cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
832
832 (DCCCXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 830-lovo kuálmád ihe.
Ijjâlodde
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ijjâlodde lii 22–27 cm kukkosâš, suullân rástágáá matsâš oppuu, mii tiäddá 105–150 g. Ton suájákeejij koskâ lii 50–62 cm. Uáivi lii styeres já tuolbâs, näämi lii kuovgâd já čalmeh sehe njune láá fiskâdeh. Ijjâlode ruškis selgipeeleest láá vielgis tiälhuh já kuovgis čuávjist ruškis tiälhuh. Nuorâ lodeh láá ollásávt tevkisruškâdeh. Ijjâlode kiihâmjienâ lii jotelis pulijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs
Ijjâlodde iälá Euroop, Aasia já Tave-Amerik kuácceevuovdijn. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, eereeb tuodârkuávluin. Suomâst pessejeh 3 000–8 000 paarrâd, já pessimnääli mulsâšud ihásávt säplignääli mield. Ijjâlodde lii tääl čalmeestoonnum Suomâst. Nääli lii uccánâm puáris kuácceevuovdij kiäppánem tiet. Ijjâlodde lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčuv já kiđđuv. thumb|left|Ijjâlode maneh
Lasanem
Ijjâlodde piervâld muorâvuovdân. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 3–9 manneed já láálá taid 26–27 peivid. Uđâgááh kirdeleh 30–36 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Ijjâlodde porá uccâ njomâtteijeid já luudijd.
Liiŋkah
Luándu jienâ: Ijjâlodde (Ellee arkkâdâh)
Listo Nirvana lavluin
Taat lii listo Nirvana lavluin.
913
913 (CMXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 910-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|Anastaius III
Casacalenda
Casacalenda lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Casacalendast ääsih 1,851 olmožid. Ton vijdodâh lii 67,28 km², já alodâh 643 m. Casacalenda naaburkieldah láá Bonefro, Guardialfiera, Larino, Lupara, Montorio nei Frentani, Morrone del Sannio, Provvidenti já Ripabottoni.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
The Beatles
The Beatles lâi ive 1960 vuáđudum eŋlandlâš rockjuávkku. Tom aneh rock já pop pivnohumos já merhâšitteemus juávkkun.
The Beatles jesâneh lijjii liverpoolliih John Lennon (komppikiitaar, laavlâ, kuoskâttâsčuojânâsah já njälmiharppâ), Paul McCartney (bassokiitaar, kiitaar, kuoskâttâsčuojânâsah já laavlâ), George Harrison (kiitaar já laavlâ) já Ringo Starr (ruumbuh já laavlâ). Lennon já McCartney, kiäh rahtijn šuoŋâ stuárráámuu uásán pittáin, láin válduášáliih solisteh.
The Beatles lii kenski popmuusik merhâšitteemus juávkku. Juávhust tiättojii vuosmuu keerdi rock- já popjuávhui merhâšitteemus jiešvuođah siämmáá ääigi. Juávhu jesâneh rahtii šuoŋâ muusikân jiejah já sij čuojâttii sehe studiost ete lyeve alne. Juávkku keevtij kyehti kiitaar, basso já ruumbuid, mii ij lamaš vala táválâš tonáigásii muusikmaailmist. Juávhust ij lamaš ärbivuáválâš uáivisolist, mut juávhu čuávvojii ubâlâšvuottân, veik eres jesânijn lijjii jieijâs ihástâlleeh. Manager Brian Epstein raahtij juávkun tiäđulâš olgostiijlâ já almolâšvuotâkove, mut ij vaikuttâm ton muusikân. The Beatlesist lâi stuorrâ vaikuttâs toos, ete musikkáreh rähtiškuottii eenâb jieijâs muusik, já ete popmuusik aneškuottii taaiđâšlaaijân.
The Beatles jienâvuárháh láá vuobdum motomij árvui mield paijeel miljard pittád, já tot lii ubâ maailmist enâmustáá kávpálávt miänástum muusikjuávkku.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1948 – nisonij säittišlivgim
Nisonij säittišlivgimist kištottâllii Lontoo 1948 kesiolympialijn syeinimáánu 31. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 15, já sij lijjii vuálgus 10 enâmist.
Puátuseh
thumb|Kaisa Parviainen
La Tchadienne
right|310px La Tchadienne lii Tšad aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Tšad jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1960 rääjist. Lavluu lii nuottim Paul Villard, já ton saanijd lii čáállám Louis Gidrol.
812
812 (DCCCXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 810-lovo kuálmád ihe.
Ruotâskiärppááh
thumb|272px|[[Adia cinerella]] thumb|272px|[[Anthomyia pluvialis]] Ruotâskiärppááh (Anthomyiidae) lii kiärpášhiäimu já kyevtsuájásij stuárráámus hiäimu.
Ruotâskiärppááh sulâstiteh táválii vistekiärppáá, mut láá ucánjáhháá ucebeh. Rävisin kiärppááh iälusteh kukkáin, mut suoksân toh poreh já pilledeh ovdâmerkkân navrâs já eres-uv ruotâsšaddoid.
Vyelihiäimuh
Hiäimu juáhhoo kyevti vyelihiäimun Anthomyiinae (23 suuhhâd) já Pegomyinae (8 suuhhâd). Suuvâi Pegomya, Delia, Phorbia, Botanophila já Chirosia suovsah poreh ellee šaddo-oosijn, já tain motomeh láá háituliih pilletiivreh. Motomij Pegomya-suuvâ šlaajâi suovsah poreh kuobbârij iđoseenijd.
Demiseksuaalvuotâ
thumb|Demiseksuaalvuođâ Pride-lippu Demiseksuaalvuotâ lii seksuaallâš sundâšume. Demiseksuaallii ulmui lii seksuaallii kiäsuttume šoddâmân tehálâš tubdâđ, et sun peerust kiäsutteme čuosâttuvâst. Ađai demiseksuaalil ulmui lii tehálâš perustiđ ulmust, vâi kiäsuttuuččij sust. Uásipeelij kooskâst kolgâččij leđe kievrâs jiegâlâš ohtâvuotâ, mii puáhtá leđe maggaar peri ustevvuođâst rähisvuotân. Demiseksuaalvuotâ ij lah kiddâ suhâpeeleest.
Demiseksuaalvuotâ lii ohtâ seksuaalucceeblovoin.
Emmerson Mnangagwa
Emmerson Dambudzo Mnangagwa (š. čohčâmáánu 15. peeivi 1942 Zvishavane) lii zimbabwelâš ZANU-PF-piäláduv politikkár, kii lii lamaš Zimbabwe president skammâmáánu 24. peeivi 2017 rääjist.
Ive 1924 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1924 tälviolympialijn lijjii fáárust 258 valastâlled (247 almajid já 11 nisonid) 16 enâmist, kiäh kištottâllii 16 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoittii Taažâ já Suomâ valastâlleeh – eromâšávt syemmilâš Clas Thunberg, kii vuoitij ohtsis vittâ miitaal (kulmâ kollemiitaal, ohtâ silbâmiitaal já ohtâ pronssimiitaal), já taažâ Thorleif Haug, kii vuoitij ohtsis kulmâ miitaal (kulmâ kollemiitaal).
Miitaaltavlustâh
thumb|Clas Thunberg
Muikku
Muikku teikâ maivâ (Coregonus albula) lii alda hyelkki šaapšân (Coregonus lavaretus). Euroopist tot tiättoo Nuorttâmeerâ pirrâduvâin, Ruošâst já Eŋlandist. Suomâst tot lii aldasáid jyehi saajeest eereeb tavemuu Säämi. Muikku ij kulluu Aanaarjäävri algâalgâlijd kyelinaalijd. Aanaarjáávrán muikku levânij 1960–1970-lovvoost uálgičassijd, ereslasseen Vyelijáávrán toohum ištâdâsâi pehti. Muikku lii uáivádâhkyeli, mii mákkoo pyeremusâht stuorrâ já päljis joorŋâin. Čääsi háárán muikku piivnot puttáid šelgisčááság jaavrijd. Aanaarjävri tiävdá pyereest om. vátámušâid, mut jäävri kolmâsvuotâ já korâsvuotâ algâalgâlii tiettumkuávlu ulguubeln toovvât puáđulâžân meid vuáhádum vaigâdvuođâid.
Ravâdâs já šoddâm
Muikku porá ubâ avvees mestâba ollásávt elleeplaŋkton. Maaŋgah eres kyelišlaajah iä rävisingin paste kevttiđ siämmáá pehtilávt uccâšaddosii ravâdâs. Aanaarjäävri "puigâässei", muuiku maaŋgâ-uv tááhust sulâstittee riäskán verdiddijn muikku lii latkišub ravâdâsâs kevttimist. Muuiku salâsstuárudâh Aanaarjäävrist lii kooskâin 10–30 senttid pivdus mield. Aanaar muikku lii kuármásub maŋgáid eres muikkujavrijd verdiddijn já liiba jäävrist kuddum 434 grammâsâš muikku-uv. Muikku šadda Aanaarjäävrist vuossâmuu keesis maŋa viehâ jotelávt, kuás tot uulât 7–9 senttisâžžân, já lii kuálmád šoddâmpaajees maŋa kođopiivdost táválávt 15–20 senttid.
Kuuđđâmahe já lasanem
Muikku šadda kuuđđâmahan táválumosávt nube keesis maŋasâš čoovčâ, Aanaarjäävrist uási nube, uási kuálmád keesis maŋa. Tot kođá muádi meetterist – 10 meetter kieŋŋâlvuotân čunoi – tâi njajâpoonán, ko čääci čuásku 5–7 cekkisâžžân. Aanaarjäävrist kođo tábáhtuvá roovvâdmáánu loopâst skammâmáánu aalgân ađai eidu jäävri jiäŋŋumááigán. Kođo tábáhtuvá uáiváduvâin. Heeđâlmittum meini luáštádât poonán. Kiđđuv jieŋâi suddâm ääigi meeinih kočâtteh korâidis, já tain šaddeh uceh, nyevt 8-millisiih čiivgah. Toh čokijdeh muádi ohhoost cuávis riddočáácán suohis čivgâuáivádâhhân. Aanaarjäävrist tiäđui mield muuiku lasanem luhostuvá tuotâ pyereest peri harvii. Ton tááhust puáđusin láá talle lamaš-uv noonâ muikkušaddoluokah, moid vuáimálâš kyelipivdem 1980-lovo loopâst vuáđudui.
Muikku kyelisiärváduvâst jâ pänikuolij ravâdâssân
Muikku lii tergâdis salâskyeli maŋgáid pänikuolijd, Aanaarjäävrist kuávžur já jävriluosâ lasseen ráávdun, ränisráávdun, puuškon, njááhán já vuáskunân-uv. Maaŋgah kyelišlaajah poreh muuiku meeinijd já čiivgâid. Muikku lii kievrâs kištodeijee já vaaikut ovdâmerkkân šapšâi piergiimân já šoddâmân. Muuikun lii táválâš stuorrâ nälimulsâšudmeh, mast Aanaarjävri-uv lii šiev ovdâmerkkâ muuiku uánihis historjást peerusthánnáá. Nälimulsâšudmij suijân láá oovdânpuohtum maaŋgah čielgiittâsah šoŋŋâtiilijn ain pänikuolij saalâstmân. Vaarâ toid vaikutteh maaŋgah tahheeh siämmáá-áigásávt. Eresnálásijn jaavrijn jieškote-uv tahheeh finnejeh ereslágán tiädduáárvu.
Pivdem já kevttim
Muikku pivdoo viermijn, tälvi/kesinuottijn, stuorrâloonijn sehe troolijn. Muikku lii meid aanaarlâš purrâmâštuálust moonnâm riäská lappâd. Steikkimpánnusis maaŋgâs väljejeh mielâstubbooht säävrib, njálgásub já riäskást seegibtávtálii muuiku.
Genesis
Genesis lii ive 1967 vuáđudum eŋlandlâš rockjuávkku.
Historjá
thumb|Peter Gabriel [[Torontost ive 1974.]] Käldee: allmusic.com
Genesis vuáđudáin lávloo Peter Gabriel já kuoskâttâsčuojâtteijee Tony Banks. Algâalgâlâš čuojâtteijeejuávhust lijjii meid Mike Rutherford (basso), Anthony Phillips (kiitaar) já Chris Stewart (ruumbuh), kiän sajan poođij jo ive 1968 John Mayhew. Juávkku almostitij vuosmuu album From Genesis to Revelation ive 1969, mut folk-stiljâsâš album ij finnim ennuvgin huámmášume. Čuávuváá ive juávkku raahtij sopâmuš viehâ uđđâ Charisma Recordsáin, já roovvâdmáánust almostui sii nubbe album Trespass. Veik album lâi vala-uv viehâ folk-stiljâsâš, lijjii ton muusikist jo muálkkááh jiešvuođah já pitáh-uv lijjii jo kuhebeh. Gabriel teatterlâš lávlumstijlâ lâi meid uáli jo tehálâš.
Trespass maŋa kyehti jeessân vuolgijn juávhust. Mayhew sajan poođij Phil Collins, kii meid lávluškuođij motomijn juávhu pittáin. Ovdil ko juávkku rähtiškuođij uđđâ album Nursery Cryme, lávdástempalo tiet ovdeláá juávhust vuálgám Anthony Phillips sajan poođij kitarist Steve Hackett. Nursery Cryme almostui skammâmáánust 1971 já veik totkin ij miänástum kávpálávt pyereest, lâi juávhust Eŋlandist jo uccâ aktiivlâš kuldâleijeejuávkku. Čuávuvâš album Foxtrot (1972) miänástui jo viehâ pyereest, ko tot pajanij Britannia listo sajan 12 já ovdâmerkkân Italiast joba listo njunošân. Juávhu miänástus raijâšui kuittâg-uv tuše Euroopân já Foxtrot ij ovdebij albumij naalijn finnim ennuvgin huámmášume Ovtâstum staatâin. Album siskeeld kuhes pittáid, mii lii aaibâs táválâš progressiivlâš rockist. Tain tobdosumos lii "Supper's Ready", mii pištá paijeel 20 minuttid. Juávkku kulostui meid láávdástmijn, main jiešvuođâlâš lijjii Gabriel smiŋkkâ sehe omâs pihtâseh, maid sun lonottij maŋgii oovtâ konsert ääigi. Gabriel meid mainâstij konsert pitái kooskâst mainâsijd, moh čonnii pittáid oohtân. Juávkku almostitij vuosmuu live-albumis Genesis Live ive 1973 syeinimáánust.
Siämmáá ive roovvâdmáánust almostum Selling England by the Pound aneh tááláá ääigi ohtân progressiivlâš rock merhâšitteemuin albumijn. Ton pitáh kieđâvušeh eŋlandlâš aalmugkulttuur jäämmim sehe ameriklâš kulttuur vääldi šoddâm. Album siskeeld ovdâmerkkân Tony Banks iänááš nuotâstem "Firth of Fifth" sehe singlen-uv viehâ pyereest miänástum "I Know What I Like (In Your Wardrobe)". Album pajanij pyeremustáá Britannia listo kuálmád sajan, já tot lâi meid juávhu vuosmuš album Ovtâstum staatâi listoost. Čuávuvâš The Lamb Lies Down on Broadway (1974) lii tublealbum sehe konseptalbum, mii maainâst ovtâskâsčuággásâš mainâš, mon uáivihuáđđon lii New Yorkist ässee puertoricolâš Rael. Album pajanij Britanniast sajan 10, Suomâst sajan 17 já Ovtâstum staatâin sajan 41.
Wind & Wuthering almostittem maŋa kitarist Steve Hackett vuolgij juávhust. Suu sajan ij puáttám uđđâ čuojâtteijee já basist Mike Rutherford čuojâtškuođij studiopaddiimijn meid kiitaar. Collins, Banks já Rutherford rahtii uđđâ album ...And Then There Were Three..., mii almostui ive 1978. Album lâi jo viehâ čielgâsávt pop-stijlâsâš. Juávkku finnij stuorrâ kávpálâš miänástuš albumijguin Duke (1980), Abacab (1981) já Genesis (1983), moh pajanii Britannia listo njunošân sehe maailmvijđosávt viehâ alda listokeeji. Albumijn lijjii meid miänástum singleh, ovdâmerkkân "Turn It On Again" (UK#8), "Mama" (UK#4) já "That's All" (US#6).
Genesis kávpálávt enâmustáá miänástum album Invisible Touch almostui ive 1986. Tot pajanij Britannia listo njunošân já ovdâmerkkân Suomâst sajan 2 já Ovtâstum staatâin sajan 3. Single "Invisible Touch" pajanij sehe Britannia ete Ovtâstum staatâi listo njunošân. Ovtâstum staatâi Top 5 -liston pajanii meid eres album A-pele pitáh "Tonight, Tonight, Tonight", "Land of Confusion" já "In Too Deep". Veikkâ Genesis 1980-lovo albumijn progressiivlâš rock vaikuttâs lâi ain já ain ucceeb, lijjii albumijn meid motomeh kuhebeh pitáh, ovdâmerkkân "Duke's Travels" Dukest já "Domino" Invisible Touchist.
Genesis čuávuvâš album We Can't Dance almostui eskin ive 1991. Ovdil tom Collins lâi juátkám miänástum soolokarrieeris, já eres-uv juávhu jesâneh lijjii almostittâm soolomateriaal. Tot pajanij Britanniast listo njunošân já Ovtâstum staatâin sajan 4. Ive 1996 Collins almottij, ete sun vuálgá juávhust. Banks já Rutherford meridáin pääcciđ, já uđđâ lávlon väljejui Ray Wilson. Genesis almostitij majemuu albumis Calling All Stations ive 1997. Album ij finnim ennuvgin mielâstumvuođâ, já tot lâi Selling England by The Pound almostittem maŋa hyenemusávt kávpálávt miänástum Genesis-album Ovtâstum staatâin. Britanniast tot kuittâg-uv pajanij listo nube sajan. Juávkku lávdástâlâi Euroopist ive 1998 mut Tave-Ameriik turnee ij olášum. Ive 2000 Rutherford and Banks almottij ete juávkku pieđgâniččij. thumb|250px|Mike Rutherford, Phil Collins já Tony Banks ive 2022. Ive 2006 Collins, Banks já Rutherford almottij uđđâ turneest. Meid Peter Gabriel lâi tárguttâs leđe fáárust, mut ij puáhtám eres projektij tiet uásálistiđ. Turnee Euroop uási aalgij Helsig olympiastadionist 11.6.2007 já nuuvâi rijjâkonsertân Rooma Circus Maximusist. Turneest almostui live-album Live over Europe 2007.
Genesis peesâi Rock and Roll Hall of Famen ive 2010. Juávkku almottij ive 2020 uđđâ turneest skammâ-juovlâmáánust, mut ton alga sirdâšui čohčâmáánun 2021 koronaviruspandemia tiet. Turnee majemus konsert lâi Lontoo O2-areenast njuhčâmáánu 26. peeivi 2022. Collins almottij, ete konsert lâi siämmáást majemuš Genesis konsert. Collins saajeest ruumbuid čuojâttij suu 18-ahasâš Nicholas-kandâ, já tiervâsvuođâtiles tiet Collins ij puáhtám čuážžuđ já kaartâi lávluđ stoovlist.
Fluori
Fluori lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii F (fluor) já oornigloho 9. Fluori lii halogeen já rijjân mirhâlâš, kuovgisfiskis kaasu, mast lii časkelis haajâ. Fluori lii reaktiivlumos algâaamnâs.
Kemiallâš jiešvuođah
Fluori lii halogeen ađai tast láá čiččâm olgoelektronid já ohtâ elektron vááijuv okteetist ađai elektronij energiaminimist. Fluori ij lah reaktiivlâsvuođâs tiet luándust kuássin putesin, mut ain ovtâstuvâin hapittemlovvoost -I. Rijjân tot tiättoo fluorimolekyylin F2. Fluori elektronegatiivlâšvuotâ 3,98 lii puoh stuárráámus já tot puáhtá sopâvâš tiileest rähtiđ ovtâstuvâid joba jálukaasuiguin. Algâamnâsijn kloori, typpi já happi iä räähti ovtâstuvâid fluorijn.
Fysikaallâš jiešvuođah
Fluori lii visteliegâsvuođâst fiskis kaasu. Fluorist lii jiešvuođâlâš haajâ, mon puáhtá huámmášiđ uáli vyeligis nalliisvuođâst. Olmooš puáhtá huámmášiđ jo 20 nmol/l nalliisvuođâ. Fluori saahâdvuotâ lii 1,696 g/l ađai tot lii váhá sahâdub ko áimu. Ton tuoldimčuogâstâh lii -182 já suddâmčuogâstâh -220 °C.
Tiettum
Fluori lii eennâmkoorâ 13. táválumos algâaamnâs. Suulân 0,06 % eennâmkoorâ massaast lii fluori. Merhâšitteemuuh fluorimineraaleh láá fluoriit (CaF2) já fluoriapatiit (Ca5(PO4)3F) sehe kryoliit, mii tiättoo enâmustáá Ruánááenâmist. Eres merhâšittee fluori tiettumkuávluh láá Kiina, Mongolia, Meksiko já Maadâ-Afrik.
Fluori valmâštuvvoo Moissan vuovvijn. Vyevist vetyfluorid já kaliumvetyfluorid siähus elektrolyysist šaddeh anodin fluori já katodin vety.
Kiävttu
Stuárráámus uási fluorist kiävttoo metallij jáálludmist. Fluoriit kiävttoo ryevdi jáálludmist já kryoliit alumiin vaalmâštmist elektrolyytin. Uuraan viehâvitmist tarbâšuvvoo fluorikaasu, ko tom kalga mutteđ uuraanheksafluoridin, vâi isotoopij sierrim ličij hiälpub. Fluorikaasu kiävttoo meid rakettij puáldimamnâsijn, ko tot pyereed amnâsij pyellim. Tot kiävttoo meid šleđgâtekniikâst kevttum riššâheksafluorid rähtimist.
Fluori lii kevttum fluoridin ovdâmerkkân päni njuottâsijn. Uási staatâin já olgoenâmij kaavpugijn lasetteh juhâmâščáácán fluori, ko tot pyereed paanij pyereestvaijeem. Natriumfluorid puáhtá kevttiđ tivremirkkân, mut tivremiirhâin ton nalliisvuotâ lii uáli ennuv stuárráb ko fluoritabletijn.
Fluoriovtâstuvah kiävttojeh ennuv polymeerijn. Tobdosumos fluoripolymeer lii teflon ađai polytetrafluorieeteen (PTFE), mii kiävttoo ovdâmerkkân komovuotâtekniikâst já passeempáánuin. Teflon piso sojelin uáli vyeligis liegâsvuođâst. Toos ij tarvan masa mihheen, já tondiet tot lii pyeri materiaal passeempánnoid. Fluoričiđđâvetyid puáhtá kevttiđ meid laagerijn, ko tain láá nuuvt uccâ kacokiärdoo. Fluorâ lii kevttum meid CFC-ovstâstuvâin, moh láá kevttum koolmâs- já áimustittemmašinijn. CFC-ovtâstuvah láá háituliih occoonkiärdán já toi kiävttu lii räijejum.
Jeggiluátku
Jeggiluátku ađai jeggioppuu (Asio flammeus) lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Jeggiluátku lii 33–40 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 200–390 g. Suájákeejij koskâ lii 95–105 cm. Jeggiluátku pyeremus tobdomerkkâ láá čapis čalmepirrâseh. Selgipeeli lii ruškiskirjáá já radde lii vielgâd já sárgáá. Jeggiluátku lii váhá stuárráb já kuovgâdub ko siämmáásullâsâš čuárvioppuu. Jeggiluátku čalmeh láá fiskâdeh, já čuárvioppuu čalmeh vuod láá oranseh. Jeggiluátkust iä meidgin lah kuhes peljitiepih tego čuárvioppust. Eresnáál ko iänááš oppuuh, jeggiluátku lii peiviaktiivlâš. Ton kiihâmjienâ lii lievlâkessee sulâstittee pulijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs
Jeggiluátku iälá Maadâ- já Tave-Amerikist, Euroopist já Aasiast. Suomâst tot lii almolumos Poođâenâmist, mut pessee jeegijn já piälduin ubâ enâmist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 2 000–10 000 paarrâd, já tot mulsâšud ihásávt säplignääli mield. Jeggiluátku tálvástâl Maadâ- já Koskâ-Euroopist. Čohčâvarrim lii porge-skammâmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust. Motomeh lodeh meid pääcih tálvástâllâđ Suomân. thumb|left|Jeggiluáđhu maneh
Panseksuaalvuotâ
thumb|Panseksuaalvuođâ Pride-lippu Panseksuaalvuotâ lii seksuaallâš sundâšume, mast lijkkuustume, rähistume tâi seksuaallii kiäsuttume čuosâttuv suhâpeeli ij taarbâš leđe miinii tiätu suhâpeelijd. Ađai panseksuaallii ulmui ij lah tehálâš seksuaallii kiäsuttume čuosâttuv suhâpeeli.
Macchia Valfortore
Macchia Valfortore lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Macchia Valfortorest ääsih 484 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,77 km², já alodâh 477 m. Macchia Valfortore naaburkieldah láá Carlantino, Celenza Valfortore, Gambatesa, Monacilioni, Pietracatella já Sant'Elia a Pianisi.
Jeggiluátku
Raavâd
Jeggiluátku porá uccâ njomâtteijeid.
Macchia Valfortore
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Panseksuaalvuotâ
Panseksuaalvuotâ lii ohtâ seksuaalucceeblovoin.
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje mield panseksuaallâš olmooš lii olmooš, kiän erotliih, emotionaalliih já/tâi seksuaalliih tubdâmušah pyehtih čuoccâđ nubbijd ulmuid sii suhâpeeleest teikkâ suhâpelettesvuođâst huolâhánnáá.
896
Kalender
thumb|Formosus
Ons Heemecht
thumb|300px|Ons Heemecht right|310px Ons Heemecht lii Luxemburg aalmuglâšlaavlâ. Ton luxemburgkielâlâš nommâ meerhâs "Mii päikkieennâm" anarâškielân. Lavluu nuottij Jean Antoine Zinnen ive 1864, já ton saanijd čaalij Michel Lentz ive 1859. Lavlust šoodâi aalmuglâšlaavlâ ive 1895.
Säänih (luxemburgkielân)
Virgálâš aalmuglâšlaavlâ siskeeld tuše veerstâid 1 já 4.
Brändö
Brändö lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Brändöst ääsih 449 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 643,21 km², mast 1 535,04 km² lii čääci. Brändö naaburkieldah láá Kumlinge, Kustavi, Parainen já Sottunga.
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Šleđgâmagneetlâš suonjârdem
Šleđgâmagneetlâš suonjârdem lii šleđgâ- já magneetkiedij sporijdem, mii tábáhtuvá jerdust suonjârdem sundán. Šleđgâmagneetlâš suonjârdem sirdeečalmaaš lii massattemes footoon, já suonjârdem ovdán kuárusvuođâst čuovâliävttoin (s. 300 000 000 m/s). Suonjârdem energia lii njuolgist viärdálâš ton távjudâhân já jorgolávt viärdálâš ton párukukkodâhân. Távjudâh muštâl suonjârdem poojij ('páárui') meeri äigiohtâduvvâst.
Šleđgâmagneetlâš suonjârdem párukukkodâh lii siämmáš ko šleđgâ- já magneetkiedij ovdánem oovtâ paje ääigi. Tom puáhtá rekinistiđ čuovâ liävtu (pááru ovdânemliävtu) já suonjârdem távjuduv uásimeerrin:
mast v lii pááru ovdánemliähtu (m/s) já f távjudâh (Hz). Kuárusvuođâst ovdánemliähtu lii čuovâliähtu, mut koskâamnâsist liähtu kiäppán, mii toovât meid párukukkoduv kiäppánem.
Kuárusvuođâst suonjârdem energia vuod puáhtá rekinistiđ čuávuváá myenster mield:
mast h lii Planck staađâ, c čuovâliähtu já λ párukukkodâh.
Šleđgâmagneetlâš spektri juáhhoo suonjârdem párukukkoduv mieldi čuávuvávt kuhemuu párukukkoduvâst uánihumosân: radiopááruh, mikropááruh, infraruopsissuonjârdem, čuovâ, ultravioletsuonjârdem, röntgensuonjârdem já gammasuonjârdem.
Sámi Grand Prix 2002 (album)
Sámi Grand Prix 2002 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 31. peeivi 2002. Skiärust láá ive 2002 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh láá päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já loopah juoigâmuásist.
903
903 (CMIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 900-ihelove niäljád ihe.
La Renaissance
right|310px La Renaissance lii Koskâ-Afrik täsivääldi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Koskâ-Afrik täsivääldi jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1960 rääjist. Lavluu lii nuottim Herbert Pepper, já ton saanijd lii čáállám Barthélémy Boganda.
903
Kalender
thumb|210px|Sugawara no Michizane
Calvello
Calvello lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Calvellost ääsih 1 772 olmožid. Ton vijdodâh lii 106,40 km², já alodâh 730 m. Calvello naaburkieldah láá Abriola, Anzi, Laurenzana, Marsico Nuovo, Marsicovetere já Viggiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
876
876 (DCCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 870-lovo čiččâd ihe.
Tarvasjoki
Tarvasjoki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Lieto kieldân ive 2016 aalgâst. Ive 2015 loopâst Tarvasjokist assii 1 968 olmožid, já ton vijdodâh lâi 102,40 km², mast 0,44 km² lâi čääci. Tarvasjoki naaburkieldah lijjii Aura, Lieto, Marttila, Paimio já Pöytyä.
Siijdah
Eura, Horinen (virgálávt Horrinen), Hungerla, Jauhola, Juva, Kallela, Karhula (virgálávt Karhula já Tuomarla), Killala, Kättylä, Liedonperä, Liiparla, Mäentaka, Satopää, Seppälä, Suitsula, Suurila, Tarvasjoki markkân, Tiensuu, Tuomarla (virgálávt Karhula já Tuomarla), Tuorila, Tyllilä já Yrjänkylä (virgálávt Yrjäntilä).
Siuntio
Siuntio lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Siuntiost ääsih 6 185 olmožid, já ton vijdodâh lii 266,11 km², mast 25,01 km² lii čääci. Siuntio naaburkieldah láá Inkoo, Kirkkonummi, Lohja já Vihti.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Aiskos, Annila, Backa, Barråsa, Bläsaby, Bocks, Bollstad, Broända, Bäcks, Böle, Dansbacka, Engisby, Fall, Fjällskifte, Flyt, Fågelvik, Förby, Gammelby, Grisans, Grotbacka, Gåsarv, Grännäs, Grönskog, Gårdskulla, Gårsböle, Gåsarv, Gårdsböle, Gästans, Harvs, Hollstens, Hummerkila, Hästböle, Järvans, Järvinummi, Kahvimaa, Kalans, Kanala, Karskog, Karuby, Kela, Kokkila, Kopula, Kynnar, Lappers, Lempans, Lieviö, Malm, Munks, Myllykylä, Myrans, Mörsbacka, Niemenkylä, Nordanvik, Nummenkylä, Palmgård, Pappila, Paturs, Pellas, Pikkala, Pulkbacka, Purnus, Påvals tai Påvalsmalm, Pölans, Raivio, Siggans, Siuntio markkân, Siuntio sajattâh, Sjundby, Skinnars, Störsby, Störsvik, Suitia, Sunnanvik, Svartbäck, Tyyskylä, Tupala, Tupala Uusikylä, Veijola, Vikars, Västerby, Yövilä já Ängsholm.
Sunna Máret Utsi
Sunna Máret Gaup Utsi (š. 1995) lii taažâsämmilâš lávloo.
Muusik
Utsi lâi 13-ihásâš, ko sun lávdástij vuossâmuu keerdi Kauto live -festivaalist ive 2009. Sun lii meid uásálistám kulmii Sámi Grand Prix -kiišton: iivij 2014, 2017 já 2019. Ive 2018 sun poođij nubben NRK Sápmi já P3 uđđâ muusikkištoost NRK Urbi, mon áánsust sun peesâi lávdástiđ siämmáá ive Riddu Riđđu -festivaalân.
Ekow
thumb|Jesse Markin Ekow ađai Jesse Markin (š. juovlâmáánu 12. peeivi 1985, Liberiast) lii Liberiast šoddâm syemmilâš ráppájeijee.
Eellim
Jesse Markin šoodâi juovlâmáánu 12. peeivi 1985 Liberiast, já varrij kuuđâihásâžžân Suomân, Viljakkalan. Eenikiellân sun sárnu sehe suomâkielâ já eŋgâlâskielâ.
Karrieer
Ekow almostitij vuosmuu album, Folk, vyesimáánust 2019. Suu nubbe album, Noir, almostui kesimáánust 2021. Ovdil soolokarrieer sun kuulâi The Megaphone State -juávkun.
997
997 (CMXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 990-lovo káávcád ihe.
Kalender
thumb|190px|Taizong
Kani
Olgohäämi
Kani lii suulân 35–50 cm kukkosâš já ton seibi lii 4–8 cm. Tot tiäddá 1,3–2,2 kg. Kani lii ucceeb ko njuámmil, já tast láá uánihis peeljih. Tevkis kanih láá táválumoseh, mutâ luándust tiättojeh meid epitáváliih iivneh. Kanih, main lii epitáválâš ivne, láá vildáskâm lojes kanih teikkâ toi maajeeldpuátteeh. Kanijd lojodii jo tovle, om. toovláin roomalijn já foinikialijn lijjii kanih. Kanišoddâdem lâi almolâš luostarijn, já maaŋgah kaninäälih láá puáttám luostarijn.
Lavdâm Euroopist
Kani lâi tovle levânâm pirrâ Euroop, tego pleistoseenpaje fossilkavnumeh tuođâšteh. Jieŋâpaje raijij elleid Espanjan já Afrik taveviestârossijd, já toh leevvânškuottii uđđâsist esken ulmui vaikuttâs áánsust. Nääli lii uccánâm čuuvtij Iberia njargâenâmist virustaavdâi, eellimpirrâs hevâttem já miäcástem tiet. Portugalist tot lii čalmeestoonnum šlaajâ já Espanjast hiäjulum šlaajâ. pienoiskuva|Kani lavdâm: luándulâš eellimpiirâs lii ruopsâdin já ištâdemkuávluh violetin.|vasen|300x300px
Kani kuulâi Britijsuollui elleevaaljan aainâs-uv oovtâ jieŋâpoojij koskâsii paje ääigi, mutâ šlaajâ lappui ko nannaamjieŋâ peeitij eennâm. Britijsuolluid kani levânij uđđâsist Ranskaast 1100- já 1200-lovoin. Eŋlandist láá huámášâm, ete vildâkanijn lii ennuv ävkki ekosysteemáid. Ko kuáttumenâmijn iä kuáđut kuusâid teikkâ eres elleid, te kanist lii puáttám čoovdâšlaajâ. Maaŋgah niijtoi čielgitävtittemes elleeh tarbâšeh kanijd elimân. Meid Ruotâst láá huámášâm siämmáá ääši.
Suomâst lii lojes kanij vildáskâm nääli, mii tiättoo om. uáivikaavpugkuávlust sehe Tuurkust. Helsig kaninääli lii puáttám jo ive 1985.
Kani Iberia njargâeennâm čoovdâšlaaijân
Kani merhâšume Maadâ-Euroop luándun lii styeres. Kanij kuáttum já kuáivum lasetteh eellimpirrâs maaŋgânálásâšvuođâ. Ucemustáá 72 šaddošlaajâ siemâneh lävdih kanij kähirij fáárust. Cuábuielleeh, kašmârdeijeeh sehe uási luudijn kevttih kanij vuáguid syeji- já liäpusaijeen.
Kani lii luándulâš eellimpirrâsistis čoovdâšlaajâ.
Kissá
Kissá ađai päikkikissá (Felis catus) lii lojes piätuellee. Kisáh eelih jyehi eennâmuásist, eereeb Antarktisist. Kisáh láá pivnohis jielâheh, tuše pennuuh láá maailmist pivnohuboh jielâheh ko kisáh. Ive 2020 Suomâst lijjii suulân 965 000 päikkikissád.
Olgohäämi
Kissáást lii kubdâ já uánihis uáivi, kuhes roppâ já kuhes seibi. Kissáást láá nelji jyelgi, moh iä lah hirmâd kuheh. Päikkikisá seve lii suulân 30 cm, já kukkodâh seibijn lii suulân 80 cm. Niŋálâsah teddih 2,5–4,5 kg já oráseh 3,5–7 kg. Kissáást lii timmâ, lieggâ turkkâ, mon ivne puáhtá leđe čappâd, räänis, vielgâd teikkâ ooraans. Maaŋgah kisáh láá kyevtivnásiih. Motomeh kisáh pyehtih leđe meiddei kuulmâivnásiih, já masa puoh kuulmâivnásiih kisáh láá niŋálâsah. Ollásávt vielgis kisáh láá távjá peljittemeh.
Kisá jiešvuođah
Kisá peeljih lihâdeh. Toin naalijn kissá puáhtá tárkká tiettiđ, kost jienâ puátá. Kisá kepileh láá heerkih já tobdeh eennâm sporijdem. Ton áánsust kisáh mättih ennustiđ eennâmtuárgástâs. Kissáást láá meiddei herkis njunesoksâmeh, moiguin tot ‘uáiná’ meiddei pikkâsevŋâdin.
Kissá puáhtá lihâttiđ koozâid ovdâkepilijn siisâ já olgos. Kisá koozah láá čuhâleh, já kissá härree kodedijnis. Mudoi kisá koozah láá kepilij siste. Kissá puáhtá lihâdiđ siijvost, já koozah iä nurso talle ko kissá ruáttá. Kissá haalijd toollâđ koozâid čuhâlin, já tondiet tot čohá taid. Kisá koozâi kooskâst láá hajâráávsáh. Ađai kissá puáhtá merkkiđ jieijâs reeviir siämmást ko tot čohá kozâidis.
Vaglio Basilicata
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kissá
Eellim
Päikkikissá iälá 13–17 ihheed. Sterilistum päikkikisái eellimäigi lii kuhheeb. Guinness ulâttâsâi kirje mield maailm puárásumos kissá lâi Creme Puff, kote jaamij 38-ihásâžžân. Kisá äpittesvuotâ pištá suulân 9 okkod. Šodâdijn kisá čiivgâin láá soksâmeh, mut toh láá peljittemeh já čalmettemeh. Čiivgah njameh kissáeeni mielhi nuuvt ko puoh njomâtteijeeh-uv. Kisá mielhist lii tuše ucánjáhháá laktoos, já tondiet kusâmielkki ij soovâ kisá mielhi sajan. Táválávt kissá šadda suhâjuátkimahan suulân 7–9 mánuppaje ahasâžžân. Niŋálâsah šaddeh suhâjuátkimahan maŋeláá ko oráseh.
Kissá uáđá suulân 16 tijmed peeivist. Kissá lii aktiivlâš salâsteijee. Kissá pivdá uccâ elleežijd nuuvtko uccâ loddáid, säpligijd já eres uccâ jursseežijd. Päikkikisáh, moh finnejeh purrâmâš ulmuin, pivdeh hitruuvuođâ tiet já távjá iä jiejah puurâ saallâs. Kisáh láá kuittâg čiävlááh salâsistis já lijkkojeh čäittiđ tom ulmuid. Jis kissá ij peesâ olgos pivdeđ, te tot taarbâš ennuv sierâdem. Lii tehálâš sierâdiđ ennuv kissáin, mudoi tot puáhtá šoddâđ sorolâžžân. Talle kissá puáhtá lattiđ hyeneeht, tastko tot lii pehtilis vyehi finniđ huámmášume.
Kisáh lijkkojeh leđe puttáh já toh posâdâteh jyehi peeivi. Toos kissá kiävttá njuohčâmis. Tot njuálu jieijâs putesin. Kissá meiddei čiähá jieijâs pooškâ čunnui teikkâ mulde vuálá. Tot ij kuittâg toovâ tom putesvuođâ tiet. Kissá čiähá pooškâ stuárráábijn ellein, vâi tot ij šodâččii saalâsin.
Kissáelleeh láá áinooh elleeh, moh škurijdeh. Ulmuuh iä vala onnáá peeivigin tieđe, moin naalijn kissá škuurijd. Škurijdem puáhtá merhâšiđ maaŋgâid aašijd. Távjá tot meerhâš, et kissá lii ilolâš já tuđâvâš. Škurijdem lii pyeri tiervâsvuotân. Kisá teehih já täävtih šaddeh kievrâbin, ko kisá škuurijd. Škurijdemjienâ meiddei iššeed muássuđ, já tondiet kisáh sättih škurijdiđ meiddei talle ko toh láá stressâlum teikâ jis tain láá pohčâseh.
Paavola
Paavola lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Paavolast assii 4 395 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 552,3 km² (tuše eennâm). Paavola naaburkieldah lijjii Liminka, Revonlahti, Pattijoki, Vihanti já Rantsila.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Paavola já Revonlahti kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Ruukki kieldâ, mii talle lohtui Siikajokin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Sämioppuu
Sämioppuu ađai ränisoppuu (Strix nebulosa) lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Paavola
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Paavolast lijjii kyehti čuákkipääihi: Ruukki (1 148 ässed, kiäin 1 145 Paavola peln) já Paavola markkân (282 ässed). Ive 1960 tiäđui mield meiddei Luohua lâi čuákkipäikki. Tot ij kuittâggin lamaš innig čuákkipäikki ive 1970.
Siijdah
Hartaanselkä, Lappi (maŋeláá Tuomioja), Luohua, Paavola markkân já Ruukki.
Sämioppuu
Lavdâm já eellimpiirâs
Sämioppuu iälá Euroop, Aasia já Amerik taveoosijn. Suomâst tot pessee iänáážin Joensuu já Kokkola taavaabeln, mut pyeri säpligive lavdâm lii stuárráb meiddei Maadâ-Suomâst. Sämioppuu lii puáris kuáccee- já siähálâsvuovdij lodde. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 300–2 000 paarrâd. Sämioppuu lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld ravâdâs usâdijnis. thumb|left|Sämioppuu maneh
Lasanem
Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 4–7 manneed já láálá taid mánuppaje. Uđâgááh vyelgih piervâlist suullân kuulmâ oho ahasâžžân, jo kuhháá ovdil ko toh mättih kirdeđ.
Raavâd
Sämioppuu porá iänáážin uccâ jursseid. Tärhis kuloááicu áánsust tot puáhtá kavnâđ taid meiddei tälviv cuoŋŋuu vyelni.
Sámi Grand Prix 2003 (album)
Sámi Grand Prix 2003 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 17. peeivi 2003. Skiärust láá ive 2003 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já pitáh 7–16 láá juoigâmuásist. Majemuš pittá ij lah kištoost, tot lii bonuspittá.
Bryssel
Bryssel ( [bʁysɛl], [brʏsəl], ), virgálávt Bryssel uáivikaavpugkuávlu (ransk. Région de Bruxelles-Capitale, hol. Brussels Hoofdstedelijk Gewest), lii ohtâ Belgia kuulmâ kuávlust. Tom ij koolgâ siävuttiđ Bryssel kaavpugân, mii lii ohtâ Bryssel uáivikaavpugkuávlu 19 kieldâst já Belgia uáivikaavpug.
Biladi, Biladi, Biladi
right|310px Biladi, Biladi, Biladi lii Egypt aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1979 rääjist. Lavluu lii nuottim Sayed Darwish, já ton saanijd lii čáállám Muhammad Yunis al-Qadi.
Säänih (arabiakielân)
بلادي، بلادي، بلادي لك حبي وفؤادي بلادي، بلادي، بلادي لك حبي و فؤادي
مصر يا أم البلاد أنت غايتي والمراد و على كل العباد كم لنيلك من أياد
مصر أنت أغلى درة فوق جبين الدهر درة يا بلادي عيشي حرّة واسلمي رغم الأعاد
Täsimolsom
Täsimolsom meerhâš leksemij suujâtmist já suorgitmist tábáhtuvvee njuolgâduslâš nubástus konsonantijn kyevti staavvâl rääjist nuuvt, et konsonanteh jo-uv kiävruh tâi hiäjusmeh. Uuraallij kielâi juávhust täsimolsom tiättoo nuorttâmerâsyemmilijn kielâin (eereeb liivi- já vepsákielâst), sämikielâin (eereeb maadâsämikielâst) já nganasankielâst.
Anarâškielâst täsimolsom puáhtá leđe jo-uv kvantitativlâš tâi kvalitâtivlâš teikkâ sehe kvantitativlâš já kvalitâtivlâš. Kievrâs tääsist konsonanteh láá kuhebeh teikkâ mudoi šlaajâs peeleest kievrâbeh, ko hiäjust tääsist konsonanteh láá vist uánihuboh já hiäjubeh. Kievrâs tääsi iäruttuvvoo hiäjus tääsist tublečuogâstuvváin:
Yoweri Museveni
Yoweri Kaguta Museveni (š. čohčâmáánu 15. peeivi 1944 Ntungamo, Uganda) lii ugandalâš politikkár, kii lii toimâm Uganda presidentin jo uđđâivemáánu 29. peeivi 1986 rääjist.
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje lii nuoráid uáivildum sänikirje, mast čielgejuvvojeh seksuaalvuotân lohtâseijee tuáváduvah já toi teermah.
Historjá
Sänikirje toimâttij já almostitij Aalmuglitto neetist ive 2018 já tuše suomâkielân. Sämitige nuorâirääđi meridij jurgâlittiđ sänikirje meid anarâš-, nuorttâlâš- já orjâlâškielân, tastko tuáváduvváid iä veltihánnáá mudoi kavnuu sämikielâg teermah teikkâ miäruštâlmeh.
856
856 (DCCCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 850-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Fujiwara no Nagara
Euroviisuh
Euroviisuh-lávlumkišto (eŋg. Eurovision Song Context ađai ESC, ransk. Concours Eurovision de la chanson ađai CEC) ađai Euroviisuh lii ihásávt uárnejum lávlumkišto, moos pyehtih uásálistiđ Euroop almosradiounion (EBU) aktiivliih jeessânstaatah.
Jyehi uásálistee staatâ vuolgât kiišton oovtâ lávdástem. Kiišton pyehtih uásálistiđ tuše uđđâ lavluuh, moh iä lah almostum ovdil oovdeb ive čohčâmáánu.
EBU jesâneh láá televisiofinnoduvah, moh väljejeh já vuolgâtteh kiišton jieijâs uásálistee. Puoh jiečânâs Euroop staatah, eereeb Liechtenstein, Vatikaanriijkâ já Kosovo, láá uásálistám kiišton. Euroop ovdijn staatâin kiišton iä lah uásálistám Saksa demokraatlâš täsiväldi, Tšekkoslovakia já Sovjetlitto. Algâihelovoi ääigi Euroviisuh lijjii enâmustáá Uárji-Euroop koskâsâš kišto já Nuorttâ-Euroopist fáárust lâi tuše Jugoslavia. Lávlumkišto šoodâi ubâ Euroop tábáhtussân, ko Nuorttâ-Euroop staatah pessii viijmâg fáárun ive 1994.
Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal keččih paijeel čyeti miljovn olmožid, já tot lii Euroop pivnohumos TV-vuolgâttâs, mii ij lah valastâllâmtábáhtus. Ive 2003 räi kišto lâi oovtâpiäiválâš, mut ive 2004 rääjist kišto lii lamaš kyevtiuáság tábáhtus, mii siskeeld semifiinaal já fiinaal. Ive 2008 rääjist meid semifiinaal lii uárnejum kyevti uásist: vuossâmuš semifiinaal lii majebaargâ já nubbe semifiinaal tuorâstuv ovdil lávurduv fiinaal.
987
987 (CMLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 980-lovo káávcád ihe.
Kalender
thumb|140px|Pietro I Orseolo
Uccâoppuš
Uccâoppuš (Glaucidium passerinum) lii Euroop ucemus oppuu.
Lavdâm já eellimpiirâs
Uccâoppuš lii Koskâ- já Tave-Euroop sehe Aasia kuácceevuovdij lodde. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, iänáážin Oulu maadâpeln. Pessimnääli mulsâšud ihásávt säplignääli mield. Suomâst pessejeh áárvu mield 3 500–6 000 paarrâd. Uccâoppuš lii päikkilodde, mut vaajâld motomin uánihis maađhijd.
Lasanem
Uccâoppuš piervâld táválávt muorâvuovdân. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–8 manneed já láálá taid 28 peivid. Uđâgááh kirdeleh 30 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Uccâoppuš porá uccâ jursseid já luudijd.
Uuraallâš kielah
Uuraallâš kielah hämmejeh oovtâ kielâperruu, mon sárnooh eelih Koskâ-Euroopist, Tave-Euroopist, Nuorttâ-Euroopist já Siberiast. Uuraallâš kieláid kuleh suomâ-ugrâlâš kielah já samojedikielah. Suullân 25 miljovn olmožid sárnuh uuraallâš kielâid.
Kielâkode luokittâllâm
thumb|upright=3|right|Uuraallâš kielah
Tiädduluptim kesiolympialijn 1948
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Lontoo 1948 kesiolympialijn kuuđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah. Valastâlleeh lijjii ohtsis 120 já sij lijjii vuálgus 30 enâmist.
Daryl Hannah
Daryl Christine Hannah (š. 3. juovlâmáánu 1960 Chicago, Illinois) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu vuosmuš elleekoveroolâ lâi Brian De Palma elleekooveest The Fury ive 1978, já sun lii tast maŋa čaittâlâm maaŋgâin Hollywood elleekuuvijn, ovdâmerkkân Ridley Scott elleekooveest Blade Runner (1982) já Quentin Tarantino elleekuuvijn Kill Bill: Volume 1 já Volume 2.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1948
Mitalisteh
thumb|183px|1) Mahmoud Fayad, 2) Rodney Wilkes, 3) Jafar Salmasi thumb|183px|John Davis 1940-lovvoost thumb|183px|Jafar Salmasi
Vollâsâš
Vollâsâš (Phoxinus phoxinus) lii maailm saivâčäcikuolijn šlajâidis peeleest riggásumos, siergikuolij hiäimu vijđásumosávt levânâm ovdâsteijee. Aanaarjäävrist vollâsâš lii siergikuolij áinoo ovdâsteijee já uces "riddorávdusâžžân" nomâttum vollâsâš kulloo ryevdikuáláin já ryevdikuálmiháin ucemustáá tubdum kyelišlaajáid. Tot lii jurdâččum kuávžur tâi luosâ čivgânuv.
Tiettum já eellimpirâsvátámušah
Suomâst vollâsâš lii šelgis čaasijn Hankost, Nuorttâmeerâ riddoin ain Ucjuv siemin juvvij räi. Vollâsâš lii nomâlâssân putes časij kyeli, ijge tot tuhhit suvrâ já moiváás čääsi. Vollâsâšnäälih láá pááihui Maadâ-Suomâst moonnâm maŋaskulij, ervidmist lijgešoddâm keežild. Vollâsii kuáhtáá Anarist erinomášávt juuvâi já aijui-uv riddoin, aainâs-uv keessiv. Kiđđâjieŋâaln suávviluággoo runneest kejâdijn sáttá kuáhtáđ stuárráid-uv vollâsâšuáiváduvâid korrâ jávráážijn tâi luobbâlijn. Aanaarjäävrist tot oro iälustmin aaibâs riddostielâsist, čäcišadostuv kooskâst já aldasijn. Pänikuolij ravâdâssân vollâsâš ij vaarâ nuuvt älkkest Aanaarjäävrist kaartâ, kuás juo tot ij RKTL čuáličaitusamnâstuvâst tiettuu. Mainâšuvvooba, et vollâsâš kuulgât nähkistis "hirmosamnâsijd" pänikuolij vuástá.
Ravâdâs já šoddâm
Ucessiähá stuáruduvâs keežild vollâsâš lii ucesravâdâs kevttee. Elleeplaŋkton, ponne-elleeh, tiäpuh, poonán jáámmám amnâstâh, joba liäđuskovjâ sehe eres kuolij meeinih já čiivgah-uv mainâšuvvojeh vollâsii purrâmâšlistoost. Tave-Suomâst stuárráábeh vollâsiih tiäđui mield poreh ereslasseen muuiku sieminčivgijd riddočääsist. Vollâsâšuáivádâh asâiduvá távjá riidon, kuus láá veikkâba suohâd pasâttâsah tâi kyelečuálih leggistum. Stuáruduvâs peeleest vollâsâš páácá táválávt vuálá 8 seenti já vuálá 5 graamâ. Koskâ-Suomâst vollâsâš puáhtá eelliđ 4–5-ihásâžžân, mut Säämist joba 10–12-ihásâžžân-uv.
Kuuđđâmahe já lasanem
Kuuđđâmahan vollâsâš šadda pajeláhháá viiđâ senttisâžžân, Maadâ-Suomâst tooleeb, Säämist iäskán 5–6-ihásâžžân. Ucjuuvâst mainâšuvvoo vollâsii kuuđđâmäigin kesimáánu loppâ, mut syeinimáánu-uv piälán kuuđđâmäigi uulât. Oresvollâsâš lii kuuđđâmäigin hiärváás ruánáásiijđog já ruápsájeijeečoovjâg. Vollâsâš ij vaađâ kuuđđâmsajasis šadolâšvuođâ. Keđgipoonân cuávis čáácán, mielâstubbooht viirdán vollâsâš kođá. Maŋŋeed korâidis kočâttâm čiivgah iä kiergân meendugin styeresin ovdil talvâm, mut vuálá kyevti senttisiih-uv čiivgah tiäđui mield liččii ciävzám täälvi paijeel.
Kevttim
Kyeliekonomisâš merhâšume aainâskin uccâ vollâsiist ij lah, sieptâskyellin tot lii kale pááihui kevttum eres kuávlust Suomâ vuáskunân já taveláá suávvilân. Vollâsii puáhtá motomin narriđ uccâvaggesâš tälvivuogân tâi vaagan. Ko uccâ párnááh hárjutteleh kyelipivdem, te vollâsâš lii távjá sii vuossâmuš saalâs. Saksaast lii vollâsâš purrum mottoomlágánin herskun.
Kapybara
Kapybara (Hydrochoerus hydrochaeris) lii maailm stuárráámus onnáá peeivi ellee jurssee.
Stuárudâh já olgohäämi
Kapybarast lii ruškis turkkâ. Tast láá uánihis jyelgih já peeljih sehe surgástum pieinis.
Kapybara lii pyereest vuáhádum vuoijâmân. Njune, peeljih já čalmeh láá alleen uáivist, vâi toh iä pääsi čääsi vuálá talle ko kapybara vuájá. Tast láá meid vuoijâmjyelgih. Ovdâjuolgijn láá nelji jyelgisuormâ, monnjâjuolgijn vist kulmâ.
Kapybara puáhtá šoddâđ 100–130 cm kukkosâžžân já teddiđ joba 79 kg. thumb|left|Kapybara lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Kapybara iälá jävri- teikkâ juhâriddoin Maadâ-Amerikist.
Eellimvyevih já lattim
Kapybara iälá čurrust, mast láá suullân 10 elled, mut čurrust pyehtih leđe meid joba 30 elled já motomin eenâb-uv.
Kapybara ocá raavvâd táválávt iđedist já ehidist, peiviv tot vuoiŋâst čiähusist rido alda. Ellee lii pyeri vuoijâđ já puohčâđ, já tot paattâr piätuelleid čáácán.
Raavâd
Kapybara porá čäcišaddoid, suoinijd já eres šaddoid.
Lasanem
Kapybara čuávjum pištá suullân 150 peivid. Ellee čivgá táválávt 3–8 čivgâd. Kapybarast lii ohtâ piäsádâh ivveest. Čiivgah teddih šodâdijnis 1–1,5 kg. Niŋálâs njoomât čivgâidis kulmâ mánuppaje.
Kapybarah šaddeh suhâjuátkimahan 15–18 mánuppaje puárisin. Luándust kapybara puáhtá eelliđ 6–10 ive puárisin.
Baskikielâ
Baskikielâ ađai euskarakielâ (jieijâs kielân euskara) lii ucceeblovokielâ Tave-Espanjast já Maadâ-Ranskaast. Ton kirjekielâ nommâ lii Batua, já tot šoodâi 1960-lovvoost. Baskikielâ lii áinoo Uárji-Euroop kielâ, mii ij kuulâ indoeurooplij kielâi juávkun. Tot lii isolaatkielâ, ađai tast iä lah suhâkielah.
Kielâsosiologlâš tile
Baskikielâ sárnoi meeri lii stuárumin. Ive 1991 suullân 528 000 olmožid sarnuu baskikielâ já ive 2016 suullân 750 000 olmožid. Meiddei nuorâi sárnoi meeri lii stuárumin. Baskienâmist 16–24-ahasijn ive 1991 tuše 22,5 % sarnuu baskikielâ já ive 2016 jo 55,4 %.
Baskieennâm lii autonomisâš kuávlu Tave-Espanjast. Baskieennâm vuossâmuš virgálâš kielâ lii baskikielâ já nubbe virgálâš kielâ lii espanjakielâ. Ranskaast baskikielâst ij lah mihheen virgálâš statusijd.
Kielâopâlâš rááhtus
Ovdâmerkkâ:
Martin etorri da. – Martin+ABS puáttám lii. - Martin lii puáttám.
Martinek Diego ikusi du. – Martin+ERG Diego+ABS uáinám lii. - Martin lii uáinám Diego.
Smavvâ sänikirje
Kaixo! - Tiervâ!
Zer modus? - Mii kulloo?
Barkatu! - Addagâs!
Eskerrik asko! - Takkâ!
euskaldun - olmooš, kii máttá baskikielâ
erdaldun - olmooš, kii ij määti baskikielâ
garagardoa - vuolâ
arraina - kyeli
patatak - potákkeh
Nire aerolabaingailua aingirez beteta dago. - Muu áimukuáddákäärbis lii tievâ aŋgeriain.
Elleekodde
Elleekodde lii vijđes taksonomisâš kodde, mii siskeeld maaŋgâsellâsijd sellâvááimuslijd iälánijd. Elleeh hämmejeh uáli maaŋgâhámásâš juávhu, moos kuleh jieškote-uvlágánijn pirrâsijn mákkojeijee iäláneh. Ellein jiešvuođâlâš lii heterotrofia, mii meerhâš tom, ete toh iä pyevti pyevtittiđ energia jieš, tego šadoh fotosyntees vievâst, peic toh ferttejeh kevttiđ eres iälánijd ravâdin. Maaŋgah elleeh pyehtih lihâdiđ jiešráđálávt ađai tain láá teehih já jieijâs niärvádâh – spiekâstâhhân kuobârellei vyelikodde. Ellein láá táválávt monniilágáneh aiccâmorgaaneh, moigijn toh pyehtih reagistiđ pirrâssis. Ton lasseen elleeh iärrán toos, ete elleeseelâin ij lah sellâseini.
Jursseeh
Jursseeh (Rodentia) láá njomâtteijei lahko. Jurssei lahko lii maaŋgâhámásâš, já toh láá levânâm pirrâ maailm, peic iä Maadânanamân. Jursseešlaajah láá ohtsis suulân 2 200, moh kuleh 30 sierâ hiäimun. 40 % njomâtteijei šlaajâin láá jursseeh. Jurssei lahko lii-uv njomâtteijei lahkoin valjaamus. Iänááš jursseeh láá uccâ, neeljijuolgâg já kuhesseeibâg elleeh. Toi juolgijn láá távjá koozah. Ton lasseen jurssei tobdomeerhah láá kuhes tobdokuolgah, jurssemân suáppee päänih já kääibih.
Jurssei vyelilahkoh láá:
Paulette Goddard
Paulette Goddard (š. Marion Pauline Levy; ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh eromâšávt nissoonuáiviroolâ čaittâleijen Charlie Chaplin elleekuuvijn Modern Times (1936) já The Great Dictator (1940). Sun lâi meid Chaplin kuálmád kálgu.
Eellim já karrieer
Goddard šoodâi ive 1910 New Yorkist noomáin Marion Pauline Levy, mutâ suu enni Alta Mae Goddard kočodij suu Paulinen jo aaibâs uccen. Suu eeči lâi juuvdálâš Joseph Russell Levy. Vanhimeh iäránáin ko Goddard lâi ucce, já tast maŋa suu eeči ij eidu lam uási suu eellim.
Goddard poorgâi mallin nubálovihásâžžân, já 16-ihásâžžân sun lâi kuoronieidân Broadway čaitâlmist No Foolin’. Muáddi ive maŋeláá sun varrij Hollywoodân aaigân šoddâđ elleekovetäsnin. Tobbeen sun čaittâlij motomijn ucebijn projektijn, ko Charlie Chaplin huámášij suu. Forgâ, ovdilgo Goddard lâi ubâ lamaš merhâšittee roolâst oovtâgin elleekooveest, ulmuuh tubdii suu jo Chaplin peht. Chaplin máttááttij Goddardân čaittâlem, já kyehti ive maŋeláá sun čaittâlij Chaplin majemuu jávutteselleekooveest Modern Times. Elleekove peht eres pyevtitteijeeh huámášii suu, já ovdâmerkkân David O. Selznick smietâi suu Scarlett O’Hara roolân elleekován Gone with the Wind. Sun ij kuittâg uážžum roolâ, ko sun ij puáhtám tuođâštiđ, et lii näimilittoost Chaplináin.
Goddard uážui kuittâg roolâid eres elleekuuvijn, já čaittâlij-uv kuulmâ Bob Hope elleekooveest: The Cat and the Canary (1939), The Ghost Breakers (1940) já Nothing but the Truth (1941). Sun čaittâlij meid maaŋgâin Cecil B. DeMille elleekuuvijn. Ubâ karrieeris ääigi sun čaittâlij ohtsis 47 elleekooveest.
977
977 (CMLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 970-lovo káávcád ihe.
Kalender
thumb|210px|Poppo
Calvera
Calvera lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Calverast ääsih 358 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,01 km², já alodâh 630 m. Calvera naaburkieldah láá Carbone, Castronuovo di Sant'Andrea, San Chirico Raparo já Teana.
Ive 2021 Calvera lâi ässeelovo mield Potenza eennâmkode nubben ucemus kieldâ San Paolo Albanese maŋa. Ton lasseen tot lii vijđoduv mield Potenza eennâmkode kuálmádin ucemus kieldâ Campomaggiore já Ginestra maŋa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Calvera kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Vallina.
Saahâdvuotâ
Saahâdvuotâ lii meeri, mii almoot pitá masa koskâvuođâ ton saijaasvuotân. Talle ko láá tiätu liegâsvuotâ já teedâ, te jyehi amnâsist lii fastâ saahâdvuotâ, mii lii jiešvuođâlâš jieškote-uv amnâsân.
Ovtâlduvah
Saahâdvuotâ almottuvvoo häämist
kost lii massa já  saijaasvuotâ.