, sino, miestuid já suávi páárhu, motomin meid čäcišaddoid. Tälviv purrâmâššân láá uáiviáášán riseh já peeci párkku. Keessiv sorvâ vyerkkee purrâmuš čoovčâ lasanemääigi várás, já porá stuárráámus uási äigistis. Joba 50 kg peeivist. Tälviv piäiválâš purrâmušmeeri lii tuše 8–16 kg.
Lasanem
thumb|200 px|Sorvâenni njoomât vyesi. Soorvâi roovvâd lii čohčuv. Oressoorvah kištottâleh niŋálâsâi mielâstumvuođâst neehušis tuáruin. Parâttâlmân valmâš ores kuáivu enâmân kimekyepi já kužžá toos. Niŋálâs njunnee kyepi já sáttá kužžâd jieš-uv toos. Niŋálâs tiätá kimekyepi kuužâ haajâst, ete ores lii vaalmâš parâttâllâđ.
Niŋálâs kuáddá kiđđuv 1–2, harvii kulmâ vyesi. Eidušoddâm vyesi tiäddá 11–16 kg. Tot čuávu eeni ton räi, ete uđđâ vyesi lii šoddâmin já enni vuájá tom meddâl.
Vyelišlaajah já aldahyelhih
Tááláá ääigi Euraasia já Tave-Amerik soorvah láá luokittâllum jieijâs šlaajáid, ko toi karyotiijpah já rumâšrááhtus láá ereslágáneh. Euroopist já Jenisei viestârbeln iälá sorvâ (Alces alces) já Tave-Amerikist sehe Euraasiast Jenisei nuorttiibeln iälá ameriksorvâ (A. americanus). Jenisei kierruin, Mongoliast já Kiinast sorvâšlaajah eellih siämmáin soojijn, kuás šlaajah sättih ruossâlistuđ. Kuábbáá-uv šlaajâst láá kyehti vyelišlaajâ. Tááláá tiäđu mield soorvâ vyelišlaajah láá Alces alces alces já A. a. caucasicus, main majemuš lii suvâttum.
Miäcástem
Sorvâ lii Suomâ merhâšitteemus pivdoellee. 1800-lovo loopâst sorvânääli uccánij ennuv lijgemiäcástem tiet, já šlaajâ masa suvâttui Suomâst. Suojâlemtoimâi iššijn sorvânääli šodâškuođij jotelávt 1930-lovvoost.
Soorvâmiäcástem tábáhtuvá táválávt uces juávhuin. Távjá ohtâ juávkku suorgât soorvâ joton nube juávhu luus, mii páácá tom. Eres miäcástemvyevih láá ovdâmerkkân orostittem umásteijee sorvâpennuin, perttum purâdemsaje alda já muotâruánnjásij iššijn kuorâdem.
Tááláá ääigi sorvâmeerijd heiviitteleh miäcástmijn. Ive 2020 soorvâ uážui miäcástiđ Suomâ pivdoelleekuávdáá mieđettâm luuvijn Laapist sehe Tavenuorttiienâmist 1. – 20. čohčâmáánu já eres kuávluin 1. čohčâmáánu - 9. roovvâdmáánu, mut tuše piäldust vahtimin. Ubâ Suomâst miäcástemäigi álgá 10. roovvâdmáánu já nohá 15. uđđâivemáánu. 31. juovlâmáánu maŋa miäcástmist ij kuittâggin uážu innig kevttiđ pennuu.
Jotolâh
thumb|Jotolâhmerkkâ, mii váárut soorvâin. Vuájáán já soorvâ suoččâmist šadda táválávt tuođâlâš vaahâg, sehe soorvân, ulmuid já vuájánân. Kuhes jyelgih já stuorrâ ruumâš taheh soorvâst jotolâhân varâlâš. Sorvâ pärttid táválávt ehidist teikkâ iđedist, ko tot lii ucâmin purrâmuš.
1431
1431 (MCDXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1430-lovo nubbe ihe.
1334
1334 (MCCCXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1330-lovo viiđâd ihe.
1421
1421 (MCDXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1420-lovo nubbe ihe.
Vyesimáánu 27.
Vyesimáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 147. peivi (kárgámive 148. peivi). Ive loopân láá 218 peivid.
1314
1314 (MCCCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1310-lovo viiđâd ihe.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1960 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1960.
Facebook
thumb|Facebook logo Facebook lii ive 2004 vuáđudum sosiaallâšmedia palvâlus, mon lii vuáđudâm Mark Zuckerberg oovtâst Eduardo Saverináin, Dustin Moskovitzáin, já Chris Hughesáin. Ive 2012 Facebookist lâi jo paijeel miljard kevtted, kiäin suulân pele ellii tobbeen jyehi peeivi.
1294
1294 (MCCXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1290-lovo viiđâd ihe.