cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ELAN-ohjelm
ELAN-ohjelm lii annotistem várás kevttum rijjâ ohjelm. Ko lii mottoom jienâpäddi, kalga toimâd čuávuvávt:
ELAN-tiätuvuárhást tehálumos uási lii taggaar pááru, mii lii tiätuvuárhá pelimuddoost. Tot lii jienâpäddi.
Jienâpäädi vyelni láá nuuvt kočodum Tiers, ađai Tääsih:
Jis lii tárbu, lii meiddei máhđulâš lasettiđ uđđâ taasijd.
Ovdâsijđo
{| id="mp-upper" style="margin:0; background:none;"
Kuobârpoolvâ maŋa
Säänih
Ko tastoo peivi olgon siävŋánij, puohah tom ervidii, et peivi ij paijaan innig kuássin já stuárráámus uási ulmuin ruáppánii.
Uási hevvânii, paasij jietânâspááru vuálá ige ton lasseen liččii oskom et ton suátán kartâččij olmooškodde maailmân kost párnááh šaddeh olmoošporren.
Mun lam ohtâ tain párnáin kii vuoitij, hiäjus čiivgah táppájii. Taat lii äigi maŋa kuobârpoolvâ kuás áinoo ilo käldee lii kuobâr já polvâ. Já jis kuáhtáám kiännii muu piäju ulgguubeln, te huškom sust siälu, ulmuu eellimhade ij iärrut.
1945
1945 (MCMXLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1940-lovo kuuđâd ihe.
1998
1998 (MCMXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1990-lovo oovcád ihe.
Roovvâdmáánu 23.
Roovvâdmáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 296. peivi (kárgámive 297. peivi). Ive loopân láá 69 peivid.
1553
1553 (MDLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1550-lovo niäljád ihe.
Kuovdâkiäinu
Kuovdâkiäinu (, já ) lii kieldâ Taažâst. Kieldâ lii Taažâ stuárráámus vijđoduv mield. Kuovdâkiäinust ääsih 2 910 olmožid, já ton vijdodâh lii 9 707,35 km², mast 738,48 km² lii čääci.
thumb|left|300px|Kuovdâkiäinu tälviv
Tonga
thumb| Tonga lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Nukuʻalofa.
1942
1942 (MCMXLII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1940-lovo kuálmád ihe.
1985
1985 (MCMLXXXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1980-lovo kuuđâd ihe.
1522
1522 (MDXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1520-lovo kuálmád ihe.
Vyesimáánu 13.
Vyesimáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 133. peivi (kárgámive 134. peivi). Ive loopân láá 232 peivid.
1907
1907 (MCMVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1900-ihelove káávcád ihe.
Roovvâdmáánu 14.
Roovvâdmáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 287. peivi (kárgámive 288. peivi). Ive loopân láá 78 peivid.
1836
1836 (MDCCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1830-lovo čiččâd ihe.
Roovvâdmáánu 22.
Roovvâdmáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 295. peivi (kárgámive 296. peivi). Ive loopân láá 70 peivid.
1941
1941 (MCMXLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1940-lovo nubbe ihe.
Šoddâmeh
thumb|right|Hayao Miyazaki ive [[2008]]
1647
1647 (MDCXLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1640-lovo káávcád ihe.
Roovvâdmáánu 13.
Roovvâdmáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 286. peivi (kárgámive 287. peivi). Ive loopân láá 79 peivid.
Roovvâdmáánu 21.
Roovvâdmáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 294. peivi (kárgámive 295. peivi). Ive loopân láá 71 peivid.
1997
1997 (MCMXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1990-lovo káávcád ihe.
Čohčâmáánu 4.
thumb|250px|right|Hildur Guðnadóttir ive [[2007]] Čohčâmáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 247. peivi (kárgámive 248. peivi). Ive loopân láá 118 peivid.
Roovvâdmáánu 12.
Roovvâdmáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 285. peivi (kárgámive 286. peivi). Ive loopân láá 80 peivid.
Roovvâdmáánu 6.
Roovvâdmáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 279. peivi (kárgámive 280. peivi). Ive loopân láá 86 peivid.
Tokio
Tokio lii Jaapaan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Tórshavn
Tórshavn lii kieldâ Färsuolluin. Ton kuávdáš lii Färsuollui uáivikaavpug. Tórshavn kieldâst ääsih 21 926 olmožid. Ton vijdodâh lii 173 km², já ässeesaahâdvuotâ 121 ässed/km². Tórshavn kieldâ lii Färsuollui stuárráámus kieldâ sehe ässeelovo já vijđoduv mield.
Historjá
Tórshavn kieldâ vuáđudui ive 1866.
Siijdah já kaavpugeh
Tórshavn kieldâst láá čuávuvááh siijdah já kaavpugeh:
Argir, Hestur, Hoyvík, Hvítanes, Kaldbak, Kaldbaksbotnur, Kirkjubøur, Koltur, Kollafjørður, Mjørkadalur, Nólsoy, Norðradalur, Oyrareingir, Sund, Syðradalur, Tórshavn já Velbastaður.
Ässeeloho
Tórshavn kieldâ ässeeloho ive 1801 rääjist:
1562
1562 (MDLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1560-lovo kuálmád ihe.
Ovdâskoddepiäládâh
Ovdâskoddepiäládâh lii piäládâh, mii lii merkkejum piäládâhregisterân já mast lii aainâs-uv ohtâ aalmugovdâsteijee ovdâskoddeest.
12 Years a Slave (elleekove)
thumb| 12 Years a Slave lii ive 2013 puáttám elleekove, mon lii čáállám John Ridley já stivrim Steve McQueen. Elleekove vuáđuduvá Solomon Northup 1853 uárji muštâlušân Twelve Years a Slave. Uáiviroolâst elleekooveest lii Chiwetel Ejiofor kii čaittâl Solomon Northup. Muusik elleekován lii ráhtám Hans Zimmer
1582
1582 (MDLXXXII) lâi normaalihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já gregoriaanlâš kalender mield nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1580-lovo kuálmád ihe. Roovvâdmáánu 4. peeivi 1582 valdui kiävtun gregoriaanlâš kalender.
1940
1940 (MCMXL) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1940-lovo vuossâmuš ihe.
1949
1949 (MCMXLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1940-lovo majemuš ihe.
1832
1832 (MDCCCXXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1830-lovo kuálmád ihe.
1940
Tábáhtusah
thumb|Postâmerkkâ: Kyösti Kallio in memoriam
Toholampi
Toholampi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Toholampist ääsih 3 035 olmožid, já ton vijdodâh lii 616,89 km², mast 8,07 km² lii čääci. Toholampi naaburkieldah láá Kannus, Kokkola, Lestijärvi já Sievi.
Historjá
Toholampi vuáđudui ive 1865.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Toholampi markkân.
Siijdah
Alakylä, Asiala, Hirvikoski, Häkkilä, Härkäneva, Kleemola, Kotila, Jämsä, Lamu, Markki, Maunu, Määttälä, Oikemus, Parhiala, Riuttanen, Purontaka, Sykäräinen já Toholampi markkân.
1502
1502 (MDII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1500-ihelove kuálmád ihe.
1939
1939 (MCMXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1930-lovo majemuš ihe.
1542
1542 (MDXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1540-lovo kuálmád ihe.
Basshunter
Basshunter, olmâ nommâ Jonas Erik Altberg (š. juovlâmáánu 22. peeivi 1984, Halmstad, Ruotâ), lii ruátálâš lávloo, pyevtitteijee já DJ.
1543
1543 (MDXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1540-lovo niäljád ihe.
Corinaldo
Corinaldo lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Corinaldost ääsih 4 894 olmožid. Ton vijdodâh lii 49,28 km², já alodâh 203 m. Corinaldo naaburkieldah láá Castelleone di Suasa, Mondavio, Monte Porzio, Ostra, Ostra Vetere, San Lorenzo in Campo já Trecastelli.
1995
1995 (MCMXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1990-lovo kuuđâd ihe.
Roovvâdmáánu 11.
Roovvâdmáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 284. peivi (kárgámive 285. peivi). Ive loopân láá 81 peivid.
Torino
Ustevvuotâkaavpugeh
Torino ustevvuotâkaavpugeh láá:
Corinaldo
Historjá
Corinaldost šoodâi kaavpug ive 1517.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Madonna del Piano, Nevola, San Bartolo, San Domenico, Sant'Apollonia, Santa Maria, Sant'Isidoro, San Vincenzo já Ville.
Roovvâdmáánu 17.
Roovvâdmáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 290. peivi (kárgámive 291. peivi). Ive loopân láá 75 peivid.
Viitasaari
Viitasaari lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Viitasaarist ääsih 6 095 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 589,12 km², mast 340,57 km² lii čääci. Viitasaari naaburkieldah láá Kannonkoski, Keitele, Kinnula, Kivijärvi, Pihtipudas, Vesanto já Äänekoski.
Historjá
Viitasaari vuáđudui ive 1635, já tast šoodâi kaavpug ive 1996.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Viitasaari kuávdáščuákkipäikki.
Siijdah
Huopana, Ilmolahti, Jurvansalo, Keihärinkoski, Keitelepohja, Kolkku, Kotvala-Valkeisjärvi, Kumpumäki, Kymönkoski, Löytänä, Mäntylä, Niinilahti, Pasala-Viitakangas, Soliskylä, Suovanlahti-Haarala já Vuorilahti.
San Antonio
thumb|250px| thumb|San Antonio lippu thumb|Bexar pirrâdâhkodde, San Antonio
San Antonio (virgálávt City of San Antonio) lii kaavpug Texas uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii ässeelovo mield Texas nubben stuárráámus kaavpug já čiččâdin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn. San Antoniost ääsih ohtsis paijeel 1,5 miljovn olmožid.
Tolentino
Tolentino lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Tolentinost ääsih 18 863 olmožid. Ton vijdodâh lii 95,12 km², já alodâh 230 m. Tolentino naaburkieldah láá Belforte del Chienti, Camporotondo di Fiastrone, Colmurano, Corridonia, Macerata, Pollenza, San Ginesio, San Severino Marche, Serrapetrona, Treia já Urbisaglia.
Rautjärvi
Historjá
Rautjärvi vuáđudui ive 1871. Juovlâmáánu 25. peeivi 2022 Rautjärvi kirkko puolij kunnân.
Tolentino
Historjá
Tolentinost šoodâi kaavpug ive 1585.
Kuovâmáánu
Kuovâmáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive nubbe mánuppaje. Kuovâmáánust láá 28 peivid, pic kárgámive tast láá 29 peivid. Taan mánuppaijeest lii kevttum meid suomâkiel lovnânommâ "helmimáánu".
Rautjärvi
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Albania
Albania (, jurg. 'kuáskimij eennâm') ađai Albania täsiväldi lii staatâ Euroopist Balkanist. Ton ránnjástaatah láá Montenegro, Tave-Makedonia, Kreikka já Kosovo. Albaniast viestârân lii Koskâmeerâ. Albaniast láá ennuv váráduvah, tondiet viljâlem lii tuše käržis riddokuávlust, kost lii meid uáivikaavpug Tirana. Albania ässeeloho lii suulân 2,86 miljovn, kiäin váhá paijeel peeli láá muslimeh.
Forssa
Forssa lii kaavpug Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Forssast ääsih 16 761 olmožid, já ton vijdodâh lii 253,38 km², mast 4,62 km² lii čääci. Forssa naaburkieldah láá Humppila, Jokioinen, Tammela já Urjala.
Roovvâdmáánu 18.
Roovvâdmáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 291. peivi (kárgámive 292. peivi). Ive loopân láá 74 peivid.
Corridonia
Corridonia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Corridoniast ääsih 15 158 olmožid. Ton vijdodâh lii 61,97 km², já alodâh 261 m. Corridonia naaburkieldah láá Francavilla d'Ete, Macerata, Mogliano, Monte San Giusto, Monte San Pietrangeli, Morrovalle, Petriolo, Tolentino já Urbisaglia.
Rautjärvi
Rautjärvi siijdah ive 1939
Haakanala, Hallilanmäki, Hiivaniemi, Hinkkala, Hynnilä, Ilmee, Jurvala, Kalpiala, Kekäleniemi, Kokkola, Kopsala, Korjola, Korpijärvi, Lankila, Latvajärvi, Miettilä, Niskapietilä, Partila, Pirhola, Purnujärvi, Rautjärvi, Siisiälä, Torsansalo, Uimola, Untamo, Viimola já Vähikkälä.
1984
1984 (MCMLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1980-lovo viiđâd ihe.
Forssa
Historjá
thumb|left|Stuárráámus uási [[Koijärvi kieldâst lohtui Forssan ive 1969. Uccâ uási lohtui Urjalan.]] Forssa vuáđudui ive 1923, já tast šoodâi kaavpug ive 1964.
Corridonia
Historjá
Corridoniast šoodâi kaavpug ive 1973.
Forssa
Kieldâlahtemeh
Stuárráámus uási Koijärvi kieldâst lohtui Forssan ive 1969.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Forssa kuávdáščuákkipäikki.
Roovvâdmáánu 20.
thumb|right|[[Kamala Harris ive 2017]] thumb|right|[[SlinCraze Riddu Riđđu -festivaalist ive 2019]] Roovvâdmáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 293. peivi (kárgámive 294. peivi). Ive loopân láá 72 peivid.
Alavieska
Alavieska lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alavieskast ääsih 2 522 olmožid, já ton vijdodâh lii 253,02 km², mast 1,61 km² lii čääci. Alavieska naaburkieldah láá Kalajoki, Merijärvi, Oulainen já Ylivieska.
Alavus
Historjá
Alavus vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Roovvâdmáánu 25.
Roovvâdmáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 298. peivi (kárgámive 299. peivi). Ive loopân láá 67 peivid.
1402
1402 (MCDII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1400-ihelove kuálmád ihe.
Alavus
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Alavieska
Historjá
Alavieska vuáđudui ive 1868. Ko Säämisuáti puállái ive 1944, te puoh Suomâ sämmiliih karttii vyelgiđ evakkon Ylivieska já Alavieska kuávloid.
Siijdah
Alavieska, Eteläranta, Kähtävä, Somero, Taluskylä já Käännäkylä.
Kuopio
Kuopio lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Kuopiost ääsih 119 076 olmožid, já ton vijdodâh lii 4 326,36 km², mast 1 085,33 km² lii čääci. Kuopio naaburkieldah láá Lapinlahti, Iisalmi, Leppävirta, Rautavaara, Siilinjärvi, Suonenjoki, Tervo, Pielavesi, Kaavi, Juuka já Tuusniemi.
1996
1996 (MCMXCVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1990-lovo čiččâd ihe.
Kuopio
Historjá
Kuopio vuáđudui ive 1775.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Asuma, Juankoski, Kortejoki, Muuruvesi, Niittylahti, Nilsiä, Riistavesi, Savulahti, Säyneinen, Sikoniemi, Vartiala já Vehka.
Kaavpughoovdah
thumb|left|Kuopio kaavpugtáálu
1573
1573 (MDLXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1570-lovo niäljád ihe.
1950
1950 (MCML) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1950-lovo vuossâmuš ihe.
1563
1563 (MDLXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1560-lovo niäljád ihe.
Kuortane
Kuortane lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kuortanest ääsih 3 546 olmožid, já ton vijdodâh lii 484,89 km², mast 22,71 km² lii čääci. Kuortane naaburkieldah láá Seinäjoki, Alavus, Lapua já Alajärvi.
1824
1824 (MDCCCXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1820-lovo viiđâd ihe.
Kuortane
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kuortane markkân.
Siijdah
Kuortane markkân, Salmi, Ruona, Länsiranta, Kaaranka, Mäyry, Leppälä, Heikkilä, Löyä, Ylijoki já Luhtala-Kivenmäki.
Toomaat
thumb|Tomatteh Toomaat (Solanum lycopersicum) lii šaddo, mii lii puáttám Amerikist, vaarâ Perust já Chilest. Nommâ toomaat kiävttoo sehe šaddoost já ton purâtteijee uásist, mii lii šaddotieđâlávt myerji.
1102
1102 (MCII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1100-ihelove kuálmád ihe.
Tolentino
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Roovvâdmáánu 26.
Roovvâdmáánu 26. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 299. peivi (kárgámive 300. peivi). Ive loopân láá 66 peivid.
International Sámi Film Institute
International Sámi Film Institute (ISFI) lii taažâlâš ornijdume, mon ulmen lii ovdediđ sämmilâš elleekovesyergi. Ton lasseen ISFI oovded já movtijdit ohtsâšpargo eres algâaalmug elleekoverähteigijn já ornijdumijgijn.
Ovtâstum arabiemiirikodeh
thumb Ovtâstum arabiemiirikodeh láá staatâ Aasiast. Toi uáivikaavpug lii Abu Dhabi já stuárráámus kaavpug Dubai.
Tolentino
Siijdah
Abbadia di Fiastra, Acquasalata, Ancaiano, Asinina, Bura, Calcavenaccio, Casa di Cristo, Casone, Cisterna, Collina, Colmaggiore, Divina Pastora, Fontajello, Fontebigoncio, Le Grazie, Maestà, Massaccio, Pace, Parruccia, Paterno, Pianarucci, Pianciano, Pianibianchi, Portanova, Rambona, Rancia, Regnano, Ributino, Riolante, Rofanello, Rosciano, Rotondo, Salcito, San Bartolomeo, San Diego, San Giovanni, San Giuseppe, San Martino, San Rocco, Santa Croce, Santa Lucia, Sant'Andrea, Sant'Angelo, Santissimo Redentore, Troiano, Vaglie já Vicigliano.
Ovtâstum arabiemiirikodeh
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
International Sámi Film Institute
ISFI toimâttâh lii Buletjávrist Kuovdâkiäinust. ISFI vuáđđun tooimâi International Sámi Film Centre AS, mii vuáđudui ive 2007.
Iowa
Iowa lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Des Moines.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1111
1111 (MCXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1110-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|[[Paschalis II ruvnáá Henry V]]
1558
1558 (MDLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1550-lovo oovcád ihe.
Corridonia
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Colbuccaro, Passo del Bidollo, San Claudio já Sarrocciano.
1989
1989 (MCMLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1980-lovo majemuš ihe.
Aleksandria
Aleksandria lii kaavpug Egyptist. Tot lii ässeelovo mield Egypt nubben stuárráámus kaavpug.
1999
thumb|Porgemáánu tievâslâš [[peeivisiävŋánem Euroopist já Aasiast]] thumb|[[Armand Duplantis já Ruotâ lippu ive 2019]] thumb|[[Nelson Mandela ive 2000]] thumb|[[Emmanouil Karalis ive 2018 Birminghamist, Eŋlandist]]
1999 (MCMXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1990-lovo majemuš ihe.
OA nomâttij ive 1999 almugijkoskâsâžžân vuorâsij ihheen.
Roovvâdmáánu 24.
Roovvâdmáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 297. peivi (kárgámive 298. peivi). Ive loopân láá 68 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: Ovtâstum aalmugij peivi
Roovvâdmáánu 27.
Roovvâdmáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 300. peivi (kárgámive 301. peivi). Ive loopân láá 65 peivid.
Toivakka
Toivakka lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Toivakkast ääsih 2 404 olmožid, já ton vijdodâh lii 413,94 km², mast 52,49 km² lii čääci. Toivakka naaburkieldah láá Hankasalmi, Joutsa, Jyväskylä, Kangasniemi, Laukaa já Muurame.
Historjá
Toivakka vuáđudui ive 1910.
1982
1982 (MCMLXXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1980-lovo kuálmád ihe.
Toivakka
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Toivakka markkân.
Siijdah
Haukanmaa, Heiska, Huikko, Humalamäki, Kankainen, Nisula, Paloskylä, Ruuhimäki, Taka-Toivakka, Toivakka markkân, Vihijärvi já Viisarimäki.
1951
1951 (MCMLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1950-lovo nubbe ihe.
1593
1593 (MDXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1590-lovo niäljád ihe.
1884
1884 (MDCCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1880-lovo viiđâd ihe.
1583
1583 (MDLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1580-lovo niäljád ihe.
Roovvâdmáánu 29.
thumb|right|300px|[[Ellen Johnson Sirleaf]] Roovvâdmáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 302. peivi (kárgámive 303. peivi). Ive loopân láá 63 peivid.
1884
Kalender
thumb|Elias Lönnrot
2018
2018 (MMXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 2010-lovo oovcád ihe.
1888
1888 (MDCCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1880-lovo oovcád ihe.
Njuhčâmáánu 19.
Njuhčâmáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 78. peivi (kárgámive 79. peivi). Ive loopân láá 287 peivid.
2018
Tábáhtusah
thumb|left|Sauli Niinistö väljejui presidentin thumb|left|[[Helsinki Pride ive 2018]]
Njuhčâmáánu 19.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: täsiáárvu peivi ađai Minna Canth -peivi
2018
Jämimeh
thumb|right|John Young ive [[2002]]
Costa Rica
thumb Costa Rica täsiväldi ađai Costa Rica lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii San José.
Eennâmtiätu
Costa Rica ránnjáenâmeh láá tavveen Nicaragua já maadânuorttân Panama. Ton tavenuorttii riddokuávlust lii Karibiameerâ, maadâviestârist vuod Kuálhismeerâ. Costa Rica kezimus uásist tai meerâi kooskân páácá tuše suulân 120 km. Kyehti värirááiđu oovtâst joteh masa ubâ Costa Rica kukkoduv.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
2019
2019 (MMXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 2010-lovo majemuš ihe.
Ovtâstum kunâgâskodde
Stuorrâ-Britannia já Tave-Irland ovtâstum kunâgâskodde ađai Ovtâstum kunâgâskodde lii staatâ Euroopist. Eŋland, Wales, Skotland já Tave-Irland láá Ovtâstum kunâgâskode uásikuávluh. Ovtâstum kunâgâskode uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Lontoo.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Alda-nuorttâ
pienoiskuva|Alda-nuorttâ
Alda-nuorttâ lii kuávlu Aasia já Afrik kuáhtámkuávlust, Euroop nuorttiibeln. Alda-nuortâ staatâin stuárráámus uási láá arabienâmeh pic Turkki, Israel, Kypros já Iran. Meid oskoldâh, islam ovtâstit Alda-nuortâ staatâid.
Staatah
Motomin meid 25px|reunus Turkki rekinistoo Alda-nuortân.
25px|reunus Kypros kulá eennâmtieđâlávt Alda-nuortân, mutâ ton historjá já kulttuur láá iänááš kreikkalâš-turkkiliih. Tondiet tot rekinistoo historjálávt já kulttuurlávt Euroopân já Aasian.
Enâmustáá ohtâlâs kulttuur tet Alda-nuortân rekinistoo motomin meid ubâ Tave-Afrik ađai Maghreb.
A
thumb|A
A lii läättinlâš puustavij já meid anarâškielâ puustavoornig vuossâmuš puustav.
Historjá
Oskoh, ete A puustav lii finnim häämis Egypt hieroglyfij teikkâ seemilij meerhâst, mii kovvee vuávsá uáivi.
Toronto
thumb|300px|right|Toronto thumb|300px|Toronto kárttá
Toronto lii kaavpug Kanadast. Tot lii Kanada stuárráámus kaavpug já Ontario prooviins uáivikaavpug. Ive 2016 aalmugluuhâm mield kaavpugist láá 2 731 571 ässed já ubâ Stuorrâ-Toronto -kuávlust ohtsis 5 928 040 ässed.
Jotolâh
thumb|300px|[[TTC rađeváávnuh]]
Škovlim
Torontost lii Kanada stuárráámus ollâopâttâh, ive 1827 vuáđudum Toronto ollâopâttâh. Torontost lii meid staatâ kuálmádin stuárráámus ollâopâttâh, ive 1959 vuáđudum York ollâopâttâh. Tai lasseen Torontost láá maaŋgah taaiđâollâopâttuvah.
Elleekove
Toronto elleekovefestivaal, Toronto International Film Festival, lii ohtâ stuárráámuin elleekovefestivaalijn maailmist ton mield, mon ennuv tobbeen eelih ulmuuh. Tot uárnejuvvoo jyehi ive. Torontost láá meid algâaalmug elleekovefestivaal imagineNATIVE, mii še uárnejuvvoo jyehi ive, sehe nuorâi, 12–18-ihásij uáppei, Take 21 -elleekovefestivaal.
1953
1953 (MCMLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1950-lovo niäljád ihe.
Alger
Alger lii Algeria uáivikaavpug.
1820
1820 (MDCCCXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1820-lovo vuossâmuš ihe.
Kurikka
Kurikka lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kurikkast ääsih 20 550 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 743,90 km², mast 19,28 km² lii čääci. Kurikka naaburkieldah láá Seinäjoki, Ilmajoki, Karvia, Kauhajoki, Kihniö, Maalahti, Närpiö, Parkano, Teuva já Laihia.
Historjá
Kurikka vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Torre San Patrizio
Torre San Patrizio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Torre San Patriziost ääsih 1 961 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,93 km², já alodâh 224 m. Torre San Patrizio naaburkieldah láá Fermo, Monte San Pietrangeli, Monte Urano, Montegranaro, Rapagnano.
1599
1599 (MDXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1590-lovo majemuš ihe.
Torre San Patrizio
Siijdah
Santa Maria d'Ete já San Venanzo.
Uáinámušah
thumb|left|Muvrâ Torre San Patriziost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Cotonou
thumb|Uáinus Cotonoust thumb|[[Ouémé-juuhâ kulgâmin Atlantân]]
Cotonou lii Benin stuárráámus kaavpug. Veikkâ Benin uáivikaavpug lii-uv Porto-Novo, lii Cotonou kuittâg ton haaldâtlâš kuávdáš. Cotonou lii Benin maadâuásist, Guinealuohtân kullee Beninluovtâ riddoost. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 700 000 olmožid.
Pieksämäki
Historjá
Pieksämäki vuáđudui ive 1930, já tast šoodâi kaavpug ive 1962.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Roovvâdmáánu 9.
Roovvâdmáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 282. peivi (kárgámive 283. peivi). Ive loopân láá 83 peivid.
Kuttoor
thumb|Avveeljuuvâ šalde Kuttoorist
Roovvâdmáánu 9.
Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Taažâ Sämitige vuáđudempeivi
Kuttoor
Kuttoor ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Onnáá peeivi Kuttoor siijdâst lii Pänituoddâr meccikuávlu áinoo pirrâihásâš aassâm. Ive 2019 Kuttoorist assii 17 olmožid. Siijdâ pirrâsijn láá puáris niijtoh, moh nijttojeh vala-uv. Maađij Kuttoor siijdân rahtui ive 1959.
1589
1589 (MDLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1580-lovo majemuš ihe.
Porgemáánu 4.
Porgemáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 216. peivi (kárgámive 217. peivi). Ive loopân láá 149 peivid.
1960
1960 (MCMLX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1960-lovo vuossâmuš ihe.
Roovvâdmáánu 30.
thumb|right|[[Luiz Inácio Lula da Silva ađai Lula ive 2022]] Roovvâdmáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 303. peivi (kárgámive 304. peivi). Ive loopân láá 62 peivid.
1821
1821 (MDCCCXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1820-lovo nubbe ihe.
1880
1880 (MDCCCLXXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1880-lovo vuossâmuš ihe.
1579
1579 (MDLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1570-lovo majemuš ihe.
Aalmuglâš Kokoomus
Aalmuglâš Kokoomus (uánihubbooht Kokoomus,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
1954
1954 (MCMLIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1950-lovo viiđâd ihe.
Aalmuglâšpiäládâh
Aalmuglâšpiäládâh lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
Irak
thumb Irak lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Bagdad.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1538
1538 (MDXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1530-lovo oovcád ihe.
Verbâ
Verbâ lii sääni, mii muštâl mii tahhoo teikkâ ráhtoo ("ruáttá", "kuáláástvettee"), mii tábáhtuvá ("páštá", "muáttá") teikkâ mii lii ("oro").
1569
1569 (MDLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1560-lovo majemuš ihe.
Čohčâmáánu 9.
Čohčâmáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 252. peivi (kárgámive 253. peivi). Ive loopân láá 113 peivid.
1564
1564 (MDLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1560-lovo viiđâd ihe.
Kuuba
thumb Kuuba lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Havanna.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1518
1518 (MDXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1510-lovo oovcád ihe.
1872
1872 (MDCCCLXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1870-lovo kuálmád ihe.
San Ginesio
San Ginesio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. San Ginesiost ääsih 3 237 olmožid. Ton vijdodâh lii 78,02 km², já alodâh 680 m. San Ginesio naaburkieldah láá Cessapalombo, Camporotondo di Fiastrone, Colmurano, Gualdo, Fiastra, Ripe San Ginesio, Sant'Angelo in Pontano, Sarnano já Tolentino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Botondolo, Campanelle, Cardarello, Casa Gatti, Cerqueto, Colle, Collina, Ficcardo, Fontepeschiera, Macchie, Maregnano, Morichella, Morico, Passo San Ginesio, Pian di Pieca (Pieca já Santa Maria di Pieca) Rocca Colonnalta, San Liberato, Santa Croce, Santa Maria in Alto Cielo, Torre di Morro, Vallato já Vallimestre.
Uáinámušah
San Ginesiost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Puáris kuávdáá tehálumos tori lii "Piazza A. Gentili". Kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu "San Giacomo" -kirkko. San Ginesiost lii meiddei muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
1961
1961 (MCMLXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1960-lovo nubbe ihe.
Trecastelli
Trecastelli lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Trecastellist ääsih 7 563 olmožid. Ton vijdodâh lii 39,30 km², já alodâh 143 m. Trecastelli naaburkieldah láá Corinaldo, Mondolfo, Monte Porzio, Ostra, San Costanzo já Senigallia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Brugnetto, Castel Colonna, Croce, Francavilla, Giombino, Monterado, Passo Ripe, Ponte Lucerta, Ponterio já Ripe (markkân).
1955
1955 (MCMLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1950-lovo kuuđâd ihe.
1498
1498 (MCDXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1490-lovo oovcád ihe.
1616
1616 (MDCXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1610-lovo čiččâd ihe.
Treia
Treia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Treiast ääsih 9 224 olmožid. Ton vijdodâh lii 93,54 km², já alodâh 342 m. Treia naaburkieldah láá Appignano, Cingoli, Macerata, Pollenza, San Severino Marche já Tolentino.
Historjá
Treiast šoodâi kaavpug ive 1790.
Aalmugijkoskâsâš sundenummeer
500px|right|Maailm eennâmkoodih
Treia
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Aalmugijkoskâsâš sundenummeer
Aalmugijkoskâsâš sundenummeer teikâ eennâmkoodi lii puhelinnummeer ovdâlabdos, mii tarbâšuvvoo, ko suáittá olgoenâmân. Numereh láá juohhum nuuvt, ete lii máhđulâš sierrâđ staatâid já kuávluid já nuuvt, ete numereh iä lah pajaluvvâi. Sundenumerist láá 1–3 nummeer. Numerijd juáhá já haaldâš Aalmugijkoskâsâš televiestâdemlitto (eŋgâlâskielân: International Telecommunication Union, uán. ITU, ranskakielân: Union Internationale des Télécommunications, uán. UIT).
Treia
Siijdah
Camporota, Chiesanuova di Treia, Passo di Treia, San Lorenzo, Santa Maria in Selva já Santa Maria in Piana.
Aalmugijkoskâsâš sundenummeer
Páihálii puhelinnumerist aalmugijkoskâsii háámán
Iänááš staatâin, meid Suomâst, páihálii sundenummeer vuosmuš nollá páácá meddâl, ko kiävttoo aalmugijkoskâsâš sundenummeer. Ovdâmerkkân páihálâš puhelinnummeer 019 1234567 Suomâst lii aalmugijkoskâsii häämist +358 19 1234567.
1876
1876 (MDCCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1870-lovo čiččâd ihe.
Tove Jansson
Tove Marika Jansson lâi suomâruátálâš kirječällee já kovetaaidâr, kiän karrieer lâi maaŋgâpiälálâš. Sun lii maŋgâsân rähis muumikiirjij čällee.
Peerâ já nuorâvuotâ
Tove Marika Jansson šoodâi Helsigist porgemáánu 9. peeivi 1914. Enni, kovvejeijee Signe Hammarsten (Ham) já eeči, skultpor Viktor Jansson (Faffan) vuorkkáin Tove-nieidâ eellim sunnuu taaiđân aaibâs aalgâ rääjist. Tove jieš-uv oopâi jo aaibâs uccen sárguđ. Sun já suu viiljah, Per Olov (š.1920) já Lars (š.1926), čuovvuu ubâ 	pärnivuođâstis vaanhimij pargoid, já sist puohâin šoodâi meid taidâreh.
Škovlâäigi lâi Toven vaigâd. Čohčuv 1930 sun vuolgij Tukholma taiđâškoovlân luuhâđ máinussárgum já hammim. Čohčuv 1931 sun joođhij uápuidis Tukholma Aaleeb taiđâškoovlâst teddim- já taaiđâtyeje linjeest, kovvejeijee- já máinussárgumškovlimist. Tobbeen lijjii áámmátsárgum, čäällim, heraldiik, mallisárgum, hervâmááláám já kirjetaiđuu uápuh.
Tove Jansson vietij masa puoh keesijd elimistis Pellinki suáluikuávlust, kost Janssonijn lâi láigutupe já maŋeláá pisovub saje Bredskär suollust. 1960-lovvoost 1990-lovo aalgâ räi Jansson lâi keessiv ain Klovharu suollust oovtâst suu kuoimijn, grafikkár Tuulikki Pietiläin.
Muumih
Vuosmuš muumikirje lâi ive 1945 almostum Småtrollen och den stora översvämningen (almostui 1991 suomâkielân noomáin Muumit ja suuri tuhotulva, "Muumih já stuorrâ hiävutulve"). Tast maŋa, ive 1946, almostui nubbe muumikirje Kometjakten já ive 1948 kuálmád Trollkarlens hatt, mii finnij rämideijee árvustâlmijd sehe Suomâst já Ruotâst. Viehâ jotelávt tot jurgâlui meid eŋgâlâskielân noomáin Finn Family Moomintroll, mii almostui ive 1950.
Tyeji
Jansson lii máálám hirmâd ennuv kuuvijd já čáállám muumikiirjij lasseen vala lovmat eres-uv kirjed.
Jansson kirjeh anarâškielân
Anarâškielân lii jurgâlum ohtâ Jansson kirje: Tijdâtälvi (algâalg. nommâ Trollvinter, 1957). Tot almostui ive 2019 já tom lii jurgâlâm Uccpárnáá Vuoli Ilmar.
A.V. Koskimies
Aukusti Valdemar Koskimies (ive 1906 räi Forsman; ) lâi syemmilâš kielâtotkee, máttáátteijee, professor já kirječällee.
Eellim
Aukusti Valdemar kuulâi Forsman suuhân. Suu vaanhimeh láin Isokyrö kirkkohiärrá Oskar Vilhelm Forsman já Maria Gustafva Ahlholm. Koskimies luuvâi pajeuáppen ive 1874 Vasa svenska lyceumist. Filosofia kandidaatin sun valmâštui ive 1882 já tuáhtárin ive 1891. Ive 1900 Aukusti naajâi Ilta Evelinain (oovdiš Bergroth; 22.11.1879 – 9.11.1958). Suoi finnijn oovtâ nieidâ, Aamu Aulikki Kotivalo, kii šoodâi ive 1904.
Karrieer
Keessiv ive 1886 Koskimies juuđij kulmâ mánuppaje Anarist já nuurâi vijđes mainâsvuárhás Inarinlappalaista kansantietoutta -kiirján, mii siskeeld paijeel 400 sijđod anarâškielâg aalmugärbivyevi. Vuosâteddilâs almostui eskin ive 1917, ko T.I. Itkonen jurgâlij mainâsijd suomâkielân, tievâsmitij taid jieijâs pajasčälimijgijn já toimâttij tain kirje. Koskimies keežild meid anarâšah jieijah čäliškuottii sämikielân, ko suu Helsigân maccâm maŋa kielâmiäštáreh čallii sunjin reeivâin lase muštâlusâid.
Koskimies almostitij maaŋgâid olgosdalduvâid já čuágálduvâid. Sun finnij professor árvunoomâ ive 1926.
P
thumb|P P lii läättinlâš puustavoornig 16. já anarâškielâ puustavoornig 22. puustav.
San Marcello
San Marcello lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. San Marcellost ääsih 1 999 olmožid. Ton vijdodâh lii 25,78 km², já alodâh 231 m. San Marcello naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Jesi, Maiolati Spontini, Monsano, Monte San Vito já Morro d'Alba.
1852
1852 (MDCCCLII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1850-lovo kuálmád ihe.
San Marcello
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen San Marcello kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Acquasanta.
1686
1686 (MDCLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1680-lovo čiččâd ihe.
Cupramontana
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Cupramontana kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Poggio Cupro. Poggio Cuprost ääsih 167 olmožid, já ton alodâh lii 372 m.
Uáinámušah
Cupramontanast lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Kieldâ kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah. Cupramontanast lii meiddei koskâáigásâš muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist onnáá peeivi-uv.
Cuáŋuimáánu
Cuáŋuimáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive niäljád mánuppaje. Cuáŋuimáánust láá 31 peivid. Taat máánu lii finnim sämikielâlii noomâs tast, et eidu talle cuáŋui kuáddá pyereest ulmuu-uv. Taat nommâ lii kevttum vuossâmuu tove eskin Anarâš-kalenderist. Tast lii lamaš aanoost meiddei suomâkiel noomâst luávnejum "huhtimáánu".
Kuovâmáánu 25.
Kuovâmáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 56. peivi. Ive loopân láá 309 peivid (kárgámive 310 peivid).
1986
1986 (MCMLXXXVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1980-lovo čiččâd ihe.
1958
1958 (MCMLVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1950-lovo oovcád ihe.
D
thumb|D D lii läättinlâš puustavoornig niäljád já anarâškielâ puustavoornig káávcád puustav.
Kesimáánu 17.
Kesimáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 168. peivi (kárgámive 169. peivi). Ive loopân láá 197 peivid.
Dakar
thumb|Dakar
Dakar lii Senegal stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Skammâmáánu 3.
Skammâmáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 307. peivi (kárgámive 308. peivi). Ive loopân láá 58 peivid.
Uđđâivemáánu 4.
Uđđâivemáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 4. peivi. Ive loopân láá 361 peivid (kárgámive 362 peivid).
Kuwait
thumb Kuwait lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kuwait.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1848
1848 (MDCCCXLVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1840-lovo oovcád ihe.
1959
1959 (MCMLIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1950-lovo majemuš ihe.
Triesen
Triesen lii kieldâ Liechtensteinist. Triesenist ääsih 5 324 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,48 km², já alodâh 512 m.
1559
1559 (MDLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1550-lovo majemuš ihe.
Ovtâstum staatah
Ovtâstum staatah teikkâ Amerik ovtâstum staatah (, uán. USA) láá vuáđulavâlâš littostaatâ iänááš Tave-Amerik-nannaam koskâuásist. Ovtâstum staatâin láá 50 uásistaatâd. Toi lasseen Ovtâstum staatâin láá Columbia littopirrâdâh já territorioh Karibia- já Kuálhismeerâst. Ässeelovo peeleest Ovtâstum staatah láá maailm kuálmádin stuárráámus eennâm. Ovtâstum staatâi uáivikaavpug lii Washington, D.C..
Ovdâhistorjá
Ovdil eurooplij asâiduttem Amerikân, assii meid tááláin Ovtâstum staatâin maaŋgah sierâ algâaalmugeh, kiäid kuhháá kočodii indiaanin. Taah algâässeeh vajâldii Amerikân Aasiast Beringčuálmi peht suulân 20 000–35 000 ihheed tassaaš. Beringčuálmi saajeest lâi talle kuátku, mon mield sij pessii jotteeđ. Maaŋgâ tuhháát ive ääigi algâässeeh vijđánij ubâ Amerik nannaamân. Tave-Amerik nubbe algâaalmug lii inuiiteh, kiäh ääsih tááláá Alaska kuávlust sehe meid Kanadast, já kiäh vajâldii toho váhá maŋeláá.
Euroop sirdokodeh
Christopher Columbus lâi vuosmuš eurooplâš, kii purjâstij Atlant rasta Amerikân ive 1492, já nuuvt euroopliih šoddii tiettiđ uđđâ nanamist. Vuosmuuh sirdokodeh lijjii espanjalij vuáđudem sirdokodeh Pensacolast já Fort Carolinest. Vuosmuu pišteváá sirdokode vuáđudij espanjalâš Pedro Menéndez de Avilés ive 1565 St. Augustinen, Florida n.
Brittiliih irâttii meid vuáđudiđ sirdokuudijd Tave-Amerikân vuosmuu tove jo ive 1585 tast luhostuuhánnáá. Ive 1607 luhostuvvii sij viijmâg, já šoodâi sirdokodde Jamestownist, Virginiast. Tastoo Amerikân varrii ain eenâb já eenâb siirdâliih.
Ovtâstum staatâi jiečânâsvuotâ
Ive 1760 Ovtâstum staatâin lijjii jo 1 500 000 eurooplâžžâd. Eŋland čovgâdij viäruttem. Ive 1773 asâttui tejâlaahâ. Tot suttâdij uđâsässeid já ilâttij ovdánem, mii tuálvui vääldikoomeetmân. Vistig nuuvt kočodum Boston tejâpovdiimijn ive 1773 sirdokodáliih leggistii tuulist luovâsmittum tejâlaastâ meerân.
Syeinimáánu 4. peeivi 1776 Ovtâstum staatah kulluuttii jiečânâsvuođâs, já rijjâvuođâsuáti Britannia vuástá jotkui ain ive 1783 räi.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kielah
Ovtâstum staatâin ij lah virgálâš kielâ teikkâ aalmuglâškielâ, mut amerikeŋgâlâskielâ kiävttoo de facto -kiellân. Ton sajan jyehi uásistaatâ uážžu meridiđ jieijâs virgálâš kielâ teikkâ kielâid. Koskâttuvvâi amerikliih savâstâleh eŋgâlâskielâst virgálâžžân kiellân, mut maaŋgâs vuástálisteh jurduu täst.
1854
1854 (MDCCCLIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1850-lovo viiđâd ihe.
Tawakkul Karman
thumb|right|Tawakkul Karman ive 2019
Tawakkul Abdulsalam Khalid Karman (, Tawakkul 'Abd us-Salām Khalid Karmān, motomin Tawakel, Tawakul teikkâ Tawakkol Karman, š. kuovâmáánu 7. peeivi 1979, Shar'ab as-Salam, Taiz eennâmkodde, Jemen) lii jemenlâš toimâtteijee, politikkár já olmoošvuoigâdvuotâpiälušteijee. Ive 2011 sun vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume oovtâst Liberia president Ellen Johnson Sirleafáin já liberialâš ráávhuaktivist Leymah Gboweein.
Eellim
Tawakkul Karman šoodâi kuovâmáánu 7. peeivi 1979 Shar'ab as-Salamist, Taiz eennâmkoddeest, Jemenist. Suu enni lii Anisah Hussein Abdullah Al Aswadi já suu eeči lii äššivyeijee já politikkár Abdulsalam Khalid Karman. Karmanist láá kulmâ viiljâ já kuttâ uábi, om. toimâtteijee já äššivyeijee Safa Karman já tihtâčällee Tariq Karman.
Sun naajâi Mohammed al-Nahmiin. Sunnust láá kulmâ päärni.
Škovlim já karrieer
Karman eelij pärnin Jemen kuálmádin stuárráámus kaavpug Taiz alda. Ko suu eeči nomâttui riehtiaašij ministerin president Ali Abdullah Saleh haldâttuvvâst 1990-lovvoost, te peerâ varrij Sanaan. Tobbeen Karman luvâškuođij kavpâšem tieđâ- já teknologiaollâškoovlâst. Ive 1999 sun valmâštui kandidaatin. Tastmaŋa sun sirdâšui Sanaa ollâopâttâhân, kost sun luuvâi staatâtiettuid já valmâštui maisterin.
Nissoontoimâtteijeeh avlijttáá
Veikkâ ornijdume finnij toimâlove, tieđettemministeriö ij kuittâg tuhhiittâm ton ucâmuš vuáđudiđ jieijâs radiosajattuv já aavis. Karman ij miettâm taas, tastko suu mielâst Jemen esiväldi hemâdij suu reivâiguin já suáituiguin. Ton lasseen Karman vaađâi tom, et suu ive 2006 vuáđudem uđâssysteem uážuččij rijjâ vuolgâttiđ uđđâsijd tekstâviestáin. Haldâttâs kontrollistij tárkká tággáár uđâsvyevi, veikkâ taas iä lamaš lavâliih vuáđuseh. Ive 2007 haldâttâs lopâttij uđâssysteem.
Palhâšumeh
thumb|350px|Kooveest čižetpeln: Tawakkul Karman, [[Leymah Gbowee já Ellen Johnson Sirleaf Nobel-ráávhupalhâšume jyehimtilálâšvuođâst juovlâmáánu 10. peeivi 2011]] Ive 2011 sun vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume oovtâst Liberia president Ellen Johnson Sirleafáin já liberialâš ráávhuaktivist Leymah Gboweein. Sun lii vuossâmuš Nobel-palhâšume finnim jemenlâš já nubbe muslimnissoon ive 2003 Nobel-ráávhupalhâšume finnim iranlâš Shirin Ebadi maŋa. Karman vuoitij palhâšume 32-ihásâžžân já návt lâi tassaažân nuorâmus Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee.
1482
1482 (MCDLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1480-lovo kuálmád ihe.
Skammâmáánu 4.
Skammâmáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 308. peivi (kárgámive 309. peivi). Ive loopân láá 57 peivid.
Riihimäki
Riihimäki lii kaavpug Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Riihimäkist ääsih 28 771 olmožid, já ton vijdodâh lii 125,56 km², mast 4,55 km² lii čääci. Riihimäki naaburkieldah láá Hausjärvi, Hyvinkää, Janakkala já Loppi.
Historjá
Riihimäki vuáđudui ive 1922, já tast šoodâi kaavpug ive 1960.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Riihimäki kuávdáščuákkipäikki.
Dallas
Dallas lii kaavpug Texas uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii ässeelovo mield Texas kuálmádin stuárráámus kaavpug já ovcádin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Dallasist ääsih ohtsis paijeel 1,3 miljovn olmožid.
Riihimäki
Kaavpuguásih já siijdah
Riihimäki kaavpuguásih:
Riihimäki siijdah:
Syeinimáánu 1.
Syeinimáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 182. peivi (kárgámive 183. peivi). Ive loopân láá 183 peivid.
1549
1549 (MDXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1540-lovo majemuš ihe.
1462
1462 (MCDLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1460-lovo kuálmád ihe.
1851
1851 (MDCCCLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1850-lovo nubbe ihe.
San Marino (kaavpug)
San Marino lii San Marino uáivikaavpug já ohtâ staatâ kieldâin. Kaavpugist ääsih 4 071 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,09 km² já alodâh 749 m.
1422
1422 (MCDXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1420-lovo kuálmád ihe.
Damavand
250px|thumb|right|Damavand tälviv Damavand ( Damāvand), meid Donbavand, lii Iran já Alda-nuortâ alemus vääri. Ton alodâh lii 5 610 m merâase paajaabeln.
San Marino
San Marino, virgálávt San Marino täsiväldi, lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii San Marino.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kieldah
San Marinost láá 9 kieldâd: Acquaviva, Borgo Maggiore, Chiesanuova, Domagnano, Faetano, Fiorentino, Montegiardino, San Marino já Serravalle.
1956
1956 (MCMLVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1950-lovo čiččâd ihe.
Porgemáánu 20.
Porgemáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 232. peivi (kárgámive 233. peivi). Ive loopân láá 133 peivid.
1382
1382 (MCCCLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1380-lovo kuálmád ihe.
Uđđâivemáánu 5.
thumb|right|Jáhkoš-Lásse ive 1882 teikkâ 1883. Kove: [[Sophus Tromholt ]]thumb|right|Hayao Miyazaki ive [[2008]]
Uđđâivemáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 5. peivi. Ive loopân láá 360 peivid (kárgámive 361 peivid).
Jämimeh
thumb|right|[[Osian Ellis]]
1858
1858 (MDCCCLVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1850-lovo oovcád ihe.
1529
1529 (MDXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1520-lovo majemuš ihe.
Almugijkoskâsâš komovuotâsajattâh
thumb|250px|Almugijkoskâsâš komovuotâsajâttâh [[vyesimáánu 23. peeivi 2010]]
Almugijkoskâsâš komovuotâsajattâh adai ISS lii suullân jyelgipállukiedi stuárusâš satelliit, ive 2000 rääjist pisovávt almaidittum komovuotâsajattâh, mii jorá Eennâm pirrâ 368 km aloduvvâst 27 600 km tijmeliävttoin. Tot jorá Eennâmpáálu pirrâ pelnub tiijme kooskâi, 16 kerdid pirrâmpeeivist. Pirrâmpeeivist ISS jotá suullân siämmáá määđhi ko jis tot kirdáččij Enâmist Mánudâžân já maassâd.
Puoh kirdemeh komovuotâsajattâhân, moh kevttih ryeššilâš rakkeet, páččojeh Baikonur kosmodromist Kazakstanist. Vuosmuu keerdi komovuotâsajattâhân paččui rakkeet Ovtâstum staatâin Cape Canaveral pääččimkuávdáást ive 2020.
Komovuotâsajattâh uáinoo päljis čolmijn Enâmân uánihâš puudâid, táválávt motomijd miinutijd häävild.
1362
1362 (MCCCLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1360-lovo kuálmád ihe.
1519
1519 (MDXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1510-lovo majemuš ihe.
San Lorenzo in Campo
San Lorenzo in Campo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. San Lorenzo in Campost ääsih 3 257 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,80 km², já alodâh 209 m. San Lorenzo in Campo naaburkieldah láá Arcevia, Castelleone di Suasa, Corinaldo, Fratte Rosa, Mondavio já Pergola.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Miralbello, Montalfoglio, San Vito sul Cesano já San Severo.
Triesenberg
Triesenberg lii kieldâ Liechtensteinist. Triesenbergist ääsih 2 641 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,77 km², já alodâh 884 m. Triesenberg lii vijđoduv mield Liechtenstein stuárráámus kieldâ.
Siijdah
Triesenbergist láá 8 sijdâd: Gaflei, Malbun, Masescha, Rotenboden, Silum, Steg, Sücka já Wangerberg.
Aanaar
Aanaar (,, já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Anarist ääsih 7 010 olmožid, já ton vijdodâh lii 17 333,62 km², mast 2 277,33 km² lii čääci. Kieldâ lii Suomâ stuárráámus vijđoduv mieldi. Aanaar naaburkieldah láá Suomâst Iänudâh, Kittâl, Suáđigil já Ucjuuhâ, Taažâst Kárášjuuhâ, Kuovdâkiäinu já Maadâ-Vaarjâg sehe Ruošâst Paje-Tuuloma já Nikkel.
Historjá
Aanaar kieldâ vuáđudui ive 1876.
Eennâmtiätu já šoŋŋâdâh
Aanaar lii vijđoduv mieldi Suomâ stuárráámus kieldâ, suullân 5 % ubâ Suomâ vijđoduvvâst. Kieldâ stuárráámus jävri lii Aanaarjävri, mii lii meid Suomâ kuálmádin stuárráámus jävri. Anarist láá ohtsis 8 033 jävrid, já čácáduvâi vijđodâh lii 2 277,33 km².