cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shirley Bassey
Dame Shirley Veronica Bassey (š. uđđâivemáánu 8. peeivi 1937, Cardiff, Wales, Ovtâstum kunâgâskodde) lii waleslâš lávloo. Sun lii tobdos om. James Bond -elleekuuvij Goldfinger (1964), Diamonds are Forever (1971) já Moonraker (1979) tubdâldâhlavlui lávlon.
Pedersöre
Pedersöre ( já ) lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Pedersörest ääsih 11 157 olmožid, já ton vijdodâh lii 826,05 km², mast 31,79 km² lii čääci. Pedersöre naaburkieldah láá Evijärvi, Kauhava, Kruunupyy, Luoto, Pietarsaari já Uusikaarlepyy. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ala-Purmo (Nederpurmo), Ala-Ähtävä (Ytteresse), Edsevö, Forsby, Hietasalmi (Sandsund), Karby, Katteri (Katternö), Kirkonkylä (Kyrkoby), Kolppi (Kållby), Leppälaksi (Lepplax), Lehtisalo (Lövö), Purokylä (Bäckby), Pännäinen (Bennäs), Salonkylä (Lappfors), Sundby, Västersund, Yli-Purmo (Överpurmo), Yli-Ähtävä (Överesse) já Östensö.
Flavia Pennetta
Flavia Pennetta (š. kuovâmáánu 25. peeivi 1982, Brindisi, Italia) lii italialâš oovdiš tennisspellee.
Njuhčâmáánu 22.
Njuhčâmáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 81. peivi (kárgámive 82. peivi). Ive loopân láá 284 peivid.
Flavia Pennetta
Eellim
Flavia Pennetta lii šoddâm kuovâmáánu 25. peeivi 1982 Brindisist, mii lii kaavpug Apulia kuávlust, maadâ-Italiast. Kesimáánu 11. peeivi 2016 sun naajâi Ostunist Fabio Fogninijn, kote lii meid tennisspellee. Sunnuu vuossâmuš pärni, Federico-nommâsâš kandâ, šoodâi vyesimáánu 19. peeivi 2017. Sunnust lii meiddei ohtâ nieidâ, kiän nommâ lii Farah (š. 2019).
Karrieer
Flavia Pennetta spelâškuođij tennis 5-ihásâžžân. Sun lâi áámmátlâš tennisspellee iivij 2000–2015.
1230
1230 (MCCXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1230-lovo vuossâmuš ihe.
Parikkala
Parikkala lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Parikkalast ääsih 4 669 olmožid, já ton vijdodâh lii 760,71 km², mast 168,70 km² lii čääci. Parikkala naaburkieldah láá Kitee, Rautjärvi, Ruokolahti já Savonlinna.
Historjá
Parikkala vuáđudui ive 1635.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Akonpohja, Honkakylä, Intsilä, Joukio, Järvenpää, Kangaskylä, Kaukola, Kesusmaa, Kinnarniemi, Kirjavala, Koitsanlahti, Kummunkylä, Lamminkylä, Maironiemi, Melkoniemi, Mikkolanniemi, Mäntylahti (Mentalahti) – ađai Särkisalmi, Niukkala, Oravaniemi, Poutala, Rantakylä, Rasvaniemi, Rautalahti, Saarenkylä, Savikumpu, Tarnala, Tiviä, Tyrjä já Uukuniemi.
Angola
Historjá
Stuárráámuu uásist angolalijn láá madduuh eennâmtuálu kulttuurijn, moh asâiduttii Angolan suulân 1000-500 oKr. Oskoh, ete taah ulmuuh sarnuu tovláá versio kielâin, maid Angolast tääl sárnuh. 800-lovo rääjist Angola taveuásih kullii stuorrâ kunâgâskuddijd.
Ko portugalliih 1400-lovo aalgâst pottii, te sij algii tállân ráđádâllâđ eres hiäimuigijn. Čuávuvái muáddi čyeđe ive ääigi Angolast vuobdui paijeel 4 miljovn uárjid Tave-Amerikân. Portugal haldâšij Angola rähtimáin kävppisopâmušâid eres hiäimuigijn, mutâ ubbân sij finnii Angola vääldi vuálá esken 1900-lovo aalgâst. Ive 1951 tot labdasui Portugal eennâmkoodán. Kuittâg 1960-lovvoost maaŋgah stuimejuávhuh tuáruškuottii jiečânâsvuođâ peeleest, já skammâmáánu 11. peeivi 1975 Angola finnij jiečânâsvuođâs.
Senigallia
Senigallia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Senigalliast ääsih 44 659 olmožid. Ton vijdodâh lii 117,77 km², já alodâh 5 m. Senigallia naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Mondolfo, Monte San Vito, Montemarciano, Morro d'Alba, Ostra já Trecastelli.
Laapi eennâmkodde
Laapi eennâmkodde (,, já ) lii Suomâ tavemus já vijđoduv mield stuárráámus eennâmkodde. Laapi vijđodâh lii 100 367 km² já ässeeloho 176 716. Tot västid ovdebáá Laapi lääni, mut ij lah siämmáš ko Laapi historjálâš eennâmkodde. Laapi eennâmkodde hämmee staatâlâš vaaljâin Laapi valjâpirrâduv.
Senigallia
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Laapi eennâmkodde
Sämmiliih láá Laapi kuávlu algâaalmug, mut sij láá tááláá ääigi ucceeblohhoon Laapi eennâmkoddeest.
Laapi eennâmkode kukká lii puállurääsi.
Eennâmtiätu
thumb|left|Äimukove Ruávinjaargâst thumb|left|Yllästuodâr
Laihia
Laihia lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Laihiast ääsih 8 020 olmožid, já ton vijdodâh lii 508,44 km², mast 3,28 km² lii čääci. Laihia naaburkieldah láá Ilmajoki, Isokyrö, Kurikka, Maalahti, Mustasaari já Vaasa.
Laapi eennâmkodde
Eennâmtiätu
Laapi eennâmkodde raijâšuvá tavveen Taažâ Tromssa já Finnmark -läänin, nuorttân Ruošâ Murmansk kuávlun sehe Kärjil täsivááldán, mäddin Tave-Pohjanmaan já viestârist Ruotâ Norrbotten läänin. Räjijuuvah láá Tiänujuuhâ Taažâ rääjist já Muoniojuuhâ sehe Tuárnusjuuhâ Ruotâ rääjist.
Laihia
Historjá
Laihia vuáđudui ive 1576.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Laihia markkân.
Siijdah
Allinen, Aronkylä, Isokylä, Jakkula, Jokikylä, Jokiperä, Jokisalo, Kasinkylä, Keskikylä, Kumaala, Kupparla, Kylänpää, Käyppälä, Laihia markkân, Lounaala, Lyyskilä, Maunula, Miettylä, Nikkari, Peltomaa, Perälä, Potila, Poola, Pukkala, Ratikylä, Ruto, Suorttila, Torstila, Tyllijoki, Valjoo, Vedenoja já Yrjäälä.
Laapi eennâmkodde
Eennâmtiätu
Laapi vuáđukällee kulá Fennoskandia koolbân. Tot lii uáli puáris, já stuárráámus uási tast lii šoddâm paleoproterotsooisâš paje já arkeeisâš aioni ääigi. Laapi källee lii stuárráámus uásild graaniit, gneissi já kvartsiit. Aanaar kuávlust meid granuliit.
Laapi eennâmvuáđust láá kavnum maaŋgâlágáneh mineraaleh já metalleh. 1860-lovvoost Avveeljuuvâ kuávlust kavnui kolle. Tááláá ääigi ovdâmerkkân Kittâlist lii stuorrâ kolleruuki, mii lii meid ubâ Euroop stuárráámus. Meid Kiemâeennâm Elijäävrist já Suáđigil Kevitsast láá stuorrâ ruukih. Elijäävri uáivipyevtittâs lii kromi, já Kevitsa veški já nikkel.
Šoŋŋâdâh
Laapi šoŋŋâdâh lii subarktisâš já toos vaaigut Tave-jieŋâmeerâ Golfvirde. Tave-Laapi šoŋŋâdâh lii nannaamlâš, mut aldasâš Tave-Jieŋâmeerâ vaaigut kuittâg-uv toos. Tave-Laapist Aanaarjävri lieggee šoŋŋâduv. Koskâ-, Nuorttâ- sehe Viestâr-Laapist šoŋŋâdâh lii čielgâsubbooht nannaamlâš já toos vaigutteh stuorrâ jeegih. Maadâ-Laapist Merâpottâ taha šoŋŋâduvâst eenâb merâšoŋŋâduv.
Kieldah
thumb|right|300px|Laapi kieldah.
Njuhčâmáánu 25.
Njuhčâmáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 84. peivi (kárgámive 85. peivi). Ive loopân láá 281 peivid.
1210
1210 (MCCX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1210-lovo vuossâmuš ihe.
Anna Morottaja
thumb|Konsertist láávdást Kuobžâ-Piäká Ánná Helsigist ive 2019 Kuobžâ-Piäká Ánná teikâ Anna Margareeta Morottaja (š. 1969 ) lii anarâš máttáátteijee, kielâpargee, livđojeijee, jyeigee, lávloo já musikkár. Sun lii šoddâm tobdosin anarâšâi livđe-muusikärbivyevi iälláátteijen.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân. Morottaja lii jienâčaittâlâm Muumieeni roolâ anarâškielâg rááiđust.
Kyyjärvi
Kyyjärvi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kyyjärvist ääsih 1 289 olmožid, já ton vijdodâh lii 469,61 km², mast 21,41 km² lii čääci. Kyyjärvi naaburkieldah láá Alajärvi, Karstula, Kivijärvi, Perho já Soini.
Historjá
Kyyjärvi vuáđudui ive 1929.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kyyjärvi markkân.
Siijdah
Hokkala, Koskimäki, Huhtala, Kumpula, Noposenaho, Hokkasenaho, Nurmijoki, Oikari, Peuralinna, Pölkki, Kyyjärven Saunakylä já Vehkaperä.
1190
1190 (MCXC) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1190-lovo vuossâmuš ihe.
Kuovâmáánu 28.
Kuovâmáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 59. peivi. Ive loopân láá 306 peivid (kárgámive 307 peivid).
Senegal
Senegal teikkâ Senegal täsiväldi lii staatâ Viestâr-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Dakar. Senegal vijđodâh lii 196 722 km², já tobbeen ääsih suullân 18 miljovn olmožid. Senegal naaburstaatah láá Gambia, Guinea-Bissau, Guinea, Mali já Mauritania.
Kuovâmáánu 28.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ virgálâš liputtempeivi: Kalevala peivi ađai syemmilij kulttuurpeivi
Senegal
Kielah
Senegal virgálâš kielâ lii ranskakielâ. Ulmuuh sárnuh kuittâg maaŋgâlágánijd etnisijd kielâid. Táid kuleh ovdâmerkkân wolofkielâ, fulakielâ ađai fulfuldekielâ, mandinkakielâ, sererkielâ, soninkekielâ, jola-fonyikielâ já pulaarkielâ. Arabiakielâ kiävttoo meid. Senegalist sárnuh ohtsis suullân 39 kiellâd. Wolofkielâ lii Senegal táválumos kielâ, mon suullân 80% staatâ ässein mättih sárnuđ.
Us (elleekove)
thumb| Us lii ive 2019 puáttám elleekove, mon lii čáállám já stivrim Jordan Peele. Uáiviroolâin elleekooveest láá Lupita Nyong'o, Winston Duke, Elisabeth Moss já Tim Heidecker. Elleekove čuávu Adelaide Wilson (Lupita Nyong'o) perruu kii vuálgá luámumááđhán. Sij kuáhtájeh sii doppelgängerijd kiäh volliitteh sii oolâ.
Kuovâmáánu 29.
Kuovâmáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 60. peivi. Ive loopân láá 306 peivid.
1526
1526 (MDXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1520-lovo čiččâd ihe.
Laos
thumb Laos lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Vientiane.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1980
1980 (MCMLXXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1980-lovo vuossâmuš ihe.
Jämimeh
thumb|right|Steve McQueen ive [[1968]]
Steely Dan
Steely Dan lii ovtâstumstaatâlâš rockjuávkku, mon muusikist láá vaikuttâsah meid jazzist, funkist já bluesist. Juávhu áinooh fastâ jesâneh lává vuáđudeijeejesâneh Donald Fagen sehe ive 2017 jáámmám Walter Becker. 1970-lovo pelimudo maŋa juávhust iä lamaš eres fastâ jesâneh, já maaŋgah studiomusikkáreh láá-uv čuojâttâm juávhu albumijn.
Juávhu tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân "Do It Again", "Reelin' in the Years", "Rikki Don't Lose That Number", "Deacon Blues", "Peg" já "Hey Nineteen".
732
732 (DCCXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 730-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|Fujiwara no Momokawa
Knut Bergsland
Knut Bergsland lâi suomâ-ugrâlij kielâi kielâtiettuu professor Oslo ollâopâttuvâst tassaažân ko sun jaamij keessiv 1998. Suu vuosmuš sämikielâlâš pargo almostui ive 1942, Det samiske slektskaps- og svogerskapsordsystem. Suu náguskirje, Røros-lappisk grammatikk, poođij ive 1946, já ton rääjist sun almostitij ennuv tieđâlijd čalluid, meiddei oppâkiirjijd já materialčuágálduvâid sämikielâst já sämikielân. Sämikielâ syergist Bergsland uáivisyergin lijjii maadâsämikielâ kuávlukielah. Sämikielâi já suomâ-ugrâlij kielâi lasseen Bergsland tuuđhâi ennuv meiddei aleutlijd já eskimolijd kielâid.
Kielâtieđâlâš tutkâmuš lasseen Bergsland čaalij artikkâlijd sämmilij kulttuurist já historjást:
Serbia
Serbia ađai Serbia täsiväldi  lii staatâ Euroopist, Balkanist. Ton uáivikaavpug lii Belgrad.
1546
1546 (MDXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1540-lovo čiččâd ihe.
Antananarivo
thumb|Antananarivo
Antananarivo lii Madagaskar stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
J. K. Rowling
Joanne Rowling (š. syeinimáánu 31. peeivi 1965, Yate, Gloucestershire, Eŋland) lii eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin Harry Potter -fantasiakirjerááiđust.
Njuhčâmáánu 28.
Njuhčâmáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 87. peivi (kárgámive 88. peivi). Ive loopân láá 278 peivid.
Njuhčâmáánu 11.
Njuhčâmáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 70. peivi (kárgámive 71. peivi). Ive loopân láá 295 peivid.
J. K. Rowling
Karrieer
Joanne čaalij jo pärnin kuhes mainâsijd. Idea Harry Potterist kuittâg šoodâi ko sun čokkái maŋanâm junást Manchesterist Lontoo King's Cross sajâttâhân ive 1990. Ko kietâčaalâ valmâštui, te sun vuolgâttij tom maaŋgâ kuástideijei, mutâ kihheen ij huolâm tom. Loppâ loopâst toos kuittâg kavnui kuástideijee já Bloomsbury Children’s Books almostitij tom kesimáánust 1997 J.K. Rowling noomáin. "K" puátá suu ááhu noomâst, Kathleen. Tot lasettui kuástideijee táttumist, ko sun lâi ton uáivilist, ete kaandah iä haalijd luuhâđ nissoončällee kiirjijd. Tast maŋa almostui vala kuttâ Harry Potter -kirje, main puohah lijjii miänástusah. Ive 2001 Warner Bros. almostitij vuossâmuu Harry Potter -elleekove, mon maŋa almostuvvii vala 7 elleekovveed lase.
Harry Potter -kiirjij lasseen Rowling lii čáállám ovdâmerkkân The Casual Vacancy (2012), mii lâi suu vuosmuš kirje rävisulmuid. Sun meid čáálá Robert Galbraith pseudonyymijn rikosromaanijd.
Kirjeh
thumb|J. K. Rowlings ive [[1999]]
1506
1506 (MDVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1500-ihelove čiččâd ihe.
1170
1170 (MCLXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1170-lovo vuossâmuš ihe.
1801
1801 (MDCCCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1800-ihelove nubbe ihe.
Jaapaan
thumb Jaapaan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Tokio. Jaapaan lii ráhtulâšvuođâ stuorrâväldi.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Antarktis
Antarktis lii eennâmuási.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2000 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2000.
1516
1516 (MDXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1510-lovo čiččâd ihe.
Sämitigge (Taažâ)
thumb|right|300px|Taažâ Sämitige táálu Kárášjuuvâst thumb|right|300px|[[Olav V|Kunâgâs Olav V lehâstij vuosmuu sämitige ive 1989.]]
Sämitigge Taažâst asâttui roovvâdmáánu 9. peeivi 1989. Vuosmuu sämitige lehâstij Kunâgâs Olav V.
thumb|250px|right|[[Egil Olli, Aili Keskitalo, Sven-Roald Nystø já Ole Henrik Magga]] thumb|250px|right|[[Säämi sierâkirjerááju Sämitige viäsust]]
Sämitige tievâsčuákkim
Sämitige paajeeb orgaan lii tievâsčuákkim, mii táválávt tuálloo neljii ivveest.
Sämitiggevaaljah
thumb|200px|right|Sämitige valjâpirrâduvah: {{Legend|#FF0000|css=opacity:0,5|Nuorttâkuávlu valjâpirrâdâh}} {{Legend|#FF9C00|css=opacity:0,5|Ávjuvääri valjâpirrâdâh}} {{Legend|#FFE500|css=opacity:0,5|Tavekuávlu valjâpirrâdâhv}} {{Legend|#92EC00|css=opacity:0,5|Väričokkekuávlu valjâpirrâdâh}} {{Legend|#00A08A|css=opacity:0,5|Viestârmeerâ valjâpirrâdâh}} {{Legend|#1F1AB2|css=opacity:0,5|Maadâ-Säämi valjâpirrâdâh}} {{Legend|#8805A8|css=opacity:0,5|Maadâ-Taažâ valjâpirrâdâh}}
Sämitiggevaaljah uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive siämmáá peeivi ko stuorrâtiggevaaljah. Vuosmuuh vaaljah uárnejuvvojii ive 1989. Sämitiggevaaljâin láá 7 valjâpirrâdâhhâd, main väljejuvvojeh ohtsis 39 airâsid.
Sämitige viäsu
Taažâ Sämitige viäsu lii Kárášjuuvâst. Taažâ Kunâgâs Harald V lehâstij viäsu almolávt skammâmáánu 2. peeivi 2000. Ive 1996 uđđâ Sämitige várás tollui arkitehtkišto, mon vuoittijn Stein Halvorsen já Christian Sunby. Sämitige viäsu maavsij 128,7 miljovn ruvnâd, já tast lii ohtsis 5 300 neljihâšmeetterid.
1150
1150 (MCL) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1150-lovo vuossâmuš ihe.
2002
2002 (MMII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 2000-ihelove kuálmád ihe.
1930
1930 (MCMXXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1930-lovo vuossâmuš ihe.
Šoddâmeh
thumb|right|Steve McQueen ive [[1968]]
Ussita
Ussita lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ussitast ääsih 248 olmožid. Ton vijdodâh lii 55,30 km², já alodâh 744 m. Ussita naaburkieldah láá Fiastra, Bolognola, Castelsantangelo sul Nera, Montefortino, Pieve Torina já Visso.
Historjá
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Ussita masa ollásávt:
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Calcara, Capovallazza, Casali,Castel Fantellino, Cuore di Sorbo, Fluminata (markkân), Frontignano, Sammerlano, San Placido, Sant'Eusebio, Sorbo já Vallestretta.
1964
1964 (MCMLXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1960-lovo viiđâd ihe.
779
779 (DCCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 770-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|200px|Yuan Zhen
1536
1536 (MDXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1530-lovo čiččâd ihe.
Njuhčâmáánu 29.
Njuhčâmáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 88. peivi (kárgámive 89. peivi). Ive loopân láá 277 peivid.
1110
1110 (MCX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1110-lovo vuossâmuš ihe.
1802
1802 (MDCCCII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1800-ihelove kuálmád ihe.
Kalender
thumb|Elias Lönnrot
704
704 (DCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 700-ihelove viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Fujiwara no Toyonari
Lapedona
Lapedona lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Lapedonast ääsih 1 176 olmožid. Ton vijdodâh lii 14,93 km², já alodâh 263 m. Lapedona naaburkieldah láá Altidona, Campofilone, Fermo, Montefiore dell'Aso, Monterubbiano já Moresco.
2003
2003 (MMIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 2000-ihelove niäljád ihe.
Lapedona
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Lapedona kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Valdaso.
Ruokolahti
Ruokolahti lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Ruokolahtist ääsih 4 963 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 219,85 km², mast 277,58 km² lii čääci. Ruokolahti naaburkieldah láá Imatra, Lappeenranta, Parikkala, Puumala, Rautjärvi, Savonlinna, Sulkava já Taipalsaari.
Historjá
Ruokolahti vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Aisaniemi, Anteroisenmäki, Eräjärvi, Haikola, Haloniemi, Hauklappi, Heinärikkilä, Huhtanen, Hyrkäs, Hännilä, Härskiänsaari, Hölmölä, Hörkkölä, Ilmajärvi, Immala, Inkilänmäki, Junnikkala, Jurvala, Jälkölä, Kaiturinpää, Kalholampi, Kaljula, Kalpiala, Karhula, Kattelus, Kekäleenmäki, Kemppilä, Kesselilä, Kietävälä, Kiurula, Kopsala, Korjola, Kotaniemi, Kouvola, Kuokkalampi, Kuopiola, Kurjala, Kurrola, Käkölä, Kärinkäniemi, Käyhkää, Laamala, Lassila, Lempiälä, Matikkala, Mattarila, Mustakulkkula, Mäkelä, Mälkiälä, Mättölä, Narsakkala, Niuvanmaa, Pohja-Lankila, Poitsilanmaa, Puntala, Puttola, Pönniälä, Rahikkala, Rahkola, Rasila, Rautiala, Rautionmaa, Rehula, Reinikkala, Revonniemi, Ronkolanmäki, Sarajärvi, Savilahti, Siisiälä, Siitola, Soinila, Suikkala, Sutela, Suurpää, Syyspohja, Tarkkola, Terävälä, Tetriniemi, Toiviala, Torsansalo, Torsantaka, Tuomala, Utula, Vaittila, Valtola, Vehviälä, Vertalansalmi, Virmutjoki, Vuoksenniska já Vuosalmi.
1566
1566 (MDLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1560-lovo čiččâd ihe.
Utah
Utah lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Salt Lake City.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1803
1803 (MDCCCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1800-ihelove niäljád ihe.
1576
1576 (MDLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1570-lovo čiččâd ihe.
1914
1914 (MCMXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1910-lovo viiđâd ihe.
Serra San Quirico
Serra San Quirico lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Serra San Quiricost ääsih 2 674 olmožid. Ton vijdodâh lii 49,33 km², já alodâh 300 m. Serra San Quirico naaburkieldah láá Apiro, Arcevia, Cupramontana, Fabriano, Genga, Mergo já Poggio San Vicino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Castellaro, Domo já Sasso.
1805
1805 (MDCCCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1800-ihelove kuuđâd ihe.
Uđđâivemáánu 14.
Uđđâivemáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 14. peivi. Ive loopân láá 351 peivid (kárgámive 352 peivid).
Jämimeh
thumb|[[Humphrey Bogart Invisible Stripes -elleekovemáinusist]]
Antigua já Barbuda
thumb Antigua já Barbuda lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii St. John's.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kesimáánu 27.
thumb|[[Tove Jansson]] Kesimáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 178. peivi (kárgámive 179. peivi). Ive loopân láá 187 peivid.
Elefanttähtiriddo
Elefanttähtirido täsiväldi ađai Elefanttähtiriddo lii staatâ Afrikist. Ton virgálâš uáivikaavpug lii Yamoussoukro já haaldâtlâš uáivikaavpug Abidjan.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Serra de' Conti
Serra de' Conti lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Serra de' Contist ääsih 3 720 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,54 km², já alodâh 216 m. Serra de' Conti naaburkieldah láá Arcevia, Barbara, Montecarotto já Ostra Vetere.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Serra de' Conti kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Osteria.
Jackie Brown
thumb|Jackie Brown logo Jackie Brown lii ive 1997 puáttám ovtâstumstaatâlâš rikoselleekove, mon lii čáállám já stivrim Quentin Tarantino.
Juonâ
Jackie Brown lii kirdemeemeed, kii tievâsmit suu vänis päälhi fievridmáin ruuđâ syele Ovtâstum staatâid viärjui vyebdee rikolâžân, kiän nommâ lii Ordell Robbie. Jackie luhostuvá pyereest tassaaš ko kyehti virgeomâháá tolliittává suu. Suoi panâštává Jackie riemmâđ sunnuu išán ete suoi finniiččáin Ordell kiddâ já uhkedává Jackie faŋgâláin, jis sun ij riemâ. Jackie, oovtâst sympaatlâš táhádâsalmain, keksij vuávám, moin iirât spellâđ vuástálistee vuoimijd nubijdis vuástá.
Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 84 árvustâlmist 87% láá miättáseh.
Peeci
Peeci (Pinus sylvestris) lii kuácceemuorâ. Peeci lii siđhes muorâ, mii šadda sehe enâmist, mast láá ennuv raavvâdamnâseh, já enâmijn, main toh láá uccáá. Čuovâ tot kuittâg váátá, ige tot piergii stuorrâ muorâi suoivust. Peeci já kuosâ láá kuácceevyevdi uáiváámusah.
Levânem Suomâst
Peeci lii ubâ Suomâst almolâš muorâ suullân Aanaar - Njiävđám - Iänuduv Gárasavvon -linje räi. Ton taavaabeln šaddeh ohtuunis peesih, eereeb Aanaarjuuvâ, Ucjuuvâ já Puálmágjuuvâ leevijn láá vala vijđes pecimeecih-uv.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Tovle peesist finnij kuolmâs, mii lâi tehálâš jávuaamnâs sämmilijd já tot lasettui-uv maaŋgâlágánijd purrâmâššáid. Kuolmâs pieijui ovdâmerkkân piärgu- teikkâ kyelimáálán, kyeliliemân já suohâdân. Anarist sämmiliih läävejii liäibuđ tast teikkâ siävuttiđ tom eres jávuiguin.
Sämmiliih läävejii kevttiđ piihâ puohmuđusij vaaivij tipšomân. Almolávt peesi ihešoddâmkeerdijn vuoššum siirápáin já teejáin ulmuuh tipšuu kuorsâttuv já kiđđâvaibâmvuođâ. Pecikuácceeoljolávgu kevttui leesmi já haavij tipšomist. C-vitamiin pecikuáccein lii ennuv, eromâšávt tälviv. Pikkâ já piihâst rahtum vuoidâseh išedeh liškevaaivijn já haavij puárránmist.
2005
2005 (MMV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 2000-ihelove kuuđâd ihe.
Jakarta
Jakarta lii Indonesia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2001 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2001.
Jakarta
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1806
1806 (MDCCCVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1800-ihelove čiččâd ihe.
El Salvador
El Salvador lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii San Salvador.
Eennâmtiätu
El Salvador ránnjástaatah láá maadâviestârist Honduras já taveviestârist Guatemala. Ton maadârääji lii Kuálhismeerâ riddo.
Tullâväärih
El Salvadorist láá maaŋgah tullâväärih. Tain alemus lii Santa Ana (2 381 m). Stuárráámus uási El Salvador tullâvaarijn iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávlulâš jyehim
El Salvador lii juohhum 14 departementân (departamentos), moh láá juohhum 262 kieldân (municipios). Departementeh láá juohhum meiddei neelji kuávlun: viestârkuávlun (occidental), koskâkuávlun (central já paracentral) já nuorttâkuávlun (oriental).
Peeivitäsideijee Guinea
Peeivitäsideijee Guinea täsiväldi ađai Peeivitäsideijee Guinea lii staatâ Afrikist. Ton tááláš uáivikaavpug lii Malabo, mutâ toh láá huksiimin uđđâ uáivikaavpug Ciudad de la Paz.
Tullâväärih
Peeivitäsideijee Guineast láá kulmâ tullâvääri. Tain alemus lii Pico Basilé (3 007 m). Eres tullâväärih láá San Carlos já San Joaquin. San Carlos já San Joaquin iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist. Pico Basilé vuod lii aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi ive 1923.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Njuhčâmáánu 7.
Njuhčâmáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 66. peivi (kárgámive 67. peivi). Ive loopân láá 299 peivid.
Serravalle (San Marino)
Serravalle lii kieldâ San Marinost. Serravallest ääsih 11 020 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,53 km², já alodâh 148 m. Serravalle lii San Marino stuárráámus kieldâ sehe ässeelovo já vijdoduv mield.
Anni Sarre
Anni Sarre lâi anarâš kirječällee, tivtâsteijee já máálájeijee. Suu sämmilâš nommâ lâi Postâ Maati Ánná. Anni Sarre lâi vuálgus Väävli siijdâst, mii lii Aanaarjäävri riddoost suulân 40 km keččin Aanaar markkânist. Suu peerâ lâi anarâš, já anarâškielâ lâi suu eenikielâ. Sarrest ij lamaš čällee akateemisâš škovlim. Sun lâi taggaar čällee, kii čáálá puđâldâssân já kiän motivaation lii eromâšávt ilo čäälliđ jieijâs feerimijn já huámmášuumijn. Sarre ij lamaš tuše čällee já poorgâi meiddei eres taaiđâsuorgijn – tegu maaŋgah eres-uv algâaalmugčälleeh. Sun lâi ovdâmerkkân máálájeijee-uv.
Anu Avaskari
Anu Aino-Sisko Maarit Avaskari (oovdiš Anu Aino-Sisko Maarit Pietikäinen) lii anarâš sämipolitikkár, kii áásá Avelist. Sun kulá Aikio-suuhân.
Anni Sarre
Spejâlistem – Heijastus
Sarre čaalij Spejâlistem – Heijastus -tihtâkirje, mii almostui ive 2014 já siskeeld suulân 75 tihtâd. Sun čaalij tiivtâid vistig suomâkielân já talle sun jurgâlij taid anarâškielân. Tiivtâi paječalluuh láá kiddâ tast, mii lii jieškote-uv tiivtâst kieđâvuššum fáddá. Kirjeest láá meiddei motomeh čallee jieijâs sárgum koveh.
Anu Avaskari
Avaskari lâi Suomâ sämitige jeessân iivij 2003–2007. Sun väljejui meid sämitiggevaaljâin 2007 sämitiggeairâsin ivvijd 2008–2011. Sun lâi kuálmád keerdi iävtukkâssân sämitiggevaaljâin 2011 já väljejui vaaljâpajan 2012–2015.
Anni Sarre
Spejâlistem – Heijastus
Tiivtâi celkkuuh láá táválávt uánihááh, já tain lii uáli täsivis rytmâ. Tiivtah láá masa ain juohhum verstáid, já jyehi verstâ siskeeld muáddi raddalâs (táválávt 3–6 raddalâs, mut motomin váhá eenâb-uv). Tiivtâin lii tyellitälli loppâčuojânâs, mut ij kuittâggin hirmâd távjá. Algâčuojânâsah iä lah. Tiivtah láá čallum uáli älkkees já čielgâ almoskieláin, iäge lah kevttum tagareh symboleh, viärdádâsah teikâ čujottâsah, moh tovâččii vädisin teevstâ iberdem. Motomin iäluttemes tiiŋgah láá personifisistum. Ovdâmerkkân Uđđâivemáánu-nommâsii tiivtâst puolâš aktivlávt cipco suormâid já muáđuid. Njálmálii ärbivyevi já sämmilii kulttuur elementeh láá kevttum tuše váhá. Ovdâmerkkân Ovdâšeh-nommâsii tiivtâst láá kovvejum sämmilij ärbivuáváliih oskomušah luudijn.
Tiivtah adeleh kove syemmilâš-sämmilii nisonist, kii ij lah innig nuorâ já muštâl jyehipiäiválii eellimstis Anarist jieijâs vuolgâsoojijn. Fáádái já teemai vuáđuld tiivtah láá čallum kuhes paje ääigi 1990- já 2000-lovoin. Stuárráámus uási tiivtâin muštâleh Säämi luándust, iveaaigijn, ellein já luudijn sehe eres-uv imâšlijn, ilolijn já esteetlijn feeriimijn. Motomin tiivtâi teemast šadda tuođâlub, já čällee kieđâvuš jieškote-uvlágán äigikyevdilis aašijd tegu läämi já euron sirdâšum. Motomeh tiivtah čujotteh ristâooskon sehe čällee persovnlii ooskon já luáttámušân Imelân. Maaŋgâin tiivtâin lii fáárust humoristlâš já keppâ kuvvim jyehipiäiválijn feeriimijn. Humoristlâš tihtâ lii ovdâmerkkân Čuoškâ-nommâsii tihtâ, mast čuoškâ eellim nohá ko tot kirdá njuolgist Raid-miärkán. Puástu pismâr -nommâsâš tihtâ-uv lii humoristlâš. Tyellitälli čällee čáálá meiddei jieijâs tobdoin já paloin – ovdâmerkkân Jäämmim- já Palo-nommâsijn tiivtâin.
Kirje kuhemus tihtâ lii Aanaarjáávrán-nommâsâš tihtâ. Ton tiivtâst čällee kovvee tom, mon ennuv sun räähist Aanaarjäävri já mon merhâšittee roolâ Aanaarjäävri pirrâsist lii lamaš suu ubâ elimist. Ton lasseen tiivtâst čiälgá, et Sarre eeči hevvânij jáávrán stoormâ ääigi. Taat lasseet keeldâ čällee rähisvuotân jäävri kuáttá.
1635
1635 (MDCXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1630-lovo kuuđâd ihe.
Anni Sarre
Spejâlistem – Heijastus
Sarre tiivtâin ij lah poččâvuotâ. Čällee ij oro vaijan monâttum sämmilii kulttuur keežild. Suu maailmkove lii uáli rávhálâš já positiivlâš. Sun ij uáini maggaargin uhke jieijâs kulttuur kuáttá moonnâmääigist ige puátteevuođâst, já Säämi algâalgâlâš luándu lii-uv suu mielâst siäilum muttuuhánnáá onnáá peeivi räi. Čällee kovvee ohtsâškode nubástum iivij mield. Sun ij kuittâgin oro anemin tom varâlâžžân sämmilii kulttuurân. Tast sáttá šoddâđ mottoomlágán uhke Suomân já Euroopân – mut ij Sáámán.
Tiivtâi vuáđuld oro, et Sarre mielâst iä lah stuorrâ iäruh väldikulttuur ovdâsteijee syemmilij já suu ovdâstem sämmilij kooskâst. Sun ij meidgin kiddii huámášume anarâšâi já eres sämmilij koskâsii iäroid. Čällee identifisistoo enâmustáá jieijâs eellimsajan já eellimvuáhán Aanaarjäävri riddoost já ton kuávlust ige toos, moid olmoošjuávhoid sun kulá. Sun ij miäruštâl jieijâs tuše sämmilâšvuođâ peht.
Čällest lii uáli ärbivuáválâš kove suhâpolvâroolâin, ige sun kritisist taid. Almaah láá "puásuialmaah" (Puásuialmai-nommâsâš tihtâ), já nisoneh láá korrâ "imâš nisoneh" (Säminissoon-nommâsâš tihtâ), eenih já ááhuh – mut meiddei "hiäjubeh liteh" (Vaje-nommâsâš tihtâ). Nube tááhust čällee ij kosten paahud, et ärbivuáváliih suhâpolvâroolah kolgâččii pissoođ siämmáálágánin já et ereslágánáid eellimvuovvijd ij liččii tile. Jiešalnees Mondiet?-nommâsii tiivtâst sun tuáivu lase unnuuvâšvuođâ.
1970
Šoddâmeh
thumb|right|Uma Thurman ive [[2011]]
Serrapetrona
Serrapetrona lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Serrapetronast ääsih 914 olmožid. Ton vijdodâh lii 37,65 km², já alodâh 474 m. Serrapetrona naaburkieldah láá Belforte del Chienti, Caldarola, Camerino, Castelraimondo, San Severino Marche já Tolentino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Borgiano, Caccamo sul Lago, Castel San Venanzo já Villa d'Aria.
Tiina Raevaara
Tina Raevaara (š. njuhčâmáánu 5. peeivi 1979, Kerava, Suomâ ) lii syemmilâš kirječällee.
Eellim
Raevaara čaalij pajeuáppen Kerava luvâttuvâst ive 1998. Sun luuvâi biologia já valmâštui filosofia maisterin Helsig ollâopâttuvâst ive 2001. Sust šoodâi tuáhtár siämmáá ollâopâttuvâst ive 2005.
Palhâšumeh
Ive 2011 Raevaara vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis En tunne sinua vierelläni.
1807
1807 (MDCCCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1800-ihelove kávcáád ihe.
1524
1524 (MDXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1520-lovo viiđâd ihe.
Cuáŋuimáánu 1.
Cuáŋuimáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 91. peivi (kárgámive 92. peivi). Ive loopân láá 274 peivid.
Elleeriehtipiäládâh
thumb|Elleeriehtipiäláduv logo Elleeriehtipiäládâh lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Tot vuáđudui ive 2015 já peesâi Suomâ piäládâhregisterân ive 2016.
Taipalsaari
Historjá
Taipalsaari vuáđudui ive 1571.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ahokkala, Ampujala, Haikkaanlahti, Haikola, Halila, Heikkola, Herttuala, Illukansaari, Jauhiala, Kannus, Karhula, Karhunpää, Kattelussaari, Ketvele, Kilkinsaari, Kilpiänsaari, Kirvesniemi, Konstu, Kuhala, Kuikkala, Kurenlahti, Kurenniemi, Kurhila, Kutila, Kyläniemi, Laukniemi, Lehtola, Levänen, Liukkola, Merenlahti, Muukkola, Märkälä, Nieminen, Olkkola, Paakkola, Paarmala, Pakkala, Peltoi, Pönniälä, Rehula, Reinikkala, Saikkola, Saimaanharju, Solkeinkylä, Taipalsaari markkân, Telkkälä, Vainikkala, Viskarila já Vitsai.
2007
2007 (MMVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 2000-ihelove káávcád ihe.
Ive 1968 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1968 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 158 valastâlled (947 almajid já 211 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 35 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 14 mitalid: 6 kollemiitaal, 6 silbâmiitaal já 2 pronssimiitaal.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Toini Gustafsson vuoitij kyehti kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Grenoble tälviolympialijn ive 1968.]]
1868
1868 (MDCCCLXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1860-lovo oovcád ihe.
Jakutsk
thumbnail|right|250px|Jakutsk thumb|Jakutsk
Jakutsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Jakutsk vuáđudui čohčâmáánu 25. peeivi 1632.
Lapinlahti
Lapinlahti lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Lapinlahtist ääsih 9 382 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 245,14 km², mast 148,55 km² lii čääci. Lapinlahti naaburkieldah láá Iisalmi, Kuopio, Rautavaara, Siilinjärvi já Sonkajärvi.
Historjá
Lapinlahti vuáđudui ive 1874.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alapitkä, Heinäaho, Horsmanmäki, Humppi, Jonsa, Juminen, Karsanlahti, Karvasalmi, Kivistö, Kiukonmäki, Korpijärvi, Lahdenperä, Lappetelä, Luhi, Lukkarila, Martikkala, Mäkikylä, Mäntylahti, Nerkoo, Ollikkala, Pajujärvi, Paloinen, Petäys, Pienimäki, Pitkämäki, Puoliväli, Pällikäs, Taipale, Tölvä já Väisälänmäki.
Njuhčâmáánu 31.
thumb|Ive [[1965 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim jaapaanlâš fysikkár Shin’ichirō Tomonaga]] thumb|[[Georgia president|Georgia täsivääldi 1. president Zviad Gamsakhurdia Tbilisist ive 1988]] Njuhčâmáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 90. peivi (kárgámive 91. peivi). Ive loopân láá 275 peivid.
Utajärvi
Utajärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Utajärvist ääsih 2 643 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 736,73 km², mast 65,56 km² lii čääci. Utajärvi naaburkieldah láá Muhos, Oulu, Pudasjärvi, Puolanka já Vaala.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Utajärvi markkân.
Siijdah
Ahmas, Alakylä, Ala-Naama, Ala-Niska, Autio, Juorkuna, Järvikylä, Kangaskylä, Kemilä, Kivijärvi, Kormunkylä, Marttisjärvi, Murronkylä, Naamankylä, Niska, Ojakylä, Potku, Sanginkylä, Sipolankylä, Sotka (Sotkankylä), Särkijärvi, Tervolankylä, Utanen, Ylisuvanto já Yli-Utos.
Apecchio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1571
1571 (MDLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1570-lovo nubbe ihe.
Syeinimáánu 9.
Syeinimáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 190. peivi (kárgámive 191. peivi). Ive loopân láá 175 peivid.
Uunjargâ
Uunjargâ (, já ) lii kieldâ Taažâst. Uunjaargâst ääsih 926 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 436,94 km², mast 71,02 km² lii čääci.
Cuáŋuimáánu 3.
Cuáŋuimáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 93. peivi (kárgámive 94. peivi). Ive loopân láá 272 peivid.
Cuáŋuimáánu 29.
thumb|Uma Thurman ive [[2011]] Cuáŋuimáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 119. peivi (kárgámive 120. peivi). Ive loopân láá 246 peivid.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1961 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1961.
2009
2009 (MMIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 2000-ihelove majemuš ihe.
Tábáhtusah
thumb|left|Ive 2009 [[Jyväskylä táálunkieldâ já Korpilahti lahtojii Jyväskylän.]]
Jamaika
thumb Jamaika lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Kingston.
Egypt
Egypt (, egyptarabian Máṣr), virgálávt Egypt arabitäsiväldi, lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Kairo já ránnjástaatah láá Israel, Libya já Sudan.
Egypt kočodeh maŋgii Alda-nuortâ kulttuurlâš kiähtun. Egyptist lii meid kuhes historjá kaavpâšmáin, mutâ tááláá ääigi tobbeen lii viehâ hiäjus tuálvum já Egypt pijnedeh aalmugstuárrum já pargottesvuotâ.
Toovláš Egypt
Niili adelij máhđulâšvuođâ oovtâ maailm stuárráámui sivilisaatioi šoddâmân já lii-uv árvuštâllum, ete Egypt vuossâmuš stuorrâ kunâgâskodde vuáđudui jo ive 3 200 oKr.
Egyptist láá rahtum ennuv arkeologâlâš tutkâmušah, mutâ vala-uv lii kuittâg mysteer, maht tovle sist lâi máhđulâš rähtiđ taggaar sivilisaatio, mast lijjii nuuvt ovdánâm monumentaaltaaidâ, arkkitehtuur, teknologia já sosiaallâš organisaatio.
Islamlâš Egypt
Arabij invaasio Egyptin lâi iivij 639–642 koskâsii ääigi já ton jođetteijen tooimâi ʿAmr ibn al-ʿĀṣ. Tast aalgij paje, kuás Egypt jieijâs ärbivyehi čahhij uđđâ kielâ já oskolduv oovdâst – uđđâ kulttuur šoodâi. Eennâmtuálu kuávluin puáris vyevih pissuu kuhheeb ääigi já maaŋgah Egypt kulttuur jiešvuođah kal seiluu, mutâ arabij, já maŋeláá viestâreennâmlij, enâmânpuáttim vaikuttâs lâi kuittâg-uv styeres já oovdiš kreikkalâš-roomalâš ääigi Egypt ij innig lamaš.
Elm
Elm lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Elmist ääsih 622 olmožid. Ton vijdodâh lii 90,73 km², já alodâh 977 m.
Egypt
Islamlâš Egypt
thumb|250px|left|Amr ibn al-As moskeija Kairost. Tot lii puárásumos moskeija ubâ Afrikist. Puoh aalgij, ko Bysant väldikodde já Persia Sassanidij dynastia lâi vuástálistškuáttám arabij rievvimmaađhijd. Arabeh iberdii, ete sij kartteh väldidškyettiđ lase vajalij kuávluid. Nuuvtpa sij väldidii Syyria, kost lâi eromâš ennuv vuástálistem. Uđđâ kuávlui suojâlem tet, já uásild meid Egypt rikkoduv tet, ʿAmr ibn al-ʿĀṣ meridij, ete Egypt še kalga väldidiđ. Nuuvtpa ive 639 sun algâttij Egypt Bysant prooviins väldidem suátijuávhoin, mii lâi vistig 4 000 almaa stuárusâš, mutâ maŋeláá pottii lase juávhuh išán, já jo ive 642 Bysant juávhuh lijjii patârâm Egyptist. Bysant juávhuh iä luhostum väldidiđ Egypt uđđâsist, veik tom irâttii-uv ive 645, peic arabij juávhuh rotoi orostittii irâttâs.
Pelkosnjargâ
Pelkosnjargâ lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Pelkosnjaargâst ääsih 947 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 881,54 km², mast 45,40 km² lii čääci. Pelkosnjaargâ naaburkieldah láá Kiemâjävri, Kyelijävri, Ruávinjargâ, Suáđigil já Suovâkuoškâ.
Elm
Historjá
Elm kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Pelkosnjargâ
Historjá
Pelkosnjargâ vuáđudui ive 1916.
Egypt
Islamlâš Egypt
Mottoom kooskâst algii leđe oskolduvliih liävuttemesvuođah. Tuođâlâš islamisaatio tábáhtui kuittâg esken ennuv maŋeláá Fāṭimidij dynastia ääigi, ivij 969–1171 kooskâst.
Pelkosnjargâ
Eennâmtiätu
Kieldâst láá ohtsis 171 jävrid, main stuárráámuuh láá Pyhäjärvi, Säynäjäjärvi já Tuormusjärvi.
Siijdah
Aapajärvi, Arvospuoli, Kairala, Kiemunkivaara, Luiro, Moitaselkä, Pelkosnjargâ, Pyhäjärvi, Saunavaara já Suvanto.
Egypt
Mamelukeh, ottomaaneh já Stuorrâ-Britannia
Egyptist šoodâi uási Ottomaanij väldikode ive 1517, mutâ mamelukeh kuittâg haldâšii Egypt autonomisâš staatân vala talle-uv. Egypt lâi uási Ottomaanii väldikode ive 1798 räi, kuás ranskaliih pottii enâmân. Sij iä kiergânâm leđe ko muáddi ive Egyptist, ko Napoleon meridij koččođ juávhuid meddâl tobbeen, ko britih lijjii uhkedâm volliittiđ Ranska taampâid Koskâmeerâst. thumb|250px|[[Louis-François Lejeune|Lejeune máálám tavlu, Napoleon vyeittimin mamelukij vuástá Pyramidij tuárust syeinimáánu 21. peeivi 1798]]
Esken Muhammad Ali haldâšem orostittij mamelukij vaikuttâsvääldi Egyptist. Sust šoodâi Egypt kuvernöör ive 1805 já tagarin sun pisoi ive 1849 räi.
Ive 1869 valmâštui Suez uáli, mii raahtij Egyptist maailmkäävpi kuávdášsaje. Staatâ kuittâg viälgádui hirmâdávt já ton tááhust Stuorrâ-Britannia, mii halijdij suojâliđ páihálâš investistmijdis, vaaldij Egypt haldâšem vuálá ive 1882. Nomâlâs väldi siäilui kuittâg ottomaanijn ive 1914 räi.
Jiečânâsvuotâ
thumb|Gamal Abdel Nasser Mansourast ive 1960 Virgálávt Egypt finnij jiečânâsvuođâs ive 1922 já tast šoodâi kunâgâskodde. Stuorrâ-Britannia juávhuh lijjii kuittâg vala-uv Egyptist já britih meridii olgopolitiikist já ekonomiast. Ive 1952, britij vuástálistem vyelgiđ Egyptist tovâttij liävuttemesvuođâid já loopâst joba Kairo puáldim uđđâivemáánu 26. peeivi 1952.
Ive 1952 suáldátteh čovádii vääldi kunâgâs Farukist, kii lâi toimâm kunâgâssân 1936 rääjist, já staatâst šoodâi täsiväldi. Staatâ njunošin šoodâi kenraal Nagib, mutâ jo ive 1954 Gamal Abdel Nasser lavkkij suu sajan já Nasserist šoodâi president. Sun stivrij staatâ sosialistlub suundán. Suu jäämmim maŋa, ive 1970, presidentin šoodâi Anwar Sadat, kii lâi lamaš väripresidentin. Sadat oppeet stivrij ekonomia- já sispolitiik aaibâs nube suundán, meddâl sosialismist. Robdâislamisteh kuittâg kuddii Sadat ive 1981.
Viehâdâh
Egyptist ääsih ohtsis paijeel 102 miljovn olmožid. Tot lii kuálmádin enâmustáá puoh Afrik staatâin, tuše Nigeria já Etiopia ässeeloho lii stuárráb, já 14. enâmustáá puoh maailm staatâin. Egypt ässeeloho šadda 1,94 %, ađai suulân 2 miljovn ulmuu verd, ivveest. Ässeesaahâdvuotâ Egyptist lii 84 olmožid per km², mutâ kaavpugijn tot lii ennuv eenâb. Ovdâmerkkân Kairost, mon ässeesaahâdvuotâ lii puoh stuárráámus Egyptist, ääsih 46 349 olmožid per km². 43 % egyptlijn ääsih kaavpugijn.
1486
1486 (MCDLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1480-lovo čiččâd ihe.
Serravalle di Chienti
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ruándim
thumb|right|[[Nidaros tuámukirkko]] thumb|right|Rađevávnu Ruándimist thumb|right|[[Moholt kirjerááju|Ruándim almolâš kirjerááju Moholtist]] Ruándim ( já, ovdil Nidaros já Trondhjem) lii kaavpug já kieldâ Trøndelag läänist, Taažâst. Tot lii ässeelovo mield Taažâ kuálmádin stuárráámus kaavpug Oslo já Bergen maŋa. Ive 2023 aalgâst Ruándimist assii 212 660 olmožid. Ruándim vijdodâh lii 528,6 km², mast 6,08 km² lii čääci.
Historjá
Ruándim tärhis vuáđudempeeivi teikkâ -saje ij tieđe kihheen, mut mainâs mield Taažâ kunâgâs Olav Tryggvason vuáđudij Ruándim ive 997. Siämmáá ive sun huksiiškuođij kunâgâskärdin, Klemenskirho já kaavpug haaldâtlâš kuávdáá tobbeen. Toos lasseen sun juovij enâmijd kävppialmaid já tyejičeppijd.
Sajadâh já rääjih
Ruándim kuávdáš ađai Midtbyen lii Nidjuuvâ já Ruándimvuonâ kooskâst. Ruándim naaburkieldah láá Malvik nuorttân, Selbu já Melhus mäddin já Ruándimvuonâ nubebeln Indre Fosen.
Morfologia
Alemus saje Ruándimist lii Kråkfjellet, mii paijaan 816,66 meetter alodâhân.
Šoŋŋâdâh
Šoŋŋâdâh Ruándimist lii pivvâl já laavtâs.
Kuávlulâš jyehim
Iivij 1992–2005 Ruándimist lijjii kuttâ haaldâtlâš kaavpuguási: Sentrum, Strinda, Byåsen, Nardo, Saupstad já Heimdal. Ive 2005 rääjist Ruándim lii juohhum NAV jyehim mield neelji kaavpuguásán. Talle jyehi uđđâ kaavpuguásist assii suulân 40 000 olmožid:
Encamp
Encamp lii kieldâ Andorrast. Encampist ääsih 11 790 olmožid. Ton vijdodâh lii 74 km², já alodâh 1 238 m.
Cuáŋuimáánu 5.
Cuáŋuimáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 95. peivi (kárgámive 96. peivi). Ive loopân láá 270 peivid.
Severodvinsk
thumbnail|right|250px|Severodvinsk thumb|right|250px|Kerditááluh Severodvinskist
Severodvinsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Severodvinsk vuáđudui ive 1936.
1466
1466 (MCDLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1460-lovo čiččâd ihe.
Ive 2005 sämikielâliih kirjeh
Ive 2005 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2005.
Servigliano
Servigliano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Serviglianost ääsih 2 249 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,49 km², já alodâh 216 m. Servigliano naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Falerone, Monte San Martino, Monteleone di Fermo, Penna San Giovanni já Santa Vittoria in Matenano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Servigliano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Curetta.
1446
1446 (MCDXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1440-lovo čiččâd ihe.
Elsa Väisänen
thumb|Elsa Väisänen ive [[2020]] Elsa Väisänen (oovdiš Mujo, jieijâs suuvâst Aikio) lii šoddâm cuáŋuimáánu 6. peeivi 1941 Ruávinjaargâst. Sun lii oppâm sämikielâ eenikielânis. Suu sämikiel nommâ lii Heendâ Heeihâ Elsa. Suu eeči lâi Heendâ Heikkâ, Heikki Aikio, já suu enni lâi Vuoli Máárjá, Briitta Maria Aikio (jieijâs suuvâst Valle). Sun lii Márjá-Liisá Olthuis enni. Elsa Väisänen áásá tääl Oulu aldasijn Kempelest.
Elsa Väisänen lii toimâm kielâmiäštárin vistig anarâškielâ CASLE-tievâsmittemškovliittâsâst 2009–2010 já ton maŋa-uv maŋgáid uáppeid. Sun lii máttááttâm tievâsmittemškovlim ääigi kietâtuojijd já ärbipurrâmuškuursâ. Sun lijkkoo kođemân já kulokuvij jurgâlmân já sárnu mielâstis sämikielâ ulmuigijn. Sun ráhtá meid rukkoospuudâid Säämi radion.
Apiro
Apiro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Apirost ääsih 2 153 olmožid. Ton vijdodâh lii 53,78 km², já alodâh 516 m. Apiro naaburkieldah láá Cingoli, Cupramontana, Matelica, Poggio San Vicino, San Severino Marche, Serra San Quirico já Staffolo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Casalini, Favete já Frontale.
Antoine de Saint-Exupéry
Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry lâi ranskalâš kirdee, čällee já tivtâsteijee. Suu peeggâlmumos kirje Uccâ priinsâš (Le Petit Prince, 1943) lii 1900-lovo klassikko, mii lii jurgâlum 300 kielân. Anarâškielâlâš jurgâlus almostui ive 1995, já tom lii jurgâlâm Iisakki Mattus.
Saint-Exupéry kulostui čällen, mut sun lâi meid kirdee Ranska áimuvuoimijn ive 1921 rääjist. Nube maailmsuáđi ääigi sun aasâi Ovtâstum staatâin, mut maacâi Raanskan ive 1943. Suu majemuš kirdem tábáhtui syeinimáánu 31. peeivi 1944. Sun lâi kirdemin Koskâmeerâ paajaabeln, ko suu kirdemmaašin lappui Marseille alda. Kirdemmaašin pittááh kávnojii 2000-lovo aalgâst, mut Saint-Exupéry ruumâš ij lah kuássin kavnum.
1426
1426 (MCDXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1420-lovo čiččâd ihe.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2002 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2002.
1864
1864 (MDCCCLXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1860-lovo viidâđ ihe.
Lappajärvi
Lappajärvi lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lappajärvist ääsih 2 959 olmožid, já ton vijdodâh lii 559,06 km², mast 78,76 km² lii čääci. Lappajärvi naaburkieldah láá Alajärvi, Evijärvi, Kauhava, Lapua, Veteli já Vimpeli.
Siijdah
Itäkylä, Karhusaari, Karvala, Kuoppala, Kärnä, Lamminkylä, Lappajärvi markkân, Luomala, Nissi, Purola, Savonkylä, Söyrinki, Tarvola já Övermark.
Severomorsk
thumbnail|right|250px|Severomorsk thumb|right|250px|Severomorsk
Severomorsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Severomorsk vuáđudui iivij 1896–1897. Ive 1917 tobbeen assii tuše 13 olmožid.
Pietrarubbia
Pietrarubbia lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Pietrarubbiast ääsih 625 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,29 km², já alodâh 572 m. Pietrarubbia naaburkieldah láá Carpegna, Frontino, Macerata Feltria, Montecopiolo já Piandimeleto.
Jeesus
Jeesus, eteh meid Jeesus Kristus teikkâ Jeesus Nasaretlâš, lâi Uđđâ testament mield juuvdálâš vuoiŋâlâš máttáátteijee, Messias, pyeredeijee, immâšij tahhee já ristâosko Immeel áinoo pärni, kii šoodâi Betlehemist já jaamij Jerusalemist.
Pietrarubbia
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Mercato Vecchio (markkân) já Ponte Cappuccini.