cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uccâvarbusâš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Uccâvarbusâš sulâstit ennuv varbusii, mut lii ucceeb ko tot. Uccâvarbusâš lii 12,5–14 cm kukke já tiäddá 22–24 g. Ton uáivičokke lii ruškâd, já vielgis nierâst lii čapis tiälkku. Selgipeeli lii ruškâd já čapiskirjáá, já čuávji lii ränisvielgâd. Ores já niŋálâs láá siämmáá ivnásiih. Uccâvarbusâš sáttá ruossâlistuđ varbusijn.
Lavdâm já eellimpiirâs
Uccâvarbusâš lii päikkilodde, mii lii levânâm vijđáht Suomâ aassâmkuávdáid já táálunkuávlun. Ton nääli lii lasanâm maaŋgâkiärdásávt 1990-lovo rääjist, já tot lii tääl maaŋgâ saajeest jo almolub lodde ko varbusâš. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 140 000–200 000 paarrâd.
Lasanem
Uccâvarbusâš pessee táválávt vuovdâin já rakânâsâi vuáguin. Tot mannee cuáŋui-vyesimáánust 4–8 manneed, maid niŋálâs já ores kuohtuuh läälih 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 13–17 peeivi ahasâžžân. Uccâvarbusâš mannee távjá nube piäsáduv kesi-syeinimáánust já motomin kuálmád syeini-porgemáánust.
Raavâd
Uccâvarbusâš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.
Tavenähkisuájá
Tavenähkisuájá (Eptesicus nilssonii), ovdil tave ijjânähkisuájá lii maailm tavemus nähkisuájášlaajâ, mii tiättoo meid näpikiärdu taavaabeln-uv. Tavenähkisuájá lii Suomâ almolumos nähkisuájášlaajâ.
Terranova di Pollino
Terranova di Pollino lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Terranova di Pollinost ääsih 1 053 olmožid. Ton vijdodâh lii 113,07 km², já alodâh 926 m. Terranova di Pollino naaburkieldah láá Alessandria del Carretto, Castrovillari, Cerchiara di Calabria, Chiaromonte, Francavilla in Sinni, San Costantino Albanese, San Lorenzo Bellizzi, San Paolo Albanese já San Severino Lucano.
Tavenähkisuájá
Lavdâm
Tavenähkisuájá lavdâmkuávlun kuleh Suomâ, Taažâ já Ruotâ, sehe stuorrâ uási tavenuorttii Euroop, Koskâ-Euroop já nuortâs Aasia peht ain Kuálhismeerâ räi. Suomâst tavenähkisuájáid láá teivâm olgosuáluikuávlust ain Ucjuuvâ Kevost já Iänuduvvâst. Tavveen lavdâm ij kuittâggin lah ohtâlâs. Lavdâm taverääijin lii 69. kobdodâhkiärdu. pienoiskuva|Tavenähkisuájá lavdâm|vasen|320x320px pienoiskuva|Tavenähkisuájá oijâgâsâst|vasen|150x150px
Terranova di Pollino
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tavenähkisuájá
Olgohäämi
Tavenähkisuájá kukkodâh seibittáá lii 48–70 mm. Suájákeejij koskâ lii 23,5–28 cm. Táválávt ellee tiäddá suulân 8–24 g. Kolleivnásiih selgisoksâmeh láá ellee sierânâsjiešvyehi. Meid čielgâ ivnerääji tevkis niske já kuovgis čudduu kooskâst iššeed šlaajâ tubdâmist.
Terranova di Pollino
Siijdah
Casa Del Conte, Destra Delle Donne, San Migalio já Vena Della Ricotta.
Serie B 1998–1999
Serie B 1998–1999 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 67. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 6. peeivi 1998 já nuuvâi kesimáánu 13. peeivi 1999.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1999–2000 Serie C1 1999–2000
Čuággáh: 3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Gloria al Bravo Pueblo
thumb|274px|Gloria al Bravo Pueblo Gloria al Bravo Pueblo lii Venezuela aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1881 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Juan José Landaeta, já ton saanijd lii čáállám Vicente Salias.
Čapis sorme
pienoiskuva|Čapis sorme uuhrij hävdidem. Gilles Li Muisisin kronikat 1272–1353|334x334px Čapis sorme lâi njuámmootavdâ Euroopist já ton aldakuávluin iivij 1346–1353. Čapis soormán jammii áárvu mield 30–60 % Euroop aalmugist ađai 25–50 miljovn olmožid já siämmáá verd Alda-nuorttân já Tave-Afrikist.
Stuárráámus uási totkein oskoh, ete puávuirotto tovâttij čapis sorme. Puávuirotto njuámu čapisrotá suámsurij käskimist. Uđđâ DNA-tutkâmušah tuárjuh taam ibárdâs. Meid kepisroto láá epidâm čapis sorme tovâtteijen.
Tavenähkisuájá
Eellimpiirâs
Tavenähkisuájá lâi algâaalgâst mecci-, viljâlem- já várádâhkuávlui sehe aassâmkuávdái šlaajâ, mutâ tavveen tot mákkoo eres-uv eellimpirrâsijn. Ellee peivi- já tálvástâllâmsajeh láá maŋgii rakânâsâin. Tane tavenähkisuájá lavdâm já nääli sahisvuotâ láá kiddâ ulmuin.
SámiSoster Rs
SámiSoster Rs lii sämmilij sosiaal- já tiervâsvuođâsyergi servi, mon vuáđudij Ristenrauna Magga ive 1997. Seervi toimâtileh láá Sajosist.
Toimâjuurdâ
SámiSoster toimâjuurdân lii kocceeđ, paijeentoollâđ já ovdediđ sämmilij sajattuv já vuoigâdvuođâid algâaalmugin sosiaal- já tiervâsvuođâsyergist aalmuglijn já aalmugijkoskâsijn ohtâvuođâin. Servi olášut Sämitige viggâmušâid sämmilij kielâlij já kulttuurlij vuoigâdvuođâi olášutmân sosiaal- já tiervâsvuođâhuolâttâsâst. Servi viggá aktiivlávt ovdediđ oovtâstpargo eres servijguin. Tot viggá meid vaikuttiđ säminuoráid vâi sij ucâluveh syergi škovliittâsân sehe vaikuttiđ sii máhđulâšvuođáid porgâđ sämikuávlust el. läčimáin pargosoojijd sierâ ovdedemprojektijguin.
Suomâ sämmilij kuávdášseervist
SámiSoster lii lamaš Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân ive 1998 rääjist.
Tavenähkisuájá
Lasanem já eellimvyevih
Aktiivlii ääigi tavenähkisuájá viettee peeivijd muorâvuáguin, kuovđâšmijn já rakânâsâin. Iho tot pivdá. Tavenähkisuájá pivdá 5–20 meetter aloduvvâst, távjá muorâi aldavuođâst. Tavenähkisuájá ravâdin láá maaŋgâlágáneh tivreh tegu čuoškah, koppakuorijááh já piäivááloddááh – eromâšávt ijjâgááh já käškimčuáimááh.
Viggiano
Viggiano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Viggianost ääsih 3 323 olmožid. Ton vijdodâh lii 89,70 km², já alodâh 1 023 m. Viggiano naaburkieldah láá Calvello, Corleto Perticara, Grumento Nova, Laurenzana, Marsicovetere já Montemurro.
Čapis sorme
Čapis sorme njuámuškuođij majemustáá ive 1346 Tave- Ruošâst. Lii meid árvuštâllum, ete epidemia ličij álgám jo-uv Kiinast teikkâ Koskâ-Aasiast, kost tot njuámui Ruošâ peht Čapismeerâ rasta Konstantinopolân já Aleksandrian, talle ubâ Alda-nuortâs já ive 1347 Euroop haammânkaavpugáid Italiast já Ranskaast. Tobbeen epidemia njuámui čuávuvái iivij ääigi ubâ Euroopân já majemužžân Ruošâ ristâoskolâš ossijd 1350-lovvoost. Tuše muáddi eennâm, nuuvtko Suomâ já Island, šiäštojii epidemiast.
Čapis sorme ohtâvuođâst aalmuglappum tovâttij Euroopist stuorrâ ohtsâškodálâš já ekonomâlâš nubástusâid, tastko pálhálij sajattâh puáránij pargovyeimi vänivuođâ tiet.
Suujah
Pandemia šoodâi máhđulávt kyevti suujâst. Mongoleh lijjii hiäppušijgijn lihâdeijee suáldátteh, kiäh lijjii väldidâm masa ubâ Euraasia. Sii fáárust sattii puáttiđ taavdâ kyeddee jursseeh Kiinast aroi peht viestârân 1300-lovvoost. Nubben suijân pandemia aalgân saatij leđe 1200-lovo pelimuddoost álgám šoŋŋâdâhnubástus, mii tovâttij jurssei vajâldem viestârân.
Algâsaje
Čapis sorme algâsaje lii vala epivises. Motomij totkei mielâst epidemia njuámuškuođij Koskâ-Aasiast já motomij totkei mielâst Kiinast. Puávuirotto tiättoo jurssein endeemlâžžân sehe Koskâ-Aasiast ete Tave-Kiinast-uv. Kiinalij historjákiirjijn iä kuittâg kavnuu mainâšumeh rottoost ovdil 1640-lovo. Kiina Hebei eennâmkoddeest lâi 1330-lovvoost vaahâglâš njuámmootavdâ, mutâ ij lah vises, ete lâi-uv tot rotto. Koskâ-Aasiast Issyk Kulist láá eromâš ennuv häävdih iivij 1338–1339, já motomijn hävdikeeđgijn lii jäämmimsuijân almottum rotto. Epidemia aalgij máhđulávt Kaspiameerâ taveviestârriddoin já Tave-Ruošâ kuávlust kiđđuv 1346, tegu ryeššilâš historjáčälleeh já arabičällee Ibn Al-Wardi čallii. Tobbeen tavdâ njuámui Čapismeerân sehe máádás. Tavas teikkâ Čapismeerâ viestârbel tot ij algâsajestis levânâm, tastko Maadâ-Ruošâ muslimijn iä lamaš kävppiohtâvuođah iäge ereskin ohtâvuođah tobbeen ässee ristâhâsâigijn. Ive 2010 almostittum geenitutkâmuš mield puoh kulmâ rottopandemia láá šoddâm Kiinast, já viestârân čapis sorme lii puáttám silkkeluodâ mield.
Epidemia njuámmum
pienoiskuva|Roto njuámmum Viestâr-Euroopân iivij 1346–1353|280x280px
Krimân
Ive 1343 mongoleh meridii väldidiđ Krim njargâenâmist leijee Kaffa kaavpug. Ulmen lâi vyejettiđ genovalâš kävppijâsâid meddâl. Majemuu pirâstem ääigi iivij 1345–1346 pirâsteijei juávhust njuámuškuođij rotto. Gabriele de Mussis muštâlusâst mongoleh paččii katâpultijgijn roto uuhrij rummâšijd muuvrâ paijeel genovalij toorjâsajan, vâi genovaliih virrii. Taat lii máhđulâš, mutâ miasmateorian oskoo pirâsteijeeh liččii ušom vuárdám, ete rummâšeh vistig háisuškuottii, vâi toh levâttii "hyenes ááimu". Roto levâtteijee suámsureh kuittâg vyelgih čuáskoo rummâšist jotelávt. Nuubij sanijguin lii tuođânálásub, ete tavdâ njuámui Kaffa kaavpugân jurssein, moh lijjii peessâm kaavpug siisâ ton muuvrâi loomij peht.
Konsatinopolân já Anatolian
Kaffast tampâigijn patârâm italialiih puohtii roto Konstatinopolân ušom vyesimáánust 1347. Epidemia kulluuškuođij kaavpugist syeinimáánust, já čohčuv tot lâi jo jyehi saajeest. Konstantinopolist patâreijee ulmuuh puohtii taavdâ Anatolia riddokuávloid já meid Konstantinopol Euroop peln leijee kaavpugossijd. Ive 1349 tavdâ njuámui Anatolia siseennâm várádâhkuávloid.
Afrikân já Alda-nuortâs
Egypt Aleksandrian čapis sorme poođij algâčoovčâ 1347 kävppitaampâ fáárust Konstatinopolist teikkâ Maadâ-Ruošâst, kost Egypt kavpâšij ennuv. Aleksandriast epidemia njuámuškuođij Niili mield máádás sehe nuortâs já viestârân. Gazast tavdâ tiettui kiđđuv 1348. Aleppon já Bagdadân tavdâ poođij maaŋgâin suundijn siämmáá ääigi. Arabiast possijdvajâldeijeeh puohtii taavdâ Mekkan ive 1384. Meid Jeddast epidemia lâi viärráá, mutâ Medina šeštui. Maadâ-Arabia Jemenân epidemia poođij Egyptist maccâm Jemen kunâgâs fáárust ive 1351.
Tavdâ lâi njuámmum Libyan jo Aleksandriast, mutâ Tunisian tot poođij vistig tamppáin Sisilia Messinast, já epidemia aalgij Tunis kaavpugist kiđđuv 1348. Marokkon epidemia njuámui siämmáá ive Fès haldâšeijee suátivievâ fáárust, mii lâi irâttâm väldidiđ Tunisia.
Egypt maadâossijd epidemia levânij pelnub ivveest tastmaŋa ko tot lâi puáttám Aleksandrian. Tađe mäddiláá teikkâ Viestâr-Afrikân epidemia ij innig njuámmum. Tave-Afrik nomadeh šiäštojii epidemiast, tastko sii aassâmkuávluin iä lamaš rotáh já toi suámsureh.
Euroopân
thumb|Rotto [[Firenzest ive 1348|280x280px]] pienoiskuva|Čapis sorme, [[Hugo Simberg, 1906|280x280px]] Čapis sorme olâttij Euroop taggaar ääigi, kuás eres njuámmootaavdah, tego stuorrâpuákku, iä lamaš väividâm ulmuid kuhes ááigán. Euroop ässeeloho lâi pissoom siämmáálágánin jo 50–100 ihheed. Puoh viljâlemenâmeh lijjii kiävtust, mutâ ulmuuh lijjii liijkás ennuv, já tondiet vänivuotâ já nelgi lijjii stuorrâ čuolmah.
Ij lah vises, poođij-uv čapis sorme Euroopân njuolgist Kaffast vâi Konstantinopol peht. Taampah luhostuvvii jođettiđ koddee taavdâ kuhes-uv merâmaađhijd, tastko tain lijjii stuorrâ almaiduvah, já toh kiäh lijjii ain elimin, lijjii tommit ennuv, et sij stivrejii taampâ hamânân.
Italiast rotto njuámui mietipiäiván pirrâ Euroop, vistig Raanskan já Espanjan. Espanjan tavdâ poođij aainâs-uv kuulmâ sundeest: mäddin Gibraltarčuálmi rasta, tavveen Pyrenij paijeel já Italiast Baleaarij peht nuorttâridoi haammânkaavpugáid Barcelonan já Valencian. Kastilia kunâgâs Alfonso XI jaamij čapis soormán njuhčâmáánust 1350 já lâi áinoo taavdân jáámmám haldâšeijee kunâgâslâš Euroopist.
Ranskaast tavdâ njuámui tavas Englandân, Flanderân, Vuáládâhenâmáid já Saaksan. Englandân tavdâ poođij keessiv 1348 Weymouth hamânist jo-uv Normandiast, mäddiláá Ranskaast teikkâ Genova rääjist. Saaksan rotto poođij sehe Tave-Ranska peht ete Italiast Aalpâi paijeel.
Maadâ-Balkanian epidemia poođij čohčuv 1347 máhđulávt siämmáá ääigi sehe nuorttân ete viestârist. Tave-Balkanian tavdâ poođij loppâivveest 1347 Venetsia peht. Uŋgarist Tonava riddoin tavdâ kullui uđđâivemáánust 1349. Böömin rotto poođij ive 1350.
Tave-enâmijn čapis sorme poođij vistig Taažân Oslo kuávlun ušom ive 1348 loopâst. Taanskan tavdâ poođij váhá maŋeláá. Islandân čapis sorme ij puáttám ollágin. Ruotân tavdâ poođij vissâ viestârist čohčuv 1349, mutâ taavdâ ovdánmist enâmist iä lah masa ollágin kuvviimeh. Pessijái ääigi 1350 Visby hansakaavpugist kullui epidemia, mii ij lamaš puáttám Nuorttâmeerâ rasta peic Ruotâ maadârido miätá.
Mainâšumeh epidemiast
pienoiskuva|280x280px|Jäämmimtanssâ, [[Michael Wolgemut (1493), ovtâskâsčyegis]] Stuorrâ kaavpugijn aatelliih iä kiddim huámmášume čapis soormán epidemia aalgâst, tastko tot kuoskâi tuše kaavpugij kievhijd. Ton lasseen ulmuuh iä halijdâm sárnuđ rottoepidemiast, tastko tot ličij lamaš hyeni kaavpâšmân eres kaavpugijguin. Taavdâ puáttim maŋa siijdâin piištij suulân kuttâ oho, kaavpugijn čiččâm okkod já stuorrâkaavpugijn käävci okkod ovdil ko epidemia mainâšui äigikiirjijn.
Taađeest ko čapis sorme njuámui Euroopist tavas já nuortâs, kuvviimeh tast muttojii härvibin já epitärhibin.
Tavdâ koččoodškuođij "čapis sormen" esken muáddi ihečyeđe maŋeláá. Áigáliih kevttii tast eres noomâid, ovdâmerkkân "stuorrâ jäämmim", "rotto", "njuámmootavdâ" teikkâ "vuosmuš njuámmootavdâ". Tááláš nomâttâs puátá läättinkielâ saanijn atra mors, mast atra meerhâš "čappâd" mutâ meid "kaavhâd".
Áigálij ibárdâs
Áigáliih onnii roto Immeel ráŋgáštâssân suddogâssáid. Rooton jieš-uv jáámmám firenzelâš historjáčällee Giovanni Villani oonij roto immeellâš ráŋgáštâssân firenzelij "ruttâhiimoost, änhisvuođâst já kievhij suárdimist". Motomeh uskuu, ete "hyenes áimu" tovâttij roto. Rottoost meid sujâttii juudalijd, já juudalijd váinuttii maaŋgâ saajeest. Ristâlâš kulttuurist roto algâpuáttim onnii sáttánlâžžân. Ulmuuh kuddii ennuv kissáid, tastko toh lijjii onnum pahakkâs symbolin. Tot kuittâg tovâttij tom, ete roto levâtteijee rotáh lasanii. Motomeh uskuu, ete suujah lijjii astrologisiih.
Vuossâmuuh reaktioh
Rotto tovâttij puáđidijnis stuorrâ šooki, já jyehipiäiválâš eellim orostij masa tievâslávt. Eennâmviljâleijeeh joskii kendimist já kävppijâsah pieijii uvsâidis kiddâ. Paapah joskii addelmist majemuid riitâid. Meid riggái havdajááh nubástuvvii. Toh iä lamaš innig juhláliih, já távjá uámikkâsah leggistuvvojii tuše háávdán.
Motomeh assii oovtâst tááluin, main kihheen ij lamaš vala puáccám, já sierrejii jieijâs eres ulmuin. Maaŋgâs patârii kaavpugijn eennâmkuávloid.
Majebeh epidemiah
Rotto paasij čapis sorme maŋa eelliđ Euroop jursseepopulaatioin, já pandemia jotkui. Muádi ihečyeđe ääigi Euroopist já eres soojijn maailmist lijjii ennuv čapis sorme epidemiah. Nubbe epidemia aalgij kiđđuv 1361 já piištij oovtâ ive. Toos jammii suulân 20 % Euroop ässein – eromâšávt párnááh já eennâmomâsteijeeluokkaliih. Kuálmád epidemia lâi ive 1369 já tot kuudij 10–15% aalmugist, já čuávuvááh-uv epidemiah kuddii suulân siämmáá verd ulmuid. Čapis sormeest šeštum Islandist lâi viärráás rottoepidemia ive 1402.
Aalmuglappum
Čapis sorme čuávumuššân eurooplij koskâmiärálâš eellimahe vuálánij 35–40 ivveest vuálá 20 ihán 1300-lovo loppâkeččin.
Euroop ässeelovo uccánem jotkui epidemia maŋa-uv. Motomij áárvui mield Euroop ässeeloho lâi 1400-lovo aalgâst aainâs-uv 50 % ucceeb ko ovdil vuossâmuu epidemia. Suijân toos lijjii uásild čapis sorme maŋa puáttám epidemiah. Puáris ulmuin, kiäh lijjii rippásâm vuossâmuin rottoepidemiain, rippásii uđđâ epidemiain pyerebeht ko nuorâ ulmuuh. Euroop ässeeloho lassaanškuođij esken 1400-lovo pelimuddoost, já tot lâi siämmáš ko ässeeloho ovdil čapis sorme 1500-lovo aalgâst.
Ekonomlâš já ohtsâškodálâš nubástusah
Aalmuglappum puovtij fárustis ekonomlâš nubástusâid, tastko lâi älkkeb peessâđ sosiaallii luokkaast nuubán. Ovdâmerkkân táluliih iä lamaš innig kiddâ ärbivuáválâš eennâmkuávloid, tastko ässeesaahâdvuotâ lâi ucceeb. Meiddei eennâmoorjij tile puáránij. Čapis sorme tovâttij stuorrâ pargovyeimi vänivuođâ. Ovdâmerkkân Englandist joba kuálmádâs ovdeláá viljâlum piälduin paasij viljâlhánnáá.
Petrella Tifernina
Petrella Tifernina lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petrella Tiferninast ääsih 1,042 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,52 km², já alodâh 651 m. Petrella Tifernina naaburkieldah láá Castellino del Biferno, Limosano, Lucito, Matrice já Montagano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Lorenz Lindelöf
Lorenz Leonard Lindelöf lâi syemmilâš matematikkár. Sun vuáđudij Suomâ matemaatlii seervi já lâi ton vuossâmuš saavâjođetteijee.
Eellim
Lorenz Leonard Lindelöf šoodâi skammâmáánu 13. peeivi 1827 Karviast, Suomâst. Suu eeči lâi Johan Lindelöf, já suu enni lâi Anna Margaretha Hällfors. Sun naajâi Gabriella Krogiusáin, já sunnui šoddii ohtsis käävci pärnid: Ernst Leonard, Uno, Anna Maria, Carl Arvid, Ester Elisabeth, Tyra Gabriela, Emil Alfons já Ella Amalia. Lindelöf nieidâ Anna Maria naajâi Frans Ali Krogiusáin, kii lâi syemmilâš kiiruurg. Emil Alfons jaamij ive 1887 2-ihásâžžân. Ernst Leonard lâi pegâlmâs matematikkár.
Pargo
Lorenz Leonard Lindelöf tooimâi Helsig ollâopâttuv matematiik professorin iivij 1857–1974 já rehtorin iivij 1869–1972.
Listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn
Taat lii listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Listoost láá tuše puoh tergâdumoseh kaavpugeh.
Listo lii uárnejum uásistaatâi já motomij eres Ovtâstum staatâi kullee kuávlui mield.
Alaska
Válduartikkâl: Listo Alaska kaavpugijn
Amerik Samoa
Válduartikkâl: Listo Amerik Samoa kaavpugijn
Arizona
415px|thumb|[[Phoenix.]] Válduartikkâl: Listo Arizona kaavpugijn
Arkansas
Válduartikkâl: Listo Arkansas kaavpugijn
Colorado
Válduartikkâl: Listo Colorado kaavpugijn
Connecticut
Válduartikkâl: Listo Connecticut kaavpugijn
Delaware
Válduartikkâl: Listo Delaware kaavpugijn
Florida
415px|thumb|[[Miami.]] Válduartikkâl: Listo Florida kaavpugijn
Georgia
Válduartikkâl: Listo Georgia uásistaatâ kaavpugijn
880
880 (DCCCLXXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 880-lovo vuossâmuš ihe.
Listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn
Guam
Válduartikkâl: Listo Guam kaavpugijn
880
Kalender
thumb|215px|Ariwara no Narihira
Listo Ovtâstum staatâi kaavpugijn
Havaiji
Válduartikkâl: Listo Havaiji päikkinoomâin
Idaho
Válduartikkâl: Listo Idaho kaavpugijn
Illinois
415px|thumb|[[Chicago.]] Válduartikkâl: Listo Illinoisi kaavpugijn
Iowa
Válduartikkâl: Listo Iowa kaavpugijn
Kalifornia
415px|thumb|[[Los Angeles.]] thumb|414x414px|[[San Diego.]] thumb|414x414px|[[San Francisco.]] Válduartikkâl: Listo Kalifornia kaavpugijn
Kansas
Válduartikkâl: Listo Kansas kaavpugijn
Kentucky
Válduartikkâl: Listo Kentucky kaavpugijn
Louisiana
Válduartikkâl: Listo Louisiana kaavpugijn
Maadâ-Carolina
Válduartikkâl: Listo Maadâ-Carolina kaavpugijn
Maadâ-Dakota
Válduartikkâl: Listo Maadâ-Dakota kaavpugijn
Maine
Válduartikkâl: Listo Maine kaavpugijn
Maryland
Válduartikkâl: Listo Maryland kaavpugijn
Massachusetts
Válduartikkâl: Listo Massachusetts kaavpugijn
Michigan
Válduartikkâl: Listo Michigan kaavpugijn
415px|thumb|[[Detroit.]]
Minnesota
Válduartikkâl: Listo Minnesota kaavpugijn
Mississippi
Válduartikkâl: Listo Mississippi kaavpugijn
Missouri
Válduartikkâl: Listo Missouri kaavpugijn
Nebraska
Válduartikkâl: Listo Nebraska kaavpugijn
New Hampshire
Válduartikkâl: Listo New Hampshire kaavpugijn
New Jersey
Válduartikkâl: Listo New Jersey kaavpugijn
New Mexico
Válduartikkâl: Listo New Mexico kaavpugijn
New York
415px|thumb|[[New York City.]]
Válduartikkâl: Listo New York kaavpugijn
Oklahoma
Válduartikkâl: Listo Oklahoma kaavpugijn
Oregon
Válduartikkâl: Listo Oregon kaavpugijn
Ovtâstum staatâi Nieidâsuolluuh
Válduartikkâl: Listo Ovtâstum staatâi Nieidâsuollui kaavpugijn
Pennsylvania
415px|thumb|[[Philadelphia.]] Válduartikkâl: Listo Pennsylvania kaavpugijn
Puerto Rico
Válduartikkâl: Listo Puerto Rico kaavpugijn
Rhode Island
Válduartikkâl: Listo Rhode Islandi kaavpugijn
Tave-Dakota
Válduartikkâl: Listo Tave-Dakota kaavpugijn
Tave-Mariaaneh
Válduartikkâl: Listo Tave-Mariaanij suolluin
Tennessee
Válduartikkâl: Listo Tennessee kaavpugijn
Texas
415px|thumb|[[San Antonio.]]
415px|thumb|[[Dallas.]] Válduartikkâl: Listo Texas kaavpugijn
Uárji-Virginia
Válduartikkâl: Listo Uárji-Virginia kaavpugijn
Utah
Válduartikkâl: Listo Utah kaavpugijn
Vermont
Válduartikkâl: Listo Vermont kaavpugijn
Virginia
Válduartikkâl: Listo Virginia kaavpugijn
Washington
Válduartikkâl: Listo Washington kaavpugijn
Wisconsin
Válduartikkâl: Listo Wisconsin kaavpugijn
Wyoming
Válduartikkâl: Listo Wyoming kaavpugijn
Cercemaggiore
Cercemaggiore lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Cercemaggiorest ääsih 3,601 olmožid. Ton vijdodâh lii 56,91 km², já alodâh 930 m. Cercemaggiore naaburkieldah láá Castelpagano, Cercepiccola, Gildone, Jelsi, Mirabello Sannitico, Morcone, Riccia, Santa Croce del Sannio já Sepino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Cercepiccola
Cercepiccola lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Cercepiccolast ääsih 622 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,79 km², já alodâh 680 m. Cercepiccola naaburkieldah láá Cercemaggiore, Mirabello Sannitico, San Giuliano del Sannio já Sepino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
973
973 (CMLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 970-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|190px|Al-Ma'arri
Katariina Styeres
Katariina II ađai Katariina Styeres (š. Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst; ) lâi Ruošâ kiäisárroonnig iivij 1762–1796.
Katariina šoodâi vyesimáánu 2. peeivi 1729 aatellii perrui Stettinist. Suu vaanhimeh láin saksalâš prinssâ Christian August von Anhalt-Zerbst já Johanna Elisabeth von Holstein-Gottorp. Ive 1744 Katariina vuolgij enijnis Ruošân já čuávuváá ive sun naajâi Ruošâ ruuvnâprinssâ Piättâráin. Piättâr šoodâi kiäisárin kiäisárroonnig Elisabet jäämmim maŋa ive 1762. Sun lâi kuittâg hiäjus haldâšeijee ige sun lamaš piivnoh suátivievâ, pappâkode tâi aatellij kooskâst. Syeinimáánu 9. peeivi 1762 Katariina pajanij vááldán suátivievâ iššijn. Piättâr morhedui käävci peivid vääldičovádem maŋa. Katariina II ruvnájááh lijjii siämmáá ive čohčâmáánust Moskovast. 34-ihásii väldipaje ääigi Katariina viigâi nanodiđ Ruošâ ekonomia sehe ovdediđ taiđuu, kulttuur já čuovviittâs jurduid enâmist. Katariina tiervâsvuotâ hiäjunij skammâmáánust 1796 já sun jaamij skammâmáánu 17. peeivi Piättârist.
Rafael Orozco Maestre
thumb|Rafael Orozco Maestre ive 1992 Rafael José Orozco Maestre (24. njuhčâmáánu 1954 Becerril, Kolumbia – 11. kesimáánu 1992 Barranquilla, Kolumbia) lâi kolumbialâš lávloo.
860
Kalender
thumb|Æthelbald
963
963 (CMLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 960-lovo niäljád ihe.
Säpligoppuu
Säpligoppuu (Surnia ulula, meid skunjâlodde ađai kunjolodde) lii oppuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Säpligoppuu lii čapis-, ruškis- já vielgiskirjáás lodde. Peiviaktiivlâžžân tot iärrán maaŋgâin eres oppuin. Säpligoppuu lii 35–43 cm kukke já tiäddá 215–380 g. Ton suájákeejij koskâ lii 69–82 cm. Oppuu vielgis näämi pirrâ láá čapis sárgáh. Ton čalmeh já njune láá fiskâdeh já kirjáás poođâš lii kukke. Kirdee säpligoppuu sulâstit cissáášvääli, mut ton uáivi lii stuárráb. Säpligoppuu kiihâmjienâ lii jotelis pulijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs
Säpligoppuu lii Amerik, Euroop já Ruošâ taveoosij lodde. Suomâst tot pessee iänáážin Oulu taavaabeln. Lavdâm já nääli kuittâg mulsâšudeh ennuv säplignääli mield. Pyeri säpligive säpligoppuu pessee meid Maadâ-Suomâst. Suomâst pessejeh áárvu mield 2 000–6 000 paarrâd. Säpligoppuu lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld Baltia já Nuorttâmeerâ kuávloid. thumb|left|Säpligoppuu maneh
Lasanem
Säpligoppuu piervâld táválávt muorâvuovdân. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 4–11 manneed já láálá taid 25–30 peivid. Uđâgááh kirdeleh 25–30 peeivi ahasâžžân.
Viggianello
Viggianello lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Viggianellost ääsih 2 797 olmožid. Ton vijdodâh lii 120,83 km², já alodâh 500 m. Viggianello naaburkieldah láá Castelluccio Inferiore, Chiaromonte, Fardella, Laino Borgo, Morano Calabro, Rotonda já San Severino Lucano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tu bandera es un lampa de cielo
Tu bandera es un lampa de cielo lii Honduras aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1915 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Carlos Hartling, já ton saanijd lii čáállám Augusto Constancio Coello.
Tikanoja-taaiđâviäsu
pienoiskuva|300x300px|Tikanoja-taaiđâviäsu lii finnodâholmooš Frithjof Tikanoja (1877–1964) ovdii pääihist čujottâsâst Hovioikeudenpuistikko 4. Tikanoja-taaiđâviäsu lii taaiđâmuseo Vaasast. Taaiđâviäsust lii härvinâš čuágáldâh olgoeennâmlijn taaiđâtuojijn, moh láá iänááš rahtum 1800-lovvoost já 1900-lovo aalgâst ranskalii máálámtaiđuu ärbivyevi mield.
Historjá
Taaiđâviäsu vuáđudij vaasalâš finnodâholmooš Frithjof Tikanoja (1877–1964), kii skeŋkkij kiddoduv já jieijâs stuorrâ taaiđâčuágálduv Vaasa kaavpugân juovlâmáánu 22. peeivi 1951. Uđđâ museo lekkui Tikanoja ovdii pääihist Vaasa kuávdáást čujottâsâst Hovioikeudenpuistikko 4 siämmáá ive tiäppánpeeivi.
Ive 2015 rääjist Tikanoja-taaiđâviäsu lii kuullâm Vaasa kaavpug museoi ohtsii organisaation oovtâst Kuntsi tááláštaiđuu museoin, Pohjanmaa museoin, Vaasa taaiđâhallijn já Puáris Vaasa museoin.
Museo toimâ
Museost uárnejuvvojeh jyehi ive maaŋgah aalmugijkoskâsii já syemmilii taiđuu čáitálduvah. Ton lasseen tobbeen uárnejuvvojeh pirrâ ive maaŋgâlágán tábáhtusah tegu muusiktábáhtusah já taaiđâluvâlduvah.
Robert Schuman -miitaal
Robert Schuman -miitaal lii Euroopan parlament Euroop piäláduv juávhu mieđettem olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1986 rääjist. Palhâšume lii nomâttum Robert Schuman mield.
Vyeitteeh
thumb|Emilio Colombo thumb|Edward Heath thumb|Doris Pack
Tallulah Bankhead
Tallulah Brockman Bankhead lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Karrieer
15-ihásâžžân Bankhead vuolgâttij koovees Picture Play -loostân, já vuoitij New York -määđhi já uccâ roolâ elleekooveest. Tobbeen sun varrij pisovâš kyessin Algonquin Hotelân, kuus ton ääigi taiđâreh čokkânii, já kost sust huápust šoodâi uási Algonquin Round Table. Ko Bankhead lâi uážžum love pääcciđ New Yorkân juurdân älgiđ čaittâleijen, sun lâi lopedâm iäččásis, et sun kiäsádât almain já alkoholist. Nuuvt Bankhead poorgâi-uv, mutâ maŋeláá sun eeđâi: "Eeči ij sárnum maiden nisonijn já kokaiinist."
Ive 1918 Bankhead finnij roolâid jávuttemelleekuuvijn. Siämmáá ive sun raahtij suu Broadway debyyt čaitâlmist Squab Farm. Tast maŋa sun čaittâlškuođij eenâb luovij alne.
Bankhead vuolgij New Yorkist Lontoon ive 1923, ko finnij roolâ Gerald du Maurier čaitâlmist The Dancers. Lontoost suu vildáás persovnlâšvuođâst lâi ävkki sunjin, já sust šoodâi pegâlmâs. Kuittâg ive 1931 sun maacâi Ovtâstum staatáid, ko kuulâi, ete suu eeči lii puáccám. Bankhead čaittâlškuođij oppeet elleekuuvijn. Sun finnij roolâid sehe Paramount já MGM elleekuuvijn. Sun čaittâlij ovdâmerkkân elleekooveest My Sin (1931) já Gary Cooperáin elleekooveest Devil and the Deep (1932).
Lavello
Lavello lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lavellost ääsih 12 925 olmožid. Ton vijdodâh lii 134,67 km², já alodâh 313 m. Lavello naaburkieldah láá Ascoli Satriano, Canosa di Puglia, Cerignola, Melfi, Minervino Murge, Montemilone, Rapolla já Venosa.
Historjá
Lavellost šoodâi kaavpug ive 2001.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Brienza
Brienza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Brienzast ääsih 3 903 olmožid. Ton vijdodâh lii 82,94 km², já alodâh 713 m. Brienza naaburkieldah láá Atena Lucana, Marsico Nuovo, Polla, Sala Consilina, Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda já Satriano di Lucania.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Videospellâihe 2012
Videospellâihe 2012 kieđâvuš ive 2012 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
953
953 (CMLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 950-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|200px|Watanabe no Tsuna
840
840 (DCCCXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 840-lovo vuossâmuš ihe.
Johan Fredrik Ahlstedt
Johan Fredrik Ahlstedt lâi syemmilâš matematikkár já Tuurku akatemia matematiik professor.
Ukraina lippu
thumb|190px|Ukraina tááláš lippu Ukraina lippu lii Ukraina aalmugtubdâldâh vaakun já aalmuglâšlavluu lasseen. Tot valdui kiävtun ive 1918 já oppeet uđđâivemáánu 28. peeivi 1992. Iivij 1922–1992 Ukraina kuulâi Sovjetliiton já kiävtust lâi Sovjetlito lippu.
Johan Fredrik Ahlstedt
Eellim
Johan Fredrik Ahlstedt šoodâi roovvâdmáánu 25. peeivi 1776 Loimaast, Suomâst. Suu eeči lâi kappalâš Johan Ahlstedt, já suu enni lâi Kristina Margareta Tenlenius. Ahlstedt kálgu lâi Katarina Ulrika Cairenius (1784–1846). Sunnust lijjii kuttâ päärni.
Ukraina lippu
Ukraina lippu lii juohhum kyevti siämmáástuárusii uásán horisontaallávt. Pajeuási lii čuovjâd já vyeliuási lii fiskâd. Liipu čuovjis ivne kovvee alme (já ráávhu) já fiskisis ivne kovvee nisupiälduid (já jáválâšvuođâ).
Johan Fredrik Ahlstedt
Pargo
Johan Fredrik Ahlstedt čaalij pajeuáppen Tuurkust ive 1793. Sun valmâštui filosofia miäštárin Tuurku akatemiast ive 1798. Sust šoodâi Tuurku akatemia putes matematiik dooseent ive 1802 já matematiik professor ive 1812. Professorin sun tooimâi ive 1823 räi.
Martin Johan Wallenius
Martin Johan Wallenius lâi syemmilâš matematikkár já Tuurku akatemia matematiik professor.
Eellim
Martin Johan Wallenius šoodâi njuhčâmáánu 7. peeivi 1731 Paimiost, Suomâst. Suu eeči lâi professor Johan Wallenius, já suu enni lâi Maria Gråå.
Wallenius lâi naaijâm kuohtii. Vuossâmuš kálgu ive 1762 rääjist lâi Maria Helena Timm (j. 1763), já nubbe kálgu ive 1764 rääjist lâi Renata Frosterus (j. 1802). Johan Fredrik Wallenius lâi Wallenius alge nube näimilittoost.
Pargo
Martin Johan Wallenius valmâštui miäštárin Tuurkust ive 1751. Sust šoodâi dooseent ive 1755, išedeijee professor ive 1756 já professor ive 1758. Suu onnii čepis máttáátteijen, kii toovâi maaŋgâid tutkâmušâid matematiik syergist.
Sun vaaldij Tuurkust vuossâmužžân kiävtun infinitesimaalrekinistem já heiviittij tom geometria já mekaniik čuolmâi čuávdimân.
Tyejeh
Tehálumoseh Wallenius almostitmeh láá Exercitationes miscellaneae mathematico-physicae (1757–1758) já Geometriskt försök atta mäta hörn eller solida vinklar (1763).
Pedar Jalvi
Pedar Jalvi ađai Lemehaš-Biehtár (š. Piera Klemetinpoika Helander, ) lâi sämmilâš kirječällee. Sun almostitij kirje sämikielân vuossâmužžân sämmilâžžân Suomâst.
Pargo
Jyväskylä seminaarist Jalvi uápásmui syemmilii aalmuglâšvuođâjurdui já kiäsuttui säämi aalmug historjást. Jalvi, talle Piera Helander, molsoi noomâs Pekka Pohjansäden. Suu vuossâmuš muštâlus Lappalaisten joulunvietosta almostui Lasten Joulu -kirjeest ive 1912 Pekka Pohjansäde -noomáin. Sun toimâttij uáppeekode loostâ já ive 1914 almostitij vuossâmuu artikkâl Pedar Jalvi -noomáin. Sun čaalij maaŋgâid artikkâlijd Jyväskylä kuávlu lostáid. Kesiluámui ääigi Jalvi čoogij aalmugärbivyevi vistig Taivalkoskist já talle iivij 1913–1914 Säämist. Samuli Aikio toimâttij taan materialist ive 1966 almostum kyevtkielâlii kirje Sabmelažžai maidnasak ja muihtalusak / Lappalaisten satuja ja tarinoita. Jalvi šoodâi Suomâ vuossâmužžân sämmilâžžân kirječällen, ko suu tiivtâid já muštâlusâid siskeldeijee Muottačalmit almostui ive 1915. Kirje lii sämmilii kirjálâšvuođâ klassikko.
Käldeeh
Kaija Anttonen já Vuokko Hirvonen (jurg. já toim.): Pedar Jalvi: Lumihiutaleita ja pieniä pakinoita, 2017
Banzi
Banzi lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Banzist ääsih 1 237 olmožid. Ton vijdodâh lii 83,06 km², já alodâh 571 m. Banzi naaburkieldah láá Genzano di Lucania, Palazzo San Gervasio já Spinazzola.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Nikolai II
Nikolai šoodâi ruuvnâprinssâ Aleksander (maŋeláá kiäisár Aleksander III) vuosâpärnin. Suu enni lâi kiäisárroonnig Maria Fjodorovna. Nikolai pajanij vááldán Aleksander III jäämmim maŋa skammâmáánu 1. peeivi 1894. Siämmáá ääigi sun naajâi Alexandra Fjodorovnain já sunnui šoddii vittâ párnáá. Virgáliih ruvnájááh lijjii vyesimáánu 26. peeivi 1896 Moskovast. Suomâ stuorrâfurstân Nikolai II olášutij assimilaatiopolitiik, ige sun tondiet lamaš piivnoh Suomâst. Nikolai kaartâi luoppâđ ruuvnâst ive 1917 kuovâmáánu vääldikoomeetmist. Ruošâ koskâpuddâsâš haldâttâs vuolgâttij kiäisár perruinis Siberian. Roovvâdmáánu vääldikomettem maŋa perruu tile huánánij. Syeinimáánu 17. peeivi 1918 ubâ peerâ morhedui Jekaterinburgist.
Varbusiih (suuhâ)
Varbusiih (Passer) lii varbusluddijd kullee loddesuuhâ, moos kuleh 23 šlaaijâd. Varbusiih tiättojeh luándulávt Euroopist, Afrikist já Aasiast. Varbusâš lii ulmuu tooimâ tiet levânâm meid Amerikân já Oseanian. Varbusiih láá uccâ teikkâ koskâmatsâš, 10–20 cm kukkosâš lodeh. Toh láá siemmânporreeh já čepis rähteeh, moh piervâldeh vuággoid.
Lavdâm
Suomâst varbusšlaajâin tiättojeh varbusâš (Passer domesticus, ) já uccâvarbusâš (Passer montanus, suom. pikkuvarpunen). Miestâvarbusâš lii aiccum Suomâst tuše ohtii vyesimáánu 1. peeivi 1996 Tvärminnest, Hankost. thumb|left|Uccâvarbusâš Kyehti varbusšlaajâ láá tobdoseh meiddei Säämist: varbusâš (suom. varpunen) já uccâvarbusâš (suom. pikkuvarpunen). Tain loddáin uccâvarbusâš lii čuuvtij ivnáb ko varbusâš. Varbusâš lii tááláá ääigi viehâ táválâš pessimloddááš Säämist, ko vist uccâvarbusâš lii sätišlaajâ. 1980- lovo pelimudo já ive 1999 kooskâst Anarist uáinojii tuše 14 varbusâžžâd.
Nomâttâs já oskomušah
Ränissiähá varbusâš lii ain onnum midáttes lodden, mii ij kiddii nuuvt ennuv ulmuu huámmášume. Mottoom aalmugmaainâs addel toos čielgiittâs-uv: lodde paasij majemui juávkun luudij sivnedmist, já Imelist nuvâškuottii ivneh. Tondiet tast šoodâi tuše ränissiähá loddááš. Varbusij ores lii kuittâg čuuvtij muččâdub ko niŋálâs, nuuvt et ij taatkin maainâs aaibâs tuotâ tääiđi leđe. Rámáttist varbusâš lii ärbivuáválávt lamaš viärdádâskoválâš nommâ midáttes uccloddáid. Sämikiel jurgâlusâin táágu peht lii kevttum nomâttâs cissááš.
820
820 (DCCCXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 820-lovo vuossâmuš ihe.
Štše ne vmerla Ukrajiny
Säänih (ukraniakielân)
Translitteristum ukraniakielâliih säänih
Ukraniakielâliih säänih ovdil ive 2003
Serie B 1949–1950
Serie B 1948–1949 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 18. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1949 já nuuvâi kesimáánu 25. peeivi 1950.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 22 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Toscanast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Campaniast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Piemontest já 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1950–1951 Serie C 1950–1951
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Anders Johan Mether
Anders Johan Mether lâi syemmilâš matematikkár sehe Tuurku akatemia rehtor já matematiik professor.
Eellim
Anders Johan Mether šoodâi uđđâivemáánu 8. peeivi 1773 Padasjokist, Suomâst. Suu eeči lâi Karl Gustaf Mether (1741–1801), já suu enni lâi Vendla af Enehjelm. Mether kálgu lâi Hedvig Lovisa Gyllenbergin (1775–1869) ive 1812 rääjist.
Pargo
Anders Johan Mether juuđij Porvoo luvâttuv já čaalij pajeuáppen Tuurkust ive 1789. Sun valmâštui filosofia miäštárin Tuurku akatemiast ive 1792, já talle sun luuvâi vala Uppsala ollâopâttuvâst. Sust šoodâi Tuurku akatemia matematiik dooseent ive 1795 já matematiik professor ive 1799. Professorin sun tooimâi ive 1812 räi. Ton lasseen sun tooimâi Tuurku akatemia rehtorin iivij 1805–1806.
Paavvâl I
Paavvâl I lâi Ruošâ kiäisár iivij 1796–1801.
Franz Kafka
Eellim
thumb|left|Kafka vaanhimeh Hermann já Julie Kafka šoodâi syeinimáánu 3. peeivi 1883 juuvdálâšperrui Prahast, Böömi uáivikaavpugist, mii kuulâi talle Nuorttâriijkâ-Uŋgarân, vuossâmuu maailmsuáđi maŋa Tšekkoslovakian. Suu eeči Hermann lâi kävppijâs, já saksakielâlâš enni Julie išedij pelikyeimis käävpist. Kafkast lijjii kyehti uccâviiljâ, kiäh jaamijn pärnin, sehe kulmâ uccâuábi. Peerâ ij lamaš uáli oskolduvlâš, mut rávásmuudijnis Kafka kiäsuttui juuvdálâšvuođâst. Kafka eenikielâ lâi saksakielâ, mut sun maatij meid tšeekikielâ já máttááttâlâi meiddei ranskakielâ já hepreakielâ.
Kafka juuđij saksakielâlii aalmugškoovlâ já lyseo. Sun valmâštui pajeuáppen ive 1901 já joođhij uápuid Praha saksakielâlii Ferdinand-Karl-ollâopâttuvvâst. Sun luuvâi vistig kemia, mut molsoi forgâ vuoigâdvuođâtiettui. Kafka kuulâi uáppei kirjálâšvuotâjuávkun, mii ornij kirjálâšvuotâtábáhtusâid. Ive 1906 sun valmâštui vuoigâdvuođâtiettuu tuáhtárin já finnij čuávuváá ive vuossâmuu pargosaje táhádâsfinnoduvvâst Prahast. Ive 1908 syeinimáánust sun algâttij pargo täpitormetáhádâslájádâsâst. Suu pargopeivi nuuvâi jo kyevti ääigi ehidispeeivi, mon áánsust sust lâi ennuv asto čäälliđ.
Kirjálâš karrieer
Kafka luuvâi ennuv jo nuorrân. Suu mielâčälleid kullii ovdâmerkkân Goethe, Thomas Mann, Knut Hamsun, Hermann Hesse, Gustave Flaubert, Charles Dickens, Fjodor Dostojevski, Søren Kierkegaard sehe maaŋgah 1800-lovo saksaliih klassikkáreh. Kafka čäliškuođij škoovlâääigi. Suu vuossâmuš nooveelčuágáldâh Betrachtung almostui ive 1912. Siämmáá ive Kafka čaalij oovtâ suu tobdosumos čalluin, Die Verwandlung, mii almostui ive 1915. Iivij 1912–1914 Kafka čaalij maaŋgâid eres-uv novellijd, ovdâmerkkân ive 1919 almostum In der Strafkolonie (suom. Rangaistussiirtolassa). Siämmást sun lâi meid čälimin kyevti roomaan: Der Verschollene, mii almostui suu jäämmim maŋa noomáin Amerika (1927), sehe Der Prozess (1925, suom. Oikeusjuttu). Kafka aasâi ain-uv oovtâst vaanhimijdiskuin já čaalij táválávt iho. Motomeh suu čalluuh almostuvvii loostâin jo suu elimis ääigi, mut stuárráámus uási tain almostuvvii eskin suu jäämmim maŋa. Kafka čäliškuođij kuálmád roomaan Das Schloß (suom. Linna) ive 1922, mut tot almostui eskin 1926. Kafka lâi puáccám tuberkulosân ive 1917, mut sun joođhij čáállám elimis loopâ räi. Sun jaamij kepispuáráttuvvâst Wien alda kesimáánu 3. peeivi 1924. Kafka šoodâi vijđáht tobdos čällen eskin jäämmim maŋa, vistig Ranskaast já eŋgâlâskielâlii maailmist, já nube maailmsuáđi maŋa meid Saksaast já Nuorttâriijkâst. 1960-lovvoost sun lâi jo maailmvijđosávt tobdos. Kirjálâšvuođâtotkeeh láá lamaš eromâšávt kiäsuttum Kafkast.
Duronia
Duronia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Duroniast ääsih 404 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,47 km², já alodâh 918 m. Duronia naaburkieldah láá Bagnoli del Trigno, Civitanova del Sannio, Frosolone, Molise, Pietracupa já Torella del Sannio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cappiello, Casale, Casalotti, Casalotto, Faito, Gigliotti, Madonnella, Morgia, Potestà, Santa Maria, San Ianni, Valle del Colle já Valloni.
Livđe (album)
Livđe lii livđojeijee Kuobžâ-Piäká Ááná vuossâmuš studioalbum já maailm vuossâmuš livđeskiärru. Album almostui uđđâivemáánust 2022.
Nelji rijjâvuođâ
thumb|250px|right|Nelji rijjâvuođâ Franklin Delano Roosevelt Memorial -muštomeerhâst Nelji rijjâvuođâ lijjii nelji rijjâvuođâ, mon Ovtâstum staatâi 32. president Franklin D. Roosevelt iävtuttij vuossâmuu keerdi uđđâivemáánu 6. peeivi 1941 Aalmugkode tile -särnistis Ovtâstum staatâi kongresân. Suu mielâst taah rijjâvuođah kuleh maailm puoh ulmuid.
Baragiano
Baragiano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Baragianost ääsih 2 552 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,60 km², já alodâh 625 m. Baragiano naaburkieldah láá Balvano, Bella, Picerno já Ruoti.
Nelji rijjâvuođâ
Algâalgâlâš särni
Roosevelt muštâlij neelji rijjâvuođâst Aalmugkode tile -särnistis uđđâivemáánu 6. peeivi 1941 čuávvoonáál: "'The first is freedom of speech and expression — everywhere in the world. The second is freedom of every person to worship God in his own way — everywhere in the world. The third is freedom from want — which, translated into world terms, means economic understandings which will secure to every nation a healthy peacetime life for its inhabitants — everywhere in the world. The fourth is freedom from fear — which, translated into world terms, means a world-wide reduction of armaments to such a point and in such a thorough fashion that no nation will be in a position to commit an act of physical aggression against any neighbor — anywhere in the world.' — Franklin D. Roosevelt, vááldus Aalmugkode tile -särnistis"
Baragiano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Baragiano Scalo, Franciosa, Gliubizzi Nocenzullo, Martino Nero, San Giorgio Isca della Botte já Serra di Plinio.
Oben am jungen Rhein
thumb|300px|Oben am jungen Rhein right|310px Oben am jungen Rhein lii Liechtenstein aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1850 rääjist. Lavluu saanijd lii čáállám Jakob Jauch.
Säänih (saksakielân)
1. Oben am jungen Rhein
lehnet sich Liechtenstein
an Alpen höh'n.
Dies liebe Heimatland,
hat Gottes weise Hand
für uns erseh'n.
das teure Vaterland
2. Hoch lebe Liechtenstein
blühend am jungen Rhein
glücklich und treu.
Hoch leb der Fürst vom Land
hoch unser Vaterland
durch Bruderliebe Band
vereint und frei.
Raasepori
Historjá
thumb|left|Raasepori já [[Hanko kieldâlahtemeh]] Raasepori kaavpug šoodâi ive 2009 aalgâst, ko Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân.
Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive 1969.
Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive 1977.
Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive 1977.
Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive 1993.
Viehâdâh
thumb|294px|Snappertuna kirkko thumb|294px|Bromarv
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Karjaa
Backby, Backgränd, Bengtsmora, Björnbollstad, Bondby, Brasby, Bredvik, Brynikbacka, Bålaby, Båtsmora, Bällarby, Bällby Bäljars, Degerby, Domargård, Dönsby, Finnbacka, Finnby, Grabbacka, Gösbacka, Heimos, Hållsnäs, Högben, Ingvallsby, Joddböle, Jällsby, Kansbacka, Karjaan asema (Karis station), Karjaan keskusta (Karis centrum), Kasabacka, Kasaby, Kaunislahti (Grundsjö), Kiila (Kila), Kleven, Knapsby, Konungsböle, Kroggård, Kudiby, Kurby, Kvarvbacka, Leppi (Läpp), Lågbacka, Lövkulla, Mangård, Meltola (Mjölbolsta), Mjölnarby, Mustio (Svartå), Nyby, Osmundsböle, Pappila (Prästgården), Päsarby, Reiböle, Romsarby, Sannäs, Sepänkylä (Smedsby), Snällböle, Starkom, Sutarkulla, Svarvarböle, Svedja, Tallmo, Torsböle, Visanbacka, Västanby já Österby.
Pohja
Andkärr, Ansku (Antskog), Baggby, Björsby, Bockboda, Bollsta (Bollstad), Borgby, Brunkom, Brödtorp, Böle, Dalkarby, Degernäs, Djekenkulla, Ekerö, Elimo, Fiskari (Fiskars), Gammelby, Gennäs, Grabbskog, Grännäs, Gumnäs, Hindraböle, Hällskulla, Jernvik, Kiila (Kila), Klinkbacka, Koppskog, Kuovila (Skogböle), Kvarnby, Kyrkbacka, Lillfors, Mörby, Näsby, Pappila (Prästgården), Persböle, Pinjainen (Billnäs), Pohjankuru (Skuru), Ramskulla, Sidsbacka, Sjösäng, Skarpkulla, Skogäng, Skrittskog, Slicko, Sonabacka, Spakanäs, Starrböle, Sunnanvik, Svedjeby, Sällvik, Tomasböle, Torby, Trädbollstad, Uusikartano (Nygård), Vesterby, Joensuu (Åminne) já Åminnefors.
Tammisaari
Box, Bredvik, Bromarv, Båsa, Dragsvik, Fagernäs, Finby, Finby gränd, Gammelboda, Hangist, Harparskog, Hylta, Höstnäs, Ingvalsby, Jomalvik, Jussaari (Jussarö), Kalvdal, Kansjärvi (Kansjärv), Kelkkala (Kälkala), Kisa (Leksvall), Kivitok, Koivuniemi (Björknäs), Kuivasto (Kvigos), Kulla, Kårböle, Langansböle, Långstand, Malarby, Niitlahti (Nitlax), Norrstrand, Näset, Orvlax, Padva, Pargas, Parkkala (Barkala), Prästkulla, Raasepori (Raseborg), Rekuby, Riilahti (Rilax), Rösund, Siggby, Sillböle, Skogby, Skräddarböle, Skåldö, Sköldargård, Snappertuna, Sommarö, Svenskby, Tallbacka, Tenhola (Tenala), Trollböle, Trollshovda, Västervik, Vättlax, Öby, Östanberg já Österby.
Bygdøy kappel
Historjá
Konsul Thorleif Schjelderup finnij idea kirhoost já sun meid västidij ton ruttâdmist. Kappel huksejui Bygdøy-kunâgâskärdin enâmáid.
Pispe Carl Peter Parelius Essendrop viihkâi kappel kiävtun ive 1876. Vihkjáin lâi fáárust el. Taažâ kunâgâs Oscar II.
Kappel puolij kunnân vyesimáánu 30. peeivi 1958. Ton sajan vihkui kiävtun love ihheed maŋeláá Bygdøykirkko.
Kollepoođah
Kollepoođah (Calliphoridae) lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh 1 100 šlaaijâd. Kollepoođâi lasseen meiddei maaŋgah eres kiärppááh poreh rááđuid, mut kollepoođah láá spesiaališum toid.
Kollepoođah láá čuovjis- tâi meetaalkildeeh, tegu šuálbejum stääli. Toh láá vistekiärppáást stuárráábeh já taid uáiná kiđđuv peeivipaštust tupeseeinist, mut meid rááiđuin, soondijn já mieskee kuobbârijn. Kollepoođâi suovsah ovdáneh rááđuin, mut rävisin toh ucâluveh távjá siisâ tálvástâllâđ.
Suuvah
Kollepoođáid kuleh čuávuvááh suuvah:
David Lynch
David Keith Lynch (š. uđđâivemáánu 20. peeivi 1946, Missoula, Montana, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš elleekovestivrejeijee, -kietâčällee, -pyevtitteijee sehe kovetaaidâr já čuovâkovvejeijee. Sun lii tubdum jiešvuođâlâš stijlâstis, já suu elleekuuvijd ovtâstiteh uáli surrealistlâš jiešvyevih. Suu tobdosumoseh tyejeh láá ovdâmerkkân elleekoveh The Elephant Man (1980), Blue Velvet (1986) já Mulholland Drive (2001) sehe oovtâst Mark Frostáin rahtum televisioráiđu Twin Peaks (1990–1991, 2017).
Nuorâvuotâ já oppâm
Lynch šoodâi uđđâivemáánu 20. peeivi 1946 Missoula kaavpugist Montanast. Suu eeči lâi pargoost eennâmtuáluministeriöst já peerâ ferttij varriđ távjá. Lynch päikkikaavpugijn maaŋgah sulâstittii taid idyllisâš, mut omâs ucckaavpugijd, kuus sun maŋeláá sajostitij suu elleekuuvijd.
Ive 1964 Lynch algâttij uápuid taaiđâškoovlâst Bostonist, mut varrij maŋeláá Pennsylvanian, já joođhij taid tobbeen. Pennsylvaniast sun teeivâi suu puáttee pelikyeimi Peggy Reavey. Lynch já Reavey aasáin Philadelphia kuávlust, mast lâi puoh hyenemus peggim. Ton kuávlu paas pirrâdâh vaiguttij čielgâsávt Lynch elleeuuvij táválávt fastes já ilgâdis maailmân.