cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
King Crimson
Vuáđudem já In the Court of the Crimson King
King Crimson lávdástij Eŋlandist sehe Ovtâstum staatâin loppâivveest 1969 maaŋgâi pop- já rockartistijgijn. Konserteh finnejii kuldâleijei já kritikkárij mielâstumvuođâ, mut juávhu siste lijjii kuittâg-uv sierâmielâlâšvuođah. Veik McDonald lâi juávhu válduášálâš šuoŋârähtee, te Fripp kuittâg-uv oroi lemin juávhu merhâšitteemus jođetteijee. Fripp halijdij ovdediđ juávhu muusik sevŋâdub já intensiivlub sundán, moos McDonald já Giles iävá lijkkum. Fripp halijdij, ete juávkku juáđháččij, já iävtuttij, ete vuálgáččij jieš, amas juávkku pieđgâniđ. McDonald kuittâg-uv eeđâi, ete juávkku lâi eenâb Fripp ko suu teikâ Giles. Algâalgâlâš juávkku čuojâttij majemuu keerdi juovlâmáánu 16. peeivi San Fransiscost. Ovtâstum staatâi turnee maŋa McDonald já Giles vuolgijn juávhust.
1970-lovo algâ
Ive 1970 aalgâst King Crimson rähtiškuođij uđđâ album In the Wake of Poseidon. Oovdeb ive loopâst juávhust vuálgám Michael Giles pálkkááttij sessiomusikkárin čuojâttiđ ruumbuid. Seissiomusikkárin albumist toimii meid saksofonist já kuoskâttâsčuojâtteijee Mel Collins, pianist Keith Tippett sehe Giles, Giles & Frippist čuojâttâm Michael Giles viljâ Peter, kote čuojâttij basso Greg Lake saajeest. Ton ääigi tubdâmettum Elton John lâi áigumin lávluđ albumist, mut Fripp molsoi mielâs ovdil jienâttem. Greg Lake, kote ááigui vyelgiđ juávhust já vuáđudiđ Keith Emersonáin Emerson, Lake & Palmer mieđâi lávluđ albumist. Lake ij kuittâggin kiergânâm lávluđ pittáást "Cadence and Cascade", mon láávlui loppâloopâst Fripp ustev Gordon Haskell. Album pajanij listoin Britanniast sajan 4 já Ovtâstum staatâin sajan 31. Motomeh kritisistii album tast, ete tot lii viehâ siämmáálágán ko juávhu vuosâalbum. Juávhust ij lamaš tuárvi jesânijd lávdástâllâm várás, já tondiet Fripp kočoi Collins já Haskell servâđ juávkun. Haskell pargon šoodâi meid basso čuojâttem. Uđđâ rumbalin šoodâi Andy McCulloch.
Fripp já Sinfield čaalijn čuávuváá album Lizard (1970) jiejah, ige Haskellist, Collinsist teikâ McCullochist lamaš ollágin säniväldi material rähtimist. Tippett maacâi sessiomusikkár roolâst já sunjin iävtuttii meid virgálâš jeessân roolâ, mut sun ij váldám iävtuttâs vuástá. Tippett lasseen sessiomusikkárin albumist čuojâttii kyehti Tippett juávhu jeessân Mark Charig (kornet) já Nick Evans (pasuuna) sehe oboe já eŋlandtoorvi čuojâtteijee Robin Miller. Album nommâpitá algâuásist "Prince Rupert Awakes" lávlu nube progressiivlâš rockjuávhu Yes lávloo Jon Anderson. Albumist láá vala-uv eenâb jazz-vaikuttâsah ko kyevti vuosmuu albumist, já ton nommâpittá lii 23 já pele minuttid kukke já tiävdá ubâ LP-skiäru B-pele. Album almostui juovlâmáánust já pajanij Britannia listo sajan 29. Sehe Haskell ete McCulloch iävá lijkkum album stiijlân já Collinskin ij lijkkum toos, maht suu oosij šuoŋah lijjii rahtum. Haskell já McCulloch vuolgijn-uv juávhust album almostittem maŋa já King Crimsonist iä oppeetkin lamaš basist, lávloo já rumbal.
Collins kaavnâi uđđâ rumbalin Ian Wallace, mon maŋa Frippist-uv, kote lâi jo luovâttâm juávhu háárán, šoodâi aktiivlub uđđâ jesânij ucâmist. Juávhust lijjii maaŋgah lávlooiävtukkâsah, ovdâmerkkân Roxy Music jođetteijen maŋeláá tooimâm Bryan Ferry, mut lávloo saje finnij Raymond "Boz" Burrell. Sij irâttii uuccâđ meid uđđâ basist, mut loppâloopâst Fripp máttááttij Burrellân basso čuojâttem. King Crimson lávdástij ive 1971 vuosmuu keerdi algâalgâlâš čuojâtteijeejuávhu pieđgânem maŋa.
Siämmáá ive almostui čuávuvâš album Islands. Lizard naalijn uáli jazz-stijlâsâš album pajanij Britannia listoost sajan 30 já Ovtâstum staatâi listoost sajan 76. Juovlâmáánust 1971 Fripp almottij Sinfieldân, ete ij puávtáččii innig leđe ovtâspargoost suin. Čuávuváá ive peln ubâ juávkku pieđgânij uásild tondiet, ete Fripp ij miettâm čuojâttiđ Collins pittáid. Ovtâstum staatâi turneesopâmušâi tiet King Crimson ferttij kuittâg-uv juátkiđ. Uđđâivemáánu já kuovâmáánu Ovtâstum staatâi konsertijn almostui live-album Earthbound. Jesânij koskâvuođah puáránii turnee ääigi, já eres juávhu jesâneh liččii halijdâm juátkiđ, mut Fripp kuittâg-uv pieđgij juávhu, ko suu mielâst čuojâtteijei stijlâ ij sooppâm uđđâ muusiklâš sundán, mii sust lâi mielâst.
1970-lovo pelimuddo: čuojâtteijeejuávkku já stijlâ muttojeh
thumb|300px|King Crimson láávdástmin ive 1973. Čižetpeln uáligispel: David Cross, John Wetton, Bill Bruford já Robert Fripp Uđđâ čuojâtteijeejuávkku lâi uáli ereslágán ko Sinfield ääigi. Juávkun servii improvisistee perkussionist Jamie Muir, basist-lávloo John Wetton, rumbal Bill Bruford sehe vivlu-, kuoskâttâs- já huiločuojâtteijee David Cross. Bruford lâi vuálgám Yesist, mii lâi miänástum kávpálávt ennuv eenâb ko King Crimson. Stuárráámuu uási muusikist rahtijn Fripp já Wetton ovtâspargoost. Ko Sinfield lâi vuálgám, te juávkku finnij uđđâ sanniitteijen Wetton ustev, Supertrampist čuojâttâm Richard Palmer-James. Sun ij kuittâggin vaiguttâm juávhu taaiđâlâš teikâ visuaallâš stiijlân nuuvt ko Peter Sinfield, mut čaalij tuše saanijd, maid sun vuolgâttij juávkun poostâ peht päihistis Saksaast. King Crimson joođhij oppeet lávdástâllâm roovvâdmáánust 1972.
Uđđâive- já kuovâmáánust 1973 juávkku jienâttij uđđâ album Larks' Tongues in Aspic, mii almostui siämmáá ive njuhčâmáánust. Pyeri ovdâmerkkân juávhu uđđâ stiijlâst lâi kyevtuáság nommâpittá. Juávkku ij lamaš kuássin ráhtám taggaar pitá. Pittá finnij vaikuttâsâid modern klassisâš muusikist sehe rijjâ improvisaatiost, já Fripp aggressiivlâš kiitaarčuojâttem tiet pittá sulâstit masa meetaalmuusik. Juávkku finnij huámmášume meid Muir aggressiivlâš láávdástmist, mast sun lihâdij maanisávt čuojâtdijnis. Ton lasseen suu tuáškumčuojânâsah lijjii táválávt uáli omâseh. Album pajanij Britannia listo sajan 20 já Ovtâstum staatâi listo sajan 61. Juávkku joođhij lávdástâllâm, mut jo siämmáá ive Muir vuolgij juávhust. Algâalgâlávt mainâstui, ete Muir lâi čuoccum lyeve alne, mii ij orroom omâsin suu vildáás čuojâttem tiet. Maŋeláá kuittâg-uv selvânij, ete sun ij lamaš lijkkum musikkár elimân já lâi varrim buddhaluostarân Skotlandân.
Ko Muir lâi vuálgám, te loopah jesâneh čokkânii uđđâivemáánust 1974 rähtiđ čuávuváá album Starless and Bible Black, mii almostui njuhčâmáánust. Stuárráámus uási album pittáin láá live-lávdástmijn jienâttum improvisaatioh, main kuldâleijei jienah láá čuoppum meddâl. Album áinooh ollásávt studiost jienâttum pitáh láá "The Great Deceiver", "Lament" sehe "The Night Watch" loppâuási. Album pajanij sajan 28 Britanniast já sajan 64 Ovtâstum staatâin. Album almostittem maŋa juávhust lijjii oppeet sierâmielâlâšvuođah. Juávhu muusik já eromâšávt Wetton já Bruford čuojâttem lijjii nuuvt jienniih, ete Cross ij innig puávtám iäruttiđ akustisâš vivlus jienâ eres čuojânâsâi kooskâst, já tondiet sun koolgâi vuáijuđ eenâb kuoskâttâsčuojânâsâi čuojâtmân. Ain eenâb já eenâb tušástum Cross kiäsádâtškuođij juávhust sehe muusiklávt ete persovnlávt, mii tovâttij tom, ete eres juávhu jesâneh jienâstii Cross iäruttem peeleest ive 1974 turnee maŋa.
Juávkku jienâtškuođij uđđâ album Red syeinimáánust 1974. Ovdil jienâtmij älgim muusikráhtulâšvuotân pettâšum Fripp vuájuškuođij mystikkár George Gurdjieff tuojijd já finnij jiegâlâš feerim, mon tiet sust oroi, ete sun ij innig puávtám uásálistiđ juávhu miärádâssáid. Brufordist já Wettonist lâi-uv eenâb väldi album rähtimist, ko ovdil lâi lamaš. Albumist lii ohtâ live-pittá. Kesimáánust 1974 jienâttum "Providence", mast Cross čuojât viivlu. Albumist čuojâtteh meid maaŋgah sessiomusikkáreh, ovdâmerkkân juávhu ovdebááh jesâneh Mel Collins já Ian McDonald, kiän maccâmist juávkun lijjii spekulistmeh. Fripp almottij Ovtâstum staatâi turnee ääigi, ete halijdičij lopâttiđ juávhu tooimâm, mut juávkku pieđgânij virgálávt eskin čohčâmáánu loopâst. Maŋeláá Fripp mainâstij, ete King Crimson lâi "joskâm lemist" já "ollásávt nuuhâm ain já avalávt". Red almostui roovvâdmáánu 6. peeivi 1974 já pajanij listoin sajan 45 Britanniast já 66 Ovtâstum staatâin. Juávhu pieđgânem maŋa almostui live-album USA vyesimáánust 1975. Album pitáh lijjii jienâttum ive 1974 Ovtâstum staatâi turneest. Paadij čuolmâi tiet Cross vivlučuojâttem ij kullum albumist pyereest, mon tiet Eddie Jobson pálkkááttii čuojâttiđ viivlu paadij oolâ.
1980-loho
thumb|200px|Adrian Belew ive 2006 Porgemáánust 1980 Fripp sundáttâlškuođij uđđâ juávhu vuáđudem. Juurdân lâi tot, et uđđâ juávhu nommâ ij liččii King Crimson. Oovdeb King Crimson rumbal Bill Bruford lâi vaalmâš servâđ fáárun. Ton lasseen Fripp koijâdij fáárun lávloo já kitarist Adrian Belew, kote lâi čuojâttâm tolebáá ovdâmerkkân Frank Zappa já David Bowie tuáváášjuávhuin. Sun mieđâi servâđ juávkun Talking Heads turnee maŋa, mast sun lâi čuojâtmin kiitaar. Basist saje finnij Tony Levin. Fripp nomâttij juávhu Discipline, já sij algâttii turnee cuáŋuimáánust 1981. Roovvâdmáánust juávkku meridij mutteđ noomâs King Crimsonân.
Kesimáánust 1982 almostum Beat lâi King Crimson vuosmuš album, mast čuojâtteijeejuávkku lii siämmáš ko oovdeb albumist. Album jienâttem ääigi eromâšávt Belew já Fripp kooskâst lijjii ennuv sierâmielâlâšvuođah. Album majemuu pitá "Requiem" jienâttem ääigi Belew kočoi Fripp vyelgiđ meddâl studiost. Belewân pahadum Fripp ij uásálistám album sesâlistmân já kritisistij tom maŋeláá tast, ete juávkku lâi kaidâm algâalgâlâš visiostis. Belew eeđâi maŋeláá, ete Beat rähtim lâi suu karrieeris hyenemus feerim já mieđettij, ete album fáárust ij liččii kolgâm almostittiđ viehâ pop-stijlâsâš "Heartbeat"-pitá, mii almostui singlen-uv já mast suoi Frippáin iävá lamaš siämmáá uáivilist. Album pajanij Britannia listoost sajan 39 já Ovtâstum staatâi listoost sajan 52.
Uđđâ čuojâtteijeejuávhu kuálmád album Three of a Prefect Pair almostui njuhčâmáánust 1984. Juávhust lijjii album rähtim ääigi vädisvuođah meridiđ ton muusiklâš stiijlâ já tondiet album juohhii stijlâlávt kyevti uásán. Vuossâmuu uásist ađai LP-skiäru A-peeleest láá juávhu pop-stijlâsuboh pitáh sehe ohtâ instrumentaallâš pittá. Nube uásist ađai LP-skiäru B-peeleest láá enâmustáá keččâlâddâmvuálásiih industrial-stijlâsiih improvisaatioh. Album looppât "Larks' Tongues in Aspic" rááiđu kuálmád uási. Album pajanij Britanniast sajan 30 sehe Ovtâstum staatâin sajan 58 já lâi návt juávhu kávpálávt enâmustáá miänástum album 1980-lovvoost. Three of a Perfect Pair -turnee majemuu konsertist Montrealist Kanadast almostui ive 1998 live-album Absent Lovers: Live in Montreal.
Turnee maŋa Fripp pieđgiittij juávhu táásá love ihheed vuosmuu pieđgiittem maŋa. Sehe Bruford ete Belew láin tutâmettumeh Fripp miärádâsân. Belew mainâstij, ete sun lâi kuullâm juávhu pieđgânmist vuosmuu keerdi Musician Magazine -loostâst, ijge Frippist.
1994–2003: majemuuh studioalbumeh
King Crimson joođhij tooimâs ive 1994 "tubletrion" kočodum čuojâtteijeejuávhoin. Nommâ puátá tast, ete čuojâtteijeejuávhust lijjii kyehti kitarist, kyehti rumbal já kyehti basist. 1980-lovo čuojâtteijeejuávkku Fripp-Belew-Bruford-Levin maacâi já sii lasseen fáárun servijn rumbal Pat Mastelotto sehe basist Trey Gunn, kote čuojâttij meid Chapman Stick sulâstittee Warr-kiitaar. Juávkku almostitij EP-skiäru Vrooom roovvâdmáánust 1994. Uđđâ čuojâtteijeejuávhu muusik lâi siävuttâs ovdebij King Crimson -äigipoojij muusik, ko tast siälui 1980-lovo polyritmâsâš kiitaarčuojâttem, mut fáárun lâi puáttám meid 1970-lovo pelimudo lusis meetaalmuusiklágán stijlâ. Ton lasseen juávhu uđđâ muusikist lijjii ennuv ton ääigi mielâstumvuođâst lamaš industrial rock vaikuttâsah. Cuáŋuimáánust 1995 almostui čuávuvâš studioalbum THRAK, mast láá uđđâ versioh Vrooom pittáin sehe aaibâs uđđâ pitáh.
King Crimson lávdástâlâi iivij 1995 já 1996 já vyesimáánust 1996 almostui improvisaatioid siskeldeijee livealbum Thrakattak. Fripp ij lamaš tuđâvâš juávhu muusikân já juávkku lâi masa pieđgânmin eromâšávt sunnuu Brufordáin sierâmielâlâšvuođâi sehe uđđâ materiaal vänivuođâ tiet. Juávhu kuttâ jeessân meridii porgâđ ucebijn juávhuin, maid kočodii noomáin ProjeKct. Taat adelij juávkun máhđulâšvuođâ juátkiđ jurdui ovdedem toin naalijn ete juávhu kuttâ jeessân iä tarbâšâm leđe siämmáá saajeest siämmáá ääigi, mii lâi lamaš keevâtlâš čuolmâ. ProjeKct-juávhuh lávdástâllii iivij 1997 já 1999 kooskâst já almostittii meid albumijd. ProjeKct One lávdástâlâi neljii, majemužžân juovlâmáánu 4. peeivi 1997, mon maŋa Bruford vuolgij juávhust já joođhij čuojâttem Earthworks-jazzjuávhustis.
Roovvâdmáánust 1999 King Crimson čokkânškuođij. Tony Levinist ij lamaš asto juátkiđ juávhust sessiomusikkár pargoi tiet já tondiet sun vuolgij tast koskâpudâlávt. Juávkun pááccám musikkáreh Fripp, Belew, Gunn já Mastelotto rähtiškuottii šuoŋâ já jienâttiđ uđđâ album The ConstruKction of Light, mii almostui vyesimáánust 2000 já pajanij Britannia listo sajan 129. Album stijlâ lâi meetaal- já industrialstijlâsâš, já tast kiävttojii ennuv elektronisâš ruumbuh. Album loopâst lii "Larks' Tongues in Aspic" niäljád uási. Album finnij viehâ negatiivlâš vuástáväldim já tom kritisistii uđđâ jurdui vänivuođâst. Juávkku jienâttij siämmáá ääigi improvisistum instrumentaalpittáid já almostitij taid noomáin "ProjeKct X" CD:st Heaven and Earth. Juávkku tuárjui kuábbáá-uv almbum turnein.
Skammâmáánust 2001 já roovvâdmáánust 2002 juávkku almostitij kyehti EP Level Five já Happy with What You Have to Be Happy with. Vuosmuš siskeeld kulmâ uđđâ pitá, live-versio pittáást "The ConstruKction of Light" sehe oovtâ ProjeKct pitá. Nubbe EP:st láá uđđâ pitáh sehe live-versio niäljád "Larks' Tongues in Aspicist". King Crimson almostitij ton kulmânubálovváád já tuáistáážân majemuu studioalbum The Power to Believe njuhčâmáánust 2003. Album pitáh lijjii iänááš kyevti oovdeb EP:st. Tot ij pajanâm Britanniast teikâ Ovtâstum staatâin 100 juávkun, mut Suomâst tot pajanij sajan 25. Juávkku lávdástâlâi loppâive já skammâmáánust Levin poođij maasâd Gunn sajan. Algâivveest juávkku čokkânij rähtiđ uđđâ materiaal. Materiaal ij kuittâggin šoddâm, já juávkku pieđgânij oppeet vala siämmáá ive.
2008–
Juávkku maacâi ive 2008 já ornij turnee 40 toimâive kunnen. Juávhust čuojâttii ovdebeh jesâneh Fripp, Belew, Levin já Mastelotto sehe nubbe rumbal Gavin Harrison. Belew iävtuttij, ete King Crimson 1980-lovo čuojâtteijeejuávkku juáđháččij turnee maŋa, mut sehe Fripp ete Bill Bruford, kii lâi lamaš juávhu tooimâ ulguubeln jo love ihheed, láin ton vuástá.
Čohčâmáánust 2013 Fripp almottij, ete juávkku juáđháččij tooimâs. Fáárust lijjii oovdeb čuojâtteijeejuávhust Levin, Mastelotto já Harrison sehe Jakko Jakszyk já Mel Collins, kiäh láin čuojâttâm Fripp oovdeb projektist. Juávkun servij meid kuálmád rumbal Bill Rieflin. Adrian Belew ij lamaš kočodum fáárun já návt suu masa 30 ihheed pištám karrieer King Crimsonist nuuvâi. Suu saje lávlon já nubben kitaristin valdui Jakszyk.
Uđđâ čuojâtteijeejuávkku ij nuotâstâm uđđâ materiaal, mut lávdástâlâi já čuojâttij puáris pittáid. Juávkku lávdástâlâi iivij 2014 já 2019 kooskâst jyehi ive. Ive 2016 Rieflin ij puávtám čuojâttiđ turneest já suu sajan poođij Jeremy Stacey. Rieflin maacâi čuávuváá ive já juávkku joođhij neljin rumbaláin. Rieflin sirdui kuittâg-uv čuojâttiđ maŋeláá kuoskâttâsčuojânâsâid.
Vuáđudeijeejeessân Greg Lake jaamij juovlâmáánust 2016 já čuávuváá mánuppaje jaamij meid John Wetton, kii lâi toimâm juávhu lávlon já basistin 1970-lovo pelimuddoost. Kesimáánust 2017 juávkku almostitij "Heroes"-nommâsâš EP oovdeb ive jáámmám David Bowie kunnen. Fripp čuojâttij kiitaar Bowie "Heroes"-pittáást sehe albumist 1970-lovo loopâst. Loppâivveest 2017 Fripp almottij, ete lâi čuávdám sierâmielâlâšvuođâidis Belewáin. Sun eeđâi, ete sunnust ij lamaš vuáváámijd, ete Belew puáđáččij tonáigásii čuojâtteijeejuávhu fáárun, mut eeđâi, ete "uuvsah puátteevuotân láá ávusin".
Ive 2019 Rieflin kuođij oppeet juávhu persovnlij suujâi tiet, já suu saje turneest vaaldij Theo Travis. Rieflin jaamij purâttâhtaavdân njuhčâmáánust 2020.
Juávkku lávdástâlâi ive 2021 Tave-Amerikist sehe Japanist. Levin čaalij blogistis, ete majemuš Jaapaan konsert lâi "turnee majemuš konsert já tuođânálásávt juávhu majemuš konsert". Taam já váhá maŋeláá Fripp kommentijd sosiaallâš mediain tulkkojii nuuvt ete King Crimson, teikâ aainâs-uv taat čuojâtteijeejuávkku, lâi lopâttâm.
Hannah Arendt -palhâšume
Hannah Arendt -palhâšume lii Heinrich Böll siättus já Bremen uásistaatâ haldâttâs adelem olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1995 rääjist. Palhâšume lii nomâttum saksalâš poolitlâš teoreetijkkár Hannah Arendt mield.
Vyeitteeh
thumb|Ágnes Heller ive [[2015]] thumb|Gianni Vattimo thumb|Navid Kermani ive [[2015]]
Habsburg-suuhâ
Habsburg-suuhâ lâi ohtâ Euroop merhâšitteemus historjálijn haldâšeijeesuuvâin. Suuvâ väldipaje ääigi ton jesâneh haldâšii siämmást Nuorttâriijkâ, Pase Saksalâš-Roomalâš kiäisárkode, Uŋgar, Kroatia, Böömi, Espanja, Portugal, Vuáládâhenâmijd já Napoli. Habsburgeh lijjii Nuorttâriijkâ haldâšeijeeh ive 1282 rääjist já Saksa kunâgâsah tâi kiäisáreh 1400-lovvoost ive 1740 räi.
Potenza eennâmkode kieldah
Potenza eennâmkoddeest láá 100 kieldâd.
1005
1005 (MV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1000-ihelove kuuđâd ihe.
Kalender
thumb|Lê Hoàn
Montserrat
Montserrat lii brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Karibiast.
Reima Pietilä
Eellim
Frans Reima Ilmari Pietilä šoodâi porgemáánu 25. peeivi 1923 Tuurkust. Suu eeči lâi Frans Viktor Pietilä já suu enni Ida Maria Lehtinen. Taaidâr Tuulikki Pietilä lâi Reima Pietilä uábbi.
Ive 1946 Reima Pietilä čaalij pajeuáppen. Sun luvâškuođij arkkitehtuur Teknisii ollâškoovlâst. Škoovlâ lasseen Pietilä poorgâi ive 1947 Ilmari Niemeläisii toimâttuvvâst. Iivij 1948–1949 sun poorgâi Einari Teräsvirta toimâttuvvâst já Ragnar Ypyä toimâttuvvâst, mon tiet sun lâi mestâ 30-ihásâš, ko sun valmâštui arkkitehtin ive 1953 Teknisii ollâškoovlâst.
Karrieer
Ive 1957 Reima Pietilä vuáđudij jiejâs arkkitehttoimâttuv. Ive 1960 Raili Paatelainen sirdâšui porgâđ toimâttâhân. Forgâ tastmaŋa toimâttuv nommâ muttui, já uđđâ nommân šoodâi Arkkitehtitoimisto Reima Pietilä - Raili Paatelainen.
Iivij 1973–1979 Pietilä lâi arkkitehtuur professorin Oulu ollâopâttuvvâst.
Káránâsmyerji
thumb|Káránâsmyerji Káránâsmyerji (Arctous alpina ađai Arctostaphylos alpina) lii myerji. Lodde puáhtá millođ káránâsmyerjisiemânijgijn suáhiuurbijd fijnesin máirástis. Riävská já kiärun lává juo áigáá huámášâm taan myerji äävhi.
Tavenna
Tavenna lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Tavennast ääsih 601 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,97 km², já alodâh 550 m. Tavenna naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Mafalda, Montenero di Bisaccia, Palata já San Felice del Molise.
Káránâsmyerji
Tobdomeerhah
Káránâsmyerji lieđi lii vielgâd, loostah pisoh veerdist täälvi paijeel já kuocâgeh eskin maŋŋeed kiđđuv. Muorjijd puáhtá čuággiđ meiddei kiđđâpievlâin já myerji čááppud taađeest ko láddá. Puásuitotkeeh láá huámášâm, et káránâsmyerji lii majemui aaigij loskâm laajišvuovdijn tast maŋa ko lostâmáátu puurâi vuovdijd päljisin. Čuovâ lasanem	adelij máhđulâšvuođâ káránâsmuárján levâniđ.
Tavenna
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Atella
Atella lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Atellast ääsih 3 716 olmožid. Ton vijdodâh lii 88,48 km², já alodâh 512 m. Atella naaburkieldah láá Avigliano, Bella, Calitri, Filiano, Rionero in Vulture, Ripacandida, Ruvo del Monte já San Fele.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Monticchio Laghi, Montesirico, Sant'Andrea já Sant'Ilario.
Serie B 1978–1979
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Sisiliast, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1979–1980 Serie C1 1979–1980
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Kerimäki
Kerimäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Savonlinna kaavpugân ive 2013 aalgâst. Ive 2012 loopâst Kerimäkist assii 5 526 olmožid, já ton vijdodâh lâi 876,46 km², mast 318,81 km² lâi čääci. Kerimäki naaburkieldah lijjii Enonkoski, Kesälahti, Kitee, Punkaharju já Savonlinna.
Historjá
Kerimäki pitejâš vuáđudui ive 1642.
Siijdah
Alakuona, Anttola, Haapalahti, Haapaniemi, Hevossalo, Hälvä, Jouhenniemi (markkân), Karvila, Kattilamäki, Kerimäki, Kumpuranta, Kuokkala, Laakkola, Luotojärvi, Lötjölä, Louhi, Makkola, Moiniemi, Nojanmaa, Paakkunala, Paasniemi, Pihlajaniemi, Pitkälä, Raikuu, Rauvanniemi, Riikola, Ruokojärvi, Ruokolahti, Ruokoniemi, Silvola, Simpala, Toroppala, Vuokala já Yläkuona.
Siijdah ive 1924
Ive 1924 Kerimäkist lijjii ohtsis 32 sijdâd: Alakuona, Anttola, Haapalahti, Haapaniemi, Hevossalo, Hälvä, Jouhenniemi (markkân), Karvila, Kattilamäki, Kerimäki, Kumpuranta, Kuokkala, Laakkola, Luotjärvi, Lötjölä, Makkola, Moiniemi, Nojanmaa, Paakkunala, Paasniemi, Pihlajaniemi, Pitkälä, Raikuu, Rauvanniemi, Riikola, Ruokojärvi, Ruokolahti, Ruokoniemi, Simpala, Toroppala, Vuokala já Yläkuona.
Euro
Euro (symbol €, uánádâs e, aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh EUR) lii Euroop union virgálâš vaaluut já kiävtust ohtsis 20 Euroop union staatâst.
Aalmugijkoskâsâš transulmui muštopeivi
Aalmugijkoskâsâš transulmui muštopeivi lii aalmugijkoskâsâš muštopeivi, mii lii viettejum jyehi ive skammâmáánu 20. ive 1999 rääjist. Muštopeeivi muštojeh tagareh transulmuuh, kiäh surmâšuvvii tondiet, ko sij kullii suhâpeliucceeblovvoid. Ton lasseen muštopeeivi viggeh kiddiđ huámmášume transfobian já lasettiđ tiäđulâšvuođâ tast. Maaŋgâ saajeest uárnejuvvojeh muštotilálâšvuođah, moi uásálisteeh cokkiitteh kinttâlijd jämmei mušton, já ovdebáá ive muštotilálâšvuođâ maŋa sormedum transulmui noomah távjá lohhojeh jiänusân.
Suomâst
Suomâst muštopeivi lii viettejum aainâs-uv Helsigist, Lahtist , Mikkelist já Tuurkust. Helsigist peeivi muštotilálâšvuotâ lii uási ive 1993 rääjist uárnejum olmoošvuoigâdvuotâ- já kulttuurtábáhtusâst TransHelsinkist.
Köyliö
Köyliö lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Säkylä kieldân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Köyliöst assii 2 634 olmožid, já ton vijdodâh lâi 259,27 km², mast 13,21 km² lâi čääci. Köyliö naaburkieldah lijjii Eura, Huittinen, Kokemäki já Säkylä.
Siijdah
Ehtamo, Huhdinkylä, Järvenpää, Kankaanpää, Karhia, Kepola, Korvenkylä, Lähteenkylä, Pajula, Puolimatka, Tuiskula, Tuohiniemi, Uusimaa, Vellinkylä, Vinnari, Voitoinen, Vuorenmaa já Yttilä.
Tave-Pohjanmaa eennâmkodde
Tave-Pohjanmaa ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 45 852 km² já ässeeloho 416 142. Tave-Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Laapi eennâmkoodán, nuorttân Kainuu eennâmkoodán sehe mäddin Koskâ-Pohjanmaa, Koskâ-Suomâ sehe Tave-Savo eennâmkuddijd. Tave-Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Oulu.
Kieldah
Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 30 kieldâd, main 11 láá kaavpugeh.
Turks- já Caicossuolluuh
Turks- já Caicossuolluuh láá brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Karibiast.
Kerenzen-Mühlehorn
Kerenzen-Mühlehorn lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist.
Historjá
Kerenzen-Mühlehorn kieldâ lopâttui ive 1887. Talle kieldâ juohhui kuulmâ sierânâs kieldân: Filzbach, Mühlehorn já Obstalden. Ive 2010 loopâst meiddei taah kieldah loppattuvvojii, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
Valtimo
Valtimo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lohtui Nurmes kaavpugân ive 2020 aalgâst. Ive 2019 loopâst Valtimost assii 2 103 olmožid, já ton vijdodâh lâi 838,07 km², mast 37,75 km² lâi čääci. Valtimo naaburkieldah lijjii Nurmes, Rautavaara já Sotkamo.
Čuákkipääihih
Kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Valtimo markkân.
Siijdah
Elomäki, Haapakylä (markkân), Halmejärvi, Hirsikangas, Kalliojärvi, Karhunpää, Koiravaara, Koppelo (Koppelojärvi), Nuolijärvi, Pajukoski, Puukari, Rasimäki, Rumo, Sivakkajoki, Sivakkavaara, Verkkojoki já Ylä-Valtimo.
Abriola
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Il Palazzo já Tintiera.
Ive 2015 sämikielâliih kirjeh
pienoiskuva|Uccpárnáá Vuoli Ilmar (Ilmari Mattus) kirjees Anarâš päikkinoomah almostittemtilálâšvuođâst ive 2015. Ive 2015 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2015.
Glarus Nord
Glarus Nord lii kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Glarus Nordist ääsih 18 806 olmožid. Ton vijdodâh lii 146,98 km², já alodâh 437 m.
Historjá
Glarus Nord kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2011, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân.
Nikolai I
thumb|Nikolai I Nikolai I lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1825–1855.
Martin Ennals -palhâšume olmoošvuoigâdvuođâi piälušteijeid
Martin Ennals -palhâšume olmoošvuoigâdvuođâi piälušteijeid lii ive 1993 rääjist juohhum olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume. Tot juáhhoo ulmui, kiilii piäluštâm olmoošvuoigâdvuođâid.
Palhâšume summe lii 20 000 Sveeici frangid. Palhâšumejyehimtilálâšvuotâ lii Genevest, já Geneve kaavpugist lii tehálâš roolâ. Palhâšume lii nomâttum Amnesty International ovdii uáivičällee Martin Ennals mield.
Vyeittee(h)
thumb|Harry Wu thumb|Asma Jahangir ive [[2013]] thumb|Nataša Kandić ive [[2015]]
Ive 2012 sämikielâliih kirjeh
Ive 2012 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2012.
Don Quijote
pienoiskuva|Don Quijote já Sancho Panza Don Quijote, ubâ nommâ Ráđđáás riitaar don Quijote Manchalâš lii Miguel de Cervantes roomaan, mii almostui ive 1605 já ive 1615.
Juonâ
Herkis Don Quijote lohá ennuv riitaarromanijd. Sun kuvâttâl jieš-uv, ete sun lii riitaar. Ritareh lijjii pegâlmeh 1600-lovvoost. Don Quijote vuálgá maailmân, tastko sun haalijd leđe riitaar já taištâliđ puástuvuođâ vuástá. Suu hiäppuš nommâ lii Rosinante. Tot lii puáris hiävuš. Viärjukyedden Don Quijote váldá palolii já argâjiermi kevttee Sancho Panza, kote noomât išedis "sorolii huáđđoo ritarin".
Pécs
Pécs [ˈpeːtʃ] lii Uŋgar viđâdin stuárráámus kaavpug. Kaavpug lii Uŋgar máddáákeejist. Pécsist ääsih 140 237 olmožid (1.1.2021). Kaavpug vijđodâh lii 162,78 km².
Pécs lii lamaš Lahti ustevvuotâkaavpug ive 1956 rääjist.
Historjá
Pécs lii ohtâ Uŋgar puárásumosijn kaavpugijn. Jo 100-lovo aalgâst roomaliih vuáđudii Pécs kuávlun Sopianae-nommâsâš kaavpug. Maŋeláá kaavpug nommâ lâi vistig Quinque Basilicae já tast maŋa Quinque Ecclesiae, mast šoodâi meid kaavpug saksakielâlâš nommâ Fünfkirchen. Pécs tááláš nommâ (häämist Pechyut, “Pécs luoddâ”) mainâšuvvoo vuossâmuu keerdi ive 1235.
Kaavpugist kávnojeh arâristâliih hävdikámáreh, moh láá lamaš Unesco maailmkulttuurärbisajeh ive 2000 rääjist.
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Pécs ollâopâttâh
Uŋgar vuossâmuš ollâopâttâh vuáđudui Pécsân ive 1367.
Ustevvuotâkaavpugeh
Pécs ustevvuotâkaavpugeh láá:
Pase saksalâš-roomalâš kiäisárkodde
Pase saksalâš-roomalâš kiäisárkodde (, já ) lâi koskâääigi koskâeurooplâš väldikodde. Nommâ Vuossâmuš väldikodde meerhâš taam kiäisárkode. Kiäisárkodde šoodâi 800–900-lovoin já siäilui formaallávt ive 1806 räi. Väldikode nommâ, vijđodâh já rááhtus láá mulsâšuddâm ihečuođij ääigi.
Vielgis-Ruošâ ruble
Vielgis-Ruošâ ruble lii Vielgis-Ruošâ ruttâohtâdâh. Syeinimáánu 1. peeivi 2016 valdui anon uđđâ Vielgis-Ruošâ ruble, mii poođij ovdii ruble sajan lovoin 1:10 000. Ton aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh lii BYN.
1093
1093 (MXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1090-lovo niäljád ihe.
Freddie Mercury
Freddie Mercury (šoddâmnommâ Farrokh Bulsara, gužaratkielân ફ્રારુક બુલ્સારા‌) lâi eŋlandlii rock-juávhu Queen lávloo, laavlârähtee já pianist.
Mercury šoodâi Sansibar suollust Nuorttâ-Afrikist parsiperrui. Sun algâttij lávlookarrieeris Eŋlandist ive 1969. Mercury tooimâi Queen solistin já pianistin iivij 1970–1991 jämimis räi. Sun almostitij 1980-lovvoost meid kyehti sooloalbum já muáddi single.
Mercury kulostui pyere lávdástâllâmstijlâstis já fiijnâ jienâstis, já sun lii maŋgii kočodum ohtân rock stuárráámuin lávloin. Meid suu pianočuojâttemtááiđuh láá oonnum áárvust.
Kerava
Kerava lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Keravast ääsih 37 193 olmožid, já ton vijdodâh lii 30,79 km², mast 0,16 km² lii čääci. Kerava naaburkieldah láá Sipoo, Tuusula já Vantaa.
Historjá
Kerava vuáđudui ive 1924, já tast šoodâi kaavpug ive 1970.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Helsig kuávdáščuákkipäikki.
Kaavpuguásih
Kerava lii juohhum 12 kaavpuguásán:
Ive 1998 sämikielâliih kirjeh
Ive 1998 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1998.
Ive 2021 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh
Ive 2021 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2021: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui skammâmáánu 2. peeivi 2021 Kööbenhamânist, Tanskaast.
Kirjálâšvuođâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2021 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2021 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuođâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Elleekovepalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2021 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Pirâspalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2021 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):
Listo Ateena kunâgâsâin
Ovdil Ateena demokratia, tyrannijd já arkontijd Ateena haldâšii kunâgâsah. Stuárráámus uási kunâgâsâin láá tuođânálásávt myyttâliih teikâ pelihistorjáliih. Listo vuáđuduvá Eusebios adelem liiston. Ton mield Kekrops haldâttâhpaje aalgij 780 ihheed ovdil vuossâmuid Olympialijd.
Glarus
Historjá
Glarus kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2011, ko Ennenda, Glarus, Netstal já Riedern kieldah lahtojii oohtân.
Eennâmtiätu
Kieldâ alemus saje lii Bächistock (2 914 m) já vyelemus saje lii pááppárfabrik šiljo Netstalist (448 m).
Landsgemeinde
Vyesimáánu vuossâmuu pasepeeivi Glarus uáivitorist uárnejuvvoo Landsgemeinde-nommâsâš tábáhtus.
995
995 (CMXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 990-lovo kuuđâd ihe.
Kalender
thumb|Gebhard
Ive 2014 sämikielâliih kirjeh
Ive 2014 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2014.
Johan Ivvár Gaup
Johan Ivvár Nilsen Gaup teikkâ Fire-Máhte Niillasa Johan Ivvár (š. vyesimáánu 15. peeivi 1989) lii tavesämmilâš pajeolmooš, moottorkiälkkávyeijee já jyeigee. Gaup lii vuáittám maaŋgâlágán kištoid, el. Sámi Grand Prix -kišto já taažâmiäštárvuođâ.
Ive 1996 sämikielâliih kirjeh
Ive 1996 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1996.
Robert H. Grubbs
Eellim
Robert H. Grubbs šoodâi kuovâmáánu 27. peeivi 1942 Calvert Cityst, Kentuckyst, Ovtâstum staatâin. Suu vaanhimeh láin Howard Grubbs já Faye Grubbs (j.s. Atwood).
Robert H. Grubbs lâi naaijâm Helen O'Kanein. Sunnui šoddii kulmâ päärni: Barney (š. 1972), Brendan H. (š. 1974) já Kathleen (Katy) (š. 1977).
Eres palhâšumeh
Nobel-kemiapalhâšume lasseen Robert H. Grubbs vuoitij meiddei čuávuváid palhâšuumijd:
Donna Reed
Donna Reed (š. Donna Belle Mullenger, ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kii lii tobdos eromâšávt Frank Capra elleekooveest It's a Wonderful Life (1946). Reed vuoitij Oscar-palhâšume ive 1954 rolâstis Fred Zinnemann elleekooveest From Here to Eternity (1953).
Eellim
Donna Belle Mullenger šoodâi Denisonist, Iowast Hazel Jane Shivesân já William Richard Mullengerân. Sun lâi puárásumos viiđâ päärnist, já vanhimeh pajasšoddâdáin suu metodistin. Sun juuđij Denison High School Iowast, já sust lâi juurdân šoddâđ máttáátteijen, mutâ sust ij lamaš tuárvi ennuv ruttâ uáppoid. Hyelhis ravvust sun varrij Kalifornian jotteeđ Los Angeles City College.
Donna Reed jaamij päihistis Beverly Hillsist čuávjičulgâráksápurâstaavdân 64-ihásâžžân.
Karrieer
Ko Reed lâi škoovlâst Los Angeles City Collegest, sun meid čaittâlij maaŋgâin teatterpyevtittâsâin. Sust ij kuittâg lam juurdân šoddâđ čaittâleijen. Reedist šoodâi College kampuskunâgâtâr, mon peht suu kove lâi maaŋgâin aavisijn, main elleekovesyergi nahcâocceeh huámášii suu. Tast maŋa sun finniiškuođij maaŋgâid povdiittâsâid čáittukeččâlmijd. Sun viijmâg raahtij sopâmuš MGMáin, iähtun tuše tot, ete sun uážžu jotteeđ škoovlâ loopâ räi.
Reed vuosmuš elleekoveroolâ lâi elleekooveest The Get-Away (1941). Sun čaittâlij tast maŋa paijeel 40 elleekooveest. Toos lasseen sun lii čaittâlâm TV-rááiđuin, main huámášitteemus roolâ lâi TV-rááiđust The Donna Reed Show'st (1958–66), mast sun vuoitij Golden Globe -palhâšume ive 1963, já lâi ohtsis neljii Emmy-iävtukkâssân.
Filmografia
Käldee: IMDb
Hieroglyfeh
Hieroglyfeh láá siävuttâs kove-, staavvâl- já jienâdâhmeerhâin. Ohtâ merkkâ saatij ovdâstiđ mottoom jienâduv, sääni teikâ toppuu, teikâ tot saatij tärkkilistiđ nuubijd meerhâid.
Hieroglyfeh kiävttojii Egyptist eromâšávt oskolduvlijn ohtâvuođâin já toh viärrojii monumentáid. Ulmuuh luoppii hieroglyfijn äigirekinistem vuosmui čuođij ivij ääigi, mon maŋa toi tulkkum vájáldui kuhes ááigán. Eskin 1800-lovvoost egyptologeh oppeet oppii tulkkuđ hieroglyfijd.
Ovdâmerkkân hieroglyf  kovvee tääsni.
Čäcikuáđhuš
Olgohäämi
Čäcikuáđhuš lii 24–40 cm kukke, já tast lii 19–28 cm kukkosâš seibi. Čäcikuáđhuš tiäddá 0,6–1,9 kg. Tot lii ruškis ellee, mon selgipeeli lii tevkkâdub já čuávjipeeli lii kuovgâdub. Monnjâjyelgih láá stuárráábeh ko ovdâjyelgih. Monnjâjuolgijn láá torgâdis soksâmeh, moh suápih pyereest vuoijâmân. Seibi lii čapisräänis. Seeibist lii čuomâsloovdâ, já tot lii váhá siijđoin tapčasâm. Eromâšávt puáris ohtâgâsâin seibi lii siijđoin tapčasâm já lii kulmâ keerdi aaleeb ko kobdeeb.
Lavdâm
pienoiskuva|Čäcikuođhuu lavdâm. Ruopsis uási lii algâalgâlâš eellimpiirâs já ruánáá uási lii ištâdemkuávlu.|280x280px|vasen
Čäcikuáđhuš ištâdui ive 1905 Tave-Amerikist Euroopân čevđiellen. Šlaajâ levânij jotelávt. Euroopist čäcikuáđhuš tiättoo tave-, koskâ- já nuorttâ-oosijn. Suomân čäcikuáđhuš ištâdui vuosmuu keerdi Kajanân ive 1919, mutâ esken kulmâ ive maŋeláá ištâdem luhostui Pohjanmaa eennâmkoddeest. Merhâšittee ištâdemkuávluh lijjii Kirkkonummi, Hämeenlinna, Suomussalmi já Sulkava. Jo 1950-lovvoost čäcikuáđhuš lâi levânâm Suomâst ton tááláá lavdâmkuávlun. Suomâst šlaajâ ij kuittâg tiettuu tavemuu Säämist.
Čäcikuáđhuš ij lah liijkás tárkká ton eellimpirrâs valjimist. Tot iälá merâriddokuávluin, stuorrâ já uccâ jaavrij riddoin sehe maaŋgâlágánijn vohâdis čácáduvâin. Tergâd lii tot, ete tälviv čääsih iä jiäŋu pone räi. Almolumos eellimpirrâsist — stuorrâ, cuávis já šaddaas jaavrijn — tot ráhtá piäjumievtâ enâmus oovtâ meetter kieŋâlis čáácán. Meerâ riddoost tâi vohâdis čääsist pááruh tâi virde vahâgiteh älkkeht piäju. Tondiet čäcikuáđhuš kuáivu piäjus riddoviemmârân.
Raavâd
Čäcikuáđhuš lii iänáážin šaddoporree. Ovdâmerkkân huáših já luhteešadoh láá toos tergâdis raavâd. Cuávis čaasijn čäcikuáđhuš sáttá puurrâđ šaddoid nuuvt pehtilávt, ete tot heevât siämmást puško kođosoojijd. Šaddoin čäcikuáđhuš porá tuše párásumos oosijd – eromâš pyereh láá tagareh uásih, main láá valjeeht čiđđâhydraateh já proteiineh. Šaddopurrâmuš lasseen čäcikuáđhuš porá kuolijd já saivâčaasij stuorrâ skáálžuid. Kiđđâjieŋâ alne kávnojeh motomin skáálžu koorâin rahtum lejeh.
Vieresšlaaijân
Čäcikuođhuu aneh háitulâš vieresšlaaijân já ton pivdemäigi lii táválávt kukke. Ovdâmerkkân iivij 2021–2022 tot aalgij porgemáánu 1. peeivi já nuuvâi syeinimáánu 31. peeivi 2022. Čäcikuáđhuš lii vala-uv halijdum čevđiellee. 2000-lovo pelimuddoost čäcikuođhuid miäcástii suulân 5 000–10 000 ohtâgâssâd.
Čäcikuáđhuš lii meid maŋgáid piäđoid, tego riämnjás já miiŋkin, tergâdis salâsellee eromâšávt hyenes jursseeiivij.
Castelluccio Inferiore
Castelluccio Inferiore lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Castelluccio Inferiorest ääsih 1 949 olmožid. Ton vijdodâh lii 61,74 km², já alodâh 495 m. Castelluccio Inferiore naaburkieldah láá Castelluccio Superiore, Laino Borgo, Latronico já Viggianello.
Siijdah
Cerasia, Giuliantonio, Provenzano já Maccarrone.
Essex pirrâdâhkodde (New York)
Essex pirrâdâhkodde lii pirrâdâhkodde New York uásistaatâst, Ovtâstum staatâin. Essex pirrâdâhkoddeest ääsih 37 381 olmožid (2020), já ton vijdodâh lii 4 960 km², mast 320 km² lii čääci.
Ässeeloho
Käldee: United States Census Bureau.
Riedern
Riedern lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Riedernist ääsih 684 olmožid. Ton vijdodâh lii 1,15 km², já alodâh 515 m.
Ive 2019 sämikielâliih kirjeh
Ive 2019 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2019.
Riedern
Historjá
Riedern kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Ennenda, Glarus, Netstal já Riedern kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 12 484 olmožid (1.1.2021), já ton vijđodâh lii 107,20 km². Nube käldee mield vijđodah lii 103,67 km².
Lumparland
Lumparland lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Lumparlandst ääsih 376 olmožid, já ton vijdodâh lii 87,04 km², mast 50,69 km² lii čääci. Lumparland naaburkieldah láá Hammarland, Finström já Saltvik.
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah
Klemetsby, Krokstad, Lumparby, Lumpo, Norrboda, Skag já Svinö.
Stuárráámus sijdâ lii Klemetsby, kost láá kirkko, kieldâtáálu, vuáđuškovlâ já kävppi. Teháliih siijdah láá meiddei Lumparby já Norrboda.
Balvano
Balvano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Balvanost ääsih 1 754 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,15 km², já alodâh 425 m. Balvano naaburkieldah láá Baragiano, Bella, Muro Lucano, Picerno, Ricigliano, Romagnano al Monte já Vietri di Potenza.
Ive 2013 sämikielâliih kirjeh
Ive 2013 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2013.
1083
1083 (MLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1080-lovo niäljád ihe.
Ive 2016 sämikielâliih kirjeh
Ive 2016 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2016.
Ripacandida
Ripacandida lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Ripacandidast ääsih 1 605 olmožid. Ton vijdodâh lii 33,49 km², já alodâh 620 m. Ripacandida naaburkieldah láá Atella, Barile, Filiano, Forenza, Ginestra já Rionero in Vulture.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cappa Bianca, Frascolla, Piano della Spina, Serra San Francesco já Solagna della Noce.
Listo Polypedilum-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Polypedilum-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 545 šlaaijâd. Polypedilum-suuhâ kulá Chironomidae-hiäimun.
Polypedilum-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Netstal
Netstal lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Netstalist ääsih 3 071 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,63 km², já alodâh 464 m.
Historjá
Netstal kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Ennenda, Glarus, Netstal já Riedern kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 12 484 olmožid (1.1.2021), já ton vijđodâh lii 107,20 km². Nube käldee mield vijđodah lii 103,67 km².
Aleksander I
thumb|Aleksander I Aleksander I lâi Ruošâ kiäisár iivij 1801–1825, Suomâ stuorrâfurstâ ive 1809 rääjist já Puola kunâgâs ive 1815 rääjist.
Aleksander šoodâi juovlâmáánu 23. peeivi 1777 Piättârist kiäisár Paavvâl I já Maria Fjodorovna vuosâpärnin. Aleksander ákku, kiäisárroonnig Katariina II, lâi suu válduášálâš šoddâdeijee. Suu vuosâkielâ lâi eŋgâlâskielâ, maŋeláá sun oopâi meid ranskakielâ, ruošâkielâ sehe saksakielâ. Nuorrân Aleksander máttááttâlâi historjá já staatâoopâ. Ive 1793 sun naajâi Elisabet Aleksejevnain já sunnui šoodáin nieidâkyevtis. Nieidah kuittâg jaamijn nuorrân. Aleksander pajanij vááldán eejis morhe maŋa njuhčâmáánu 23. peeivi 1801 tuše 23-ihásâžžân. Iivij 1808–1809 Ruošâ já Ruotâ koskâsii suáđist Suomâ kaartâi Ruošâ vääldi vuálá já Aleksander šoodâi Suomâ stuorrâfurstâkode vuossâmužžân stuorrâfurstân. Aleksander I puáccái skammâmáánust 1825 já jaamij juovlâmáánu 1. peeivi 1825.
Tave–mäddi-palhâšume
Tave–mäddi-palhâšume lii ive 1995 vuáđudum palhâšume, mon Euroop rääđi Tave–mäddi-kuávdáš mieđeet jyehi ive.
Vyeitteeh
thumb|Xanana Gusmão ive [[2011]] thumb|António de Almeida Santos thumb|Kofi Annan ive [[2012]] thumb|Rania al-Abdullah ive [[2018]] thumb|Asma Jahangir ive [[2013]]
985
985 (CMLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 980-lovo kuuđâd ihe.
Kalender
thumb|200px|Zhao Yuanyan
Himnusz
Himnusz lii Uŋgar aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1844 rääjist. Lavluu lii nuottim Ferenc Erkel, já ton saanijd lii čáállám Ferenc Kölcsey.
Ive 2020 sämikielâliih kirjeh
Ive 2020 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2020.
Koskâ-Pohjanmaa eennâmkodde
Koskâ-Pohjanmaa ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Koskâ-Pohjanmaa ässeeloho lii 68 065 ađai Nannaam-Suomâ eennâmkuudijn ucemus já vijđodâh 6 463 km² ađai Nannaam-Suomâ nubben ucemus Kymileevi maŋa. Koskâ-Pohjanmaa räjinaabureh láá tavveen Tave-Pohjanmaa, mäddin Koskâ-Suomâ sehe Maadâ-Pohjanmaa já viestârist Pohjanmaa.
Kieldah
Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá käävci kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Ovdiih kieldah
thumb|270x270px|Tááláá Koskâ-Pohjanmaa kuávlu kieldah 1960-lovvoost.
Johan Kitti
Johan Gustav Nikolaus Kitti (š. njuhčâmáánu 24. peeivi 1974) lii sämmilâš musikkár já taaidâr Käresavonist Ruotâ peln. Kitti lii uásálistám Sámi Grand Prix -kiišton kuttii, vittii kišto lávlumuásán já ohtii juoigâmuásán. Täin sun lii vuáittám lávlumuási kuohtii: iivij 2004 já 2006. Ton lasseen sun lii sannim já nuottim ive 2013 lávlumuási vyeittee Melina Kuhmus pitá.
Karrieer
Kitti lii uásálistám Sámi Grand Prix -kiišton kuttii. Sun lii sannim já nuottim puoh pittáid, moiguin sun lii uásálistám kiišton. Ton lasseen sun lii sannim já nuottim ive 2013 lávlumuási vyeittee Melina Kuhmus pitá. Sun lii meid uásálistám kištofinalân tuámárin ive 2007.
Vuossâmuu keerdi sun uásálistij ive 2004 Sámi Grand Prix -kiišton, mii lâi meid vuossâmuš kerdi ko Kitti láávlui julgâlávt. Sun láávlui pitá Eŋgelat lávllodit, mon sun lâi meid sannim já nuottim. Kitti vuoitij pittáin ive 2004 lávlumuási.
Sun uásálistij meid čuávuváá ive kišto lávlumuásán, taan keerdi oovtâst Siv Hermansenáin. Suoi lávloin pitá Násttážan, mut iävá vuáittám.
Ive 2006 Kitti uásálistij oppeet duon kišto lávlumuásán, taan keerdi oovtâst uárbimpelijnis Ellen Sara Bæhráin. Suoi lávloin pitá Luđiin muitalan já vuoittijn.
Čuávuváá ive Kitti já Tiina Sanila láin ive 2007 Riddu Riđđu uáiviartistin.
Nurâldâhskiäruh
Kittist láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
Palata
Palata lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Palatast ääsih 1,535 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,82 km², já alodâh 520 m. Palata naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Guardialfiera, Guglionesi, Larino, Montecilfone, Montenero di Bisaccia já Tavenna.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sämiarkkâdâh
Sämiarkkâdâh vuáđudui ive 2012. Tot tuáimá säämi kulttuurkuávdáš Sajosist Aanaar markkânist. Sämiarkkâduvvâst siäiluduvvojeh virgeomâhái, seervij, suuvâi já priivaatulmui amnâstuvah sämikuávlust. Arkkâduv ulmen lii ovdediđ tieđâlii sämitutkâmuš já suhâtutkâmuš. Sämiarkkâdâh lii Suomâ Aalmuglâšarkkâduv uási.
Let’s Dance
Let’s Dance lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 15. studioalbum já kávpálávt enâmustáá miänástum album. Albumist vuobdii ive 2005 räi paijeel 10 miljovn pittád. Tot pajanij listo njunošân ovdâmerkkân Britanniast, Taažâst, Ruotâst sehe Suomâst, kost tot lâi listo keejist joba 16 okkod. Album lii kritisistum ton kávpálâšvuođâ tiet.
Meid albumist valdum singleh miänástuvvii pyereest. Nommâpittá lâi Britanniast listokeejist já pitáh "Modern Love" sehe "China Girl" listo nubben.
Pitáh
Puoh pittáid lii nuotâstâm já sannim David Bowie, jis ij mainâstuu eresnáál.
Vuoi Biret-Maaret, vuoi!
Vuoi Biret-Maaret, vuoi! lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää kuálmád studioalbum. Tom almostitij Aillohaš-skiärrumerkkâ (AILP-1) LP-skiärrun Suomâ peln ive 1974.
Kuovskâseh
thumb|Kuovskâseh Kuovskâsij algâvuolgâ lii Piäiváást. Piäiváštiälkkumaksim ääigi korrâ piäivášpieggâ šadda varriidâttâm čalmain, protonijn já elektronijn, moh Eennâm áimukiärdán skuvgááttijnis keldih vuosâsajasávt happi­atomijd, typpimolekyylijd já vetyatomijd. Eennâm magneetkieddi prinsiplávt iästá toi peessâm áimukiärdán, mut magnetosfáárist liijká kávnojeh sajeh, main čalmaah peesih siisâ. Čalmai lihâdem­energia lii vala taan muddoost meendu vyeligâš päljis čolmijgijn uáinojeijee kuovskâsij šoddâmân. Magneet­kiedist čalmaah punjâgeh plasmatuálbusân, mast toh joreh magnetosfáár vyeimiviijvij pirrâ pirrâspiiraal hámásii rađe mield. Siämmást toi lihâdemenergia lassaan, já nuuvt toh šaddeh ain aldeláá áimukeerdi, moos puáđidijnis toi energia lii lasanâm 100–1000-kiärdásâžžân. Ko piäivášpieggâ lii rávhálâš, te čalmaah kale mottoom verd peesih áimukiärdán já kuovs­kâseh iteh talle-uv, mut toh láá meendu siävŋuseh, nuuvt et toh iä čaalman oinuu. Eđâldâh “tääl láá kuovs­kâseh” uáivild táválávt kuovskâsrussoom, moos taarbâš stuárráb mere piäivášpiegâ čalmaid já eromâšávt elektronijd, tastko čaalman lii máhđuttem uáiniđ protonij tovâttem kuovskâsijd. Áimukeerdi čalmaah luovâtteh keldimis ääigi finnejum energiast oovtâ prooseent čuovvân adai kuovskâsin; 60 prosent­tid kulá ionisistmân, mii toovât vädisvuođâid tiätujotoluvvâst.
Kuovskâsij oinum
Nube puudâ älgidijn tävgi lii šerrâdub, tot šadda mác­cud já sirdâšuvá aleláá. Siämmást táávgán labdaseh maaŋgah suonjâreh, moh hitásávt lihâdeh täävgi mield. Nyevt tijmepele keččin čáitálmâs sirdâšuvá aleláá já šadda kirkkâdubbon. Ko kuovs­kâseh kirkásmeh, meiddei kuokšisruánáá ivne oinuuškuát čielgâsubbooht. Meiddei ruopsâd sáttá taan mud­doost oinuđ. Taat paje pištá suullân tijmepele.
Kuálmád puddâ ij pište kuhháá mut tot lii muččâd já orostittee. Täävgih já puáhhááh lihâdeh jotelávt čoođâ alme: ruopsis, čuovjis já violet pároh lihâdeh ruánáá ivne juávhust. Ko čáitálmâs lii puoh kirkkâdumos muddoost, kuovskâseh pyehtih lebbiđ meiddei suoivuid. Zeeniit aldasáid šadda kuovskâs-korona, mast magneetkiedi vyeimisárgái sundásiih čuovâpáccáh oroh ohtânmin. Nyevt love minuttid kuovskâseh vajeh kiđârdiđ.