cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jår’galæd’dji
Kiirjij já ráiđukuuvij almostittem
Vuossâmuu kirje lájádâs almostitij muáddi ive maŋeláá. Tot lâi vuossâmuš sämmilâš kirjelájádâs. 1970-lovvoost tot lâi meid stuárráámus sämmilâš kirjelájádâs. Kirjeh almostuvvii aainâs-uv orjâlâškielân, maadâsämikielân já juulevsämikielân.
Čohčâmáánust 1987 Jår’galæd’dji almostitij vuossâmuu Vulle Vuojaš -loostâ, mon Elle Márjá Vars jurgâlij orjâlâškielân. Majemuš nummeer almostui čuávuváá ive, tastko ruttâ ij innig rijttám loostâ almostitmân.
Njellim
thumb|Njellim thumb|Njellim ortodoksilâš kirkko thumb|Njellim vuojâttemränni Njellim (nuorttâlâškielân Njeäʹllem já suomâkielân Nellim teikâ Nellimö) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Ruošâ rääji alda orroo Njellim lii mielâkiddiivâš, tastko tot lii kuulmâ kulttuur kuáhtámsaje. Tobbeen kuáhtájeh syemmilâš, anarâš já nuorttâlâš kulttuureh.
Virolahti
Virolahti lii kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Virolahtist ääsih 3 086 olmožid, já ton vijdodâh lii 558,98 km², mast 186,99 km² lii čääci. Virolahti naaburkieldah láá Hamina já Miehikkälä.
Historjá
Virolahti vuáđudui ive 1336.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Virolahti siijdah ive 1939
Alapihlaja, *Ala-Urpala, Eerikkälä, Hailila, Hanski, Hellä (Heligby), Hämeenkylä (Tavastby), Häppilä, Järvenkylä, Kattilainen, *Kiiskilahti, Klamila, Koivuniemi, *Koskela, Koskelanjoki, Kotola, Kurkela, *Laitsalmi, Länsikylä (Flonckarböle), *Martinsaari, Mattila, Mustamaa, Nopala, *Orslahti, *Paatio (Båtö, Patio), Pajulahti, *Pajusaari, *Pitkäpaasi, Pyterlahti, Ravijoki, Ravijärvi, Reinikkala, Rännänen (Grennäs), Sydänkylä (Kallfjärd), Säkäjärvi (Seekeirffby), Tiilikkala, Vaalimaa (Vaderma), Vilkkilä, Virojoki, Virolahti markkân, Yläpihlaja já *Ylä-Urpala.
Nivala
Nivala lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Nivalast ääsih 10 607 olmožid, já ton vijdodâh lii 536,87 km², mast 8,99 km² lii čääci. Nivala naaburkieldah láá Haapajärvi, Haapavesi, Sievi já Ylivieska.
Historjá
Nivala vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1992.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Haapajärvenkylä, Järvikylä, Karvoskylä, Maliskylä, Nivala markkân, Pahkalankylä (Pahkakylä), Sarjankylä já Välikylä.
1273
1273 (MCCLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1270-lovo niäljád ihe.
1766
1766 (MDCCLXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1760-lovo čiččâd ihe.
Listo Kroatia suolluin
thumb|400px|Kroatia suolluuh Taat lii listo Kroatia suolluin. Kroatia hydrograflâš instituut mield Kroatiast láá ohtsis 79 suollud. Siämmáá instituut mield saavâst lii suálui, jis vijđodâh lii > 1,0 km². Jis vijđodâh lii 0,1 km² já 1,0 km² kooskâst, te saavâst lii lássá. Jis vijđodâh lii < 0,1 km², te saavâst lii keđgi.
Njiävđám
Njiävđám (,, já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Ive 2019 tobbeen assii 187 olmožid.
1263
1263 (MCCLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1260-lovo niäljád ihe.
Anarâš aavis
Anarâš aavis lii anarâškielâlâš digiaavis, mon Anarâškielâ servi vuáđudij ive 2023. Aavis almostit uđđâsijd, moh kyeskih sämikuávlun, Suomân, Skandinavian, Euroopân já ubâ maailmân. Anarâš aavis aldan uđđâsijdis tááhust stuárráábij kielâi aavisijd.
Historjá
Aavis almostuuškuođij njuhčâmáánu 6. peeivi ive 2023. Tot peividuvvoo aainâs-uv kulmii ohhoost já almostittoo nettilostân. Tast ij rahtuu pävirlostâ ollágin.
Toimâttâhkodde
Anarâš aavis váldutoimâtteijen parga Anarâškielâ seervi mediapargee Fabrizio Brecciaroli. Toimâttâhkoodán kulá suu lasseen Marja-Liisa Olthuis. Pauli Rämö já Tero Riskilä faallâv teknisii torjuu.
Ruávinjargâ
thumb|right|Ruávinjaargâ kaavpugtáálu
Ruávinjargâ (, já ) lii kaavpug Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Ruávinjaargâst ääsih 63 010 olmožid, já ton vijdodâh lii 8 016,75 km², mast 435,24 km² lii čääci. Ruávinjaargâ naaburkieldah láá Kiemâjävri, Kittâl, Kolari, Pajetuárnus, Pelkosnjargâ, Pello, Puáššu, Ranua, Suáđigil já Tervola.
Historjá
Ruávinjargâ vuáđudui kävppikieldân ive 1929, já tast šoodâi kaavpug ive 1960.
Ustevvuotâkaavpugeh
Ruavinjaargâ ustevvuotâkaavpugeh láá:
Roovvâdmáánu 4.
thumb|190px|Egypt tááláš lippu Roovvâdmáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 277. peivi (kárgámive 278. peivi). Ive loopân láá 88 peivid.
Magadan
thumbnail|right|250px|Magadan thumb|Magadan
Historjá
Magadan vuáđudui ive 1929, já tast šoodâi kaavpug ive 1933.
Ässeeloho
Ive 2010 Magadanist assii 95 925 olmožid.
Zagreb
Zagreb (, puáris ) lii kaavpug Kroatiast. Tot lii Kroatia uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Ive 2021 Zagrebist lijjii 663 592 ässed.
Wikimedia Commons
thumb|Wikimedia logo mosaiik rahtui muušton oovtâ miljovn tiätuvuárhá juksâmist Wikimedia Commonsist Wikimedia Commons lii Wikimedia-siättus omâstem eromâš vuorkkimsaje rijjâ kuuvijd, jienáid já eres mediatiätuvuárháid. Wikimedia Commonsist leijee tiätuvuárháid puáhtá kevttiđ eres Wikimedia serverijn tuáimee projektijn, tego Wikipediast, Wikikiirjijn teikkâ Wikisänikirjeest.
Puoh Wikimedia Commons tiätuvuárháh kalgeh leđe lisensistum rijjâ lisensáin, ovdâmerkkân Creative Commonsáin. Tiätuvuárháh pyehtih leđe meid public domainist. Wikimedia Commons kielâ lii eŋgâlâskielâ, mutâ kevttimloovtâ kielâ puáhtá molsođ toos, mon haalijd.
1253
1253 (MCCLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1250-lovo niäljád ihe.
Wikimedia Commons
Tiätuvuárkkámereh
thumb|Wikimedia Commons stuáruduv šoddâm thumb|Uđđâivemáánust 2012 Wikimedia Commonsist lijjii 2,9 miljovn kovveed, moi sajadâh lâi miäruštâllum. Kárttá čáittá, ete eennâmpáálu oosij kooskâst lii stuorrâ mulsâšuddâm kuuvij meereest. Käldee: commons:Commons:Milestones
Siiri Juva
Eellim
Siiri Juva vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Johan Henrik Juvelius já Ida Maria Juvelius. Sust lijjii vittâ viiljâ já kyehti uábi, kiäin tobdosumoseh lijjii kirjálâšvuođâ totkee J. W. Juvelius (1863–1927), kirječällee Valter Juva (1865–1922), faŋgâlhovdâ V. O. Juvelius (1869–1937), diakon Ester Juvelius (1876–1962) sehe čaaitâlmkirječällee já suomâkielân jurgâleijee Veera Roos (1882–1961). Siiri Juva tooimâi lehtorin Tuurku nieidâlyseost.
Tyejeh
Noomáin Siiri Juva: Noomáin Siiri Juvelius: Nommâmerháin Sylvia Solki:
1746
1746 (MDCCXLVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1740-lovo čiččâd ihe.
1243
1243 (MCCXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1240-lovo niäljád ihe.
The Star-Spangled Banner
The Star-Spangled Banner lii Ovtâstum staatâi aalmuglâšlaavlâ.
Listo Stegana-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Stegana-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 153 šlaaijâd. Stegana-suuhâ kulá Drosophilidae-hiäimun.
Njuhčâmáánu
Njuhčâmáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive kuálmád mánuppaje. Njuhčâmáánust láá 31 peivid. Tot lii finnim noomâs eskin Anarâš-kalenderân. Eidu taan máánust njuuvčah mäccih Sáámán. Taan máánust lii kevttum meid suomâkiel lovnânomâttâs "maalismáánu".
Magliano di Tenna
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Catania
Catania lii kaavpug Italiast, Sisilia kuávlust. Cataniast ääsih 298,255 olmožid. Ton vijdodâh lii 182,90 km², já alodâh 7 m. Catania naaburkieldah láá Aci Castello, Belpasso, Carlentini, Gravina di Catania, Lentini, Mascalucia, Misterbianco, Motta Sant'Anastasia, San Gregorio di Catania, San Pietro Clarenza, Sant'Agata li Battiati já Tremestieri Etneo.
Ruth Bader Ginsburg
thumb|right|300px|Ruth Bader Ginsburg ive [[2016]]
Catania
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ruth Bader Ginsburg
Eellim
Joan Ruth Bader šoodâi Brooklynist, New Yorkist ive 1933 Nathan já Celia Baderân. Suu stuorrâuábbi Marilyn jaamij kuuđâihásâžžân vuoiŋâšcuozzâkudduumân, ko Ruth lâi tuš 14 mánuppaijeed puáris. Peerâ lâi juuvdálâš nuuvtpa Ruth eelij uccen synagogast já oopâi juuvdálâš ärbivuovijd. Sun juuđij James Madison High School, kost sun piergij pyereest. Peivi ovdil suu valmâštum tobbeen suu enni jaamij purâstaavdân.
Ginsburg joođhij uápuidis Cornell ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui kandidaatin ive 1954. Siämmáá ive sun naajâi Martin D. Ginsburgáin. Valmâštum maŋa sun algâttij lahâuápuid Harvard ollâopâttuvâst, kost sun lâi ohtâ oovce nissoonuáppest 500 lahâuáppee juávhust. Škoovlâ deekaan joba koijâdij sust já eres nissoonuáppein, mondiet sij väldih almaa saje Harvard lahâuápuin. Huolâhánnáá tast sehe tast, ete sust lâi pärni já suu käälis puosâi kuolâpurâstaavdân, Ginsburg miänástui pyereest uápuinis. Sun peesâi joba vuoigâdvuođâtieđâlii amnâsornijdume Harvard Law Review -loostâ vuosmuu nissoon čällen. Käälis Martin puáránij tavdâstis, valmâštui já finnij pargo New Yorkist, já nuuvt Ginsburg-uv kaartâi varriđ New Yorkân. Tobbeen sun joođhij suu uápuid loopâ räi Columbia ollâopâttuvvâst, kost sun valmâštui ive 1959 luoka pyeremussân. Tobbeen-uv sun peesâi ollâopâttuv vuoigâdvuođâtieđâlii amnâsornijdume loostâ Columbia Law Review čällen.
Haapajärvi
Historjá
Haapajärvi vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ruth Bader Ginsburg
Karrieer
Ive 1963 Ginsburgist šoodâi Rutgers ollâopâttuv laavâmáttáátteijee. Tobbeen sun algâttij pargoos suhâpiälán vuáđudeijee olgoštem vuástá. Ive 1972 sun lâi mieldi vuáđđudmin American Civil Liberties Union (ACLU) haavâ Women's Right Project (WRP), mii addel torjuu ovdâmerkkân kievhis já enâmânvärrejeijee nisonáid, mutâ meid puoh iärásáid, kiäh láá karttâm suhâpiälán vuáđudeijee olgoštem uhren. Siämmáá ive sun sirdui Rutgersist Columbian máttááttiđ laavâ. Tobbeen sun poorgâi iivij 1972–1980. Sun lâi ollâopâttuv vuoigâdvuođâtieđâlâš tieđâkode vuosmuš fastâ nissoonprofessor.
Haapajärvi
Siijdah
Ahola, Autioranta, Haaganperä, Jokela, Kalakangas, Karjalahdenranta, Kiurunperä, Koposperä, Kumiseva, Kuona, Kuusaa, Mustanperä, Mäntyperä, Nokkous, Oksava, Olkkola, Parkkila, Tiitonranta, Tuomiperä, Varisperä, Vehkapuhto, Veivarinperä já Ylipää.
Ruth Bader Ginsburg
Karrieer
Ive 1980 Ovtâstum staatâi president Jimmy Carter nomâttij Ginsburg Washington, D.C. vaidâlustuámustoovlin tuámárân. Suu 13 pargoive ääigi tobbeen sunjin šoodâi peggim pragmaatlâš liberaal tuámárin, kii huámmáš puoh detaljijd. Kesimáánu 14. peeivi 1993 Bill Clinton nomâttij Ginsburg Ovtâstum staatâi alemuu rievti tuámárân iäláttâsân pááccám Byron White sajan. Tobbeen oppii tubdâđ Ginsburg suu aktiivlâš uásálistmist njálmálijd argumentáid. Ginsubrg poorgâi alemuu rievti tuámárin ain jämimis räi ive 2020.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1994 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1994.
Smuggâjävri
Smuggâjävri (, já ) lii Njiävđámjuuvâ čácádâhân kullee jävri Tave-Anarist Ijjäävri nuortâs. Jäävri vijđodâh lii 0,26 km², já čäcirääji kukkodâh lii 3,4 km. Čäsuáivi alodâh lii 201,2 m.
Nommâ
Miärušuási puátá Taažâpele suhânoomâ Smuk mieldi, mii lii Maarrušij suhânommâ ain tááláá ääigist-uv.
Smuggâ-äijih
Maainâs muštâl, et mottoom Taažâpele nuáidi Smuggâ-äijih lii jáámmám taan jäävri riidon. Smuggâ-äijih toolâi poccuidis Panne-äijih (máhđulávt Panne-Aaslâk 1842–1910) noomâst, kote kuáđuttij poccuidis Suomâbeln. Suomâst lijjii pyerebeh kuáttumenâmeh ko Taažâst. Smuggâ jaamij, ko sun lâi keččâmin iälus, mii lâi Panne-äijih kiäjust. Taavvid-äijih, kote lâi talle nuorâ almai, lâi ohtâ tain haarvijn, kiäh teivâsii leđe pääihi alne, ko nuáidi jaamij.
Rävisvuotâ (riehtioppâ)
Rävisvuotâ lii riehtiopâlâš tuávádâh, mii uáivild taggaar ave, ko siärváduv já laavâ mield olmooš lii tommit räävis, ete ibbeerd maid parga. Talle sust šadda siärváduv olesváldálâš jeessân puoh vuoigâdvuođâigijn já kenigâsvuođâigijn.
Rävisvuođâ aherääji
Rävisvuođâ aherääji lii mulsâšuddâm ennuv eres ohtsâškuudijn. Ton lasseen pyehtih leđe nisonáid já almaid eres aherääjih nuuvtko lâi ovdil Ruotâst já Suomâst.
Rääkkylä
Rääkkylä lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Rääkkyläst ääsih 2 096 olmožid, já ton vijdodâh lii 699,68 km², mast 272,07 km² lii čääci. Rääkkylä naaburkieldah láá Joensuu, Kitee, Liperi, Savonlinna já Tohmajärvi.
Historjá
Rääkkylä vuáđudui ive 1874.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Rääkkylä markkân.
Siijdah
Haapasalmi, Jaama, Nieminen, Sintsi, Rasisalo, Rasivaara, Salokylä-Pötsönlahti, Oravisalo já Varissalo.
Kinshasa
thumb|Kinshasa Kinshasa (ive 1966 räi Léopoldville/Leopoldstad) lii Kongo demokraatlâš täsivääldi uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii ohtâ stuárráámuin kaavpugijn Sahara máddáápiälááš Afrikist.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kinnula
Kinnula lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kinnulast ääsih 1 623 olmožid, já ton vijdodâh lii 495,73 km², mast 35,53 km² lii čääci. Kinnula naaburkieldah láá Kivijärvi, Lestijärvi, Perho, Pihtipudas, Reisjärvi já Viitasaari.
Tiänu
Tiänu (, já ) lii kieldâ Taažâst. Tiänust ääsih 2 918 olmožid, já ton vijdodâh lii 4 051,35 km², mast 219,15 km² lii čääci.
Kinnula
Historjá
Kinnula vuáđudui ive 1914.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kinnula markkân.
Siijdah
Hakkaraniemi, Hiilinki, Jääjoki, Kangaskylä, Kirkkosijdâ, Markokylä, Matkusjoki, Muhola, Myllykylä, Niemenkylä, Rantakylä, Saarenkylä, Silkkiperä já Urpila.
1500-loho
1500-loho lâi čyeti-ihe, moos kullii iveh 1500–1599.
1233
1233 (MCCXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1230-lovo niäljád ihe.
Pyereestvaijeemkuávlu
Listo pyereestvaijeemkuávluin já eres kuávluin
pienoiskuva|608x608px|Kárttá Suomâ pyereestvaijeemkuávluin já kyevti eres kuávlust Suomâst láá 21 pyereestvaijeemkuávlud já kyehti eres kuávlu. Helsig kaavpug ij lah jiešalnees pyereestvaijeemkuávlu. Tot ij meidgin kuulâ mongin pyereestvaijeemkuávlun.
Siiri Rantanen
Siiri Rantanen (j.s. Lintunen; ) lâi syemmilâš čyeigee já olympiavyeittee. Suu jiellâhnommân lâi Äitee, mii čuujoot toos, et sun lâi tego enni puohháid já meid enniolmooš aktiivčuoigâmijdis ääigi, mii ij lam táválâš.
Kioto
Kioto lii kaavpug Japanist.
Kuávlulâš jyehim
thumb|left|190px|Kioto kárttá
Siiri Rantanen
Eellim
Siiri Rantanen šoodâi viljâleijeeperrui, já sii perrust lijjii kuttâ párnáá. Tastko suu enni jaamij nuorrân, Siirin paasij stuorrâ ovdâsvástádâs perrust, nuorâb párnáin já päikkipargoin. Kuusâid sun poojij jo ovdil škoovlân vuolguu.
Siiri naajâi Kalle-kálláinis, kote lâi rävdee. Sun aasâi perruinis Liperist. Suoi finnijn kyehti kaandâ: Martti (š. 1946) já Aarre (1949–2023).
Karrieer
Siiri Rantanen čuoigâi škoovlâst kandâi säärjist, tastko nieidâin ohtâgin ij sunjin pittáám. Sust pääihist iä lam saveheh, nuuvt et suu eeči tuálvui Siiri ennui pelnubmeettersii suávi, mast iänui raahtij savehijd Siirin já suu obbijd-uv.
Siiri finnij vuosmuid Järvisii kištosavehijdis ive 1951, adai ive ovdil Oslo tälviolympialij, main Suomâ nisoneh väldidii kulmâ vuossâmuu saje, já Siiri jieš lâi kuálmád. Taah lijjii vuosmuuh olympialiih, moid nisoneh-uv puohtii uásálistiđ.
Siiri lii muštâlâm, et talle iä lam valmiimehkin. Pargoi maŋa ulmuuh hárjuttâllii nuuvt ennuv ko voijii, já motomin lijjii leeirah-uv, mut ij tobbeengin maggaargin stivrim lamaš. Nisoneh čuoigii já hárjuttâllii jiečânis já meiddei hávskuttâllii. Tehij tipšom tábáhtui tánssáámáin.
Siiri lii muštâlâm, et nissoončyeigeeh finnejii oovtâid savehijd täälvist. Motomin saaveehfabrik lâi adelâm nisonáid värisavehijd-uv, mut almaah vuobdii taid já kevttii saaveehruuđâid. Siiri jieš vuoidâi savehijdis čuoigâmkištoin.
Siiri finnij ive 2015 áinoo valastâllen máttááttâs- já kulttuurministeriö vuosmuu tove mieđettem tievâslii valastâlleeiäláttâs.
Mitaleh
Siiri Rantanen juuvsâi čuoigâmivijdis ääigi maaŋgâid merhâšittee palhâšuumijd:
Huámášumepalhâšuumeh
Siiri Rantanen finnij maaŋgâid huámášumepalhâšuumijd:
1223
1223 (MCCXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1220-lovo niäljád ihe.
Maine
Maine lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Augusta.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Gregoriaanlâš kalender
upright|thumb|Ruátálâš [[almenähki ivveest 1753, kuás Ruotâst valdii greoriaanlâš kalender kiävtun.]] Gregoriaanlâš kalender lii maailm enâmustáá kiävtust leijee kalender. Paavi Gregorius XIII raahtij tom juliaanlâš kalender sajan, já tot valdui kiävtun Italiast, Espanjast, Portugalist já Puolast roovvâdmáánu 4. peeivi 1582. Gregoriaanlâš kalenderist ihán lasettuvvoo kárgámpeivi neljijn juávulâš iivij peic čuođijn juávulâš iivij, moh iä lah juávuliih neljijnčuođijn.
Rááhtus
Gregoriaanlâš kalender, nuuvt ko juliaanlâš kalender-uv, lii piäiváškalender, mast láá 12 mánuppaijeed já tain juáhhást 28–31 peivid. Kuohtuin kalenderijn ihe lii 365 peivid kukke, nuuvt ete kárgámpeivi lasettuvvoo kárgámiivij kuovâmáánun. Gregoriaanlâš já juliaanlâš kalenderijn mánuppajeh já mánuppoojij kukkoduvah láá siämmááh. Iärun lii tuše tot, ete gregoriaanlâš kalenderist kárgámihe ij lah tain ihečuođijn, moh iä lah juávuliih neljijnčuođijn. Nuuvtpa gregoriaanlâš äigilovvoost 400 ihheed siskeeld 97 kárgámihheed ige 100 nuuvtko juliaanlâš äigilovvoost. Juliaanlâš kalenderist ive koskâmiärálâš kukkodâh lii 365,25 peivid, já ko ive olmâ kukkodâh lii 365,2422 peivid, tot toovât käävci peeivi feeilâ tuhháát ivveest. Gregoriaanlâš kalenderist ive koskâmiärálâš kukkodâh lii 365,2425 peivid, te feilâ ij tuhháát ivveest lah ko 0,3 peeivi.
Kárgámpeivi lii historjálávt lamaš kuovâmáánu 24. peivi, mutâ tááláá ääigi lii táválub, ete kuovâmáánu 29. peivi lii kárgámpeivi.
Ruošânjuámmil
Ruošânjuámmil (Lepus europaeus) lii njuámmilellei laahkon kullee šlaajâ, mii tiättoo algâalgâlâš šlaaijân Euroopist já Aasia uárjioosijn.
Stuárudâh já olgohäämi
Ruošânjuámmil rummâš kukkodâh lii 55–68 cm, já seibi lii 8–12,5 cm kukke. Ruošânjuámmil tiäddá 2,5–7 kg já iälá táválávt 8–12 ihheed. Čielgipeeli lii fiskislágán ränisruškâd, já čuávjipeeli lii vielgâd. Ertpeleh, čeve já ryevjih láá ruostâruopsâdeh teikâ ruostâfiskâdeh. Seibi lii vielgâd já čappâd. Peeljih láá kuheh já tain lii čapis keeči. Tälvisoksâm ivne mulsâšud aldasáid kesisoksâm iivnest silbâránásân. Njuámmil sitá ollásávt vielgis tuurkân, mutâ ruošânjuámmil tälvisoovsâ lii váhá kuovgâdub ko kesisoovsâ. Keessiv ruošânjuámmil iärut njuámmilist kuhebijn peeljijn já kyevtivnásii seeibist.
Lavdâm já eellimpiirâs
pienoiskuva|left|300 px|Ruošânjuámmil lavdâm. Ruopsis kuávlu lii algâalgâlâš eellimpiirâs já violet kuávluh láá kalvemkuávluh. Ruošânjuámmil lii algâaalgâst lavdâm Uárji-Aasia koškejolgádâsâin. Euroop stuorrâ šaddokerdistielâsijn ruošânjuámmil lii enâmustáá lavdâm lostâvuovdijd, siähálâsvuovdijd já koškejolgádâssáid. Ruošânjuámmil lavdâmpirâsin lii masa ubâ Euroop, tuše Tave-Euroopist iä tiettuu ruošânjuámmileh. Suomân ruošânjuámmil laavdâi maadânuorttist 1800-lovo loopâ rääjist, já 1930-lovvoost tot lâi jo lavdâm masa ubâ Suomân. Onnáá peeivi ruošânjuámmil tiättoo Oulu aloduv räi.
Ruošânjuámmil lii kolvum meid Ovtâstum kunâgâskoodán. Lii arvâlum, ete jo tovlááh roomaliih kolvii ruošânjuámmil Britannian. Ruošânjuámmil lii kolvum meid Euroop ulguubel: Argentiinan, Australia Tasmanian, Barbadosân, Brasilian, Kanadan, Chilen, Falklandân, Irlandân, Uđđâ-Seelandân, Réunionân, Uruguayn já Ovtâstum staatáid.
Ruošânjuámmil mákkoo aassâmviäsui aldasijn muorâkaardijn, muorâstuvâin já piälduin. Njuámmil vuod mákkoo eenâb meecijn. Mecciroobdâin taah kyehti šlaajâ sättih eelliđ paldâluvâi. Motomin ruošânjuámmil já njuámmil ruossâlistojeh-uv.
Lasanem
Ruošânjuámmil lassaan pyereest. Niŋálâs puáhtá čivgâđ kulmii, motomin joba neljii ivveest. Ruošânjuámmiloráseh kištodeh niŋálâsâst. Kištottelleeh čuážžuleh monnjâjuolgijd já tuáruh kepilijguin. Čuávjiäigi lii 42 peivid. Táválávt šaddeh 7–10 čivgâd. Čiivgah uáinojeh, já tain láá soksâmeh. Enni piämmá čiivgâid ohtii peeivist suullân kyevti oho ääigi.
1213
1213 (MCCXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1210-lovo niäljád ihe.
Habarovsk
Habarovsk lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Habarovsk kuávlupirrâduvâst.
Historjá
Habarovsk vuáđudui vyesimáánu 31. peeivi 1858, já tast šoodâi kaavpug ive 1880.
Ässeeloho
Käldee: mojgorod.ru
S
thumb|S S lii läättinlâš puustavoornig 19. já anarâškielâ puustavoornig 24. puustav.
1726
1726 (MDCCXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1720-lovo čiččâd ihe.
Ravggon
Ravggon lii vuáččulâš, ive 2012 vuáđudum aalmugrock-juávkku, mii ráhtá muusik orjâlâškielân. Juávhust lává ei. sämmilâš SomBy rockjuávhust uápis oobbiš Milla já Unna-Maari Pulska.
Historjá
Ravggon-juávhu vuáđudáin Milla Pulska já kitarist Matti Naakka ive 2012 loopâst. Čuávuváá ive juovlâmáánust lâi Ravggon vuossâmuš konsert, mii uárnejui Sajosist.
Juávhu vuossâmuš single In dárbbat appelsiinnaid almostui njuhčâmáánust 2015. Singlest rahtui meid muusikvideo. Siämmáá ive pessijái Ravggon uásálistij Sámi Grand Prix lávlumuásán Kuovdâkiäinust pittáin Máska. Juávkku poođij kuálmádin.
Keessiv 2016 Tuupa Records almostitij Ravggon vuossâmuu album Ráji ravddas. Almostittem ohtâvuođâst juávkku jottái turneen Taažâst, Latviast, Eestienâmist já Suomâst. Turneemääđhist Ravggon čuojâttij ei. festivaalijn, škoovlâin já klubijn.
Listo Eritrea vaarijn
thumb|300px|Eritrea kárttá Taat lii listo Eritrea vaarijn. Eritrea alemus vääri lii Dega, mii paijaan 3 047 meetter alodâhân.
1393
1393 (MCCCXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1390-lovo niäljád ihe.
1203
1203 (MCCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1200-ihelove niäljád ihe.
Tiärmáš
Tiärmáš, Tiärmáá teikkâ Miälláá lii sijdâ Aanaar kieldâst väldimaađij 4 paaldâst suulân kuttâ kilomeetter Avelist máádás. Tiärmáá čuákkipääihist assii 323 ässed ive 2019.
1748
1748 (MDCCXLVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1740-lovo oovcád ihe.
Pyhtää
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Vyelijävri (Avveel)
Vyelijävri lii jävri Aanaar kieldâst Avveel kirdemkiedi alda. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 22,95 m (koskâkieŋŋâlvuotâ 7,60 m), ton vijđodâh lii 3,46 km², ton saijaasvuotâ lii 0,0262 km³ já čäcirääji kukkodâh lii 10,87 km. Čäsuáivi alodâh lii 136,6 m.
Vyelijävri luáštá Menišjuuvâ mield Páđárân.
Listo Eswatini vaarijn
thumb|250px|Eswatini kárttá Taat lii listo Eswatini vaarijn. Eswatini alemus vääri lii Mlembe, mii paijaan 1 862 meetter alodâhân.
Kirgisia
thumb Kirgisia lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Biškek.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1383
1383 (MCCCLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1380-lovo niäljád ihe.
Serie A 1986–1987 (nisoneh)
Serie A 1986–1987 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 20. paje. Tot aalgij skammâmáánu 22. peeivi 1986 já nuuvâi syeinimáánu 4. peeivi 1987.
Lopâlâš tavlustâh
lii Italia miäštár 1986–1987. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán. Ivneh: Italia miäštár Serie B 1987–1988
1373
1373 (MCCCLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1370-lovo niäljád ihe.
Majebargâ
Majebargâ lii ohopeivi mii lii vuossaargâ já koskoho kooskâst. Tot lii oho nubbe peivi.
1667
1667 (MDCLXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1660-lovo káávcád ihe.
Kiärdurástágâš
Kiärdurástágâš (Turdus torquatus) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kiärdurástágâš lii 24–27 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 85–120 g. Kiärdurástágâš sulâstit viehâ ennuv čapisrástágáá, mut kiärdurástágâš lii šođbâsub, já tast láá kezibeh suájáh sehe kuhheeb čeve. Ores lii masa čappâd, pic ton raddeest lii vielgis kovos já suájáin kuovgisränis ivne. Niŋálâs lii čapisruškâd, puuzâin lii čuomâslágán kovos. Rade kiärdukovos lii siävŋusub ko orásist. Kiärdurástágáá ruoidah láá ruškâdeh. Njune lii fiskâd já poođâš kukke.
Kiärdurástágáá lavlum sulâstit čapisrástágáá lavlum, mut tot lii jotelub já uánihub. Lavluu loopâst lii veigiloddelágán visârdem. Kiärdurástágáá váruttemjienâ lii korrâ njiäpčuttem (“dsek dsek”). vasen|pienoiskuva|Kiärdurástágáá lavdâm thumb|left|Alppâkiärdurástágáá (Turdus torquatus alpestris) maneh
Lavdâm já eellimpiirâs
Kiärdurástágâš pessee Koskâ- já Viestâr-Euroop váráduvâin, Kaukasusist sehe Turkmenistanist. Suomâst tot lii härvinâš lodde, mii pessee Tuodâr-Laapi kuávluin. Mottoomverd tot uáinoo kiđđâ- já čohčâvärrejeijen eromâšávt Viestâr-Suomâst. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 50–150 paarrâd.
Anna Tatangelo
thumb|Anna Tatangelo ive [[2013]] thumb|Anna Tatangelo ive [[2005]] thumb|Anna Tatangelo ive [[2009]] Anna Tatangelo [tat'andʒɛlɔ] (š. uđđâivemáánu 9. peeivi 1987, Sora, Frosinone eennâmkodde, Italia) lii italialâš pop-lávloo. Suu vuossâmuš album "Attimo x attimo" almostui čohčâmáánust 2003.
Kiärdurástágâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Kiärdurástágâš tálvástâl Koskâmeerâ enâmijn. Lodde lii iänáážin ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem
Kiärdurástágáá piervâl lii hiäŋgupäävtist, riäđhást teikkâ eres miestust. Piervâl lii rahtum siävŋálijn, koške loostâin já suoinijn. Niŋálâs mannee kesimáánust 3–6 mane já láálá taid 12–14 peivid. Maneh láá čuovjisruánááh, já tain láá ruškes tiälhuh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 14–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 26–33 peeivi ahasiih. Tavveen kiärdurástágâš ráhtá tuše oovtâ mááná ivveest, mäddin távjá kyehti.
Raavâd
Čapisrástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Rüti (GL)
Rüti lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Rütist ääsih 358 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,18 km², já alodâh 616 m.
Haapavesi
Haapavesi lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Haapavesist ääsih 6 722 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 086,15 km², mast 36,33 km² lii čääci. Haapavesi naaburkieldah láá Haapajärvi, Kärsämäki, Nivala, Oulainen, Raahe, Siikalatva já Ylivieska.
Rüti (GL)
Historjá
Rüti kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Haapavesi
Historjá
Haapavesi vuáđudui ive 1866, já tast šoodâi kaavpug ive 1996.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ainali, Aittokylä, Alasydänmaa, Etelälahti, Haapavesi markkân, Humaloja, Karhukangas, Karsikas, Koivikonperä, Korkatti, Kytökylä, Käräjäoja, Leppioja, Metsonperä, Mieluskylä, Myllyperä, Ojakylä, Ollala, Ollilanperä, Rytkynkylä, Salmenniemi, Vaitiniemi, Vatjusjärvi, Mustikkamäki já Vattukylä.
1363
1363 (MCCCLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1360-lovo niäljád ihe.
Hailuoto
Hailuoto lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Hailuotost ääsih 959 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 082,70 km², mast 881,23 km² lii čääci. Hailuoto naaburkieldah láá Lumijoki, Oulu já Siikajoki.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hailuoto markkân.
Siijdah
Järventakusta, Hailuoto markkân, Koivukylä, Marjaniemi, Ojakylä, Pöllä, Ulkokarvo já Vaski.
1706
1706 (MDCCVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1700-ihelove čiččâd ihe.
Maiolati Spontini
Maiolati Spontini lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Maiolati Spontinist ääsih 6 191 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,49 km², já alodâh 405 m. Maiolati Spontini naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Castelbellino, Castelplanio, Cupramontana, Jesi, Monte Roberto, Rosora já San Marcello.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Moie, Monteschiavo-Scorcelletti já Scisciano.
Jävriluosâ
Jävriluosâ (Salmo salar m. sebago) lii kyeli, mii kulá luosâkuolij laahkon.
Näälih, häämih já olgohäämih
Jävriluosâ, mii meid Saimaaluossân kočoduvvoo, lii ubâ avvees saivâčääsist ellee ekologâlâš nääli (saivâčäcihäämi). Jävriluosâ ij kulluu Aanaarjäävri algâalgâlâš kyelinaalijd, pic tot lii vuálgus Vuoksi čácáduvâst, Maadâ-Suomâst. Jävriluosâ lii jävrikuávžurân verdiddijn šelgâdub já tast láá ucánjáhháá stuárráábeh čuomah. Tiälhuh jävriluosâst láá ucceeb ko kuávžurist, ege toh lah ennustkin sijđosárgá vuoluubeln. Ivneh mulsâšudeh aainâsuv kođokuolijn ijge jävriluosâ iärut jävrikuávžurist ain hárjánâmgin Aanaarjäävri kyelipivdee.
Tiettum, ištâdmeh já eellimpirâsvátámušah
Jävriluosâ lii iälustâm ereslasseen Laatokkast, Äänisist, Vänermist já Suomâst tuše Vuoksi čácáduvâst (Saimaa jet.). Vuoksi čácáduvâst jävriluosâ ij innig lassaan kođojuuvâi čäcivyemihuksiimij tiet. Jävriluosânääli lii-uv tollum RKTL kyelišoddâdemlágádâsâin. Aanaarjáávrán jävriluosâ lii ištâdum juo ive 1971 rääjist. Tai iivij jävriluosâ ištâdmeh láá tohhum Avveeljuuhân. Aanaarjäävri já ton uálgičácáduvâi kyeli-ištâdemkenigâsvuođâst jävriluosâ lii muulsâiävtulâš kyelišlaajâ jävrikuávžurân. Ohtân mittomeerrin jävriluosâištâdmijn lii lamaš vuáđudiđ Aanaar kuávlun luándulávt lasaneijee jävriluosânääli. Jävriluosâ váátá iästuttis peessâm lasanemkuávluin (juhâkuávluh) šoddâmkuávloid (jävri) já maasâd.
Ravâdâs já šoddâm
Juhâčivgâi ravâdâssân lii vuossâmuu keesi elleeplaŋkton, uccâ ponne-elleeh já čäcitiivreh. Jävrivajâldem aalgâst nuorâ luosah poreh vala tivreravâdâs, mut sirdâšuveh maŋeláá kyeliravâdâsân. Aanaarjäävrist jävriluosâ niävttá mielâstum erinomâšávt ucessiähá muuikun, mut riäská já ryevdikuálááh-uv tohhejeh. Jävriluosâ menestum já šoddâm lii kiddâ jäävri kyeliravâdâstilálâšvuođâst. Valjaas muikkunääli äigin 1980-lovo loopâst kuddum stuárráámusah jävriluosah teddii 10 kiilud. Pyeremuu muddoost jävriluosâ puáhtá ulâttiđ 5–10 kiilu tiädu niäljád jävri-ive loopâst já nuuvtpa tot šadda-uv jotelubbooht ko jävrikuávžur. Nube tááhust oppeet vuovâs kyeliravâdâs váilum keežild jävriluosâ šoddâm já ištâdempuátuseh láá pááccám uáli hiäijun.
Pivdem já kevttim
Jävriluosâ kođđoo Aanaarjäävrist iänáážin kuávžurpivdem uálgisaalâsin kobđoo- já ponneviermijn, mut meid uštemáin já vuoggâčielgijn. Avveeljuuvâst já Juvduujuuvâst jävriluosâ puáhtá finniđ iänááš stággupiergâsijguin. Ušteeh tuálih jävriluosâ stuorrâ áárvust ko oppeet motomeh jodottelleeh láá jävriluosâ háárán kriittiluboh, ko tot jáámá älkkeht já njiäcá jotelávt viermist. Vyelimitto 40 senttid. Máávus já cuopâ iivne peeleest jävriluosâ lii kuávžur náálá ollâtásásâš.
Scarlett Johansson
Scarlett Johansson (š. skammâmáánu 22. peeivi 1984, New York City, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, lávloo já malli sehe pegâlmâs seksisymbol.
Tuávááš
Scarlett Ingrid Johansson šoodâi skammâmáánu 22. peeivi 1984 Manhattanist New Yorkist. Suu eeči lii tanskalâš arkkiteht Karsten Olaf Johansson já enni ovtâstumstaatâlâš pyevtitteijee Melanie Sloan. Vaanhimeh iäránáin, ko Johansson lâi 13-ihásâš. Johansson tánssái já halijdij čaittâleijen jo pärnin.
Pargo
Johansson algâttij karrieeris 10-ihásâžžân elleekooveest North (1994). Sun lâi uáiviroolâst ive 1998 pivnohis elleekooveest The Horse Whisperer. Johansson šoodâi maailmvijđosávt tobdosin ive 2003 elleekuuvijn Lost in Translation já Girl with a Pearl Earring. Sun čaittâlij Woody Allen stivrim elleekuuvijn Match Point (2005), Scoop (2006) já Vicky Cristina Barcelona (2008). Siämmást sun čaittâlij meiddei ovdâmerkkân elleekuuvijn The Prestige (2006), The Other Boleyn Girl (2008) já He’s Just Not That Into You (2009). Johansson lâi Natasha Romanoff ađai Black Widow (Čapis Leskâ) -huáđđoo Marvel Cinematic Universe -elleekuuvijn. Sun čaittâlij roolâ ohtsis käävci elleekooveest, vuossâmužžân ive 2010 fiilmâst Iron Man 2 já majemužžân ive 2021 almostum elleekooveest Black Widow. Ive 2019 Johansson lâi Oscar-iävtukkâssân elleekuuvijn Marriage Story já Jojo Rabbit.
Johansson lii porgâm meiddei pivtâssundáttellen já mallin. Sun lii meid lávloo. Suu vuossâmuš skiärru Anywhere I Lay My Head almostui ive 2008, já čuávuváá ive sun almostitij skiäru Break Up oovtâst lávloo-laavlârähtee Pete Yornáin.
Priivaateellim
Johansson siärvástâlâi čaittâleijee Josh Hartnettáin, mut suoi iäránáin ive 2006. Johansson naajâi čaittâleijee Ryan Reynoldsáin ive 2008 loopâst. Suoi iäránáin ive 2011. Iäru maŋa sust lâi uánihis koskâvuotâ čaittâleijee Sean Pennáin. Johansson naajâi ranskalâš Romain Dauriacáin ive 2014. Sunnui šoodâi nieidâ Rose Dorothy ive 2014 čohčâmáánust. Paarâ iäránij ive 2017 aalgâst. Johansson naajâi Colin Jostáin ive 2020 já sunnui šoodâi alge Cosmo Jost ive 2021.
Malabo
thumb| Malabo lii Peeivitäsideijee Guinea uáivikaavpug. Tot lii meid staatâ puárásumos kaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kiribati
thumb| Kiribati täsiväldi ađai Kiribati lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Tarawa.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1353
1353 (MCCCLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1350-lovo niäljád ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1995 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1995.
Ella Holm Bull
Eellim
Ella Jåma šoodâi roovvâdmáánu 12. peeivi 1929 Rávduluovtâst, Taažâst. Suu eeči lâi Nils Pedersen Jåma (meid Joma, 1905–1948), já suu enni Anna Sofie Johnsen Steinfjell (1904–1974). Suoi láin maadâsämmilâš pajeulmuuh. Ella lâi puárásumos viiđâ párnáást.
Ko Jåma lâi 18-ihásâš, te suu eeči jaamij syeinimáánu 5. peeivi 1948 tábáhtum nk. Dunderlandsdal-päärtist. Siämmáá päärtist jammii meid suu čeeci, siäsá, iänui, ime já ohtâ hyelkki lase.
Ella naajâi Nils Holm Bulláin (1929–2003) ive 1953. Ive 1954 sun valmâštui Neesna máttáátteijeeollâškoovlâst. Čuávuváá ive sunnuu vuosâpärni šoodâi já te kuulmâ ive maŋeláá sunnuu nubbe páárnáš. Ive 1964 sun luuvâi sämikielâ vuáđu-uápuid Oslo ollâopâttuvvâst. Ive 1967 já 1969 šoodáin sunnuu kyehti nuorâmuu párnáá.
Karrieer
Anna Jacobsen lasseen meid Holm Bull lâi jurgâlâm Säämi suuvâ lavluu saanijd maadâsämikielân.
Čohčuv 1989 lijjii Taažâst vuossâmuuh sämitiggevaaljah, main sun väljejui sämitiggeairâsin. Sun lâi sämitiggeest iivij 1989–1993.
Palhâšumeh
Holm Bull finnij maaŋgâ palhâšume pargostis. Ovdâmerkkân ive 2004 sun finnij vuossâmuu Kollekielâ-palhâšume tondiet ko sun lâi ruhnom ubâ eellimääigis maadâsämikielâ sehe njálmálii já kirjálii kevttim lasettem.
1343
1343 (MCCCXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1340-lovo niäljád ihe.
Njäähi
Njäähi (Lota lota) lii kyelišlaajâ, mii kulá torskekuolij laahkon.
Olgohäämi
Njäävi ruškissiähá čáppájeijee čuomâ lii čeevđilágán já njivláá. Olgohäämis peeleest njäähi sulâstit tuáŋgis kyevdi. Tom ij älkkeht pyevti siäivuttiđ Suomâ eres kyelišlaajáid.
Tiettum já eellimpirâsvátámušah
Njäävi vijđánemkuávlu luávdá taavaapiäláá eennâmpállupele čuásidis já liähmus jävričaasijd. Suomâst tot lii táválâš ubâ enâmist. Njäähi lii levânâm Nuorttâmeerâ riddokuávluin ain Säämi tuodârpajosij javrijd já uccâ juvvijd-uv. Keessiv liijkás luškee uccâ, já cuávis ladduin njäähi váilu já tuolvâm čaasijd tot koorvâš. Ponneest iälusteijee já lasaneijee njäähi váátá-uv valjaashappisâš čääsi. Kolmâ já putes Aanaarjävri lii-uv njááhán miellâsâš piirâs, tobbeen ko ain kávnoo vissásávt čuásidis čääci kesipaahâin-uv, 95 meetter Čyeimimsuolluu kieŋâlâs räi.
Ravâdâs já šoddâm
Njäähi lii snielâhis. Aldasáid puško viärdádâs piätukyeli. Čivgân njäähi-uv porá elleeplaŋkton cuávis riddočaasijn, sirdâšuvá maŋeláá stuárráábáid ponne-elleid já álgá kevttiđ kyeliravâdâs nyevt 20 senttisâžžân. Aanaarjäävrist riäská já kieŋâlâsâst iälusteijee reevâs, muikku já ryevdikyeleh láá njäävi evvis, iäge tom pyevti karveđ ubâ ráávdu já kuávžurgin čiivgahkin. Kannibalism lii Aanaarjäävri njaavijn viehâ táválâš. Távjá stuárráábij njaavij čoolijn kávnojeh uccâ njávvááh. Meid jáámmám kyeleh tohhejeh hajâ- já tobdoááicus vievâst skammâiijâst ravâdâs occee njááhán. Meeinijd tot meid porá, láába motomin kavnum 4-kiilusii njäävi čuávjist 1,5 kiilu šaapšâ já muuiku meeinih.
Suomâ stuárráámus njäähi lii tiäddám 15,5 kiilud. Aanaarjäävrist láá kuddum tyellitälli njäävih 5 kiilu kuábbáá-uv pelni. Kiilu tiäđu uulâtmân puáhtá Aanaarjäävrist puárisin-uv ellee njäävist moonnâđ 10 ihheed, veikkâ jotelumosšaddosiih njäävih kiergâneh siämmáá ääigist juo muádikilusâžžân.
Pivdem já kevttim
Njäähi lii tälvipivdei kyeli. Enâmustáá kevttum pivduseh láá viermi, sieptâsvagge, lääni, katiska já tälvivuoggâ. Aanaarjäävrist lii ärbivuáválávt njäähi pivdum kođoääigi muorâst rahtum njähipuáđuigijn, moi pasâttâsah jaavrijn kávnojeh maaŋgâi soojij. Njäähi lâi-uv tovláá anarâšân čuuvtij tergâdub tälvikyeli ko tááláá ääigist. Njäähi lii erinomâš vuoššâmkyeli já ton meini lii meid hersku. Tovle vuojâttes njäähi meid kuškâdui.
Ranska Guayana
thumb|right|Ranska Guayana kárttá anarâškielân thumb|[[Ariane 5 -rakkeet já James Webb -komovuotâteleskoop pääččim juovlâpeeivi 2021 Guayana komovuotâkuávdáást]] Ranska Guayana lii epijiečânâs Ranska tovnbeln meerâ kuávlu Maadâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá maadânuorttân já mäddin Brasilia já uárjin Suriname. Tavenuorttân tot lii Atlant väldimeerâ maadâviestârriddoin. Ranska Guayana uáivikaavpug lii Cayenne. Ko Ranska Guayana kulá Raanskan, te tot kulá meid Euroop unionân já eurokuávlun. Tot ij kuittâg kuulâ Schengen-kuávlun.
Ranska Guayana já Brasilia rääji (730 km) lii Ranska kuhemus staatârääji. Ton lasseen taat rääji lii Ranska nubbe staatârääji Euroop ulguubeln; nubbe lii Ranska Guayana já Suriname rääji uárjin.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávlulâš jyehim
Ranska Guayana lii juohhum 2 arrondissementân: Saint-Laurent-du-Maroni já Cayenne. Taah arrondissementeh láá juohhum 22 kieldân.
Kielah
Ko Ranska Guayana kulá Raanskan, te ranskakielâ lii kuávlu virgálâš kielâ.
Laapi pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Laapi pyereestvaijeemkuávlu Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Laapi eennâmkodde. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 175 790 olmožid.
Historjá
Laapi pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Laapi pyereestvaijeemkuávlu áinoo ránnjákuávlu lii Tave-Pohjanmaa pyereestvaijeemkuávlu mäddin. Ton lasseen Laapi pyereestvaijeemkuávlust láá kulmâ ránnjástaatâ: Ruotâ, Taažâ já Ruoššâ.
Kieldah
Pyereestvaijeemkuávlun kuleh 21 kieldâd, main nelji láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Haiti
thumb Haiti lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Port-au-Prince.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1333
1333 (MCCCXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1330-lovo niäljád ihe.
1323
1323 (MCCCXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1320-lovo niäljád ihe.
Laahuleh
Olgohäämi já ravâdâs
Laahuleh láá uccâ teikâ koskâmatsâš lodeh, main lii kossâ niske. Toh poreh tiivrijd, mááđuid já eres čielgitävtittemes elleid.
1760
1760 (MDCCLX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1760-lovo vuossâmuš ihe.
Malawi
Malawi täsiväldi (, chicheŵan Dziko la Malaŵi, tumbukan Charu cha Malaŵi) ađai Malawi lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Lilongwe.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Norilsk
thumbnail|right|250px|Norilsk thumb|Norilsk teattertáálu
Norilsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Norilsk vuáđudui ive 1935.
Ässeeloho
Ive 2010 Norilskist assii 175 365 olmožid.
1313
1313 (MCCCXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1310-lovo niäljád ihe.
Nokia (kaavpug)
thumb|Nokia ryevdirađesajattâh thumb|Nokia luvâttuh thumb|Nokia kirkko Nokia lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Nokiast ääsih 34 009 olmožid, já ton vijdodâh lii 347,82 km², mast 59,55 km² lii čääci. Nokia naaburkieldah láá Hämeenkyrö, Pirkkala, Sastamala, Tampere, Vesilahti já Ylöjärvi.
Historjá
Nokia vuáđudui ive 1922, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Kieldâlahtemeh
Suoniemi kieldâ lohtui Nokian ive 1973. Tottijärvi kieldâ lohtui Nokian ive 1976.
Siijdah
Aaroninkorpi, Alhoniitty, Alisen alue, Haavisto, Harjuniitty, Hasselbacka, Ilkan alue, Kankaantaka, Kaupunginosia, Keho, Keskinen, Ketolanmäki, Koskenmäki, Kulovesi, Lähdekorpi, Lähdeniitty, Lauttala, Lehtimäki, Linnavuori, Maatiala, Myllyhaka, Pinsiö, Pitkäniemi, Sarkola, Sarpatti, Siuro, Sorva, Suoniemi, Taivalkunta, Taka-Lauttala, Tervasuo, Tottijärvi, Tyrkkölä, Välimaa, Vihola, Vihola
Stuárráámuuh pargoadeleijeeh
Nokia kaavpug stuárráámuuh pargoadeleijeeh ive 2008:
1780
1780 (MDCCLXXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1780-lovo vuossâmuš ihe.
Tiänu (juuhâ)
Tiänu lii räjijuuhâ Suomâ já Taažâ kooskâst. Juuhâ lii ohtâ Tave-Euroop stuárráámuin já merhâšitteemuin luosâjuuvâin. Tiänu kukkodâh lii 250 km, mast Suomâ peln 152 km. Čácáduv kulgâmvijđodâh lii 16 377 km2.
Kuálástus
Tiänu lii Tuárnusjuuvâ sehe Muoniojuuvâ lasseen Suomâ tergâdumos luosâjuuhâ, mon tááhust kuálástemtuurism lii uáli tergâdis iäláttâs sehe Taažâ já Suomâ peln. Meid páihálijd ulmuid juuvâst kuálástem lii ain lamaš uáli tergâd. Tiänu luosâ lii uáli maaŋgâhámásâš, já tast láá maaŋgah eres näälih, moh kođeh jieijâs sijđojuuvâin. Tiänu koskâmiärálâš saalâsmeeri lii moonnâm 45 ive ääigi lamaš suullân 120 000 kg. 2000-lovo aalgâst mereh láá kuittâg-uv kiäppánâm mottoom verdi. Ohtâ suijâ toos lii Gyrodactylus salaris -parasiit levânem.
Luosâ lasseen Tiänust láá suávvileh já merâkuávžureh.
Eennâmtiätu
Juuvâ uáiviuáli álgá Paje-Aanaarjuuvâ aalmuglâšmeecist Kuovdâkiäinust, mut tot kočoduvvoo talle vala Aanaarjuuhhân. Aanaarjuuvâ sijđojuuhâ, Räjijuuhâ, álgá Iänuduv Piäldutuoddârist. Eidusâš Tiänujuuhâ álgá Kárášjuuvâ já Aanaarjuuvâ ovtâstumsaajeest Kärigâsnjaargâ siijdâ alda. Tiänu virded 152 kilomeetter määđhi Suomâ já Taažâ räjijuuhhân já luáštá Taažâ peln Tiänuvuonân Barentsmeerân. Tiänu sijđojuuvah láá Suomâ peln Piesjuuhâ, Áhujuuhâ, Nilijuuhâ, Nuvvusjuuhâ, Kuáppilâšjuuhâ, Ucjuuhâ, Vetsijuuhâ jna.
Suomâ já Taažâ rääji mana 294 kilomeetter mätki Tiänu čácáduvvâst juuvâ kieŋâlumos saajeest. Ko saje muttoo ubâ ääigi, te rääji kalga tärhistiđ áimukuuvijn teikkâ škajâluođânáin. Rääji tarkkum tábáhtuvá 25 ive kooskâi, moonnâm tove ive 2000.
Tiänu rasta maneh kyehti šalde Tana Brust já Ucjuuvâst. Tiänujuuvâ čácáduv siijdah láá Suomâ peln Aŋŋel, Kárigâsnjargâ, Nuvvus, Ucjuuhâ sehe Njuárgám, já Taažâ peln Sirma, Pulmanki, Skiippagurra sehe Tana Bru.
Nooveel
Nooveel lii čaabâkirjálâš proosamaainâs, mii muštâl mottoom tábáhtume uánihávt. Novellist iä laavii leđe ennuv persovneh, já tábáhtume lii räijejum. Klassisii miäruštâllâm mield nooveel puáhtá luhâliđ ovttáin čokkáámáin.
Anarâškiel novelleh láá čallum mottoom verd. Novelleh láá šoddâm tondiet, ko čaabâkirjáliih teevstah iä lah ennuv, já taid lii jotelub čäälliđ ko romanijd. Anarâškielân lii almostum ohtâ nooveelčuágáldâh: Kyelisieidi maccâm já eres novelleh (Anarâškielâ servi, 2005). Anarâš novelleh láá almostum Anarâš-loostâst, Tejâblogist já Čyeti čälled -blogist. Anarâškielâ Tuhháát sijđod nuorâikirjálâšvuotâ -proojeekt ääigi meiddei nuorah láá jurgâlâm novellijd anarâškielân. Iänááš novelleh láá jurgâlum suomâkielâst; motomeh meid eŋgâlâskielâst.
Nouakchott
thumb|Nouakchott Mauritaniast Nouakchott (, berberkielân Nwakcoṭ, algâaalgâst suorgiittum berberkielâ säänist Nawākšūṭ, mii meerhâš "piegâi saje") lii Mauritania uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Avoseteh
Avoseteh (Recurvirostridae) lii riddoluudij (Charadriiformes) laahkon kalâččeijei (Charadrii) vyelilaahkon kullee loddehiäimu.
Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai avoset (Recurvirostra avosetta) já Säämist tot lii oinum Čaarmâuáivái Läävdisčielgist vyesimáánust 1991. Lode njune lii čuuvtij kaavren pajaskulij já tot tiäđust-uv muštâl lode purâdemvuovijn njeešist.
Suuvah
Avosetij hiäimun kuleh kulmâ suuvâ:
1740
1740 (MDCCXL) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1740-lovo vuossâmuš ihe.
1720
1720 (MDCCXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1720-lovo vuossâmuš ihe.
Novosibirsk
Novosibirsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Novosibirsk vuáđudui ive 1893, já tast šoodâi kaavpug ive 1903.
Ässeeloho
400px|right
1700
1700 (MDCC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1600-lovo majemuš ihe já 1700-ihelove vuossâmuš ihe.
Olmoošvuoigâdvuotâlitto
Olmoošvuoigâdvuotâlitto (,, já ) lii syemmilâš, oskolduvlávt já poolitlávt čoonnâsmettum olmoošvuoigâdvuotâornijdume, mii vuáđudui ive 1979. Lito pargon lii ovdediđ vuáđu- já olmoošvuoigâdvuođâi olášume já tubdâm sehe vuástálistiđ olmoošvuoigâdvuotâluávkkámijd Suomâst.
Toorjâjesâneh
Olmoošvuoigâdvuotâlittoost láá 9 toorjâjesânid:
Lito uáivičälleeh
Ive 2013 rääjist Olmoošvuoigâdvuotâlito uáivičällee lii lamaš staatâtiettui tuáhtár Kaari Mattila (ovdâlist Päivi Mattila).
Stiivrâ saavâjođetteijeeh
Olmoošvuoigâdvuotâlito stiivrâ saavâjođetteijee lii staatâtiettui tuáhtár Maija Jäppinen.
Saint Kitts já Nevis
thumb Saint Christopher já Nevis federaatio ađai Saint Kitts já Nevis lii suáluistaatâ Karibiast. Saint Kitts já Nevisin kullojeh kyehti suolluu. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug, Basseterre, lii Saint Kitts suollust.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2013 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2013.
Fuusioreaktio
thumb|Fuusioreaktio [[Piäiváš|Piäiváást]] thumb|[[Deuterium já tritium fuusioreaktio]] Fuusioreaktio lii vááimusreaktio, mast kyehti kepis aatoomváimus ovtâstuveh lussâdub váimusin. Siämmást luovvân energia, já ohtâ teikâ maŋgâ neutroon teikâ prootoon. Reaktio lii vyestikeeči ovdâmerkkân táválâš aatoomvyeimilágádâsâin kevttum fissioreaktiost, mast uáli lusis vááimus pieđgân já tast šaddeh kyehti keppisub váimus. Fissioreaktio tábáhtuvá ovdâmerkkân taasnijn, main liegâsvuotâ já teedâ láá nuuvt stuárráh, ete reaktio tábáhtuvá spontaanlávt nuuvt kuhháá, ete tääsnist nohá vety. Fuusiolágádâsâin vety kalga lieggiđ já čarviđ liäján, ovdâmerkkân laseráin.
Historjá
Fuusioenergia pyevtittem luhostui vuosmuu keerdi juovlâmáánust 2022, kuás Lawrence Livermorest leijee National Ignition Facility -ruustig luhostui paijeentoollâđ spontaan vááimusfuusio uánihávt já pyevtittij energia 3,15 megajoule verd. Lágádâs kevttim vist vaaldij tuše 2,05 megajoule energia.
Fuusio Piäivást
Piäiváš, tegu eres-uv táváliih tääsnih, pyevtit energia vety fuusio peht. Vety puáhtá muttuđ heliumin maaŋgânáál. Puoh tehálumos vyehi lii kuittâg nk. prootoon-prootoon-kuálus.
Pirâsustevlâšvuotâ
Fuusioreaktio ij pyevtit šaddovistekaasuid teikâ radioaktiivlijd loppâpyevtittâsâid tego fossiilij puáldimamnâsij teikâ fissioreaktion tuáimee aatoomvyeimi kevttim. Vety finnim lii meid keevâtlávt räjittem. Fossiilliih puáldimamnâseh já uuraan vuod láá tuše rájáliih mereh. Ton lasseen fuusioenergia lii meid pehtilub, tastko ohtâ kiilu vety pyevtit siämmáá verd energia ko 10 miljovn kiillud fossiillii puáldimamnâs.