cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pivtâsmuocâ
Eellimkiärdu
Niŋálâs mannee tärkkilávt väljejum sajan, mii lii rahtum ulloost, čeevđist, ráánust tâi mast peri elleekoddeest vuálgulâš materiaalist. Saje kalga leđe sevŋâd, ko suoksâ ij killáá čuovâ ollágin. Saje kalga leđe meiddei suáijáá, sajestis pissoo já rávhálâš. Tot kalga leđe še uáli tolmiš, ko suoksâ taarbâš valjeest raavvâd tállán šoddâmis maŋa, vâi tot vajaččij panneeđ jieijâs pirrâ syeijejeijee poccee.
Tobbeen suoksâ lii syejeest čuovâst já piäsá jotteeđ kággást raavâdsááiguid ucâmin. Taat suoksâmuddo lii puoh varâlumos kägisamnâsáid. Suovsâ maŋŋaal pääcih nyevih, viermikođos já poškâpááluh. Toi iivne vuáđuld puáhtá miäruštâllâđ mon ivnásijd amnâsijd tot lii puurrâm.
Ko suoksâ lii tuárvi stäjidâm kägismateriaal, te tot sirdâšuvá čuávvoo hämimolsommuudon ađai skuáppuluvá. Ko puátteš suhâpuolvâ	lii šoddâm, te oppeet uáinojeh rävis muosah kiirdâšmin já paarâ ucâmin. Tuákástâllâm já monnim tábáhtuvá siämmáá saajeest nuuvt kuhe ko raavâd keelijd puáttee suhâpuolvân. Tondiet pilletivrij vijđánem uđđâ čuosáttuvváid lii táválávt hiđes.
Raippaluoto
thumb|292px|Raippaluoto šalde Raippaluoto lii suálui já oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Raippaluotost assii 1 457 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 141,7 km² (tuše eennâm). Raippaluoto naaburkieldah lijjii Björköby, Koivulahti, Maalahti, Mustasaari já Sulva.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Björköby ässeeh láá fáárust Raippaluoto lovoin ive 1940 räi, veik kieldâ iäruttui Raippaluotost jo ive 1932.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Raippaluoto markkân (509 ässed) já Södra Vallgrund (487 ässed). Ive 1960 Raippaluoto markkânist assii 517 olmožid já Södra Vallgrundist 560 olmožid.
Siijdah
Brändövik, Djupskäret, Haggisgrund, Kalvholmarna, Karlsö, Klobbskat, Långörarna, Malskäret, Norra Vallgrund, Panike, Raippaluoto markkân (Replot kyrkby), Skaliverk, Sommarö sund, Söderudden, Söderändan, Södra Vallgrund já Vistan.
Dakota Fanning
Hannah Dakota Fanning (š. 23. kuovâmáánu 1994 Conyers, Georgia) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Fanning šoodâi ive 1994 Conyersist Georgiast atleettisâš perrui. Suu enni Heather Joy (j.s. Arrington) lii tennisspellee já eeči Steven J. Fanning baseballspellee. Fanningist lii meid uccuábbi Elle Fanning (š. 1998), kii še lii čaittâleijee.
Karrieer
Fanning čaittâlškuođij uáli jo uccen, ko suu enni tuálvui suu čaittâlemkuursân. Sun uážui vuosmuu roolâs máinusist viiđâihásâžžân.
Vuosmuš stuorrâ elleekoveroolâ Fanningist lâi elleekooveest I Am Sam (2001), mast sun čaittâlij Sean Pennáin. Elleekooveest Fanning čaittâlij nieidâ, kiän eejist (Penn) láá mielâtiervâsvuotâčuolmah. Tai čuolmâi tiet eeči kárttá taistâliđ nieidâs huolâtteijeevuođâst. Esken 7-ihásâš Fanningist šoodâi roolâs keežild nuorâmus čaittâleijee kuássin iävtukkâssân Screen Actors Guild -palhâšume finnejeijen.
Colli del Tronto
Colli del Tronto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Colli del Trontost ääsih 3 677 olmožid. Ton vijdodâh lii 5,94 km², já alodâh 168 m. Colli del Tronto naaburkieldah láá Ancarano, Ascoli Piceno, Castorano já Spinetoli.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Casaregnano, Case Sparse, Contrada la Rocca, Vallicella, Villa San Giuseppe, Villa Speca já Vivare.
Johnny Cash Sings Hank Williams
Johnny Cash Sings Hank Williams teikkâ motomin Sings Hank Williams lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash čiččâd muusikalbum. Tot päddejui iivij 1955–1958 já tom almostitij Sun Records čohčâmáánu 15. peeivi 1960. Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá vittâ pitá lase.
976
976 (CMLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 970-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Sanjō
Listo Espanja eennâmkuudijn vijđoduv mield
thumb|500px|Espanja eennâmkodeh Taat lii listo Espanja eennâmkuudijn vijđoduv mield.
Listo Wimbledon nisonij kuáhtásspeelâ vyeittein
Wimbledon lii tennisturnam, mii uárnejuvvoo jyehi ive All England Lawn Tennis and Croquet Club sinokiedijn Wimbledon čuákkipääihist Lontoost, Eŋlandist.
Vyeitteeh
thumb|[[Suzanne Lenglen vuoitij Wimbledon kuttii.]] thumb|[[Martina Navratilova vuoitij Wimbledon uhcii.]]
Kalmar union
thumb|Kalmar union suullân ive 1400 Kalmar union lâi persovnunion ađai staatâlitto Tave-enâmijn iivij 1397–1523. Unionân kullojii Tanska, Taažâ já Ruotâ väldikodeh. Tai väldikuudij kuávloid kullojii meid stuorrâ uási Suomâst, Island já Färsuolluuh, uccâ uási Tave-Saksaast já 1470-lovo räi tastoo Skotlandân kullum suolluuh tego Shetland já Orkney. Meid Grönland lâi union kuávlust. Persovnunion jeessânstaatah siäiluttii sierânâs laavâid já väldiraađijd, mut tain lâi ohtâsâš kunâgâs.
Šoddâm
thumb|left|Kalmar union lippu thumb|Vaakun Kalmar union šoodâi, ko Tanska já Taažâ roonnig Margareeta I väljejui ive 1389 Ruotâ haldâšeijen. Persovnunion aalgij kuittâg virgálávt Eerik XIII Pommerlii ruvnájáin 1397. Veikkâ Eerik Pommerlâš šoodâi kunâgâssân, tuotâvuođâst Margareeta keevtij vääldi elimis loopâ räi. Kalmar union miärádâsah ráhtojii enâmustáá Tanskaast. Persovnunion tovâttij ruossâriijdoid, tastko Ruotâ lâi pooliitlávt kiäsuttum nuortâst, tááláá Ruošâ kuávlust (Novgorod, Moskova Ruoššâ, mii šoodâi 1500-lovvoost), ko Tanska vuod vuájui eenâb máádás Hansalito suundán.
Pieđgânem
Kalmar union pisoi čuákist ive 1412 räi, kuás roonnig Margareeta I jaamij. Talle uási ruátálijn stuimedij uđđâ unionkunâgâs vuástá, já tast maŋa-uv 1400-lovvoost Ruotâ irâttij ohtânmaanoost čuáldásiđ persovnunionist pisovávt. Viehâváldálâšvuođah šoddii sehe Ruotâ siste ete Tanska já Ruotâ kooskâst.
Serie B 1968–1969
Serie B 1968–1969 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 37. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 29. peeivi 1968 já nuuvâi kesimáánu 22. peeivi 1969.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Calabriast, 2 juávhu Umbriast, 1 juávkku Sisiliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Venetost já 1 juávkku Liguriast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1969–1970 Serie C 1969–1970
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Rock
Rock lii 1950-lovvoost šoddâm populaarmuusik šlaajâ, mii juáhádât maŋgáid vyelišlaajáid. Rockmuusik tergâdumoseh čuojânâsah láá šleđgâkiitaar, šleđgâbasso já ruumbuh. Sääni "rock" lii uánádâs teermist "rock and roll", mii lâi rock vuossâmuu vyelišlaajâ nommâ. Rock lii populaarmuusik eres šlaajâi lasseen tergâdis uási viestâreennâmlâš nuorâi kulttuur.
Rock šoddâm 1950-lovvoost
Rock šoodâi 1950-lovo aalgâst countrymuusikist já afroameriklâš muusikist, tego bluesist. Rock and roll pajanij stuorrâ mielâstumvuotân vistig Ovtâstum staatâin já maŋeláá Britanniast já eres enâmijn. Rock and Roll ritmâ, sanniittâsah já stijlâ kiäsuttii eromâšávt nuorâid. 1950-lovo tobdoseh rock and roll -artisteh lijjii ovdâmerkkân Elvis Presley, Chuck Berry já Little Richard. Rock and roll kuittâg-uv monâttij sajattuvâs 1950-lovo loopâst, kuás "torvoluboh" musikkáreh pottii oppeet mielâstumvuotân.
1960-lovo, "British invasion" já psykedeelisâš rock
thumb|[[The Beatles lávdástâlmin televisiost ive 1964]] 1960-lovvoost rock nubástui stijlâlávt. Merhâšitteemuuh nubástusah lijjii šleđgâkiitaar cyevkkejum jienâ já šleđgâbaso puáttim akustisâš kontrabaso sajan. 1960-lovvoost rock pajanij merhâšittee kulttuurlâš vuáimán, já tot vaikuttij muotin, elleekuuvijd, taiđui já kirjálâšvuotân. Rockjuávhuh čallii 1960-lovvoost iänááš jiejah jieijâs materiaal, já kuhessuáittualbumist ađai LP:st šoodâi single saajeest tehálumos almostittemvyehi. Albumlokketaiđust šoodâi meid taaiđâhäämi.
1960-lovo pelimuddoost tábáhtui nuuvt kočodum "British invasion", mast maaŋgah brittiliih rockjuávhuh finnejii jotelávt stuorrâ mielâstumvuođâ maailmvijđosávt já eromâšávt Ovtâstum staatâin, moh lijjii ovdil lamaš čielgâsávt rockmuusik njunošist. Tágáreh brittijuávhuh lijjii ovdâmerkkân The Beatles, The Rolling Stones já The Who.
Blues lasseen meid folkmuusikist pottii ennuv vaikuttâsah rockmuusikân, já folkrock lâi-uv 1960-lovo muusik kuávdáš šlajâtijppâ. Tobdosumoseh folkrock artisteh pottii Ovtâstum staatâin, já sii juávhust lijjii ovdâmerkkân Bob Dylan, The Byrds já duo Simon & Garfunkel.
Blues- já folkrock lasseen iivij 1966–1967 šoodâi hippilihâstâs mieldi psykedeelisâš rock. Tast lijjii táválávt jiešvuođâlâš sanniittâsah já nuotâstâsah, moh finnii távjá vaikuttâsâid narkotiikamnâsijn tego LSD:st. Psykedeelisâš rock tergâdrusomeh artisteh Britanniast lijjii ovdâmerkkân Cream, The Yardbirds, Pink Floyd já jo 1960-lovo aalgâst mielâstumvuođâ finnim The Beatles. Ovtâstum staatâin psykedeelisâš rock artisteh lijjii ovdâmerkkân The Doors, Jefferson Airplane já kiitaarmiäštár Jimi Hendrix. Psykedeelisâš rockist lâi stuorrâ vaikuttâs 1970-lovvoost progressiivlâš rock já meetaalmuusik šoddâmân.
1970-lovo algâ
1960-lovo loopâ psykedeelisâš rockjuávhui keččâlâddâmvuálásâšvuođâ čuávumuššân šoodâi progressiivlâš rock. Progressiivlâš rock jiešvuođah lijjii populaarmuusik ulguupiälásâš vaikuttâsah ovdâmerkkân klassisâš muusikist, jazzist já aalmugmuusikist sehe kuheš, kuásnii joba oovtâ LP-skiäru pele kukkosiih pitáh. Progressiivlâš rock mielâstumvuotâ lâi ennuv stuárráb Euroopist ko Ovtâstum staatâin já stuárráámus uási juávhuin pottii Britanniast. Merhâšittee progressiivlâš rock juávhuh lijjii ovdâmerkkân King Crimson, Pink Floyd, Yes, Genesis já Jethro Tull.
Nubbe psykedeelisâš rock juátkee lâi meetaalmuusik, mii šoodâi Black Sabbath, Led Zeppelin já Deep Purple juávhui mieldi. Lusis sound já sevŋis tematiik lijjii teháliih meetaalmuusikist. Meetaalmuusik iäránij rockist jieijâs ärbivyehi, mon aneh kuásnii rockist sierâ šlaaijân.
Progressiivlâš rock lasseen Britanniast šoodâi 1970-lovo aalgâst glam rock, mii tiäduttij rock teatterlâš- já visuaallâšvuođâ, táválávt ironisâš já seksuaalidentiteetijd siävutteijee vuovvijn. Tobdosumoseh glam rock -artisteh lijjii ovdâmerkkân David Bowie, T. Rex já Roxy Music sehe glam-stijlâsâš hard rock peln Queen já Kiss. Amerikist glam rock ovdâstii ovdâmerkkân Alice Cooper, Lou Reed já New York Dolls.
956
956 (CMLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 950-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Zhao Hongyin
Kirsi Paltto
Kirsi Máret Paltto (š. 1974 Fierranjohka, Finnmark, Taažâ) lii tavesämmilâs jurgâleijee, máttáátteijee, kirječällee já finnodâholmooš (ABC-Company E-skuvla AS).
Eellim já karrieer
Paltto valmâštui filosofia kandidaatin Tromsa ollâopâttuvvâst. Ive 2019 almostui orjâlâškielân suu vuossâmuš kirje Gos don leat, Elle? Kirje almostui meid suomâkielân noomáin Missä olet, Elle? já taažâkielân noomáin Hvor er du, Elle?
Palhâšumeh
Ive 2016 Kirsi Paltto oovtâst pelikuoimijnis Jan Skoglund Palttoin já obišáin Ingá-Márja já Máret Steinfjellsáin vuoitij Kollekielâ-palhâšume. Palttokyevtis vuoittijn Kollekielâ-palhâšume "sunnuu kuhesáigásii pargoost tave-, maadâ- já juulevsämikielâ pyerrin."
936
936 (CMXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 930-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Leo VII
Astrid Johnskareng
Astrid Johnskareng (š. 1939 Kárášjuuhâ, Taažâ) lii tavesämmilâš kirječällee, jurgâleijee já toimâtteijee.
Palhâšumeh
Ive 1999 Johnskareng finnij Kárášjuuvâ kulttuurpalhâšume.
916
916 (CMXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 910-lovo čiččâd ihe.
Čevđimuocâ
Čevđimuocâ (Tinea pellionella) lii Tineidae-hiäimun kullee piäivááloddááš, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Olgohäämi
Čevđimuosâ suájákeejij koskâ lii 9–15 mm.
Suoksâ
Čevđimuosâ suoksâ iälust luudij piervâlijn já piervâlpasâttâsâin purâmáin puuzâid. Tobbeen tot puáhtá rävisin kirdeđ ulmuu vistijd pillediđ čeevđijd já ullopihtsijd. Suoksâ kođá	jieijâs pirrâ uánihis poccee, mon tot fievrid ovttuu fárustis. Čevđimuocâ ij kyeđe maŋŋaalsis suátkáás já nuovviis luodâ, pic ton puurrâm rääigih láá stuárráh já robdâidis peeleest šolbâdeh.
Purrâmâšvalje
Čevđimuosâ purrâmâšvalje lii čuuvtij maaŋgâpiälásub ko pivtâsmuosâ. Tot pilled čeevđijd já ullokággáid luuptâin já museoi kolmâ vuárháin, mut sáttá tot kale puáttiđ siisâ-uv. Čevđimuocâ puáhtá cevziđ kuhháá-uv pivtâsleejeest. Tálvástâllâm kolmâsin kuođđum tuuváást luhostuvá pyereest, jis syeji já raavâd lii tuárvi.
Tuššâdem
Ko haalijd tuššâdiđ	muosâid, te čeevđijd já kággáid kalga cirgottiđ mirkkâaerosoláin, tâi taid puáhtá tuálvuđ tälviv olgos, jis puolâš lii ucemustáá -30 °C já toollâđ taid tobbeen oho ääigi, motomin joba kuhheeb-uv ääigi. Čevđimuocâ lii uáli raše čuovân, nuuvt et koolgah kustiđ já piegguuttiđ tekstiilijd mädigávt.
Himno Nacional de Bolivia
Himno Nacional de Bolivia lii Bolivia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1852 rääjist. Lavluu lii nuottim Leopoldo Benedetto Vincenti, já ton saanijd lii čáállám José Ignacio de Sanjinés.
Aimarakielân
Taat lii aimarakielâlâš versio.
Ketšuakielân
Taat lii ketšuakielâlâš versio.
797
797 (DCCXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 790-lovo káávcád ihe.
Offida
Offida lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Offidast ääsih 4 794 olmožid. Ton vijdodâh lii 49,60 km², já alodâh 293 m. Offida naaburkieldah láá Acquaviva Picena, Appignano del Tronto, Castel di Lama, Castignano, Castorano, Cossignano, Monsampolo del Tronto, Ripatransone já Spinetoli.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Borgo Miriam, Ciafone, Lava, Rovecciano, San Barnaba, San Lazzaro, Santa Maria Goretti, San Venanzio já Tesino.
Sulva
Sulva lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui uásild Mustasaarin já uásild Vaasan ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Sulvast assii 2 498 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 156,9 km² (tuše eennâm). Sulva naaburkieldah lijjii Laihia, Maalahti, Mustasaari, Raippaluoto já Vaasa.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Ive 1973 Sulva kieldâ juohhui kyevti uásán, main nubbe lohtui Vaasan já nubbe Mustasaarin. Vaasan lohtum kuávlust assii 1 235 olmožid já Mustasaarin lohtum kuávlust 1 263 olmožid.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Sulva markkân (430 ässed) já Sundom (726 ässed). Ive 1960 Sulva markkânist assii 376 olmožid já Sundomist 850 olmožid.
Siijdah
Munsmo, Riimala (Rimal), Sulva markkân (Solf) já Sundom.
Täsiliegâsliih elleeh
Täsiliegâsliih elleeh láá elleeh, moi rummâšliegâsvuotâ piso siämmán pirrâs liegâsvuođâst huolâhánnáá. Täsiliegâslijn ellein láá sierânisten liške vyelni pyeidi teikâ liške alne soksâmeh. Toh vyerkkejeh amnâsmolsomreaktiost rahtum liegâsvuođâ, amas tot kárgáđ pirrâsân. Taat meerhâs tom, ete ellee rummâšliegâsvuotâ piso siämmán. Tuše njomâtteijeeh já lodeh láá täsiliegâsliih.
Täsiliegâslâšvuođâst láá ennuv hiäđuh, mut meiddei hááituh rievdeeliegâslvuotân verdiddijn. Stuárráámus hiätu sáttá leđe tot, ete täsiliegâslij ellei entsyym- já amnâsmolsomproseseh tuáimih uccâ liegâsvuotâkuávlust, mon siste toi toimâ lii pehtilub. Täsiliegâslâš ellee pasta ovdedum amnâsmolsom tiet killáđ sreevâid pyerebeht ko rievdeeliegâslâš ellee, já täsiliegâslii ellee ij hiđásmit kolmâ šoŋŋâ.
Sant'Arcangelo
Sant'Arcangelo lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Sant'Arcangelost ääsih 6 249 olmožid. Ton vijdodâh lii 89,10 km², já alodâh 388 m. Sant'Arcangelo naaburkieldah láá Aliano, Colobraro, Roccanova, Senise, Stigliano já Tursi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Sant'Arcangelo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Brancato.
Kuáddásuáti
thumb|205px|Kuáddásuáti [[Bolognast, Italiast ive 2008]] Kuáddásuáti lii sierâ, mii lii vuosâsajasávt uáivildum parnijd, mut mon pyehtih sierâdiđ meiddei nuorah já rävis ulmuuh. Kuáddásuáđist kuádáh kiävttojeh tuárupiergâsin kámppádâlmist nuubij vuástá.
Aalmugijkoskâsâš kuáddásuátipeivi viättoo jyehi ive cuáŋuimáánust. Tom lii keksim Urban Playground -lihâstâs, já tot viettui vuossâmuu tove ive 2008. Suomâst tábáhtus lii viettejum aainâs-uv Oulu, kost tot uárnejui niäljád keerdi ive 2014. Suomâst tábáhtus lii kuittâg lamaš uceslágán.
992
992 (CMXCII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 990-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|210px|Fujiwara no Michimasa
Trigonometrisâš funktio
Trigonometrisâš funktioh láá matematikist kulme funktioh. Trigonometrisâš funktioh miäruštâllojeh táválávt jiärdukulmásâš kuulmâčievâg sijđoi koskâvuođâin, mut almolávt toh miäruštâllojeh ohtâdâhriäggás sargum linjái kukkodâhhân. Moderneh miäruštâlmeh kovvejeh taid ráiđun teikâ tiätu differentiaalovtâlduvâi čuávdusin, kuás taid puáhtá vijđediđ nuuvt ete toh kyeskih sehe positiivlâš ete negatiivlâš lovvoid já joba komplekslovvoid.
Tááláá ääigi láá kiävtust kuttâ trigonometrisâš funktio:
Neelji majemuu funktio vuossâmužžân adelum ohtâvuođah láá oonnum meid tai funktioi miäruštâlmin, mut taid puáhtá miäruštâllâđ meid eresnáál.
Sekant já kosekant láá viehâ harvii kevttum, tondiet ko táválávt toi saajeest kiävttojeh sini já kosini jorgoáárvuh.
Trigonometrisâš funktioi tiätu rájášum jorgofunktioh láá arkusfunktioh.
Miäruštâllâm jiärdukulmásâš kuulmâčievâg vievâst
thumb|250px|[[Jiärdukulmásâš kuulmâčievâgist lii ain ohtâ 90° kulme (γ). Kulmeh α já β láá ain čuhâ kulmeh.]]
Mielâváldálâš jiärdukulmásâš kuulmâčievâg, mon nubbe čuhâ kulme lii α (0 < α < 90°), tuáimá:
mast a lii vuástásâš kaateet, b paldâsâš kaateet já h hypotenuusa.
Eres trigonometrisâš funktiod lii älkkeb rähtiđ miäruštâlmijd ovdebij miäruštâlmij vievâst. Kulme kosekant lii kulme sini jorgoárvu ađai hypotenuusa já vuástásâš kaateet kukkoduvâi koskâvuotâ. Kulme sekant lii kulme kosini jorgoárvu ađai hypotenuusa já paldâsâš kaateet kukkoduvâi koskâvuotâ. Kulme kotangent lii kulme tangent jorgoárvu ađai paldâsâš já vuástásâš kaateet kukkoduvâi koskâvuotâ.
Miäruštâllâm ohtâdâhriäggá vievâst
thumb|250px|Funktioi miäruštâllâm ohtâdâhriäggá vievâst. Trigonometrisâš funktioid puáhtá miäruštâllâđ meid ohtâdâhriäggá ađai orgiost leijee riegis, mon suonjâr lii ohtâ, vievâst. Taat miäruštâllâm lii täärhib, ko tot kuáská puoh kulmijd, ij tuše taid kulmijd, moh láá kooskâst 0 < α < 90°.
Jis sárgu koordinaatiston origost (0, 0) vyelgee linjá, mii jotá ohtâdâhriegis čyegis (x, y) rasta, te tääl sini já kosini miäruštâlmeh láá: mast \theta lii linjá já x-aksel koskâsâš kulme. Kulme lii positiivlâš vyestipiäiván já negatiivlâš mietipiäiván.
Ko riäggá ohtâdâh lii: tot čuávu tast, ete puoh kuulmijn \theta tuáimá: Taat ohtâdâh lii jiešalnees siämmáš ko Pythagoras ceelhâ, mut tuše trigonometrisâš funktioi vievâst oovdânpuohtum.
Sinist, kosinist já tangentist láá nollásajeh robdâttemeht.
Tangentfunktio lii meid pudâlâš funktio, mut ton paje lii \pi. Ton kovedeijee lii uáli ereslágán ko sini- já kosinifunktioin. Ko tangent miäruštâlloo, te tangent nollásajeh láá siämmááh ko sini nollásajeh já ton áárvu ij pyevti miäruštâllâđ kosinifunktio nollásooijijn.
Miäruštâllâm ráiđui vievâst
Taylor polynom vievâst puáhtá čäittiđ, ete čuávuvááh identiteeteh tuáimih puoh reallovvoid x.
Victoria Pedretti
Victoria Pedretti (š. 23. njuhčâmáánu 1995 Philadelphia, Pennsylvania) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kiäm tobdeh pyeremustáá Eleanor "Nell" Crain roolâst rááiđust The Haunting of Hill House (2018) já Danielle ”Dani” Clayton roolâst siämmáá rááiđu nube paajeest The Haunting of Bly Manor (2020) sehe Love Quinn roolâst rááiđust You (2019–). Sust lâi meid uccâ roolâ Quentin Tarantino elleekooveest Once Upon a Time in Hollywood (2019).
Eellim
Pedretti šoodâi Philadelphiast njuhčâmáánu 23. peeivi 1995. Nubálovihásâžžân Pedretti čaittâlškuođij Pennsbury High School čaitâlmijn, já tastoo varrij Pittsburghân, kost sun juuđij Carnegie Mellon School of Drama.
Karrieer
Pedretti kulostui, ko čaittâlij Netflix rááiđust The Haunting of Hill House ive 2018. Čuávuváá ive sun čaittâlij Quentin Tarantino elleekooveest Once Upon a Time in Hollywood, mast šoodâi miänástus.
777
777 (DCCLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 770-lovo káávcád ihe.
Johnny Cash Sings the Songs That Made Him Famous
Johnny Cash Sings the Songs That Made Him Famous teikkâ motomin Sings the Songs That Made Him Famous lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash nubbe album. Tom almostitij Sun Records skammâmáánu 13. peeivi 1958. Album pyevtittáin Sam Phillips já Jack Clement.
Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.
Spinete
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Spinete kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Piana.
Maud (Taažâ roonnig)
pienoiskuva|300px|right|Kunâgâs [[Haakon VII já roonnig Maud virgálâš kove ruvnájái maŋa ive 1906 Stiftsgårdenist Ruándimist]] Maud Charlotte Mary Victoria ađai Wales prinses Maud lâi Wales priinsâ Albert Edward (maŋeláá Ovtâstum kunâgâskode kunâgâs Edward VII) já Wales prinses Alexandra (maŋeláá Ovtâstum kunâgâskode roonnig Alexandra) nuorâmus nieidâ já viiđâd páárnáš.
Sust šoodâi Tanska prinses, ko sun já Tanska prinssâ Carl naajáin. Ko ive 1905 prinssâ Carlist šoodâi jiečânâs Taažâ kunâgâs, te Maudist šoodâi Taažâ roonnig. Maud lâi Taažâ vuossâmuš roonnig, kii ij lamaš meid jo-uv Tanska teikkâ Ruotâ roonnig, ive 1319 maŋa.
Eellim
vasen|pienoiskuva|[[Edward VII (Ovtâstum kunâgâskode kunâgâs)|Ovtâstum kunâgâskode kunâgâs Edward VII já roonnig Alexandra kulmâ nieidâ. Kooveest čižetpeln: prinses Louise Victoria Alexandra Dagmar (1867–1931), prinses Maud Charlotte Mary Victoria (1869–1938) já Wales prinses Victoria Alexandra Olga Mary (1865–1935) (Máálám: Sydney Prior Hall) ]]
Maud šoodâi skammâmáánu 26. peeivi 1869 Marlborough Housest, Lontoost, Eŋlandist. Sun lâi Wales priinsâ Albert Edward já Wales prinses Alexandra kuálmád nieidâ já viiđâd páárnáš. Marlborough Housest juovlâmáánust 24. peeivi 1869 Lontoo pispe John Jackson kaastij suu Maud Charlotte Mary Victorian.
Prinses Maud lâi valastâllâmlâš já aktiivlâš nieidâ. Sun lijkkui ennuv vandârdiđ, raccastiđ já vyeijiđ pyeráin. Sun kuččui "Harryn" eejis ustev, admiraal Henry Keppel mield, tastko Maud lâi uáli siämmáálágán.
Oovtâst enijnis, viljâdiskuin já obijdiskuin Maud mađhâšij el. Koskâmeerân já Taažân. Ton lasseen sij kolliistâllii távjá Tanskaast, kost Maud enni šoodâi já rávásmij. Ovdâmerkkân sij uásálistii jyehi ive suhâjuhlijd Fredensborg lanneest, Tanskaast. Täin maađhijn Maud uápásmij prinssâ Carlân, kii lâi Maud viljâpeeli já puáttee käälis.
Näimilitto já páárnáš
pienoiskuva|right|Prinses Maud já [[Tanska prinssâ Carl heejah Buckingham Palacest ive 1896. (Máálám: Laurits Tuxen) ]] Syeinimáánu 22. peeivi 1896 prinses Maud já Tanska prinssâ Carl naajáin Buckingham Palacest ubâ stuorrâ suuvâ oovdâst. Suoi varrijn heejâi maŋa Kööbenhamânân, tastko prinssâ Carl lâi Tanska kunâgâslij merâvuoimij upseer. Suoi aasáin iänááš Tanskaast ive 1905 räi.
Hejâskeŋkkân Maud eeči adelij sunnui Appleton House ton várás, ete parâkodde puávtáččij aassâđ tobbeen, ko suoi eelijn Eŋlandist. Maud eelij Appleton Housest aainâs-uv jyehi täälvi. Tobbeen sunnuu áinoo páárnáš, Tanska prinssâ Alexander Edward Christian Frederik, šoodâi syeinimáánu 2. peeivi 1903.
Aleksander II
thumb|Aleksander II Aleksander II lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1855–1881.
Maud (Taažâ roonnig)
Prinsesist roonnigin
Roovvâdmáánust kunâgâs Oscar II kuittâg luovâi Taažâst. Carl ij miettâm tuhhiittiđ tom ovdil ko aalmug uážui jienâstiđ tast, halijdij-uv Taažâ leđe täsiväldi teikkâ monarkia. Aalmugjienâstmist lâi čielgâs, ete Taažâ juáđháččij monarkian, ko 79 % jienâsteijein jienâstii návt. Tast maŋa prinssâ Carl mieđâi kunâgâssân, já te skammâmáánu 18. peeivi 1905 Stuorrâtigge valjij suu jiečânâs Taažâ kunâgâssân. Talle Carl já Alexander finnijn uđđâ noomâid já ubâ peerâ finnij uđđâ tittelijd: Carlist šoodâi kunâgâs Haakon VII, Maudist šoodâi roonnig Maud já Alexanderist šoodâi ruuvnâprinssâ Olav.
Aleksander II
Aleksander šoodâi cuáŋuimáánu 29. peeivi 1818 Moskovast. Suu vaanhimeh láin kiäisár Nikolai I já kiäisárroonnig Aleksandra Fjodorovna. Aleksander pajanij vááldán eejis jäämmim maŋa ive 1855 kuovâmáánust. Kiäisárin suu tergâdumos uđâsmittem lâi eennâmuárjivuođâ lopâttem ive 1861. Aleksander II lâi pivnohis haldâšeijee Suomâst. Suu väldipaajeest Suomâ jiešhaldâšem nanosmij, staatâpeeivih algii oppeet čokkâniđ, suomâkielâ uážui virgálâš sajattuv, aalmugškovlâlájádâs vuáđudui já Suomâ uážui jieijâs vaaluut, määrhi. Aleksander morhedui njuhčâmáánu 13. peeivi 1881 Piättârist.
Maud (Taažâ roonnig)
Varrim Taažân
Skammâmáánu 25. peeivi 1905 Dannebrog poođij Oslovuonân, kost lâi sahis omo já muotij. Tamppâ orosistij Oscarsborg laanan, kost kunâgâspeerâ sirdâšui loppâmääđhi várás taažâ taampân Heimdal. Sij pottii Christianian siämmáá peeivi. Christianiast-uv lijjii ennuv ulmuuh vyerdimist sii. Sii kunnen kaavpug kirhokiäluh čuoijii já kanuunah páččojii. Kaavpugân lijjii čokkânâm uáli ennuv taažah keččâđ uđđâ kunâgâs já roonnig. Ko suoi poođijn kunâgâslane luptâstâhân tiervâttâllâđ aalmug, te lane šiljo lâi aaibâs pokkâ ulmuin.
Ruvnájááh
pienoiskuva|left|Ruvnájááh uárnejuvvojii [[Nidaros tuámukirkko|Nidaros tuámukirhoost Ruándimist kesimáánu 22. peeivi 1906.]] Haakon VII já roonnig Maud ruvnájuin Nidaros tuámukirhoost Ruándimist kesimáánu 22. peeivi 1906. Tast maŋa iä Taažâst iäge Skandinaviast lah innig uárnejum ruvnájááh.
Taažâ roonnigin
pienoiskuva|Roonnig Maud čuoigâmist Christianiast pienoiskuva|Taažâ kunâgâs Haakon VII (1872–1957), ruuvnâprinssâ Olav (1903–1991) já roonnig Maud ive [[1914 postâkoortâst]] Veikkâ sun lâi tääl Taažâ roonnig, Eŋland lâi ain tehálâš saje Maudân, já sun eelij tobbeen távjá. Roonnig Maud kuittâg hárjánij jotelávt uđđâ päikkieennâmsis já kunâgâslijd kenigâsvuođâidis. Roonnighovi vuáđudui, já Maud alemus hovinisonin nomâttui Marie Magdalena Rustad. Vuossâmui iivij Taažâst kunâgâsperrust váldojii koveh, main sij nevttii nuuvt taažžân ko máhđulâš. Ovdâmerkkân sij lijjii kárvudâttâm ärbivuáválâš pihtâsáid teikkâ čuoigâmist. Veikkâ Maud mielâst ruuvnâprinssâ Olav koolgâi rávásmiđ tegu eres-uv taažah párnááh, roonnig ij kuássin máttáđ tárukielâ pyereest.
Siämmást sun kuittâg puovtij uási Eŋland Taažân. Ovdâmerkkân sun huksiittij eŋlandlâš muorâkaardijd sehe kunâgâsvillan ađai Kongsseterenân já kunâgâslij kesiaassâmpááikán Bygdøyst.
Kunâgâsperrust Maudist lâi noonâ saje, mut perruu ulguubeln sun lâi uáli ärgi. Sun lâi tuše váhá almolâšvuođâst 33 ive ääigi ko sun lâi Taažâ roonnig. Roonnig Maud vaiguttij tuáváást ennuv aššijd nuuvt ko išeruttârááju vuáđđudmân (, maŋeláá Dronning Mauds hjelpefond) ive 1914. Ton tárguttâssân lâi išediđ taid, kiäh iä piergim maailmsuáđi tiet. Sun tuárjui maaŋgâid pyeretovâlâšvuođâornijduvâid, eromâšávt taid, moh porgii párnái já ellei pyerrin. Roonnig Maud meid tuárjui muusik já taiđuu.
Acquaviva Picena
Acquaviva Picena lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Acquaviva Picenast ääsih 3 698 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,06 km², já alodâh 359 m. Acquaviva Picena naaburkieldah láá Grottammare, Monsampolo del Tronto, Monteprandone, Offida, Ripatransone já San Benedetto del Tronto.
Maud (Taažâ roonnig)
Jäämmim
Skammâmáánu 24. peeivi 1938 roonnig kisto vuolgâttui Taažân brittilâš tuárutamppáin HMS Royal Oak. Havdajááh nuhhii Akershus laanan já roonnig sarkofag läjidui Margaretasalin tassaažân ko fastâ mausoleum lâi vaalmâš. Nube maailmsuáđi ääigi sarkofag lâi syele Gamle Aker -kirhoost. Ive 1948 sarkofag sirdui Akershus lane kunâgâslâš mausoleumân.
Acquaviva Picena
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
952
952 (CMLII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 950-lovo kuálmád ihe.
972
972 (CMLXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 970-lovo kuálmád ihe.
Saksakielâ
upright=1.9|thumb|right|Saksakielâ sárnumkuávluh maailmist upright=1.9|thumb|right|Saksakielâ sárnumkuávluh Euroopist {{Legend|#FFCC00|Virgálâš kielâ já kuávlu váldukielâ}} {{Legend|#D98575|Virgálâš kielâ, mut ij kuávlu váldukielâ}} {{Legend|#7373D9|Virgálâš ucceeblovokielâ}} {{Legend|#30EFE3|Ucceeblovokielâ, mut ij virgálâš sajattâh}} Saksakielâ (Deutsch teikâ die deutsche Sprache) lii viestârgermaanlâš kielâ, mon sárnuh suulân 100 miljovn olmožid pirrâ maailm.
Saksakielâ sajattâh
Saksakielâ lii virgálâš kielâ ubâ Saksaast, Nuorttâriijkâst já Liechtensteinist. Tot lii meid ohtâ virgálâš kielâin Belgiast, Luxemburgist, Sveeicist já Bolzano provinsist Italiast. Tai lasseen saksakielâ lâi Namibia virgálâš kielâ iivij 1884–1919 já iivij 1984–1990.
Saksakielâ pustaveh
Puustav ẞ kiävttoo Saksaast já Nuorttâriijkâst, mut tot ij kevttuu Sveeicist. Ton saajeest sveicciliih kevttih "ss" ađai kyehti "s".
Jienâduvah
thumb|420px|Saksakielâ vokaleh Uánihis vokaleh
Konsonanteh
Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar
Syeinimáánu 23. peeivi 2002 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá kyehti uđđâ pitá já kulmâ uđđâ pittáversio lase ađai ohtsis vittâ pitá lase.
Ive 1924 kesiolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1924 kesiolympialijn lijjii fáárust 3 089 valastâlled (2 954 almajid já 135 nisonid) 44 enâmist, kiäh kištottâllii 126 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 3 088 valastâlled 44 enâmist, kiäh kištottâllii 126 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 99 mitalid: 45 kollemitalid, 27 silbâmitalid já 27 pronssimitalid.
Grumento Nova
Grumento Nova lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Grumento Novast ääsih 1 585 olmožid. Ton vijdodâh lii 66,65 km², já alodâh 771 m. Grumento Nova naaburkieldah láá Marsicovetere, Moliterno, Montemurro, Montesano sulla Marcellana, Sarconi, Spinoso, Tramutola já Viggiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Grumento Nova kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Bacino Pertusillo.
767
767 (DCCLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 760-lovo káávcád ihe.
Monteprandone
Monteprandone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monteprandonest ääsih 12 810 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,38 km², já alodâh 266 m. Monteprandone naaburkieldah láá Acquaviva Picena, Colonnella, Controguerra, Martinsicuro, Monsampolo del Tronto já San Benedetto del Tronto.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monteprandone kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Centobuchi.
Guatemala (kaavpug)
thumb|right|Guatemala kaavpug thumb|right|Guatemala kaavpug káártást
932
Kalender
thumb|212px|Fujiwara no Sadakata
Guatemala (kaavpug)
Guatemala ( virgálávt, páiháliih kočodeh tom meid Guatemala, Guate teikkâ La Capital) lii Guatemala uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii meid siämmáánommâsâš departement uáivikaavpug.
Historjá
Kaavpug vuáđudui uđđâivemáánu 2. peeivi 1776.
757
757 (DCCLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 750-lovo káávcád ihe.
Hymns by Johnny Cash
Hymns by Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash viiđâd studioalbum já vuossâmuš gospelalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánust 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law.
Ive 2002 Columbia almostitij album uđđâsist.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1901–2000
thumb|San Marino vaakun Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1901–2000.
Listo 3DO-speelâin
thumb|3DO Taat lii listo 3DO Interactive Multiplayer -speelâin.
984
984 (CMLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 980-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|212px|Shi Shouxin
Germaanlâš kielah
right|upright=1.25|thumb|Germaanlâš kielah Euroopist: Viestârgermaanlâš kielah - Tavemerâgermaanlâš kielah {{Legend|#ADFF2F|[[vyelisaksakielâ}} {{Legend|#ffa500|eŋgâlâskielâ}} {{Legend|#E2BD00|friisikielâ}} {{Legend|#FFF435|hollandkielâ}} {{Legend|#D2691E|skottikielâ}} - Nannaamgermaanlâš kielah {{Legend|#008000|saksakielâ}} Tavegermaanlâš ađai skandinaavisâš kielah - Nuorttâskandinaavisâš kielah {{Legend|#003f7f|ruotâkielâ}} {{Legend|#0000FF|tanskakielâ}} {{Legend|#007ffe|tárukielâ}} - Viestârskandinaavisâš kielah {{Legend|#00FFFF|islandkielâ}} {{Legend|#00CED1|färkielâ}} ]] Germaanlâš kielah láá kielah, moh kuleh indoeurooplij kielâi kielâjuávkun. Stuárráámuuh kielah láá eŋgâlâskielâ (suulân 380 miljovn olmožid ennikiellân), saksakielâ (suulân 100 miljovn olmožid ennikiellân) já hollandkielâ (suulân 22 miljovn olmožid ennikiellân).
Kielâi vyelijuávhuh
Germaanlâš kielah juáhhojeh kuulmâ vyelijuávkun:
Listo Espanja eennâmkuudijn ässeelovo mield
thumb|500px|Espanja eennâmkodeh Taat lii listo Espanja eennâmkuudijn ässeelovo mield.
912
912 (CMXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 910-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|Leo VI
Öja
Öja lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kaarlela kieldân ive 1969 aalgâst. Ive 1968 loopâst Öja assii 711 olmožid, já ton vijdodâh lâi 50,0 km² (tuše eennâm, sisčääci já merâčääci iä fáárust). Kaarlela naaburkieldah lijjii Kaarlela, Kokkola, Kruunupyy já Luoto.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive 1969, já Kaarlela kieldâ lohtui Kokkolan ive 1977.
Máttaráhku askái
Máttaráhku askái ađai Máttaráhku askái — In Our Foremothers' Arms lii tavesämmilâš lávloo já jyeigee Ulla Pirttijärvi album. Album almostui uđđâivemáánu 4. peeivi 2002.
Öja
Kieldâlahtemeh
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun. Tastko Lohtaja, Kaarlela já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Čuákkipääihih
Ive 1960 Öja kieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Knifsund (310 ässed) já Norra Långö* (225 ässed).
747
747 (DCCXLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 740-lovo káávcád ihe.
Öja
Siijdah
Bodö, Finholm, Hagafolk, Knivsund, Krokvik, Långö, Mjosund, Tallbacka, Tankar já Tjäru.
Kaarlela
Kaarlela lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 1977 aalgâst. Ive 1976 loopâst Kaarlelast assii 11 136 olmožid, já ton vijdodâh lâi 334,5 km² (tuše eennâm, sisčääci já merâčääci iä fáárust). Kaarlela naaburkieldah lijjii Kokkola, Kälviä, Luoto já Kruunupyy.
Nommâ
Ive 1927 räi kieldâ nommâ lâi Kokkola táálunkieldâ ( já ).
Kieldâlahtemeh
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive 1969, já Kaarlela kieldâ lohtui Kokkolan ive 1977.
Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun. Tastko Lohtaja, Kaarlela já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Ciälhástâh
Ciälhástuvvâst láá säänih, moh láá čonnâšâm nubijdis čovgâsubbooht ko celkkuu eres säänih. Ciälhástuv saanijd ij pyevti sirdâččiđ celkkuu siste peic jis ciälhástuv eres säänih-uv sirdojeh fáárust.
Ovdâsääni já miäruseh
Ciälhástuvvâst ohtâ sääni lii ovdâsääni já ovdâsäänist pyehtih leđe miäruseh. Ovdâsääni lii ciälhástuv kuávdáš sääni: ovdâsääni puáhtá ovdâstiđ celkkuu ohtuu-uv, mut miäruseh iä.
Ciälhástuv miäruseh pyehtih leđe nubijdiskuin paldâlâs koskâvuođâst – tienuuvt kuábáš-uv lii čonnâšum ovdâsáánán mut iä nubijdis.
Miäruseh pyehtih leđe meid vuáládistum koskâvuođâst; tánávt ciälhástuv siste láá ohtâ teikkâ eenâb vuáládistum ciälhástuvah.
Tondiet ko celkkust táálu lii jieš ovdâsääni ciälhástuvvâst [taan táálu], tom ij pyevti kyeđđiđ meddâl, peic jis siämmást ubâ ciälhástâh [taan táálu] kuáđđoo meddâl.
Substantivciälhástâh
- adjektiv + substantiv [puáris ákku], [táválâš peivi] - pronomin + substantiv [taat laasâ], [motomeh kirjeh] - genetivrááhtus [ulmuu eellim], [eeji kappeer] - substantiv + substantiv [president Halonen] - lohosääni + substantiv [ohtâ kaamuv], [oovtah saveheh], [kyevti kiirján]
Lohosäniciälhástâh
- lohosääni + substantiv [kyehti kammuu], [čiččâm kirjed]
Rááhtus [lohosääni + substantiv] lii motomin substantivciälhástâh, motomin lohosäniciälhástâh tađe mield, mii lohosaanijd tot lii já mon saajeest ciälhástâh lii.
Adjektivciälhástâh
- adverb + adjektiv [uáli muččâd], [viehâ paarooh]
Pronominciälhástâh
- interrogativpronomin + substantiv [mii peeivijd], [kiäh kaandâid]
Pre- tâi postpositiociälhástâh
- prepositio + substantiv [ovdil eehid], [miätá lättee] - substantiv + postpositio [oho keččin], [stoovli tyehin]
Verbâciälhástâh
- verbâ + substantiv [puurrâđ leeibi], [lijkkoo kuálán] - verbâ + adverb [káččá korrâsávt] - verbâ + verbâ [ááigum luuhâđ]
Táválávt ubâ ceelhâ lii ráhtášum fiinitveerbâ pirrâ, já tienuuvt eres celkkuujesâneh láá táválávt veerbâ miäruseh. Nuuvtpa verbâciälhástuv uásih pyehtih lihâdiđ viehâ rijjâ celkkuu siste.
Björköby
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân.
Ässeeloho
Björköby ässeeh láá fáárust Raippaluoto lovoin ive 1940 räi, veik kieldâ iäruttui Raippaluotost jo ive 1932.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Björköbyst lâi ohtâ čuákkipäikki: Björköby markkân (503 ässed ive 1960 já 401 ässed ive 1970).
Siijdah
Björköby kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Björköby markkân.
Ceratophaga
Ceratophaga lii piäivááloddái suuhâ, mii kulá Tineidae-hiäimu Tineinae-vyelihiäimun.
Raavâd
Ceratophaga-suuhân kullee šlaajah kevttih ravâdin tuše putes keratiin ađai čuárviamnâs, maid toh jursseh jamâ njomâtteijei čoorvijn já mäddiláá meiddei kolbâcuobbui koolbâin.
Šlaajah
Ceratophaga-suuhân kuleh čuávuvááh šlaajah:
737
737 (DCCXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 730-lovo káávcád ihe.
Johnny Cash
Cash lâi ohtâ countrymuusik merhâšittee musikkárijn. Sun kulostui meid baariitonjienâstis. Cash stijlâ lii kočodum country, folk já rock 'n' roll ovtâstâhhân. Karrieeris ääigi Cash almostitij paijeel 100 hittisingled, já suu albumeh láá vuobdum paijeel 90 miljovn pittád. Suu lii nomâttum Country Music Hall of Famen, Rock and Roll Hall of Famen sehe Songwriters Hall of Famen.
964
964 (CMLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 960-lovo viiđâd ihe.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin ive 2001 rääjist
thumb|San Marino vaakun Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin ive 2001 rääjist.
727
727 (DCCXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 720-lovo káávcád ihe.
944
944 (CMXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 940-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Fujiwara no Sukemasa
San Martino d'Agri
San Martino d'Agri lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Martino d'Agrist ääsih 688 olmožid. Ton vijdodâh lii 50,39 km², já alodâh 666 m. San Martino d'Agri naaburkieldah láá Armento, Gallicchio, Montemurro, San Chirico Raparo já Spinoso.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen San Martino d'Agri kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Pietro.
Eräjärvi
Eräjärvi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Orivesin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Eräjärvist assii 1 404 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 105,7 km² (tuše eennâm). Eräjärvi naaburkieldah lijjii Orivesi, Kuhmalahti, Längelmäki já Sahalahti.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Eräjärvi lohtui Orivesin.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Eräjärvist lâi ohtâ čuákkipäikki: Eräjärvi markkân (244 ässed ive 1960 já 229 ässed ive 1970).
Siijdah
Eräpyhä, Eräjärvi markkân, Hietalahti, Hirtolahti, Järvenpää, Kallio, Kauppila, Koivumäki, Koppala, Kortelahti, Kotiniemi, Kuivanen, Leväslahti, Peltomaa, Perhontausta, Rantala, Rekola, Retuta, Rönni, Sinijärvenkulma, Tiensivu, Uiherla, Vedentausta, Vetterkulla já Vihasjärvi.
924
Kalender
thumb|212px|Fujiwara no Koretada
Bilten
Bilten lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Ive 2010 Biltenist assii 2 001 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,86 km², já alodâh 446 m.
Landsgemeinde (Glarus)
thumb|Landsgemeinde ive [[2006 Glarusist]] thumb|Jienâstem jienâstemlipuiguin thumb|Landsgemeinde ive [[2014 Glarusist]] Glarus Landsgemeinde lii aalmugjienâstem, mii lii uárnejum ive 1387 rääjist Glarus kantonist, Sveeicist. Tot lii maailmist já Sveeicist-uv áinoošlajâsâš njuolgâ demokratia tábáhtus.
Bilten
Historjá
Bilten kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
Landsgemeinde (Glarus)
Jienâstem
Vyesimáánu vuossâmuu pasepeeivi kanton puoh jieŋâvuoigâdvuođâliih čokkâneh Glarus kaavpug uáivitorin huksejum rieggei. Rieggee siisâ peesih tuše jieŋâvuoigâdvuođâliih. Sist puohâin lii ivnááš jienâstemlippu. Kaskoo rieggee lii sárnumaladâs, já ulmuuh čuážžuh rieggee roobdâin. Láá meid muáddi peeŋkâ, mut toh láá uáivildum tuše puoh puárásumos ulmuid. Landsgemeindest lii muuneeld meridum ohjelm, mut kii peri uážžu puáttiđ sárnuđ mon peri ääšist. Ulmuuh peesih jienâstiđ jyehi ääšist ton áášán kyeskee sahâvuárui maŋa. Ääši peeleest leijee ulmuuh pajedeh jienâstemliipu kieđâstis. Ääši vuástá leijee ulmuuh vuod iä paijeed kieđâs. Ohtâ muuneeld väljejum olmooš – nuuvt kočodum "Landsammann" – árvuštâl tom, láá-uv eenâb ulmuuh ääši peeleest vâi vuástá. Nubij sanijguin jienah iä rekinistuu tárkká, peic loppâpuáđus lii árvu. Sahâvuáruh já jienâstmeh pyehtih pišteđ maŋgâ tiijme.
Peeivi loopâst ulmuuh láá vaibâm, mut siämmást sij láá čiävlááh puáris demokraatlii ärbivyevistis já halijdeh väldid uási tábáhtusân. Ulmuuh savâstâleh mielâstis puáttee jienâstmijn kähvipeevdi piällást já pargosoojijn. Tuáimee demokratian kulá meid ton tuhhiittem, ete jieijâs uáivild ij ain vyeiti.
Koronapandemia
Ive 2020 Landsgemeinde iä ornim koronaepidemia keežild, já ive 2021 Landsgemeinde uárnejui esken čohčâmáánust. Čohčâmáánu 2021 äššilistoost lijjii el.: "1 622 500 fraangi arvetunnel Braunwaldân?" já "Lase toorjâ párnái muusiklii škovliimân?".
Markkâneh
Landsgemeinde-peeivi Glarus kaavpugist uárnejuvvojeh meid markkâneh. Tobbeen vyebdih puohlágánijd tävirijd já purrâmušâid. Ärbivuáválávt jienâstempeeivi ulmuuh poreh kälbipiärgumaarfijd, pottááknjuvdos já luumuid. Puáhtá meid smakkiđ maailm puárásumos vuástá: Schabziger.
Now, There Was a Song!
Pitáh
Albumist láá eres countrylávloi lavluuh tegu Hank Williams laavlâ I'm So Lonesome I Could Cry já George Jones lavluuh Just One More já Seasons of My Heart. Toi lasseen countrylávlooh Kenny Rogers sannij lavluu I Feel Better All Over já Ernest Tubbs I Will Miss You When You Go.
Kuusjoki
Kuusjoki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kuusjokist assii 1 724 olmožid, já ton vijdodâh lâi 122,73 km², mast 0,19 km² lâi čääci. Kuusjoki naaburkieldah lijjii Pertteli, Koski, Halikko, Salo (ive 1967 räi Uskela), Kiikala, Somero já Marttila.
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah
Hämäläinen, Impola, Kanunki, Kurkela, Kuttila, Kuusjoenperä, Pappilankylä, Raatala já Tiskarla.
Listo MS-DOS-speelâin
thumb Taat lii listo MS-DOS-speelâin.
0–9
3-Demon -- 4D Sports Boxing -- 4D Sports Driving
B
Balance of Power -- Batman Forever: The Arcade Game -- Batman: The Caped Crusader -- Battle Arena Toshinden -- Battle Chess -- Battle Isle -- Battle Isle 2 -- The Beast Within: A Gabriel Knight Mystery -- Beneath a Steel Sky -- Betrayal at Krondor -- Beyond Castle Wolfenstein -- Beyond Zork -- Bio Menace -- Blake Stone: Aliens of Gold -- Blake Stone: Planet Strike -- BlockBuster -- Blood -- Brix -- Broken Sword: The Shadow of the Templars -- Bubble Bobble -- Bubble Ghost
C
Caesar -- Caesar II -- Cannon Fodder -- Capitalism -- Captain Comic -- Carmageddon -- Castles -- Castlevania -- Castles II: Siege and Conquest -- Catacomb -- Caves of Thor -- The Chaos Engine -- Chaos Strikes Back -- Chessmaster -- Chip’s Challenge -- Civilization -- Colonization -- Command & Conquer -- Command & Conquer: Red Alert -- Commander Keen – Invasion of the Vorticons -- Commander Keen – Goodbye, Galaxy! -- Commander Keen – Aliens Ate My Babysitter! -- Conquest of the New World -- Constructor -- Cool Spot -- Covert Action -- Crime Fighter -- Crusader: No Regret -- Crusader: No Remorse -- Crystals of Arborea -- Cyberdogs -- Cybersphere
D
Dangerous Dave -- Dark Ages -- Dark Forces -- Darklands -- Day of the Tentacle -- Death Rally -- Descent -- Descent II -- Deus -- The Dig -- Doom -- Doom II: Hell on Earth -- Donald Duck's Playground -- Dragonsphere -- Duck Tales: The Quest for Gold -- Duke Nukem -- Duke Nukem II -- Duke Nukem 3D -- Dune -- Dune II -- Dungeon Keeper -- Dungeon Master -- Dungeon Master II: The Legend of Skullkeep