cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koskâ-Afrik täsiväldi
Kuávlulâš jyehim
Koskâ-Afrik täsiväldi lii juohhum 14 prefektuurân, kyevti ekonomâlii prefektuurân (Vakaga já Sangha-Mbaéré) já oovtâ haaldâtlii kaavpugkuávlun (Bangai).
Kielah
Koskâ-Afrik täsiväldi lii maaŋgâkielâlâš eennâm. Ethnologue mield tobbeen láá 72 ellee kiellâd. Staatâ virgáliih kielah láá ranskakielâ já sangokielâ.
Koskâmeerâ
thumb|400px|right|Koskâmeerâ kárttá anarâškielân Koskâmeerâ lii meerâ Euroop, Afrik já Aasia kooskâst. Gibraltarčuálmi ovtâstit ton Atlant väldimeerân.
Koskâ-Afrik täsiväldi
Valastâllâm
Koskâ-Afrik täsiväldi uásálistij Olympialáid vuossâmuu keerdi ive 1968 já lii uásálistám jyevi tove ive 1984 rääjist, mut tot ij lah vala vuáittám oovtâgin miitaal.
Koskâmeerâ
Koskâmeerâ lii ain lamaš tergâdis jotteemvävli já ton riddoin láá šoddâm maaŋgah merhâšittee kulttuureh.
Marshallsuolluuh
thumb| Marshallsuolluuh láá suáluistaatâ, Kuálhismeerâst, Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Majuro.
1619
1619 (MDCXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1610-lovo majemuš ihe.
Marshallsuolluuh
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Nisonieidâ
thumb|200px|Nisonieidâ [[Muumimaailmist, Naantalist]]
Nisonieidâ lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij nisohuáđđoo. Sun lii Muumistáálu sierâdemskippáár já ustev. Sust lii meid stuorrâviljâ Niso. Nisonieidâ tobdomeerhah láá kálluvuoptah já kolleriegis čižetpele jyelgiruottâs pirrâ.
TV-rááiđust
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Nisonieidâ rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Heidi Gauriloff, orjâlâškielân Linda Tammela já anarâškielân Heli Huovinen.
Lela Keburia
Lela Keburia (š. čohčâmáánu 21. peeivi 1976, Zugdidi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1609
1609 (MDCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1600-ihelove majemuš ihe.
Maryland
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Orimattila
Orimattila lii kaavpug Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Orimattilast ääsih 15 992 olmožid, já ton vijdodâh lii 814,01 km², mast 28,83 km² lii čääci. Orimattila naaburkieldah láá Hollola, Iitti, Kärkölä, Lahti, Lapinjärvi, Myrskylä, Mäntsälä já Pukkila.
Historjá
Orimattila vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1992.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Uđđâ-Kaledonia provinseh
Uđđâ-Kaledoniast láá 3 prooviins, moh láá juohhum 33 kieldân.
Maseru
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1963 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1963.
Massa Fermana
Massa Fermana lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Massa Fermanast ääsih 912 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,73 km², já alodâh 340 m. Massa Fermana naaburkieldah láá Fermo, Loro Piceno, Mogliano, Montappone já Montegiorgio.==Viehâdâh==
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu
Historjá
Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavenuorttân Päijät-Häme pyereestvaijeemkuávlu, nuorttân já maadânuorttân Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu, maadâviestârist Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu já taveviestârist Kanta-Häme pyereestvaijeemkuávlu.
Kieldah
thumb|286x286px|Kárttá Uusimaa pyereestvaijeemkuávluin. Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu violetáin. Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlun kuleh kuttâ kieldâ, main kyehti láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Listo Guatemala tullâvaarijn
thumb|320px|Tehálumoseh tullâväärih Guatemalast thumb|Tajumulco thumb|Tacaná thumb|Acatenango Taat lii listo tullâvaarijn Guatemalast.
Iilvâs
Stuárudâh já olgohäämi
Iilvâs lii 70–140 cm kukke, já ton seibi lii 15–26 cm. Iilvâs tiäddá táválávt 8–25 kg. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Ilvâs turkkâ lii ruopsâd, ruškâd já räänis. Čuávji vyelni, käŋŋirijn, čiäpáttist já peeljij siskiibeln turkkâ lii vielgâd. Ilvâs peeljij keejijn láá 4–7 cm kukkosiih čapis tiepih. Iilvâs lii vuáhádum pyereest Suomâ táálván: kuhes juolgijguin já stuorrâ kepilijguin mätki ovdán kossâ muottust-uv já assaas turkkâ syeijee puolâšijn.
Suomâ
Iilvâs iälá masa ubâ Suomâst. Puásuituálukuávlust, Pohjanmaast, Koskâ-Pohjanmaast já Maadâ-Pohjanmaast nääli lii ucce. Lii árvuštâllum, et ive 2018 Suomâst lijjii 1 865–1 990 ilvâsid. Iilvâs ij lah kuássin olmânáál lijkkum iälustiđ Säämist, veikkâ tobbeen láá poccuuh, njuámmileh, riämnjáh, uárreeh já maaŋgâlágáneh lodeh.
Eellimvyevih já lattim
Iilvâs lii piärguporree piätuellee. Ehidist iilvâs vuálgá pivdomáátkán. Kissáellee tärhis kulo já uáinu vievâst tot áiccá salâsellee. Ko iilvâs lii huámášâm salâsellee, tot njááhá vistig nuuvt alda ko máhđulâš já páácá vyerdiđ, et salâsellee puáđáččij stuŋgiittem ooláádmuudon. Kivkked tot stuŋgit korrâ liävttoin saallâs. Iilvâs ij vyelgi uávuttâllâđ saallâs. Ilvâs tehálumoseh salâselleeh láá meccikaavrâs já njuámmileh, mut meiddei riemnjis, uárree, lodeh já uccâjursseeh heivejeh.
Oseania
Oseania lii eennâmuási.
Iilvâs
Lasanem
Kiđđâtälvi-iijâi oresilvâseh taištâleh korrâsávt niŋálâsâin. Ores já niŋálâs lává oovtâst tuše muáddi oho kieimâm ääigi, ko iilvâs lii luándus peeleest ohtuunisorroo. Táválávt niŋálâs čivgá kyehti čiivgâ källee vuálá tâi stuorrâ muorâ vuovdân, kuus tot lii ráhtám peesi. Čiivgah čuávuh niŋálâs suullân ive ääigi já uáppih tast pivdemtááiđuid.
Videospellâihe 2003
Videospellâihe 2003 kieđâvuš ive 2003 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
1676
1676 (MDCLXXVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1670-lovo čiččâd ihe.
Eino Leino -palhâšume
Eino Leino -palhâšume lii syemmilâš kirjálâšvuođâpalhâšume, mii mieđeet jyehi ive Eino Leino -siäđus. Palhâšume lii juohhum ive 1956 rääjist.
Hollola
Historjá
Hollola vuáđudui ive 1865.
Kreikka
Kreikka lii staatâ Euroopist.
Hollola
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kreikka
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Hollola
Siijdah
Herrala, Hollola markkân, Kukkila-Kalliola (Vesikansast), Paimela (Vesikansast), Pyhäniemi, Miekkiö, Nostava, Salpakangas (kieldâkuávdáš), Sairakkala, Vainio-Korpikylä, Hämeenkoski já Tennilä.
Salpakangas, mii lii Hollola kieldâkuávdáš, já Vesikansa kuleh Lahti kuávdáščuákkipááikán.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1964 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1964.
Krasnodar
thumbnail|right|250px|Krasnodar
Krasnodar lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Krasnodar vuáđudui ive 1793. Kaavpug nommân lâi ive 1920 räi Jekaterinodar.
1656
1656 (MDCLVI) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1650-lovo čiččâd ihe.
Houston
thumb| thumb|Houston lippu thumb|Harris pirrâdâhkodde já Houston
Houston lii kaavpug Texas uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii ässeelovo mield Texas stuárráámus kaavpug já niäljádin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Houstonist ääsih ohtsis suulân 2,3 miljovn olmožid.
Massachusetts
Massachusetts lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Boston. Massachusetts uásistaatâst ääsih ohtsis masa 7 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Videospellâihe 2004
Videospellâihe 2004 kieđâvuš ive 2004 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Honduras
thumb Honduras täsiväldi ađai Honduras lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tegucigalpa.
Eennâmtiätu
Honduras ránnjáenâmeh láá viestârist Guatemala, maadâviestârist El Salvador já maadânuorttân Nicaragua. Ton taveriddokuávlust lii Karibiameerâ. Mäddin vuod Kuálhismeerâ räijee kezis riddokuávlu. Kulmâ niäljáduási Hondurasist lii várádâheennâm, tuše riddoin já vuomijn láá vyelienâmeh.
Tullâväärih
Hondurasist láá nelji tullâvääri. Tain alemus lii Lago de Yojoa (1 090 m). Honduras tullâväärih iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ortezzano
Ortezzano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ortezzanost ääsih 749 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,08 km², já alodâh 301 m. Ortezzano naaburkieldah láá Carassai, Montalto delle Marche, Monte Rinaldo, Monte Vidon Combatte já Montottone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Videospellâihe 2005
Videospellâihe 2005 kieđâvuš ive 2005 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1974 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1974.
Kouvola
thumb|295px|Kouvola kuávdáš Kouvola lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Kouvolast ääsih 81 808 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 883,29 km², mast 325,05 km² lii čääci. Kouvola naaburkieldah láá Hamina, Heinola, Iitti, Kotka, Lapinjärvi, Loviisa, Luumäki, Miehikkälä, Mäntyharju, Pyhtää já Savitaipale.
Hyrynsalmi
Hyrynsalmi lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Hyrynsalmist ääsih 2 241 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 521,37 km², mast 100,27 km² lii čääci. Hyrynsalmi naaburkieldah láá Kuhmo, Puolanka, Ristijärvi já Suomussalmi.
Kouvola
Historjá
Kouvola vuáđudui ive 1922, já tast šoodâi kaavpug ive 1960.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Hyrynsalmi
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hyrynsalmi markkân.
Siijdah
Hyrynsalmi, Kytömäki, Luvankylä, Moisiovaara, Oravivaara, Tapanivaara, Väisälä, Teerijärvi, Haapolanvaara, Hoikka, Pekankylä, Lietekylä, Karpinvaara, Hakokylä já Nuottikylä.
Orjâlâškielâ
Veerbah
Kieldimverbâ
Indikativ, konditional já potential
Imperativ
Matelica
Matelica lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Matelicast ääsih 9 540 olmožid. Ton vijdodâh lii 81,10 km², já alodâh 354 m. Matelica naaburkieldah láá Apiro, Castelraimondo, Cerreto d'Esi, Esanatoglia, Fabriano, Fiuminata, Gagliole, Poggio San Vicino já San Severino Marche.
Historjá
Matelicast šoodâi kaavpug ive 1761.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Balzani, Braccano, Castiglione, Cavalieri, Colferraio, Collepere, Colli, Mistriano, Pezze, Piane, Poggeto, San Nicola, Terricoli, Valbona já Vinano.
Listo Liriomyza-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Liriomyza-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 413 šlaaijâd. Liriomyza-suuhâ kulá Agromyzidae-hiäimun.
Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu teikâ Uárji-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii Uusimaa eennâmkode viestâroosijn. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 485 324 olmožid.
Historjá
Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Sajadâh já rääjih
Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Kanta-Häme pyereestvaijeemkuávlu, tavenuorttân Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu, nuorttân Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu já Helsig kaavpug já taveviestârist Varsinais-Suomâ pyereestvaijeemkuávlu.
Kieldah
thumb|286x286px|Kárttá Uusimaa pyereestvaijeemkuávluin. Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu ruánáin. Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlun kuleh 10 kieldâd, main kuttâ láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Kristiinankaupunki
Kristiinankaupunki tâi Kristiinakaavpug lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kristiinankaupunkist ääsih 6 485 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 678,98 km², mast 995,99 km² lii čääci. Kristiinankaupunki naaburkieldah láá Isojoki, Karijoki, Merikarvia, Närpiö já Teuva. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Nommâ
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu. Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ Kristiinakaavpug.
Kotka
thumb|295px|Kotka kaavpugtáálu Kotka lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Kotkast ääsih 51 889 olmožid, já ton vijdodâh lii 949,76 km², mast 677,73 km² lii čääci. Kotka naaburkieldah láá Hamina, Kouvola já Pyhtää.
Kristiinankaupunki
Historjá
Kristiinankaupunki vuáđudui ive 1649.
Kotka
Nommâ já ton sujâttem
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol. illativ Kotkan já ol. lokativ Kotkast). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei häämi Kotkaast. Ađai Kotka puáhtá suujâđ meddei tegu 2-staavvâlsâš a-maadâ noomin.
Historjá
Kotka vuáđudui ive 1879.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Stuárráámuuh pargoadeleijeeh
Kotka kaavpug stuárráámuuh pargoadeleijeeh uđđâivemáánust 2010:
Ucjuv kirkko
thumb|right|Ucjuv kirkko thumb|Ucjuv kirkko siskiibeln
Ucjuv kirkko ( já ) lii keđgikirkko Ucjuuvâst suulân 6 km keččin markkânist máádás. Tot lii sehe Suomâ já Euroop union tavemus kirkko.
Kirho vuávái Ernst Lohrmann intendentkontturist, já tot huksejui keeđgist iivij 1850–1853. Kirkko lii ucce; tast láá čokkámsajeh suulân 240 ulmui. Kirkko lii nuuvt kočodum kuheskirkko. Ton tornâ lii kirho nuorttiikeččin. Viestârkeččin lii tuolbâkáttusâš sáákkást, mii lii vyeligub ko kirkkosali.
Álttártavlu
Álttár tyehin lii stuorrâ álttártavlu, mon nommâ lii Pajaspajanem. Tom máálái Aukusti Koivisto ive 1924. Tolebáá álttárseeinist lâi tuše kolledum ristâ.
Listo Kroatia vaarijn
thumb|right|350px|[[Dinara]] Taat lii listo Kroatia vaarijn. Kroatia alemus čokke lii Dinara, mii paijaan 1 831 meetter alodâhân. Dinaravääri alemus čokke, Troglav (1 913 m), lii kuittâg Bosnia-Hercegovina peln.
Kroatia já Bosnia-Hercegovina rääji alne lii Kamešnica-nommâsâš vääri. Tast tuše smavvâ uási lii Kroatia peln. Stuárráámus uási lii Bosnia-Hercegovina peln. Meiddei ton alemus čokke, Konj (1 855 m), lii Bosnia-Hercegovina peln.
Suolluin leijee vaarijn puoh alemus lii Vidova gora, mii lii Brač-nommâsii suollust. Ton alemus čokke, Sutvid, paijaan 780 meetter alodâhân.
Marie Curie
Marie Skłodowska-Curie (algâaalgâlâš nommâ Maria Salome Skłodowska; ) lâi puolalâš fysikkár já kemist. Sun finnij Nobel-fyysiikpalhâšume ive 1903 já Nobel-kemiapalhâšume ive 1911. Marie Curie lii áinoo, kii lii vuáittám sehe Nobel-fyysiikpalhâšume já Nobel-kemiapalhâšume. Marie lâi meid vuossâmuš nissoon, kii vuoitij Nobel-palhâšume.
Karrieeris ääigi Marie Curie kaavnâi oovtâst kálláin Pierre Curiein Marie kyehti radioaktiivlii algâamnâs: polonium já radium. Sun meid uáinistij, ete torium lii radioaktiivlâš algâaamnâs. Pierre já Marie Curie vuoittijn Nobel-fyysikpalhâšume ive 1903 radioaktiivlij algâamnâsij tutkâmist. Siämmáá ive tom vuoitij meiddei Henri Becquerel radioaktiivlâšvuođâ kavnâmist. Marie Curie vuoitij nube-uv Nobel-palhâšume ive 1911, taan tove kemiast, tastko sun luhostui vuossâmužžân sierriđ putes radium já lâi kavnâm kyehti uđđâ algâamnâs. Vuossâmuu maailmsuáđi maŋa Marie Curie vuájui röntgenkuvvimvuovij tutkâmân.
Meid Curie nieidâ Irène Curie já suu käälis Frédéric Joliot-Curie tuuđháin radioaktiivlâšvuođâ, já suoi selvâttáin rahtum radioaktiivlâšvuođâ vuáđujurduu, mii išedij neutroon kavnâm. Radioaktiivlâšvuotâ lâi uđđâ almoon Curie eellim ääigi já radioaktiivlâšvuođâ háitulijn peelijn iä vala lamaš tiäđuh. Suonjârdem tuššâdij Curie ođđâm, já Curie jaamij ive 1934 pahas anemia keežild.
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Uusimaa eennâmkode kaavpugeh Vantaa já Kerava. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 279 880 olmožid.
Kieldah
thumb|286x286px|Kárttá Uusimaa pyereestvaijeemkuávluin. Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu kuovgisruopsâdáin. Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlun kuleh tuše kyehti kieldâ. Kuohtuuh láá kaavpugeh.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Osimo
Osimo lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Osimost ääsih 35 105 olmožid. Ton vijdodâh lii 106,74 km², já alodâh 265 m. Osimo naaburkieldah láá Ancona, Camerano, Castelfidardo, Filottrano, Montefano, Offagna, Polverigi, Recanati já Santa Maria Nuova.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1965 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1965.
I
thumb|I I lii läättinlâš puustavoornig oovcád já anarâškielâ puustavoornig 14. puustav.
Oslo
thumb|left|Oslo kaavpugtáálu Oslo lii Taažâ stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Oslost ääsih 699 827 olmožid, já ton vijdodâh lii 454,12 km², mast 27,72 km² lii čääci.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Mauren
Mauren lii kieldâ Liechtensteinist. Maurenist ääsih 4 344 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,49 km², já alodâh 472 m.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1975 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1975.
Listo Heleomyzidae-hiäimun kullee suuvâin
Heleomyzidae-suuvah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Matt
Matt lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Mattist ääsih 278 olmožid. Ton vijdodâh lii 41,27 km², já alodâh 831 m.
Historjá
Matt kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu
pienoiskuva|Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii Uusimaa eennâmkode nuorttâoosijn. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 98 942 olmožid.
Historjá
Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.
Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.
Pennuupeivi
Pennuupeivi lii väldikodálâš teemapeivi, mii Suomâ kennellitto lii ornim jyehi ive cuáŋuimáánu 24. peeivi ive 2007 rääjist. Kennelpirrâduvah pirrâ Suomâ uárnejeh pennuupeeivi maaŋgâlágán pennuid lohtâšuvvee tábáhtusâid.
Historjá
Pennuupeeivi iävtuttij Suomâ kennellito kunneejeessân Pertti Kuopila. Taan keežild teemapeeivi uárnejuvvoo cuáŋuimáánu 24. peeivi, tastko taat lii syemmilâš kalenderist Peerti peivi.
Ostra
Ostra lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Ostrast ääsih 6 535 olmožid. Ton vijdodâh lii 47,25 km², já alodâh 188 m. Ostra naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Corinaldo, Montecarotto, Ostra Vetere, Senigallia já Trecastelli.
Historjá
Ostrast šoodâi kaavpug ive 1790.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Casine, Pianello já Vaccarile.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1966 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1966.
764
764 (DCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 760-lovo viiđâd ihe.
Kiemâjäävri táálunkieldâ
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Kiemâjäävri táálunkieldâ lohtui Kiemâjáávrán.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Kiemâjäävri kävppikieldâ iäruttui Kiemâjäävri táálunkieldâst ive 1957.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Kiemâjäävri táálunkieldâ lijjii kyehti čuákkipääihi: Isokylä (1 428 ässed) já Joutsijärvi (204 ässed). Ive 1960 Isokyläst lijjii 1 054 ässed já Joutsijärvist 380 ässed. Isokylä já Joutsijärvi lasseen ive 1960 meid Juujärvi (293 ässed) já Soppela (201 ässed) lijjii čuákkipääihih, mut toh iä innig lamaš čuákkipääihih ive 1970.
Ostra Vetere
Ostra Vetere lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ostra Veterest ääsih 3 182 olmožid. Ton vijdodâh lii 30,02 km², já alodâh 250 m. Ostra Vetere naaburkieldah láá Barbara, Castelleone di Suasa, Corinaldo, Montecarotto, Ostra já Serra de' Conti.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Acqualagna, Burello, Boscareto, Dometto, Guinzano, Molino, Pescara, Pezzolo, Pongelli já San Vito.
Mervi Sistonen
Mervi Sistonen lii anarâškielâ máttáátteijee Oulu ollâopâttuvâst.
Karrieer
Mervi luvâškuođij anarâškielâ čohčuv 2009, ko Anarist aalgij anarâškielâ tievâsmittemškovliittâs. Tastmaŋa sun luuvâi anarâškielâ meiddei Oulu ollâopâttuvâst já valmâštui maisterin ive 2013. Pro gradu -pargostis Mervi lii tutkâm anarâškielâsâš Uđđâ testament teevstâi jurgâlmijd. Sun lâi nubbe, kii valmâštui anarâškielâ maisterin Oulu ollâopâttuvâst. Meervin tot lâi jo nubbe maistertođhos. Sun lâi jo valmâštum teologia maisterin.
Oovtâst Márjá-Liisá Olthuisáin já Ilmari Mattusáin Mervi jurgâlij evangeliumijd. Fáárust lâi meid pargojuávkku, mast lijjii teologia- já kielâmätteeh. Evangeliumij jurgâlempargo piištij nelji ive.
Holland Taylor
Holland Virginia Taylor (š. uđđâivemáánu 14. peeivi 1943, Philadelphia, Pennsylvania, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh ovdâmerkkân elleekuuvijn Romancing the Stone (1984), To Die For (1995) já Legally Blonde (2001), sehe TV-rááiđuin Bosom Buddies (1980–82), The Practice (1998–2003), The L Word (2004–08) já Two and a Half Men (2003–15). Toos lasseen sun lii lamaš maaŋgâin čaitâlmijn, meid oovtâst, mon sun jieš čaalij, Texas ovdii kuvernöörist Ann Richardsist.
Eellim
Holland Taylor šoodâi ive 1943 Philadelphiast, Pennsylvaniast Virginia (j.s. Davis) já C. Tracy Taylorân. Suu enni lâi máálájeijee já eeči äššivyeijee. Taylor juuđij Bennington College.
Karrieer
22-ihásâžžân Taylor varrij New Yorkân aaigân šoddâđ stuorrâ Broadway täsnin. Monnii 15 hyenes ihheed ovdilgo sun finnij roolâ TV-rááiđust Bosom Buddies, mast sun čaittâlij Tom Hanksáin. Tast maŋa Taylor karrieer jorgettij já suu pivdii čaittâliđ maaŋgâin TV-rááiđuin já elleekuuvijn.
Nousiainen
Nousiainen lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Nousiaisiist ääsih 4 707 olmožid, já ton vijdodâh lii 199,56 km², mast 0,57 km² lii čääci. Nousiaisii naaburkieldah láá Aura, Masku, Raisio, Mynämäki, Pöytyä, Rusko já Turku.
Historjá
Nousiainen vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Aatoila, Alakylä, Haatila, Hakola, Heininen, Hyrkkö, Kaisela, Kaitarinen, Kallunen, Keskusoja, Killainen, Koljola, Kukkola, Kulola, Kytöinen, Kärmälä, Kärrynen, Köönikkälä, Laaleinen, Laihonen, Leinainen, Mahala, Moijonen, Mutola, Nummi, Nutturla, Ojankulma, Paijula, Paistanoja, Pakainen, Palo, Papumäki, Puotunen, Rekoinen, Repola, Riitalho, Ristimäki, Riukula, Saksala, Santamala, Sukkinen, Tappuri, Topoinen, Vadanvainio, Vainionpohja, Vainoinen, Valpperi, Vastlahti já Vuorenpää.
Serie B 1931–1932
Serie B 1931–1932 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 3. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 20. peeivi 1931 já nuuvâi kesimáánu 12. peeivi 1932.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1932–1933 Prima Divisione 1932–1933
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Mauritania
Mauritania, virgálávt Mauritania islamlâš täsiväldi , lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Nouakchott. Mauritania virgálâš kielâ lii arabiakielâ, mutâ tobbeen sárnuh meid pulaar-, soninke-, wolof- já ranskakielâ.
Mauritaniast ääsih suulân 4,6 miljovn olmožid. Mauritania ránnjástaatah láá tavveen Marokko haldâšem Viestâr-Sahara, tavenuorttân Algeria, nuorttân já maadânuorttân Mali já mäddin Senegal.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ouagadougou
thumb|Ouagadougou Burkina Faso kárttáást Ouagadougou lii Burkina Faso uáivikaavpug. Ouagadougou lii ranskakielâ čäällimvuovvijn čallum ton algâalgâlii noomâst "Wogodogo", mii lii morekielâ já meerhâš "kost ulmuuh finnejeh kunnee já kunnijâttem" teikkâ "puáđi kunnijâttiđ mii".
Mauritius
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sämitigge (Ruotâ)
thumb|Ruotâ Sämitige logo pienoiskuva|Ruotâ Sämitige táálu Kiärunist Sämitigge (,, já ) lii Ruotâst tuáimee ornijdume, mii tuárju sämmilij vuoigâdvuođâid já kulttuur.
Jesâneh
Sämitiggeest láá 31 jesânid, moh väljejuvvojeh sämmilij koskâvuođâst valjâiguin jyehi niäljád ive.
Occoonkerdi
Occoonkerdi lii Eennâmpáálu stratosfáárân kullee uási, mii lii 15–35 km aloduvâst já siskeeld stuárráámuu uási áimukeerdi oconist. Occoonkerdi suoijâl eennâmase Piäiváá ultravioletsuonjârdmist.
Idaho
Idaho lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Boise.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Luándukukái peivi
Luándukukái peeivi ulmen lii šaddotubdâm ovdedem sehe ohtsâš luándufeeriimij faallâm nuuvt maŋgâsân ko máhđulâš. Peeivi ääigi ubâ Suomâst sehe eres-uv Tave-enâmijn uárnejuvvojeh šaddomoheh.
Occoon
thumb|Occoon Occoon lii epiorgaanlâš molekyyl, mon kemiallâš kaava lii O3. Tot lii haapi allotrooppisâš häämi. Occoonmolekyyl siskeeld kulmâ happiaatoom. Occoon lii iälánáid mirhâlâš vuoiŋâđ, já tot vahâgit já iärdud vuoiŋâmkiäinuid. Pajeáimukeerdist tot ráhtá occoonkeerdi, mii iästá uásild Piäiváá háitulii ultravioletsuonjârdem puáttim Enâmân.
Historjá
Occoon kaavnâi saksalâš-sveiccilâš kemist Christian Friedrich Schönbein ive 1840.
Kruunupyy
Kruunupyy lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kruunupyyst ääsih 6 447 olmožid, já ton vijdodâh lii 752,65 km², mast 39,79 km² lii čääci. Kruunupyy naaburkieldah láá Evijärvi, Kaustinen, Kokkola, Luoto, Pedersöre já Veteli. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Historjá
Kruunupyy vuáđudui ive 1607.
Čuákkipääihih
thumb|left|190px|Kruunupyy kirkko
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alaveteli (Nedervetil), Boholmen, Bråtö, Hopsala, Norrby, Poras (Påras), Söderby, Teerijärvi (Terjärv), Vähätkylät (Småbönders), Ytterbråtö já Överbråtö.
Puoidâ
Puoidâ (Mustela erminea) lii uccâ piätuellee, mii kulá netielleid já iälá maailm taveuásist.
Lavdâm
thumb|left|220 px|Puoidâ lavdâm Puoiduuh tiättojeh masa ubâ Euraasiast, Tave-Afrikist já Tave-Amerikist. Euroopist toh iä tiettuu tuše Islandist já Koskâmeerâ kuávlust. Aasiast puoiduuh tiättojeh ain Himalaja já Jaapaan räi.
Vyelišlaajah láá ohtsis 37. Tave já nuortâ populaatioh láá stuárráábeh ko viestâr populaatioh.
Suomâst
Puoidâ iälá ubâ Suomâst, mut tot lii almolub taveoosijn ko maadâoosijn.
Eellimvyevih já lattim
Puoidâ lii nuuvtkočodum jyehi saje piätu, mii oskeldât meid čáácán-uv, veikkâ ij ton pivdopiirâs ubâ lahkin. Puoiduu reeviir vijđodâh lii kiddâ tast, mon ennuv raavâd lii finnimnáál. Jis tälviv lii tuárvi ennuv raavâd, te niŋálâs reeviir lii muáddi hehtaar. Ores vuod jotá 2–3 keerdi stuárráb kuávlust. Puoidâ iälá ohtuunis.
Puoidâ lii aktiivlâš iho, mutâ pivdá meid peiviv. Puoidâ koddá saallâs niiskán kääskistmáin. Puoiduu tehálumoseh salâselleeh láá čäcisäpligeh, meccisäpligeh, muldesäpligeh já uárreeh. Jyehi ive iä kuittâg lah säpligeh aaibâs tuárvi já talle puoidâ ferttee sirduđ etievvisáid, moh láá cuobbuuh, täžiligeh, ludij maneh já uđâgááh, motomin joba mááđuh, tiivreh já myerjih-uv. Riämnjáh, neđeh já kozzâlodeh pivdeh puoiduid.
Lasanem
Niŋálâs čivgá 3–7 čiivgâ loppâkiiđâ. Peesi lii táválávt keđgileejeest, hálgupiinoost tâi rakânâs vyelni. Ores puoidâ ij uásálist mahten perâelimân, pic niŋálâs ráhtá jieš peesi já tipšo šaddee čivgâidis ohtuunis. Pelnub mánuppajasâžžân puoidâpeerâ kuáđá peesis já čohčuv tot pieđgân, mon maŋa čiivgah uážžuh piergiittâllâđ jiečânis.
Hämeenlinna
Hämeenlinna lii kaavpug Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Hämeenlinnast ääsih 67 713 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 031,54 km², mast 246,47 km² lii čääci. Hämeenlinna naaburkieldah láá Akaa, Asikkala, Hattula, Hausjärvi, Hollola, Janakkala, Loppi, Padasjoki, Pälkäne, Tammela, Urjala já Valkeakoski.
Historjá
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist Hämeenlinna vuáđudui ive 1639.
Kieldâlahtemeh
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Kaavpuguásih já pitejááh
Hämeenlinnast láá 41 kaavpuguássid já 5 pitejáá.
Kaavpuguásih
thumb|right|Hämeenlinna kaavpuguásih thumb|right|Hämeenlinna pitejááh
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1967 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1967.
Elizabeth II
pienoiskuva|Elizabeth II ive [[2015]] Kunâgâtâr Elizabeth II (Elizabeth Alexandra Mary; š. cuáŋuimáánu 21. peeivi 1926, Lontoo, Eŋland, Ovtâstum kunâgâskodde – čohčâmáánu 8. peeivi 2022, Balmoral lanne, Skotland, Ovtâstum kunâgâskodde ) lâi Ovtâstum kunâgâskode 40. haldâšeijee. Sun lâi meid 15 eres eennâm staatâuáivialmai, ovdâmerkkân Kanada, Australia já Uđđâ-Seeland. Elizabeth II šoodâi haldâšeijen George VI jäämmim maŋa kuovâmáánu 6. peeivi 1952.
Roovvâdmáánust 2016 Elizabeth šoodâi maailm kuhesáigásâš vääldist leijee monarkin. Kunâgâtârist láá vala-uv vijđes väldivuoigâdvuođah, mutâ sun ij keevti taid já haaldâšmist huolâtteh ovdâskodde já haldâttâs, tego maaŋgâin eres-uv demokraatlijn enâmijn.
Nuorâvuotâ
Elizabeth Alexandra Mary Windsor šoodâi kuovâmáánu 21. peeivi 1926 Lontoost. Suu eeči lâi York herttua (maŋeláá kunâgâs George VI) já suu enni lâi York herttuatar Elizabeth (algâaalgâlâš nommâ Lady Elizabeth Bowes-Lyon). Elizabeth vuossâmuš nommâ puátá enistis, nube nommâ puátá madâráhustis kunâgâtâr Alexandrast já kuálmád nommâ puátá áhustis kunâgâtâr Maryst. Perrust Elizabeth kočodii noomáin "Lilibeth".
Maajeeldpuátteeh
pienoiskuva|Elizabeth II, prinssâ Philip, prinssâ Charles já prinses Anne ive [[1957]]
Särgisoppuu
Puárásumos Suomâst riegistum särgisoppuu lii lamaš 23 ihheed 10 mánuppaijeed 13 peivid puáris, mii lii siämmást meid Euroop puárásumos oppuulodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Särgisoppuu ivne lii ränisruškâd, mon kuhessiähá pottâšist já suájáskuáčurijn láá kuhes tuáris sárgáh. Kuovgâdissiähá čuávjibeln láá čapis sárgáh kukkodkulij, mast tot lii noomâs-uv uážžum. Oppuuludij náálá njune lii fiskâd, mut čalmeh láá čappâdeh, ko eres oppuin toh láá iänááš fiskâdeh – suájáh kuittâg láá eres oppuuludij náálá kubduuh.
Niŋálâs lii čuuvtij stuárráb ko ores. Särgisoppuu kukkodâh lii 58–62 cm já ores tiäddu 570–800 g, ko niŋálâs 630–1 300 g.
Jienâ
Kiihâmjienâ sulâstit váhá pennuu umástem ("VUhu... Vuh-vuh-vuVU-hu") tâi masa jo ulmuu povvâstem, já niŋálâs jienâ lii ruávis riännjum. Piervâlvuovdâ aldasijn tot váárut uumáástmáin já tom ferttee kale oskođ, ko tot ij eeppid ollágin volliittiđ mon peri aldaneijee huáđđoo – joba ulmuu-uv.
Lavdâm
thumb|left|Särgisoppuu lavdâm Särgisoppuu lii levânâm vijđáht tavas Euraasian, Skandinaviast kidâ Kuálhismeerâ räi. Tot lii tijpâlâš taiga pessimlodde, mut Suomâst tom kuáhtáá iänááš Suomâ maadâ- já koskâoosijn eereeb Åland. Puoh käldei mield pessimrääji lii Pello–Kuáccám linjáást, mon ferttee kale mottoom muudon nabded tuottân, mut Lintuatlas mield särgisoppuu lii aainâs ohtii pessim Skállujoorŋâ kuávlust Varttaasuollust.
Suomâ pessimnääli lii lamaš 3 000–4 000 paarrâd, Eestienâmist suullân 2 000 paarrâd, Ruotâst suullân 3 000 paarrâd já Taažâst 10–50 paarrâd. Eres kuávluin Viestâr-Euroop särgisoppuu ij pessii. Euroop populaatio stuárudâhhân árvušteleh 110 000–280 000 ohtâgâssâd.
Pessim já lasanem
thumb|Särgisoppuu maneh Särgisoppuu lii päikkilodde, mii pessee luándu- já ulmuu rähtim vuovdáin. Iänááš tot iälust kuosâ- já siähálâsvuovdijn, mut hiäivulâš vuovdâmuorâi meeri pehtilis meccituálu keežild lii vaikuttâm nääli stuárudâhân. Nääli láá keččâlâm nanodiđ ulmui rähtim vuovdâiguin já puátuseh láá lamaš tommittáá pyereh, et iänááš tááláš särgisoppuunääli pessee-uv ulmuu rähtim vuovdâin.
Särgisoppui parâkoskâvuotâ lii eellimahasis já iäruh tábáhtuveh uáli harvii. Jo oovtâihásiih pyehtih pessiđ, mut iänááš pessim álgá kuulmâ- tâi neelji-ihásâžžân.
Togo kuávluh
thumb|upright=1.4|Togo kuávluh Togo kuávluh láá Togo alemuu tääsi haldâšemkuávluh. Togo lii juohhum 5 kuávlun, moh láá juohhum 35 prefektuurân.
Matti Morottaja
Matti Heikki Ilmari Morottaja teikkâ Kuobžâ-Saammâl Matti (š. juovlâmáánu 28. peeivi 1942, Samudjävri, Suomâ) lii anarâškielâ iäláskittee já Anarâškielâ seervi kuhesáigásâš saavâjođetteijee. Sun lii porgâm ennuv anarâškielâ oovdân. Sun lii toimâm kuhháá anarâškielâ máttáátteijen já kielâ paijeentuállen. Sun lii meiddei čáállám já jurgâlâm kiirjijd, livđum, já suu ánsun lii kielâpiervâltooimâ vuáđudem já anarâškielâ iäláskittem táin metodáin. Sun lii vuosmuš anarâš kunneetuáhtár. Ive 2007 sun finnij Mikael Agricola -palhâšume pargostis anarâškielâ pyerrin. Matti áásá perruinis Jormokuoškâst Anarist. Suu pärnivuođâ päikki lii Samudjäävrist.
Suuhâ
Suu algeh Petter, Saammâl já Mikkâl láá meid ovdedâm anarâškielâ.
Sämitigge
Morottaja lâi Suomâ Sämitige jeessân.
Anarâškielâ
Morottaja lii ubâ eellimääigis porgâm korrâsávt anarâškielâ oovdedmân. Sun lii ohtâ Anarâškielâ seervi vuáđudeijeejesânijn já ive 1986 väljejui seervi vuossâmuu stiivrâ saavâjođetteijen. Sun lii toimâm kielâmiäštárin vistig anarâškielâ CASLE-tievâsmittemškovliittâsâst 2009–2010 já ton maŋa-uv maŋgáid uáppeid.
Palhâšumeh já tubdâstâsah
Morottaja finnij Suomâ Kulttuurruttârááju Mikael Agricola -miitaal cuáŋuimáánu 1. peeivi 2007. Laapi ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin. Sun lii meid ive 2010 rääjist Helsig ollâopâttuv kunneetuáhtár.
Kirjeh já jurgâlusah
Kuobžâ-Saammâl Maati kirjálâš áánsuh :
Ii
Ii lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Iist ääsih 9 848 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 872,43 km², mast 1 258,33 km² lii čääci. Ii naaburkieldah láá Oulu, Pudasjärvi, Ranua já Simo.
Historjá
Ii vuáđudui ive 1445.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alaranta, Asemankylä, Halttula, Iin Hamina, Illinsaari, Jakkukylä, Jokikylä, Koni, Kuivaniemi, Laitakari, Luola-aava, Meriläisenperä, Myllykangas, Nyby, Oijärvi, Ojakylä, Olhava, Paasonperä, Pohjois-Ii, Sorosenperä, Vatunki, Vuornos, Väli-Olhava, Yli-Olhava, Yliranta já Pahkakoski.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1968 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1968.
Oulainen
Oulainen lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Oulaisiist ääsih 7 283 olmožid, já ton vijdodâh lii 597,54 km², mast 9,74 km² lii čääci. Oulaisii naaburkieldah láá Alavieska, Haapavesi, Merijärvi, Pyhäjoki, Raahe já Ylivieska.
Historjá
Oulainen vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1962 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1962.
Mbabane
thumb|Mbabane thumb|
Mbabane lii Eswatini stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii Hhohho haldâttâhkuávlust, staatâ taveuásist.
Menišjävri
Menišjävri teikâ Menesjävri ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst paijeel 30 kilomeetterid Anarist Kittâl kulij, siämmáánommâsii jäävri riddoost. Menišjäävrist ääsih vuálá 40 olmožid.
Meksiko
thumb Meksiko lii staatâ Tave-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii México.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1969 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1969.
Oulu
Oulu lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Oulust ääsih 205 750 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 817,54 km², mast 845,58 km² lii čääci. Oulu naaburkieldah láá Hailuoto, Ii, Kempele, Liminka, Lumijoki, Muhos, Pudasjärvi, Tyrnävä já Utajärvi.
Kuhmo
Kuhmo lii kaavpug Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Kuhmost ääsih 8 187 olmožid, já ton vijdodâh lii 5 456,84 km², mast 650,32 km² lii čääci. Kuhmo naaburkieldah láá Hyrynsalmi, Lieksa, Nurmes, Ristijärvi, Sotkamo já Suomussalmi.
Oulu
Historjá
Oulu vuáđudui ive 1605.
Kuhmo
Historjá
Kuhmo vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Oulu
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kuhmo
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kuhmo kuávdáščuákkipäikki.
Oulu
Ustevvuotâkaavpugeh
Oulu ustevvuotâkaavpugeh láá:
Kuhmo
Siijdah
Haukela, Hietaperä, Härmänkylä, Hukkajärvi, Iivantiira, Jonkeri, Juonto, Juttua, Jyrkkä, Jämäs, Kalliojoki, Katerma, Kattilakoski, Kiekinkoski, Kivikiekki, Korpisalmi, Kuumu, Kuusamonkylä, Lammasperä, Lauvuskylä, Lentiira, Lentua, Niemiskylä, Niva, Saunajärvi, Timoniemi, Rasti, Seilonen, Sylväjä, Vartius, Vepsä, Vieksi, Viiksimo, Vuosanka, Ypykkävaara
Káámmármuusikfestivaal
Kuhmo lii tobdos jyehikiäsásii káámmármuusikfestivaalistis. Tot uárnejui vuossâmuu keerdi syeinimáánust 1970. Festivaal taiđâlâš hovdâ Seppo Kimanen čaalij cuáŋuimáánu 13. peeivi 1970 reeivâ Kuhmon já koijâdij: "Vuáláčáállám já čepis taaiđârjuávkku lep ucâmin saje, kost toollâđ muusikkuursâid já káámmármuusikfestivaal keessiv syeini-porgemáánust." Juávkku ornij Kuhmost käävci konserttid, já kuldâleijeeh lijjii 800 verd. Torjuu sij finnejii Kuhmo kieldâst 700 märkkid. Juhlij loopâst Seppo Kimanen juovij pááccám lovemárkkásijd taiđâráid.
Kooskah
Kuhmo siijdah Kuhmo kuávdáást:
Illinois
Illinois lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Springfield. Stuárráámus kaavpug lii Chicago. Illinois uásistaatâst ääsih ohtsis aldeláá 12,7 miljovn olmožid (2020).
Kuhmo
Kooskah
Aldakieldah:
Illinois
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuhmo
Kooskah
Eres kieldah:
Kroatia
thumb|right|Kroatia lii [[Adriameerâ riddoost.]] Kroatia ađai Kroatia täsiväldi  lii jiečânâs täsiväldi Adriameerâ riddoost Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton uáivikaavpug lii Zagreb. Kroatiast láá suulân 4 miljovn ässed. Ton vijđodâh lii 56 594 km², mast 1,09 % lii čääci.
Kroatia já Euroop union
Kroatia seervâi Euroop unionân syeinimáánu 1. peeivi 2013. Uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 Kroatia seervâi eurokuávlun. Tot lii eurokuávlu 20. jeessânstaatâ. Siämmáá peeivi Kroatia seervâi meiddei Schengen-kuávlun.
Sajadâh já rääjih
Kroatia lii Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton ránnjástaatah láá taveviestârist Slovenia, tavenuorttân Uŋgar, nuorttân Serbia já maadânuorttân Bosnia-Hercegovina já Montenegro. Kroatiast staatârääjih láá ohtsis 2 237 km. Ton kuhemus rääji lii Bosnia-Hercegovinain; tot lii 1 011 km kukke. Uánihumos lii 23 km rääji Montenegroin.
Viestârist Kroatia rájášuvá Adriameerân, mon nubebeln lii Italia. Merâriddo lii ohtsis 5 835 km kukke (4 058 km suolluin).
Suolluuh
Kroatia hydrograflâš instituut mield Kroatiast láá ohtsis 79 suollud. Siämmáá instituut mield saavâst lii suálui, jis vijđodâh lii > 1,0 km². Jis vijđodâh lii 0,1 km² já 1,0 km² kooskâst, te saavâst lii lássá. Jis vijđodâh lii < 0,1 km², te saavâst lii keđgi.
Jäävrih já juuvah
thumb|right|Korže Plitvice aalmuglâšmeecist Kroatia kuhemuuh juuvah láá Sava (562 km) já Drava (505 km).
Dalmatiast leijee Vranajävri lii Kroatia stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 30,7 km². Kroatiast lii nubbe Vranajävri, mii lii Cressuollust. Ton vijđodâh lii tuše 5,8 km², mut tot lii Kroatia stuárráámus jävri saijaavuođâ mield.
Togo prefektuureh
Togo prefektuureh láá Togo nubben alemuu tääsi haldâšemkuávluh. Togo lii juohhum 5 kuávlun, moh láá juohhum 35 prefektuurân.
Maritime kuávlu
Maritime kuávlun kulá meiddei Lomé kieldâ.
Listo Leptochilus-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Leptochilus-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 212 šlaaijâd. Leptochilus-suuhâ lii ohtâ ''veepsissuuvâin.
Leptochilus-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Outokumpu
Outokumpu lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Outokumpust ääsih 6 586 olmožid, já ton vijdodâh lii 584,06 km², mast 138,24 km² lii čääci. Outokumpu naaburkieldah láá Heinävesi, Kaavi, Liperi, Polvijärvi já Tuusniemi.
Historjá
Outokumpu vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Outokumpu kuávdáščuákkipäikki.
Siijdah
Alavi (Alavi-Suvisranta-Herneaho), Harmaasalo, Kuusjärvi, Paloranta, Rikkaranta-Lähtevä-Kuminvaara, Sysmä-Sätös, Törisevä já Viuruniemi.
Iisalmi
Iisalmi lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Iisalmist ääsih 21 223 olmožid, já ton vijdodâh lii 872,20 km², mast 109,17 km² lii čääci. Iisalmi naaburkieldah láá Kiuruvesi, Lapinlahti, Kuopio, Pielavesi, Sonkajärvi já Vieremä.
Historjá
Iisalmi vuáđudui ive 1627, já tast šoodâi kaavpug ive 1891.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih já siijdah
Ahmo, Huotari, Haapasaari, Hernejärvi, Iisalmi, Jokela, Jordan, Kangas, Kangaslampi, Kihmula, Kilpisaari, Kirma, Kirkonsalmi, Kotikylä, Kurenpolvi, Kääriänsaari, Lappetelä, Lintukylä, Luuniemi, Makkaralahti, Marjahaka, Nerkoo, Nerkoonniemi, Niemisjärvi, Ohenmäki, Paloinen, Pappila, Partala, Peltosalmi, Pihlajaharju, Pitolamminmäki, Porosuo, Pölönmäki, Pöllösenlahti, Pörsänmäki, Rohmula, Ruotaanlahti, Runni, Ruotaanmäki, Ryhälänmäki, Sankariniemi, Savipelto, Soinlahti, Sourunsalo, Touhula, Ulmala, Valkeamäki, Varpanen, Vieremäjärvi já Viitaa.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1970 (Saksa)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1970.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1963 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1963.
Kozzâsäplig
Stuárudâh já olgohäämi
Rummâš kukkodâh lii 8–17,5 cm. Seibi lii 1,5–2 cm. Kozzâsäplig tiäddá suulân 20–130 g. Uáivi já ovdâselgi láá čappâdeh. Selgi lii mudoi ooraans-fiskâd, já nuuvt láá ertpeleh-uv. Fáárust láá kuittâg meiddei muáddi čapis soksâm. Peeljih kooskâst láá ooraans tiälhuh. Seelgist lii čapis säärgis. Vyelipeeli lii fiskâd.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Australia
756
756 (DCCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 750-lovo čiččâd ihe.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Fidži
Kozzâsäplig
Lavdâm já jotteem
thumb|left|185 px|Kozzâsäplig lavdâm Kozzâsäplig lii Tave-Fennoskandia áinoo endeemlâš (ađai kuátuvuálgulâš) njomâtteijeešlaajâ. Suomâ peln kozzâsäpligij aassâm- já eellimsajeh láá uáli-uv jo uccáá já nuuvtpa ko stuárráb vajâldemihe puátá, te toos vaaikut šiev purrâmâštile lasseen assaas muotâkerdi, mii syeijee säpligijd kolmâsist.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Kiribati
756
Kalender
thumb|200px|Wang Changling
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Marshallsuolluuh
Kozzâsäplig
Raavâd
Kozzâsäpligeh poreh iänááš jieškote-uvlágánijd siähtálijd, mut mottoom verd meiddei luhteešaddoid já eres syeinišadoi ruánáá oosijd. Vyevdist kozzâsäpligeh poreh loostâid, toŋŋâsid já kukkáid.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Nauru
• 25px|border Palau
• 25px|border Papua Uđđâ-Guinea
Mergo
Mergo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mergost ääsih 1 014 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,28 km², já alodâh 368 m. Mergo naaburkieldah láá Arcevia, Cupramontana, Rosora já Serra San Quirico.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Salomonsuolluuh
Mergo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Samoa
Mergo
Siijdah
Markkân lasseen Mergo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Angeli di Mergo.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Tonga
• 25px|border Tuvalu
Trio no Treble
Trio no Treble lii ive 2017 vuáđudum tävgičuojânâstrio Ruándimist, Taažâst. Trio lii tobdos tast, ete sist lii kontrabasso, ige vivlu tegu ärbivuáválâš tävgičuojânâstriost lii. Anarâškielân trio nommâ meerhâš kulmâs diskanttáá, tastko triost váilu ton ärbivuáválâš ollâjienâsâš čuojânâs vivlu.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Uđđâ-Seeland
Trio no Treble
Historjá
Trio No Treble -juávhu vuáđudii Lars Marius Hølås (alttovivlu), Eivind Rossbach Heier (sello) já Jostein Bolås Brødreskift (kontrabasso) ive 2017. Tast maŋa trio lii almostittâm kyehti sooloalbum, kyehti ep-album, kyehti single já čuojâttâm ei. Klaus Sonstad En gang til! -albumist.
Ton lasseen trio lii čuojâttâm oovtâst maaŋgâi tobdos taažâi artistijguin tegu Arve Tellefsen, Bettan , Mads Hansen , Linni Meister , Nicolay Ramm já Ronny Kjøsen. Trio lii meid tobdos jieijâs juovlâkalenderist, mii almostuvá jyehi ive. Toos lává uásálistám ei. Stephen Fry já Taažâ tááláš uáiviminister Jonas Gahr Støre.
Oseania staatah
Jiečânâs staatah
• 25px|border Vanuatu
Epijiečânâs kuávluh
• 25px|border Amerik Samoa
• 25px|border Ashmore- já Cartiersuolluuh
• 25px|border Baker
• 25px|border Cooksuolluuh
• 25px|border Guam
• 25px|border Havaiji
• 25px|border Howland
• 25px|border Jarvis
• 25px|border Johnston aatool
• 25px|border Juovlâsuálui
• 25px|border Kingman kárgu
• 25px|border Kookossuolluuh
• 25px|border Kooraalmeerâ suollui territorio
• 25px|border Midwaysuolluuh
• 25px|border Niue
• 25px|border Norfolksuálui
• 25px|border Palmyra aatool
• 25px|border Pitcairnsuolluuh
• 25px|border Tave-Mariaaneh
• 25px|border Pessijášsuálui
• 25px|border Ranska Polynesia
• 25px|border Rotuma
• 25px|border Tokelau
• 25px|border Uđđâ-Kaledonia
• 25px|border Wake
• 25px|border Wallis já Futuna
Ilmajoki
Ilmajoki lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Ilmajokist ääsih 12 334 olmožid, já ton vijdodâh lii 579,68 km², mast 2,89 km² lii čääci. Ilmajoki naaburkieldah láá Seinäjoki, Isokyrö, Kurikka já Laihia.
Historjá
Ilmajoki vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ahonkylä, Huissi, Ilmajoki markkân, Jouppila, Jäppi, Kiikerinkylä, Koskenkorva, Könni, Luomankylä, Munakka, Nopankylä, Palo, Peltoniemi, Peräkylä, Peurala, Pojanluoma, Rengonkylä, Röyskölä, Saveenkylä, Seittunkylä, Tuomikylä, Ujaistenkylä já Varpahaiskylä.
Masku
Masku lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Maskust ääsih 9 538 olmožid, já ton vijdodâh lii 204,01 km², mast 29,26 km² lii čääci. Masku naaburkieldah láá Mynämäki, Nousiainen, Rusko, Raisio, Naantali já Taivassalo.