cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pohja
Pohja lii oovdiš kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Raasepori kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Pohjast assii 4 936 olmožid, já ton vijdodâh lâi 266,13 km², mast 41,47 km² lâi čääci. Pohja naaburkieldah lijjii Karjaa, Karjalohja, Kisko já Tammisaari.
Kieldâlahtemeh
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977.
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Pohja lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 59 % ton ässein sarnuu suomâkielâ já 37 % sarnuu ruotâkielâ ive 2008 (4 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Raasepori kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 64,3 % sarnuu ruotâkielâ, 30,8 % sarnuu suomâkielâ, já 4,9 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah
Andkärr, Ansku (Antskog), Baggby, Björsby, Bockboda, Bollsta (Bollstad), Borgby, Brunkom, Brödtorp, Böle, Dalkarby, Degernäs, Djekenkulla, Ekerö, Elimo, Fiskari (Fiskars), Gammelby, Gennäs, Grabbskog, Grännäs, Gumnäs, Hindraböle, Hällskulla, Jernvik, Kiila (Kila), Klinkbacka, Koppskog, Kuovila (Skogböle), Kvarnby, Kyrkbacka, Lillfors, Mörby, Näsby, Pappila (Prästgården), Persböle, Pinjainen (Billnäs), Pohjankuru (Skuru), Ramskulla, Sidsbacka, Sjösäng, Skarpkulla, Skogäng, Skrittskog, Slicko, Sonabacka, Spakanäs, Starrböle, Sunnanvik, Svedjeby, Sällvik, Tomasböle, Torby, Trädbollstad, Uusikartano (Nygård), Vesterby, Joensuu (Åminne) já Åminnefors.
Maadâ-Amerik staatah
• 25px|border Argentiina
• 25px|border Bolivia
• 25px|border Brasilia
• 25px|border Chile
• 25px|border Ecuador
• 25px|border Guyana
• 25px|border Kolumbia
• 25px|border Paraguay
Etno-Espa
thumb|[[Ulda (kooveest čižetpeln uálgispel Pessi Jouste, Elias Nieminen já Ulla Pirttijärvi) lyeve alne ive 2022 Etno-Espast Helsigist]] Etno-Espa lii muusikfestivaal, mon uáiviteeman lii aalmugmuusik. Ive 2006 vuáđudum festivaal uárnejuvvoo tääl Helsigist jyehi ive porgemáánu aalgâst. Festivaal uárnee siämmáánommâsâš servi.
Maadâ-Amerik staatah
• 25px|border Peru
• 25px|border Suriname
• 25px|border Uruguay
• 25px|border Venezuela
Maadâ-Carolina
Maadâ-Carolina lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Columbia.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Uđđâivemáánu 1.
Uđđâivemáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 1. peivi. Tot kočoduvvoo uđđâvuođpeivin. Ive loopân láá 364 peivid (kárgámive 365 peivid).
Nommâpeeivih
Anarâš já syemmilâš kalender mield kiästen ij lah virgálâš nommâpeivi uđđâivemáánu 1. peeivi.
Tábáhtusah
Uđđâivepeivi/Uđđâvuođpeivi
1305
1305 (MCCCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1300-ihelove kuuđâd ihe.
Zimbabwe
Zimbabwe lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Harare.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ylivieska
Ylivieska lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Ylivieskast ääsih 15 318 olmožid, já ton vijdodâh lii 573,42 km², mast 4,53 km² lii čääci. Ylivieska naaburkieldah láá Alavieska, Haapavesi, Kalajoki, Nivala, Oulainen, Merijärvi já Sievi.
Historjá
Ylivieska vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1971. Ko Säämisuáti puállái ive 1944, te puoh Suomâ sämmiliih karttii vyelgiđ evakkon Ylivieska já Alavieska kuávloid.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Bulgaria
Bulgaria lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Sofia.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Pavdjävri
Pavdjävri (, já ) lii Paččvei čácádâhân kullee jävri Tave-Anarist Ijjäävri nuortâs. Jäävri vijđodâh lii 24,2 km², já čäcirääji kukkodâh lii 206,04 km. Čäsuáivi alodâh lii 209,3 m.
Pavdjävri luáštá Čivtjuuvâ mield Aanaarjáávrán.
Novo Mesto (kaavpugkieldâ)
Novo Mesto kaavpugkieldâ, meid Novo Mesto kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Novo Mesto. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Gregor Macedoni.
Historjá
Novo Mesto kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Siijdah
296px|thumb|right|Kaavpugkieldâ siijdah Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2021 Novo Mesto kaavpugkieldâst assii 37 430 olmožid.
Käldee: Wikidata
Nevada
Nevada lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Carson City. Stuárráámus kaavpug lii Las Vegas. Nevada uásistaatâst ääsih ohtsis 3 139 658 olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Porgemáánu 23.
thumb|right|Ovtâstumstaatâlâš [[kooripállu|kooripálluspellee Kobe Bryant ive 2014]] Porgemáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 235. peivi (kárgámive 236. peivi). Ive loopân láá 130 peivid.
Tallinna
Tallinna lii Eestieennâm stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tallinnast ääsih 437 619 olmožid. Ton vijdodâh lii 159,4 km², já alodâh 9 m.
Historjá
Tallinnast šoodâi kaavpug ive 1248.
Kuávlujuáhu
Tallinna lii juohhum käävci kaavpuguásán. thumb|left|290 px|Tallinna kaavpuguásih
Puumala
Puumala lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Puumalast ääsih 2 132 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 237,75 km², mast 443,57 km² lii čääci. Puumala naaburkieldah láá Juva, Mikkeli, Ruokolahti, Savitaipale, Sulkava já Taipalsaari.
Historjá
Puumala vuáđudui ive 1868.
Siijdah
Hamula, Harmaala, Himahuuha, Huhtimaa, Hurissalo, Huuhkaala, Hämälänmäki, Ihalainen, Junninmäki, Jukarainen, Kaipaala, Kauppila, Keriniemi, Kietävälä, Kukonharju, Kiljula, Kitula, Kokkola, Kontila, Kyllölä, Lampila, Launiala,Lieviskä, Liimattala, Lintusalo, Luukkola, Maunola, Miettula, Muuramäki, Niinimäki, Niinisaari, Ollila (Otasalo), Oritsalo, Pellilä, Petäjäniemi, Pirttimäki, Piskola, Pitkälahti, Puumala markkân, Repola, Rokansalo, Ruokotaipale, Ryhälä, Sepänkylä, Sipilänsaari, Sopala, Sorjola, Torsantaka, Valtola, Vehkaranta já Vesiniemi.
Taažâ
Ive 1991 rääjist Taažâ kunâgâs já staatâhovdâ lii lamaš Harald V, já Taažâ roonnig lii lamaš Sonja. Ive 2021 Taažâ pargeipiäláduv politikkár Jonas Gahr Størest šoodâi Taažâ haldâttâhjođetteijee ađai Taažâ uáiviminister.
Haldâttâh já politiik
thumb|left|Taažâ uđđâ läänih ive 2020 rääjist Taažâ lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Tot lii ohtâsâšstaatâ, mast láá kyehti haaldâtlâš tääsi staatâ vuoluubeln: läänih já kieldah. Ton staatâhovdâ lii Taažâ monarkkâ, kii lii tääl kunâgâs Harald V.
Kuávlulâš jyehim
Läänih láá Taažâ alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Läänih juáhhojeh kieldáid. Motomijn kieldâin láá kaavpugvuoigâdvuođah.
Ive 2020 Taažâst lijjii 356 kieldâd.
Táálááh läänih
Ovdil uđđâivemáánu 1. peeivi 2020 Taažâst lijjii 19 läännid, mut tääl Taažâ juáhhoo 11 läänin.
Ive 2024 rääjist
Kesimáánu 14. peeivi 2022 Taažâ Stuorrâtigge meridij, ete uđđâivemáánu 1. peeivi 2024 rääjist Taažâ juáhhoo 15 läänin.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kielah
Tárukielâ lii virgálâš kielâ Taažâst. Virgáliih ucceeblovokielah láá orjâlâškielâ, juulevsämikielâ já maadâsämikielâ. Sämikielâ lii virgálâš kielâ čuávuvâin kieldâin: Kuovdâkiäinu, Kárášjuuhâ, Kaivuonâ, Lavangen, Uunjargâ, Porsaŋg, Tiänu, Tivtâsvuonâ já Snåsa. Porsaŋgist meiddei kveenikielâ lii virgálâš kielâ.
Glarus Süd
Glarus Süd lii kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Glarus Südist ääsih 9 634 olmožid. Ton vijdodâh lii 430,03 km², já alodâh 521 m.
Historjá
Glarus Süd kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2011, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân.
Kieldân kuleh meiddei Diesbach já Hätzingen siijdah, moh lahtojii Luchsingenân uđđâivemáánu 1. peeivi 2004, sehe Leuggelbach já Nidfurn siijdah, moh lahtojii Haslenân syeinimáánu 1. peeivi 2006.
1295
1295 (MCCXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1290-lovo kuuđâd ihe.
Maadâ-Dakota
Maadâ-Dakota lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Pierre.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Talsi
Talsi lii kaavpug Latviast. Talsist ääsih 8 973 olmožid, já ton vijdodâh lii 7,83 km².
Historjá
Talsist šoodâi kaavpug ive 1917.
Neptunus
250px|thumb|right|Neptunus Neptunus lii plaaneet. Tot lii piäiváškode káávcád já olgomus plaaneet. Tot lii niäljádin stuárráámus planetijn čođâmittoos tááhust. Neptunus lii váhá stuárráábiššááš ko ton jyemehâšplaaneet Uranus. Neptunus jorá Piäiváá pirrâ ohtii 164,8 ivveest. Nommâ lii adelum roomalii merâimmeel mield. Neptunus täsnitieđâlâš symbol lii 16px|♆.
Neptunus lii áinoo plaaneet piäiváškoddeest, mii kavnui matematiiklâš rekinistmáin ige aiccâmáin. Ranskalâš täsnitiettee Alexist Bouvard ooinij, et Uranus juurâi komálávt. Talle jurdâččui, et ferttee leđe mottoom kavnâhánnáá plaaneet, mii vaaigut Uranus liihâdmân. Kavnâhánnáá plaaneet saje uccui matematiiklávt, já tot huámášui meid teleskoppáin. Maŋeláá meiddei ton stuárráb máánu, Triton, kavnui.
Neptunus máánuh
Neptunusist láá ucemustáá neljinubáloh máánnud:
Čohčâmáánu 15.
Čohčâmáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 258. peivi (kárgámive 259. peivi). Ive loopân láá 107 peivid.
Roger Ludvigsen
Roger Ludvigsen (š. syeinimáánu 28. peeivi 1965 Alta, Taažâ) lii sämmilâš kitarist, časkemčuojânâsâi čuojâtteijee já šuoŋârähtee.
Palhâšumeh já tubdâstâsah
Ive 1997 Ludvigsen vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen. Ive 2002 sun finnij Edvard-palhâšume muusikstis, mon sun lâi ráhtám Beaivvás Sámi Teáhter čaitâlmân Ayra Leena.
Jeremy Hansen
pienoiskuva|Jeremy Hansen ive 2009 pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh [[Christina Hammock Koch, Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]] Jeremy Roger Hansen (š. uđđâivemáánu 27. peeivi 1976 London, Ontario, Kanada) lii kanadalâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Victor J. Gloveráin já Reid Wisemanáin.
Eellim
Jeremy Hansen lii šoddâm Londonist, Kanadast, mut sun viettij pärnivuođâs eennâmtáálust Ailsa Craig aldasijn. Tastmaŋa sun varrij Ingersollân, kost sun juuđij Ingersoll District Collegiate Institute -nommâsii luvâttuv.
Jeremy Hansen lii naaijâm, já sust láá kulmâ párnáá.
Karrieer
Jeremy Hansen lii komovuotâsyergi luándutiettuu kandidaat já fyysiik maister. Sun lii tutkâm satelliitčuávvum vijđeskovesatelliitijgijn. Sun lii meid škovlim NASA astronautluoka. Sust lii taištâlemkirdee škovliittâs. Sun lii uásálistám kuovđâšmohjelmân já viättám eennâm vyelni kuttâ peeivi. Ton lasseen sun lii uásálistám merâtutkâmohjelmân, mii valmâštâl astronautijd komovuotâmáátkán.
Tubdâstâsah
10521 Jeremyhansen -nommâsâš asteroid lii finnim noomâs Jeremy Hansen mield.
Karjaa
Karjaa lii oovdiš kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Raasepori kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Karjaast assii 9 155 olmožid, já ton vijdodâh lâi 214,76 km², mast 17,94 km² lâi čääci. Karjaa naaburkieldah lijjii Inkoo, Karjalohja, Lohja, Pohja já Tammisaari.
Historjá
Karjaa kieldâ vuáđudui ive 1930, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Raasepori já [[Hanko kieldâlahtemeh]] Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Ive 2009 aalgâst Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân já šoodâi Raasepori kaavpug.
Karjaa lâi kyevtkielâlâš kaavpug: 59 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 38 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (3 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Raasepori kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 64,3 % sarnuu ruotâkielâ, 30,8 % sarnuu suomâkielâ, já 4,9 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah
Backby, Backgränd, Bengtsmora, Björnbollstad, Bondby, Brasby, Bredvik, Brynikbacka, Bålaby, Båtsmora, Bällarby, Bällby Bäljars, Degerby, Domargård, Dönsby, Finnbacka, Finnby, Grabbacka, Gösbacka, Heimos, Hållsnäs, Högben, Ingvallsby, Joddböle, Jällsby, Kansbacka, Karjaan asema (Karis station), Karjaan keskusta (Karis centrum), Kasabacka, Kasaby, Kaunislahti (Grundsjö), Kiila (Kila), Kleven, Knapsby, Konungsböle, Kroggård, Kudiby, Kurby, Kvarvbacka, Leppi (Läpp), Lågbacka, Lövkulla, Mangård, Meltola (Mjölbolsta), Mjölnarby, Mustio (Svartå), Nyby, Osmundsböle, Pappila (Prästgården), Päsarby, Reiböle, Romsarby, Sannäs, Sepänkylä (Smedsby), Snällböle, Starkom, Sutarkulla, Svarvarböle, Svedja, Tallmo, Torsböle, Visanbacka, Västanby já Österby.
Riika
Riika lii Latvia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Riikast ääsih 627 810 olmožid. Ton vijdodâh lii 307,17 km², já alodâh 6 m.
Historjá
Riika vuáđudui ive 1201, já tast šoodâi kaavpug ive 1225.
Kuávlujuáhu
thumb|left|Riika kuávlujuáhu
Ustevvuotâkaavpugeh
Riika ustevvuotâkaavpugeh láá:
Grand-Popo
Grand-Popo lii kaavpug Beninist. Tot lii alda Togo rääji, 19 kilomeetter keččin tast. Togo uáivikaavpugân Lomén Grand-Popost láá 78 kilomeetterid.
Grand-Popost tuáimá ive 2000 huksejum syemmilâš-afriklâš kulttuurkuávdáš Villa Karo.
Porgemáánu 15.
Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Säämi liipu tuhhiittempeivi
Velenje (kaavpugkieldâ)
Velenje kaavpugkieldâ, meid Velenje kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Velenje. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Peter Dermol.
Historjá
Velenje kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Siijdah
thumb|left|Kaavpugkieldâ siijdah Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2020 Velenje kaavpugkieldâst assii 33 638 olmožid.
Käldee: Wikidata
Ghana
Sajadâh já rääjih
Ghana sajadâh lii Viestâr-Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton nuorttiibeln lii Togo, tavveen Burkina Faso já viestârist Elefanttähtiriddo. Mäddin rääji jotá Atlant väldimeerâ rido ohtsis 539 km. Ghana vijđodâh lii 238 537 km².
Šoŋŋâdâh
thumb|left|Elefanteh [[Mole aalmuglâšmecci|Mole aalmuglâšmeecist]] Peeivitäsideijee aldavuotâ taha tom, ete Ghanast lii trooppisâš šoŋŋâdâh. Tavveen lii liegâs já viehâ koške, mäddin oppeet kume já laavtâs. Meccikuávluh väldih 21 % Ghana vijđoduvvâst. Mäddin já viestârist lii arvemecci, tavveen eenâb saavaan. Ghanast lii suulân 736 km² stuárusâš Mole aalmuglâšmecci, mii lii luándusuojâlemkuávlu. Ghanast láá meid maaŋgâpiälálávt elleeh: ohtsis aainâs-uv 222 eres njomâtteijeešlaaijâd já 206 loddešlaaijâd (2014).
Ripe San Ginesio
Ripe San Ginesio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ripe San Ginesiost ääsih 843 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,17 km², já alodâh 430 m. Ripe San Ginesio naaburkieldah láá Colmurano, Loro Piceno, San Ginesio já Sant'Angelo in Pontano.
Ghana
Kuávlulâš jyehim
Ghanast láá love haldâttâhkuávlud: Greater Accra, Ashanti, Brong-Ahafo, Central, Eastern, Northern, Upper East, Upper West, Volta já Western. Haldâttâhkuávluid jyehih vala pirrâdâhkuddijd.
Ripe San Ginesio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ghana
Ässeeloho
Ghana suulân 31 miljovn ässest 56,7 % ääsih kaavpugijn. Mediaanahe Ghanast lii 21,5 ihheed já suullân 57 % ghanalijn láá vuálá 25-ihásiih. Ässeesaahâdvuotâ lii 115 ässed per km².
Ristâosko lii stuárráámus oskoldâh Ghanast. 71,2 % ghanalijn láá ristâliih já 17,6 % muslimeh.
Käldee: Wikidata
Etnisâš- já kielâjuávhuh
Ghana viehâduvâst lii máhđulâš iäruttiđ aainâs-uv 75 eres juávkkud, main stuárráámus uási láá hirmâd uceh, mutâ suullân 10 láá nummeerlávt merhâšitteeh. Stuárráámuuh tain juávhuin láá Akaneh (mii siskeeld Anyih, Ašantih, Bauleh, Fanteh, já Guangeh), Mole-Dagombah, Eweh, Ga-Adangbeh já Gurmah.
Ghana virgálâškielâ lii eŋgâlâskielâ, mutâ tobbeen sárnuh suullân 80 eres kielâd, moh juáháseh kuávlui mield. Veikkâ kielah láá maaŋgah, toh láá iberdetteeh, jis máttá kielâ, mii kulá siämmáá etnisâš juávkun. Kielâin akankielâ lii vijđásumosávt sarnum Ghanast.
Hävdijááh
Hävdijááh láá Ghanast stuorrâ äšši. Toi peht ghanaliih iä tuše muurâšt jáámmám ulmuu, peic meiddei juhloh suu eellim. Hävdijááh láá sosiaallâš tábáhtus, kost sättih leđe uásálisteeh čuođij teikâ tuháttij-uv mield. Toh láá kuávdášlii roolâst ghanalij sosiaallâš elimist. Maŋgii ghanaliih kevttih-uv siämmáá verd ruuđâ hävdijáid ko heejáid - jis iä eenâb-uv. Kistoh láá ivnááh já deetaaljááh, já távjá muštotteh hamijnis jo-uv ulmuu mielâtiiŋgâ teikkâ kovvejeh suu luándu teikkâ pargo. Ovdâmerkkân kiästnii sáttá leđe Coca-Cola -puttâl hámásâš kisto, jis sun lijkkui Coca-Colan, já suuvdárist oppeet sáttá leđe veikkâ kammuuhámásâš kisto.
New Hampshire
New Hampshire lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Concord já stuárráámus kaavpug Manchester. New Hampshire uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 1,4 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Tampa
thumb| thumb|Tampa lippu thumb|Tampa kárttáást Tampa lii kaavpug Florida uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii Florida uásistaatâ kuálmádin stuárráámus kaavpug. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 413 000 olmožid.
Riijkâservi Same Ätnam
Riijkâservi Same Ätnam (, uán. RSÄ) lii ive 1945 vuáđudum sämiservi, mii oovdâst sämmilijd Ruotâ peln. Ton toimâkuávlun lii ubâ Ruotâ. Tot lii ohtâ Sämirääđi kuulmâ jeessânseervist Ruotâst.
Historjá
Seervi vuáđudemčuákkim tollui ive 1945.
Maadâ-Korea
thumb Maadâ-Korea lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Soul.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1285
1285 (MCCLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1280-lovo kuuđâd ihe.
Burr Steers
thumb|Burr Steers ive 2015 Burr Gore Steers (š. roovvâdmáánu 8. peeivi 1965, Washington, D.C., Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee já čaittâleijee, kiäm tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn Igby Goes Down (2002), Pulp Fiction (1994) já Pride and Prejudice and Zombies (2016).
Uđđâivemáánu 12.
Uđđâivemáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 12. peivi. Ive loopân láá 353 peivid (kárgámive 354 peivid).
Puásui
thumb|Puásui [[Ruotâst]] thumb|Puásui [[Kebnekaise leevist Ruotâst]] Puásui lii pelilojes ellee, mii iälá Tave-Fennoskandiast. Poccuu vuáđunääli lii kodde (Rangifer tarandus), eromâšávt tuodârkodde (R. tarandus tarandus). Puásui lojodui tuodârkoddeest maŋeskoskâääigist. Puásuituálu lii sirdâšum Suomâ sämmilijd Taažâst já lii sämmilij ärbivuáválâš iäláttâs. Poccust ráhtojeh ärbivuáválâš purrâmâš já pihtâseh.
Eennâm- já meccituáluministeriö aasât poccui enâmusmere ain love ihán häävild. Iivij 2000–2010 poccui enâmusmeeri lâi 203 700 poccud. Poccui enâmusmeeri iivij 2020–2030 piso siämmáálágánin ko kuullâm love ive ääigi-uv.
Stuárudâh já olgohäämi
Puásui lii sorvâellee, mon turkkâ tuálá pyereest liegâsvuođâ. Turháin puásui pállá Tave-Euroop kolmâ taalvij paijeel. Tuurhâst láá loovdâsoksâmeh, main láá sierânisten áimuvuobdah. Loovdâsoksâmeh láá oovtâ neljihâšsenttimeetterist paijeel 1 700. Turkkâ lii táválávt räänis, kuovgisruškâd teikkâ vielgâd.
Sarves tiäddá 70–100 kg. Áldu lii ucceeb, suullân 60–80 kg. Sarva čuámáttâsmitto lii joba 127 cm. Njuávihvuásáš tiäddá 4–6 kg. Poccuu eellimahe puáhtá leđe 18–20 ihheed. Sehe sarves já áldu šoddâd čoorvijd jyehi ive. Poccuu čuárvi lii maailm jotelumosávt šaddee tähti. Čuárvi sáttá šoddâđ 2 cm peeivist.
Raavâd
Poccuuh láá smieretteijeeh, já tain láá nelji čuávji. Kiđđuv poccuuh poreh suoinijd, luhteešaddoid, toŋŋâsijd, jáhháál já muorâi uurbijd. Keessiv poccuuh poreh maaŋgâlágánijd ruonnâsijd, main tehálumoseh láá sino já nješšišadoh. Toi lasseen poccuuh poreh meid suáhiloostâid, suoinijd, sino já jáhháál. Čohčuv poccuuh poreh täälvi várás: luhteešadoi, sino, suoinij já toŋŋâsij lasseen kuobbâreh láá poccui stuorrâ hersku. Tälvi puáhtá leđe vädis äigi poccuid, tastko talle raavâd lii luándust vääniht. Poccuuh oceh vuosâsaajeest jáhháál já pasteh apseđ tom oovtâ meetter kossâ cuoŋŋuu čoođâ. Jáhálijn poccuuh lijkkojeh enâmustáá kuolbâjáhálân. Tälviv poccui tiäddu lii táválávt suulân 20% ucceeb ko keessiv. Onnáá peeivi puásuialmaah piemmih poccuid tälviv.
Lattim
Poccuuh eelih 5–500 poccuu čoogijn tâi puásuisiijdâin, main toh oceh smierettemsoojijd já čääsi. Motomin nuorâ poccuuh já sarvah sättih meid skuiperdiđ. Ko puásui jotá, te ton kyepirijn kulloo cuálkkee jienâ tego sorvâantiloopijn-uv. Cuálkkee jienâ lii máhđulávt viestâdemkiäinu, mutâ äšši ij lah vala tutkum poccui tááhust.
Áálduh já távjá puásuisiijdâi tâi čoogij eres poccuuh-uv piälušteh smavvâ vuosijd piäđuin. Lii meiddei táválâš, ete muáddi ááldu jieijâs vuosijguin láá čurrust sierâ ton räi ko vyesih láá suulân kuuđâ mánuppaje puáráseh.
Poccuu nomâttâsah
thumb|Poccuuh maađijpiällást Poccuin láá sierâ nomâttâsah ave já suhâpele vuáđuld:
Poccuin láá meid nomâttâsah ivne mield:
Grenada
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Burkina Faso
Burkina Faso lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug, Ouagadougou, lii kaskoo staatâ.
Burkina Faso finnij jiečânâsvuođâs ive 1960, talle vala noomáin Upper Volta, "Paje-Volta". Nommâ Burkina Faso valdui kiävtun ive 1984. Jurgâlus noomân lii "Rehelij ulmui eennâm".
Historjá
Neoliitlâš paje áákšuh láá kavnum tááláá Burkina Faso raajij siste.
Burkina Faso lâi paijeel 500 ihheed uási Mossij väldikode ovdilgo tast šoodâi Ranska sirdoeennâm ive 1904. Tot finnij jiečânâsvuođâs Ranskaast juovlâmáánu 11. peeivi 1960.
Eennâmtiätu
Burkina Faso lii sisenâmist Viestâr-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá mäddin Elefanttähtiriddo, Ghana já Togo, maadânuorttân Benin, tavenuorttân Niger já tavveen Mali. Stuárráámus uási Burkina Fasost lii saavaan.
Ässeeloho
Burkina Fasost ääsih ohtsis masa 20,9 miljovn olmožid (2020).
Käldee: Wikidata
Porgemáánu 17.
Porgemáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 229. peivi (kárgámive 230. peivi). Ive loopân láá 136 peivid.
Tammisaari
Tammisaari lii oovdiš kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Raasepori kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Tammisaarist assii 14 754 olmožid, já ton vijdodâh lâi 1 873,38 km², mast 1 146,65 km² lâi čääci. Tammisaari naaburkieldah lijjii Hanko, Karjaa, Pohja já Perniö.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Raasepori já [[Hanko kieldâlahtemeh]] Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977.
Ive 2009 aalgâst Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân já šoodâi Raasepori kaavpug.
Tammisaari lâi kyevtkielâlâš kaavpug: 81 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 17 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (2 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Raasepori kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 64,3 % sarnuu ruotâkielâ, 30,8 % sarnuu suomâkielâ, já 4,9 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Rivdul
Rivdul lii siijdâš Aanaar kieldâst, Muddusjäävri riddoost. Ive 2019 Rivdul kuávlust assii 119 olmožid.
New Jersey
New Jersey lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Trenton já stuárráámus kaavpug Newark. New Jersey uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 8,9 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1275
1275 (MCCLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1270-lovo kuuđâd ihe.
Castel Colonna
Historjá
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Croce, Francavilla já Giombino.
Jaakko Gauriloff
thumb|right|Jaakko Gauriloff ive 2018 [[Riddu Riđđu -festivaal lekkâmkonsertist]] Jaakko Gauriloff (š. njuhčâmáánust 1939 Suonnjel, Suomâ) lii nuorttâlâš lávloo já ärbitotkee. Sun annoo vuossâmužžân artistin, kii lii lávlum pop-muusik nuorttâlâškielân. Toos lasseen lii ettum, et sun lâi vuossâmuš sämmilâš, kii lii almostittâm album Suomâ peln, ko suu vuossâmuš skiärru almostui 1960-lovo loopâst. Sun lii peeggâlm časkoslavlui lávlon, mut sun lii meid čepis leuddajeijee.
Eellim
Jaakko Gauriloff šoodâi Suonnjelist, Piäccám läänist, Suomâst, suulân ihepele ovdil ko tälvisuáti puállái. Tälvisuáđi tiet nuorttâliih karttii tobbeen evakkon. Nuorâ Jaakko pieijui määđhi várás kerrisân. Tubdâmettum suujâst vuájáán suorgânij nuuvt, ete kerris já Jaakko punjâsii já kirdelii muottui. Tast huolâhánnáá nuorâ Gauriloff ij ubâ čaranâm. Kiinii jurgâlij kerris, já sij jottájii.
Ko ráávhusopâmuš šoodâi já koskâráávhu aalgij, te nuorttâliih pessii maccâđ päikkikuávlusis. Tobbeen Jaakko kuldâlij Olavi Virta já Tatu Pekkarisii pittáid äijihis gramofonist. Ive 1944 nuorttâliih karttii oppeet evakkon, taan keerdi Oulu kuávlun. Tastmaŋa suonnjeliih asâttuvvojii Čevetjäävri kuávlun, mut Gauriloff vaanhimeh iävá halijdâm asâttuđ toho. Tondiet Čevetjäävri táálu 1 paasij kuárusin. Ive 1956 Gauriloff vaanhimeh finnijn táálu Njollâjäävrist Njellim alda.
1950-lovvoost Gauriloff perustui vala čyevtib muusikist, ko sun kuldâlij Olavi Virta já Veikko Tuomi skiäruid pääihist. "Máttájim lávluđ puoh taid lavluid 'Hopeinen kuu' já puoh", sun eeđâi maŋeláá. Gauriloff kuulâi, ete Olavi Virta lâi puátimin Avelân lávdástiđ, já te sun vuojij 40 km määđhi pyeráin konsert várás. Konsert maŋa Gauriloff meridij, ete sust-uv šadda lávloo já te sun lávluškuođij. Ive 1961 sun vuoitij Suáđigilist uárnejum časkoslavlui kišto, moos sun uásálistij, tastko sun lâi hastâččâttâm tast skipárijdiskuin. Kulmâ ive maŋeláá sun lâi kuálmádin časkoslavlui SM-kištoost.
Karrieer
Gauriloff miänástus časkoslavlui SM-kištoost merkkui Suosikki-lostâ, mii almostitij sust artikkâl. Artikkâlist sun kočodui "Njellim James Deanin" já "maailm tavemus časkoslavlui lávlon". Tast maŋa sust šoodâi jotelávt uáli jo piivnohm já sun uážuškuođij fanipoostâ Njellimân. "Tot lâi kaavhâd, jiem uážžum innig leđe ráávhust", sun muštâl tain aaigijn. Sun pivdui moonnâđ Helsigân já nuuvt sun moonâi-uv, mut sun ij lijkkum kaavpugelimân já varrij oppeet tavas.
Tobbeen sunjin fallui máhđulâšvuotâ vyelgiđ lávdástemmáátkán Olavi Virtain. Ive 1970 Gauriloff varrij Ruávinjaargân já vuáđudij tobbeen Kaamos-muusikjuávhu. Talle sun lávluškuođij nuorttâlâškielân.
Ive 1981 Gauriloff paddij já almostitij maailm vuossâmuu sämikielâg reggaesingle, ko sun paddij "Tanja" nuorttâlâškielân. Single peesâi pivnohis syemmilâš TV-ohjelmân Levyraati, mast tot lâi nubben ohjelm jienâstmist.
Iivij 1984–1989 Gauriloff tooimâi sämikulttuur läänitaidârin. Sovjetlittoost sun ooinij Ilpo Saastamoisii, kii lâi tobbeen määđhist. Ive 1991 Saastamoinen já Gauriloff eelijn Kuáládâhnjaargâst kuohtii. Tobbeen suoi nuuráin materiaalijd, main uási almostuvvii Gauriloff ive 1992 albumist Kuäʹckkem suäjai vuelʹnn. Iivij 1994–1997 kyevtis reissijn eres soojijd Kuáládâhnjaargâst já paddijn Kuáládâhnjaargâ sämmilij muusik Tromsa ollâopâttuv Kola Sámi Musical Tradition -proojeekt várás.
Iivij 1993–1999 Gauriloff lávdástij uáiviroolist kuulmâuásásâš Velho-oopperast, mii tollui Äkäslompolost. Sun lávdástij meid pirrâ Euroop, Japanist já Ovtâstum staatâin.
Suuhâ
Kitarist Leo Gauriloff lâi Jaakko Gauriloff uccâviljâ. Jaakko Gauriloff lii elleekovestivrejeijee Katja Gauriloff já tuáijár já lávloo Heidi Gauriloff iänui.
Palhâšumeh
Skammâmáánust 2013 Suomâ Sämitigge keigij Jaakko Gauriloffân palhâšume, ko sun lâi porgâm artistin jo 50 ihheed.
Nurâldâhskiäruh
Gauriloffist láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
Ristijärvi
Ristijärvi lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Ristijärvist ääsih 1 254 olmožid, já ton vijdodâh lii 897,94 km², mast 62,30 km² lii čääci. Ristijärvi naaburkieldah láá Hyrynsalmi, Kuhmo, Paltamo, Puolanka já Sotkamo.
Maadâ-Sudan
Maadâ-Sudan täsiväldi (, swahilin Jamhuri ya Sudan Kusini) ađai Maadâ-Sudan lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Juba.
Ristijärvi
Historjá
Ristijärvi vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Ristijärvi markkân.
Siijdah
Hiisijärvi, Jokikylä, Karhulankylä, Koskenkylä, Mustavaara, Möttölänniemi, Peuravaara, Pihlajavaara, Pyhäntä, Ristijärvi markkân, Tolosenjoki, Tuliharju, Uva já Kivikylä.
1265
1265 (MCCLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1260-lovo kuuđâd ihe.
New Mexico
New Mexico lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Santa Fe já stuárráámus kaavpug Albuquerque. New Mexico uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 2 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sinikka Tirkkonen
Sinikka Tirkkonen lâi syemmilâš máttáátteijee, tihtâčällee já kirječällee. Sun čaalij novellijdis já tivtâidis suomâkielân. Suu pargo lii jurgâlum aainâs-uv saksa- já ruotâkielân.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1987 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1987.
Sinikka Tirkkonen
Eellim
Sinikka Tirkkonen šoodâi kuovâmáánu 13. peeivi 1954 Leppävirtast, Suomâst. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee Kauko Tirkkonen já suu enni Eeva Siikanen. Sun čaalij pajeuáppen Leppävirta luvâttuvvâst. Ive 1979 sun valmâštui humanistlâš tiettui kandidaatin Jyväskylä ollâopâttuvvâst, ive 1981 uáppustivrejeijen já ive 1984 suomâkielâ máttáátteijen.
Karrieer
Tast maŋa Tirkkonen almostitij tuše tihtâčuágálduvâid. Suu vuossâmuš tihtâčuágáldâh Miten peiliin kirjoitetaan almostui 16 ihheed majemuu kirje Luvaton elämä maŋa. Ton čuágálduv maŋa Tirkkonen sirdâšui Otavast ive 2007 vuáđudum kirjekuástádâs ntaamon, mii almostitij ive 2008 Tirkkos čuávuváá tihtâčuágálduv Unohdus. Ive 2010 almostui Tirkkos kuálmád tihtâčuágáldâh Kaunis ehto; taan kirjeest sun lâi iävtukkâssân Savonia-palhâšume uážžon. Sun lâi iävtukkâssân siämmáá palhâšume uážžon meid ive 2014, taan keerdi majemuu tihtâčuágálduvástis Pimeän halki, valon halki.
Nova Gorica (kaavpugkieldâ)
Nova Gorica kaavpugkieldâ, meid Nova Gorica kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Nova Gorica. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Samo Turel.
Historjá
Nova Gorica kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Siijdah
Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2020 Nova Gorica kaavpugkieldâst assii 31 881 olmožid.
Kieldâsämikielâ
thumb|right| 8. Kieldâsämikielâ
Kieldâsämikielâ lii sämikielâ. Kieldâsämikielâst láá suulân 650 sárnod.
Jienâdâhoppâ
Rimma Kuruč mield:
Porgemáánu 22.
Porgemáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 234. peivi (kárgámive 235. peivi). Ive loopân láá 131 peivid.
Tábáhtusah
Ivváárpeivi
Maadâ-Vaarjâg
Maadâ-Vaarjâg (, já ) lii kieldâ Taažâst. Maadâ-Vaarjâgist ääsih 10 158 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 971,42 km², mast 512,58 km² lii čääci.
Rjazan
thumbnail|right|250px|Rjazan thumb|right|250px|Rjazan ollâopâttâh
Rjazan lii kaavpug Ruošâst.
Grottazzolina
Grottazzolina lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Grottazzolinast ääsih 3 289 olmožid. Ton vijdodâh lii 9,26 km², já alodâh 222 m. Grottazzolina naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Fermo, Magliano di Tenna, Monte Giberto, Montottone, Ponzano di Fermo, Rapagnano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ákšujävri
Ákšujävri ( já ) teikâ Evšjävri lii jävri Aanaar kieldâst. Tot lii kuhes jävri Kaamâsjuuvâ já Piäldoojuuvâ kooskâst, mast láá suullân 40 värppid.
Ákšujävri kulá Paččvei čácádâhân.
Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume
Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume (,, , , , já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 1962 ađai taat lii puárásumos palhâšume tain viiđâst. Taat palhâšume mieđettuvvoo čaabâkirjálii kirjeest, mii lii čallum mottoom Tave-eennâmlii kielân.
Palhâšume stuárudâh láá 350 000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47 000 eurod.
1245
1245 (MCCXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1240-lovo kuuđâd ihe.
C
thumb|C C lii läättinlâš puustavoornig kuálmád já anarâškielâ puustavoornig kuuđâd puustav.
1235
1235 (MCCXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1230-lovo kuuđâd ihe.
Tampere
Historjá
Tampere vuáđudui ive 1779.
Kieldâlahtemeh
Messukylä kieldâ lohtui Tamperen ive 1947. Aitolahti kieldâ lohtui Tamperen ive 1966. Teisko kieldâ lohtui Tamperen ive 1972.
Ustevvuotâkaavpugeh
Tampere ustevvuotâkaavpugeh láá:
Porgemáánu 25.
Porgemáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 237. peivi (kárgámive 238. peivi). Ive loopân láá 128 peivid.
Gabba
Gabba lii sämmilâš muusikjuávkku. Juávkku vuoitij ive 2022 Spellemann-palhâšumán ärbivuáválii muusik luokkaast siämmáánommâsijn albumijnis Gabba.
Romania
Romania lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Bukarest.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Jeʹvida
Jeʹvida lii ive 2023 nuorttâlâškielâg elleekove, mon lává čáállám Katja Gauriloff já Niillas Holmberg. Gauriloff lii meid stivrim tom. Elleekove vuosâeehid lii kesimáánust 2023 Tribeca elleekovefestivaalist New Yorkist. Suomân elleekove puátá elleekoveteatteráid čohčâmáánust 2023.
Morgâmjävri
Morgâmjävri ( já ) lii Paččvei čácádâhân kullee jävri Aanaar kieldâst. Jävri lii Lemmeejuuvâ koskâmuddoin, já ton vijđodâh lii 0,23 km². Čäsuáivi alodâh lii 152,6 m.
1976
1976 (MCMLXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1970-lovo čiččâd ihe.
Tansania
Tansania ovtâstum täsiväldi (swahilin Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ) ađai Tansania (swahilin já ) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Dodoma. Tansania ránnjástaatah láá Kenia, Uganda, Ruanda, Burundi, Kongo demokraatlâš täsiväldi, Sambia, Malawi já Mosambik.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2009 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2009.
1225
1225 (MCCXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1220-lovo kuuđâd ihe.
Gualdo
Gualdo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gualdost ääsih 759 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,22 km², já alodâh 650 m. Gualdo naaburkieldah láá Amandola, Penna San Giovanni, San Ginesio, Sant'Angelo in Pontano já Sarnano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bartolotti, Castello, Contro, Fanelli, Marchesi, Massignano, Morrone, Picacchi, Scarchi, Tomassucci, Valle já Zazza.
Monterado
Monterado lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castel Colonnast assii 2 128 olmožid. Ton vijdodâh lâi 10,57 km², já alodâh 161 m. Castel Colonna naaburkieldah lijjii Catsel Colonna, Monte Porzio, Mondolfo, Corinaldo já San Costanzo.
Historjá
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive 2018.
Tanska
Tanska ađai Tanska kunâgâskodde lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Kööbenhaammân.
Monterado
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tanska
Eennâmtiätu
Tanska šadda Jylland njargâenâmist já čuođijn suolluin. Ton alemus saje lii suullân 170 meetterid merâase paajaabeln.
Monterado
Siijdah
Markkân lasseen Monterado kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Ponterio.
Tanska
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Jyelgipáálu nisonij maailmmiäštárkištoh 2023
Jyelgipáálu nisonij maailmmiäštárkištoh 2023 uárnejuvvojeh Australiast já Aotearoast ađai Uđđâ-Seelandist 20.7.–20.8.2023. Taat lii oovcád tohe, ko jyelgipáálu nisonij MM-kištoh uárnejuvvojeh. MM-kištoh uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive. Kištoi fiinaal spiälloo Sydneyst, Australiast, porgemáánu 20. peeivi. Kištoid puáhtá čuávvuđ Ylest teikkâ Yle Areenast.
Kištoin láá fáárust juávhuh 32 enâmist. Tave-enâmijn láá fáárust Ruotâ, Taažâ já Tanska. Suomâ juávkku lâi fáárust rätkimpaajeest, mutâ tot poođij kuálmádin jieijâs uásáduvâst Ruotâ já Irland maŋa. Tienuuvt Suomâ ij peessâm MM-kištoid.
Valjimproosees
Kuovâmáánu 19. peeivi 2019 FIFA almottij, et maailmmiäštárkištoi valjimproosees lii álgám. Aalgâst oovce enâmid lijjii perustum kištoi orniimist, mut loppâloopâst tuše nelji eennâm vuolgâttii ucâmuš: Kolumbia, Jaapaan, Brasilia já Australia/Uđđâ-Seeland (ohtsâšucâmuš). Sehe Brasilia já Jaapaan kessii maasâd jieijâs ucâmuš maŋeláá ovdil lopâlii jienâstem.
Lopâlâš jienâstem uárnejui kesimáánu 25. peeivi 2020. Australia já Uđđâ-Seeland vuoittii Kolumbia jienâiguin 22–13. Taat lii vuossâmuš tohe, ko jyelgipáálu nisonij maailmmiäštárkištoh uárnejuvvojeh eenâb ko oovtâ enâmist.
Syemmilâš ovdâstem kištoin
Veikkâ Suomâ juávkku ij lah fáárust, te kištoin lii liijká syemmilâš ovdâstem. Kištoin láá 33 tuámárid, já syemmilâš Lina Lehtovaara lii ohtâ sist. Sun peesâi paargon jo nube kištopeeivi, ko sun lâi tuámárin Nigeria-Kanada speelâst. Speelâst lijjii korrâ tileh, já Lehtovaara kaartâi adeliđ speelâ ääigi kyehti fiskis koortâ já oovtâ ruopsis koortâ. Speelâ loppâpuáđus lâi 0–0.
Kištoi algâuási: uásáduvah
Kištoid uásálistee 32 enâmeh juáhhojii käävci uásádâhân roovvâdmáánu 22. peevi 2022. Jyehi uásáduvâst láá nelji juávhu.
Vuossâmuuh speelah
Tuorâstuv syeinimáánu 20. peeivi spiällojii kištoi vuossâmuuh speelah. Vuossâmužžân spellii uárnejeijee-enâmeh: Uđđâ-Seeland vuástá Taažâ já Australia vuástá Irland. Uđđâ-Seeland olâttij, ko tot vuoitij Taažâ. Taat lâi vuossâmuš tohe, ko Uđđâ-Seeland lii vuáittám speelâ MM-kištoin, veikkâ tot lii-uv lamaš fáárust kištoin kuttii. Ovdil tot lâi táppám 12 spellâd já spellâm täsispeelâ kulmii. Nubbe uárnejeijee-eennâm, Australia, vuoitij meiddei vuossâmuu speelâs Irland vuástá.
Kištoi loppâuási: kočâttemspeelah
Kočâttemspelláid pessii 16 juávkkud ađai kyehti pyeremuu juávhu jyehi uásáduvâst.
Kielâpiervâl
Kielâpiervâl (,, já ) lii vuálá škovlâahasáid uáivildum peivikiäččusaje, kost párnááh uáppih ucceeblovokielâ. Kielâpiervâlprinsiip mield tipšooh sárnuh párnáid já koskânis tuše ucceeblovokielâ, mut pärni puáhtá kevttiđ västiddijnis eres-uv kielâ. Kielâpiervâl ulmen lii sirdeđ kielâ já kulttuur párnái kiellân. Kielâpiervâleh cegâttuvojeh kielâ iäláskittem tiet.
Maorih algâttii kielâpiervâltooimâ ive 1982 Aotearoast tondiet ko sii eenikielâ lappuuškuođij eŋgâlâškielâ vaiguttâs vyelni. Anarâškielâ lii iäláskittum kielâpiervâltoimáin ive 1997 rääjist.
Porgemáánu 26.
Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Ruotâ Sämitige vuáđudempeivi
New York
New York teikkâ New York City (virgálávt City of New York, uánádâs NYC) lii kaavpug New York uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii New York uásistaatâ já ubâ Ovtâstum staatâi stuárráámus kaavpug. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 8,3 miljovn olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1890
1890 (MDCCCXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1890-lovo vuossâmuš ihe.
Porgemáánu 29.
Porgemáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 241. peivi (kárgámive 242. peivi). Ive loopân láá 124 peivid.
Romanij lippu
thumb|right|250px|Romanij lippu
Romanij lippu (, kalderašromanikielân O styago le romengo) lii romanij almugijkoskâsâš lippu. Taat tuhhiittui ive 1971 romanij vuossâmuu maailmkongresist, mii tollui Lontoost. Liipu tuáváášivneh láá čuovjâd já ruánáá. Čuovjâd oovdâst alme já kovvee vuoiŋâlijd áárvuid. Ruánáá oovdâst eennâm já kovvee eennâmlijd áárvuid. Liipu kuávdoo lii ruopsis čakra ađai hiävušváávnui räätis. Siämmáš räätis lii meid Intia liipust.
Caldarola
Caldarola lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Caldarolast ääsih 1 708 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,22 km², já alodâh 314 m. Caldarola naaburkieldah láá Belforte del Chienti, Camerino, Camporotondo di Fiastrone, Cessapalombo, Serrapetrona já Valfornace.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bistocco, Castiglione di Croce, Croce, Pievefavera, Valcimarra já Vestignano.
Uáinámušah
Caldarolast lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Gabba (ive 2022 album)
Gabba lii sämmilâš musikkjuávhu Gabba vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij porgemáánu 8. peeivi 2022 Drengestua Records Taažâst.
Musikkáreh
Sii lasseen skiärust čuojâttii čuávuvááh musikkáreh:
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1988 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1988.
Tarjesämikielâ
thumb|right| 9. Tarjesämikielâ Tarjesämikielâ lii sämikielâ, mii kielâlávt lohhoo nuorttâkielâi nannaamjuávkun. Tom sárnuh ärbivuáválávt Ruošâbeln Kuáládâhnjaargâ nuorttâoosijn. Ive 2010 kielâst láin tuše kyehti sárnoo. thumb|left|Zoja Gerasimova (čižetp.), nubbe tarjesämikielâ majemuin sárnoin. Kove ive 2006.
Kirjekielâ
Tarjesämikielâst ij lah jieijâs čäällimvyehi.
Krško (kaavpugkieldâ)
Krško kaavpugkieldâ, meid Krško kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Krško.
Historjá
Krško kaavpugkieldâ vuáđudui juovlâmáánu 4. peeivi 2021, ko Krško kieldâst šoodâi Slovenia 12. kaavpugkieldâ.
Siijdah
Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2020 Krško kaavpugkieldâst assii 26 078 olmožid.
Käldee: Wikidata
Äkkilsämikielâ
Äkkilsämikielâ lii sämikielâ, mii kielâlávt lohhoo nuorttâkielâi nannaamjuávkun. Tot sarnui Ruošâst, mut onnáá peeivi kielâ lii lappum. Äkkilsämikielâ majemuš sárnoo Maria Sergina jaamij ive 2003. Jo 1990-lovvoost äkkilsämikielâ sárnooh lijjii vuálá 10.
Tartto
Tartto lii Eestieennâm nubben stuárráámus kaavpug. Tarttost ääsih 92 974 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,8 km², já alodâh 57 m.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Porgemáánu 30.
Porgemáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 242. peivi (kárgámive 243. peivi). Ive loopân láá 123 peivid.
Joroinen
Joroinen lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Joroisiist ääsih 4 708 olmožid, já ton vijdodâh lii 711,76 km², mast 136,64 km² lii čääci. Joroisii naaburkieldah láá Juva, Leppävirta, Pieksämäki, Rantasalmi já Varkaus.
Historjá
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2021 Joroisii kieldâ sirdâšui Maadâ-Savo eennâmkoddeest Tave-Savo eennâmkoodán.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Camerano
Camerano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cameranost ääsih 7 172 olmožid. Ton vijdodâh lii 20,00 km², já alodâh 231 m. Camerano naaburkieldah láá Ancona, Castelfidardo, Osimo já Sirolo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Aspio Terme, Colle Lauro já San Germano.
Zürich
Zürich lii kaavpug Sveeicist, Zürich kantonist. Zürichst ääsih 421 878 olmožid. Ton vijdodâh lii 87,93 km², já alodâh 408 m.
Zürich lii Sveeici stuárráámus kaavpug já tehálumos iäláttâskuávdáš. Kaavpug lii riges, já tobbeen lii ollâ eellimkvaliteet. Ubâ ton kuávlust ässeeh láá suulân 1,5 miljovn. Zürich lii siämmáánommâsii jäävri riddoost, já ton čoođâ kolgá Limmat-juuhâ. Aalpah láá tuše suulân 50 km kaavpug kuávdáást.
Historjá
Zürich vuáđudui jo Rooma väldikode ääigi. Läättinkielân kaavpug nommâ lâi Turicum.
Kielâ
Zürichist sárnuh taggaar kuávlukielâ ko züritüütsch, mon saksaliih iä ibbeerd.
Ekonomia
Zürich lii ekonomâlâš kuávdáš. Tobbeen láá maaŋgâi almugijkoskâsij paaŋkij já táhádâsfinnoduvâi váldukonttureh, tegu UBS, Credit Suisse já SwissRe. Stuárráámus uási kontturijn láá kaavpug vááimust Paradeplatzist teikâ Zürich-jäävri riddoost.
Máttááttâs
Zürich lii meiddei uáppeekaavpug. Teknisâš ollâopâttâh ETH lii ohtâ maailm pyeremuin ollâopâttuvâin, já tobbeen máttááttij ij kihheen eres ko Albert Einstein. Zürichist lii nubbe-uv ollâopâttâh (UZH), kost puáhtá luuhâđ ovdâmerkkân humanistlijd, ekonoomlijd já talhâstieđâlijd fáádáid.
New York (uásistaatâ)
New York lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Albany já stuárráámus kaavpug New York City.
Zürich
Sechseläuten
Ohtâ tehálâš tábáhtume lii Sechseläuten, mii uárnejuvvoo jyehi kiiđâ. Tábáhtume čokketábáhtus lii ko Böögg-nommâsâš muotâäijih puáldoo. Muotâäijih uáivist lii pommi, mii loopâst päävkit. Ulmen lii ennustiđ tom, maggaar puáttee keesist šadda. Jis uáivi päävkit jotelávt, te keesist šadda liegâs. Mut ko uáivi pävkittem ááiján, te áigu arveđ ubâ keesi!
Street Parade
Zürichist láá ennuv tábáhtumeh já festivaaleh nuoráid. Puoh stuárráámus tábáhtume lii Street Parade -nommâsâš teknofestivaal, mon ääigi joba miljovn olmožid pirrâ Euroop eelih Zürichist. Jyehi-ihásâš festivaal álgá ehidispeeivi já pištá čuávuváá iiđeed räi. Nuorah kuldâleh muusik, tánssájeh já suotâsteleh kaavpug kuávdáást.
Kielâiäláskittem
Kielâiäláskittem lii uhkevuálásii kielâ kááijum várás uáivildum spesiaal kielâvuávám. Ton váldu-ulmen lii turviđ kielâ sirdum suhâpuolvâst nuubán.
New York (uásistaatâ)
New York uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 19,4 miljovn olmožid (2020). Tot lii Ovtâstum staatâi niäljádin stuárráámus uásistaatâ ässeelovo mield.
Kielâiäláskittem
Kielâ kááijum várás tarbâšuvvojeh jyehimuđusiih kielâohjelmeh, moh viggeh orostittiđ kielâkevttim kiäppánem já nonniđ kielâ. Táválávt uhkevuálásii kielâ kiävttu lii jo-uv čuuvtij kiäppánâm teikâ motomin meid potkânâm. Ulmen lii macâttiđ kielâ aktiivlii kiävtun sehe eenikielâlij et viereskielâlij juávhust.
New York (uásistaatâ)
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Tarja Halonen
250px|right|thumb|Tarja Halonen ive 2011 Tarja Kaarina Halonen (š. juovlâmáánu 24. peeivi 1943, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš politikkár já äššivyeijee. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 11. presidentin iivij 2000–2012. Sun lii vuosmuš nissoon, kii lii jođettâm Suomâ täsivääldi. Sun algâttij virgeest njuhčâmáánu 1. peeivi 2000. Sun väljejui uđđâsist Suomâ täsivääldi presidentin ive 2006.
Kielâiäláskittem
Eenikielâliih sárnooh láá eromâš pyereh kielâ äššitobdeeh já kielâsirdeeh. Kielâiäláskitmist lii tárbu kevttiđ sii kielâmáátu nuuvt pehtilávt ko máhđulâš. Kielâsárnoi mere lasettem já kielâ máttááttem viereskiellân láá taarbâšliih kielâiäláskittemtooimah, tastko suhâpuolvah láá kielâttum, kielâsárnooh láá uccáá já etnisâš juávkku lii ucce. Ucebeh juávhuh láá eromâš heerkih kielâ ulguubeln puáttee teddui já nubástussáid. Eenikielâliih sárnooh pasteh toollâđ ärbivuáválijd kielâkevttimohtâvuođâid, já sij nannejeh kielâkevttim uđđâ kielâkevttimsuorgijn-uv. Anarâškielâ iäláskittemohjelmist uđđâ kielâsárnooh láá puáhtám jieijâs áámmáttááiđu peht väldiđ kielâ anon uđđâ kevttimohtâvuođâin. Pyereh puátuseh kielâ kevttim nonniimist láá puáttám kyevtsundásii kyevtkielâgvuođâst. Talle ucceeblovokielâ sárnooh opâtteleh váldukielâ já váldukielâ sárnooh opâtteleh ucceeblovokielâ.
Kielâvuáváámân kuleh kielâ kevttimohtâvuođâi huksim, kielâ lingvistlâš ovdedem já kielâmáttááttâs. Vistig-uv ulmen lii nonniđ jo kiävtust leijee kielâkevttimohtâvuođâid já huksiđ uđđâ kielâkevttimohtâvuođâid, moh pelestis nannejeh kielâ já ton sirdem. Nubben ulmen lii kielâ lingvistlâš ovdedem, mii iššeed tast, et kielâ tuáimá pyereest kommunikaatio kiellân sehe njálmálii et kirjálii kiävtust. Kuálmád ulme adai kielâ máttááttâs vist nannee kielâtááiđu, mii iššeed kielâ oovdedmist já kielâkevttimohtâvuođâi huksiimist.