cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lapväärtti
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Lapväärttist lijjii nelji čuákkipääihi: Dagsmark (251 ässed), Härkmeri (319 ässed), Lapväärtti markkân (1 467 ässed) já Perus (207 ässed). Ive 1960 Dagsmarkist lijjii 326 ässed, Härkmerist 471 ässed, markkânist 1 568 ässed já Perusist 292 ässed.
Naamiokiärppááh
Naamiokiärppááh (Conopidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Hiäimun kuleh maailmvijđosávt 800 šlaaijâd, moh láá 47 suuvâst já 4 vyelihiäimust.
Olgohäämi
Naamiokiärppááh láá 8–15 mm kukkosiih, já taid kuáhtáá kesimáánu aalgâst čohčâmáánu aalgân.
989
989 (CMLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 980-lovo majemuš ihe.
Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
Säänih
===Eŋgâlâskielân (virgálâš versio) ===
Muršâ
Muršâ (Odobenus rosmarus) lii stuorrâ arktâlâš njomâtteijeešlaajâ. Tot lii hárjánâm eelliđ čääsist. Muršâ puáhtá teddiđ 400–1 800 kg. Ton čielgâsumos tobdomerkkân láá kuhes čalameh, moh pyehtih šoddâđ meetterkukkosâžžân já teddiđ 5 kg. Muršâ lii lamaš tehálâš uási arktâlij aalmugij kulttuurist já purrâmâšvááljust.
Vyelišlaajah
Muuršâst láá kyehti vyelišlaajâ: O. r. rosmarus iälá Atlant väldimeerâst já O. r. divergens iälá Kuálhismeerâst.
Bryan Ferry
Bryan Ferry (š. čohčâmáánu 26. peeivi 1946, Washington, Tyne já Wear, Ovtâstum kunâgâskodde) lii eŋlandlâš lávloo já Roxy Music -rockjuávhu vuáđudeijeejeessân.
Kukkákiärppááh
Kukkákiärppááh (Syrphidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Toh láá valjeest maailmist já Suomâst-uv paijeel 250 šlaaijâd. Nube käldee mield Suomâst kukkákiärpáššlaajah láá paijeel 300.
Olgohäämi já lasanem
Kukkákiärppááh láá muččâdeh já ivnááh, main maaŋgâin tiättoo še nk. mimikry-almoon: toh jievžâdeh mirhâlij tiivrij iivnijd tegu viäpsá, já miäđušijn iivnijd.
Niŋálâsah oceh šaddoširrâpopulaatio já mannejeh toho. Ko maneh muttojeh suoksân, te toh hurtoškyeteh taid.
Limosano
Limosano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Limosanost ääsih 694 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,27 km², já alodâh 586 m. Limosano naaburkieldah láá Castropignano, Fossalto, Lucito, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani já Sant'Angelo Limosano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Luándulâš kielâ
Luándulâš kielâ lii kielâ, mon olmooš sárnu, čáálá teikkâ kiävttá seevvim peht. Luándulij kielâi lasseen láá meid formaalliih kielah já rahtum kielah.
Algâ
Puoh maailm ulmuin lii kielâ. Tondiet lii lamaš nuuvt, et kielâ lii šoddâm ovdil ko ulmuuh láá vuálgám Afrikist. Jis nuuvt lii, te kielâ lii paijeel 50 000 ihheed puáris.
Luokittâllâm
Kielâid lii máhđulâš luokittâllâđ geeneetlávt, typologisávt teikâ eennâmtieđâlávt.
Äigi
Äigi lii paje kyevti tábáhtume kooskâst. Nubbe tábáhtume tábáhtuvá nube tábáhtume maŋa. Ko maailmist láá kulmâ ooláádmudo, te lii máhđulâš ettâđ, ete äigi lii niäljád ooláádmuddo.
Serie B 1980–1981
Serie B 1980–1981 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 49. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 14. peeivi 1980 já nuuvâi kesimáánu 21. peeivi 1980.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Latiumist já 1 juávkku Toscanast. {{Location map+ {{Location map~|ITA (1963–1991) |lat=45.695|long=9.67|label= Atalanta |position=right}} {{Location map~|ITA (1963–1991) |lat=41.125278|long=16.866667 |label= Bari |position=left}} {{Location map~|ITA (1963–1991) |lat=37.502669 |long=15.087269 |label= Catania |position=bottom}} {{Location map~|ITA (1963–1991) |lat=44.133333 |long=12.233333 |label= Cesena} |position=left}}
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1981–1982 Serie C1 1981–1982
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Sämikielah
thumb|right| 1. [[maadâsämikielâ 2. umesämikielâ 3. pittáámsämikielâ 4. juulevsämikielâ 5. orjâlâškielâ 6. nuorttâlâškielâ 7. anarâškielâ 8. kieldâsämikielâ 9. tarjesämikielâ ]]
Sämikielah láá kielah, maid sämmiliih sárnuh. Sämikielah kuleh uuraallâš kielâi suomâ-ugrâlâš kieláid, já toh láá nuorttâmeerâsyemmilâš kielâi aldemuuh hyelkkikielah. Sämikielah, nuorttâmeerâsyemmilâš kielah já mordvalaš kielah kuleh uárjiurâlâš kieláid.
Luokittâllâm
Sämikielah luokittâllojeh kyevti juávkun ađai uárjisämikieláid já nuorttâsämikieláid. Juávhui rääji lii orjâlâškielâ já anarâškielâ kooskâst; orjâlâškielâ kulá uárjisämikieláid já anarâškielâ nuorttâsämikieláid.
Uárjisämikielah
right|thumb|Maadâsämi- já tárukielâg kolbâ 250px|right|thumb|Orjâlâš- já suomâkielâg kolbâ Suomâst
Nuorttâsämikielah
250px|right|thumb|Suomâ- já anarâškielâ pustaveh (Borg, ive 1859) 250px|right|thumb|Kieldâsämikielâ pustaveh ive 1933
Kielâi tile
Puoh sämikielah láá uhkevuálásâš kielah. Eromâšávt ume-, pittáám- já tarjesämikielah láá uáli aldasáid lappum, mut piittáámsämikielâ finnij porgemáánu 20. peeivi 2019 jieijâs čäällimvyevi. Ton lasseen piittáásämmiliih já kielâtotkee Josh Wilbur viggeh iäláskittiđ kielâ.
979
979 (CMLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 970-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|180px|Fujiwara no Yoshitaka
Para pirrâdâh
Para pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ tavveen. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 24 700 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 5 393 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 4,58 ässed/km² (2012).
Para pirrâduv naabureh láá nuorttân Marowijne já Sipaliwini pirrâduvah, mäddin Brokopondo já Sipaliwini pirrâduvah, uárjin Sipaliwini pirrâdâh já tavveen Saramacca, Wanica já Commewijne pirrâduvah.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Onverwacht.
Vyelipirrâduvah
Para pirrâdâh lii juohhum 5 vyelipirrâdâhân:
Siijdah
Para pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
Tiukka
Tiukka (, ive 1919 räi Kristiinankaupunki táálunkieldâ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Tiukkast assii 808 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 92,0 km² (tuše eennâm). Tiukka naaburkieldah lijjii Karijoki, Kristiinankaupunki, Lapväärtti, Närpiö já Teuva.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1960 tiäđui mield Tiukkast lâi ohtâ čuákkipäikki: Puskamarkki (207 ässed). Ive 1970 tiäđui mield vist Tiukkast ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki ađai Puskamarkki lâi monâttâm čuákkipääihi sajattuv.
LisaGay Hamilton
LisaGay Hamilton (š. 25. njuhčâmáánu 1964, Los Angeles, Kalifornia) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh pyeremustáá suu roolâst rááiđust The Practice (1997–2003), moos sun lii meid stivrim oovtâ uási. Toos lasseen sun lii stivrim oovtâ dokumentelleekove Beah: A Black Woman Speaks (2003), mii vuoitij AFI pyeremuu dokument palhâšume já Peabody-palhâšume, já lâi iävtukkâssân finniđ meid Image-palhâšume já Emmy-palhâšume.
Eellim
Hamilton šoodâi Los Angelesist, Kaliforniast sosiaalpargee iänán já insiner iäčán. Sust lii meid ohtâ uábbi. Hamilton algâttij čaittâlem jo pärnin já nubálovihásâžžân sun vaaldij priivaatlâš čaittâlemtiimijd. Sun juuđij New York ollâopâttuv, kost sun finnij teattersyergi pápárijd, mon maŋa sun joođhij škoovlâ Juilliard Schoolist. Tobbeen sun valmâštui ive 1989.
Filmografia
Käldee: IMDb
969
969 (CMLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 960-lovo majemuš ihe.
Snaartâl
Snaartâl (Mareca penelope) lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
pienoiskuva|vasen|Snarttâl niŋálâs Snaartâl lii 42–50 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 600–850 g. Ton suájákeejij koskâ lii 75–87 cm. Ores lii tevkisräänis, já tast láá ruopsisruškis uáivi já čeve sehe fiskisvielgis kállu. Poođâš lii čappâd. Niŋálâs puuzah láá ránáseh teikkâ ruškâdeh. Snarttâlist lii ränis njune, mon keeči lii čappâd. Lode čeve lii uáli uánihâš já uáivi lii juurbâs. Snarttâlist láá vielgis čuávji já suájátiälkku.
Snaartâl lii pelipyehčee.
Orráás kiihâmjienâ lii spižá spaihâstem sulâstittee njuurgâs “vii-u(rr)”. Niŋálâs kirdemjienâ lii ruávis ”kar, kar…”.
Lavdâm já eellimpiirâs
vasen|pienoiskuva|300px|Snarttâl lavdâm Snaartâl pessee čácáduvâi alda ubâ Suomâst. Tavveen tot pessee valjeeht, mäddin ucceeb. Lodde pessee šaddaas jaavrij já merâluovtâi riddoin sehe suollui nijttoriddoin. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield suullân 40 000 paarrâd. Pessimnääli lii kiäppánâm majemui iivij.
Snaartâl tálvástâl Viestâr-Euroopist. Motomeh lodeh pisoh meid Suomân. Loppâkeesi já čoovčâ ääigi snarttâleh čokkâneh stuorrâ muáttin, main sättih leđe fáárust meid eres loddešlaajah. Snaartâl lii sehe ijjâ- já peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem
Snaartâl ráhtá piervâlis táválávt meecist miestuu vuálá, šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii skođâstum puzâiguin já uvjâiguin. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 7–9(–13) manneed já láálá taid 22–23 peivid. Uđâgááh uáppih kirdeđ 6 oho ahasâžžân. Uđâgááh oceh jiejah purrâmuš jo uáli uccen, mut pisoh máánnán oovtâst enijnis. Niŋálâs tipšo uđâgáidis 40–45 peivid.
Raavâd
Keessiv snaartâl kuátu rääsi siämmáánáál ko čuánjá. Mudoi lodde porá čäcišaddoid, härvinubbooht tiivrijd.
Ijjävri
Ijjäävrist lii algâalgâlâš jävrikuávžurnääli, já toho láá ištâdum rávdu já ränisrávdu. Puškonääli lii ucce, mutâ fáárust láá stuorrâ ohtâgâsah. Meiddei luosah puátih Ijjáávrán räi Njiävđámjuuvâ peht. Jäävrist láá meiddei ennuv riäskáh já revâseh.
Ijjäävrist álgá vaigâdis Njiävđámjuuvâ miällumkiäinu (92 km), mii juátkoo Taažâ pel Baareencmeerân. Kiäinu lii meccikuávlulágán, já ton kuávlust láá ennuv kuoškah já koržeh.
Lapinjärvi
Historjá
Lapinjärvi vuáđudui ive 1575.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Lapinjärvi markkân.
Siijdah
thumb|200px|left|Lapinjärvi siijdah
André Sicard
André Sicard lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij oovcenubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Ryhákiärppááh
Rumâškiärpáš
Hiäimun kullee rumâškiärppáá (Conicera tibialis) kuáhtáá noomâs-uv vuáđuld hävdienâmijn. Rumâskiärppáá suovsah ovdáneh hävdidum jaamišijn já siämmáá kistoost pyehtih ovdániđ maŋgâ-uv suhâpuolvâ. Vuossâmuuh niŋálâsah peessih monnid rummâšân jo ovdil häävdi tevdim-uv. Lii meiddei arvâlum, et uási skuápuin ovdánâm rävis kiärppáin nahciiččii kuáivudâttâđ häävdist maasâd eennâm oolâ.
Rajala
Rajala lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Ive 2020 Rajalast assii 72 olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
Aanaar vaakun
thumb|150px|Aanaar vaakun Aanaar vaakun lii Aanaar kundá tubdâldâh. Vaakunčielgiittâs lii "Čapis vuáđust silbâ šapšâ vuojâmin uáivist poccuučuárvih, moh láá kolleest". Vaakun lii vuávám Ahti Hammar, já Aanaar váldustivrâ tuhhiittij tom čohčâmáánu 28. peeivi 1954. Sisašijministeriö nanodij vaakun kiävtun kuovâmáánu 25. peeivi 1955.
Kumppi
Stuárudâh já olgohäämi
Kumppi lii Suomâ stuárráámus penuvellee. 90–150 cm kukkosâš kumppi tiäddá 20–70 kg já ton sevealodâh lii 65–90 cm. Seibi lii 35–50 cm kukke. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Kuumpi selgipeeli lii räänis já čuávji ränisvielgâd. Ton ivne puáhtá kuittâg mulsâšuddâđ masa čappâdist vielgâdân. Kuumpist láá kuhes jyelgih já stuorrâ kepileh. Ton njune lii kukke já seibi njuolgâd.
Eellimvyevih já lattim
Kuumpih eelih valveest. Kumppivalve lii táválávt peerâ: niŋálâs, ores já čiivgah. Suomâ kumppivoolvijn láá koskâmiärálávt čiččâm kumppid já oovtâ valve reeviir lii suullân 800–1 200 km² vijđosâš. Kuumpih merkkejeh reeviirsis kužžáin. Kumppi lii aktiivlumos iho teikkâ veigin, mut jotá meid peiviv. Kuumpist lii uáli pyeri hajâ- já kuloáiccu, mut ton uáinu ij lah siämmáá pyeri.
Lasanem
Kuumpi kieimâmäigi lii kuovâ-njuhčâmáánust. Niŋálâs čivgá vyesimáánust táválávt 3–6 čiivgâ.
Listo Dominica kaavpugijn
right|300px Taat lii listo Dominicast leijee kaavpugijn.
Njellim táálu
Njellim táálu lii puárásumos táálu Njellimist. Ton vuosmuš ässee lâi Piäkká Piättárkandâ Saijets ađai Nyere Piäkká, kote suuvâi Anarist Njellimân 1800-lovo loopâ peln. Sun vuáđudij toho vuossâmuu táálu, mon nommâ lâi Njellim. Tast šoodâi Njellim siijdâ algâ. Nyere Piäkká poođij Aanaarjäävri paijeel Kolŋuuvuonâpootân já meridij asâdâttâđ eidu ton sajan. Suu mielâst tot lâi pyeri saje, já toos sun paasij.
Pirrâsis keejâddijnis Nyere Piäkká vuámášij Mustolast ässee Irján Musta Kaarin-nieidâ olssis já meridij väldiđ suu aassâmskipárinis. Suoi vihkuin njuhčâmáánu 3. peeivi 1870. Kaarin lâi talle 33-ihásâš. Suoi eelijn meiddei vyevditipšoo kulen já kuođijn aassâmtonttiucâmuš, Kolŋuuvuonâpootân já aassâmtile nommân soppui Nellim.
Kuáđih sunnust lijjii Njellimist, Njellimjäävrist já Sulgušjäävrist. Iäláttâssân lijjii kuálástem, puásuituálu já meccipivdo. Sunnui šoddii kulmâ alge. Ko párnááh šoddii, te kolgii sij mottoom pyereeb aassâmsaje rähtiđ. Nyere Piäkká raahtij kyevti viste táálu, mii lâi 4x5 m. Tot lâi härvinâš stuorrâ táálu ton ááigán.
Ive 1935 poođij Kokkolast Carl Fredrik "Fredi" Fredlund -nommâsâš almai, kote algâttij sááhá rähtim. Njellimân iđeškuottii eenâb tááluh, já kuávlu puovtij jo kočodiđ kylán. Ko Njellim-nommâsâš táálu lâi puárásumos, te tiäđust-uv luándulávt koččoodškuottii meid aassâmkuávlu Njellim.
Saijets táálu uážui šleeđgâ sááhást ive 1930. Táálust tooimâi puvdâ talle ko táálu omâsteijen lâi Johan Matti Saijets.
Saijets táálu uuvsah lijjii ávusin ubâ aalmugân. Tot lâi lappâdjottei ijjâsaje sehe päihittemes já kievhis ulmui aassâmpäikki já torvosaje.
Anarâš mááccuh
thumb|[[Ilmari Mattus|Uccpárnáá Vuoli Ilmar anarâš máccuhist ive 2015]] thumb|[[Anna Morottaja|Kuobžâ-Piäká Ánná anarâš máccuhist ive 2019]] Anarâš mááccuh adai sämimááccuh láá kiävttám Aanaarjäävri pirrâ piäđgui-aassâmpaaihijn ässee kuálásteijeesämmiliih. Siäilum kielâ já anarâš mááccuh láá-uv lamaš Aanaar kuávlu sämmilij pyereh tobdomeerhah.
Säämi kuávluin láá jieijâsláván mááccuheh, moh muštâleh, kuus olmooš kulá, já adeleh identiteet. Mááccuh lii tergâdis uási kulttuuräärbist, já tovle mááccuh kevttii eenâb argâpivtâsin, ko te meid čiŋŋâpivtâsin. Taan ääigi sämimááccuh lii ovdâstem- já juhlepiivtâs.
Nissoon mááccuh
Mááccuh siämmáásullâsâšvuotâ kávnoo enâmustáá Taažâ Varjâvuonâ já Suáđigil sämimááccuhijn. Anarâšah iä lah hervim mááccuhijdis čuuvtij ennuv já siilbahkin iä lah lamaš valjeest. Tááláá ääigist láá heervah já siilbah lasanâm já tot uáinoo aanaarsämmilij pihtâsijn. Ivij mield hervâttemtääpi lii uážžum uđđâ uáinuid, kuittâg eres kuávlui ärbihervim lii siäilum. Eeni, suuvâ já kiännii puáris tyejimiäštár tyejeh láá vuárhást minstârin já ovdâmerkkân. Hervâttem lii kevttee suuvâ já tuoivuu mield. Olbe já suájánjaalmij heervah láá lamaš meiddei tađe mield, mon ennuv hervâleđđeeh láá lamaš teikâ mon ennuv jieškote-uv olmooš lii suittám kevttiđ ruuđâ mááccuhamnâsáid. Ella Sarre čáálá: - Mainâstij tovle mottoom eemeed, et sun koolgâi mááccuhamnâsij uástim várás tiänáđ jieš ruuđâ muorjijd nurâmáin: “Naa, tondiet tuon puáris mááccuh heervah iä lahkin nuuvt kubduuh.”
Hervâttemes kukkákovoslâš pumbulmááccuh kevttui leđđeemááccuh vyelni tälviv. Tääl lijneamnâsmááccuh lii argâ- já kesipiivtâs, mast olbe ohtânempääihist lâi ovdil hervâpäddi já tääl kezis leđđeesäärgis já čeverääigist ovdiibeln leđđee. Seelgi peln láá meiddei leđđeesárgáh säävŋi alne. Mááccuhamnâsist máccumáin koorrum olbe lii heelmist. Kesimááccuh heelmi olbe lii meiddei ruopsis leđđest máccumáin koorrum.
Almaa mááccuh
Mááccuh hervâttem siämmáásullâsâšvuotâ kávnoo enâmustáá Taažâ Varjâvuonâ já Suáđigil sämimáccuhijn. Táválumosávt anarâšmááccuh kiävttoo Aanaarjäävri pirrâsist Aanaar kieldâst. Mááccuh hervâttem lii kevttee suuvâ tâi tuoivuu mield, mahte Aanaarjäävri pirrâsist lii lamaš tääpi. Mááccuhijn tiättojeh páiháliih vyevih, já kuávloid lii ovdánâm jieijâs hervâttemvyehi. Almaa čevenjunesuárámeh láá motomijn mááccuhijn pajaskulij já motomijn vuáluskulij. Pärttih pele já uásild Aanaar markkân almaamááccuhist lii jieijâs vyehi, mii nuávdit Ucjuuvâ maali.
Párnái mááccuh
Párnái mááccuh lii siämmáámuđusâš ko nisonij teikâ almai mácuheh.
Tanskakielâ
Tanskakielâ lii tavegermaanlâš kielâ, mon sárnuh Tanskaast. Tot lii ruotâkielâ, tárukielâ já islandkielâ hyelkkikielâ sehe tovláá tárukielâ maajeeldpuátteekielâ. Suullân 6 miljovn olmožid sárnuh tanskakielâ, enâmustáá Tanskaast, Färsuolluin, Maadâ-Schleswigist Saksaast já Ruánááenâmist. Suullân 10 % Ruánááeennâm ässein sárnuh tanskakielâ eenikiellân, ko Ruánááenâmist láá ennuv enâmânvärrejeijeeh Tanskaast.
Kárgámihe
Juliaanlii kalenderist kárgámihe lii ain jyehi niäljád ive talle ko ihelovo puáhtá jyehiđ neljijn. Gregoriaanlii kalender spiehâst täst toin naalijn, et tievâ ihečyeđeh adai čuođijn juávuliih iveh iä lah kárgámiveh, eereeb jyehi 400. ive (tagareh iveh, moh láá juávuliih neljijnčuođijn). Tondiet iveh 1700, 1800 já 1900 iä lam kárgámiveh, mut 1600 já 2000 lijjii.
Čuávuvááh kárgámiveh láá 2024, 2028, 2032, 2036 já 2040.
Giuseppe Beviacqua
Giuseppe Beviacqua lâi italialâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij ohtnubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist. Beviacqua lâi Italia pyeremus kuhes määđhi käččee iivij 1936–1948.
Brokopondo pirrâdâh
Brokopondo pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 15 909 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 7 634 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 2,08 ässed/km² (2012).
Suolahti
Suolahti lii oovdiš kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Suolahtist assii 5 368 olmožid, já ton vijdodâh lâi 67,48 km², mast 9,75 km² lâi čääci. Suolahti naaburkieldah lijjii Laukaa, Sumiainen já Äänekoski.
Brokopondo pirrâdâh
Brokopondo pirrâduv naabureh láá nuorttân, mäddin já uárjin Sipaliwini pirrâdâh sehe tavveen Para pirrâdâh.
Suolahti
Historjá
thumb|left|Äänekoski kieldâlahtemeh Suolahti kieldâ vuáđudui ive 1932, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Saramacca pirrâdâh
Saramacca pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ tavveen. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 17 480 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 3 636 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 4,81 ässed/km² (2012).
Jeannie Epper
Jeannie Epper (š. 27. uđđâivemáánu 1941, Simi Valley, Kalifornia) lii ameriklâš stuntnissoon já čaittâleijee. Sun lii tobdos elleekuuvijn Romancing the Stone (1984), Kill Bill: Volume 2 (2004) já Quarantine (2008). Epper kočodeh ohtân pyeremuin stuntnisonijn kuássin. Suu merhâšitteemus stuntroolâ lâi TV-rááiđust Wonder Woman, mast sun lâi uáiviroolâ čaittâleijee Lynda Carter stuntsajasâš.
Brokopondo pirrâdâh
Pirrâduv uáivikaavpug lii Brokopondo.
Suolahti
Kieldâlahtem
Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoski kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Brokopondo pirrâdâh
Vyelipirrâduvah
Brokopondo pirrâdâh lii juohhum 6 vyelipirrâdâhân:
Jeannie Epper
Epper lii ohtâ Stuntwomen’s Association of Motion Pictures vuáđudeijein.
819
819 (DCCCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 810-lovo majemuš ihe.
Jeannie Epper
Eellim
Jeannie Epper šoodâi ive 1941 Simi Valleyst, Kaliforniast John já Frances Epperân. Suu vanhimeh láin stuntartisteh, já meid Epper viiljâin já oobijn šoodâi stuntartisteh.
Sumiainen
Sumiainen (epivirgálávt ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Sumiaisiist assii 1 303 olmožid, já ton vijdodâh lâi 308,35 km², mast 78,77 km² lâi čääci. Sumiaisii naaburkieldah lijjii Konnevesi, Laukaa, Suolahti já Äänekoski. Ton lasseen Äänekoski táálunkieldâ lâi naaburkieldâ ive 1977 räi já Konginkangas lâi naaburkieldâ ive 1993 räi. Toh lahtojii kuábbááh-uv Äänekoski kaavpugân.
Brokopondo pirrâdâh
Siijdah
Brokopondo pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
Sumiainen
Historjá
thumb|left|Äänekoski kieldâlahtemeh Sumiaisii kieldâ vuáđudui ive 1868 já lopâttui ive 2007.
Kieldâlahtem
Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoski kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Siijdah
Haapakylä, Hämälänkylä, Lohilahti, Matilanniemi, Mäkelänkylä, Pakanaranta, Raikkaus, Rannankylä, Rautionmäki, Saarikas, Sorvapohja, Sumiaisii markkân, Syvälahti, Taipale, Vihijärvi já Viitakylä.
Ive 1925 Sumiaisiist lijjii tuše 2 siijdâ (epivirgáliih siijdah iä lah fáárust): Raikkaus já Sumiainen (markkân).
Saramacca pirrâdâh
Saramacca pirrâduv naabureh láá nuorttân Wanica já Para pirrâduvah, mäddin Para pirrâdâh já uárjin Coronie, Sipaliwini já Para pirrâduvah. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Groningen.
Ekonomia
Pirrâduv ekonomia vuáđuduvá iänááš eennâmviljâlmân. Stuorrâ plantaasij eennâmtuálupyevtittâsah láá riisi, bananeh já eennâmpähkineh.
Boskamp lii kuálástemsijdâ.
Vyelipirrâduvah
Saramacca pirrâdâh lii juohhum 6 vyelipirrâdâhân:
Siijdah
Saramacca pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
959
959 (CMLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 950-lovo majemuš ihe.
Myrskylä
Myrskylä lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Myrskyläst ääsih 1 866 olmožid, já ton vijdodâh lii 206,35 km², mast 5,99 km² lii čääci. Myrskylä naaburkieldah láá Askola, Lapinjärvi, Loviisa, Orimattila, Porvoo já Pukkila.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Myrskylä markkân.
Odd Rasdal
Odd Kristian Anker Rasdal lâi taažâ almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij ovcádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Bermuda
Bermuda lii Brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Atlant väldimeerâ taveuásist. Bermuda suullân 180 suolluu eennâmvijđodâh lii ohtsis 54 km². Bermuda uáivikaavpug lii Hamilton. Eŋgâlâskielâ lii Bermuda virgálâš kielâ, mutâ tobbeen sárnuh meid mottoom verd portugalkielâ.
Vuoptah
thumb|Nissoon, kiäst láá ooraans kuárvivuoptah Vuoptah' láá ulmuu uáivist šaddee soksâmeh. Toh šaddeh vuoptâtuupâin, moh láá uáiviliškeest. Vuoptâtuupâst šaddee ovtâskâs vuoptâ ađai vuoptâčalme puáhtá leđe juurbâs, kuheldâlâšjuurbâs teikkâ tuolbâs. Jurbâ vuoptâtuupâst šoddâm vuoptâčalme lii njuolgâd, já mađe tuolbâsub vuoptâtuppâ lii tađe kuárvib tot vuoptâčalme lii. Ulmuu uáivist láá koskâmiärálávt 100 000 vuoptâd. Toh šaddeh suulân 1–1,5 senttimeetter mánuppaajeest. Vuoptâčalme šadda suulân kulmâ ive ovdil ko ton šoddâm nohá já viijmâg tot kačča já uđđâ vuoptâčalme šodâškuát. Ulmuu uáivist njalaneh suulân 20–150 vuoptâčalmed peeivist.
Arto Paasilinna
Arto Tapio Paasilinna lâi syemmilâš kirječällee.
Eellim
Arto Paasilinna šoodâi cuáŋuimáánu 4. peeivi 1942 Kittâlist. Suu vaanhimeh láin poolis Väinö Paasilinna já Hilda-Maria Niva. Perruu puoh kaandah Arto, Erno, Reino já Mauri šoddii kirječällen. Paasilinna poorgâi nuorrân savotijn já 1960-lovvoost sun algâttij karrieer toimâtteijen. Suu vuossâmuš roomaan Operaatio Finlandia almostui ive 1972, mut ive 1975 almostum Jäniksen vuosi lâi tuođâlâš miänástus. Kirje lii jurgâlum aldasáid 30 kielân. Ohtsis suu kirjeh láá jurgâlum paijeel 40 kielân, já toh láá vuábdum käävci miljovn pittád. Kiirjijn láá rahtum 10 elleekovveed já muáddi TV-rááiđu. Paasilinna kuulâi-uv Suomâ pivnohumosij kirječällei juávkun. Sun finnij elimis ääigi maaŋgâid palhâšuumijd Suomâst sehe Prix Litteraire Air Inter -palhâšume Ranskaast já Giuseppe Acerbi -palhâšume Italiast. Paasilinna jaamij roovvâdmáánu 15. peeivi 2018 Espoost.
Romaneh
Arto Paasilinna čaalij 36 romanid:
Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)
thumb|500px|right|Ráiđulâš vuáháduvvâst sárgáttuvah láá juávhuh Juávkku meerhâš kemiast ráiđulâš vuáháduv sárgáttuvâid. Ráiđulâš vuáháduvvâst láá 18 juávkkud, main juávhuh 1–2 sehe 13–18 láá uáivijuávhuh já 3–12 sijđojuávhuh. Nube sehe kuálmád juávhu kooskâst láá f-laigos algâamnâseh, moh iä kuulâ monnân juávkun. Siämmáá juávhu algâamnâsij atomijn láá siämmáálágán olgolumos elektronkoorâ kemiallâš já fysikaallâš jiešvuođah, ko enâmustáá tuše olgolumos korrâ uásálist kemiallâš reaktioid.
Juávkku 1
Vuosmuu juávkun kuleh vety, litium, natrium, kalium, rubidium, cesium já frankium. Juávhu metalleh láá kočodum alkaalmetallin, ko toh rähtih čassijn alkaallâš hydroksidijd. Juávhu algâamnâseh láá uáli reaktiivliih, ko toh viggeh luovâttiđ olgolumos elektronkoorâs áinoo elektron, vâi peesih oktettân. Alkaalmetalleh láá timáseh já tain láá vyeligááh suddâmčuogâstuvah. Vety sajadâh juávhust lii kištâlemvuálásâš, ko vety ij lah meetaal.
Juávkku 2
Nube juávhu algâamnâseh kočoduvvoo eennâmalkaalmetalláid. Juávkun kuleh beryllium, kalsium, magnesium, strontium, barium já radium. Eennâmalkaalmetalleh rähtih meid alkaallâš ovtâstuvâid čassijn. Eennâmalkaalmetallijn láá kyehti olgoelektron ađai toh láá ovtâstuvâst hapittemlovvost +II. Toh láá viehâ siämmáálágáneh ko alkaalmetalleh já reagisteh korrâsávt, mut toi korâsvuotâ lii stuárráb já suddâmčuogâstuvah láá alebeh.
Sijđojuávhuh
Juávhuh 3–12 láá nk. sijđojuávhuh. Tain juávhuin elektronij meeri ij lah juávhu jyehi algâamnâsist siämmáš. Stuárráámus uási sijđojuávhu algâamnâsijn kuleh sirdâšemmetalláid. Sirdâšemmetallijn lii nubben olgolumos elektronkoorâst tuše uásild tievâs d-orbitaal, já tondiet toh pyehtih leđe ovtâstuvâin maaŋgâin hapittemlovoin. Maaŋgah sijđojuávhu metalleh láá korrâseh, já tain láá ollâ suddâmčuogâstuvah.
Juávkku 13
Juávhu 13 ađai boorijuávhu algâamnâseh láá boori, alumiin, gallium, indium, tallium já nihonium. Juávhu puoh algâamnâseh láá metalleh, eereeb boori, mii lii pelimeetaal. Juávhu puoh algâamnâsijn láá kulmâ elektron olgolumos koorâst.
Faarpâlskuáppukiärppááh
Faarpâlskuáppukiärppááh (Cyclorrhapha) lii kiärpášjuávkku, mii ij lah vala luokittâllum. Juávkun kuleh suulân 80 hiäimud.
Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)
Juávkku 15
Juávkku 15 kočoduvvoo typpijuávkkun. Tyypi lasseen juávhust láá fosfor, arseen, antimon, vismuut já moskovium. Juávhu algâamnâsijn typpi sehe fosfor láá epimetalleh, arseen sehe antimon pelimetalleh já vismuut meetaal. Juávhu 15 algâamnâsij atomijn láá vittâ olgoelektron.
949
949 (CMXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 940-lovo majemuš ihe.
Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)
Juávkku 16
Juávhu 16 ađai happijuávhu algâamnâseh láá happi, riššâ, seeleen, telluur, polonium já livermorium. Algâamnâsijn happi sehe riššâ láá epimetalleh já seeleen, telluur sehe polonium pelimetalleh. Livermorium lii rahtum algâaamnâs, mon sajadâh juávhust ij lah vises. Juávhu algâamnâsij atomijn láá kuttâ olgoelektron.
949
Kalender
thumb|212px|Yōzei
Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)
Juávkku 17
Juávhu 17 algâamnâseh kočoduvvojeh halogeenin. Halogeeneh láá uáli reaktiivliih, já toh puoh láá epimetalleh. Juávhu algâamnâseh láá fluori, kloori, bromi, jodi, astatiin já máhđulávt tennessiin. Normaalliegâsvuođâst já -teddust fluori sehe kloori láá kaasuh, bromi kolgos já jodi tooškâs. Juávhu algâamnâsij atomijn láá čiččâm olgoelektronid. Motomin meid vety lii luokattâllum taan juávkun, ko tast lii ohtâ elektron vááijuv okteetist, tego eres-uv halogeenijn
Juávkku 18
Juávhu 18 algâamnâseh kočoduvvojeh jálukaasun. Jálukaasuh iä reagist älkkeht, ko toi elektronkoorah láá tievâseh. Stuárráb oorniglovo jálukaasuh kuittâg-uv rähtih motomijd ovtâstuvâid. Jálukaasuh láá helium, neon, argon, krypton, ksenon, radon já oganesson. Jálukaasuh láá noomâs mieldi puoh kaasuh.
Faarpâlskuáppukiärppááh
Iäruh faarpâlskuáppukiärppái já muumioskuáppukiärppái kooskâst
Faarpâlskuáppukiärppááh iäráneh muumioskuáppukiärppáin suovsâ skuápu ráhtus vuáđuld. Ko muumioskuáppukiärppáá skuápust tiättojeh jo rävis kiärppáá häämih, mast ton nommâ-uv puátá, te faarpâlskuáppukiärppáá skuáppu lii tegu faarpâl.
Hiäimuh
Faarpâlskuáppukiärppáid kuleh čuávuvááh hiäimuh:
Anna Idström
Anna Idström (š. 1974) lii syemmilâš kielâtotkee já kirječällee.
Karrieer
Idström luuvâi suomâ-ugrâlâš kielâtutkâm Helsig ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui filosofia maisterin ive 2005. Suu Pro Gradu -tuuđhâlm fáddán lâi "Aalman já ton almonáid lohtâseijee kielâkuuvij variaatio" jieškote-uvlágánijn kielâin.
Kulmâ ive maŋeláá sun macâttij lisensiaatpargo Helsig ollâopâttâhân. Pargo kieđâvušâi anarâškielâ ääigi já luándu tuávádâhmetaforaid. Suu ive 2010 almostittum náguskirje kieđâvušâi siämmáá fáádá, mut vijđásubbooht. Siämmáá ive sun nágáttâlâi tuáhtárin Helsig ollâopâttuvvâst.
Ive 2022 suu vuossâmuš roomaan Taivaankalat almostui Suomâst. Kirje lii autofiktiivlâš. Romanist lává uáivipersovnkyevtis: kielâtotkee Laura já uccârikolâš Mikael. Laura totká anarâškielâ idiomijd tego Anna Idström jieš lii porgâm. Sun feeree pargosajekivsedem ollâopâttuvvâst já páácá pargottemmin náguskirjes valmâštum maŋa. Laura já Mikael teividává mottoom junamääđhi ääigi. Persovneh iä lah jyehi saajeest fiktiivliih. Áámmátsyergi olmooš tobdá sii persovnlávt, veik persovnij noomah láá-uv fiktiivliih. Lohhee tobdá tiilijd-uv, maid čällee kovvee. Tággáár lii ovdâmerkkân nágustilálâšvuođâ kuvvim.
Kamaskielâ
Kamaskielâ lii samojedikielâ. Kielâ lii nohádâm, tastko ton majemuš eenikielâlâš sárnoo jaamij ive 1989. Kamaskielâ sarnuu Krasnojarsk kuávlust Maadâ-Siberiast. Kamaskielâst ij lamaš virgálâš kirjekielâ.
Pirttikylä
Pirttikylä lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Närpiön ive 1973 aalgâst (Pirttikylä taveuásih lahtojii Maalahtin ive 1975). Ive 1972 loopâst Pirttikyläst assii 1 783 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 220,3 km² (tuše eennâm). Pirttikylä naaburkieldah lijjii Jurva, Korsnäs, Maalahti, Petolahti, Teuva já Ylimarkku.
Koskâ-Afrik täsivääldi prefektuureh
thumb|400px|Koskâ-Afrik täsivääldi prefektuureh Koskâ-Afrik täsiväldi lii juohhum 14 prefektuurân, kyevti ekonomâlii prefektuurân (Vakaga já Sangha-Mbaéré) já oovtâ haaldâtlii kaavpugkuávlun (Bangai).
Pirttikylä
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Pirttikylä já Ylimarkku lahtojii Närpiön. Ive 1975 Pirttikylä taveuásih lahtojii Maalahtin.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Ive 1960 92,7 % Pirttikylä ässein sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Pirttikyläst lijjii kyehti čuákkipääihi: Pirttikylä markkân (440 ässed) já Närvijoki (ohtsis 548 ässed, kiäin 28 Pirttikylä peln). Stuárráámus uási Närvijoki čuákkipääihist lâi Jurva peln.
Siijdah
Ahlholm, Berga (Bruksbacken), Brännskogen, Dalbacken, Elgmossa, Hag, Högbacka, Korpbäcken, Laplom, Mattlars, Nordbäck, Norrback, Nuolijärvi (Nojärv), Pilkbacken, Piparsidan, Pirttikylä markkân (Pörtom kyrkoby), Pörtbäcken, Sarne, Sidbäck, Sommarback, Stubbhagen, Svarvarbacken, Södrabyn, Taali (Johannesdal), Velkmossen, Västerskogen já Östrabyn.
Leonard Cohen
Leonard Norman Cohen lâi kanadalâš lávloo-laavlârähtee, tivtâsteijee já kirječällee. Cohen algâttij karrieeris 1950-lovo loopâst tivtâsteijen já kirječällen, mut sirdâšui válduášálávt lávloo-laavlârähten ive 1966. Cohen tiivtah já lavluuh kieđâvušeh eromâšávt rähisvuođâ, oskolduv (táválávt juuvdálâšvuođâ), seeksi, monâttâs, vääldi já majemui aaigij meid jäämmim. Suu tobdomerkkâ lâi uáli vyeligis jienâ. Cohen lâi piivnoh eromâšávt Euroopist. Ive 2008 sun nomâttui Rock and Roll Hall of Famen já ive 2010 Songwriters Hall of Famen.
Tuávááš
Leonard Cohen šoodâi čohčâmáánu 21. peeivi 1934 Montrealist pivtâstemkäävpi omâsteijee Nathan Cohen pärnin. Leonard enni Masha kuulâi liettualii rabbisuuhân, tego kállás-uv. Leonardist lâi uábbi Esther (j. 2014). Eeči jaamij, ko Leonard lâi 9-ihásâš. Leonard oopâi pärnin čuojâttiđ piano já klarinet já nubálovihásâžžân meid kiitaar. Siämmáá ääigi sun kaavnâi kirjálâš ovdâkovveen tivtâsteijee Federico García Lorca. Sun čaalij vuossâmuid tiivtâid ive 1950 nuorâi kesileeirâst. Cohen luuvâi kirjálâšvuođâ, reekkigtuálu já irâttâsvuoigâdvuođâ nelji ive McGill-ollâopâttuvvâst.
Musikkárin
Cohen algâttij lávlookarrieer 31-ihásâžžân ive 1966. Čuávuváá ive sun raahtij sopâmuš Columbia-finnoduvváin já almostitij vuossâmuu skiäru Songs of Leonard Cohen juovlâmáánust 1967. Skiärru miänástui pyerebeht Euroopist ko Amerikist, tego puoh Cohen skiäruh. Skiäru almostum maŋa Cohen varrij Nashvillen já raahtij nube skiäru Songs from a Room (1969), mon tobdosumos pittá lii Bird on the Wire. Tot lâi piivnoh Ovtâstum kunâgâskoddeest já Ranskaast, mut ij miänástum Ovtâstum staatâin. Kuálmád skiärru Songs of Love and Hate almostui ive 1971. Stivrejeijee Robert Altman keevtij Cohen muusik elleekuuvijn McCabe and Mrs. Miller (1971) já A Wedding (1978). Cohen čuávuvâš skiärru New Skin for the Old Ceremony almostui 1974 já tot-uv vuobdui hyeneeht Ovtâstum staatâin, mut pyereest Euroopist. 1970-lovvoost almostuvvii vala Death of a Ladies' Man (1977) já Recent Songs (1979). Ive 1984 almostum Various Positions -skiäru tobdosumos pittá lâi Hallelujah. Čuávuvâš skiärru I'm Your Man (1988) miänástui pyerebeht já pajanij listo njunošân maaŋgâin Euroop enâmijn. Ive 1992 Cohen almostitij The Future, mii lâi pooliitlub ko suu ovdebááh skiäruh. Cohen raahtij ive 2001 almostum Ten New Songs oovtâst musikkár Sharon Robinsonáin. 2000-lovvoost sun almostitij meid skiäruid Dear Heather (2004), Old Ideas (2012) já Popular Problems (2014). Suu majemuš skiärru You Want It Darker almostui ive 2016.
Cohen jaamij Los Angelesist skammâmáánu 7. peeivi 2016.
Jyelgipállu
thumb| Jyelgipállu (motomin eteh meid eurooplâš jyelgipállu, ko halijdeh sierriđ ameriklâš jyelgipáálust) lii maailm pivnohumos valastâllâmšlaajâ, mast kyehti 11 persovn juávhu irâtteh toohâđ eenâb moolâid ko vuástájuávkku. Enâmustáá jyelgipáálu spellih juolgijgijn já roopâ eres osijgijn peic kieđâigijn. Tuše molâvahtâ uážžu spellâđ páálu kieđâigijn talle ko spellâ lii joođoost.
939
939 (CMXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 930-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|Leo VII
Sellâvááimusliih
Sellâvááimusliih (Eucarya) láá ohtâ iälánij kuulmâ domenist. Toh ráhtojeh seelâst teikkâ seelâin, main láá sellâvááimus já maaŋgâlágáneh spesiaališum sellâorgaaneh. Sellâvááimusliih láá stuárráábeh ko bakteereh já arkeoneh. Ton lasseen toi rááhtus lii muálkkáb. Ubâ iäláánkode puáhtá jyehiđ ovdâvááimusláid já sellâvááimusláid. Ovdâvááimusliih láá bakteereh já arkeoneh, já sellâvááimusláid kuleh puoh eres iäláneh.
Sellâvááimusliih láá ärbivuáválávt juohhum neelji koodán: elleekodde, kuobbâreh, šadoh já algâiäláneh.
Rahtum kielâ
Rahtum kielâ lii kielâ, mon ulmuuh láá ráhtám. Táválâvt rahtum kielah láá rahtum jieškote-uvlágánij tárguttâsâi várás, tegu kiirjij já elleekuuvij várás. Ovdâmeerhah rahtum kielâin láá esperantokielâ, klingonkielâ, sindarinkielâ, quenyakielâ já na'vikielâ. Onnáá peeivi rahtum kielâi pirrâ láá šoddâm vijđes siärvuseh: ovdamerkkân esperantokielâ särnoi siärvus lii styeres já maailmvijđosâš.
898
898 (DCCCXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 890-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Doseon
Oria
Historjá
Oriast šoodâi kaavpug ive 1951.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Castropignano
Castropignano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castropignanost ääsih 863 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,96 km², já alodâh 590 m. Castropignano naaburkieldah láá Busso, Campobasso, Casalciprano, Fossalto, Limosano, Oratino, Ripalimosani já Torella del Sannio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Castropignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Roccaspromonte.
Serie B 1971–1972
Serie B 1971–1972 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 40. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi 1971 já nuuvâi kesimáánu 18. peeivi 1972.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Umbriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1972–1973 Serie C 1972–1973
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Ylimarkku
Ylimarkku lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Närpiön ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Ylimarkkust assii 1 575 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 190,5 km² (tuše eennâm). Ylimarkku naaburkieldah lijjii Korsnäs, Närpiö, Petolahti, Pirttikylä já Teuva.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Pirttikylä já Ylimarkku lahtojii Närpiön.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Ylimarkkust lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Ylimarkku markkân (563 ässed ive 1960 já 667 ässed ive 1970).
Siijdah
Ylimarkku markkân (Övermark kyrkoby) já Överträsk.
Sasso di Castalda
Sasso di Castalda lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Sasso di Castaldast ääsih 752 olmožid. Ton vijdodâh lii 45,43 km², já alodâh 949 m. Sasso di Castalda naaburkieldah láá Abriola, Brienza, Marsico Nuovo, Satriano di Lucania já Tito.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Rivello
Rivello lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Rivellost ääsih 2 614 olmožid. Ton vijdodâh lii 69,58 km², já alodâh 479 m. Rivello naaburkieldah láá Casaletto Spartano, Lagonegro, Maratea, Sapri, Tortorella, Trecchina já Nemoli.
Simone Biles
Simone Arianne Biles (š. 14. njuhčâmáánu 1997 Columbus, Ohio) lii ovtâstumstaatâlâš steelligvuáimáštâllee, kiäm aneh ohtân šlaajâ pyeremuin valastâllein kuássin. Ive 2016 olympialijn sust šoodâi vuosmuš ovtâstumstaatâlâš nissoonvuáimáštâllee, kii vuoitij nelji olympia-kollemiitaal. Ive 2019 sust šoodâi puoh pyeremustáá miänástum vuáimáštâllee kuássin, ko sun vuoitij Stuttgart MM-kištoin ohtsis vittâ kollemiitaal já moonâi nuuvt Vitali Štšerbo lappâd MM-mitalij meereest. Biles lii vuáittám ohtsis 32 MM-mitalid, main 19 lijjii kollemitaleh. Sust láá meid 7 olympiamitalid, main nelji láá kollemitaleh.
Eellim
Biles šoodâi ive 1997 Columbusist, Ohiost, mutâ pajasšoodâi Springist, Texasist, tast maŋa ko suu stuorrâvaanhimeh Ronald já Nellie Biles adoptistáin suu já suu uábi Adria.
Karrieer
Biles algâttij vuáimáštâllâm kuuđâihásâžžân, ko peivitipšomääđhist Houstonân Bannon’s Gymnastix välmejeijee huámmášij suu tááiđuid. Sun pisoi vuáimáštâllen Bannon's Gymnastixist 11 ihheed, kost Aimee Boorman valmij suu.
Laura Dern
Laura Elizabeth Dern-Harper (š. kuovâmáánu 10. peeivi 1967, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Karrieer
Dern vuosmuš tobdos roolâ lâi Sandy Williams David Lynch elleekooveest Blue Velvet (1986). Sun čaittâlij meid Lynch čuávuváá elleekooveest Wild at Heart (1990), mast suu huáđđoo eeni čaittâlij suu olmâ enni Diane Ladd. Dern já Ladd čaittâláin oovtâst meid elleekooveest Rambling Rose (1991), mast Dern finnij pyeremuu nissoonuáiviroolâ já Ladd pyeremuu nissoonuálgiroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ. Dernist já Laddist šoodáin vuosmuuh enni já nieidâ, kiäh finnijn siämmáá elleekooveest Oscar-iävtukkâsvuođâ. Dernist lâi máhđulâšvuotâ čaittâliđ uáiviroolâ The Silence of the Lambsist (1991), mut Jodie Foster uážui roolâ, ko studio epidij, ete Dern ij lamaš tuárvi tobdos.
Dern kenski tobdosumos roolâ lii Dr. Ellie Sattler Steven Spielberg elleekooveest Jurassic Park (1993). Dern čaittâlij roolâ meid elleekove nube jotkâuásist Jurassic Park III:st (2001) já meid Jurassic World: Dominionist, mii almostuvá ive 2021. Dern maacâi ovtâspaargon David Lynchijn, ko sun čaittâlij uáiviroolâ elleekooveest Inland Empire. Dern čaittâlij ive 2017 Diane Evans Lynch televisiorááiđu Twin Peaks jotkâuásist.
2010-lovvoost Dernist lijjii uces roolah ovdâmerkkân elleekuuvijn The Master já Star Wars: The Last Jedi. Ive 2019 sun čaittâlij elleekooveest Marriage Story, mast sun finnij pyeremuu nissoonuálgiroolâ Oscar-palhâšume. Siämmáá ive sun čaittâlij meid Louisa Mary Alcott romanân Little Women vuáđudeijee elleekooveest.
Tor Øyvind Syvertsen
Tor Øyvind Syvertsen (porgemáánu 15. peeivi 1962, Stavanger, Taažâ – skammâmáánu 7. peeivi 2022, Ålgård, Taažâ) lâi taažâ kitarist. Sun čuojâttij el. taažâin muusikjuávhuin Mods já The September When.
Karrieer
Syvertsen seervâi stavangerlii Mods-muusikjuávkun ive 1981 juávhu vuosâalbum Revansj almostittem maŋa. Sun čuojâttij kiitaar juávhust ton räi ko Mods pieđgânij ive 1983.
Ive 1987 Syvertsen já kyehti Mods-juávhu jesânijn (Morten Abel já Helge Hummervoll) vuáđudii uđđâ muusikjuávhu The September When. Sun čuojâttij kiitaar juávhu siämmáánommâsii vuosâalbumist. Kiđđuv 1990 suu sajan poođij nubbe taažâ kitarist, Morten Mølster.
Veikkâ Mods-juávkku pieđgânij jo ive 1983, juovlâmáánust 2011 juávhu jesâneh meridii orniđ čuávuváá kesimáánust comeback-konsert. Stavanger Viking-stadion konsertliipuh vuábdojii loopân, já 25 000 olmožid pottii kuldâliđ juávhu. Konsert päddejui já siämmáá ive almostui konsertist livealbum.
Eres skiäruh
Ton lasseen sun lâi meid fáárust čuávuváin skiäruin:
Lupara
Lupara lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Luparast ääsih 412 olmožid. Ton vijdodâh lii 25,87 km², já alodâh 505 m. Lupara naaburkieldah láá Casacalenda, Castelbottaccio, Civitacampomarano, Guardialfiera já Morrone del Sannio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
775
775 (DCCLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 770-lovo kuuđâd ihe.
Sipaliwini pirrâdâh
Sipaliwini pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 37 065 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 130 567 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 0,28 ässed/km² (2012). Sipaliwini pirrâdâh lii vijđoduv mield Suriname stuárráámus pirrâdâh.
Myevvireh
thumb|274px|Niŋálâsmyevvir Myevvireh (Simuliidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Sipaliwini pirrâdâh
Sipaliwini pirrâduv naabureh láá nuorttân Ranska Guayana, mäddin Brasilia, uárjin Guyana sehe tavveen Nickerie, Coronie, Saramacca, Para, Brokopondo já Marowijne pirrâduvah.
Myevvireh
Olgohäämi
Myevvir lii 2–5 mm kukkosâš tivre, mii sulâstit olgohäämis peeleest kiärppáá. Ton ivne lii uáli tevkkâd teikâ čappâd.
Eellimpiirâs
Myevvir mákkoo kolgee čääsi aldasijn já aatâšt Maadâ-Suomâ ulmuid já elleid peiviv, mut Säämi ässeid iho-uv. Siisâ myevvireh iä viigâ ollágin já jis toh toho mahtnii šaddeh, te tobbeen toh iä hiäđušt ulmuid ollágin. Toh tuše viggeh olgos ađai láá laasâst. Siämmáá náálá lättee puárui-uv siste.
Sipaliwini pirrâdâh
Sipaliwini pirrâduvâst ij lah uáivikaavpug. Tom haaldâš njuolgist Paramaribo.
Myevvireh
Suovsah
Suovsah iälusteh kolgee čääsist, mast toh láá poođâkeččin kiddâ keeđgijn já šaddoin.
Myevviräigi
Myevvir iälust ubâ Suomâst – aainâs lieggâ keesij. Myevviräigi	pištá kesimáánu rääjist čohčâmáánu räi. Loppâkeesi lii Säämist paalgâdäigi, kuás porruuh, čuoškah, myevvireh já polttijááh kivsedeh poccuid já ulmuid uáli čuuvtij.
Sipaliwini pirrâdâh
Vyelipirrâduvah
Čohčâmáánu 11. peeivi 2019 uđđâ vyelipirrâdâh šoodâi Tapanahony vyelipirrâduvâst. Uđđâ pirrâduv nommâ lii Pamacca. Pamacca vyelipirrâdâh lii Tapanahony taveoosijn, já tobbeen áásá Paramacca aalmug.
Myevvireh
Käskimsaje
Niŋálâsmyevvir voojâst pastelis panijdiskuin häävi liiškán, moos tot luáštá voorâ kálálgem estee amnâs. Taat aamnâs lii njomâtteijeid mirhâlâš já toovvât käskimsajan ruápsájeijee, kujesteijee já saŋedeijee čikâlâs, mii sáttá pišteđ maaŋgâid ohhoid. Käskimsaje ij kolgâččii ruokkâđ, ko tot irdâšuvá älkkeht. Motomin käskimijn sáttá šoddâđ nuuvt kočodum myevvirkumeštâs, mii tiättoo uáivipovčâsin, kumeštâssân já illávajemin.
Vyelihiäimuh já suuvah
Simuliidae-hiäimun kuleh čuávuvááh vyelihiäimuh já suuvah:
Sipaliwini pirrâdâh
Siijdah
Sipaliwini pirrâduvâst láá ohtsis 156 sijdâd:
Puoh siijdah eereeb Stoelmanseiland, Villa Brazil já Antonio do Brinco láá hiäimuaalmugij siijdah.
Piäippáin
Piäippáin lii piäippáinij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|Niŋálâs
Piäippáin lii 14–16 cm kukke já tiäddá 16–30 g. Ton tevkis suájáin láá kyehti vielgis sárgáá, pajepottâ lii ruánáá já jyelgih ruškâdeh. Ores lii ivnáb ko niŋálâs. Orráás uáivičokke lii čuovjisräänis, nierah já radde láá ruškisruopsâdeh já selgi lii ruškâd. Niŋálâs čuávji lii ränisruškâd já uáivičokke ruškâd.
Lavdâm já eellimpiirâs
Piäippáin pessee masa ubâ Euroopist já Aasia uárjioosijn. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eereeb aaibâs tavemuu kuávluin, já kulá Suomâ almosumosij luudij juávkun. Piäippáin pessee puohlágánijn vuovdijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 7–9 miljovn paarrâd. Piäippáin tálvástâl Uárji-Euroopist, mut motomeh lodeh pääcih tálvástâllâđ Suomân. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem
Piäippáin piervâld muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–7 manneed já láálá taid 11–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 10–15 peeivi ahasâžžân já kirdeškyetih kuulmâ oho ahasâžžân. Piäippáin mannee távjá kyehti piäsáduv keessiv.
Raavâd
Piäippáin porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.
929
929 (CMXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 920-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|300px|Saigū no Nyōgo
Njuuvčuálpáš
Njuuvčuálpáš (Plectrophenax nivalis) lii vielgiskirjáás varbuslodde.
Lavdâm já eellimpiirâs
Njuuvčuálpáš pessee Euroop, Aasia já Tave-Amerik tundrakuávluin. Suomâst tot lii Säämi tuodârkuávlui lodde. Pessimnääli lii stuárráámus Kaalduáivi, Kietâveerdi, Paištuoddâr já Myeđhituoddâr meccikuávluin, mut njuuvčuálpáš kávnoo meid Suáluičielgi kuávlust. Suomâ pessimnääli mulsâšud ennuv ihásávt. Tot lii áárvu mield 3 000–15 000 paarrâd. Njuuvčuálppáá tile Suomâst lii hiäjulum. Njuuvčuálpáš värree tálvástâllâđ Maadâ-Ruošân já Tavemeerâ riddoid roovvâd-skammâmáánust já máccá Suomân njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Lasanem
Njuuvčuálpáš piervâld källee luoddânmân tâi keeđgij vuovdân. Niŋálâs mannee kesimáánust 4–7 manneed já láálá taid 13 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 10–11 peeivi ahasâžžân já kirdeleh kyevti oho ahasâžžân.
Raavâd
Njuuvčuálpáš porá siemânijd.
Montemitro
Montemitro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montemitrost ääsih 291 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,30 km², já alodâh 508 m. Montemitro naaburkieldah láá Celenza sul Trigno, Montefalcone nel Sannio, San Felice del Molise já Tufillo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
919
919 (CMXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 910-lovo majemuš ihe.
Ruopsiskiärppáákuobâr
pienoiskuva|Ruopsiskiärppáákuobâr Ruopsiskiärppáákuobâr (Amanita muscaria) lii mirhâlâš kuobâr. Ruopsiskiärppáákuobâr šadda almolâžžân ubâ Suomâst. Tot lâi tovle kevttum kiärppááčuskâžin nuuvt, ete kuobârpitáh käsittuvvojeh mielhist.
Olgohäämi
Ruopsiskiärppáákuobbâr kappeer lii 8–20 cm kubduv, já tot lii nuorâ kuobbârijn páálulágán. Kappeer lii táválávt ruopsâd, mut motomin tot lii ooraans teikkâ fiskâd. Kaperist láá vielgis tiälhuh, jis arveh iä lah taid toidám meddâl. Livvâreh láá tiättáseh.
765
765 (DCCLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 760-lovo kuuđâd ihe.
Yoko Ono
Yoko Ono (, š. 18. kuovâmáánu 1933 Tokio, Jaapaan) lii jaapaanlâš musikkár já taaiđâr.
Eellim
Yoko Ono šoodâi Japanist ive 1933 riges perrui. Sun juuđij pärnivuođâ rääjist pianotiijmijn já čaalij runoid. Ive 1952 sust šoodâi vuosmuš nissoon, kii luuvâi filosofia Gakushūin ollâopâttuvâst. Sun ij kuittâg juátkám uápuidis tobbeen, peic varrij perrus mield New Yorkân, kuus suu eeči sirdâšui pargos keežild. Tobbeen Ono luuvâi muusik já čäällim Sarah Lawrence Collegest kuulmâ ive verd, mutâ ij kuássin valmâštum.