cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiärtuh
Tiettum Suomâst
Aanaar kuávlu šlaajah láá:
Nomâttâsah
Kiärtui almosnommâ kiärttu lii valdum lovnân suomâkiel nomâttâsâst kerttu. Aanaar kuávlu kiärtuin puáris kielâst lii lamaš nommâ tuše oovtâ šlaajâst: alghuuvsáást, mon čäällimhäämi lii váhá molsom aigij mield (alghuuvsâš, alkkuuvsâš, alkhuuvsáš, alkhuuvsâš). Norling loddenommâlistoost taan loddeest lii kevttum nommâ sieđgâloddááš, mii ij kavnuu ollágin eres käldein. Nube loodán še lii kavnum nommâ: puájuilode nomâttâs oro lemin puárásub-uv nommâ, mut tot lii kevttum esken Sammallahti & Morottaja škovlâsänikirjeest.
Puoh eres kiärtuh láá uážžum esken palij noomâs. Iänááš nomâttâsah láá jurgâlum suomâkiel nomâttâsâin. Tágáreh noomah láá ruáhukiärttusâš, lanjâskiärttusâš, kolleradde, herttâkiärttu, miestâkiärttu, rotokiärttu, čapisuáivikiärttu já širideijee. Suomâkielâst ruávislovnân lii valdum tildalt nommâ. Nuorttâpuájuiloddáá já taigapuájuiloddáá noomâ algâuási lii suomâkiel myenster mield, já loppâuási lii valdum puájuiloddáá noomâst.
Loddekunâgâs nommâ lii jurgâlus pajekiel nomâttâsâst loddegonagas, mii vuot lii skandinaavlâš lovnâ, vrt. ruotâkielâ kungsfågel já tárukielâ fuglekonge.
Oskomušah
Kiärtuh láá lamaš nuuvt huámmášmettum uccloddááh, et toid iä kuittâg Marja-Liisa Olthuis tiäđui mield labdas magarehkin oskomušah. Nube tááhust tuše alghuuvsâš lii Aanaar kuávlust táválâš loddešlaajâ, já eres šlaajah láá härvinâšah.
Askola
Askola lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Askolast ääsih 4 941 olmožid, já ton vijdodâh lii 218,03 km², mast 5,61 km² lii čääci. Askola naaburkieldah láá Myrskylä, Mäntsälä, Pornainen, Porvoo já Pukkila.
Historjá
Askola vuáđudui ive 1896.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Askola markkân, Huuvari, Juornaankylä, Korttia, Monninkylä, Nalkkila, Nieto, Puharonkimaa, Särkijärvi, Tiilää, Vahijärvi já Vakkola.
Valfornace
Valfornace lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Valfornacest ääsih 980 olmožid. Ton vijdodâh lii 48,62 km², já alodâh 441 m. Valfornace naaburkieldah láá Caldarola, Camerino, Cessapalombo, Fiastra, Muccia, Pieve Torina já Visso.
Historjá
Valfornace kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2017, ko Fiordimonte já Pievebovigliana kieldah lahtojii oohtân.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Alfi, Arciano, Campi, Colle San Benedetto, Cupa, Fiano, Frontillo, Isola, Marzoli, Nemi, Petrignano, Roccamaia, San Giusto, Taro, Valle e Castello, Vico di Sopra, Vico di Sotto, Villanova di Sopra já Villanova di Sotto.
Talant Mamytov
Talant Turdumamatovich Mamytov ( já ; š. njuhčâmáánu 14. peeivi 1976) lii kirgisialâš politikkár, kiäst šoodâi Kirgisia v.t. president ive 2020.
Slovenia
Slovenia ađai Slovenia täsiväldi  lii jiečânâs täsiväldi Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton uáivikaavpug lii Ljubljana. Sloveniast láá suulân 2,1 miljovn ässed. Ton vijđodâh lii 20 273 km², mast 20 151 km² ađai 0,7 % lii čääci.
Sajadâh já rääjih
thumb|left|Slovenia lii [[Adriameerâ riddoost.]] Slovenia lii Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Nuorttâriijkâ, tavenuorttân Uŋgar, maadânuorttân Kroatia já viestârist Italia. Maadâviestârist Slovenia rájášuvá Adriameerân já tärhibeht Triesteluohtân. Merâriddo lii 46,6 km kukke. Slovenia kuhemus rääji lii Kroatiain; tot lii 670 km kukke. Uánihumos lii 102 km rääji Uŋgaráin.
Morfologia
thumb|left|[[Triglav lii Slovenia alemus vääri.]] Slovenia alemus saje lii Triglav čokke (2 864 m); vyeligumos lii Triesteluovtâ riddo (0 m). Triglav lii ohtâ Slovenia tehálumosijn symbolijn, já tondiet tot lii kovvejum sehe Slovenia vaakunist já ton liipust.
Historjá
Slovenia seervâi Nato jesânin njuhčâmáánu 29. peeivi 2004 já Euroop union jesânin vyesimáánu 1. peeivi 2004. Kulmâ ive maŋeláá ive vuossâmuu peeivi Sloveniast valdui euro kiävtun Slovenia toolaar sajan.
Kielah
Staatâ virgálâš kielâ lii sloveniakielâ. Toos lasseen uŋgarkielâ lii virgálâš kielâ kuulmâ kieldâst (Dobrovnik/Dobronak, Hodoš/Hodos já Lendava/Lendva) Prekmurje kuávlust, já italiakielâ neelji kieldâst (Ankaran/Ancarano, Izola/Isola, Koper/Capodistria já Piran/Pirano) Primorska kuávlust.
Haldâttâh já politiik
Slovenia staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Ton staatâhovdâ lii täsivääldi president, kiän virgepaje pištá vittâ ive, kuittâg enâmustáá kyehti virgepaje maŋaluvâi. Aalmug väljee president njuolgâ valjâiguin.
Haaldâtlâš jyehim
Virgálávt Slovenia lii juohhum 212 kieldân, main 12 láá kaavpugkieldah. Sloveniast iä lah provinseh. Vuossâmuu haaldâtlâš tääsist láá kieldah, mut lovottuvâi várás láá meid ive 2000 vuáđudum 12 statistiklâš kuávlud.
Sidney Altman
thumb|250px|right|Sidney Altman ive 2012 Sidney Altman (vyesimáánu 7. peeivi 1939, Montreal, Kanada – cuáŋuimáánu 5. peeivi 2022, Rockleigh, New Jersey, Ovtâstum staatah) lâi kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš molekyylbiolog. Ive 1989 sun vuoitij oovtâst Thomas Cechin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi kavnáin RNA katalyytlijd jiešvuođâid.
Paul Walker
Paul William Walker IV lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun čaittâlij ovdâmerkkân Fast & Furious -elleekuuvijn já elleekooveest Into the Blue.
Karrieer
Jo arâpärnivuođâstis Pampers-finnoduv máinusijn čaittâlâm Walker algâttij jieijâs karrieer sijđo-oosijn tagarijd televisio-ohjelmijn ko The Young and the Restless já Touched by an Angel. Tastoo sun finnij mááinu roolâinis nuoráid uáivildum elleekuuvijn She's All That (1999) já Varsity Blues (1999). Ive 2001 Walker finnij almugijkoskâsâš huámmášume protagonistin toimâmelleekooveest The Fast and the Furious, mast sun čaittâlij siämmáá roolâ ohtsis viiđâst elleekoverááiđu kuuđâ jotkâuásist. Walker lâi uáiviroolâst elleekuuvijn Eight Below (2006), Timeline (2003), Joy Ride (2001) já Running Scared (2006).
Priivaateellim
Walkerist lii ohtâ nieidâ, ive 1998 šoddâm Meadow Walker.
Jäämmim
Walker jaamij autopäärtist Santa Claritast, Kaliforniast lávurduv skammâmáánu 30. peeivi 2013. Tábáhtusah algii, ko Walker ustev, ovdii kištovyeijee Roger Rodas omâstem luksusautokäävpi Always Evolving pargee ij finnim auto haandâl siisâ, já Rodas meridij vyeijiđ tom jieš toho. Talle Paul Walker poođij Rodas luusâ já almottij, ete sun ij lah val vuáijám áášánkullee Porsche. Walker ustev Jim Trop kuulâi, ko Walker eeđâi Rodasân: "Hei, jis vyelgeen vyeijiđ." Toh lijjii majemuuh viäruiulmuu kuullâm säänih.
Pieve Torina
Historjá
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Pieve Torina masa ollásávt:
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Accatti, Antico, Appennino, Capecchiara, Capodacqua, Capriglia, Casavecchia Alta, Fiume, Giulo, Le Rote, Lucciano, Pie' Casavecchia, Piecollina, Seggiole, Tazza, Torricchio já Vari.
Lestijärvi
Lestijärvi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lestijärvist ääsih 715 olmožid, já ton vijdodâh lii 559,06 km², mast 78,76 km² lii čääci. Lestijärvi naaburkieldah láá Halsua, Kinnula, Kokkola, Perho, Reisjärvi, Sievi já Toholampi.
Győr
Győr [ˈɟøːr] lii Uŋgar kuđâdin stuárráámus kaavpug. Győr lii Uŋgar taveviestâruásist já Győr-Moson-Sopron lääni uáivikaavpug. Győrist ääsih 132 735 olmožid (1.1.2021). Kaavpug vijđodâh lii 174,62 km².
Lestijärvi
Historjá
Lestijärvi vuáđudui ive 1868.
Győr
Győr lii lamaš Kuopio ustevvuotâkaavpug ive 1978 rääjist.
Historjá
Antiikääigi onnáá peeivi Győr kaavpugkuávlust lâi Arrabona-nommâsâš roomalâš suáldátleirâ já aassâmpäikki. Arrabona-noomâst šoodâi meid Győr saksakielâg nommâ, Raab.
Lestijärvi
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Lestijärvi markkân.
Győr
Historjá
Ive 1271 Győrist šoodâi kaavpug.
Lestijärvi
Siijdah
Kiiskilä/Niemi, Lestijärvi markkân, Mattila, Syri, Tikka, Tuikka, Yli-Lesti já Änäkkälä.
Győr
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Ustevvuotâkaavpugeh
Győr ustevvuotâkaavpugeh láá:
Lars-Ánte Kuhmunen
Nurâldâhskiäruh
Jieijâs skiärui lasseen Kuhmusist láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
Haldâttâhriehti (Suomâ)
Listo haldâttâhrievtijn
Nannaam-Suomâst láá 6 kuávlulii haldâttâhrievti já Ålandist lii jieijâs haldâttâhtuámustovli :
1912
1912 (MCMXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1910-lovo kuálmád ihe.
Pihkova
thumb|Pihkova thumb|Tááluh juuvâ riddoost Pihkova ( já ) lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Pihkova lii ohtâ puárásumosijn kaavpugijn Ruošâst. Vuossâmuu keerdi tot mainâšuvvoo ive 903.
Monsano
Monsano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monsanost ääsih 3 328 olmožid. Ton vijdodâh lii 14,66 km², já alodâh 191 m. Monsano naaburkieldah láá Jesi, Monte San Vito já San Marcello.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monsano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Santa Maria.
718
718 (DCCXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 710-lovo oovcád ihe.
Piiraatpiäládâh
thumb|Piiraatpiäláduv logo Piiraatpiäládâh lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
Listo Tšad tullâvaarijn
thumb|205px|Emi Koussi thumb|205px|Toussidé Taat lii listo tullâvaarijn Tšadist.
Hausjärvi
Hausjärvi lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Hausjärvist ääsih 8 183 olmožid, já ton vijdodâh lii 398,77 km², mast 9,41 km² lii čääci. Hausjärvi naaburkieldah láá Hyvinkää, Hämeenlinna, Hollola, Janakkala, Kärkölä, Mäntsälä já Riihimäki.
Historjá
Hausjärvi vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Erkylä, Hamina, Hausjärvi, Hikiä, Kara, Karhi, Kilpiälä, Kiipula, Kuru, Lavinto, Maitoinen, Oitti, Puujaa, Rastila, Rutajärvi, Ryttylä, Selänoja, Syvänoja, Tarinmaa, Torhola, Turenki, Turkhauta já Vantaa.
Nino Burdžanadze
thumb|Nino Burdžanadze ive [[2019]] Nino Burdžanadze (š. syeinimáánu 16. peeivi 1964, Kutaisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš äššivyeijee, politikkár, Georgia parlament sahâolmooš iivij 2001–2008 já Georgia vt. president iivij 2003–2004 já 2007–2008.
Georgiakielâ lasseen Nino Burdžanadze sárnu njyebžilávt meiddei ruošâkielâ já eŋgâlâskielâ.
Astrahan
Astrahan lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Astrahan kuávlust.
Historjá
Astrahan vuáđudui ive 1558, já tast šoodâi kaavpug ive 1717.
Ässeeloho
Käldee: mojgorod.ru
1371
1371 (MCCCLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1370-lovo nubbe ihe.
Čevžuuh
Čevžuuh (Tringa) lii miähástuvâi hiäimun kullee riddoloddesuuhâ. Toh láá táválumoseh jeggilodeh Säämist.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Čevžuin láá uáli kuhes jyelgih. Nubbe tobdomerkkâ lii njune kukkodâh, ko iänááš čevžui njune lii kukke. Joráduvvii njune ij kuittâg lah kukke.
Puoh stuárráámus Säämi čevžuin lii stuorrâčiävžui. Tot lii 30–34 cm kukke já tiäddá 125–290 g. Puoh ucemus lii joráduvvâš. Tot lii 21–23 cm kukke, suájákejij koskâ 56–57 cm.
Šlaajah
Täin Tringa brevipes, Tringa guttifer, Tringa incana, Tringa melanoleuca já Tringa solitaria iä lah aiccum Suomâst.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1966 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 19666.
Libanon
thumb Libanon lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Beirut.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Pääččimčuoigâm tälviolympialijn 1980 – Almai 20 km
Almai 20 km pääččimčuoigâmkišto ive 1980 tälviolympialijn uárnejui kuovâmáánu 16. peeivi Lake Placidist. Valastâlleeh lijjii ohtsis 49, já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.
1361
1361 (MCCCLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1360-lovo nubbe ihe.
Čuovâuáivi peivikirje
Čuovâuáivi peivikirje (,, já ) lii nuorâiroomaan , mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Tot lii vuossâmuš kirje siämmáánommâsâš kirjerááiđust. Kirje lii jurgâlâm anarâškielân Mikkâl Morottaja.
Heffleyh
Kirje uáivihuáđđoo lii 11-ihásâš paješkovlâlâš Greg Heffley, kii čáálá peivikirje eellimstis. Ton lasseen sun sárgu jieijâs uáinuid jieškote-uvlágán tábáhtusâin ráiđukuuvijd, maid sun talle piäjá peivikiirján – teikâ äigičallui nuuvtko Greg jieš čielgee tállán rááiđu aalgâst. Greg enni lii Susan Heffley, já eeči Frank Heffley. Gregist lává kyehti viiljâ: stuorrâviljâ 16-ihásâš Rodrick já uccâviljâ 3-ihásâš Manny.
Vyesimáánu 2.
Vyesimáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 122. peivi (kárgámive 123. peivi). Ive loopân láá 243 peivid.
1915
1915 (MCMXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1910-lovo kuuđâd ihe.
Jokioinen
Jokioinen lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Jokioisiist ääsih 5 047 olmožid, já ton vijdodâh lii 181,94 km², mast 1,52 km² lii čääci. Jokioisii naaburkieldah láá Tammela, Somero, Ypäjä já Humppila.
Historjá
Jokioinen vuáđudui ive 1873.
Siijdah
Haapaniemi, Jokioinen, Jänhijoki, Kiipu, Latovainio, Minkiö, Niemi, Pellilä, Rehtijärvi já Vaulammi.
1346
1346 (MCCCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1340-lovo čiččâd ihe.
Simpsoneh
thumb|Simpsonij logo Simpsoneh ( já ) lii Matt Groening já Gracie Films -finnoduv televisio animaatioráiđu, mii muštâl viiđâ persovn ameriklâš perruu elimist. Rááiđu vuoigâdvuođâid oomâst 20th Century Studios, já rááiđu vuosmuš uási čaittui ive 1989. Ráiđu lii vuáittám Emmy-palhâšume.
Simpsoneh lii Ovtâstum staatâi puoh kuhesáigásumos ooroosthánnáá jotkum sárgusráiđu já tilekomedia. Ovtâstum staatâin rááiđu čáittá Fox-televisiokanava. Keessiv 2020 rááiđust lijjii Ovtâstum staatâin čáittám jo 31 paijeed. Suomâst rááiđu čäittih Sub já FOX. Tolebáá rááiđu láá meid čáittám Kolmoskanavast já MTV3-kanavast.
Ive 2007 Simpsonijn puovtâdui ubâeehid elleekove The Simpsons Movie.
Almoliih tiäđuh
Rááiđust kovvejeh saatiirlâš vuovijn Simpson perruu Homer, Marge, Bart, Lisa já Maggie eellim. Peerâ feeree kuvâttâllum Springfield kaavpugist. Oosijn láá ennuv čujottâsah ameriklâš popkulttuurân, politiikân já eres äigikyevdilis almonáid sehe ameriklâš ohtsâškode čuolmáid.
Huáđđooh
Simpsonij uáivihuáđđooh láá Simpson perruu jesâneh. Onnáá peeivi tehálumos roolist lii Homer-eeči, mut rááiđu aalgâst perruu vuosâpärni Bart lâi merhâšittee huáđđoo. Rááiđu markkânistmist vuájudâttii talle enâmustáá Bartân, já kaavpijn lijjii maaŋgâlágáneh Bart-pyevtittâsah tego videospeelah já jienâskiäruh. Vuosmui poojij maŋa rááiđu tiäddučuogâstuv sirdeškuottii meid eres perruujesânáid já sijđohuáđđoid.
Simpson-perruu lasseen rááiđust lii stuorrâ juávkku sijđohuáđđoid tego oskolduvlâš naabur Ned Flanders, aatoomvyeimilágádâs omâsteijee, riges Mr. Burns, Taajâg-klovni, Indiast puáttám aldakäävpi vyebdee Apu sehe stuorrâ juávkku Simpsonij suhâlijd, uáppásijd já párnái škovlâskipárijd. Huáđđooh iä puáráásm iivij já puovtâdâspoojij ääigi.
Tábáhtumesaje
Ráiđu tábáhtumesaijeen lii ameriklâš kuvâttâllum Springfield kaavpug. Tábáhtusah vuájudâteh Simpsonij pááikán 742 Evergreen Terracen, Springfield vyeliškoovlân, Moe baarin já Springfield aatoomvyeimilágádâsân. Springfield enâdâhân kullojeh riddokuávlu, čunoiääpi, eennâmkuávlu já ollâ väričuheh. Groening lii jieš muštâlâm, ete kaavpug lii siämmáásullâsâš ko Portland kaavpug, kost sun šoodâi. Kaavpug nommân väljejii Springfield ton almolâšvuođâ keežild.
Springfield sajadâh ij lah rááiđust miäruštâllum já mulsâšud juonâ mield. Om. uásist Povvâstem tyehin (Behind the Laughter) lohhee sárnu Simpsonijn “tavekentuckylâš peerân”.
Algâanimaatio já tubdâldâhmuusik
Simpsonij lekkâmuásist lii fastâ siskáldâs lasseen mulsâšuvvee siskáldâs: liidutavlukuáhtám, saksofonsoolo já sohvákuáhtám. Algâanimaatio álgá Bart liidutavlukuáhtámáin. Kuáhtám lii jyehi uásist ereslágán, já tekstâ lii ain mottoom ráŋgáštâs. Lisa saksofonsoolo ij lah ain siämmáš. Lisa saksofonist láá puáttám ovdâmerkkân Frank Zappa, James Brown já Charlie Parker šuoŋah. Sohvákuáhtámist Simpsonij peerâ čokkáán soohván, já talle tábáhtuvá miinii komálijd teikâ hitruid. Majemui iivij lekkâmuásist lii šoddâm uánihub, já kove távjá sirdâšuvá njuolgist sohvákuáhtámân ohjelm aalgâst.
Lekkâmuási tubdâldâhmuusik šuoŋâ lii ráhtám Danny Elfman Matt Groening tuoivust.
Kulttuurliih čujottâsah
Simpsoneh lii tievâ čujottâsâin uárjieennâmlii ohtsâškoodán, popkulttuurân já historján. Iivij ääigi láá lamaš ennuv pegâlmâs ulmui kolliistâlmeh. Oosij juonah láá motomin siämmáálágáneh ko tobdos mainâsij juonah (om. Mark Twain teikâ Edgar Allan Poe mainâseh). Eromâšávt lekkâmuási sohvákuáhtámist láá távjá njuolgâ čujottâsah popkulttuur historján.
Saatiir
Simpsonij saatiir viggá távjá toos, et puoh huáđđooh láá siämmáá hitruuh. Jo lekkâmuási liidutavlukuáhtámist Bart čäällim celkkust lii motomin ohtsâškoddekriitiik. Aalgâ rääjist ráiđu haastij ameriklijd ärbivuáválijd perâáárvuid já tom, maggaar lii tuáimee peerâ. Ruossâlâsvuođâ čuávumuššân joba president Bush árvuštâlâi rááiđu perâáárvuid, moos Bart forgâ västidij rááiđust.
Perâáárvui satiristmist huolâhánnáá Simpsonij áárvuid puáhtá kuittâg anneeđ ärbivuáválâš ameriklâžžân: rááiđust avžuutteh epidiđ haldâttâs já politiik, lyettiđ jieijâs ráđđáávuotân já taištâliđ ovtâskâs ulmui rijjâvuođâi peeleest suárdim já mielâvääldi vuástá.
Tuávááš
Simpsoneh šoodâi, ko ameriklâš animaatiost lijjii vaigâdvuođah nuuvt televisiost ko elleekoveteatterijn-uv. Televisiost čáittojii tuš párnái várás uáivildum animaatioh, já sárgusohjelmijn meddâlistui puoh, mii loohtij viehâvááldán, ijge tain lamaš ovdebâš pilkkegin. Simpsonij lasseen animaatioi uđđâsist pajanem tohhii jotelubbon elleekove Who Framed Roger Rabbit (1988) já eidu ovdil Simpsonij jieijâs rááiđu älgim almostittum Disney miänástusanimaatio Uccâ merânieidâš (1989).
Šoddâm
Simpsoneh finnij aalgâs, ko televisio- já elleekovepyevtitteijee James L. Brooks halijdij pyerediđ suu pyevtittem televisiorááiđu The Tracey Ulman Show uánihis animaatiopittáin ovdil máinuspuudâi já toi maŋa. Rááiđu sárgon Brooks halijdij Matt Groening, ko sun lijkkui Groening sárgum Life in Hell -ráiđukoován, mii almostui Los Angeles Reader -loostâst. Brooks vaaldij ohtâvuođâ Groeningân ive 1985. Ko Groening ij miettâm sirdeđ ráiđukovestis animaation, te sun huutkâi Simpsonij perruu já hammiittâlâi tom varttâtijmeest siämmást ko vuordij, ete pesâččij sárnuđ Brooksáin. Huáđđoid sun nomâttij jiejâs perruus mield peic Bart, mii lii anagram säänist brat, "čivgâ".
Brooks tuhhiittij Groening jurduu, já Tracey Ulman Show rahtuuškuođij oovtâst Groening animaatioiguin. Groening jieš västidij animaatioi kietâčälimist, já taid sarguu ohtsis nelji ulmuu Klasky-Csupo animaatiostudiost, Oovtâstum staatâin. Maaŋgah jienâčaittâleijeeh váldojii Tracey Ulman Showst. Huáđđoi fiskis ivne huutkâi vissâ animaatiostudio Gyorgi Peluci.
Simpsoneh lâi vuosmuu keerdi Tracey Ulman Show -rááiđu kuálmád uásist cuáŋuimáánu 19. peeivi 1987. Pyeri ijjâ (“Good night”) -nommâsâš Simpsonij uási piištij vuálá kyehti miinuut. Simpsoneh-uánihiselleekuuvijd rahtii kuulmâ paje ääigi ohtsis 48. Fáárust lijjii puoh táálááh perruujesâneh já motomeh sijđohuáđđooh. Huáđđoi persovnlâšvuođah iä val lamaš ollásávt otânâššâm: ovdâmerkkân Lisa ij lamaš viijses pic siämmáálágán ko Bart. Huáđđooh lijjii vala ruáttáht sargum já muštottii tááláá haamijd tuše kaidâsávt. Groening vuolgâttij ruávishammiittâsâid animaattoráid nuhtán já noobdij, ete sij käđvih taid. Animaattoreh kuittâg tuše miäldustii Groening sárgusijd.
Simpsonij pivnohvuotâ šoodâi jotelávt, sii uási kuhoi, já animaatio tääsi puáránij. Rááiđu kuálmád paje maŋa Simpsonij jieijâs rááiđu valmâštâlmeh lijjii jo joođoost, ijge Simpsoneh innig oinum Tracey Ulman Showst.
Jieijâs rááiđu algâ
Simpsoneh finnij jieijâs tijmepele prime time -ohjelmsaje nuorâ Fox-kanavast ive 1989. Fox iävtuttij tuše nelji uási, mut Brooks luhostui finniđ sopâmušân kulmânubálov. Siämmást sun finnij čoođâ jieijâs vátámâš tast, ete miärádâsväldi ohjelm siskáldâsâst piso Brooks jieijâs pyevtittemfinnoduvvâst Gracie Filmsist. Návt Simpsonij stiijlâ siäilum lâi syeijejum kanava jođetteijei vátámâšâin. Rááiđu uáivipyeivtitteijen Brooks já Groening lasseen poođij Sam Simon. Taat kuulmâs vaiguttij ennuv rááiđu hammiimân ton algâpoojijn. Brooks pargon lijjii rááiđu ovdedem já stivrim, já Groening já Simon västidáin rááiđu pyevtitmist.
Rááiđun pálkkááttui stuorrâ juávkku uđđâ kietâčälleid, tego Jon Vitti, John Swartzwelder, Al Jean já Mike Reiss. Rááiđust halijdii rähtiđ realistlii já oskottettee rävisulmui tilekomedia, nubenáál ko voonnâm já pávkkum animaatioh tom ovdil. Tuáváášpovvâstem meridii kyeđđiđ meddâl. Animaatiostudion pálkkááttii Wes Archer já David Silverman išán ennuv ulmuuh, tego Rich Moore já Brad Bird. Ohtsis animaattoreh lijjii Los Angelesist 50. Lopâlâš ivneanimaatio meridii rähtiđ Akom-nommâsii finnoduvvâst Maadâ-Koreast, kost kvaliteet lâi olluv, mut kuástádâsah vyeligááh. Meid jienâčaittâleijeid pálkkááttii lase, ko rááiđu huáđđoomeeri lâi lasanâm.
Ko vuosmuu paje vuosmužžân uáivildum uási Some Enchanted Evening animistmist lâi hiäjus kvaliteet, te meridii sirdeđ tom paje majemužžân. Simpsonij vuosmuu uási Simpsons Roasting on an Open Fire čaittii Ovtâstum staatâin pasepeeivi juovlâmáánu 17. peeivi 1989. Tot finnij tállán movtáskâm vuástáväldim. Rááiđu lâi Ovtâstum staatâi 28. enâmustáá keččum ráiđu (13,4 miljovn keččed). Tot finnij ive 1990 pyeremuu animaatiorááiđu Emmy já TCA pyeremuu komediarááiđu palhâšume. Rááiđu vuosmuš gloobaal fanisiärvádâh alt.tv.simpsons vuáđudui Usenetân njuhčâmáánust 1990.
Suomâ televisiost
Suomâst Simpsoneh oinui vuosmuu tove Kolmoskanavast porgemáánu 26. peeivi 1991. Oosij čäittimoornigist sirdâšuvvii aalgâ maŋa Ovtâstum staatâi čäittimoornigân. Ive 1993 rääjist televisiouđâsmittem ohtâvuođâst rááiđu čäittim sirdâšui MTV3-kanavan. Ive 2010 kiđđâpaajeest Simpsoneh sirdâšui ollásávt Sub-kanavan. Uđđâ uásih čáittojeh Suomâst táválávt 0,5–1,5 ive aajijn algâalgâláid USA čäittimaigijd verdiddijn.
Sub čáittá Simpsonij uđđâ poojijd ohtuuvuoigâdvuođáin Suomâst. Helsingin Sanomat -loostâ mield MTV čäitiškuođij rááiđu ive 1997 já Sub šoddâmivvees 2001. Tai lasseen rááiđu čáittá Suomâst meid Fox. Tááláid čäittimvuoigâdvuođâid tot skappui ive 2017.
Rááiđu suomâkielâlâš tekstideijeen lâi paijeel 20 ihheed Sari Luhtanen, kii kaartâi joskâđ čohčuv 2012, ko MTV olgoštitij jiejâs jurgâlemtooimâ já puáris jurgâleijeeh luoppii pargostis protestin. Puoh suomâkielâlijd huáđđoi noomâid (Hassu-klovni, Tikku já Takku, Läski-Tony jna) lii keksim Luhtanen.
Listo Neoempheria-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Neoempheria-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 147 šlaaijâd. Neoempheria-suuhâ kulá Mycetophilidae-hiäimun.
Margaret Atwood
thumb|Margaret Atwood ive [[2006]] thumb|Margaret Atwood ive [[2009]] thumb|Margaret Atwood ive [[2015]] Margaret Eleanor Atwood (š. skammâmáánu 18. peeivi 1939, Ottawa, Ontario, Kanada) lii kanadalâš kirječällee já tivtâsteijee.
Simpsoneh
Pyevtittem
thumb|Matt Groening
Margaret Atwood
Eellim
Atwood šoodâi Ottawast, Ontariost. Sun lijkkui čäälliđ jo párnážin. Atwood juuđij Toronto ollâopâttuv já talle luuvâi eŋlandlâš kirjálâšvuođâ Radcliffe Collegest. Sun valmâštui maisterin ive 1962. Atwood vuosmuš tihtâkirje Double Persephone almostui ive 1961 já suu vuosmuš roomaan The Edible Woman ive 1969. Suu tobdosumos kirje lii ive 1985 almostum The Handmaid's Tale. Kirjeest rahtum elleekove almostui ive 1990 já TV-ráiđu ive 2017. Atwood lii vuáittám kirjálâšvuođâ Booker-palhašume kuohtii, kirjijgijn The Blind Assassin (2000) já The Testaments (2019).
Simpsoneh
Pyevtitteijeeh já show runnereh
Matt Groening já James L. Brooks lává lamaš ohjelm njunoš pyevtitteijeeh rááiđu aalgâ rääjist. Teháluboh ko pyevtitteijee oosij rähtimist láá show runner, västideijee koccee já uáivikietâčällee. Táválávt taah jođetteijeeh pisoh rááiđust fáárust maaŋgâi poojij verd.
Simpsonij show runnereh:
Motomijn poojijn lii ovtâskâs oosijn lamaš eres show runner. Ovdâmerkkân 23. paajeest ovdâskulij jyehi paajeest láá lamaš motomeh uásih, main Matt Selman lii nubben show runnerin Al Jeanáin.
Kietâčaalâ
Uđđâ poojij kietâčäällim álgá 8–10 mánuppaijeed ovdil vuosmuu uási vuosâčáittus. Kietâčälleejuávkku čokkân já keksee vuáđujuonâid paje ossijd. Tastmaŋa čälleeh oovdedškyetih ovtâskâs vuáđujuonâid, moi kukkodâh lii suullân 25 sijđod. Ko hammiittâsah láá tuhhiittum, kietâčälleeh valmâštâleh 50-sijđosijd juonâid. Oleskukkosiih juonah maneh maasâd čälleejuávkun, já čälleeh pyehtih mutteđ, meddâlistiđ teikkâ lasettiđ skalkkâsaavâid teikkâ kuáhtámijd. Valmâš kietâčallust algâalgâlii čällee amnâstâh lii innig 10–75%.
Rááiđust láá motomin lamaš kuállejeijee kietâčälleeh. Homer jienâčaittâleijee Dan Castellaneta lii kietâčáállám oovtâst kálguinis Deb Lacustain ohtsis käävci uássid ive 2000 rääjist. Jienâčaittâleijee Harry Shearar kietâčaalij oovtâ uási 28. pajan ive 2016. Rááiđu kuhesáigásâš stivrejeijee David Silverman kietâčaalij oovtâ uási 29. pajan ive 2018, já Bart jienâčaittâleijee Nancy Cartwright kietâčaalij oovtâ uási 30. pajan ive 2019.
Jienâčaittâleijeeh
thumb|Dan Castellaneta ive [[2002]] thumb|Hank Azaria ive [[2005]] Huáđđoo jiennân viggeh ain kevttiđ siämmáá čaittâleijee. Jis tot ij lah koskâpuddâsávt máhđulâš, čaittâleijee jáámá teikâ mudoi tuše vuálgá rááiđust, huáđđoo sättih kyeđđiđ meddâl rááiđust. Uáivičaittâleijei tááhust návt ij lah vala keevvâm, mut ovdâmerkkân Phil Hartman, Doris Grau já Marcia Wallace jäämmim maŋa sii huáđđoid kuođđii meddâl rááiđust. Grau huáđđoo eštuu maacâi rááiđun paijeel love ihheed maŋeláá, já tast lâi uđđâ jienâčaittâleijee.
Kuállejeijee tääsnih
Simpsoneh lii peessâm Guinness World Records -kiirján. Tot lii animaatioráiđu, mast láá lamaš enâmustáá kuállejeijee tääsnih. Rááiđust láá kollim jieijâs jienáin já huáđđoin iärásij lasseen Tony Blair, Meryl Streep, Aerosmith, Magic Johnson, Paul já Linda McCartney, Britney Spears já Michael Jackson.
Atlant väldimeerâ
thumb|Tave- já Maadâ-Atlant
Atlant väldimeerâ ađai Atlant lii maailm nubben stuárráámus väldimeerâ Kuálhismeerâ maŋa. Ton nuorttiibeln láá Euroop já Afrik já viestârbeln Tave- já Maadâ-Amerik. Ton vijđodâh lii paijeel 41 miljovn km². Atlant lii lamaš tehálâš kiäinu kaavpâšmân já maađhâšmân jo čuođijd iivijd.
Haldâttâhtuámustovli
Haldâttâhtuámustoovlih Suomâst
Suomâst haldâttâhtuámustovlijn láá 2 sierâ riehtitääsi: haldâttâhriehti já alemus haldâttâhriehti. Nannaam-Suomâst láá 6 kuávlulii haldâttâhrievti já Ålandist lii jieijâs haldâttâhtuámustovli :
Haldâttâhtuámustoovlih Ruotâst
thumb|250px|right|Ruotâ haldâttâhrievtih Ruotâst haldâttâhtuámustovlijn láá 3 sierâ riehtitääsi: haldâttâhriehti, nk. káámmárriehti (kammarrätten) já alemus haldâttâhriehti (högsta förvaltningsdomstolen). Ruotâst láá 12 kuávlulâžžâd haldâttâhriehtid, 4 káámmárrievti já 1 alemus haldâttâhriehti:
Ruotâ haldâttâhrievtih
Ruotâst láá 12 haldâttâhriehtid:
Atlanta
thumb| thumb|Atlanta lippu thumb|Fulton pirrâdâhkodde já Atlanta
Haldâttâhtuámustovli
Ruotâ káámmárrievtih
{{legend|#22B14C|Sundsvall káámmárriehti}} {{legend|#99D9EA|Göteborg káámmárriehti}} {{legend|#ED1C24|Jönköping káámmárriehti}} {{legend|#FFC20E|Tukholma káámmárriehti}}]] Laavâ (1971:289) almolijn haldâttâhtuámustovlijn 1 § mield Ruotâst láá 4 káámmárrievti:
Atlanta
Atlanta lii Georgia uásistaatâ uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 523 000 olmožid.
Vantaa
Vantaa lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Vantaast ääsih 235 768 olmožid, já ton vijdodâh lii 240,35 km², mast 1,98 km² lii čääci. Vantaa naaburkieldah láá Espoo, Helsig, Kerava, Nurmijärvi, Sipoo já Tuusula.
Historjá
Vantaa vuáđudui ive 1331, já tast šoodâi kaavpug ive 1974.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Montana
Montana lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Helena.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Inger Karoline Gaup
Sun vuoitij sämmilii Riddu Násttit -talentkišto ive 2010. Ton lasseen sun lii uásálistám Sámi Grand Prix -kišto lávlumuásán kulmii já vuáittám taam kuohtii: ive 2012 pittáin Oainnát go? já nube keerdi ive 2018 pittáin Oahppan lean.
Nurâldâhskiäruh
Jieijâs skiärui lasseen Gaupist láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Vanuatu
thumb| Vanuatu lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Port Vila.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Espoo
Espoo lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Espoost ääsih 297 519 olmožid, já ton vijdodâh lii 528,03 km², mast 215,70 km² lii čääci. Espoo naaburkieldah láá tavveen Vihti já Nurmijärvi, nuorttân Helsig já Vantaa, uárjin Kirkkonummi já Espoo siste Kauniainen.
Historjá
Espoo vuáđudui 1400-lovvoost, já tast šoodâi kaavpug ive 1972.
Auckland
thumb|Tāmaki-makau-rau thumb| Auckland (maorin Tāmaki-makau-rau) lii Uđđâ-Seeland stuárráámus kaavpug.
Espoo
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kielah
Ive 2019 loopâst 217 486 olmožid sarnuu suomâkielâ eenikiellân já 20 033 olmožid sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.
Inglourious Basterds
thumb| Inglourious Basterds lii ive 2009 puáttám suátielleekove, mon lii čáállám já stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino.
Juonâ
Nube maailmsuáđi ääigi Naacij haldâšem Ranskaast juávkku ovtâstumstaatâlijd juuvdálijd suáldáttijd sundáttâl koddeđ naacij jođetteijeid. Siämmáš ulme lii meiddei oovtâ teatterhoovdâst.
Čaittâleijeeh
thumb|Brad Pitt Inglourious Basterds Berlin vuosâehidist ive 2009. thumb|Christoph Waltz Cannes elleekovejuuhlijn ive 2009.
Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 331 árvustâlmist 89% láá miättáseh. Metacritic-siijđost tot lii finnim 69 čuággád čyeđeest.
Liberaalpiäládâh - Rijjâvuotâ valjiđ
thumb|Liberaalpiäláduv logo Liberaalpiäládâh - Rijjâvuotâ valjiđ lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
1351
1351 (MCCCLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1350-lovo nubbe ihe.
Pioraco
Pioraco lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Pioracost ääsih 1 036 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,45 km², já alodâh 443 m. Pioraco naaburkieldah láá Camerino, Castelraimondo, Fiuminata já Sefro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Pioraco kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Seppio.
Listo Ruanda tullâvaarijn
thumb|Karisimbi Taat lii listo tullâvaarijn Ruandast.
Soini
Soini lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Soinist ääsih 2 033 olmožid, já ton vijdodâh lii 574,22 km², mast 22,27 km² lii čääci. Soini naaburkieldah láá Alajärvi, Karstula, Kyyjärvi, Saarijärvi já Ähtäri.
Historjá
Soini vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Soini markkân.
Siijdah
Hautakylä, Mäkelänkylä, Jokivarsi, Keisala, Kolu, Kukonkylä, Kuninkaanjoki, Laasala, Parviaisenkylä, Soini markkân, Ulvonkylä, Vehu já Vuorenmaa.
Vyesimáánu 3.
Vyesimáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 123. peivi (kárgámive 124. peivi). Ive loopân láá 242 peivid.
Tábáhtusah
Ruossâmâspeivi
1326
1326 (MCCCXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1320-lovo čiččâd ihe.
1771
1771 (MDCCLXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1770-lovo nubbe ihe.
1916
1916 (MCMXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1910-lovo čiččâd ihe.
ISO 4217
ISO 4217 lii aalmugijkoskâsâš standard, mii meerrid puoh staatâi valutân kuulmâ puustav koodi teikâ tubdâlduv (om. EUR).
Jaroslav Heyrovský
thumb|Jaroslav Heyrovský laboratoriost Jaroslav Heyrovský lâi tšekkilâš kemist. Ive 1959 sun vuoitij Nobel-kemiapalhâšume tondiet ko sun huutkâi já ovdedij polarografialijd analysistemvuovijd.
Mánudáá Heyrovsky-kraatter lii nomâttum Heyrovský mield.
1206
1206 (MCCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1200-ihelove čiččâd ihe.
Pirkkala
Pirkkala lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Pirkkalast ääsih 19 764 olmožid, já ton vijdodâh lii 103,97 km², mast 22,55 km² lii čääci. Pirkkala naaburkieldah láá Tampere, Nokia, Lempäälä já Vesilahti.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1982 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1982.
Hooteel Kollehovi
right|thumb|250px|Hooteel Kollehovi ive [[2017]] right|thumb|250px|Aanaar Mađhâšemtupe ive [[1939]] right|thumb|250px|Aanaar Mađhâšemtupe [[1940-loho|1940-lovvoost]] Hooteel Kollehovi lâi hooteel Aanaar markkânist Juvduujuuvâ riddoost já Aanaar puárásumos hooteel. Hotellist lijjii 45 visted já Aanaar-nommâsâš raavâdviäsu. Ton omâsteijeeh láin Kaisu Nikula já suu viljâ Heikki Nikula, kiäh lává anarâšah. Roovvâdmáánust 2022 Nellim Wilderness Hotels & Safaris oostij hooteel já molsoi ton noomâ Wilderness Hotel Juutuan.
1306
1306 (MCCCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1300-ihelove čiččâd ihe.
Hooteel Kollehovi
Historjá
Juurdâ, et Lappi puávtáččij leđe mađhâšemkuávlu, šoodâi suullân siämmáá ääigi ko Suomâ šoodâi jiečânâssân. Visio maađhâšmist tuoddârij enâmist raahtij Suomâ Mađhâšemseervi uáivičällee Carl Wolter Stenbäck. Sust lijjii almugijkoskâsiih koskâvuođah já fiäráneh mađhâšeijeid uáivildum palvâlusâin. Ton lasseen sun sáárnui maaŋgâid kielâid já iberdij pyereest viereskulttuurijd. Stenbäck luovâi pargostis uáivičällen ive 1940. Tastmaŋa sun varrij Anarân Paadarjäävri riidon, kost sun viettij suáti-iivijd.
Ive 1937
thumb|250px|[[Yle vuolgâttâsauto Aanaar Mađhâšemtuve oovdâst 1930-lovvoost]] Algâalgâlii hirsâhooteel ađai Aanaar Mađhâšemtuve huksij Juvduujuuvâ riidon Suomâ Mađhâšemservi ive 1937, oovtâ ive ruávinjargâlâš Hooteel Ponnehovi valmâštum maŋa. Saje lâi kale uáli pyeri, Suomâ pyeremuu kuávžurjuuvâ aldasijn. Olgoeennâmliih puzzâvuoggâkuálásteijeeh lijjii jo kavnâm tagarijd Laapi luosâjuuvâid ko Paats- já Tiänujuuvâ, já tääl lâi Juvduujuuvâ vuáru hokâttiđ kuálásteijeealmaid pivdeđ Aanaar pegâlmâs kuávžurijd. Táválávt kuálásteijeeh urruu muádi oho já pivdii puzzâvuoggáin kuávžurijd Juvdust.
Hotellist lijjii 13 visted, almolâš tileh, riddosävni já tupe, kost aldasij siijdâi ässeeh ožžuu aassâđ nuuvtá ko sij ellii ášástâlmin Aanaar markkânist. Šiljopirrâduvvâst kavnui meid fijnâ 1930-lovo autoid uáivildum autotalli, mon láin vuávám arkkitehteh Väinö Vähäkallio já Aulis Hämäläinen.
1940-loho
Mađhâšemtupe tooimâi viehâ ennuv jiešráđálávt. Hotellist lijjii pottáákpiäldu já naavit, kost lijjii 6 kuusâ já šaveh. Siijdâst lijjii känipäikki, kost lâi máhđulâš uástiđ känemoonijd, já kävppi, kost hooteel skappui koškepurrâmâšâid. Páiháliih ässeeh puohtii ennuv purrâmâškáálvuid Taažâst, mut hooteel ij finnim pyehtimlove. Keessiv mađhâšeijeid fallii eromâšávt kyelipurrâmušâid tondiet ko ij lamaš máhđulâš siäiluttiđ piärgu. Koškepiärgu lâi áinoo piärgu, mast kesiääigi lâi máhđulâš mälistiđ piärgupurrâmušâid. Tälviv purrâmušlistoost lijjii poccuupiärgupurrâmušah kyelipurrâmušâi lasseen.
Reino Nikula šoodâi kuálásteijeeperrui Aanaarjäävri maadâriddoost siijdâ aldasijn já viettij pärnivuođâs tobbeen.
Suátiäigi lâi uáli vaigâd meid Mađhâšemtupán. Čohčâmáánust 1944, ko Aanaar markkân ässeeh vuolgii evakkon, tupe vuobdij jieijâs 4 kuusâ sehe 3,5 tuhháát potákkid Saksa suátiviehân. Čohčâmáánust evakkoviehân fallii tuuveest masa 9 000 mälisid. Tuve pieijii kiddâ cuáŋuimáánu 12. peeivi 1944, já tom poldii já tuššâdii ollásávt skammâmáánust.
1956
Uđđâsisthuksim aalgij tállán suáđi loopâ maŋa, mut uđđâ Mađhâšemhooteel valmâštui esken ive 1956, veikkâ tárbu toos ličij lamaš tolebáá-uv. Hooteel čaittâšui tállán liijkás uccen, já tom ferttij vijđediđ. Uđđâ uási valmâštui jo čuávuváá keesi.
Kesimađhâšem lâi virkosmum merhâšitteht, ko kiäinu Taažân lâi valmâštum suáđi ääigi. 1960- já 1970-lovoi ääigi lijjii meid UKK išedâššâm staatâkolliistâlmeh Anarân nuuvtko Belgia kunâgâs Baudouin já roonnig Fabiola kolliistâllâm ive 1969 já Vuáládâhenâmij roonnig Juliana kolliistâllâm ive 1974.
Hotellân pálkkááttii jyehi ive maaŋgâid kielâlijd “kesinieidâid” palvâliđ almugijkoskâsijd kuosijd. Ko bussi poođij, te siijdâ nuorâ almaah lijjii távjá vyerdimin sajattuvâst. Sij halijdii keččâđ, magareh nieidah lävkkejii olgos buusist. Maaŋgah nieidah kavnii kállá já paccii Anarân lopâlávt. Návt keevâi meid nuorâ hooteeljođetteijei Maija Hertzbergân, kii poođij Anarân ive 1966. Jiešalnees sun poođij Fiat-autoin ige bussijn.
1986–1987
Ive 1986 Mađhâšemlitto meridij lopâttiđ hooteeltooimâ Anarist tondiet ko kiddoduv omâsteijee, Rakânâshaldâttâs, ij miettâm pyerediđ tiilijd. Čohčâmáánu 30. peeivi 1986 viettejii tuve majemuu eehid, mast Jorma Korhonen čaalij Helsig Saavâin čuávuvávt:
''Moonnâm eehid kyesih navdâšii tuve uápis kuásutteijeevuođâst. Sij purrii já juhhii puoh, muu tuuveest vala lâi. Sij lavluu, juoigii já tánssájii, já siämmást rahtii olssis uđđâ muštoid.'' [...] Čuávuváá iiđeed Maija Nikula, kii lâi jođettâm hooteel 20 ihheed, čiärui ko Mađhâšemlito liipu luoštii vuálus.
Maija ij kuhháágin murâštâm ärbivuáválii hooteel kiddiimist, peic kiđđuv 1987 sun algâttij uđđâsist irâttâstooimâ Aanaar Kollehovi noomáin. Kiddoduv pyeredii, já toimâ jotkui oppeet.
2000-loho
Ive 2002 Kaisu já Heikki meridáin varriđ Maadâ-Suomâst maasâd Anarân išediđ Maija. Päikkikuávlu enâduvah já luándu, riges sämmilâškulttuur já pyereh kyeličääsih tohhii miärádâs älkken. Maija paasij iäláttâhân ive 2003. Siämmáá ive algii sierâlágáneh ovdedemprojekteh. Puáris kiddoduv pyeredii, já uđđâ kuoškâhooteel lehâstii juovlâmáánu 2007.
Tastmaŋa ko Aanaar markkânist šoodâi Suomâ sämikulttuur kuávdás, te hooteel lii finnim mielâkiddiiváid kuosijd tegu Maailm Puásuiaalmugij konferens ive 2001 já jyehi-ivvááš Skammâkoveh-elleekovefestivaal olgoeennâmlijd kuosijd.
Puzzâvuoggâkuálástem Juvduujuuvâ Vyelikuoškâst tiptii uđđâsist 1990-lovvoost kuhes puudâ maŋa. Hooteel peesâi návt oppeet palvâliđ puzzâvuoggâkuálásteijeid – aaibâs tegu tooimâ vuossâmui iivij.
Tradition Hotel Kollehovi šoodâi ive 2010.
1341
1341 (MCCCXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1340-lovo nubbe ihe.
Eswatini
Eswatini kunâgâskodde (swazikielân: Umbuso weSwatini) ađai Eswatini (swazikielân: eSwatini), mon tiettih meid noomáin Swazieennâm, lii staatâ Afrikist. Ton haaldâtlâš uáivikaavpug lii Mbabane já lahâasâttemlâš uáivikaavpug lii Lobamba.
Morfologia
Eswatini alemus vääri lii Mlembe, mii paijaan 1 862 meetter alodâhân.
1761
1761 (MDCCLXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1760-lovo nubbe ihe.
Sofi Oksanen
thumb|272px|Sofi Oksanen ive [[2011]] thumb|272px|Sofi Oksanen ive [[2012]] Sofi Oksanen (š. uđđâivemáánu 7. peeivi 1977, Jyväskylä, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee. Oksanen lii čáállám ohtsis 6 roomaan, main peeggâlmumos lii Puhdistus (2007), mii finnij Finlandia-palhâšume (2008), Runeberg-palhâšume (2009), Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuođâpalhâšume (2010) já ranskalâš Prix Femina -palhâšume (2010). Romanij lasseen sun lii čáállám ovdâmerkkân čaitâlmijd já oopperaid.
Eswatini
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sofi Oksanen
Eellim
Oksanen ličij halijdâm Helsig Kallio luvâttâhân, mutâ ko vaanhimeh iävá luáštám, te sun juuđij Jyväskyläst Voionmaa luvâttuv. Tast maŋa sun peesâi Helsig ollâopâttâhân luuhâđ kirjálâšvuođâ. Sun ij kuittâg makkum tobbeen, já ko sun lâi muáddi ive luuhâm kirjálâšvuođâ, te sun peesâi Teatterakademian luuhâđ dramaturgia 21-ihásâžžân. Tobbeen sun lijkkui leđe, mutâ puosâškuođij uápui ääigi bulimian.
Hooteel Kollehovi
2000-loho
Roovvâdmáánust 2022 Nellim Wilderness Hotels & Safaris oostij hooteel. Finnoduv omâsteijeeh Mari já Jouko Lappilainen molsoin ton noomâ Wilderness Hotel Juutuan.
Sofi Oksanen
Eellim
Porgemáánust 2011 sun naajâi Juha Korhosijn. Oksanen lii ettâm, ete lii rijjâtátulávt pärnittem. Sun lii meid feminist já kulá goottivyelikulttuurân.
Pargo
Sofi Oksas vuosmuš roomaan lii Stalinin lehmät, "Stalin kuusah", mii almostui ive 2003. Tast sun kieđâvuš Soviet ääigi Eestieennâm já enâmânvarrim vädisvuođâid puurrâmhemâdâsâi (syömishäiriö) peht. Ton jurgâlemvuoigâdvuođah láá vuobdum paijeel 20 kielân.
Nube roomaanstis, Baby Jane (2005), Oksanen kieđâvuš paaniikhemâdâs já ton vaikuttâs elimân. Roomaan vuáđuld lii rahtum meid elleekove, mon pyevtittij Oktober já stivrejeijen lâi Katja Gauriloff.
Suu kuálmád roomaan, Puhdistus (2008), šoodâi vistig čaitâlmin, mon vuosâeehid lâi kuovâmáánust 2007 já tast maŋa eskin romanin. Sehe čaaitâlm ete roomaan lijjii uáli jo piivnoheh já roomaan lâi ive 2008 enâmustáá vuobdum päikkieennâmlâš kirje (102 200 vuobdum pittád).
WSOY jooskâi ohtsâšpargo Oksasijn ive 2010, mutâ sun vuáđudij jieijâs kuástidemseervâs Silberfeldt Oy ive 2011. Siämmáá ive sun sirdui meid Otava omâstem Like čällen, mii lii kuástidâm suu kulmâ čuávuváá roomaan: Kun kyyhkyset katosivat (2012), Norma (2015) já Koirapuisto (2019).
Čaitâlmeh
Mainâšum tuše teatter, kost lamaš vuáđučááitus.
Oopperah
Adelum tuše teatter, kost lamaš vuáđučááitus.
1877
1877 (MDCCCLXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1870-lovo káávcád ihe.
Vyesimáánu 5.
Vyesimáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 125. peivi (kárgámive 126. peivi). Ive loopân láá 240 peivid.
Sadyr Japarov
Sadyr Nurgozhoevich Japarov (š. juovlâmáánu 6. peeivi 1968, Keng-Suu, Tüp, Kirgisia) lii kirgisialâš politikkár, kote tooimâi Kirgisia uáiviministerin já v.t. presidentin oovtâ mánuppaje ääigi čohčuv 2020.
Listo Kap Verde tullâvaarijn
thumb|185px|Fogo Taat lii listo tullâvaarijn Kap Verdest.
1106
1106 (MCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1100-ihelove čiččâd ihe.
1331
1331 (MCCCXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1330-lovo nubbe ihe.
Espanjatavdâ
thumb|250px|right|Suáldáttij pyecceiviäsu Kansasist espanjataavdâ ääigi.
Espanjatavdâ lâi ivij 1918–1919 maailmvijđosávt joođoost lamaš pandemia, mon tovâttij influenssa A vyelitijppâ H1N1. Maŋeláá lii čielgâm, et taat lii lamaš loddeinfluenssa. Pandemia piištij suullân pelnub ive. Espanjataavdâ tavdâkovveen lijjii kuorsâttâh, kumeštâs já pohčâseh. Monnjâtavdân maaŋgâs finnij kepiskumeštâs. Ubâ maailmist espanjatavdâ kuudij 30 - 50 miljovn olmožid. Suomâst espanjataavdân jammii suullân 25 000 olmožid. Majemui aigij lii čielgâm, et taavdâst talle selvânâm ulmuuh kyeddih ain vorâstis taan influenssavirus vyestiamnâstijd. Espanjatavdâ kuudij eromâšávt tiervâs, nuorâ ulmuid. Nuorah sattii jäämmiđ influenssavirus keežild puáttám kepiskumeštâsân muádi peeivist.
Espanjatavdâ Suomâst
Suomâst, tego eres-uv enâmijn, espanjatavdâ ovdánij epidemiapároigijn motomij mánuppojij kooskâi. Puoh viärráámus pááru juuđij čohčuv 1918, kuás influenssa levânij masaba puoh asâttum kuávloid eennâmpáálu alne. Espanjatavdâ poođij meiddei Laapi kuávlun. Ovdâmerkkân Kittâlist toos jammii 40 olmožid. Ton tove Anarist tavdâ ij ennuskin vaiguttâm ige levânâm vijđáht.
Espanjatavdâ Anarist
Espanjatavdâ poođij Aanaar kuávlun juovlâmáánust 1919. Aanaar já Ucjuuvâ tuáhtár Yrjö Jukola diagnosistij vuossâmuid influensan puáccám ulmuid uđđâivemáánu 10. peeivi 1920 Kaamâsist. Pyecceeh lijjii finnim taavdâ kävppimäđhistis Njiävdámist Taažâst. Tavdâ levânij jotelávt ubâ Kaamâs siijdân já tobbeen ain eres-uv sijdáid.
Kuovâmáánu vuossâmuš okko lâi Anarist viärráámus. Talle jammii suullân 80 aanaarlâžžâd. Rummâšeh lijjii nuuvt ennuv, et uási koolgâi hävdidiđ juávkkuhavdijd. Kyevti mánuppaje ääigi taavdân jammii ohtsis 190 olmožid, adai masaba lovvááduási kieldâ ässein.
Espanjataavdâ maŋa suullân 120 pärnid paccii uárbisin. Párnáitipšo várás cegâttui párnáipäikki Rivdulân, kost párnááh pajasšoddii suomâkielâlii pirrâsist. Taan nubástus keežild sämikielâ lappuuškuođij.
1917
1917 (MCMXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1910-lovo káávcád ihe.
1751
1751 (MDCCLI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1750-lovo nubbe ihe.
Stuorrâčiävžui
Stuorrâčiävžui (Tringa nebularia) lii subarktâsâš lodde, mii kulá čevžui suuhân já täin tot, mii lii adelâm ubâ juávkun noomâ. Tot páimá jieijâs noomâ kirdedijn já seivâgist-uv ađai čiäv-čiäv-čiäv-čiäv.
Puárásumos Suomâst riegistum stuorrâčiävžui lii lamaš 3 ive, 11 mánuppaijeed já 23 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš Vuáládâhenâmijn riegistum lodde, mii lii lamaš 24 ihheed já 5 mánuppaje puáris.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Stuorrâčiävžui lii Säämi čevžuin puoh stuárrámus. Tot lii 30–34 cm kukke já tiäddá 125–290 g. Ton suájákejij koskâ lii 68–70 cm. Loddeest láá kuheh, ruánááh jyelgih. Tast lii njune ucánjáhháá kaavren pajaskulij já ivne lii vielgâdissiähá – váhá tegu čuoivâgist. Njune lii kukke.
Lasanem
Stuorrâčevžuu piervâl lii táválávt koške enâmist jeggiriddoost, mut meid koške jieggimievtâ alne. Monnim tábáhtuvá vyesimáánu pelimuddoost ovdâskulij já nelji fiskis- tâi ruánáásiähá mane almostuveh piervâlkopán, maid kuohtuuh vaanhimlodeh läälliv 23–26 peivid. Jis kávná lode piervâl, te lällee niŋálâs lii nuuvt uáccáá, et luáštá njavhâdemooláádmuudon. Uđâgááh kaččâleh masa tállán piervâlist, maid vaanhimeh aitârdává, mut loppâaaigij niŋálâs hilgo perrus já kuáđá uđâgijdis orráás tiipšon já jieš vuálgá syeinimáánu aalgâkeččin varrimmáátkán Koskâmeerâ stuorrâ juhânjalmijd.
Liberia
Liberia lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Monrovia.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Montappone
Montappone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montapponest ääsih 1 643 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,41 km², já alodâh 370 m. Montappone naaburkieldah láá Falerone, Loro Piceno, Massa Fermana, Monte Vidon Corrado, Montegiorgio já Sant'Angelo in Pontano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Giorgi Gakharia
thumb|Gakharia ive 2018 Giorgi Gakharia (š. njuhčâmáánu 19. peeivi 1975, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Gakharia lâi Georgia 14. uáiviminister iivij 2019–2021.
Vyesimáánu 7.
Vyesimáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 127. peivi (kárgámive 128. peivi). Ive loopân láá 238 peivid.
1266
1266 (MCCLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1260-lovo čiččâd ihe.
Jennifer Doudna
Eellim já oppâm
Jennifer Doudna šoodâi kuovâmáánu 19. peeivi 1964 Washington, D.C.:st. Suu eeči lâi Martin Kirk Doudna (1930–1995) já suu enni Dorothy Jane (Williams) Doudna (1931–2018). Ko sun lâi čiččâmihásâš, suu peerâ varrij Hilon Hawaiʻi-suollui. Suu eeči máttááttij ovtâstumstaatâlii kirjálâšvuođâ Hawaiʻi ollâopâttuvâst já suu enni historjá Hawaiʻi Community Collegest.
Ive 1985 Doudna valmâštui filosofia kandidaatin Pomona Collegest válduamnâsin biokemia. Tobbeen sun vuolgij Harvard ollâopâttâhân máttááttâllâđ biokemia já molekyylfarmakologia. Harvardist sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 1989.
Karrieer
Harvardist Doudna vuolgij Colorado ollâopâttâhân, kuus sun lâi peessâm porgâđ Thomas Cech laboratoriost. Doudna náguskirje kietâdâlâi RNA, já Cech lâi vuáittám ive 1989 Nobel-kemiapalhâšume RNA katalyytlij jiešvuođâi kavnâmist.
Ive 2002 Doudna já ranskalâš mikrobiolog Emmanuelle Charpentier kavnáin CRISPR-Cas9-tekniik, mon áánsust lii čuuvtij latkišub já oovtâkiärdánub mutteđ DNA ko lâi tolebáá. Charpentier lâi ovdâlist kavnâm Cas9-entsyym, mii oroi iššeedmin Streptococcus pyogenes -bakteer tuástuđ virusijd.
Palhâšumeh
Doudna lii vuáittám pargostis suulân 20 merhâšittee palhâšummeed.
Pittáámsämikielâ
thumb|right| 3. Piittáámsämikielâ
Piittáámsämikielâ lii sämikielâ. Tom sárnuh tááláá ääigi Ruotâst Arvidsjaur já Arjeplog ađai Árjepluovve kieldâin.