cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kate Bush
Catherine "Kate" Bush (š. syeinimáánu 30. peeivi 1958, Kent, Lontoo, Ovtâstum kunâgâskodde) lii eŋlandlâš musiikkár já lávloo. Bush kulostui ive 1978, ko suu single "Wuthering Heights" pajanij Britannia listo njunošân. Ton maŋa sun lii almostittâm oovce studioalbumid.
Nuorâvuotâ já karrieer algâ
Catherine Bush šoodâi Kentist Lontoo alda ive 1958. Sun juuđij katolilâš Joseph's Convent Grammar School já máttááttâlâi jo pärnin piano já viivlu čuojâttem. Nuorrân sun čäliškuođij meid jieijâs pittáid. Bush eeji ustev Ricky Hopper tuubdâi Pink Floyd kitarist David Gilmour já finnij suu kuldâliđ 15-ihásâš Bush demoid. Maŋeláá Bush finnij Gilmour vievâst sopâmuš EMI-skiärrufinnoduvâst. Uđđâivemáánust 1978 almostui suu vuosmuš single "Wuthering Heights", mii finnij inspiraatio Emily Bronte siämmáánommâsâš romanist sehe eromâšávt tast rahtum elleekooveest, mon Bush lâi uáinám. Single pajanij Britannia listo njunošân já ton maŋa almostum vuosmuš album The Kick Inside (1978) sajan kulmâ. "Wuthering Heights" lâi vuosmuš nissoon nuotâstem, sanniittem já oovdânpyehtim single, mii pajanij Britannia listo njunošân.
Bush nubbe album Lionheart (1978) pajanij sajan kuttâ Britanniast já ij finnim siämmáálágán mielâstumvuođâ ko vuosmuš album. Maŋeláá sun eeđâi, ete The Kick Inside mielâstumvuođáin jotelis ávhástâllâm tiet album rähtimproosees lâi liijkás hoppuu já huolâttem. Ive 1979 kiiđâ ääigi Bush algâttij turnee, moos kuulâi ennuv tanssâm, teatraallâšvuotâ sehe muálkkáás čuovviittâs. Bush lâi ohtâ vuosmuin, kiäh kevttii kaabelttes mikrofon lávdástem ääigi. Kaabelttes mikrofon vievâst Bush puovtij lihâstâllâđ rijjâ lyeve alne. Turnee feilij ruttâlávt já tot lâi Bushân nuuvt lussâd, ete tot paasij suu áinoo turneen 37 ihán.
1980- já 1990-lovoh
Ive 1980 almostuvvii Bush nubbe top 5 -single "Babooshka" já siämmáá ive listo njunošân pajanâm album Never for Ever. Album lâi vuosmuš mast Bush lâi fáárust pyevtitmist já maŋeláá sun pyevtittij puoh albumijdis jieš. Čuávuvâš album The Dreaming (1982) lii kenski Bush keččâlâddâmvuálásumoš album. Tast kiävttoo ennuv Fairlight CMI -syntetisaattor, mon Bush lâi uáinám tolebáá Stevie Wonder konsertist. Album pajanij Britannia listo sajan kulmâ.
Porgemáánust 1985 Bush almostitij suu čuávuváá single "Running Up That Hill", mast šoodâi suu nubben enâmustáá kávpálávt miänástum single. Ton maŋa almostum album Hounds of Love pajanij Britannia listo njunošân já vuossâmuu keerdi meid Ovtâstum staatâi liiston. Uđđâivemáánust 1987 almostui nurâldâh The Whole Story, mast lijjii fáárust uđđâ versio "Wuthering Heightsist" sehe aaibâs uđđâ single "Experiment IV".
Čuávuvâš studioalbum The Sensual World (1989) pajanij Britanniast sajan kyehti. Album finnij meid merhâšittee promootio Amerikist, kost sun finnij sopâmuš Columbia Recordsist. Čuávuvâš album The Red Shoes miänástui-uv viehâ pyereest Ovtâstum staatâin ko pajanij listo sajan 28. Britanniast pyeremus saje lâi The Sensual World naalijn nubbe.
Kankaanpää
Kankaanpää lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Kankaanpääst ääsih 12 760 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 037,87 km², mast 16,75 km² lii čääci. Kankaanpää naaburkieldah láá Isojoki, Ikaalinen, Jämijärvi, Karvia, Kauhajoki, Parkano, Pomarkku, Pori, Sastamala já Siikainen.
Historjá
Kankaanpää vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1972.
Kieldâlahtemeh
Honkajoki kieldâ lohtui Kankaanpää kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi ive 2021.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ive 1992 sämikielâliih kirjeh
Ive 1992 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1992.
Nurmes táálunkieldâ
Nurmes táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Pielisjärvist assii 9 206 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 1 487,5 km² (tuše eennâm). Pielisjärvi naaburkieldah lijjii Juuka, Kuhmo, Nurmes, Pielisjärvi (ive 1973 rääjist Lieksa), Rautavaara, Sotkamo já Valtimo.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Nurmes táálunkieldâ lohtui Nurmesân.
Ässeeloho
Ive 1876 vuáđudum Nurmes kävppikielâ ässeeh láá fáárust Nurmes táálunkieldâ lovoin iivij 1880–1940. Ive 1908 Valtimo kieldâ iäruttui Nurmes táálunkieldâst.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Nurmes táálunkieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Lehtovaara (577 ässed Nurmes táálunkieldâ peln), Nurmes kuávdáščuákkipäikki (19 ässed Nurmes táálunkieldâ peln), Porokylä (2 392 ässed) já Sävikylä (201 ässed). Tain Lehtovaara já kuávdáščuákkipäikki lijjii uásild Nurmes kävppikieldâ peln.
Suomâ liputtempeivi
Virgáliih liputtempeeivih Suomâ lippuin
Tai lasseen motomin láá meid laseliputtempeeivih :
Vuáhádum liputtempeeivih
Vuáhádum liputtempeeivih iä asâttuu laavâst teikkâ asâttâsâst, mut täin peeivijn liputtem kuittâg avžuuttuvvoo. Helsig ollâopâttâh paijeentuálá listo tággáár liputtempeeivijn já almostit tom jyehi ive Suomâ staatâkalenderist. Suomâ sisašijministeriö lii ravvim, ete "pyeri liputtemkulttuur mield kannat vuáhádum liputtempeeivijn liputtiđ Suomâ lippuin siämmáánáál ko virgálijn liputtempeeivijn".
Ivveest láá tääl 13 vuáhádum liputtempeivid:
Njuhčâmáánu 19. peeivi 2021 Suomâ sisašijministeriö almottij, et ive 2023 rääjist ivveest láá kyehti vuáhádum liputtempeeivi lase.
1406
1406 (MCDVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1400-ihelove čiččâd ihe.
Appignano
Appignano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Appignanost ääsih 4 125 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,67 km², já alodâh 199 m. Appignano naaburkieldah láá Cingoli, Filottrano, Macerata, Montecassiano, Montefano já Treia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Appignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Forano.
Pello
Pello lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Pellost ääsih 3 330 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 864,66 km², mast 126,02 km² lii čääci. Pello naaburkieldah láá Kolari, Pajetuárnus já Ruávinjargâ.
Historjá
Pello vuáđudui ive 1867.
Čohčâmáánu 6.
thumb|[[Jane Addams 1920-lovvoost]] Čohčâmáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 249. peivi (kárgámive 250. peivi). Ive loopân láá 116 peivid.
1860
1860 (MDCCCLX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1860-lovo vuossâmuš ihe.
Yrjö Väisälä
Karrieer
Yrjö Väisälä luuvâi täsnitiettuu Helsig ollâopâttuvâst. Suu máttáátteijee lâi Anders Donner. Väisälä uásálistij Ursa vuáđđudmân ive 1921. Väisälä šoodâi Tuurku ollâopâttuv fyysiik professorin ive 1924. Ton lasseen sun lâi meid täsnitiettuu professor ive 1928 rääjist. Yrjö Väisälä nomâttui Suomâ Akatemia jesânin ive 1951.
Väisälä kavnâm asteroideh
Karrieer ääigi Väisälä kaavnâi 128 asteroidid:
Säämi kielâkäldee
Säämi kielâkäldee, meid tuše Kielâkäldee, lii sämiaalmug ohtâsâš kielâovtâspargorgaan, mon kielâäššitobdeeh pargeh sämikielâi oovdân. Säämi Kielâkäldee västid sämikieláid kyeskee tave-eennâmlii oovtâstpargo koordinistmist, naanoodmist já oovdedmist. Kielâkäldee ulmen lii sämikielâi kirje- já sárnumkielâ kulttuuräärbi siäiluttem, tipšom já ovdedem sehe sämikielâi siäiluttem, nanodem já ovdedem tienuuvt, ete siämmást váldojeh huámmášumán jieškođe-uv sämikielâ táárbuh, háástuh já resurseh. Säämi kielâkäldee tuáimá Taažâ Sämitiggetáálust, mii lii fijnâ stuorrâ vistekompleks kaskoo Kárášjuuvâ. Suomâ, Ruotâ já Taažâ Sämitiigij vuáđudem sämikielâi áámmát- já reesuurskuávdáš Säämi Kielâkäldee lii vuáđudum pisovâš jiečânâs toimâorgaanin Taažâ Sämitige ohtâvuotân ive 2022.
1496
1496 (MCDXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1490-lovo čiččâd ihe.
Säämi kielâkäldee
Säämi kielâkäldee aalgât fastâ tooimâs čohčâmáánu 4. peeivi 2023. Anarâškielâ kielâäššitobden lii väljejum Marja-Liisa Olthuis.
Cuáŋuimáánu 7.
thumb|right|[[Maailm tiervâsvuotâorganisaatio (WHO) logo]] thumb|[[Libya almostitij ive 1980 postâmeerhâ Maailm tiervâsvuotâpeeivi kunnen.]] thumb|right|[[Dag Hammarskjöld ive 1950-lovvoost]]
Cuáŋuimáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 97. peivi (kárgámive 98. peivi). Ive loopân láá 268 peivid.
Tábáhtusah
25px|Ovtâstum aalmugij lippu OA-peivi: Maailm tiervâsvuotâpeivi
Ive 1988 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1988 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 423 valastâlled (1 122 almajid já 301 nisonid) 57 enâmist, kiäh kištottâllii 46 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 29 mitalid: 11 kollemitalid, 9 silbâmitalid já 9 pronssimitalid.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Alberto Tomba vuoitij kyehti kollemiitaal Calgary tälviolympialijn ive 1988.]]
1476
1476 (MCDLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1470-lovo čiččâd ihe.
Tijdâtälvi
Tijdâtälvi (,, já ) lii Tove Jansson čäällim muumikirje, mast Muumistáálu morráán kaskoo tälvinaharis.
Eres kielah
Jansson čaalij kirje algâaalgâst ruotâkielân, já tot almostui ive 1957. Ive 1958 kirje almostui meid suomâkielân. Ive 2015 almostui Inker Susanna Nutti orjâlâškielâlâš jurgâlus. Ive 2019 almostuvvii Satu Moshnikoff jurgâlem nuorttâlâškielâlâš versio noomáin Moodrai täʹlvv já Uccpárnáá Vuoli Ilmar jurgâlem anarâškielâlâš versio noomáin Tijdâtälvi.
Tijdâtälvi jienâkirjen
Suomâkielâlii jienâkirjeest láá kyehti versio: ive 1958 Helena Lehtimäki luuhâm versio já ive 1989 Tytti Paavolainen luuhâm WSOY-versio. Paavolainen lii luuhâm meid suomâkielâ uđđâsub versioid. Ive 2016 jienâkirje almostui orjâlâškielân; tom luuvâi páádán Raili Pirinen. Jienâkirje ij vala kavnuu anarâškielân ige nuorttâlâškielân.
1804
1804 (MDCCCIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1800-ihelove viiđâd ihe.
1866
1866 (MDCCCLXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1860-lovo čiččâd ihe.
Jekaterinburg
thumb|Jekaterinburg thumb|Jekaterinburg
Jekaterinburg lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Jekaterinburg vuáđudui ive 1723.
Engi
Engi lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Engist ääsih 591 olmožid. Ton vijdodâh lii 40,70 km², já alodâh 812 m.
Seychelleh
Seychellij täsiväldi ađai Seychelleh láá suáluistaatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Victoria. Seychelleh láá ässeelovo mield Afrik ucemus staatâ. Tobbeen ääsih vuálá 100 000 olmožid. Seychellijn láá kulmâ virgálii kielâ: ranskakielâ, eŋgâlâskielâ já seychellij kreoli.
Engi
Historjá
Engi kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Penna San Giovanni
Penna San Giovanni lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Penna San Giovannist ääsih 1 011 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,08 km², já alodâh 630 m. Penna San Giovanni naaburkieldah láá Amandola, Falerone, Gualdo, Monte San Martino, Sant'Angelo in Pontano já Servigliano.
Cuáŋuimáánu 8.
Cuáŋuimáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 98. peivi (kárgámive 99. peivi). Ive loopân láá 267 peivid.
Penna San Giovanni
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Apollo-komovuotâskijppâ
thumb|250px|right|Apollo
Penna San Giovanni
Siijdah
Caselunghe, Crocifisso, Guerci, Magli, Pilotti, Saletta já Saline.
Apollo-komovuotâskijppâ
Apollo-komovuotâskijppâ lii ovtâstumstaatâlâš komovuotâskiijpâ, mii kevttui NASA mánudâšohjelmist ivij 1967–1973. Apollo-mánudâšohjelm rakettin kevttui Saturn V -rakkeet, mii lâi 110 meetterid kukke.
Rakettist vyelemužžân lijjii vittâ vuáimálii F1A-moottor, moh cokkiittuvvojii rakkeet pääččim ohtâvuođâst já moh uigii rakkeet pajas áimoid já komovuotân.
Kuálmád puudâ paajaabeln rakettist lâi lâi mánudâšmooduul, main astronautijn kyevtis (mánudâšmääđhi komendeijee já mánudâšmooduul kirdee) kirdijn já siäivoin Mánudáá asan. Mánudâšmodulist lijjii kyehti uási. Tain vyeleeb uási paasij Mánudáá asan Mánudáást vyelgidijn já paajeeb uási kiirdij Mánudáá aaseest maassâd stivrimmodulân. Ko mánudâšmooduul lâi porgâm pargoos, tot kočâttui meddâl tállân ton maŋa ko astronautkyevtis láin maccâm stivrimmodulân Mánudáást väzzim maŋa.
Mánudâšmooduul paajaabeln lâi huolâttâsmooduul, mast lijjii vuárhást määđhi ääigi taarbâšliih piergâseh. Huolâttâsmooduul lâi fáárust ubâ mánudâšmääđhist, já tot kočâttui meddâl eskin Eennâm asan maccâm ohtâvuođâst.
Rakkeet pajemuu uásist lâi stivrimmooduul, kost astronauteh urruu Mánudâžân kirdedijn. Tobbeen lâi saje kuulmâ astronautân: komendeijei (CMM), mánudâšmooduul kirdei (LMP) já stivrimmooduul kirdei (CMP).
Piandimeleto
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cavoleto, Monastero, Pirlo, San Sisto já Viano.
Ive nuorâ taaiđâr
thumb|Resirkulert-juávhu Emil Karlsen Riddu Riđđu -festivaalist Kove: Ørjan Marakatt Bertelsen thumb|right|Tiina Sanila-Aikio ive 2017 thumb|Adjágas-juávhu Lawra Somby já Sara Marielle Gaup [[Säämi aalmugpeivi|Säämi aalmugpeeivi ive 2012]] thumb|Slamtihtâčällee Ánná Káisá Partapuoli ive 2018
Ive nuorâ taaiđâr teikkâ Riddu Riđu ive nuorâ taaiđâr (, já ) lii taaiđâpalhâšume, mon Riddu Riđđu lii mieđettâm 18–25-ihásii sämmilii taidârân jyehi ive ive 2000 rääjist. Ovdâlist 15–18-ihásiih-uv puohtii meid uuccâđ.
Uđđâivemáánu 28.
thumb|Nicolas Sarkozy ive 2010 Uđđâivemáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 28. peivi. Ive loopân láá 337 peivid (kárgámive 338 peivid).
Uusikaarlepyy
Uusikaarlepyy lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Uusikaarlepyyst ääsih 7 487 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 675,20 km², mast 942,54 km² lii čääci. Uusikaarlepyy naaburkieldah láá Kauhava, Pedersöre, Pietarsaari já Vöyri. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Historjá
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh Uusikaarlepyy vuáđudui ive 1620.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1684
1684 (MDCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1680-lovo viiđâd ihe.
1664
1664 (MDCLXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1660-lovo viiđâd ihe.
1863
1863 (MDCCCLXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1860-lovo niäljád ihe.
1800
1800 (MDCCC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1700-lovo majemuš ihe já 1800-ihelove vuossâmuš ihe.
Eritrea
Eritrea lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Asmara.
Morfologia
Eritrea alemus vääri lii Dega, mii paijaan 3 047 meetter alodâhân.
Tullâväärih
Eritreast láá 7 tullâväärrid. Tain alemus lii Nabro (2 218 m), mon majemuš russoom lâi ive 2011. Stuárráámus uási Eritrea tullâvaarijn iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Jelgava
Historjá
Jelgavast šoodâi kaavpug ive 1573.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1983
1983 (MCMLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1980-lovo niäljád ihe.
Uzbekistan
thumb Uzbekistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Taškent.
Sierra Leone
Sierra Leone täsiväldi ađai Sierra Leone lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Freetown. Sierra Leone ránnjástaatah láá Guinea já Liberia.
Pennsylvania
Pennsylvania lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Harrisburg já stuárráámus kaavpug Philadelphia. Pennsylvania uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 12,8 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1560
1560 (MDLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1560-lovo vuossâmuš ihe.
1862
1862 (MDCCCLXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1860-lovo kuálmád ihe.
1799
1799 (MDCCXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1790-lovo majemuš ihe.
Njuhčâmáánu 14.
Njuhčâmáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 73. peivi (kárgámive 74. peivi). Ive loopân láá 292 peivid.
1644
1644 (MDCXLIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1640-lovo viiđâd ihe.
Tábáhtusah
thumb|left|Ive 1644 [[Almenähki|almenäähki siijđoh]]
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2003 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2003.
1540
1540 (MDXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1540-lovo vuossâmuš ihe.
Lappeenranta
Lappeenranta lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Lappeenrantast ääsih 72 563 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 723,56 km², mast 289,78 km² lii čääci. Lappeenranta naaburkieldah láá Imatra, Lemi, Luumäki, Miehikkälä, Ruokolahti já Taipalsaari.
Penza
thumb|Penza thumb|1800-lovo táálu Penzast
Lappeenranta
Historjá
Lappeenranta vuáđudui ive 1649.
Penza
Penza lii kaavpug Ruošâst.
Lappeenranta
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Annikkala, Anola (Joutseno), Anola (Lappee), Antamoinen, Armila, Eiskola, Haapajärvi, Haikala, Hanhijärvi, Hanhikemppi, Hartikkala, Haukilahti, Hietala, Hiivaniemi, Hirvisaari, Hujakkala, Hurtanmaa, Hyttilä (Lappee), Hyttilä (Säkkijärvi), Hyvättilä, Hyypiälä, Hämäläisenkylä, Häsälä, Ihaksela, Ihalainen, Iitiä, Illottula, Jokela, Joutseno, Juvakkala, Jänhiälä, Kahila, Kallola, Kanalampi, Kansola, Karhula, Karhusjärvi, Karjalaisenkylä, Karkkola, Karsturanta, Kasukkala, Kattelus, Kauskila, Kemppilä, Kesola, Kiiala, Kilpiänsaari, Kohoniemi, Kokkila, Kontu, Korkia-aho, Korvenkanta, Korvenkylä, Kotola, Kourula, Kourulanmäki, Kouvola, Kuurmanpohja, Kähärilä (Joutseno), Kähärilä (Lappee), Kähärilä (Nuijamaa), Kälvelä, Kärki, Laakkola, Laapio, Lahnajärvi, Laihala, Laihia, Lappeenranta, Lapvesi, Lasola, Lauritsala, Lavola (Lappee), Lavola (Säkkijärvi), Lempiälä, Lensula, Leppälä, Liikka, Lipiälä (Joutseno), Lipiälä (Lappee), Loukola, Luukkala, Luukulkkula, Lyytikkälä, Maajärvi, Marttila, Melkola, Meltola, Mentula, Metsäkansola, Mietinsaari, Mikonsaari, Monola, Montola, Mustola, Muukkola, Muurola, Myllylä, Myllärilä, Myrä, Mäkelä, Nevala, Nuijamaa, Nurmela, Nyrhilä, Nyrkkölä, Oikkola, Ojala, Paakkala, Pahloinen, Pajarila, Parjala, Parkkarila, Partala, Pelkola, Penttilä (Joutseno), Penttilä (Lappee), Piutula, Pohjola, Purala, Pätilä, Rantala, Rapattila, Rapattilajärvenpää, Rasola, Ravattila, Rikkilä, Roiskola, Ruohiala, Ruokola, Rutola, Ryösölä, Saarniala, Saikkola, Saviniemi, Seppälä, Sinkkola, Sirkjärvi, Skinnarila, Soljola, Suikinsilta, Sunila, Suokumaa, Suomalainen, Suurkorva, Säämälä, Taalikkala, Tapavainola, Temola, Tiimola, Timperilä, Tirilä, Tiuruniemi, Toikkala, Toivarila, Tujula (Joutseno), Tujula (Lappee), Tukiala, Turkkila, Törölä, Vainikkala, Vesikkola, Vihtola, Vilkjärvi, Villala, Virkkilä, Väkevälä, Ylijärvi já Yllikkälä.
1861
1861 (MDCCCLXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1860-lovo nubbe ihe.
Lou Reed
Lewis Allan "Lou" Reed lâi ovtâstumstaatâlâš musikkár. Suu tobdeh eromâšávt The Velvet Underground -juávhu lávlon/kitaristin, mon lasseen sust lâi meid merhâšittee soolokarrieer.
The Velvet Undergroundáin
The Velvet Underground almostitmeh láá luvâttâllum juávhu jieijâs artikkâlist.
Erkki Itkonen
thumb|Erkki itkonen ive [[1981]] Erkki Esaias Itkonen lâi syemmilâš kielâtotkee. Totken sun lâi ubâ 1900-lovo merhâšitteemus fennougrist.
Syeinimáánu 10.
Syeinimáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 191. peivi (kárgámive 192. peivi). Ive loopân láá 174 peivid.
1520
1520 (MDXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1520-lovo vuossâmuš ihe.
1624
1624 (MDCXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1620-lovo viiđâd ihe.
Cuáŋuimáánu 9.
thumb|[[Lil Nas X ive 2019]] thumb|[[Fallingwater-viäsu, mon Frank Lloyd Wright lii vuávám]]
Cuáŋuimáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 99. peivi (kárgámive 100. peivi). Ive loopân láá 266 peivid.
Uáivikaavpug
thumb|250x250px|Staatah, moi uáivikaavpug ij lah staatâ stuárráámus [[kaavpug.]] Uáivikaavpug lii jiečânâs staatâ teikkâ eres haldâšemkuávlu kuávdáš, kost láá táválâvt staatâhaldâttuv váldutooimah nuuvtko haldâttâs já parlament. Táválâvt uáivikaavpug lii staatâ stuárráámus kaavpug.
Staatâin pyehtih leđe maaŋgah uáivikaavpugeh, main láá eres tárguttâsah. Ovdâmerkkân Vuáládâhenâmij vuáđulavâlâš uáivikaavpug lii Amsterdam, mut Haag lii staatâ haaldâtlâš kuávdáš ko tobbeen láá Vuáládâhenâmij parlament já ministeriöh, eres staatâi ambassaadeh já alemus riehti.
Lii meiddei máhđulâš, et staatâst ij lah uáivikaavpug ollágin. Ovdâmerkkân Nauru täsivääldist ij lah uáivikaavpug ollágin.
1442
1442 (MCDXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1440-lovo kuálmád ihe.
Jemen
thumb Jemen lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Sanaa.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Cuáŋuimáánu 10.
Cuáŋuimáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 100. peivi (kárgámive 101. peivi). Ive loopân láá 265 peivid.
Duvva, Áilen Niga Elle ja Aillohaš
Juoigamat lii tavesämmilij jyeigei Nils-Aslak Valkeapää, Áilen Niga Elle já Duvva ohtsâš studioalbum. Tom almostitij Hi-Hat LP-skiärrun (HILP 112) ive 1976.
Porgemáánu 19.
Porgemáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 231. peivi (kárgámive 232. peivi). Ive loopân láá 134 peivid.
Ive 1999 sämikielâliih kirjeh
Ive 1999 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1999.
Cuáŋuimáánu 23.
Cuáŋuimáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 113. peivi (kárgámive 114. peivi). Ive loopân láá 252 peivid.
Tábáhtusah
Irjánpeivi
1436
1436 (MCDXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1430-lovo čiččâd ihe.
1416
1416 (MCDXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1410-lovo čiččâd ihe.
Listo algâamnâsijn
Taat lii listo algâamnâsijn.
Kyevtsáigusâš RNA-viruseh
Kyevtsáigusâš RNA-viruseh (dsRNA-viruseh) láá juávkku virusijn, moi árbádâh šadda kyevti RNA-sááigust, moh láá ponjásâm kyeimi kyeimis pirrâluvâi. Taat virusjuávkku juáhhoo ain kuuđâ hiäimun, main stuárráámus lii Reoviridae. Taan juávhu virusijn láá uáli jieškote-uvlágán árbáduvah, viruspartikkâlij ráhtuseh já iššeediäláneh. Motomeh viruseh njuámuh ulmuid (om. rotaviruseh). Nubeh viruseh vuod njuámuh elleid, šaddoid, kuobbâráid teikâ bakteeráid.
Ersäkielâ
Ersäkielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Kyevtsáigusâš RNA-viruseh
Merhâšittee kyevtsáigusâš RNA-viruseh láá ovdâmerkkân rotavirus, mii toovvât luččâtaavdâ; BTV-virus, mii toovvât nk. čuovjisnjuovčâtaavdâ; IBD-virus, mii njuámu kaanijd já Φ6-bakteervirus, mii njuámu Pseudomonas-bakteeráid.
Ersäkielâ
Ersäkielâ pustaveh
Ersäkielâst láá 33 pustavid.
Uáivikaavpugkuávlu
thumb|350px|tevkisčuovjis kuávlu lii uáivikaavpugkuávlu já kuovgisčuovjis kuávlu [[Helsig metropolkuávlu.]]
Uáivikaavpugkuávlu (suomâkielân: pääkaupunkiseutu, uán. PK-seutu ) lii kuávlu maadâ-Suomâst. Toos kuleh 4 kaavpug: Helsig, Espoo, Kauniainen já Vantaa.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1962 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1962.
Uáivikaavpugkuávlu
Vittâ Suomâ 15 ollâopâttuvâin láá uáivikaavpugkuávlust.
Lapua
Lapua lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lapuast ääsih 14 330 olmožid, já ton vijdodâh lii 750,78 km², mast 13,63 km² lii čääci. Lapua naaburkieldah láá Alajärvi, Kauhava, Kuortane, Lappajärvi já Seinäjoki.
Historjá
Lapua vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alahella, Alanurmo, Haapakoski, Hellanmaa, Hirvijoki, Honkimäki, Hyyppä, Härsilä, Karhunmäki, Kauhajärvi, Kiviristi, Koskikylä, Lakaluoma, Lapua markkân, Liuhtari, Länsikylä, Mustamaa, Myllykylä, Männikkö, Ojutkangas, Paavola, Pouttu, Raamattu, Ritakallio, Ritamäki, Ruha, Saarenkangas, Siirilä, Tamppari, Teora, Tiistenjoki, Toijanniemi, Välilä já Ylikylä.
Ive 1972 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1972 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 006 valastâlled (801 almajid já 205 nisonid) 35 enâmist, kiäh kištottâllii 35 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 8 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 3 pronssimiitaal.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Ondrej Nepela vuoitij oovtâ kollemiitaal Sapporo tälviolympialijn ive 1972.]]
Helen Türk
Helen Türk (š. 1987 ) lii eestilâš totkee já lingvist, kii lii tutkâm anarâškielâ fooneetlávt. Sun valmâštui filosofia maisterin ive 2013 Tartto ollâopâttuvâst já filosofia tuáhtárin ive 2019 siämmáá ollâopâttuvâst.
Tieđâliih artikkâleh
Helen Türk lii čáállám čuávuváid tieđâlijd artikkâlijd :
The ternary contrast of consonant duration in Inari Saami
Artikkâl noomâst leijee sääni “ternary” uáivild tom, et anarâškielâst lii kuulmâ tääsi kontrast: kukke, pelikukke já uánihâš. Suomâkielâst lii kyevti tääsi kontrast: uánihâš já kukke.
Taat lii taggaar uánihis tutkâmraapoort. Aalgâst lii abstrakt, talle lii laiđiittâs. Laiđiittâsâst lii čielgejum jotelávt tot, maht anarâškielâ jienâdâhsysteem tuáimá, magareh kukkoduvah anarâškielâst láá já maht kukkoduvah láá merkkejum (kukkodâhmeerhah).
Talle lii taggaar “Materialeh já metodeh” -nommâsâš pittá, mast lii čielgejum tot, magareh materialeh já magareh metodeh láá kiävtust. Nelji informant uásálistii taan tutkâmušân. Puoh informanteh láá puáris almaah, kiäi eenikielâ lii anarâškielâ. Puoh informanteh mättih suomâkielâ. Kulmâ informant mättih meiddei pajekielâ já eŋgâlâš-/saksakielâ. Puoh tutkâmušâst kieđâvuššum säänih láá 2-staavvâlsiih já toi vuossâmuu staavvâl vookaal lii uánihâš. Iskossäänih láá pieijum celkkui siisâ, já lii tutkum tot, magareh iäruh láá šoddâm informantij kooskâst.
Kuálmád pittá oovdânpuáhtá tutkâmpuátusijd. Lii merkkejum, mon kuheh láá vokaleh já konsonanteh: vuossâmuu staavvâl vookaal, kuávdáškonsonant, nube staavvâl vookaal já máhđulâš algâkonsonant. Kukkoduvah láá millisekuntij mield mittedum. Ton lasseen lii čielgejum tot, maht vokalij kukkodâh vaaigut konsonantij kukkodâhân já nubijkulij maht konsonantij kukkodâh vaaigut vokalij kukkodâhân.
Maidsun puátuseh talle merhâšeh? Loppâpuáđus taan tutkâmušâst lii tot, et anarâškielâst konsonantij kukkodâh lii čonâsist pirâstittee vokalij kukkoduvváid. Jis vokaleh kukkoh, te konsonant uánnán. Já nubijkulij jis vokaleh uánáneh, te konsonant kukko. Vuossâmuš staavvâl vookaal lii merhâšitteht kuhheeb ovdil uánihis konsonant tâi konsonantovtâstume ko ovdil kuhes konsonant tâi konsonantovtâstume. Já nube staavvâl vookaal lii merhâšitteht kuhheeb uánihis konsonant tâi konsonantovtâstume maŋa ko kuhes konsonant tâi konsonantovtâstume maŋa.
1396
1396 (MCCCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1390-lovo čiččâd ihe.
Cuáŋuimáánu 11.
Cuáŋuimáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 101. peivi (kárgámive 102. peivi). Ive loopân láá 264 peivid.
Sievi
Sievi lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Sievist ääsih 4 889 olmožid, já ton vijdodâh lii 800,56 km², mast 13,42 km² lii čääci. Sievi naaburkieldah láá Haapajärvi, Kalajoki, Kannus, Lestijärvi, Nivala, Reisjärvi, Toholampi já Ylivieska.
Historjá
Sievi vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Haikolankylä, Jokikylä, Jyrinki, Järvikylä, Karjula, Kiiskilä, Korhoskylä, Kukonkylä, Leppälä/Lahdenperä já Sievinkylä.
1621
1621 (MDCXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1620-lovo nubbe ihe.
Syeinimáánu 19.
Syeinimáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 200. peivi (kárgámive 201. peivi). Ive loopân láá 165 peivid.
Jerusalem
thumb|Jerusalem Jerusalem lii Israel stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2004 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2004.
Uárji-Virginia
Uárji-Virginia lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Charleston.
1376
1376 (MCCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1370-lovo čiččâd ihe.
1356
1356 (MCCCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1350-lovo čiččâd ihe.
2010
2010 (MMX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 2010-lovo vuossâmuš ihe.
Porgemáánu 11.
Porgemáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 223. peivi (kárgámive 224. peivi). Ive loopân láá 142 peivid.
Cuáŋuimáánu 12.
Cuáŋuimáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 102. peivi (kárgámive 103. peivi). Ive loopân láá 263 peivid.
Riehtitääsi
Riehtitääsi (,, teikkâ instanssi, ) uáivild tuámustoovli sajattuv riehtitääsihierarkiast. Táválávt äšši piäijoo joton tuámustoovlist, mii lii vyelemuu ađai vuossâmuu riehtitääsist. Tuámustoovli adelâm čuávdus maŋa puáhtá uuccâđ áášán nubástus čuávuváá riehtitääsist.
Tuámustoovlih Suomâst
Suomâst tuámustoovlih juáháseh almolijd tuámustovlijd, haldâttâhtuámustovlijd já sierânâstuámustovlijd. Täin lii jieijâs riehtitääsioornig.
Almolâš tuámustoovlih
Suomâst almolijn tuámustovlijn láá 3 sierâ riehtitääsi, moh riehtitääsioornigist maneh vyelemuu tääsist alemuu táásán:
Almolijn tuámustovlijn kieđâvušeh rijdo- já rikosaašijd sehe eres ucâmušaašijd.
Escaldes-Engordany
Escaldes-Engordany lii kieldâ Andorrast. Escaldes-Engordanyst ääsih 14 724 olmožid. Ton vijdodâh lii 30 km², já alodâh 1 050 m.
Sámi Grand Prix 2023
Sámi Grand Prix 2023 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 8. peeivi 2023 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 33. tohe, ko kišto uárnejui. Njuhčâmáánu 10. peeivi 2023 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Siämmáá peeivi DAT almostitij ive 2023 nurâldâhskiärru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Juoigâmuási vuoitij maadâsämmilâš Saara Hermansson loddejuáigusáin Goeksege, kii vuoitij meid ive 2019 Sámi Grand Prix, mut talle sun vuoitij lávlumuási. Lávlumuási vuoittijn tavesämmiliih Mihka já Andreas pittáin Ále guođe mu. Sunnust Andreas uásálistij meid ive 2022 kišto lávlumuási kollefinalân SOÁ-muusikjuávhu jesânin, mut muusikjuávkku táppái Ingá-Máret Gaup-Juuson.
Serie B 1929–1930
Serie B 1929–1930 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 1. paje. Tot aalgij roovvâdmáánu 6. peeivi 1929 já nuuvâi syeinimáánu 6. peeivi 1930.
Sámi Grand Prix 2023
Formaat
Kiišton puáhtá uásálistiđ tuše uđđâ pitáigijn, moh láá monnii sämikielân já moh iä lah ovdâlist almostum. Pitáh oovdânpuáhtojeh konsertist pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv ađai cuáŋuimáánu 8. peeivi Báktehárji-maaŋgâtooimâhaalist. Siämmást livekonsert čáittoo njuolgâ vuolgâttâssân meid NRK 1:st, NRK TV:st já radio peht. Vuolgâttâs puáhtá keččâđ já vyeittee puáhtá jienâstiđ kost peri maailmist.
Serie B 1929–1930
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud.
Sámi Grand Prix 2023
Jođetteijeeh
Ive 2023 kišto jođetteijen láin sämmilâš Agnete Saba já Ole Mathis Sara Nedrejord.
Serie B 1929–1930
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1930–1931 Prima Divisione 1930–1931
Sámi Grand Prix 2023
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. Ive 2023 lávlumuási lâi vuossâmužžân já juoigâmuási nubben. Juoigâmuási maŋa Emil Karlsen, Jan Ole Hermansen já Dear Sara juoigii ive 2002 jáámmám Simona Máhtte kunnen. Katarina Barruk já Hildá Länsman lávdástáin kollefiinaal jienâstem ääigi.
Serie B 1929–1930
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Sámi Grand Prix 2023
Juoigâmuási uásálisteeh
Juoigâmuásist lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij Saara Hermansson. Sun juoigâi maadâsämikielâg pittáin Goeksege. Nubben lâi Anders Isak Oskal orjâlâškielâg pittáin Sara Máijja Oskal.
Esanatoglia
Esanatoglia lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Esanatogliast ääsih 1 923 olmožid. Ton vijdodâh lii 47,91 km², já alodâh 495 m. Esanatoglia naaburkieldah láá Fabriano, Fiuminata já Matelica.
Sámi Grand Prix 2023
Juoigâmuási uásálisteeh
Kollefinalân peesáin Saara Hermansson pitáinis Goeksege já Anders Isak Oskal pitáinis Sara Máijja Oskal.
Esanatoglia
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sámi Grand Prix 2023
Lávlumuási uásálisteeh
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoittijn Mihka já Andreas. Suoi lávloin orjâlâškielâg pittáin Ále guođe mu. Nubben lâi Máret Áile orjâlâškielâg pittáin Ráhkis hoavda.
Kollefinalân pessii Mihka já Andreas pitáinis Ále guođe mu já Máret Áile pitáinis Ráhkis hoavda.
Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2023 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Maj-Lis Skaltje.
Bálvvoslatjna
Bálvvoslatjna — Room of Worship lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine já suu muusikjuávhu kuuđâd studioalbum. Tom almostittii ive 1998 Antilles já Lean Euroopist.
1336
1336 (MCCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1330-lovo čiččâd ihe.
Latvia
Latvia lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Riika.
Latvia aalmuglâšsymboleh
pienoiskuva|180px|vasen|Pešnirihhááš lii Latvia aalmuglâšlodde. Latvia aalmuglâšlodde lii pešnirihhááš.
Mitlödi
Mitlödi lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Mitlödist ääsih 1 033 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,25 km², já alodâh 504 m.
Historjá
Mitlödi kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Ive 2000 sämikielâliih kirjeh
Ive 2000 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2000.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2021 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2021.
Juovllaide
Juovllaide lii ive 1987 almostum Mari Boine já Áŋŋel nuorat -juávhu studioalbum, mast láá orjâlâškielâg juovlâlavluuh.
Musikkáreh
Áŋŋel nuorat:
Siikajoki
Siikajoki lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Siikajokist ääsih 5 093 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 653,89 km², mast 602,28 km² lii čääci. Siikajoki naaburkieldah láá Hailuoto, Liminka, Lumijoki, Raahe já Siikalatva.
Historjá
Siikajoki vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hartaanselkä, Heinolahti, Jauhoniemi, Karinkanta, Keskikylä, Kivijärvi, Kuivaniemi, Luohua, Merikylä, Paavola, Relletti, Revonlahti, Ruukki, Saarikoski, Siikajoenkylä, Tauvo, Tuomioja já Ylipää.
Cuáŋuimáánu 13.
Cuáŋuimáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 103. peivi (kárgámive 104. peivi). Ive loopân láá 262 peivid.
Vuorâččâsah
Vuorâččâsah (Corvidae) lii loddehiäimu. Vuorâččâsah láá ain lamaš uáinojeijee haškâlodeh, mii čielgee toi noomâi čielgâsvuođâ. Suomâst tiättojeh oovce vuorâččâsšlaaijâd, main käävci kávnojeh Säämist. Säämi vuorâččâslodeh láá ruošâkáránâs, kuávská (suom. kuukkeli), lädikuávská (suom. harakka), pähkinhakki (suom. pähkinähakki), näkki (suom. naakka), čapisvuorâččâs (suom. mustavaris), vuorâččâs (suom. varis) já káránâs (suom. korppi).
Nomâttâsah
Vuorâččâsluudijn puáris nommâ lii lamaš kuávskást, vuorâččâsâst já káránâsâst, maid juáháš tobdá siämmáin noomáin.
Näkki kávnoo tuše E. W. Borg aapiskirjeest Anar Sämi Kiela Aapis Kirje ja Doktor Martti Lutherus Ucca Katkismus (1859), kost kirje algâsiijđoin láá čielgejum sämipuustaveh já toi kevttim. Puustavij ohtâvuođâst láá koveteevstah, moin oovtâst lohá Naakka parkuu - Näkki parku. Vyerdimist lii, et taat nommâ lii mahtnii punjâstum suomâkiel nomâttâsâst, tastko näkki ij lah Säämist táválâš lodde. Toos lii sáttám mahtnii meiddei vaiguttiđ almenähki-sääni myenster.
Lädikuávská nomâttâs vuod kávnoo vuosmuu keerdi jo Nordling loddenommâlistoost 1898 já tastmaŋa maaŋgâin eres-uv sänilistoin.
Ruošâkáránâs nommâ lii čuuvtij uđđâsub: tot kávnoo esken Vuoli Ilmar loddenommâlistoost (Anarâš-lostâ, kesimáánu 1990). Taat nomâttâs lii valdum njuálgulovnân orjâlâškiel noomâst ruoššagáranas, mii lii lamaš lädikuávská paldâlâsnommâ. ILWB addel koččâmušmerháin ruošâkáránâsân noomâ ciske, mii kuittâg Lesk-Ant Uulá mield lii lamaš miinii kuáskimluudijd.
Pähkinhakki já čapisvuorâččâs: Säämist härvinâš lodeh - lává finnim noomâs esken loddenoomâi systemaatlâš vuáhádutmist.
Oskomušah
Vuorâččâsluudijn kuávskán, vuorâččâsân já káránâsân láá labdasâm oskomušah já maináseh. Kuávská lii lamaš sämmiláid luhopyehtee lodde já nuuvt lojes lodde, ete tot porá kieđâst. Tovlááh ulmuuh uskuu, et kuávskáin lâi sirdâšum ovdebij miäcásteijei siälu já et lodde tondiet puátá tiervâttiđ ulmuu. Eromâšávt meccipivdei kuávská uáinim lii tiättám luho. Pááihui láá meiddei merkkejum pajas tiäđuh, et kuávská uáinim lii tiättám hyenes luho.
Vuorâččâs vist lii pegâlmâs jienâstis. Ko Sivnedeijee juovij luddijd lávlumjienâid, sun adelij juáhážân suvrâm, mii meridij lode lávlumjienâ. Vuorâččâs lâi kuittâg nuuvt mášuttem ige vuárdám jieijâs vuáru. Tot niistij nube loodán uáivildum suvrâm já njielâstij tom čuávjásis. Mut suvrâmba tarvanij-uv čuddui – uccást ij lodderiäpu aavhâ toos. Sivnedeijee ráŋgášij vuorâččâs já adelij toos jiennân tuš rááhumjienâ.
Siämmáá fastes jienâ lii káránâsâst. já táválávt tom kuullâm lii tiättám hyene. Káránâs itteem šiiljon lii ennustâm jäämmim. Sämmilâžân káránâs lii kuittâg taggaar lodde, mast lii čižetsuájá vyelni luhotolge já jis tom finnee, te uážžu káránâs adalduvâid: puorijd ááicuid, stuorrâ salâsijd já nuáidinaavcâid. Já káránâsâst lii tiäđust-uv ain suu jieijâs äigi: káránâsitten - ij kuássin!
2013
2013 (MMXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 2010-lovo niäljád ihe.
Áŋŋel nuorat
Áŋŋel nuorat lâi tavesämmilâš muusikjuávkku Aŋŋelist.
Eschen
Eschen lii kieldâ Liechtensteinist. Eschenist ääsih 4 385 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,38 km², já alodâh 452 m.
Perho
Perho lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Perhost ääsih 2 726 olmožid, já ton vijdodâh lii 775,19 km², mast 27,32 km² lii čääci. Perho naaburkieldah láá Alajärvi, Halsua, Kinnula, Kivijärvi, Kyyjärvi, Lestijärvi, Veteli já Vimpeli.
Historjá
Perho vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alajoki, Haukka, Humalajoki, Jänkä, Kivelä, Kivikangas, Kellokoski, Kokkoneva, Korkiakangas, Korpela, Liukko, Mehtä-Poranen, Mustamaa, Mäkelä, Mökälä, Möttönen, Oksakoski, Peltokangas, Perho markkân, Salamajärvi já Taipale.
Cuáŋuimáánu 14.
Cuáŋuimáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 104. peivi (kárgámive 105. peivi). Ive loopân láá 261 peivid.
Uđđâ-Kaledonia
thumb|Uđđâ-Kaledoniast kevttum liipuh thumb|Uđđâ-Kaledonia sajadâh Uđđâ-Kaledonia lii Ranskan kullee kuávlu maadâviestâr keejist Kuálhismeerâ, suulân 628 km máádás Vanuatust já 1 210 km nuortâs Australiast.
Uđđâ-Kaledonia lii ornim kuohtii aalmugjienâstem jiečânâsvuođâst. Vuosmuu keerdi ive 2018 já uđđâsist ive 2020. Jienâstemijn láá meridâm pissoođ uássin Ranska. Taah jienâstemeh láá uási ive 1998 rahtum sopâmuš, moin Uđđâ-Kaledonia finnij eenâb jiešhaldâšem ko Ranska eres epijiečânâs kuávluh, já mii jooskâi konflikt separatistij já toi, kiäh halijdii pissoođ uássin Ranska, kooskâst.
Uđđâ-Kaledonia ekonomia vuáđđun láá ereslágán metallij, eromâšávt nikkel, pyevtittâs sehe mađhâšem. Tai lasseen merhâšittee roolâ lii meid Ranska máksám išeruuđâst, mii lii 1,5 miljard eurod ivveest já västid paijeel 15 % Uđđâ-Kaledonia bruttoaalmugpyevtittâsâst.
Uđđâ-Kaledonia haaldâtlâš jyehim
Uđđâ-Kaledoniast láá 3 prooviins, moh láá juohhum 33 kieldân.
Vyesimáánu 26.
Vyesimáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 146. peivi (kárgámive 147. peivi). Ive loopân láá 219 peivid.
788
788 (DCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 780-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Mazu Daoyi
Uđđâ-Seeland
thumb| Uđđâ-Seeland (, māorin Aotearoa) lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Wellington.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Vildâšahe
Vildâšahe (Sus scrofa) lii kyeppirelleid kullee stuorrâ šahešlaajâ. Tot lii maaŋgâi mutâ ij puoh lojes šoovij vuáđunäällin. Vildâšave válduášálâš eellimkuávlu lii Euraasia liähmus lostâmeccistielâs. Suomân vildâšahe lii lavdâm Eestienâmist já Ruošâst 1900-lovo pelimudo rääjist, mutâ tot lii vala-uv uáli jo härvinâš.
Luodah
Vildâšave jyelgiluodah láá siämmáásullâsiih ko lojes šave luodah. Luándust taid puáhtá sehhiđ sorvâellei luoddáid. Luodâi lasseen vildâšahe kuáđá enâmân ennuv eres-uv meerhâid alnees (om. skurbâmmeerhâid).
Lavdâm
Suomâst nääli iälust iänááš nuorttâ- já maadânuorttâoosijn, já stuárráámuin čurruin láá aldasáid 30 ohtâgâssâd. Ruošâst puátih jyehi ive vala lase ohtâgâsah. Ton lasseen motomeh ohtâgâsah kárgájeh tyellitälli sehe Ruošâst já Suomâst leijee kaardijn. Vildâšoovij tälvipiemmâm lii išedâm nääli lasanem, já pááihui tot lii lamaš joba eellimiähtu. Suomâ vildâšahenääli lâi ive 2016 Suomâ pivdokuávdáá mield suullân 2 000–3 000 ohtâgâssâd. Ive 2020 Luánduriggodâhkuávdáá áárvu mield tot lâi 1 400 ohtâgâssâd.
Eellimpiirâs
Vildâšaveh iälusteh jieškote-uvlágánijn eellimpirrâsijn, ovdâmerkkân liähmus já trooppisâš šoŋŋâduvvâst, miestâkoškejolgádâsâin já arvemeecijn. Šlaajâ pivnohist meeci, mutâ vildâšaveh tiättojeh meid jolgâdis kuávluin, jis aldasijn lii čääci já muorâi adelem syeji.
Lattim
Vildâšaheores iälá táválávt ohtuunis, sierânisorron. Vildâšaheores kuáđá čurruu, ko tot šadda suhâjuátkimahan, já puátá maassâd talle ko niŋálâsah kieimih, mii táválávt tábáhtuvá juovlâmáánust. Ko kieimâm lii nuuhâm já sovâttempargo lii porgum, te oráseh mäccih maassâd jieijâs elimân. Niŋálâsah, nuorah já čiivgah joteh táválávt čurruin. Čurruu reeviir vijđodâh lii suullân 10–20 km². Vildâšaveh láá joođoost enâmustáá iho. Toh vyejetteh vajalijdis čalamijguin já pyehtih leđe varâliih ulmuid-uv talle ko toh láá hávádum. Meid niŋálâs, mii piälušt čiivgâid, puáhtá leđe aggressiivlâš. Hiäivulii pirrâsist vildâšaveh pyehtih lasaniđ jotelávt.
Lasanem
Vildâšaheniŋálâs čivgá čiivgâid táválávt tuše ohtii ivveest kiđđuv. Čuávjiäigi pištá suullân 115 pirrâmpeivid. Ive ihásâžžân vildâšaheniŋálâs čivgá 1–3 čiivgâ, já rävis niŋálâs vist čivgá 5–6 čiivgâ. Niŋálâs já čiivgah pisoh oovtâst čuávuváá kieimâm räi. Vildâšave jiešvuođâlâš eellimahe lii 15–20 ihheed.
Vildâšahe pivdoellen
Suomâst vildâšahe lii pivdoellee. Tolebáá vildâšahe lâi rávhuidittum njuhčâmáánu aalgâst vyesimáánu loopân, mutâ tääl tom uážžu miäcástiđ pirrâ ive. Niŋálâs, mon čiivgah láá vuálá oovtâihásiih, lii kuittâg rávhuidittum pirrâ ive. Vildâšave piivdost uážžu kevttiđ tahočuovâ, já piemmâmsaje pirrâ uážžu pieijâđ ääiđi. Vildâšaveh pivdojii Suomâst ive 2008 75 ohtâgâssâd já ive 2009 110 ohtâgâssâd. Miäcásteijeeh aneh vildâšave stuorrâ áárvust, tastko tast puáhtá kevttiđ sehe piärgu já näähki já ton paanijn puáhtá rähtiđ trofee. Puoh pyeremus vyehi pivdeđ vildâšoovijd lii perttuđ ton alda, kost toh poreh. Tondiet ko vildâšahe lii puohporree, te ferttee ain visásmittiđ, et ton piärgust iä lah trikiineh ovdil ko piärgu puáhtá vyebdiđ.
1897
1897 (MDCCCXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1890-lovo káávcád ihe.
Flavia Pennetta karrieerlovottuvah
Taat lii listo italialii tennisspellee Flavia Pennetta karrieerlovottuvâin.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2005 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2000.
2015
2015 (MMXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 2010-lovo kuuđâd ihe.
Uđđâivemáánu
Uđđâivemáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive vuossâmuš mánuppaje. Uđđâivemáánust láá 31 peivid. Tot lii finnim noomâs tast, et tot aalgât uđđâ ive. Taat mánuppaje lii finnim eidu taan noomâ eskin anarâš kalenderân. Ovdil tast lii kevttum meiddei suomâkiel lovnânommâ "tammimáánu".
Cuáŋuimáánu 16.
Cuáŋuimáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 106. peivi (kárgámive 107. peivi). Ive loopân láá 259 peivid.
Laukaa
Laukaa lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Laukaast ääsih 18 853 olmožid, já ton vijdodâh lii 825,59 km², mast 177,10 km² lii čääci. Laukaa naaburkieldah láá Hankasalmi, Jyväskylä, Konnevesi, Toivakka, Uurainen já Äänekoski.
Historjá
Laukaa vuáđudui ive 1593.
Siijdah
Haapala, Harhala, Hoho, Kuhaniemi, Kuusa (tâi Kuusaa), Lankamaa, Laukaa markkân, Laukkavirta (ađai Tarvaala), Leinola, Leppävesi, Lievestuore, Metsolahti, Saarilampi, Savio, Simuna, Tervatehdas, Tiituspohja, Valkola, Vehniä, Vihtasilta, Vihtavuori, Vihtiälä, Vuontee já Äijälä.
Peru
thumb Peru lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Lima.
Kuávlulâš jyehim
Peru lii juohhum 25 kuávlun. Kuávlu lii Peru alemus haaldâtlâš tääsi. Čuávuváá tääsist láá 196 provinsid, moh láá juohhum 1 869 pirrâdâhân. Prooviins-noomâst peerusthánnáá Lima prooviins kulá alemuu haaldâtlii táásán, ige tot kuulâ kuávlun.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ive 1994 sämikielâliih kirjeh
Ive 1994 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1994.
Vyesimáánu 18.
Vyesimáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 138. peivi (kárgámive 139. peivi). Ive loopân láá 227 peivid.
Tábáhtusah
Eirohpeivi
Siikalatva
Siikalatva lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Siikalatvast ääsih 5 219 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 229,18 km², mast 56,24 km² lii čääci. Siikalatva naaburkieldah láá Haapavesi, Kaajaan, Kärsämäki, Liminka, Muhos, Pyhäntä, Raahe, Siikajoki já Vaala.
Historjá
Siikalatva vuáđudui ive 2009.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hyvärilä, Hyvölänranta, Junnonoja, Järvikylä, Kerälä, Kestilä, Kärsämä, Laakkola, Lamu, Latvankylä, Leiviskänranta, Leskelä, Mankila, Mäläskä, Pihkalanranta, Piippola, Pulkkila, Rantsila, Savaloja, Sipola, Vorna já Väyrylänsaari.
Petriano
Petriano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Petrianost ääsih 2 776 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,27 km², já alodâh 327 m. Petriano naaburkieldah láá Montefelcino, Urbino já Vallefoglia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1834
1834 (MDCCCXXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1830-ihelove viiđâd ihe.
Cuáŋuimáánu 17.
Cuáŋuimáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 107. peivi (kárgámive 108. peivi). Ive loopân láá 258 peivid.
709
709 (DCCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 700-ihelove majemuš ihe.
Kalender
thumb|Mazu Daoyi
Uŋgar
Ässeeloho
Käldee: Wikidata