cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taras Ševtšenko
Tiivtah
Ševtšenko čaalij ohtsis 237 tihtâd, main ohtâ lii jurgâlum anarâškielân. Jukka Mettovaara lii jurgâlâm Testament (Zapovit) -nommâsii tiivtâ. Tom puáhtá luuhâđ Anarâš-loostâ numerist 2022-2.
Wellington
thumb Wellington lii Uđđâ-Seeland uáivikaavpug.
Sämitigge (Suomâ)
thumb|400px|[[Sajos|Säämi kulttuurkuávdáš Sajos Kove: Kimberli Mäkäräinen ]] Sämitigge lii Suomâ sämmilij alemus, ovdâsteijeevâš já poolitlâš jiešhaldâšemorgaan, mii tuáimá riehtiministeriö haldâšemsyergist. Ovdil Sämitige Suomâst tooimâi Säämi Parlament iivij 1973–1995.
Jesâneh
Sämitige 21 jesânid já nelji värijeessân väljejuvvojeh sämmilij koskâvuođâst valjâiguin, moh olášuttojeh jyehi niäljád ive. Jyehi sämikuávlu kieldâst kalga valjiđ ucemustáá kulmâ ovdâsteijee sämitiigán. Kuulmâ sämmilii vuáđudem väljejeijeeservi puáhtá asâttiđ iävtukkâs sämitiigán.
Pargo
Sämitige pargon lii vuáváđ já olášuttiđ Suomâ vuáđulaavâst sämmiláid turvâstum kielâ já kulttuur kyeskee jiešhaldâšem. Sämitigge oovdâst sämmilijd aalmuglâš já aalmugijkoskâsâš ohtâvuođâin já hoittáá sämmilij kielân, kulttuurân já sii sajattâhân kyeskee aašijd algâaalmugin. Sämitigge puáhtá adeliđ oovdânpyehtimijd, alguid já ciälkkámušâid virgeomâháid. Sämitigge addel ihásávt 60–200 sierâlágán algud já ciälkkámužžâd sierâ peelijd. Ton lasseen sämitigge noomât ovdâsteijeid maŋgáid sierâ pargojuávhoid. Nube válduášálâš toimâvyehhin láá virgeomâhâiguin toohum ráđádâlmeh.
1365
1365 (MCCCLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1360-lovo kuuđâd ihe.
Kaustinen
Kaustinen lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kaustisiist ääsih 4 264 olmožid, já ton vijdodâh lii 361,12 km², mast 7,15 km² lii čääci. Kaustisii naaburkieldah láá Halsua, Kokkola, Kruunupyy já Veteli.
Historjá
Kaustinen vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kaustisii markkân.
Siijdah
Järvelä, Jylhä, Kaustisii markkân, Känsälä, Kola, Köyhäjoki, Nikula, Paavola, Puumala, Salonkylä, Tastula já Vintturi.
Carmignano
Carmignano lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Carmignanost ääsih 14 702 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,43 km², já alodâh 189 m. Carmignano naaburkieldah láá Capraia e Limite, Lastra a Signa, Montelupo Fiorentino, Poggio a Caiano, Prato, Quarrata, Signa já Vinci.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Artimino, Bacchereto, Camaioni, Colle, Comeana, La Serra, Poggio alla Malva, Santa Cristina a Mezzana, Seano, Spazzavento já Verghereto.
Säämi-suomâ sänikirje
Säämi-suomâ sänikirje (1993) lii anarâškielâ sänikirje, mon Pekka Sammallahti já Matti Morottaja lává ráhtám. Vuáđđun toos lii kevttum ovdebâš kirje Säämi-suoma-säämi škovlasänikirje (1982), mutâ suomâ-säämi uási lii kuođđum meddâl. Sammallahti-Morottaja sänikiirján láá lasettum meid uđđâ säänih já oovdeb kirje feeilah njyelgejum. Kirjeest láá paijeel 8 000 säännid. Čäällimvyehi lii muttum ovdebáá kirjeest ko ovdâmerkkân diftoŋeh eä já oa saajeest láá taan kirjeest iä já uá. Sänikirje loopâst kávnojeh meid motomeh sujâttemovdâmeerhah.
Sämicissááš
thumb|Sämicissáá maneh
Sämicissááš lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun já varbusluudij lahkon.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Sämicissááš lii 12,5–14 cm kukke já tiäddá 11–14 g. Tot sulâstit vyevdicissáá, mut sämicissááš lii ruškâd já vyevdicissááš vielgâd. Sämicissáá uáivi lii tevkisruškâd, naamar čappâd já čeve vielgâd. Čuávji sehe selgi láá ruškâdeh já suájáh sehe poođâš ránáseh.
Sämicissáá koččomjienâ lii vyevdicissáálágán "tsi-tsi-tshää-tshää". Laavlâ lii šurijdeijee já paimâtteijee "tsi-yrr tsi-yrr..." sehe oovtâkiärdánis "tse-tse-tse..."
Puárásumos syemmilâš riegistum sämicissááš lii lamaš 9 ihheed já 4 peeivi puáris. Tot lii meid Euroop puárásumos sämicissááš.
Lavdâm já eellimpiirâs
Sämicissááš iälá puáris kuácceevuovdijn Fennoskandiast, Ruošâst já Alaskast. Suomâst sämicissááš pessee Tave-Suomâ kuácceevuovdijn. Parâmeeri lii suulân 40 000. Sämicissááš lii päikkilodde, mut nuorâ ohtâgâsah sättih varriđ Maadâ-Suomân.
Sämicissáá eellimpirâsin láá siähálâsvyevdih já kuácceevyevdih, meid laajišvyevdih. Sämicissáá revirist kolgâččii leđe suárvih teikkâ vuággumuorah, mut tot puáhtá peessiđ meid nuorâ vuovdijn, jis tobbeen láá loddevuovdah. Sämicissáá reeviir lii táválávt suulân neljihâškilomeetter.
Lasanem
Niŋálâs ráhtá piervâl puáris čäšnivuágun teikkâ loddevuovdân. Tot sáttá kuásnii jieš rähtiđ vuágu. Niŋálâs mannee vyesimáánust koskâmiärálávt 7,4 manneed já láálá taid kyehti oho. Kuábbááh-uv vaanhimeh tipšoh uđâgáid. Toh vyelgih peesist kuulmâ oho ahasâžžân.
Raavâd
Sämicissááš porá enâmustáá čielgitävtittemes elleid. Algâkeesist tot lii táválávt ucâmin enâmist ovdâmerkkân evnijd. Keessiv tot sirdâšuvá muoráid puurrâđ kiivsâid. Čohčuv já tälviv tot porá muorjijd já loddelyevdi siemânijd já vuojâ.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1972 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1972.
Kranj (kaavpugkieldâ)
Historjá
Kranj kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Siijdah
296px|thumb|right|Kaavpugkieldâ siijdah Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2020 Kranj kaavpugkieldâst assii 57 133 olmožid.
Käldee: Wikidata
William Shakespeare
William Shakespeare (kastum ) lâi eŋlandlâš čaaitâlmčällee já tivtâsteijee. Suu aneh ohtân historjá merhâšitteemuin čällein. Sun čaalij maaŋgâid čaitâlmijd, sehe komediaid já tragediaid. Toi lasseen sun čaalij tiivtâid já sonettijd. Sun čaalij iivij 1585–1613 koskâsii ääigi.
Porgemáánu 6.
Porgemáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 218. peivi (kárgámive 219. peivi). Ive loopân láá 147 peivid.
T
thumb|T T lii läättinlâš puustavoornig 20. já anarâškielâ puustavoornig 26. puustav.
1355
1355 (MCCCLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1350-lovo kuuđâd ihe.
1345
1345 (MCCCXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1340-lovo kuuđâd ihe.
Kalender
thumb|280px|Euroop ive 1345
Säämi suuvâ laavlâ
right|400px| Säämi suuvâ laavlâ lii säämi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii Isak Saba tihtâ, mii almostui Saǥai Muittalægje -aavisist cuáŋuimáánu 1. peeivi 1906. Tiivtâ lii nuottim taažâlâš šuoŋârähtee Arne Sørli. Melodia tuhhiittui Helsigist tollum Sämikonferensist ive 1992. Laavlâ lii jurgâlum puoh sämikieláid. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Matti Morottaja.
Säänih
1.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1982 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1982.
Säämi suuvâ laavlâ
Säänih
2.
3.
4.
5.
Montemurlo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Albiano, Bagnolo, Bagnolo di Sopra, Barzano, Borgo Pieratti, Fornacelle, Guzzano, Mulino, Oste, Palarciano, Querce já Reticaia.
Windhoek
thumb|Windhoek Windhoek lii Namibia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Nairobi
thumb|Nairobi
Windhoek
Ässeeloho
Käldee:
Nairobi
Nairobi lii Kenia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tobbeen ääsih suullân 4,7 miljovn olmožid.
Historjá
Nairobin šoodâi 1899 Uganda ryevdirađe uáivikuávdáš. Ton ryevdirađe tárguttâssân lâi ovtâstittiđ Nuorttâ-Afrik eres maailmân. Ko rotto levânij Nairobi ässeid, te ulmuuh poldii ubâ Nairobi kaavpug 1900-lovvoost. Tot huksejui uđđâsist. Britannia haldâšuumeest Nairobi aalgij šoddâđ, já aalmugstuárrum juátkoo vala-uv. thumb|left|Nairobi ive 1899
Botswana
Botswana täsiväldi ađai Botswana lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Gaborone. Botswanast ulmuuh iä taarbâš kierdâđ kievhivuođâst já neelgist nuuvt ennuv ko maaŋgâin eres Afrik staatâin, ko timanteh já eres ruukih láá išedâm Botswana jáválduđ. Tobbeen lii Afrik stáđásumos já demokraatlumos haldâttâh. Virgáliih kielah Botswanast láá eŋgâlâskielâ já setswanakielâ (aalmugkielâ).
Botswanast lii čižetpiälásâš jotolâh.
Historjá
Khoisankielâi sárnooh láá aassâm Botswanast maaŋgâid tuháttijd iivijd.
Botswana siste lijjii 1800-lovvoost suáđih eres aalmugij kooskâst, moi suijân lijjii sehe eurooplij kolonialismstaatâi enâmânpuáttim já páihálij varriimeh staatâ siste. Ive 1876 Botswana kunâgâs koijâdij brittilijn iše enâmis suojâlmân, mutâ brittilijd ij kiäsuttâm oovtâstpargo, peic sij vuáđudii Betšuanaeennâm protektoraat, mii lâi uási brittilâš imperium.
Čohčâmáánu 30. peeivi 1966 Botswanast šoodâi jiečânâs demokratia.
Eennâmtiätu
Botswana vijđodâh lii 581 730 km², mast 566 730 km² lii eennâm já 15 000 km² čääci.
Botswanast lii rääji Namibiain ohtsis 1544 km, Maadâ-Afrikáin 1969 km, Sambiain 0.15 km já Zimbabwein 834 km.
Viehâdâh
Botswanast ääsih suulân 2,3 miljovn olmožid.
Botswanast lii ohtâ viärráámuin HIV-tiilijn maailmist. HIV-positiivlij ulmui meeri lii olluv. Meid eres njuámmootaavdah tego tuberkulos já malaria láá ennuv.
Georgia
thumb thumb Georgia lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tbilisi.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2007 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2007.
Rauma
Rauma lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Raumast ääsih 39 015 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 110,12 km², mast 614,29 km² lii čääci. Rauma naaburkieldah láá Eurajoki, Lappi, Laitila já Pyhäranta.
Historjá
Rauma vuáđudui cuáŋuimáánu 15. peeivi 1442.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Anttila, Haapasaari, Kaaro, Kauklainen, Kaukola, Kodisjoki, Kolla, Kortela, Kulamaa, Lappi, Monna, Nihattula, Ruona, Sorkka, Soukainen, Tarvola, Tiilivuori, Unaja, Uotila, Vasarainen, Vermuntila já Voiluoto.
Kazakstan
thumb thumb Kazakstan lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Nur-Sultan.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sámi siida rs.
Sámi siida rs. lii ive 1959 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun lii Ucjuv kieldâ.
Anarâšah já anarâškielâ
Ive 2018 Sámi siida Ucjuv anarâšâi sárnumjuávkku aalgij vuot puudâ maŋa. Roovvâdmáánu 20. peeivi 2020 servi vuáđudij koronapandemia tiet facebookjuávhu Anarâš sárnooh.
Palhâšume
Ive 2008 servi vuoitij tave-eennâmlâš Kollekielâ-palhâšume oovtâst Henrik Barrukáin. Servi vuoitij pargostis sämikielâ sajattuv nanodem oovdân Ucjuv kieldâst.
Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Sámi siida lii Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân. Kuávdášseervi vuáđudii roovvâdmáánu 5. peeivi 1997 Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida, Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat já Ruávinjaargâ sämiservi Mii.
Lyeme
Lyeme (Rubus chamaemorus) lii jeggimyerji, já tom kávná enâmustáá tagarijn jeegijn, kost tarfe šadda.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Lyeme lii lamaš tehálâš myerji sämmilijd sehe purrâmâššân ete kävppikálvun.
Serie B 1959–1960
Serie B 1959–1960 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 28. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 20. peeivi 1959 já nuuvâi kesimáánu 19. peeivi 1960.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1960–1961 Serie C 1960–1961
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespeelah
Simmenthal-Monza já Venezia paccii Serie B:n.
Rauna Paadar-Leivo
Rauna Paadar-Leivo (š. 1942) lii sämmilâš kirječällee, kii čáálá párnáikiirjijd, čaitâlmijd já kuldâlmâsâid pajekielân. Sun áásá Anarist, kost sun lii lamaš pargoost sämitiggeest. Meddâl sun lii Lusmenjaargâst.
Párnáikiirjij lasseen sun lii kietâčáállám párnáirááiđu Káre-Nina já čáállám rävisulmui roomaan Goalsenjárga (1994, suomâkiel jurgâlus Vieras talvi 1997). Ive 2000 sun finnij Aanaar kieldâ kulttuurpalhâšume.
Lávurdâh
Lávurdâh teikkâ lávárdâh lii ohopeivi mii lii vástuppeeivi já pasepeeivi kooskâst. Tot lii oho kuuđâd peivi. Roomalâš já juuvdálâš kalenderist tot lii oho majemuš peivi.
1335
1335 (MCCCXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1330-lovo kuuđâd ihe.
Porgemáánu 7.
Porgemáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 219. peivi (kárgámive 220. peivi). Ive loopân láá 146 peivid.
M
thumb|M M lii läättinlâš puustavoornig 13. já anarâškielâ puustavoornig 18. puustav.
Poggio a Caiano
Poggio a Caiano lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Poggio a Caianost ääsih 9 984 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,00 km², já alodâh 45 m. Poggio a Caiano naaburkieldah láá Campi Bisenzio, Carmignano, Prato já Signa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bonistallo, Candeli, Petraia, Poggetto já Santa Cristina in Pilli.
Namibia
thumb|250px|right|Namibia kaavpugeh káártást thumb|250px|right|Sossusvlei-[[čunoivaaskâ Namibiast]] Namibia teikâ Namibia täsiväldi lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Windhoek.
1325
1325 (MCCCXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1320-lovo kuuđâd ihe.
Keitele
Keitele lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Keitelest ääsih 2 158 olmožid, já ton vijdodâh lii 578,30 km², mast 95,39 km² lii čääci. Keitele naaburkieldah láá Pielavesi, Pihtipudas, Tervo, Vesanto já Viitasaari.
Historjá
Keitele vuáđudui ive 1879.
Siijdah
Hamula, Koutajärvi, Kukertaja, Leppäselkä, Pahkamäki, Petäjäkylä, Sulkavanjärvi, Tossavanlahti, Viinikkala, Vuonamo, Äyräpää já Hemminki.
1315
1315 (MCCCXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1310-lovo kuuđâd ihe.
Anarâškielâlâš Wikipedia
thumb|250px|right|Wikipedia logo anarâškielân thumb|250px|right|Anarâškielâlâš Wikipedia ovdâsijđo kuovâmáánu 17. peeivi 2023, ko tast lâi 5 000 artikkâlid thumb|250px|right|Anarâškielâlâš Wikipedia ovdâsijđo juovlâmáánu 31. peeivi 2020
Anarâškielâlâš Wikipedia lii Wikipedia anarâškielâlâš versio, mii vuáđudui roovvâdmáánu 19. peeivi 2020. Orjâlâškielâlii Wikipedia lasseen taat lii maailm nubbe sämikielâlâš Wikipedia. Jo vuossâmuu peeivi tast lijjii paijeel 1 000 artikkâlid. Ko váldoo huámmášumán anarâškielâ sárnoomeeri, te taan Wikipedia artikkâlmeeri lii viehâ styeres.
Juovlâmáánu 31. peeivi 2020 anarâškielâlii Wikipediast lijjii paijeel 2 000 artikkâlid. Kuovâmáánu 25. peeivi 2021 anarâškielâlii Wikipediast lijjii jo 2 500 artikkâlid. Ive maŋa anarâškielâlii Wikipediast lijjii 3 643 artikkâlid.
Fáádáh
Kuovâmáánu 28. peeivi 2023 anarâškielâlii Wikipediast lijjii 8 687 luokkad. Stuárráámus luokka, mii ij lah čiehhum, lii Iveh, mast láá 1 280 jesânid (artikkâlid já/teikkâ vyeliluokkad). Nubben lii luokka Ulmuuh staatâ mield‏‎, mast láá tuše 195 jesânid. Koskâmiärálávt jyehi luokkaast láá 4 jeessân.
Barbara Walters
thumb|oikea|Barbara Walters ive 1979 thumb|oikea|[[Gene Shalit, Walters já Frank McGee The Today Show -ohjelmist ive 1973]] thumb|oikea|[[Whoopi Goldberg, Walters, Joy Behar, Sherri Shepherd já Elisabeth Hasselbeck sahhiittâllii Ovtâstum staatâi president Barack Obama syeinimáánu 29. peeivi 2010 The View -ohjelmist.]] Barbara Jill Walters (čohčâmáánu 25. peeivi 1929 – juovlâmáánu 30. peeivi 2022) lâi ovtâstumstaatâlâš toimâtteijee.
Eellim
Barbara Jill Walters šoodâi čohčâmáánu 25. peeivi 1929 Bostonist, Ovtâstum staatâin. Suu vanhimeh láin Lou Walters (šoddâm Louis Abraham Warmwater) já Dena Walters (j.s. Seletsky). Walters eeči šoodâi Lontoost ive 1898 já varrij New Yorkân oovtâst ejijnis já viljâidiskuin porgemáánu 28. peeivi 1909. Suu enni já nelji uábi värrejii toho čuávuváá ive.
Walters jaamij pääihist Manhattanist juovlâmáánu 30. peeivi 2022 93-ihásâžžân.
Priivaat eellim
Walters lâi naaijâm Robert Henry Katzáin iivij 1955–1957, Lee Guberáin iivij 1963 –1976 já Merv Adelsonáin iivij 1981–1984 já oppeet iivij 1986–1992. Sust lâi ohtâ nieidâ, Jacqueline Dena Guber (š. 1968), kiäm suoi Guberáin adoptistijn ive 1968.
Karrieer
Ive 1961 Walters finnij pargo NBC-kanava ohjelmist The Today Show. Ive 1974 Waltersist šoodâi The Today Show vuossâmuš nissoonjođetteijee. Vittâ ive maŋeláá sun sirdâšui ABC rááiđun 20/20. Sun vuolgij rááiđust ive 2004. Sun jođettij The View -savâstâllâmohjelm iivij 1997–2014.
Walters finnij tääsni Hollywood Walk of Famen kesimáánust 2007.
Porgemáánu 8.
thumb|right|Eestilâš tihtâčällee, filosof já jurgâleijee [[Jaan Kaplinski ive 2014]] Porgemáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 220. peivi (kárgámive 221. peivi). Ive loopân láá 145 peivid.
Grace Kelly
Grace Patricia Kelly lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já Monaco prinses.
Eellim
Luostarškoovlâi maŋa vuálá 20-ihásâš Kelly vuolgij American Academy of Dramatic Arts -škoovlân New Yorkân ive 1947.
Kelly naajâi Monaco furstáin Rainier III:áin ive 1956, já suoi láin oovtâst ain Kelly jäämmim räi ive 1982. Sunnui šoddii kulmâ párnáá: Caroline (š. 1957), Albert (š. 1958) já Stéphanie (š. 1965).
Karrieer
Grace Kelly algâttij čaittâlem kesiteatterijn. Suu Broadway debyyt lâi skammâmáánust 1949 August Strindberg čaitâlmist The Father. Tast maŋa sun čaittâlij motomijn televisiodraamain, ovdilgo finnij vuossâmuu elleekoveroolâ ive 1951 elleekooveest Fourteen Hours. Roolâ lâi ucce – sun oinui elleekooveest tuše 2 miinuut já 14 sekuntid. Čuávuváá ive sun finnij stuárráb roolâ Fred Zinnemann elleekooveest High Noon, mast sun čaittâlij uáivipersovn Will Kane (Gary Cooper) káálgu Amy Fowler. Filmâtäsni sust šoodâi tuođâi roovvâdmáánust 1953, ko Mogambo almostui. Sun vuoitij tast nissoonuáiviroolâ Golden Globe já lâi meid Oscar-iävtukkâssân. Tast maŋa sun čaittâlij kuulmâst Alfred Hitchcock tobdosumosijn elleekuuvijn: Rear Window (1954) oovtâst James Stewartáin, Dial M for Murder (1954) já To Catch a Thief (1955). Ive 1955 sun vuoitij Oscar-palhâšume elleekooveest The Country Girl (1954).
719
719 (DCCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 710-lovo majemuš ihe.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1973 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1973.
Wisconsin
Wisconsin lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Madison já stuárráámus kaavpug Milwaukee. Wisconsin uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 5,8 miljovn olmožid (2020).
Nasaret
thumb|Nasaret thumb|Nasaret Nasaret ( já ) lii kaavpug Israelist.
Wisconsin
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Nasaret
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Jupiter Icy Moons Explorer
thumb|300px|JUICE-konsept Jupiter Icy Moons Explorer ađai JUICE lii rakkeet, mon ulmen lii tutkâđ Jupiter jieŋâmáánuid. Juice lii ESA stivrim haahâ, moos uásálisteh NASA, JAXA (The Japan Aerospace Exploration Agency) já Israel komovuotâornijdume. Tot lii vuosmuš stuorrâ luoka missio ESA Cosmic Vision -ohjelmist.
Pääččim
Euroop komovuotâornijdume ESA paajij cuáŋuimáánu 14. peeivi 2023 Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet Jupiter Icy Moons Explorer Ranska Guayanast tijme 15:15 Suomâ ääigi. Rakkeet pääččim puovtij čuávvuđ njuolgâvuolgâttâssân ESA jieijâs TV:st. Taat lâi vuosmuš tohe ESAn, ko tot ulâttij tutkâmušâidis jiečânávt olgoláá komovuotân ko Mars-planetân.
Kirdemmätki
Rakkeet kirdemmätki merisajasis pištá käävci ihheed. Tot kirdá Eennâm já Venus lappâd Jupiterân. Ko rakkeet jorá Jupiter pirrâ, tot kirdá vistig 35 kerdid stuorrâ máánui lappâd ovdilgo tot molso juurrâmrađe Ganymedesân.
Tutkâmulmeh
ESA mield tutkâmmääđhist Jupiter máánoid láá čuávuvááh tutkâmulmeh:
Rautalampi
Rautalampi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Rautalampist ääsih 3 069 olmožid, já ton vijdodâh lii 761,99 km², mast 223,03 km² lii čääci. Rautalampi naaburkieldah láá Hankasalmi, Konnevesi, Pieksämäki, Suonenjoki, Tervo já Vesanto.
Historjá
Rautalampi vuáđudui ive 1561.
Siijdah
Hanhitaipale, Hankamäki, Ihalaiskylä, Kerkonkoski, Kiesimä, Koipiniemi, Kuuslahti, Myhinpää, Pukkiharju, Rautalampi, Saikari, Sonkarinsaari, Toholahti, Liimattala, Palavalahti, Vaajasalmi já Pakarila.
Napoli
Napoli lii kaavpug Italiast, Campania kuávlust. Napolist ääsih 962 606 olmožid. Ton vijdodâh lii 119,02 km², já alodâh 17 m. Napoli naaburkieldah láá Arzano, Casandrino, Casavatore, Casoria, Cercola, Marano di Napoli, Melito di Napoli, Mugnano di Napoli, Portici, Pozzuoli, Quarto, San Giorgio a Cremano, San Sebastiano al Vesuvio já Volla.
Koper (kaavpugkieldâ)
Koper kaavpugkieldâ, meid Koper kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst já áinoo virgálávt kyevtkielâg kaavpugkieldâ. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Koper, Slovenia niäljádin stuárráámus kaavpug. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Aleš Bržan.
Historjá
Koper kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Ässeeloho
Ive 2020 Koper kaavpugkieldâst assii 52 773 olmožid.
Käldee: Wikidata
Georgia (uásistaatâ)
Georgia lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Atlanta. Ton maŋa stuárráámuuh kaavpugeh Georgiast láá Augusta já Columbus.
Georgia uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 10,7 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1983 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1983.
Vaiano
Vaiano lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Vaianost ääsih 10 005 olmožid. Ton vijdodâh lii 34,11 km², já alodâh 150 m. Vaiano naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Calenzano, Cantagallo, Montemurlo já Prato.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kiova
thumb|Kiova Kiova lii kaavpug Ukrainast. Tot lii Ukraina uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug.
Vaiano
Siijdah
Eres aassum sajeh láá: Grisciavola, L'Isola, Le Fornaci, Parmigno, Popigliano, San Leonardo in Collina já Spicciano.
Kempele
Kempele lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kempelest ääsih 18 636 olmožid, já ton vijdodâh lii 110,34 km², mast 0,23 km² lii čääci. Kempele naaburkieldah láá Liminka, Oulu já Tyrnävä.
Historjá
Kempele vuáđudui ive 1867.
Wyoming
Wyoming lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Cheyenne. Wyoming uásistaatâst ääsih ohtsis 567 025 olmožid (2020). Veikkâ ton vijdodâh lii Ovtâstum staatâi uásistaatâi lovádin stuárráámus, te ton olmoošloho lii puoh ucemus.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ukrainakielâ
Ukrainakielâ (ukr. украї́нська мо́ва, ) lii slaavilâš kielâ, mii kulá oovtâst ruusiin-, vielgisruošâ- já ruošâkielâigijn indoeurooplâš kielâi nuorttâslaavilâš kielâjuávkun.
Lavdâm
Ukrainakielâ lii Ukraina áinoo virgálâš kielâ. Transnistriast láá kulmâ virgálâš kielâ: moldovakielâ, ukrainakielâ já ruošâkielâ.
X
thumb|X X lii läättinlâš puustavoornig 24. puustav. Tot ij lah anarâškielâ puustavoornigist.
Y
thumb|Y Y lii läättinlâš puustavoornig 25. já anarâškielâ puustavoornig 29. puustav.
2020
thumb|right|[[Chadwick Boseman ive 2017]] thumb|right|[[Maailm purrâmušohjelm logo]] 2020 (MMXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 2020-lovo vuossâmuš ihe.
Porgemáánu 10.
Tábáhtusah
Lauripeivi
Maadâ-Afrik
Maadâ-Afrik, virgálávt Maadâ-Afrik täsiväldi, lii täsiväldi Afrikist. Tast láá kulmâ uáivikaavpug: Kapkaavpug (lahâasâttemlâš), Pretoria (haaldâtlâš) já Bloemfontein (riehtilâš). Maadâ-Afrik ránnjástaatah láá Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mosambik já Eswatini. Lesotho lii enklaavin Maadâ-Afrik siste.
Brad Pitt
William Bradley Pitt (š. juovlâmáánu 18. peeivi 1963, Shawnee, Oklahoma, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já pyevtitteijee. Sun lii čaittâleijen vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd tego kyehti Golden Globe palhâšume sehe oovtâ Oscar.
Eellim
Brad Pitt šoodâi Shawneest, Oklahomast Jane Ettan já William Alvin Pittân. Peerâ kuittâg forgâ varrij Springfieldân, Missourin. Pittist lii ohtâ nuorâb viljâ Douglas (Doug) Pitt já nuorâb uábbi Julie Neal Pitt.
Karrieer
Pitt finnij vuosmuid roolâid ive 1987. Sust lijjii talle uccâ roolah kuulmâ elleekooveest krediittáá, mutâ vuosmuš roolâ mast sun finnij krediit lâi televisiorááiđust Another World.
Rautavaara
Rautavaara lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Rautavaarast ääsih 1 573 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 235,25 km², mast 84,30 km² lii čääci. Rautavaara naaburkieldah láá Juuka, Kuopio, Lapinlahti, Nurmes, Sonkajärvi já Sotkamo.
Siijdah
Alakeyritty, Ala-Luosta, Etelä-Keyritty, Halmejärvi, Hiirenjärvi, Kangaslahti, Lehtovaara, Lievisenmäki, Palojärvi, Pirttipuro, Pohjois-Keyritty, Puumala, Rannankylä, Rautavaara markkân, Sierajärvi, Siikajärvi, Tiilikka já Ylä-Luosta.
Čapisrástágâš
Čapisrástágâš (Turdus merula) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Uusimaa eennâmkode já Ruotâ aalmuglâšlodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Čapisrástágâš lii 23,5–29 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 80–135 g. Orráás puuzah láá čappâdeh, já tast lii oransis teikkâ fiskis njune já čalmeriegis. Niŋálâs já nuorâ čapisrástágáá puuzah láá tevkisruškâdeh. Niŋálâs čuudâ lii kuovgâdub já raddeest láá tiälhuh.
Juva
Juva lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Juvast ääsih 5 932 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 345,69 km², mast 182,51 km² lii čääci. Juva naaburkieldah láá Joroinen, Mikkeli, Pieksämäki, Puumala, Rantasalmi já Sulkava.
Čapisrástágâš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Čapisrástágáá lávlum lii rávhálâš já huilolágán njurgiistâllâm. thumb|left|Čapisrástágáá lavdâm
Juva
Historjá
Juva vuáđudui ive 1868.
Siijdah
Ahola, Auvila, Haikarila, Hampunjoki, Hatsola, Hietajärvi, Hyötyy, Hännilä, Härkälä, Inkilä, Juva markkân, Järvenpää, Kaihunmäki, Kaislajärvi, Kangas, Kankaankylä, Karkeamaa, Kaskii, Kettula, Kiiskilä, Kiiskilänniemi, Kilpola, Koikkala, Kuosmala, Lauteala, Leskelä, Maarala, Maivala, Murtoinen, Mustola, Mäköis, Männynmäki, Narila, Nuutilanmäki, Näärinki, Ollikkala, Paatela, Pakinmaa, Pekurila, Poikola, Pulkkila, Purhola, Rantuu, Remojärvi, Ronkala, Soiniemi, Sopala, Summala, Suurniemi, Taipale, Teivaa, Tuhkala, Turakkala, Vehmaa, Vuorenmaa já Vuorilahti.
Čapisrástágâš
Lavdâm já eellimpiirâs
Čapisrástágâš iälá masa ubâ Euroopist, Tave-Afrikist, Alda-nuorttân sehe Maadâ- já Maadânuorttii-Aasiast. Tot lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân. Suomâst čapisrástágâš pessee Maadâ- já Koskâ-Suomâst, mut ton lavdâm lii Maadâ-Laapi räi. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 400 000−600 000 paarrâd.
Čapisrástágáá eellimpirâsin láá siähálâs- já lostâvyevdih, mut šlaajâ kávnoo meid muorâstuvâin já šiljoin.
Motomeh čapisrástágááh tálvástâleh Suomâst, mut stuárráámus uási värrejeh Viestâr-Euroopân. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust. Čapisrástágâš lii iänáážin ijjâvärrejeijee.
Lasanem
thumb|Čapisrástágáá maneh Čapisrástágáá piervâl lii enâmist teikkâ muorâst táválávt vuálá 3 m aloduvvâst. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 2–6 mane já láálá taid 11–14 peivid. Maneh láá čuovjisruánááh já tain láá ruškes tiälhuh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid. Máánáh láá 1–2 ivveest (kaavpugist motomin meid 3).
Raavâd
Čapisrástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2001–2005
Taat lii listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2001–2005. Listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2001 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 13 valjâpirrâduvvâst. Iivij 2001–2005 paje lâi Sämitige 4. paje.
Vernio
Vernio lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Verniost ääsih 6 071 olmožid. Ton vijdodâh lii 63,38 km², já alodâh 257 m. Vernio naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Camugnano, Cantagallo já Castiglione dei Pepoli.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cavarzano, Mercatale, Montepiano, San Quirico (markkân), Sant'Ippolito, Sasseta já Terrigoli-Le Confina.
Vernio kieldâst láá meiddei čuávuvááh ucebeh siijdah:
Recanati
Recanati lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Recanatist ääsih 21 131 olmožid. Ton vijdodâh lii 103,46 km², já alodâh 293 m. Recanati naaburkieldah láá Castelfidardo, Loreto, Macerata, Montecassiano, Montefano, Montelupone, Osimo, Porto Recanati já Potenza Picena.
Historjá
Recanatist šoodâi kaavpug ive 1240.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bagnolo, Castelnuovo, Chiarino, Costa Dei Ricchi, Fontenoce, Le Grazie, Montefiore, Sambucheto, Santa Lucia já Spaccio Romitelli.
Brasilia
thumb Brasilia lii staatâ Maadâ-Amerikist. Tobbeen ääsih kuđâdin enâmustáá ulmuuh maailmist, paijeel 210 miljovn. Brasilia uáivikaavpug lii Brasília já stuárráámus kaavpug São Paulo.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kielah
Brasilia váldukielâ lii portugalkielâ, mut enâmist – iänáážin Amazonas kuávlust – sárnojeh masa 300 algâaalmugkiellâd, main stuorrâ uási láá uhkevuálásiih tâi joba vaarâst lappuđ ollásávt. Ovdâmerkkân apurinã aalmugân kuleh suullân 9 500 olmožid, mut eenikielâg sárnooh láá ton juávhust árvuštâlmij mield ucceeb ko kuálmádâs.
Syenimáánust 2023 Amazonas uásistaatâ meridij adeliđ virgálii sajaduv portugalkielâ lasseen meiddei 16 algâaalmugkielân. Ovdeláá virgálii sajaduv finnim tucano, nheengatu já baniua lasseen ovdâmerkkân tagareh kielah ko apurinã, kanamari já waiwai finnejii laavâ syeje.
Reid Wiseman
pienoiskuva|Reid Wiseman ive 2015 pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh [[Christina Hammock Koch, Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]] Gregory Reid Wiseman (š. skammâmáánu 11. peeivi 1975 Baltimore, Maryland, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin.
Eellim
Reid Wiseman lii šoddâm Baltimorest, Ovtâstum staatâin. Sun luuvâi insnerin Johns Hopkins University -nommâsii ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui maisterin ive 2006.
Reid Wiseman lâi naaijâm Carroll (Taylor) Wisemanáin, mut Carroll jaamij ive 2020. Sunnui lává šoddâm kyehti nieidâ.
Karrieer
Reid Wiseman lii uásálistám Almugijkoskâsii komovuotâsajattuv kirdemân 40/41 já lamaš komovuođâst ihepele vyesimáánust 2014 skammâmáánu 2014 räi. Sun lii toimâm meid astronauttoimâttuv hovdân kyehti ive juovlâmáánust 2020 skammâmáánun 2022. Sun jooskâi taan pargoost, tastko sun halijdij maassâd kirdemáid.
Artemis II
Cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 Reid Wiseman väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Victor J. Gloveráin já Jeremy Hansenáin. Wiseman tuáimá meid Artemis II -kirdemvuáru komendeijen.
T. I. Itkonen
thumb|Toivo Immanuel Itkonen Toivo Immanuel Itkonen lâi syemmilâš kielâ- já aalmugtiettuu totkee, kiäm ulmuuh tobdeh pyeremustáá sämikielâi já -kulttuurij totken. Sun lâi Lauri Arvid Itkos kuálmád pärni. Perrust lijjii ohtsis 13 pärnid, kiäin peeggâlmumoseh Toivo Immanuel lasseen láá Lauri Ilmari Itkonen, Tuomo Itkonen já Erkki Esaias Itkonen.
Eellim
Kiđđâtäälvi 1899 Itkos peerâ varrij Anarân ko Toivo lâi eidu tiävdám 8 ihheed. Sist lâi talle päikkimáttáátteijee, kiän nommâ lâi Helmi Hirvonen, mon maŋa Toivo ááigui Oulu lyseon, kuus sun ij tállân peessâm ko ij čođâldittám lyseo siisâpeessâmiskos. Sun kaartâi-uv leđe ive Oulu syemmilii valmâštâllee škoovlâst. Esken tast maŋa sun algâttij Oulu lyseost, kost sun čaalij pajeuáppen 19-ihásâžžân ive 1910. Tast maŋa sust šoodâi filosofia kandidaat ive 1913, filosofia lisensiaat ive 1916 já filosofia tuáhtár ive 1923, tuše 32-ihásâžžân.
Toivo naajâi Iina Amanda Seppäsijn já sunnui šoodâi kulmâ päärni: Terho, Marja já Kerttu.
Karrieer
T.I. Itkonen poorgâi iivij 1919–1955 kooskâst maaŋgâmuđusijn pargoin Toovláštieđâlâšvuođâ toimâkoddeest. Toi lasseen Itkonen lii lamaš Suomâ toovlášmušto-ovtâstus čällen 1920–1933, Säämi čuovviittâsseervi stiivrâ jesânin 1934–1961, Suomâ tieđâakatemia jesânin ive 1947, Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland kunneejesânin já Norsk Folkemuseum kunneejesânin ive 1961.
Itkonen raahtij ohtsis 9 tutkâmušmätkid Sáámán iivij 1911–1949 já čaalij tiätu- já sänikiirjijd sämmilijn. Sun lii čáállám ohtsis paijeel 5 000 sijđod tieđâlâš teevstâid. Sun čaalij sämmilij pargotaavijn, purrâmâšâin, sierâin, taavijn já oskomušâin. Sun poorgâi meid anarâškieláin ko sun tievâsmitij, jurgâlij suomâkielân já toimâttij A.V. Koskimies ive 1886 nuurrâm amnâstuv vuáđuld kirje Inarinlappalaista kansantietoutta.
Čalluuh
Itkos sänikirjeh Koltan- ja kuolanlapin sanakirja I já II láá almostum neetist ive 2014 Syemmilâš-ugrilâš seervi nettisiijđoin. Fenno-Ugrica siijđoin meid kávnojeh digihäämist motomeh suu kirjeh tego Venäjänlapin konsonanttien astevaihtelu: Koltan, Kildinin ja Turjan murteiden mukaan (1916), Lappalaisten ruokatalous (1921), Koltan- ja kuolanlappalaisia satuja (1931) já Heidnische Religion und späterer Aberglaube bei den finnischen Lappen (1946).
Nebraska
Nebraska lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Lincoln já stuárráámus kaavpug Omaha. Nebraska uásistaatâst ääsih ohtsis 1 952 570 olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Yamoussoukro
thumb|Yamoussoukro kuávdáš Yamoussoukro lii Elefanttähtirido virgálâš uáivikaavpug ive 1983 rääjist.
Yaoundé
thumb|Yaoundé
726
726 (DCCXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 720-lovo čiččâd ihe.
Yaoundé
Yaoundé lii Kamerun uáivikaavpug já nubben stuárráámus kaavpug.
Celje (kaavpugkieldâ)
Celje kaavpugkieldâ, meid Celje kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Celje, Slovenia viđâdin stuárráámus kaavpug. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Matija Kovač.
Lieto
Historjá
Lieto vuáđudui ive 1331.
Celje (kaavpugkieldâ)
Historjá
Celje kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Lieto
Kieldâlahtemeh
Tarvasjoki kieldâ lohtui Lieton ive 2015.
Celje (kaavpugkieldâ)
Siijdah
296px|thumb|right|Kaavpugkieldâ siijdah Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Lieto
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Celje (kaavpugkieldâ)
Ässeeloho
Ive 2020 Celje kaavpugkieldâst assii 49 069 olmožid.
Yläne
Yläne lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Pöytyä kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Ylänest assii 2 109 olmožid, já ton vijdodâh lâi 364,60 km², mast 22,66 km² lâi čääci. Yläne naaburkieldah lijjii Alastaro, Aura, Eura, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Oripää, Pöytyä, Säkylä, Turku já Vahto.
Celje (kaavpugkieldâ)
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Yläne
Siijdah
Heinijoki, Kajava, Keihäskoski, Kurala, Kärrilä, Latvo, Lietsa, Mettäinen, Mykkälä, Mäenpää, Nokkala, Osa, Pramila, Tourula, Uusikartano, Vainionperä, Vimpa, Yläne markkân já Ylänehaveri.
Lieto
Siijdah
Alhojoki, Ankka, Hakula, Hihnala (Hihna), Hiisi, Huilu, Hyssälä, Hyvättylä, Ilmarinen, Inkoinen, Kahloja, Karvala, Kaskala, Kaurinkoski, Keppola, Ketola, Kilpijoki, Kiusala, Kurkela, Käipilä, Kärpijoki, Laitio, Lintula, Littoinen, Lommola, Loukinainen, Mellilä, Moisio, Mäkkylä, Nautela, Paappala, Pahka, Pettinen, Pokkola, Pränikkälä, Punittu, Puntamäki, Pyhältö, Raukkala, Rähälä, Sauvala, Sikilä, Sillilä, Taatila, Tammentaka, Teijula, Tootula, Torstila, Vankio, Vanhalinna, Viikka, Vintala, Vääntelä já Yliskulma.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1984 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1984.
Cartoceto
Cartoceto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cartocetost ääsih 7 977 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,20 km², já alodâh 235 m. Cartoceto naaburkieldah láá Colli al Metauro, Fano, Mombaroccio já Terre Roveresche.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Lucrezia, Molinaccio, Pontemurello, Ripalta, Salomone já Sant'Anna.
Kenia
Kenia (swahili- já ), virgálávt Kenia täsiväldi (swahilin Jamhuri ya Kenya, ), lii masa 48 miljoon ulmuu asâttâm staatâ Nuorttâ-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Nairobi. Kenia sajadâh lii Somalia já Tansania kooskâst, já ton nuorttiimuš rääji jotá India väldimeerâ rido miätá. Taveviestârist ton ránnjástaatâ lii Maadâ-Sudan já viestârist Uganda.
Historjá
Kenia finnij jiečânâsvuođâs ive 1963 já šoodâi täsiväldin ive 1964. Jomo Kenyatta lâi Kenia vuossâmuš president ivveest 1964 ain suu jäämmim räi, ive 1978. Tast maŋa iivij 1978-2002 kooskâst presidentin tooimâi Daniel Arap Moi. Čuávuvâš president lâi Mwai Kibaki iivij 2002-2013. Ive 2013 Kenia tááláš president, Uhuru Kenyatta, het-het vuoitij vaaljâid. Sun väljejui nube keerdi presidentin ive 2017. Uhuru Kenyatta lii Kenia vuossâmuu president, Jomo Kenyatta, alge.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Tadžikistan
thumb Tadžikistan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dušanbe.
Neeneeckielâ
Neeneeckielâ lii samojedikielâ.
Reisjärvi
Reisjärvi lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Reisjärvist ääsih 2 720 olmožid, já ton vijdodâh lii 503,19 km², mast 28,74 km² lii čääci. Reisjärvi naaburkieldah láá Haapajärvi, Kinnula, Lestijärvi, Pihtipudas já Sievi.
Historjá
Reisjärvi vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Reisjärvi markkân.
Siijdah
Kalaja (tâi Iso-Kalaja), Kangaskylä, Kinnulanranta, Leppälahti, Levonperä já Reisjärvi.
Brazzaville
thumb|Brazzaville
1778
1778 (MDCCLXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1770-lovo oovcád ihe.
Brazzaville
Brazzaville lii Kongo täsivääldi stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Reservoir Dogs
thumb|Reservoir Dogs logo Reservoir Dogs lii ive 1992 puáttám rikoselleekove, mon lii čáállám já stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino.
Prato
Prato lii kaavpug Italiast, Toscana kuávlust. Pratost ääsih 194 155 olmožid. Ton vijdodâh lii 97,35 km², já alodâh 65 m. Prato naaburkieldah láá Agliana, Calenzano, Campi Bisenzio, Carmignano, Montemurlo, Poggio a Caiano, Quarrata já Vaiano.
Listo sämitiggeairâsijn Suomâ Sämitiggeest iivij 2020–2023
Taat lii listo sämitiggeairâsijn Suomâ Sämitiggeest iivij 2020–2023. Listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Suomâ Sämitiigán ive 2019 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 21 sämitiggeairâsid.
Reservoir Dogs
Juonâ
Áámmátrikoliih aiguu rievviđ timanttijd, mutâ puoh ij moonnâmgin nuuvt ko sij lijjii sundáttâllâm.
Prato
Historjá
Pratost šoodâi kaavpug ive 1653.
Reservoir Dogs
Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 69 árvustâlmist 91% láá miättáseh. Metacritic-siijđost tot lii finnim 79 čuággád čyeđeest.
Prato
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Roovvâdmáánu 19.
Roovvâdmáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 292. peivi (kárgámive 293. peivi). Ive loopân láá 73 peivid.
Kesimáánu
Kesimáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive kuuđâd mánuppaje. Tot lii keesi vuossâmuš mánuppaje. Kesimáánust láá 30 peivid. Laapist kesimáánu lii ijâttes iijâ já keesi älgim äigi.
Kangasniemi
Kangasniemi lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Kangasniemist ääsih 5 311 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 326,75 km², mast 257,91 km² lii čääci. Kangasniemi naaburkieldah láá Hankasalmi, Hirvensalmi, Joutsa, Mikkeli, Pieksämäki já Toivakka.
Historjá
Kangasniemi vuáđudui ive 1867.
Siijdah
Harjunmaa, Hokka, Hyyrylä, Istruala, Kaihlamäki, Kangasniemi (kuávdáščuákkipäikki), Kauppila, Koittila, Kutemajärvi, Laitiala, Luusniemi, Makkola, Mannila, Nousiala, Ohensalo, Orala, Paappala, Puulasalmi, Pylvänälä, Pölläkkä, Pöyhö, Rauhajärvi, Reinikkala, Rekola, Ruokomäki, Rytkölä, Salmenkylä, Seppälä, Suurola, Synsiälä, Synsiö, Syrjämä, Syyttölä, Tiihola, Ukonniemi, Unnukkala, Vaimosniemi, Vehmaskylä, Vihave, Vuojalahti já Äkryntaipale.
Kentucky
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Brjansk
Brjansk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Brjansk vuáđudui ive 985.
1758
1758 (MDCCLVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1750-lovo oovcád ihe.
Ränisrástágâš
Ränisrástágâš (Turdus pilaris) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ränisrástágâš lii 22–27 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 82–138 g. Ton selgi lii ruopsisruškâd. Uáivi, niske já pajepottâ láá ránáseh. Radde lii ruostâfiskâd já tast láá čapis tiälhuh. Vilges čuávjist láá meid čapis tiälhuh. Skuáčureh láá čappâdeh. Ränisrástágáást láá ruškes ruoidah.
Ränisrástágáá táválumos jienâ lii “kräk-ksäk-ksäk”-lágán skeikkim.
Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|250px|Ränisrástágáá lavdâm Ränisrástágâš pessee Koskâ- já Tave-Euroopist sehe Tave-Aasiast ain Tave-Jieŋâmeerâ riddokuávlui räi. Tot pessee jieškote-uvlágánijn vuovdijn masa ubâ Suomâst. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 1–2 miljovn paarrâd.
Ränisrástágáá eellimpirâsin láá piäldui já jeegij alda leijee siähálâs- já lostâvyevdih sehe muorâstuvah já šiljoh.
Ränisrástágâš tálvástâl Viestâr- já Koskâ-Euroopist. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust. Ränisrástágâš lii sehe peivi- já ijjâvärrejeijee. Pyeri pihlájáámyerji-iivij motomeh ränisrástágááh sättih pääcciđ Maadâ- já Koskâ-Suomân uđđâive-kuovâmáánu räi.
Lasanem
thumb|Ränisrástágáá maneh Táválávt ränisrástágáá piervâl lii muorâst 1–30 m aloduvvâst. Niŋálâs mannee cuáŋuimáánust 3–7 manneed já láálá taid 11–14 peivid. Maneh láá ruánááh já tain láá ruškes tiälhuh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–15 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 28–33 peeivi ahasiih. Máánáh láá 1–2 ivveest.
Raavâd
Ränisrástágâš porá mááđuid, rippoid, tiivrijd já eevnijd. Čohčuv já tälviv tot porá meid muorjijd.
Maadâ-Amerik
Maadâ-Amerik lii Amerik maadâuási.
Rhode Island
Rhode Island lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Providence. Rhode Island uásistaatâst ääsih ohtsis suulân miljovn olmožid (2020). Rhode Island lii vijdoduvváin Ovtâstum staatâi uásistaatâin puoh ucemus.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1738
1738 (MDCCXXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1730-lovo oovcád ihe.
Njižžjävri
Njižžjävri teikâ Njižžejävri ( já ) lii jävri Tave-Anarist, mii kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 35,25 m (koskâkieŋŋâlvuotâ 6,45 m), ton vijđodâh lii 42,3 km², ton saijaasvuotâ lii 0,27 km³ já čäcirääji kukkodâh lii 206,04 km. Čäsuáivi alodâh lii 119,6 m, mii lii ucánjáhháá eenâb ko Aanaarjäävrist. Jäävrist láá ennuv uccâ suolluuh.
Porgemáánu 13.
Porgemáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 225. peivi (kárgámive 226. peivi). Ive loopân láá 140 peivid.
Riehen
Riehen lii kaavpug Sveeicist, Basel-Stadt kantonist. Riehenist ääsih 21 705 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,87 km², já alodâh 278 m.
Listo Andorra vaarijn
thumb|400px|Kárttá Taat lii listo Andorra vaarijn. Andorra alemus vääri lii Comapedrosa, mii paijaan 2 942 meetter alodâhân.
Nepal
thumb Nepal lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kathmandu.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Gitega
thumb|Gitega thumb| Gitega (ovdâlist Kitega) lii Burundi uáivikaavpug.
Mynämäki
Mynämäki lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Mynämäkist ääsih 7 628 olmožid, já ton vijdodâh lii 536,08 km², mast 16,29 km² lii čääci. Mynämäki naaburkieldah láá Aura, Eura, Laitila, Masku, Naantali (meerâ peht), Nousiainen, Pöytyä, Rusko, Taivassalo (meerâ peht), Turku já Vehmaa.
Historjá
thumb|292px|Mynämäki kieldâlahtemeh Mynämäki vuáđudui ive 2007.
Kieldâlahtemeh
Karjala kieldâ lohtui Mynämäkin ive 1997. Mietoisii kieldâ lohtui Mynämäkin ive 2007.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Mietoinen
Aarlahti, Antikkala, Haijainen, Harainen, Heikkilä, Hietamäki, Hiippavuori, Hiivola, Hirmuinen, Hämäläinen, Kaivattula, Kaskinen, Katavainen, Karkoinen, Kaukurla, Kaulakko, Kauvainen, Kivivuori, Koivisto, Kumiruona, Kuneinen, Kurina, Kuuskorpi, Laukola, Lehtinen, Leinakkala, Mannuinen, Mietoinen, Nummi, Orkovakkinen, Palokylä, Pursila, Pyhe, Pyhäranta, Rantavakkinen, Raukkaa, Rauvola, Ravea, Runoinen, Ruonkallio, Saari, Soukko, Sukoinen, Sydänperä, Tavastila, Telkinmäki, Tervoinen, Tiirola, Tuokila, Uhlu, Valaskallio já Vähäkylä.
Mynämäki
Aakula, Asema, Haapainen, Haloila, Halso, Huoli, Hurula, Ihalainen, Jutila, Juva, Kalela, Karhula, Karjakoski, Kasurla, Kattelus, Keijainen, Kintikkala, Kivikylä, Kivistönmäki, Korvensuu, Kukola, Kälälä, Laavainen, Lankkinen, Lemmettylä, Lepistö, Liuskallio, Majalainen, Maunula, Mielismäki, Munnuinen, Munttinen, Mustila, Myllykylä, Mäenkylä, Nakkila, Neuvoinen, Nihattula, Nihdeinen, Nukkila, Nuuskala, Pahikkala, Palolainen, Parsila, Pellilä, Perpoinen, Pursinen, Rahkola, Raimela, Ruotsinmäki, Ruutila, Seppälä, Sunila, Suorsala, Tammisto, Tapaninen, Tarvainen, Tiuvainen, Tursunperä, Vallainen, Vihtamäki já Värräinen.
Karjala
Haankylä, Haanperä, Kalela, Karjala, Karppinen, Ketelinen, Laajoki, Lemmi, Sairinen, Salavainen, Suojoki, Suutila, Tallola, Vehmalainen já Vuoloinen.
Pertunmaa
Pertunmaa lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Pertunmaast ääsih 1 654 olmožid, já ton vijdodâh lii 454,19 km², mast 79,75 km² lii čääci. Pertunmaa naaburkieldah láá Hartola, Heinola, Hirvensalmi, Joutsa já Mäntyharju.
Siijdah
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Braunwald
Braunwald lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Braunwaldist ääsih 298 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,13 km², já alodâh 1 256 m. Braunwald lii uccâ autottes siijdâš, kuus ij lah luoddâ já piäsá tuše várádâhjunáin.
Šoŋŋâdâh
Braunwaldist muáttá koskâmiärálávt 9 m jyehi täälvi, mon áánsust Braunwald lii niäljádin muottiimus sijdâ ubâ Euroopist.
Khartum
Khartum (motomin meid Khartoum, ) lii ässeelovo mield Sudan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Riemâšjuuhâ
Riemâšjuuhâ lii masa 50 km kukkosâš juuhâ Aanaar kieldâst. Tot kulá Paččvei čácádâhân.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1985 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1985.
Z
thumb|Z Z lii läättinlâš puustavoornig 26. já anarâškielâ puustavoornig 30. puustav.
Porgemáánu 14.
Porgemáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 226. peivi (kárgámive 227. peivi). Ive loopân láá 139 peivid.
Keuruu
Keuruu lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Keuruust ääsih 9 529 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 430,57 km², mast 172,60 km² lii čääci. Keuruu naaburkieldah láá Jämsä, Multia, Mänttä-Vilppula, Petäjävesi, Virrat já Ähtäri.
Historjá
Keuruu vuáđudui ive 1652, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Taiwan
thumb Taiwan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Taipei.
Keuruu
Siijdah
Ampiala, Etelä-Keuruu, Haapamäki, Jukojärvi, Kaleton, Karimo, Kivijärvi, Lavikko, Liesjärvi, Lihjamo, Pihlajavesi, Riiho já Valkealahti.
Brunei
thumb Brunei lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Bandar Seri Begawan.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Taivalkoski
Taivalkoski lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Taivalkoskist ääsih 3 945 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 650,66 km², mast 212,81 km² lii čääci. Taivalkoski naaburkieldah láá Kuáccám, Puáššu, Pudasjärvi já Suomussalmi.
Historjá
Taivalkoski vuáđudui ive 1879.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Taivalkoski markkân.
Siijdah
Asutusalue, Inkee, Jokijärvi, Jokikylä, Jurmu, Koitila, Kosto, Kurtti, Loukusa, Metsäkylä, Pisto, Polo, Taivalkoski, Tyrävaara já Vaarakylä.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2008 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2008.