cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suomâ
Tuámustoovlih
Tuámuvääldi kevttih jiešráđáliih tuámustoovlih, moh juáháseh almolijd tuámustovlijd, haldâttâhtuámustovlijd já sierânâstuámustovlijd. Almolijd tuámustovlijd kuleh keerrivrievtih, hovirievtih já alemus riehti, main kieđâvušeh rijdo- já rikosaašijd sehe eres ucâmušaašijd. Haldâttâhtuámustovlijd kuleh haldâttâhriehti já alemus haldâttâhriehti. Tain kieđâvušeh vaidâlusâid, moh láá šoddâm almoshaldâttuv toimâmist já miärádâsâin.
Eennâmkodeh
thumb|upright|right|[[Suomâ eennâmkodeh ive 2009 rääjist]] Ive 2009 rääjist Suomâst láá lamaš 19 eennâmkodded, main ohtâ ađai Åland lii jiešhaaldâtlâš.
Pyereestvaijeemkuávluh
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 Suomân vuáđuduvvii 21 pyereestvaijeemkuávlud.
Suomâ historjálâš kuávlulâš jyehim
Historjáliih eennâmkodeh Suomâst láá 9.
Etinummeer
Suomâ etinummeer lii.
1769
1769 (MDCCLXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1760-lovo majemuš ihe.
Urbania
Urbania lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Urbaniast ääsih 6 923 olmožid. Ton vijdodâh lii 77,53 km², já alodâh 273 m. Urbania naaburkieldah láá Acqualagna, Apecchio, Cagli, Fermignano, Peglio, Piobbico, Sant'Angelo in Vado já Urbino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Barca, Campi Resi, Campolungo, Gualdi, Muraglione, Orsaiola, Ponte San Giovanni, San Lorenzo in Torre, Santa Maria del Piano, Santa Maria in Campolungo, Santa Maria in Spinateci já San Vincenzo in Candigliano.
Domna Khomjuk
Domna Maksimovna Khomjuk (js. Zakharova,, js. Захарова; š. čohčâmáánu 10. peeivi 1954, Koarrdõgk, Murmansk, Sovjetlitto) lii kieldâsämmilâš zooteknikkár, kirječällee já musikkár, kii lii porgâm kieldâsämikielâ já -kulttuur iäláskitmist.
Eellim
Domna Maksimovna Zakharova šoodâi čohčâmáánu 10. peeivi 1954 Koarrdõgkist. Suu vaanhimeh láin pajeulmuuh já palhâšum suátiveteraaneh. Suu eeči lâi Maksim Antonovich Zakharov (1919–1984) já suu enni Marija Ivanovna Zakharova (1922–2008). Sunnui šoddii ohtsis oovce párnážid.
Ive 1962 sovjetlittoliih meridii huksiđ čäcivyeimilájádâs já puáđđuđ Koarrdõgkjuuvâ. Muáddi ive maŋeláá peerâ kaartâi varriđ Luujáávrán, ko ubâ Koarrdõgk paasij čääsi vuálá.
Sun luvâškuođij zootekniik Sortavala eennâmtuáluopâttuvvâst. Valmâštum maŋa sun poorgâi paijeel 25 ihheed eennâmtuáluuásádâhkoddeest. Maŋeláá sun poorgâi sierâlágán almoshaldâttâhpargoin. Kuhes hárjánem lii šoddâm meid sierâlágán luáttámušpargoin tegu 10 ihheed Luujäävri vaaljâlävdikode saavâjođetteijen.
Muusik
Kieldâsämmilij ärbivuáválâš vookaalmuusikšlaajâ livvt lii lamaš uási Khomjuk elimist aaibâs šoddâm rääjist. Sehe Khomjuk enni já ákku livvtijn já aainâs-uv suu enni lâi tobdos livvtejeijee. Suu enni livvtij tagarijn muusikjuávhuin ko Luujäävri aalmuglâš lávlumjuávhust Lujavvr já muusikjuávhust "Ojar". Suu livvteh láá vyerkkejum el. Taažâst, Eestienâmist já Saksaast. Domna uábbi Anfisa Agejeva lii meid tobdos livvtejeijee.
Ive 2002 Khomjuk livvtij vuossâmuu keerdi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkištoost. Sun uásálistij juoigâmuásán pittáin Luojavr, mii muštâl suu kaavpugist Luujäävrist. Iivij 2003 já 2019 sun uásálistij siämmáá uásán oovtâst oobijnis Anfisa Agejevain. Ive 2003 suoi livvtijn pitá Duottar já ive 2019, Vuess. Ive 2021 Khomjuk livvtij oppeet ohtuu. Talle pitá nommâ lâi Parrša vigket.
Vano Merabišvili
thumb|Merabišvili ive 2012 Ivane "Vano" Merabišvili (š. cuáŋuimáánu 15. peeivi 1968, Ude, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Merabišvili lâi Georgia 9. uáiviminister ive 2012 syeinimáánu 4. peeivist roovvâdmáánu 25. piäiván.
Domna Khomjuk
Palhâšumeh
Pessijâšlávurduv 2019 Khomjuk vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Nurâldâhskiäruh
Khomjukist láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Moroni
Moroni lii Komorij uáivikaavpug.
1952
1952 (MCMLII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1950-lovo kuálmád ihe.
Kambodža
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kesimáánu 26.
Kesimáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 177. peivi (kárgámive 178. peivi). Ive loopân láá 188 peivid.
Elias Lönnrot
thumb|Elias Lönnrot Elias Lönnrot lâi syemmilâš kielâtotkee, kirječällee, professor já tuáhtár.
Elias Lönnrot lii vaikuttâm anarâš kirjálâšvuođâ šoddâmân, ko ive 1854 almostui suu čäällim artikkâl "Üeber den Enare-lappischen Dialekt" kirjerááiđu Acta Societatis Scientiarum Fennicae, no 4 uássin, mon vaarâ kuástidij Suomen tiedeseura. Nuuvtpa suu mottoom tááhust puávtáččij-uv nabdeđ anarâš kirjekielâ eeččin siämmáá náálá ko Mikael Agricola nobdui suomâ kirjekielâ eeččin. Elias Lönnrot nobdui meiddei nubben suomâ kirjekielâ eeččin oovtâst Mikael Agricolain.
Eellim já peerâ
Elias Lönnrot šoodâi cuáŋuimáánu 9. peeivi 1802 Sammattist, mii onnáá peeivi kulá Lohja kaavpugân, pivtâskuárroo Fredrik Johan Lönnrot (1765–1851) já kálgus Ulrika Wahlberg (1773–1859) páárnášjuávhu niäljádin kandân ađai koskâmužžân pärnin. Sun jaamij Sammattist njuhčâmáánu 19. peeivi 1884 masa 82-ihásâžžân, mon kalga tallaa ááigán kullen toollâđ ollâ ahheen.
Elias Lönnrot lijjii nelji viiljâ já kyehti uábbi: Henrik Juhana (1793–1838), Adolf Fredrik (1796–1853), Kustaa Edvard (1799–1836), Gabriel Martti (1805–1876), Johanna (1810–1869) já Henriika (1815–1819).
Škovliittâs já pargo
Tallaa ääigist ij lamaš älkkee finniđ škovliittâs, mutâ äŋgiris luuhâmhalui keežild já suu piälušteijei áánsust tot Lönnrotist luhostui. Sun juuđij puárásumos viljâs Henrik Juhana torjuin Tammisaari pedagogio 1814–1815 já Tuurku katedraalškoovlâ 1816–1818. Uápuh kuittâg koskâlduvvojii koskâpuddâsávt ruttâvänivuotân. Uápuidis ruttâdmân uáppeeh juttii kerjidmin já čoggii purrâmâšveerkijd, valje já ruuđâ meiddei lávlumáin. Ääigis pivtâskuárron-uv siijdâid jottáám Lönnrot peesâi uáppen Porvoo luvâttâhhân njuhčâmáánu 20. peeivi 1820, mutâ juo cuáŋuimáánu aalgâst sun iäránij škoovlâst já vuolgij Hämeenlinnan, ko finnij tobbeen apteekuáppeesaje.
Ovtâskâsulmui stivrimvuálážin Lönnrotist šoodâi kuittâg pajeuáppee já sun merkkejui Tuurku akatemia matrikkelin roovvâdmáánu 11. peeivi 1822. Uáppeeskipárin lijjii ovdâmerkkân J. L. Runeberg já J. V. Snellman. Aldasáid viiđâ ive uápui maŋa Lönnrot čođâlditij filosofia kandidaat totkos kesimáánust 1827. Maisternággus fáddán lâi tovlái syemmilij imelin toollâm Väinämöinen. Fáádá sun lâi finnim professor Reinhold von Beckerist. Ive 1824 rääjist Lönnrot lâi toimâm keesijd päikkimáttáátteijen tallaa kirurgisâš já párnáápestimoopâ professor J. A. Törngren (1772–1859) omâstem Laukko kärdinist Vesilahtist. Tuurku pyellim maŋa sun vietij Laukkost täälvi 1828 já rahttâđâi vuossâmuu nuurrâmmátkásis. Talhâstiettuu tuáhtárin sun šoodâi ive 1832. Laukkost Lönnrot meiddei maŋeláá hammij kietâčalluu Kalevala nube teddilmân, mii almostui ive 1849.
Elias Lönnrot toovâi 11 mätkid, main uđđâivemáánust 1841 álgám nubben majemuš mätki ađai lovváád mätki, mii lâi nubbe nk. Stuorrâmätki, koskâldui njuhčâmáánust passâmuáđulâšvuođâi keežild. Mätki jotkui roovvâdmáánu 31. peeivi já tot uulij puoh olgomustáá ađai Kiemâst Anarân, Tave-Taažân, Kuáládâhnjaargân já Arkaŋŋelân. Siämmáá nuurrâmmääđhist sun čoogij ereslasseen anarâš kielâaašijd. Mätkikyeimin láin aalgâst taažâ kielâtotkee Nils Stockfleth sehe Suomâ hiäimu kävnee Mathias Alexander Castrén (1813–1852), kote syeinimáánust 1842 tolliittij samojedij enâmáid. Lönnrot vuolgij čäcikiäinui mield suhâkielâ vepsákielâ sárnoi juávkun Ojatti-juuvâ kierruid. Meid tavevepsálijn čoggum tiäđuh kielâst já aalmugtivtâlâšvuođâst šoddii maŋeláá suomâkielâ professuur várás rahtum náguskirje amnâsin. Lönnrot uásild mätki nuuvâi roovvâdmáánust 1842. Majemuu määđhi sun toovâi Eestienâmân 1844–1845.
Nuurrâmmađhij lasseen sun tooimâi išetuáhtárin Oulust 1832, Kaajaan pirrâdâhtuáhtárin 1833–1854, suomâkielâ professorin Aleksander ollâopâttuvvâst 1854–1862 já syemmiláš-ruátálâš sänikirje toimâtteijen 1862–1880.
1492
1492 (MCDXCII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1490-lovo kuálmád ihe.
Korppoo
Korppoo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Paraisii kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Korppoost assii 846 olmožid, já ton vijdodâh lâi 2 470,25 km², mast 2 293,22 km² lâi čääci. Korppoo naaburkieldah lijjii Nauvo, Kökar, Houtskari, Iniö, Velkua já Rymättylä.
Kieldâlahtem
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Houtskari, Iniö, Korppoo já Nauvo kieldah lahtojii Paraisii kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kaavpug nommân šoodâi Länsi-Turunmaa, mut ive 2012 valdui oppeet kiävtun nommâ Parainen.
Korppoo lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 73 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 27 % sarnuu suomâkielâ ive 2008. Meiddei uđđâ Paraisii kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 55,1 % sarnuu ruotâkielâ, 41,6 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah
Ahvensaari (Åvensor), Aspö, Bendby, Björkö, Bonäs, Brunskär, Böhle, Elvsjö, Finnö, Galtby, Gyltö, Havträsk, Houtsala, Inikorp, Jurmo, Järvsor, Kalax, Karby, Kjölingby, Kopois, Korpogård, Kälö, Kärvois, Lempersjö, Lomby, Markomby, Maskinnamo, Pensor, Retais, Rosklax, Rumar, Skofatt, Strömma, Syvälax, Utö, Vattkast, Väsby, Änkis já Österskär.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2000 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2000.
Suomâkielâ
Suomâkielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ, mon sárnuh stuárráámus uási Suomâ ässein. Ton sárnoomeeri lii 5,5 miljovn. Suomâkielâ lii anarâškielâ kaaidâs hyelkkikielâ.
Suomâkielâ pustaveh
Suomâkielâst láá 29 pustavid. Tain 8 láá vokaleh já 21 láá konsonanteh:
Vladivostok
thumbnail|right|250px|Vladivostok thumb|Vladivostok haamân
1969
1969 (MCMLXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1960-lovo majemuš ihe.
Vladivostok
Vladivostok lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Vladivostok vuáđudui syeinimáánu 2. peeivi 1860.
Marry Ailonieida Somby
thumb|Somby ive 2008 Marry Ailonieida Somby (ovdâlist Marry Aslaksdatter Somby ; š. syeinimáánu 31. peeivi 1953, Tiänu, Taažâ) lii taažâsämmilâš kirječällee.
Somby luuvâi Tromsa ollâopâttuvâst. Karrieeris aalgâst sun lâi pargoost nukketeatterist. Sun aasâi Tave- já Maadâ-Amerikist ovdilgo sun maacâi Taažân. Somby vuossâmuš tyeji ive 1976, Ámmul ja alit oarbmælli, lâi vuossâmuš orjâlâškielâlâš párnáikirje. Maaŋgah suu kiirjijn láá jurgâlum tárukielân.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1966 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1966.
Ri
pienoiskuva|Jienâpäddi [[ranskalâš lávloo Guillaume Armide esperantokielâg lavlust Ri liberas ]] Ri (IPA: [ri], omâstemhäämi:  IPA: [ˈri.a]) lii esperantokielâ ovtâlovo 3. persovn suhâpelineutraal pronomin, mii tievâsmit kielâ eres ovtâlovo 3. persovn pronominijd li, moin čujottuvvoo almai, já ŝi, moin čujottuvvoo nisonân. Taat uđâssääni kiävttoo siämmáánáál ko anarâškielâ sun, mast ij lah máhđulâš tiettiđ maiden kiännii suhâpeeleest lasetiäđuittáá. Uási sárnoin kevttih taam pronomin, ko sij sárnuh ulmust, kiän suhâpeeleest sij iä tieđe maiden teikkâ ko sij iä táátu mainâšiđ tom.
1157
1157 (MCLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1150-lovo káávcád ihe.
1531
1531 (MDXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1530-lovo nubbe ihe.
Kamala Harris
thumb|right|Kamala Harris ive 2021
Puško
Puško (Esox lucius) lii kyelišlaajâ, mii kulá puškokuolij laahkon.
Kamala Harris
Kamala Devi Harris (š. roovvâdmáánu 20. peeivi 1964, Oakland, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš äššivyeijee, politikkár já Ovtâstum staatâi 49. väripresident. Harris tooimâi Kalifornia uásistaatâ riehtiministerin iivij 2011–2017 já ovdâstij Kalifornia Ovtâstum staatâi senatist iivij 2017–2021.
Puško
Tiettum já eellimpirâsvátámušah
Suomâst puško tiättoo aldasáid jyehilágán čaasijn, merâriddoin ain Säämi tuodârjavrijd já uccâ juvvijd-uv. Tuodârpajosij korrâsumosijn nk. Rávdujaavrijn tot váilu. Vuáskun maŋa puško lii-uv táválumos kyelišlaajâ. Tot ij rantustâl čääsi kvaliteet háárán. Virdáás-uv čaasijn mákkojeijen puško lii vijđánâm čácáduvâst nuubán. Nuorttâmeerâ sálttáásvuođâ-uv tot tuhhit. Aanaarjäävri lágánist korrâ jäävrist ton tiettum räijee čäcišadolâšvuođâ vättee lasanem- já čivgâvijđoduvâi vänivuotâ, mut kostnii puško ain vuovâs luohtâkaavâid olssis kávná, jäävri korrâsumos taavaa keejist-uv. Mielâsumos eellimpiirâs toos lâš "lijgešoddâm" Avveeljuhânjäälmi kuávlu.
Ravâdâs já šoddâm
Čäcišaddoid tarvanâm puško čiivgah iälusteh aalgâst ruškâdâsseehâs vievâst, luovânem maŋa älgih puurrâđ elleeplaŋkton, sirdâšuveh stuárráábáid tivrijd já oláneh vuossâmuu keesi äigin uáli-uv uccen kyeliravâdâsân. Puško ij valjii salâsis, pic porá tom, mii lii fálusist. Kuolij lasseen toos tohhejeh cuobbuuh, säpligeh, čäciludij uđâgááh jna. Kannibal-uv tot sáttá leđe. Aanaarjäävrist šapšâkyeleh, muuikuh, njávvááh sehe kuávžur kullojeh purrâmâšliiston.
Kuuđđâmahe já lasanem
Puško uulât kuuđđâmave táválávt juo 2–4-ihásâžžân já 30–40 senttisâžžân. Tot lii kiđđâkoddein táválávt ain vuossâmuš. Jieŋâi suddâm ääigi tábáhtuvvee kuuđđâm lii Aanaarjäävrist vyesi-kesimáánust, Avveeljuhânjäälmist vyesimáánu loopâst já Čuolisvuonâ taavaakeččin máhđulávt iäskán jonsahpeeivi. Táválumoseh kođopääihih láá tulveridoh já cuávis luovttiih, moi paajasčääci lieggân jotelubbooht. Meeini ovdánem pištá 1–3 oho.
Pivdem já kevttim
Puško pivdoo aldasáid puoh pivdusijgijn, moh láá kiävtust. Iänááš uási koddoo vaarâ viermijn, mut meid stáguigijn, katiskaigijn, lanijgijn sehe vuogâigijn (sieptâs- já časkemvoggijn). Ovdil čäcitääsi heiviittâllâm kođopuško pivdem lâi pehtilub sajattuvvâst anarâššáid, ko tááláá ääigist. Vuojâttis kyellin puško puovtij kuškâdiđ já tot siäilui, eresnáálá ko vuoijiis luosâkyeleh.
Loreto
Loreto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Loretost ääsih 12 898 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,90 km², já alodâh 127 m. Loreto naaburkieldah láá Castelfidardo, Porto Recanati já Recanati.
Suomâráp uárjih
Suomâráp uarjih lii anarâš ráppájeijee Amoc laavlâ, mii kulá Amok-kaččâm -albumân.
Loreto
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1749
1749 (MDCCXLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1740-lovo majemuš ihe.
Loreto
Siijdah
Costabianca, Grotte, Stazione, Villa Berghigna, Villa Costantina já Villa Musone.
Matti Valle
Matti Valle lii anarâš kielâmiäštár, kii lii šoddâm ive 1943. Sun lii oppâm anarâškielâ eenikielânis, tastko suu eeči já enni sárnoin tom pääihist. Matti lii tääl iäláttuvâst já áásá Njellimist.
1521
1521 (MDXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1520-lovo nubbe ihe.
1739
1739 (MDCCXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1730-lovo majemuš ihe.
1472
1472 (MCDLXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1470-lovo kuálmád ihe.
Matti Valle
Eellim
Matti vietij pärnivuođâs Keđgijäävrist. Suu eeči lâi uástám toonti tobbeen ovdil nube maailmsuáđi, mut sun peesâi huksiđ pääihi perruidis toho iäskán evakkost puáttim maŋa. Toontin sun huksij kyehti tuve, säävni já naavit. Matti juuđij škoovlâ Njellimist. Talle sun aasâi asâttuvâst, tastko škovlâ lâi 12 kilomeetter keččin suu pääihist. Matti máttá mottoom verd meiddei nuorttâlâškielâ, tastko Njellim kuávlust ääsih meiddei nuorttâliih já sun lii kuullâm nuorttâlâškielâ ubâ elimis.
Pargo
Matti lâi pargoost puásuialmajin ive 1979 räi. Tast maŋa sun lâi pargoost rakânâsalmajin – enâmustáá šaldepargoin. Sun lâi pargoost rakânâsalmajin meiddei kulmâ ive Leningradist, kost sun lâi fáárust Hooteel Astoria tivomist. Tobbeen Matti oopâi mottoom verd ruošâkielâ, tastko suu hovdâ lâi pálkkááttâm ruošâkielâ máttáátteijee.
Belgia
Belgia lii staatâ Euroopist. Belgia vijđodâh lii 30 689 km² já ässeeloho paijeel 11,5 miljovn, mii taha Belgia ässeesaahâdvuođâst 376 olmožid/km². Tot lii 22. stuárráámus ässeesaahâdvuotâ maailmist já 6. stuárráámus Euroopist.
Belgia uáivikaavpug lii Bryssel. Eres teháliih kaavpugeh láá Antwerp, Gent, Charleroi, Liège, Brugge, Namur já Leuven.
Eennâmtiätu
Belgia vijđodâh lii 30 689 km². Tast lii Tavemeerâ rido ohtsis 66 km. Mäddin lii Ardennij várádâh, mii lii várádâhkuávlu, kost láá ennuv vyevdih.
Historjá
Belgia kuávlu ässeeh láá mainâšum vuosmuu keerdi ive 56 oKr. Julius Caesar kirjeest, mii muštâl Gallia suáđist. Tast iättoo, ete belgae-hiäimuh láá ruokkâdumoseh puoh gallijn.
Kuávlujuáhu
Belgia juáhhoo kuulmâ kuávlun : Brysselân, Flanderân já Vallonian. Flander já Vallonia kuohtuuh juáhhojeh vala viiđâ provinsân ađai eennâmkoodán, já toh vala 43 arrondissementân.
Kielah
thumb|left|Belgian virgáliih kielâsiärvuseh: {{Legend|#a8a800|hollandkielâlâš}} {{Legend|#a80000|ranskakielâlâš}} {{Legend|#0000a8|saksakielâlâš.}} Bryssel kuávlust lii sehe holland- já ranskakielâlâš kielâsiärvus. Belgiast láá kulmâ virgálii kielâ: hollandkielâ, ranskakielâ já saksakielâ. Juáhhást lii haaldâtlávt jiečânâs kielâsiärvus status. Kyevtikielâg Brysselist stuárráámus uási ulmuin láá ranskakielâliih.
Stuárráámus uási hollandkielâlâžân rekinistum belgialijn sárnu flaamikielâ. Belgia ranskakielâ iärrán Ranska ranskakielâst tuše motomij páihálij saanij já eđâlduvâi uásild, motomijn kuávluin meiddei jienâdem lii ereslágán.
Stuárráámuuh kaavpugeh
Kaavpug ässeeloho já kuávlu taavgij siste.
Kirjálâšvuotâ
Belgia lii šoddâm tobdosin jieškote-uvlágán ráiđukovesárgoin já ovdâmerkkân tagareh noomah ko Hergé (Tintti), Morris (Lucky Luke) já Peyo (Smurffih) láá belgialiih.
Kovetaaidâ
Surrealistlâš máálájeijee René Magritte lâi vuálgus Belgiast.
Rauni Magga Lukkari
thumb|Lukkari ive 2014 Rauni Magga Lukkari (š. čohčâmáánu 30. peeivi 1943, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš tivtâsteijee já jurgâleijee. Sun čáálá orjâlâškielân.
Palhâšumeh
Ive 2009 Lukkari vuoitij Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume kirjeest Lihkkošalmmái.
1147
1147 (MCXLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1140-lovo káávcád ihe.
Vallefoglia
Vallefoglia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Vallefogliast ääsih 15 042 olmožid. Ton vijdodâh lii 39,57 km², já alodâh 295 m. Vallefoglia naaburkieldah láá Montecalvo in Foglia, Montegridolfo, Montelabbate, Petriano, Pesaro, Tavullia já Urbino.
Historjá
Vallefoglia kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2014, ko Colbordolo já Sant'Angelo in Lizzola kieldah lahtojii oohtân. Vallefogliast šoodâi kaavpug ive 2015.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Čohčâmáánu 18.
thumb|right|[[Dag Hammarskjöld havdajááh Uppsala tuámukirho oovdâst ive 1961]] Čohčâmáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 261. peivi (kárgámive 262. peivi). Ive loopân láá 104 peivid.
Kamerun
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Fooneetlâš saliens
Fooneetlâš saliens uáivild tom, magarijd jienâduvâid já kukkoduvâid lii älkkee iäruttiđ sárnumist já magarijd ij lah. Ađai jis láá kuhes jienâduvah, te tain lii stuorrâ fooneetlâš saliens. Já talle meiddei nubijkulij. Jis láá uánihis jienâduvah, te tain lii uccâ fooneetlâš saliens. Ovdâmerkkân stuorrâ fooneetlâš saliens lii jienâduvâst “r”, mii kulloo čielgâsávt.
Kampala
Kampala lii Uganda stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Lordi
thumb|Lordi ive 2018 thumb|Lordi ive 2023 Lordi lii syemmilâš muusikjuávkku.
1719
1719 (MDCCXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1710-lovo majemuš ihe.
Ljubljana (kaavpugkieldâ)
Ljubljana kaavpugkieldâ, meid Ljubljana kaavpug (, uán. MOL) lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Ljubljana, Slovenia uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii lamaš juovlâmáánu 2021 rääjist Zoran Janković.
Historjá
Ljubljana kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Ässeeloho
Ive 2020 Ljubljana kaavpugkieldâst assii 294 054 olmožid.
Käldee: Wikidata
Florida
Florida lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Tallahassee já stuárráámuuh kaavpugeh láá Jacksonville, Miami já Tampa.
Florida uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 21,9 miljovn olmožid (2020). Tot lii Ovtâstum staatâi kuálmádin stuárráámus uásistaatâ ässeelovo mield.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Vuávlááh (suuhâ)
Vuávlááh (Emberiza) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá vuávlái hiäimun (Emberizidae).
Šlaajah
Vuávlái suuhân kuleh 15 šlaaijâd:
Volgograd
thumb|250px|Volgograd
Volgograd lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Kaavpug nommân lâi Tsaritsyn (​) ive 1921 räi já Stalingrad iivij 1925–1961.
Ustevvuotâkaavpugeh
Volgograd ustevvuotâkaavpugeh láá:
Voronež
thumb|250px|Voronež
Voronež lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Vuossâmuu keerdi Voronež mainâšuvvoo ive 1177.
thumb|250px|left|Voronež [[1700-loho|1700-lovvoost]]
1137
1137 (MCXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1130-lovo káávcád ihe.
Inga Ravna Eira
Inga Ravna Eira (š. vyesimáánu 30. peeivi 1948, Kárášjuuhâ, Taažâ) lii taažâsämmilâš kirječällee, tivtâsteijee, jurgâleijee já máttáátteijee. Eira lii čáállám tiivtâid, novellijd já párnáikiirjijd. Sun čáálá orjâlâškielân.
Eira tihtâkirje Gáhttára Iđit lâi iävtukkâssân Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšumán ive 2021.
Syeinimáánu 2.
Syeinimáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 183. peivi (kárgámive 184. peivi). Ive loopân láá 182 peivid.
Morro d'Alba
Morro d'Alba lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Morro d'Albast ääsih 1 819 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,46 km², já alodâh 199 m. Morro d'Alba naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Monte San Vito, San Marcello já Senigallia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Santa Maria já Sant'Amico.
Loro Piceno
Loro Piceno lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Loro Picenost ääsih 2 269 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,58 km², já alodâh 436 m. Loro Piceno naaburkieldah láá Colmurano, Massa Fermana, Mogliano, Montappone, Petriolo, Ripe San Ginesio, Sant'Angelo in Pontano já Urbisaglia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1729
1729 (MDCCXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1720-lovo majemuš ihe.
Kesimáánu 28.
thumb|Ive [[1963 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš-ovtâstumstaatâlâš fysikkár Maria Goeppert-Mayer]] Kesimáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 179. peivi (kárgámive 180. peivi). Ive loopân láá 186 peivid.
1127
1127 (MCXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1120-lovo káávcád ihe.
Vuávlááh
Vuávlááh (Emberizidae, ) lii varbusluudij laahkon kullee loddehiäimu, mast láá 5 suuvâ já 41 šlaaijâd.
Tiettum Aanaar kuávlust
Aanaar kuávlust vuávlááh láá ohtsis 6 šlaajâ:
Nomâttâsah
Sääni vuávláš lii máhđulávt deminutiivhäämi vyevli-säänist. Puohâin vuávláin kale ij lah vyevli čiäppát pirrâ, mut kuittâg-uv šlaajâst, mii lii Säämist táválâš: puájuivuávláást.
Puájuivuávláš-nomâttâs lii luávnejum suomâkielâst. Fiskisvuávláást lii lamaš puáris nommâ: fiskiscissááš. Tot lii kieđâvuššum cissái nomâttâsâi puotâ já lii lamaš aanoost maaŋgâ loddešlaajâst. Tondiet taat lodde lii finnim uđđâ noomâ, mii čáittá olmâ suuvâ já kovvee lode olgohäämi peeleest.
Vuávláin láá ennuv tagareh šlaajah, main ij lah ovdiist lamaš nommâ já moh esken luudij nomâttem ääigi láá finnim noomâs. Tagareh šlaajah láá piälduvuávláš, tavevuávláš, uccâvuávláš já ränisvuávláš. Uccâvuávláš lii Suomâst härvinâš lodde, mut tom liijká-uv puávtáččij mahtnii anneeđ aanaarlâžžân: tot oinui ubâ enâmist vuosmuu keerdi Avelist kesimáánu 18. peeivi 1935.
Vuossargâ
Vuossargâ lii ohopeivi mii lii pasepeeivi já majebaargâ kooskâst. Almugijkoskâsii standard ISO 8601 mieldi vuossargâ lii oho vuossâmuš peivi. Kuittâg motomeh staatah aneh pasepeeivi oho vuossâmuš peivin. Sämikiel nommâ puátá tast, et tot lii vuosmuš argâ, tondiet vuossargâ.
Belmonte Piceno
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Castellarso Ete, Castellarso Tenna, Colle Ete já Colle Tenna.
Los Angeles
thumb| thumb|Los Angeles lippu thumb|Los Angeles kaavpug [[Los Angeles pirrâdâhkoddeest]]
Los Angeles lii kaavpug Kalifornia uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii Kalifornia uásistaatâ stuárráámus kaavpug já Ovtâstum staatâi nubben stuárráámus kaavpug tállân New York maŋa. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 4 miljovn olmožid.
1921
1921 (MCMXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1920-lovo nubbe ihe.
Nauvo
Nauvo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Paraisii kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Nauvost assii 1 428 olmožid, já ton vijdodâh lâi 1 698,44 km², mast 1 451,56 km² lâi čääci. Nauvo naaburkieldah lijjii Dragsfjärd, Korppoo, Parainen já Rymättylä.
Kieldâlahtem
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Houtskari, Iniö, Korppoo já Nauvo kieldah lahtojii Paraisii kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kaavpug nommân šoodâi Länsi-Turunmaa, mut ive 2012 valdui oppeet kiävtun nommâ Parainen.
Siijdah
Antböle, Backas, Berghamn, Biskopsö, Borstö, Böle, Dalkarby, Druckis, Ernholm, Finby, Grännäs, Grötö, Gullkrona, Gyttja, Hangslax, Haverö, Humleholm, Högsar, Innamo, Jälist, Kirjais, Kivis, Klobbnäs, Kopparholm, Korsnäs, Koum, Krok, Kvivlax, Käldinge, Käldö, Laggarnäs, Lökholm, Mattnäs, Mielis, Nötö, Packais, Pensar, Piparby, Poutuis, Prostvik, Pärnäinen (Pärnäs), Risis, Samslax, Sandholm, Sandö, Seili (Själö), Sexnappa, Sellmo, Simonkylä (Simonby), Sommarö, Spink, Stenskär, Strandby, Sydänperä, Såris, Tackork, Toras, Trunsö, Valmoholm, Vandrock, Vansor, Vikom, Vikperä já Väcklax.
Suonenjoki
Suonenjoki lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Suonenjokist ääsih 6 981 olmožid, já ton vijdodâh lii 862,33 km², mast 148,79 km² lii čääci. Suonenjoki naaburkieldah láá Kuopio, Leppävirta, Pieksämäki, Rautalampi já Tervo.
Siijdah
Herrala, Hulkkola, Jauhomäki, Karkkola, Kukkola, Kutumäki, Kutunkylä, Kuvansi, Käpylä, Kärkkäälä, Lempyy, Liedemäki, Luukkola, Lyytilänmäki, Markkala, Nuutila, Piispalanmäki, Pörölänmäki, Rajalanniemi, Rieponlahti, Sydänmaa, Toholahti, Tyyrinmäki, Vauhkola, Vehvilä, Viippero, Jalkala, Karsikonmäki, Suontee, Suihkola, Kolikkoinmäki já Kinnula.
Tuula Mai Salmela
Tuula Mai Salmela (š. skammâmáánu 15. peeivi 1951, Kaajaan, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee.
1795
1795 (MDCCXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1790-lovo kuuđâd ihe.
Tuula Mai Salmela
Eellim
Tuula Mai Salmela šoodâi Kajanist skammâmáánu 15. peeivi 1951. Sun lii staatâtiettui miäštár, kii tuáimá sosiaal- já tiervâšvuotâsyergi totken.
Kirjeh
Sun lii čáállám ohtsis nelji kirje.
Belize
Belize lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Belmopan. Tot huksejui tast maŋa ko hirmosstormâ tuššâdij ovdii uáivikaavpug, Belize City, ive 1961. Belize iärrán kuávlu eres enâmijn toin, ete ton virgálâš kielâ lii eŋgâlâskielâ. Belize lâi Britannia sirdoeennâm já ton nommân lâi "Brittilâš Honduras". Čohčâmáánust 1981 Belize finnij jiečânâsvuođâs, mutâ lii kuittâg Commonwealth jeessân.
Eennâmtiätu
Belize ránnjáenâmeh láá tavveen Meksiko sehe nuorttân já mäddin Guatemala. Ton nuorttiirääji lii Karibiameerâ riddo. Riddokuávlu lii ohtsis 280 kilomeetter kukke. Belize maadâuásist láá Mayaväärih já tavveen lii enâmustáá vyelieennâm.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávlulâš jyehim
Belize lii juohhum kuuđâ kuávlun (districts). Kuávluh láá juohhum 31 pirrâdâhân. Páiháliih ääših haldâšuvvojeh kaavpug-, kieldâ-, sijdâ- já siärvusváldustiivrâin. Belizest láá 2 kaavpugváldustiivrâ: Belize City já Belmopán.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1976 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1976.
Pyhäjoki
Pyhäjoki lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Pyhäjokist ääsih 3 082 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 365,09 km², mast 822,08 km² lii čääci. Pyhäjoki naaburkieldah láá Kalajoki, Merijärvi, Oulainen já Raahe.
Historjá
Pyhäjoki vuáđudui ive 1865.
Njuhčâmáánu 15.
thumb|right|300px|[[Ovtâstum staatâi alemus riehti|Ovtâstum staatâi alemuu rievti tuámmár Ruth Bader Ginsburg ive 2016]]
Njuhčâmáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 74. peivi (kárgámive 75. peivi). Ive loopân láá 291 peivid.
Pyhäjoki
Siijdah
Etelänkylä, Keskikylä, Limingoja, Parhalahti, Pirttikoski, Pohjankylä, Pyhäjoki markkân, Viirre já Yppäri.
1117
1117 (MCXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1110-lovo káávcád ihe.
Francavilla d'Ete
Francavilla d'Ete lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Francavilla d'Etest ääsih 932 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,20 km², já alodâh 231 m. Francavilla d'Ete naaburkieldah láá Corridonia, Fermo, Mogliano, Monte San Pietrangeli já Montegiorgio.
Morrovalle
Morrovalle lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Morrovallest ääsih 10 035 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,58 km², já alodâh 246 m. Morrovalle naaburkieldah láá Corridonia, Macerata, Monte San Giusto, Montecosaro, Montegranaro já Montelupone.
Francavilla d'Ete
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Morrovalle
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Borgo Pintura, Cunicchio, Morrovalle Scalo, Mulinetto, Padri Passionisti, Santa Lucia já Trodica.
Vuáládâhenâmeh
Vuáládâhenâmeh, epivirgálávt Holland, láá staatâ Euroopist. Staatâ uáivikaavpug lii Amsterdam, mutâ haaldâtlâš uáivikaavpug lii Haag.
1412
1412 (MCDXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1410-lovo kuálmád ihe.
Nightwish
thumb|Nightwish ive 2015Nightwish lii syemmilâš muusikjuávkku, mon vuáđudii Kiteest ive 1996. Tot lii ohtâ tain muusikjuávhuin, moh 1990-lovo loopâst ovdedii sinfonisâš meetaal já pajedii tom pivnohvuotân. Nightwish lii ohtâ Suomâ pyeremustáá miänástum muusikjuávhuin – sij láá vuábdám paijeel 10 miljovn skiärrud.
1775
1775 (MDCCLXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1770-lovo kuuđâd ihe.
Mosambik
Mosambik lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Maputo.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2001 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2001.
Belvedere Ostrense
Belvedere Ostrense lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Belvedere Ostrensest ääsih 2 145 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,45 km², já alodâh 251 m. Belvedere Ostrense naaburkieldah láá Catselplanio, Maiolati Spontini, Montecarotto, Morro d'Alba, Ostra, Poggio San Marcello, San Marcello já Senigallia.
Siijdah
Fornace já Madonna del Sole.
1765
1765 (MDCCLXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1760-lovo kuuđâd ihe.
1392
1392 (MCCCXCII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1390-lovo kuálmád ihe.
Kanada
thumb Kanada lii staatâ Tave-Amerikist. Ton áinoo eennâmräjiránnjá lii Ovtâstum staatah sehe mäddin já taveviestârist (Alaska). Kanada uáivikaavpug lii Ottawa já stuárráámus kaavpug Toronto.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Louisiana
Louisiana lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Baton Rouge já stuárráámus kaavpug lii New Orleans. Louisiana uásistaatâst ääsih ohtsis paijeel 4,6 miljovn olmožid (2020).
Syeinimáánu 4.
Syeinimáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 185. peivi (kárgámive 186. peivi). Ive loopân láá 180 peivid.
Louisiana
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kandava
Kandava lii kaavpug Latviast. Kandavast ääsih 3 436 olmožid. Ton vijdodâh lii 5,8 km², já alodâh 75 m.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1967 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1967.
Kandava
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
The Rolling Stones
The Rolling Stones lii eŋlandlâš rockjuávkku.
1372
1372 (MCCCLXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1370-lovo kuálmád ihe.
1755
1755 (MDCCLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1750-lovo kuuđâd ihe.
Kannonkoski
Kannonkoski lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kannonkoskist ääsih 1 323 olmožid, já ton vijdodâh lii 549,88 km², mast 104,87 km² lii čääci. Kannonkoski naaburkieldah láá Karstula, Kivijärvi, Saarijärvi, Viitasaari já Äänekoski.
Historjá
Kannonkoski vuáđudui ive 1934.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kannonkoski markkân.
Siijdah
Alamaa, Hännänkylä, Hetoperä, Hilmonkoski, Joenniska, Kannonjärvi, Kannonpää, Kannonsaha, Kämäri, Käräjämäki, Lakomäki, Luomala, Mannilankylä, Palomäki (Palopitäjä), Pelleskylä, Piispala (Jauhoniemi), Pitkäjärvi, Rytyperä, Selänranta, Sipilä, Terelä, Vihtaperä, Vuoskoski já Yläpää.
1585
1585 (MDLXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1580-lovo kuuđâd ihe.
1933
1933 (MCMXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1930-lovo niäljád ihe.
Kerttu Vuolab
thumb|300px|Suomâ riehtiminister [[Anna-Maja Henriksson, nuorttâlâškielâ máttáátteijee Seija Sivertsen, kirječällee Kerttu Vuolab já orjâlâškielâ máttáátteijee já totkee Mikael Svonni kielâpalhâšume jyehimtilálâšvuođâst ive 2014]] Kerttu Maarit Kirsti Vuolab (š. vyesimáánu 1. peeivi 1951, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee já jurgâleijee. Sun čáálá orjâlâškielân. Sun lii meiddei jurgâlâm kiirjijd sämikielân.
Palhâšumeh
Ive 2014 Vuolab vuoitij Kollekielâ-palhâšume pargostis orjâlâškielâlii čaabâkirjálâšvuođâ ovdedeijen. Siämmáá ive Kollekielâ-kielâpalhâšume finnijn meid nuorttâlâš máttáátteijee Seija Sivertsen já orjâlâškielâ totkee já professor Mikael Svonni.
Uurainen
Uurainen lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Uuraisiist ääsih 3 654 olmožid, já ton vijdodâh lii 372,26 km², mast 24,28 km² lii čääci. Uuraisii naaburkieldah láá Äänekoski, Jyväskylä, Laukaa, Multia, Petäjävesi já Saarijärvi.
Historjá
Uurainen vuáđudui ive 1868.
Siijdah
Haukimäenkylä, Hiirola, Höytiä, Jokihaara, Kangashäkki, Kotaperä, Kummunkylä, Kuukkajärvi, Kyynämöinen, Nyrölä, Oikarisperä, Pirttiperä, Tehlo já Uuraisii markkân.
Suovâkuoškâ
Suovâkuoškâ (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Suovâkuoškâst ääsih 1 008 olmožid, já ton vijdodâh lii 6 496,50 km², mast 57,30 km² lii čääci. Suovâkuoškâ naaburkieldah láá Kyelijävri, Pelkosnjargâ já Suáđigil.
Siijdah
¨
Hihnavaara, Kuosku, Lunkkaus, Martti, Rovala, Ruuvaoja, Nousu, Suovâkuoškâ, Seitajärvi, Tanhua, Viitaranta já Värriö.
Moskova
thumb|Moskova Moskova lii Ruošâ stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Historjá
Moskova vuáđudui cuáŋuimáánu 4. peeivi 1147.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Movshâš
Movshâš teikâ Moshâš lii siijdâš Aanaar kieldâst Fáášku riddoost.
Carpegna
Carpegna lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Carpegnast ääsih 1 651 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,94 km², já alodâh 748 m. Carpegna naaburkieldah láá Belforte all'Isauro, Borgo Pace, Frontino, Mercatello sul Metauro, Montecopiolo, Pennabilli, Piandimeleto, Pietrarubbia, Sant'Angelo in Vado já Sestino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Genghe, Le Frazioni, Palazzaccio, Passo Cantoniera, Pietrino já Torre Fossati.
Suomâ vuáđulaahâ
right|250px|thumb|Mielâčááitus lii ohtâ vyehi kevttiđ [[Čokkânemrijjâvuotâ|čokkânemrijjâvuođâ.]] Suomâ vuáđulaahâ (731/1999,, , , ) lii ohtâlâs vuáđulaahâ, mii poođij vuáimán njuhčâmáánu 1. peeivi 2000. Tááláš vuáđulaahâ poođij neelji puáris laavâ sajan, moh asâttuvvojii Suomâ jiečânâsvuođâ algâiivij ääigi: ive 1919 haldâttâshäämi, ive 1928 staatâpeivioornig sehe kyehti ministerovdâsvástádâsân kyeskee laavâ.
Aalmuglâškielah já eres kielah
Vuáđulaavâ mield Suomâ aalmuglâškielah láá suomâ- já ruotâkielâ. Kuittâg vuáđulaavâ 17 § 3 moomeent mield sämmilijn algâaalmugijn, romanijn já eres ucceeblovoin lii vuoigâdvuotâ paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur.
Laavâ rááhtus
Vuáđulaavâst láá 131 cekkid 13 lovvoost. Smavvâ tärhistmijn huolâhánnáá iänááš njuolgâdusah láá aldasáid siämmááláváneh ko ovdebijn laavâin, ovdâmerkkân ive 1995 vuáđuvuoigâdvuođâi njuolgâdusah láá valdum uđđâ vuáđulaahân aldasáid tagarin. Laahân iä lasettum ive 2000 uđđâ vuáđuvuoigâdvuođah.
1 loho – Staatâoornig vuáđđuseh
Vuáđulaavâ vuosmuu lovvoost láá staatânjuolgâdus válduprinsiipeh. Täin njuolgâdusâin miäruštâllojeh Suomâ jiečânâsvuotâ já täsiváldálâš haldâttâshäämi sehe asâtteh väldikode kuávluh já Suomâ aalmuglâšvuođâ vuáđđuseh. Staatânjuolgâdus vuáđđun lii aalmugsuvereniteet, mii lii prinsiip, et staatâväldi kulá aalmugân, mon oovdâst staatâpeivijd čokkânâm ovdâskodde. Prinsiip mield ovdâskodde lii Suomâ alemus staatâorgaanin já haldâttâs- já tuámuväldi láá vyeliláá ko ovdâskodde. Taan maŋa vuáđulaahâ meerrid, et staatârääđi jesâneh kalgeh navdâšiđ ovdâskode luáttámuš.
Euroop union jeessânvuotâ
Njuhčâmáánu 1. peeivi 2012 poođij vuáimán vuáđulaavâ nubástus, mon mield Suomâ lii Euroop union jesân. Suomâ kuittâg seervâi Euroop unionân jo uđđâivemáánu 1. peeivi 1995.
2. loho – Vuáđuvuoigâdvuođah
Vuáđulaavâ nube lovo teeman láá vuáđuvuoigâdvuođah. Taat leš vuáđulaavâ tehálumos loho, tastko vuáđulahâváljukodde kárttá tyellittälli tulkkuđ taan lovo aašijd, ko tot aasât táválijd laavâid. Taat loho aasât vuáđuvuoigâdvuođâid já oovdânpyehtiđ vuáđđusijd, moiguin toid vuoigâdvuođáid puáhtá tarvaniđ. Ovdâmerkkân ive 2006 vuáđulahâváljukodde adelij ciälkkámuš paijeel 60 lahâiävtuttâsâin vuáđuvuoigâdvuođâ uáinimčievâst, mon maŋa täid lahâiävtuttâsâid koolgâi mutteđ. thumb|250px|right|Suomâ ovdâskoddetáálu.
Spiekâstâhtile já vuáđuvuoigâdvuođah
Taan lovo majemuš cekki kieđâvuš máhđulâšvuođâ raijiđ vuáđuvuoigâdvuođâid koskâpuddâsávt spiekâstâhtile ääigi. Spiekâstuvâi vuáđustâsâid kalga asâttiđ lavváin, mut raijiittâsâid puáhtá olášuttiđ jo-uv lavváin teikkâ asâttâssáin. Vuáđulaahâ tiädut spiekâstâhtooimâi koskâpuddâsâšvuođâ já tom, et raijiittâsâid kalga tárkká miäruštâllâđ. Spiekâstâhtooimah iä uážu rikkođ Suomâ tuhhiittem almugijkoskâsijd olmoošvuoigâdvuotâkenigâsvuođâid.
Kemiö
Kemiö lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot luu kuullâm Kemiönsaari kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Kemiöst assii 3 235 olmožid, já ton vijdodâh lâi 403,72 km², mast 84,89 km² lâi čääci. Kemiö naaburkieldah lijjii Dragsfjärd, Halikko, Parainen, Perniö, Sauvo, Särkisalo já Västanfjärd.
Suomâ vuáđulaahâ
Spiekâstâhtile já vuáđuvuoigâdvuođah
Taat cekki heiviittui vuosmuu keerdi njuhčâmáánust 2020, ko ton vuáđuld laahâ raavâdviäsui steŋgimist asâttui. Laavâ ulmen lâi viggâđ estiđ SARS-CoV‑2-virus leevvânmist.
Kemiö
Kieldâlahtem
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari. Ovdil tom Dragsfjärd kieldân lâi lohtum Hiittisii kieldâ ive 1969 aalgâst.
Suomâ vuáđulaahâ
3. loho – Ovdâskodde já aalmugovdâsteijeeh
Vuáđulaavâ kuálmád lovvoost láá vuáđunjuolgâdusah ovdâskode ráhtusist já toimâpaajeest nuuvtko tot, et Suomâ ovdâskodde lii oovtkáámmársâš já et ovdâskoddeest láá 200 aalmugovdâsteijed, kiäh väljejuvvojeh ovdâskoodán neelji ive kooskâi.
Kemiö
Kieldâlahtem
Kemiö lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 64 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 33 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Kemiönsaari kieldâ lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 67,5 % sarnuu ruotâkielâ, 29,2 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Suomâ vuáđulaahâ
3. loho – Ovdâskodde já aalmugovdâsteijeeh
Taan lovvoost miäruštâlloo kii uážžu viggâđ aalmugovdâsteijen já kii ij uážu. Iävtukkâs kalga leđe jienâvuoigâdvuođâlâš já olesváldálâš, vâi sun lii valjâtohálâš. Nuuvtpa vyeliahasiih teikkâ meid rävisulmuuh, kiäh láá vááijuvváldáliih, iä uážu viggâđ aalmugovdâsteijen. Sii lasseen aalmugovdâsteijen iä uážu viggâđ il. Suomâ president, ollâ riehtivirgeomâhâš teikkâ suáldátvirgeest palvâleijee.
Kemiö
Siijdah
Albrektsböle, Berga, Bjensböle, Bogsböle, Branten, Brokärr, Båtkulla, Böle, Dalby, Dalkarlby, Degerdal, Ekniemi (Eknäs), Elmdal, Engelsby, Flugböle, Fröjdböle, Gammelby, Gräsböle, Gundby, Gästerby, Helgeboda, Hova, Hulta, Högmo, Kalkkila (Kalkila), Kaskärr, Kiila (Kila), Kirkonkylä (Kyrkoby), Koddböle, Koivuranta, Koustar, Kuggböle, Kvarnböle, Kårkulla, Labböle, Lamkulla, Lappdal, Lemnäs, Lillvik, Linnarnäs, Länsiniemi (Västerudden), Lövböle, Mainiemi (Majniemi), Makila, Mattböle, Mattkärr, Mjösund, Måsa, Nordvik, Norrlångvik, Norrsundvik, Orrnäs, Pajböle, Pederså, Pungböle, Påvalsby, Reku, Rugnola, Santasaari (Sandö), Skarpböle, Skoböle, Skog, Skogsböle, Skålböle, Skäggböle, Smedaböle, Smedsböle, Småland, Stenmo, Strömma, Suomenkulma (Finnudden), Syvälahti (Sjölax), Tavasttrona, Tjuda, Tolfsnäs, Torsböle, Trotby, Träskö, Vestlahti (Vestlax), Viksgård, Viksvidja, Villkärr, Vreta, Västankärr, Västermark já Östermark.
1575
1575 (MDLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1570-lovo kuuđâd ihe.
1352
1352 (MCCCLII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1350-lovo kuálmád ihe.
Syeinimáánu 5.
Syeinimáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 186. peivi (kárgámive 187. peivi). Ive loopân láá 179 peivid.
Pyhäjärvi
Pyhäjärvi lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Pyhäjärvist ääsih 5 088 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 459,46 km², mast 148,66 km² lii čääci. Pyhäjärvi naaburkieldah láá Haapajärvi, Kiuruvesi, Kärsämäki, Pielavesi, Pihtipudas já Pyhäntä. Ässeelovo mield Pyhäjärvi lii Suomâ nubben ucemus kaavpug Kaskisii maŋa.
Historjá
Pyhäjärvi vuáđudui ive 1866, já tast šoodâi kaavpug ive 1993.
Mount Everest
thumb|Mount Everest Mount Everest lii maailm alemus vääri. Tot lii Kiina já Nepal rääjist. Mount Everest lii 8 848,86 meetter olluv.
Pyhäjärvi
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Emolahti, Emoniemi-Markkân, Haapamäki, Hietakylä, Hiidenkylä, Jokikylä, Komu, Kuusenmäki, Köpsi, Lamminaho, Latvanen, Liittoperä, Lohvanperä, Niinimäki, Parkkima, Pitäjänmäki, Rannankylä, Ruotanen, Salmenkylä, Sammallahti, Särkiperä, Vuohtomäki já Vuohtoniemi.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1989 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1989.
1922
1922 (MCMXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1920-lovo kuálmád ihe.
Västanfjärd
Kieldâlahtem
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari. Ovdil tom Dragsfjärd kieldân lâi lohtum Hiittisii kieldâ ive 1969 aalgâst.
Västanfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Kemiönsaari kieldâ lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 67,5 % sarnuu ruotâkielâ, 29,2 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah
Billböle, Brännboda, Finsjö, Galtarby, Gräggnäs, Illo, Kobböle, Misskärr, Nivelax, Norrlammala, Pörtsnäs, Sirnäs, Södersundvik, Söderlammala, Tappo, Västanfjärd já Östanå.
1511
1511 (MDXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1510-lovo nubbe ihe.
1565
1565 (MDLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1560-lovo kuuđâd ihe.
Anfisa Agejeva
Anfisa Maksimovna Agejeva, meid Anfisa/Anfissa Ageeva/Ageyeva (, j.s. Zakharova (Захарова); š. kuovâmáánu 12. peeivi 1952, Kanjovka, Murmansk, Sovjetlitto ) lii kieldâsämmilâš kirječällee, jurgâleijee já musikkár. Sun lii vuossâmuš Ruošâ beln sämmilâš, kii lii vuáittám Sámi Grand Prix.
Eellim
Anfisa Maksimovna Zakharova šoodâi kuovâmáánu 12. peeivi 1952 Kanjovkast. Suu vaanhimeh láin pajeulmuuh já palhâšum suátiveteraaneh. Suu eeči lâi Maksim Antonovich Zakharov (1919–1984) já suu enni Marija Ivanovna Zakharova (1922–2008). Sunnui šoddii ohtsis oovce párnážid.
Ive 1962 sovjetlittoliih meridii huksiđ čäcivyeimilájádâs já puáđđuđ Koarrdõgkjuuvâ. Muáddi ive maŋeláá peerâ kaartâi varriđ Luujáávrán, ko ubâ Koarrdõgk paasij čääsi vuálá.
Muusik
Kieldâsämmilij ärbivuáválâš vookaalmuusikšlaajâ livvt lii lamaš uási Agejeva elimist aaibâs šoddâm rääjist. Sehe Agejeva enni já ákku livvtijn já aainâs-uv suu enni lâi tobdos livvtejeijee. Suu enni livvtij tagarijn muusikjuávhuin ko Luujäävri aalmuglâš lávlumjuávhust Lujavvr já muusikjuávhust "Ojar". Suu livvteh láá vyerkkejum el. Taažâst, Eestienâmist já Saksaast. Agejeva uábbi Domna Khomjuk lii meid tobdos livvtejeijee.
Agejeva lii livttim maŋgii Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuásist sehe ohtuu já oobijnis Domna Khomjukáin. Ive 2001 Agejeva livvtij vuossâmuu keerdi kištoost, mon sun vuoitij livtt-pittáin Meleš. Muáddi ive maŋeláá sun uásálistij siämmáá uásán oovtâst oobijnis Domna Khomjukáin. Talle suoi livvtijn pitá Duottar. Agejeva viigâi vyeittiđ oppeet iivij 2007 já 2013, ive 2007 pittáin Sorrow já ive 2013 pittáin Luottáš. Ive 2019 sun maacâi oobijnis kiišton, kost suoi livvtijn pitá Vuess.
Toimâttem- já jurgâlemsyergi
Agejeva lii jurgâlâm kiirjijd já lavluid kieldâsämikielân tegu sovjetlittolâš já ruoššâ vuáittupeeivi laavlâ День Победы, mon sun jurgâlij ive 2021 ruošâkielâst kieldâsämikielân noomáin Вуэјјтэм Пе̄ййв. Ton lasseen sun lii toimâttâm ive 2014 oovtâst A. A. Antonovain kieldâsämikielâ-ruošâkielâ -sänikirje Са̄мь-рӯшш са̄ннҍнэххьк / Саамско-Русский словарь.
Nurâldâhskiäruh
Agejevast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Cuáŋuimáánu 4.
thumb|Maya Angelou ive 1993 Cuáŋuimáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 94. peivi (kárgámive 95. peivi). Ive loopân láá 271 peivid.
Syeinimáánu 7.
Syeinimáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 188. peivi (kárgámive 189. peivi). Ive loopân láá 177 peivid.
Benedict Cumberbatch
Benedict Timothy Carlton Cumberbatch (š. syeinimáánu 19. peeivi 1976, Hammersmith, Lontoo, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee. Suu vaanhimeh, Wanda Ventham já Timothy Carlton, lává kuohtuuh meid čaittâleijeeh.
Suriname
thumb Suriname lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Paramaribo.
Kuávlulâš jyehim
Suriname lii juohhum 10 pirrâdâhân já 63 vyelipirrâdâhân. Paramaribost vyelipirrâdâh lii siämmáálágán ko kaavpuguási, mudoi tot lii siämmáálágán ko kieldâ.
Suriname pirrâduvah láá:
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1541
1541 (MDXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1540-lovo nubbe ihe.
Uuccâmkirje
Uuccâmkirje lii tiätukirje teikkâ tiätuolgosadaldâh, mast puáhtá uuccâđ tiäđuid maaŋgâlágánijn fáádáin. Ulmen lii tot, et tiäđuh láá älkkeeh kavnâđ. Táválávt tiäđuh láá uárnejum puustavoornigist, mut toh pyehtih leđe uárnejum meid fáádá mield.
Ovdâlist uuccâmkirjeh lijjii iänááš teddilum, mut onnáá peeivi kávnojeh meid šleđgâlâš uuccâmkirjeh. Anarâškielâlâš Wikipedia lii ovdâmerkkâ šleđgâlâš uuccâmkirjeest, tastko tot ij lah teddilum.
Šlaajah
Uuccâmkirjijd kuleh el. sänikirjeh, tiätusänikirjeh, almenäähkih, kárttáduvah, kietâkirjeh já usâttuvah.
Pyhäntä
Pyhäntä lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Pyhäntäst ääsih 1 582 olmožid, já ton vijdodâh lii 847,48 km², mast 36,81 km² lii čääci. Reisjärvi naaburkieldah láá Kaajaan, Kiuruvesi, Kärsämäki, Pyhäjärvi, Siikalatva já Vieremä.
Historjá
Pyhäntä vuáđudui ive 1899.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Pyhäntä markkân.
1555
1555 (MDLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1550-lovo kuuđâd ihe.