cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saahâdvuotâ
Ideaalkaasu saahâdvuotâ
Lieggâvijđánem tiet amnâsij saahâdvuotâ lii kiddâ liegâsvuođâst, meiddei siämmáá amnâsist. Tooškâs amnâsijn já kolgosijn lieggâvijđánem ij lah merhâšittee, mutâ kaasuin tot lii ennuv stuárráb, mon lasseen toi saahâdvuotâ lii kiddâ meiddei teddust. Ideaalkaasu saahâdvuotâ (ρ) lii kiddâ ton moolimassaast (M), absoluutlâš liegâsvuođâst (T) já teddust (p) čuávuvávt:
kost R lii almolâš kaasustááđu. Meiddei olmâ kaasui saahâdvuođah láá táválávt alda tom, jis toh iä lah šoddâmin kolgen.
Ohtâduvah
Saahâdvuođâ SI-ohtâdâh lii kg/m³ (kiilu per kuđâhâšmeetter). Tot lii kuittâg uáli uccâ ohtâdâh, mii lii táválávt aanoost talle ko lii saahâ kaasuin. Tagareh saahâdvuođâ ohtâduvah, moh láá eenâb aanoost, láá g/cm³ (grammâ per kuđâhâšsenttimeetter) já kg/dm³ (kiilu per kuđâhâšdesimeetter ađai kiilu per litter).
Táválávt saahâdvuođáin uáivildeh koskâsaahâdvuođâ. Talle nabdosin lii, ete massa lii ollásávt ohtâlâš.
Saahâdvuođâ ohtâduvâi koskâvuođah láá: 1 000 kg/m³ = 1 kg/dm³ = 1 g/cm³
Ovdâmeerhah saahâdvuođâin
Čääsi saahâdvuotâ lii uáli alda áárvu 1 kg/dm³, tastko kiilu miäruštâllui algâaalgâst nuuvt, ete tot lii oovtâ čäcilitter massa.
Eennâmpáálu alne stuárráámus saahâdvuotâ lii osmiumist, 22,59 kg/dm³. Tooškâs amnâsijn ucemus saahâdvuotâ lii motomijn orgaanlâš materiaalijn tegu koorhâst (nyevt 0,2–0,5 kg/dm³) já uáli syeđđees aerogeelijn (joba 0,001–0,002 kg/dm³)
Kaasui saahâdvuotâ lii čuuvtij ucceeb ko tijpâlâš tooškâs amnâsij saahâdvuotâ. Ovdâmerkkân ááimu saahâdvuotâ lii NTP-tiileest (liegâsvuotâ 0 °C, teedâ 1 013 hPa) 1,293 kg/m³, já liegâsvuođâst 15 °C já siämmáá teddust 1,225 kg/m³. Vety saahâdvuotâ NTP-tiileest lii tuše 0,0899 kg/m³.
Stuorrâ tedduu vyelni amnâsij saahâdvuotâ puáhtá leđe čuuvtij stuárráb-uv. Ovdâmerkkân Piäiváá kuávdáást saahâdvuotâ lii nyevt 150 000 kg/m³. Nube tááhust taasnij kooskâst leijee amnâs saahâdvuotâ lii uáli jo ucce, sierânâs áárvui mieldi koskâmiärálávt 10−25–10−15 kg/m³.
Tave-Savo eennâmkodde
Tave-Savo ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 21 078 km² já ässeeloho 247 810. Tave-Savo raijâšuvá tavveen Tave-Pohjanmaa já Kainuu eennâmkuddijd, nuorttân Tave-Kärjil eennâmkooodán, viestârist Koskâ-Suomâ eennâmkoodán sehe mäddin Maadâ-Savo eennâmkoodán. Tave-Savo eennâmkoddekuávdáš lii Kuopio.
Kieldah
thumb|right|300px|Tave-Savo eennâmkode kieldah. Kárttáást váilu Joroinen, mii lohtui Tave-Savo eennâmkoodán ive 2019.
Tave-Savo eennâmkoddeest láá 19 kieldâd, main 5 láá kaavpugeh.
Forged from the Love of Liberty
Forged from the Love of Liberty lii Trinidad já Tobago aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Trinidad já Tobago jiečânâsvuođâ rääjist ađai ive 1962 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Patrick Stanislaus Castagne, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Savosuonâsiih
Savosuonâsiih (Chordata) lii elleekoodán kullee uáiviráiđu. Savosuonâsiih láá iäláneh, main lii lamaš selgisuonâ aainâs-uv toi ovdánem monnii muddoost.
Taksonomia
Savosuonâsij kulmâ uáivirááiđu láá loovdâelleeh, puicce-elleeh já čielgitávtáliih. Elleeh, moi selgisuonâ lii juáhásâm lođâstavttijd, hämmejeh čielgitávtálij uáivirááiđu.
Mirabello Sannitico
Mirabello Sannitico lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Mirabello Sanniticost ääsih 2,057 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,43 km², já alodâh 600 m. Mirabello Sannitico naaburkieldah láá Campobasso, Cercemaggiore, Cercepiccola, Ferrazzano, Gildone, San Giuliano del Sannio já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
836
836 (DCCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 830-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Ibn al-Rumi
Vihti
Vihti lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Vihtist ääsih 29 281 olmožid, já ton vijdodâh lii 567,06 km², mast 45,04 km² lii čääci. Vihti naaburkieldah láá Espoo, Hyvinkää, Karkkila, Kirkkonummi, Lohja, Loppi, Nurmijärvi já Siuntio.
Odessa
thumb|Odessa
Vihti
Historjá
Vihti vuáđudui ive 1507.
Mahamat Déby
Mahamat ibn Idriss Déby Itno (š. uđđâivemáánu 1. peeivi 1984), kiäm tobdeh meid noomáin Mahamat Kaka, lii tšadlâš suátivievâ kenraal já Tšad president.
Odessa
Odessa lii kaavpug Maadâ-Ukrainast Čapismeerâ riddoost, Odessa kuávlust. Tot lii Ukraina kuálmádin stuárráámus kaavpug Kiova já Harkova maŋa. Ive 2021 Odessast assii 1 015 826 olmožid.
Vistekiärpáš
Vistekiärpáš (Musca domestica) lii kiärpáš. Tot lii táválávt 6–8 mm kukkosâš. Vistekiärpáš tiäddá suulân 12 mg, já ton stuárráámus kirdemliähtu lii suulân 7,2 km tiijmest.
Odessa
Historjá
Odessast šoodâi virgálávt kaavpug ive 1794.
Vihti
Siijdah
Tehálumoseh siijdah láá Haimoo, Herrakunta, Huhmari/Palojärvi, Irjala-Pääkslahti, Jokikunta, Moksi, Oinasjoki, Ojakkala, Olkkala, Selki, Tervalampi, Vanjärvi, Vesikansa já Vihtijärvi.
Odessa
Ustevvuotâkaavpugeh
Odessa ustevvuotâkaavpugeh láá:
Vistekiärpáš
Vistekiärppááh pyehtih levâttiđ taavdâid. Toh láá suulân 8 mm kukkosiih čapis- já räniskirjáás tiivreh, moi orásijn láá vala fiskissiähá tiälhuh poođâkeččin. Vistekiärpáš lii eidusâš kikse ađai kivsádâs, mon olmooš ij happit toškâliđ ige tom fattii kiddâ.
Vihti
Siijdah
Eres siijdah láá Haapkylä, Hulttila, Hynnälä, Härkälä, Härköilä, Härtsilä, Jättölä, Kaharla, Kaukola (Kaukoila), Kauppila, Kirvelä, Koikkala, Korppila, Kotkaniemi, Kourla, Köykkälä, Lahnus, Lahti, Lankila, Leppärlä, Lusila, Maikkala, Metsäkylä, Merramäki, Niemenkylä, Niemi, Niuhala, Ollila, Oravala, Pakasela, Pappila, Pietilä, Ridal, Ruskela, Salmi, Siippoo, Suksela, Suontaka, Taipale, Tarttila, Torhola, Tuohilampi, Vanhala, Vanjoki, Veikkola já Vähäkylä.
Eennâmsäplig
Eennâmsäplig (Talpa europaea) lii iänáážin eennâm vyelni ellee tivreporree. Tot ij lah aldasuhâlâš muoldâgáid, moh láá jursseeh. Eennâmsäplig lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst.
Olgohäämi
Eennâmsäplig lii 11–16 cm kukke, já tast lii 20–47 mm kukkosâš seibi. Eennâmsäplig tiäddá suulân 65–120 g. Selgipeeli lii tevkisruškâd tâi masa čappâd, já čuávjipeeli lii váhá kuovgâdub. Eennâmsäpligeh eelih iänáážin eennâm vyelni já mákkojeh tobbeen. Ruumâš lii sukkullágán. Eennâmsäpligijn iä lah olgopeeljih ollágin, já uccâ čalmeh láá vuohâdis tuurhâ vyelni. Kuhes njuuneest lii kuáivumist helppejeijee tähti. Ton lasseen njune pirrâ já seeibist láá tobdokuolgah, moh išedeh kavnâđ saallâs. Ryevjih láá tego uccâ kuáivuh, uánihááh já uáli vievsah. Kepilij keejist láá kievrâ kuáivumkoozah. vasen|pienoiskuva|240x240px|Eennâmsäplig lavdâm
Lavdâm
Eennâmsäplig tiättoo masa ubâ Euroopist já Aasiast Mongolia räi. Suomâst šlaajâ lii viehâ almolâš Koskâ-Suomâ räi, mutâ Säämist tot ij tiettuu ollágin.
Raavâd
pienoiskuva|260x260px|Eennâmsäplig toohâm muldelejeh eennâm alne Hajâ- já kuullâmááicu vievâst sehe eromâš herkis njunijnis eennâmsäplig pivdá masa puoh elleid, moh čájádeh ton vuovdáid. Ravâdin láá ovdâmerkkân muldemááđuh, tivreh, kiivsah sehe tuhháátjuálgásiih. Eennâmsäplig porá 40–50 g peeivist ađai paijeel pele jieijâs tiädu verd. Jis raavâd lii eenâb ko lii tárbu, te eennâmsäplig ráhtá purrâmušvuárháid. Mottoom vuárhást kávnojii paijeel 1 200 lapsemááttud. Lapsemááđui uáivih lijjii kaskum rasta, já mááđuh lijjii šietkum vuovdâi seinijd. Eennâm alne eennâmsäplig lii motomin volliittâm cuobbuid já uđâgáid sehe puurrâm rááđuid.
Eellim eennâm vyelni
Eennâmsäplig iälá stuárráámus uási elimist eennâm vyelni. Tot kuáivu vuovdâid sevŋâdist já tom uáinist eennâm oolâ šoddâm muldeleejijn. Uási vuovdijn pyehtih leđe uáli puáráseh, já siämmáid vuovdâid pyehtih kevttiđ maaŋgah suhâpuolvah maŋaluvâi. Uđđâ muldelejeh šaddeh eennâm oolâ talle, ko eennâmsäplig kuáivu uđđâ pivdemvuovdâid.
Lasanemäigi álgá cuáŋuimáánust. Suomâst eennâmsäpligist lii tuše ohtâ piäsádâh keessiv. Mäddiláá piäsáduvah pyehtih leđe kyehti-uv oovtâ ive ääigi. Čuávjiäigi pištá kulmâ oho, mon maŋa niŋálâs čivgá 2–5 čivgâd sierânâs čivgâmvuovdân, mii lii skođâstum siähtáláin sehe koške lostâiguin. Čiivgah vyelgih piäjust 4–5 oho ahasâžžân, já toh šaddeh suhâjuátkimahan jo vuosmuu ive.
Trecchina
Trecchina lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Trecchinast ääsih 1 996 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,19 km², já alodâh 500 m. Trecchina naaburkieldah láá Maratea, Lauria, Rivello, Nemoli já Tortora.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
967
967 (CMLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 960-lovo káávcád ihe.
Kalender
thumb|Murakami
Listo 1600-lovo peeivisiävŋánmijn
Taat lii listo 1600-lovo peeivisiävŋánmijn. Ivveest 1601 ihán 1700 lijjii ohtsis 248 peeivisiävŋánmid, main 89 lijjii uásáliih, 74 lijjii riegislágáneh, 61 lijjii tievâsliih já 24 lijjii hybrideh. Iivij 1613, 1620, 1624, 1631, 1638, 1642, 1649, 1653, 1660, 1667, 1671, 1678, 1685, 1689, 1693 já 1696 lijjii nelji peeivisiävŋánem. Eres iivij peeivisiävŋánmij meeri lâi ucceeb. Kyevti mánuppaajeest (vyesimáánust 1631 já vyesimáánus 1696) lijjii kyehti peeivisiävŋánem.
1059
1059 (MLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1050-lovo majemuš ihe.
Sámi Grand Prix 2004 (album)
Sámi Grand Prix 2004 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 20. peeivi 2004. Skiärust láá ive 2004 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 15 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já pitáh 7–14 láá juoigâmuásist. Majemuš pittá ij lah kištoost, tot lii bonuspittá.
Listo Atari 7800 -speelâin
thumb|Atari 7800 Taat lii listo Atari 7800 -speelâin.
816
816 (DCCCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 810-lovo čiččâd ihe.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Antwerpen 1920 kesiolympialijn porgemáánu 19. já 20. peeivij. Valastâlleeh lijjii ohtsis 34, já sij lijjii vuálgus 17 enâmist.
Puátuseh
thumb|Paavo Nurmi Antwerpen kesiolympialijn 1920 thumb|Joseph Guillemot ive 1920 thumb|James Wilson Antwerpen kesiolympialijn 1920
Pelifinaleh
Čuovjâdin merkkejum valastâlleeh pessii finalân.
Serie B 2000–2001
Serie B 2000–2001 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 69. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 3. peeivi 2000 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 2001.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Venetost, 3 juávhu Toscanast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Lombardiast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 2001–2002 Serie C1 2001–2002
Edison-miitaal
thumb|Ive 1924 miitaal, mon vuoitij John W. Howell thumb|Frede Blaabjerg, ive 2020 vyeittee thumb|Ursula Keller, ive 2019 vyeittee Edison-miitaal lii palhâšume, mon IEEE mieđeet jyehi ive. Tot mieđettuvvoo ulmui tâi totkei, kii lii ovdedâm šleđgâtekniik.
Love olmožid láá vuáittám sehe IEEE-kunneemiitaal já Edison-miitaal: Edwin Howard Armstrong, Ernst Alexanderson, Mihajlo Pupin, Arthur E. Kennelly, Vladimir K. Zworykin, John R. Pierce, Sidney Darlington, Nick Holonyak, Robert H. Dennard, Dave Forney já Kees Schouhamer Immink.
Vyeitteeh
Ive 1909 rääjist Edison-miitaal láá vuáittám čuávuvááh ulmuuh:
957
957 (CMLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 950-lovo káávcád ihe.
Njomâtteijeeh
Njomâtteijeeh (Mammalia) láá täsiliegâsliih já čielgitávtáliih elleeh, moh táválávt čivgeh ellee čiivgâid. Eenih piemmih čiivgâid mielhijn, mii puátá njiižijn. Njomâtteijei jiešvyehi lii meid tot, ete čuávjiääigi eeni orgaanvuáháduvâst sirdâšuveh happi já raavâdamnâseh šohânâsân vuosâmadduu peht. Eres jiešvuođâlâš jiešvyevih láá pivâstâhráávsáh, soksâmeh, kulmâ kuávdášpeelji täävti (veeččir, peljistäđđee já jyelgi), nelji ryevji já oovtâ täävtist hämmejum uálul.
Ränisrávdu
Nääli já olgohäämi
Rávdui jálus suuhân kullojeijee ränisrávdu lii šeris, kolmâ časij piätukyeli. Tot ij kulluu Suomâ puigâ kyelišlaajáid ijge to lassaan tääbbin luándulávt. Vissásumosávt tom kuáhtáá Aanaarjäävrist.
Ränisráávdu almosivne mulsâšud aldasáid siilbâiivnest ruánáá- tâi ruškisránásân. Mestâba ubâ roppâ lii tievâ stuorrâsiähá, fiskájeijee tiälhuin. Tiälhuh, siämmáá ko čuávjipeeli, iä lah ruopsâdeh, tegu ráávdust.
Siirdolâžžân Suomâst
Ränisrávdu lii vuálgus Tave-Amerika taveoosijn. Šlaajâ pyevtittui Suomân ive 1955, ko konsul Alex Kyyhkynen vuolgâttij teehi meeinijd. Čiivgah ištâduvvojii 1950- já 1960-lovvoost miätá Suomâ, meid Tavemeerâpootân já Suomâluohtân, mut puátuseh eereeb Pallasjäävri iä lamaš lopedeijeeh. Tááláá ääigist šlaajâ ištâduvvoo mestâba iänááš Aanaarjáávrán.
Hortterávdu lii noomâs viärdásâš
Aanaarjäävri kyelipivdei ränisráávdun adelâm nommâ hortterávdu kovvee šlaajâ ravâdâskevttim. Tot lii snielâhis piätu, mii sirdoo iäláánplaŋktonist já ponneellein kuolij porren juo 20 cm kukkosâžžân. Hortterávdu ij purrâmâšâs peeleest rantustâl: muádi kiilu kyele čuávjist pyehtih kavnuđ veikkâba kyehti 30-senttisii kuávžur tâi tuusinpeeli kuárttil kukkosiih njávvááh. Kanadast li huámášum, et ränisrávdu porá joba uccânjižálijd-uv.
Kieŋâlis čaasijn stuorrâ kyeleh
Ränisrávdu mákkoo stuorrâ, kolmâ já šelgisčááság jaavrijn. Tot iälust iänááš kieŋâlâsâst. Kieŋâlâsorrâ (suom. syvätakila), tâi ucemustáá kieŋâlittee láá uštei velttidmettumeh. Aanaarjäävrist láá škajâmittárááicuh 50–60 meetter kieŋŋâlvuođâst vuojâdeijee tuotâ stuorrâ kuolijn, moh viehâ vissásávt láá ränisráávduh.
Ränisráávdu šoddâm lii hiđes, mut vises. Merkkiimij mield 25–30 senttisâžžân ištâdum kyeli uulât meetterpele kukkosâžžân 4–5 jävri-ive maŋa. Táválumos salâsstuárudâh Aanaarjäävrist lii 0,7–2 kiilu, mut paijeel 7 kiilu kyeleh-uv láá kuddum. Mon stuárráh ležehkin toh kieŋâlâsâi syelimâs piäđuh. Kanada Athbascajäävrist kuddui 1960-lovvoost 46,5 kilusâš ränisrávdu.
Nyevt kiilust pajaskulij ränisráávdu cuoppâ lii tevkis ruopsâd já uáli njäälgis. Kannat iskâstiđ nomâlâssân lahciis kyelimäälist tâi suovâstum häämist.
Montorio nei Frentani
Montorio nei Frentani lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montorio nei Frentanist ääsih 360 olmožid. Ton vijdodâh lii 31,66 km², já alodâh 654 m. Montorio nei Frentani naaburkieldah láá Bonefro, Casacalenda, Larino, Montelongo, Rotello já Ururi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Faure Gnassingbé
Faure Gnassingbé (š. kesimáánu 6. peeivi 1966) lii togolâš politiikkár. Sun šoodâi vuossâmuu keerdi Togo presidentin kuovâmáánust 2005, mutâ lâi virgeest tuše kyehtlov peivid. Vyesimáánust 2005 sun šoodâi kuittâg uđđâsist presidentin.
Picerno
Picerno lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Picernost ääsih 5 648 olmožid. Ton vijdodâh lii 78,51 km², já alodâh 721 m. Picerno naaburkieldah láá Balvano, Baragiano, Potenza, Ruoti, Savoia di Lucania, Tito já Vietri di Potenza.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Bryssel kaavpug
Bryssel kaavpug lii Bryssel uáivikaavpugkuávlu stuárráámus kieldâ já historjálâš kuávdáš, já Belgia uáivikaavpug.
Ee Mungu Nguvu Yetu
right|310px Ee Mungu Nguvu Yetu lii Kenia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Kenia jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1963 rääjist. Lavluu láá nuottim Graham Hyslop, Thomas Kalume, Peter Kibukosya, Washington Omondi já George W. Senoga–Zake, kiäh láá meid čáállám ton saanijd.
Salut à toi, pays de nos aïeux
thumb|300px|Salut à toi, pays de nos aïeux Salut à toi, pays de nos aïeux lii Togo aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Togo jiečânâšvuođâst ađai ivveest 1960 ain ive 1979 räi sehe oppeet ive 1991 rääjist. Lavluu lii nuottim Alex Casimir-Dosseh, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Sámi Grand Prix 2005 (album)
Sámi Grand Prix 2005 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 21. peeivi 2005. Skiärust láá ive 2005 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já pitáh 7–13 láá juoigâmuásist. Majemuuh 3 pitá iä lah kištoost, toh láá bonuspitáh.
Humat ad-Diyar
right|310px Humat ad-Diyar lii Syyria aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1936 rääjist. Lavluu lává nuottim Mohammad Salim Flayfel já Ahmad Salim Flayfel, já ton saanijd lii čáállám Khalil Mardam Bey.
Arabiakielâliih säänih
حـماةَالـديارِعليكمْ سـلامْ
أبَتْ أنْ تـذِلَّ النفـوسُ الكرامْ
عـرينُ العروبةِ بيتٌ حَـرام
وعرشُ الشّموسِ حِمَىً لا يُضَامْ
ربوعُ الشّـآمِ بـروجُ العَـلا
تُحاكي السّـماءَ بعـالي السَّـنا
فأرضٌ زهتْ بالشّموسِ الوِضَا
سَـماءٌ لَعَمـرُكَأو كالسَّـما
رفيـفُ الأماني وخَفـقُ الفؤادْ
عـلى عَـلَمٍ ضَمَّ شَـمْلَ البلادْ
أما فيهِ منْ كُـلِّ عـينٍ سَـوادْ
ومِـن دمِ كـلِّ شَـهيدٍ مِـدادْ؟
وروحُ الأضاحي رقيبٌ عَـتيدْ
فمِـنّا الوليـدُ و مِـنّا الرّشـيدْ
فلـمْ لا نَسُـودُ ولِمْ لا نشـيد؟
Transliteraatio
Humath al diari aleikum salam<br/ > Abt aan tozala al nafusu al kiram<br/ > Aareiunu al urubthi beyton haram<br/ > Wa Aarshu al shumusu himan la yudam<br/ > Robughu al shami buruju al Aala<br/ > Tohaki al suma'a bia'ali alsana<br/ > Fa ardon za het bilshumus al widaa'a<br/ > Samaon lamroka ou ka sama<br/ >
Rafifu alamani wakhafuq alfuad<br/ > Aala aalamen duma shamla al bilad<br/ > Ama fihi min kul ain suwad<br/ > Wamin dami kuli shahydin midad<br/ > Noufuson ubaton wa madin magid<br/ > Wa ruhu al adahi raqibon aatid<br/ > Fa minna al walidu wa minna al rashid<br/ > Fa lem la nasudu wa lem la nasheed
1039
1039 (MXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1030-lovo majemuš ihe.
L-Innu Malti
thumb|300px|L-Innu Malti right|310px L-Innu Malti lii Malta aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1945 rääjist. Lavluu lii nuottim Robert Sammut, já ton saanijd lii čáállám Dun Karm Psaila.
947
947 (CMXLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 940-lovo káávcád ihe.
Kunan Kiribati
right|310px Kunan Kiribati lii Kiribati aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1979 rääjist. Lavluu lii nuottim Ioteba Tamuera Uriam, kii lii meid čáállám ton saanijd.
San Pietro Vernotico
San Pietro Vernotico lii kieldâ Italiast, Apulia kuávlust. San Pietro Vernoticost ääsih 13,016 olmožid. Ton vijdodâh lii 46,49 km², já alodâh 36 m. San Pietro Vernotico naaburkieldah láá Brindisi, Cellino San Marco, Squinzano já Torchiarolo.
Siijdah
Campo di Mare já Cerano.
Eres aassum sajeh láá: Artisti já Pana.
Serie B 1962–1963
Serie B 1962–1963 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 31. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 1962 já nuuvâi kesimáánu 16. peeivi 1963.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1963–1964 Serie C 1963–1964
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Kanariasuolluuh
Kanariasuolluuh lii jiešhaaldâtlâš suáluijuávkku Atlant väldimeerâst Afrik rido alda. Kanariasuolluuh kuleh Espanjan. Kanariasuolluid kuleh käävci aassum suollud. Ohtsis Kanariasuolluin ääsih 2 172 944 olmožid (ive 2021).
pienoiskuva|Kanariasuolluuh
Noomin
Noomin lii ohtâsâš nomâttâs tagaráid säniluokkaid, moh sojeh sajehaamijn já lovvoost. Nomineh nomâtteh om. tiiŋgâid, aašijd já ideaid. Anarâškielâst nomináid kuleh substantiveh, adjektiveh, numeraaleh já pronomineh.
Sáminuorra
Historjá
Ive 1963 Ruotâ Sämmilij riijkâservi (SSR) vuáđudij seervi nuorâiváljukode (SSR-U). Love ihheed maŋeláá váljukodde meridij orniistâllâđ uđđâsist servin, čaalij njuolgâdusâid uđđâ siärván já luovânij riijkâseervist. Jiečânâsvuođâ kunnen nuorâiservi meid uđâstij noomâs Sáminuorran.
Jeessânreeivah já -loostah
1970-lovo aalgâst SSR-U vuolgâtškuođij jesânijdis Sameungdom-uđâsreeivâ. Jiečânâssân šoddâm maŋa ive 1975 servi almostitškuođij jeessânloostâ Sáminuorra. Ääigi mield loostâst šoodâi pyerebeht-uv nuorâiloostâ já nommân šoodâi Sámi nuorat. Tääl taat loostâ lii seervist hiäŋgáámettum já nommâ lii Nuorat. Veikkâ seervi puoh jesânáid vala vuolgâttuvvoo Nuorat-lostâ, tääl ij taarbâš leđe jeessân ige aassâđ Ruotâst, ete puáhtá tiiláđ loostâ, jis nuuvt haalijd.
Samia Suluhu
Samia Suluhu Hassan (š. 27. uđđâivemáánu 1960) lii tansanialâš politikkár já Tansania kuuđâd já tááláš president. Sun algâttij virgeest njuhčâmáánu 19. peeivi ive 2021.
1029
1029 (MXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1020-lovo majemuš ihe.
Jane Austen
Jane Austen lâi eŋlandlâš kirječällee, kiäm eteh ohtân Britannia merhâšitteemuin kirječällein. Suu tobdeh pyeremustáá suu romanij peht, main nelji almostuvvii suu eellim ääigi: Sense and Sensibility (1811), Pride and Prejudice (1813), Mansfield Park (1814) já Emma (1815).
Ive 2017 Eŋland paŋkki piejâi Austen kove 10 pude sedâlân Charles Darwin sajan.
Eellim
Jane Austen šoodâi Steventonist, Hampshirest Cassandra (j.s. Leigh) já pastor George Austenân. Sun lâi perruu nubbe nieidâ já čiččâd pärni. Austen aldemus olmooš ubâ suu eellim ääigi lâi suu stuorrâuábbi Cassandra. Kuábáškin sunnust ij naajâm elimis ääigi.
Odessa kuávlu
thumb|right|Odessa kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] thumb|230px|Odessa kuávlu kárttá. Odessa kuávlu lii haaldâtlâš kuávlu maadâuárji-Ukrainast, Čapismeerâ riddoost. Kuávlu vijđodâh lii 33 300 km² já tobbeen ääsih 2 368 107 olmožid (2021). Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Mykolajiv kuávlu já tavveen Vinnytsja já Kirovohrad kuávluh. Ránnjástaattân láá mäddin Romania já uárjin Moldova. Kuávlu lii Čapismeerâ taveuárjiriddoost. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Odessa.
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Odessa kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Kaavpugeh
Kuávlu stuárráámuuh kaavpugeh lijjii ive 2021: Odessa (1 015 826 ässed), Izmajil (70 731 ässed), Tšornomorsk (ovdeláá Illitšivsk; 58 524 ässed), Bilhorod-Dnistrovskyi (48 197 ässed), Podilsk (39 662 ässed) já Južne (32 745 ässed).
937
937 (CMXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 930-lovo káávcád ihe.
Sámi Grand Prix 2006 (album)
Sámi Grand Prix 2006 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 20. peeivi 2006. Skiärust láá ive 2006 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 18 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–5 láá lávlumuásist, já pitáh 6–15 láá juoigâmuásist. Majemuuh 3 pitá iä lah kištoost, toh láá bonuspitáh.
El Hierro
pienoiskuva|El Hierro El Hierro lii nubben ucemus suálui aassum Kanariasuolluin La Graciosa maŋa. Suollust ääsih 11 298 olmožid (ive 2021), já ton vijđodâh lii 268,71 km². El Hierro stuárráámus kaavpug lii Valverde, mii lii meid suolluu haaldâtlâš kuávdáš.
Edison-maadâr
thumb|230-volttâsâš muulsâvirde-acâkkâslamppu, mast lii E27 ađai 27 millimeetterid kubduv Edison-maadâr. Edison-maadâr lii acâkkâslaampui kiddimvyehi já standard. Tom huutkâi Thomas Edison. Edison-maadâr finnij liiseens ive 1909.
Edison-maddârij stuáruduvah
Euroopist kiävttojeh táválávt E27 (standardstuárudâh) já E14 (kintâllamppu). Tave-Amerikist vuod kiävttojeh E26 (standardstuárudâh) já E13 (kintâllamppu).
Lohtaja
Lohtaja lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Lohtajast assii 2 791 olmožid, já ton vijdodâh lâi 807,95 km², mast 519,38 km² lâi čääci. Lohtaja naaburkieldah lijjii Himanka, Kannus já Kälviä.
Kieldâlahtem
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Siijdah
Ive 1925 Lohtajast lijjii 5 siijdâ: Alaviirre, Karhi, Lohtaja (markkân), Marinkainen já Väliviirre.
Tuvalu mo te Atua
Tuvalu mo te Atua lii Tuvalu aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1978 rääjist. Lavluu lii nuottim Afaese Manoa, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Sodâsuárree
Sodâsuárree (Pteromys volans) lii Tave-Euraasiast tiättojeijee uárreešlaajâ. Sodâsuárree lii Suomâst rávhuidittum šlaajâ. Šlaajâ lii Suomâst hiäjulum já ton lasanem- já vuoiŋâstemsoojij hevâttem já hiäjusmittem lii kieldum.
Olgohäämi
Sodâsuárree lii ucceeb ko táválâš uárree. Sodâsuárree lii 13,5–20,5 cm kukke, já tast lii 9–14 cm kukkosâš seibi. Sodâsuárree tiäddá suulân 95–170 g. Ivnees peeleest sodâsuárree lii kuovgisräänis. Uáli stuorrâ čalmeh čujotteh, ete sodâsuárree lii ijjâellee. Ovdâ- já monnjâjuolgij kooskâst láá liškepuáimuh sodâstem várás. Ton seibi lii viällud tuolbâs.
Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|300x300px|Sodâsuárree lavdâm Sodâsuárree tiättoo Euroopist tuše Suomâst já Eestienâmist. Nuorttân tot tiättoo Ruošâ čoodâ ain Sahalin suolluu já Jaapaan räi. Suomâst šlaajâ tiättoo tavemustáá Kuáccám räi.
Sodâsuárree mákkoo puáris kuosâváldálâš meecijn, main láá vuággumuorah piäjusaijeen já lostâmuorah ravâdin. Eellimpiirâs uccán meccituálu tiet. Sodâsuárree liihâd muorâst nuubán, ijge tot moonâ mielâstis stuorrâ muorâttes jolgâdâsâi rasta.
Orásijn lii stuárráb eellimpiirâs ko niŋálâsâin. Oráseh pyehtih lihâdiđ 60 hehtaar matsâš kuávlust, ko niŋálâsah vuod lihâdeh vyeli 10 hehtaar kuávlust. Niŋálâssáid eellimpirrâs šlaajâ lii tehálâš, tastko tot lii čiivgâi šoddâmpiirâs. Siämmáá eellimpirrâsân iä peesâ eres niŋálâsah, mutâ oráseh pyehtih lihâdiđ maaŋgâi niŋálâsâi eellimpirrâsijn.
Raavâd
Sodâsuárree porá šaddoraavâd – uurbijd, iđosijd, loostâid, siemânijd, pähkinijd já muorjijd sehe tälviv eromâšávt suávi já leeibi umolijd, maid tot norá tälvivuárháid.
Lasanem
Lasanemäigi álgá njuhčâmáánust. Niŋálâs čivgá vuosmuid čiivgâid cuáŋui-vyesimáánust, já nubbe kime maŋa čiivgah sättih šoddâđ meid kesi-syeinimáánust. Táválávt piäsáduvâst láá kyehti teikkâ kulmâ čiivgâ. Čiivgah eelih eeni revirist loppâkeesi räi, mon maŋa toh usâškyetih jieijâs eellimpirrâs. Táválávt sopâvâš kuávlu kávnoo vyeli 10 kilomeetter keččin šoddâmpiäjust. Sodâsuárree puáhtá eelliđ 5-ihásâžžân.
Apollo 7
Apollo 7 (roovvâdmáánu 11.–22. peeivi 1968) lâi vuossâmuš almaidittum mánudâškirdem NASA Apollo-ohjelmist. Taat kirdem piejâi uđđâsist joton kirdemohjelm, mii koskâldittui 21 mánuppajan Apollo 1:ii luhottesvuođâ maŋa. Taan luhottesvuođâst uđđâivemáánu 27. peeivi 1967 jammii kulmâ astronaut rakkeet vyelgimtestaamij ohtâvuođâst. Apollo 7 -kirdem komendeijen tooimâi Walter M. Schirra. Kommandmooduul kirden lâi Donn F. Eisele. Mánudâšmooduul kirden tooimâi R. Walter Cunningham. Missio kontroljuávhu stivrejii kirdemjođetteijeeh Glynn Lunney, Gene Kranz já Gerry Griffin.
Schirra, Eisele já Cunningham lijjii suunâttâllum nube almaidittum mánudâškirdem váldujuávkkun, já sij toimii Apollo 1:ii värijuávkkun. Taan juávhust algâalgâlávt Eisele lâi jurdâččum Apollo 1:ii juávkun Roger Schaffee sajan, mut taah kyevtis lonottáin saje, tastko Eisele lâi lammim uálgátuáivis já tarbâšij čuopâdâs. Apollo 7 kirdeeh testajii ehidist 26.1.1967 siämmáá mooduul ko main Apollo 1:ii kirdeeh parttâšuvvii iđedist čuávuváá peeivi. Áinoo iäruttâssân lâi tot, et ehidist rakkeet uksâ ij lam kiddejum tego čuávuváá iiđeed.
Apollo 7 paččui komovuotân roovvâdmáánu 11. peeivi 1968 Cape Canaveralist Floridast pääččimvuáláást 34, já tot maasâi Enâmân Atlant väldimeerân 11 peivid maŋeláá.
Tautiška giesmė
thumb|290px|Tautiška giesmė right|300px Tautiška giesmė lii Liettua aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Liettua jiečânâšvuođâst ađai ivveest 1919 ain 1940 räi sehe oppeet ive 1991 rääjist. Iivij 1940–1991 Liettua kuulâi Sovjetliiton, já talle laavlâ ij lamaš kiävtust. Lavluu lii nuottim Vincas Kudirka, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Carlos Vila Nova
Carlos Manuel Vila Nova (š. syeinimáánu 27. peeivi 1959 Neves, São Tomé já Príncipe) lii sãotomépríncipelâš politikkár já São Tomé já Príncipe 5. president.
La Graciosa
pienoiskuva|La Graciosa La Graciosa lii ucemus suálui aassum Kanariasuolluin. Ton sajadâh lii Lanzarote-suolluu taavaakeččin. La Graciosast ääsih 725 olmožid (ive 2021), já ton vijđodâh lii 29,05 km². Suolluu stuárráámus aassâmkuávdáš lii Caleta del Sebo.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1924 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Pariisi 1920 kesiolympialijn syeinimáánu 6. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 32, já sij lijjii vuálgus 15 enâmist.
Pigga Keskitalo
thumb|right|Pigga Keskitalo Pigga Päivi Kristiina Keskitalo (Ville-Ásllat Piggá, ive 2011 räi Lauhamaa, j.s. Järvensivu; š. porgemáánu 18. peeivi 1972 Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš máttáátteijee, dooseent Helsig ollâopâttuvvâst sehe totkee Laapi ollâopâttuvvâst já Säämi ollâopâttuvvâst. Cuáŋuimáánust 2022 sun algâttij šoddâdemtiettuu professorin Laapi ollâopâttuvvâst. Maaŋgâi jieškote-uvlágán luáttámuštoimâi lasseen sun lii meid toimâm Sämitige Iänuduv airâsin jo ive 2016 rääjist.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1924 – almai 10 000 meetter kaččâm
Puátuseh
thumb|Ville Ritola ive 1928 thumb|Halland Britton ive 1923 Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Pigga Keskitalo
Eellim
Pigga Päivi Kristiina Järvensivu šoodâi porgemáánu 18. peeivi 1972 Ucjuuvâst. Sun čaalij pajeuáppen Ucjuv sämiluvâttuvvâst kiđđuv 1991.
Charlotte Brontë
Charlotte Brontë lâi eŋlandlâš kirječällee já tivtâsteijee, kiäm tobdeh pyeremustáá suu romanist Jane Eyre (1847). Sun lâi ohtâ Brontë kirječälleeoobijn, já suu uábih láin Emily já Anne Brontë.
Pigga Keskitalo
Eellim
Keskitalo valmâštui Laapi ollâopâttuvvâst šoddâdemtiettuu maisterin luokamáttáátteijeeškovliittâsâst ive 1997. Siämmáá ollâopâttuvvâst sun valmâštui ive 2008 šoddâdemtiettuu lisensiaatin. Ive 2010 sun nágáttâlâi šoddâdemtiettuu tuáhtárin. Suu náguskirje Saamelaiskoulun kulttuurisensitiivisyyttä etsimässä kasvatusantropologian keinoin kieđâvušâi kulttuursensitiivlâšvuođâ sämiškoovlâin.
Charlotte Brontë
Eellim
Charlotte Brontë šoodâi ive 1816 Thorntonist, Yorkshirest aŋlikaanisâš kirho paapân Patrick Brontën já suu káálgun Maria Branwell Brontën. Peerâ varrij Haworthân, mutâ forgâ tohon varrim maŋa enni Maria Branwell Brontë já perruu kyehti puárásumos päärni jammii, já nuuvt eeči kaartâi ohtuu huolâttiđ kuulmâ nieidâst, Charlottest, Emilyst já Annest, sehe oovtâ kaandâst Branwellist. Sii kuáski, Elizabeth Branwell, varrij Cornwallist išediđ perruu.
Pigga Keskitalo
Oppâlájádâsâin já akatemiast
1990-lovvoost Keskitalo poorgâi luokamáttáátteijen el. Kärigâsnjaargâst, Njuárgámist já Längelmäkist. Längelmäkist sun tooimâi meid rehtorin ihepele ääigi 1990-lovo loopâst. Tast maŋa sun poorgâi meid luokamáttáátteijeeškovliittâs pedagogiik lehtorin já išeprofessorin Säämi ollâopâttuvvâst Kuovdâkiäinust. Vyesimáánu 30. peeivi 2014 rääjist Keskitalo lii lamaš Helsig ollâopâttuv dooseent. Cuáŋuimáánu 26. peeivi 2022 Keskitalo väljejui Laapi ollâopâttuv šoddâdemtiettuu professorin.
927
Kalender
thumb|Taizu
Pigga Keskitalo
Politiik já luáttámuštooimah
Keskitalo lii toimâm maaŋgâlágán roolâin Ruávinjaargâ sämiseervi Mii stiivrâst. Sun lii toimâm el. värisaavâjođetteijen iivij 2006–2009 já saavâjođetteijen iivij 2003–2004 já 2010–2012.
Ive 2015 Keskitalo uásálistij sämitige vaaljáid Iänuduv aairâsiävtukkâssân. Sun finnij 77 jiennâd já väljejui vuossâmuu keerdi sämitiggeairâsin pajan 2016–2019. Veik Keskitalo ceelhij, ete táárbu mield sun puáhtá leđe saavâjođetteijee iävtukkâssân, sun kuittâg iävtuttij Anu Avaskari saavâjođetteijen. Avaskari ij väljejum saavâjođetteijen.
Keskitalo lâi meid Iänuduv aairâsiävtukkâssân čuávuváin sämitige vaaljâin ive 2019. Sun finnij 88 jiennâd já väljejui nube keerdi sämitiggeairâsin, tääl pajan 2020–2023.
Siämmáá ive Keskitalo lâi Laapi valjâpirrâduv iävtukkâssân Suomâ ovdâskoddevaaljâin, mut ij väljejum.
Cellino San Marco
Cellino San Marco lii kieldâ Italiast, Apulia kuávlust. Cellino San Marcost ääsih 6,055 olmožid. Ton vijdodâh lii 37,84 km², já alodâh 58 m. Cellino San Marco naaburkieldah láá Brindisi, Campi Salentina, Guagnano, San Donaci, San Pietro Vernotico já Squinzano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Cellino San Marco kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Curtipitrizzi.
Ullava
Kieldâlahtem
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Siijdah
Alikylä, Haapasalo, Haapala, Hanhisalo, Herlevi, Honkala, Jääskä, Kallinki, Korpi, Länttä, Neverbacka, Norppa, Rahkonen, Sepänkylä, Törbacka, Ullava markkân já Viitasalo.
Kähtee
Kähtee ađai kakkârâs (Gavia stellata) lii tuhtuuluudij laahkon kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kähtee lii 55–67 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 1,3–2 kg. Tot lii tuhtuuluudij lahko ucemus lodde. Ton selgipeeli lii tevkisruškâd já čuávji vielgâd. Uáivi lii räänis já čuudâ ruopsisruškâd. Kähtee kirdemjienâ lii jienniis "ka-ka-ka-kaa-ka-ka" -párgum.
Raavâd
Kähtee porá uccâ kuolijd, tego siergijd já vuáskunijd, sehe rapu- já šlieddâelleid.
Geta
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah
Andersö, Bolstaholm, Dånö, Finnö, Gräggnäs, Höckböle, Isaksö, Labbnäs, Möckelgräs, Olofsnäs (Olsnäs), Pantsarnäs, Rankoskär, Skinnarböle, Snäckö, Vestergeta já Östergeta.
Kais Saied
Kais Saied (š. 22. kuovâmáánu 1958) lii tunisialâš politikkár, juuriist já professor. Sust šoodâi Tunisia president roovvâdmáánust 2019.
Tšerkasy kuávlu
thumb|right|Tšerkasy kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Tšerkasy kuávlu ( teikkâ Черкащина) lii haaldâtlâš kuávlu Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 20 900 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst suulân 1 178 000 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Pultava kuávlu, mäddin Kirovohrad kuávlu, tavveen Kiova kuávlu já uárjin Vinnytsja kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Tšerkasy, kost assii ive 2021 272 651 olmožid.
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Tšerkasy kuávlun kuleh innig nelji pirrâduv:
Kaavpugeh
Kuávlu stuárráámuuh kaavpugeh lijjii ive 2021: Tšerkasy (272 651 ässed), Uman (82 154 ässed), Smila (66 475 ässed), Zolotonoša (27 458 ässed), Kaniv (23 503 ässed), Korsun-Ševtšenkivsky (17 474 ässed), Zvenyhorodka (16 490 ässed), Špola (16 573 ässed) já Vatutine (16 096 ässed).
High We Exalt Thee, Realm of the Free
thumb|300px|High We Exalt Thee, Realm of the Free High We Exalt Thee, Realm of the Free lii Sierra Leone aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Sierra Leone jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1961 rääjist. Lavluu lii nuottim John Joseph Akar, já ton saanijd lii čáállám Clifford Nelson Fyle.
917
917 (CMXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 910-lovo káávcád ihe.
Emily Brontë
Emily Jane Brontë lâi eŋlandlâš kirječällee já tivtâsteijee. Sun kiergânij čäälliđ tuše oovtâ roomaan, Wuthering Heights (1847), ovdilgo jaamij tuberkuloosân juovlâmáánust 1848. Toos lasseen sun kuittâg čaalij paijeel 200 tihtâd.
Emily lâi ohtâ kuulmâ Brontë kirječälleeuábist, eres kyehti láin Charlotte já Anne Brontë.
Seksuaalucceeblovoh
Seksuaalucceeblovoh lii termâ, mii kiävttoo tagarijd ulmuid, kiäi seksuaallâš sundâšume ij lah heteroseksuaalvuotâ ađai sij láá homoh, lesboh, biseksuaaleh, aseksuaaleh teikkâ panseksuaaleh. Aseksuaaleh pyehtih leđe meid heteroh, mut sij kuittâg annojeh seksuaalucceeblohhoon aseksuaalvuođâ tiet.
Seksuaal- vâi suhâpeliucceeblovoh
Maŋgii transulmuuh, transvestiteh, eressuhâpiäláág ulmuuh já intersuhâpiäláág ulmuuh iättojeh seksuaalucceeblohhon, veikkâ sij láá riävtui suhâpeliucceeblovoh. Taat ij kuittâggin meerhâš, ete sij iä puávtáččii kuullâđ meid seksuaalucceeblovvoid, jis sij láá meid homoh, lesboh, biseksuaaleh, aseksuaaleh teikkâ panseksuaaleh. Lii kuittâg máhđulâš, ete sij láá heteroh, mon keežild sij kuleh tuše suhâpeliucceeblovvoid.
Tuhtuu
Tuhtuu (Gavia arctica) lii tuhtuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Tuhtuu lii mottoom verd stuárráb lodde ko siämmáá suuhân kullee kähtee. Tot lii 63–75 cm kukke já tiäddá 2–3,2 kg. Suájákeejij koskâ lii 100–127 cm. Tuhtuu tevkis seelgist láá vielgis ruuvdukovoseh. Ton niske já uáivi láá tevkisránáseh já čuudâ lii čappâd. Čuávjipeeli lii vielgâd. Čuddust já ertpeelijn láá tevkis já kuovgis sárgáh. Tuhtuu tobdosumos jienâ lii jienniis "kuik-koo" -párgum.
Lavdâm já eellimpiirâs
Tuhtuu lii Euroop já Aasia taveoosij lodde. Euroopist tot pessee Ruošâst, Tave-enâmijn, Skotlandist, Vielgis-Ruošâst já Baltia kuávlust. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 10 000 paarrâd. Tuhtuu pessee meccijaavrijn ubâ enâmist. Tot värree porgemáánu rääjist tálvástâllâđ Čapismeerâ já Koskâmeerâ kuávluin já máccá Suomân cuáŋuimáánu rääjist.
Lasanem
Tuhtuu mannee vyesimáánust táválávt kyehti mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 27–32 peivid. Uđâgááh kirdeleh kyevti mánuppaje ahasâžžân.
Raavâd
Tuhtuu porá kuolijd, tego vuáskunijd, siergijd já keđgisiimpuid, sehe rapu- já šlieddâelleid.
IEEE-kunneemiitaal
thumb|Kurt E. Petersen, ive 2019 vyeittee thumb|Bradford W. Parkinson, ive 2018 vyeittee thumb|Mildred Dresselhaus, ive 2015 vyeittee IEEE-kunneemiitaal lii palhâšume, mon IEEE mieđeet jyehi ive. Tot mieđettuvvoo ulmui tâi totkei, kii karrieeris ääigi lii ovdedâm IEEE-suorgijd.
Vyeitteeh
Ive 1917 rääjist IEEE-kunneemiitaal láá vuáittám čuávuvááh ulmuuh:
Tuusula
Tuusula lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tuusulast ääsih 39 087 olmožid, já ton vijdodâh lii 225,46 km², mast 5,96 km² lii čääci. Tuusula naaburkieldah láá Hyvinkää, Järvenpää, Kerava, Nurmijärvi, Mäntsälä, Sipoo já Vantaa.
Historjá
Tuusula vuáđudui ive 1643.
Seksitaavdah
thumb|Klamydiabaktereh thumb|Tippurbaktereh thumb|Vuoivâskuddum A -virus Seksitaavdah láá bakterij teikkâ virusij tovâttem puácuvuođah.
Taavdah
Bakterij tovâttem seksitaavdah láá ovdâmerkkân klamydia, kuppá (teikâ syfilis) já tippur (teikâ gonorrea). Virusij tovâttem seksitaavdah vuod láá ovdâmerkkân HIV (AIDS), vuoivâskuddum, genitalherpes já kondylooma.
Seksitaavdâin tuše genitalherpes já kondylooma kávnojeh eromâšávt tavdâmeerhâi vuáđuld. Eres seksitaavdah totkojeh seksitavdâtestâiguin. Seksitaavdah láá maŋgii tavdâmerhâttemeh, já nuuvtpa tavdâmeerhâid ij kannat vuordâččiđ, jis lii lamaš seksi kondomttáá tâi njälmiseksisyejettáá.
Njuámmum
Seksitaavdah pyehtih njuámmuđ suoijiimettumes seeksist, jis toh láá jo ovdeláá oovtâ uásipiälán njuámmum.
Seksitaavdah pyehtih njuámmuđ meid njälmiseeksist, mast ij lah kiävtust kondom tâi njälmiseksisyeji. Njälmiseksi uáivild tom, et njuálu tâi njama suhâorgaanijd. Seksitaavdah njuámuh njälmiseeksist kondomttáá tâi njälmiseksisyejettáá tâi iämádâh- já aanaaloonâšmist, jis kiävtust ij lah kondom.
Seksitaavdah iä njuámu cummâlušmist tâi kieđáin njavhâdijn.
Seksitaavdâin puáhtá suojâliđ jieijâs nuuvt et kiävttá kondom teikkâ njälmiseksisyeje. Seksitaavdâid puáhtá estiđ kevttimáin kondom já njulčásmittemvuoidâs iämádâh- já aanaalonâččem ääigi sehe kondom tâi njälmiseksisyeje njälmiseeksi ääigi.
Seksitaavdah njuámuh táválávt ulmust, kote ij jieškin tieđe, et sust lii tavdâ.
Teestah
Seksitavdâtestáid kannat moonnâđ ain, jis lii lamaš suoijiimettumes seksi uđđâ tâi vieres kuoimijn. Lii tehálâš tiettiđ jieijâs seksitavdâtile, vâi finnee táárbu mield olmâ tipšo, ige tieđehánnáá njuámut taavdâ ovdâskulij.
Seksitavdâtestáid puáhtá moonnâđ jieijâs tiervâsvuotâkuávdážân, suhâpelitaavdâi poliklinikan tâi škovlâ- já uáppeetiervâsvuotâtiipšon. Seksitaavdâi testam lii täin soojijn mávsuttem.
Seksuaalvuođâ sänikirje mield seksitavdâtestâ uáivild ovdâmerkkân kužžâ- já vorrâčáittus já ton tutkâm laboratoriost seksitaavdâi väärild. Teestah tahhojeh tiervâsvuotâsajattuvâin, suhâpelitaavdâi poliklinikijn já priivaat tuáhtársajattuvâin. Motomijn tiilijn meiddei pääihist testam lii máhđulâš.
All Hail, Liberia, Hail!
right|310px All Hail, Liberia, Hail! lii Liberia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Liberia jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1847 rääjist. Lavluu lii nuottim Olmstead Luca (1826–1869), já ton saanijd lii čáállám Daniel Bashiel Warner (1815–1880).
Klamydia
thumb|Chlamydia trachomatis Klamydia lii Chlamydia trachomatis -nommâsii bakteerist šoddâm seksitavdâ, mii toovvât páihálii infektio já mon puáhtá tipšođ antibioottalkkâsijguin.
Klamydia lii Suomâ táválumos seksitavdâ. Jyehi ive Suomâst kávnojeh suullân 14 000 klamydiatábáhtussâd. Tot lii táválâš eromâšávt nuorâi kooskâst.
Čáittuseh
Čáittuseh váldojeh seksitaavij miäldásávt jo-uv cissâčáittusáin tâi väldimáin čáittus pottârääigist, njiälust tâi iämáduvâst.
Majetärhistem tábáhtuvá suullân mánuppaje maŋa tipšoost, mon ääigi visásmittoo, et tipšo lii pastam bakteerân. Seksikyeimi kolgâččij meid tipšuđ siämmáá ääigi.
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje mield klamydia lii seksitavdâ, mii šadda bakterist. Tot puáhtá njuámmuđ suoijiimettumes tohâmist já njälmiseeksist. Klamydianjuámmum selvâttem várás váldoo táválávt kužžâčááitus. Klamydia hoittájuvvoo antibiootijguin.
Listo Nobel-palhâšume vyeittein
Taat lii listo Nobel-palhâšume vyeittein äigioornigist.
1900-loho — 1910-loho — 1920-loho — 1930-loho — 1940-loho — 1950-loho — 1960-loho — 1970-loho — 1980-loho — 1990-loho
2000-loho — 2010-loho — 2020-loho
Jelsi
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
San Vito dei Normanni
San Vito dei Normanni lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. San Vito dei Normannist ääsih 18,062 olmožid. Ton vijdodâh lii 67,08 km², já alodâh 108 m. San Vito dei Normanni naaburkieldah láá Brindisi, Carovigno, Francavilla Fontana, Latiano, Mesagne, Ostuni já San Michele Salentino.
Historjá
San Vito dei Normannist šoodâi kaavpug ive 1994.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Conforto, Favorita, San Giacomo já San Vito Scalo.
Koskâ-Suomâ eennâmkodde
Koskâ-Suomâ ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 19 012 km² já ässeeloho 272 086. Tot raijâšuvá tavveen Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán, taveviestârist Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Maadâ Pohjanmaa eennâmkoodán, maadâviestârist Pirkanmaa eennâmkoodán, nuorttân Tave- sehe Maadâ-Savo eennâmkuddijd já mäddin Päijät-Häme eennâmkoodán. Koskâ-Suomâ eennâmkoddekuávdáš lii Jyväskylä.
Kieldah
Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest láá 22 kieldâd, main 6 láá kaavpugeh.
Suomâ ovdâskoddevaaljah
Valjâtohálâšvuotâ
Suomâ vuáđulaavâ 27 § mield vááijuvváldáliih iä uážu riemmâđ iävtukkâssân ovdâskoddevaaljâin.
Rávdu
Rávdu (Salvelinus alpinus) lii luosâkuolijd kullee kyelišlaajâ. Tot lii šaapšâ náálá maaŋgânálásâš kyelišlaajâ.
Ekologâliih häämih
Vajâldemlattiimis vuáđuld iäruttuvvojeh páiháliih rávdunäälih sehe meerâst porosmaađhijn jottee já juuhân kuuđđâđ mäccee nk. merârávdu. Olgohäämi, šoddâm já ravâdâskevttim vuáđuld puáhtá iäruttiđ jieškote-uvlágánijd rávdunaalijd. Aanaarjäävrist tiättoo stuorrârávdu (ponnerávdu) já uccârávdu (spálččárávdu). Toh láá siämmáš nääli mut toh šaddeh eresnáál, já ton lasseen toh iä šoodâ kuuđđâmahan siämmáá ääigi.
Tiettum, eellimpirâsvátámušah já ištâdmeh
Suomâ rávdučääsih láá iänáážin Tave-Säämi tuodârkuávluin. Maadâ-Suomâst tuše Vuoksi čácádâhân lii jieŋâpaje pasâttâssân pááccám stuorrârávdu, kost tot lii tááláá ääigist uáli čuuvtij uhkevuálásâš. Anarist stuorrârávdu tiättoo el. Aanaarjäävrist, Njižžjäävrist já Mudusjäävrist. Uccârávdu tiättoo maaŋgâin tuodârčaasijn sehe Aanaarjäävrist, kost tot tobdoo pyerebeht spálččárávdun. Merârávdu tiättoo Suomâst tuše Tiänu čácáduvâst. Rávdu makkut šelgis, čuásidis já arvâshappisijd čaasijd. Tave-Suomâst uceh já viehâ cuávis-uv jäävrih pyehtih tuhhiđ ráávdun, mut mäddiláá tuše kieŋâlis, stuorrâ jaavrijn ponnečääsi liegâsvuotâ siäilu ráávdun tarbâšân kolmâsin keessiv (vuálá 12 °C). Rávdu liihâd käržis vijđoduvâst verdiddijn huolhijdis jävriluosân já kuávžurân. RKTL kyelišoddâdemlágádâsâin láá ennikyelinäälih meid Aanaarjäävri ráávdust. Kyelinääli uážžu "uđđâ voorâ", ko čohčuv 2001 jäävrist pivdum rávdui čiivgâin lii šoddâmin uđđâ ennikyeliuáivádâh. Aanaarjäävri kenigâsištâdâsah láá tipšum 1–3-ihásijn ráávdu čivgâigijn. Saalâs ive 2000 Aanaarjäävrist lâi 5,7 tooni, ovdil čäcitääsi heiviittâllâm maaŋgâkiärdásâš.
Ravâdâs já šoddâm
Uccâ ravduuh já uccen pááccám näälih poreh elleeplaŋkton, tivre- já ponneravâdâs. Ko stuorrârávdu stuáru, te tot purâškuát kyele. Aanaarjäävrist ärbivuáválávt riäská já ryevdikuálááh sehe taan ääigist meid muikku láá ráávdu purrâmâšlistoost. Šlajâskipárij puurrâm lii táválâš ráávdust nomâlâsân tuodârjaavrijn. Uccâráávduh ađai spálččáráávduh šaddeh enâmustáá kilupiälásâžžân já 35 senttisâžžân. Aanaar stuorrârávdu ađai ponnerávdu šadda maaŋgâkilusâžžân, já Aanaarjäävri juvsosin (piiru vááijuv Suomâ juvsos-uv) mainâšuvvoo 9,1 kilusâš stuorâh 1950-lovo loopâst. Stuorrâráávdu kuálástemasâttâs miäldásii vyelimito (Vuoksi čácáduvâst já Aanaarjäävrist 40 senttid) rávdu uulât Anarist táválávt 5–7-ihásâžžân.
Kuuđđâmahe já lasanem
Spálččáráávduh šaddeh kuuđđâmahan juo 25–35 senttisâžžân já 200–300 rammisâžžân, motomeh uccen pááccám tuodârjavrij já -juvvij ráávduh vala-uv ucebin. Aanaarjäävrist stuorrârávdu lassaanškuot 1 kilusâžžân. Ton kođo lii roovvâdmáánu pelimuddoin kiäđgáás- já čievriis riddoin, sehe káárguin 1,5–10 m kieŋŋâlvuotân. Aanaarjäävri káártást láá maaŋgah-uv rávdukođosuolluuh tâi -lássááh. Čiivgah kočâtteh korâidis njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Pivdem já kevttim
Aanaarjäävrist rávdu lii, eresnáál ko Suomâ eres kuávluin, lamaš ärbivuáválávt merhâšittee salâskyeli meid áámmát- já päikkitárbukuálásteijeid. Viermijgijn, vuoggâčielgijn ađai kiärdoin (riäskásieptâsáin) sehe meid juksáámáin lii pivdum rávdu Aanaarjäävrist. Tááláá ääigist tuárgu- já juksápivdem sajan lii puáttám uđđâáigásub uštem. Maaŋgâin tuodârjaavrijn rávdu-uággum lii tááláá ääigist pivnohis kyelipivdemvyehi. Ráávdu cuoppâ lii pyeremus muddoost kuovgis-ruopsâd, já smakkâ lii iävtuittáá Säämi kuávlu kuolijn pyeremus.
Anne Brontë
Anne Brontë lâi eŋlandlâš kirječällee já tivtâsteijee, já Brontë oobijn nuorâmus. Suu puárásub uábih Charlotte já Emily láin meid kirječälleeh. Oovtâst sij almostittii tihtâčuágálduv Poems by Currer, Ellis and Acton Bell.
Brontë čaalij meid kyehti roomaan ovdil jämimis: Agnes Grey (1847) já The Tenant of Wildfell Hall (1848). Tain majebáá aneh motomin vuosmužžân feministsâš romanin.