cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Meccihaldâttâs
Almos haldâttâhpargoh
Finnodâhtooimâ lasseen Meccihaldâttâs hoittáá viärutuáváiguin almos haldâttâhpargoid, maid staatâ tast tiiláá. Taah pargoh láá luándusuojâlem sehe vandârdeijei já pivdei palvâlusah.
Luándusuojâlem- já vandârdemkuávluid hoittáá Meccihaldâttâs Luándupalvâlusah. Tot västid Suomâ puoh aalmugmeecijn já eres luándusuojâlemkuávluin. Ive 2021 ulmuuh ellii aalmugmeecijn, staatâ vandârdemkuávluin, historjáčuosâttuvâin, luándukuávdáin já eres pivnohis čuosâttuvâin ohtsis paijeel 8,5 miljovn kerdid.
Meccihaldâttâs Pivdempalvâlusah västid kuálástem já meccipivdo orniimist staatâ kuávluin. Tot vuábdá kuálástem- já pivdoluuvijd sehe norá staatâ kyelinälitipšommáávsuid eennâm- já meccituáluministeriön.
Meccitärhisteijeeh vákšojeh laavâi paittum staatâ eennâm- já čäcikuávluin. Ton lasseen meccivákšojeijeeh já eres Meccihaldâttâs pargoviehâ išedeh vakšuumist, mutâ sist iä lah siämmááh vuoigâdvuođah ko meccitärhisteijein.
Finnodâhtoimâ
Meccihaldâttâs Meccituálu Us hoittáá lonolâskiävttumeecijd (suomâkielân monikäyttömetsä) sehe västid markkânistmist já vuábdá muorâid.
Meccihaldâttâs Kiddodâhovdánem (suomâkielân Metsähallitus Kiinteistökehitys)
Ton lasseen Meccihaldâttâsâst láá kyehti eres nieidâfinnoduv. Siemen Forelia Oy pyevtit já vuábdá vyevdimuorâi siemânijd Suomâst já Tave-enâmijn. MH-Kivi Oy laigut keđgiamnâskuávluid infrastruktuur rähtei kevttimân já vuábdá jáludâsâid keđgiamnâskuávluin, maid tot haaldâš.
Cisternino
Cisternino lii kieldâ Italiast, Apulia kuávlust. Cisterninost ääsih 11,173 olmožid. Ton vijdodâh lii 54,17 km², já alodâh 394 m. Cisternino naaburkieldah láá Fasano, Locorotondo, Martina Franca já Ostuni.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Caranna, Casalini, Marinelli já Sisto.
Luvia
Siijdah
Hanninkylä (Handby), Korpi, Lemlahti (Lemlax), Luodonkylä (Norrby), Löytty (Löytynkylä), Mikola (Mickoby), Niemenkylä (Arnäs), Perä teikâ Peränkylä (Peräby), Sassila (Sassö), Sitlahti (Sittlax) já Väipäre (Vägby).
Sitlahti lii Luvia markkân.
Karttula
Karttula lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Kuopio kaavpugân ive 2011 aalgâst. Ive 2010 loopâst Karttulast assii 3 499 olmožid, já ton vijdodâh lâi 588,75 km², mast 115,37 km² lâi čääci. Karttula naaburkieldah lijjii Kuopio, Maaninka, Suonenjoki já Tervo.
Kieldâlahtem
Karttula lohtui Kuopio kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2011. Talle Karttula markkân čuákkipääihist šoodâi Kuopio kaavpug 43. kaavpuguási. Karttula eres siijdâin já čuákkipaaihijn iä šoddâm kaavpuguásih.
Čuákkipääihih
Karttulast láá kulmâ čuákkipääihi: markkân, Pihkainmäki já Syvänniemi.
Siijdah
Airaksela, Haapamäki, Hakulila, Hautolahti, Humalaniemi, Joutsensalmi, Juurikkaniemi, Karttula (markkân), Keihästaival, Kemppaanmäki, Koivujärvi, Koivulahti, Koskenkylä, Kuivaniemi, Kuttaniemi, Käpysalo, Lietemäki, Lyytikkälä, Nuutila, Pihkainmäki, Punnonmäki, Riitlampi, Riuttala, Salinmaa, Sammankontaus, Soinlahti, Syvänniemi, Vaarunjärvi, Valkeistaival, Viitataival, Virmaanpää já Kuttakoski.
Nube käldee mield Karttula siijdah láá markkân lasseen Airaksela, Etelä-Karttula, Itä-Karttula, Luvemäki, Pihkainmäki, Riuttala já Syvänniemi.
Sarconi
Sarconi lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Sarconist ääsih 1 415 olmožid. Ton vijdodâh lii 30,69 km², já alodâh 636 m. Sarconi naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Moliterno já Spinoso.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Busso
Busso lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Bussost ääsih 1,171 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,81 km², já alodâh 756 m. Busso naaburkieldah láá Baranello, Campobasso, Casalciprano, Castropignano, Oratino, Spinete já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Minna Aaltonen
Minna Kaisa Aaltonen lâi syemmilâš čaittâleijee.
Priivaateellim
Minna Aaltonen lâi Leena Takala nieidâ.
Karrieer
Minna Aaltonen juuđij Mount­view Theatre School Lontoost iivij 1987–1990. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo aalgâst Renny Harlin stivrim Gladiaattorit-rááiđu jođetteijen. Sun čaittâlij meiddei ive 1997 James Bond-ellekooveest Tomorrow Never Dies.
Filzbach
Filzbach lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Ive 2010 Filzbachist assii 509 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,93 km², já alodâh 690 m.
Leuggelbach
Leuggelbach lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Leuggelbachist ääsih 154 olmožid. Ton alodâh lii 561 m.
Sovjetlitto
Sovjetlitto, virgálávt Sosialistlij sovjettäsivaldij litto (ruoš. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Sojuz Sovetskih Sotsialistitšeskih Respublik), lâi Sovjetlito kommunistlâš piäláduv haldâšem sosialistlâš staatâ iivij 1922–1991.
Kumlinge
Kumlinge lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Kumlingest ääsih 314 olmožid, já ton vijdodâh lii 865,88 km², mast 766,90 km² lii čääci. Kumlinge naaburkieldah láá Brändö, Saltvik, Sottunga já Vårdö.
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah
Björkö, Enklinge, Kumlinge, Prästgården já Seglinge.
Ruoti
Ruoti lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Ruotist ääsih 3 378 olmožid. Ton vijdodâh lii 55,45 km², já alodâh 751 m. Ruoti naaburkieldah láá Avigliano, Baragiano, Bella, Picerno já Potenza.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Acqua Bianca, Avriola, Bosco Grande, Caivano, Campestre, Cesine, Croce, Faggeta, Incasciaturo, Micele, San Giovanni, Serra Di Pepe, Toppo Di Scioscio, Valle Dell'Olmo já Valle In Casa.
Santa Croce di Magliano
Santa Croce di Magliano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Santa Croce di Maglianost ääsih 3,960 olmožid. Ton vijdodâh lii 53,37 km², já alodâh 608 m. Santa Croce di Magliano naaburkieldah láá Bonefro, Castelnuovo della Daunia, Montelongo, Rotello, San Giuliano di Puglia já Torremaggiore.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Montelongo
Montelongo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montelongost ääsih 307 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,76 km², já alodâh 592 m. Montelongo naaburkieldah láá Bonefro, Montorio nei Frentani, Rotello já Santa Croce di Magliano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Antonio Debenedetti
Antonio Debenedetti lâi italialâš kirječällee já toimâtteijee.
Eellim
Antonio Debenedetti šoodâi kesimáánu 12. peeivi 1937 Torinost, mut sun vietij pärnivuođâs Toscana já Liguria kuávluin. Suu eeči lâi kritikkár Giacomo Debenedetti, já suu uábbi lâi taaiđâhistorjistee Elsa Debenedetti.
Karrieer
Antonio Debenedetti lâi pargoost meiddei eromâštoimâtteijen Corriere della Sera -loostâst.
1099
1099 (MXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1090-lovo majemuš ihe.
Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume
Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume lii saksalâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1995 rääjist. Ton árvu lii 15 000 eurod.
Horten
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume
Vyeitteeh
thumb|Teesta Setalvad
Adele
Adele Laurie Blue Adkins ađai Adele (š. vyesimáánu 5. peeivi 1988, Tottenham, Lontoo, Eŋland) lii eŋlandlâš lávloo-laavlârähtee. Suu albumeh láá vuobdum paijeel 120 miljovn pittád maailmvijđosávt. Sun lii vuáittám ohtsis 15 Grammy-palhâšumed já oovce BRIT-palhâšumed.
Tuávááš
Adele Laurie Blue Adkins šoodâi vyesimáánu 5. peeivi 1988 Lontoo Tottenhamist. Suu vaanhimeh lává eŋlandlâš Penny Adkins já waleslâš Marc Evans. Eeči vuolgij ko Adele lâi kyevtihásâš, já enni šoddâdij Adele ohtuu. Adele lávluškuođij neelji-ihásâžžân. Ive 1997 9-ihásâš Adele varrij enijnis Brightonân. Suoi maccáin Lontoon ive 1999. Adele čaalij lavluid jo nuorrân. Sun juuđij BRIT School -taaiđâškoovlâ já valmâštui vyesimáánust 2006.
Muusikkarrieer algâ já 19 (2006–2010)
18-ihásâš Adele raahtij sopâmuš XL-skiärrufinnoduvváin čohčâmáánust 2006. Suu vuossâmuš single Hometown Glory almostui ive 2007 loopâst. Siämmáá ive sun finnij vuossâmuu Brit-palhâšume. Nubbe single Chasing Pavements almostui uđđâivemáánust 2008 já pajanij listo njunošân Ovtâstum kunâgâskoddeest. Kyehti oho maŋeláá almostum skiärru 19 lâi meiddei miänástus. Kuovâmáánust 2009 Adele vuoitij pyeremuu uđđâ artist Grammy-palhâšume.
21 já Skyfall (2011–2014)
Adele nubbe skiärru almostui ive 2011 aalgâst. Album lâi maailmvijđosâš miänástus já tot pajanij listo njunošân 17 Euroop staatâst sehe Ovtâstum staatâin. Album vuobdui ive 2011 ääigi 15 miljovn pittád. Roovvâdmáánu 2021 räi tot lii vuobdum paijeel 47 miljovn pittád. Skiärru finnij ive pyeremuu album palhâšume kuovâmáánu 2012 Grammy-gaalast, mast Adele vuoitij ohtsis kuttâ Grammy-palhâšume. Siämmáá ive BRIT Awards -gaalast sun finnij ive nissoonartist já 21 ive pyeremuu album palhâšume. Skammâmáánust 2011 sun vuoitij kulmâ American Music Award -palhâšume. Adele raahtij ive 2012 almostum James Bond -elleekove 007 Skyfall tubdâldâhpitá oovtâst Paul Epwortháin. Ive 2013 sun vuoitij pyeremuu lavluu Oscar- já Grammy-palhâšuumijd Skyfall-pittáin.
25 (2015–2020)
Adele kuálmád skiärru almostui skammâmáánust 2015 já tot lâi tállán stuorrâ miänástus. Album vuossâmuš single Hello pajanij listo njunošân maaŋgâin enâmijn. Album almostum maŋa Adele lávdástij vijđáht Euroopist, Ovtâstum staatâin, Australiast já Uđđâ-Seelandist. Ive 2017 sun finnij vittâ Grammy-palhâšume, ovdâmerkkân ive pyeremuu album já pyeremuu pop-album palhâšuumijd sehe pyeremuu pitá palhâšume Hello-pittáin.
30 (2021–)
Adele niäljád album almostum maŋanui koronapandemia tiet. Vuossâmuš single  Easy on Me almostui ive 2021 roovvâdmáánust já album 30 skammâmáánust. Album kieđâvuš Adele näimi-iäránem. Tot pajanij tállán listo njunošân maailmvijđosávt.
Anna Diop
Anna Diop (š. 6. kuovâmáánu 1988 Dakar, Senegal) lii senegallâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já malli, kiäm tobdeh pyeremustáá Kory Anders ađai Starfire roolâst DC Universe TV-rááiđust Titans. Elleekuuvijn sun lii čaittâlâm ovdâmerkkân Usist (2019), Message from the Kingist (2016) já Something About Herist (2021).
Eellim já karrieer
Anna Diop šoodâi kuovâmáánu 26. peeivi 1988 Dakarist, Senegalist, mutâ sun varrij perrus mield Ovtâstum staatáid ko lâi kuuđâihásâš. 16-ihásâžžân sun meridij viettiđ keesi New Yorkist juurdân älgiđ čaittâleijen já mallin. Tobbeen sun teeivâi nahcâagent, kii ruokâsmitij Diop varriđ Houstonist Los Angelesân já uuccâđ tobbeen čaittâlempargoid. Nuuvtpa Diop varrij tohon enijnis. Sun finnij vuosmuu televisioroolâs TV-rááiđust Everybody Hates Chris ive 2006.
Filmografia
Käldee: IMDb
862
862 (DCCCLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 860-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|Xi Zong
Campodipietra
Campodipietra lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campodipietrast ääsih 2,433 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,72 km², já alodâh 520 m. Campodipietra naaburkieldah láá Campobasso, Ferrazzano, Gildone, Jelsi, San Giovanni in Galdo já Toro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sámi Grand Prix 2014 & 2015 (album)
Sámi Grand Prix 2014 & 2015 lii tublenurâldâhskiärru, mon SGP almostitij kuovâmáánu 6. peeivi 2016. Skiäruin láá ive 2014 já 2015 Sámi Grand Prix -kištoi juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 32 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Kuábbáá-uv skiäru pitáh 1–10 láá juoigâmuásist, já pitáh 11–16 láá lávlumuásist.
Muldesäplig
Muldesäplig (Microtus agrestis) lii jurssei laahkon kullee ellee, mii tiättoo almolâžžân meid Suomâst. Muldesäplig lii Suomâ já ubâ Euroop ohtâ almolumosijn njomâtteijein. Muldesäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst.
Olgohäämi
Muldesäplig lii 78–135 mm kukke, já tast lii 18–49 mm kukkosâš seibi. Muldesäplig tiäddá 14–90 g. Muldesäplig selgipeeli lii táválávt ruškisräänis, já ton eertih láá kuovgâduboh, motomin kolleivnásiih. Čuávjipeeli, radde já kepileh láá ránáseh. Seibi lii paajaabeln tevkkâdub ko vuoluubeln. Tälvisoksâmeh láá kuovgâduboh ko keessiv. Nuorâ muldesäpligeh láá tevkkâduboh, masa čappâdeh. Muldesäplig turkkâ lii kukke, já jis piäsá alda keččâđ, te uáiná, ete turkkâ lii viehâ hurváá.
Lavdâm
pienoiskuva|Muldesäplig lavdâm|vasen|240x240px Muldesäplig tiättoo stuorrâ uásist Tave- já Koskâ-Euroopist, mutâ tot váilu motomijn suolluin, ovdâmerkkân Gotlandist, Islandist sehe Irlandist. Mäddin lavdâm uulât Portugalân já Ranska Rivieran. Nuorttân lavdâm uulât Aasia peht Lenajuuhân já Baikaljáávrán.
Šlaajâ tieđâlâš nommâ Agrestis čuujoot toos, ete šlaajâ mákkoo áávus sinoenâmijn. Muldesäplig tiättoo niijtoin, syeinienâmijn, suáluikuávlui láásáin, merâriddoin, aijuin, viljâlemenâmijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, härvis meecijn já tuoddârijn. Eellimpiirâs ij taarbâš leđe laavtâs, mutâ tot oovded šlaajâ lavdâm.
Raavâd
Syeini lii muldesäplig tehálumos raavâd, mutâ keessiv toos heivejeh maaŋgâlágáneh syeinišadoh. Tälviv tot jurssá muorâi páárhuid já toovât vahâgijd eromâšávt heeđâlmkaardijn já voošijn. Rävis muldesäplig puáhtá puurrâđ joba 30 g syeini peeivist. Motomin tot porá meid elleeraavâd, ovdâmerkkân kiivsâid.
Lasanem
Lasanemäigi lii cuáŋuimáánust čohčâmáánun. Ihásávt láá 3–7 piäsádâhhâd, main láá 3–8 čivgâd. Nääli lassaan jotelávt já populaatioh sättih lasaniđ 30–40 kiärdásâžžân oovtâ ive ääigi. Tuše uccâ uási čiivgâin cevzih čoohčân. Muldesäpligeh eelih suulân 16–18 mánuppaje ahasâžžân. Njääbi ääigi Koskâ-Euroopist láá kavnâm čiivgâid meid cuoŋŋuu vyelni. Muldesäplignäälist lii stuorrâ nälimolsom, mii tábáhtuvá 3–4 ive poojijn. Nälimolsomeh láá kuittâg hiäjulum maaŋgâin kuávluin pirrâ maailm. Toos láá iävtuttâm maaŋgâid suujâid, já šoŋŋâdâhnubástus lahtoo maŋgáid tain. Pivvâlis täälvih vaigutteh säpligij liihâdmân já raavâdskappumân cuoŋŋuu vyelni.
Carl Gustaf Emil Mannerheim
thumb|Carl Gustaf Emil Mannerheim Carl Gustaf Emil Mannerheim lâi syemmilâš rijjâhiärrá já Suomâ marsalk. Sun tooimâi Suomâ nubben staatâhovdân iivij 1918–1919 já Suomâ täsivääldi 6. presidentin iivij 1944–1946.
Tuávááš
Carl Gustaf Emil Mannerheim šoodâi kesimáánu 4. peeivi 1867 Louhisaari lanneest Askaisiist. Suu eeči kreivi Carl Robert Mannerheim kuođij perruus já vuolgij Ranskan já Ovtâstum staatáid. Enni Hélène von Julin jaamij, ko Mannerheim lâi 14-ihásâš. Mannerheim karrieer suáldáttin aalgij, ko sun moonâi Suomâ kaadeetkoodán Haminan 15-ihásâžžân ive 1882, mut sun iäruttui kaadeetškoovlâst ive 1886. Tast maŋa sun luuvâi pajeuáppen Helsigist ive 1887 já vuolgij siämmáá ive čohčâmáánust suáldátškoovlân Piättârân, kost sun miänástui pyereest. Ive 1892 Mannerheim naajâi kenraal nieidâ Anastasie Arapovain já sunnui šoodáin nieidâkyevtis. Suoi kuittâg iäránáin ive 1903, já Anastasie Mannerheim varrij nieidâidiskuin Ranskan.
Suáldátkarrieer
Ive 1904 Mannerheim uásálistij rijjâtátulâžžân Ruošâ-Jaapaan suátán já sust šoodâi vistig eeveerstluutnant já talle eeveerst. Suáđi maŋa sun lâi aatellâšsiäđu ovdâsteijen staatâpeeivijn 1905–1906. Iivij 1906–1908 Mannerheim mađhâšij Aasiast tutkâmin eromâšávt Kiina várádâhkuávluid. Sun maacâi Piättârân ive 1908 já tooimâi tast maŋa suáldáttin Puolast. Sun uásálistij vuossâmuu maailmsuátán iänáážin Nuorttâriijkâ-Uŋgar radostuvâin já Romaniast. Uđđâivemáánust 1918 jiečânâs Suomâ seenaat nomâttij Mannerheim suojâluskuudij njunošhovdân já Suomâ siskáldâssuáđist sun stivrij vielgis suátivievâ. Suáđi maŋa sust šoodâi Suomâ koskâpuddâsâš staatâhovdâ syeinimáánu 1919 räi. Sun lâi presidentiävtukkâssân ive 1919 vaaljâin, mut K. J. Ståhlberg vuoitij vaaljâid já väljejui jiečânâs Suomâ vuossâmužžân presidentin. Tast maŋa Mannerheim kiäsádâđâi politiikist. Ive 1931 P. E. Svinhufvud nomâttij suu Suomâ suátivievâ njunošhovdân já ive 1933 sun finnij marsalk tittel. Mannerheim tooimâi Suomâ njunošhovdân tälvisuáđi já jotkâsuáđi ääigi juovlâmáánu 31. peeivi 1944 räi.
Suomâ presidentin
Jotkâsuáđi loopâst porgemáánu 4. peeivi 1944 ovdâskodde valjij Mannerheim Suomâ täsivääldi presidentin, já sun stivrij Suomâ ráávhuráđádâlmijd Sovjetlittoin. Skammâmáánust 1944 Mannerheim nomâttij Paasikivi haldâttâs já kiäsádâđâi talle kuuloold staatâ njunošist tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Sun iäránij virgestis njuhčâmáánust 1946 já jaamij Lausannest uđđâivemáánu 1. peeivi 1951.
Mänttä-Vilppula
Mänttä-Vilppula lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Mänttä-Vilppulast ääsih 9 662 olmožid, já ton vijdodâh lii 657,08 km², mast 122,23 km² lii čääci. Mänttä-Vilppula naaburkieldah láá Keuruu, Juupajoki, Jämsä, Ruovesi já Virrat.
Nidfurn
Nidfurn lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Nidfurnist ääsih 578 olmožid. Ton alodâh lii 265 m.
Historjá
Nidfurn kieldâ lopâttui vyesimáánu 31. peeivi 2006, ko Leuggelbach já Nidfurn kieldah lahtojii Haslen kieldân. Ive 2010 loopâst meiddei Haslen kieldâ lopâttui, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Mänttä-Vilppula
Historjá
Mänttä-Vilppula kaavpug vuáđudui ive 2009 aalgâst, ko Mänttä kaavpug já Vilppula kieldâ lahtojii oohtân.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Mänttä
Alaranta, Aravala, Asemankulma, Isoniemi, Joenniemi, Juhola, Keikanniemi, Keskikauppala, Koskela, Kukkarokivi, Käänninniemi, Länsi-Koskela, Moisio, Monhanrinne, Mustalahti, Mäkikylä, Pättiniemi, Raja-aho, Rusinniemi, Savosenmäki, Seppälä, Sillanpää, Tammikangas, Tammiranta, Vuohijoki, Vuohimetsä já Vuorenalusta.
Vilppula
Ajostaipale, Elämäntaipale, Huhtijärvi, Huopioniemi, Kurkijärvi, Leppäkoski, Loila, Maakasperä, Suluslahti, Tyynysniemi já Vitsakoski.
Pescara del Tronto
thumb|300px|Pescara del Tronto syeinimáánust 2017 Pescara del Tronto lii uccâ siijdâš Arquata del Tronto kieldâst, Ascoli Piceno eennâmkoddeest, Marche kuávlust, Italiast. Ive 2001 tobbeen assii 135 olmožid. Tot tuušâi ollásávt ive 2016 eennâmtuárgástâsâi keežild. Siijdâ alodâh merâaaseest lii 743 m.
Historjá
Porgemáánu 24. peeivi 2016 Pescara del Tronto tuušâi masa ollásávt, já siijdâ ässein jammii ohtsis 52 olmožid. Eennâmtuárgástâs maŋa tuše muáddi táálu lijjii vala ceggust. Toh-uv kuittâgin tuššii roovvâdmáánu loopâst, ko eennâm tuárgistij korrâsávt uđđâsist.
Staatâ lii jo meridâm, ete Pescara del Tronto ij huksejuu uđđâsist. Ovdil eennâmtuárgástâsâi tobbeen assii tuše váhá paijeel čyeti olmožid, main suulân peeli jammii porgemáánu eennâmtuárgástâs tiet. Siijdâ puoh ässeeh, kiäh iä jáámmám, asâttuvvojii Marche riddokaavpugáid jo ive 2016.
Ive 2021 tile mield puoh pasâttâsah láá čorgejum meddâl siijdâ kuávdáást, mut kuávdáá ulguubeln pasâttâsâi čurgimpargoh láá vala koskân.
Muurla
Muurla lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Muurlast assii 1 562 olmožid, já ton vijdodâh lâi 83,05 km², mast 3,18 km² lâi čääci. Muurla naaburkieldah lijjii Kisko, Perniö, Pertteli já Salo.
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah
Harjula, Ilola, Järvi, Kaukelmaa, Kaukola, Kistola, Koski, Muurla, Pullola, Pyöli, Ranta, Ruotsala, Suoloppi, Vähä-Pullola já Äijälä.
Čäšnilodeh
Čäšnilodeh (Piciformes) láá luudij lahko. Kuttâ hiäimu já suullân 450 šlaaijâd kuleh taan laahkon. Čäšnilodeh eelih masa ubâ Enâmist, eereeb Australiast.
The Banner of Freedom
right|310px The Banner of Freedom teikâ Samoa Tula'i lii Samoa aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Samoa jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1962 rääjist. Lavluu lii nuottim Sauni Iiga Kuresa, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Serie B 1995–1996
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Campaniast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Lombardiast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1996–1997 Serie C1 1996–1997
Čuággáh: 3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
1089
1089 (MLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1080-lovo majemuš ihe.
Ina Marija Bartaitė
Minna Kaisa Aaltonen lâi liettualâš čaittâleijee.
Eellim
Ina Marija Bartaitė šoodâi vyesimáánu 2. peeivi 1996 Vilnast, Liettuast. Sun lâi elleekovestivrejeijee Šarūnas Bartas já elleekovečaittâleijee Jekaterina Golubeva nieidâ. Suu vuossâmuš elleekove lâi Visions of Europe ive 2004. Sun jaamij 24-ihásâžžân cuáŋuimáánu 7. peeivi 2021 Vilnast, Liettuast jotolâhpäärtist.
Kierâš (lodde)
Kierâš (Dryocopus martius) lii čaašnij hiäimun kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kierâš lii vuorâččâs matsâš stuorrâ čäšni. Tot lii 40–46 cm kukke já tiäddá 285–385 g. Orráás uáivičokke já niŋálâs niske láá ruopsâdeh, jyelgih láá ránáseh já mudoi kierâš lii ollásávt čappâd. Ton kirdemjienâ lii jienniis "kry kry kry kry" tâi kuhes "kliii". Tot meid rummut muorâid. thumb|left|Kierrâš lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Kierâš iälá Euroop já Aasia vuovdijn. Kierâš mákkoo pyeremusávt peeci- já siähálâsvuovdijn. Suomâst tot kávnoo masa ubâ enâmist, eereeb puoh tavemus oosijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 30 000–50 000 paarrâd.
Lasanem
Kierâš piervâld stuorrâ muorân, táválávt supán tâi piäcán. Niŋálâs mannee cuáŋuimáánust 3–6 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 12–14 peivid. Uđâgááh kirdeleh 24–28 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Kierâš porá čielgitävtittes elleid. Mielâsumos ravâdâssân láá hiävuškuuđhah, maid tot ocá čuoldâin já meid ellee muorâin.
1079
1079 (MLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1070-lovo majemuš ihe.
Campochiaro
Campochiaro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campochiarost ääsih 596 olmožid. Ton vijdodâh lii 35,70 km², já alodâh 750 m. Campochiaro naaburkieldah láá Castello del Matese, Colle d'Anchise, Guardiaregia, Piedimonte Matese, San Gregorio Matese, San Polo Matese já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Järvenpää
Järvenpää lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Järvenpääst ääsih 44 722 olmožid, já ton vijdodâh lii 39,93 km², mast 2,39 km² lii čääci. Järvenpää naaburkieldah láá Mäntsälä, Sipoo já Tuusula.
Historjá
Järvenpää vuáđudui ive 1951, já tast šoodâi kaavpug ive 1967.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Helsig kuávdáščuákkipäikki.
Kaavpuguásih
Järvenpää lii juohhum 25 kaavpuguásán:
1025
1025 (MXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1020-lovo kuuđâd ihe.
Brittilâš Nieidâsuolluuh
Brittilâš Nieidâsuolluuh láá brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Karibiast.
Mühlehorn
Mühlehorn lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Ive 2010 Mühlehornist assii 416 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,75 km², já alodâh 428 m.
Pentti Kirstilä
Pentti Kirstilä lâi syemmilâš rikoskirječällee já toimâtteijee.
Eellim
Pentti Kirstilä šoodâi vyesimáánu 25. peeivi 1948 Tuurkust. Sun valmâštui ohtsâškoddetiettui kandidaatin ive 1972 Tampere ollâopâttuvâst já lâi pargoost Aamulehti-loostâ toimâtteijen iivij 1969–1980. Sun tooimâi rijjâ kirječällen ive 1980 rääjist.
1069
1069 (MLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1060-lovo majemuš ihe.
Brian Eno
Brian Eno (š. vyesimáánu 15. peeivi 1948, Woodbridge, Suffolk, Ovtâstum kunâgâskodde) lii eŋlandlâš musikkár. Suu aneh ohtân merhâšitteemuin elektronisâš muusik (eromâšávt elektronisâš rockmuusik) sehe ambient ovdedeijein.
Ton lasseen Eno lii pyevtittâm eres musikkárij muusik sehe porgâm oovtâstpargoost siigijn. 1970-lovvoost sun raahtij King Crimson -juávhu kitaristin tubdum Robert Frippáin kyehti album: (No Pussyfooting) (1973) já Evening Star (1975). Suu eres 1970-lovo oovtâstpargoalbumeh láá Cluster & Eno (1977) saksalâš krautrock -juávkku Clusteráin sehe After the Heat (1978) Dieter Mobeliusáin já Hans-Joachim Rodeliusáin, kiäh kuuláin Cluster-juávkun. 1970-lovo loopâst sun lâi meid iššeedmin David Bowie "Berlin-trilogian" kočodum albumijn Low (1977), ”Heroes” (1977) já Lodger (1979) sehe 1990-lovvoost albumist Outside (1995).
Eno pyevtittij kulmâ Talking Heads -juávhu album: More Songs About Buildings and Food (1978), Fear of Music (1979) já Remain in Light (1980). Ive 1981 sun raahtij Talking Heads lávloo David Byrnein album My Life in the Bush of Ghosts.
Nansen-passâ
thumb|Aalmugijlito mieđettem Nansen-passâ.
Nansen-passâ lâi persovnkorttâ staatâttemáid ulmuid ađai ulmuid, kiäin ij lamaš oovtâgin staatâ aalmugjeessânvuotâ vuossâmuu maailmsuáđi maŋa iivij 1922–1938. Maŋeláá Aalmugijlitto mieđettij paasâ meid patâreijeid, já tondiet šoodâi paasâ nubbe nommâ: patâreijeipassâ. Passâ lii nomâttum Fridtjof Nansen mield.
Armento
Armento lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Anzist ääsih 575 olmožid. Ton vijdodâh lii 58,98 km², já alodâh 710 m. Armento naaburkieldah láá Corleto Perticara, Gallicchio, Guardia Perticara, Montemurro, San Chirico Raparo já San Martino d'Agri.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
822
822 (DCCCXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 820-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|215px|Minamoto no Tōru
Miŋkki
Olgohäämi já stuárudâh
Vildâsmiŋkki lii ruškâd já ton vuáđu-ullo já loovdâsoksâmeh láá siämmááivnásiih. Motomeh ohtâgâsah láá masa čappâdeh, já motomeh vuod kuovgisruškâdeh. Miiŋkist lii uálulist českis tiälkku, mii olá čiäppát räi. Miiŋki ruumâš lii kukke já kezzi. Luánduvárásij orásij rummâš kukkodâh lii 30–46 cm, mon lasseen seeibi kukkodâh lii 13–21 cm. Niŋálâsah láá ucebeh. Oráseh teddih suulân 0,5–1,75 kg já niŋálâsah táválávt vuálá kiilu. Čevđikaardijn miiŋkih láá stuárráábeh. pienoiskuva|300px|Miiŋkist lii tuše vielgis uálul, eresnáál ko juhâpuoidust|vasen
Miiŋki iäruttem juhâpuoidust lii väädis, tastko šlaajah láá hirmâd siämmááhámásiih. Miŋkki lii váhá stuárráb já tuše ton uálul lii vielgâd, ko vuod juhâpuoidust lii meid vielgis panalâs. Ivne ij lah kuittâg vises tobdomerkkâ, tastko motomijn miiŋkijn lii kuovgis panalâs. Jis haalijd tiettiđ vissásávt, te ferttee tutkâđ jáámmám ohtâgâs paanijd já uáivi. Miiŋkist uálul majemuu madâpääni siiskišpeeli lii kobdeeb ko olgopeeli, mutâ juhâpuoidust toh láá siämmáá kubduuh.
Jienah
Aggressiivlâžžân miŋkki sáttá čađgeđ teikkâ kiljádiđ. Kieimist ores kiävttá okâtteijee jienâid. Čiivgâi jienah láá iänááš njihhoom.
Luándulâš lavdâm
Miŋkki lii vuálgus Tave-Amerikist, kost tot tiättoo Alaskast já Kanadast Floridan. Tot váilu nannaam maadâviestâroosij koške kuávluin. pienoiskuva|left|Miiŋki lavdâm|300x300px
Tiettum Euroopist já Aasiast
1920-lovvoost miiŋkijd šoddâdškuottii Euroop čevđikaardijn. Ovdâmerkkân Ranskaast šoddâdem aalgij ive 1926. Sovjetlittoost tuhátteh miiŋkih meid ištâduvvojii luándun ive 1933 rääjist. Eestienâmist šoddâdem aalgij 1950-lovvoost, já tobbeen-uv miŋkki 	vildáskij jotelávt. Onnáá peeivi šlaajâ iälá maaŋgâin Euroop enâmijn, meid Britijsuolluin já Islandist. Muáddi eennâm, ovdâmerkkân Ovtâstum kunâgâskodde, láá irâttâm hevâttiđ miiŋkijd, mut tot ij luhostum.
Ruotân vuossâmuid miiŋkijd puohtii ive 1928 já eres Tave-enâmáid ive 1929. Ruotâst já Taažâst uáinistii vildâs miiŋkijd jo šoddâdemtooimâ algâttemivveest. Suomâst vuossâmuid vildâs miiŋkijd uáinistii ive 1932 tallaa Kymi lääni kuávlust. Kaardij uccáávuođâ tiet Tave-enâmij näälih šoddii aalgâst viehâ hitásávt, mutâ kuittâg 1950-lovvoost šlaajâ lâi jo levânâm ubâ Ruotân. Soođij ääigi čevđielleid ij lamaš Suomâst tuárvi purrâmuš, te taid luoštii rijjân. Suomân meid vajâldii Ruošâst miiŋkih. Nube maailmsuáđi maŋa čevđikäärdih lasanii Suomâ viestâr- já maadâviestârriddoin. 1970-lovvoost šlaajâ šoodâi ennuv já levânij masa ubâ Suomân, já 1980-lovo loopâst tot vááilui tuše Kietâveerdist. Onnáá peeivi miŋkki iälá ubâ Suomâst, já tot lii kavnum masa jyehi njomâtteijeerekinistmij 50 x 50 kilomeetter ruuvdust.
Raili Pietilä
thumb|right|Pietilä ive 1966 Raili Inkeri Marjatta Pietilä (j.s. Paatelainen; ) lâi syemmilâš arkkiteht.
Miŋkki
Tiettum Euroopist já Aasiast
Aasiast miŋkki lii vildáskâm Kiinan já Jaapaan Hokkaidōn.
Raili Pietilä
Eellim
Raili Inkeri Marjatta Paatelainen šoodâi porgemáánu 15. peeivi 1926 Pieksämäkist. Suu eeči lâi Kaapro Paatelainen já suu enni Saima Kumpulainen.
Ive 1946 Raili Paatelainen čaalij pajeuáppen. Sun algâttij vistig Helsig ollâopâttuvvâst, kost sun luuvâi el. matematiik. Ive 1956 sun valmâštui arkkitehtin Teknisii ollâškoovlâst. Škoovlâ lasseen Paatelainen poorgâi siämmást rakânâshaldâttuvvâst já iivij 1949–1951 Olli Kivisii toimâttuvvâst.
Karrieer
Raili já Reima Pietilä naajáin ive 1963, mut eidu ive 1975 toimâttuv nommân šoodâi Arkkitehtitoimisto Raili & Reima Pietilä.
Miŋkki
Miiŋki vaikuttâs algâalgâlâš luándun
Jieškote-uvlágánijn eellimpirrâsijn mákkojeijee vieresšlaaijân miŋkki lii vaahâglâš ekosysteem algâalgâlâš populaatioid. Juhâpuoidâ lii lappum Suomâst já eres Euroop enâmijn ušom miiŋki tiet. Miŋkki já juhâpuoidâ eelliv siämmáálágán pirrâsist já kevttiv siämmáálágán raavvâd, mutâ miŋkki lii stuárráb já aggressiivlub já návt váldá algâalgâlii šlaajâ soojijd. Lii arvâlâddum, ete meid hiller tile Suomâst lii huánánâm miiŋki tiet. pienoiskuva|Miŋkki eellimpirrâsistis|260x260px pienoiskuva|Miŋkki vuágu njäälmist
Eellimpiirâs
Miŋkki pivnohist čäcipirrâs. Tot mákkoo saivâčääsi, merâsaaivâ já merâčääsi aldavuođâst. Miŋkki iälá meid suáluikuávlui láásáin, mutâ jaavrijd já juuvâid valjiidijnis tot pivnohist soojijd, kost lii valjaas šadolâšvuotâ sehe enâmist ete čääsist. Tave-Amerikist ton algâalgâlâš eellimpirrâseh láá preeriai uccâ luobbâleh.
Eellimvyevih
Vildâsmiiŋkih láá enâmustáá ijjâ- já veigielleeh. Käärdist kárgám miiŋkih vuod joteh táválávt peiviv. Jándurryytmân vaaigut čuuvtij raavvâd meeri sehe saje rávhálâšvuotâ, já nuuvt ij lah härvinâš uáiniđ miiŋki peiviv. Miŋkki ij lah eromâšávt ärgi, mutâ tot ij lah siämmáá tiätuäŋgir ko puoidâ. Miiŋki ij lah hirmâd aktiivlâš tälviv.
Miŋkki cancco já liihâddijnis sulâstit pááru. Motomin tot meiddei čuážžul, eromâšávt ko tot haalijd tarkkuđ pirrâsis. Veikkâ miŋkki ij távjá kuárŋu muoráid, te tot jotá kuittâg häppilávt källei alne. Čääsist vuojâdijnis tot kiävttá ovdâdâskepilijd, mutâ puovčâdijnis saallâs maŋŋaal tot puáhtá kevttiđ puoh nelji keeppil.
Miiŋki eellimpiirâs lii päädi hámásâš, tastko tot jotá ridoi miätá saallâs ucâmin. Päddi sáttá leđe maaŋgâ kilomeetter kukkosâš. Peivičiähásajeh láá távjá aldasâš sajeh, kost lii ennuv raavâd. Miŋkki piälušt reviris aaibâs siämmáánáál ko eres netielleeh-uv. Orráás já niŋálâs revirijn iä lah stuorrâ iäruh. Kieimâ ääigi ores sáttá kyeđđiđ reviris já vyelgiđ vajâldiđ olgoláá, vâi piäsá parâluđ nuuvt ennuv niŋálâsâigijn ko máhđulâš.
Ive 1948 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1948 tälviolympialijn lijjii fáárust 669 valastâlled (592 almajid já 77 nisonid) 28 enâmist, kiäh kištottâllii 22 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd – 10 mitalid – vuoittii Taažâ, Ruotâ já Sveeici valastâlleeh. Taažâ já Ruotâ valastâlleeh vuoittii kuittâg nelji kollemiitaal, ko Sveeici valastâlleeh vuod tuše kulmâ.
Täsni
thumb|Tääsnih Täsni lii jiečânávt čyevvee, táválávt páálu hámásâš já kaasu siskeldeijeee plasmapállu, mast mottoom muddoost tábáhtuvá oođâfuusio.
Enâmist kejâdijn aldemus täsni lii Piäiváš. Ijjâalmeest uáinojeh meid eres tääsnih, mut oovtâgin ijjâalme tääsni kirkkâdvuotâ ij lah siämmáš ko Piäiváást. Taat puátá tast, et toh láá kukkeláá Enâmist ko Piäiváš. Ärbivuáválávt tääsnih láá šlajâttâllum sierâlágán täsnikovosáid já täsničohhijd.
Loderaidâlâsâst – galaksist, mast Eennâm já olmooškode piäiváškodde kávnojeh – láá áárvu mield 200–600 miljard täsnid. Puoh tääsnih, moh Eennâm alne uáinojeh, láá uási täst.
Tääsni šoddâm
Täsni šadda ko kaasusovđâ čokkâšuvá jieijâs tiädduvyeimi keežild. Maailmolesvuođâ materiast suullân 75 prosentid lii vety. Helium lii suullân 25 prosentid já eres algâamnâseh vuálá ohtâ prooseent. Stuárráámus uási taan amnâsist kávnoo vetykaasun tasnijkoskâsii komovuođâst. Smavvâ hemâdâsah poolvâ saahâdvuođâ juáhášuumist čokkâšuveh miljovnij ivij ääigi, já loopâst puáđusin lii nuuvt stuorrâ massačokkâšume, et tot rijttáá toos, et tot čärvee vetukaasu nuuvt korrâ teddui, et tot "cokkân". Nubij sanijgijn taan massajuávhu ođđâmist álgá fuusioreaktio, mast poolvâ vety fuusisistoo lussâdub heliumin. Reaktiost luovvân ennuv energia, mii addel táásnán ton šliäđgum já covná tom. Ko täsni lii šoddâm, te tot possool olgomuu mut ij nuuvt sahâdis keerdis komovuotân. Taat materia vist puáhtá toimâđ huksimamnâsin kaasuplanetáid.
Tääsni jäämmim
Täsni jáámá talle ko ton ođđâmist tábáhtuvvee fuusioreaktiost ij lah innig puáldámuš. Tääsni eellimäigi lii kiddâ ton massaast. Ucemuuh tääsnih šuálmuh, čäskih já čuáskuh čapis snorâtäsnin čuodij miljovnij ivij ääigi. Taat lii uánihâš äigi. Uccâmassasiih tääsnih eelih kuhemustáá, tastko toi massa ana kevâmin tuše smavvâ fuusioreaktio, mast pijsáá puáldámuš miljardáid ivvijd.
Tääsni ahe
Tääsnih eelih stuárráámuu uási avestis nuuvt kočodum váldusärjipuudâst, mast vety fuusiost luovâneijee energia lii tääsni áinoo energiakäldee. Taat lii oođâreaktio, mast táválumos aamnâs vety muttoo heliumin. Taan puudâ ääigi täsni lii šiev täsitiädust, já ton rááhtus muttoo tuše tondiet, et oođâreaktioh kuuloold mutteh kemialii čokkâšume.
Tääsni eellimahe lii kiddâ tääsni massaast. Ovdâmerkkân Piäiváá massasii tääsnist váldusärjipuddâ pištá nyevt 10 miljard ihheed. Piäiváást lii-uv ettum., et tot lii tääl elimis pelimuddoost. Piäiváást lussâdub tääsnih vist ovdáneh jotelubbooht, tastko toh suonjârdeh energia čuuvtij jotelubbooht. Ovdâmerkkân 30 kerdid Piäiváá massasâš täsni piso váldusärjipuudâst tuđe nyevt vittâ miljovn ihheed. Piäiváást keppisub taasnijn váldusärjipuddâ pištá kuhheeb ääigi. Ovdâmerkkân pele Piäiváá massasâš täsni viättá váldusäärjist nyevt 100 miljard ihheed.
Tääsni liegâsvuotâ
Tääsni liegâsvuođâ lii máhđulâš miäruštâllâđ tääsni ivne mield. Piäváást kumásub tääsnih láá čuovjâdeh já kolmâsuboh vist ruopsâdeh teikâ oranseh. Piäiváá ase liegâsvuotâ lii suullân 6 500 Kelvinid, já eres tääsnih vist láá 2 600–33 000 Kelvinid. Puoh tääsnih siskeldeh iänááš vety, mut ođđâmist tábáhtuvvee fuusio muttá tom kuuloold lussâdub algâamnâsin. Toin naalijn tasnij kemialâš rááhtus muttoo ääigi mield, já tast finnee meid tiäđu tääsni avveest. Nube tááhust ovdâmerkkân tubletaasnijn nubbe täsni puáhtá monâttiđ masastis maidnii nuubán, nuuvt et kuohtui rááhtus puáhtá muttuđ uáli jotelávt-uv.
Nobel-ráávhupalhâšume
thumb|right|300px|Ive [[2002 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittim Jimmy Carter miitaal]] Nobel-ráávhupalhâšume lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Taažâ Stuorrâtige valjim Nobel-komitea mieđeet palhâšume jyehi ive Oslost. Jis mottoom ive ij kihheen iävtukkâsâin teevdi iävtuid, te palhâšumesume ferttee njuolgâdusâi mield šeštiđ čuávuváá ihán. Palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1914–1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939–1943, 1948, 1955–1956, 1966–1967 já 1972.
Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 17-ihásâš Malala Yousafzai, kii vuoitij Nobel ive 2014. Puárásumos lii 87-ihásâš Joseph Rotblat, kii vuoitij palhâšume ive 1995. Linus Pauling lii áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-ráávhupalhâšume lasseen Nobel-palhâšume nube kategoriast, ko sun vuoitij Nobel-kemiapalhâšume ive 1954 ovdil ko sun vuoitij ive 1962 Nobel-ráávhupalhâšume. Ij kihheen ulmuid lah vuáittám Nobel-ráávhupalhâšume eenâb ko ohtii, mut kyehti ornijdume láá vuáittám: ICRC já UNHCR. ICRC lii vuáittám jo kulmii iivij 1917, 1944 já 1963. Ton lasseen ICRC vuáđudeijee Henry Dunant vuoitij vuossâmuu Nobel-ráávhupalhâšume ive 1901. UNHCR lii vuáittám kuohtii: iivij 1954 já 1981.
Palhâšume uásih
thumb|right|300px|Ive [[1971 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittim Willy Brandt diploom]] thumb|Ive [[2012 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittim Euroop union diploom]] Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume.
Miitaal
Miitaal vuávái Gustav Vigeland. Nubebeln láá Alfred Nobel proofiilkove, suu nommâ já suu šoddâm- já jäämmimiveh. Nubebeln lává kulmâ pietittemes almaa. Sii lasseen mitalân láá skuážurdum säänih Pro pace et fraternitate gentium. Palhâšume vyeittee nommâ, vuáittuihe já palhâšume ranskakielâg nommâ Prix Nobel de la Paix láá skuážurdum 5 mm asosii roobdân.
Ive 1980 räi ráávhupalhâšume miitaal tiäddu lâi 192 g, mut tääl tot lii 196 g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Miitaal čođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66 mm.
Diploom
Vuossâmuš diploomversio vuávái taažâ taaidâr Gerhard Munthe. Iivij 1970–1990 diploom lâi taažâ kovvejeijee Ørnulf Ranheimsæter ksylografkove. Ive 1990 maŋa diploom kove lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Kove lii diploom čižetpeln. Diploom uálgispeln lii Taažâ Nobel-komitea almottâs tast, mii lii ton ive vyeittee nommâ. Ráávhupalhâšume almottâs lii tárukielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Nobel-komitea saavâjođetteijee jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi Oslost.
1015
1015 (MXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1010-lovo kuuđâd ihe.
Ristiina
Ristiina lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Mikkeli kaavpugân ive 2013 aalgâst. Ive 2012 loopâst Ristiinast assii 4 856 olmožid, já ton vijdodâh lâi 742,02 km², mast 175,87 km² lâi čääci. Ristiina naaburkieldah lijjii Hirvensalmi, Mikkeli, Mäntyharju, Puumala já Suomenniemi.
Siijdah
Alasjärvi, Haikola, Hangastenmaa, Hanhijärvi, Hartikkala, Hauska, Heikkilä, Heinniemi, Heramäki, Hiirimäki, Himalanpohja, Himalansaari, Huttula, Hytölä, Inkarila, Innala, Jukarila, Juottila, Juvela, Järvenpää, Kaipiala, Kapala, Karhila, Keriniemi, Koivakkala, Koljola, Korhola, Korpela, Kosola, Kuomio, Kuomiolahti, Kurvila, Kylänlahti, Käenniemi, Laasola, Laitiala, Lappilanmäki, Laurikkala, Liiansaari, Liikala, Lintuniemi, Lyytikkälä, Mahkola, Marjoniemi, Mielua, Minkkilä, Mäkelä, Närhilä, Outila, Pakinniemi, Parkatniemi, Pettilä, Puntala, Pylkkälä, Pyrhölä, Pöntilä, Rahikkala, Rikantila, Roinila, Sattila, Savela, Simola, Sokkala, Surno, Syrjälä, Sydänmaa, Taipale, Tarhola, Tiirola, Tiusala, Toijola (Toijala, Kyyrö), Tukiala (Tukialanlahti), Tuukkala, Valkola, Vitsiälä, Ylölä já Yövesi.
Siijdah ive 1924
Ive 1924 Ristiinast lijjii ohtsis 58 sijdâd: Alasjärvi, Haikola, Hangastenmaa, Hartikkala, Heikkilä, Heramäki, Hiirimäki, Himalansaari, Huttula, Hytölä, Inkarila, Juottila, Juvela, Järvenpää, Kapala, Karhila, Keriniemi, Koivakkala, Koljola, Korhola, Korpela, Kosola, Kuomio, Kuomiolahti, Kylänlahti, Laasola, Laitila, Lappilanmäki, Laurikkala, Liiansaari, Liikala (markkân), Lintuniemi, Lyytikkälä, Mahkola, Marjoniemi, Minkkilä, Mäkelä, Närhilä, Outila, Parkatniemi, Pettilä, Puntala, Pöntilä, Rahikkala, Sattila, Savela, Simola, Sokkala, Surno, Sydänmaa, Taipale, Tarhola, Tiirola, Tiusala, Toijola, Vitsiälä, Ylölä já Yövesi.
1015
Kalender
thumb|212px|Knuut Styeres
Nobel-ráávhupalhâšume
Ruttâpalhâšume
Ive 2022 palhâšume stuárudâh lâi 10 miljovn Ruotâ ruvnâd.
Gustaf Nyström
Carl Gustaf Nyström lâi syemmilâš arkkiteht, rehtor já arkkitehtuur professor.
Eellim
Carl Gustaf Nyström šoodâi uđđâivemáánu 21. peeivi 1856 Helsigist, Suomâ stuorrâfurstâkoddeest. Suu eeči lâi pooliskonstaabel Gustaf Nyström já suu enni lâi Fredrika Grönroos. Gustafist lâi ohtâ viljâ Alexander Rogatus Nyström, kii lâi meid arkkiteht.
Škovlim já karrieer
Nyström luuvâi arkkitehtuur el. professor Frans Sjöströmáin Suomâ polyteknisâš škoovlâst, kost sun valmâštui arkkitehtin ive 1876. Sun lâi ohtâ vuossâmuin oppâlájádâs škovlim arkkitehtijn. Tälviv 1878–1879 sun lâi fabrikstiivrâ stipendiaatin Wienist, kost sun luuvâi arkkitehtuur professor Heinrich von Fersteláin. Nyström hárjuttâlâi Sjöström arkkitehttoimâttuvvâst. Sjöström jaamij ive 1885, mon maŋa Nyströmist šoodâi polyteknisâš škoovlâ máttáátteijee. Sun máttááttij vistig rakânâshuksim já ive 1885 rääjist sun tooimâi huksimtaiđuu adai arkkitehtuur puárásub máttáátteijen. Ive 1896 Nyströmist šoodâi professor. Taat virge lâi Suomâ vuossâmuš arkkitehtuur professuur. Ive 1908 polyteknisâš škoovlâst šoodâi Teknisâš ollâškovlâ, já Nyströmist šoodâi oppâlájádâs rehtor.
Koskâvuođâlâšvuotâteoria
Koskâvuođâlâšvuotâteoria lii ohtsâšnomâttâs, mii kiävttoo kyevti Albert Einstein ráhtám fyysiik teoriast. Teoriah láá eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria já almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria.
Caymansuolluuh
Caymansuolluuh láá brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Karibiast.
Ernest Hemingway
Ernest Miller Hemingway lâi ovtâstumstaatâlâš kirječällee. Sun finnij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume ive 1954.
Eellim
Ernest Miller Hemingway šoodâi syeinimáánu 21. peeivi 1899 Oak Parkist Chicago ovdâkaavpugkuávlust várálii perrui. Eeči Clarence "Ed" Hemingway lâi tuáhtár. Enni Grace Hall Hemingway lâi čepis lávloo, kii lâi lávdástâllâm Madison Square Gardenist ovdil naaijâm. Eeči Ed lâi pivduus miäcásteijee já sun opâttij meid Ernest pivdeđ, kuálástiđ já leirâdâttâđ meecist. Nuorâ Ernest meid luuvâi já čaalij ennuv. Sun juuđij luvâttuv Oak Parkist iivij 1913–1917. Sun toimâttij škoovlâ loostâ já poorgâi valmâštum maŋa váhá ääigi hárjuttâllen Kansas City Star -loostâst.
Vuossâmuu maailmsuáđi ääigi Hemingway tooimâi Ruopsis Riistâ ambulansvyeijen Italiast. Syeinimáánust 1918 sun havvâšui kraanaat pávkkámist já kaartâi suátipyecceiviäsun suáđi loopâ räi. Sun maacâi Ovtâstum staatáid uđđâivemáánust 1919. Hemingway kuvvij muštoid pávkkámist romanist A Farewell to Arms (1929). Suáđi maŋa sun poorgâi toimâtteijen Toronto Star Weekly -loostâst. Skammâmáánust 1920 Hemingway teeivâi Hadley Richardson, já suoi naajáin čohčâmáánust 1921. Suoi varrijn Pariisin juovlâmáánust 1921, tastko Hemingway uážui pargo tobbeen Toronto Daily Star -loostâ reeivâlonotteijen. Pariisist Hemingway čaalij viššâlávt tiivtâid já muštâlusâid. Sun kuvvij ääigis Pariisist 30 ihheed maŋeláá kirjeest A Moveable Feast (1964).
Hemingway vuossâmuš kirje, tihtâ- já nooveelčuágáldâh Three Stories & Ten Poems, almostui Pariisist ive 1923. Siämmáá ive šoodâi suu vuossâmuš pärni. Hemingway lopâttij toimâtteijee pargo já vuájudâđâi kirječällee karrieerân. Vyesimáánust 1926 almostui suu vuossâmuš kuhes kirje The Torrents of Spring.
Hemingway já Hadley iäránáin njuhčâmáánust 1927, já Hemingway naajâi muotitoimâtteijee Pauline Pfeifferáin siämmáá ive vyesimáánust. Sunnui šoodâi pärni ive 1928. Hemingway čaalij já almostitij ubâ ääigi uđđâ novellijd já nooveelčuágálduvâid. Roomaan A Farewell to Arms almostui čohčâmáánust 1929 já tot lâi tállán miänástus Ovtâstum Staatâin. Roomaan lii ain tááláš ameriklii kirjálâšvuođâ klassikko. Romanist rahtum elleekove almostui ive 1932. Hemingway peerâ aasâi Pariisist, talle Kuuba Havannast já sij maccii Ovtâstum staatâi Key Westân ive 1929.
Hemingway teeivâi kuálmád káálgus, toimâtteijee-kirječällee Martha Gellhorn juovlâmáánust 1936. Siämmáá ääigi valmâštui suu roomaan To Have and Have Not (1937). Kuovâmáánust 1937 Hemingway vuolgij North American Newspaper Alliance reeivâlonotteijen Espanja siskáldâssuátán. Meid Martha Gellhorn tooimâi Espanja suátireeivâlonotteijen.
Ive 1940 almostum For Whom the Bell Tolls lâi Hemingway mielâst suu tergâdumos čaalâ. Kirje muštâl Espanja siskáldâssuáđist. Tot lâi stuorrâ miänástus já maaŋgâi mielâst Hemingway pyeremus roomaan. Kirjeest rahtum Hollywood-elleekove almostui kulmâ ive maŋeláá. Hemingway já Pauline iäránáin já Hemingway naajâi Gellhornáin skammâmáánust 1940. Suoi kuittâg iäránáin jo ive 1945, ko Hemingway teeivâi Lontoost toimâtteijee Mary Welsh. Hemingway já Welsh naajáin njuhčâmáánust 1946. Hemingway aasâi Kuubast iivij 1939–1960. Ive 1952 almostum The Old Man and the Sea kulá Hemingway tobdosumos kiirjij juávkun. Kirje finnij Pulitzer-palhâšume ive 1953. Čuávuváá ive Hemingway finnij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume.
Hemingway tiervâsvuotâ hiäjului suu valjaas alkoholkevttim tiet, sun puosâi šlundevuođâ já diabetes. Sun toovâi jiešsorme päihistis syeinimáánu 2. peeivi 1964.
Lydia Lyytikäinen
Lydia Elisabeth Lyytikäinen (j.s. Wikman; ) lâi syemmilâš tivtâsteijee já kirječällee.
Eellim
Lydia Lyytikäisii vaanhimeh láin vouti Abraham Israel Wikman já Edla Kristina Örbom. Lydia valmâštui máttáátteijen Tammisaari máttáátteijeeseminaarist já aasâi Kuopiost iivij 1899–1939.
Lydia Lyytikäinen lâi naaijâm Kuopio čalmettemijškoovlâ hovdâ Konstantin (Kosti) Lyytikäisáin (1861–1907).
Nuorttâriijkâ-Uŋgar
Nuorttâriijkâ-Uŋgar ( teikâ Österreich-Ungarn já teikâ Ausztria-Magyarország) lâi Nuorttâriijkâ kiäisárkode já Uŋgar kunâgâskode koskâsâš tublemonarkia iivij 1867–1918. Kuohtuid enâmijd haldâšij Habsburg-suuvâ haldâšeijee tittelijgijn Nuorttâriijkâ kiäisár já Uŋgar kunâgâs, mut enâmijn lijjii jieijâs parlamenteh já sispolitiik. Haldâšeijen lâi kiäisár Frans Joosef masa ubâ väldikode ääigi. Ive 1916 rääjist kiäisárin lâi Karl I.
Nuorttâriijkâ-Uŋgar vuáđudui keččâlmin siäiluttiđ puáris Nuorttâriijkâ kiäisárkode, mon uási meid Uŋgar lâi lamaš. Kiäisárkodde pieđgânij vuossâmuu maailmsuáđi maŋa.
Savonranta
Siijdah
Hanhijärvi, Hankavaara, Lapinlahti, Paasniemi, Pirttimäki, Säimen, Rönkönvaara, Turtianniemi, Oriniemi, Leivola já Vuokala (markkân).
Siijdah ive 1924
Ive 1924 Ristiinast lijjii ohtsis 9 sijdâd: Hanhijärvi, Hankavaara, Lapinlahti, Paasniemi, Pirttimäki, Rönkönvaara, Turtianniemi, Vihtari já Vuokala (markkân).
King Crimson
thumb|275px|[[In the Court of the Crimson King -album tobdos lokkekove taavlust Sint Antoniesbreestraatist Amsterdamist]] King Crimson lii Lontoost puáttee eŋlandlâš muusikjuávkku, mii lii ohtâ progressiivlâš rock vuosmuin já tehálumosijn juávhuin. Tom vuáđudáin kitarist Robert Fripp já rumbal Michael Giles ive 1968. Juávhu jesâneh láá mulsâšum ennuv, já juávkku lii pieđgânâm maŋgii. Fripp lii-uv lamaš juávhu áinoo pisovâš jeessân, veik sun ij anegin jieččân juávhu jođetteijen.
Juávkku kulostui vuosâalbumistis In the Court of the Crimson King (1969), mon aneh kuásnii vuossâmužžân progressiivlâš rock albumin. Album tobdosumos pittá lii "21st Century Schizoid Man", mast maaŋgah juávhuh láá ráhtám cover-versio.
Vuáđudem já In the Court of the Crimson King
King Crimson aalgij Robert Fripp sehe Michael já Peter Giles ive 1967 vuáđudem muusikjuávhust Giles, Giles and Fripp. Juávkku almostitij muáddi single sehe oovtâ album The Cheerful Insanity of Giles, Giles and Fripp, mut ij finnim ennuvgin huámmášume. Juávkku irâttij mutteđ muusikstijlâs já vaaldij fáárun kuoskâttâsčuojâtteijee já muorâposonjâsčuojâtteijee Ian McDonald sehe suu ustev sännejeijee Peter Sinfield. Fripp ij lamaš innig kiddiistum Peter Giles popstijlâsâš muusikist já iävtuttij. ete suu puáris ustev Greg Lake puáđáččij suu teikâ Giles sajan. Michael Giles mieldi suu viljâ lâi pettâšum juávhu hyenes miänástusân já lâi vuálgám ovdil ko Fripp lâi iävtuttâm tom, ete Lake puáđáččij suu teikâ Giles sajan.
King Crimson vuáđudui 30. skammâmáánu 1968, já toos kullii Fripp, McDonald, Michael Giles, Sinfield sehe Greg Lake bassost já lavlust. Juávhu vuosmuuh hárjuttâsah lijjii uđđâivemáánust 1969. Juávhu aalgâaaigij McDonald raahtij stuárráámuu uási muusikist, mut meid Fripp já Lake uásálistijn ton paargon. Sinfield čaalij sanniittâsâid sehe suunâttâlâi láávdástmij čuovviittâs. The Moody Blues -juávkku inspiristij McDonald iävtuttiđ mellotron-nommâsâš kuoskâttâsčuojânâs uástim juávhu kiävtun. Mellotronist šoodâi-uv merhâšittee uási King Crimson 1960-lovo loopâ já 1970-lovo aalgâ muusik.