cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Säämi máttááttâskuávdáš
Áinoošlajâsâš oppâlájádâs váldutoimâsaje lii maaŋgâkulttuurlâš Anarist. Eres toimâsajeh láá Avelist, Kaamâs Tuáivunjaargâst já Iänuduv Hettaast. Škovlim- já tutkâmoovtâstpargo uulât sämikuávlu staatâi lasseen eromâšávt tave algâaalmugij maailmân.
Liŋkkâ
Säämi máttááttâskuávdáá päikkisiijđoh
853
853 (DCCCLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 850-lovo niäljád ihe.
Hinganmaa
Hinganmaa lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Ive 2020 Hinganmaast assii 41 olmožid. Siijdâ čoodâ mana kuávluluoddâ 952.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ. Hinganmaa ässeelovoin láá fáárust meiddei Kaarto ässeeh.
George Lucas
George Walton Lucas Jr. (š. vyesimáánu 14. peeivi 1944, Modesto, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee, pyevtitteijee já kietâčällee. Sun lii tobdos Star Wars -elleekuuvijn já Indiana Jones -elleekuuvij pyevtitteijen. Sun lii Lucasfilm-pyevtittâsfinnoduv vuáđudeijee.
Tuávááš
George Walton Lucas Jr. šoodâi vyesimáánu 14. peeivi 1944 Modestost Kaliforniast George já Dorothy Lucas perrui. Nuorrân Lucas rähistij autoid já halijdij šoddâđ kištovyeijen. Sun uásálistij jođálmittemkištoid. Lucas juuđij Downey High School, kost suu árvusäänih iä lamaš uáli pyereh. Kesimáánust 1962 Lucas lâi autopäärtist já kaartâi luoppâđ kištovyeijee karrieerist.
Elleekovekarrieer
Lucas juuđij Modesto Junior College, kost sun kiäsuttui elleekuuvijn. Sun joođhij uápuid Kalifornia ollâopâttuv elleekoveškoovlâst já ááigui elleekovesuárgán. Uápui ääigi Lucas raahtij uánihisfiilmâid. Sun finnij Warner Brothers -stipend já uápásmij stivrejeijee Francis Ford Coppolan. Lucas já Coppola vuáđudáin San Franciscost ohtâsii pyevtittâsfinnoduv American Zoetrope. Suoi halijdáin rähtiđ elleekuuvijd Hollywood studiovuáháduv ulguubeln, mon áánsust sunnust ličij stuárráb kreatiivlâš rijjâvuotâ. Finnoduv vuossâmuš elleekove lâi THX 1138 (1969). Ive 1970 Lucas kuvvij uási Rolling Stones -dokumentist Gimme Shelter. Coppola já Lucas ovtâspargo nuuvâi ive 1971, ko Coppola rähtiškuođij The Godfather já Lucas vuáđudij Lucasfilm.
Lucas nubbe elleekove lâi American Graffiti (1973), mii kuvvij koidâ nuorâid ive 1962 Ovtâstum staatâin. Elleekove budjet lâi tuše 780 000 dollarid, mut tot puovtâdij Ovtâstum staatâin paijeel 100 miljovn dollarid. Tot finnij Golden Globe -palhâšume já vittâ Oscar-iävtukkâsvuođâ. American Graffiti miänástus áánsust Lucas puovtij ruttâdiđ Star Wars. Sun vuáđudij ive 1975 Industrial Light & Magic -finnoduv. Star Wars lâi Lucas čäällim já stivrim maainâs galaksij koskâsijn tuáruin. Elleekove lâi stuorrâ miänástus já tot vuoitij čiččâm Oscar-palhâšummeed. Lucas čaalij elleekován kyehti jotkâuási, The Empire Strikes Back (1980) já Return of the Jedi (1983). Star Wars -elleekoverááiđu maŋa Lucas vuájudâđâi pyevtitmân. Sun pyevtittij ovdâmerkkân Steven Spielberg Indiana Jones -rááiđu.
Ive 1994 rääjist Lucas kietâčaalij kulmâ uđđâ Star Wars -elleekove. Star Wars: Episode I – The Phantom Menace almostui ive 1999 já lâi Lucas vuossâmuš stivrim ive 1977 maŋa. Lucas stivrij meid jotkâoosijd Star Wars: Episode II – Attack of the Clones (2002) já Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith (2005). Puoh elleekoveh lijjii miänástusah vyebdim tááhust. Lucas pyevtittij niäljád Indiana Jones -elleekove Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull (2008) sehe elleekove Red Tails (2012). Sun lâi meid fáárust rähtimin kyehti animaatiorááiđu Star Wars: Clone Wars (2003–2005) já Star Wars: The Clone Wars (2008–2013).
Walt Disney Company oostij Lucas vuáđudem Lucasfilm ive 2012 já lii tast maŋa pyevtittâm ovdâmerkkân čiččâd, káávcád já oovcád Star Wars -elleekove.
Lucas finnij Ovtâstum staatâi elleekoveinstituut eellimpargopalhâšume ive 2005.
Härjilodde
Härjilodde (Upupa epops) lii härjiluddijd kullee loddešlaajâ. Tot lii Israel aalmuglâšlodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Härjilodde lii 25–29 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 70–85 g. Ton suájákeejij koskâ lii 44–48 cm. Härjiloddeest lii kuhes njune. Suájáh já poođâš láá čapisvielgâdeh, uáivi já radde láá ruškisfiskâdeh. Uáivist härjiloddeest lii ruostâfiskis tieppi, mast láá čapis tiälhuh. Lode ruoidah láá ránáseh.
Härjilodde reeviirjienâ lii ijjâloddelágán ”pu-pu-pu”, mii kulloo kuhás. vasen|pienoiskuva|245x245px|Härjilode lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Härjilodde iälá Afrikist, Euroopist já Aasiast.
Härjilodde ij táválávt pessii Suomâst. Tiäđust lii ohtâ pessim Pori aldasijn ivveest 1940. Ive 2022 härjilodde pessij uđđâsist Pyhärantast. Lodde lii kulttuurpirrâs šlaajâ, mii mudoi-uv uáinoo härvinávt Suomâst.
Härjilodde tálvástâl Tave- já Koskâ-Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Suomâst tot lii oinum cuáŋuimáánu aalgâst juovlâmáánu aalgâ räi.
Lasanem
Härjilodde ráhtá piervâlis koške vaddâsijn já loostâin, puuzâin já koške kussâsuándist. Piervâl lii táválávt rahtum vuovdân muorâst, loddekuáđist tâi rakânâs vuágust. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 5–7 manneed já láálá taid 16–18 peivid. Uđâgááh mättih kirdeđ 26–32 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis 30–35 peivid. Tastmaŋa uđâgááh já vaanhimeh pisoh oovtâst vala 4–5 oho.
Raavâd
Härjilodde porá eromâšávt kussâsuándist ellee tiivrijd já toi kiivsâid, mutâ meid eres čielgimielgâsttemijd.
Sassali
Sassali lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Ive 2020 Sassalist assii 58 olmožid. Siijdâ čoodâ mana kuávluluoddâ 952.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
833
833 (DCCCXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 830-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|Yi Zong
Chisu
Christel Martina Roosberg ađai Chisu (js. Sundberg; š. uđđâivemáánu 3. peeivi 1982, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš musikkár.
Eellim já pargo
Chisu šoodâi Helsigist, mut suu päikkikieldâ lâi talle Ånge Ruotâst. Chisu peerâ varrij suu šoddâm ääigi Ruotâst Helsigân. Suu eeči Gary Sundberg lii suomâruátálâš, mut sun šoodâi suomâkielâg enijnis já suu päikkikiellân lâi suomâkielâ. Sun aasâi pärnivuođâs Helsigist já Mikkelist. Ovdil muusikkarrieer Chisu poorgâi pivtâskäävpist. Suu vuossâmuš soolosingle Mun koti ei oo täällä já skiärru Alkovi almostuvvii ive 2008. Tast maŋa sun lii almostittám nelji skiäru. Chisu lii ráhtám muusik meid eres artistáid, tego Antti Tuiskun, Vesa-Matti Loirin já Laura Närhin. Chisu lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd, ovdâmerkkân ohtsis oovce Emma-palhâšummeed. Ive 2010 sun finnij Ive pyevtitteijee -palhâšume. Emma lâi vuossâmuš nissoonvyeittee palhâšume historjást. Chisu naajâi pyevtitteijee Jori Sjöroosáin ive 2019.
Ive 1928 kesiolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1928 kesiolympialijn lijjii fáárust 2 883 valastâlled (2 606 almajid já 277 nisonid) 46 enâmist, kiäh kištottâllii 109 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 56 mitalid: 22 kollemitalid, 18 silbâmitalid já 16 pronssimitalid.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Ville Ritola vuoitij oovtâ kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Amsterdam kesiolympialijn ive 1928.]] thumb|[[Toivo Loukola vuoitij oovtâ kollemiitaal Amsterdam kesiolympialijn ive 1928.]]
813
813 (DCCCXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 810-lovo niäljád ihe.
Noepoli
Noepoli lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Noepolist ääsih 771 olmožid. Ton vijdodâh lii 46,71 km², já alodâh 676 m. Noepoli naaburkieldah láá Cersosimo, Chiaromonte, Colobraro, San Costantino Albanese, San Giorgio Lucano, San Paolo Albanese, Senise já Valsinni.
793
793 (DCCXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 790-lovo niäljád ihe.
Noepoli
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Filocastagno já Sicileo Scazzariello.
Maltignano
Maltignano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Maltignanost ääsih 2 333 olmožid. Ton vijdodâh lii 8,17 km², já alodâh 307 m. Maltignano naaburkieldah láá Ascoli Piceno, Folignano já Sant'Egidio alla Vibrata.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Maltignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Caselle.
823
823 (DCCCXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 820-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|250px|Kaarle Puálččiuáivi
891
891 (DCCCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 890-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Stefanus V
The Velvet Underground & Nico
The Velvet Underground & Nico lii The Velvet Underground -juávhu vuosmuš studioalbum. Album rähtimist lâi fáárust meid saksalâš lávloo Nico.
Album ij finnim huámmášume talle ko tot almostui, já kritikkáreh iä lijkkum toos. Radioh iä halijdâm suáittiđ tom, já motomeh skiärruvyebdeeh iä miettâm vyebdiđ tom. Suijân sáttá leđe tot, ete album sanniittâsâin lijjii ennuv kiževuálásiih fáádáh, tego narkotiikamnâsij kiävttu já parafiliah. Tááláá ääigi tom aneh kuittâg-uv áárvust já meid ohtân merhâšitteemuin albumijn rock historjást. Ive 2003 album finnij 13. saje Rolling Stone -loostâ "500 Greatest Albums of All Time" -listoost. Ive 2006 album väljejui Ovtâstum staatâi kongres kirjerááju National Recording Registery -nurâldâhân, mii siskeeld esteetlávt, historjálávt teikâ kulttuurlávt merhâšittee ovtâstumstaatâlâš jienâvuárháid.
Pitáh
Puoh pittáid lii čáállám Lou Reed, jis ij mainâstuu eresnáál.
881
881 (DCCCLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 880-lovo nubbe ihe.
Palmiano
Palmiano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Palmianost ääsih 164 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,70 km², já alodâh 550 m. Palmiano naaburkieldah láá Comunanza, Force, Roccafluvione já Venarotta.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Appoiano, Caprignano, Casette já Castel San Pietro.
Folignano
Folignano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Folignanost ääsih 9 001 olmožid. Ton vijdodâh lii 14,86 km², já alodâh 319 m. Folignano naaburkieldah láá Ascoli Piceno, Civitella del Tronto, Maltignano já Sant'Egidio alla Vibrata.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Muro Lucano
Muro Lucano lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Muro Lucanost ääsih 5 036 olmožid. Ton vijdodâh lii 126,18 km², já alodâh 600 m. Muro Lucano naaburkieldah láá Balvano, Bella, Castelgrande, Colliano, Laviano, Ricigliano, San Fele já San Gregorio Magno.
Historjá
Muro Lucanost šoodâi kaavpug ive 2012.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Capodigiano, Casale San Giuliano, Le Marze, Pontegiacoia já Raitiello.
David Bowie diskografia
Taat lii eŋlandlâš musikkár David Bowie diskografia.
Studioalbumeh
* Album finnij pyeremuu listosajattuv eskin ive 1972 The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars miänástus mield.
Singleh
Motomeh listoin miänástum Bowie singleh.
Kersilö
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
Uárree
Uárree (Sciurus vulgaris) lii jurssei laahkon kullee njomâtteijeešlaajâ.
Olgohäämi já stuárudâh
Rävis uárree roopâ kukkodâh lii 19–28 cm já seeibi kukkodâh 13–25 cm. Uárree tiäddá 200–480 grammâd. Uárree tobdá älkkeht ton kuhes vuohâdis seeibist. Uárree čalmeh láá uáli stuárráh já ovdâskulij uigâdâtteeh, mon áánsust uárree uáiná viijđáht. Čuávji lii ain českâd, já uáivi sijđoh láá táválávt ruopsisránáseh, mutâ seelgi já eertij ivne puáhtá mulsâšuđ ruopsis já ruškis iivnijn masa čappâdân teikkâ joba českâdân. Čapis ivnehäämi lii árbálâš, já tot tiättoo eromâšávt Tave-Euroopist já motomijn suolluin om. Eestienâmist. Suomâ uárreenäälist tiättojeh jieškote-uvlágáneh ivnehäämih: čapisseeibâg tevkis kuosâuárree, ruopsisseeibâg kuovgis peciuárree já ruškisseeibâg uárreeh. Uárree molso soksâmijdis kuohtii ivveest. Peeljij soovsâtiepih šaddeh čoovčâ ääigi, já toh kočâdeh kiđđuv meddâl. Ores já niŋálâs láá siämmáálágáneh sehe olgohäämi já stuáruduv tááhust. pienoiskuva|Uárree lavdâm|vasen|385x385px
Raavâd
Uárreeh jursseh motomin taavtijd já sorvâellei čoorvijd. Toin naalijn uárreeh finnejeh kaalhâ. Aassâmkuávlui "city-uárreeh" vuod ávhástâleh pähkinijgijn, piäivááräsisiemânijgijn já pyeidipitáigijn, moh kávnojeh luudij piemmâmsoojijn. Uárreeh sättih meid uuccâđ ravâdis lyeniliitijn. Motomin uárreeh sättih puáttiđ joba táálui siisâ uuccâđ purrâmuš.
Lasanem
pienoiskuva|Uárree čivgâ Niŋálâsâi kieimâmäigi lii kiđđuv, mutâ ton tärhis äigimuddo lii kiddâ raavâdtiileest. Čuávjiäigi lii suulân 38 pirrâmpeivid. Vuossâmuš piäsádâh šadda Suomâst cuáŋui-vyesimáánust, nubbe maŋeláá keessiv. Čiivgah šaddeh 3–6 uáđđimpoorân. Enni njoomât čiivgâid 5–6 oho. Ores ij uásálist čiivgâi hoittáámân. Uárree puáhtá eelliđ faŋgâvuođâst 10-ihásâžžân já luándust-uv 6–7-ihásâžžân. Táválávt uárree kuittâg iälá 2–4-ihásâžžân. Uárree šadda suhâjuátkimahan kyevti-ihásâžžân.
Uárrei vaikuttâs meecij šoddâmân
Uárreeh kalveh vahâgist tuháttijd muorâid ihásávt tondiet ko toh tuksejeh siemânijd enâmân já vájálditeh toi čiähásoojijd. Hyenes paaccâhiivij ääigi uárreeh sättih puurrâđ kuosâ liäđussiemânijd, já talle ihešoddâmkeerdih kaččeh enâmân.
Miäcástem
Uárreenähki lii tovle lamaš máksuriäidun, já sääni "ruttâ" merhâšij algâaalgâst uárreenäähki. 1900-lovo aalgâst Suomâst miäcástii čuođijd tuháttijd uárreid. Naahkijd tolvuu enâmustáá Saaksan já Eŋlandân. Šlaajâ rávhuidittui ive 1929 já miäcástemääigi uánidui. Uárreenääli iällái-uv jotelávt. Onnáá peeivi uárree miäcástem lii Suomâst uccáá. Suomâst uárree miäcástemäigi álgá ubâ enâmist skammâmáánu 1. peeivi já nohá kuovâmáánu 28. peeivi. Suomâst miäcásteh suulân 3 000–5 000 uárred.
783
783 (DCCLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 780-lovo niäljád ihe.
871
871 (DCCCLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 870-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Fujiwara no Tokihira
861
861 (DCCCLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 860-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Mainrad
Force
Force lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Forcest ääsih 1 197 olmožid. Ton vijdodâh lii 34,31 km², já alodâh 689 m. Force naaburkieldah láá Comunanza, Montefalcone Appennino, Montelparo, Palmiano, Rotella, Santa Vittoria in Matenano já, Venarotta.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Montecchio, Montemoro já Quinzano.
Rooma väldikodde
thumb|Rooma väldikodde suullân ive 117 Rooma väldikodde (távjá meid antiik Rooma, ) lâi Rooma kaavpugstaatâst šoddâm vijđes imperium ubâ Koskâmeerâ kuávlust. Arâdumos meerhah asâmist Rooma kaavpug kuávlust láá pronssipaajeest suullân 1300-lovvoost oKr. Kaavpuglum lâš álgám 700-lovvoost oKr. Rooma šoodâi ihečuođij ääigi Koskâmeerâ pirâstittee väldikodden. Ive 395 väldikodde juáhádâđâi kyevti uásán, Uárji- já Nuorttâ-Rooma väldikodden. Uárji-Rooma kuittâg tuušâi jo ive 476, kuás ton majemuš kiäisár kaartâi luoppâđ vääldist. Nuorttâ-Rooma irâttij vala ovtâstittiđ Rooma väldikode, mut arabij väldikodde pajanij 600-lovvoost kuávlu merhâšitteemus väldikodden. Nuuvttii Nuorttâ-Rooma, mii kočodui meid Bysantin, siäilui ive 1453 räi, kuás turkkiliih väldidii ton uáivikaavpug Konstantinopol.
Appignano del Tronto
Appignano del Tronto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Appignano del Trontost ääsih 1 711 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,19 km², já alodâh 194 m. Appignano del Tronto naaburkieldah láá Ascoli Piceno, Castel di Lama, Castignano já Offida.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
851
851 (DCCCLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 850-lovo nubbe ihe.
841
841 (DCCCXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 840-lovo nubbe ihe.
773
773 (DCCLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 770-lovo niäljád ihe.
Väinö Linna
Eellim
Väinö Linna šoodâi juovlâmáánu 20. peeivi 1920 Urjalast perruus čiččâdin pärnin. Suu vaanhimeh láin Maija já Vihtori Linna. Suu eeči puáccái já jaamij ive 1927 tuše 53-ihásâžžân. Linna miänástui pyereest škoovlâst, mut sun ij kuittâg juátkám uápuid aalmugškoovlâ maŋa. Ive 1938 sun varrij Tamperen já porgâškuođij Finlaysonist. Suomâ jotkâsuáđist Linna tooimâi maašinkiiveerkomppania kiiveerjođetteijen. Ive 1943 sun sirdâšui škuávlejeijen Miehikkälän, kost sun meid teeivâi puáttee káálgus Kerttu Seuri. Suoi naajáin suáđi maŋa ive 1945 já sunnui šoodáin kyehti párnáá.
Pargo
Linna čäliškuođij suáđi ääigi já vuájui tast maŋa kirječällee karrieer oovdedmân. Suu vuossâmuš roomaan Päämäärä almostui ive 1947. Kirje almostum maŋa Linna peesâi uápásmiđ eres Tampere kirjálâšvuođâ vaigutteijeid, tego Lauri Viitan já Mirkka Rekolan. Nubbe roomaan Musta rakkaus almostui ive 1948. Tuođâlâš miänástus lâi kuittâg eskin suu kuálmád roomaan Tuntematon sotilas (1954), mii muštâl maašinkiiveerkomppaniast jotkâsuáđist. Kirjeest rahtum elleekove almostui jo čuávuváá ive, mii lâi meiddei miänástus já lii ain-uv syemmilii elleekove klassikko. Kirjeest láá ráhtám kyehti elleekove lase: Rauni Mollberg stivrim elleekove almostui ive 1985 já Aku Louhimies versio ive 2017. Kirje vuástáväldim lâi vistig ruossâlâs: suáti lâi ärgisluándugis fáddá já Linna muštâlij tast liijkás-uv realistlávt. Tuntematon sotilas šoodâi kuittâg klassikkon, mast láá vuobdum aldasáid 750 000 pittád. Linna čuávuvááh-uv kirjeh tovâttii savâstâllâm. Iivij 1959–1962 almostum Täällä Pohjantähden alla -trilogia muštâl Suomâ aldahistorjást 1880-lovo rääjist já kieđâvuš ovdâmerkkân ive 1918 siskáldâssuáđi, mii lâi herkis fáddá kiirjij almostum ääigi.
Jäämmim
Linna puáccái kepispurâsân 1990-lovo aalgâst já jaamij pyecceiviäsust Kangasalast cuáŋuimáánu 21. peeivi 1992.
Suomâ suáti
thumb|Helene Schjerfbeck Haavoittunut soturi hangella Suomâ suáti lâi Ruošâ já Ruotâ koskâsâš suáti iivij 1808–1809. Suáđi suijân lâi Ruošâ já Ranska koskâsâš Tilsit sopâmuš, mon mield Ruoššâ poođij väldidiđ Suomâ. Suáđi čuávumuššân Ruotâ nuorttâuásih ađai Suomâ kuávluh šoddii Ruošâ kiäisárkode jiešhaaldâtlâš uássin, mon nommâ lâi Suomâ stuorrâfurstâkodde.
Suáđi ääigi jammii suulân 10 000 ryeššilâš suáldáttid já suulân 7 000 ruátálâš suáldáttid, kiäin suulân peeli lijjii vuálgus Suomâst.
Listo 1500-lovo peeivisiävŋánmijn
Taat lii listo 1500-lovo peeivisiävŋánmijn. Ivveest 1501 ihán 1600 lijjii ohtsis 228 peeivisiävŋánmid, main 75 lijjii uásáliih, 72 lijjii riegislágáneh, 62 lijjii tievâsliih já 19 lijjii hybrideh. Iivij 1508, 1526, 1573 já 1591 lijjii nelji peeivisiävŋánem. Eres iivij peeivisiävŋánmij meeri lâi ucceeb. Peivimereh ovdil roovvâdmáánu 4. peeivi 1582 láá juliaanlâš kalender mield, já peivimereh roovvâdmáánu 15. peeivi 1582 maŋa láá gregoriaanlâš kalender mield. Gregoriaanlii kalenderist roovvâdmáánu 4. peeivi 1582 maŋa lii roovvâdmáánu 15. peeivi 1582.
763
763 (DCCLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 760-lovo niäljád ihe.
Genzano di Lucania
Genzano di Lucania lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Genzano di Lucaniast ääsih 5 417 olmožid. Ton vijdodâh lii 208,93 km², já alodâh 587 m. Genzano di Lucania naaburkieldah láá Acerenza, Banzi, Gravina in Puglia, Irsina, Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio, Poggiorsini já Spinazzola.
Genzano di Lucania lii vijđoduv mield Potenza eennâmkode stuárráámus kieldâ.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1928
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Amsterdam 1928 kesiolympialijn viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Uásálistee staatah
thumb|210px|Guus Scheffer ive 1928 thumb|210px|Roger Francois thumb|210px|Jaroslav Skobla ive 1928 Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 92, já sij lijjii vuálgus 19 enâmist.
Lorenza Izzo
Lorenza Francesca Izzo Parsons (š. 19. čohčâmáánu 1989, Santiago, Chile) lii chilelâš čaittâleijee já malli.
Eellim
Izzo šoodâi Santiagost, Chilest. Suu enni lii chilelâš malli Rosita Parsons. Izzo varrij Atlantan 12-ihásâžžân eejis uápui tet, mutâ varrij maassâd Chilen 16-ihásâžžân. Muáddi ive maŋeláá sun vuolgij New Yorkân máttááttâllâđ čaittâlem.
Karrieer
Izzo algâttij karrieeris mallin Chilest. Sun kuittâg halijdij porgâđ maidnii eres, já nuuvtpa varrij 19-ihásâžžân New Yorkân, kost sun máttááttâlâi čaittâlem The Lee Strasberg Theater & Film Institutest. Vistig sun finnij roolâid chilelâš uáppee-elleekuuvijn, ovdilgo ive 2012 finnij roolâ eŋgâlâskielâg elleekooveest Aftershock. Izzo stuárráámus elleekoveroolâ lii lamaš Quentin Tarantino elleekooveest Once Upon a Time in Hollywood (2019).
821
821 (DCCCXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 820-lovo nubbe ihe.
743
743 (DCCXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 740-lovo niäljád ihe.
811
811 (DCCCXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 810-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Sakanoue no Tamuramaro
Porvoo staatâpeeivih
thumb|Emanuel Thelning Porvoon valtiopäivien avajaiset 1809 Porvoo staatâpeeivih tâi eennâmpeeivih lijjii Porvoost njuhčâmáánust 1809 kiäisár Aleksander I miärádâsâst uárnejum Suomâ siäđui ovdâsteijei čuákkim.
Staatâpeeivijn siäđuh vuornuu oskolâšvuođâ kiäisárin. Suomâ siäiludij Ruotâ vääldi áigásijd laavâid, oskolduv já sierânâsvuoigâdvuođâid. Suomâ uážui jieijâs sierânâshaldâttuv já šoodâi Ruošâ autonomisâžžân stuorrâfurstâkodden, mon stuorrâfurstâ lâi Ruošâ kiäisár.
Čuávuvááh staatâpeeivih uárnejuvvojii eskin ive 1863, kuás kiäisár Aleksander II kočoi siäđuid Helsig staatâpeivijd.
733
733 (DCCXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 730-lovo niäljád ihe.
Bysant väldikodde
thumb|Bysant väldikodde kiäisár Justinianus I ääigi ive 555 Bysant väldikodde ađai Nuorttâ-Rooma lâi Rooma väldikode nuorttâuási, mii siäilui uárjiuási tuššâm maŋa 400-lovvoost já mon väldipaje piištij paijeel tuhháát ihheed ain ive 1453 räi. Bysantlâš identiteet lâi roomalii já kreikkalii kulttuur sehe ortodoksilii ristâosko kuálus. Bysant halijdij ovdâstiđ kiäisárlii Rooma väldikode äärbi ristâlii häämist.
Bysant väldikodde uážui noomâs väldikode uáivikaavpug Konstantinopol ovdebii noomâ Byzantion mield. Historjisteeh keksejii noomâ eskin 1500-lovvoost. Väldikode ässeeh jiejah onnii jieijâs roomalâžžân väldikode loopâ räi. Bysant-nommâ kevttui Uárji-Euroopist tondiet, ete Nuorttâ-Rooma väldikode ličij älkkeb iäruttiđ Rooma väldikoddeest historjáčälimist.
Algâaalgâst puoh Koskâmeerâ nuorttâoosij riddokuávluh kullii Bysant väldikoodán. 600-lovvoost tot monâttij stuorrâ uási kuávluin arabáid. Väldikodde siäilui kuittâg Koskâmeerâ kuávlu stuorrâväldin 1100-lovo räi. Bysant tuušâi lopâlávt ive 1453, ko turkkiliih väldidii Konstantinopol. Bysant kulttuurärbi iälá kuittâg ain-uv ovdâmerkkân ortodoksilii kirhoost já ton luostarijn.
Listo Mycetophila-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Mycetophila-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 742 šlaaijâd. Mycetophila-suuhâ kulá Mycetophilidae-hiäimun.
Mycetophila-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Sämirääđi saavâjođetteijee
Ovdil ive 1980 Tromssaast tollum sämmilij 11. tave-eennâmlâš konferens jyehi staatâst lâi jieijâs juávus já jyehi juáhusist jieijâs saavâjođetteijee, mut ton rääjist puoh juáhusijn lii lamaš ohtâsâš saavâjođetteijee, kii väljejuvvoo ain ihán häävild.
723
723 (DCCXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 720-lovo niäljád ihe.
Suomâ stuorrâfurstâkodde
Suomâ stuorrâfurstâkodde lâi Ruošâ kiäisárkode autonomisâš uási tááláá Suomâ staatâ kuávlust iivij 1809–1917.
Ruošâ kiäisárkodde
thumb|Ruošâ kiäisárkode vaakun Ruošâ kiäisárkodde (, Rossijskaja Imperija) lâi Euroop nuorttâoosijn Beringmeerân ulâttâm kiäisárkodde iivij 1721–1917. Tot šoodâi Piättâr Stuorrâ ääigi, ko Ruoššâ vijđánij Baltiast Kuálhismeerân, já lopâttui ive 1917 kuovâmáánu vääldikoomeetmist, kuás kiäisár Nikolai II kaartâi luoppâđ vääldist.
Suomâ stuorrâfurstâkodde
Stuorrâfurstâkode historjá juáhás kuulmâ muudon. Vistig lâi iivij 1809–1855 hiđes ekonomâlii ovdánem paje. Nube muddoost iivij 1856–1889 ráhtulâšvuotâ já ekonomia nanosmii, politiik já kulttuur ovdánii já jiešhaldâšem vijđánij. Kuálmádin lijjii iivij 1889–1916 Ruošâ assimilaatiopolitiik pajeh.
Suomâ stuorrâfurstâkodde lopâttui, ko Suomâ šoodâi jiečânâssân ive 1917.
Lena Dunham
Lena Dunham (š. 13. vyesimáánu 1986 New York, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kietâčällee, stivrejeijee já pyevtitteijee. Suu tobdeh pyeremustáá HBO rááiđu Girls (2012–2017) rähten, kietâčällen já čaittâleijen. Toin ráiđoin sun lii lamaš maŋgii iävtukkâssân Emmy-palhâšumán, já vuáittám sehe Bafta- já Golden Globe -palhâšume. Sun lii lamaš meid Time-loostâ 100 puoh vaikuttâsváldálumos olmožid -listoost.
Eellim
Dunham naajâi musikkár Luis Felberáin čohčâmáánust ive 2021.
Säplig
Säplig (Microtus oeconomus) lii Tave-Euroopist já Aasiast sehe Tave-Amerik taveviestâroosijn (meid Alaska já Taveviestâr-Kanada) tiättojeijee muldesäpligšlaajâ.
Tobdomeerhah
Säplig rummâš kukkodâh lii suulân 11–22 cm já tot tiäddá 25–80 g. Euroopist vyelišlaajah láá ucebeh ko Amerikist. Toh populaatioh, moh tiättojeh alebijn kobdodâhkiärduin, láá stuárráábeh mutâ tain lii ucceeb seibi. Taat sáttá leđe kiddâ kolmâ šooŋâst. Oráseh láá suulân 30 % stuárráábeh ko niŋálâsah. Säpligij ivne puáhtá mulsâšud tevkis ruškâdist já ránásist kuovgis ivnijd tâi ruopsisruškâdân. Puoh säpligijn láá čapis soksâmeh seelgist. Puáris säpligijn seibi lii vuoluubeln českâd já paajaabeln čappâd. pienoiskuva|Säplig lavdâm|vasen
Lavdâm
Säplig tiättoo Suomâst taveoosijn. Lavdâm maadârääji jotá suulân Ruávinjaargâ puotâ. Ton lasseen Suomâst lii kavnum uccâ sierâ nääli Merâpoođâluovtâ suolluin.
Euroopist šlaajâ já ton vyelišlaajâi lavdâmkuávlu lii Koskâ-Euroop räi já juátkoo tast nuortâs, ain Beringčuálmi paijeel Alaskan já Kanadan.
Eellimvyevih
Säplig tiättoo jeegijn, kost láá lavŋepoovnah, moid puáhtá kuáivudâttâđ eromâšávt tälviv. Raavijeegijn säpligeh láá ennuv eidu talle, ko čäcirääji vuállán já lii eenâb raavâd. Valjaamusâht säpligeh tiättojeh pakkeetpiälduin, main sättih leđe joba 200–300 ohtâgâssâd hehtaarist. Säpligeh tovâtteh mecihiävuid voošijn já meccilum piälduin.
Raavâd
Säplig porá keessiv luhteešadoi, vooljij já suoinij ruánáá oosijd. Tälviravâdin láá siämmái šadoi eennâmvuálááh uásih. Tot puáhtá kuáivuđ laavŋan muádi meetter kukkosijd jođáttuvâid. Säplig kuáivudât enâmân pyerebeht ko muldesäplig. Muorâi párkku lii säpligân laseraavâd, mon tot porá tälviv.
Lasanem
Säplig lassaan pehtilávt. Keessiv niŋálâsâst puáhtá leđe joba 3–4 čivgâčuurâd, main láá suulân 6–7 čivgâd. Säplignäälih mulsâšudeh 4–5 ive poojijn. Nääli lassaan távjá tälviv, jis raavvâdtile cuoŋŋuu vyelni lii pyeri.
Haslumseter kappel
thumb|274px|Haslumseter kappel täkkituve peln Haslumseter kappel lii ive 1969 kiävtunvihkum valastâllâmkappel Bærumsmarkast, Bærumist, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Magnus Poulsson, kii jaamij ive 1958 ovdil ko kappel huksim aalgij. Suu alge Anton Poulsson tooimâi ovdâsvástádâslâžžân arkkitehtin huksim ääigi.
Historjá
Huksiittâs vuáđukeeđgi muvrái pispe Johannes Smemo roovvâdmáánu 22. peeivi 1967. Tilálâšvuođâst lijjii paijeel 1 000 olmožid. Täkkitupe valmâštui vistig, já tom viihkâi kiävtun kuovâmáánu 9. peeivi 1969 pappâ Kaare H. Skollerud. Tobbeen tuállojii immeelpalvâlusah ton räi, ko kappeltupe valmâštui ive 1969. Pispe Fridtjof Birkeli viihkâi muorâkappel kiävtun čohčâmáánu 21. peeivi 1969.
Huksiittâs
Kappel lii rahtum salvum hirssâkeerdijn. Tot lii 10 m kubduv já 12 m kukke. Kappel kuori lii 5 m kubduv já 6 m kukke ađai kappel vijđodâh lii 150 m2. Huksiittâsâst láá kyehti eresstuárusâš tuve: ucceeb täkkitupe já stuárráb kappeltupe. Kappelist lii meid vyelikerdi, kost láá el. riišâ, hiivsigeh já molsomviste. Tuuvij kooskâst láá kiällutornâ. Kappelân čäähih siämmáá ääigi suulân 300 olmožid.
Täkkitupe
Täkkitupe lii ucceeb ko kappeltupe. Toos čäähih suulân 100 olmožid. Ovdil ko kappeltupe valmâštui, täkkituuveest tuállojii immeelpalvâlusah. Tobbeen tuállojii toh tast maŋa-uv, ovdâmerkkân talle ko kappeltuuveest lâi meendu koolmâs.
Kappeltupe
Kappeltuuveest láá čokkámsajeh suulân 150 ulmui. Ive 1979 räi kappeltuve nube keerdist lâi luptâstâh, kost lijjii 50 čokkámsaijeed, mut tast šoodâi maŋeláá uáđđimkuárvi.
Lagonegro
Lagonegro lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lagonegrost ääsih 5 036 olmožid. Ton vijdodâh lii 113,07 km², já alodâh 666 m. Lagonegro naaburkieldah láá Casalbuono, Casaletto Spartano, Lauria, Moliterno, Montesano sulla Marcellana, Nemoli, Rivello já Tortorella.
Haslumseter kappel
Álttártavlu
Álttár tyehin lii ivnáás álttártavlu, mon máálái Håkon Stenstadvold. Taavlu nommâ tárukielân lii Den oppstandne Kristus. Stenstadvold máálái tom ive 1961 Holmegilkappel várás, mut tavlu sirdui maŋeláá Haslumseter kappelân.
Kirkkoeennâm
Kappelenâmist ij lah kirkkoeennâm.
Lagonegro
Historjá
Lagonegrost šoodâi kaavpug ive 1953.
Ripabottoni
Ripabottoni lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ripabottonist ääsih 443 olmožid. Ton vijdodâh lii 31,96 km², já alodâh 695 m. Ripabottoni naaburkieldah láá Bonefro, Campolieto, Casacalenda, Monacilioni, Morrone del Sannio, Provvidenti já Sant'Elia a Pianisi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Lagonegro
Siijdah
Casale Serino, Cervaro, Farno, Fecìla, Fortino, Malpignata, Pennarone já Strette.
Brenda Vaccaro
Brenda Buell Vaccaro (š. 18. skammâmáánu 1939 Brooklyn, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun vuoitij Golden Globe -palhâšume já lâi Oscar-iävtukkâssân rolâstis elleekooveest Once Is Not Enough (1975). Sun lii vuáittám meid Emmy-palhâšume.
Ive 1952 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1952 tälviolympialijn lijjii fáárust 694 valastâlled (585 almajid já 109 nisonid) 30 enâmist, kiäh kištottâllii 22 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.
Kanta-Häme eennâmkodde
Kieldah
Kanta-Häme eennâmkoddeest láá 11 kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.
Ive 1952 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Lydia Wideman vuoitij oovtâ kollemiitaal Oslo tälviolympialijn ive 1952.]]
Aska
Aska lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Tot lii váldumaađij 4 piällást. Ive 2020 Askast assii 72 olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
Ryevdi
Ryevdi lii sirdâšemmetalláid kullee algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii Fe (ferrum). Ryevdi lii lussâdumos algâaamnâs, mii šadda taasnij nukleosynteesist. Tot lii siilbâivnásâš, kildee já ferromagneetlâš meetaal. Ryevdi lii putesin times, mut meetaalsiähuseh, main ryevdi lii uáiviamnâsin, láá táválávt uáli nanoseh já korrâseh. Ryevdi tergâdumoseh meetaalsiähuseh láá stääli já liäškumryevdi, moh láá ryevdi já čiiđâ siähuseh.
Ryevdi reagist älkkeht happijn, eromâšávt jis tot kárttá kuoskâttâsân čassijn siämmáá ääigi. Taat hapittemreaktio lii kočodum ruástumin. Ruástumist šaddee aamnâs ruostâ lii ryevdioksidij já ryevdihydroksidij siävus. Ruostâ lii syeđđee, nuuvt ete ryevditiiŋgah sättih ruástuđ ollásávt, ige meetaal asan šoodâ suojâleijee oksidkerdi, nuuvt ko stuárráámuu uásán eres metallijn. Ko ryevdi lii epijálus meetaal, te tot reagist suvrâiguin já siämmást luovâsmit tain vety.
Tiettum
Ryevdi lii niäljádin almolumos algâaamnâs já nubben almolumos meetaal eennâmkoorâst, mast tot lii suulân vittâ prooseent. Ryevdi hapittuvvoo älkkeht ovtâstuvváid, já rijjân tot tiättoo luándust enâmustáá ryevdimeteoriitijn. Masa puoh eennâmkoorâ ryevdi lii mineraalijn. Tergâdumoseh ryevdimineraaleh láá ryevdioksideh hematiit (Fe2O3) já magnetiit (Fe3O4) sehe rautasulfid ađai pyyriit (FeS2) já ryevdikarbonaat ađai sideriit (FeCO3). Ryevdi lii meid silikaatmineraalin, mut toh iä lah merhâšitteeh malmâmineraalin.
Táálái geologiallij teoriai mieldi Eennâmpáálu siiskiš lii enâmustáá ryevdi já nikkel. Jis teoria lii tuotâ, te ryevdi lii Eennâmpáálu almolumos algâaamnâs, 35 prosenttid Eennâmpáálu tiädust.
Ryevdi oksideh tiättojeh valjeeht meid Mars asseest, kost toh adeleh Marsân ton ruopsis ivne.
Historjá
Puárásumoseh tuođâštâsah ryevdi kevttimist láá Sumerist já Egyptist suulân 4 000 ihheed ovdil äigilovo aalgâ. Talle ryevditiiŋgah lijjii enâmustáá viehâ uceh, ovdâmerkkân sääiti keejih, ko puoh ryevdi lâi nuurrum meteoriitijn, moh lijjii uáli härviniih. Ryevdi kiävttu lasanij, ko suulân 1400 oKr. Alda-nuorttân ulmuuh lijjii oppâm ryevdi redusistem oksidmaalmâin. Taan tábáhtus čuávumuššân nuuvâi pronssipaje já aalgij ryevdipaje.
Ovdil maasuun keksim ryevdi lâi valmâštum čiiđáin njuolgist redusistmáin. Taan vyevist uuvnâ liegâsvuotâ ij pijssám ryevdi suddâmân. Tondiet puoh čiđđâ ij čonâdâttâm ruávdán já puáđusin lâi kaŋgâryevdi, mon čiđđânalliisvuotâ lâi viehâ ucce tááláid staalijd verdiddijn. Stääli ävkkin lii tot, ete tom puáhtá puášudiđ.
Táálááh stääli já liäškumryevdi valmâštâsvyevih láá keksejum esken 1800-lovvoost teikâ maŋeláá-uv.
Allotrooppisâš häämih
thumb|Putes ryevdi [[faasidiagram]] Ryevdist láá nelji allotrooppisâš häämi. Tot, mii häämi tiättoo, lii kiddâ liegâsvuođâst. Ryevdi allotrooppisâš häämih láá merkkejum kreikkalâš pustavijguin α, γ, δ já ε. Uáli korrâ tedduust sáttá tiettuđ meid viiđâd häämi β-ryevdi. Ko sudes ryevdi čuásku, te tot kristalšuvá 1 538 °C:st δ-ryevdin, mast lii tilekuávdášlâš kuđâhâšlâš kristalrááhtus. 1 394 °C:st δ-ryevdi muttoo γ-ryevdin, mast lii asekuávdášlâš kuđâhâšlâš kristalrááhtus. δ-ryevdi kočoduvvoo meid austeniitin. 912 °C:st ryevdi kristalrááhtus muttoo oppeet tilekuávdášlâš kuđâhâžžân. Talle koččâmâšâst lii allotrooppisâš häämi α, mii kočoduvvoo α-ryevdin ađâi ferriitin. Ryevdi Curie-čuogâstuv ađai 770 °C vuoluubeln ryevdi lii ferromagneetlâš.
Suulân 10 GPa teddust já maaŋgâ čyeđe ceehi liegâsvuođâst α-ryevdi muttoo ε-ryevdin, mon kristalrááhtus lii kuuđâčievâg. Meid γ-ryevdi sáttá nubástuđ korrâ teddust hypoteetlâš β-ryevdin, mii vađâččij aainâs-uv 50 GPa tedduu já 1 500 K (1 227 °C) liegâsvuođâ. β-ryevdi kristalrááhtus ličij viehâ vissásávt ortorombisâš teikâ kuuđâčievâg.
Ryevdi normaalliegâsvuođâ háámán ađai α-ruávdán puáhtá kásánittiđ tuše uccâ meeri čiiđâ, enâmustáá 0,021 massaprooseent. Korrâsub liegâsvuođâst ryevdi muttoo γ-ryevdin, moos puáhtá kásánittiđ stuárráb meeri čiiđâ, 1 146 °C:st joba 2,04 %. Motomeh ryevdisiähuseh láá visteliegâsvuođâst-uv austeniithäämist. Jis siävus čuáskud hitásávt, te austeniit muttoo táválávt maasâd α-ryevdin ađai ferriitin. Jis tot čuáskuduvvoo jotelávt já čiđđânalliisvuotâ lii eenâb ko tot, mii α-ruávdán puáhtá kásánittiđ, te šadda metastaabiil häämi, martensiit, mast lii tetragonisâš kristalrááhtus. Taas vuáđuduvá stääli puášudem.
Korrâ teddust tiettum ε- já β-ruovdijn ij lah metallurgiast merhâšume, mut lii máhđulâš, ete toh láá planetij siskiist. Jis Eennâmpáálu siiskiš láá ryevdi já nikkel, te ryevdi lii tobbeen viehâ vissásávt ε- teikâ β-häämist.
Isotoopeh
Ryevdist láá masa 30 rahtum radioisotoopid, moi massalovoh láá kooskâst 45–74. Kuhemus pelilumäigi, 2,62 miljovn ihheed, lii isotoopist Fe-60, mii pieđgân beetapieđgânmáin kooboolt radioisotoopin Co-60 já ton maŋa nikkel isotoopin Ni-60. Fe-60 ij innig kavnuu Eennâmpáálust, mut tiäđu ton peliumääigist lii puáhtám kevttiđ iššeen peivikode ave árvuštâlmist.
Ovtâstuvah
Kemiallâš ovtâstuvâin ryevdi hapittemloho lii táválávt +II teikâ +III. Meid hapittemlovo +IV já +VI ryevdiovtâstuvah tiättojeh, mut toh láá uáli härviniih. Ovdâmerkkân kaliumferraatist ryevdi hapittemloho lii +VI. Ryevdi táválumos ioneh Fe2+ já Fe3+ kočoduvvojeh meid ferro- já ferri-ionin, já toi ovtâstuvah ferro- já ferri-ovtâstâhhân. Táálái IUPAC-standardij mieldi ferro já ferri saajeest ferttiiččii kevttiđ teermâid ryevdi(II)- já ryevdi(III)ioni.
Ryevdist láá kulmâ oksid: ryevdi(II)oksid (FeO), ryevdi(III)oksid (Fe2O3) já ryevdi(II,III)oksid (Fe3O4). Ryevdi(II)oksid lii ruánáá teikâ čapis pulver, mii tiättoo wüstiit-mineraalist, já ryevdi(III)oksid lii ruopsis teikâ ruškis aamnâs, mii tiättoo hematiitist já ruopsismuldeest. Kuábbááh-uv kiävttojeh paainân. Ryevdi(II,III)oksid lii luándust magnetiitin, já tot kiävttoo elektroniik komponentijn já kildásmittimamnâsin. Magnetiit lii noomâs mieldi ferromagneetlâš.
Ryevdi lii kuávdášatomin maaŋgâin kompleksionijn, moh adeleh laagân vuáimáás iivne. Ryevdi kompleksioneh láá ovdâmerkkân heksasyanoferraationeh [Fe(CN)6]4- já [Fe(CN)6]3- sehe tiosyanaattoryevdi(III)ioni [Fe(SCN)]2+. Heksasyanoferraat(II)ioni já Fe3+-ioni ovtâstâh kočoduvvoo preussičuovjâdin, já tot kiävttoo paainân.
Valmâštem já kiävttu
Ryevdi valmâštuvvoo ryevdioksidmaalmâst masunist. Maasuun čiđđâ redusist ryevdioksid positiivlâš ryevdi-ionijd meetaalryevdin já siämmást čiđđâ hapittuvvoo čiđđâdioksidin. Uási čiiđâst kásánit sudes ruávdán já puáđusin lii hárkkuryevdi, mast čiiđâ meeri lii suulân 4 %. Stääli, mon čiđđânalliisvuotâ lii ucceeb, valmâštuvvoo posomáin ááimu ruávdán, mast ááimu happi puáldá uási čiiđâst meddâl. Čiđđânalliisvuođâ mieldi ryevdisiähuseh láá luokattâllum čuávuvávt:
Ryevdi puátá anneeđ puoh tergâdumos metallin. Lii árvuštâllum, ete 95 % kevttum metallist lii ryevdi. Ryevdi lii uáiviamnâsin staalijn já liäškumruovdijn, moh kiävttojeh rakânâsâin, vuájánijn, mašinij oosijn, tyejipiergâsijn já maaŋgâin eres tiiŋgâin. Ryevdi kiävttoo ton ferromagneetlâšvuođâ tiet jieškote-uvlágán magneetijn ovdâmerkkân elektroniikâst já šleđgâmotorijn. Elektroniikâst kiävttoo meid elektrolyysáin valmâštum putes ryevdi ađai elektrolyytryevdi, mast ij lah ollágin čiđđâ.
Ryevdi kiävttoo katalyytin ammoniak vaalmâštmist.
Ryevdi ravâdâsâst
Ryevdi tiättoo ellei ruopsisseelâi hemoglobiinist, mast tot čana haapi. Ruopsisseelah jođetteh haapi kiäppáin vorrâjotteem peht kođosáid, já tondiet ryevdi lii-uv velttimettum väniaamnâs. Ryevdi vänivuotâ lii maailm merhâšitteemus ravâdâsân lahtojeijee čuolmâ, mon kierdih 20–50 prosenttid maailm ulmuin. Liijkás kuhháá jotkum ryevdi vänivuotâ hettee päärni vuoiŋâšij ovdánem, mii sáttá tovâttiđ vala rävisolmožin-uv muštovaigâdvuođâid sehe matemaatlâš já kielâlâš aapij hiäjusmittem.
Avžuuttâsâi mieldi ryevdi tárbu lii rävisnisonijn 15 mg/pp já rävisalmain 9 mg/pp. Nisonij ryevditárbu lii kiddâ mánusâškulgâmist šoddâm ryevdi monâttâsâst, já motomeh nisoneh sättih tarbâšiđ lase ryevdi raavâdaamnâsvalmâštuvâin. Paarnij já nuorâi avžuuttâsah láá kiddâ sii avveest. Suomâst nisoneh finnejeh ryevdi 10,3 mg/pp já almaah 13,6 mg/pp. Eromâšávt nisoneh iä finnii tuárvi ennuv ryevdi já suulân peeli sist finnejeh ucceeb mere ko ličij koskâmiärálávt tárbu. Valje- já liäibumvalmâštuvah láá Suomâst tergâdumos ryevdi käldee. Ton lasseen ryevdi finnee piärgust, ruonnâsijn, heđâlmijn já muorjijn.
Uimaniemi
Uimaniemi lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Ive 2020 Uimaniemist assii 37 olmožid.
Ruotâ akatemia tave-eennâmlâš palhâšume
Ruotâ akatemia tave-eennâmlâš palhâšume lii palhâšume, mon Ruotâ akatemia lii mieđettâm ive 1986 rääjist. Palhâšume mieđettuvvoo jyehi ive tave-eennâmlâžân tubdâstâssân merhâšittee pargoost monnii Ruotâ akatemia toimâ- já perustumesyergist.
Palhâšume stuárudâh ive 2020 lâi 400 000 Ruotâ ruvnâd ađai suulân 40 000 eurod.
Ive 1956 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Antti Hyvärinen vuoitij oovtâ kollemiitaal Cortina d'Ampezzo tälviolympialijn ive 1956.]]
Queen
Queen lii ive 1970 vuáđudum eŋlandlâš rockjuávkku. Juávhu klassiklâš čuojâtteijeeh lijjii Freddie Mercury (laavlâ, piano, kuoskâttâhčuojânâsah), Brian May (kiitaar), Roger Taylor (ruumbuh) já John Deacon (bassokiitaar). Mercury jaamij skammâmáánust 1991 AIDS:ân, mon maŋa juávhu toimâ kiäppánij. Maŋeláá meid Deacon jooskâi čuojâtmist juávhust. 2000-lovvoost juávhust láá lamaš turneeh Paul Rodgersáin já Adam Lambertáin.
Queen lii kočodum stadionrock, glam rock já progressiivisâš rock oovdâstjotten. Queen vaikuttij ennuv meid lussâdub rock já heavy metal ovdánmân. Juávkku lii almostittâm 16 studioalbum, já tot lii vuábdám aalmugijkoskâsávt 300 miljovn pittád.
Queen tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân ”Bohemian Rhapsody”, ”Somebody to Love”, ”We Will Rock You”, ”We Are the Champions”, ”Don’t Stop Me Now”, ”Another One Bites the Dust”, ”Radio Ga Ga”, ”I Want to Break Free”, ”I Want It All” já ”The Show Must Go On”.
Listo Nintendo Entertainment System -speelâin
thumb|300px|NES-speelah Taat lii listo Nintendo Entertainment System -speelâin.
Speelah, moh iä lah lisensistum
Taah láá speelah, moi almostittem Nintendo ij lah tuhhiittâm.
Serie B 1966–1967
Serie B 1966–1967 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 35. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1966 já nuuvâi kesimáánu 18. peeivi 1967.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Liguriast, 3 juávhu Toscanast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Basilicatast já 1 juávkku Lombardiast.
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Päijät-Häme eennâmkodde
Päijät-Häme lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 6 942 km² já ässeeloho 204 644. Tot raijâšuvá tavveen Koskâ-Suomâ eennâmkoodán, taveviestârist Pirkanmaa eennâmkoodán, viestârist Kanta-Häme eennâmkoodán, nuorttân Maadâ-Savo já Kymileevi eennâmkuddijd sehe mäddin Uusimaa eennâmkoodán. Päijät-Häme eennâmkoddekuávdáš lii Lahti.
Kieldah
Päijät-Häme eennâmkoddeest láá love kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.
Maratea
Maratea lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Marateast ääsih 4 867 olmožid. Ton vijdodâh lii 67,84 km², já alodâh 300 m. Maratea naaburkieldah láá Rivello, Sapri, Tortora já Trecchina.
Maratea lii Basilicata kuávlu áinoo kieldâ Tyrrhenameerâ riddoost.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Acquafredda, Brefaro, Castrocucco, Cersuta, Fiumicello-Santavenere, Marina, Massa, Porto já Santa Caterina.
Videospellâihe 2013
Videospellâihe 2013 kieđâvuš ive 2013 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Marsico Nuovo
Marsico Nuovo lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lagonegrost ääsih 3 953 olmožid. Ton vijdodâh lii 100,97 km², já alodâh 865 m. Marsico Nuovo naaburkieldah láá Abriola, Brienza, Calvello, Marsicovetere, Padula, Paterno, Sala Consilina já Sasso di Castalda.
Historjá
Marsico Nuovost šoodâi kaavpug ive 2021.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Pergola, San Vito, Zaccaniello, Masseria Sassano, Niglio, Polenta, Vallone Melaggine, Tempa Cappitelli, Decolla, Occhio, Carrara, Circine, Fontanelle, Campo di Lupo, Orto del Conte, San Felice, Mandarese, Tempa Carnevale, Foresta dei Morti, Galaino, Scarpano, Sant'Elia, Camporeale, Scruppo, Calabritto, Cognone, Mastro Vitilli, Santa Maria, Santino, Capo d'Acqua, San Giovanni, Cappuccini, Cerbaia, Fontane Capano, Acqua Solfata já Pagliarone.
Rotello
Rotello lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Rotellost ääsih 1,098 olmožid. Ton vijdodâh lii 70,75 km², já alodâh 360 m. Rotello naaburkieldah láá Montelongo, Montorio nei Frentani, San Martino in Pensilis, Santa Croce di Magliano, Serracapriola, Torremaggiore já Ururi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Toro
Toro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Torost ääsih 1,250 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,06 km², já alodâh 1 265 m. Toro naaburkieldah láá Campodipietra, Jelsi, Monacilioni, Pietracatella já San Giovanni in Galdo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
San Giuliano del Sannio
San Giuliano del Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giuliano del Sanniost ääsih 970 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,05 km², já alodâh 621 m. San Giuliano del Sannio naaburkieldah láá Cercepiccola, Guardiaregia, Mirabello Sannitico, Sepino já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Acquasalsa, Bosco Redole, Fontana Cappella, Montevecchio, Pescullo já Tomoliccio.
Listo WonderSwan-speelâin
thumb|300px|WonderSwan Taat lii listo WonderSwan-speelâin.
Rionero in Vulture
Rionero in Vulture lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Rionero in Vulturest ääsih 12 664 olmožid. Ton vijdodâh lii 53,52 km², já alodâh 656 m. Rionero in Vulture naaburkieldah láá Aquilonia, Atella, Barile, Calitri, Melfi, Rapolla já Ripacandida.
Historjá
Rionero in Vulturest šoodâi kaavpug ive 1971.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Monticchio Bagni já Monticchio Sgarroni.
Syväjärvi
Syväjärvi lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Ive 2020 Syväjärvist assii 136 olmožid. Siijdâ čoodâ mana kuávluluoddâ 952.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ. Syväjärvi ässeelovoin láá fáárust meiddei Heinäperä ässeeh.
Avigliano
Avigliano lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Aviglianost ääsih 10 707 olmožid. Ton vijdodâh lii 85,48 km², já alodâh 867 m. Avigliano naaburkieldah láá Atella, Bella, Filiano, Forenza, Pietragalla, Potenza já Ruoti.
Historjá
Aviglianost šoodâi kaavpug ive 1991.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Badia, Bancone di Sopra, Bancone di Sotto, Bruciate di Sopra, Bruciate di Sotto, Bufolaria (teikâ Bufalaria), Canarra, Canestrelle, Carpinelli, Cascia, Castel Lagopesole, Cerza Montanara, Chicone, Ciccolecchia, Contrada Cefalo, Frusci, Gallicchio, Gianturco di Sant'Angelo, Giardiniera Inferiore, Giardiniera Superiore, Lacciola, Lazzi e Spilli, Limitone, Masi, Masseria Bozzelli, Masseria Nardella, Mezzomiero, Miracolo, Moccaro, Montemarcone Alto, Montemarcone Basso, Pantani, Paoladoce, Patacca, Piano del Conte, Piano del Lago, Possidente, Riseca Don Ciccio, Salinas, Sant'Angelo, Sarachelle, Sarnelli, Sassano, Serra Ventaruli, Stagliuozzo já Torretta.
San Polo Matese
San Polo Matese lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Polo Matesest ääsih 479 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,28 km², já alodâh 751 m. San Polo Matese naaburkieldah láá Bojano, Campochiaro, Colle d'Anchise já San Gregorio Matese.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Julia Butters
Julia Butters (š. 15. cuáŋuimáánu 2009 Los Angeles, Kalifornia) lii ovtâstumstaatâlâš pärničaittâleijee. Sun lii uápis Quentin Tarantino elleekooveest Once Upon a Time in Hollywood (2019), mast sun čaittâlij Trudi Fraser. Sun finnij kritikkárijn vijđáht rämidem rolâstis. Ovdil tom sun lii čaittâlâm enâmustáá TV-roolâin.
Karrieer
Butters vanhimeh tuálvoin suu jo kyevti-ihásâžžân keččâliđ finniđ roolâid máinusijn. Vuosmuš roolâ, mast sun sáárnui, lâi TV-rááiđust Criminal Minds, ko sun lâi tuše neelji-ihásâš. Tast maŋa sun čaittâlij 8 uásist TV-rááiđust Transparent tassaaš ko finnij suu vuosmuu válduroolâ TV-rááiđust American Housewife. Tien rááiđu peht Quentin Tarantino kaavnâi suu já nuuvt Butters finnij vuosmuu stuorrâ elleekoveroolâs Tarantino elleekooveest Once Upon a Time in Hollywood.
Acerenza
Acerenza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Acerenzast ääsih 2 201 olmožid. Ton vijdodâh lii 77,64 km², já alodâh 833 m. Acerenza naaburkieldah láá Cancellara, Forenza, Genzano di Lucania, Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio já Pietragalla.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela lâi xhosa-aalmug thembu-čeerdân kullee maadâafriklâš politikkár, kii tooimâi meid äššivyeijen. Maadâ-Afrikist sun kočodui maŋgii xhosakielân Madiban tâi tatan, mii meerhâš eeji xhosakielân.
Mandela poorgâi merhâšittees näliolgoštem vuástásii pargo Maadâ-Afrikist. Sun finnij Nobel-ráávhupalhâšume ive 1993 Frederik Willem de Klerkáin já lâi Maadâ-Afrik vuossâmuš čapis president iivij 1994–1999. Nelson Mandela lâi ohtâ 1900-lovo pivnohumos pooliitlijn faaŋgâin já Afrik merhâšitteemus pooliitlijn jođetteijein.