cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Čuovâuáivi peivikirje (kirjeráiđu)
Čuovâuáivi peivikirje lii ovtâstumstaatâlâš kirječällee Jeff Kinney čäällim já kuvvim kirjeráiđu, mast láá 15 uássid já 4 lasekirje. Kirjeh muštâleh kaandâst, Greg Heffleyst, suu elimist, suuvâst já skovlâskipárijn. Kinney čáálá kirjerááiđu kiirjijd eŋgâlâskielân. Tassaažân kirjeh láá jurgâlum 65 kielân, ml. anarâškielân, nuorttâlâškielân já orjâlâškielân.
Kirjeráiđu kuulmâ sämikielân
Rááiđu vuossâmuš kirje, Diary of a Wimpy Kid almostui eŋgâlâskielân ive 2007. Ive 2009 taat vuossâmuš kirje almostui meid suomâkielân noomáin Neropatin päiväkirja. Ive 2020 almostuvvii siämmáá kirje sämikielâg versioh. Anarâškielân tom jurgâlij Mikkâl Morottaja noomáin Čuovâuáivi peivikirje, nuorttâlâškielân Raija Lehtola noomáin Jeäʹrmmpääʹǩǩ peiʹvvǩeʹrjj já orjâlâškielân Áilu Valle noomáin Jierpmástalli beaivegirji.
Ton lasseen Anarâškielâ servi lii jurgâlittám rááiđu kulmâ čuávuváá kirje anarâškielân. Fabrizio Brecciaroli jurgâlij rááiđu nube já kuálmád kirje ive 2020. Toh almostuvvii ive 2022 aalgâst nomâiguin Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl já Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá. Sun áigu jurgâliđ rááiđu niäljád kirje ive 2022.
Roto-oppuu
Roto-oppuu (Strix aluco, ) lii oppuuluudij (Strigiformes) šlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum roto-oppuu lii lamaš 18-ihásâš. Euroop puárásumos roto-oppuu lii lamaš 21 ihheed, 6 mánuppaje puáris já lii Stuorrâ-Britanniast riegistum.
Olgohäämi já tobdomeerhah
Roto-oppuu lii ucceeb ko vuorâččâs, mut veigin kiirdâštijn tot niävttá kubdâ suájáidis keežild stuárráábin, ko ubâ liigin. Roto-oppuu lii ijjâ- ja veigilodde, mii peiviv táválávt nokká kuosâuávsi alne. Kukkodâh lii 37–45 senttid já suájákejij koskâ 95–105 senttid. Ores tiäddá 350–550 rammid já niŋálâs 500–700 rammid. Roto-oppuu čolmij kooskâst lii čapis ciägu kállusäärgis, mast tom lii älkkee iäruttiđ eres oppuuluudijn. Roto-oppust láá kyehti ivnehäämi Suomâst, main ovdil lâi táválub räänis já härvinâšub ruápsájeijee ruškâd. Šoŋŋâduv nubástus keežild ruškâdist lii šoddâm táválub, veikkâ ivne alnestis ij čielgii táválâžžân šoddâm, pic ränis iivnán lohtâseijee geenih heiviitteleh meid vuástálistemnaavcâ já amnâsmolsom.
Tiettum Suomâst
Roto-oppuu lii Maadâ-Suomâ šlaajâ Vaasa-Joensuu-aloduvâst máádás, mut taavaabeln tot lii härvinâš já tobbeen-uv iänááš merâriddokuávlust. Eromâš valjaa tot lii Tuurku Ruissalost, mast láá suullân 15 revirid. Suomâ pessimnääli lii suullân 2 000 paarrâd. Roto-oppuu lii aassâm Suomâst iäskán vááijuv 140 ihheed, ko vuossâmuš pessim tábáhtui Tuurkust ive 1878. Aainâs pessimvuovdâi rähtim áánsust roto-oppuu lasanij 1960–70-lovvoin, mut 1980-lovo korrâ täälvih tovâttii stuorrâ táápuid näälist, ko roto-oppuu lii päikkilodde. Tot ij oovit vyelgiđ varrimmáátkán, veikkâ nuorâ lodeh pyehtih-uv čohčuv sirdâšuđ luuvijd, motomin joba čuođijd kilomeetterijd. Euroopist pessejeh 400 000–560 000 paarrâd, main Stuorrâ-Britanniast paijeel 20 000 paarrâd.
Eellimpiirâs já lasanem
Noomâs mield roto-oppuu ana áárvust rotolágán siähálâsvuovdijd já toi koskâsijd piälduid já riddoniijtoid. Távjá tot iälust kärdinij já čuákkipaihij muorâstuvâin. Čohčuv nuorâ oppuuh pyehtih motomin čájádiđ suáluikuávlu olgomuid suolluid, main oppuu ij pessii.
Roto-oppuu lii vuovdâpessejeijee. Luánduvuovdâin pivnohumoseh láá eromâšávt puáris haikâi vuovdah, mut pivnohumos piervâlsaje lii kuittâg stuorrâ loddevuovdâ, mon rääigi stuárudâh lii ucemustáá 12–13 senttid, alodâh 60–70 senttid já siskiipele stuárudâh 20–25 senttid. Roto-oppuu pessee mielâstis meid rakânâssáid, ovdâmerkkân toi luuptân, navittân tai eres olgorakânâsân, ko peri toho lii hiävulâš kirdemräigi. Monnim álgá táválávt njuhčâmáánu loopâbeln já jis lii pivvâlis tälvi – já säpligeh valjeest – puáhtá monnim älgiđ jo kuovâmáánust. Uáli korrâ täälvi maŋa tâi säpligjáámu teivâdijn pyehtih oppuuh leđe pessiihánnáá tâi algâttiđ pessim iäskán vyesimáánust, jis raavâdtile puárrán. Manemeeri lii táválávt 3–5 já monnin tábáhtuvá táválávt 2–3 pirrâmpeeivi kooskâi.
Niŋálâs läliškuát tállán vuossâmuu mane maŋa já läällim pištá nelji oho. Nuuvtpa uđâgááh kočâtteh korâidis eresáigásávt tiego válburpeeivi suulâin. Ores puáhtá niŋálâsân purrâmâš ubâ läällimääigi já meid uccâ uđâgáid já ko uđâgááh stuáruh, te niŋálâs-uv uásálist säpligpiivdon. Vuálá nelji okkosiih uđâgááh kuárŋojeh jo muorâoovsijn já kirdeleh 5–6 oho ahasâžžân. Vaanhimeh anneev uđâgáin huolâ vala maŋgâ oho já aainâs niŋálâs uđâgáidis suojâldijn puáhtá leđe uáli vaijaa já volliittiđ motomin ulmuu. Pegâlmâs eŋlandilâš loddekovvejeijee Eric Hosking monâttij uáinus nube čalmeest, ko niŋálâs roto-oppuu volliittij suu lode piervâlist.
Libreville
Libreville lii Gabon stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Varkaus
Varkaus lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Varkausist ääsih 20 283 olmožid, já ton vijdodâh lii 524,48 km², mast 138,85 km² lii čääci. Varkaus naaburkieldah láá Heinävesi, Joroinen, Leppävirta, Rantasalmi já Savonlinna.
Historjá
Varkaus vuáđudui kävppikieldân ive 1929, já tast šoodâi kaavpug ive 1962.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ruošâkielâ
Ruošâkielâ (ruoš. ру́сский язы́к, russki jazyk) kulá nuorttâslaaviláid kieláid. Tom sárnuh suulân 275 miljovn olmožid, kiäin eenikielâliih láá suulân 165 miljovn. Ruošâkielâ čálloo kyrillâš pustavijguin.
Säämi liputtempeivi
Historjá
Sämmilij 15. konferensist ive 1993 Helsigist meriduvvojii 8 peivid säämi liputtempeivin: Säämi aalmugpeivi, máárjápeivi, jonsahpeivi, Säämi liipu tuhhiittempeivi, Sämirääđi vuáđudempeivi, Taažâ Sämitige vuáđudempeivi, Suomâ Säämi Parlament vuáđudempeivi já Isak Saba šoddâmpeivi.
Ive 1996 3 uđđâ peeivi lasettuvvojii: Ovtâstum aalmugij aalmugijkoskâsâš algâaalmugij peivi, Suomâ Sämitige vuáđudempeivi já Ruotâ Sämitige vuáđudempeivi. Suomâ já Ruotâ sämitigeh lasettuvvojii esken talle ko taah vuáđuduvvii sämmilij 15. konferens maŋa.
Uđđâsumos liputtempeivi lii skammâmáánu 29. peivi, mii lii Elsa Laula Renberg šoddâmpeivi. Taam iävtuttij Säämi nissoonfoorum jo ive 2000, mut esken ive 2017 sämmilij 21. konferensist Tråantist taat meridui virgálâš liputtempeivin.
Christina Hammock Koch
pienoiskuva|Christina Hammock Koch ive 2018 pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh Christina Hammock Koch, [[Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]] Christina Hammock Koch (š. uđđâivemáánu 29. peeivi 1979 Grand Rapids, Michigan, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš insner já nissoonastronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Reid Wisemanáin, Victor J. Gloveráin já Jeremy Hansenáin.
Eellim
Christina Hammock Koch šoodâi Michiganist já rávásmij Tave-Carolinast. Sun luuvâi šleđgâtekniik já fyysiik Tave-Carolina uásistaatâollâopâttuvâst, mast sun valmâštui kandidaatin ive 2001 já maisterin ive 2002.
Suu astoäigitoimáid kuleh el. miällum, värikuárŋudem, jooga, kaččâm já mađhâšem.
Karrieer
Christina Hammock Koch lii ohtâ enâmustáá hárjánâm NASA-astronautijn. Sun uásálistij NASA Academy -ohjelmân Goddard Space Flight Centerist (GSFC) ive 2001 já poorgâi GSFC:st šleđgâinsnerin ivij 2002–2004. Sun väljejui kesimáánust 2013 ohtân NASA 21. astronautluoka jesânin. Taah jesâneh láá käävcis. Sun lii lamaš fáárust kulmii Almugijkoskâsii komovuotâsajattuvâst tutkâmušmaađhijn numerijn 59, 60 já 61. Suu tutkâmmaađhijn kuávdáš syergih láá lamaš sevŋis amnâs totkee Alpha-magneetspektrometri pyeredem, proteinčalmai šoddâdem lekittâstutkâmuš várás já biologisij 3D-printterij testam kođosij printtiimân tiäduttes tiileest. Hammock Koch lii toohâm kuttâ komovuotâväzzim, main kulmâ láá lamaš vuossâmuuh nisonij komovuotâväzzimeh. Sun lii viättám komovuođâst 328 peivid (ovdil Artemis II -mánudâšmääđhi).
Palhâšumeh já tubdâstâsah
Juovlâmáánust 2020 Christina Hammock Koch šoodâi Tave-Carolina uásistaatâollâopâttuv kunneetuáhtárin.
Francavilla Fontana
Francavilla Fontana lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Francavilla Fontanast ääsih 34,910 olmožid. Ton vijdodâh lii 177,94 km², já alodâh 142 m. Francavilla Fontana naaburkieldah láá Ceglie Messapica, Grottaglie, Latiano, Manduria, Oria, San Marzano di San Giuseppe, San Michele Salentino, Sava já Villa Castelli.
Historjá
Francavilla Fontanast šoodâi kaavpug ive 1788.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1989 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1989.
Francavilla Fontana
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1741
1741 (MDCCXLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1740-lovo nubbe ihe.
1731
1731 (MDCCXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1730-lovo nubbe ihe.
1246
1246 (MCCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1240-lovo čiččâd ihe.
Francavilla Fontana
Siijdah
Kuávdáščuákkipääihi lasseen Francavilla Fontana kaavpugist lii tuše ohtâ sijdâ: Bax Capece.
1918
1918 (MCMXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1910-lovo oovcád ihe.
Juoigamat
Juoigamat lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää nubbe studioalbum. Tom almostitij Finnlevy LP-skiärrun (SFLP 8531) ive 1973. Valkeapää lasseen albumist láá fáárust meiddei kuttâ nuorâ Kuovdâkiäinu kuávlust.
1721
1721 (MDCCXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1720-lovo nubbe ihe.
Vyesimáánu 8.
Vyesimáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 128. peivi (kárgámive 129. peivi). Ive loopân láá 237 peivid.
Listo Peeivitäsideijee Guinea tullâvaarijn
thumb|260px|Pico Basilé Taat lii listo tullâvaarijn Peeivitäsideijee Guineast.
Stuorrâoppuu
Stuorrâoppuu (Bubo bubo, ) lii Euroop stuárráámus oppuulodde. Tot lii Suomâst lamaš ollásávt rávhuidittum ive 1983 rääjist.
Puárásumos Suomâst riegistum stuorrâoppuu lii lamaš 26 ihheed, 7 mánuppaijeed já 2 peeivi puáris. Tot lii siämmást Euroop puárásumos stuorrâoppuu.
Olgohäämi já tobdomeerhah
Stuorrâoppuu kukkodâh lii 60–75 senttid, suájákejij koskâ 160–190 senttid já tiäddu 1,6–4 kg. Niŋálâs lii orásist stuárráb. Stuorrâoppuu lii čuávjibeln čapissárgásâš fiskisruškâd já seelgibeln tevkkâdub sehe čapis tiälhuiguin já sárgáiguin. Čudduu pehti lii vielgis tiälkku, mii itá pyerebeht uáinusân talle, ko lodde jiänáttâlškuát já čalmeh láá kirkis oranseh. Čolmij paajaabeln láá sahâdis peljitiepih, maid tot áppád njuáigádiđ maŋaskulij, tegu peenuv.
Jienâ
Orráás kiihâmjienâ lii kyevtuásásâš já kuhás kollojeijee HU-huu, mon maajeeb uási lii čuuvtij vyeligub. Kiihâmjienâ kulâ iänááš kiđđâtäälvi já algâkiiđâ, mut motomin meid keessiv já čohčuv. Jienâ puáhtá kulluđ joba 4–5 kilomeetter kiäčán. Niŋálâs huuihâs lii váhá čuhâlub.
Lavdâm
thumb|left|Stuorrâoppuu lavdâm Stuorrâoppuu lii vijđánâm iänááš Euroop, Aasia já uásán Tave-Afrik. Suomâst tot lii táválumos Maadâviestâš-Suomâst, mut nuortâs j tavas monâdijn tot muttuuškuát härvinâžžân. Tavemuu Säämist tot lii tuotâ härvinâš, tuše huuihâšmeh láá kullum Aanaarjäävri máddáápiäláin värienâmijn (Naŋŋânjargâ, Kaŋgânjargâ, Káránâsvääri, Syerminjargâ, Mahlad), sehe Solojäävrist, mut visásmittum pessim ij lah tábáhtum tavemuu Säämist. Puárásumos huihâččemtiätu lii Fellmanist Ucjuuvâst 1820–1831.
Suomâst pessejeh tááláá ääigi (2018) suullân 1 200 paarrâd, Euroopist árvušteleh lemin 57 000–114 000 lodded já maailmvijđosávt meeri lii 250 000–2 500 000 ohtâgâs kooskâst.
Vajâldem
Puáris stuorrâoppuuh láá päikkilodeh, mut nuorâ lodeh kärttih motomin uuccâđ jieijâs eellimpirrâs joba čuođij kilomeetterij keččin. Vajâldem tábáhtuvá iänááš čohčuv. Purrâmâš maajeeld ferttejeh stuorrâoppuuh vajâldiđ kolmâ taalvij ääigi, já talle niälgum lodeh kavnuustâleh táválávt čuákkipaihij aldasijn. thumb|200px|Stuorrâoppuu mane
Pessim já lasanem
Stuorrâoppuu piervâl kuáhtáá iänááš máddáápiäláá värivielti pecimaddust, pähti-ildein tâi keđgipiällást. Tááláá ääigi stuorrâoppuu lii vuáháduuškuáttám pessiđ meid čuákkipaaihij aldasijn já joba kuávdoo kaavpug. Kaavpugstuorrâoppuid láá kuáhtám maaŋgâin Euroop kaavpugijn, tegu Tukholmast, Wienist já Madridist, mut tääl meid Helsigist, kost pessim-uv lii luhostum. Tobdosumos nk. city-oppuin lii Olympia-stadionist ive 2007 tiettum Bubi-oppuu, mast Suomâ jyelgipállučiehčâmjuávkku vaaldij noomâ "Huuhkajat".
Stuorrâoppuu lii suhâjuátkimavveest jo 1-ihásâžžân, mut pessee iäskán 2–3-ihásâžžân. Paarâ ij pessii jyehi ive, pic kuáđá tom kooskân, jis tälvi lii lamaš koolmâs já säpligeh vääni. Niŋálâs mannee piervâlân njuhčâ-vyesimáánust 2–4 vielgis mane, maid tot láálá suullân 35 pirrâmpeivid. Uđâgááh pisotteleh piervâlist já ton aldasijn 50–60 pirrâmpeivid já piergiittâlškyeteh jiečânis 3,5 mánuppaje ahasâžžân.
Stuorrâoppuu lii herkki hilgođ monijdis já uđâgáidis, jis tom olmooš heemâd. Tot sáttá puáttiđ tast, et tom vajedem aalgij jo 1800-lovo pelni. Ruošâ kiäisár Nikolai II uáináh adelij kiäisárlâš asâttâs ive 1868 tast, et piäđuin máksoo koddemruttâ já stuorrâoppuu rekinistii piätulodden. Vajedem piištij 1960-lovo räi já viijmâg ive 1983 nääli rávhuiduttui.
Raavvâd
Stuorrâoppuu ravâdin láá sierâlágán jursseeh já eres njomâtteijeeh, lodeh, tažâligeh, cuábuielleeh, kyeleh sehe čielgitävtittemes elleeh. Tot pivdá stuárráábijd-uv elleid, tegu vuorâččâsâid, kaijuid, njuámmilijd já kissáid, motomin joba riämnjáid-uv. Meid eres-uv oppuuh já väälih tohhejeh evvisin.
Sieivâsuáhi
thumb|Sieivâsuáhi Sieivâsuáhi (Betula pubescens) lii Tave-Suomâ táválumos suáhi. Tot váátá ucceeb čuovâ ko sonjosuáhi já šadda meiddei jeegijn já suoivust.
Rautjärvi kirkko
Historjá
Rautjärvi maadâriddoost láá lamaš maaŋgah kappeleh já kirhoh. Täin jo kulmâ láá puállám kunnân. Kirhoi lasseen Rautjärvist láá puállám aainâs-uv kyehti kiällutoornâ iivij 1847 já 1872 já meid pappâl já kirho kirjerááju (ive 1856).
Vuossâmuš kirkko
Vuossâmuš oskolduvlâš huksiittâs lâi Ruokolahti servikode kappel ađai Rautjärvi kappel. Ruokolahti servikoodán kuullâm Rautjärvi kappelservikodde vuáđudui ive 1654. Rautjärvi táluliih annuu Viibur luterilii pispekode pispe Peter Bjuggist love huksiđ kappel. Sij finnejii love huksiđ tom Nurmijärvi riidon, mut kihheen ij innig tieđe, huksejui-uv kappel toho.
Ive 1664 Rautjärvi táluliih finnejii love tallaa Viibur pispe Nicolaus Nycopensisist huksiđ kappel Rautjärvi riidon. Puoh pitejâšliih iä kuittâg halijdâm jieijâs kappel, já äšši moonâi-uv keriváid. Sij iä vaarâ vuáittám ääši, tastko toho huksejui Rautjärvi kappel, mii valmâštui ive 1667.
Jodie Foster
Alicia Christian "Jodie" Foster (š. skammâmáánu 19. peeivi 1962, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, stivrejeijee já pyevtitteijee. Sun lii čaittâleijen vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd tego kyehti Oscar-elleekuuvijn The Accused (1988) já The Silence of the Lambs (1991).
Eellim
Jodie Foster šoodâi skammâmáánu 19. peeivi 1962, Los Angelesist, Kaliforniast. Suu eeči lâi Lucius Fisher Foster III, já suu enni lâi Evelyn Ella Foster ("Brandy"; j.s. Almond).
Rautjärvi kirkko
Vuossâmuš kirkko
1740-lovo räi kappel lâi jo nuuvt liäggásâm, ete servikodde meridij huksiđ uđđâ kirho ton paaldân. Uccâvaje aalgâst ive 1741 ruošah poldii kappel, mut iä kuittâg puáldám uđđâ kirho.
Jodie Foster
Karrieer
Foster finnij vuossâmuu roolâ jo ive 1972. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest Napoleon and Samantha. Sust šoodâi pegâlmâs ive 1976, ko sun čaittâlij elleekooveest Taxi Driver. Sun vuoitij kyehti Oscar-palhâšume (nissoonuáiviroolâ) elleekuuvijn The Accused (1989) já The Silence of the Lambs (1992).
Rautjärvi kirkko
Nubbe kirkko
Nubbe kirho huksim lâi jo pargo vyelni vuossâmuu kirho ääigi. Tom ruošah kuođđii puáldihánnáá, veikkâ sij poldii-uv kirho paaldâst leijee kappel. Kirkko valmâštui loopâst ive 1744 uccâvaje maŋa.
Jodie Foster
Filmografia
thumb|Jodie Foster já [[Christopher Connelly ive 1974]] thumb|Jodie Foster ive [[1988]] thumb|Jodie Foster ive [[1995]] thumb|Jodie Foster ive [[2007]] thumb|Jodie Foster ive [[2010]] thumb|[[Mel Gibson já Jodie Foster ive 2011]] thumb|Jodie Foster ive [[2019]]
Rautjärvi kirkko
Nubbe kirkko
Taat kirkko lâi aanoost tuše 30 ihheed, tastko tot lâi hyenes oornigist já lâi servikoodán jo meendu ucce.
Somalia
Somalia littotäsiväldi (somalin Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, ) ađai Somalia (somalin Soomaaliya, ) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Mogadishu.
Rautjärvi kirkko
Kuálmád kirkko
Čuávuvâš kirkko valmâštui ive 1776. Ive 1815 huksejui kirho šiiljon sierânâs kiällutornâ. Ive 1834 rautjärviliih annuu love iärániđ Ruokolahti servikoddeest já vuáđudiđ jieijâs kirkkohiärrákode, mut sij iä finnim tom. Esken ive 1859 sij finnejii love, já talle Rautjärvi kirkkohiärrákodde šoodâi jiečânâssân. Syeinimáánu 7. peeivi 1872 taat-uv kirkko já kiällutornâ puollii kunnân. Kirhoost tuálvojii ráájun tivrâsumoseh kirkkotiiŋgah.
Somalia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Rautjärvi kirkko
Kuálmád kirkko
Pitejâščuákkim lâi tolebáá meridâm celkkiđ pyellimtáhádâs luovâs, tastko kirho ruuđah iä rijttám táhádâsmááksun. Návt servikodde kaartâi mäksiđ uđđâ kirho huksimkoloid, mii vaiguttij čuuvtij čuávuváá kirho huksimvuáváámáid já -amnâsáid.
1711
1711 (MDCCXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1710-lovo nubbe ihe.
Rautjärvi kirkko
Niäljád kirkko
Tállán pyellim maŋa tollui pitejâščuákkim. Servikoddáliih iä halijdâm kirhostâllâđ eres kirhoin, mut servikodde ij suittám huksiđ pyere kirho, já tondiet čuákkimist meridui huksiđ jotelávt uđđâ, koskâpuddâsii kirho kunnân puállám kirho sajan. Tot huksejui uáli jotelávt, suulân 2,5 mánuppaajeest.
1377
1377 (MCCCLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1370-lovo káávcád ihe.
Kustavi
Kustavi lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kustavist ääsih 957 olmožid, já ton vijdodâh lii 770,15 km², mast 604,34 km² lii čääci. Kustavi naaburkieldah láá Lieto, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Rusko já Turku.
Historjá
Kustavi vuáđudui ive 1874.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kustavi markkân.
Siijdah
Anavainen, Boda (Puore), Böle (Pyöli), Elmnäs (Elmnäinen), Etelä-Vartsala (Söder Vartsala), Friisilä (Frisby), Viherlahti (Grönvik), Idula, Iso Koiluoto (Stor Malö), Isoluoto (Storskär), Iso-Rahi (Stora Rahi), Kaurissalo, Kevo (Stansholm/Staffansholm), Kiparluoto (Skepparholm), Kivimaa, Koelsuu (Godelsjö), Koivula ađai Koila, Kunnarainen (Gunnarais/Gunnarsby), Laupunen (Löpö), Lypertö, Langstet (Långstjärt, Långstjert), Parattula, Pleikilä (Bleknäs), Pohjois-Vartsala (Norr Vartsala), Rahinkorpi, Ruola, Ruoni (Strömma), Salminiittu (Sundäng), Siusluoto (Sjusholm), Vähä-Rahi (Lilla Rahi) já Västerby ađai Westerby.
Apollo 17
thumb|Schmitt, Cernan já Evans Apollo 17 lâi majemuš mánudâškirdemmätki ameriklii Apollo-ohjelmist. Ton komendeijen tooimâi astronaut Eugene Cernan, kote lii kiddâ tai peeivij räi lamaš "Majemuš almai Mánudáást". Mánudâšmooduul kirden tooimâi geolog Harrison Schmitt. Suoi kirdijn Mánudáá asan Challenger-mánudâšmoduláin já tuđhâdáin Mánudáá ase. Kirdemmooduul kirden tooimâi Ron Evans. Siäivumsaijeen Mánudáást väljejui Taurus Littrow -leehi, mast arvâlui, et tobbeen liččii tullâpiärásiih keeđgih.
Apollo 17 lâi áinoo Apollo-ohjelm kirdemmätki, kuás pääččim tábáhtui iho. Tot tábáhtui juovlâmáánu 7. peeivi 1972. Maccâm Enâmân tábáhtui juovlâmáánu 19. peeivi 1972.
Rautjärvi kirkko
Niäljád kirkko
Tastko juurdân lâi tot, et Rautjärvi niäljád kirkko lâi koskâpuddâsâš kirkko, te hiirsah annojii tuše tuuvdâmuorrân, ige ubâ kirkko huksejum hiirsâin tegu táválávt. Ovdâmerkkân kirho seeinih huksejuvvojii luovdijn iäge hiirsâin.
1186
1186 (MCLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1180-lovo čiččâd ihe.
Rautjärvi kirkko
Viiđâd kirkko
pienoiskuva|Rautjärvi kirkko ive 1941 Niäljád kirkko lâi kuhháá aanoost, tastko servikodde ij valagin suittám huksiđ pyereeb kirho. Hyenes ruttâtile lasseen servikoddáliih halijdii cegâttiđ uđđâ muorâkirho, veikkâ miärádâs mield tot ličij ferttim huksiđ keđgiamnâsijn tegu tiijlâin teikkâ marmorist. Ive 1873 árvuváldáliih servikoddáliih savâstâlškuottii uđđâ kirho huksimsaajeest.
Esken roovvâdmáánust 1877 meridui, ete uđđâ kirkko huksejuuččij siämmáá sajan ko ive 1776 huksejum já ive 1872 puállám kirkko.
Uđđâ ristâkirho vuávái arkkiteht A. J. Jansson. Huksimmiäštárin tooimâi Karl Gustav Kajander.
Čohčâmáánu 25. peeivi 1881 valmâštui Rautjärvi viiđâd kirkko. Servikodde tállán oostij pyellimtáhádâs uđđâ kiirkon. Kirkko vihkui kiävtun vuossâmuu keerdi roovvâdmáánu 4. peeivi 1881.
Kiävtun vihkum maŋa servikodde kuuloold hommái kiirkon ávhálijd lasattâsâid tegu kuávdášlieggim kaminij sajan já uurguid. Kirho šiiljon huksejui pitejâštupe ive 1905. Kiđđâtäälvi 1939 kirkko tivodui já uđâsmittui, mon maŋa tot vihkui kiävtun uđđâsist. Talle kirho viihkâi kiävtun roovvâdmáánu 29. peeivi 1939 ruávást Leo Gummerus.
Kirkko vuáđutivodui 2000-lovo aalgâst.
Taam kirho tubdâmettum olmooš cokkiittij tuulân ive 2022 juovlâpeeivi immeelpalvâlus ääigi, mon keežild kirkko puolij kunnân.
Majemuu kirho huksiittâs
Kirkko lâi täsiverdisâš ristâkirkko, mii sulâstitij uáli ennuv Ruokolahti kirho. Viestârpiäláá kečiseeinist lâi neeljikiärdásâš, neljihááhámásâš tornâ, mast lâi čuhâlis káttu já ton alne ristâ. Muorâkirho koskâuási alne lâi kuubool.
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 1 150–1 200 olmožid.
Álttártavlu
Álttár tyehin lâi ivnáás álttártavlu Vanha paimen kertoo, mon máálái Eero Lehikoinen ive 1936. Siämmáá ive Niska-Pietilä skeŋkkij taavlu sáhhámlágádâs omâsteijee Iisakki Ahtiainen.
Eres kirkkotävireh
Ehidâsleeibi taldrik já ehidâskaalhâ raahtij Johan Illberg ive 1854. Kirhoost lijjii meid kulmâ kristalruuvnâ, moh evakuistojii Ilmee kirho eres luávuduv mield ovdil ko kuávlu luovâttui Sovjetliiton.
Eres huksiittâsah já muštopääcis
Kirho alda huksejui uđđâ pitejâštupe ive 1905. Aalgâst tobbeen tuállojii kieldâčuákkimeh. Ko ive 1922 čuákkimeh sirdojii Miettilän, te pitejâštupán varrij kieldâkirjerááju. Iivij 1978–1996 tobbeen tooimâi Rautjärvi päikkikuávlumuseo.
Kirho šiljoost lii meid máttáátteijee já kirječällee Johannes Häyhä muštopääcis. Tom ceggij Häyhä suhâservi kesimáánu 17. peeivi 1989.
Kirkkoeennâm
Kirho pirrâ lii kirkkoeennâm. Tom pirâstit vistig sibžesäiđi já te vyeligis, ive 1916 huksejum keđgiäiđi. Ääiđi tyehin kirho já Rautjärvi kooskâst láá hävdienâmeh.
Juovlâpeeivi puálu
Ive 2022 juovlâpeeivi iđedist immeelpalvâlus ääigi kirkko cokkiittui pyelliđ. Säärni ääigi servikode kappalâš huámmášij, ete kirkko lâi pyelimin. Puoh 30–40 olmožid pessii kirhoost šiiljon torvolávt. Ko sij pessii olgos, kirkkotornâ lâi jo čuuvtij pyelimin. Veikkâ puálukodde poođij kirho luusâ jotelávt, tot ij puáhtám piäluštiđ kirho já te juovlâmáánu 25. peeivi 2022 Rautjärvi kirkko puolij kunnân.
Poolis epidij, ete kirho cokkiittij tuulân tubdâmettum olmooš tátulávt, aainâs-uv tastko kiinii lâi kiässám oorâid kirho uuvsâi oovdân. Siämmáá peeivi Rautjärvist puolij meid peerâtáálu. Ton pyelimist jaamij almai. Poolis eeppid, et sun lii siämmáš olmooš, kote lii cokkiittâm kirho tuulân.
Ávvir
thumb|[[Aili Keskitalo lohá Ávvir já eres loostâid. Kove: Taažâ sämmilij riijkâservi ]]
Ávvir lii orjâlâškielâlâš páihálâšaavis, mii almostuvá sehe pävirversion já šleđgâlâš häämist. Tääl pááppáraavisin almostuvá vuossaargâst vástuppiäiván já digiaavisin masa jyehi peeivi. Aavisist láá uđđâseh, uáivileh, makkuuttâsah, podcasteh já almottâsah.
Historjá
Ávvir šoodâi, ko kyehti orjâlâškielâg aavis – kárášjuvlâš aavis Min Áigi já kuovdâkiäinulâš aavis Áššu – ovtâstuvvii. Vuosmuš pááppáraavis nummeer almostui kuovâmáánu 6. peeivi 2008. Aavis noomâ, mii meerhâš orjâlâškielân huolâ anneem, iävtuttij Láilá Susanne Vars.
Aalgâst aavis almostui tuše kulmii ohhoost, mut porgemáánu 12. peeivi 2008 rääjist tot almostui vittii ohhoost majebaargâst lávurdâhân. Suulân 10 ive maŋa aavis almostuuškuođij vuossaargâst vástuppiäiván, tastko Taažâ postâ ij innig toimâttâm maiden paihijd lávurduvâi.
Njuhčâmáánust 2015 almostui vuosmuš nettinummeer.
Taan ivvááš sämmilâš -palhâšume
Taan ivvááš sämmilâš -palhâšume lii palhâšume, mon Ávvir juáhá sämmilâžân. Vyeittest merideh aavis lohheeh.
1166
1166 (MCLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1160-lovo čiččâd ihe.
Euroop
Euroop lii eennâmuási, kost Sämieennâm-uv lii.
Lunano
Lunano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Lunanost ääsih 1 502 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,01 km², já alodâh 297 m. Lunano naaburkieldah láá Macerata Feltria, Piandimeleto, Sassocorvaro Auditore já Urbino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Lunano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Serra di Piastra.
1919
1919 (MCMXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1910-lovo majemuš ihe.
Sojuz
thumb|300px|right|Sojuz V1-1
Sojuz lii ryeššilâš komovuotâskiijpâ, mon  Sergei Koroljov vuávái Sovjetlito komovuotâohjelm várás. Skiijpah páččojeh Sojuz-kyeddimrakettáin (su. kantoraketti) já toh láá Sojuz-komovuotâohjelm uási. Skiijpâst láá aigij mield rahtum maaŋgah versioh.
Ive 2015 räi skiijpâ sierâ versioin láá tohhum paijeel 120 luhostum kirdemid.
Sojuz-komovuotâskiijpâst láá kulmâ uási: juurrâmrađemooduul, siäivummooduul já huolâttâsmooduul.
Juurrâmrađemooduul
Ovdemuš uási skiijpâst lii juurrâmrađemooduul. Tot ana sistees puoh piergâsijd, maid siäivudijn ij taarbâš, tego testampiergâsijd, kameraid já noođijd. Tot puáhtá sisanneed meiddei máhđulii telagistemsajattuv. Juurrâmrađemooduul puáhtá táárbu mield sierriđ siäivummodulist, já talle tot tuáimá áimulukkân.
Sojuz kosmonautij orroomsajeh lasanii kirdem ääigi čuuvtij ton maŋa ko ovdebáin almadittum (su miehitetty) komovuotâkapselijn kevttum teknisiih piergâseh sirdojii juurrâmrađemodulân. Juurrâmrađemooduul puovtij huksiđ keppisubbon ko maccâmkapsel, tastko tom ij taarbâš suoijiđ Eennâm áimukiärdán maccâm várás. Apollo-komovuotâskiijpâ koččommodulist lâi kuulmâ astronaut várás kuuđâ kuđâhâsmeetter aassâmsaje, já ton massa lâi 5 000 kiillud. Sojuzist siämmáá stuárusii astronautjuávhu várás lâi saje 9 kuđâhâsmeetterid. Taat saje lâi iänááš-uv juurrâmrađemodulist.
Siäivummooduul
Siäivummooduul kosmonauteh kevttih skiijpâ päčimist já meiddei Enâmân maccâmist. Siäivummooduul oolâ lii pieijum spesialase, mii iästá sistile kummoom talle ko skiijpâ kirdá korrâ liävttoin áimukeerdi čoođâ Enâmân macâdijn. Siäivummooduul liähtu šadda hitásubbon vistig-uv áimukeerdi vuástus keežild já nubben meiddei liävtukepidemsuoivui keežild, tassaažân ko váldusuoivâ lekkâs já hidásmit skijpâ liävtu eennâm asan siäivudijn. Timmâ siäivum visásmiteh meetter aloduvâst tuáimee liävtukepidemraketteh, moh láá pieijum liegâsvuotâkoolbâ tuáhá.
Ohtân siäivummooduul vuávám vátámâšâin lâi tot, et skiijpâst kalga leđe stuárráámus máhđulâš volumetrisâš pehtilvuotâ (siskáldâs saijaavuotâ jyehimáin ruŋgo vijđoduvváin). Pyeremus häämi tađe várás ličij pállu. Pállu ij kuittâggin adde luptimvyeimi já tot pyevtittičij ballistlii maccâm áimukiärdán. Ballistlâš maccâm áimukiärdán lii astronauttijd varâlâš tondiet ko skiijpâ keeppid liävtus čuuvtij. Áimukiärdán sirdum maŋa tot iästá skiijpâ stivrim meddâl juurrâmraađeest. Taandiet Sojuz maccâmkapselân väljejui "vyeijimčuovâ" häämi. Tast lii páálu hámásâš ovdâuási, moos lii lohtum páálunálásâš liegâsvuotâkolbâ njuáidus lávuluváin (čiččâm cekkid). Vyeijimčuováid paldâlistem lii čielgiimist toin naalijn, et Sojuz vuávám ääigi masa jo puoh vyeijimčuovah lijjii jurbâdeh.
Huolâttâsmooduul
Skiijpâ tyehiuásist lii huolâttâsmooduul. Tot lii farppâl hámásâš teedâvuovdâ, mast láá vuáháduvah liegâsvuođâ haaldâšmân, šleđgâvyeimi käldee, kuhesmääđhi radio, radiotelemetria- sehe stelliildâsheiviittemvuáhádâh já haldâšemvuáhádâh. Huolâttâsmooduul teedâthánnáá uásist láá skiijpâ váldu- já värimotoreh - kiddis puáldámuš kevttee uigâmvyeimivuáhádâh juurrâmraađeest operistem já tobbeen meddâlpuáttim várás. Skiijpâst láá meiddei smavvâlatkiitteijee raakeetmotoreh stelliildâs tivomân. Huolâttâsmooduul ulguubeln láá stelliildâsheiviittemvuáháduv sensoreh já piäivášpaneleh, maid puáhtá stelliđ piäváá kulij taid jorgeetmáin.
Vatikaanriijkâ
Vatikaan ađai Vatikaanriijkâ  lii staatâ Euroopist, Italia uáivikaavpug Rooma siste. Tot lii sehe vijđoduvâs ete ässeelovvoos peeleest maailm ucemus jiečânâs staatâ.
Monte Cavallo
Monte Cavallo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Cavallost ääsih 112 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,51 km², já alodâh 648 m. Monte Cavallo naaburkieldah láá Pieve Torina, Serravalle di Chienti já Visso.
Historjá
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Monte Cavallo masa ollásávt:
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cascine, Cesure, Collattoni, Pantaneto, Pian della Noce, Piè del Sasso já Selvapiana.
1146
1146 (MCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1140-lovo čiččâd ihe.
Listo Komorij tullâvaarijn
thumb|212px|Karthala Taat lii listo tullâvaarijn Komorijn.
Ostuni
Ostuni lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Ostunist ääsih 30,079 olmožid. Ton vijdodâh lii 225,56 km², já alodâh 218 m. Ostuni naaburkieldah láá Carovigno, Ceglie Messapica, Cisternino, Fasano, Martina Franca, San Michele Salentino já San Vito dei Normanni.
Historjá
Ostunist šoodâi kaavpug ive 1936.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Villanova, Pilone, Rosa Marina, Costa Merlata, Torre Pozzelle, Pascarosa já Ramunno.
It's a Wonderful Life
Suomâ televisiost It's a Wonderful Life oinui vuosmuu keerdi ive 1976, ko MTV čaaitij tom. Tastmaŋa tot oinui vistig Yle TV1:st ive 1987 juovlâááptu já Yle TV2:st jyehi juovlâi ääigi iivij 1992–2011 koskâsii ääigi. Ive 2014 Yle Teema (2017 rääjist Yle Teema & Fem) čäitiškuođij tom ain juovlâi ääigi. Elleekove vuáđđun lii Philip Van Doren Stern maainâs The Greatest Gift.
Čaittâleijeeh
thumb|[[Donna Reed já James Stewart Mary já George Baileyn.]] thumb|[[Lionel Barrymore hiärrá Potterin.]]
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Ive 1947 Frank Capra vuoitij It's a Wonderful Lifest pyeremuu stivrim Golden Globe. Elleekove lâi meid Oscar-iävtukkâssân viiđâ eres kategoriast: pyeremus elleekove, pyeremus almaičaittâleijee (James Stewart), pyeremus stivrejeijee (Frank Capra), pyeremus jienâpaddim (John Aalberg) já pyeremus editistem (William Hornbeck).
Katja Gauriloff
thumb|Katja Gauriloff Katja Gauriloff (š. juovlâmáánu 6. peeivi 1972, Aanaar, Suomâ) lii nuorttâlâš dokumentelleekovestivrejeijee, elleekovestivrejeijee já ohtâ Oktober-pyevtittâsfinnoduv omâsteijein.
Eellim
Katja Gauriloff viettij pärnivuođâs Ruávinjaargâst. Suu enni lii nuorttâlâš, mutâ Katja ij lah kuássin aassâm nuorttâlij aassâmkuávlust ige sun lah oppâm nuorttâlâškielâ. Sust lii kuittâg noonâ sämmilâš identiteet.
1126
1126 (MCXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1120-lovo čiččâd ihe.
Piäiváškodde
thumb|right|upright|Piäiváškodde 1. [[Merkurius, 2. Venus, 3. Eennâm, 4. Mars, 5. Jupiter, 6. Saturnus, 7. Uranus, 8. Neptunus]]
Piäiváškoddeest láá Piäiváš, 8 planettid já toi 165 máánnud sehe 3 snorâplaaneet já toi 4 máánu.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1990 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1990.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1967 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1967.
Lemi
Lemi lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Lemist ääsih 2 958 olmožid, já ton vijdodâh lii 262,48 km², mast 44,58 km² lii čääci. Lemi naaburkieldah láá Lappeenranta, Luumäki, Savitaipale já Taipalsaari.
Historjá
Lemi vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ahtiala, Hakulila, Heikkilä, Huttula, Hyvärilä, Iitiä, Juuresaho (oovdiš Remunen), Juvola, Kaamanniemi, Kuukanniemi, Kapiala, Keskisenpää, Korpela, Kurkela, Kärmeniemi, Laakkola, Laksiainen, Lavola, Merenlahti, Metsola, Mikkola, Mikonharju (kuuluu Iitiän kylään), Muukka, Nisola, Nuppola, Olkkonen, Parkkola, Pöllölä, Ruohiala, Ruomi, Sairala, Sorvarila, Suomalainen, Suoniala, Suontakainen, Sutela, Taipale, Tevaniemi, Torvenniemi, Tuomelanpelto (kulá uásild Iitiän), Turku, Uiminniemi, Urola, Vainikkala, Välikangas já Värtölä.
Taan ivvááš sämmilâš
Taan ivvááš sämmilâš lii palhâšume, mon Ávvir lii juáhám jyehi ive ive 2015 rääjist sämmilâžân, kii lii äŋgiruššâm sämisiärváduv pyerrin já lii tondiet tobdos Säämist. Ávvir lohheeh vist vuolgâtteh jieijâs iävtukkâsâi noomâid aavisân. Täin aavis väljee 10–20 iävtukkâssâd, main aavis lohheeh te pyehtih jienâstiđ taanivváá sämmilii.
Palhâšume uásih
Vyeittee finnee räsikiästu já lasâkarahvi, mon punccen lii sämmilii uáivi já nissoon teikkâ almaa kappeer taan mieldi, lii-uv vyeittee nissoon vâi almai.
Isola del Piano
Isola del Piano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Isola del Pianost ääsih 553 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,30 km², já alodâh 210 m. Isola del Piano naaburkieldah láá Fossombrone, Montefelcino já Urbino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Isola del Piano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Castelgagliardo.
Austin
thumb|300px| thumb|Austin lippu thumb|Austin, Travis pirrâdâhkodde
Austin lii Texas uásistaatâ uáivikaavpug. Tot lii ässeelovo mield Texas niäljádin stuárráámus kaavpug. Austinist ääsih ohtsis suulân 988 000 olmožid. Austin lii puoh Ovtâstum staatâi uásistaatâi uáivikaavpugijn nubben stuárráámus ässeelovo mield.
Sonkajärvi
Sonkajärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Sonkajärvist ääsih 3 864 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 576,79 km², mast 110,87 km² lii čääci. Sonkajärvi naaburkieldah láá Iisalmi, Kaajaan, Lapinlahti, Rautavaara, Sotkamo já Vieremä.
Historjá
Sonkajärvi vuáđudui ive 1922.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Aittokoski, Haajaissydänmaa, Haapajärven Sydänmaa, Harva, Hernejärvi, Jyrkkä, Kaarakkala, Kalliomäki, Kalliosuo, Kainuunmäki, Kauppilanmäki, Kilpisaari, Koirakoski, Kukkopuro, Laaka, Mansikkavirta, Muuraisjärvi, Oinasjärvi, Paisua, Petäjäjärvi, Petäys, Päsmäri, Rutakko, Ryhälänmäki, Savonvirta, Sonkajärvi, Sonkakoski, Sukeva, Sälevä, Toivakko, Ulmala, Uuraa, Vehmasjärvi, Viitaa já Vänninmäki.
Australia
thumb| Australia lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Canberra.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Etiopia
Etiopia demokraatlâš littotäsiväldi ađai Etiopia (, ʾĪtyōṗṗyā, afarkielân: Itiyoophiyaa, ge'ezkielân: ኢትዮጵያ. oromokielân: Itoophiyaa, somalikielân: Itoobiya, tigrinjakielân: ኢትዮጵያ) lii siseennâmstaatâ Afrik čuárvist. Tot lii ohtâ maailm puárásumos enâmijn. Ton uáivikaavpug Addis Abeba lii suulân kaskoo staatâ.
Etiopiast láá suulân 110 miljovn ässed. Ton vijđodâh lii 1 104 300 km², mast 0,7 % lii čääci.
Eennâmtiätu
thumb|left|[[Ras Dashen (čokke)|Ras Dashen lii Etiopia alemus vääri.]] Etiopia vijđodâh lii 1 104 300 km². Vijđoduv mield Etiopia lii maailm 28. stuárráámus staatâ. Tot lii tuše ucánjii ucceeb ko Bolivia, mon vijđodâh lii 1 098 581 km².
Sajadâh já rääjih
Etiopia lii Nuorttâ-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Eritrea, nuorttân sehe Djibouti já Somalia, mäddin Kenia, viestârist Maadâ-Sudan já taveviestârist Sudan. Etiopiast staatârääjih láá ohtsis 59 251 km. Ton kuhemus rääji lii Somaliain; tot lii 1 640 km kukke. Uánihumos vuod lii 343 km rääji Djiboutijn.
Morfologia
Etiopia alemus saje lii Simien várádahân kullee Ras Dashen čokke (4 550 m) Simien aalmuglâšmeecist Etiopia taveuásist. Vyeligumos saje lii Danakil (-125 m) Etiopia tavenuorttâuásist.
Haldâttâh já politiik
Etiopia staatâhäämi lii parlamentaarlâš littotäsiväldi. Ton staatâhovdâ lii täsivääldi president, kiän virgepaje pištá kuttâ ive, kuittâg enâmustáá kyehti virgepaje maŋaluvâi. Etiopia parlament väljee president.
Fermignano
Fermignano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fermignanost ääsih 8 399 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,70 km², já alodâh 200 m. Fermignano naaburkieldah láá Acqualagna, Cagli, Fossombrone, Urbania já Urbino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bivio Borzaga, Ca' l'Agostina, Calpino, Ca' Vanzino, Pagino, San Silvestro, Santa Barbara já Villa del Furlo.
Ruopsisjyelgčiävžui
Puárásumos Suomâst riegistum ruopsisjyelgčiävžui lii lamaš 14 ihheed, 1 mánuppaje já 3 peeivi puáris. Euroop puárásumos lii lamaš aainâs-uv 26 ihheed já 11 mánuppaijeed Tanskaast riegistum lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ruopsisjyelgčiävžui lii 26–31 cm kukke já tiäddá 85–170 g. Ton suájákejij koskâ lii 40–65 cm.
Lavdâm já eellimpiirâs
Ruopsisjyelgčiävžui lii härvinâš Anarist.
Pessim já lasanem
Härvinâš pessejeijee ruopsisjyelgčiävžui lii Ucjuuvâst já Tiänuleevist sehe Paištuoddâr já Kaalduáivi meccikuávluin, mut ohtii lii Aanaarjäävri Päärtihsuollust-uv visásmittum pessim lamaš.
Monte Giberto
Monte Giberto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Gibertost ääsih 762 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,53 km², já alodâh 322 m. Monte Giberto naaburkieldah láá Grottazzolina, Monte Vidon Combatte, Montottone, Petritoli já Ponzano di Fermo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sápmi, vuoi Sápmi!
Sápmi, vuoi Sápmi! lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää čiččâd studioalbum. Tom almostitij Indigenous Records LP-skiärrun (IRLP-6) ive 1982. Valkeapää lasseen albumist lii fáárust meiddei Ingor Ántte Áilu Gaup. Album päddejui IR studiost Helsigist iivij 1981–1982.
Gabicce Mare
Gabicce Mare lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gabicce Marest ääsih 5 716 olmožid. Ton vijdodâh lii 4,94 km², já alodâh 11 m. Gabicce Mare naaburkieldah láá Cattolica, Gradara já Pesaro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Baia Vallugola, Case Badioli, Gabicce Monte, Ponte Tavollo já Vigna del Mare.
Listo HIM lavluin
Taat lii listo HIM lavluin.
Vyesimáánu 9.
Vyesimáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 129. peivi (kárgámive 130. peivi). Ive loopân láá 236 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: Euroop-peivi
Piättâr
Piättâr ( já ) lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Ruošâ nubben stuárráámus kaavpug.
Kuolgâčuoškah
Kuolgâčuoškah (Bibionidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh 15 šlaaijâd.
Piättâr
Historjá
Piättâr vuáđudui vyesimáánu 3. peeivi 1703. Kaavpug nommân lâi Petrograd (​) iivij 1914–1924 já Leningrad (​) iivij 1924–1991.
Kuolgâčuoškah
Olgohäämi
Kuolgâčuoškah láá finnim noomâs hiäimu orásij mield, ko toh láá távjá kuolgiih. Kuolgâčuoškâin ij lah njamonune, mut toh joteh kukkáin njuálumin mieđâ.
Piättâr
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuolgâčuoškah
Olgohäämi
Kuolgâčuoškah sulâstiteh kiärppáid já čuággoid. Koskâruumâš lii koommâr já monnjâruumâš lii seggi. Stuárráámusah kuolgâčuoškah láá 15 mm kukkosiih.
Suovsah láá ruškâdeh, kubbeellágáneh já soksiih. Toh pyehtih leđe joba 20 mm kukkosiih, já toin liškeest láá timmâ säägih.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1983 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1983.
Vyesimáánu 11.
Vyesimáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 131. peivi (kárgámive 132. peivi). Ive loopân láá 234 peivid.
Victor J. Glover
pienoiskuva|Victor J. Glover ive 2014 pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh [[Christina Hammock Koch, Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]] Victor J. Glover (š. cuáŋuimáánu 30. peeivi 1976 Pomona, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Reid Wisemanáin já Jeremy Hansenáin.
Eellim
Victor J. Glover lii šoddâm já rávásmâm Pomonast, Kaliforniast. Sun lii suuvâs vuosmuš akateemlâš olmooš. Glover luuvâi insnerin California Polytechnic State University -nommâsii ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui kandidaatin ive 1999. Tastmaŋa sun lii valmâštum maisterin kulmii iivij 2007, 2009 já 2010.
Victor J. Glover lii naaijâm Dionna Odom Gloveráin. Sunnust láá nelji nieidâ.
Karrieer
Victor J. Glover väljejui NASA astronautluokan kesimáánust 2013. Sun finnij NASA-škovlim valmâšin ive 2015.
Glover tuáimá tääl pilottin já nubben komendeijen SpaceX Crew Dragon -komovuotâskiijpâst, mon nommâ lii Resilience já mii paččui skammâmáánu 15. peeivi 2020. Sun tooimâi meid almugijkoskâsii komovuotâsajattuv kirdeminsnerin kirdemvuárust 64. Sun lii eromâš hárjánâm kirdee, kote lii kirdám paijeel 3 000 kirdemtijmed paijeel 40 kirdemmašináin, paijeel 400 kirdemtoorjâskiijpâkirdemid já 24 taištâlemkirdemid (cuáŋuimáánu 2023 räi).
Signjereh
thumb|Uccâsignjer, niŋálâs thumb|Signjer Signjereh teikâ signereh teikâ sigŋereh (Laniidae, ) lii varbusluudij laahkon kullee hiäimu.
Tiettum Suomâst
Suomâst láá ohtsis čiččâm signjeršlaaijâd: Kyehti šlaajâ láá Aanaar kuávlu šlaajah: uccâsignjer (suom. pikkulepinkäinen) já signjer (suom. isolepinkäinen).
Nomâttâsah
Anarâškielâst signjer noomâst láá aanoost kyehti eres-uv variant: signer já sigŋer, main majemuš oro lemin aanoost čovčjávrálij kielâst. Taat nommâ kávnoo vuosmuu keerdi esken Vuoli Ilmar loddenommâlistoost 1990, mut maaŋgâs tobdeh taam noomâ. Nuuvtpa lii-uv nabdemist, et tot lii lamaš tobdos aalmugkielâst jo ovdil-uv. Monnii suujâ tiet tot lii pááccám čälihánnáá pajas puoh sänikirjijn. Merhâšittee taan noomâst lii tot, et toos ij kavnuu jienâdâhvaastâ eres sämikielâin.
Nordling (1898) kiävttá signjerist aalmugnoomâ skirri, mii ij kavnuu eres anarâš loddenommâkäldein. Taat nommâ lii luávnejum pajekiel signjer nomâttâsâst skirri. Nommâ lii siämmáásullâsâš ko pajekiel lädikuávská nommâ skire. Poppius já Granit lává čáállám pajas cissáášváálán (Accipiter nisus, suom. varpushaukka) loddenoomâ citnir, mii häämis peeleest ennuv sulâstit loddenommâ signjer. Taat citnir-nomâttâs ij kuittâg kavnuu eres loddenommâkäldein. Nuuvtpa lii-uv nabdemist, et jo-uv Poppius já Granit lává táágu peht feilim teikâ jo sunnuu kielâmiäštár lii nabdam signjer mottoom vällilodden.
Uccâsignjer nommâ lii esken rahtum, já tot lii jurgâluslovnâ suomâkiel nomâttâsâst.
Venetsia
Venetsia lii kaavpug Italiast, Veneto kuávlust. Venetsiast ääsih 250,369 olmožid. Ton vijdodâh lii 415,90 km², já alodâh 2,56 m. Venetsia naaburkieldah láá Campagna Lupia, Cavallino-Treporti, Chioggia, Marcon, Martellago, Mira, Mogliano Veneto, Musile di Piave, Quarto d'Altino, Scorzè já Spinea.
Eennâmtiätu
Venetsia lii huksejum maaŋgâ uccâ suolluu oolâ. Venetsiast kanaleh láá kááđui saajeest.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Listo Libya tullâvaarijn
thumb|Haruj Taat lii listo tullâvaarijn Libyast.
1993
1993 (MCMXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1990-lovo niäljád ihe.
Uđđâivemáánu
thumb|Ive 1993 [[Säynätsalo lohtui Jyväskylän]]
Hans Ole Eira
thumb|right|Hans Ole Eira ive 2017. Hans Ole Nilsen Eira (, š. 1972) lii sämmilâš pajeolmooš, politikkár já jyeigee.
Nurâldâhskiäruh
Eirast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
1311
1311 (MCCCXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1310-lovo nubbe ihe.
1870
1870 (MDCCCLXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1870-lovo vuossâmuš ihe.
Tuodârsuáhi
thumb|Tuodârsuávih Tuodârsuáhi (Betula pubescens ssp. Czrepanovii) lii suáhi. Tot lii sieivâsuávi vyelišlaajâ. Tuodârsuáhi lii jiešalnees siämmáš suáhi, mii šadda leevijn já vuovdijn, mut tot lii nuuvt pyereest vuáhádum tuodârkuávloid, et puáhtá pyereest-uv kočodiđ tom aaibâs jieijâs suáhišlaaijân.
Nommâ kovvee muorâ šoddâmsaje.
Videospellâihe 1985
Videospellâihe 1985 kieđâvuš ive 1985 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Luumäki
Luumäki lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Luumäkist ääsih 4 568 olmožid, já ton vijdodâh lii 859,84 km², mast 109,78 km² lii čääci. Luumäki naaburkieldah láá Hamina, Kouvola, Lappeenranta, Lemi, Miehikkälä já Savitaipale.
Historjá
Luumäki vuáđudui ive 1642.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Anjala, Antikkala, Askola, Ellola (Ellonen), Haimila, Heikkilä, Heimala, Hermunen, Hietamies, Himottula (Taina), Hirvikallio, Huomola, Huopainen, Husula, Hyyrylä, Iihola, Inkilä, Junttola, Jurvala, Juurikkala (Juurikas), Kaitjärvi, Kannuskoski, Kelvelä, Keskinen, Kiurula, Kiviniemi, Kokkola, Kolppola, Kontula, Koskela, Kähölä, Laapas, Lakkala (Lakka), Laukkala (Laukas), Lensula, Luotola, Marttila (Taavetti), Mentula, Metsola, Multiala, Munne (Munteenkylä), Niemi, Nokkala, Nuppola, Nurmiainen, Näppi, Okkola, Orkola, Parola, Pitkäpää, Pukkila (Pukki), Pätärilä, Rantala, Saareks, Saarits, Saksala, Salmi, Sarkalahti, Sarvilahti, Siiropää, Sirkjärvi, Suoanttila, Suoknuuti, Suonpohja, Sydänmaanlakka, Taina, Tapavainola, Taukaniemi, Toikkala, Uro, Vainonen, Venäläinen já Viuhkola.
Libya
Libya staatâ ađai Libya  lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Tripoli. Libya virgálâš kielâ lii arabiakielâ, mutâ ton lasseen sárnuh berberkielâid, eŋgâlâskielâ já italiakielâ.
Eennâmtiätu
Libya ránnjástaatah láá viestârist Tunisia já Algeria, mäddin Niger já Tšad, maadânuorttân Sudan já nuorttân Egypt.
Planken
Planken lii kieldâ Liechtensteinist. Plankenist ääsih 473 olmožid. Ton vijdodâh lii 5,34 km², já alodâh 786 m. Planken lii ässeelovo mield Liechtenstein ucemus kieldâ.
Libya
Tullâväärih
Libyast láá kulmâ tullâvääri. Tain alemus lii Haruj (1 200 m). Ton majemuš russoom lâi 2 310 ± 810 ihheed tassaaš. Eres tullâväärih láá Gharyan vulkaanisâš kieddi, mon majemuš russoom lâi pleistoseenist, já Waw an Namus, mon majemuš russoom lâi holoseenist.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Jaala
Historjá
Jaala kieldâ vuáđudui ive 1879.
Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Jaalast lijjii 1 977 ässed, kiäin 857 assii čuákkipaaihijn. Jaala čuákkipäikkitääsi lâi talle 43,5 %. Kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Jaala markkân.
Siijdah
Ansalahti, Haapalahti, Hartola, Honnila, Huhdasjärvi, Jaala markkân, Karijärvi, Kimola, Paljakka, Palojärvi, Siikakoski, Taipale, Uimila já Vesala.
Sool
Sool lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Soolist ääsih 246 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,26 km², já alodâh 637 m.
Historjá
Sool kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Sonja (Taažâ roonnig)
pienoiskuva|Roonnig Sonja ive 2012 pienoiskuva|Taažâ kunâgâspeerâ já Ruotâ kunâgâs [[Skaugumist ive 1974. Kooveest čižetpeln: Sonja, Ruotâ kunâgâs Carl Gustav, prinses Märtha Louise, kunâgâs Olav V, ruuvnâprinssâ Harald, prinssâ Haakon Magnus já prinses Astrid fru Ferner]] Sonja (š. syeinimáánu 4. peeivi 1937, Oslo, Taažâ; noomáin Sonja Haraldsen) lii Taažâ tááláš roonnig. Sun lii Karl August Haraldsen (1889–1959) já Dagny Haraldsen (1898–1994; j.s. Ulrichsen) nuorâmus páárnáš.