cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sirolo
Siijdah
Coppo, Fonte d'Olio, Madonnina já San Lorenzo.
1791
1791 (MDCCXCI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1790-lovo nubbe ihe.
Cha cha cha (Käärijä pittá)
Cha cha cha lii syemmilâš musikkár Käärijä pittá, mii almostui uđđâivemáánu 17. peeivi 2023. Tain pittáin sun vuoitij ive 2023 Uđđâ muusik kišto já tain sun oovdâst Suomâ ive 2023 Euroviisuin Liverpoolist, Ovtâstum kunâgâskoddeest.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1980 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1980.
Cha cha cha (Käärijä pittá)
Pitá vuáđutiäđuh
Cha cha cha lii suomâkielâg pittá, mon lávlu syemmilâš musikkár Käärijä. Pitá láá sannim Käärijä, Aleksi Nurmi já Johannes Naukkarinen. Nurmi já Naukkarinen lává meid nuottim pitá.
Käärijä muštâl, ete 2 min 55 sek pištee pittá lii aargâ vájáldittem rämidemlaavlâ. Ráp-pittá lii finnim vaikuttâsâid elektropopist já meetaalmuusikist já eromâšávt Käärijä mielâmuusikjuávhust, meetaaljuávhust Rammsteinist.
Almostittem
Pitá almostittii Warner Music Finland já Monsp Records uđđâivemáánu 17. peeivi 2023 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Čuávuváá peeivi pittá almostui meid Uđđâ muusik kišto YouTube-kanavast já Yle Areenast viđâdin finalistij pittáin. Stivrejeijee Heikki Slåen YouTube-videost uáinojeh pitá suomâkielâg säänih já eŋgâlâskielâg jurgâlus.
Euroviisuh-lávlumkišto YouTube-kanavast pittá já ton muusikvideo almostuvvii vuossâmuu keerdi kuovâmáánu 26. peeivi 2023, ko tobbeen almostui video Käärijä lávdástâlmist ive 2023 Uđđâ muusik kišto finalist. Pitá virgálâš Euroviisuh 2023 -muusikvideo almostui maŋeláhháá.
Vuástáväldim
Cha cha cha debytistij Suomâ virgálâš liiston nube saajeest. Oho Uđđâ muusik kišto maŋa pittá lâi Suomâ virgálâš listo njunošsaajeest já Suomâ radiosuáittulisto kuálmád saajeest. Vyesimáánu 6. peeivi räi pittá lii lamaš jo 15 okkod virgálâš listoost já 16 radiosuáittulistoost, Island Plötutíðindi-listoost jo 8 okkod já Ruotâ listoost 2 oho.
Jo almostittempeeivi pittá rikoi maaŋgâid ulâttâsâid, ko tom kuldâlii 147 000 kerdid nettimuusikpalvâlusâi peht sehe keččii já kuldâlii 225 000 kerdid YouTubest já 500 000 kerdid Yle Areenast. Tieđettemniävuin já Euroviisui fanij siijđoin pittá lâi jo ovdil fiinaal munejiellâh.
Helsingin Sanomat toimâtteijee Juuso Määttänen mielâst piitán láá ovtâstittum ráp-, pop-, rock- já elektromuusik hiäivulávt jolâs vuovvijn. Sun meid pahudij, ete puoh kištopittáin tot lii sehe vájálduumettummus já epitáválumos já ete tot luhostui pyeremusávt.
Uđđâ muusik kištoost
Käärijä lávdástij kuálmádin UMK-finalist, mii uárnejui Tuurku Logomost kuovâmáánu 25. peeivi 2023. Láávdástmân kullii kyermilyeveh (nk. eurolyeveh) já čuovjisruopsis pihtâsáid kárvudâttâm cha-cha-tánssájeijeeh. Käärijä vuod lâi kárvudâttâm siämmáá neonruánáá boleron, mii sust lâi muusikvideost.
Cha cha cha -pittáin Käärijä vuoitij ive 2023 Uđđâ muusik kišto aaibâs čielgâsávt. Sun finnij ohtsis 539 čyegisid, mii lâi 387 čyegisid eenâb ko tot, maid Portion Boys finnij pittáin Samaa taivasta katsotaan. 387 čuággá iäruttâs lii táássáš ulâttâs; ovdebâš ulâttâs šoodâi ive 2021 Uđđâ muusik kišto, ko Blind Channel finnij pittáin Dark Side 371 čyegisid eenâb ko nube sajan olláám Teflon Brothers já Pandora. Blind Channelist lii vala-uv olesčyegisloho ulâttâs, ko muusikjuávkku finnij ive 2021 Uđđâ muusik kištoost 551 čyegisid.
Täin 539 čuággáin, mon Käärijä finnij finalist, 72 pottii aalmugijkoskâsijn raađijn já 467 kuldâleijein já keččein. Aalmugijkoskâsij raađij čiččâm enâmist Saksa, Espanja já Australia adelii tievâslijd čyegislovoid ađai 12 čyegisid já Ruotâ, Puola já Ukraina 10 čyegisid. Ovtâstum kunâgâskodde adelij tuše 6 čuággá. Kuldâleijein já keččein sun finnij 122 822 jiennâd ađai 53 % puoh jienâin.
1827
1827 (MDCCCXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1820-lovo káávcád ihe.
Heydər Əliyev
thumb|Heydər Əliyev Heydər Əliyev lâi azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 3. president iivij 1993–2003.
Ponjemiestâ
thumb|Ponjemiestuu kukká Ponjemiestâ (Frangula alnus teikâ Rhamnus frangula) lii miestâ, mii lii uáli härvinâš Säämist.
Moldova
Moldova lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Chișinău.
Ponjemiestâ
Tobdomeerhah
Miestâ šadda muádi meetter alosâžžân já tot sulâstit tuomâ. Lostâ lii leibiloostâ hámásâš. Miestust láá uccâ vielgis lieđeh, moh ruánnájeh. Tähtimyerjih láá aalgâst tevkisruopsâdeh já loopâst masa čappâdeh.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim
Párkku lii kevttum činehumtaavdâ váddoid. Taan ääigi párkku ij innig ennust njolduu, veikkâ toin puáhtá päiniđ ulloid fiskâdin. Vorâs párkku já myerjih láá mirhâliih, toh vyevsitteh.
Espanja eennâmkodeh
thumb|500px|Espanja eennâmkodeh
Jiešhaldâšemkuávlui lasseen Espanja lii juohhum 50 eennâmkoodán.
Stuárráámus uási eennâmkuudijn láá nomâttum uáivikaavpug mield. Tuše Álava, Asturia, Biskaja, Kantabria, Gipuzkoa, Baleaareh, La Rioja já Navarra iä lah nomâttum uáivikaavpug mield.
Asturia, Baleaarij, Cantabria, La Rioja, Madrid, Murcia já Navarra jiešhaldâšemkuávluin lii tuše ohtâ eennâmkodde.
1794
1794 (MDCCXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1790-lovo viiđâd ihe.
Cuáŋuimáánu 24.
Cuáŋuimáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 114. peivi (kárgámive 115. peivi). Ive loopân láá 251 peivid.
1156
1156 (MCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1150-lovo čiččâd ihe.
1905
1905 (MCMV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1900-ihelove kuuđâd ihe.
1136
1136 (MCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1130-lovo čiččâd ihe.
Jordania
thumb Jordania lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Amman.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kristine Sutherland
Kristine Sutherland (olmâ nommâ Kristine Young, š. cuáŋuimáánu 17. peeivi 1955, Boise, Idaho, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Kristine Young šoodâi cuáŋuimáánu 17. peeivi 1955 Boisest. Suu käälis lii John Pankow, kii lii meid čaittâleijee. Suoi naajáin ive 1986, já sunnust lii ohtâ nieidâ.
Karrieer
Kristine Sutherland finnij vuossâmuu roolâ ive 1984. Sust lâi talle uccâ roolâ TV-rááiđust Hot Pursuit. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij uáivihuáđđoo eeni TV-rááiđust Buffy the Vampire Slayer. Sun lii tobdos meiddei elleekooveest Honey, I Shrunk the Kids.
Cuáŋuimáánu 25.
Cuáŋuimáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 115. peivi (kárgámive 116. peivi). Ive loopân láá 250 peivid.
Arkansas
Arkansas lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Little Rock. Arkansas lii Ovtâstum staatâi maadâuásist alda Mississippijuuvâ. Arkansas uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 3 miljovn olmožid (2020). 77 % Arkansas ässein láá vielgisliškeulmuuh.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Petritoli
Petritoli lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Petritolist ääsih 2 241 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,00 km², já alodâh 358 m. Petritoli naaburkieldah láá Carassai, Monte Giberto, Monte Vidon Combatte, Montefiore dell'Aso, Monterubbiano já Ponzano di Fermo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Moregnano já Valmir.
Uáinámušah
Petritolist lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2008 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2008.
Əbülfəz Elçibəy
Əbülfəz Elçibəy lâi azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 2. president iivij 1992–1993.
1116
1116 (MCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1110-lovo čiččâd ihe.
1826
1826 (MDCCCXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1820-lovo čiččâd ihe.
Arkaŋŋel
Arkaŋŋel ( já ) lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Arkaŋŋel kuávlust.
Ässeeloho
Käldee: mojgorod.ru
1825
1825 (MDCCCXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1820-lovo kuuđâd ihe.
Tavoleto
Tavoleto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Tavoletost ääsih 858 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,41 km², já alodâh 426 m. Tavoleto naaburkieldah láá Mercatino Conca, Mondaino, Monte Cerignone, Montefiore Conca, Saludecio, Sassocorvaro Auditore já Urbino.
Siijdah
Casinella, Ripamassana já Valle Fuini.
Kiđđâtivgârääsi
thumb|Kiđđâtivgârääsi kukká Kiđđâtivgârääsi (Convallaria majalis) lii Convallaria-suuhân kullee maaŋgâihásâš, ruáhuviärdásâš šaddo, mii lieđđee algâkeesist. Tot ij kavnuu Tave-Säämist, mut Ruotâbeln tot lii leevvân suullân Luulajaiänu räi.
Tobdomeerhah
Kiđđâtivgârääsi šadda 12–20 seenti alosâžžân já šadda távjá miestui siste, peci- já kuosâvuovdijn-uv. Tiivgâhámásiih kukáh hiäŋgájeh veerdist tuše urbeest. Lieđeh opsijdeh	fijnáht já kubdâ. Kiđđâtivgârääsi myerji lii ruopsâd.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim
Kiđđâtivgârääsi	lii mirhâlâš ollásávt, ige tuše muorjijdis peeleest. Myerjih pyehtih koddeđ, jis taid porá liijkás ennuv. Šado mirhâlâšvuođâ vaikutteijee amnâseh láá glykoseh já flavonoideh.
Kuheldâlâš loostâid läävejeh kuškâdiđ apteekij várás.
Lauri Itkonen
Lauri Arvid Itkonen lâi syemmilâš kirkkohiärrá já teologia kunneetuáhtár.
Monaco
Monaco lii staatâ Euroopist. Monaco vijđodâh lii tuše 2,1 km², mii taha tast maailm nubben ucemus jiečânâs staatâ Vatikaanriijkâ maŋa.
Lauri Itkonen
Eellim
Lauri Arvid Itkonen šoodâi ive 1865 Savost já sun lâi Anarist varrim maŋa Vihti kirkkohiärrán kidâ jämimis räi. Lauri Arvid Itkonen jaamij kesimáánu 3. peeivi 1925 kuđâlov ihásâžžân.
Monaco
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Lauri Itkonen
Eellim
Lauri Itkonen lâi puoh merhâšitteemus Itkosii suuvâ ovdâsteijee Säämist, ko lâihân sun pegâlmâs viiljâšjuávhu eeči. Viiljâžeh lijjii: Lauri Ilmari (puárásumos já Juvduunjäälmi keđgiáigásij kuátisojij kävnee sehe värituámmár), Toivo Immanuel (kuálmádin puárásumos já máinuhis kielâ- já aalmugtiettuu totkee), Erkki Esaias (nuorâmus já akateemikkár), sehe Tuomo (Aanaar kirkkohiärrá já Säämi ristâlâš nuorâškoovlâ rehtor). Eres párnááh lijjii Arvo Johannes (rievdâdij maŋeláá noomâs Jussin), Tyyni (nubben puárásumos), Eeva, Ailâ, Piäkká, Heikkâ, Aino, Rauha já Sáárá. Kyehti puárásumos lává šoddâm ive siste Sotkamost, vittâ Pulkkilast já loopah kuttâ Anarist. Itkosii 13 párnáá juávhust Anarân paasij ohtâ kaandâš, mon ryevdiriistâst Aanaar hävdieennâmsuollust lohá Pekka *1900, †1903.
Karrieer
Ive 1899 Lauri Itkonen uusâi Aanaar kirkkohiärrán tallaš Pulkkila servikode kappallâš Lauri Arvid Itkonen, kote lâi tađe ovdil skappum Elias Lönnrot kirje Über den ENARE-LAPPISCHEN DIALEKT, uápásmum toos huolâlávt, jeđe čođâldittám ollâopâttuvâst anarâškielâ totkos professor Arvid Genetzân. Sun lâi toin naalijn finnim ovdâmune nube occee iähtun, muhoslâš Kuno Strömmerân, kiäst lâi lamaš kuhheeb ánsulisto já pargohárjánem. Ko Lauri Arvid Itkonen lâi algâttâm pargoos Aanaar kirkkohiärrán, te sun jurgâlškuođij kielâmiäštárijdiskuin Iisakki Mannermaain já Heikki Mattusáin pispe J.L. Ryle čáállám vuoiŋâlii kirjáá Oađáh-uv tun?. Kirjááš almostui ive 1902 Uno Knorring ruttârááju kuástádâssáin. Siämmáá áigásávt sun jurgâlij kielâmiäštárijdiskuin meiddei Katkismus, mii almostui siämmáá ive já vala seminaar ovdâalmaa F.W. Sundwall heiviittâm Ráámmat historja, mii almostui Syemmilii kirjálâšvuođâ seervi teddilâssân ive 1906. Taan kirje loopâst láá ereslasseen káártáh Koskâmeerâ nuorttâuási pirrâsist já Kaanaast, moin noomah láá heiviittum anarâškielân. Lauri Itkonen lâi nuuvt vuáđulávt uápásmum anarâškielân, et sust liččii lamaš veikkâ magareh máhđulâšvuođah vaikuttiđ kielâ kirjálâš ovdánmân. Máhđulávt sun lâi jurdâččâm-uv salmâkirje teikkâ salmâčuágálduv almostittem anarâškielân, ko motomeh jurgâlusah láá kavnum suu maŋa. Sämikielâlij olgosadalduvâi almostitmân kuittâg ruttâ ij mieđettum tuárvás já Lauri Itkonen tušástuuškuođij áášán. Nuuvtpa sun sirdâšuuškuođij hepreakielâ tutkâmân já ton kuáttá Psaalmâi já Jesaja kirje tutkâmušâi pehti finnij Suomâ Tieđâakatemia jeessânvuođâ, värijeessânvuođâ ráámmátjurgâluskomiteast sehe vala teologia kunneetuáhtár áárvu ive 1923. Nuuvt stuorrâ vaahâg anarâškielân ko lâi-uv Lauri Itkosii sirdâšem hepreakielâ tutkâmân, vala stuárráb vaahâg tábáhtui keessiv 1912, ko sun lâi jotemin särnimađhijnis Avveeljuuvâ Kuldalist. Talle pappâl puállái já ton pyellim ohtâvuođâst tuušâi Itkosii ubâ sämikielâlâš kirjálâšvuođâ vuárkká. Siämmást tuššii tiäđust-uv puoh suomâkielâliih-uv äššipápáreh, tegu paapâkirjeh jno. Tiet pappâl pyellim vaikuttij suu puátteevuotân toin naalijn, et tot toovâi älkkeebin miärádâs, mon sun lâi juo kuhheeb ääigi smiettâm. Stuorrâ páárnâšjuávhu škovliittem ko ij liččii älkkee Anarist läädist já nuuvtpa sun kiđđuv 1914 varrij Vihtin. Itkosii Aanaar mätki piištij tuše 13 ihheed, mutâ ton paajeest sun finnij ennuv áigá.
Vaasa
thumb|Vaasa kirkko Vaasa (, iivij 1855–1917 ) lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vaasast ääsih 67 012 olmožid, já ton vijdodâh lii 575,13 km², mast 210,46 km² lii čääci. Vaasa naaburkieldah láá Isokyrö, Laihia, Maalahti, Mustasaari já Vöyri. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Historjá
Vaasa vuáđudui roovvâdmáánu 2. peeivi 1606.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Pähtitivgârääsi
thumb|Pähtitivgârääsi Pähtitivgârääsi (Polygonatum odoratum) lii kiđđâtivgârääsi hyelkki, já nommâ puátá šoddâmpääihi mield.
Tobdomeerhah
Pähtitivgârääsi šadda 20–40 seenti alosâžžân. Loostah já lieđeh sulâstiteh kiđđâtivgârääsi já toh iä lah kuittâg aaibâs českâdeh, mut tain lii njaalgâ opsâ. Myerjih láá	čuovjisčappâdeh, ucánjáhháá tegu sareh.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim
Myerjih láá	uáli mirhâliih. Miirhah hettejeh vááimu toimâm, jis myerji porá.
Petroskoi
Petroskoi (, já ) lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Kärjil täsivääldi uáivikaavpug.
Historjá
Petroskoi vuáđudui čohčâmáánu 11. peeivi 1703, já tast šoodâi kaavpug njuhčâmáánu 21. peeivi 1777.
Cuáŋuimáánu 27.
Cuáŋuimáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 117. peivi (kárgámive 118. peivi). Ive loopân láá 248 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: aalmuglâš veteraanpeivi
Piäipánjeh
Piäipánjeh (Fringillidae) lii varbusluudij laahkon kullee stuorrâ loddehiäimu, mii juáhás kuulmâ vyelihiäimun: Fringillinae, Euphoniinae já Carduelinae. Piäipánjeh láá uceslágán, siemânijd porree lodeh. Toh eelih masa ubâ maailmist, eereeb Australiast, maaŋgâin Kuálhismeerâ suolluin, Madagaskarist já Antarktisist.
Nomâttâsah
Sämmilij kevttim noomah láá piäppáin, vyevdiloddááš, sávjáduvvâš já paaccâhloddááš.
Piäippáin (Fringilla coelebs) noomâst lii ennuv páihálâš variaatio: piäippáin, piäippunj, peippon, peippunj, paippin, peipponloddááš jna. Nordling lii kiävttám piäippáin nomâttâs vyevdiloddáást, mii kale sulâstit piäippáin – niŋálâsah eenâb ko oráseh. Sáttá meiddei leđe, et tallaah ulmuuh iä lah tarbâšâmgin iäruttâllâđ piäippáinšlaajâid tađe tärkkilubbooht.
Vyevdiloddáá (Fringilla montifringilla) tááláš nommâ lii vuosmuu keerdi kevttum Vuoli Ilmar loddenommâlistoost (Anarâš-lostâ 1990, kesimáánu). Taam noomâ sun lii kuullâm ejistis Uccpárnáá Vuolist.
Meiddei sávjáduvvâš (Acanthis flammea) lii viehâ puáris nommâ, mii še kávnoo Nordling loddenommâlistoost (1898). Taam noomâ motomeh anarâšah láá kiävttám almosnommân puoh uáinojeijee uccloddáin. Vuoli Ilmar loddenommâlistoost sávjáduvvâžân lii meiddei adelum paldâlâsnommâ urbi(j)âš, mii lii suomâkielâst puáttám nomâttâs – vaarâ tondiet, ko puáris sämmilâš nommâ lii mottoom kooskâst peessâm vájálduđ.
Paaccâhloddááš (Loxia curvirostra) nomâttâs lii Vuoli Ilmar sänilistoost tááláá merhâšumestis. Nordling kiävttá siämmáá noomâ kuácceeloddeest. Kuácceeloddeest (Pinicola enucleator) lii motomijn käldein kevttum meiddei nommâ paaccâhlodde. Paaccâhlodde já paaccâhloddááš – noomah láá kuittâg liijkás siämmáálágáneh, nuuvt et toh siäháneh aanoost. Tondiet paaccâhloddááš lii kuođđum "pikkukäpylintu" nommân, já "taviokuurna" lii uážžum uđđâ nommân kuácceelodde.
Tiettum Suomâst
Suomâst eelih tâi pessejeh 17 piäippáinšlaaijâd:
Tain 15 kávnojeh Aanaar pirrâsijn. Säämi šlaajah láá piäippáin (suom. peippo), vyevdiloddááš (suom. järripeippo), ruánáápiäippáin (suom. viherpeippo), kollepiäippáin (suom. tikli), ruánáávarbusâš (suom. vihervarpunen), ryeivil (suom. hemppo), väriryeivil (suom. vuorihemppo), sávjáduvvâš (suuom. urpiainen), tuodârsávjáduvvâš (suom. tundraurpiainen), kiirjâgsuájápaaccâhloddááš (suom. kirjosiipikäpylintu), paaccâhloddááš (suom. pikkukäpylintu), stuorrâpaaccâhlodde (suom. isokäpylintu), ruopsisvarbusâš (suom. punavarpunen), kuácceelodde (suom. taviokuurna) já ruopsisryeivil (suom. punatulkku).
Miika Nousiainen
Miika Nousiainen (š. čohčâmáánu 23. peeivi 1973, Säynätsalo, Suomâ) lii syemmilâš toimâtteijee, kirječällee já kietâčällee.
Pargo
Nousiainen lii porgâm uđâstoimâtteijen televisiost sehe kietâčáállám TV-ohjelmijd Putous, King já Pitääkö olla huolissaan?. Suu vuosmuš roomaan Vadelmavenepakolainen almostui ive 2007. Ton maŋa sun lii čáállám nelji roomaan: Maaninkavaara (2009), Metsäjätti (2011), Juurihoito (2016) já Pintaremontti (2020). Suu kiirjijn láá rahtum kyehti elleekove: Vadelmavenepakoilainen ive 2014 sehe Metsäjätti ive 2020.
André Kuipers
thumb|André Kuipers ive 2011 thumb|André Kuipers ive 2012. Kooveest sun lii eidu puáttám maasâd komovuođâst. André Kuipers (š. roovvâdmáánu 5. peeivi 1958, Amsterdam, Holland) lii hollandlâš Euroop komovuotâornijdume ESA (European Space Agency) astronaut.
Karrieer
André Kuipers lii lamaš kuohtii Almugijkoskâsii komovuotâsajattuvâst (International space station, ISS). Vuosmuu keerdi sun lâi ISS:st 11 peivid. Rakkeet pääččim tábáhtui cuáŋuimáánu 19. peeivi 2004, já sun maacâi Enâmân cuáŋuimáánu 30. peeivi. Taan määđhist lijjii kulmâ ulme: vistig-uv molsođ astronautijd, nubben molsođ kááijumskiijpâ já kuálmádin porgâđ iskosijd ISS:st.
Kuipers lâi vuosmuš hollandlâš astronaut, kote maacâi komovuotân. Suu nube kirdemmääđhi várás rakkeet paččui juovlâmáánu 21. peeivi 2011 Baikonur kosmodromist Kazakstanist. Kuipers maacâi Enâmân ihepele maneláá, syeinimáánu 1. peeivi 2012. Taan määđhist sun poorgâi suullân 50 iskosid. Kuipers čođâlditij ESA-astronautij škovlimohjelm EAC:st já Gagarin kosmonautškovlimkuávdáást Moskova aldasijn Ruošâenâmist ive 2002. Suu škovliittâsân kullii ISS systeemeh, tälvi- já čäcikááijumškovlim já komovuotâväzzim.
Tbilisi
Tbilisi lii Georgia uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1823
1823 (MDCCCXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1820-lovo niäljád ihe.
1391
1391 (MCCCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1390-lovo nubbe ihe.
1386
1386 (MCCCLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1380-lovo čiččâd ihe.
766
766 (DCCLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 760-lovo čiččâd ihe.
Ypäjä
Ypäjä lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Ypäjäst ääsih 2 317 olmožid, já ton vijdodâh lii 183,25 km², mast 0,49 km² lii čääci. Ypäjä naaburkieldah láá Humppila, Jokioinen, Loimaa já Somero.
Historjá
Ypäjä vuáđudui ive 1876.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Ypäjä markkân.
Kooskah
Kooskah Ypäjä markkânist Ypäjä eres sijdáid:
Kooskah Ypäjä markkânist aldakaavpugáid já Maadâ-Suomâ stuorrâ kaavpugáid:
Phil LaMarr
thumb|Phil LaMarr ive [[2010]] Phillip LaMarr (š. uđđâivemáánu 24. peeivi 1967, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kiäm tobdeh vaarâ pyeremustáá tv-rááiđust MADtv (1995), já elleekovveest Pulp Fiction (1994). Sun lii lamaš maŋgii meid jienân animaatioin já videospeelâin.
Tiina Sanila-Aikio
thumb|right|Tiina Sanila-Aikio ive 2017 thumb|Tiina Sanila-Aikio Tråantest 2017 thumb|300px|right|Sanila [[Kollekielâ-palhâšume jyehimtilálâšvuođâst ive 2018]] Tiina Juulia Sanila-Aikio (š. njuhčâmáánu 25. peeivi 1983, Čevetjävri, Suomâ) lii nuorttâlâš pajeolmooš, musikkár, máttáátteijee já politikkár. Iivij 2012–2015 sun lâi Suomâ sämitige värisaavâjođetteijee já iivij 2015–2019 sämitige saavâjođetteijee.
Eellim
Tiina Juulia Sanila šoodâi njuhčâmáánu 25. peeivi 1983 Čevetjäävrist. Suu eeči lâi nuorttâlâš pajeolmooš Tauno Sanila, kii jaamij, ko Tiina lâi 2,5-ihásâš. Suu enni lii syemmilâš päikkituálumáttáátteijee, rehtor já mađhâšemfinnodâholmooš Toini Sanila. Suu enni varrij tavas Ilomantsist 1980-lovo aalgâst. Čevetjäävrist sun lii porgâm máttáátteijen já rehtorin Čevetjäävri škoovlâst. Ton lasseen sun hoittáá perruu puásuitáálu. Sanilast lává kyehti uccâuábi.
Sanila juuđij siämmáá škoovlâ, mon rehtorin suu enni tooimâi. Tast maŋa sun varrij Ruávinjaargân luvâttuv tiet. Luvâttuv maŋa sun paasij kaavpugân já luvâškuođij vuoigâdvuođâtiettuu Laapi ollâopâttuvvâst.
Muusikkarrieer
Ive 2005 Sanila-Aikio almostitij maailm vuosmuu nuorttâlâškielâg rockskiäru suu muusikjuávhoin, Tiina Sanila Bandáin. Skiäru nommâ lii Sääʹmjânnam rocks! já tom pyevtittij Tuupa Records Oy. Tast maŋa almostum single Uuh (2006) ulâttij Suomâ virgálii singlelisto kuálmádin. Juávhu nubbe skiärru Kåʹllkueʹll še måttmešt tålkk almostui ive 2007.
Sanila-Aikio lâi mieldi meiddei ive 2021 almostum singlest Äʹvvceeʒʒaž artistnoomáin Kreʹstten. Pittá lii rahtum oovtâst Pauliina “Päälaǥ” Feodoroffáin já Anna “Äʹnn” Lumikivijn. Nuotâsteijen pittáást lâi Mio Negga Ruotâpeln Säämist.
Jurgâleijen já jienâčaittâleijen
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân. Sanila-Aikio lii jurgâlâm taam rááiđu nuorttâlâškielân já tai jurgâlusâi vuáđuld meid jienâčaittâlâm Muumieeni roolâ nuorttâlâškielâg rááiđust.
Palhâšumeh
Ive 2001 Sanila väljejui Riddu Riđu ive nuorâ taidârin
Slovakia
Slovakia ađai Slovakia täsiväldi  lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Bratislava.
Historjá
Slovakia šoodâi jiečânâssân uđđâivemáánu 1. peeivi 1993, ko Tšekkoslovakia pieđgânij.
Armen Sarkissian
thumb|Armen Sarkissian Armen Sarkissian (š. kesimáánu 23. peeivi 1953, Jerevan, Armenia SST, Sovjetlitto) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 4. president. Sun algâttij virgeest ive 2018.
Armenia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo El Salvador tullâvaarijn
thumb|Santa Ana thumb|San Vicente thumb|San Miguel Taat lii listo tullâvaarijn El Salvadorist.
Cissááh
Cissááh (Paridae) lii loddehiäimu. Aanaar kuávlust láá tiettum kuttâ cissááššlaajâ: vyevdicissááš (suom. hömötiainen), sämicissááš (suom. lapintiainen), vuoptâcissááš (suom. töyhtötiainen), čapiscissááš (suom. kuusitiainen), čuovjiscissááš (suom. sinitiainen) já pyeidicissááš (talitiainen). Täin šlaajâin sämicissááš lii Aanaar kuávlust táválâš, mut vyevdicissááš já pyeidicissááš-uv kale tiättojeh. Avveel kuávlust sáttá šiev luhhoin uáiniđ meiddei čuovjiscissáá. Vuoptâcissááš já čapiscissááš láá Säämist tuše sätišlaajah.
Historjá já nomâttâsah
Cissááš-nommâ lii tiäđust-uv iänááš kevttum almosnommân já šlajânommân Parus-suuvâ luudijn. Toos lasseen cissááš lii lamaš Säämi maailmist anolâš nomâttâs puoh midáttes uccloddáid, moh iä tađe pyereeb noomâ lah tarbâšâmgin. Tovlááh anarâšah láá kale tarbâšâm-uv mottoomlágán noomâ cissáážân: sijjân cissááš lii lamaš nuáidilodde, mon uáinim lii tiättum hyene aainâs-uv riävskápiivdost. Itkos kirjeest lii taggaar-uv tiätu et "cize koddá máánu". Vissâhân eidu tondiet šiljocissái piemmâm-uv lii olláám Sáámán esken tai aaigij lädikulttuur peht. Läddliih kale láá annaam cissáid šiev lodden: taid ij lah uážžum koddeđ, amas sattuđ mihheen vahâgijd.
Cissááh láá vuáháduttâm noomâs esken muáddi ive tassaaš, já tađe ovdil toi noomâi kevttim lii lamaš uáli kirjáá. Poppius já Granit lodde-nommâlistoost (1887) cissáin láá mainâšum vyevdicissááš (Poecile montanus) já  sämicissááš  (Poecile cinctus). Vyevdicissáást lii tobbeen kevttum nommâ fiskis-cissááš já sämicissáást vuot nommâ puolâšcissááš. Suomâkielâ nomâttâs pakkastiainen, mii västid sämikiel noomâ puolâšcissááš, lii vuot suomâkiel loddekäldei mield lamaš aanoost vyevdicissáá nommân. Nordling listoost (1898) áinoo cissááššlaaijân lii adelum sämicissááš, mii lii kočodum tuše cissáážin. 1990-lovvoost cissááš lii kevttum cissái almosnommân mut meiddei vyevdicissáá já sämicissáá nommân.
Pyeidicissááš (Parus major) lii 1900-lovvoost lamaš jo pyeidicissááš, mut motomeh ulmuuh kočodeh tom vala-uv fiskiscisssážin, mii lii aaigij mield lamaš aanoost pyeidicissáá lasseen vala neelji eres loddešlaajâst: vyevdicissáást, sämicissáást, fiskispešnirihháást já fiskisvuávláást. Loppâlopâlávt taat epimiärálâš nomâttâs lii ollásávt kuođđum meddâl ucclooddái nommâpargoost.
Ubâ taat cissái nommâmoive lii tuálvum toos, et Säämi cissáin iänááš šlaajah láá uážžum aaibâs uđđâ noomâ. Vyevdicissááš já sämicissááš kolgii kastuđ uđđâsist. Toos lasseen ráhtojii noomah toid cissáid, main ij lam ollágin nommâ. Tagareh cissááh láá vuoptâcissááš, čapiscissááš já čuovjiscissááš.
1822
1822 (MDCCCXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1820-lovo kuálmád ihe.
Cuáŋuimáánu 28.
Cuáŋuimáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 118. peivi (kárgámive 119. peivi). Ive loopân láá 247 peivid.
Philadelphia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Robert Kotšarjan
thumb|Robert Kotšarjan (2003) Robert Kotšarjan (š. porgemáánu 31. peeivi 1954, Stepanakert, Azerbaidžan SST, Sovjetlitto) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 2. president iivij 1998–2008.
Uárreemyerji
thumb|Uárreemyerji Uárreemyerji (Maianthemum bifolium) lii uárreemuorjij suuhân já parsašadoi hiäimun kullee maaŋgâihásâš, ruáhuviärdásâš šaddo, mii šadda suuvrâ enâmijn, ij aaibâs tavemuu Säämist kuittâg.
Tobdomeerhah
Uárreemyerji lii 5–15 cm alosâš. Tot lieđđee juo algâkeesist uccâ českisvielgis liäđusijd, já tast láá kyehti stuorrâ vááimuhámásâš loostâ. Tot ráhtá ruopsis jurbâ muorjijd muádi myerji haaŋkân. Uárreemuorjijn lii ucánjáhháá ruusinsmakkâ.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim
Myerjih láá mirhâliih, ige toid lah maggaargin ano. Talhâsfabrikeh iä tuhhiit taam šado. Muorjij puurrâm ferttee váruttiđ, ko párnááh sättih taid pieijâđ njálmásis.
Lemmeejuuhâ
Eennâmtiätu já luándu
Lemmeejuuhâ lii meid pivnohis kuálástemsaje. Juuvâ kyelišlaajah láá kuávžur, puško, suávvil, šapšâ sehe vuásku.
1381
1381 (MCCCLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1380-lovo nubbe ihe.
Skotland
Historjá
Skotland lâi jiečânâs staatâ 800-lovvoost ive 1603 räi, ko skotlandlâš James VI šoodâi Eŋland, Irland já Skotland kunâgâssân. Ive 1707 šoodâi Stuorrâ-Britannia ovtâstum kunâgâskodde. Skotland lii onnáá peeivi autonomisâš kuávlu, mut tot lii halijdâm jienâstiđ jieijâs jiečânâsvuođâst tastmaŋa ko Ovtâstum kunâgâskodde iäránij Euroop unionist ive 2020.
Eennâmtiätu
Skotland luávdá Stuorrâ-Britannia suolluu tavemuu kuálmádâs. Rääji nannaam-Skotland já Eŋland kooskâst lii 154 km kukke. Atlant väldimeerâ, Irlandmeerâ já Tavemeerâ pirâstiteh Skotland. Skotlandist láá meid suulân 790 suollud. Stuárráámus uási ässein ääsih Skotland koskâoosijn, kost lii meid uáivikaavpug Edinburgh.
Kuávlulâš jyehim
Skotland lii juohhum 32 haaldâtlii kuávlun, main vijđoduv mield stuárráámus lii Highland já ässeelovo mield stuárráámus lii Glasgow City. Tááláš jyehim poođij vuáimán cuáŋuimáánu 1. peeivi 1996.
Edvard Wilhelm Borg
Pargo
Edvard Wilhelm Borg varrij Anarân 2.4.1856 hoittáđ Aanaar kappallâš koskâpaje särnideijee virge, nomâttui Aanaar kappallâžân 3.4.1857 já čođâlditij pastor totkos 17.3.1858. Kappallâš virge lasseen sun hoittái Ucjuv kirkkohiärá sajasâšvuođâ, jeđe sirdâšui Ucjuuvâ kirkkohiärrán 2.2.1860. Ucjuuhân moonnâm maŋa sun tobbeen läddingis hoittái Aanaar kappallâš sajasâšvuođâ ive 1967 aalgâ räi, mon maŋa sun jieijâs ucâmuš maŋa peesâi Raahe Saloisii servikode sajasâškirkkohiärrán, nomâttui tobbeen ive 1868 kirkkohiärá viirgán, jeđe vala ruávást viirgán Pieksämäki servikoddeest 1873. Sun tooimâi meiddei Aanaar-Ucjuuvâ virgálâš puákutteijen 29.4.1856–1.1.1867 koskâsâš ääigi. Edvard Wilhelm Borg lâi ton-uv tááhust merhâšittee olmooš, et sun lâi vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos já finnij “kijtettettee” tuođâštus 20.2.1858 aanaarkielâ tááiđust professor Elias Lönnrotist. Siämmáálágán tuođâštus sun finnij meiddei orjâlâškielâ tááiđust 4.9.1860. Ereslasseen sun raahtij vistetavlu Andogas vuođa oppa (Avdâgâsvuođâ oppâ) mii teddilui Helsigist 1857. Borg lâi Säämist 11 ihheed, mon äigin sun kiergânij rähtiđ Anar sämi kiela Aapis kirje, mast láá siijđoh 93 já mii toolâi sistestis meiddei tuáhtár Martti Lutherus Ucca Katkismus. Kirje teddilui Oulust 1859 já ton rähtimist sust lâi iššeen já kielâmiäštárin Heikki Mattus (Jormo-Hendrih, 1838–1926). Aapis kirje lii nubben puárásumos anarâškielâlâš olgosadaldâh.
Edvard Wilhelm Borg čoskui Pyhän Olavin Tähdistön Ritarin (Pase Vuáláppáá Täsnijuávhu Ritarin) 25.1.1868. Sun tooimâi meiddei Oulu lääni máddááosij kansaškovlâi tärhisteijen ivij 1.5.1868–1.4.1883 koskâsâš ääigi.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2009 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2009.
Espanja jiešhaldâšemkuávluh
thumb|500px|Espanja jiešhaldâšemkuávluh Espanja lii juohhum 17 jiešhaldâšemkuávlun, moh láá juohhum eennâmkuddijd.
Serž Sargsjan
thumb|Serž Sargsjan Serž Azati Sargsjan (š. kesimáánu 30. peeivi 1954, Stepanakert, Azerbaidžan SST, Sovjetlitto) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 3. president iivij 2008–2018.
Uđđâivemáánu 3.
Uđđâivemáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 3. peivi. Ive loopân láá 362 peivid (kárgámive 363 peivid).
Šoddâmeh
thumb|right|Jisoo ive 2020
1906
1906 (MCMVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1900-ihelove čiččâd ihe.
Tábáhtusah
pienoiskuva|left|Ruvnájááh uárnejuvvojii [[Nidaros tuámukirkko|Nidaros tuámukirhoost Ruándimist kesimáánu 22. peeivi 1906.]]
Vadjakielâ
Vadjakielâ lii uccâ nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ Ruošâst. Vadjakielâ sárnuh 60 olmožid (10 olmožid eenikiellân).
Kielâčááitus
Meil õli karjušid. Siz õli palkattu karjušiida nyd enempää eväd, eb õõ karjušiid, eväd, tšenni ep taho mennä karjušissi. Nyd tšävvää vuoroo.
Leppävirta
Leppävirta lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Leppävirtast ääsih 9 437 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 519,64 km², mast 383,66 km² lii čääci. Leppävirta naaburkieldah láá Heinävesi, Joroinen, Kuopio, Pieksämäki, Suonenjoki, Tuusniemi já Varkaus.
Historjá
Leppävirta vuáđudui ive 1639.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Mongolia
thumb Mongolia lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Ulan Bator.
Leppävirta
Siijdah
Haapamäki, Halola, Hankamäki, Hartikansalo, Hiismäki, Huovila, Huovilansalmi, Häikiä, Häyry, Jokilahti, Keinälänmäki, Kohmansalo, Konnuslahti, Kotalahti, Kivijärvi, Kurjalanranta, Lappi, Leppämäki, Leppävirta, Lylymäki, Moninmäki, Mustinmäki, Niinimäki, Nikkilänmäki, Näätänmaa, Oravikoski, Osmajärvi, Paukarlahti, Petromäki, Puponmäki, Rauvastenlahti, Reinikkala, Riihiranta, Saahkarlahti, Saamainen, Saijanlahti, Sarkamäki, Sarkaniemi, Soinilansalmi, Sorsakoski, Särkilahti, Särkijärvi, Tahvanala, Tanskansaari, Takkula, Timola, Tuppurinmäki, Unnukansalo, Valkeamäki, Valkeisenrant já Vehmaansalo.
Mongolia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Cuáŋuimáánu 30.
Cuáŋuimáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 120. peivi (kárgámive 121. peivi). Ive loopân láá 245 peivid.
Joutsa
Joutsa lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Joutsast ääsih 4 318 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 066,42 km², mast 199,40 km² lii čääci. Joutsa naaburkieldah láá Hartola, Hirvensalmi, Jyväskylä, Kangasniemi, Luhanka, Pertunmaa já Toivakka.
1781
1781 (MDCCLXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1780-lovo nubbe ihe.
Joutsa
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1387
1387 (MCCCLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1380-lovo káávcád ihe.
Joutsa
Siijdah
Angesselkä, Etu-Ikola, Hankaa, Havumäki, Joutsa, Kivisuo, Kälä, Laitjärvi, Lapinkylä, Leivonmäki, Marjotaipale, Martinkylä, Mieskonmäki, Niemistenkylä, Pajumäki, Pappinen, Pylsy, Pärnämäki, Ruokoranta, Ruorasmäki, Rutalahti, Savenaho, Selänpohja, Taka-Ikola, Tammilahti, Tolvasniemi, Uimaniemi, Vallaspelto, Vähä-Joutsa já Vehmaa.
Debra Winger
Debra Lynn Winger (š. vyesimáánu 16. peeivi 1955, Cleveland Heights, Ohio, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Listo Honduras tullâvaarijn
thumb|Lago de Yojoa Taat lii listo tullâvaarijn Hondurasist.
Debra Winger
Eellim
Debra Winger šoodâi vyesimáánu 16. peeivi 1955 Cleveland Heightsist Robert já Ruth Wingerân.
Karrieer
Debra Winger finnij vuossâmuu roolâ ive 1976. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest Slumber Party '57. Sust šoodâi pegâlmâs ive 1982, ko sun čaittâlij elleekooveest An Officer and a Gentleman. Sun čaittâlij meiddei elleekooveest Terms of Endearment.
Filmografia
thumb|Debra Winger ive [[1984]] thumb|Debra Winger já Nora Volkow ive [[2011]]
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1965 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1965.
Juba
thumb| thumb|
Juba lii Maadâ-Sudan uáivikaavpug. Tot lii Vielgis-Niili riddoost, staatâ maadâuásist, Koskâ-Ekvatoria uásistaatâst.
Monrovia
thumb|Monrovia
Monrovia lii Liberia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Lesotho
Lesotho kunâgâskodde (maadâsothokielân  'Muso oa Lesotho) ađai Lesotho lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Maseru.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Pešnirihhááh
thumb|Fiskispešnirihhááš Pešnirihhááh (Motacillidae) lii loddehiäimu. Pešnirihhái suuvâ puáhtá jyehiđ vala tärkkilubbooht kyevti juávkun: civkkeid (Anthus, suom. kirviset) já pešnirihháid (Motacilla, suom. västäräkit).
Tiettum Suomâst
Ubâ Suomâst pešnirihhááššlaajah láá nelji, moh kávnojeh meiddei Säämist: fiskispešnirihhááš (Motacilla flava, suom. kelttavästäräkki), sitruunpešnirihhááš (Motacilla citreola, suom. sitruunavästäräkki), virdepešnirihhááš (Motacilla cinerea, suom. virtavästäräkki, ovdil vuorivästäräkki) já pešnirihhááš (Motacilla alba, suom. västäräkki). Täin šlaajâin fiskispešnirihhááš já pešnirihhááš láá táváliih Säämi lodeh, já sitruun- já virdepešnirihhááš vist härvinâšah.
Aanaar kuávlust láá tiettum kulmâ civkkeešlaajâ, moh láá meccicivkkee (suom. metsäkirvinen), nijttocivkkee (suom. niittykirvinen) já sieđgâcivkkee (suom. lapinkirvinen).
Nomâttâsah
Pešnirihhááš-noomân kávnojeh sierâ käldein ennuv siämmáásullâsâš páihálâš varianteh: pešnrihhááš, pecirihhááš, penjrihhááš, peštrihhááš, peštur já pääšnerik. Já kiiba ij tubdâččii tom ränisvielgis uccloddáá, mii káččá šiljoost tivrij maajeeld já kačâdijnis vala šlivgo kuhes pottâšis. Pešnirihhááš lii meiddei adelâm ubâ loddesuuhân noomâs.
Civkkein tuš nijttocivkkest lii lamaš puáris nommâ: tot lii kočodum ciccissáážin já jeggicissáážin. Kuohtuuh noomah adeleh kuittâg loddeest puástu tiäđu, tastko tot ij kuulâ cissái juávkun. Mudoi-uv ciccissááš oro lemin rähtistum nommâ, mii vaarâ lii šoddâm ton ohtâvuođâst, ko totkee lii lode noomâ kielâmiäštárist koijâdâm. Noomân sáttá vaikuttiđ meiddei lode lattim seeivittem ohtâvuođâst: ovdil siäivum tot räähtist mohe já ciivket "cic". Meccicivkkee já sieđgácivkkee láá uážžum noomâs oppâtahosávt loddenoomâ vuáháduttem ääigi.
1908
1908 (MCMVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1900-ihelove oovcád ihe.
Ngarnaliih kielah
thumb|upright=1.25|Ngarnalij kielâi sárnumkuávlu lii merkkejum kuovgisruánáájin. Ngarnaliih kielah láá pama-nyungaláid kieláid kullee kielâjuávkku. Ngarnalij kielâi sárnumkuávlun láá Taveterritorio já Queensland, Australiast.
Kielâjuávkun kuleh 5 kielâ:
Nelji kielâ láá jáámmám. Yanyuwakielâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš. Ive 2016 tast lijjii tuše 39 sárnod.
Sámi Grand Prix
thumb|right|Sámi Grand Prix ive 2010. Sámi Grand Prix lii sämmilâš juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal -servi uárnee jyehi ive Kuovdâkiäinust Taažâ peln pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv. Sámi Grand Prix artisteh puátih enâmustáá Taažâst, Ruotâst já Suomâst.
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi
right|thumb|250px|[[Eleanor Roosevelt já olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs]] right|thumb|250px|[[Ovtâstum aalmugeh|OA juhlepostâmerkkâ olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs 5 ihepaje kunnen]]
Sámi Grand Prix
Historjá
Vuossâmuš Grand Prix uárnejui ive 1990. Grand Prix uárnejui jyehi ive tastmaŋa eereeb ive 2020, ko ubâ Säämi pessijâšfestivaal ij uárnejum koronaviruspandemia tiet.
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi (,, , , , já ) lii juhlepeivi, mii ávuduvvoo jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi, ko talle Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs tuhhiittui ive 1948.
Sámi Grand Prix
Historjá
Sámi Grand Prix lii uárnejum jyehi pessijâšlávurduv Báktehárji-maaŋgâtoimâhaalâst ton maŋa ko hallâ lekkui skammâmáánu 27. peeivi 1992. Ive 1991 Sámi Grand Prix uárnejui Kuovdâkiäinu Plastikhaalist.
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi
Nobel-ráávhupalhâšume já Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi palhâšume
Siämmáá peeivi juáhhojeh jyehi ive Nobel-ráávhupalhâšume já jyehi viiđâd ive Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi palhâšume.
Sámi Grand Prix
Juoigâm- já lávlumuásih
Kištoost láá kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. Jyehi ive juoigâmuásist láá 10 uásálisted já lávlumuásist 6 uásálistee, kiäh jyeigih já lávluh jiešrahtum, almostitmettum muusikpittáid. Juoigâmuásán puáhtá uásálistiđ ärbivuáválij juáigusijguin, livđijguin, leuʹddijguin, vuolleiguin teikkâ vuelieiguin čuojâldittemttáá. Laavlâ puáhtá leđe mii peri muusikšlaajâid, mut pitá säänih ferttejeh leđe monnii sämikielân. Lávlumuási vyeittee piäsá uásálistiđ Liet-Lávlut-kiišton.
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi
Suomâ 2€ šlantti
Ive 2008 Suomâ Rahapaja almostitij 2€ spesialšlaanti olmoošvuoigâdvuođâi peeivi 60 ihepaje kunnen. Šlaanti nube peln lii muvrâ, mast lii vááimuhámásâš räigi.
Sámi Grand Prix
Vyeitteeh
thumb|right|[[Ella Marie Hætta Isaksen ive 2018. Sun vuoitij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási ive 2016.]] thumb|right|[[Hans Ole Eira ive 2017. Sun vuoitij Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuási ive 2018.]] thumb|right|[[Niko Valkeapää ive 2008. Sun vuoitij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási ive 1994 oovtâst Inger Marie Gaino Nilutáin já ohtuu ive 1995.]] thumb|right|[[Sofia Jannok ive 2010. Sun vuoitij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási ive 2001 oovtâst Anna Kärrstedtáin já ohtuu ive 2003.]]
Áillohaš-muusikpalhâšume
Áillohaš-muusikpalhâšume lii sämimuusik palhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi jyehih jyehi ive pessijâšlávurduv Sámi Grand Prix -kišto ääigi ulmui teikkâ ulmuid, kiäh ovdedeh sämimuusik. Vyeittee finnee 20 000 ruvnâd, diplom já kyevti oho paje Lásságámmist.
Vaduz
Vaduz lii Liechtenstein uáivikaavpug já ässeelovo mield nubben stuárráámus kieldâ Schaan maŋa. Vaduzist ääsih 5 526 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,28 km², já alodâh 460 m.
Jukagiirkielah
thumb|Jukagiirkielâi sárnumkuávluh 1600-lovvoost (sárgáh) já 1900-lovvoost (ruopsâd). Jukagiirkielah láá kielâpeerâ, mon sárnuh jukagiirih Nuorttâ-Siberiast Jakutiast já Magadan kuávlust. Jukagiirkieláid kuleh tuše kyehti kielâ: maadâjukagiirkielâ já tavejukagiirkielâ ađai tundrajukagiir.
Espanjakielâ
Lavdâm
Espanjakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin:
1909
1909 (MCMIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1900-ihelove majemuš ihe.
Pielavesi
Pielavesi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Pielavesist ääsih 4 355 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 406,51 km², mast 253,29 km² lii čääci. Pielavesi naaburkieldah láá Iisalmi, Keitele, Kiuruvesi, Kuopio, Pihtipudas, Pyhäjärvi já Tervo.
Historjá
Pielavesi vuáđudui ive 1811.
Aune Kuuva
Aune Kuuva lii šoddâm ive 1940 Njellimist, mii lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Sun lii oppâm anarâškielâ eenikielânis, tastko suu eeči já enni sárnoin tom pääihist. Suu sämikiel nommâ lii Piäkkáá Avni. Pärnin sun oopâi iberdiđ meiddei nuorttâlâškielâ, tastko talle Njellimist lijjii ennuv nuorttâliih. Sun oopâi meiddei suomâkielâ ovdil ko sun moonâi škoovlân, tastko suu puárásuboh viiljah já uábih sarnuu tom-uv päähist anarâškielâ lasseen. Sun muštá, et škoovlâst sämikielâ sárnum lâi kieldum. Aune áásá tääl Aanaar markkânist. Sun lâi kuhháá pargoost taidârin já musikkárin. Sun lijkkoo lávluđ anarâškielân, tastko suu mielâst tot lii mučis kielâ.
Aune Kuuva tooimâi kielâmiäštárin anarâškielâ CASLE-tievâsmittemškovliittâsâst 2009–2010.
Čohčâmáánu 2.
Čohčâmáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 245. peivi (kárgámive 246. peivi). Ive loopân láá 120 peivid.
Listo Panama tullâvaarijn
thumb|Barú Taat lii listo tullâvaarijn Panamast.
Asikkala
Asikkala lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Asikkalast ääsih 8 046 olmožid, já ton vijdodâh lii 755,55 km², mast 192,25 km² lii čääci. Asikkala naaburkieldah láá Heinola, Hollola, Hämeenlinna, Lahti, Padasjoki já Sysmä.
Historjá
Asikkala vuáđudui ive 1848.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Anianpelto, Asikkala sijdâ, Hillilä, Iso-Äiniö, Joenniemi, Kalkkinen, Keltaniemi, Kopsuo, Kurhila, Muikkula, Myllykselä, Paakkola, Pulkkila, Pätiälä, Reivilä, Riihilahti, Salo, Särkijärvi, Urajärvi, Vehkoo, Vesivehmaa, Viitaila, Vähimaa já Vähä-Äiniö.
Emmanuelle Charpentier
thumb|250px|right|Charpentier ive 2015 Emmanuelle Marie Charpentier (š. juovlâmáánu 11. peeivi 1968, Juvisy-sur-Orge, Ranska ) lii ranskalâš professor, biokemist, árbálâšvuotâtiettee já mikrobiolog. Sun lii Ranska tieđâakatemia já teknologia-akatemia jeessân.
Palhâšumeh
Charpentier lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd, ovdâmerkkân Jaapaan-palhâšume (2017), Kavli-palhâšume (2018) já Wolf-talhâstieđâpalhâšume (2019). Ive 2020 sun vuoitij oovtâst Jennifer Doudnain Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi ovdedáin nk. geeneetlijd skerreid ađai CRISPR árbádâhmuttemtekniik.
Jaapaan-palhâšume
thumb|right|200px|Jaapaan-palhâšume logo Jaapaan-palhâšume ( Nihon-kokusai-shō ađai Jaapaan almugijkoskâsâš palhâšume) lii tieđâ- já tekniikpalhâšume, mon Jaapaan tieđâ- já teknologiaruttârááju lii juáhám jyehi ive cuáŋuimáánu 1985 rääjist. Palhâšume mieđettuvvoo ulmuid, kiäh láá merhâšitteht išedâm tiettuu já tekniik ovdedem sehe maailm tiervâsvuođâ já pyereestvaijeem ovdedem. Palhâšume stuárudâh lii 50 miljovn jenid.
Aila-duo
Aila-duo lâi muusikjuávkku, mon anarâš musikkár Heli Aikio já syemmilâš musikkár Jessika Lampi vuáđudáin ive 2013. Suoi lávloin anarâškielân.
Historjá
Aila-duo vuossâmuš konsert lâi Ivalo River Camping šiljoost porgemáánust 2013. Ive 2014 suoi uásálistijn lavluin Naharij kandâ Sámi Grand Prix -kiišton, mon lávlumuási suoi vuoittijn. Vuáitu tiet suoi peesáin uásálistiđ siämmáá ive Liet International -kiišton, mast suoi poođijn nubben. Sunnuu vuossâmuš skiärru almostui kuovâmáánu 3. peeivi 2018. Skiäru pyevtittij Tuupa Records. Ive 2020 Aikio já Lampi meridáin joskâđ Aila-duo. Duo majemuš konsert syeinimáánu 10. peeivi 2020 lâi siämmáá sajeest ko vuossâmuš ađai Ivalo River Camping šiljoost.
Nurâldâhskiäruh
Duost lii pittá meid čuávuváá skiärust:
Georgia president
Georgia president ( Sakartvelos prezidenti) lii Georgia staatâhovdâ, kiäm ive 2024 rääjist Georgia valjimčuákkim väljee kuuđâ ive kooskâi.
Historjá
Iivij 1991–2018 president lâi aalmug väljee njuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi, mut ive 2018 asâttum Georgia vuáđulaavâ tiet ive 2024 rääjist Georgia valjimčuákkim väljee president já paje pištá kuttâ ive viiđâ saajeest. Viiđâ ive paje lâi lamaš kiävtust aalgâst rääjist, eereeb iivij 2004–2008, kuás paje piištij tuše nelji ive.
Pietarsaari
Pietarsaari lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Pietarsaarist ääsih 19 087 olmožid, já ton vijdodâh lii 396,35 km², mast 307,90 km² lii čääci. Pietarsaari naaburkieldah láá Luoto, Pedersöre já Uusikaarlepyy. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Historjá
Pietarsaari vuáđudui ive 1652.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Pietarsaari kuávdáščuákkipäikki.
1910
1910 (MCMX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1910-lovo vuossâmuš ihe.
Monsampietro Morico
Monsampietro Morico lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monsampietro Moricost ääsih 636 olmožid. Ton vijdodâh lii 9,76 km², já alodâh 289 m. Monsampietro Morico naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Monte Rinaldo, Monteleone di Fermo, Montelparo, Montottone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monsampietro Morico kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Sant'Elpidio Morico.
Smerillo
Smerillo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Smerillost ääsih 333 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,29 km², já alodâh 806 m. Smerillo naaburkieldah láá Amandola, Monte San Martino já Montefalcone Appennino.
Thomas Cech
thumb|250px|right|Cech ive 2007 Thomas Robert Cech (š. juovlâmáánu 8. peeivi 1947, Chicago, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš biokemist. Ive 1989 sun vuoitij oovtâst Sidney Altmanin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi kavnáin RNA katalyytlijd jiešvuođâid.
Smerillo
Siijdah
Castorano, Ceresola já San Martino al Faggio.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1981 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1981.
Ana Tijoux
thumb|262px|Ana Tijoux ive 2020 Ana Tijoux, olmâ nommâ Anamaría Tijoux Merino (š. kesimáánu 12. peeivi 1977, Lille, Ranska) lii chilelâš-ranskalâš ráppájeijee, hiphop-musikkár, feminist já aktivist.
Eellim
Ive 1982 sij värrejii pargo tiet Lillest Pariisin, kost sij assii Bellevillest já Saint Mauricest. Ive 1983 vaanhimeh vuolgâttáin 6-ihásâš Tijoux ohtuu kirdemmašináin Ranskaast Chilen teivâđ ááhus, äijihis já eres huolhijdis, kiäh lijjii pááccám toho. Tot lâi vuossâmuš kerdi, ko Tijoux ooinij Chile já suuvâs. Tijoux kiirdij toho ohtuu tondiet ko suu vaanhimeh iävá puáhtám vyelgiđ fáárun, tastko Pinochet lâi vala staatâhovdân.
Ko Tijoux lâi 12-ihásâš, suu eeči surmij jieijâs.
Kuovâmáánust 2019 Tijoux naajâi ranskalâš musikkár Jon Grandcamp Jráin.
Karrieer
Ana Tijoux kuulâi Makiza-nommâsii juávkun. Tot lâi chilelâš hiphop-juávkku, mii vuáđudui ive 1997. Ana lasseen juávhust lijjii kulmâ eres jeessân. Juávkku lii almostittâm ohtsis nelji album, main vuossâmuš almostui ive 1998 já majemuš ive 2005.
Palhâšumeh
Ive 2020 BBC valjij Tijoux 100 nisonid -liiston.
Diskografia
thumb|262px|Makiza ive 2005
Mia Khalifa
Mia Khalifa (š. kuovâmáánu 10. peeivi 1993, Beirut, Libanon) lii ovtâstumstaatâlâš oovdiš pornočaittâleijee.
Asmara
thumb|Asmara thumb|Asmara
Asmara lii Eritrea stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2010 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2010.
1911
1911 (MCMXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1910-lovo nubbe ihe.
Kiärtuh
thumb|Alghuuvsâš Kiärtuh (Sylviidae, ) lii loddehiäimu.
Tiettum Suomâst
Suomâst tobdos kiärttušlaajah láá ohtsis 40, main Aanaar kuávlust kávnojeh 14 šlaajâd.