cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1985 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1985.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1988 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1988.
Minervaoppuu
Minervaoppuu (Athene noctua) lii minervaoppuid (Athene) kullee lodde.
Nommâ
Minervaoppuu lii uážžum noomâs nissoonimmeel Minerva mield. Tovlááh roomaliih kunnijâttii Minerva, mii lâi sii vijsesvuođâ, taiđuu já soottâm nissoonimmeel já västidij kreikkalij Athene. Minervaoppuu nobdii ärbivuáválávt vijsesin já nuuvtpa tot lii vijsesvuođâ tubdâldâh já filosofia viärdádâskove.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Minervaoppust lii stuorrâ uáivi, kuhes jyelgih já fiskis čalmeh, moh láá viehâ kukken nubijnis. Ton kukkodâh lii 21–27 cm, suájákejij koskâ suullân 60 cm já tiäddu 140–200 g. Oppuuludij náálá niŋálâs lii čielgâsávt stuárráb ko ores. Šlaajâ lii aktiivlâš meid peiviv já tot liihâd ennuv enâmist. Kirdem lii čäšnilágán ađai vuálus já pajas párustem, já kirdedijn iäruttuveh kubdâ suájáh, moi keejih láá jurbâseh. thumb|left|Minervaoppuu lavdâm
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1992 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1992.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1984 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1984.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1989 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1989.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1987 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1987.
Lauri Kristian Relander
Lauri Kristian Relander lâi syemmilâš agronom já politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi nubben presidentin iivij 1925–1931.
Minervaoppuu
Lavdâm
Minervaoppuu iälust vuovdijn, viljâlemenâmijn, aroin já koškeaavijn. Tom kuáhtáá Espanjast Ruošân ollee kuávlust, Alda-nuortâst, Koskâ-Aasiast Kiina, Korea já Mongolia räi sehe Tave-Afrikist. Maailm populaatio lii aainâs 0,5–1 miljovn ohtâgâssâd. Árvušteleh, et Euroopist pessiiččii 216 000–330 000 paarrâd. Šlaajâ lii táválâš Stuorrâ-Britanniast, kuus tom ištâdii 1800-lovvoost.
Lauri Kristian Relander
Pooliitlâš karrieer
Relander seervâi Viljâleijeiliiton ive 1907. Sun lâi ovdâsteijen staatâpeeivijn 1910–1913 sehe 1917–1920 já tooimâi meid ovdâskode sahâalmajin iivij 1919 já 1920 staatâpeeivijn. Ive 1920 sun nomâttui Viibur eennâmhiärrán. Relander väljejui Suomâ täsivääldi presidentin ive 1925. 41-ihásâžžân sun lâi Suomâ historjá nuorâmus president. Presidentin Relander šoodâi tobdosin "Reeisu-Lassen", tastko sun lâi vuosmuš Suomâ president, kii mađhâšij teivâđ olgoenâmij staatâhoovdâid. Viljâleijeilitto ij valjim Relander presidentiävtukkâssân innig ive 1931 vaaljâin. Relander finnij váimuinfarkt já jaamij kuovâmáánu 9. peeivi 1942.
Minervaoppuu
Pessim já lasanem
Minervaoppuu ráhtá piervâl muorâ- tâi keđgiluámán, moos tot mannee 3–6 mane. Niŋálâs láálá taid 28–29 peivid. Koorâi kočâttem maŋa uđâgááh pisotteleh piervâlist suullân 25 pirrâmpeivid, maid vaanhimeh piemmâv. Minervaoppuu lii oovtnäimisâš.
Raavvâd
Minervaoppuu pivdá uccâjursseid já uccâloddáid, mut masa peeli ravâdist láá tivreh, aainâs koppakuorijááh. Tiivrijd tot pivdá suámálávt enâmist njuškomáin.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1991 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1991.
Ring of Fire: The Best of Johnny Cash
Ring of Fire: The Best of Johnny Cash lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 16. album. Tom almostitij Columbia Records syeinimáánu 8. peeivi 1963. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2014 Columbia Records almostitij album uđđâsist.
Kalvola
Kalvola lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kalvolast assii 3 857 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 338,2 km², mast 37,66 km² lâi čääci. Kalvola naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Lammi, Luopioinen, Pälkäne já Tuulos.
Historjá
Ive 1560 Kalvolast lijjii eennâmkirje mield 135 táállud já ive 1634 pitejáást assii 1 154 olmožid. thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist
Kieldâlahtemeh
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah
Ahlajärvi, Heinu, Hietajärvi, Hitumaa, Iittala, Kanajärvi, Kankaanpää, Kautio, Kirkonkylä, Kotkajärvi, Kutila, Kutinen, Kuurila, Könnölä, Lintumaa, Niemi, Ohtinen, Ojajärvi, Orjanhirsi, Paakkonen, Pirttikoski, Rimmilä, Sauvala, Saviniemi, Sittala, Sääksniemi, Taljala, Turkinmäki já Unonen.
Ranska täsivääldi president
Ranska täsivääldi president lii Ranska staatâhovdâ, kiäm Ranska aalmug väljee njuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi. Sun lii meid Ranska piäluštâsvuoimij pajehovdâ.
Lammi
Lammi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Lammist assii 5 530 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 611,23 km², mast 73,69 km² lâi čääci. Lammi naaburkieldah lijjii Asikkala, Hauho, Hausjärvi, Hämeenkoski, Janakkala, Kärkölä, Luopioinen, Padasjoki já Tuulos.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah
Arrankorpi, Evo, Hauhiala, Iso-Evo, Jahkola, Kataloinen, Kostila, Kuurikka, Kättärlä, Lampelto, Lieso, Montola, Mulkoila, Niipala, Oinen, Onnenvuori, Paakkola, Pakkasela, Palonen, Parikkala, Perinkää, Pienistö, Porraskoski, Rantonen, Riikonen, Ronni, Sankola, Syrjäntausta, Takaperä, Tanttila, Tommala, Vilkkilä, Vähä-Evo, Ylänne já Ylännäinen.
Videospellâihe 2016
Videospellâihe 2016 kieđâvuš ive 2016 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Salo
Salo lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Salost ääsih 51 563 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 168,29 km², mast 181,69 km² lii čääci. Salo naaburkieldah láá Koski Tl, Lohja, Kemiönsaari, Marttila, Paimio, Raasepori, Sauvo já Somero.
Historjá
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Salo vuáđudui ive 1887, já tast šoodâi kaavpug ive 1960. Uđđâ Salo kaavpug šoodâi ive 2009.
Kieldâlahtemeh
Uskela kieldâ lohtui Salon ive 1967.
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih
<ol style="columns: 3; -moz-columns: 3; -webkit-columns: 3; max-width: 35em;"> <li>Hermanni</li> <li>Horn</li> <li>Armfelt</li> <li>Meriniitty</li> <li>Kauniainen</li> <li>Ollikkala</li> <li>Moisio</li> <li>Palometsä</li> <li>Enola</li> <li>Mököinen</li> <li>Anisi</li> <li>Lukkarinmäki</li> <li>Alhaisi</li> <li>Ylhäisi</li> <li>Kaukvuori</li> <li>Kärkkä</li> <li>Paukkula</li> <li>Pajula</li> <li>Rappula</li> <li>Pahkavuori</li> <li>Vuohensaari</li> <li>Anjala</li> <li>Tupuri</li> <li>Aarnionperä</li> <li>Sirkkula</li> <li>Rauvola</li> <li>Isokylä</li> <li>Viitannummi</li> <li>Metsäjaanu</li> <li>Viitanlaakso</li> </ol>
Peskâ
thumb|250px|Kuovdâkiäinulâš Rasmus Josefsen Utsi peskâ pajalist ive 1884. Kuvvim: [[Prince Roland Bonaparte ]] Peskâ (, já ) lii vyesi- tâi čiermihnaahkijn koorrum tälvipiivtâs. Vyesinaahkijn koorrum peskâ kočoduvvoo purgâpeskân. Jis peskâ vuod kuárroo čiermihnaahkijn, te tot kočoduvvoo čiermihâtpeskâ.
All Aboard the Blue Train with Johnny Cash
All Aboard the Blue Train with Johnny Cash lii nurâldâhskiärru ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash lavluin, maid sun lâi paddim ovdâl ko sun sirdui Sun Recordsist Columbia Recordsân. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1954–1958, já skiäru almostitij Sun Records skammâmáánu 15. peeivi 1962. Album pyevtittii Sam Phillips, Jack Clement, Cary E. Mansfield já Bill Dahl.
Peskâ
Historjá
Peskâ lâi vijđáht aanoost 1800-lovvoost já čuávuváá ihečyeđe aalgâst, mut ton kiävttu kiäppánij kuuloold 1900-lovvoost eromâšávt nube maailmsuáđi maŋa. Peskâ kiävttoo ain-uv, veikkâ tot álgá leđe tááláin anarâšâin härvinâš. Onnáá peeivi kiälkkáhaalareh láá puáttám ärbivuáválii peeskâ argâkiävtu sajan.
All Aboard the Blue Train with Johnny Cash
Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.
Peskâ
Historjá
Peskâ tollui táválávt kiävtust ton räi ko tast lâi šoddâm šišnelum spálččá. Talle tot kevttui iänááš pääihist tälvipivtâsin. Motomeh pieijii spáálčá pajalân meiddei keessiv – eromâšávt iho kuáláástdijnis teikâ jis lâi čuáskidâm.
Nähki já njuovvâm
Oovtâ peeskân tarbâšuvvojeh suulân 5–7 nähkipittád, maid finnee 3–5 vyesist teikâ čiermihist. Olmâ peskâtuoljijn láá káálluh mieldi, já kinnáleh tarbâšuvvojeh peeskâ ärdeid. Tááláá ääigi tuoljijd puátkejeh peeljij peht rasta já talle ferttee tyeljist uuccâđ ärdeid suáppee pittáid. Ärdeid puáhtá vooijâđ meiddei sierâ pittáást sämimááccuh ärdee miäldásávt.
Peskâtuoljij pyeremus njuovvâmäigi lii čohčâkeesi porgemáánu loopâst čohčâmáánu loopân, mut njuovvâđ puáhtá meiddei maŋeláhháá čohčuv. Ađai táárbu mield čohčâtäälvi näähkih meiddei tohhejeh. Kiđđâtäälvi näähkih vuod iä tuhhii, tastko tain iä piso kuolgah innig nuuvt pyereest. Tovláá ääigi anarâš puásui-ive algâttij porgemáánu majemuu oho “vuosmušokko”, mii kullui love oho kukkosii nommâokkokuálusân. Talle ulmuuh vuolgii uuccâđ vuájáán- já kädiseergijd sehe peskânaahkijd. Jis purgâpeeskâ haahâm šadda äigikyevdilin, te onnáá peeivi-uv ferttee turvâstiđ puáris vuáhán já vyelgiđ pisso vijlâsijn “tovláá puásui-ive” aalgâst (porgemáánu loopâkeččin) miäcán usâstâllâđ vuovâs vyesinaahkijd.
Tastmaŋa ko näähkih láá skappum, toh timeduvvojeh jiehhein já kuárrojeh suonânuorijn.
Kuárrum já hervâttem
Peeskâ kuárrum já hervâttemtaavijn uáinojeh páiháliih iäruh, mutâ häämi lii puoh peskâvuovijn siämmáš. Almaa já nissoon peeskâin iä lah vooijâm- já kuárrumiäruh. Rävisulmui peeskah lijjii távjá oovtâivnásiih, nomâlâs čappâdeh almaid já českâdeh nisonáid. Toi várás väljejuvvojii táválávt čohčâvyesi tyeljih. Pärnipeeskâ várás vuod koolgâi leđe uccâ vuásáá linnâ tyelji, mon ivne puovtij leđe mii peri. Syemmilâš kielâ- já aalmugtiettuu totkee T. I. Itkonen kuittâg čáálá: – Riges ulmuuh pivnohisteh čappâd já vielgâd párnáidis peeskâi ivnen.
Peeskâ alne ärdeid já niehi lieggiimin almaah kevttii kuobžâčeevđist koorrum čevenäävdi. Nisoneh vuod kevttii leđđest koorrum syeje, mii lâi kiddejum padijguin čiäppát pirrâ já alemân. Ärdei alne kevttui motomin lukkâ, amas peskâ njuoskâđ já tot tuálá lieggâs. Lukkâ kevttui meiddei sämimááccuh alne syeijin. Čevelijne-uv kevttui luhháin já peskáin. Nisoneh iä kiävttám luuhâ peeskâ syeijin, pic stuorrâ ulloliijne. Juhlepeeskah hervejuvvojii leđđein já ollâ siäpulâs njálmádittui čevđijn.
Palazzo San Gervasio
Palazzo San Gervasio lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Palazzo San Gervasiost ääsih 4 593 olmožid. Ton vijdodâh lii 62,91 km², já alodâh 485 m. Palazzo San Gervasio naaburkieldah láá Acerenza, Banzi, Forenza, Genzano di Lucania, Maschito, Spinazzola já Venosa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Songs of Our Soil
Songs of Our Soil lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash kuuđâd studioalbum. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1958–1959, já album almostitij Columbia Records syeinimáánu 6. peeivi 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law.
Ive 2002 Columbia Records almostitij album uđđâ versio, mast láá kyehti pitá lase.
Hymns from the Heart
Hymns from the Heart lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 11. studioalbum já nubbe gospelalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánust 1959. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law.
Cuáŋuimáánu 16. peeivi 2016 Pan Am Records almostitij album uđđâsist.
Vuodduuh
Vuodduuh ( já ) láá kammui kiessâm várás čuoldum tâi njuškottum päädih. Toh kiävttojeh vuodâkammuiguin, moid kalga kiessâđ vuodduid kammuu ruoijâs já jyelgi pirrâ jyelgiruottâsist pajaskulij (ruojâs álgá suulân jyelgiruottâs puotâ). Vuodduuh iä kevttuu snoorrâmpäddikammuiguin adai kurekammuiguin, maid kalga čoonnâđ tegu táválijd lädikammuid-uv.
Uásih
Vuodduin láá nelji uási: čeve, jieš vuodâ, párgáldâh já tieppi. Vuodâčeve lii vuodâlaaigijn ruvdejum teikkâ šišneest rahtum päddi, moin vuodâ kiddejuvvoo kammuu várvoid. Jieš vuodâ lii ullolaaigijn njuškottum (hervâttes argâvuodduuh) teikkâ čuoldum (hervâvuodduuh). Párgáldâh lii vuodduu kukkosâš ullolaaigijn pärgidum teikkâ šnjirriittum segis päddi, mii kiässoo kiessum vuodduu oolâ vuáluskulij. Tieppi lii párgálduv keejist, já tom puáhtá sirdeđ nuuvt ete tot lii muččâdávt – ij kevttuu argâpeeivi pargoin. Vuoddui čiäpátteh pärgiduvvojeh čuoldum vuodduu keejist pááccám čuožžâmijn tâi sierânâs čuožžâmijn já párgálduvah sierânâs čuožžâmijn. Čiäpáttin puáhtá kevttiđ kezis šišnestielâsijn ponjeldum koorcâ, talle meiddei vuodduu keeji ferttee huolâttiđ šišnijn. Vuoddui oosij kiddimsaje oolâ kuárroo leđđeestielâs.
Kovoshäämih
Nisonijn já almain láá jieijâs kovoshäämih. Nisonij vuoddui kovoseh láá episymmetriliih. Vuoddui vuáđuivnen puáhtá leđe čappâd tâi ruopsâd. Máhđulâš vuáđuivne lii meid čuovjâd. Kovoseh láá ruopsâdeh, fiskâdeh já ruánááh. Nisonijn láá uccáásiähá vuodâhervâmaalih. Almai vuoddui kovoseh láá symmetriliih, já valjiittâs lii vijđásub ko nisonij vuodduin. Vuáđuivnen lii táválávt vielgâd, mut tot puáhtá leđe meiddei fiskâd. Kovoseh láá ruopsâdeh, ruánááh já čuovjâdeh. Kovosrađeh šaddeh čuožžâmijn väljejum laaigijn.
Pehr Evind Svinhufvud
thumb|Pehr Evind Svinhufvud Pehr Evind Svinhufvud lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 3. presidentin iivij 1931–1937.
Tuávááš
Pehr Evind Svinhufvud šoodâi juovlâmáánu 15. peeivi 1861 Sääksmäkist. Suu eeči lâi merâkapteen Pehr Gustaf Svinhufvud já enni Olga von Becker. Eeči jaamij, ko Svinhufvud lâi tuše kyevtihásâš, já sun aasâi arâpärnivuođâst äijihis Pehr Gustaf Svinhufvud kulen. Äijih jäämmim maŋa Svinhufvud varrij Helsigân ennijnis. Sun luuvâi Suomâ, Ruošâ já Skandinavia historjá Helsig ollâopâttuvâst, valmâštui maisterin ive 1882 já ton maŋa vala vuoigâdvuođâtiettuu kandidaatin. Uápui maŋa sun poorgâi äššivyeijen já tuámárin Tuurku hovivuoigâdvuođâst. Svinhufvud naajâi Ellen Timgrenáin, já sunnui šoddii kuttâ párnáá, nelji alge já nieidâkyevtis.
Pooliitlâš karrieer
Svinhufvud uásálistij staatâpeivijd vuossâmuu keerdi ive 1894 aatellâšsiäđu ovdâsteijen. Ive 1907 sun väljejui ovdâskode sahâalmajin. Svinhufvud piäluštij Suomâ jiešmeridemvuoigâdvuođâ já kaartâi tondiet vädisvuođáid Ruoššáin. Ive 1914 sun karbui Siberian. Sun maacâi Suomân ive 1917 Ruošâ vääldikomettem maŋa já nomâttui seenaat sahâalmajin siämmáá ive skammâmáánust. Juovlâmáánu 4. peeivi 1917 seenaat adelij ovdâskoodán julgáštâs Suomâ jiečânâsvuođâst. Ovdâskodde tuhhiittij julgáštâs juovlâmáánu 6. peeivi 1917 já Ruoššâ tubdâstij Suomâ jiečânâsvuođâ virgálávt uđđâivemáánu 4. peeivi 1918.
Suomâ siskáldâssuáđi aalgâst Svinhufvud patârij Vaasan, mast seenaat tooimâi suáđi ääigi. Suáđi maŋa Svinhufvud nomâttui jiečânâs Suomâ staatâhovdân vyesimáánu 27. peeivi 1918 já sun iäránij taan tooimâst siämmáá ive juovlâmáánust. 1920-lovvoost Svinhufvud kiäsádâđâi politiikist, mut ive 1930 president Lauri Kristian Relander nomâttij suu uáiviministerin. Ive 1931 vaaljâin Svinhufvud väljejui Suomâ täsivääldi presidentin. Sun lâi presidentiävtukkâssân meid ive 1937, mut Kyösti Kallio vuoitij vaaljâid. Svinhufvud jaamij 82-ihásâžžân kuovâmáánu 29. peeivi 1944.
Tuulos
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive 1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah
Juttila, Karutta, Lakkola, Pohjoinen, Sairiala, Sydänmaa, Syrjäntaka, Teuro já Toivaala.
Missanello
Missanello lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Missanellost ääsih 531 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,34 km², já alodâh 604 m. Missanello naaburkieldah láá Aliano, Gallicchio, Gorgoglione, Guardia Perticara já Roccanova.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Now Here's Johnny Cash
Now Here's Johnny Cash lii nurâldâhskiärru ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash lavluin, maid sun lâi paddim ovdâl ko sun sirdui Sun Recordsist Columbia Recordsân. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1954–1958, já skiäru almostitij Sun Records kesimáánu 26. peeivi 1961. Album pyevtittii Sam Phillips, Jack Clement, Cary E. Mansfield já Bill Dahl.
Syeinimáánu 29. peeivi 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá vittâ pitá lase.
Čiđđâ
Čiđđâ lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii C (carbonium), oornigloho 6 já aatoomtiäddu 12,0107 u. Čiđđâ lii puoh tobdos elimân velttihánnáá aamnâs, já tot lii uássin maaŋgâin iälánáid tergâdis amnâsijn, tego DNA:st, čiđđâhydraatijn, proteinijn sehe vuojâin.
Renko
Renko lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Renkost assii 2 365 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 290,85 km², mast 12,32 km² lâi čääci. Renko naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Janakkala, Loppi já Tammela.
Čiđđâ
Allotrooppisâš häämih
Čiiđâst láá vittâ allotrooppisâš häämi: tiimaant, graafiit, nanopoccee, fullereen já graafeen. Tiimaant lii ohtâ korrâsumosijn amnâsijn luándust. Tiimaant šadda eennâm vyelni korrâ liegâsvuođâ já tedduu tiet, já tot lii kevttum čiiŋâin sehe poorá- já saijeemmašinij teerijn. Tiimaant korâsvuotâ lii kiddâ ton ráhtusist, mast sp3-hybridistum čiđđâatomeh rähtih nelji kovalentlâš čonnâs čuávuváid čiđđâatomáid nuuvt, ete ráhtusist puátá tetraedri hámásâš. Tággáár čonâdâttâm toovât timantân viermilágán ráhtus, mii lii uáli koorâs. Veik tiimaant rááhtus lii koorâs, tot ij kuittâggin lah nanos, já tondiet tot cuovkkân älkkeht. Timantist láá tuše kovalentlâš čonnâseh, mast čuávu, ete tiimaant šleeđgâsirdemvuotâ lii hyeni.
Ive 2023 Tšeeki presidentvaaljah
pienoiskuva|Jienâstem ive 2023 Tšeeki presidentvaaljâin thumb|Ive 2023 Tšeeki presidentvaaljâi vuossâmuu jienâstemrieggee puátuseh Ive 2023 Tšeeki presidentvaaljah láá presidentvaaljah, moh uárnejuvvojii Tšeekist uđđâivemáánust 2023. Tááláš president Miloš Zeman ij lamaš iävtukkâssân täin vaaljâin, tastko sun lâi jo toimâm kyehti paje maŋaluvâi Tšeeki presidentin.
Vaaljâi vuossâmuš jienâstemrieggee uárnejui uđđâivemáánu 13. já 14. peeivij 2023. Ko ij kihheen iävtukkâsâin uážžum paijeel pele adelum jienâin, te vaaljâin uárnejui meid nubbe rieggee uđđâivemáánu 27. já 28. peeivij 2023. Vuossâmuu rieggest kyehti enâmustáá jienâid uážžum iävtukkâskyevtis Petr Pavel já Andrej Babiš láin iävtukkâssân nube rieggest.
Nube jienâstemrieggest Petr Pavel uážui 57,6 % jienâin, já te sun väljejui Tšeeki presidentin. Pavel aalgât Tšeeki president virgeest njuhčâmáánu 9. peeivi 2023.
Renko
Kieldâlahtemeh
Hauho markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20 km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35 km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15 km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25 km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.
Siijdah
Ahoinen, Asemi, Kaloinen, Kuittila, Lietsa, Muurila, Nevilä, Nummenkylä, Oinaala, Uusikylä, Vaimare já Vehmainen.
Čiđđâ
Allotrooppisâš häämih
Fullereen ađai pállučiđđâ lii čiiđâ allotrooppisâš häämi, mast čiđđâatomeh láá čonnâsâm nubijdis páálu háámán. Táválávt fullereenist láá 60 čiđđâatomid. Čiđđâatomeh rähtih viermi, mast láá 20 kuuđâčievvâg atomid já 12 viiđâčievvâg atomid. Čiđđânanopocceest čiđđâatomeh rähtih pocceelágán ráhtus, mon čođâmitto lii enâmustáá muáddičyet nanomeetterid, mut kukkodâh sáttá leđe joba muáddi senttimeetter. Čiđđânanopoccee lii joba čyeti kerdid nanosub ko stääli, jis amnâsij tiäddu váldoo huámmášumán.
Ive 2004 fysikkáreh Andre Geim já Konstantin Novoselov kavnáin uđđâ čiiđâ allotrooppisâš häämi graafeen. Grafenist lii siämmáálágán tuálbusrááhtus ko grafitist, mut grafenist lii tuše ohtâ tuálbus. Graafeen lii uáli nanos já stoorgâs, mut meid vannee. Graafeen lii kočodum "imâšamnâsin", já tot sáttá puátteevuođâst toohâđ máhđulâžžân nanosub, keppisub já mudoi-uv pyerebij materiaalij valmâštem. Meid nanopocceest já fullereenist sáttá leđe puátteevuođâst kiävttu jieškote-uvlágán teknologia suorgijn.
Isotoopeh
Čiiđâst láá kyehti stäđis isotoop: C-12 já C-13. Luándu čiiđâst 98,89 % lii C-12 já 1,11 % C-13. Čiiđâst lii luándust ohtâ radioisotoop C-14, mii kiävttoo radiočiđđâääigidmist. C-14 pelilumäigi lii 5 730 ihheed, já tot muttoo β--pieđgânmist typpin.
Orgaanlâš ovtâstuvah
Čiđđâ lii orgaanlâš kemia vuáđu já puoh orgaanlâš ovtâstuvah siskeldeh čiiđâ. Orgaanlâš ovtâstuvah vuod rähtih puoh tubdum eellim. Orgaanlâš ovtâstuvah láá masa puoh iälánij raavâdamnâseh sehe ráhtusamnâseh, nuuvt ko vuojah, čiđđâhydraateh, proteiineh, hormoneh já DNA. Oovtâkiärdánumoseh orgaanlâš ovtâstuvah láá čiđđâvetyh, main láá tuše čiđđâ- já vetyatomeh. Čiđđâvetyh kočoduvvojeh alkaanin, alkeenin teikâ alkyynin ton mield, ete lii-uv tain tuše oovtâkiärdáneh kovalentlâš čonnâseh, vâi meid kyevtkiärdág teikâ kuulmâkiärdág čonnâseh. Muálkkáb orgaanlâš ovtâstuvâin láá vetyatomij saajeest jieškote-uvlágán funktionaallâš juávkkun kočodum atomeh teikâ aatoomjuávhuh. Funktionaallâš juávkku vaaigut ovtâstuv kemiallâš jiešvuođáid, já tot lii ovtâstuv uási, mii táválávt reagist kemiallâš reaktiost. Funktionaallâš juávkku puáhtá luovâniđ teikâ nubástuđ eres funktionaallâš juávkkun kemiallâš reaktiost. Orgaanlâš ovtâstuvâid puáhtá jyehiđ ovtâstâhjuávhoid funktionaallâš juávhus mieldi.
''Vyelni láá kovvejum motomij orgaanlij ovtâstâhjuávhui almoliih ráhtuseh já toi funktionaalliih juávhuh. Puustav R meerhâš čiđđâviđjá teikâ eres aatoomjuávhu.''
Epiorgaanlâš ovtâstuvah
Uási čiiđâ ovtâstuvâin láá meid epiorgaanliih. Epiorgaanlâš čiđđân láá luokattâllum algâamnâsčiđđâ ađai ovdâmerkkân graafiit já tiimaant sehe epiorgaanlâš čiiđâ siskeldeijee suuvrah, tegu vetysyaniid já čiđđâsuvrâ sehe toi säältih. Meid puáldimist šaddee hágá já čiđđâdioksid láá epiorgaanlâš čiđđâovtâstuvah. Stuárráámus uási syaniidovtâstuvâin sehe hágá láá mirhâliih.
Čiiđâ juurrâm luándust
Čiđđâ jorá luándust ohtânmaanoost vuárhást nuubán. Šadoh vyerkkejeh ááimu čiđđâdioksid čiiđâ ohtiimist, mast tot sirdâšuvá eennâmvuáđun teikâ eres iälánáid, ko šaddo jáámá teikâ ellee porá tom. Iäláneh kevttih čiđđâovtâstuvâid ravâdâssân já luovâsmiteh čiđđâdioksid ááimun sellâvuoiŋâmist. Eennâmvuáđun karttâm šado orgaanlâš aamnâs miäská, mii luovâsmit čiiđâ ááimun. Uási amnâsist vuáju hitásávt jieŋâlâsân já muttoo korrâ tedduu já liegâsvuođâ keežild oljon já eennâmkaasun. Fossiillâš puáldimamnâsij kevttim tiet oljo já eennâmkaasu čiđđâ piäsá maasâd ááimun. Uási čiiđâst lii kásánittâm meeráid, já stuárráb čiđđâdioksid meeri ááimust lasseet meid čiđđâdioksid mere meerâin. Čiđđâdioksid toovât šaddovistealmoon, mon keežild Eennâmpállu piso tuárvi liegâsin elimân. Čiđđâdioksid meeri lasanem áimukeerdist lii nanosmittâm šaddovistealmoon já tovâttâm šoŋŋâduv lieggânem. Meerâin čiđđâdioksid já čääsi reaktiost šadda čiđđâsuuvrâ, mii suvro čácáduvâid. Čácáduvâi suvrom toovât merhâšittee hááituid tobbeen ellee iälánáid.
Kiävttu
Čiđđâ kiävttoo čuávuváin čuosâttuvâin, moh iä lah mainâšum tolebáá:
The Sound of Johnny Cash
Ive 2013 Hallmark Music & Entertainment almostitij album uđđâsist.
Videospellâihe 1980
Videospellâihe 1980 kieđâvuš ive 1980 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Montemurro
Montemurro lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Montemurrost ääsih 1 127 olmožid. Ton vijdodâh lii 56,87 km², já alodâh 723 m. Montemurro naaburkieldah láá Armento, Corleto Perticara, Grumento Nova, San Martino d'Agri, Spinoso já Viggiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Montemurro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Le Piane.
Nemoli
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Lago Sirino, Varco Valle, Paccione, Ciliberti, Pianorizzo, Tempa Castagna, Isola del Bosco, Piane di Tonne, Concezione, Frassini, Giammichele, Capo lo Bosco, Fiumara, Ramiera, Ferriera, Arenazzo, Vallone, Quino, Quinardanza já Pié Le Rocche.
Pescopagano
Pescopagano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Pescopaganost ääsih 1 726 olmožid. Ton vijdodâh lii 69,84 km², já alodâh 954 m. Pescopagano naaburkieldah láá Cairano, Calitri, Castelgrande, Castelnuovo di Conza, Conza della Campania, Laviano, Rapone, Sant'Andrea di Conza já Santomenna.
Kaamâsmokke
Kaamâsmokke ( já ) lii uccâ siijdâš Ucjuuvâ kieldâst. Tot lii Kärigâsnjaargâ já Kaamâs kooskâst, suulân 27 km keččin Kärigâsnjaargâ siijdâ kuávdáást.
Ráppájeijee Ailu Valle lii meddâl Kaamâsmohheest.
897
897 (DCCCXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 890-lovo káávcád ihe.
Kalender
thumb|Theodorus II
Listo Data East speelâin
thumb|300px|Data East logo Taat lii listo Data East almostittem speelâin.
Lauria
Lauria lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Lauriast ääsih 12 073 olmožid. Ton vijdodâh lii 176,63 km², já alodâh 430 m. Lauria naaburkieldah láá Castelluccio Superiore, Castelsaraceno, Lagonegro, Laino Borgo, Latronico, Moliterno, Nemoli, Tortora já Trecchina.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Pecorone, Cogliandrino já Galdo (tâi Montegaldo).
Kemiönsaari
Kemiönsaari lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kemiönsaarist ääsih 8 219 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 801,02 km², mast 2 114,18 km² lii čääci. Kemiönsaari naaburkieldah láá Salo, Raasepori, Hanko, Parainen já Sauvo.
Historjá
thumb|292px|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Kemiönsaari kieldâ šoodâi ive 2009 aalgâst, ko Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân.
Kieldâlahtemeh
Hiittisii kieldâ lohtui Dragsfjärd kieldân ive 1969 aalgâst. Talle uđđâivemáánu 1. peeivi 2009 Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari.
Hiittinen lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88,9 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11,1 % sarnuu suomâkielâ ive 1960. Dragsfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 76 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 21 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (3 % sarnuu eres kielâ). Kemiö lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 64 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 33 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Västanfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11 % sarnuu suomâkielâ ive 2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Kemiönsaari kieldâ lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 67,5 % sarnuu ruotâkielâ, 29,2 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Dragsfjärd
Björkboda, Genböle, Dalen, Hammarsboda, Hertsböle, Kråkvik, Kulla, Kärra, Labbnäs, Lillfinnhova, Långnäs, Nordanå, Purunpää, Rosendal, Rövik, Skinnarvik, Smedskulla, Storfallan, Storfinnhova, Stusnäs, Sunnanå, Söderby, Söderlångvik, Söglö, Tynglax, Ytterölmos já Överölmos.
Hiittinen
Bergö, Biskopsö, Bolax, Böle, Hiittinen (Hitis), Holma, Högsåra, Kakskiela (Kaxskäla), Kasnäs, Rosala, Stubbnäs, Tunhamn, Vänoxa já Vänö.
Kemiö
Albrektsböle, Berga, Bjensböle, Bogsböle, Branten, Brokärr, Båtkulla, Böle, Dalby, Dalkarlby, Degerdal, Ekniemi (Eknäs), Elmdal, Engelsby, Flugböle, Fröjdböle, Gammelby, Gräsböle, Gundby, Gästerby, Helgeboda, Hova, Hulta, Högmo, Kalkkila (Kalkila), Kaskärr, Kiila (Kila), Kirkonkylä (Kyrkoby), Koddböle, Koivuranta, Koustar, Kuggböle, Kvarnböle, Kårkulla, Labböle, Lamkulla, Lappdal, Lemnäs, Lillvik, Linnarnäs, Länsiniemi (Västerudden), Lövböle, Mainiemi (Majniemi), Makila, Mattböle, Mattkärr, Mjösund, Måsa, Nordvik, Norrlångvik, Norrsundvik, Orrnäs, Pajböle, Pederså, Pungböle, Påvalsby, Reku, Rugnola, Santasaari (Sandö), Skarpböle, Skoböle, Skog, Skogsböle, Skålböle, Skäggböle, Smedaböle, Smedsböle, Småland, Stenmo, Strömma, Suomenkulma (Finnudden), Syvälahti (Sjölax), Tavasttrona, Tjuda, Tolfsnäs, Torsböle, Trotby, Träskö, Vestlahti (Vestlax), Viksgård, Viksvidja, Villkärr, Vreta, Västankärr, Västermark já Östermark.
Västanfjärd
Billböle, Brännboda, Finsjö, Galtarby, Gräggnäs, Illo, Kobböle, Misskärr, Nivelax, Norrlammala, Pörtsnäs, Sirnäs, Södersundvik, Söderlammala, Tappo, Västanfjärd já Östanå.
Johtti sápmelaččat rs.
Johtti Sápmelaččat rs (suomâkielân Johtti sápmelaččat ry) lii ive 1969 vuáđudum puásuisämmilij servi, mon toimâkuávlun lii Iänudâh. Servi kocá Iänuduvvâst ässee puásuisämmilij hiäđuid já parga sii pyerrin. Seervist láá suulân 165 jesânid.
Seervi logo, mii kovvee kulmânubáloh čuárvikiellâd, lii vuávám Oula Näkkäläjärvi.
Historjá
Johtti Sápmelaččat rs vuáđudui kuovâmáánu 1. peeivi 1969 Iänuduvvâst noomáin Johtti Sabmelažžat. Servi lasettui riehtiministeriö serviregisterân siämmáá máánu loopâst. Muáddi ive maŋeláá servi ornij vuossâmuu keerdi Máárjápeeivi piđoid Hiätást ive 1971.
Suomâ sämmilij kuávdášservi
Johtti sápmelaččat lii Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân. Kuávdášseervi vuáđudii roovvâdmáánu 5. peeivi 1997 Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat, Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida já Ruávinjaargâ sämiservi Mii.
Koski Tl
Koski Tl lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Koskist ääsih 2 281 olmožid, já ton vijdodâh lii 192,42 km², mast 0,93 km² lii čääci. Koski naaburkieldah láá Loimaa, Marttila, Pöytyä, Salo, Somero já Ypäjä.
Kieldâ nommâ
Puustavovtâstume Tl čuujoot ovdii Tuurku já Pori läänin. Tot lâi taarbâšlâš, tastko lâi meddei taggaar kieldâ ko Häme läänist leijee Koski Hl (maŋeláá Hämeenkoski, mii onnáá peeivi kulá Hollola kieldân).
Historjá
Koski Tl vuáđudui ive 1869.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Koski Tl markkân.
Siijdah
Halikkola, Harmaa, Hongisto, Iso-Sorvasto, Jättälä, Kattelus, Koivukylä, Koski, Liipola, Myllykylä, Partela, Patakoski, Penninkulma, Talola, Tapala, Tausela, Tuimala, Vähä-Sorvasto já Värmälä.
Nuvvus
Nuvvus lii uccâ siijdâš Ucjuuvâ kieldâst. Tot lii Tiänujuuvâ riddoost Taažâ já Suomâ rääji alda. Nuvvus lii suulân 48 km keččin kieldâ kuávdáást ađai Ucjuv markkânist.
Somero
Somero lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Somerost ääsih 8 623 olmožid, já ton vijdodâh lii 697,67 km², mast 29,86 km² lii čääci. Somero naaburkieldah láá Jokioinen, Koski Tl, Lohja, Loimaa, Salo, Tammela já Ypäjä.
Historjá
Somero vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1993.
Kieldâlahtemeh
Somerniemi kieldâ lohtui Someron ive 1977.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Somero kuávdáščuákkipäikki.
Siijdah
Häntälä, Härjänlahti, Härjänoja, Harju, Härkälä, Hirsjärvi, Hyrkkölä, Ihamäki, Jaatila, Jakkula, Joensuu, Jurvala, Kärilä, Kaskisto, Keltiäinen, Kerkola, Kimala, Kivisoja, Kopila, Kultela, Lahti, Lammi, Lautela, Mäyrämäki, Oinasjärvi, Ollila, Pajula, Palikainen, Paltta, Pappila, Pitkäjärvi, Pusula, Pyöli, Rautela, Ruunala, Ryhtä, Saarentaka, Salkola, Sillanpää, Suojoki, Sylvänä, Syvänoja, Talvisilta, Terttilä, Vesanoja, Viluksela, Viuvala já Ylenjoki.
Jeesiö
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
Egypt lippu
thumb|190px|Egypt tááláš lippu
Egypt lippu lii Egypt aalmugtubdâldâh vaakun já aalmuglâšlavluu lasseen. Tom valdii kiävtun roovvâdmáánu 4. peeivi 1984. Tot lii muttum maŋgii iivij ääigi. Tááláá Egypt liipust lii symbolin "Saladin kuáskim", mii lii kovvejum meid Egypt vaakunist. Liipu iivnijn ruopsâd kovvee kunâgâs Faruq ääigi, vielgâd ive 1952 Faruq vääldi vuáittám vorâttem väldičovádem já čappâd ávhâstâllâm monarkia já brittilâš kolonialismvääldi vyelni. Egypt liipu iivnijd valdii kiävtun meid Jemen, Syyria já Irak liipun. Tain kiävttojeh kuittâg ereslágán symboleh ko Egypt liipust.
Listo Commodore VIC-20 -speelâin
thumb|300px|Commodore VIC-20 Taat lii listo Commodore VIC-20 -speelâin.
Buzz Aldrin
Edwin Eugene "Buzz" Aldrin, Jr. (š. uđđâivemáánu 20. peeivi 1930 Glen Ridge, New Jersey) lii ameriklâš astronaut, Amerik áimuvuoimij eeveerst já nubben Mánudáá aaseest vázzám olmooš. Sun tooimâi Apollo 11 mánudâšmooduul kirden.
Eellim já pargosyergi
Korea suáđist Aldrin kiirdij F-86 Sabre -turbojettijn 66 taištâlemkirdemist. Sun paajij vuálos kyehti MIG-15-maašin.
Korea suáđi maŋa Aldin palvâlij Nellis Air Force Base -caggesaajeest Nevada st já ton maŋa Squadron Officers’ Schoolist Air Universityst Maxwell Air Force Basest Alabama st. Ton maŋa sun tooimâi Amerik áimuvuoimij akademia deekaan iššeen.
Aldrin kiirdij F-100 Super Sabre -mašináin 36th Tactical Wing -kirdáttuvâst Bitburgist Saksaast. Maccâmis maŋa sun luuvâi komovuotâtekniik tuáhtárin MIT:st. Aldrin heiviittem tekniikeh kiävttojii maŋeláá puohâin NASA komovuotâkirdemmaađhijn.
Nasa valjij Aldrin kuálmád astronautškovliittâsân, mii aalgij roovvâdmáánust 1963. Kulmâ ive maŋeláá sun vaazij komovuođâst Gemini 12 -kirdem ääigi historjá kuhemuu komovuotâväzzim. Taat väzzim piištij masa käävci tijmed. Sun tooimâi Apollo 8 -kirdemist já ovdedij astronomisii navigistem operatiivisijd tekniikijd.
Aldrin já Neil Armstrong vazzijn syeinimáánu 20. peeivi 1969 Apollo 11 -kirdem ääigi vuossâmuu mánudâšväzzim. Suoi láin Mánudáá aaseest paijeel 21 tijmed já nuuráin čáittusijd. Smavvâ kraatter Mánudáást Apollo 11 siäivumsaje alda lii finnim noomâs Aldrin mield.
Aldrin kuođij NASA ive 1971 já maacâi Amerik áimuvuoimij palvâlusân, main sun paasij iäláttâsân everstin ive 1972. Ton maŋa sun joođhij pargoost Amerik komovuotâohjelmist. Sun lii luvâldâllâm ennuv já čáállám kiirjijd jieijâs maađhijn já meid fiktio.
Tromsa ollâškovlâ
Tromsa ollâškovlâ (, uán. HiTø) lâi ollâškovlâ Tromssaast. Tot lâi ohtâ Taažâ 24 staatâlii ollâškoovlâst ive 2009 räi. Ollâškoovlâst lijjii suulân 3 000 uápped já 300 parged, ko tot lohtui Tromsa ollâopâttâhân.
Historjá
Ollâškovlâ vuáđudui porgemáánu 1. peeivi 1994, ko Tromsa tiervâsvuođâtiettui ollâškovlâ, Tromsa merâtiettui ollâškovlâ, Tave-Taažâ muusikkonservatorio já Tromsa máttáátteijei ollâškovlâ lahtojii uđđâ ollâškoovlân uássin Taažâ ollâškovlâuđâsmitmist.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2009 ollâškovlâ lohtui Tromsa ollâopâttâhân.
Uđđâ muusik kišto 2023
pienoiskuva|Käärijä televisio-ohjelmist ive 2021 pienoiskuva|Benjamin YleX Pop -tábáhtusâst ive 2016 pienoiskuva|Robin YleX Pop -tábáhtusâst ive 2017 pienoiskuva|Portion Boys skammâmáánust 2017 Uđđâ muusik kišto 2023 (uán. UMK2023 teikkâ UMK23) lii 12. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui já 2. kerdi, ko tot čielgui anarâškielân. Kišto uárnejui kuovâmáánu 25. peeivi 2023 Logomost Tuurkust. Uđđâ muusik kištoost väljejui Suomâ ovdâsteijee ive 2023 Euroviisuid, moh uárnejuvvojeh Liverpoolist, Ovtâstum kunâgâskoddeest, veikkâ Ukraina ovdâsteijee Kalush Orchestra vuoitij-uv ive 2022 Euroviisuid.
Kišto fiinaal uárnejui kuovâmáánu 25. peeivi 2023. Kiišton uásálistii 7 artistid. Käärijä finnij finalist 539 čyegisid suomâkielâg pitástis Cha cha cha já vuoitij ubâ kišto. Vyesimáánust sun oovdâst Suomâ ive 2023 Euroviisuin Liverpoolist, Ovtâstum kunâgâskoddeest.
Äššitobdeerääđi
Yle valjim rááđán kuleh oovce áámmátolmožid: YleX muusikhovdâ Tapio Hakanen, syemmilâš musikkár Aija Puurtinen, Yle X3M já Yle Vega muusikhovdâ Amie Borgar, Radio Suomi muusikhovdâ Johan Lindroos, Nelonen Media muusikhovdâ Jussi Mäntysaari, UMK TV-stivrejeijee Juhis Valtonen, YleX toimâtteijee Katri Norrlin já Spotify Finland senior editor Samuli Väänänen. Hakanen tuáimá rääđi saavâjođetteijen. Rääđi pargon lii kuldâliđ puoh kiišton vuolgâttum pittáid já valjiđ täin pittáid finalân. Taat rääđi ij valjii Suomâ ovdâsteijee Euroviisui finalist.
Aalmugijkoskâsiih rääđih
Suomâ ovdâsteijee taan ive Euroviisui finalist väljejii aalmugijkoskâsiih rääđih čiččâm enâmist: Australia, Espanja, Ovtâstum kunâgâskodde, Puola, Saksa, Ruotâ já Ukraina. Rääđijesâneh lijjii :
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh
Taan ive kišto jođetteijen lâi Sunrise Avenue -juávhu lávloo já kitarist Samu Haber. Taat lâi nubbe kerdi, ko lâi máhđulâš čuávvuđ kišto Yle Areena já radio peht sehe orjâlâš- já anarâškielân. Linda Tammela čielgij orjâlâškielân já Heli Huovinen anarâškielân. Kišto puovtij čuávvuđ eres-uv kieláid, moi čielgejeijen lijjii Mikko Silvennoinen (suomâkielâ), Johan Lindroos já Eva Frantz (ruotâkielâ), Jani Kareinen (eŋgâlâskielâ), Levan Tvaltvadze (ruošâkielâ), Galyna Sergeyeva (ukrainakielâ) já Miguel Peltomaa (syemmilâš seevvimkielâ).
Ovdil fiinaal
Occeeh vuolgâttii pitáidis čohčâmáánu 1.–5. peeivij 2022. Ive 2023 kiišton vuolgâttuvvojii ohtsis 363 pittád, main Yle valjim rääđi valjij 7 pittád finalân. Täin nelji pitá láá suomâkielân já kulmâ eŋgâlâskielân. Uđđâivemáánu 11. peeivi 2023 rääđi almostitij listo finalistijn: Benjamin, Keira, Kuumaa, Käärijä, Lxandra, Portion Boys já Robin Packalen. Finalistij pitái videoh almostuvvii Uđđâ muusik kišto jieijâs YouTube-kanavast já Yle Areenast uđđâivemáánu 12. peeivi rääjist ohtâ häävild.
Fiinaal
Kišto uárnejui kuovâmáánu 25. peeivi 2023 Logomost Tuurkust. Toos lasseen fiinaal meid vuolgâttui njuolgâ vuolgâttâssân Yle TV1 -kanavast, Yle Areenast já YleX, Yle Radio Suomi já Yle X3M -radiokanavain. Vuolgâttâs čuovvuu koskâmiärálávt 1 300 000 olmožid.
Finalist artisteh lávdástii čuávuváá oornigist :
Jienâstem
Keččeeh já kuldâleijeeh puohtii jienâstiđ mielâšuoŋâs tuše talle, ko kišto jienâstemäigi lâi joođoost. Sij pessii jienâstiđ tekstâviestáin, puhelin peht teikkâ Yle jieijâs heiviittâssáin. Heiviittâs peht jienâstem lâi mávsuttem, mut jis sooitij teikkâ vuolgâttij tekstâviestâ já jienâstij, te tot ij lamaš mávsuttem.
Kišto loppâpuáđus
Aalmugijkoskâsij raađij adelem jienah já aalmugjienah reknistuvvojii oohtân nuuvt ete aalmugjienâi tiädduárvu lâi 75 % já aalmugijkoskâsij raađij jienâi 25 %.
Niegadit
Niegadit ađai Niegadit — Dreaming lii tavesämmilâš lávloo já jyeigee Anja Storelv nubbe album. Album almostui roovvâdmáánu 31. peeivi 2015.
Montalto delle Marche
Montalto delle Marche lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Montalto delle Marchest ääsih 1 961 olmožid. Ton vijdodâh lii 33,94 km², já alodâh 513 m. Montalto delle Marche naaburkieldah láá Carassai, Castignano, Cossignano, Monte Rinaldo, Montedinove, Montelparo já Ortezzano.
Historjá
Montalto delle Marchest šoodâi kaavpug ive 2001.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Madonna del Lago, Patrignone já Porchia.
Uccpárnáá Vuoli Ilmar
pienoiskuva|Uccpárnáá Vuoli Ilmar (Ilmari Mattus) kirjees Anarâš päikkinoomah almostittemtilálâšvuođâst ive 2015. Niilo Ilmari Mattus adai Uccpárnáá Vuoli Ilmar (š. kuovâmáánu 9. peeivi 1945 Ylivieska, Suomâ) lii anarâš kielâpargee, kulttuurvaigutteijee já Anarâškielâ seervi kuhesáigásâš čällee. Sun lii lamaš ivij 2012–2015 Suomâ Sämitige kielârääđi värijeessân. Suu pärnivuođâ päikki lii Čovčjävri, já sun juuđij škoovlâ Kaamâsist. Ive 1966 sun tooimâi ráávhuturviimist Kyprosist, mon maŋa sun maacâi Suomân já poorgâi räjivahtân ivij 1967–1995.
Ilmari Mattus lii meid lamaš vuáđđudmin vuossâmuu anarâškielâ kielâpiervâl ive 1997 já vistig porgâm tobbeen pargen já maŋeláá uásálistám tooimân "väriäijihin".
Ilmari Mattus lii meid lamaš taiđârin. Sun lii lávlum, jurgâlâm lavluid já luuhâm páádán materiaalijd.
Listo OS/2-speelâin
thumb|300px|OS/2-logo Taat lii listo OS/2-speelâin.
Cupertino
thumb|Cupertino kuávdáš Cupertino lii kaavpug Kalifornia uásistaatâst, Ovtâstum staatâin. Cupertinost láá ennuv teknologiasyergi finnoduvâi toimâttuvah, eres lasseen Apple-finnoduv váldukonttur.
Kuumpimyerji
thumb|Kuumpimyerji Kuumpimyerji (Paris quadrifolia) lii mirhâlâš liljášaddo. Tot lii mirhâlâš myerjišaddoin vissâ-uv puoh uáppásumos Säämist. Kuumpimyerji šadda rođoin já siähálâš vuovdijn.
Tobdomeerhah
Kuumpimyerji alodâh lii 10–35 senttid. Veerdi kierrust suáráneh nelji stuorrâ loostâ puotluvâi já lostâi tievâ láá suonah, tegu viermikovveen. Liäđus lii fiskisruánáá já keessiv toos šadda ohtâ čapis teikkâ čuovjisčapis myerji.
Mirhâlâšvuotâ
Kuumpimyerjist láá härvinâšah já viehâ korrâ mirhâlâš amnâseh, moh vyevsitteh. Muorjij purâmist šadda luččâsân já finnee kraampi teikkâ kiäsáttuv. Oles šaddo lii mirhâlâš, ruottâsijn láá ovdâmerkkân alkaloideh.
887
887 (DCCCLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 880-lovo káávcád ihe.
Kalender
thumb|210px|Qian Yuanguan
Stokkespáálváš
Stokkespáálváš (Apus apus) ađai vyevdispáálváš lii piškooluddijd kullee loddešlaajâ. Tot lii Pohjanmaa eennâmkode lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Stokkespáálváš lii 17–18,5 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 42–54 g. Ton suájákeejij koskâ lii 40–44 cm. Stokkespáálváš lii masa ollásávt tevkis lodde, tuše čuudâ lii vielgâd. Jyelgiruottâsijn láá puuzah, jyelgisuormah láá čapisruškâdeh. Njune lii čappâd.
Stokkespáálváš lii pyereest vuáhádum elimân ááimust. Tot viättá-uv masa ubâ elimis kirden. Lodde kirdá tuáhist korrâ liävttoin (joba 150 km/h) kaavpugij já siijdâi káátui pajalist. Tot puáhtá kirdeđ joba 2,5–3 km aloduvvâst. Stokkespáálváš puurâd, uáđá, norá piervâlmateriaalijd já parâttâl ááimust, enâmist vuod tot ij paste väzziđ. Tuše pessimääigi tot siäivu monniđ já läälliđ.
Stokkespálváá jienâ lii piškom ”sviir srrii”. vasen|pienoiskuva|Stokkespálváá lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Stokkespáálváš iälá aassâmkuávdáin já čuovâdâs meecijn ubâ Suomâst. Tot pessee eromâšávt Maadâ- já Koskâ-Suomâ kaavpugij já eres čuákkipaaihij kuávdáin. Olgosuáluikuávlust já Tuodâr-Laapist tot váilu. Mudoi šlaajâ tiettumkuávlu lii masa ubâ Euroop, Tave-Afrik já stuorrâ uási Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 14 000–26 000 paarrâd.
Stokkespáálváš tálvástâl trooppisâš Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-čohčâmáánust já kiđđâvarrim vyesi-kesimáánust.
Lasanem
Stokkespálváá suhâjuátkimahe lii 2–3 ive. Stokkespáálváš puáhtá eelliđ viehâ kuhháá. Puárásumos Suomâst kavnum stokkespáálváš lâi 15 ive ahasâš. Euroopist láá kavnum muáddi lode, moh ellii muádlov ahasâžžân.
Raavâd
Stokkespáálváš porá ááimust ellee eevnijd já tiivrijd. Raavâdpááluin, maid vaanhimeh pyehtiv uđâgáidis, sättih leđe 1 500 uccâ teikkâ 150–200 stuárráb tivred. Páálui tiäddu lii suullân ohtâ grammâ.
Stokkespáálváš máttá velttiđ vyeligistedduid já karveđ taid čuođijd kilomeetterijd, tastko arvekuávluin tiivreh iä kirde. Uđâgááh piergejeh joba oho ravâdâsttáá, mon ääigi toh láá oijâgâsâst.
Talking Heads
Talking Heads lâi ovtâstumstaatâlâš rockjuávkku, mii tooimâi iivij 1974–1991. Juávkun kullii David Byrne (laavlâ, kiitaar), Chris Frantz (ruumbuh), Jerry Harrison (kuoskâttâsčuojânâsah, kiitaar) já Tina Weymouth (basso).
Juávhu tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân "Psycho Killer", "Once in a Lifetime", "This Must Be the Place", "Burning Down the House", "And She Was", já Al Green -cover "Take Me to the River".
Historjá
Talking Heads vuáđudii Rhode Island School of Designist uáppeeh lávloo-kitarist David Byrne, rumbal Chris Frantz já basist Tina Weymouth ive 1974. Kyehti ive maŋeláá juávkun servij kuoskâttâsčuojâtteijee já kitarist Jerry Harrison, kii lâi čuojâttâm Modern Lovers -juávhust. Ive 1977 juávkku finnij sopâmuš Sire Recordsist já almostitij vuosâalbumis Talking Heads: 77. Album finnij mielâstumvuođâ sehe huámmášume eromâšávt Byrne sanniittâsâi já omâs lávlumstijlâ tiet.
Čuávuvâš album More Songs About Buildings and Food (1978) pyevtittij keččâlâddâmvuálásâš elektronisâš muusikistis kulostum Brian Eno, kote lâi čuojâttâm tolebáá Roxy Musicist já porgâm oovtâst muusik ovdâmerkkân David Bowiein. Album lâi váhá funk-stijlâsâš já siskeldij keččâlem elektronisâš instrumentijguin.
Ive 1979 almostum Fear of Musicist juávkku kevtiškuođij vala-uv eenâb funk-stiijlâ já vaaldij fáárun meid afriklâš polyriitmâid. Afriklâš ritmâmuusikáin, funkáin já elektronisâš muusikáin keččâlmist šoodâi sii tobdosumos album Remain in Light (1980). Eno lâi oppeet pyevtitteijen, nuuvt ko kyevti oovdeb-uv albumist. Fáárun lijjii puáttám meid maaŋgah lasečuojâtteijeeh tego posonjâsčuojâtteijeeh sehe šleđgâkitarist Adrian Belew.
Kuhes turnee maŋa juávhu jesâneh vuoijuu sooloprojektáid muádi ihán. Ive 1983 almostui uđđâ album Speaking in Tongues, mast Eno ij lamaš innig fáárust. Album siskeeld Remain in Light ritmâlâšvuođâ, mut ton pitáh láá váhá oovtâkiärdánuboh já pop-stijlâsuboh. Album almostittem maŋa juávkku algâttij uđđâ turnee, mon oovtâ konsertist rahtii elleekove Stop Making Sense.
Čuávuvâš album Little Creatures (1985) sehe čuávuváá ive True Stories lijjii uáli pop-stijlâseh. Maajeeb album pitáh láá Byrne siämmáánommâsâš elleekooveest. Majemuu albumist Naked (1988) juávkku maacâi funk- já worldbeat-stiijlân. Talking Heads pieđgânij virgálávt ive 1991, mut ij lamaš toimâm aktiivlávt Naked almostittem maŋa.
Jan Skoglund Paltto
Jan Freddy Skoglund Paltto (š. kuovâmáánu 20. peeivi 1961) lii tavesämmilâš áámmátgolfspellee, toimâtteijee, pedagog já finnodâholmooš (ABC-Company E-skuvla AS).
Eellim
Jan Freddy Skoglund Paltto šoodâi kuovâmáánu 20. peeivi 1961. Suu eeči lâi Hans Skoglund. Sun rávásmij Váljuuvâst, Finnmarkist, Taažâst kuuđâ párnáá perrust. Paltto juuđij asâttâhškoovlâ.
Škoovlâ maŋa sun varrij Oslon luuhâđ sämikielâ, ekonomia, organisaatioteoria já oppâmateriaalteknologia Oslo ollâopâttuvvâst. Sun lii meid čođâldittám kuulmâihásii škovlimohjelm golfvälmejeijeid.
Karrieer
Paltto vuáđudij sämikielâg oppâmateriaalijd rähtee já kielâpalvâlusâid fällee finnoduv ABC-Company E-skuvla AS. Sun lâi meid ohtâ Kárášjuuvâ Golfseervi vuáđudeijein ive 2001. Tobbeen sun poorgâi golfvälmejeijen iivij 2004–2012.