cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2022
Syeinimáánu
thumb|right|[[India uđđâ president Draupadi Murmu ive 2022]]
Silbâ
Silbâ lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii Ag já oornigloho 47. Putes silbâ lii muččâdávt kildee, vielgis jálumeetaal, mii lii korrâsub ko kolle, mutâ timásub ko veški. Siilbâst láá pyeremus šleeđgâ- já liegâsvuođâsirdemääpih puoh metallij juávhust.
Silbâ lii aanoost om. kuvvimpiergâsijn, čiiŋâin, šlaantijn, purâdemriäiduin, spejâlijn já elektroniikist. Valastâllâmkištoin silbâmiitaal lii távjá nubbe palhâšume. Silbâ lii meiddei ohtâ táválumosijn čiŋŋâmetallijn.
Mirhâlâšvuotâ
Silbâioneh koddeh bakteerijd, já čácádâhân peessâm silbâioneh láá uáli mirhâliih om. kuolijd. Silbâ lii mirhâlâš meiddei njomâtteijeid stuorrâ meripittáin. Meripittá, mii koddá tállán (LD50), lii rottáin 2 000 mg/tiäddukiilu pirrâmpeeivist. Tovle láá jurdám, ete silbâ, silbâioneh já silbânanočalmaah láá viehâ vavettemeh ulmuid, mutâ tassaažist lii čáittum, ete nanočalmaah puhhiidâteh njomâtteijei selláid já vahâgiteh geeniárbáduv.
Siähuseh
Silbâtiŋgáid teddiluvvoo virgálâš stemppâl, mast silbânalliisvuotâ almottuvvoo promillen, ađai 830 teikâ 925. Ton lasseen stemppâlist uáinojeh valmâštemive já valmâšteijee.
Silbâovtâstuvah
Silbâ ovtâstuvá älkkeht riišân já riššâovtâstuvváid. Meiddei mineraalijn silbâ kávnoo táválávt riššâovtâstâhhân, tegu argentiit (Ag2S), proustiit (Ag3AsS3) já pyrargyriit (Ag3SbS3). Siämmáá suujâst silbâovtâstuvâin rahtum tiiŋgah šaddeh kámmásubbon viehâ jotelávt jo ááimu vaikuttâsâst, tastko ááimust tiättojeh ain lievlisteijee sulfideh.
Motomeh silbâovtâstuvah tegu silbâbroomiid pieđgâneh jotelávt čuovâ vaikuttâsâst. Taat reaktio, sehe tot, ete luovânum silbâ šadda kámmásubbon riššâovtâstuvâi vaikuttâsâst, láá vuáđusin toos, ete čuovâkovefilmâ šadda kámmásubbon talle ko tom čyevvejeh.
Siilbâ hadde
Tovle silbâ lâi masa siämmáá tiivrâs ko kolle, tastko tot lâi uáli härvinâš. Maŋeláá silbâ lii kavnum nuuvt valjeeht om. Amerikist, ete siilbâ tááláš hadde lii čuuvtij vyeleeb ko kole hadde (suullân 14 €/unssi, kolle suullân 1 550 €/unssi). Tondiet ko silbâ lii čuuvtij häälbib, te tast puáhtá rähtiđ stuorrâ já hámálâš čiiŋâid. Siilbâ tááláš hadde ij kuittâg innig muštâl tast, mon almolâš tot lii, tastko stuorrâ uási siilbâst lii jävkittâm ráhtulâšvuođâlâš anoid.
Silbâtiiŋgâi putestem
Siilbâ putestem/šiälgásmittem várás láá vyebdimnáál jieškote-uvlágáneh putestemamnâseh já -niävuh. Taid vyebdih om. kollečeepih. Mađe tivrâsub tiiŋgâst lii saahâ, tađe tergâdub lii selvâttiđ oovtâst äššitobdein, magareh muulsâiävtuh kávnojeh ton putestem várás.
Listo Suomâst tiättojeijee muocâšlaajâin
Taat lii listo Suomâst tiättojeijee muocâšlaajâin. Listo lii uárnejum vyelihiäimu mield.
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1701–1900
thumb|San Marino vaakun Taat lii listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1701–1900.
Mélanie Laurent
Mélanie Laurent (š. 21. kuovâmáánu 1983, Pariisi, Ranska) lii ranskalâš čaittâleijee, kietâčällee já stivrejeijee. Maailmvijđosávt sun lii tobdos eromâšávt elleekuuvijn Inglourious Basterds (2009), Now You See Me (2013) já 6 Underground (2019). Ranskaast suu láá tubdâm jo kuhheeb	ääigi, já sun lii vuáittám kyehti César-palhâšume já kyehti Lumière-palhâšume. Ton lasseen sun lii lamaš iävtukkâssân Cannes elleekovejuuhlijn.
Eellim
Mélanie Laurent šoodâi ive 1983 Pariisist ballerina Annick já jienâčaittâleijee Pierre Laurentân, kii lii tobdos suu roolâst Ned Flandersin ranskakielâlijn Simpsonijn.
Karrieer
Laurent karrieer aalgij, ko sun lâi kolliistâlmin elleekovekuvviimijn ive 1998, kost Gérard Depardieu huámmášij suu já koijâdij suu čaittâliđ Depardieu čuávuváá fiilmân. Laurent lii tast maŋa čaittâlâm paijeel 40 elleekooveest, enâmustáá ranskalijn elleekuuvijn. Suu Hollywood debyytis lâi Quentin Tarantino elleekooveest Inglourious Basterds ive 2009, já sun čaittâlij tast maŋa ovdâmerkkân Mike Mills elleekooveest Beginners (2010), Denis Villeneuve elleekooveest Enemy já Angelina Jolie elleekooveest By the Sea (2015). Sun stivriiškuođij siämmást jieš-uv já vuosmuš suu stivrim kuhes filmâ The Adopted almostui ive 2011. Nubbe filmâ Respire (2014) uážui vuosâehidis Cannes elleekovejuuhlijn, já tast šoodâi kritikkárij rämidem. Sun lii stivrim meid ovdâmerkkân dokumentelleekove Demain (2015), mast šoodâi Ranska ive 2015 stuárráámus dokument, já elleekove Le bal des folles (2021), mast sun meid čaittâlij jieš.
Väljejum filmografia
Käldee: IMDb
Paaccâhloddááš
Paaccâhloddááš (Loxia curvirostra) lii varbuslodde, mii kulá piäippáinij hiäimun.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Paaccâhloddááš lii 15–17 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 35–53 g. Ores lii ruopsâd, niŋálâs fiskisruánáá já nuorâ lodde ruškisräänis já sárgáá. Lode jyelgih já njune láá tevkisruškâdeh, já ton kirdemjienâ lii uánihis "plit". Paaccâhloddááš sulâstit ennuv stuorrâpaaccâhlode. Távjá áinoo iäru lii, ete paaccâhloddáá njune ij lah siämmáá kossuv ko stuorrâpaaccâhloddeest.
Lavdâm já eellimpiirâs
Paaccâhloddááš iälá vijđáht Euroop já Aasia boreaallii kuácceevyevdistielâsist. Suomâst tot pessee kuosâ ordârääji máddáápeln já pessimnääli mulsâšud ennuv ihásávt kuosâ siemâšado mield. Nääli lii áárvu mield 50 000–400 000 paarrâd. Paaccâhloddááš vaajâld raavâd maajeeld ive pirrâ. Uási luudijn tálvástâleh Suomâst.
Raavâd
Paaccâhloddááš porá iänáážin kuosâ mut meid peesi já lostâkuosâ siemânijd.
Roxy Music (album)
Roxy Music lii eŋlandlâš Roxy Music -rockjuáchu vuosmuš album. Albumist ovtâstuveh 1950-lovo rock já komovuotâääigi elektroniik. Album puoh pittáid lii čáállám juávhu lávloo Bryan Ferry. Eteh, ete albumist lâi merhâšittee vaikuttâs 1970-lovo muusikân já tom aneh vala-uv ohtân pyeremuin, innovatiivlumosijn já jiäráskitteemuin vuosâalbumijn.
Album pyeremus sajâttah Britannia albumlistoost lâi 10. saje čohčâmáánust 1972. Single "Virginia Plain", mii ij kuittâggin lamaš fáárust album algâalgâlâš almostitmist, pajanij singlelisto sajan 4. Basist Graham Simpson iäránij juávhust album jienâttem já almostittem kooskâst.
Album lokkekove lii finnim vaikuttâsâid 1950-lovvoost, já tast lii kove mannekiin Kari-Ann Mullerist.
902
902 (CMII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 900-ihelove kuálmád ihe.
Magdalena Andersson
thumb|Tukholma kävppiollâškoovlâ uáivitáálu ive 2018 thumb|Andersson, Ovtâstum staatâi president [[Joe Biden já Suomâ president Sauli Niinistö Vielgis táálust vyesimáánust 2022]] thumb|Suomâ, Ruotâ, India, Tanska, Taažâ já Island uáiviministereh ive 2022 Eva Magdalena Andersson (š. uđđâivemáánu 23. peeivi 1967 Uppsala, Ruotâ) lii ruátálâš politikkár. Sun lii Ruotâ sosialdemokraatlâš piäláduv saavâjođetteijee. Toos lasseen sun lii lamaš Ruotâ uáiviminister ive 2021 rääjist já staatâ vuossâmuš nissoonuáiviminister.
Eellim já oppâm
Eva Magdalena Andersson šoodâi uđđâivemáánu 23. peeivi 1967 Uppsalast, Ruotâst. Suu eeči lâi ruátálâš lehtor Göran Andersson, kii máttááttij statistiik Uppsala ollâopâttuvvâst. Suu enni lii ruátálâš amnâsmáttáátteijee Birgitta Granell Andersson. Magdalena lii sunnuu áinoo páárnáš.
Andersson juuđij Malmaskolan-vuáđuškoovlâ Norbyst maadâviestâr-Uppsalast. Tast maŋa sun luuvâi ohtsâškoddetiettuid Katedralskolanist Uppsalast iivij 1983–1987.
Luvâttuv maŋa sun varrij Tukholman luuhâđ kävppitiettuid Tukholma kävppiollâškoovlâst, mast sun valmâštui ive 1992 kävppitiettui maisterin já sust šoodâi siiviilekonomin. Siämmáá ive sun luvâškuođij aalmugekonomia náguskirjetotken siämmáá kävppiollâškoovlâst, mut sun ij kuássin nágáttâllâm tuáhtárin. Čohčuv 1994 sun máttááttâlâi Institut für Höhere Studienist Wienist. Kiđđuv 1995 sun máttááttâlâi Harvard ollâopâttuvvâst Cambridgest, Massachusettsist, Ovtâstum staatâin.
Karrieer
Valmâštum maŋa Andersson poorgâi pooliitlâš äššitobden iivij 1996–1998, te staatârääđi komitea vuávámhovdân iivij 1998–2004. Tast maŋa sun tooimâi staatâvarijminister staatâčällen iivij 2004–2006. Iivij 2005–2009 sun lâi sosialdemokraatlâš juurdâláláttuv Policy Network stiivrâst.
Skammâmáánust 2009 sun algâttij Ruotâ viärutoimâttuv Skatteverket pajehovdân. Kuovâmáánust 2012 sun sirdui sosialdemokraatlâš piäláduv ekonomiapooliitlâš ovdâsteijee viirgán.
Ruotâ ive 2014 staatâpeeivij vaaljâin Andersson lâi Tukholma lääni iävtukkâssân. Sun peesâi staatâpeivijd já väljejui tállán Ruotâ staatâvarijministerin.
Ruotâ staatâvarijministerin iivij 2014–2021
Roovvâdmáánu 3. peeivi 2014 Andersson nomâttui Ruotâ staatâvarijminister viirgán Löfven haldâttâsân. Sun tooimâi taan virgeest ton räi ko sun väljejui Ruotâ uáiviministerin skammâmáánust 2021.
725
725 (DCCXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 720-lovo kuuđâd ihe.
Magdalena Andersson
Ruotâ sosialdemokraatlâš piäláduv saavâjođetteijen ive 2021 rääjist
Skammâmáánust 2021 Andersson väljejui Ruotâ sosialdemokraatlâš pargeipiäláduv saavâjođetteijen. Sun lii nubbe nissoon, kii lii toimâm taan virgeest piäláduv historjá ääigi.
Ruotâ uáiviministerin ive 2021 rääjist
Andersson väljejui Ruotâ 34. uáiviministerin já Ruotâ vuossâmuu nissoonuáiviministerin skammâmáánu 24. peeivi 2021, mut sun iäránij jo siämmáá peeivi kiergânhánnáá virgálávt algâttiđ. Sun väljejui uđđâsist uáiviministerin skammâmáánu 29. peeivi 2021. Andersson haldâttâs algâttij čuávuváá peeivi.
Ive 2022 staatâpeeivij vaaljâi maŋa Andersson muštâlij čohčâmáánu 15. peeivi staatâpeeivij sahâalmajân, et sun halijdij kyeđđiđ uáiviminister virge. Andersson haldâttâs juátká nuuvt kočodum toimâttâsministeriön.
Priivaateellim
1990-lovvoost Anderson luuvâi ekonomia Tukholma kävppiollâškoovlâst, kost sun teividij Richard Friberg. Ive 1997 suoi naajáin. Sunnust lává kyehti párnáá.
Marcha Real
thumb|300px|Marcha Real right|310px Marcha Real lii Espanja aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1939 rääjist. Ovdil tom laavâ lâi kiävtust iivij 1770–1931. Lavluu saanijd lává čáállám Eduardo Marquina (1879–1946) já José María Pemán y Pemartín (1897–1981). Šuoŋârähtee ij lah tiäđust.
Eduardo Marquina versio (1927)
La bandera de España (Coro) España guiadora (Solo) ¡Viva España!... (Coro)
Pam Grier
Pamela Suzette Grier (š. 26. vyesimáánu 1949 Winston-Salem, Tave-Carolina) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Grier kulostui nommâroolâin elleekuuvijn Coffy (1973) já Foxy Brown (1974). Tast maŋa sun lii čaittâlâm maaŋgâin eres elleekuuvijn já TV-rááiđuin eereeb iärrás Quentin Tarantino elleekooveest Jackie Brown (1997), mon peht sun finnij iävtukkâsvuođâid Image Award -palhâšumán já Golden Globe -palhâšumán, já TV-rááiđust The L Word.
Eellim
Pam Grier šoodâi Winston-Salemist, Tave-Carolinast tipšoo Gwendolyn Sylvian (j.s. Samuels) já Clarence Ransom Grier Jr.n, kii lâi Ovtâstum staatâi áimuvuoimij mekanikkár.
878
878 (DCCCLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 870-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|240px|Eŋland ive 878
Nicolas Sarkozy
thumb|Nicolas Sarkozy ive 2010 Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa (š. uđđâivemáánu 28. peeivi 1955, Pariisi, Ranska) lii ranskalâš politikkár. Sun tooimâi Ranska täsivääldi 23. presidentin iivij 2007–2012.
Listo Exechia-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Exechia-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 178 šlaaijâd. Exechia-suuhâ kulá Mycetophilidae-hiäimun.
Exechia-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Kuolbâsälttisyeini
thumb|Kuolbâsälttisyeini (Rumex acetosella) Kuolbâsälttisyeini (Rumex acetosella) lii šaddo, mon luándulâš šoddâmsajeh láá källein já čunoienâmijn já enâmijn, mast iä lah ennuv raavvâdamnâseh. Sehe sälttisyeini já kuolbâsälttisyeini šaddeh meiddei soojijn, maid ulmuuh láá kieđâvuššâm. Kuolbâsälttisyeini kukkee njuhčâ-skammâmáánust.
Stuárudâh já olgohäämi
Kuolbâsälttisyeini lii 10–60 cm olluv. Kukáh láá uceh.
Lavdâm
Kuolbâsälttisyeini lii vuálgus Euraasiast, mut tot lii lavdâm ulmui fáárust ubâ taavaapiäláá páálupiälán.
990
990 (CMXC) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 990-lovo vuossâmuš ihe.
Kalender
thumb|212px|Kiyohara no Motosuke
Joikuja
Joikuja lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Otava LP-skiärrun (OT-LP 50) ive 1968. Tain albumáin Valkeapää algâttij tavesämmilâš juoigâm uđđâ pááru, mast juáigus ovtâstittoo čuojâlditmân.
Pittálisto suomâkielân
Album pištá 24.02.
Saammâl já meeci kunâgâs (kirje)
Saammâl já meeci kunâgâs lii vuossâmuš uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá koskâkiäsán. Mainâsist Saammâl uápásmuvá ohtuunis kuobžáin já uáppá uđđâ kuálástemvyevi, maggaar lii juuvâ eellim, já tom, ete ääših iä lah ain nuuvtko toh vistig oroh.
Kirje almostui ive 2013. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Petolahti
Petolahti lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Maalahtin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Petolahtist assii 1 317 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 	117,5 km² (tuše eennâm). Petolahti naaburkieldah lijjii Bergö, Korsnäs, Maalahti, Pirttikylä já Ylimarkku.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Bergö já Petolahti lahtojii Maalahti kieldân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Petolahtist lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Petolahti markkân (212 ässed ive 1960 já 411 ässed ive 1970).
Siijdah
Petolahti kieldâst lijjii tuše kyehti siijdâ: Gammelby (Vanhakylä), Nyby (Uusikylä).
Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry
Historjá
SP-FS vuáđudui ive 1972, ko ovdiih Suomen Partiopoikajärjestö (SPJ) já Suomen Partiotyttöjärjestö (SPTJ) lahtojii oohtân.
Toimâmprinsiipeh
Ubâ várdámtooimâst já miärádâstohâmist nuávditteh ávusvuođâ já oovtâviärdásâšvuođâ prinsiipijd. Várdámlihâstâs ulmen láá kuávlulâš oovtâitosâšvuotâ já tot, et kihheen ij olgoštuu ave, suhâpele, seksuaallii sundešume, kielâ, kulttuurtuáváá, etnisâšvuođâ, oskolduv, poolitlii uáinu, sosioekonomâlii sajattuv, tiervâsvuođâtile teikâ ulmui kullee eres suujâ keežild.
Várdámlihâstâs čonâdât toimâstis Ovtâstum Aalmugij päärni vuoigâdvuođâi sopâmušân já olmoošvuoigâdvuođâi maailmvijđosii julgáštâsân. SP-FS tuáimá kierdee ovdánem prinsiipij mield.
SP-FS lii nuorâkerdiservi, já nuorah uásálisteh aktiivlávt ton tooimân. SP-FS oovded puoh taasijn várdámlihâstâs siste, syemmilii ohtsâškoddeest já ubâ maailmist nuorâi uásálistem miärádâstohâmân.
SP-FS lii jiešráđálâš servi, mii ij háputtâl vuáitu. Várdámlihâstâs lii piäládâhpoolitlávt čoonnâsmettum. Ko tot lii seervi, te SP-FS puáhtá väldiđ uáivil várdámlihâstâs áárvuid kyeskee poolitláid koččâmâššáid teikâ koččâmâššáid, moh ovdedeh várdámlihâstâs sajattuv. Várdájeijeid movtijditeh ovtâskâs olmožin ohtsâškodálii já poolitlii aktiivlâšvuotân.
SP-FS lii oskolduvlávt čoonnâsmettum servi, mii tuáimá positiivlii oskoldâhrijjâvuođâ prinsiip mield. Várdámlihâstâsân kuleh jieijâs osko tâi eres uáinu uuccâm já mietimielâlâš koskâvuotâ vuoiŋâlâšvuotân. Uáinu-tuávádâh uáivild ovtâskâs ulmuu oskolduvlii teikâ ij-oskolduvlii eellimuáinu.
Kielâ
Várdámtoimâ uárnejuvvoo suomâkielân já ruotâkielân. Tooimâ puáhtá faallâđ eres-uv kieláid. SP-FS já Finlands Svenska Scouter r.f. (FiSSc) láá toohâm oovtâstpargosopâmuš väldikodálii ruotâkielâlii várdámtooimâ orniimist nuuvt ete FiSSc hoittáá sehe kuávdášservitääsi já pirrâdâhtääsi ruotâkielâlijd aktiviteetijd.
Vuáđukirje
Vuáđukirje kovvee prinsiipijd, moh miäruštâleh várdámlihâstâs ulme já árvuvuáđu, stivrejeh várdámlihâstâs toimâmprinsiipijd já vuáháduvâid Suomâst sehe miäruštâleh SP-FS roolâ.
Vuáđukirje miäruštâl já kovvee ubâ várdámtooimâ Suomâst. SP-FS tooimâ ulme miäruštâlluvvoo taan vuáđukirjeest já seervi njuolgâdusâin.
Vuáđukirje vuáđuduvá Várdámnieidâi Maailmlito já Várdámlihâstâs Maailmseervi vuáđukirjijd. Kuábbááh-uv maailmseervih kalgeh tuhhiittiđ puoh nubástusâid SP-FS vuáđukiirján.
El Gran Carlemany
El Gran Carlemany lii Andorra aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1921 rääjist. Lavluu lii nuottim Enric Marfany Bons (1871–1942), já ton saanijd lii čáállám Joan Benlloch i Vivó (1864–1926).
970
970 (CMLXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 970-lovo vuossâmuš ihe.
Kalender
thumb|212px|Minamoto no Saneakira
Cupra Marittima
Cupra Marittima lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cupra Marittimast ääsih 5 378 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,34 km², já alodâh 4 m. Cupra Marittima naaburkieldah láá Grottammare, Massignano já Ripatransone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
950
950 (CML) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 950-lovo vuossâmuš ihe.
Kalender
thumb|Reizei hävdi Kyotost
The Ladder
The Ladder lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 18. studioalbum. Tom almostitij Eagle Records čohčâmáánu 20. peeivi 1999. Album muusikšlaajâ lii sehe progressiivlâš já sinfoonlâš rock.
Listo espanjalijn taidârijn (šoddâm 1300–1500)
Taat lii listo pegâlmâs espanjalijn taidârijn, kiäh šoddii iivij 1300–1500.
Sälttisyeini
Sälttisyeini (Rumex acetosa) lii lahtâsub soojij šaddo, mii kávnoo vorâs kuolbâmeecijn já niijtoin. Sehe sälttisyeini já kuolbâsälttisyeini šaddeh meiddei soojijn, maid ulmuuh láá kieđâvuššâm. Sälttisyeini kukkee algâkeesi.
Lavdâm
Sälttisyeini šadda luándulávt masa ubâ Euroopist. Tot tiättoo ištâdum šlaaijân meiddei Aasiast já Tave-Amerikist.
Kiävttu
Sälttisyeini smakkâ lii sálttáá teikkâ suuvrâ já tot addel-uv purrâmâššân fiijnâ smaakâ. Sälttisuoinijn lii oksaalsuvrâ, mii ij lah tiervâslâš ulmuid, jis tom kiävttá ennuv. Ton tááhust, sälttisuoinijguin sehe eres šadoiguin, main lii oksaalsuvrâ, kalga juuhâđ mielhi. Mielhi kalsium tááhust suvrâ suáhu kásánittem háámmán. Ulmuuh, kiäin láá manemušvääivih, iä pyevti kevttiđ sälttisuoinijd.
Párnááh läävejeh smakkiistâllâđ sälttisyeini, mutâ purrâmâškevttim lii Suomâst vájáldittum. Ton loostah já nuorâ versoh tuáimih pyereest piinaat saajeest. Siemâneh lasettuvvojeh liäibán. Kiđđâkeesi ääigi loostah já versoh láá puoh pyeremuuh, já toh kiävttojeh táválávt oovtâst eres šadoiguin.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Tovle sälttisyeini kevttui poccuumielhi suvrodmist. Sälttisyeini vuoššui čääsist já toos lasettui mielkki. Oovtâst sälttisuonijn lasettuvvojii motomin puurrâmrääsi kukáh teikkâ tavečuovjisjerjâ. Valmâš mielkki pieijui liitán teikkâ kuámuičuávján já tom puovtij vuorkkiđ kuhheeb-uv ääigi veikkâ enâmist.
Pietragalla
Pietragalla lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Pietragallast ääsih 3 863 olmožid. Ton vijdodâh lii 66,10 km², já alodâh 839 m. Pietragalla naaburkieldah láá Acerenza, Avigliano, Cancellara, Forenza, Potenza já Vaglio Basilicata.
Siijdah
Markkân lasseen Pietragalla kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Giorgio.
Tavenääpi
pienoiskuva|Tavenääpi kaskoo Tave-Jieŋâmeerâ|260x260px Tavenääpi lii Eennâmpállu aksel tavekeeči. Tot lii Eennâmpáálu tavemus saje (kobdodâh 90 cekkid, 0 miinut já 0 seekunt tavveen). Tavenääpi lii Arktâsâš kuávlust Tave-Jieŋâmeerâst kaskoo morrum- já kidâsjieŋâkuávlu. Jieŋâkuávlu snoorrân já vijđán iveääigi mieldi. Täälvi koskâliegâsvuotâ lii -40 °C já keessiv tot lii 0 °C. Kiiđâst čoohčân Piäiváš páštá ubâ ääigi, mon maŋa skammâ pištá ihepele. pienoiskuva|Jieŋâ minimilavdâm tavenäävi kuávlust iivij 1979–2007 (tavenääpi = čapis tiälkku).|vasen|280x280px
Tavenääpi sirdâšuvá čiččâm ive ääigi suulân oovce meetterid Eennâmpáálu aksel suáibum tiet.
Arktâsâš näpijieŋâ ucco ko Eennâmpáálu šoŋŋâdâh lieggân. Taan suujâst lii árvustâllum, ete tavenäävi jienah suddeh loppâkeesi jo muádi ihelove keččin.
Tavenäävi väldidem
Näpikuávluh láá lamaš Eennâmpáálu majemuuh väldidum kuávluh. Tavenäävi väldidii esken 1900-lovvoost váiváás luándutile tiet veikkâ toos lijjii viggâm moonnâđ jo neljičyet ihheed. Ive 1909 ovtâstumstaatâlâš Robert Peary vuolgij Ellesmeresuolluu tavekeejist tavenäävi njeigâ. Fáárust lijjii meid 133 pennud já 19 riehâd. Peary lâi irâttâm määđhi jo kuohtii, mutâ taan tove šoŋŋâ lâi hiäivulâš. Cuáŋuimáánu 6. peeivi 1909 Peary já suu mätkiskipáreh pessii tavenáápán. Sij lijjii vuossâmuuh ulmuuh tobbeen.
Elleevalje
Motomin tavenáápán vajâldeh jieŋâkuobžah purrâmuš usâdijnis já harvii tobbeen iälá meid njaalâ. Meerâst lii eenâb eellim ko jieŋâ alne. Rapuellei, maaŋgâi kuolij já merâtäsniraasij lasseen čääsist láá aiccâm nuárjuid-uv. Stuorrâ merânjomâtteijeeh, tego čuárviválláh, láá härvinâš kuállejeijeeh. Tyellittälli almeest uáinojeh kesilodeh, tego čierriheh.
930
930 (CMXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 930-lovo vuossâmuš ihe.
Kalender
thumb|150px|Daigo
Iäluspellâ
Iäluspellâ ( já ) lii lyevdispellâ, mon lii ráhtám Sämitige "Sämikielâlij vuálá škovlâahasij párnáámateriaal" -haahâ. Iäluspellâ lii kuulmâkielâg spellâ: puoh teevstah láá čallum anarâškielân, pajekielân já nuorttâlâškielân. Spellâ lii uáivildum eromâšávt arâšoddâdem já škoovlâi várás – paijeel kuulmâ ihásijd.
Speelâ ij pyevti uástiđ kaavpijn, mutâ Sämitigge juáhá tom škoovlâi já peivikiäjui kiävtun.
Speelâ ulme
Speelâ ulmen lii uápásmiđ puásuituálu ihejurâmân já toos lohtâšuvvee sánádâhân. Meiddei oovtâkiärdánis matemaatliih tááiđuh láá kuávdášliih taan speelâst, ko párnááh rekinisteh sii poccui mere stuárrum teikâ kiäppánem tábáhtuskoortâi mield.
Speelâ vuávám
Speelâ vuáváámân lává uásálistám Petra Kuuva lasseen Elle Valkeapää já Onneli Sieppi, kiäi juurdâ spellâ lii lamaš. Pargojuávhust lâi meiddei fáárust Tytti Bräysy, kii lii tuáijám speelâ graafisávt. Meiddei Aanaar škoovlâ, Avveel vyelitääsi já Čevetjäävri škoovlâ uáppeeh láá lamaš fáárust kuvviimin speelâ. Puoh koveh láá párnái sárgum koveh.
Speelâ tahheeh muštâleh, ete speelâ vuáváámist hástun lâi pasteđ väldiđ vuotân sierâ kuávluid já palgâsij ereslágán toimâmvuovijd já nomâttâsâid sierâ aašijn. Tondiet speelân láá kuođđum meiddei kuárus koortah, vâi juáháš puáhtá, jis haalijd, sovâttiđ taid já čäälliđ teevstâid jieijâs kuávlu toimâm- já ettâmvuovvijd mudágâžžân.
Tahheeh muštâleh vala, ete säämi pedagogiik mield speelâst ij lah tergâd tot, ete kii vuáittá, ete kiäst láá enâmus poccuuh speelâ loopâst, pic tehálumos lii, ete pargoh šaddeh oovtâst porguđ. Poccui meeri speelâ loopâst muštâl tuše tom, ete maht puásui-ihe já puásuipargo lii ubânâsân moonnâm.
Saammâl já vuossâmuš sierâpeivi
Saammâl já vuossâmuš sierâpeivi lii nubbe uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá čoohčân. Mainâsist Saammâl uáppá uđđâ saanijd, finnee uđđâ skijpárijd já uáppá tom, mon tehálâš lii jyehiđ já leđe vuállánhánnáá.
Kirje almostui ive 2014. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Open Your Eyes
Open Your Eyes lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 17. studioalbum. Tom almostittii skammâmáánust 1997 Eagle Records Ovtâstum kunâgâskoddeest já Beyond Music Ovtâstum staatâin. Album muusikšlaajâ lii progressiivlâš rock.
Kortesjärvi
Kortesjärvi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kauhava kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kortesjärvist assii 2 275 olmožid, já ton vijdodâh lâi 333,51 km², mast 9,81 km² lâi čääci. Kortesjärvi naaburkieldah lijjii Alahärmä, Evijärvi, Kauhava, Lappajärvi, Pedersöre já Uusikaarlepyy.
Kieldâlahtem
Alahärmä, Kortesjärvi já Ylihärmä kieldah lahtojii Kauhavan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Siijdah
Isomäki, Kielinen, Kortesjärvi, Purmojärvi, Rantala, Saarijärvi, Ylikylä, Manninen, Nuottimäki, Fräntilä, Kukkola, Pellinen, Pirttinen, Iso-Pellinen, Lappinen, Laukkonen, Salo, Ylikoski, Porkholma já Tyynismaa.
Kalibusiswe Ilizwe leZimbabwe
Kalibusiswe Ilizwe leZimbabwe lii Zimbabwe aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1994 rääjist. Lavluu lii nuottim Fred Lecture Changundega, já ton saanijd lii čáállám Solomon Mangwiro Mutswairo.
Eŋgâlâskielân
====Vuáđulavâlâš versio ====
====Almoâlâš, tivtâlâš versio ====
Iävru
Iävru (Oxyria digyna) lii sälttisuoinij tavesuhâlâš šaddo, mii šadda tuoddârij lahtâ soojijn, muotâviippâmijn, aijui riddoin, niijtoin já källein. Tom puáhtá meiddei šoddâdiđ muorâkäärdist. Meccikuávluin tot lii härvinâš vuomijn.
Stuárudâh já olgohäämi
Iävru loostah pisoh alda eennâmase, mut kukkáveerdih pyehtih pajaniđ 20 cm alodâhân. Kukáh láá uceh. Toh láá vistig ruánááh já maŋeláá ruopsâdeh.
Lavdâm
Iävru šadda almolávt Islandist, Ruánááenâmist já Skandinavia tuodârkuávluin. Motomin tot šadda meiddei arktâlijn kuávluin já tagarijn váráduvâin ko om. Aalpâin já Pyrenijn.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Sämmilij keevtij iävru poccuumielhist ton suvrodmân siämmáánáál ko sälttisyeini-uv. Iävrust lii oksaalsuvrâ, já ton smakkâ lii siämmáálágán ko sälttisyeinist. Iävru kevttui meiddei oovtâst eres šadoiguin. Nuorâ loostâid já mudoi-uv tom puáhtá mälistiđ já kevttiđ aaibâs nuuvt ko sälttisyeini já siämmáid aašijd kalga mušteđ oksaalsuuvrâst meiddei iävru puotâ.
Castel di Lama
Castel di Lama lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Castel di Lamast ääsih 8 458 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,98 km², já alodâh 201 m. Castel di Lama naaburkieldah láá Appignano del Tronto, Ascoli Piceno, Castorano já Offida.
Siijdah
Cese, Collecchio, Croce, Tose, Villa Cabbiano, Villa Cese, Villa Chiarini, Villa Forcella, Villa Piattoni, Villa Sambuco já Villa Valentino.
Saammâl já juovlâlisto
Saammâl já juovlâlisto lii kuálmád uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.
Taan kirje maainâs lohtâšuvá koskâtáálván. Mainâsist Saammâl uáppá, ete juovlah meecist láá uáli siämmáálágáneh ko juovlah pääihist já ete toid kulá ennuv eenâb-uv ko tuše skeeŋkah.
Kirje almostui ive 2014. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
910
Kalender
thumb|212px|Minamoto no Saneakira
Montemilone
Montemilone lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Montemilonest ääsih 1 145 olmožid. Ton vijdodâh lii 114,14 km², já alodâh 320 m. Montemilone naaburkieldah láá Lavello, Minervino Murge, Spinazzola já Venosa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Varbusâš
Varbusâš (Passer domesticus) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Varbusâš lii 14–16 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 29–38 g. Ton ruškis selgipeeleest láá čapis tiälhuh, já suájást lii vielgis säärgis. Jyelgih láá kuovgisruškâdeh. Orráás uáivičokke lii räänis já čuudâ lii čappâd. Varbusii táválumos jienâ lii jotelis "tsilp, tsilp" -visârdem.
Lavdâm já eellimpiirâs
Varbusâš kulá maailm vijđásumosávt levânâm loddešlaajâi juávkun. Tot iälá vijđáht Euroopist já Aasiast sehe Tave-Afrik oosijn. Ulmuuh láá meid sirdám varbusijd aainâs-uv Tave- já Maadâ-Amerikân, Australian já Afrik maadâossijd. Suomâst tot iälá masa ubâ enâmist aassâm alda. Suomâ nääli lii áárvu mield 250 000 paarrâd, mut tot lii kiäppánâm majemui iheluuvij ääigi já tondiet varbusâš lii tääl tuođâlávt uhkevuálásâš Suomâst. Varbusâš lii päikkilodde, mut motomeh lodeh vajâldeh uánihis maađhijd kiđđuv já čohčuv.
Lasanem
Varbusâš pessee mielâstis rakânâsâi vuáguin já motomin muorâin. Tot mannee 3–7 manneed, maid niŋálâs já ores kuohtuuh läälih 11–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 13–18 peeivi ahasâžžân. Varbusii pessimpaje lii kukke já tot mannee táválávt 2–3 piäsáduv ivveest.
Alahärmä
Alahärmä lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kauhava kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Alahärmäst assii 4 661 olmožid, já ton vijdodâh lâi 353,65 km², mast 2,33 km² lâi čääci. Alahärmä naaburkieldah lijjii Kauhava, Kortesjärvi, Oravainen, Uusikaarlepyy, Vöyri-Maksamaa já Ylihärmä.
Varbusâš
Raavâd
Varbusâš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.
Alahärmä
Siijdah
Alahärmä markkân, Ekola, Hakola, Hanhila, Hanhimäki, Heikkilä, Hilli, Huhtamäki, Härmä, Kivihuhta, Katajamäki, Kojola, Kuoppala, Köykkäri, Lahdenkylä, Lehtimäki, Markkula, Mylläri, Ojala, Poromaa, Pelkkala, Perkiömäki, Pesola, Sorvisto, Vakkuri, Voltti, Vuoskoski já Yliviitala.
Saammâl já puoidâ
Taan kirje maainâs lohtâšuvá kiđđâtáálván. Mainâsist Saammâl tiävá puoiduin já juáhá suin motomijd jieijâs vijsoduvâid, nuuvt ko tom et ij koolgâ árvuštâllâđ iärásijd vuossâmuu vilpâstem vuáđuld.
Kirje almostui ive 2020. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.
Tejârääsi
Tejâráásán láá meid eres anarâškielâliih noomah, soorvârääsi já hajârääsi. Toh láá 1990-lovo aalgâ jurgâlusah pajekielâst.
Stuárudâh já olgohäämi
Tejârääsi lii 50–120 cm olluv.
Tejârääsi kukkee Suomâst kesi-porgemáánust. Ton kukáh láá fiskisvielgâdeh, já tain lii viehâvis haajâ.
Eellimpiirâs
Tejârääsi lii táválâš šaddo ubâ Suomâst. Tot šadda riddoniijtoin, lahtâ rođoin, jeegij roobdâin já juuvâi sehe aijui riddoin.
Kiävttu
Tejârääsi lii kevttum talhâsin maaŋgâlágánáid vaivijd. Šaddoost lii salisyylsuvrâ, mii lii vaikutteijee aamnâs meid aspiriinist. Salisyylsuvrâ kiävttoo povčâstalhâsin. Tejârääsi vaikutteijee amnâsij tiet šado kukkáin vuoššum teejâ kolgâččij kevttiđ várugávt. Meid loostah iä kolgâččii leđe liijkás ennuv orttâtejâsiävuttâsâin. Tejârääsi kiävtu iä avžut ollágin äpittesvuođâ já njomâttem äigin.
Vektor
thumb|Vektor čuujoot A:st B:n Vektor lii matematikist, fysikist já tekniikist geometrisâš myenster, moin puáhtá kuvviđ stuárusijd, main láá sehe stuárudâh ete sunde. Vektor kovvejuvvoo linjáin, mon nube keejist lii njuolâ, mii čuujoot vektor suundán.
Vektor lii täärhib matematiiklâš miäruštâllâm mieldi vektorkomovuođâ algâdâh. Táválávt vektor lii n (táválávt reaal- teikâ kompleksloho) eres algâduv orniistâllum juávkku. Algâduvâi meeri n addel vektor ulâttemmudo. Tondiet vektor puáhtá anneeđ matriisin, mon kobdodâh lii ohtâ.
Vektor merkkejeh puáidudum pustaváin, ovdâmerkkân \mathbf{a} teikkâ linjáin, kuásnii meid njuolâin vektorstuárus tubdâlduv paajaabeln, ovdâmerkkân \bar{a} teikkâ \vec{a}.
Reaalkomovuođâ vektorij rekinistemtoimâttâsah
Ovdâmeerhah láá adelum kuulmâuulâtlâš karteesisâš koordinaatistost koordinaatakselij sundásâš ohtâdâhvektorij vievâst.
968
968 (CMLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 960-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Kazan
Vektor
Vektorij oohtân- já kepidemrekinistem
Vektorij oohtânrekinistmist tuáimih reaallovoi oohtânrekinistem naalijn lahtos- já molsomlaavah.
Hino Nacional Brasileiro
Hino Nacional Brasileiro lii Brasilia aalmuglâšlaavlâ. Lavluu muusik lii lamaš kiävtust ive 1890 rääjist, já ton säänih láá lamaš kiävtust ive 1922 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Francisco Manoel da Silva, já ton saanijd lii čáállám Joaquim Osório Duque Estrada.
Vektor
Vektorij oohtân- já kepidemrekinistem
já
Kyehti reaalkomovuođâ vektor rekinistojeh oohtân nuuvt, ete rekinistojeh oohtân vektorij västideijee algâduvah.
Kepidemrekinistem tuáimá siämmáin jurduin.
Vektor kiärdum lovvoin
Vektor kiärdoo reaallovvoin ađai skalaaráin nuuvt, ete kiärdoo skalaar vektor jyehi algâduvváin sierâ.
Vektor kukkodâh
Vektor kukkodâh  ađai normâ miäruštâlloo Pythagoras celkkuu vuáđuld vektor algâduvâi  neljihái suumij neljihâšruotâsin.
Skalaarpuáđus ađai čyegispuáđus
Vektoráid miäruštâlloo nuuvt kočodum čyegispuáđus. Vektorij \bar{a} já \bar{b} čyegispuáđus lii vektorij algâduvâi puáđus:
Muulsâiävtulâš miäruštâllâm lii:
mast \theta lii vektorij koskâsâš kulme.
Čyegispuáđus nuávdit molsom- já čujottâllâmlaavâid.
já
Vektorpuáđus ađai ruossâpuáđus
Vektoráid miäruštâlloo meid nuuvt kočodum ruossâpuáđus. Vektorij \bar{a} já \bar{b} ruossâpuáttus puáhtá miäruštâllâđ determinant vievâst.
Muulsâiävtulâš miäruštâllâm lii:
mast \mathbf{e} lii vektorij a já b háárán jerdust leijee ohtâdâhvektor já \theta vektorij koskâsâš kulme.
Listo espanjalijn taidârijn (šoddâm 1500–1800)
Taat lii listo pegâlmâs espanjalijn taidârijn, kiäh šoddii iivij 1500–1800.
Naomi Watts
Naomi Ellen Watts (š. čohčâmáánu 28. peeivi 1968, Shoreham, Kent, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee. Watts tobdosumos roolah láá ovdâmerkkân elleekuuvijn Mulholland Drive (2001), 21 Grams (2003), The Impossible (2012) já Birdman (2014) sehe televisiorááiđust Twin Peaks: The Return (2017). Sun lii finnim kyehti pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ elleekuuvijn 21 Grams já The Impossible.
San Costantino Albanese
San Costantino Albanese lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Costantino Albanesest ääsih 622 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,25 km², já alodâh 650 m. San Costantino Albanese naaburkieldah láá Chiaromonte, Francavilla in Sinni, Noepoli, San Paolo Albanese já Terranova di Pollino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Conserva, Farneta, Martorino, Venticalia já Bracullo.
988
988 (CMLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 980-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|210px|Nōin
Morrone del Sannio
Morrone del Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Morrone del Sanniost ääsih 524 olmožid. Ton vijdodâh lii 45,84 km², já alodâh 839 m. Morrone del Sannio naaburkieldah láá Campolieto, Casacalenda, Castelbottaccio, Castellino del Biferno, Lucito, Lupara, Provvidenti já Ripabottoni.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
The Fabulous Johnny Cash
The Fabulous Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash kuálmád studioalbum. Album päddejui ive 1958 já tom almostitij Columbia Records uđđâivemáánust 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. Ive 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.
Massignano
Siijdah
Marina di Massignano já Villa Santi.
Ylihärmä
Ylihärmä lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kauhava kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Ylihärmäst assii 2 916 olmožid, já ton vijdodâh lâi 152,17 km², mast 0,47 km² lâi čääci. Ylihärmä naaburkieldah lijjii Alahärmä, Isokyrö, Kauhava, Lapua, Vöyri-Maksamaa já Ylistaro.
Kieldâlahtem
Alahärmä, Kortesjärvi já Ylihärmä kieldah lahtojii Kauhavan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Siijdah
Haapoja, Keskikunta, Ylihärmä markkân, Kosola, Pakka, Vesiluoma, Yliluoma, Kangas, Ikola, Ilomäki, Rannanjärvi, Salomaa já Taipale.
928
928 (CMXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 920-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|212px|Shi Shouxin
Várdám
thumb|Brownsea suollust leijee várdámlihâstâs šoddâm muštokeđgi Várdám lii maailmvijđosâš nuorâilihâstâs já šoddâdemtoimâ, mon ulmen lii tuárjuđ paarnij já nuorâi šoddâm tienuuvt, ete sii ohtâgâsliih jiešvuođah váldojeh huámmášumán. Ulmen lii persovnlâšvuođâs já eellimtavijdis peeleest täsitiädulâš, ovdâsvástádâslâš, aktiivlâš sehe jiešráđálávt jurdâččeijee páihálii, aalmuglii já aalmugijkoskâsii siärváduv jeessân. Ulme lii masa siämmáš pirrâ maailm, já tot piso mutehánnáá. Almolij šoddâdemuulmij lasseen jyehi ahemuudon láá miäruštâllum ahemudo miäldásiih šoddâdemulmeh.
Maailmist láá ohtsis suulân 40 miljovn várdájeijed 224 enâmist. Maailmornijdumeh láá kyehti: Várdámlihâstâs Maailmservi (World Organization of the Scout Movement, WOSM) já Várdámnieidâi Maailmlitto (World Association of Girl Guides and Girl Scouts, WAGGGS). Syemmilij várdájeijei aalmuglâš ornijdume lii Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry (uánihávt SP-FS), mii lii kuohtui maailmornijdumij jeessân. SP-FS lii almugijkoskâsii várdámlihâstâs áinoo ovdâsteijee Suomâst.
Historjá
Várdámlihâstâs vuáđudij kenraalmaajuur Robert Stephenson Smyth Baden-Powell Eŋlandist ive 1907.
Toimâprinsiipeh
Várdámlihâstâs lii ávus puohháid, kiäh tuhhiitteh ton ulme já árvuvuáđu. Várdámlihâstâsâst toimâm vuáđuduvá rijjâtátulâšvuotân. Suomâst várdámtooimâ čuosâttâhjuávkkun láá 7–22-ihásiih päärnih já nuorah, kiäi tooimâ rävisulmuuh stivrejeh já tuárjuh.
Ubâ várdámtooimâst já miärádâstohâmist nuávditteh ávusvuođâ já oovtâviärdásâšvuođâ prinsiipijd. Várdámlihâstâs ulmen láá kuávlulâš oovtâitosâšvuotâ já tot, et kihheen ij olgoštuu ave, suhâpele, seksuaallii sundešume, kielâ, kulttuurtuáváá, etnisâšvuođâ, oskolduv, poolitlii uáinu, sosioekonomâlii sajattuv, tiervâsvuođâtile teikâ ulmui kullee eres suujâ keežild.
Várdámlihâstâs čonâdât toimâstis Ovtâstum Aalmugij päärni vuoigâdvuođâi sopâmušân já olmoošvuoigâdvuođâi maailmvijđosii julgáštâsân.
Árvuvuáđu
Várdájeijee áárvuh tiättojeh várdámideaalijn, várdámlopádâsâst já várdájeijee tubdâlduvâst. Várdámtooimâ stivree várdám maailmseervij miäruštâllâm árvuvuáđu. Ton vuolgâsaijeen lii olmooškove, mast ulmust láá kenigâsvuođah koskâvuođâst Imelân, olssis, eres ulmuid, ohtsâškoodán já pirrâsân. Áárvuh uáivildeh mijjân tehálijd ideaalijd já uulmijd, moh stivrejeh tooimâ já miärádâstoohâm sehe movtijditeh toimâđ. Várdájeijee áárvuh tuárjuh ovtâskâs ulmuu tääsist várdámlihâstâs ulme olášume. Várdámtoimâ addel piergâsijd tai áárvui suogârdmân já olášutmân jieijâs elimist. Ton lasseen SP-FS:st láá prinsiipeh (kovvejum ovdiibeln), moh stivrejeh seervi tooimâ.
Várdájeijee tubdâldâh, lopádâs já ideaaleh kovvejeh várdámtooimâ áárvuidvuovijn, mon nuorah iberdeh. Toi peht várdájeijee čonâdât várdámtooimâ árvoid.
Várdájeijee tubdâldâh
Várdájeijee tubdâldâh kovvee várdájeijee jurdâččemvyevi, mast áárvuh láá uási tooimâ várdámlihâstâs uulmij mield – várdájeijee lii ain vaalmâš toimâđ várdám áárvui mield. Várdájeijee tubdâldâh lii: Oro kiärgus.
Várdámlopádâs
Várdámlopádâs adeluvvoo, ko siärvá várdámlihâstâsân já adeluvvoo uđđâsist ko sirdâšuvá čuávuváá ahemuudon. Várdámlopádâs adelem lii merkkâ tast, ete várdájeijee viggá jieijâs táátust čonâdâttâđ várdámtooimâ árvoid. Várdámlopádâs vuáđuduvá Robert Baden-Powell algâaalgâlii várdámlopádâsân. Várdámlopádâs lii:
Mun lopedâm nuuvt pyereest ko máhđulâš rähistiđ muu Immeel, muu jieččân eennâm já maailm, olášuttiđ ideaalijd já išediđ nuubijd.
Várdámideaaleh
thumb|Várdámpaaraat [[Turku|Tuurkust ive 2012]] Várdámideaaleh vuáđuduveh Robert Baden-Powell algâaalgâlii várdámlaahân. Várdájeijei ideaaleh láá:
Ideaalij meeri šadda ahemudoi mield: čiivgâin láá listo 2 vuossâmuu ideaal, puohajeijeid lasetteh kuálmád, vyettein láá 4, vuávnoin 5 já vandârdeijein puoh 7.
Ahemudoh
Várdájeijeeh tuáimih ave vuáđuld 5 ahemuddoost, main juáhhást láá suulân siämmáá ovdánemmuddoost orroo päärnih já nuorah. Ton lasseen láá rävisulmuuh ađai paijeel 23-ihásiih várdájeijeeh.
Luocci lii vyettei, vuávnoi já vandârdeijei rävisolmooš, kote västid juávhu tooimâst. Čuurâ lii uccâ juávkku, mast láá suulân 4–10 várdájeijee.
Šoddâdemulmeh
Šoddâdemulmeh tärkkilisteh várdámtooimâ ulme. Toh láá ááigán já kulttuurân čonnum. Tot, maht ulmemiäldásâš olmâ aalmugjeessân iberdui 30 ihheed tassaaš, spiekâst tááláá miäruštâlmist. Siämmáánáál "olmâ aalmugjeessân" eres kulttuurijn puáhtá spiekâstiđ tast, mii tot lii Suomâst.
Šoddâdemulmeh adeleh sánálii häämi ton maaŋgâpiälásii várdámtooimâ olesvuotân, ruopsis áárpun, mii ovdán ahemuddoost nuubán. Tain čielgejeh tom, ete maggaar taan kulttuurist já taan maailmääigist lii olmâ aalmugjeessân sehe maggaar lii täsitiädulâš eellim. Šoddâdemulmeh láá rahtum rävisolmoošjođetteijee toorjân.
Šoddâdemuulmijn láá nelji uáinu: koskâvuotâ olssis, nuubijd, ohtsâškoodán já pirrâsân.
Várdámvuáhádâh
Várdámvuáhádâh lii várdámlihâstâs vuáhádâhubâlâšvuotâ, mii iššeed peessâđ várdámtooimâ šoddâdemulmijd já ton peht olášuttiđ várdámlihâstâs mittomere. Syemmilâš várdámvuáhádâh vuáđuduvá maailmseervij WAGGGS já WOSM várdámvuáháduvváid.
Juáháš finnee várdámtooimâst sunjin tuárvi hástulijd pargoid, já várdámtooimâst uáppih feerimij já rähtim peht. Várdámtooimâst päärnih, nuorah já rävisulmuuh tuáimih oovtâst. Rävisolmooš tuárju päärni já nuorâ šoddâm, uásálistem já vaikuttemmáhđulâšvuođâid.
Symboliik
Várdámlihâstâs symboliikân kuleh toimâvyevih, siskáldâsah, teemah já tiiŋgah, main lii ohtâsávt iberdum merhâšume. Symboliik tuárju individuaallii identiteet ovdánem, já toin lahteh paarnijd já nuorâid jieijâs juávkun.
Várdámohjelm
Várdámohjelm tuáimá keevâtlii várdámšoddâdem ruŋgon. Syemmilii várdámohjelm ovdedeh já paijeentuálih várdámšoddâdem čuosâttâhjuávkun. Várdámohjelm kovvee šoddâdemuulmijd já várdámvuáháduv miäldásii tooimâ.
Ylistaro
Ylistaro lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Seinäjoki kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Ylistarost assii 5 576 olmožid, já ton vijdodâh lâi 484,997 km², mast 3,16 km² lâi čääci. Ylistaro naaburkieldah lijjii Ilmajoki, Isokyrö, Lapua, Nurmo já Ylihärmä.
Kieldâlahtem
Nurmo já Ylistaro kieldah lahtojii Seinäjokin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Siijdah
Alapää, Asema, Halkosaari, Hanhikoski, Heikkola, Huhtala, Hööpakka, Isokylä, Järviranta, Kainasto, Kirkonkylä, Kitinoja, Kylänpää, Myllykoski, Teräsmäki já Untamala.
Carassai
Carassai lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Carassaist ääsih 973 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,24 km², já alodâh 365 m. Carassai naaburkieldah láá Cossignano, Montalto delle Marche, Monte Vidon Combatte, Montefiore dell'Aso, Ortezzano, Petritoli já Ripatransone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Koivulahti
Koivulahti lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Koivulahtist assii 2 541 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 229,1 km² (tuše eennâm). Koivulahti naaburkieldah lijjii Maksamaa, Vöyri, Mustasaari, Raippaluoto, Vaasa já Vähäkyrö.
Listo Leia-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Leia-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 175 šlaaijâd. Leia-suuhâ kulá Mycetophilidae-hiäimun.
Carassai
Siijdah
Markkân lasseen Carassai kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Rocca Monte Varmine.
Koivulahti
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.
Listo Leia-suuhân kullee šlaajâin
Leia-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
996
Kalender
thumb|Otto III
Koivulahti
Siijdah
Koivulahti markkân, Koskö, Petsmo, Vassor, Västerhankmo já Österhankmo.
948
948 (CMXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 940-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|212px|Minamoto no Kintada
Montefiore dell'Aso
Montefiore dell'Aso lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montefiore dell'Asost ääsih 2 010 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,21 km², já alodâh 412 m. Montefiore dell'Aso naaburkieldah láá Campofilone, Carassai, Lapedona, Massignano, Monterubbiano, Moresco, Petritoli já Ripatransone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
908
908 (CMVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 900-ihelove oovcád ihe.
Kalender
thumb|212px|Kiyohara no Motosuke
Greatest!
Greatest! lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash niäljád album. Tot päddejui iivij 1955–1958 já tom almostitij Sun Records ive 1959. Album pyevtittij Sam Phillips. Vyesimáánu 6. peeivi 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.
San Chirico Raparo
San Chirico Raparo lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Chirico Raparost ääsih 952 olmožid. Ton vijdodâh lii 84,07 km², já alodâh 780 m. San Chirico Raparo naaburkieldah láá Armento, Calvera, Carbone, Castelsaraceno, Castronuovo di Sant'Andrea, Gallicchio, Roccanova, San Martino d'Agri já Spinoso.
Himno Nacional Mexicano
Algâalgâliih säänih (1854–1943)
Taat lii algâalgâlâš versio, mii lâi kiävtust ive 1943 räi.
Táálááh säänih (1943–)
Taat lii tááláš versio, mii lii lamaš kiävtust ive 1943 rääjist.
Nurmo
Nurmo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Seinäjoki kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Nurmost assii 12 675 olmožid, já ton vijdodâh lâi 361,88 km², mast 14,81 km² lâi čääci. Nurmo naaburkieldah lijjii Alavus, Ilmajoki, Kuortane, Lapua, Seinäjoki já Ylistaro.
Kieldâlahtem
Nurmo já Ylistaro kieldah lahtojii Seinäjokin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Nurmo
Nurmo markkân, Hyllykallio, Koura, Ruuhikoski, Koliini, Kiikku, Keski-Nurmo, Viitalankylä, Knuuttila, Soininkylä já Ylijoki.
Nurmonjokilaakso ađai Nurmo Alapää
Kirkonmäki, Loukko, Latikka, Hippi, Teppo, Jaskari, Koskela, Martikkala, Mannila, Hemminginmäki, Pihlajanmäki, Mäenkylä já Manunkylä.
Maadâ-Georgia já Máddááh Sandwichsuolluuh
Maadâ-Georgia já Máddááh Sandwichsuolluuh láá Ovtâstum kunâgâskode haldâšem suáluikuávlu já tovnbeln meerâ kuávlu, mutâ Argentiina meid tuálá taid jieijâs uássin. Taat suáluikuávlu lii Maadâ-Atlantist já toos kuleh Maadâ-Georgia suálui sehe ucebeh suolluuh, moi nommâ lii Máddááh Sandwichsuolluuh. Maadâ-Georgia suálui lii suulân 1 300 kilomeetterid maadânuortâs Falklandsuolluin, já Máddááh Sandwichsuolluuh láá 760 kilomeetterid maadânuortâs Maadâ-Georgia suollust.
Maadâ-Georgia
Maadâ-Georgia suolluu kaavnâi vuosmuu keerdi Antoine de la Roché ive 1675, já uássin Britannia tom vaaldij James Cook ive 1775. Argentiina lii ive 1927 rääjist vaattâm suolluu olssis.
Máddááh Sandwichsuolluuh
Cook kaavnâi meid Máddáid Sandwichsuolluid ive 1775 já vaaldij taid-uv Britannia uássin. Argentiina lii ive 1948 rääjist vaattâm taid olssis.
Máddááh Sandwichsuolluuh láá 11 suolluu ráiđu, main stuárráámus uási láá volkaanliih suolluuh. Vijđodâh tain lii ohtsis 337 km².
Pivtâsmuocâ
Pivtâsmuocâ (Tineola bisselliella) lii fiskájeijee piäivááloddááš. Suomâst tot tiättoo aainâs-uv maadâ- já koskâoosijn.
Olgohäämi
Pivtâsmuosâ roppâ lii 6–7 mm kukkosâš, já ton suájákeejij koskâ lii 9–16 mm (táválávt 12–14 mm ).