cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Masku
Historjá
thumb|left|Masku kieldâlahtemeh Masku vuáđudui ive 1234.
Kieldâlahtemeh
Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive 2009. Ive 2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Rusko
Rusko lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Ruskost ääsih 6 339 olmožid, já ton vijdodâh lii 127,90 km², mast 0,75 km² lii čääci. Rusko naaburkieldah láá Aura, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Raisio já Turku.
Historjá
Rusko vuáđudui ive 1870.
761
761 (DCCLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 760-lovo nubbe ihe.
Rusko
Kieldâlahtemeh
Uási Maaria kieldâst lohtui Ruskon ive 1967. Vahto kieldâ lohtui Ruskon ive 2009.
761
Kalender
thumb|300px|Oviedo
Rusko
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Asola, Hiidenvainio, Hujala, Kankare, Kirkonkylä, Liukola, Lähteenmäki, Munittula, Merttelä, Paasniittu, Papumäki, Päällistönmäki, Uttula já Vahto.
Merijärvi
Merijärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Merijärvist ääsih 1 083 olmožid, já ton vijdodâh lii 231,63 km², mast 1,69 km² lii čääci. Merijärvi naaburkieldah láá Alavieska, Kalajoki, Oulainen, Ylivieska já Pyhäjoki.
Historjá
Merijärvi vuáđudui ive 1866.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1971 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1971.
Euroviisuh-lávlumkišto 2024
Kišto semifinaleh uárnejuvvojeh vyesimáánu 7. peeivi já 9. peeivi 2024. Fiinaal uárnejuvvoo vyesimáánu 11. peeivi 2024. Taat lii čiččâd kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojeh Ruotâst já kuálmád kerdi, ko toh uárnejuvvojeh Malmöst. Tolebáá Euroviisuh láá uárnejum Ruotâst čuávuvávt: Malmöst iivij 1992 já 2013, Tukholmast iivij 1975, 2000 já 2016, Göteborgist ive 1985.
Sajadâh
right|thumb|200x200px|[[Malmö Arena, kost uárnejuvvoo ive 2024 Euroviisuh-lávlumkišto]] right|thumb|200x200px|[[Malmö Arena ive 2013 Euroviisuh-lávlumkišto ääigi]] Ive 2024 Euroviisui tábáhtussaje lii maaŋgâtoimâareena Malmö Arena, Malmöst, Ruotâst. Malmö Arena lii Ruotâ nubben stuárráámus maaŋgâtoimâareena, moos čäähih 15 500 olmožid keččâđ Ruotâ jieŋâskiärruliiga juávhu Malmö Redhawks.
Maya Angelou
Maya Angelou (š. Marguerite Annie Johnson; ) lâi maaŋgâpiälálâš ovtâstumstaatâlâš kirječällee. Sun čaalij tiivtâid, muštâlusâid, čaitâlmijd, párnáikiirjijd já esseid sehe televisio- já elleekovekietâčalluid. Angelou čaalij meid čiččâm kirje verd jiešeellimkeerdi. Tain vuosmuš, I Know Why the Caged Bird Sings (1969), lâi vuosmuš afriklâš-ameriklâš ulmuu čäällim ij-fiktiivlâš roomaan, mast šoodâi bestseller.
Angelou lâi aalmuglâšriehtiaktivist, kii poorgâi Martin Luther King Jr.áin já Malcolm X:áin. Sun lâi-uv koskâsii roolâst 1960-lovo Ovtâstum staatâi aalmuglâšriehtilihâstuvvâst. Angelou lâi meiddei máttáátteijee, já tooimâi ameriklâš uápui professorin Wake Forest Universityst.
Ive 1993 Angelou tivtâstij suu tiivtâ "On the Pulse of Morning" Bill Clinton vuosmuu presidentin šoddâm tilálâšvuođâst. Ive 2000 Angelou finnij National Medal of Arts -palhâšume.
Eellim
Marguerite Annie Johnson šoodâi cuáŋuimáánu 4. peeivi 1928 St. Louisist, Missourist, mutâ vietij stuárráámuu uási suu pärnivuođâst stuorrâvanhimijdis kulen Stampsist, Arkansasist. Suu eeči Bailey Johnson lâi merâvuoimij piämmuterapeut já enni Vivian Baxter Johnson pyecceetipšoo. Angeloust lâi meid ohtâ stuorrâviljâ Bailey Jr., kiäst sun finnij jiellâhnoomâs Maya. Vanhimij iäránem tet párnááh karttáin varriđ stuorrâvanhimijdis luus ive 1931, ko Angelou lâi tuše 3-ihásâš. Suoi aasáin tobbeen maŋgâ ive tassaaš, ko ive 1935 maccáin eenis luus St. Louisân. Tobbeen Angelou kaartâi tuše 8-ihásâžžân seksuaallâš ávhástâllâm já illáástem uhren, ko eeni irge ávhástâlâi suin. Almai ij karttâm tavostis faŋgâlân, mutâ kavnui maŋeláá jaammuššân. Nuorâ Angelou oskoi, ete suu jienâ lâi tovâttâm almaa jäämmim já kielâttui maaŋgâ ihán.
Imatra
Historjá
Imatra vuáđudui ive 1948, já tast šoodâi kaavpug ive 1971.
Siijdah
Mansikkala, Imatrankoski já Vuoksenniska.
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Taan artikkâlist Ida Toivonen lii sárnum preesens kyevtilovo nube persovnist já maaŋgâlovo nube persovnist, main lii masa siämmálágán häämi. Ovdâmerkkân:
Informantist A já Informantist B lává siämmááh vaanhimeh, já suoi lává aassâm oovtâst pärnivuođâ rääjist. Taat meerhâš tom, et sunnuu PLD (Primary Linguistic Data) lâi uáli siämmáálágán. Ton lasseen lii viehâ vises, et vaanhimeh kevttijn kiäččus -vettee kyevtilovvoost já kiäččus -vetteđ maaŋgâlovvoost. Ađai PLD:st lijjii kuábbááh-uv kiäččuseh.
Mondiet lii taggaar variaatio? Ida Toivonen lii adelâm kyehti máhđulii čielgiittâs:
1) Iäru kyevtilovo já maaŋgâlovo kooskâst lii lappuumin – aainâs-uv motomijn sárnoin
Ilomantsi
Historjá
Ilomantsi vuáđudui ive 1875.
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Variaatio suijân puávtáččij leđe tot, et taan ääigi kielâst motomeh sárnooh (om. Informant A) kevttih kyevtilovo kiäččusijd meiddei maaŋgâlovvoost já nubijkulij motomeh sárnooh (om. Informant B) kevttih maaŋgâlovo kiäččusijd meiddei kyevtilovvoost.
Ilomantsi
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Ilomantsi markkân.
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Taat ij kuittâggin pyevti leđe rievtis suijâ, tastko Informant A já Informant B kevttiv rievtis kiäččusijd preesens kyevtilovo já maaŋgâlovo 1. já 3. persovnijn. Ovdâmerkkân:
India
thumb India täsiväldi ađai India lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii New Delhi. Vijđoduv mield India lii maailm čiččâdin já ässeelovo mield nubben stuárráámus staatâ.
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Informant A já Informant B kevttiv rievtis kiäččusijd meiddei preteritist. Ovdâmerkkân:
India
Indiast sárnuh maŋgâčyet jieškote-uvlágán kiellâd. Virgálijn kielâin enâmustáá kevttih hiindi- já eŋgâlâskielâ.
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Nubbe tehálâš äšši lii tot, et Informant A lii tiäđulâš tast, et lii puástud kevttiđ kiäččus -vettee maaŋgâlovvoost. Ton lasseen sun tiätá puoh rievtis haamijd.
Ovdeláá mainâšum aašij vuáđuld puáhtá toohâđ juurdâpuáttus, et iäru kyevtilovo já maaŋgâlovo kooskâst ij lah lappuumin anarâškielâst. Ađai tot ij pyevti leđe taan artikkâlist kieđâvuššum variaatio suijâ.
India
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ida Toivonen
Phonetic salience and language change: Verb paradigms in Inari Sami (1999)
Variaatio suijân lii vissâ "fooneetlâš saliens". Maaŋgâlovo kiäččus loppâpustavist "đ" lii uccâ fooneetlâš saliens, tastko tot ij kulluu čielgâsávt sárnumist.
Informant A ij aaicâ loppâpuustav "đ" uccâ fooneetlii saliens keežild, já sun nabda, et kiäjus -vettee lii rievtis kiäjus meiddei maaŋgâlovo 2. persovnist.
Informant B uáppá tom, et kiäjus -vetteđ lii kevttum maaŋgâlovo 2. persovnist. Talle sun kulá kiäččus -vettee kyevtilovo 2. persovnist. Sun nabda, et sárnoo lii ettâm -vetteđ ige -vettee, tastko sun tiätá, et loppâpuustav "đ" ij kulluu čielgâsávt sárnumist. Taan keežild sun kevtiškuát kiäččus -vetteđ meiddei kyevtilovvoost.
Verbal agreement in Inari Saami (2007)
Taat lii ceelhâopâlâš tutkâmuš, mii kieđâvuš veerbâi koŋruens anarâškielâst.
Anarâškielâ veerbâin láá 3 persovn (1. persovn, 2. persovn já 3. persovn) já 3 lovo (oovtâloho, kyevtiloho já maaŋgâloho). Ovdâmerkkân:
Meiddei pronominijn láá 3 loho, mut nomineh pyehtih leđe tuše oovtâlovvoost já maaŋgâlovvoost:
Anarâškielâst finiitliih veerbah koŋruisteh subjekt mield jo-uv ollásávt tâi uásild:
Ida Toivos mield omâstemcelkkuin verbâ puáhtá koŋruistiđ uásild meiddei jis subjekt lii olmooš:
Mut jis omâstemcelkkuu maŋa lii relativceelhâ, te táválávt verbâ koŋruist ollásávt:
Jis subjekt lii pronomin, te táválávt verbâ koŋruist ollásávt. Ida Toivos mield verbâ puáhtá koŋruistiđ uásild tuše omâstemcelkkuin, moi subjekt lii pronomin:
Ko subjekt lii lohosäniciälhástâh, te koŋruens lii čuávuvávt:
Ko subjekt lii substantivciälhástâh, mon vuossâmuš sääni lii "maŋgâ", "kalle" tâi "muáddi", te koŋruens lii čuávuvávt:
Indiana
Indiana lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Indianapolis.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Messina
Messina lii kaavpug Italiast, Sisilia kuávlust. Messinast ääsih 218,187 olmožid. Ton vijdodâh lii 213,75 km², já alodâh 3 m. Messina naaburkieldah láá Fiumedinisi, Itala, Monforte San Giorgio, Rometta, Saponara, Scaletta Zanclea já Villafranca Tirrena.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Listo Parancistrocerus-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Parancistrocerus-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 111 šlaaijâd. Parancistrocerus-suuhâ lii ohtâ ''veepsissuuvâin.
Parancistrocerus-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Merkurius
thumb|right|Merkurius [[Tiätuvuárkká:Mercury Internal Structure.svg|thumb|right| 1. Korrâ
2. Loovdâ
3. Vááimus]]
Merkurius, piäiváškode ucemus plaaneet, lii aldemustáá Piäiváá. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Merkurius-uv jorá Piäiváá pirrâ. Merkurius täsnitieđâlâš symbol lii 16px|☿.
Corbin Bleu
Suu vuosmuuh elleekove- já televisioroolah lijjii 1990-lovo aalgâst. Sun lii lamaš ovdâmerkkân elleekuuvijn Soldier (1998), Mystery Men (1999) já Galaxy Quest (1999). Maŋgii sun čaittâl mottoomlágán skeelmâ teikâ rikolii.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1964 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1964.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1972 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1972.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1965 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1965.
Indianapolis
thumb|250px| thumb|Indianapolis lippu thumb|Marion pirrâdâhkodde já Indianapolis
Indianapolis lii Indiana uásistaatâ uáivikaavpug. Tot lii ässeelovo mield meid Indiana stuárráámus kaavpug. Indianapolisist ääsih ohtsis masa 876 000 olmožid.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1973 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1973.
India väldimeerâ
thumb|India väldimeerâ India väldimeerâ lii maailm kuálmádin stuárráámus čäcikuávlu Atlant já Kuálhismeerâ maŋa. Tot olá paijeel 10 000 km Afrik maadâoosijn Australia räi. India väldimeerâ váldá suulân viiđâduási maailm väldimerâkuávluin. Ton koskâmiärásâš kieŋŋâlvuotâ lii 3 960 m já kieŋâlumos saje, Java ađai Sunda hävdi, lii 7 450 m. Ton tergâdumoseh čäciväävlih láá Suez uáli (Egypt), Bab el Mandeb (Djibouti-Jemen), Hormuzčuálmi (Iran-Oman) já Malakanyeri (Indonesia-Malesia).
Ranska Guayana kieldah
thumb|505x505px thumb|530x530px Taan siijđost láá Ranska Guayana kieldah. Ranska Guayanast láá ohtsis 22 kieldâd, moh láá juohhum 2 arrondissementân.
Indonesia
thumb Indonesia lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Jakarta.
Réunion kieldah
Taan siijđost láá Réunion kieldah. Réunionist láá ohtsis 24 kieldâd, moh láá juohhum 4 arrondissementân.
Michigan
Michigan lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Lansing.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1966 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1966.
Michigan
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1975 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1975.
Meteoriit
thumb|Meteoriit Meteoriit lii Eennâm teikâ mottoom eres almepitá asan komovuođâst koččâm keđgi adai asteroid, asteroid uási, koomeet teikâ stuorrâ meteroid. Komovuođâst lihâdeijeee piäiváškode smavvâ pittááš kočoduvvoo meteoroidin, stuárráábeh asteroidin.
Eennâm áimukiärdán kaččee meteoroid kummood plasman ton oovdân hámášuvvee časkempáro. Plasma lii mottoom tuhháát cekkid liegâs, já tot toovât mučis oovtâst meteoriit tuáhá päccee luvssáin čuovâalmoon. Nievt šadda tullâpállu.
Piäiválávt Eennâm áimukiärdán teivih 100 tonnid meteoroideh, main masa puohah tuššeh. Lii arvâlum, et suullân ohtii tuhháát ivveest Enâmân teivâs meteoriit, mii pooráá Enâmân kilomeetter vijđosii kraatter.
Eennâmpáálu alne láá kavnum suullân 40 000 meteoriittid. Jyehi ive Eennâm asan kaččeh nyevt 30 000 – 80 000 meteoriittid, moh láá paijeel 20 raami tiäddusiih. Meteoriitijn nyevt 99,8 prosenttid láá vuálgám asteroidijn teikâ kometijn. Loopah kaččeh Mánudáást teikâ Marsist.
Meänkielâ
thumb|Meänkielâ sárnumkuávlu
Meänkielâ lii kielâ tâi suomâkielâ kuávlukielâ. Ruotâ peln lii rekinistum, ete sárnooh láá tobbeen suullân 50 000–75 000.
Lii kištâlum fáddá, lii-uv meänkielâ kielâ vâi tuše kuávlukielâ. Oovtâ keččâmkuávlust Suomâ peln meänkielâ puáhtá smiettâđ kuávlukiellân, mutâ eromâšávt Ruotâ peln halijdeh sosiaallâš-kulttuurlâš merhâšume tiet ettâđ tom kiellân.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1976 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1976.
Mayotte kieldah
thumb|481x481px Taan siijđost láá Mayotte kieldah. Mayottest láá ohtsis 17 kieldâd. Arrondissementeh iä lah.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1978 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1978.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1967 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1967.
Guadeloupe kieldah
Taan siijđost láá Guadeloupe kieldah. Guadeloupest láá ohtsis 32 kieldâd, moh láá juohhum 2 arrondissementân.
Satakunta eennâmkodde
Satakunta lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 11 493 km² já ässeeloho 213 432. Tot raijâšuvá tavveen Pohjanmaa- sehe Maadâ-Pohjanmaa eennâmkuddijd, nuorttân Pirkanmaa eennâmkoodán sehe mäddin Varsinais-Suomâ eennâmkoodán. Satakunta eennâmkoddekuávdáš lii Pori.
Kieldah
Satakunta eennâmkoddeest láá 16 kieldâd, main čiččâm láá kaavpugeh.
Mikronesia
thumb| Mikronesia lii suáluistaatâ, Kuálhismeerâst, Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Palikir.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1979 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1979.
Minnesota
Minnesota lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Saint Paul já stuárráámus kaavpug Minneapolis. Minnesota uásistaatâst ääsih suulân 5,7 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Miehikkälä
Miehikkälä lii kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Miehikkäläst ääsih 1 840 olmožid, já ton vijdodâh lii 440,37 km², mast 17,90 km² lii čääci. Miehikkälä naaburkieldah láá Hamina, Kouvola (Anjalankoski ive 2008 räi), Lappeenranta (Ylämaa ive 2010 räi), Luumäki já Virolahti. Miehikkälä lii ässeelovo mield Kymileevi eennâmkode ucemus kieldâ.
Historjá
Miehikkälä vuáđudui ive 1887.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Miehikkälä markkân.
Siijdah
Hauhia, Hurttala, Kaitai, Kylmälä, Laisniemi, Lapjärvi, Muurikkala, Muurola, Pitkäkoski, Purho, Saivikkala (markkân), Salo-Miehikkälä já Suur-Miehikkälä.
Markkân lii kieldâ kuávdáš.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1969 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1969.
Martinique kieldah
thumb|400px|Martinique arrondissementeh já kieldah Taan siijđost láá Martinique kieldah. Martiniquest láá ohtsis 34 kieldâd, moh láá juohhum 4 arrondissementân.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1968 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1968.
Topsenjunčuoškah
Topsenjunčuoškah (Chironomidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh ubâ 600 šlaaijâd. Taid kuáhtáá kiiđâst čoohčân.
Olgohäämi
Topsenjunčuoškah láá suullân táválii čuoškâ stuárusiih, mut tain váilu njamonjune. Topsenjunčuoškâin láá uáli kuhes jyelgih.
Suovsah
Topsenjunčuoškâ suovsah, moh ovdáneh jaavrij já láádui ponneest sehe njeešist, láá tááláá ääigi pivnohis runneuággoo seeptih, ko toh láá aaibâs ruopsâdeh. Ruopsis ivne šadda tast, ko suovsâin lii hirmâd ennuv hemoglobin.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1970 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1970.
Jepua
Jepua lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive 1975 aalgâst. Ive 1974 loopâst Jepuast assii 1 404 olmožid. Ive 1974 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 152,0 km² (tuše eennâm). Jepua naaburkieldah lijjii Alahärmä, Kortesjärvi, Munsala, Purmo já Uusikaarlepyy táálunkieldâ.
Kieldâlahtem
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Jepuast lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: sajattâhkuávlu. Tobbeen assii 616 olmožid 1960 já 674 olmožid ive 1970.
Siijdah
Alajepua (Ytterjeppo), Jepua (Jeppo), Jungar, Kepoo (Keppo), Lassila já Ylijepua (Överjeppo).
Meteor
thumb|Meteor Meteor lii smavvâ keđgipittá, mii puálá áimukeerdist. Meteoreh kaččeh korrâ liävttoin áimukiärdán, já tast šadda kahheem, mon keežild komovuotân kaččee lyeni acâkkistškuátá. Talle uáinoo olmooščaalman täsniluččim. Lyridij tááhust koččâmuš lii meteorčaggeest, mii suullân siämmáá ääigi lii uáinusist siämmáá kuávlust.
Lyridij juávkku lii finnim noomâs lyyra täsnikovosist, já tot lii puárásumos tubdum meteorjuávkku. Meteoreh áiccojii suullân 2 600 ihheed tassaaš vuosmuu keerdi. Lyridij meteoreh láá kirkkâdeh, motomin nuuvt kirkkâdeh, et toh hämmejeh tullâpáálu. Meteor lii talle tullâpállu, jis tot lii kirkkâdub ko Venus-plaaneet, mii lii täsnialme kirkkâdumos plaaneet.
Sämikielân meteoreh kočoduvvojeh "luččejeijee täsnin".
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1971 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1971.
Mississippi
Mississippi lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Jackson. Mississippi lii finnim noomâs Mississippijuuvâst. Mississippi uásistaatâst ääsih aldasáid 3 miljovn olmožid (2020).
Lippu
thumb|Mississippi uásistaatâ oovdiš lippu (2001–2020), mast lâi vala konfederaatio puáris suátiliipu symbool Mississippi puáris lippu valdui meddâl kiävtust kesimáánu 30. peeivi 2020, ko kuvernöör Tate Reeves vuáláčaalij lahâiävtuttâs konfederaatio puáris suátiliipu symbool meddâlistmist Mississippi uásistaatâ liipust. Uđđâ lippu tuhhiittui skammâmáánu 3. peivi 2020 já tot šoodâi virgálâš lippun uđđâivemáánu 6. peivi 2021.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Mikkeli
Mikkeli lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Mikkelist ääsih 53 028 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 229,57 km², mast 681,21 km² lii čääci. Mikkeli naaburkieldah láá Hirvensalmi, Juva, Kangasniemi, Mäntyharju, Pieksämäki, Puumala já Savitaipale.
Historjá
Mikkeli vuáđudui ive 1838.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alamaa, Anianniemi, Asila, Haahkala, Haapataipale, Harjujärvi, Harjumaa, Haukkakorhola, Heinälahti, Helppanala, Hietanen, Hiirola, Hyyrylä, Häyrylä, Ihastjärvi, Kaipiala, Karstula, Korpijärvi, Koskentaipale, Kovala, Kyyhkylänniemi, Laitiala, Launiala, Laurikkala, Liukkola, Lähemäki, Marjoniemi, Moisio, Norola, Närvälä, Olkkolanniemi, Otava, Pajula, Parantala, Parkkila, Pekkola, Puttola, Rahula, Rantakylä, Rieppola, Riittilä, Rämälä, Sairila, Salmenkylä, Savonlahti, Seppälä, Soikkala, Suonsaari, Taipale, Tikkala, Tuppurala, Tuukkala, Vanhala, Vanhamäki, Vatila, Vehmaskylä, Viljakkala, Visulahti, Vuolinko já Väänälä.
Kooskah
Aldakieldah:
Eres kieldah:
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1972 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1972.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1973 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1973.
Milano
Milano lii kaavpug Italiast, Lombardia kuávlust. Milanost ääsih 1 395 170 olmožid. Ton vijdodâh lii 181,67 km², já alodâh 122 m. Milano naaburkieldah láá Arese, Assago, Baranzate, Bollate, Bresso, Buccinasco, Cesano Boscone, Cologno Monzese, Cormano, Corsico, Cusago, Novate Milanese, Opera, Pero, Peschiera Borromeo, Rho, Rozzano, San Donato Milanese, Segrate, Sesto San Giovanni, Settimo Milanese, Trezzano sul Naviglio já Vimodrone.
Listo Färsuollui vaarijn
thumb|[[Slættaratindur]] thumb|[[Gráfelli (uálgispeln)]] thumb|[[Villingadalsfjall]] thumb|[[Kunoyarnakkur]] thumb|[[Skælingsfjall]] thumb|[[Tindur (Borðoy)|Tindur (uálgispeln) já Knúkur (čižetpeln)]] Taat lii listo Färsuollui vaarijn. Färsuollui alemus vääri lii Slættaratindur, mii paijaan 882 meetter alodâhân.
Paimio
Paimio lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Paimiost ääsih 10 960 olmožid, já ton vijdodâh lii 242,26 km², mast 3,86 km² lii čääci. Paimio naaburkieldah láá Lieto, Kaarina, Marttila, Salo já Sauvo.
Historjá
Paimio vuáđudui ive 1325, já tast šoodâi kaavpug ive 1997.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Sámi Grand Prix 2001 (album)
Sámi Grand Prix 2001 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 17. peeivi 2001. Skiärust láá ive 2001 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 15 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já loopah juoigâmuásist.
Puágui
Puágui lii puigâkaanij hiäimun kullee meccikänilodde.
Lavdâm já eellimpiirâs
Puágui lii Euroop já Aasia boreaallii kuácceevyevdistiellâs lodde. Suomâst tot iälá masa ubâ enâmist, mut Säämist kuosâ ordârääji paajaabeln tot lii härvinâš. Puágui lii päikkilodde, mii iälá muorriis vuovdijn, eromâšávt kuosâvuovdijn. Suomâ puáguinääli lii áárvu mield 400 000–500 000 paarrâd.
Lasanem
Pogguu piervâl lii táválávt uccâ muorâ teikkâ miestuu vyelni. Niŋálâs mannee vyesimáánust 9–10 manneed já láálá taid 25–27 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih jo neelji peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Puágui porá umolijd, uurbijd, versoid já muorjijd.
Miäcástem
Pogguu miäcástem lii loválâš čohčuv ubâ Suomâst.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1974 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1974.
Merâkuáskim
Merâkuáskim (Haliaeetus albicilla) lii vaalij hiäimun já merâkuáskimij suuhân kullee stuorrâ piätulodde. Suomâ puárásumos merâkuáskim lii lamaš 27,5-ihásâš já maailm puárásumos merâkuáskim lii lamaš 33-ihásâš.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Merâkuáskim kukkodâh lii 78–100 cm. Suájái koskâ lii 1,9–2,4 m. Ores merâkuáskim tiäddá 4–6 kg já niŋálâs 5–7 kg.
Merâkuáskim lii ruškâd, čappâd, vielgâd já räänis.
Ellimpiirâs
Merâkuáskim iälá merâkuávluin já jaavrijn. Suomâst merâkuáskim pessee táválávt čácáduvâi piälláin, táválumosávt merâriddoin já suáluikuávluin.
Raavâd
Merâkuáskim porá kuolijd, vorâs piärgu (om. luudijd) já rááđuid.
Käldeeh
Čällee: Arvi Lehmuslehti (Aanaar škoovlâ, 3.–4. luokka)
Serie A 1988–1989 (nisoneh)
Serie A 1988–1989 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 22. paje. Tot aalgij roovvâdmáánu 15. peeivi 1988 já nuuvâi kesimáánu 17. peeivi 1989.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 3 juávhu Toscanast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Campaniast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Michael Collins
thumb|Michael Collins ive [[1969]] thumb|Michael Collins ive [[2011]] Michael "Mike" Collins lâi ovtâstumstaatâlâš Gemini- já Apollo-astronaut. Sun tooimâi Apollo 11 -mánudâšohjelm kirdemmooduul kirden. Apollo 11 lâi vuosmuš kirdem mánudâšohjelmist, mii siäivui Mánudáá asan.
Serie A 1989–1990 (nisoneh)
Serie A 1989–1990 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 23. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 23. peeivi 1989 já nuuvâi vyesimáánu 19. peeivi 1990.
Michael Collins
Eellim
Collins peerâ kovvee suu humoristlâš olmožin, tagarin, kiäst lâi kieŋâlis eellimvijsesvuotâ já kote peesâi várdáđ maailm já eellim muččâdvuođâ sehe jieijâs uuniik várdámsaajeest kirdemmodulist komovuođâst já nube tááhust kuálástemtampâstis, kost sun kaivai kieŋâlis já kuálhis čassijd.
Serie A 1989–1990 (nisoneh)
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud: 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Toscanast, 3 juávhu Campaniast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Latiumist já 1 juávkku Sardiniast.
Michael Collins
Karrieer
Michael Collins kiirdij Mánudáá pirrâ kirdemmoduláin ton ääigi ko suu astronautskipáreh Neil Armstrong já Buzz Aldrin siäivoin Mánudáá asan Joskâdvuođâ sajan (Tranquility base) syeinimáánu 20. peeivi ive 1969. Talle ko Armstrong já Aldrin maccáin kirdemmodulân Mánudáá aaseest, Collins vaaldij kove olmooškoddeest: suu skippáárkyevtis mánudâšmodulist já sunnuu tyehin uáinojeijee Enâmist já ton alne puoh ulmuin kukken káidusin.
Serie A 1989–1990 (nisoneh)
Lopâlâš tavlustâh
lii Italia miäštár 1989–1990. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán. Giugliano poođij nubben já Modena Euromobil poođij kuđâdin, já tondiet tain ličij lamaš vuoigâdvuotâ uásálistiđ Serie A 1990–1991 pajan, mut loppâloopâst toh iä ubâ almottittámgin toos. Ivneh: Italia miäštár Serie B 1990–1991
Michael Collins
Karrieer
Roolâs keežild Apollo 11 -kirdemmooduul kirden (Command Modul Pilot, CMP) Collins onnui maŋgii Maailm ohtuunumos olmožin: sun loopâloopâst paasij ohtuu kirdeđ Mánudáá juurrâmrađan, já tastoo sun lâi áinoo olmooš Maailmist, kote ij puáhtám uáiniđ astronautskipárijdis siäivum Mánudâžân já väzzim ton aaseest.
Serie A 1989–1990 (nisoneh)
Lopâlâš tavlustâh
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Michael Collins
Karrieer
NASA kuálmád astronautjuávkku väljejui ive 1963. Collins päälgis astronauttin aalgij Mánudâžân aalgij kuulmâpiäivásáin kirdemáin Eennâm juurrâmraađeest. Sun kiirdij tohon Gemini 10:ijn oovtâst astronaut John Youngijn. Taan määđhist sun hárjuttâlâi kuáhtám já telakistem kyevti rakkeetmuddoost. Collinsist šoodâi niäljád astronaut, kote vaazij komovuotâväzzim.
Apollo-ohjelmist Collins lâi vistig suunâttâllum Apollo 8 -máátkán, adai ton rakettân, mii vuosmustáá vuolgâttij ulmuid kirdeđ Mánudáá pirrâ. Collins kuittâg jyelgivaivijdis keežild tarbâšij čuopâdâs, mondiet sun sirdui Apollo 11 -máátkán, kuás olmooš vuossâmuu keerdi Maailm historjást siäivui Mánudáá asan já vaazij tobbeen. Taat lâi nuuvt kočodum G-tiijpâ mánudâšmätki, mon ulmen lâi siäivuđ Mánudáá asan, väzziđ tobbeen, väldiđ myensterijd já maccâđ Enâmân. Collins lâi tutâvâš sajasis Apollo 11 kirdemmooduul kirden, veik sun ij lamaškin tot, kote vaazij Mánudáá aaseest. NASA ličij lamaš vaalmâš pieijâđ suu nube roolin Apollo 17 -kirdemân, mii meiddei siäivui Mánudáá asan, mut Collins halijdij prioristiđ peerâeellim, ige sun innig halijdâm Mánudâžân, tastko hárjuttâllâm tuálvui puoh ääigi.
Mánudâšmääđhi maŋa Armstrong, Aldrin já Collins karttii kuulmâ oho pištee karanteenân ton paaloost, et sii fáárust liččii puáttám omâs bakteereh Enâmân. Sii viettii taid peeivijd vielgis säpligijgijn, moh lijjii sii fáárust Mánudáást-uv já maid Collins koolgâi piemmâđ já anneeđ tain huolâ. Karanteen já juhlomij maŋa Apollo 11 astronauteh mađhâšii ennuv: sij ellii 28 enâmist 38 peeivist.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1975 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1975.
Elvira Galkina
Elvira Abramovna Galkina (š. juovlâmáánu 4. peeivi 1965, Luujävri, Murmansk, Sovjetlitto) lii kieldâsämmilâš tivtâsteijee, kirječällee já musikkár.
Muusik
Ive 2001 Galkina láávlui vuossâmuu keerdi Sámi Grand Prix -kištoost, mut ij vuáittám. Čuávuváá ive sun uásálistij oppeet kištoost, mon sun vuoitij pittáin Immel Agk.
Palhâšumeh
Ive 1994 Galkina já Iraida Vinogradova juohhijn vuossâmuu Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume. Galkina vuoitij kirjeest Šerres beaivi já Vinogradova kirjeest Mu ustibat.
Nurâldâhskiäruh
Galkinast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Apollo 11
thumb|Armstrong (čiž.), Collins já Aldrin Apollo 11 lâi NASA mánudâšohjelmist vuosmuš mätki, mii kirdettij ulmuid Mánudáá asan. Taat lâi nuuvt kočodum G-tiijpâ mätki, mon ulmen lâi siäivuđ Mánudáá asan, nuurrâđ čäittusijd já maccâđ torvolávt Enâmân.
Astronauteh, kiäh kirdii Apollo 11 Mánudâžân, lijjii komendeijee Neil Alden Armstrong (š. 5.8.1930, j. 25.8.2012), kirdemmooduul piiloot Michael Collins (š. 31.10.1930, j. 28.4.2021) já mánudâšmooduul piiloot Edwin Eugene "Buzz" Aldrin Jr. (š. 20.1.1930). Komendeijee kiirdij rakettáin vuosmuid 12 minuttid, já ton maŋa kirdemmooduul piiloot kiirdij loppâmääđhi. Mánudâšmooduul piiloot lâi määđhi systeeminsner, já suu pargon lâi luuhâđ mittárijd sehe kirdemmooduulpilottân määđhi ääigi et komendeijei Mánudâžân siäivum ääigi já Mánudáást luŋŋânem ääigi. Komendeijee kiirdij meid mánudâšmooduul Mánudáá asan.
Siäivum maŋa Apollo 11 pilotteh karttii kuulmâ oho karanteenin ton paaloost, et sij pyehtih Mánudáást vieres taavdâid Enâmân.
Tuáršu
Tuáršu (Anas platyrhynchos) lii viettui suuhân kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ores tuáršuin lii čuovjis teikkâ ruánáá uáivi já niŋálâsâin lii kuovgisruškis uáivi. Tuáršu ruumâš lii ruškâd já vielgâd. Niŋálâs suájáh láá uásild čuovjâdeh.
Tuáršu tiäddu lii 0,7–1,6 kg já kukkodâh lii 50–65 cm.
Laavdâm já ellimpiirâs
thumb|left|Tuáršu laavdâm Tuáršu tiättoo Tave-Amerikist, Maadâ-Ruánááenâmist, Euroopist, Tave-Afrikist já Aasiast. Šlaajâ lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân.
Tuáršu puáhtá kuáhtáđ masa jyehi kuávlust Suomâst. Suomâ tuáršunääli lii suulân 200 000 pessejeijee paarrâd.
Tuáršuh eelih jaavrijn, juuvâin, meecijn teikkâ joba kaavpugijn.
Lasanem
Ores tuáršust láá maaŋgâlágáneh kiihâmlattiimeh. Kivâdijn ores tuáršuh čaittâleh niŋálâssáid eromâšávt čuovjisviolet suájáspejâlijdis. Kiihâm maŋa niŋálâs tuáršu huksee piervâl, mii lii rogge šadolâšvuođâ syejeest. Niŋálâs mannee 8–12 manneed, já láálá taid suulân 26 peivid.
Raavâd
Tuáršu porá siemânijd, tiivrijd já kuolijd.
Eres tiäđuh
Tuáršu lii pelipuohčâleijee.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1976 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1976.
Kuoškkärigâš
thumb|Kuoškkärigâš thumb|Kuoškkärigáá maneh Kuoškkärigâš lii virdečaasij varbuslodde. Tot lii Taažâ aalmuglâšlodde.
Nommâ
Kuoškkärigâš lii tiptám siämmáá noomâs jo nuuvt kuhháá ko anarâš loddenomâttâsâid puáhtá tutkâđ. Tot lii lamaš anarâššáid luhopyehtee lodde. Katekeet Mikko Aikio muštâl Inarinlappalaista kansantietoutta -kirjeest kuoškkärigáá luho addelmist näävt:
"'Sämi-enâmist jurdii ulmuuh tovle já vala tälviv jurdeh, motomeh, ete kuoškkärigááh láá luho adeliđ pyereh. Tondiet sij, kuo kolgii maidnii nuuvt finniđ, te pivdii sij kuoškkärigáá já valdii tom já pieijii čukkásis, ansun pyerebeht luhostuvá, maid sij láá áigumin. Já kuo sij lijjii áigumin kerivâššâđ, te valdii sij tuše kuoškkärigáást koozâid já pieijii raddeliijne kiäčán, et ansun sij kerivist vuátáččii. Já kuoškkärigáá onnii jyehináál lohoadelijjen, ličij-uv tot lamaš meeci pivdedijn já käärji piemâdijn já jyehináál eres-uv aašijn.'"
Sámi Grand Prix 2001
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Uusikaarlepyy táálunkieldâ
Uusikaarlepyy táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive 1975 aalgâst. Ive 1974 loopâst Uusikaarlepyy táálunkieldâst assii 1 971 olmožid. Ive 1974 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 257,2 km² (tuše eennâm). Munsala naaburkieldah lijjii Jepua, Munsala, Pietarsaari táálunkieldâ, Purmo já Uusikaarlepyy.
Sámi Grand Prix 2001
Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 9 uásálisted. Taam uási vuoitij kieldâsämmilâš kirječällee já musikkár Anfisa Agejeva (noomáin Anfissa Agueva), kii uásálistij vuossâmuu keerdi kiišton. Sun livđui pitá Meleš. Nubben lâi kuovdâkiäinulâš Mathis A. Oskal pittáin Ruvaš nieiddat ja buolaš bártnit já kuálmádin láin Kirsten Marit Olsen já Kristine Sara S. Gaup, suoi-uv Kuovdâkiäinust, pittáin Iŋgá Márjá.
Kuoškkärigâš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kuoškkärigâš lii 17–20 cm kukkosâš tevkisruškis lodde, mon radde lii vielgâd. Ton poođâš já suájáh láá uánihááh, já tot tiäddá 55–73 g.
Uusikaarlepyy táálunkieldâ
Kieldâlahtem
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.
Kuoškkärigâš
Eellimvyevih
Kuoškkärigâš lii ajâleevij ilolâš visârdeijee, mii motomin kirdá kuhes-uv maađhijd meccijottee ovdiibeln. Kivirikko kovvee kuoškkärigáá näävt:
Sámi Grand Prix 2001
Lávlumuási
Lávlumuásist lijjii 6 uásálistee. Uási vuoitij ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku Sofia och Anna ađai vääččirliih Sofia Jannok já Anna Kärrstedt pittáin Meahci mánná. Nubben láin Wenche M. Hætta já Annbjørg Hætta pittáin Girdilan já kuálmádin lâi nubbe kieldâsämmilâš ađai Elvira Galkina pittáin Kárášjohka''.
Kuoškkärigâš
Eellimvyevih
"“Hitruu lii kejâdiđ ohtuunis keeđgi alne čokkájeijee kuoškkärigáá, mii tiäškás kolmâ čáácán teikâ láppoo ruunán jieŋâ vuálá já váhá áigáá keččin vuod iiđeest uáinusán, čäcitivre teikâ suoksâ vala njäälmist. Jotelávt tot vuod njuškee keeđgi oolâ, noođhâst moddii, čoovoost pottâšis jeđe kirdel nube keeđgi oolâ. Siämmáá nođhâšem, pottâš já suájái čovodem tot kiärdu tobbeen-uv. Tutâvâžžân tot keejâd čáácán, kavnuuččij-uv tobbeen mihheen purrâmuššân, ige tot ollágin eeppid njuškiđ maassâd čáácán. Kuoškkärigâš porá čäcitivrijd já toi suovsâid, kaccuid já uccâ šlieddâelleežijd. Tom, maid tot ij tuhhit njálmásis, tot kuáđá jienâroobdân, kuus šaddeh stuorrâ purrâmuštuvneh.”"
Uusikaarlepyy táálunkieldâ
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Sámi Grand Prix 2001
Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2001 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Johan Sara jr.. Sun lii siämmáš olmooš, kiäm Ole Larsen Gaino juoigâi juoigâmuásist.
Uusikaarlepyy táálunkieldâ
Čuákkipääihih
Ive 1960 tiäđui mield Uusikaarlepyy táálunkieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: markkân (289 ässed). Tot ij lamaš innig čuákkipäikki ive 1970. Ive 1970 tiäđui mield Uusikaarlepyy kuávdáščuákkipäikki lâi uásild meiddei Uusikaarlepyy táálunkieldâst. Uusikaarlepyy táálunkieldâ peln assii 399 olmožid.
Kuoškkärigâš
Lasanem
Kuoškkärigáá piervâl lii juuvâ tâi aijuu riddoost, motomin šalde ráhtusijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 3–6 mane já láálá taid 14–18 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 18–25 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Kuoškkärigâš porá čielgitävtittes elleid já motomin meid uccâ kuolijd, maid tot ocá virdečaasijn puškáristmáin.
Aanaarjäävri rakkeet
Vuástáväldim Suomâst
Suomâ uáiviovdâkodde ij sárnum ääšist ennuv. Syemmilâš virgeomâhááh iä aalgâst tiättám teikâ mieđettâm, ete Suomâ áimutile lâi rikkum. Ääšist muštâlij vuossâmužžân Taažâ radio. Suomâ räjikosáttâh ij lamaš finnim tiäđu rakettist. Laapi tutkaviärmádâh lâi toohâm "huámmášuumijd" rakettist, mutâ kihheen ij visásmittâm ääši.
Taažâ visásmitij, ete Baareencmeerâst lâi pacâttâm hárjuttâllâmrakkeet, mii lâi talle čájádâm Suomâ pel já lâi koččâm ušom Aanaarjáávrán. Suomâ aaviseh kieđâvušškuottii ääši, veikkâ rakkeetteoriast iä vala lamaškin tuođâštusah. Anarist kuittâg algii ucâmeh, já olgoeennâmlij aavisij ovdâsteijeeh pottii Suomân.
Munsala
Munsala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive 1975 aalgâst. Ive 1974 loopâst Munsalast assii 2 416 olmožid. Ive 1974 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 263,0 km² (tuše eennâm). Munsala naaburkieldah lijjii Alahärmä, Jepua, Maksamaa, Oravainen já Uusikaarlepyy táálunkieldâ.
Aanaarjäävri rakkeet
Aicâstuvah Laapist
Laapist loveh ulmuuh muštâlii čuovâalmonijn já päävkitmijn jieškote-uvlágánijn tieđettemniävuin. Taažâ haldâttâs ááigui väidiđ tábáhtusâst Sovjetlito haldâttâsân. Taažâ uáiviminister Kåre Willoch mielâst tábáhtus lâi uáli tuođâlâš, mutâ sun tiäduttij, ete tot lâi vaahâg ijge provokaatio já ete Taažâ já Sovjetlito koskâvuođah iä huánnán. Meid Ruotâ olgominister tuáivui, ete ääšist ij šoodâ diplomaatlâš skandaal. Sun kuittâg tiäduttij, ete raketteh láá háituliih Tave-enâmij torvolâšvuotân.
Minervaoppuuh
Minervaoppuuh (Athene) láá oppuid hiäimun kullee loddesuuhâ.
Munsala
Kieldâlahtem
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.
Minervaoppuuh
Minervaoppuušlaajah
Minervaoppuin láá ohtsis 13 vyelišlaaijâd, main Euroopist tiättojeijee Athene vidalii lii tevkkâdumos, já Alda-nuortâst pessejeijee Athene lilith kuovgâdumos.
Aanaarjäävri rakkeet
Aicâstuvah Laapist
Sovjetlitto mieđettij uđđâivemáánu 4. peeivi, ete jieijâs rakkeet lâi luávkkám Suomâ já Taažâ áimutile ovdebáá ohhoost. Sovjetlito stuorrâvuolgâttâsulmuuh Suomâst já Taažâst áánuin addâgâs ääšist enâmij olgoministeriöid. Suomâ Sovjetlito stuorrâvuolgâttâsolmooš Vladimir Sobolev eelij olgominister Paavo Väyrys kulen ánumin addâgâs. Rakkeet lâi ušom vuálgám rađestis juovlâmáánu 28. peeivi Baareencmeerâst uárnejum suátihárjuttâllâm ääigi.
Olgoeennâmliih toimâtteijeeh imâštâllii já árvuštâllii Suomâ virgeomâhái hiđes tieđettem já tom, ete tieđettem adelui Helsigist veikkâ mediai ovdâsteijeeh lijjii-uv Anarist.
Munsala
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Aanaarjäävri rakkeet
Uuccâm
Aanaarjäävri rakkeet algii kuittâg uuccâđ uđđâivemáánu 30. peeivi, ko aanaarlâš puásuialmai Veikko Saijets almottij, ete sun lâi kavnâm lastiktiiŋgâ, mast lâi ruošâkielâlâš tekstâ.
Saijets lâi kavnâm tom kyehti oho tooleeb, ko sun lâi vuojâšmist moottorkiälháin Aanaarjäävri taavaakeeji alda. Sun tuálvui tiiŋgâ Laapi räjikosáttuv ovdâkoodán, mii aalgij tállân tutkâđ ääši. Räjikosáttuv almaah kavnii Aanaarjäävrist maaŋgâid meetaalpittáid, moh kullii rakettân. Palhâšummeen Saijets finnij tuše pullákaahvijd.
Munsala
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Munsalast lijjii kyehti čuákkipääihi: markkân (280 ässed) já Vexala (204 ässed). Ive 1960 markkânist assii 288 olmožid já Vexalast assii 212 olmožid.
Siijdah
Harjux, Hirvlax, Jussila, Kantlax, Monå, Monäs, Munsala, Pensala já Vexala.
Aanaarjäävri rakkeet
Rakkeet kavnum já luptim jäävrist
Suomâ áimuvuoimij puohčâleijeeh usâškuottii rakkeet jieŋâkolmâ Aanaarjäävrist čuávuváá peeivi. Puohčâleijeeh kavnii maaŋgâid rakkeet oosijd. Lussâdumosijd oosijd loptejii jäävrist helikopteráin. Oosij vuođâlovoi vuáđuld totkeeh árvuštâllii, ete rakkeet lâi suulân 15 ihheed puáris. Ton lasseen ruošâkielâlij noomâi vuáđuld meridii, ete koččâmâšâst lâi mollârakkeet. Suomâ virgeomâhááh seelvâtškuottii, ferttee-uv oosijd macâttiđ Sovjetliiton.
Oosij juávhust lijjii rakkeet keeči sehe ennuv uccâ uásih. Jieŋâ asseest lâi ruopsis aamnâs, mon kasodâh lâi suulân 7 cm. Totkeeh árvuštâllii, ete rakkeet ij lamaš pävkittâm ollágin, pic tot lâi koččâm njuolgist jáávrán. Olgoministeriö vuoigâdvuođâlii uásáduv hovdâ Eero Kekomäki pahudij, ete rakkeet macâttuvvoo, jis algâalgâlâš omâsteijee nuuvt váátá. Sovjetlito ambassaad ánuttij rakkeet oosij macâttem.
Uđđâivemáánu 31. peeivi áimuvuoimij puohčâleijeeh kavnii rakkeet monnjâuási masa 40 ceehi sälttipuolâšist. Rakkeet monnjâuási loptejii jäävrist kuovâmáánu 1. peeivi Sovjetlito tuoivust. Kuovâmáánu 2. peeivi loptejii rakkeet moottoruási.
Rakkeet teknisâš tutkâm
Ovdil macâttem rakkeet tutkii Piäluštâsvuoimij tutkâmkuávdáást Tikkakoskist já Tamperest. Rakkeet tutkui uáli tárkká. Ulmen lâi visásmittiđ, et tast ij lamaš radioaktiivlâš suonjârdem iäge pävkittemamnâseh teikâ -kolgoseh.
Mađhâšem ávhástâl tábáhtussáin
Mađhâšem ovdedemkuávdáá Laapi kuávlujođetteijee táátui mađhâšemirâtteijee Teuvo Katajamaa puáttiđ Anarân. Katajamaa kárvudâđâi juovlâstáálu pihtâsáid já čuážui rakkeet paaldâst. Anarist leijee olgoeennâmliih toimâtteijeeh kovvejii tábáhtus já čuovâkove laavdâi jotelávt ubâ maailmân. Virgeomâhááh iä lijkkum ollágin Mađhâšem ovdedemkuávdáá ornim tábáhtusân, mutâ piäluštâsvuoimij almai mielâst jieŋâ alne čuážžoo juovlâstáálu lâi hävski.
Aanaarlâš bensinsajattâh vuobdij "rakkeet-muuŋkijd". Hooteel Avelist rahtii uđđâ purrâmušlisto, moos kullii "Pittáášmääli", "Rakkeetrávdu" já "Kävnee kááhuš". Taat purrâmušlisto lâi fáállun muáddi oho hotellist, já tast tiilájii 20–50 meripittád jyehi eehid. Ráávdu fallii taldrikist, mon roobdâst lâi rakkeet.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1977 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1977.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1978 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1978.
Tornâoppuu
Tornâoppuu (Tyto alba) lii tornâoppui hiäimun kullee koskâmatsâš oppuulodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Tornâoppuu lii 33–39 cm kukke, ton suájákejij koskâ lii 85–93 cm, já tot tiäddá 250–350 g. Ton roppâ lii seggi, suájáh láá kuheh já kirdedijn távjá jyelgih hiäŋgájeh. Tornâoppuu muáđuh láá vielgâdeh, čalmeh láá čappâdeh já muátukovos lii vááimu hámásâš. Seelgibeln tot lii täsivis ränis- já lieggâruškis ivnásâš. Suhâpeleh láá mudoi siämmááhámásiih, pic ores távjá kuovgâdub, ko niŋálâsâst láá eenâb čapis tiälhuh. Tornâoppuu táiđá leđe muččâdumos oppuulodde.
Jienâ
Niŋálâs tuálá huurrân, mut motomin meid ores. Tornâoppuu váruttâsjienâ táválávt kirdedijn lii čuhâlis, já saijeem sulâstittee piškádem. Tot lii suullân kyevti sekunt kukkosâš. Uđâgái kerjidemjienâ lii suullân sekuntpele kukkosâš vyeligis škorijdem.
Lavdâm
thumb|left|350px|Tornâoppuu lavdâm Tornâoppuu láá kuáhtám Suomâst käävci kerdid: ive 1935 Pielisjäävrist, ive 1963 Åland eennâmkoddeest Lemlandist, ive 1990 Raumast já majemustáá ive 2021. Nuuvtpa tot lii-uv uáli härvinâš Suomâst. Raumast kuáhtám tornâoppuu láá nabdam, et olmooš ličij puáhtám tom Suomân. Aainâs nelji vuossâmuu Suomân lappum tornâoppuu láá jáámmám niälgán, mut eres ááicuin ij lah tađe pyereeb tiätu. Tornâoppuu pessee ubâ Maadâ- já Koskâ-Euroopist, aldemuuh Baltiast já Tanskaast. Ruotâst tornâoppuu lappui kieskâd suhâjämimân. Euroop lasseen tomâoppuu pessee puoh eennâmoosijn, eereeb Antarktis. Suomâst kuáhtájum tornâoppuuh kuleh nuorttiipiäláá Tyto guttata náálán.
Veikkâ tornâoppuu mákkoo jolgâ kulttuurenâduvâin, ovdâmerkkân kaavpugijn sehe šiiveettáálui já kärdinij šiljopirrâsijn, te tom kuittâg harvii kuáhtáá, ko tot lii tuođâlâš "ijjâlodde". Peeivijd tot viättá čiähusist rakânâsâi luuptâin tâi eres čiähusoojijn já siävŋándijn vuálgá säpligpiivdon. Suomân ton vijđánem iästun láá kolmâ já äŋgiris täälvih.
Pessim já lasanem
Tornâoppuu pessee rakânâsâi loomijn, mut meid ulmuu rähtim vuovdâin, sehe muorâvuovdâin. Piervâl lii táválâš rogge luuptâ tievâdâsâin já visteluávhuin. Niŋálâs mannee njuhčâmáánu loopâst 4–9 manneed. Ores piämmá niŋálâs. mii láálá 30–31 pirrâmpeivid já koorâi cuovkkânem maŋa ana huolâ uđâgáin. Eres oppui náálá tornâoppuuh-uv läliškyeteh vuossâmuu mane monnim maŋa, já uđâgááh kočâtteh korâidis sierâ aigij. Uđâgááh láá vielgâdeh já kirdeleh 50–55 peeivi keččin. Tornâoppui parâkoskâvuotâ pištá ubâ eellimave, já pelikyeimih lává oovtâst pirrâ ive.
Johan Nuorgam
Johan Nuorgam ađai Nijlâs Jovn Juhháán (1910–1978) lâi 1900-lovo sämmilii kulttuur já ärbivyevi pioneer ađai oovdâstjottee. Sun lâi vuálgus Uáivušväärist Kitinlompolo táálust, mii lii alda Čivtjuv uáivuš. 1930-lovvoost sun lâi pargoost olgomuseost Seurasaarist. Siämmást sun nuurâi ennuv jieškote-uvlágánijd härvinâš tiiŋgâid, moh láá onnáá peeivi uáinusist Siidast. Nuorgam tooimâi toimâtteijen Tunturisanomat-loostâst, mii almostui sehe suomâkielân já tavesämikielân. 1950-lovvoost sun tooimâi muáddi ive meiddei tavesämikielâlii Sápmelaš-loostâ toimâtteijen. 1950-lovo loopâst sun vuáđudij Sämimuseo Siida. Aanaar sämmilâšmuseo, mon lekkii keesi 1963, lâi vuossâmuš sämmilij vuáđudem museo ubâ maailmist. Vuáđudeijen lâi Samii Litto – Saamelaisten Yhdistys. Ton hoovdâin Johan Nuorgam lâi oovdâstjottee já olášuttee. Saavâjođetteijee Johan Erkki Jomppanen vuod hoittái koskâvuođâid merideijeid já ruttâdeijeid.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1980 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1980.
Hauho
Hauho lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Hauhost assii 3 934 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 443,7 km², mast 88,84 km² lâi čääci. Hauho naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Lammi, Luopioinen, Pälkäne já Tuulos.
Kieldâlahtemeh
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah
Aikkola, Ajoranta, Alvettula, Apoo, Eteläinen, Hahkiala, Hakkala, Hankala, Hauhontausta, Heinäkangas, Hyvikkälä, Hyömäki, Ilmoila, Joki (Jokioinen), Juntula, Kalaila, Keso, Kirkonkylä, Kokkala, Kokkila, Kukkola, Kyttälä, Lautsia, Lehdesmäki, Lehtelä, Matkantaka, Miehoila, Mustila, Okerla, Pappila, Porras, Porsoo, Rukkoila, Saha, Sappee, Sotjala, Torvoila, Tuittula, Tuulimylly, Uusikylä, Vihavuosi, Villantila, Vitsiälä já Vuolijoki.
Šišneheh
Šišneheh láá poccuu šišneest koorrum jyelgisyejeh. Šišneehnjäälmist lii korccâ teikâ päddi, moin kiässoo njälmi kamuvruoijâs oolâ. Paijeen lii korccâ, moin šišneeh čannoo puáhánjân amas nollâsiđ.
Kevttim
Šišneheh kiävttojii pargokárvun suoijiimin juolgijd puuvsâi alne. Taid kevttii njuoskâ pargoin ovdâmerkkân čäcisuoinij nijttemist teikâ hoošij rokkâmist já meiddei joddei kesimist. Toh lijjii meiddei anoliih, jis koolgâi lapseskierrâsist väzziđ.
Koskâ-Afrik
thumb|Koskâ-Afrik staatah OA jyehim mield
Koskâ-Afrik lii kuávlu, mii siskeeld Afrik koskâuási staatâid.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1981 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1981.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1983 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1983.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1982 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1982.
Ive 1981 sämikielâliih kirjeh
Ive 1981 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1981.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1986 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1986.