cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seepra
Lavdâm já eellimpiirâs
Seeprah iälusteh savanist, miestâarost teikkâ váráduvvâst. Puoh kulmâ seeprašlaajâ láá kiäppánâm ulmui toimâi tiet. Grevyseepra lii uhkevuálásâš. Väriseepra lâi ovdil uhkevuálásâš, mutâ toh láá lasanâm nuuvt, ete tääl šlaajâ lii čalmeestoonnum. Aroseeprah láá ennuv, mutâ meiddei toh láá kiäppánâm. Uhken seepráid láá ovdâmerkkân eennâmtuálu, miäcástem, suátitileh já šoŋŋâdâhnubástus.
Eellimvyehi já lattim
Väriseeprah já aroseeprah eelih uccâ čoogijn. Čaggeest láá ohtâ ores já maŋgâ niŋálâs čivgâiguin. Eres oráseh eelih ohtuu teikkâ juávhuin, main láá kyehti teikkâ kulmâ orráás, motomin joba love oresid.
Grevyseepra orásist lii reeviir, já tot ij ele čoogijn. Niŋálâsah eelih čoogijn, já nuuvt meid oráseh, moh iä lah vala suhâjuátkimavveest.
Seeprast láá motomeh piätuelleeh. Leijoon lii seepra válduášálâš piätu. Meiddei leopardeh, geebaardeh, hyeenah já vildâpennuuh láá piätuelleeh, mutâ toh pivdeh tuše čiivgâid. Seepra piälušt jieijâs käskimáin já čiehčâmáin.
Raavâd
Seeprah poreh mielâsubbooht suoinijd, mutâ motomin meiddei loostâid já veerdijd.
Seeprah tarbâšeh čääsi, eromâšávt talle ko lii pakkâ koškepaje, já tondiet toh sättih jotteeđ lahtâsub kuávloid talle ko lii koškes iveäigi.
Ruopsisryeivil
thumb|Ruopsisryeivil
Ruopsisryeivil lii loddešlaajâ, mii kulá varbusluudij lahkon. Tot lii Kymileevi eennâmkoddelodde.
Stuárudâh já olgohäämi
Ruopsisryeivilist láá kossâ ruumâš já njune sehe stuorrâ uáivi. Tot lii 15,5−17,5 cm kukke já tiäddá 24−38 g. Ruopsisryeivil poođâš, uáivi já suájáh láá čappâdeh já selgi lii räänis. Suájást lii vielgis teikkâ váhá ränis säärgis. Orráás čuávji lii ruopsâd já niŋálâs sehe nuorâ ruškâd.
Puárásumos riegistum ruopsisryeivil lii lamaš 6 ihe 11 mánuppaijeed já 28 peivid puáris.
1734
1734 (MDCCXXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1730-lovo viiđâd ihe.
Ruopsisryeivil
Lavdâm
Ruopsisryeivil tiättoo ubâ Euroopist já Aasia liähmus kuávluin. Tot lii táválávt päikkilodde, mut sáttá varriđ jis raavvâdtile aassâmsaajeest lii hyeni. Varrimsaje lii táválávt Koskâ-Euroopist. Tot puátá maŋgii tälviv puurrâđ loddeluovijd já lii-uv ohtâ loddeluovdij tobdosuboin luudijn.
Ruopsisryeivil pessee ubâ kuácceevyevdistielâsist, ađai ubâ Suomâst, pic ij Tuodâr-Laapist. Suomâst pessejeh suulân 200 000 ruopsisryeivilpaarrâd.
Lasanem
Ruopsisryeivil peesi lii vyeligis miestust, 0,5–5 meetter aloduvvâst. Piervâl lii rahtum oovsijn já toŋŋâsijn. Niŋálâs mannee 5-7 mane já láálá taid kyehti oho. Uđâgááh pyehtih kirdeđ váhá paijeel kyevti oho ahasâžžân. Ruopsisryeivil finnee keesist kyehti teikkâ kulmâ piäsáduv.
Raavâd
Ruopsisryeivil purrâmuššân láá táválávt ereslágáneh siemâneh, urbeh, myerjih já čielgitävtittemes elleeh. Enni puurât uđâgáid tiivrijd já eres uccâ elleid. Tälviv toh poreh enâmustáá loddelyevdi siemânijd.
Teheran
thumb|Teheran
Teheran lii Iran stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
1145
1145 (MCXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1140-lovo kuuđâd ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1991 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1991.
Kiemâsämikielâ
Kiemâsämikielâ lii sämikielâ.
Kielâčááitus
Äätj miin, ki lak täivest. Paisse läos tu nammat. Alda pootos tu väldegodde. Läos tu taattot nou täivest, ku ädnamest. Adde miji täb päiv miin juokpäiv laip. Ja adde miji miin suddoit addagas, nou ku miieg addep miin velvolidäme. Ja ale sääte miin kjäusaussi. Mutto tjouta miin pahast. Tälle tu li väldegodde, vuöjme ja kudne ijankaikisest. Amen.
1714
1714 (MDCCXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1710-lovo viiđâd ihe.
Elsa Kaarela
Elsa Kaarela, ive 1914 räi Karén lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee.
Eellim
Kaarela vaanhimeh láin kävppijâs Arndt Karén já Hilda Tiiri. Kaarela valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen ive 1924 já lâi pargoost Viitasaarist aalmugškovlâmáttáátteijen iivij 1925–1929, Karkkust puáráttuv išehovdân iivij 1929–1933 já eemeedškoovlâ máttáátteijen iivij 1930–1933, Joutsast aalmugškovlâmáttáátteijen iivij 1933–1936 já Heinolast seminaar hárjuttâsškoovlâ máttáátteijen iivij 1936–1966.
Kaarela čaalij saanijd Leo Härkös nuottim Heinola päikkikuávlulavlui Heinola, kotiseutumme.
Castelbellino
Castelbellino lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castelbellinost ääsih 5 063 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,05 km², já alodâh 261 m. Castelbellino naaburkieldah láá Jesi, Maiolati Spontini já Monte Roberto.
1135
1135 (MCXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1130-lovo kuuđâd ihe.
Castelbellino
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Pantiere, Pianello, Scorcelletti já Stazione.
Čohčâmáánu 16.
Čohčâmáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 259. peivi (kárgámive 260. peivi). Ive loopân láá 106 peivid.
1792
1792 (MDCCXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1790-lovo kuálmád ihe.
Ryevdikuálmihâš
pienoiskuva|Ryevdikuálmihâš [[Färsuolluuh|Färsuollui postâmeerhâst]] Ryevdikuálmihâš (Gasterosteus aculeatus) lii kyelišlaajâ, mast láá seelgist kulmâ čuhâ säägi.
Tiettum já eellimpiirâs
Ryevdikuálmihâš lii algâaalgâst meerâst vuálgulâš, já Aanaarjáávrán tot lii šoddâm lovmat ihheed tassaaš, ko jävri lâi vala ohtâvuođâst meerân. Ryevdikuálmihâš kávnoo meid Tiänust já ton uálgijuuvâin.
Purrâmâš já šoddâm
Ryevdikuálmihááh iä rantustâl purrâmâšâs háárán. Toh poreh tom, mii lii kuás-uv kavnuumist. Purrâmâšliiston kuleh saveh, jieškote-uvlágáneh jäävri ponneest iälusteijee suovsah já mááđuh, čielgitävtittemeh, kyele meeinih já kyele čiivgah. Ryevdikuálmihááh sättihpa toppiđ motomin joba mátuvuogân-uv.
Kuuđđâmahe já lasanem
Ryevdikuálmihâš uulât kuuđđâmahan 1–2 ihásâžžân. Ko tot lii finnim olssis hejâmááccuh pajalân, te talle tot väldid olssis reeviir, kuus huksee taammâdmáin piäju, ađai kuáđi, já hokâttâl niŋálâs kyele kuuđđâđ tohon. Ko tot lii finnim niŋálâs kuuđđâđ, te tast maŋa ores vuájálit niŋálâs meddâl já mana kuátásis heđâlmittiđ meeinijd. Mottoom ääigi keejist ores álgá oppeet hokâttâllâđ uđđâ niŋálâs kuátásis já ko tot-uv lii kuuđđâm já meeinih heđâlmittum, já jis kuáti álgá leđe meeinijn tievâ, te talle ores álgá huolâttiđ maajeeldpuátteinis. Koorâid kočâttâm čiivgâin ores ana vala huolâ muáddi oho já jis čivgâ lii kárgám, te tot tuáppee tom njálmásis já čulgâd maasâd kuátán.
Vyeimiluptim
Vyeimiluptim lii valastâllâmšlaajâ, mast kalga vaijeeđ luptiđ lusis tiäduid kuulmâ stiälust. Vuossâmuš stiällu lii nottod, kost kalga algâttiđ čuožâd, toollâđ tiäduid ärdei alne já nutâgiđ já čyežžiliđ oppeet. Nube stiälust kištottâllee viälláá peeŋkâ alne já tuálá tiäduid njuolgâ kieđâi, luáštá taid jieijâs rade oolâ já loptee taid oppeet pajas. Kuálmád stiälust tiäduh láá lättest já kištottâllee čuážžu tai paaldâst. Sun kalga luptiđ tiäduid nuuvt ete selgi njuálgá já lyeštiđ taid oppeet lättei. Lussâdumos tiäduh jyehi stiälust rekinistuvvojeh ohtân, já tot kištottâllee, kote lii uážžum alemuu ohtsâšpuáttus, vuáittá.
Ruotâ
Ruotâ kunâgâskodde ađai Ruotâ (ruot. Sverige) lii staatâ Euroopist. Ruotâst ääsih paijeel 10 miljovn olmožid, kiäin stuárráámus uási sárnuh ruotâkielâ.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kielah
Ruotâ virgálâš kielâ lii ruotâkielâ, mon sárnuh suulân 90% viehâduvvâst. Ruotâkielâ lasseen Ruotâst láá 5 aalmuglii ucceeblovokielâ: suomâkielâ, jiddiškielâ, meänkielâ, romanikielâ já sämikielah.
Aalmuglii ucceeblovokielah
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2019 rääjist sämikielâi haldâttâskuávlust láá lamaš 25 kieldâd: Arjeplog, Arvidsjävri, Berg, Dorotea, Härjedalen, Juhâmokke, Kiärun, Krokom, Lycksele, Malå, Sorsele, Storuman, Strömsund, Sundsvall, Tukholma, Ume, Vilhelmina, Vindeln, Vääččir, Åre, Åsele, Älvdalen, Örnsköldsvik já Östersund. Ton lasseen suomâkielâ haldâttâskuávlust láá 66 kieldâd já meänkielâ haldâttâskuávlust 10.
Tennessee
Tennessee lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Nashville.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Maalahti
Maalahti lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Maalahtist ääsih 5 488 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 954,94 km², mast 1 433,19 km² lii čääci. Maalahti naaburkieldah láá Korsnäs, Mustasaari, Kurikka, Laihia, Närpiö já Vaasa. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Historjá
Maalahti vuáđudui ive 1607.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Sančuari
Sančuari (ovd. Sanctuary ) lii ive 1984 vuáđudum sämmilâš muusikjuávkku Kuovdâkiäinust. Juávhu stijlâ lii juáigusrock.
Palhâšumeh
Ive 2000 Sančuari vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Čohčâmáánu 17.
Čohčâmáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 260. peivi (kárgámive 261. peivi). Ive loopân láá 105 peivid.
1125
1125 (MCXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1120-lovo kuuđâd ihe.
Ruotâkielâ
Ruotâkielâ pustaveh
Ruotâkielâst láá 29 pustavid. Tain 9 láá vokaleh já 20 láá konsonanteh:
Kigali
thumb|Kigali thumb|Kigali Kigali lii Ruanda stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1115
1115 (MCXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1110-lovo kuuđâd ihe.
Čohčâmáánu 19.
Čohčâmáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 262. peivi (kárgámive 263. peivi). Ive loopân láá 103 peivid.
Helmut Schmidt -puátteevuotâpalhâšume
Helmut Schmidt -puátteevuotâpalhâšume lii palhâšume, mon jyehih Littokansler Helmut Schmidt -siäđus, Die Zeit -aavis já The New Institute -nommâsâš instituut. Tot addel tubdâstâs innovatiivlâš áigápuáđoid demokratia, ohtsâškode já teknologia suorgijn. Palhâšume lii juohhum ive 2022 rääjist. Ive 2022 tom finnij ugandalâš pirâsaktivist Vanessa Nakate. Palhâšume árvu lii 20 000 eurod.
Sanna Marin
Palhâšume keigejui Sanna Marinân tuorâstuv 4.5.2023 Hamburist. Palhâšume tuámmárjuávhu mield Marin lii vuáittám palhâšume, tastko sun lii oovdâstjottee eurooplâš, kiäst láá čielgâ áárvuh já jieijâs pooliitlâš stijlâ.
Čevetjäävri škovlâ
thumb|right|Čevetjäävri škovlâ Čevetjäävri škovlâ lii uccâ kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ Čevetjäävrist. Škoovlâst adeluvvoo vuáđumáttááttâs iheluokkaid 1–9. Tobbeen puáhtá luuhâđ nuorttâlâškielâ sehe eenikiellân já vieres kiellân. Nuorttâlâškielâ kiävttoo máhđulâšvuođâi mield meiddei eres oppâtiijmijn. Škovlâ lii siijdâ kulttuurtábáhtusâi kuávdáš, já uáppeeh uásálisteh távjá tábáhtusâi orniimân.
1772
1772 (MDCCLXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1770-lovo kuálmád ihe.
Kierâš
Kierâš lâi anarâškielâlâš digilostâ, mast táárbu mield vuolgâttui tiilájeijeid meid pááppárlostân. Loostâst lijjii uđđâseh, almottâsah já eres äigikyevdilis saavah nuuvt ete lostâ tooimâi tiäđáttâslostân. Majemuš nummeer almostui ive 2011.
Historjá
Vuosmuš lostâ almostui čohčâmáánu 6. peeivi ive 2007, mon maŋa tot almostui ohtii ohhoost. Maŋeláá tot almostui häärvib. Ton almostitmân lâi tárbu, tastko anarâšâin iä lamaš sijjân uáivildum tieđettemkanavah.
Lostâ almostitij puohlágán uđđâsijd já tiäđáttâsâid, moh kuoskii anarâššáid. Toi lasseen loostâst lijjii almostum keppisub mainâseh-uv, nuuvtko koonstah ađai "niiksih". Lostâ lâi meid uáivildum foorumin.
Kierrâš rähtim tohhui nuuvt hälbin ko máhđulâš. Lostâ ij toijum, iäge tast lamaš koveh. Tekstâ fallui táválâš tekstân, mii ij váldám ennuv saje já mon puovtij luuhâđ maggaar tiätumašináin peri. Lohheeh, kiäin ij lah internet-ohtâvuotâ, puohtii tiiláđ Kierâččist pááppârversio. Tot lâi printtâ, mii vuolgâttui kooveert siste poostâ peht. Kierâš lâi uáivildum puohháid, kiäh mättih anarâškielâ já láá kiddiistum anarâš aašijn.
Ruttâdem
Loostâ kuástidij Anarâškielâ servi. Ovdâl ko Säämi Čuovviittâsservi lopâttui ive 2007, servi lâi skeŋkkim loostân ruuđâid loostâ tooimâtmân. Ive 2008 sämitige kulttuurlävdikodde mieđettij loostân almostittemtorjuu.
Ruoššâ
thumb thumb Ruoššâ lii staatâ Euroopist já  Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Moskova.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Macerata
Historjá
Maceratast šoodâi kaavpug ive 1320.
Menišjävri (jävri)
Menišjävri teikâ Menesjävri ( já ) lii jävri Kittâl maađij piällást Aanaar kieldâst. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 632,27 ha, já čäcirääji kukkodâh lii 21,6 km. Čäsuáivi alodâh lii 202,3 m.
Macerata
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cimarella, Colleverde, Consalvi, Isola di Macerata, Madonna del Monte, Montanello, Montevinci, Piediripa, San Liberato, Santa Maria del Monte, Santo Stefano, Sforzacosta, Valle, Valteia já Villa Potenza.
Menišjävri (jävri)
Menišjävri luáštá Menišjuuvâ mield Páđárân.
Jäävri riddoost lii Menišjäävri sijdâ.
Nijttomarikielâ
Nijttomarikielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Kielâsosiologlâš tile
Nijttomarikielâst láá 365 316 sárnod Ruošâ ive 2010 viehâdâgreekkig mield.
Fonetiik
Nijttomarikielâst láá käävci vokalid. Ton lasseen ryeššilijn lovnâsaanijn puáhtá leđe vala ohtâ vookaal. Nijttomarikielâst láá 19 konsonantid, ryeššilijn saanijn puáhtá leđe váhá eenâb.
Laavlârástágâš
Laavlârástágâš (Turdus philomelos) ađai lávloorástágâš lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Laavlârástágâš lii 20–22 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 53–79 g. Ton selgi lii ränisruškâd já čuávji vielgâd. Raddeest já ertpeelijn láá čapis tiälhuh. Käŋŋirpuuzah láá fiskislágáneh. Laavlârástágáást ij lah čielgâ säärgis čalmekulmeest tego veigiloddeest lii.
Laavlârástágáá kirdemjienâ lii kievrâs “tsik”. Lávlum lii maaŋgâhámásâš já tast láá čielgâ melodiah. Kiđđuv ores lávlu kuosâ kierruu alne korrâ jienáin eromâšávt aarriiđeed já ehidâsveeigi ääigi. Kesi-syeinimáánust laavlârástágâš sáttá lávluđ iho-uv. vasen|pienoiskuva|Laavlârástágáá lavdâm
Castelfidardo
Castelfidardo lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Castelfidardost ääsih 18 676 olmožid. Ton vijdodâh lii 33,39 km², já alodâh 199 m. Castelfidardo naaburkieldah láá Camerano, Loreto, Numana, Osimo, Porto Recanati, Recanati já Sirolo.
Laavlârástágâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Laavlârástágâš iälá masa ubâ Euroopist sehe pááihui Alda-nuorttân já Koskâ-Ruošâst. Tot lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân.
Castelfidardo
Historjá
Castelfidardost šoodâi kaavpug ive 1987.
Laavlârástágâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Šlaajâ pessee puohlágánijn vuovdijn ubâ Suomâst, mut tavveen härvibbeht. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 800 000–1 400 000 paarrâd.
Castelfidardo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Laavlârástágâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Laavlârástágâš tálvástâl Koskâmeerâ enâmijn. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust. Laavlârástágâš lii iänáážin ijjâvärrejeijee.
Castelfidardo
Siijdah
Acquaviva, Campanari, Cerretano, Crocette, Figuretta, San Rocchetto já Sant'Agostino.
Laavlârástágâš
Lasanem
Laavlârástágáá piervâl lii muorâst 0–12 m aloduvvâst (táválávt 1–2 m). Piervâl lii rahtum oovsijn, siähtálijn, jievjâmin já koške loostâin. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 2–6 mane já láálá taid 10–18 peivid. Maneh láá čuovjâdeh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 23–27 peeivi ahasiih. Máánáh láá táválávt 2 ivveest.
Laavlârástágâš hilgo heerkiht piervâlis ton muddoost, ko tobbeen láá jo maneh.
Raavâd
Laavlârástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1992 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1992.
Naima Jakobson
Naima Maria Jakobson lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee. Sun čaalij ruotâkielân.
1732
1732 (MDCCXXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1730-lovo kuálmád ihe.
Čohčâmáánu 23.
Čohčâmáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 266. peivi (kárgámive 267. peivi). Ive loopân láá 99 peivid.
1712
1712 (MDCCXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1710-lovo kuálmád ihe.
Harriet Nordlund
Gerd Harriet Linnéa Nordlund (čohčâmáánu 20. peeivi 1954 Nautijaur, Juhâmokke, Ruotâ – cuáŋuimáánu 19. peeivi 2023 Ekerö, Tukholma, Ruotâ) lâi juulevsämmilâš čaittâleijee, kietâčällee já kirječällee. Nordlund lâi meid ohtâ Dálvadis-teatter vuáđudeijein, ko teatter vuáđudui ive 1971. Toos lasseen sun tooimâi Beaivváš Sámi Našunálateáhter teatterhovdân iivij 2003–2006.
Eellim
Gerd Harriet Linnéa Nordlund šoodâi čohčâmáánu 20. peeivi 1954 Nautijaurist, Juhâmohheest, Ruotâ peln. Suu vaanhimeh láin puásuiulmuuh. Sun lâi tuše 7-ihásâš, ko sun vuolgâttui asâttâhškoovlân tave-Ruotâst.
Sun čäliškuođij jo nuorrân. Ovdâmerkkân sun čaalij 15-ihásâžžân pitá Samtal med dig, mii vuolgâttui televisiost Ruotâst Sverige TV1-kanavast ive 1969. 17-ihásâžžân Nordlund varrij Tukholman luuhâđ teatteruápuid. Tobbeen sun juuđij Staatâ teatterškoovlâ iivij 1973–1976.
1980-lovo rääjist Harriet Nordlund pelikyemi lâi ruátálâš čaittâleijee Gustav Levin (š. 1952). Sunnui šoddáin kyehti nieidâ: vuossâmuš ive 1982 já nubbe ive 1985.
Karrieer
Nordlund poorgâi čaittâleijen ei. Orionteaternist, Turteaternist, Uppsala kaavpugteatterist, Gottsunda Teaternist, Norrbottensteaternist, Tukholma kaavpugteatterist, Dálvadis já Beaivváš Sámi Našunálateáhterist. Maŋeláá Nordlund poorgâi Gävle aalmugteatterist. Kiđđuv 2009 sun algâttij Juhâmohe kulttuur- já astoäigihovdân.
Nordlund heiviittij paijeel 14 čaitâlmid já čaalij jieš čiččâm čaitâlmid. Iivij 1971–1985 sun tooimâi Dálvadis teatter taiđâlâš hovdân já iivij 2003–2006 sun tooimâi Beaivváš Sámi Našunálateáhter teatterhovdân. Nordlund toomâi meid läiđejeijen porgemáánust 1990 Sveriges Radio P1 Sommar-radio-ohjelmist.
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Ive 2009 Nordlund vuoitij Biret Elle -muštopalhâšume pargostis raajij rasta, ko tot lii ovdedâm sämikulttuur. Ive 2016 sun vuoitij siämmáá suujâ tiet sehe Såhkie kunneepalhâšume já Ubmejen Biejvieh -kunneepalhâšume.
Ive 2017 sun já Ann-Helen Laestadius láin iävtukkâssân Norrlant-palhâšume uážžon párnái- já nuorâikirjálâšvuođâ luokkaast oovtâst Madeleine Bäckáin, John Holmvalláin já Mirja Ungein. Palhâšume vuoitij Ann-Helen Laestadius kirjestis Tio över ett.
1193
1193 (MCXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1190-lovo niäljád ihe.
Tervo
Tervo lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tervost ääsih 1 509 olmožid, já ton vijdodâh lii 494,30 km², mast 146,55 km² lii čääci. Tervo naaburkieldah láá Keitele, Kuopio, Pielavesi, Rautalampi, Suonenjoki já Vesanto. Tervo li ässeelovo mield Tave-Savo eennâmkode ucemus kieldâ.
Historjá
Tervo vuáđudui ive 1926.
Siijdah
Hautolahti, Hyvölä, Koivujärvi, Utrianlahti, Talluskylä já Tervo markkân.
1183
1183 (MCLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1180-lovo niäljád ihe.
Čohčâmáánu 24.
thumb|right|John Young ive [[2002]] Čohčâmáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 267. peivi (kárgámive 268. peivi). Ive loopân láá 98 peivid.
Listo Galicia kunâgâsâin
thumb|Hermerik Taat lii listo Galicia kunâgâsâin. Galicia kunâgâskodde lâi lemin iivij 410–585. Tastmaŋa Galicia lii lamaš jiečânâssân tuše muáddi uánihis paje.
Sveebiliih kunâgâsah
Siskáldâssuáti (457–469), maaŋgah kunâgâsah siämmáá ääigi
1782
1782 (MDCCLXXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1780-lovo kuálmád ihe.
Castelleone di Suasa
Castelleone di Suasa lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castelleone di Suasast ääsih 1 592 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,92 km², já alodâh 206 m. Castelleone di Suasa naaburkieldah láá Arcevia, Barbara, Corinaldo, Ostra Vetere já San Lorenzo in Campo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bozzo, Casalta, Case Nuove, Farneto, Pian Volpello, Santa Lucia já Ville.
Listo Venetsia dogein
thumb|Orso II Participazio thumb|Francesco Donato thumb|Marcantonio Memmo thumb|Francesco Erizzo thumb|Francesco Loredan thumb|Marco Foscarini thumb|Paolo Renier thumb|Lodovico Manin Taat lii listo Venetsia dogein. Taavgijn leijee ihe lii haldâšempaje älgimihe.
C. S. Lewis
Clive Staples Lewis lâi brittilâš kirječällee, koskâääigi já renessans kirjálâšvuođâ totkee sehe tobdos ristâosko piälušteijee. Suu tobdosumos čallui juávkun kuleh Narnia-fantasiakirjeráiđu, ristâlâš kirje The Screwtape Letters sehe The Space Trilogy -ráiđu.
Eellim
Clive Staples Lewis šoodâi Belfastist, Irlandist skammâmáánu 29. peeivi 1898. Suu vaanhimeh láin Albert James Lewis (1863–1929) já Florence Augusta Lewis (š. Hamilton, 1862–1908). Sust lâi puárásub viljâ Warren Hamilton Lewis. Lewis rähistij Beatrix Potter kiirjijd já čäliškuođij jieijâs mainâsijd jo pärnin. Suu enni jaamij ive 1908, ko Lewis lâi 9-ihásâš. Tast maŋa suu eeči vuolgâttij suu škoovlân Eŋlandân. Ive 1917 Lewis luvâškuođij kirjálâšvuođâ Oxford ollâopâttuvvâst. Siämmáá ive sun uásálistij vuossâmuu maailmsuátán Ranska suátišiljoost Sommest. Sun hávádui ive 1918 cuáŋuimáánust. Suáđi maŋa Lewis joođhij uápuid já tooimâi maŋeláá máttáátteijen Oxfordist iivij 1925–1954 já koskâääigi já renessans kirjálâšvuođâ professorin Cambridge ollâopâttuvvâst ive 1954 rääjist. Lewis kuulâi The Inklings -nommâsii kirječällei juávkun, moos kullii meid ovdâmerkkân J. R. R. Tolkien, Hugo Dyson, Owen Barfield sehe Lewis viljâ Warren Lewis. The Inklings čokkânij 1930-lovo rääjist távjá The Eagle and Child -pubist Oxfordist. Lewis naajâi Joy Davidmáin cuáŋuimáánu 23. peeivi 1956. Sun puáccái já jaamij päihistis Oxfordist skammâmáánu 22. peeivi 1963.
Paijeelkulâttempeivi
Paijeelkulâttempeivi meerhâš äigipuudâ, kuás rekinistmij mield ulmui kulâttem mana paijeel eennâmpáálu jyehi-ivváá ääpist pyevtittiđ luánduriggoduvâid. Paijeelkulâttem lii ohtâ merhâšitteemuin suujâin šoŋŋâdâhnubástusân já luándulappuumân. Paijeelkulâttempeivi lii rekinistum ive 1970 rääjist ain onnáá piäiván.
Paijeelkulâttempeivi rekinistoo čuávuváá kaava mield: Paijeelkulâttempeeivih rekinistojeh meid sierâ enâmáid. Suomâst paijeelkulâttempeivi lii táválávt kiđđuv. Sierâ enâmij já ubâ eennâmpáálu paijeelkulâttempeeivijd ij pyevti verdidiđ aaibâs tievâslávt koskânis, mut kuittâg toh čäittih, ete ovdánâm enâmijn kulâttem lii stuárráb ko kievhib enâmijn, kost ij lah máhđulâšvuotâ kulâttiđ ko aaibâs velttidmettum pyevtittâsâid.
Ive 2018 enâmustáá kulâtteijee enâmeh lijjii Qatar, Luxemburg já Ovtâstum arabiemiirikodeh. Riges oljostaatâ Qatarist paijeelkulâttempeivi lâi ton ive jo kuovâmáánu 8. peeivi. Stuárráábijn enâmijn paijeelkulâttempeivi lâi ton ive Ovtâstum staatâin njuhčâmáánu 15. peeivi, Ruošâst cuáŋuimáánu 21. peeivi, Saksaast vyesimáánu 2. peeivi já Kiinast kesimáánu 16. peeivi. Pyeremuuh enâmeh lijjii Vietnam, Marokko já Kirgisia, moi paijeelkulâttempeeivih lijjii eskin juovlâmáánu pelimuddoost tâi loopâst.
Tervola
Tervola lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tervolast ääsih 3 003 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 592,03 km², mast 32,29 km² lii čääci. Tervola naaburkieldah láá Kiemâeennâm, Ranua, Ruávinjargâ, Simo, Tuárnus já Pajetuárnus.
Historjá
Tervola vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hastinrinne, Isonpalonperä, Kaisajoki, Kiviaho, Koivu, Korpela, Kuusikko, Kätkävaara, Lapinniemi (kuávdáš), Lehmikumpu, Liimatta, Loue, Mattinen, Ossauskoski, Paakkola, Palonperä, Peura, Reutuaapa, Sihtuuna, Suolijoki, Suukoski, Varejoki já Ylipaakkola.
Ketki
Ketki (Gulo gulo) lii Euroop stuárráámus netiellee. Ubâ maailm netiellein-uv tuše jietânâsčeevris já merâčeevris pyehtih leđe stuárráábeh ko ketki. Ketki lii tuođâlávt uhkevuálásâš Suomâst.
Stuárudâh já olgohäämi
Keeđhi kukkodâh lii 69–83 cm, mast seeibi kukkodâh lii 15–25 cm. Ärdeekukkodâh lii 40–45 cm. Niŋálâs tiäddá suullân 10 kg, ores puáhtá teddiđ joba 28 kg. Stuárráámus viekkejum niŋálâs ketki lii tiäddám 20 kg, já stuárráámus viekkejum ores ketki 28 kg.
Keeđhist láá ápálâš ruumâš, uánihis jyelgih, kubdâ kepileh já tuolbâ uáivi. Keeđhist láá stuorrâ kepileh verdiddijn keeđhi jieijâs stuárudâhân. Ketki lii tevkisruškâd teikâ ruškisčappâd já eertist lii kuovgis säärgis. Uáivist keeđhist láá kuovgis já tevkis kovoseh. Čiäpáttist já raddeest sättih leđe kuovgis tiälhuh. Tälvisoovsâ lii kuhheeb já vuohâdub ko kesisoovsâ. Tälviv keeđhi juolgijd piättá sävris soovsâ, mii iššeed ruottâđ muottuu alne.
Lavdâm
pienoiskuva|left|350 px|Keeđhi lavdâm Keeđhih tiättojeh Suomâst, Taažâst, Ruotâst, Ruošâst, Kiinast (Heilongjiang, Sinkiang, Sis-Mongolia), Mongoliast, Kanadast já Ovtâstum staatâin (Alaska, Wyoming, Idaho, Montana, Washington, Oregon já Kalifornia). Ketki lappui 1800-lovvoost eurooplâš lavdâmkuávluinis maadâoosijn váinudem já pirâsnubástus tiet.
Kanadast já Amerikast tiättoo aainâs-uv keeđhi vyelišlaajâ Gulo gulo luscus. Kanada Vancouversuolluu keeđhih láá máhđulávt sierâ vyelišlaajâ Gulo gulo vancouverensis. Maailm maadâuásist iä tiettuu keeđhih.
Ketkinäälih láá lasanâm moonnâm iheluuvijn Suomâst, Ruotâst já Taažâst. Suomâst keeđhih láá suullân 400. Ive 2020 kuovâmáánust puásuituálukuávlust lijjii 135–140 ketkid. Ive 2017 Ruotâ ketkinääli lâi suullân 522 ketkid já ive 2009 Taažâ ketkinääli lâi 320–400 ketkid. Ruošâ peln láá suullân 20 000 ketkid.
Iivij 1979–1998 ohtsis 16 ketkid ištâduvvojii puásuituálukuávlust Koskâ- já Viestâr-Suomân, ohtâ ketki meiddei Nuorttâ-Suomân Ilomantsin. Onnáá peeivi Suomâčielgi kuávlust lii maailm áinoo ištâdum ketkipopulaatio.
Eellimvyevih já lattim
Táválávt ketki jotá iho teikâ veigin, mutâ lii máhđulâš uáiniđ keeđhi meid peiviv. Ketki puáhtá jotteeđ 20–40 km peeivist purrâmuš usâdijnis. Keeđhi ruottâm ij lah eromâš jotteel, pic tot lii taggaar suámálâš luággum. Stuorrâ kepilijguin lii älkkee ruottâđ muottuu alne. Hablâmuottust ketki njuško tego eres-uv netielleeh.
Ketki lii hyenes já čyerbissiähá pivdee, mii iänááš puárskud pivdohomáidis paldeetmáin salâselles liijgás tooláá.
Lasanem
Ketki lassaan hitásávt. Ton kieimâm lii koskâkeesi. Niŋálâs čivgá vuossâmuu čivgâčurruu 3–4-ihásâžžân. Čiivgah šaddeh njuhčâ-cuáŋuimáánust piäjun, mii lii muottuu vyelni. Oovtâ čivgâčurrust láá táválávt 2–4 čiivgâ. Čivgâ lii šodâdijnis 10–12 cm kukke já tiäddá suullân 100 g. Čiivgah láá čalmettemeh. Enni piämmá čiivgâid 8–10 okkod. Čiivgah čuávuh niŋálâs čuávuváá čoovčâ räi, motomin joba kyevti ive ääigi.
Hanna Järvi
Hanna Lydia Järvi (j.s. Vihijärvi; ) lâi syemmilâš máttáátteijee já kirječällee.
Eellim
Hanna Järvi vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Juho Vihijärvi já Eva Hautala. Suu pelikyeimi ive 1908 rääjist lâi aalmugškovlâmáttáátteijee Kalle Järvi. Hanna Järvi juuđij kärjitipšo- já meijerškoovlâ ive 1900. Sun valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen ive 1905. Sun luuvâi ollâopâttuvâst dogmatiik ive 1911 já šoddâdemtiettuu ive 1912. Sun lâi pargoost aalmugškovlâmáttáátteijen Viitasaarist iivij 1905–1907, Petäjävesist iivij 1907–1908, Heinjokist iivij 1908–1916 já Lappeest ive 1916 rääjist. Sun lâi Lappee váldustiivrâ jeessân iivij 1918–1921 já Lappeenranta kaavpugstiivrâ jeessân ive 1932 rääjist.
1173
1173 (MCLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1170-lovo niäljád ihe.
I Wrote a Song
I Wrote a Song lii eŋlandlâš lávloo já laavlârähtee Mae Muller pittá, mon sun raahtij oovtâst Karen Poolein já Lewis Thompsonáin. Pittá almostui singlen njuhčâmáánu 9. peeivi 2023. Tain pittáin Muller oovdâst Ovtâstum kunâgâskode ive 2023 Euroviisuin Liverpoolist.
Pitá vuáđutiäđuh
I Wrote a Song lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu eŋlandlâš musikkár Mae Muller. Muller, Karen Poole já Lewis Thompson sännejii pitá ive 2022. Kuulmâs láá meid nuottim pitá. Pyevtitteijen toimáin Alfred Parx já Lewis Thompson.
Muller muštâl, ete 2 min 45 sek pištee synth- já tanssâpopmuusik pittá lii mävsittempittá, mon sun raahtij ex-irge tiet. Maŋeláá sun lii ettâm, ete tot lii kiävrum- teikkâ terapiapittá já ete sun raahtij tom, talle ko suu elimist lijjii vaigâdis ääigih.
Čohčâmáánu 25.
thumb|right|[[Christopher Reeve ive 1985]] Čohčâmáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 268. peivi (kárgámive 269. peivi). Ive loopân láá 97 peivid.
I Wrote a Song
Almostittem
Pitá almostittii Capitol Records já EMI njuhčâmáánu 9. peeivi 2023 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Pitá muusikvideo-uv almostui siämmáá peeivi Euroviisuh-lávlumkišto virgálâš YouTube-kanavast. Videost lii eres versio pittáást, mii pištá kuhebiššáá ađai 3 min 6 sek.
Vuástáväldim
Almostittemohhoost I Wrote a Song debytistij Global Official Big Top 40 -liiston kuálmád saajeest. Ovtâstum kunâgâskode singleliiston tot debystistij 30. saajeest, mii lii Muller táássáš pyeremus saje.
1762
1762 (MDCCLXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1760-lovo kuálmád ihe.
Ruánáá litto
thumb|Ruánáá lito logo Ruánáá litto r.p (uánihubbooht Ruánááh,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
1163
1163 (MCLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1160-lovo niäljád ihe.
Guinea-Bissau
Eennâmtiätu
thumb|left|Guinea-Bissau topografiakárttá Guinea-Bissau vijdodâh lii 36 125 km², mast 12 % lii čääci. Tehálumoseh juuvah láá Cacheu, Mansoa, Geba já Corubal.
Guinea-Bissaust lii trooppisâš šoŋŋâdâh. Ive koskâliegâsvuotâ lii suulân 27 °C. Riddokuávluin arva 1 500–3 000 mm ivveest.
Kuávlulâš jyehim
Guinea-Bissau lii juohhum oovce uásán: käävci kuávlun (regiões) já oovtâ autonomisii sektorân (sector autónomo). Ton lasseen kuávluh juáhhojeh 37 uásikuávlun, moh kočoduvvojeh sektorin. Sektoreh láá juohhum nk. sektioid (secções). Sektioh láá juohhum aassum soojijd, moh láá kaavpugeh, čuákkipääihih, siijdah jna.
left|310px
Viehâdâh
thumb|300px|Gabú, Guinea-Bissau nubben stuárráámus kaavpug Guinea-Bissau viehâdâh juáhhoo suulân čyeđe hiäimun, moh láá 99 % viehâduvâst. Stuárráámus uási viehâduvâst láá eennâmviljâleijeeh.
Veikkâ portugalkielâ lii-uv virgálâš kielâ, enâmustáá sarnum kielâ lii portugalkielâ kreoli. Nubbe almolâš kielâ lii fulanikielâ.
Kulttuur
Guinea-Bissau haaldâtlâš kielâ lii portugalkielâ, mii kiävttoo meid škoovlâst vyeliluokai maŋa. Kuittâg tuše häärvih sárnuh tom njyebžilávt.
Nils-Aslak Valkeapää
thumb|Nils-Aslak Valkeapää Nils-Aslak Valkeapää teikkâ Áillohaš lâi sämmilâš taaidâr, tivtâsteijee já jyeigee.
Palhâšumeh já tubdâstâsah
Valkeapää finnij elimis ääigi maaŋgâlágánijd palhâšuumijd. Ive 1985 sun finnij Sämirääđi kunneepalhâšume pargostis sämmilij pyerrin. Ive 1991 sun vuoitij Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume kirjestis Piäiváš, iäččám. Muáddi ive maŋeláá Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii sämimuusik palhâšume Áillohaš-palhâšume. Ive 1994 Oulu ollâopâttâh meridij nomâttiđ suu kunneetuáhtárin. Ive 1996 lâi Suomâ-palhâšume vuáru. Ovdâláá Valkeapää jämimis meid Laapi ollâopâttâh meridij nomâttiđ suu kunneetuáhtárin.
Vyevdirástágâš
Vyevdirástágâš (Turdus viscivorus) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Suomâ stuárráámus rástágâš.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Vyevdirástágâš lii 26–29 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 100–126 g. Ton selgi lii ränisruškâd já čuávji vielgâd. Čuávjist láá jurbâ čapis tiälhuh. Käŋŋirpuuzah láá vielgâdeh já kuhes pottâšist láá vielgis čievah. Vyevdirástágâš sulâstit ivnijdis peeleest laavlârástágáá, mut vyevdirástágâš lii stuárráb, čapisrástágáá matsâš.
Vyevdirástágáá lavlum sulâstit čapisrástágáá lavlum, mut tot lii jotelub já uánihub.
Vyevdirástágâš lii viehâ ärgis lodde. vasen|pienoiskuva|Vyevdirástágáá lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Vyevdirástágâš iälá masa ubâ Euroopist, Viestâr-Siberiast já Anatoliast sehe pááihui Koskâ-Aasiast já Himalaja viestâroosijn.
Šlaajâ pessee kuácceevuovdijn Maadâ-Suomâst Laapi räi. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 130 000–200 000 paarrâd.
Vyevdirástágâš tálvástâl Koskâ- já Viestâr-Euroopist. Lodde lii sehe peivi- já ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust iänáážin iho já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust iänáážin peiviv.
Lasanem
Vyevdirástágáá piervâl lii muorâst 0,5–10 m aloduvvâst. Piervâl lii rahtum oovsijn, jievjâmin já jáhálijn. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–5 mane já láálá taid 13–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 24–30 peeivi ahasiih. Motomin vyevdirástágâš ráhtá nube mááná kesi-syeinimáánust.
Raavâd
Vyevdirástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Castelplanio
Historjá
Castelplaniost šoodâi kaavpug ive 2007.
Siijdah
Borgo Loreto, Macine, Piagge já Pozzetto.
Transnistria ukrainakielâ
thumb|400px|Ukrainakielâ kuávlukielah Transnistria ukrainakielâ lii ukrainakielâ kuávlukielâ. Tot sárnoo Transnistriast, mii lii iäránâm oovtpiälálávt Moldovast. Vuáđulaavâs mield Transnistria virgáliih kielah láá ukrainakielâ lasseen ruošâkielâ já romaniakielâ.
1742
1742 (MDCCXLII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1740-lovo kuálmád ihe.
Ava Gardner
Ava Lavinia Gardner lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Čohčâmáánu 27.
Čohčâmáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 270. peivi (kárgámive 271. peivi). Ive loopân láá 95 peivid.
Ava Gardner
Eellim
Ava Lavinia Gardner šoodâi juovlâmáánu 24. peeivi 1922 Smithfieldist, Tave-Carolinast. Sust lijjii nelji uábi, Beatrice "Bappie" (1903–1993), Elsie Mae (1904–1987), Inez (1906–1981) já Myra (1915–2005), sehe kyehti viiljâ, Raymond (1908–1911) já Melvin Jonas "Jack" (1911–1981). Ava Garder lâi naaijâm kulmii: Mickey Rooneyin (1943–1943), Artie Shawáin (1945–1946) já Frank Sinatrain (1951–1957). Ava varrij ive 1955 Espanjan já ive 1968 Lontoon, kost sun aasâi jäämmim räi.
Karrieer
Ava Gardner algâttij karrieeris uánihisfiilmâin, já suu vuosmuš kuhes elleekove lâi Shadow of the Thin Man ive 1941. Ive 1946 Gardner finnij vuosmuu stuorrâ roolâ elleekooveest Whistle Stop. Siämmáá ive almostui elleekove The Killers, mast Avast šoodâi pegâlmâs.
1153
1153 (MCLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1150-lovo niäljád ihe.
1702
1702 (MDCCII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1700-ihelove kuálmád ihe.
1722
1722 (MDCCXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1720-lovo kuálmád ihe.
Sara Vuolab
Sara Kristine Vuolab (š. 1995) lii tavesämmilâš tihtâ- já kirječällee.
Palhâšumeh
Ive 2021 Vuolab finnij tihtâkirjestis Gárži Tabupalhâšume já čuávuváá ive Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume. Kirje lâi meid iävtukkâssân ive 2022 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšumán, mut ij vuáittám.
John André Eira
John André Eira teikkâ Mihkkala Jovnna Johan Mihkkala John André (š. skammâmáánu 6. peeivi 1991) lii tavesämmilâš musikkár já jyeigee, kote lii vuálgus Maasist.
Karrieer
Eira uásálistij ive 2014 GolleJietna-juoigâmkiišton já poođij nubben. Ive 2017 sun uásálistij vuossâmuu tove Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuásán, mon sun vuoitij. Čuávuváá ive sun uásálistij siämmáá uásán, mut taan tove sun ij vuáittám.
Eira lii jyeigee Gabba-juávhust, mast sun meid čuojât syntetisaattor já časkemčuojânâsâid. Oovtâst Gabba-juávhoin sun vuoitij ive 2022 Spellemann-palhâšume ärbivuáválii muusik luokkaast albumijnis Gabba.
Guyana
thumb Guyana kooperatiivlâš täsiväldi ađai Guyana täsiväldi teikkâ Guyana lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Georgetown.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Šapšâ
Šapšâ (Coregonus lavaretus) teikkâ sárnumkielâst tuše kyeli lii kyelišlaajâ, mii kulá luosâkuolij laahkon.
Šapšâ lii uáli maaŋgâhámásâš šlaajâ. Oovtâ jäävrist puáhtá eelliđ maaŋgah šapšâhäämih, main láá aaibâs ereslágán rááhtus, raavâd, šoddâmliähtu já kođolattim.
Suomâst láá ohtsis kuttâ ereslágán šapšâhäämi: ponnešapšâ, kárgušapšâ, jotteešapšâ, jävrišapšâ, planktonšapšâ já riäská. Lii kuhháá lamaš vižžen, ete láá-uv taah šapšâhäämih jieijâs šlaajah. Suomâst taah häämih láá almolávt luokittâllum siämmáá šlaajâ vuálá. Šaapšâi (Coregonus) suuvâ nubbe syemmilâš šlaajâ lii muikku.
Stuárudâh já häämi
Šaapšâst láá silbâivnásâš ertpeleh já ränis veepsih. Selgiveepsi já peeccih kooskâst lii luosâkuolijd tijpâlâš pyeidivepsi. Šaapšâ uáivi já njälmi láá viehâ uceh. Uccâ šapšâ sáttá sulâstittiđ muuiku, mut taid iärutteh tast, ete šaapšâ panalâs lii kuhheeb ko uálul já muuikust nubijkulij.
Eres šapšâhaamij olgohäämi lii uáli siämmáálágán já iäruh rumâšráhtusist láá viehâ uceh. Eres haamij stuárráámus iärun lii oovdemušâi äggilij silleepaanij meeri.
Aanaarjäävrist já motomijn Aanaarjäävri aldaaš jaavrijn eelih uccánâm šaapšah, moh kočoduvvojeh riäskán. Riäskáh láá táválávt váhá stuárráábeh ko muuikuh, mut kuittâg-uv vuálá 20 cm. Riäská lii tergâdis raavâd Aanaarjäävri kuávžurân já ráávdun.
Lavdâm
Šaapšâ lavdâm olleeđ Tave- já Koskâ-Euroopist Tave-Aasian. Mädimus tiettumkuávluh láá Aalpâin já Karpaatein. Tave-Amerikist euraasialâš šaapšâ sajanpuátá uáli siämmáálágán sildešapšâ (Coregonus clupeaformis). Arktisâš Tave-Amerikist já Siberiast eellih meid eres Coregonus-suuvâ šaapšah (om. muksunšapšâ, peledšapšâ já omulšapšâ).
Suomâst šapšâ lii levânâm ubâ enâmân, sehe meerâin já sisčácáduvâin. Luándulávt šaapšah láá kuuđđâm juuvâin, mut maaŋgâi soojij tot ij lah innig máhđulâš čäcivyeimilágádâsâi tiet. Ko lasanemmáhđulâšvuođah láá niävránâm lágádâsâi rähtim maŋa, te čácáduvváid láá ištâdum šaapšâid, vâi populaatioh siäiluččii eellimvuáimálâžžân. Ištâdmeh iä lah luhostum paijeentoollâd puoh haamijd, já maaŋgah šapšâhäämih láá tondiet uhkevuálásiih.
Nuorttâmeerâst eelih kyehti šapšâhäämi: kárgušapšâ já jotteešapšâ. Kárgušapšâ kođá meerâst, já jotteešapšâ jotá juuhân kuuđđâđ.
Lasanem
Šapšâ puátá lasanemahan 4-5 ive puárisin. Šapšâ kođá čohčâmáánust juovlâmáánun, ko čääsi liegâsvuotâ lii 2-5 °C. Jottee-, plankton- já ponnešapšâ kođeh juvváid, kiärgušapšâ káárgui alda já jävrišapšâ jáávrán. Kođo tábáhtuvá 0,5-4 meetter kieŋŋâlvuođâst, čunoi- teikkâ čievrâponneest. Ko šaapšah láá kuuđđâm, te toh poreh uáinusân pááccám kođo. Šapšâalgaah čalgeh kiđđuv siämmáá ääigi ko jieŋah vyelgih.
Čohčâmáánu 28.
Čohčâmáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 271. peivi (kárgámive 272. peivi). Ive loopân láá 94 peivid.
1143
1143 (MCXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1140-lovo niäljád ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1993 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1993.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2011 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2011.
Paprika
thumb|Paprikah Paprika (Capsicum annuum) lii šaddo, mon myerjih kiävttojeh sehe njadosin já puurrâmšaddon. Kiävttu lii šado šlaajâst kiddâ. Paprika lii vuálgus Meksikost. Tieđâlii nomâstis (annuum "oovtâihásâš") huolâhánnáá šaddo lii maaŋgâihásâš. Távjá tot šoddâduvvoo kuittâg oovtâihásâžžân.
Šoddâdem
Paprika väljejui Suomâst iivij 2005 já 2020 ive šaddon. Uŋgarist šoddâdeh ennuv paprika, tastko tot lii uŋgarlii purrâmušân tehálumos njados já Uŋgar aalmuglâšnjados.
Paprikast láá valjeeht jieškote-uvlágáneh šlaajah, moh pyehtih leđe ruopsâdeh, oranseh já fiskâdeh. Ruánáá paprikah iä lah vala laddâm, mut purâtteh.
Paprikast lii ennuv c-vitamin: 100 g ruánáá paprika siskeeld 120 mg c-vitamin, ruopsis paprika vuod suullân 180 mg. Puoh enâmustáá c-vitamin lii fiskis paprikast: 100 g fiskis paprika siskeeld paijeel 200 mg c-vitamin.
Macerata eennâmkode kieldah
Macerata eennâmkoddeest láá 55 kieldâd.
Kiirjâgloddááš
thumb thumb|Kiirjâgloddáá maneh Kiirjâgloddááš (Ficedula hypoleuca) lii livkkárij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ruškis kiirjâgloddáášniŋálâs iärut maaŋgâin eres ruškis uccâloddáin vielgis suájákovvoos vuáđuld.
Čohčâmáánu 30.
Čohčâmáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 273. peivi (kárgámive 274. peivi). Ive loopân láá 92 peivid.
1123
1123 (MCXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1120-lovo niäljád ihe.
Teuva
Teuva lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Teuvast ääsih 5 043 olmožid, já ton vijdodâh lii 556,05 km², mast 1,38 km² lii čääci. Teuva naaburkieldah láá Isojoki, Karijoki, Kurikka, Kauhajoki já Närpiö.
1133
1133 (MCXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1130-lovo niäljád ihe.
Teuva
Historjá
Teuva vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Rááhájävri
Rááhájävri teikâ Ráhujävri lii Avveel já Aanaar koskâsâš jävri. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 22,14 km², já čäcirääji kukkodâh lii 74,52 km. Čäsuáivi alodâh lii 132,0 m.
Teuva
Siijdah
Horonkylä, Kauppila, Korvenkylä, Luovankylä (Parra), Norinkylä, Perälä, Riippi, Salonpää, Teuva markkân já Äystö.
Rááhájävri
Nommâ
Rááhá lii toovlâš nissoon piivtâs, mii suoijij tuše čiäppát já rade. Nubbe máhđulâš čielgiittâs lii ráávuh, mii lii rievâ sulâstittee riäidu kárbá jođettem várás kiđđâtäälvi.
Castelraimondo
Castelraimondo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castelraimondost ääsih 4 453 olmožid. Ton vijdodâh lii 44,85 km², já alodâh 307 m. Castelraimondo naaburkieldah láá Camerino, Fiuminata, Gagliole, Matelica, Pioraco, San Severino Marche já Serrapetrona.
Uáinámušah
Castelraimondost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu Cassero-tornâ.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Brondoleto, Carsignano, Castel Santa Maria, Collina, Corneto, Crispiero, Ele, Piano di Rustano, Rustano, Sant'Angelo, Seano, Stroppigliosi, Torricella já Vasconi.
Kill Bill: Volume 1
thumb| Kill Bill: Volume 1 lii ive 2003 puáttám ovtâstumstaatâlâš elleekove, mon lii stivrim já čáállám Quentin Tarantino. Tot lii vuosmuš kyevti Kill Bill -elleekooveest. Jotkâuási Kill Bill: Volume 2 almostui čuávuváá ive.
Juonâ
Nissoon hejâmácuhist viälláá kappeli lättei alne vorrin. Morhedeijee juávkku lii irâttâm koddeđ suu. Sun muštâl juávhu hovdân, Billin, ete vuárdá päärni. Bill pááčá suu uáiván. Ko nissoon nelji ive maŋeláá koccáá koomast, sun meerrid, ete lii mavsâttem äigi. Sun ucâškuát ovtâi mild puoh juávhu jesânijd vâi piäsá mavsâttiđ sijjân.
Castelsantangelo sul Nera
Castelsantangelo sul Nera lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castelsantangelo sul Nerast ääsih 248 olmožid. Ton vijdodâh lii 70,67 km², já alodâh 780 m. Castelsantangelo sul Nera naaburkieldah láá Montefortino, Montemonaco, Norcia, Preci, Visso já Ussita.
Historjá
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Castelsantangelo sul Nera masa ollásávt:
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Gualdo, Macchie, Nocelleto, Nocria, Pian dell'Arco, Rapegna, Spina di Gualdo já Vallinfante.
1113
1113 (MCXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1110-lovo niäljád ihe.
Texas
Texas lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Austin já stuárráámuuh kaavpugeh láá Houston, San Antonio já Dallas. Texas lii sehe ässeelovo já vijđoduv mield nubben stuárráámus uásistaatâ. Ässeelovvoost tot páácá nubben Kalifornian já vijđoduvvâst Alaskan. Texasist ääsih aldeláá 30 miljovn olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Roovvâdmáánu 3.
Roovvâdmáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 276. peivi (kárgámive 277. peivi). Ive loopân láá 89 peivid.
Ryevdikuálááš
Ryevdikuálááš (Pungitus pungitus) lii kyelišlaajâ, mast láá seelgist 7–12 säggid, mut táválumosávt 9.
Stuárudâh já olgohäämi
Ryevdikuálááš lii 3–5 seenti kukkosâš, harvii paijeel 6 seenti. Ton eellimahe lii 1–3 ive.
Tiettum já eellimpiirâs
Ryevdikuálááš lijkkoo iälustiđ keessiv rido aldasijn já loppâkeesi tot sirdoo kieŋâlubboid čassijd. Eres uccâkuálái náálá ryevdikuálmihááh láá uáivádâhkyeleh.
Purrâmâš já šoddâm
Ryevdikuálááh iä rantustâl purrâmâšâs háárán. Toh poreh tom, mii lii kuás-uv kavnuumist. Purrâmâšliiston kuleh saveh, jieškote-uvlágáneh jäävri ponneest iälusteijee suovsah já mááđuh, čielgitävtittemeh, kyele meeinih já kyele čiivgah.
Nils Gaup
thumb|Nils Gaup thumb|Mikkel Gaup já Nils Gaup ive [[1988 Oscar-juhleest]] Nils Gaup (š. cuáŋuimáánu 12. peeivi 1955, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii taažâsämmilâš elleekovestivrejeijee já čaittâleijee. Suu tobdeh pyeremustáá stivrejeijen elleekuuvijn Ofelaš (1987), Hodet over vannet (1993) já Kautokeino-opprøret (2008).
Ofelaš lâi maailm vuosmuš kuhes sämmilâš já sämikielâlâš elleekove.
Sámi Grand Prix 2023 (album)
Sámi Grand Prix 2023 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 10. peeivi 2023 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2023 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.
Madagaskar
Madagaskar lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Antananarivo.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kill Bill: Volume 2
Juonâ
Nissoon lii koddám jo kyehti ulmuu suu listoost já juátká mavsâttem määđhis.
Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 241 árvustâlmist 84% láá miättáseh
Kiina
Kiina aalmugtäsiväldi teikâ Kiina lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Peking. Kiina lii ässeelovo mield maailm stuárráámus staatâ.
Eennâmtiätu
Jangtse lii Kiina kuhemus juuhâ. Ton kukkodâh lii suulân 6 300 km, já kulgâmvijđodâh lii suulân 1,8 miljovn km2. Jangtse lii maailm kuálmádin kuhemus juuhâ Amazon já Niili maŋa.
Kiina alemus vääri lii Mount Everest, mii lii meid ubâ maailm alemus vääri. Ton alodâh lii 8 848,86 m merâasseest. Mount Everest lii Himalaja váráduvâst, Nepal já Kiina koskâsii rääjist.
Šoŋŋâdâh
Šoŋŋâdâh lii subarktâlâš tavveen já trooppisâš mäddin.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávlulâš jyehim
Kiina lii juohhum 22 eennâmkoodán. Virgeomâhááh rekinisteh távjá Taiwan 23. eennâmkodden. Eennâmkuudij lasseen Kiinast láá meiddei 5 autonomisii kuávlu, 4 jiešhaaldâtlii kaavpug já 2 eromâšhaldâšemkuávlu. Autonomisijn kuávluin stuárráámus uási viehâduvvâst kuleh ucceeblovoaalmugáid. thumb|left|600px
Thaieennâm
thumb Thaieennâm lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Bangkok.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1786
1786 (MDCCLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1780-lovo čiččâd ihe.
1283
1283 (MCCLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1280-lovo niäljád ihe.
Jår’galæd’dji
Jår’galæd’dji teikkâ Jårgalæđđji Å/S lâi sämmilâš kirje- já muusiklájádâs Båtengist Tiänu kieldâst, Finnmarkist. Lájádâs vuáđudii Solbakk-viiljah: Lemet-Jon Aage, Lemet-Jon Ivvár já Lemet-Jon Jovnna. Jår’galæd’dji toimâ nuuvâi koŋkurssân ive 1988.
Muusikalbumij almostittem
Jår’galæd’dji almostitij vuossâmuu muusikalbum ive 1974. Maaŋgah lájádâs almostittem albumijn láá onnáá peeivi tavesämmilij klassikkoh tegu Nils-Aslak Valkeapää Vuoi, Biret-Maaret, Vuoi! já Dædnugádde Nuorat – Dædnugáddis. Tai lasseen Jår’galæd’dji almostitij meid tagarij artistij ko Ivnniiguin, Máze Nieiddat, Mattis Hætta, Biret Elle já Ann Jorid Henriksen albumijd.