cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suriname vyelipirrâduvah
Suriname 10 pirrâdâhhân láá juohhum 63 vyelipirrâdâhân. Paramaribost vyelipirrâdâh lii siämmáálágán ko kaavpuguási, mudoi tot lii siämmáálágán ko kieldâ.
Kárttá
thumb|centre|600px|Suriname vyelipirrâduvah
Vyelipirrâduvâi listo
Čuávuvâžžân lii listo vyelipirrâduvâin pirrâduv mield. Listoost leijee tiäđuh láá ive 2012 aalmugrekinistem mield.
Brokopondo pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Brokopondo vyelipirrâduvah Brokopondo pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Commewijne pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Commewijne vyelipirrâduvah Commewijne pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Coronie pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Coronie vyelipirrâduvah Coronie pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Marowijne pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Marowijne vyelipirrâduvah Marowijne pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Nickerie pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Nickerie vyelipirrâduvah Nickerie pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Para pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Para vyelipirrâduvah Para pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Paramaribo pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Paramaribo vyelipirrâduvah Paramaribo pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Saramacca pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Saramacca vyelipirrâduvah Saramacca pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Sipaliwini pirrâdâh
thumb|right|250px|Sipaliwini vyelipirrâduvah Čohčâmáánu 11. peeivi 2019 uđđâ vyelipirrâdâh šoodâi Tapanahony vyelipirrâduvâst. Uđđâ pirrâduv nommâ lii Pamacca. Pamacca vyelipirrâdâh lii Tapanahony taveoosijn, já tobbeen áásá Paramacca aalmug.
Äimisäplig
Äimisäplig lii äimisäpligij laahkon kullee njomâtteijeešlaajâ. Äimisäplig lii eellimvuáimálâš šlaajâ, mutâ tot lii šoddâm härvinubbon pirrâ Euroop. Ruotâst já Suomâst äimisäplignäälih kiäppánii čuuvtij 1960- já 1970-lovoin. Suijân toos sättih leđe jotolâhjämimeh, pirâsmiirhah já tälvidemsoojij vänivuođah.
Suriname vyelipirrâduvah
Wanica pirrâdâh
pienoiskuva|250x250px|Wanica vyelipirrâduvah Wanica pirrâdâh siskeeld čuávuváid vyelipirrâduvâid:
Äimisäplig
Olgohäämi
Äimisäplig lii 20–30 cm kukke já tast lii 1,5–4 cm kukkosâš seeibi. Äimisäplig tiäddá 0,4–1,2 kg, motomin joba 1,9 kg. Tiäddu mulsâšud iveääigi mield. Talle ko äimisäplig koccáá tälvioijâgâsâst, te tot puáhtá teddiđ vuálá 300 g. Oráseh láá koskâmiärálávt stuárráábeh ko niŋálâsah. pienoiskuva|Äimisäplig tähtiriggee|vasen|300x300pxÄimisäplig muáđuh, čuávji já eertih láá vuohâdeh. Juolgijn soksâmeh láá segibeh. Radde lii ruškâd, já jyelgih láá čappâdeh. Muáđuin láá sehe tevkis ete kuovgis soksâmeh. Čoolmij pirrâ soksâmeh láá čappâdeh. Äimisäpligist lii kuhes já čuhâ njune já lihâdeijee pajepoovsâ, mon keejist láá njunerääigih. Äimisäplig čalmeh láá jurbâseh já čapisruškâdeh. Peeljih láá uáinusist. Juolgijn láá noonâ koozah já kamuvvuáđuh, moh suápih pyereest kuáivumân.
Äimisäplig selgipele peittih säägih, moh äimisäpligist láá suulân 6 000. Säägih láá vuovdâneh, já toh láá 2–3 cm kukkosiih. Säägih láá čappâdeh tâi ruškâdeh, já toi madduuh já keejih láá vielgâdeh. Säägih láá kiddâ liškeest siipuulláágán madduu vievâst, já jyehi säägi vyelni lii jieijâs tekki. Rááhtus saagijn lii njyebžil, já säägih syeijejeh äimisäplig ovdâmerkkân talle ko tot viärá. Säägih uđâsmuveh, já ovtâskâs säggi kačča suulân ive ahasâžžân.
Hõʹppi ođđâs
Hõʹppi ođđâs lii nuorttâlâškielâg škovlâlostâ, mon Čevetjäävri škoovlâ uáppeeh toimâtteh já almostiteh neetist. Vuossâmuš nummeer almostui roovvâdmáánu 25. peeivi 2019. Taan räi lostâ lii almostum neljii.
Äimisäplig
Olgohäämi
Äimisäplig stuárudâh já ivne mulsâšudeh ucánjáhháá enâmist nuubán. Britanniast äimisäpligeh láá táválávt ucebeh já ucánjáhháá tevkkâduboh ko Suomâst. Koskâ-Euroop äimisäpligeh láá vuod stuárráábeh. Espanjast toh láá kuovgâduboh.
Hõʹppi ođđâs
Hõʹppi ođđâs luuhâmnáál neetist
Hõʹppi ođđâs 1, 2 já 4 láá luuhâmnáál čuávuváin nettičujottâsâin:
Äimisäplig
Lavdâm já eellimpiirâs
pienoiskuva|Äimisäplig lavdâm|260x260px Äimisäplig tiättoo luándulávt Euroop maadâviestâr-, viestâr- já taveoosijn sehe Ruošâ kuávluin, moh láá Suomâ já Baltia nuorttiibeln. Šlaajâ lii ištâdum Azorij suolluid já Uđđâ-Seelandân. Suomâst äimisäplig lii levânâm taveláá ulmuu vievâst. Äimisäplig ij tiettuu ollágin Amerikist.
Äimisäplig ij lijkkuu lahtâ kuávloid ijge tot táválávt tiettuu muorriis meecijn. Äimisäplig lii viehâ almolâš muorâkaardijn, hävdienâmijn, muorâstuvâin sehe maaŋgâin eres kuávluin, kost tot puáhtá tälvidiđ.
Suomâst
Suomâst äimisäplig tiättoo Tave- já Koskâ-Suomâst ain Merâpoođâ kuávlu já Kainuu räi, motomin meid Ruávinjaargâ kuávlust já joba Avveel räi. Suomâst äimisäplig iälá masa ain aassâm paaldâst, mut Euroopist äimisäplig tiättoo meid lostâvuovdijn. Kuácceevuovdijn äimisäplig ij makkuu.
Eellimvyevih
pienoiskuva|Oovtâ peeivi ahasâš äimisäplig|260x260px
Lasanem
Äimisäplig šadda suhâjuátkimahan kyevti-ihásâžžân. Äimisäpligij kiemâ álgá tállân ko toh koccájeh tälvioijâgâsâst já juátkoo algâkeesi räi. Ores irgástâl niŋálâs uáli kuhháá. Tot jorá niŋálâs pirrâ já iirât aldaniđ tom. Niŋálâs vuod tuástu aldanemkeččâlmijd já jorgeet meddâl. Ores já niŋálâs njunnejeh nubijdis já niŋálâs šoho. Mottoom kooskâst toh orosisteh nierah puotâluvâi já forgâ tastmaŋa toh oppeet joreh já šohoh.
Parâttâllâm maŋa čuávjiääigi loppâkeejist niŋálâs rähtiškuát piäju, mii puáhtá leđe kuodduu vyelni, keeđgij vuáguin tâi lostâ- já risselađđuin. Enni sáttá rähtiđ maaŋgâid-uv čivgâmpiäjuid. Niŋálâs čivgá 2–10 čivgâd 5–6 oho čuávjiääigi maŋa. Čiivgah láá šodâdijn čalmettemeh já pietittemeh, já tain láá liške vyelni valmâšin uánihis, timmâ já kuovgis säägih. Muádi peeivi ahasâžžân čiivgah láá jo vuossâmuuh tevkis säägih. Čiivgah kyeđih päikkipiäju kuulmâ oho ahasâžžân, mutâ toh čuávuh eeni já njameh ton mielhi vala kulmâ oho ovdil ko toh algâtteh jiečânâs eellim suulân kuuđâ oho ahasâžžân.
Raavâd
Äimisäplig lii puohporree. Elleeravâdist äimisäplig lijkkoo masa puoh purrâmušân, mon stuárudâh lii sopâvâš (tiivrijn uccâ čielgitávtáláid). Tot porá meid cuobbuid, tažâligijd, säpligij já muoldâgij čiivgâid sehe enâmist pessejeijee luudij uđâgáid. Äimisäplig puáhtá puurrâđ ubâ piervâl. Äimisäpligeh poreh meid rááđuid, ovdâmerkkân kuolijd. Ton lasseen toh poreh šaddoid tego taamiterhoid, kuobbârijd já muorjijd.
Tálvástâllâm
Täälvi äimisäplig viettee tälvioijâgâsâst piäjustis. Oijâgâs algâttemäigi lii kiddâ liegâsvuođâst. Rummâšliegâsvuotâ luáštá 35 ceehist suulân neelji ciäkán. Jis rummâšliegâsvuotâ luáštá ton vuálá, te äimisäplig amnâsmolsom lassaan já tondiet rummâšliegâsvuotâ paijaan. Äimisäplig vuáiŋá suulân uhcii minuttist. Vuoiŋâmpotkâ sáttá pištá joba muáddi tijme.
Koskâ-Afrik täsivääldi kielah
Koskâ-Afrik täsiväldi lii maaŋgâkielâlâš eennâm. Ethnologue mield tobbeen láá 72 ellee kiellâd. Staatâ virgáliih kielah láá ranskakielâ já sangokielâ.
Veikkâ ranskakielâ lii-uv virgálâš kielâ, tuše 22,5 % ässein mättih tom. Ranskakielâ kiävttoo kuittâgin staatâ puoh virgálijn äššikiirjijn. Sangokielâ lii lamaš virgálâškielâ ive 1991 rääjist, já áárvu mield 92 % ässein kevttih tom lingua francan.
Maaŋgah kielah, moh sárnojeh Koskâ-Afrik täsivääldist, láá uhkevuálásiih.
Henning Sundesson
Henning Leopold Sundesson lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij kuulmânubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Urho Kekkos aalmuglâšmecci
Urho Kekkos aalmuglâšmecci lii ive 1983 vuáđudum aalmuglâšmecci Aanaar, Suáđigil já Suovâkuoškâ kieldâi kuávlust. 2 550 km² vijđosâžžân tot lii Suomâ nubben stuárráámus aalmuglâšmecci já ohtâ Suomâ pivnohumosijn vandârdemkuávluin. Paijeel 300 000 vandârdeijed eelih aalmuglâšmeecist jyehi ive. Aalmuglâšmecci kuávlust láá vijđes tuodârpajoseh, peci- já kuosâvyevdih sehe stuorrâ jeegih. Kuosâ ordârääji jotá aalmuglâšmeeci rasta. Kuosâvyevdih šaddeh aalmuglâšmeeci maadâoosijn. Kuáskim lii aalmuglâšmeeci tubdâldâhšlaajâ. Puáris vuovdij tijpâliih loddešlaajah láá ovdâmerkkân kuávská, sämicissááš já muorâkuáráttâh. Puoh Suomâ stuorrâpiäđuh kuobžâ, kumppi, iilvâs já ketki joteh aalmuglâšmeeci kuávlust. Uhkevuálásâš juhâskálžu iälá moodijn aalmuglâšmeeci juuvâin.
Peeivisiävŋánem
thumb|Peeivisiävŋánem mudoh [[porgemáánu 1. peeivi 2008]] thumb|[[Tievâslâš peeivisiävŋánem]] Peeivisiävŋánem lii luándualmoon, mii uáinoo talle ko Mánudâš puátá Eennâmpáálu já Piäiváá kooskân nuuvt ete Piäiváš láppoo uáinusist Mánudáá tuáhá jo-uv ollásávt tâi uásild. Taggaar almoon šadda tuše peiviv já tuše ko lii mánuvuáđu.
Mánusiävŋánem
Mánusiävŋánem lii luándualmoon, mii uáinoo talle ko Eennâmpáálu puátá Mánudáá já Piäiváá kooskân nuuvt ete Mánudâš lii Eennâmpállu suoivust. Nubenáál ko peeivisiävŋánmist, Mánudâš ij lappuu ollásávt uáinusist.
Commewijne pirrâdâh
Commewijne pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ tavenuorttân. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 31 420 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 2 353 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 13,35 ässed/km² (2012).
Commewijne pirrâduv naabureh láá nuorttân Marowijne pirrâdâh, mäddin Para pirrâdâh já uárjin Para pirrâdâh, Wanica pirrâdâh já Paramaribo pirrâdâh. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
807
807 (DCCCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 800-ihelove káávcád ihe.
Commewijne pirrâdâh
Pirrâduv uáivikaavpug lii Nieuw Amsterdam.
Tavečuovjisjerjâ
Stuárudâh já olgohäämi
Tavečuovjisjerjâ lii suulân 50–200 cm olluv. Suomâst tot kukkee syeini-porgemáánust. Kukáh láá kuovgisčuovjâdeh teikâ čuovjisvioleteh.
Commewijne pirrâdâh
Ekonomia
Pirrâduv ekonomia vuáđuduvá iänááš eennâmviljâlmân. Stuorrâ plantaasij eennâmtuálupyevtittâsah láá sukkâr, sitrusheđâlmeh, käähvi já kaakao.
Tavečuovjisjerjâ
Eellimpiirâs
Tavečuovjisjerjâ šadda lahtâ soojijn, kost enâmist láá ennuv raavvâdamnâseh. Tom puáhtá kavnâđ juuvâi já aijui aldakuávluin, rotoenâmijn sehe suánjuin.
Commewijne pirrâdâh
Vyelipirrâduvah
Commewijne pirrâdâh lii juohhum 6 vyelipirrâdâhân:
Tavečuovjisjerjâ
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmiliih vuoššii tavečuovjisjeerjâ já siävuttii čuoppum šado poccuumielhijn oovtâst iävroin teikkâ sälttisuoinijn. Nuorâ šadoi veerdih porrojii nuhtán ton maŋa ko siđhes korrâkerdi valdui meddâl. Tavečuovjisjerjâ lâi sämmilijd uápis já puurrâmrääsi já sälttisyeini lasseen tot lâi sijjân herskušaddo.
Tavečuovjisjeerjâ veerdijd puáhtá čuoppâđ já čaacciđ, vâi ton viehâvis smakkâ lappuuččij. Ton maŋa tot lii pyeri aamnâs määlistmist teikkâ salatist. Veerdih siäiluh meiddei puolâščuhheest.
740
740 (DCCXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 740-lovo vuossâmuš ihe.
Ive 1932 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1932 tälviolympialijn lijjii fáárust 252 valastâlled (231 almajid já 21 nisonid) 17 enâmist, kiäh kištottâllii 14 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoittii Ovtâstum staatâi já Taažâ valastâlleeh. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 12 mitalid (6 kollemiitaal), já taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 10 mitalid (3 kollemiitaal).
Miitaaltavlustâh
thumb|400px|[[Valmari Toikka, Veli Saarinen, Väinö Liikkanen já Martti Lappalainen Lake Placid tälviolympialijn ive 1932. Veli Saarinen vuoitij oovtâ kollemiitaal já oovtâ pronssimiitaal. Väinö Liikkanen vuoitij oovtâ silbâmiitaal.]]
Revonlahti
Revonlahti lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Revonlahtist assii 956 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 214,0 km² (tuše eennâm). Revonlahti naaburkieldah lijjii Pattijoki, Siikajoki, Lumijoki, Paavola já Liminka.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Paavola já Revonlahti kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Ruukki kieldâ, mii talle lohtui Siikajokin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Revonlahtist ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki, mut Ruukki čuákkipäikki lâi uásild (3 ässee verd) Revonlahti peln.
Siijdah
Alapää, Keskikylä, Lahtiranta, Relletti já Ylipää.
Coronie pirrâdâh
Coronie pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ taveviestârist. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 3 391 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 3 902 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 0,87 ässed/km² (2012). Coronie pirrâdâh lii ässeelovo mield Suriname ucemus pirrâdâh.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Totness.
Historjá
Coroniest šoodâi jiečânâs pirrâdâh ive 1851.
Ekonomia
Pirrâduv ekonomia vuáđuduvá iänááš eennâmviljâlmân. Stuorrâ plantaasij eennâmtuálupyevtittâsah láá riisi já kookospähkineh.
Siijdah
Coronie pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
Pylkönmäki
Pylkönmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Saarijärvi kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Pylkönmäkist assii 936 olmožid, já ton vijdodâh lâi 392,40 km², mast 25,57 km² lâi čääci. Pylkönmäki naaburkieldah lijjii Karstula, Multia, Saarijärvi, Soini já Ähtäri.
Siijdah
Kukko, Kuoppala, Mahlu, Mulikka, Paajala, Pajumäki, Puolimatka, Pääjärvi, Soidinmäki já Vihanti.
Ive 1925 Pylkönmäkist lijjii 5 siijdâ: Kukko, Kuoppala, Mahlu, Paajala já Pääjärvi.
Muáskâš
Eellimpiirâs
Muáskâš šadda aijui, čäcijeegijn já jeggirobdâsij jaavrij riddoin.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmiliih adelii ruottâsijd käärji purrâmâšân. Ulmuuh läävejii kuškâdiđ muáskâš ruottâsijd já milluđ tain jáávuid. Millum muáskâš siävuttui jávuiguin já kevttui leeibi liäibumân. Muáskâš smakkâ lii viehâv já jáávuid kannat čaacciđ ovdil kevttim.
Tovle koškes muáskâš loostah vuáššojii teikkâ kiävttojii haavdân já säppin. Koškes loostâin ráhtojii meiddei jáávuh. Puoh pyeremus äigi loostâi nurâmân lii tooláá kiđđuv teikkâ maŋŋeed čohčuv. Muáskâš lii čuávji já purrâmušsuddâdem vaivij taalhâs. Tot pyereed amnâsmolsom já puurrâmlusto. Muáskâš ij soovâ jis lii äpittemmin.
Muáskâšliemáin puáhtá tipšođ haavijd teikkâ kovŋiđ tiihijd. Kievrâs muáskâšteejâ oovtâst ruottâsist rahtum jávuiguin adelij iše, jis mááđuh kivsedii. Taah talkkâseh váldojii kyehti oho.
Eennâm áimukerdi
thumb|Eennâm áimukeerdi keerdih (ij mittokaavast)
Eennâm áimukerdi lii Eennâm pirâstittee, mottoom miäruštâllâm mield čyeđe kilomeetter asosâš kaasuriggee, mii lii čokkášum ááimust. Áimukeerdi almolumos kaasuh láá typpi já happi, mut meiddei ovdâmerkkân áimukeerdi čiđđâdioksidist lii stuorrâ merhâšume eennâmpáálun já ton šaddoid. Áimukeerdist láá ton lasseen čäcilievlâ já maaŋgâmuđusiih čalmaah, moi meeri muttuustâl.
Áimukerdi lii ain jorree tiileest, mast piegah sirdeh liegâsvuođâenergia já lahtâvuođâ saajeest nuubán já tässejeh eennâmpáálu liegâsvuotâiäruid. Áimukeerdist tábáhtuveh piegâi, polvâi já orvij lasseen šleđgâalmoneh já optisiih almoneh tego kuovskâseh, haloalmoneh já arvetäävgih. Áimukeerdi viärráámuuh nyeskideijeeh láá vyeliáimukeerdi occon já smavvâčalmaah.
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkodde
Maadâ-Pohjanmaa lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 14 356 km² já ässeeloho 191 465. Maadâ-Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Pohjanmaa eennâmkoodán, nuorttân Koskâ-Suomâ eennâmkoodán já mäddin Satakunta sehe Pirkanmaa eennâmkuddijd. Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Seinäjoki.
Eennâm áimukerdi
Eennâmpállu finnij tolemuu kaasurigges tállân palij ko Eennâm hämmejui 4,6 miljard ihheed tassaaš. Áimukeerdi siskáldâs lii muttuustâllâm Eennâm historjá ääigi. Happi puáđiškuođij áimukiärdán 3,5 miljard ihheed tassaaš, já 600 miljovn ihheed tassaaš ton meeri lassaanškuođij já juvsâškuođij tááláá tääsi.
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkodde
Kieldah
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 18 kieldâd, main käävci láá kaavpugeh.
Eennâm áimukerdi
Olmooš ij piergiittâl kuhes aaigijd jo kuuđâ kilomeetter aloduvâst. Paijeel käävci kilomeetterist olmooš jáámá jotelávt haapi váilumân. Motomeh lodeh sättih piergiittâllâđ joba 12 kilomeetter aloduvâst.
Áimukeerdi uásih
Áimukeerdi puáhtá jyehiđ kerdijd čuággánmâš já liegâsvuođâ mieldi. Čuággánmâš mieldi áimukerdi lii juohhum homosfáárân já heterosfáárân. Homosfáárist ađai 0–100 kilomeetter aloduvvâst puoh ááimu kaasuh láá siävuttum korrâ áimutedduu tovâttâm molekyylij já atomij suoččâm tiet. Heterosfáárist áimuteedâ lii nuuvt ucce, ete kaasuh iä lah siävuttum já toh láá oornigist massaas mieldi.
Liegâsvuođâ mieldi áimukeerdi lii luokattâllum neelji kiärdán, moh láá troposfáár, stratosfáár, mesosfáár já termosfáár. Troposfáárist lii masa puoh áimukeerdi massa já tobbeen tábáhtuveh ovdâmerkkân šoŋŋâalmoneh já čääsi juurrâm. Troposfáár alodâh lii peeivitäsideijee alda suullân 18 kilomeetterid já naavijn suullân käävci kilomeetterid já ton liegâsvuotâ vuállán suulân 6,5 ceehi sekuntist. Stratosfáárist ađai 10–50 kilomeetter aloduvâst lii elimân velttimettum occonkerdi, mii suojâl Eennâmpáálu Piäiváá uánihispárusâš ultravioletsuonjârdmist. Stratosfáár liegâsvuotâ lii alda troposfáár tuše -50 °C, mut alda mesosfáár suulân siämmáš ko Enâmist. 50–85 kilomeetterist leijee mesosfáárist meteoroideh syečih áimukiärdán, mon puáhtá uáiniđ meteorin. Mesosfáárist liegâsvuotâ lii uáli vyeligâš, ko tot ij absorbist ennuvgin Piäiváá suonjârdem. Termosfáárist liegâsvuotâ paijaan, ko tot absorbist Piäiváá uáli uánihispárusâš suonjârdem. Áimuteedâ lii tobbeen kuittâg-uv nuuvt ucce, ete tast ij lah ennuvgin merhâšume. Termosfáárist homosfáár muttoo heterosfáárin já ton vyeliuásist ađai ionosfáárist tábáhtuveh kuovskâseh. Kuovskâsijd toovât Piäiváást puáttee šleđgâvarâdâslâš čalmai teivâm Eennâmpáálu magneetkiädán. Termosfáár pajeuási kočoduvvoo eksosfáárin. Eksosfáárist áimukerdi muttoo komovuotân, veik čielgâ rääji komovuođâ já áimukeerdi kooskâst ij lahkin.
Áimukeerdi čuággánmâš
Áimukerdi siskeeld maaŋgâid enâmustáá kaasun leijee amnâsijd. 99 % áimukeerdi saijaasvuođâst láá typpi já happi, já 1 % láá iänááš jieškote-uvlágáneh jálukaasuh, tego argon, helium, krypton já neon. Áimukeerdist lii meid mulsâšuddee meeri čäcilievlâ. Ton lasseen tobbeen láá meid uces mereh merhâšittee šaddovistekaasuid, tego čiđđâdioksid já meetaan. Stratosfáárist merhâšittee kaasu lii occon.
Montecilfone
Montecilfone lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montecilfonest ääsih 1,187 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,92 km², já alodâh 405 m. Montecilfone naaburkieldah láá Guglionesi, Montenero di Bisaccia já Palata.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Meccikaavrâs
Jienah
Meccikavrâs váruttâsjienâ lii tevkis umásistem, mii táválávt kulloo muáddi keerdi maŋaluvâi. Orráás kimejienâ lii čuovvâd, já tot sulâstit njurgâs.
Lavdâm
thumb|left|Meccikavrâs lavdâm Meccikaavrâs juáhhoo neelji vyelišlaajân, moh tiättojeh aldasáid ubâ Euroopist já Tuurkist sehe Ruošâ viestâr-oosijn, Alda-nuorttân já Kaukasiast. Šlaajâ ij tiettuu Irlandist ijge maaŋgâin Koskâmeerâ suolluin. Meccikaavrâs lii suvâttum Israelist já Libanonist. Israelist sundátteleh ištâdiđ meccikavrâs maassâd.
Koskâ-Euroop meccikavrâsnääli lii suulân 15 miljovn ohtâgâssâd. Šlaajâ lii eellimvuáimálâš IUCN mieldi. Italiast tiättoo meccikavrâs vyelišlaajâ C. c italicus lii uhkevuálásâš. Tääl innig tiättojeh tuše 10 000 ohtâgâssâd vyelišlaajâst.
Hiäivulâš pirrâsist meccikaavrâs puáhtá lasaniđ já levâniđ korrâ liävttoin, tastko nuorâ ohtâgâsah kärttih varriđ meddâl šoddâmkuávluinis rävis kavrâsij reeviirpiäluštâs tiet. Stuárráámus eestâ kavrâsij leevvânmân lii tavekuávlui assaas muotâkerdi. Ko meccikaavrâs lii uccâ ellee já tast láá uánihis jyelgih, jo pelimeetter asosâš muotâkerdi vaaigut ton ravâdâsfinnim. Uánihis jyelgih räijejeh jotteem muottuu oolâ já tondiet tot lii älkkees saalâs piäđoid.
Lavdâm Suomâst
Lii arvâlum, ete meccikaavrâs lii nannaam-Suomâst aaibâs uđđâ šlaajâ, mii ij lah ovdil tiettum tobbeen. Iä tubdâmgin fossiil- teikâ tähtikavnumijd teikâ ereskin tuođâštusâid tast, ete šlaajâ ličij tiettum Suomâst ovdâhistorjá ääigi. Lii kuittâg arvâlum, ete meccikaavrâs ličij lamaš meccikode lasseen valjaas já tehálâš pivdoellee ubâ historjálii ääigi, mutâ ličij suvâttum 1500- já 1600-lovoin kolmâ paje ääigi. Teoria lii šoddâm tast, ete suomâkielân meccikaavrâs ličij tubdum noomáin tarvas, já taan nomâttâsâst liččii puáttám Tarvas-algâsiih päikkinoomah, ovdâmerkkân Tarvasjoki.
Vises tiätu lii tot, ete meccikaavrâs tiettui Ålandist aainâs-uv 1500-lovo aalgâst 1600-lovo aalgân. Nääli ušom ij lamaš luándulâš váá ištâdum. Vuossâmuš mainâšume ääšist lâi kunâgâs Kustaa Vaasa reeivâst ive 1537. Reeivâst kunâgâs almottij, ete kavrâseh lijjii ohtâ suijâ toos, mondiet sun halijdij labdeđ Åland Tukholma lane vyelnivuotân. Mainâšumeh meccikavrâsijn nuhhii arkkâduvâin 1600-lovo aalgâ maŋa, kuás meccikaavrâs ušom lappui suollust. Meccikaavrâs lii macâttum Ålandân ištâdmáin 1950- já 1960-lovoin, kuás toho ištâduvvojii ohtsis 41 ohtâgâssâd.
Taažâst já Ruotâst iälá luánduvárásâš populaatio, mon ovdânääli vajâldij toho jieŋâpaje maŋa Tanskaast, ko enâmij kooskâst lâi talle nannaamohtâvuotâ. Šoŋŋâduv čuáskáttem já lijge-miäcástem keežild taat Skandinavia nääli kiäppánij koskâääigi maŋa. 1800-lovo aalgâst meccikavrâseh lijjii lappum Taažâst ollásávt já Ruotâst toh ellii tuše Maadâ-Skånest. 1900-lovo aalgâst meccikaavrâs aalgij lavdâđ Suomâ pirâstittee kuávluin sehe Taažâst já Ruotâst ete Tave-Eestienâmist já Inkerienâmist. Lii arvâlum, ete šoŋŋâduv čuáskáttem lii vaiguttâm leevvânmân.
Nannaam-Suomâ vuossâmuid meccikavrâsijd aiccii Tuárnus kuávlust 1950-lovvoost. Pisovâš populaatioh šoddii vistig Merâpoođâluovtâ taavaabeln sehe Tuárnusjuuvâ, Kiemâjuuvâ já Oulujoki kuávluin já maŋeláá Maadânuorttâ-Suomâst. 1980-lovvoost kavrâseh leevvânškuottii meid Tavenuorttâ-Suomân, Anarân já Ucjuuhân.
Eellimpiirâs
Meccikaavrâs ij lah vátávâš eellimpirrâsis háárán. Tot tiättoo maaŋgâlágán kuávluin, tegu lostâ- já siähálâsvuovdijn, niijtoin, piälduin já häärviht huksim ovdâkaavpugkuávluin. Eromâšávt tot mákkoo kuávlust, kost láá aldaluvâi sehe mecci já eennâmtuálueennâm.
Lattim
pienoiskuva|Tälviv meccikavrâseh čokkâneh čaagan. Meccikavrâseh láá aktiivlumoseh ehidâs- já iđedâsveeigist. Toh eelih távjá uccâ čoogijn, moid kuleh ores, 2–3 niŋálâs sehe vyesih. Oráseh pyehtih eelliđ ohtuunis-uv. Orásij čuárvih šodâškyetih kiđđâtäälvi já toh šaddeh loppâkiiđâ räi. Oráseh čaleh čoorvijd muoráid já ovssijd. Čoollâm ohtâvuođâst orráás káálust leijee hajâráávsáin puátá hajâaamnâs, moin ores merkkee jieijâs reeviir. Oráseh väldideh jo kiđđuv olssis reeviir, kost toh ääjih eres orásijd meddâl. Tälviv kavrâseh pyehtih eelliđ stuorrâ čoogijn.
Meccikaavrâs puáhtá ruottâđ jotelávt já njuško kuhheeht. Tot lii meid čepis vyeijee. Tave-Euroopist rävis kavrâsij merhâšitteemus salâsteijee lii iilvâs, mon lasseen riemnjis sáttá puurrâđ uccâ vuosijd. pienoiskuva|Nuorâ vyesi|vasen
809
809 (DCCCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 800-ihelove majemuš ihe.
Meccikaavrâs
Raavâd
Meccikaavrâs lii smieretteijee. Peeivi ääigi tot puáhtá kuáttuđ lovmat kerdid, tastko uccâ ellen ton energiatárbu lii styeres. Keessiv meccikaavrâs porá mecciroobdâin ruánáá syeini- já räsišaddoid. Tot porá meid muorjijd, jáhálijd já kuobbârijd. Tälviv meccikavrâseh kärttih tuuttâđ toŋŋâsáid sehe muorâi já miestui ovssijd, versoid já urbijd. Jis eres raavâd ij lah fáállun, te meccikaavrâs kárttá puurrâđ kuácceid, maid tot ij mudoi puurâ. Lasepiemmâm iššeed muottiis taalvij.
Lasanem
Meccikavrâseh parâluveh loppâkeesi. Suomâst kimeääigi kijvásumos paje lii syeini-porgemáánust. Oráseh piälušteh aggressiivlávt jieijâs reeviir eres orásij vuástá já irâtteh hokâttâllâđ toho niŋálâsâid. Niŋálâs kuáddá algâkeesi táválávt kyehti teikâ kulmâ vyesi.
Rievdeeliegâsliih elleeh
Rievdeeliegâsliih elleeh láá elleeh, mon rummâš liegâsvuotâ muttoo pirrâs liegâsvuođâ mieldi. Rievdeeliegâsliih elleeh iä pyevti vuárhudiđ amnâsmolsomreaktiost rahtum liegâsvuođâ, já toi lihâstâsah já tooimah hiđásmeh kolmâsist já loppâloopâst sättih pisániđ ollásávt.
Meccikaavrâs
Miäcástem
Suomâst ores lii rávhuidittum kuovâmáánu 1. peeivist vyesimáánu 15. piäiván já kesimáánu 16. peeivist porgemáánu 31. piäiván. Niŋálâs já siämmáá ive vyesi láá rávhuidittum kuovâmáánu 2. peeivist porgemáánu 31. piäiván. Mudoi meccikavrâsijd puáhtá miäcástiđ pivdolovettáá. Meccikavrâs puáhtá pääččiđ meid havlâpissoin sehe tävgiviärjoin. Miäcásteijee ferttee almottiđ meccivaljehoittámpirrâdâhân pivdum ellee ave já suhâpele sehe pivdo ääigi já saje.
Rievdeeliegâsliih elleeh
Lodeh já njomâtteijeeh láá täsiliegâsliih elleeh. Puoh eres elleeh láá rievdeeliegâsliih.
Rievdeeliegâsvuođâst lii meid ävkki. Rievdeeliegâslâš ellee ij taarbâš jieš pyevtittiđ jieijâs rummâšân liegâsvuođâ, te tot ij taarbâš lihâdiđ teikâ puurrâđ nuuvt ennuv ko täsiliegâslâš ellee. Nuuvtpa rievdeeliegâsliih elleeh piergejeh kuhes ääigi purâhánnáá.
Hammarland
Hammarland lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Hammarlandist ääsih 1 598 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 224,17 km², mast 1 085,72 km² lii čääci. Hammarland naaburkieldah láá Eckerö, Finström, Geta já Jomala.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Boda, Borgö, Bovik, Bredbolstad, Byttböle, Djäkenböle, Drygsböle, Frebbenby, Fågelö, Hellesby, Kattby, Kråkböle, Lillbolstad, Mörby, Näfsby, Postad, Prästgården, Skarpnåtö, Strömma, Sålis, Torp, Torsholma, Västmyra, Äppelö já Öra.
Tälvikiärppááh
Tälvikiärppááh (Heleomyzidae) lii uccâ kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst já maailmist-uv. Tälvikiärpáššlaajah kávnojeh Suomâst viđâlov suulâin.
Tälvikiärppááh tiättojeh maŋesčoovčâ tâi tooláá kiđđuv, mut meiddei tälviv, jis liegâsvuotâ paijaan paijeel nolá. Suovsah iälusteh kuocâgeijee šaddo- já elleepasâttâsâin.
Stuorrâspabbâlâš
Stuorrâspabbâlâš (Phalaropus fulicaria) lii kalâččeijeelodde já spabbâlâš suuvâ lodde.
Tobdomeerhah
Stuorrâspabbâlâš lii 20–24 cm kukke já tiäddá 35–70 g. Ton suájákejij koskâ lii 40–44 cm. Stuorrâspabbâlâš lii uáli härvinâš Säämist, mut tom láá kuáhtám kuohtii Ucjuv pelni, ive 1968 Luomâšjuvjeegist já ive 2005 Maadâjäävri riddoost. thumb|left|Stuorrâspabbâlii lavdâm
Lavdâm
Stuorrâspabbâlii eellimpirâsin láá Atlant väldimeerâ suolluuh, tegu ovdâmerkkân Island, mut tain-uv saivâčäcikuávluh.
Stuárus
Stuárus lii monnii tiiŋgâ teikkâ ääši jiešvuotâ, mon puáhtá mittediđ. Stuárrus árvu mitteduvvoo ohtâduvváin, mii lii sooppum meeri tiätu jiešvuođâ. Mittedmist selvâttuvvoo, mon maaŋgâkiärdásâš mittedum árvu lii, jis verdid tom ohtâdâhân. Stuárrus lohoárvu lii taat kiärdoo já tot almottuvvoo taan lohomere já ohtâduv kiärdumrekinistmin.
Vuáđustuárus já suárgusstuárus
Vuáđustuárus lii stuárus, mon ij pyevti suorgiittiđ monnii eres stuárusist. Stuárráámuu uásist enâmijn sehe tiettust kiävtust leijee SI-vuáháduvvâst vuáđustuáruseh já toi ohtâduvah láá miäruštâllum čuávuvávt:
Suárgusstuárus vuod lii stuárus, mii lii suorgiittum aainâs-uv kyevti eres vuáđu- teikâ suárgustuárusist. Vyelni motomeh suárgusstuáruseh já toi miäruštâlmeh.
Vektor- já skalaarstuárus
Stuárus puáhtá leđe skalaarstuárus teikâ vektrostuárus. Skalaarstuárusist lii tuše styeresvuotâ, mut vektorstuárusist lii lasseen sunde. Skalaarstuáruseh láá ovdâmerkkân massa, šleđgâvirde sehe energia já vektrostuáruseh ovdâmerkkân vyeimi, liähtu já jođálmemvuotâ. Fysiikâst stuárruseh merkkejuvvoo táválávt tubdâlduvâigijn. Skalaarstuárus merkkejuvvoo táválâš pustavijn, mut vektorstuárrus tubdâlduv paajaapeln lii vijve teikâ nuolâ (ovdâmerkkân liähtu lii \bar v teikâ \vec v) teikâ puustav puáiduduvoo (liähtu \mathbf{v}).
Nuárju
Nuárju (Pusa hispida ovdil Phoca hispida) lii uccâ nuárjušlaajâ, mii iälá tavekuávluin já lassaan jieŋâ alne.
Vyelišlaajah
vasen|pienoiskuva|260x260px|Nuárju lavdâm Jieškote-uvlágánijd kuávluin ellee nuárjupopulaatioh láá vittâ:
Nuorttâmerânuárju, laatokkanuárju já saimaanuárju eelih sierriimist nubijdis. Toh láá jieŋâpaje áigáliih relikteh, moh mákkojeh saivâčääsist já merâsaaivâst. Tain ij lah geenimolsom eres vyelišlajâiguin. Saimaanuárju lii eromâš uhkevuálásâš.
Hiller
Hiller (Mustela putorius) lii eurooplâš netielleešlaajâ, mii ij makkuu Suomâ kolmâ šoŋŋâduvâst. Eresnáál ko miŋkki, hiller ij taarbâš čääsi elimân, mutâ tot iälá kuittâg čácáduvâi já njeešij aldavuođâst. Hillerist nälistittum fretti lii oonnum jielâhin, já tot kiävttoo meid iššeen rotái já kaniinij miäcástmist.
Olgohäämi
Hiller kulá uccâ netielleid. Niŋálâsah láá čuuvtij ucebeh ko oráseh. Hiller ruumâš lii sukkullágán, já jyelgih láá uánihááh. Ruumâš lii orásijn 35–45 cm kukke já niŋálâsâin 30–37 cm kukke. Seibi lii 11–19 cm kukke. Oreshillereh teddih 0,7–1,5 kg já niŋálâsah 0,2–0,8 kg. Njune pirrâ hiller lii kuovgâd. Čoolmij tyehin láá českis sárgáh, já peeljij roobdah láá kuovgâdeh. Soksâmeh láá čappâdeh, mutâ vielgis vuáđu-ullo čiäskáá eromâšávt tälviv. Hiller lii ucceeb ko čeevris, já tast láá ereslágáneh kovoseh muáđuin ko miiŋkist.
Lavdâm já eellimpiirâs
pienoiskuva|Hiller lavdâm|vasen|260x260px Hillerist lii vijđes lavdâmpiirâs Portugalist Euroop čoođâ Ruošân Uralváráduv räi. Tot ij tiettuu Skandinavia taveoosijn, Irlandist já Adriameerâ nuorttâriddoost. Kreikkaast hiller tiättoo sätinálásávt eennâm taveoosijn.
Suomâst hiller tiättoo Oulu räi.
Hiller lii šlaajâ, mii mákkoo jieškote-uvlágánijn pirrâsijn. Tot kuittâg mákkoo pyeremustáá lahtâ já vyeligis kuávluin. Táválávt tot iälust vyelimeecijn já riddokuávluin sehe tälviv táálunkuávlusiijdâi aldasijn. Hiller tiättoo meid meccilum aroin, jeegijn, vuomijn já piäldukuávluin.
Eellimvyevih
Hiller lii aktiivlâš iho já veigin, mutâ motomin tom puáhtá uáiniđ meid peiviv. Peivinaharijd tot uáđá távjá nube ellee vuágust tâi keeđgij já oovsij vyelni. Hiller sáttá jieš-uv kuáivuđ jieijâs piäju.
Hiller ruáttá njuškon. Eresnáál ko neeti, hiller ij kuárŋu távjá. Tot máttá vuoijâđ, mutâ ij toovâ tom ennuv. Pivdemmääđhih iho láá muádi kilomeetter kukkosiih, já lihâdemkuávlu lii suulân oovtâ neljihâškilomeetter. Orásijn lihâdemkuávluh láá stuárráábeh ko niŋálâsâin.
Raavâd
Hiller uáiviravâdin láá uccâ njomâtteijeeh, eromâšávt jursseeh já njuámmileh, lodeh já cuobbuuh sehe kyevdih. Meid kyeleh, tivreh já myerjih láá hiller ravâdin, já motomin tot porá meid šaddopurrâmuš.
Lasanem
Hillereh čivgeh tuše ohtii ivveest. Parâttâllâm lii kiđđuv, já čuávjiäigi pištá suulân 6 oho. Piäju lii rahtum koške suoinijgijn. Čiivgah šaddeh vyesimáánu loopâst teikkâ kesimáánust. Piäsáduvâst láá 3–7 čivgâd. Toh teddih šodâdijnis vuálá 10 g, já toh láá čalmettemeh já páljáseh. Čalmeh lekkâseh suulân nelji oho šoddâm maŋa. Kyevti mánuppaje ahasâžžân čiivgah láá jo rävis ohtâgâsâi ivnásiih. Nelji mánuppaje puárisin čiivgah vyelgih kiäinusis já pyehtih lasaniđ jo čuávuváá keesi.
Kaardijn hiller puáhtá eelliđ love-uv ihheed, mutâ luándust tot iälá harvii paijeel viiđâihásâžžân.
Karunki
Karunki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Tuárnus kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Karunkist assii 2 181 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 247,3 km² (tuše eennâm). Karunki naaburkieldah lijjii Pajetuárnus já Vyelituárnus sehe Ruotâ peln Karunki ađai Karl Gustav.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Karunki já Vyelituárnus lahtojii Tuárnus kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Siijdah
Aapajoki, Aapajärvi, Karunki, Korpikylä, Kukkola.
Grand Canyon aalmuglâšmecci
pienoiskuva|Coloradojuuhâ kolgá Grand Canyon -äävžist. Grand Canyon aalmuglâšmecci lii aalmuglâšmecci Ovtâstum staatâin, Arizona uásistaatâ taveuásist. Ton vijđodâh lii 4 926 km². Aalmuglâšmeeci merhâšitteemus uási lii Grand Canyon ađai Stuorrâävži.
El Salvador departementeh
500px|thumb|El Salvador departementeh El Salvador lii juohhum 14 departementân (departamentos), moh láá juohhum 262 kieldân (municipios). Departementeh láá juohhum meiddei neelji kuávlun: viestârkuávlun (occidental), koskâkuávlun (central já paracentral) já nuorttâkuávlun (oriental).
803
803 (DCCCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 800-ihelove niäljád ihe.
Kerry Washington
Kerry Marisa Washington (š. 31. uđđâivemáánu 1977 Bronx, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, pyevtitteijee já stivrejeijee. Suu tobdeh pyeremustáá TV-rááiđust Scandal (2012–2018), mast sun čaittâlij válduroolâ. Sun lii čaittâlâm meid tobdos elleekuuvijn tego elleekooveest Mr. & Mrs. Smith (2005) já Quentin Tarantino elleekooveest Django Unchained (2012).
Eellim
Kerry Washington šoodâi Bronxist, New Yorkist Earl já Valerie Washingtonin. Sun finnij sosiaallávt tiäđulâš pajasšoddâdem. Vanhimeh ovdâmerkkân tuálvoin 13-ihásâš Kerry Yankee Stadiumin kuldâliđ esken rijjâvuođâs finnim Nelson Mandela, já juhlostáin suu jienâstemvuoigâdvuođâ 18-ihásâžžân.
Washington juuđij pärnivuođâst nubálovihásâžžân Spence School Manhattanist.
Karrieer algâ
Ohtâ aaibâs vuosmuin čaittâleijee pargoin, mon Washington finnij, lâi uánihis seksuaalvuotân lahtojeijee skeecih, main sun juuđij čaittâlmin škoovlâin. Skeecij maŋa čaittâleijeeh pisoi rolâstis ton puudâ, ko keččeeh koijâdâllii koččâmâšâid. Washington lii maŋeláá muštâlâm, ete tot lâi ohtâ pyeremuin čaittâlemhárjuttâsâin, moh sust láá lamaš.
Vuosmuš čaittâlem roolâ kamera oovdâst Washingtonist lâi televisioelleekooveest Magical Make-Over ive 1994.
Puátimin leijee projekteh
Washington šadda čaittâliđ oovtâst Omar Syin Lionsgate elleekooveest Shadow Force. Sun lii meid mieldi pyevtitmin elleekove.
Katharine Hepburn
Katharine Houghton Hepburn lâi ameriklâš čaittâleijee, kii čaittâlij ovdâmerkkân elleekuuvijn The African Queen (1951), Guess Who's Coming to Dinner (1967) já On Golden Pond (1981). Paijeel kutlov ihheed pištám karrieeris äigin sun vuoitij ohtsis nelji pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-palhâšume. Ive 1999 American Film Institute nomâttij suu ihečyeđe merhâšitteemus nissoončaittâleijen.
Eellim
Katharine Houghton Hepburn šoodâi ive 1907 Hartfordist, Connecticutist ávusmielâlii perrui. Suu eeči lâi tuáhtár Thomas Norval Hepburn, kii irâttij máttááttiđ aalmugân suhâpelitaavdâin, já enni Katharine Martha Houghton lâi suffraget aktivist. Vaanhimeh movtijditijn Hepburn pärnivuođâ rääjist hárjuttiđ suu fiätu, sárnuđ tuše tuotâvuođâ já leđe ain šiev iälšust. Perruu eellim muttui traagisávt ive 1921, ko Hepburn stuorrâviljâ horcâstij jieijâs já nuorâ Hepburn kaavnâi jaamâ stuorrâviiljâs hiäŋgáámin viiljâ viste káátust. Feerim keežild Hepburn kiäsádâđâi maaŋgâ ihán ulmuin suu pirrâsist.
Hepburn vaazij škoovlâ Bryn Mawr Collegest, kost sun valmâštui ive 1928. Siämmáá ive sun lavkkij lyeve oolâ jieijâs Broadway debyytân čaitâlmist Night Hostess.
Karrieer
Hepburn algâttij suu čaittâlemkarrieer ive 1928 New Yorkist sehe Broadwayst já meid eres teatterijn. Ive 1932 sun čaittâlij vuosmuu miänástusroolâs Broadwayst čaitâlmist The Warrior’s Husband, mon maŋa sun puávdejui Hollywoodân. Tobbeen sun finnij roolâ George Cukor elleekooveest A Bill of Divorcement (1932), mast šoodâi piivnoh, já RKO Pictures faalâi Hepburnân kuhesáigásii sopâmuš studio elleekuuvijn čaittâlmân. Jo čuávuváá ive Hepburn vuoitij vuosmuu suu neelji Oscar-palhâšuumeest rolâstis elleekooveest Morning Glory (1933). Sun čaittâlij meid Jo Louisa May Alcott roomaan vuáđuld heiviittum elleekooveest Little Women (1933).
Nubbe stuorrâ nubástus Hepburn karrieerist tábáhtui, ko sun teeivâi čaittâleijee Spencer Tracy. Oovtâst suoi čaittâláin maaŋgâin parâkoddedraamain, main šoddii klassikkoh. Suoi láin ovdâmerkkân Cukor stivrim elleekuuvijn Adam’s Rib (1949) já Pat and Mike (1952) sehe elleekooveest Guess Who's Coming to Dinner (1967), mast Hepburn vuoitij nube Oscar-palhâšuumees.
Hepburn lâi karrieeris ääigi ohtsis 12 kerdid iävtukkâssân vyeittiđ Oscar, mii lâi ulâttâs ive 2003 räi, kuás Meryl Streep moonâi suu lappâd. Hollywood elleekuuvij lasseen Hepburn joođhij čaittâlem meid teatterist, já lâi ovdâmerkkân nommâroolâst ive 1969 Broadway-musikaalist Coco, mii muštâlij Coco Chanel elimist. Puácuvuođâst huolâhánnáá Hepburn kuhes karrieer čaittâleijen jotkui 1990-lovo pelimudo räi. Majemuš elleekove, mast sun čaittâlij, lâi Love Affair ive 1994.
Väljejum filmografia
thumb|Katharine Hepburn suu vuosmuu elleekoveest A Bill of Divorcement (1932). thumb|Hepburn elleekooveest [[Guess Who's Coming to Dinner (1967) – roolâ, mast sun vuoitij nube Oscar-palhâšume.]]
991
991 (CMXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 990-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|212px|Ōnakatomi no Yoshinobu
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1952 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Helsinki 1952 kesiolympialijn syeinimáánu 20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 33, já sij lijjii vuálgus 21 enâmist.
Serie B 1952–1953
Serie B 1952–1953 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 21. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 14. peeivi 1952 já nuuvâi syeinimáánu 28. peeivi 1953.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 5 juávhu Venetost, 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1953–1954 Serie C 1953–1954
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespellâ
Legnano pajanij Serie A:n.
Listo Saint Lucia kaavpugijn
right|230px Taat lii listo Saint Luciast leijee kaavpugijn.
Neeti
Neeti lii netiellei laahkon kullee njomâtteijeešlaajâ. Tot tiättoo masa ubâ Euroopist sehe uásild Alda-nuorttân, Kaukasusist já Siberia viestâroosijn. Neeti iälá maaŋgâlágánijn meecijn. Neeti lii miäcástum vuohâdis tälvituurhâ tiet. 1900-lovvoost neeđijd šoddâdii čevđikaardijn.
Olgohäämi
Neeti lii koskâstuárusâš piärguporree, já tot lii suulân kisá stuárusâš. Rummâš kukkodâh lii 45–48 cm, já seeibi kukkodâh lii 16–28 cm. Neeti tiäddá suulân 500–1 800 g. Oráseh láá 12–30 % lussâduboh ko niŋálâsah.
Neđe soksâmeh láá ruškâdeh, já tälviv toh láá vuohâdeh já timáseh. Keessiv turkkâ lii uánihâš já ruávis. Tälviturkkâ šadda čohčâmáánust, já nuorâ ohtâgâsah finnejeh rävis soksâmijd vuosmuu täälvi ääigi. Čudduu kuávlu lii ooraans, čuávji lii häälleh, já kepilijn lii tevkkâdub ivne. Seibi lii kukke já vuohâd, já peeljih láá stuárráh já kulmâhâšhámásiih. Neeti iälá táválávt 8–10 ihheed.pienoiskuva|Neđe lavdâm|vasen|260x260px
Lavdâm já eellimpiirâs
Neeti tiättoo masa ubâ Euroopist, Anatoliast, Irak já Iran taveoosijn, Kaukasusist já Siberia viestâroosijn. Euroopist tot ij tiettuu stuorrâ uásist Iberia njargâenâmist já Kreikkaast sehe motomijn oosijn Belgiast já Vuáládâhenâmijn. Suomâst neeti iälá masa ubâ enâmist, mutâ ij aaibâs tavemuu Säämist.
Neeti iälá sehe lostâ-, siähálâs- ete kuácceevuovdijn.
Lattim
Neeti pivdá táválávt tuše iho. Peiviv tot piso sajestis já vuoiŋâst ovdâmerkkân källeevuágust, juovâst, vuovdân muorâst, kozzâlode piervâlist já távjá uárree tâi lädikuávská piervâlist, mii lii táválávt kuosâst. Neeti molso vuoiŋâstemsaje távjá. Nievris šooŋâst tot sáttá pisottâllâđ sajestis motomijd peeivijd. Tállân stoormâ maŋa neeti vuálgá vajâldiđ. Netiniŋálâs čivgá njuhčâ-vyesimáánust 2–5 čiivgâ. Piäju lii távjá vuovdân muorâst teikkâ juovâst.
Raavâd
Neeti lii puohporree, mutâ tot pivnohist piärgupurrâmuš jis tot lii fáállun, eromâšávt uccâ njomâtteijeid. Tot totká iho puoh vuáguid usâdijnis purrâmâššân muoldâgijd, jursseid, luudijd, cuobbuid sehe tiivrijd. Meid luudij maneh, myerjih, heđâlmeh já mietâ kuleh ton purrâmâšliiston. Motomin neeti kuállee meid ovdâmerkkân sorvâellei rááđuin. Eeđeest neeti porá meid kuobbârijd.
Vuojârääsi
Vuojârääsi (Taraxacum officinale) lii šaddo, mon táválávt aneh iilâskvaljen. Suomâst láá suullân 500 vuojâräsišlaaijâd, já tärhis šlaajâid sáttá leđe vaigâd miäruštâllâđ. Vuojârääsih šaddeh pirrâ Suomâ.
Lavdâm
Vuojârääsi lii algâalgâlâš euraasialâš šlaajâ, mut tot lii lavdâm ulmui fáárust já tääl šadda om. meiddei Tave-Amerikist, Maadâ-Amerikist já Australiast.
Listo Grenada kaavpugijn
right|215px Taat lii listo Grenadast leijee kaavpugijn.
Vuojârääsi
Stuárudâh já olgohäämi
Vuojârääsi loostah láá suulân 5–25 cm kuheh, já verdi lii suulân 4–30 cm olluv.
Kiävttu
Vuojâraasij ruottâseh láá kuheh já toh láá jieŋâlâsâst enâmist. Muorâkäärdist lii masa máhđuttem koddeđ tom. Ubâ šaddo lii purâttee já kevttimmáhđulâšvuođah vijđáseh. Ruottâsijn puáhtá mälistiđ ovdâmerkkân siämmáánáál ko ruotâsšaddoid. Pyeremus äigi ruottâsij nurâmân lii tooláá kiđđuv teikkâ maŋŋeed čohčuv.
Vuojârääsi ruottâsijn šaddeh pyereh šaddopurrâmâšah já tot suápá ovdâmerkkân piärgumáálán. Kuškâdum já vorâs vuojârääsist láá talhâskevttim ärbivyevih. Tot lasseet kužžâvuáčuttem já iššeed vuoivâsvaaivijn já pyereed čuávji toimâm.
Ulmuuh tietih táválávt, ete pihtum vuojârääsi ruotâs kevttui käähvi saajeest, mutâ ubâ šaddo lii kuittâg tiervâslâš já tom puáhtá kevttiđ maaŋgânáál. Nuorâ kiđđâloostah suápih pyereest salattân teikkâ taid puáhtá vuoššâđ já kevttiđ purrâmâššân siämmáánáál ko piinaat. Kukkáin šaddeh pyereh juhâmušah. Kuškâdum loostâin puáhtá vuoššâđ teejâ. Nuorâ teikkâ suoivust šoddâm šaddoin ij lah nuuvt viehâvis smakkâ já tondiet loostâid kannat-uv kevttiđ eidu kiđđuv. Vuojârääsi puáhtá šoddâdiđ veikkâ loová vyelni, ete loostah šaddeh vielgâdin. Vielgis loostah láá herskuliih salatist.
Outi Länsman
Outi Susanna Länsman ( eeji mield teikkâ Uhca Máhte Kerttu Outi eeni mield; š. 1972 Aŋŋel, Suomâ) lii tavesämmilâš lehtor já puásuiolmooš. Sun vuoitij City-Sámit -seervi vuossâmuu Ive sämmilâš -palhâšume.
Eellim
Outi Susanna Länsman šoodâi ive 1972 Aŋŋelist, Suomâst. Suu vaanhimeh lává puásuiulmuuh já sun lâi pygálysâst jo párnážin. Länsman rávásmij Aŋŋelist, mut juuđij vyeliškoovlâ Rivdul škoovlâst já paješkoovlâ Aanaar pajetääsist. Sun čaalij pajeuáppen Avveel luvâttuvvâst kiđđuv 1991.
Ive 1995 Länsman luvâškuođij orjâlâškielâ já -kulttuur Oulu ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui filosofian maisterin ive 2008. Jo uápui ääigi sun poorgâi orjâlâškielâ lehtorin Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituutist. Valmâštum maŋa sun varrij Anarân.
Karrieer
Iivij 2004–2009 Länsman poorgâi orjâlâškielâ lehtorin Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituutist. Tast maŋa sun sirdâšui Säämi máttááttâskuávdážân máttááttiđ orjâlâškielâ. Máttááttâs lasseen Länsman lii porgâm Tuurku kirjemeesui Säämi-fáádá koordinaattorin já jurgâleijen.
Länsman väljejui vuossâmuu keerdi sämitiggeairâsin jo ive 1996. Sun lâi sämitiggeest sämitiggeairâsin iivij 1996–2002, te väriairâsin iivij 2003–2007.
Palhâšumeh
Ive 2015 Länsmanân keigejui City-Sámit -seervi vuossâmuš Ive sämmilâš -palhâšume Tuurku kirjemeesuin.
Tažâlig
Tažâlig (Zootoca vivipara) lii Euraasiast tiettum, maailm tavemus kašmârdeijeešlaajâ. Tažâligeh láá Suomâst rávhuidittum já taid ij uážu väldiđ jielâhin ovdâmerkkân terraarion.
Olgohäämi
Tažâlig lii uceslágán lisko, mon ruumâš lii táválávt vuálá 7 senttimeetter kukkosâš. Seibi lii pelnub keerdi rummâš kukkosâš, já stuárráámuuh Suomâst tiettum tažâligeh láá lamaš 16 senttimeetterid. Ellest láá jurbâ uáivi já pirrâjurbâdâshámásâš ruumâš sehe kossâ seibi já niske. Jyelgih láá uceslágáneh, já tain láá pastelis koozah.
Tažâlig selgipele ivne mulsâšud ennuv. Táválumos vuáđuivne lii ruškâd, mutâ tiättojeh meid ränis, čapis já ooliivruánáá ivneh. Niŋálâsâst láá távjá tevkis teikâ kuovgis sárgáh koskâseelgist já eertijn sehe motomin tevkis teikâ kuovgis tiälhuh. Orásijn iä lah selgisárgáh, pic tain láá táválávt kuovgis riegistiälhuh. Orásij já niŋálâsâi kovosij puáhtá iäruttiđ, jis kiäččá ellei čuávjipele. Orásijn čuávjipeeli lii táválávt ooraans teikâ ruopsâd, já niŋálâsâin tot lii fiskâd teikâ kuovgâd. Kuábbáin-uv pyehtih leđe čapis tiälhuh čuávjipeeleest. Nuorâ ohtâgâsah láá ollásávt tevkkâdeh. pienoiskuva|vasen|Tažâlig lavdâm
Lavdâm
Tažâlig tiättoo Euraasiast. Tiettumkuávlus maadâoosijn tot tiättoo váráduvâin já Maadâ-Euroopist ton eellimpiirâs raijâšuvá Espanja já Italia taveossijd. Meiddei Tave-Laapist tot lii härvinâš.
Eellimvyevih
Tažâlig iälá viehâ lahtâ pirrâsijn, ovdâmerkkân niijtoin, piäldui- já maađijroobdâin, mecciroobdâin, kiedijn, jeegijn já källein.
Tažâlig lii peiviaktiivlâš ellee já rievdeeliegâsin tot pivnohist piäiváás soojijd. Tažâlig lii čepis kuárŋudeijee, já tot puáhtá kuárŋud meid ciäguoosij mield. Tot lii meid uáli čepis vyeijee. Etitiileest tažâlig paattâr eennâmvuággoid, já tot máttá kočâttiđ jieijâs seeibi. Seibi šadda maasâd, ađai tažâlig ij pääsi seibittáá. Nuuvtko maaŋgah eres tažâligelleeh-uv meid tažâlig norá väriravâdâs siäibásis, ađai seeibi luovânem loppâkeesi sáttá häittidiđ tažâlig tálvástâllâm. pienoiskuva|Tažâlig
Tálvástâllâm já lasanem
Tažâlig tálvástâl oijâgâsâst veedij vyelni, juovâin teikâ jieŋâlâsâst eennâm vyelni, mutâ tot puáhtá tálvástâllâđ meid kooldâ teikâ stuorrâ keeđgi vyelni. Tažâlig killáá vuágustis muádi ceehi puollâš joba oho ääigi. Tot puáhtá cevziđ, veikkâ uási ton rumâškolgosijn jiäŋuččij.
Kiđđuv vuossâmužžân koccájeh oráseh sehe nuorâ ohtâgâsah, táválávt cuáŋuimáánust, já niŋálâsah muáddi oho orásij maŋa. Parâttâllâmäigi álgá suulân okko tast maŋa, já tot pištá kesimáánu räi. Parâttâllâmääigi oráseh piälušteh jieijâs reeviir eres orásijn já sättih joba käskiđ nubijdis, veikkâ mudoi toh iä eres orásijn peerust. Niŋálâsah puátih orásij kuuvl feromonij tiet.
Sehe čuávjiäigi já uđâgij meeri mulsâšudeh kuávlu mieldi. Suomâst tažâlig čuávjiäigi lii 45–70 pirrâmpeivid. Niŋálâs mannee táválávt 5–6 mane, mut oovtâ teikâ kyevti maaneest ij šoodâ uuđâg. Suomâst niŋálâs tažâlig mannee jyehi ive. Suomâst uđâgeh šaddeh syeini-porgemáánust. Šodâdijnis uđâgeh láá 3–4 cm kukkosiih já 1-ihásâžžân toh láá 10–11 cm kukkosiih. Suhâjuátkimahan uđâgeh šaddeh neelji ive ahasâžžân. Tažâlig sáttá eelliđ joba 10-ihásâžžân.
Raavâd já salâsteijeeh
Tažâlig porá tiivrijd, eevnijd já kiivsâid. Meid lapsemááđuh tohhejeh tažâligân. Tot sáttá pivdeđ meid stuorrâ-uv piäivááloddáid, ko saallâs jotelis jotteem aktivist tažâlig pivdemmielâ. Tažâlig savŋel saallâs njälmistis, mon maŋa tot njiälá tármuttum saallâs.
Eromâšávt nuorâ kyevdih sehe maaŋgah lodeh já njomâtteijeeh pivdeh tažâligijd.
981
981 (CMLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 980-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Ramiro Garcés
Clodoaldo Soto Ruiz
Clodoaldo Soto Ruiz lii perulâš kielâtotkee já professor, kii lii čáállám ennuv oppâ- já sänikiirjijd  keččuakielâst. Soto Ruiz lâi keččuakielâ professorin Illinois ollâopâttuvvâst (University of Illinois at Champaign-Urbana) paijeel 25 ihheed.
801
801 (DCCCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 800-ihelove nubbe ihe.
Kompleksloho
Komplekslovvoost z lii čuávuvâš häämi: mast x já y láá reaallovoh já i imaginaarohtâdâh, mon puáhtá merkkiđ i^2=-1. Lovo x kočodeh komplekslovo reaaluássin (Re(z)) já y ton imaginaaruássin (Im(z)). Reaallovoi juávkku lii komplekslovoi uásijuávkku, mon finnee talle ko imaginaaruási y = 0. Jis x = 0, te kompleksloho lii puttásávt imaginaarisâš.
Algebra vuáđucelkkuu mieldi jyehi polynomovtâlduvâst láá ton ceehi västideijee čuávdusmereh. Čuávduseh iä veltihánnáá lah koskânis eresstuárusiih. Algâalgâlávt komplekslovoh váldojii kiävtun eidu tondiet, ete stuárráb uási polynomovtâduvâin puávtáččij čuávdiđ. Ovdâmerkkân ovtâlduvâst x^2+1=0 iä lah reaalčuávduseh, tastko x^2 lii positiivlâš puoh reaallovoin. Komplekslovoi juávhust ovtâldâhân kávnojeh kuittâg kyehti čuávdus: x=i já x=-i.