cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1887
1887 (MDCCCLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1880-lovo káávcád ihe.
Uđđâivemáánu 18.
Uđđâivemáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 18. peivi. Ive loopân láá 347 peivid (kárgámive 348 peivid).
1988
1988 (MCMLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1980-lovo oovcád ihe.
Django Unchained
thumb|Django Unchained logo Django Unchained lii ive 2012 puáttám viestârelleekove, mon lii čáállám já stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino.
Juonâ
Luovâsmittum uárji, Django, vuálgá piäluštiđ suu káálgu. Iššeen sust lii saksalâš tuáhtár King Schultz, kii koddá ulmuid ruuđâst.
Kyelijävri
Kyelijävri lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kyelijäävrist ääsih 3 403 olmožid, já ton vijdodâh lii 5 872,69 km², mast 143,03 km² lii čääci. Kyelijäävri naaburkieldah láá Kiemâjävri, Kuáccám, Pelkosnjargâ, Puáššu já Suovâkuoškâ
Uđđâivemáánu 2.
Uđđâivemáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 2. peivi. Ive loopân láá 363 peivid (kárgámive 364 peivid).
1640
1640 (MDCXL) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1640-lovo vuossâmuš ihe.
Vyesimáánu 12.
Vyesimáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 132. peivi (kárgámive 133. peivi). Ive loopân láá 233 peivid.
Johanna Sinisalo
Johanna Sinisalo (š. kesimáánu 22. peeivi 1958, Suáđigil, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee já kietâčällee. Suu vuosmuš roomaan Ennen päivänlaskua ei voi (2000) finnij Finlandia-palhâšume. Sinisalo lâi vuosmuš kirječällee, kii finnij Finlandia-palhašume scifi- tâi fantasiaromanáin.
Kyelijävri
Historjá
Kyelijävri vuáđudui ive 1857.
Pakistan
thumb Pakistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Islamabad.
1889
1889 (MDCCCLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1880-lovo majemuš ihe.
Pakistan
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kyelijävri
Siijdah
Aatsinki, Aholanvaara, Ahvenselkä, Hautajärvi, Hietajärvi, Hirvasvaara, Isohalme, Kallunki, Kelloselkä, Kotala, Koutelo, Kyelijäävri markkân, Mälävaara, Kursu, Käsmä, Naruska, Niemelä, Oulanka, Onkamo, Pahkakumpu, Paloperä, Saija, Salmivaara, Selkälä, Tuohikylä, Vallovaara, Varvikko já Vittikko.
1339
1339 (MCCCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1330-lovo majemuš ihe.
Johanna Sinisalo
Eellim
Johanna Sinisalo šoodâi Suáđigilist, mut sun juuđij luvâttuv Tamperest. Luvâttuv maŋa sun luuvâi kirjálâšvuođâtiettuu Tampere ollâopâttuvâst já valmâštui kandidaatin ive 1986.
Pargo
Johanna Sinisalo vuosmuš roomaan Ennen päivänlaskua ei voi almostui ive 2000 já finnij Finlandia-palhâšume sehe Suomen Tolkien-seura (Suomâ Tolkien-servi) Kuvastaja-palhašume siämmáá ive. Ton maŋa sun lii čáállám čiččâm romanid já kyehti nooveelčuágálduv. Sinisalo novelleh láá almostum scifi- já fantasialoostâin jo 1970-lovo rääjist. Sun lii meid porgâm maaŋgâ TV-rááiđu kietâčällen. Suu čalluuh láá jurgâlum 19 kielân.
Django Unchained
Čaittâleijeeh
thumb|[[Jamie Foxx, Christoph Waltz, Kerry Washington já Samuel L. Jackson elleekove vuosâehidist Pariisist ive 2013]]
Tuvalu
thumb| Tuvalu lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Funafuti.
1658
1658 (MDCLVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1650-lovo oovcád ihe.
Tuvalu
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Django Unchained
Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 282 árvustâlmist 87% láá miättáseh. Metacritic-siijđost tot lii finnim 81 čuággád čyeđeest.
Juovlâmáánu 6.
Juovlâmáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 340. peivi (kárgámive 341. peivi). Ive loopân láá 25 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ virgálâš liputtempeivi: Suomâ jiečânâsvuođâpeivi
Uđđâivemáánu 7.
Uđđâivemáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 7. peivi. Ive loopân láá 358 peivid (kárgámive 359 peivid).
Amanda Plummer
thumb|Amanda Plummer ive [[1987]] Amanda Plummer (š. njuhčâmáánu 23. peeivi 1957, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Sun lii pegâlmâs suu teatterkarrieerist sehe elleekuuvijn Joe Versus the Volcano (1990), The Fisher King (1991), Pulp Fiction (1994) já The Hunger Games: Catching Fire (2013). Suu eeči lii kanadalâš čaittâleijee Christopher Plummer (š. 1929) já enni še lâi čaittâleijee, ovtâstumstaatâlâš Tammy Grimes (1934–2016).
1158
1158 (MCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1150-lovo oovcád ihe.
Juovlâmáánu 7.
Juovlâmáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 341. peivi (kárgámive 342. peivi). Ive loopân láá 24 peivid.
1819
1819 (MDCCCXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1810-lovo majemuš ihe.
Kypros
thumb thumb Kypros lii suáluistaatâ Koskâmeerâst. Eennâmtieđâlávt Kypros lii Aasiast, mut kulttuurlávt já historjálávt tot kulá Euroopân. Ton uáivikaavpug lii Nikosia.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1329
1329 (MCCCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1320-lovo majemuš ihe.
Kuávžur
Kuávžur (Salmo trutta) lii luosâlágán kyelišlaajâ.
Stuárudâh já häämi
Kuávžur sulâstit ennuv luosâ (Salmo salar). Luosâ já kuávžur iärutteh tast, ete kuávžur tiälhuh láá ubâ ertpeeleest já luosâst toh láá tuše erttisárgá paajaabeln. Nubbe táválâš iäru lii tot, ete kuávžur peeccih lii táválávt njuolgâd já luosâst tast lii ceehis. Taah tubdâstemvyevih iä lah vissáseh, mut čuomâsčáittusijn finnee aaibâs vises vástádâs. Kuávžur lii meid ucceeb ko luosâ, táválávt 35–70 cm. Kuávžur uážži lii táválávt ooraansruopsâd, mut tot puáhtá leđe ereslágán eellimpiirâs já ravâdâs keežild.
Eellimkiärdu
Kuávžureh šaddeh kiđđuv koođoost táválávt juuhân teikkâ aijui. Algaašmudo maŋa toh vyelgih vandârdiđ, teikkâ pääcih juuhân. Muáddi vandârdemive maŋa toh puátih maasâd siämmáá juuhân lasaniđ. Niŋálâskuávžur puátá suhâjuátkimahan 3–5 ive ahasâžžân. Kuávžur paarrân heivejeh puoh kuávžureh, ađai meerâst teikkâ jäävrist puáttám stuorrâ kuávžur sáttá aaibâs pyereest valjiđ paarrân juuvâst iällám ucceeb kuávžur.
Eellimpiirâs ravâdâstile já máhđulâšvuođah peessâđ eres čácádâhân vaigutteh toos, ete páácá-uv kuávžur šoddâmjuuhân, vâi vuálgá-uv tot stuárráb sajan eelliđ. Šoddâmjuuhân pááccám kuávžur šadda vánásub raavâd tiet hitásubbooht, ko vandârdemkuávžureh moh poreh uccâ kuolijd stuorrâ jaavrijn. Tot meid puátá suhâjuátkimahan ucebin ko vandârdemkyeleh.
Ekologâlâš häämih
Kuávžur lii luokittâllum vandârdemlattim keežild kuulmâ ekologâlâš háámán. Toh láá merâkuávžur, jävrikuávžur já vejehâš.
Amman
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1638
1638 (MDCXXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1630-lovo oovcád ihe.
1138
1138 (MCXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1130-lovo oovcád ihe.
1990
1990 (MCMXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1990-lovo vuossâmuš ihe.
1811
1811 (MDCCCXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1810-lovo nubbe ihe.
Palau
thumb| Palau lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Ngerulmud.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Juovlâmáánu 9.
Juovlâmáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 343. peivi (kárgámive 344. peivi). Ive loopân láá 22 peivid.
Uđđâivemáánu 22.
Uđđâivemáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 22. peivi. Ive loopân láá 343 peivid (kárgámive 344 peivid).
1856
1856 (MDCCCLVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1850-lovo čiččâd ihe.
1118
1118 (MCXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1110-lovo oovcád ihe.
Kesimáánu 5.
Kesimáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 156. peivi (kárgámive 157. peivi). Ive loopân láá 209 peivid.
1309
1309 (MCCCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1300-ihelove majemuš ihe.
Amerik
Amerik lii eennâmuási, moos kuleh Tave- já Maadâ-Amerik. Ton pirrâ láá Atlant, Kuálhismeerâ, já Maadâ- sehe Tave-Jieŋâmeerâ.
1299
1299 (MCCXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1290-lovo majemuš ihe.
1841
1841 (MDCCCXLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1840-lovo nubbe ihe.
Tuárnus
Tuárnus (, já ) lii kaavpug Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tuárnusist ääsih 21 640 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 348,83 km², mast 160,05 km² lii čääci. Tuárnus naaburkieldah láá Kiemâ, Kiemâeennâm, Pajetuárnus já Tervola.
1618
1618 (MDCXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1610-lovo oovcád ihe.
Tuárnus
Historjá
Tuárnus vuáđudui ive 1621 já lii Laapi eennâmkode puárásumos kaavpug.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpughoovdah
thumb|left|Tuárnus kaavpugtáálu
Ive 1980 sämikielâliih kirjeh
Ive 1980 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1980.
1937
1937 (MCMXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1930-lovo káávcád ihe.
1994
1994 (MCMXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1990-lovo viiđâd ihe.
Djibouti (kaavpug)
thumb|Djibouti kaavpug uáinuseh
Djibouti lii Djibouti stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii staatâ nuorttiikeejist, Adenluovtâ riddoost.
Juovlâmáánu 11.
thumb|[[Apollo 17 astronauteh Harrison Schmitt, Eugene Cernan já Ron Evans]] thumb|250px|right|Ive [[2020 Nobel-kemiapalhâšume finnim ranskalâš biokemist já mikrobiolog Emmanuelle Charpentier]] Juovlâmáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 345. peivi (kárgámive 346. peivi). Ive loopân láá 20 peivid.
Juovlâmáánu 12.
Juovlâmáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 346. peivi (kárgámive 347. peivi). Ive loopân láá 19 peivid.
Kárášjuuhâ
Kárášjuuhâ (, já ) lii kieldâ Taažâst. Kárášjuuvâst ääsih 2 628 olmožid, já ton vijdodâh lii 5 452,95 km², mast 243,49 km² lii čääci.
1857
1857 (MDCCCLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1850-lovo káávcád ihe.
Dodoma
Dodoma lii Tansania uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Uđđâivemáánu 23.
Uđđâivemáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 23. peivi. Ive loopân láá 342 peivid (kárgámive 343 peivid).
Amandola
Amandola lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Amandolast ääsih 3 471 olmožid. Ton vijdodâh lii 69,50 km², já alodâh 500 m. Amandola naaburkieldah láá Comunanza, Gualdo, Monte San Martino, Montefalcone Appennino, Montefortino, Penna San Giovanni, Sarnano já Smerillo.
Historjá
Amandolast šoodâi kaavpug ive 2017.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bore, Botundoli, Buzzaccheri, Caccianebbia, Campo di Masci, Capovalle, Casa Coletta, Corazza, Casa di Carlo, Casa Innamorati, Casalicchio, Casa Paradisi Inferiore, Casa Paradisi Superiore, Case Staffinati, Casa Tasso, Cese, Ciaraglia, Colle San Fortunato, Colle Turano, Coriconi, Corvellari, Cucchiaroni, Fossacieca, Francalancia, Garulla Inferiore, Garulla Superiore, Le Piane, Marnacchia, Merli, Moglietta, Montane, Paolucci, Paterno, Pucci, Rustici, Salvi, San Cristoforo, San Lorenzo, San Ruffino, Schiti, Scagnoli, Suitullo, Taccarelli, Vena, Verri, Vesciano, Vidoni, Villa Conti já Villa Fiorentina.
Uáinámušah
thumb|left|Amandola muvrâ Amandolast lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
1929
1929 (MCMXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1920-lovo majemuš ihe.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1977 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1977.
Domagnano
Domagnano lii kieldâ San Marinost. Domagnanost ääsih 3 554 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,62 km², já alodâh 357 m.
Lea Laitinen
Lea Marjatta Laitinen (j.s. Luomi; š. cuáŋuimáánu 22. peeivi 1946, Järvenpää, Suomâ) lii syemmilâš filosofia tuáhtár já Helsig ollâopâttuv suomâkielâ professor emerita.
Juovlâmáánu 14.
Juovlâmáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 348. peivi (kárgámive 349. peivi). Ive loopân láá 17 peivid.
Afrik
Afrik lii eennâmuási.
Lea Laitinen
Eellim
Lea Laitinen šoodâi cuáŋuimáánu 22. peeivi 1946 Järvenpääst, Uusimaa eennâmkoddeest. Suu eeči lâi Savost šoddâm, mut jo škovlâkandân Maadâ-Suomâ Järvenpään eejis fáárust varrim Eino Luomi, já suu enni lâi suáđigillâš Helmi Melamies. Suoi uápásmuin suátiääigi Kyelijäävrist, naajáin já varrijn Järvenpään. Sunnui šoddii nelji párnáá, kiäin ohtâ finnij nommân Lea. Párnááh vazzii taalvijd Järvenpää ohtsâšškoovlâ já keesij sij ellii Suáđigilist kolliistâlmin ááhus já huolhijdis. Sist lijjii nelji ennuu tobbeen, kiäin ohtâ lâi puásuialmai.
Isokyrö
Isokyrö lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Isokyröst ääsih 4 486 olmožid, já ton vijdodâh lii 356,91 km², mast 2,78 km² lii čääci. Isokyrö naaburkieldah láá Seinäjoki, Kauhava, Ilmajoki, Vöyri, Vaasa já Laihia.
Lea Laitinen
Eellim
Lea käälis lii Heikki Laitinen, kote tooimâi Sibelius-Akatemia aalmugmuusik professorin. Suoi naajáin ive 1973. Sunnust láá kyehti kaandâ: Tuomas Henrikki (š. 1974) já Martti Elias (š. 1984).
Isokyrö
Historjá
Isokyrö vuáđudui 1300-lovvoost.
1842
1842 (MDCCCXLII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1840-lovo kuálmád ihe.
Lea Laitinen
Anarâškielâ uápuh
Lea máttááttâlâi motomijd keesijd anarâškielâ Njellimist 1960-70-lovo jorgálduvâst já máttáátteijen sun finnij Piäkkáá Elli-Maarit ađai Elsa Valle já Elsa Saijets, kiäh láin talle tiego viđâlovihásiih, váldáliih já fiijnâ kielâmätteeh. Lea paddij sunnuid kuohtuid já Elli-Marittáin meiddei maaŋgâid puáris anarâšâid.
Isokyrö
Historjá
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Isokyrö kieldâ sirdâšui Pohjanmaa eennâmkoddeest Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán.
Lea Laitinen
Anarâškielâ uápuh
Sun lii nomâttâm anarâškielâ sierânâsrähisvuottân.
Isokyrö
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Imbros
Imbros ( já ) lii suálui Tuurkist. Ton vijđodâh lii 280 km², já alemus saje 673 m. Imbrosist ääsih 9 440 olmožid (ive 2019).
Lea Laitinen
Totkoseh
Lea Laitinen čaalij pajeuáppen Järvenpää ohtsâšškoovlâst. Tastmaŋa sun luuvâi humanistlijd amnâsijd Helsig ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui filosofia kandidaatin ive 1968, filosofia maisterin ive 1972 já filosofia lisensiaatin ive 1989. Sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 1992. Suu náguskirje nommâ lii: ''Välttämättömyys ja persoona. Suomen murteiden nesessiivisten rakenteiden semantiikkaa ja kielioppia''.
Isokyrö
Siijdah
Hevonkoski, Ikola, Kuivila, Kylkkälä, Laurola, Lehmäjoki, Naarajoki, Napue, Orismala, Orisberg, Palhojainen, Palonkylä, Ritaala, Tuurala, Ulvila, Yryselä, Valtaala já Ventälä.
Lea Laitinen
Pargo
Ive 1979 Lea Laitinen finnij pargo Erkki Itkosii anarâškielâ sänikirje Inarilappisches Wörterbuch toimâtteijen. Sänikirjepargo piištij ohtsis 11 ihheed, mon äigin sun oopâi ennuu uđđâ aašijd kielâst. Ovdláhháá Erkki Itkosii jäämmim sun toimâttij vala Itkosii kielâčáitusčuágálduv Aanaarkielâ Cájttuzeh.
Lea tooimâi professorin Helsig ollâopâttuv suomâkielâ lájádâsâst já tađe ovdil sun lâi lamaš siämmáá ollâopâttuvâst assistentin já pajeassistentin. Uánihissii ääigi sun tooimâi KOTUS:st ađai Päikkienâmij kielâi tutkâmkuávdáást spesiaaltotken.
Anna Abreu
Anna Abreu (olmâ nommâ Anna Eira Margarida Heiskari, jieijâs suuvâst Mourão de Melo e Abreu ; š. kuovâmáánu 7. peeivi 1990, Vantaa, Suomâ) lii portugallâš-syemmilâš musikkár.
Tšekalin
thumb|Tšekalin
1680
1680 (MDCLXXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1680-lovo vuossâmuš ihe.
Tšekalin
Tšekalin lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Tšekalin vuáđudui ive 1565, já tast šoodâi kaavpug ive 1776.
Lea Laitinen
Kirjeh
Lea Laitinen lii čáállám teikâ toimâttâm čuávuváid kiirjijd:
2009 Suomen kielen tulevaisuus: kielipoliittinen toimintaohjelma Hakulinen, A., Kalliokoski, J., Kankaanpää, S., Kanner, A., Koskenniemi, K., Laitinen, L., Maamies, S. & Nuolijärvi, P. Helsig: Päikkieennâm	kielâi tutkâmkuávdáš. 241 sijđod (Päikkieennâm	kielâi tutkâmkuávdáá olgosadalduvah; nr. 155)
1660
1660 (MDCLX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1660-lovo vuossâmuš ihe.
Lea Laitinen
Kirjeh
1992 Inarinsaamelaisia kielennäytteitä: Aanaarkielâ Cájttuzeh Itkonen, E. & Laitinen, L. (toim.) Helsig: Syemmilâš-ugrilâš servi. 305 sijđod
1991 ''Inarilappisches Wörterbuch IV: Beispiele zur Flexionslehre. Norwegischlappisches Wortregister. Deutsches Wortregister.'' Itkonen, E., Bartens, R. & Laitinen, L. (toim.) Helsig: Syemmilâš-ugrilâš servi. 217 sijđod (Lexica Societatis Fenno-Ugricae )
1989 ''Inarilappisches Wörterbuch III. R-Y'' Itkonen, E., Bartens, R. & Laitinen, L. (toim.) Helsig: Syemmilâš-ugrilâš servi. 460 sijđod (Lexica Societatis Fenno-Ugricae)
1987 ''Inarilappisches Wörterbuch II. L-P'' Itkonen, E., Bartens, R. & Laitinen, L. (toim.) Helsig: Syemmilâš-ugrilâš servi. 430 sijđod (Lexica Societatis Fenno-Ugricae )
1982 Kaustisen koriaa kieltä Laitinen, L. Kaustinen: Kaustisii kieldâ. 119 sijđod
Tyrnävä
Tyrnävä lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tyrnäväst ääsih 6 599 olmožid, já ton vijdodâh lii 494,85 km², mast 3,04 km² lii čääci. Tyrnävä naaburkieldah láá Kempele, Liminka, Muhos já Oulu.
Tenedos
Tenedos ( já ) lii suálui Tuurkist. Ton vijđodâh lii 37 km², já alemus saje 190 m. Tenedosist ääsih 2 988 olmožid (ive 2019).
2016
2016 (MMXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 2010-lovo čiččâd ihe.
Tyrnävä
Historjá
Tyrnävä vuáđudui ive 1865.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Jokisilta, Keskikylä, Kolmikanta, Korvenkylä, Markkuu, Murto, Ojakylä, Parras, Suutarinkylä, Temmes, Tyrnävä markkân, Ylipää já Ängeslevä.
Juovlâmáánu 15.
Juovlâmáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 349. peivi (kárgámive 350. peivi). Ive loopân láá 16 peivid.
Tšad
Tullâväärih
Tšadist láá oovce tullâväärrid. Tain alemus lii Emi Koussi (3 415 m). Tšad tullâväärih iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Skammâmáánu 20.
Skammâmáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 324. peivi (kárgámive 325. peivi). Ive loopân láá 41 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: párnáá vuoigâdvuođâi peivi
Kärjilkielâ
thumb|Kärjilkielâ sárnumkuávlu Kärjilkielâ lii kielâ. Tom sárnuh 36 000 olmožid.
Uđđâivemáánu 25.
Tábáhtusah
Paavvâlpeivi
Kärjilkielâ
Kielâčááitus
''Kai rahvas roittahes vällinny da taza-arvozinnu omas arvos da oigevuksis. Jogahizele heis on annettu mieli da omatundo da heil vältämättäh pidäy olla keskenäh, kui vellil.''
1967
1967 (MCMLXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1960-lovo káávcád ihe.
Büyükada
Büyükada ( teikâ Πρίγκιπος) lii suálui Tuurkist. Ton vijđodâh lii 5,36 km², já alemus saje 203 m. Büyükadast ääsih 7 499 olmožid (ive 2018).
1620
1620 (MDCXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1620-lovo vuossâmuš ihe.
Amoc
thumb|Amoc
Amoc (Mikkâl Antti Morottaja ađai Kuobžâ-Saammâl Maati Mikkâl, š. juovlâmáánu 24. peeivi 1984, Aanaar, Suomâ) lii anarâš ráppájeijee. Nommâ Amoc puátá saanijn Aanar Master of Ceremony (Aanaar seremoniamiäštár). Amoc lii puáttám tobdosin tast, et sun ráppáá anarâškielân. Sun keikkaastâl tyelli tälli pirrâ Säämi já motomin meid Maadâ-Suomâst.
Diskografia
Taat lii Amoc diskografia :
Šaali (2006)
Šaali lii Amoc vuossâmuš single, mii almostui juovlâmáánu 13. peeivi 2006. Tot kávnoo meid CD:st.
Kaččâm (2007)
Amoc vuossâmuš album Amok-kaččâm almostui kuovâmáánu 6. peeivi 2007. Skiäru pyevtittij Tuupa Records.
Kiälláseh (2016)
Taat lii single. Pittáást lii rahtum meiddei muusikvideo.
Kuobârpoolvâ maŋa (2016)
Kuobârpoolvâ maŋa lii single, mii almostui ive 2016 loopâ peln. Pittáást lává kyessilávlon Sofia Jannok já Niillas Holmberg.
Juovlâmáánu 19.
thumb|[[Édith Piaf ive 1946]] thumb|Postâmerkkâ: Kyösti Kallio in memoriam Juovlâmáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 353. peivi (kárgámive 354. peivi). Ive loopân láá 12 peivid.
2008
2008 (MMVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 2000-ihelove oovcád ihe.
Ive 1983 sämikielâliih kirjeh
Ive 1983 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1983.
Djibouti
Historjá
Ive 1862 Ranska skappui Obock haammân olssis já toin naalijn kuuloold poođij jo kuávlun. Ranska Somalieennâm vuáđudui ive 1888, já ton uáivikaavpugin šoodâi Djibouti ive 1894. Djiboutist šoodâi Ranska tovnbeln meerâ kuávlu ive 1946.
Djibouti finnij jiečânâsvuođâs kesimáánu 27. peeivi 1977. Vuossâmužžân presidentin šoodâi Hassan Gouled Aptidon.
Eennâmtiätu
Djibouti lii Ruopsismeerâ riddoost já ton ránnjástaatah láá mäddin Somalia, viestârist Etiopia já tavveen Eritrea.
Tullâväärih
Djiboutist láá nelji tullâvääri. Tain alemus lii Garbes (1 000 m), mon majemuš russoom lâi pleistoseenist. Eres tullâväärih láá Boina, mon majemuš russoom lâi pleistoseenist, Ardoukoba, mon majemuš russoom lâi ive Ardoukoba, já Tiho. Ij lah tiäđust, kuás Tiho majemuš russoom lâi.
Viehâdâh
Djiboutist láá masa 988 000 ässed. Stuárráámuuh etnisâš juávhuh Djiboutist láá somalih já afarih.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
U
thumb|U U lii läättinlâš puustavoornig 21. já anarâškielâ puustavoornig 27. puustav.
Dominica
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Juovlâmáánu 20.
Juovlâmáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 354. peivi (kárgámive 355. peivi). Ive loopân láá 11 peivid.
Porgemáánu 27.
Porgemáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 239. peivi (kárgámive 240. peivi). Ive loopân láá 126 peivid.
Porgemáánu 9.
thumb|[[Tove Jansson já Muumih ive 1956]] thumb|[[Melanie Griffith já Don Johnson ive 1990]] Porgemáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 221. peivi (kárgámive 222. peivi). Ive loopân láá 144 peivid.
Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Ovtâstum aalmugij aalmugijkoskâsâš algâaalmugij peivi
Sarah Paulson
Sarah Catharine Paulson (š. juovlâmáánu 17. peeivi 1974, Tampa, Florida, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun aasâi stuárráámus uási suu pärni- já nuorâvuođâst New Yorkist já Mainest. Maŋeláá sun juuđij Manhattanist čaittâleijee škoovlâid.
Elleekoveh
thumb|Sarah Paulson já [[Mindy Kaling]] thumb|Sarah Paulson ive [[2011]] thumb|Sarah Paulson ive [[2019]]
1843
1843 (MDCCCXLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1840-lovo niäljád ihe.
1568
1568 (MDLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1560-lovo oovcád ihe.
Saratov
Historjá
Saratov vuáđudui ive 1590.
Ässeeloho
Käldee: mojgorod.ru
Juovlâmáánu 23.
Juovlâmáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 357. peivi (kárgámive 358. peivi). Ive loopân láá 8 peivid.
1875
1875 (MDCCCLXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1870-lovo kuuđâd ihe.
1528
1528 (MDXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1520-lovo oovcád ihe.
1548
1548 (MDXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1540-lovo oovcád ihe.
Tšekki
Tšekki ađai Tšeeki täsiväldi  lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Praha, já ton naaburstaatah láá Saksa, Nuorttâriijkâ, Puola já Slovakia.
Historjá
Tšekki šoodâi jiečânâssân uđđâivemáánu 1. peeivi 1993, ko Tšekkoslovakia pieđgânij.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Virgálâš kielâ já eres kielah
Virgálâš kielâ lii tšeekikielâ, já stuárráámus uási ulmuin Tšeekist sárnuh tom. Tšeekist láá meiddei maŋgâ uccâ ucceeblovokielâ, main stuárráámuuh láá slovakiakielâ já ukrainakielâ. Ton lasseen meiddei naaburstaatâi virgálijn kielâin, ađai puolakielâst já saksakielâst, láá maaŋgah sárnooh. Eres stuorrâ kielah Tšeekist láá ruošâkielâ, vietnamkielâ, romanikielâ já eŋgâlâskielâ. Taah tiäđuh láá nurrum koijâdâllâmtutkâmušâst já sáttá leđe, et ovdâmerkkân romanikielâst láá eenâb sárnooh, tastko maaŋgah romanikielâ sárnooh iä haalijd tubdâstiđ, et sij sárnuh tom.
1600
1600 (MDC) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1500-lovo majemuš ihe sehe 1600-ihelove vuossâmuš ihe.
Uđđâivemáánu 26.
thumb|right|[[Kanadalâš jieŋâskiärruspellee Wayne Gretzky ive 1997]] thumb|right|[[Kaja Kallas ive 2017]] thumb|right|Ovtâstumstaatâlâš [[koripállu|koripááluspellee Kobe Bryant ive 2014]] Uđđâivemáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 26. peivi. Ive loopân láá 339 peivid (kárgámive 340 peivid).
Israel
thumb Israel lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Jerusalem.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1938
1938 (MCMXXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1930-lovo oovcád ihe.
1508
1508 (MDVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1500-ihelove oovcád ihe.
1408
1408 (MCDVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1400-ihelove oovcád ihe.
Dominikaanisâš täsiväldi
thumb Dominikaanisâš täsiväldi lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Santo Domingo já virgálâš kielâ espanja.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Uđđâivemáánu 30.
Uđđâivemáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 30. peivi. Ive loopân láá 335 peivid (kárgámive 336 peivid).
Kärkölä
Kärkölä lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Kärköläst ääsih 4 348 olmožid, já ton vijdodâh lii 259,30 km², mast 2,81 km² lii čääci. Kärkölä naaburkieldah láá Hausjärvi, Hollola, Mäntsälä já Orimattila.
Historjá
Kärkölä vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Järvelä, Nummenkulma, Hevonoja, Hongisto, Hähkäniemi, Iso-Sattiala, Karvala, Kärkölä markkân, Lappila, Maavehmaa, Marttila, Uusikylä já Vähä-Sattiala.
Kärkölä kieldâkuávdáš lii Järvelä.
Uđđâivemáánu 31.
Uđđâivemáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 31. peivi. Ive loopân láá 334 peivid (kárgámive 335 peivid).
Juovlâmáánu 26.
Juovlâmáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 360. peivi (kárgámive 361. peivi). Ive loopân láá 5 peeivi.
Káránâs
thumb|274px|Káránâs maneh Káránâs lii lodde. Tot kulá káránâsluddijd, moh láá káránâs lasseen nelji: ruošâkáránâs (Garrulus glandarius), kuávská (Perisoreus infaustus), lädikuávská (Pica pica), vuorâččâs (Corvus corone cornix). Káránâs lii vuorâččâshiäimu stuárráámus lodde. Ton kukkodâh lii 54–67 cm já tot tiäddá 950–1 415 g. Ivnees tááhust káránâs lii čiiđâčappâd já ruánáá- já čuovjisviolet. Poođâš lii kukke. Suájái koskâ lii 115–130 cm. Suájáh láá kuheh já poskâdeh.
Raavâd
Káránâs lii haškâlodde, mon ravâdin láá puáccám teikâ ruáppánâm elleeh. Haškâi lasseen káránâs pivdá njuámmilist ucebijd elleid tego smavvânjomâtteijeid, cuobbuid, tažâligijd já stuorrâ čielgimielgâsmettumijd. Ton lasseen tot saalâst loddáá uđâgáid já moonijd. Motomin tot porá riddoost kavnum kyelepasâttâsâid já jáámmám kuolijd já uccâ elleežijd. Tälviv káránâs lii uápis kyessi tuvnesaajeest, kost tot vistig ráávhust keejâd tile já puurâdškuát eskin talle ko piirâs lii torvolâš. Tot tuálá meiddei luoddâkuorâid čurgâdin já porá auto vuálá pááccám elleid. Motomin káránâs tutá jivvijd, siemânáid, muorjijd já ruotâsšaddoid.
Varrim
Káránâs ij laavii varriđ. Tot lii oskolâš jieijâs pessimkuávlun já meiddei pelikuáimásis. Čohčuv nuorâ lodeh sättih mottoom verd kirdâččiđ pirrâsis. Koskâmiärálávt káránâsâi moheh ulâtteh tuš suullân čyeđe kilomeetter kiäčán toi šoddâmkuávlust. Puáris lodeh vist orodeh pessimkuávlus aldasijn. Stuárráábij merâkuávlui rasta káránâsah iä lah kirdám.
Oskomušah
Káránâs lii tovle onnum paa tiettee lodden, jäämmim pyehten já pahakkâs litolâžžân. Iänááš taah nievris ääših láá puáttám káránâs čapis ivne keežild já meiddei ton raavvâd haahâm, piđoh háisoo tuŋkijáin já haškâsoojijn.
Káránâs čuávui armeijaid, valmâšin časkeđ taid luhotteemijd, kiäh paccii kolmuđ taištâlemkiädán. Nube tááhust tágárijn hirmos soojijn káránâs onnui meid pyere tahhen. Ulmuuh uskuu, et jis káránâs šnuákui čoolmijd mottoom uámikkâsâst, te tot siämmást adelij uáinu mottoom čalmettiämán. Káránâs haaldust lâi meiddei suátivievâ suátilukko. Jis káránâs suájáh hiäŋgájii vyellin, tot tieđij táápu suátiviehân čuávuváá taištâlmist já ennuv jämmeid.
Jis káránâs poođij šiiljon, te tot tieđij ain tien táálust mottoom ässei jäämmim. Ij lah iimâš, et ulmuuh halijdii tuššâdiđ káránâs eennâm alne.
Maaŋgâin kulttuurijn káránâs lii ovtâstittum viijsesvuotân, šohâneijeevuotân já algâšoddâmân. Indiaanij juávhust káránâs lii pase lodde.
Sarnano
Sarnano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sarnanost ääsih 3 130 olmožid. Ton vijdodâh lii 63,17 km², já alodâh 539 m. Sarnano naaburkieldah láá Amandola, Bolognola, Fiastra, Gualdo, Montefortino já San Ginesio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Biagi, Bisio, Brilli, Cadiciotto-Marinella, Callarella, Campanotico, Cardagnano, Carsoducci, Case Rosse Coldipastine, Colleciccangelo, Colmorello, Fontelardina, Gabella, Giampereto, Grassetti-Cannavina, Grazie, Grisciotti, Margani, Mazzanti, Migliarucci-Servigliani, Morelli, Pianelle, Pianello, Piano di sotto, Piobbico, Poggio, Romani, San Cassiano, Sant'Eusebio, Schito, Sassotetto, Stinco, Taliani, Terro, Vecciola di Mezzo já Vecciola di Sopra.
1208
1208 (MCCVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1200-ihelove oovcád ihe.
Juovlâmáánu 25.
thumb|[[Humphrey Bogart Invisible Stripes -elleekovemáinusist]] thumb|right|[[George Michael já Andrew Ridgeley ađai Wham! suullân 1984–1985]] Juovlâmáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 359. peivi (kárgámive 360. peivi). Ive loopân láá 6 peeivi.
Nommâpeeivih
Anarâš já syemmilâš kalender mield kiästen ij lah virgálâš nommâpeivi juovlâmáánu 25. peeivi.
Tábáhtusah
Juovlâpeivi
Ucjuuhâ
Ucjuuhâ (, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Ucjuuvâst ääsih 1 213 olmožid, já ton vijdodâh lii 5 372,00 km², mast 226,02 km² lii čääci. Ucjuuvâ naaburkieldah láá Suomâst Aanaar sehe Taažâst Kárášjuuhâ, Tiänu já Uunjargâ.
Historjá
Ucjuuhâ vuáđudui ive 1876.
Arâšoddâdem já škovlim
Arâšoddâdem fäälih Ucjuuvâst kuulmâ peivikiäjust: Ucjuvnjäälmi peivikiäjust markkânist sehe Kärigâsnjaargâ já Njuárgám peivikiäjuin. Arâšoddâdem uárnejuvvoo párnái eenikielâ mield. Kieldâst láá meid kulmâ orjâlâškielâg kielâpiervâl: Ucjuuvâst, Kärigâsnjaargâst já Njuárgámist.
Njuárgám škoovlâst lii ovdâmáttááttâs já vuáđumáttááttâs luokain 1.–6. Kärigâsnjaargâ já Ucjuvnjäälmi škoovlâin lii sehe ovdâmáttááttâs já vuáđumáttááttâs luokain 1.–9. Máttááttâs puoh škoovlâin tábáhtuvá sehe suomâ- já orjâlâškieláid.
Nicole Kidman
Nicole Mary Kidman (š. kesimáánu 20. peeivi 1967, Honolulu, Havaiji, Ovtâstum staatah ) lii australialâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Nicole Kidman šoodâi kesimáánu 20. peeivi 1967, Honolulust, Havaijist. Suu eeči lâi Antony Kidman, já suu enni lii Janelle Ann Kidman (j.s. Glenny). Nicole vaanhimeh lává australialiih. Suoi aasáin Ovtâstum staatâin ko Nicole šoodâi, mut ubâ peerâ varrij maasâd Australian ko Nicole lâi 4-ihásâš.
Nicole Kidman lâi naaijâm Tom Cruisein iivij 1990–2001. Suoi adoptistijn kyehti päärni: Isabella Jane Cruise (š. 1992) já Connor Antony Cruise (š 1995). Nicole lii lamaš naaijâm Keith Urbanáin ive 2006 rääjist. Sunnust láá kyehti nieidâ: Sunday Rose (š. 2008) já Faith Margaret (š. 2010).
Karrieer
Nicole Kidman finnij vuossâmuu roolâ ive 1983. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest Bush Christmas. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovvoost, ko sun čaittâlij maaŋgâin ellekuuvijn. Sun vuoitij Oscar-palhâšume ive 2003 elleekooveest The Hours.
Roovvâdmáánu 2.
Roovvâdmáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 275. peivi (kárgámive 276. peivi). Ive loopân láá 90 peivid.
1108
1108 (MCVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1100-ihelove oovcád ihe.
Juovlâmáánu 27.
Juovlâmáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 361. peivi (kárgámive 362. peivi). Ive loopân láá 4 peeivi.
Tábáhtusah
3. juovlâpeivi ađai Apostol Johannes peivi
Kuovâmáánu 6.
Kuovâmáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 37. peivi. Ive loopân láá 328 peivid (kárgámive 329 peivid).
Tábáhtusah
25px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Säämi aalmugpeivi (ive 1917 toollum Ruándim-čuákkim mield)
Šoddâmeh
thumb|right|[[Kajsa Balto juovlâkonsert Riijkâläävdi váldusali läävdi alne Oslost skammâmáánu 19. peeivi 2022. Kooveest čižetpeln: Karoline Bjørhei, David Aleksander Sjølie já Kajsa Balto.]]
Sassoferrato
Sassoferrato lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sassoferratost ääsih 6 993 olmožid. Ton vijdodâh lii 137,23 km², já alodâh 386 m. Sassoferrato naaburkieldah láá Arcevia, Fabriano, Genga, Serra Sant'Abbondio, Pergola, Costacciaro já Scheggia e Pascelupo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Aia Cupa, Amandole, Aspro, Baruccio, Borgo Sassoferrato, Breccia di Venatura, Caiezzi, Cabernardi, Ca' Boccolino, Camarano, Camazzocchi, Canderico, Cantarino, Caparucci, Capoggi, Casalvento, Case Aia, Castagna, Castagna Bassa, Castiglioni, Catobagli, Coccore, Col Canino, Coldapi, Col della Noce, Colle, Colle di Murazzano, Colmaiore, Cupano, Doglio, Felcioni, Fondiglie di Liceto, Frassineta, Gaville, Giontarello, La Frasca, Liceto, Mandole, Montelago, Monterosso, Monterosso Stazione, Morello, Murazzano, Pantana, Perticano, Piagge, Piaggiasecca, Piano di Frassineta, Piano di Murazzano, Radicosa, Regedano, Rondinella, Rotondo, San Egidio, San Felice, San Giovanni, San Paolo, San Ugo, Sassoferrato Castello, Schioppetto, Scorzano, Sementana, Seriole, Serra San Facondino, Stavellina, Torre di Murazzano, Valdolmo, Valitosa já Venatura.
Kärsämäki
Kärsämäki lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kärsämäkist ääsih 2 578 olmožid, já ton vijdodâh lii 700,93 km², mast 4,96 km² lii čääci. Kärsämäki naaburkieldah láá Haapajärvi, Haapavesi, Pyhäjärvi, Pyhäntä já Siikalatva.
Historjá
Kärsämäki vuáđudui ive 1869.
Siijdah
Hautajoki, Kärsämäki markkân, Miiluranta, Ojalehto, Alajoki, Porkkala, Rannankylä, Saviselkä, Sydänmaankylä, Venetpalo, Pyrrönperä, Nurmesperä, Kokonperä já Hallanperä.
Cuáŋuimáánu 6.
Cuáŋuimáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 96. peivi (kárgámive 97. peivi). Ive loopân láá 269 peivid.
Netflix
thumb|Netflix logo iivij [[1997–2000]] thumb|Netflix logo iivij [[2000–2014]] thumb|Netflix logo ive [[2015]] Netflix, Inc. lii ovtâstumstaatâlâš tiilámvideopalvâlus já pyevtittemfinnodâh, mii fáálá elleekuuvijd já televisiorááiđuid.
Historjá
Netflix vuáđudui porgemáánu 29. peeivi 1997 Scotts Valleyst, Kaliforniast. Irâttâs algâttij tooimâs DVD-elleekuuvij já -rááiđui postâvuábdoin. Netflix listajui NASDAQ-pöörsin ive 2002.
Netflix algâttij 2010-lovvoost jieijâs pyevtittem televisiorááiđui várás, maid tot čäitiškuođij ohtuuvuoigâdvuođáin äššigâssáid. Syeinimáánust 2013 Netflixist poođij vuosmuš Emmy-iävtukkâsvuođâid finnim Internet tiilámvideopalvâlus: Netflix finnij ohtsis 14 iävtukkâsvuottâd, main House of Cards -ráiđu finnij oovce.
Kanadalii Sandvine ive 2013 raapoort mieldi Netflix västidij 31,6 % Ovtâstum staatâi puoh nettijotoluvvâst. Ive 2014 tot lâi 35 %, mii lâi suullân 20 % eenâb ko Youtube nettijotoluv meeri.
Keessiv 2014 Netflixist lijjii maailmvijđosávt suullân 48 miljovn tiilájeijed, kiäin 36 miljovn Ovtâstum staatâin já loopah eres soojijn maailmist. Ive 2015 Netflixist lijjii paijeel 62 miljovn äššigâssâd paijeel 50 staatâst. Ive 2020 Netflixist lijjii ohtsis paijeel 182 miljovn äššigâssâd ubâ maailmist, kiäin 69 miljovn Ovtâstum staatâin.
Ive 2019 Netflix lohtui Motion Picture elleekovesiärván.
Finnodâhtoimâ
Netflix skáppoo elleekuuvijd já televisiorááiđuid pyevtittem- já levâttemfinnoduvâin aaibâs tegu táválâš TV-kanava. Čäittimvuoigâdvuođâid tot skáppoo tiätuááigán, ovdâmerkkân muádi ihán häävild. Ađai Netflix ij tooimâ tegu ovdâmerkkân Spotify, mii máksá vuoigâdvuođâi omâsteijeid ovtâskâs keččâmkeerdijn.
Dubna
Dubna lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Moskova kuávlust.
Historjá
Dubna vuáđudui ive 1947, já tast šoodâi kaavpug ive 1956.
Ässeeloho
Käldee: mojgorod.ru
Juovlâmáánu 28.
Juovlâmáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 362. peivi (kárgámive 363. peivi). Ive loopân láá 3 peeivi.
Tábáhtusah
4. juovlâpeivi ađai Vavettis párnái peivi
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1994 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1994.
1468
1468 (MCDLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1460-lovo oovcád ihe.
1488
1488 (MCDLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1480-lovo oovcád ihe.
La Massana
La Massana lii kieldâ Andorrast. La Massanast ääsih 10 750 olmožid. Ton vijdodâh lii 65 km², já alodâh 1 230 m.
1936
1936 (MCMXXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1930-lovo čiččâd ihe.
Ive 1977 sämikielâliih kirjeh
Ive 1977 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1977.
1845
1845 (MDCCCXLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1840-lovo kuuđâd ihe.
Anja Kaarret
Anja Kaarret lii šoddâm ive 1960 Aanaar markkânist. Sun viettij pärnivuođâs Nižžjäävrist, mii lii uccâ siijdâš Aanaar markkânist tavenuorttân Aanaar kieldâst. Sun lii oppâm anarâškielâ eenikielânis, tastko suu enni sáárnui tom pääihist.
Tááláá ääigi Anja áásá Pärttihist já Aanaar markkânist, kost sun lii pargoost radiotoimâtteijen.
Anja Kaarret tooimâi kielâmiäštárin anarâškielâ CASLE-tievâsmittemškovliittâsâst 2009–2010. Sun lijkkui toos uáli ennuv.
Charisma Carpenter
Charisma Carpenter (š. syeinimáánu 23. peeivi 1970, Las Vegas, Nevada, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Charisma Carpenter šoodâi syeinimáánu 23. peeivi 1970 Las Vegasist. Ive 2002 sun naajâi Las Vegasist Donovan Charles Hardyin. Sunnust lii ohtâ kandâ, kiän nommâ lii Donovan Charles Hardy (š. 2003). Näimilitto nuuvâi virgálávt ive 2008.
Suu vaanhimeh lává Don já Christine Carpenter.
Karrieer
Charisma Carpenter finnij vuossâmuu roolâ ive 1994. Sust lâi talle uccâ roolâ TV-rááiđust Baywatch. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij tagarijn TV-rááiđuin ko Buffy the Vampire Slayer já Angel.
Filmografia
thumb|Charisma Carpenter ive [[2007]] thumb|Charisma Carpenter ive [[2010]]
1448
1448 (MCDXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1440-lovo oovcád ihe.
Juovlâmáánu 29.
Juovlâmáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 363. peivi (kárgámive 364. peivi). Ive loopân láá 2 peeivi.
E
thumb|E E lii läättinlâš puustavoornig viiđâd já anarâškielâ puustavoornig lovváád puustav.
Durbe
Durbe lii kaavpug Latviast. Durbest ääsih 488 olmožid, já ton vijdodâh lii 2,5 km².
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Serra Sant'Abbondio
Serra Sant'Abbondio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Serra Sant'Abbondiost ääsih 962 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,80 km², já alodâh 523 m. Serra Sant'Abbondio naaburkieldah láá Frontone, Pergola, Sassoferrato já Scheggia e Pascelupo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Colombara, Leccia, Montevecchio, Petrara, Piccione, Poggetto já Villa.
1846
1846 (MDCCCXLVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1840-lovo čiččâd ihe.
1428
1428 (MCDXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1420-lovo oovcád ihe.
Skammâmáánu 16.
Skammâmáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 320. peivi (kárgámive 321. peivi). Ive loopân láá 45 peivid.
1388
1388 (MCCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1380-lovo oovcád ihe.
1817
1817 (MDCCCXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1810-lovo káávcád ihe.
Juovlâmáánu 30.
Juovlâmáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 364. peivi (kárgámive 365. peivi). Ive loopân lii 1 peivi.
Kuovâmáánu 1.
thumb|right|Leymah Gbowee ive 2013 Kuovâmáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 32. peivi. Ive loopân láá 333 peivid (kárgámive 334 peivid).
Roomaanaašij ráđádâllâmkodde
Roomaanaašij ráđádâllâmkodde (, uán. RONK) lii ive 1956 vuáđudum väldikodálâš oovtâstpargo- já äššitobdeeorgaan, mon ulmen lii ovdediđ oovtviärdásâšvuođâ já Suomâ romanij já esivaaldij koskâsâš oovtâstpargo sehe vuástálistiđ pargo olgoštem.
1368
1368 (MCCCLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1360-lovo oovcád ihe.
Skammâmáánu 15.
Skammâmáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 319. peivi (kárgámive 320. peivi). Ive loopân láá 46 peivid.
Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Isak Saba šoddâmpeivi
1690
1690 (MDCXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1690-lovo vuossâmuš ihe.
Ive 1988 sämikielâliih kirjeh
Ive 1988 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1988.
Anarâškielâ
Anarâškielâ lii sämikielâ, mii kielâlávt lohhoo nuorttâkielâi nannaamjuávkun. Ton aldemus suhâkielâ lii nuorttâlâškielâ. Anarâškielâst láá suulân 450 sárnod.
Kuávlu
Anarâškielâ lii áinoo sämikielâ, mii sárnoo tuše Suomâst. Ulmuuh sárnuh tom ärbivuáválávt Aanaarjäävri pirrâsijn, já ei. täin soojijn: Njellim, Avveel, Menišjävri, Riemâšjuuhâ, Movshâš, Aanaar markkân, Kaamâs, Ákšujävri, Čovčjävri, Ijjävri, Čevetjävri já Päärtih.
Kuávlukielah
Anarâškielâ kuávlukielâid puáhtá jyehiđ kyevti juávkun: taavaapele kuávlukieláid (Pärttih, Čovčjävri jna.) já máddáápele kuávlukieláid (Njellim). Tuođâlávt sárnumkielâst láá stuorrâ iäruh meid ovtâskâs sárnoi kooskâst; iäruh láá sehe suujâtmist (kukkoduvvâin já vookaalnubástusâin) já sánáduvvâst.
Anarâškielâ pustaveh
thumb|Anarâškielâ kiäinukoolbâin Anarâškielâst láá 31 pustavid. Tain 9 láá vokaleh já 22 láá konsonanteh:
Persovnpronomineh
Anarâškielâst persovnpronominijn láá kulmâ lovo: oovtâloho, kyevtiloho já maaŋgâloho.
Kieldimverbâ
Indikativ, konditional já potential
Imperativ
Veerbâi koŋruens
Anarâškielâ veerbâin láá 3 persovn (1. persovn, 2. persovn já 3. persovn) já 3 lovo (oovtâloho, kyevtiloho já maaŋgâloho). Ovdâmerkkân:
Meiddei pronominijn láá 3 loho, mut nomineh pyehtih leđe tuše oovtâlovvoost já maaŋgâlovvoost:
Anarâškielâst finiitliih veerbah koŋruisteh subjekt mield jo-uv ollásávt tâi uásild:
Omâstemcelkkuin verbâ puáhtá koŋruistiđ uásild meiddei jis subjekt lii olmooš:
Mut jis omâstemcelkkuu maŋa lii relativceelhâ, te táválávt verbâ koŋruist ollásávt:
Jis subjekt lii pronomin, te táválávt verbâ koŋruist ollásávt. Ida Toivos mield verbâ puáhtá koŋruistiđ uásild tuše omâstemcelkkuin, moi subjekt lii pronomin:
Ko subjekt lii lohosäniciälhástâh, te koŋruens lii čuávuvávt:
Ko subjekt lii substantivciälhástâh, mon vuossâmuš sääni lii "maŋgâ", "kalle" tâi "muáddi", te koŋruens lii čuávuvávt:
Nika Melia
thumb|Melia ive 2017 Nikanor (Nika) Melia (š. juovlâmáánu 21. peeivi 1979, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
Sastamala
Sastamala lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Sastamalast ääsih 24 139 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 531,75 km², mast 102,71 km² lii čääci. Sastamala naaburkieldah láá Huittinen, Hämeenkyrö, Ikaalinen, Kankaanpää, Kokemäki, Nokia, Pori, Punkalaidun, Ulvila, Urjala já Vesilahti.
Historjá
thumb|left|Sastamala kieldâlahtemeh Sastamala kaavpug šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2009, ko Vammala kaavpug sehe Mouhijärvi já Äetsä kieldah lahtojii oohtân.
Kieldâlahtemeh
Kiikoisii kieldâ lohtui Sastamalan ive 2013.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1348
1348 (MCCCXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1340-lovo oovcád ihe.
Fratte Rosa
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Convento Santa Vittoria já Torre San Marco.
Uganda
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1289
1289 (MCCLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1280-lovo majemuš ihe.
1815
1815 (MDCCCXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1810-lovo kuuđâd ihe.
Italia
Italia lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Rooma.
Historjá
Italia vuáđudui ive 1861.
Eennâmtiätu
thumb|left|Italia nuorttiibeln lii [[Adriameerâ.]]
Sajadâh já rääjih
Italia ránnjástaatah láá tavveen Ranska, Sveicci, Nuorttâriijkâ já Slovenia. Ton lasseen Italia siste láá San Marino já Vatikaanriijkâ.
Suolluuh
Italia stuárráámuuh suolluuh láá Sisilia já Sardinia. Eres suolluuh láá Elba, Ischia, Capri, Lampedusa já Pantelleria.
Jäävrih já juuvah
Italia stuárráámuuh jäävrih láá Gardajävri, Comojävri já Maggiorejävri, moh láá staatâ taveuásist. Maggiorejävri lii uásild meid Sveeicist. Italia kujemus juuhâ lii Po, mii kolgá Torino čoođâ já luáštá Adriameerân. Eres kuhes juuvah láá Adige, Tiber já Arno. Tiber kolgá Rooma čoođâ, já Arno kolgá Firenze čoođâ.
Geologia
Italiast láá maaŋgah tuáimee tullâväärih, já eennâmtuárgástâsah láá tobbeen táváliih. Alemus tullâvääri lii Etna (3 357 m ), mii lii Sisilia suollust Catania alda. Etna lii meid ubâ Euroop alemus tuáimee tullâvääri.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1670
1670 (MDCLXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1670-lovo vuossâmuš ihe.
Kesimáánu 1.
Kesimáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 152. peivi (kárgámive 153. peivi). Ive loopân láá 213 peivid.
1650
1650 (MDCL) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1650-lovo vuossâmuš ihe.
Giga Bokeria
thumb|Giga Bokeria Giorgi (Giga) Bokeria (š. cuáŋuimáánu 20. peeivi 1972, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
Miina Seurujärvi
Miina Seurujärvi lii šoddâm ive 1974 Lappeenrantast. Sun viettij pärnivuođâs Avelist, mii lii stuárráámus čuákkipäikki Aanaar kieldâst. Suu eenikielâ lii suomâkielâ. Sun lii oppâm anarâškielâ, tastko tot lii suu kállá eenikielâ. Anarâškielâ lii suu perruu päikkikielâ.
Miina valmâštui filosofia maisterin Oulu ollâopâttuvâst ive 2015. Suu Pro Gradu -tuuđhâlm fáddán láá anarâškielâ kuulmâstaavvâlsâš nominij sujâttemparadigmah, tai tubdâm já šlajâttâllâm. Šlajâttâllâm vuáđđun láá lekseemmaddust tábáhtuvvee nubástusah: täsimolsom, uánánem, kukkom já vookaalnubástusah.