cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Huittinen
Historjá
Huittinen vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Vieremä
Vieremä lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Vieremäst ääsih 3 541 olmožid, já ton vijdodâh lii 973,35 km², mast 48,14 km² lii čääci. Vieremä naaburkieldah láá Iisalmi, Kaajaan, Kiuruvesi, Pyhäntä já Sonkajärvi.
1244
1244 (MCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1240-lovo viiđâd ihe.
Muumienni
Muumieeni häämi já luándu
Tegu eres muumih Muumienni-uv lii vielgâd já kossuv já sust láá meid stuorrâ, jurbâ njune já tieppiseibi. Suu stuorrâ čalmeh láá ruánááh aainâs-uv Muumileehi-rááiđust. Muumienni lii lääđis já kierdâvâš, ige suutâ uáli távjá.
Portugalkielâ
thumb|upright=1.9| {{Legend|#002375|Eenikielâ}} {{Legend|#1886FE|Virgálâš já haaldâtlâš kielâ}} {{Legend|#79BDFF|Kulttuurlâš teikkâ nubbe kielâ}} thumb|right|Tiervâpuáttim [[Acaiacan kiäinukoolbâin Brasiliast]] Portugalkielâ (língua portuguesa teikkâ tuš português) lii roomaanlâš kielâ, mii lii šoddâm Portugalist já Galiciast, mutâ lii tááláá ääigi váldukiellân meid ovdâmerkkân Angolast, Brasiliast, Mosambikist já Kap Verdest. Toi lasseen tot lii nubben kiellân maaŋgâin enâmijn. Tot lii maailm kuđâdin stuárráámus kielâ. Eenikiellân tom sárnuh paijeel 234,1 miljovn olmožid, kiäin stuárráámus uási ääsih Brasiliast já Portugalist.
Muumienni
Muumieeni häämi já luándu
Muumieenist lii tävjit-távjá čapis kietâlavkkâ. Maŋeláhháá sun aneškuođij ovdâliijne, mast láá ruopsis já vielgis ciägusárgáh.
Portugalkielâ
Lavdâm
Portugalkielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin:
1948
1948 (MCMXLVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1940-lovo oovcád ihe.
Šoddâmeh
thumb|left|Sauli Niinistö ive [[2020]]
Portugalkielâ
Portugalkielâ pustaveh
Portugalkielâst láá 26 pustavid:
Muumienni
TV-rááiđust
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumieeni rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Siri Broch Johansen já anarâškielân Anna Morottaja.
Bangladesh
thumb Bangladesh lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dhaka.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1972 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1972.
2017
2017 (MMXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 2010-lovo káávcád ihe.
Tábáhtusah
thumb|200px|left|Terre Roveresche (Orciano di Pesaro)
1224
1224 (MCCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1220-lovo viiđâd ihe.
Liperi
Liperi lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Liperist ääsih 12 020 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 161,23 km², mast 434,36 km² lii čääci. Liperi naaburkieldah láá Heinävesi, Joensuu, Kontiolahti, Polvijärvi, Rääkkylä, Savonlinna já Outokumpu.
Historjá
Liperi vuáđudui ive 1875.
Siijdah
Ahonkylä, Härkinvaara, Kaatamo, Käsämä, Korpivaara, Kompero, Liperi markkân, Liperinsalo, Leppälahti, Mattisenlahti, Risti, Roukalahti, Salokylä, Tutjunniemi, Vaivio, Viinijärvi já Ylämylly.
Trombi (jorreestormâ)
thumb|Tornado Trombi teikâ tornado lii uccâ, mut uáli korrâ jorreestormâ, mon ohtâvuođâst láá paskoslágán polvâ já äijihšoŋŋâ. Tornado čođâmitto lii suulân 50–200 m. Táválávt tot pištá ucceeb ko 10 minuttid, mut motomin ennuv eenâb-uv. Tornadoid ij koolgâ sehhiđ hirmosstormáid já eres trooppisáid stormáid, moi vijđodâh puáhtá leđe joba paijeel 1 000 km já moh pyehtih pišteđ muáddi peeivi-uv.
Noomah
Sääni trombi čuujoot táválávt eurooplii jorreestoormân, já sääni tornado čuujoot taveameriklii jorreestoormân. Čääsi alne lihâdeijee tornado kočoduvvoo čäcipäcisin. Saavâst lii kuittâg aaibâs siämmáš almoon.
Trombijn já tornadoin jorree olá eennâm räi. Jis jorree vuod ij ole eennâm räi, te tot kočoduvvoo paskospolvân.
Kovjâjorreeh šaddeh talle ko piäiváš liegâd eennâmase. Toi ohtâvuođâst ij táválávt lah mihheen poolvâid.
Šoddâm já rááhtus
thumb|left|300px|Tornado šoddâmmekanism Tornadoh šaddeh táválávt äijihpoolvâi ohtâvuođâst. Toi šoddâmmekanismist láá vala tubdâmettum uásih. Tornado šadda talle ko ááimu jieškote-uvlágánijn keerdijn piegah posoh jieškote-uvlágánáin liävttoin já vaarâ jieškote-uvlágánáid sundijd-uv. Taat toovât láskunjuolgâ jorree piegâi kooskân. Äijihpoolvâst leijee korrâ já jotelis virde ceeggât taam láskunjuolgâ jorree. Taan maali mield tornado šoddâmân tarbâšuvvojeh luážis pieggâ eennâmase alda (alodâh ucceeb ko 600 m) já korrâ pieggâ troposfáár koskâoosijn (3 000–6 000 m aloduvvâst).
Tornadoh juáhhojeh kyevti juávkun: toid, moh šaddeh supersellâ-äijihpoolvâi ohtâvuođâst, já toid, moh šaddeh eres äijih- tâi konvektiopoolvâi ohtâvuođâst. Tornado šadda uáinusân tast savđee čäcilievlâ teikâ ton mieldis njoommâm koovjâ tâi roske áánsust. Hiäjus tornadoin jorree ij lah ain čielgâsávt uáinusist. Táválávt tornadoi čođâmitto lii enâmustáá muáddi čyeđe meetterid, mut motomin tot lii joba paijeel kilomeetter. Suomâ trombij čođâmitto lii táválávt 10–50 m, já toh pišteh tuše muáddi miinut. Toh uv pyehtih virâttiđ muorâid já tovâttiđ vahâgijd huksiittâssáid já rakânâssáid. Stuárráábeh já kuhebeh trombih láá meid aiccum.
Laitila
Laitila ( lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Laitilast ääsih 8 468 olmožid, já ton vijdodâh lii 545,32 km², mast 13,71 km² lii čääci. Laitila naaburkieldah láá Eura, Mynämäki, Pyhäranta, Rauma, Uusikaupunki já Vehmaa.
Trombi (jorreestormâ)
Šoddâm já rááhtus
Tornado olgohäämi já čođâmitto pyehtih mulsâšuddâđ čuuvtij. Motomeh láá keezih já päddilágáneh, motomeh láá paskoslágáneh, motomeh láá uáli jo kubduuh já lotelágáneh, já motomin toh sulâstiteh miärkká- tâi arveseeini. Kubdâ tornadoh tiättojeh iänááš superseelâi ohtâvuođâst. Päddilágáneh tornadoh já trombih pyehtih šoddâđ maaŋgâlágánij äijih- já joba äämmirpoolvâi ohtâvuođâst, já toh láá táválávt hiäjuh (Fujita-ciäkkádâh 0–1), mut motomeh tain pyehtih tovâttiđ joba 4. ceehi tornado hiävuid. Talle ko lotelágán tornado láppoo, te koskâmuddon puáhtá leđe uáli korrâ já stuorrâ päddilágán tornado.
Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume
Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume (,, , , , já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest. Taat palhâšume vuáđudui ive 1965. Aalgâst tot juohhui tuše jyehi nube ive, mut ive 1990 rääjist Tave-enâmij rääđi lii mieđettâm tom jyehi ive tienuuvt, ete parâlâš iivij palhâšume juáhhoo šuoŋârähtee tyejeest já parâttem iivij tave-eennâmlâš musikkárân teikkâ muusikjuávkun.
Trombi (jorreestormâ)
Supersellâ-äijiheh
Ovdil ko supersellâtornado šadda, mesosyklon šadda äijihpoolvâi robdâoosijn. Ton čođâmitto lii táválávt muáddi kilomeetter. Pieggâ karveškuát taan mesosyklon kuávdáá – aalgâst uáli hitásávt. Jis tile lii hiäivulâš, te ciäguvirdeh pyehtih vonâttiđ láskunjuolgâ jorree já poolvâ vyeliasseest šadda paskos, mii talle vana eennâmase kulij. Snoorrândijnis jorree kiävru, tastko lihâdemmerimoomeent ferttee pissoođ siämmán. Jis voonnâm já kiävrum juátkojeh tuárvi kuhháá, te paskos uulât enâmân já tornado lii šoddâm. Tain naalijn šaddeh stuárráámuuh já korrâsumoseh tornadoh.
Laitila
Historjá
Laitila vuáđudui ive 1868.
Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume
Palhâšume stuárudâh lii 350 000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47 000 eurod.
1500
1500 (MD) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1400-lovo majemuš ihe sehe 1500-ihelove vuossâmuš ihe.
Trombi (jorreestormâ)
Eres äijihpoolvah já uáhtipolvârááiđuh
Ij-supersellâtornadoh já trombih šaddeh ucánjáhháá eresnáál ko supesellâtornadoh. Äijihpoolvâ ohtâvuođâst tiättojeijee láskunjuolgâ jorree puáhtá karttâđ pajaneijee viirdán nuuvtko ovdeláá lii čielgejum. Stuárráámus uási Suomâst tiättojeijee trombijn kuleh taan juávkun. Ij-supersellâtornadoh já trombih láá táváluboh tiätu šoŋŋâradostuvâi ohtâvuođâst, mut toos iä lah vala kavnum čielgâ njuolgâdusah. Trombih láá táválávt hiäjubeh já uánihuboh ko superseelâst šoddâm jorreeh, mut toh pyehtih kuittâg tovâttiđ merhâšittee hiävuid.
Laitila
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Trombi (jorreestormâ)
Tornadoi jiešvuođah
Stuárráámus uási tornadoin joreh syklonaallávt ađai taavaapiäláá páálupeeleest mietipiäiván já máddáápiäláá páálupeeleest vyestipiäiván. Nube suundán jorree tornadoh-uv tiättojeh, mut ucceeb ko 10 % puoh tornadoin joreh “puástu” suundán. Eennâm juurrâmlihâstâs vaiguttâs ađai Coriolis-almoon ij kiergân vaiguttiđ, tastko tornadoh iä pište tuárvi kuhháá.
Laitila
Siijdah
Haaro, Hartikkala, Haukka, Kaariainen, Kaivola, Katinhäntä, Kaukola, Kiveinen, Kivijärvi, Kodjala, Koliseva, Koukkela, Kouma, Kovero, Kovio, Krouvi, Kusni, Laitila, Lausti, Leinmäki, Malko, Mudainen, Niemi, Nästi, Pahojoki, Palttila, Pappila, Pato, Pehtsalo, Salo, Seppälä, Sillantaka, Sorola, Soukainen, Suontaka, Syttyvä, Torre, Tuuna, Untamala, Vahantaka, Vaimaro, Valko, Vekka, Vidilä, Viikainen já Ytö.
Trombi (jorreestormâ)
Tornadoi jiešvuođah
Tornado tovâttem hiävuh šaddeh iänááš tornadoi hirmâd korrâ piegâi keežild (joba 120 m/s). Korrâ pajaneijee virdeh pyehtih jođettiđ tävirijd kuhás-uv. Tornadoi tovâttem vááijuvtedduu vaiguttâs lii ennuv ucceeb ko piegâ vaiguttâs. Korrâ tornado puáhtá tovâttiđ joba 100 hPa teedâiäru pirrâsân, mut nuuvt korrâ tornado piegah tuššâdeh huksiittâsâid já rakânâsâid ovdil ko teedâiäru kiergân vaiguttiđ toid. Tornadoi hiävuh mitteduvvojeh Fujita-ciäkkáduv teikâ Torro- ciäkkáduv mield. Aainâs-uv motomin stuárráámuuh tornadoh siskeldeh jiešalnees maaŋgâid ucebijd vyelijorreid, moh joreh tornado kuávdáá pirrâ. Ton lasseen stuorrâ tornadoi pirrâ pyehtih tiettuđ ucebeh já uánihisáigásiih sistornadoh.
Tiettum
thumb|350px|Tornadoi já trombij tiettum maailmist Tornadoh pyehtih tiettuđ ubâ maailmist tobbeen, kost tiättojeh meid äijihpoolvah. Enâmustáá tornadoh tiättojeh kuittâg Tave-Amerik koskâviestâr- já maadâviestâroosijn, ”Tornado Alley” -noomáin kočodum kuávlust, kost Källeevaarijn puáttee kolmâ já koške áimu tiäivá Meksikoluovtâst puáttee lieggâsub já lahtâ áimumasa. Taat lii hiäivulâš tile supersellâäijihstoormâi šoddâmân. Tobbeen tiättojeh meiddei stuárráámus uási vaahâglijn F4- já F5-luokai tornadoin. ”Tornado Alleyst” iveäigi, kuás tiättojeh enâmustáá tornadoh, lii njuhčâmáánust roovvâdmáánun. Jyehi ive Ovtâstum staatâin tiättojeh koskâmiärálávt 1 200 tornadod. Eres enâmeh, kost tornadoh tiättojeh, láá Jaapaan, Brasilia, Uruguay, Australia, Uđđâ-Seeland já Bangladesh.
Euroopist tiättojeh áárvu mield 160 trombid já 170 čäcipäcisid jyehi ive. Tuođâlâš loho leš kuittâg stuárráb. Euroopist lohomiärálávt enâmustáá trombih tiättojeh Saksaast já Ovtâstum kunâgâskoddeest. Jis staatâ vijđodâh váldoo huámmášumán, te enâmustáá trombih tiättojeh Vuáládâhenâmijn. Tave-enâmijn trombi lii uáli härvinâš almoon. Suomâst trombih tiättojeh iänááš loppâkeesi, eromâšávt talle ko Suomân virded maadânuorttân lieggâ já lahtâ áimu. Merâkuávluin čäcipáccáh šaddeh loppâkeesi já čoovčâ, kuás merâčääci lii liegâs. Taah jorreeh pyehtih mađhâšiđ rido räi já tovâttiđ hiävuid eennâm alne-uv. Koskâmiärálávt Suomâst tiättojeh suulân 10–20 trombid teikâ čäcipäcisid jyehi ive. Eestienâmist já eres-uv Baltia enâmijn trombih láá ucânjáhháá almoluboh ko Tave-enâmijn.
Lipetsk
thumbnail|right|250px|Lipetsk
Lipetsk lii kaavpug Ruošâst Voronež-juuvâ riddoost.
Historjá
Lipetsk vuáđudui ive 1703, já tast šoodâi kaavpug ive 1779.
Vietnam
thumb Vietnam lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Hanoi.
Rumbu-kirjeráiđu
Rumbu-kirjeráiđu, meid Saammâl-kirjeráiđu, lii Lee D. Rodgers čäällim käävciuásásâš, kyevtikielâg párnáikirjeráiđu. Mainâseh láá čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd. Kirje uáivihuáđđoo Saammâl lii vuáđudum čällee kaandân Samuel Ray Rodgers.
Kirjeh
Jyehi kirjeest lii jieijâs iveäigi, moos maainâs vuáđuduvá. Nuuvtpa ráiđu nuávdit ärbivuáválii sämmilâš käävci iveääigi kiärdum.
Animaatio
Saammâl já meeci kunâgâs -kirjeest lii rahtum meid siämmáánommâsâš, käävciuásásâš animaatioráiđu.
Kaajaan
Kaajaan ( já ) lii kaavpug Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Kajanist ääsih 36 731 olmožid, já ton vijđodâh lii 2 263,98 km², mast 429,2 km² lii čääci. Kaajaan naaburkieldah láá Paltamo, Pyhäntä, Siikalatva, Sonkajärvi, Sotkamo, Vaala já Vieremä.
Historjá
Kaajaan vuáđudui njuhčâmáánu 6. peeivi 1651.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Fermo eennâmkode kieldah
Fermo eennâmkoddeest láá 40 kieldâd.
1184
1184 (MCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1180-lovo viiđâd ihe.
1337
1337 (MCCCXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1330-lovo káávcád ihe.
Kesimáánu 8.
thumb|[[Fallingwater-viäsu, mon Frank Lloyd Wright lii vuávám]] Kesimáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 159. peivi (kárgámive 160. peivi). Ive loopân láá 206 peivid.
1300
1300 (MCCC) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1200-lovo majemuš ihe sehe 1300-ihelove vuossâmuš ihe.
Viktor Emanuel II
thumb|Viktor Emanuel II Viktor Emanuel II lâi Italia vuossâmuš kunâgâs ivveest 1861 ihán 1878. Sun jaamij uđđâivemáánu 9. peeivi 1878.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1963 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1963.
Saaʹmi Nueʹtt rs.
Saaʹmi Nueʹtt lii ive 2006 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun láá nuorttâlij puoh ärbivuáváliih kuávluh Suomâst, Ruošâst já Taažâst. Ton lasseen servi puáhtá toimâđ meid nuorttâlâškuávlu ulguubeln.
Historjá
Seervi vuáđudemčuákkim tollui Čevetjäävrist skammâmáánu 1. peeivi 2006. Seervi ulmuuh lijjii aktiivlávt ornim puohlágán tooimâ tegu leeirâid, nuorttâlij kulttuurohoid, kielâpiervâl, pargopáájáid já ennuv eres tábáhtusâid raajij rasta suulân 8 ihheed. Mut čohčuv 2014 servi meridij kepidiđ tooimâ, ko tassaaš siämmáá ulmuuh lijjii hoittám puoh já tääl sij lijjii vaibâm. Servi ij innig uuccâm ruttâdem uđđâ projektáid, mut kuittâg hoittái puoh jo álgám projektijd loopâ räi.
Stivrâ
Seervi já ton tooimâ joođeet stivrâ, mon ihečuákkim väljee ihásávt seervi jesânijn. Stiivrâst láá ohtsis vittâ jeessân já kulmâ värijeessân. Stivrâ väljee värisaavâjođetteijee, čällee, ruttâtuállee já táárbu mield eres toimâulmuid. Njuolgâdusâi mield saavâjođetteijee teikkâ värisaavâjođetteijee já paijeel pele stiivrâ jesânijn ferttejeh leđe nuorttâliih.
Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Saaʹmi Nueʹtt lii lamaš Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân ive 2008 rääjist.
1164
1164 (MCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1160-lovo viiđâd ihe.
Suomussalmi
Historjá
Suomussalmi vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alajärvi, Ala-Vuokki, Hossa, Jumaliskylä, Juntusranta, Kaljuskylä, Kerälä, Kiannanniemi, Korpela, Korvua, Kuivajärvi, Kurimo, Lomakylä (Suomussalmi), Myllylahti, Näljänkä, Näätälä, Peranka, Pesiökylä, Pesiönlahti, Piispajärvi, Pisto, Pitämä, Pyhäkylä, Raate, Ruhtinansalmi, Sakara, Selkoskylä, Siikaranta, Suomussalmi markkân, Tervakangas, Vaaranniva, Vasara, Vuokki, Yli-Vuokki já Ämmänsaari (kieldâkuávdáš).
Kesimáánu 10.
Kesimáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 161. peivi (kárgámive 162. peivi). Ive loopân láá 204 peivid.
1327
1327 (MCCCXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1320-lovo káávcád ihe.
Banjul
thumb|Banjul thumb|Satelliitkove Banjulist Banjul lii Gambia uáivikaavpug. Veikkâ Banjul kaavpug ij lah ko staatâ niäljádin stuárráámus kaavpug, ton metropolkuávlu lii stuárráámus sehe ässeelovo já ässeesaahâdvuođâ mield.
1977
1977 (MCMLXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurduh. Tot lâi 1970-lovo káávcád ihe.
1271
1271 (MCCLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1270-lovo nubbe ihe.
Bangui
Banjul lii Koskâ-Afrik täsivääldi stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii Oubangui-juuvâ riddoost, Kongo demokraatlâš täsivääldi rääji paaldâst.
Viktor Emanuel III
thumb|Viktor Emanuel III
Viktor Emanuel III lâi Italia kuálmád kunâgâs ivveest 1900 ihán 1946. Sun jaamij juovlâmáánu 28. peeivi 1947.
Montegiorgio
Montegiorgio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montegiorgiost ääsih 6 628 olmožid. Ton vijdodâh lii 47,45 km², já alodâh 411 m. Montegiorgio naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Falerone, Fermo, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Montappone, Monte San Pietrangeli, Monte Vidon Corrado já Rapagnano.
1200
1200 (MCC) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1100-lovo majemuš ihe sehe 1200-ihelove vuossâmuš ihe.
Montegiorgio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Alteta, Cerreto, Monteverde já Piane.
2012
2012 (MMXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 2010-lovo kuálmád ihe.
Tábáhtusah
thumb|left|[[Sauli Niinistö algâttij Suomâ täsivääldi president virgeest.]]
Čuđemaainâs
Čuđemainâseh kuleh maaŋgâi aalmugij mytologian. Čuđemainâsijn vieres ulmuuh ađai čuđeh volliitteh páihálii vievâ, já páihálâš viehâ cogâdât. Maaŋgâin čuđemainâsijn páihálâš viehâ vuáittá čuuđijd, mut motomijn mainâsijn čuđeh kiergâneh porgâđ paa ovdil ko sii vyeittih. Távjá páihálii viehân kulá sáŋgár, kii iššeed vyeittiđ čuuđijd.
1480
1480 (MCDLXXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1480-lovo vuossâmuš ihe.
Čuđemaainâs
Sämmilij já syemmilij čuđemainâseh láá távjá pelihistorjáliih. Toh vuáđuduveh historjáláid váinoid já volliitmáid, mut mainâseh láá muttum já “ivnejum” uáli jo ennuv. Siämmáá jiešvuođah kávnojeh maaŋgâ muštâlusâst pirrâ Suomâ.
Sämmiliih čuđemainâseh
Sämmilijn čuđemainâsijn vajalâžžân láá jieškote-uvlágáneh juávhuh. Taat vuáđuduvá tuođâlii historjálii tilán, tastko maaŋgah juávhuh kištottâllii sämmilij viäruttâsâst. Sämmilijn mainâsijn čuđđeen láá syemmiliih.
Eestiliih čuđemainâseh
Eestilij já Baltia eres-uv aalmugij mainâsijn čuđđeen láá saksaliih já ryeššiliih. Muštoh saksalijn ryevdialmain lahtojeh iänááš "taveruossâmađhijd" baltialij pähinij vuástá. Eestilijn aalmugmainâsijn čuákkejum Kalevipoeg-eeposist Kalevikaandah já eres eestiliih taištâleh ryevdialmai vuástá já koddeh ennuv ryevdialmaid. Loppâloopâst ryevdialmaah kuittâg vyeittih já saksaliih väldideh Eestieennâm.
1281
1281 (MCCLXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1280-lovo nubbe ihe.
1144
1144 (MCXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1140-lovo viiđâd ihe.
1100
1100 (MC) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1000-lovo majemuš ihe sehe 1100-ihelove vuossâmuš ihe.
Lismá
Lismá teikâ Lišme teikâ Čálkku lii siijdâš Aanaar kieldâst Avveeljuuvâ já Riemâšjuuvâ kooskâst. Sijdâ lii Lemmee aalmuglâšmeeci siste. Ive 2019 Lismáást assii 16 olmožid.
Nommâ
Čálkku lii siijdâ puárásub nommâ, mii lâi kiävtust talle ko čáálkuh (Länsmaneh) assii tobbeen.
1317
1317 (MCCCXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1310-lovo káávcád ihe.
1124
1124 (MCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1140-lovo viiđâd ihe.
Praia
Praia lii Kap Verde uáivikaavpug.
Kesimáánu 11.
Kesimáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 162. peivi (kárgámive 163. peivi). Ive loopân láá 203 peivid.
Montegranaro
Montegranaro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montegranarost ääsih 12 797 olmožid. Ton vijdodâh lii 31,42 km², já alodâh 279 m. Montegranaro naaburkieldah láá Monte San Giusto, Monte San Pietrangeli, Monte Urano, Montecosaro, Morrovalle, Sant'Elpidio a Mare já Torre San Patrizio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Guazzetti, Santa Leandra, Santa Maria, San Tommaso, Torrione, Vallone já Villa Luciani.
Njuhčâmáánu 1.
thumb|[[Sauli Niinistö algâttij Suomâ täsivääldi president virgeest njuhčâmáánu 1. peeivi ive 2012.]] Njuhčâmáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 60. peivi (kárgámive 61. peivi). Ive loopân láá 305 peivid.
Porvoo
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ali-Vekkoski (Söderveckoski), Anttila (Andersböle), Baggböle, Bengtsby (Pentinkylä), Bjurböle, Boe (Häihä), Bosgård, Brattnäs, Eerola (Eriksdal), Eestinmäki (Estbacka), Emäsalo (Emsalö), Epoo (Ebbo), Fagersta, Gammelbacka, Grännäs, Gäddrag, Haikkoo (Haiko), Henttala, Hinthaara (Hindhår), Hommanäs, Huhtinen, Hummelsund, Ilola (Illby), Jakari (Jackarby), Järnböle, Kaarenkylä (Karsby), Kalax (Kaalahti), Kallola, Kardrag, Karleby (Kaarlenkylä), Kerkkoo (Kerko), Kiiala (Kiala), Kilpilahti (Sköldvik), Klemetti (Klemetsby), Kortisbacka, Kreppelby, Kroksnäs, Kråkö, Kulloo (Kullo), Kurböle, Kuris, Londböle, Mickelsböle, Munkkala (Munkby), Mustijoki (Svartså), Myllykylä (Molnby), Norike, Nygård, Onas, Orrby (Orrenkylä), Pappilanmäki (Prästgårdsbacken), Peippola (Pepot), Pellinki (Pellinge), Piirlahti (Pirlax), Ramsholmen, Renum, Saksala (Saxby), Sannainen (Sannäs), Seitlahti (Seitlax), Sikilä (Siggböle), Skavarböle, Sondby, Stensböle, Sundö (Suni), Suomenkylä (Finnby), Svartbäck, Tamminiemi (Eknäs), Tarkkinen (Tarkis), Teissala (Teisala), Tolkkinen (Tolkis), Tirmo (Tirmoo), Treksilä (Drägsby), Tuorila (Torasbacka), Tyysteri (Tjusterby), Vaarlahti (Varlax), Vanhamoisio (Gammelgård), Veckjärvi (Vekjärvi), Virtaala (Strömsberg), Virvik, Voolahti (Vålax), Västermunkby, Ylike, Yli-Vekkoski (Norrveckoski), Åby já Åminsby.
1307
1307 (MCCCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1300-ihelove káávcád ihe.
Lee D. Rodgers
Lee David Rodgers (š. kuovâmáánu 9. peeivi 1969, Manchester, Ovtâstum kunâgâskodde) lii eŋlandlâš kirječällee. Sun lii čáállám kyevtikielâg párnáikiirjijd, maid Rodgers čáálá eŋgâlâskielân já Petter Morottaja jurgâl anarâškielân.
Eellim
Ive 2002 Lee varrij perruinis Anarân já forgâ tastmaŋa Saammâl-kaandâš moonâi kielâpiervâlân. Tađe ovdil já maŋeláá ko Saammâl uccâviljâ Matti šoodâi, Lee lâi päikkieeččin.
Pargo
Aalgâst Leest lijjii maaŋgâlágáneh pyeretovâlâšvuotâpargoh (om. pyecceiviäsust, puárásijviäsust já vádulij párnáiguin). Maŋeláá sun poorgâi maaŋgâlágánijd máinuspargoid já raahtij om. máinuskoolbâid já seinikuuvijd. Talle ko sun varrij pištevávt Suomân, sun poorgâi siämmáálágánijd pargoid Maadâ-Suomâst já mottoom verd meid Anarist.
Jo Helsigist asâdijnis Lee poorgâi kuvvimpargoid sämmilijguin. Sun lii kuvvim Rauna Paadar-Leivo čäällim párnáikirje Vuoi dan Karenina já anarâškielâlii Luuhâmkirje.
Rumbu-kirjeráiđu
Rumbu-kirjeráiđu lii käävciuásásâš párnáikirjeráiđu. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Kirje uáivihuáđđoo Saammâl lii vuáđudum čällee kaandân Samuel Ray Rodgers. Saammâl já meeci kunâgâs -kirjeest lii rahtum meid siämmáánommâsâš, käävciuásásâš animaatioráiđu.
Tukholma
Tukholma lii kieldâ Ruotâst, Tukholma läänist. Tot lii sehe Ruotâ ete lääni uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug.
Tukholma kieldâ vijdodâh lii 187,16 km², čuákkipääihi 381,63 km² já ubâ metropolkuávlu vijdodâh lii 6 524,12 km². Juovlâmáánu 31. peeivi 2019 kieldâst lijjii 975 904 ässed, čuákkipääihist 1 605 030 ässed já metropolkuávlust 2 383 269 ässed.
Barack Obama
thumb|Ovtâstum staatâi 44. president Barack Obama Barack Hussein Obama II (š. porgemáánu 4. peeivi 1961, Honolulu, Havaiji, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš politikkár. Sun lâi Ovtâstum staatâi 44. president kyevti paje verd iivij 2009–2017 koskâsii ääigi. Ive 2009 Obama finnij Nobel-ráávhupalhâšume.
Tukholma
Historjá
Tukholma mainâšui vuosmuu keerdi ive 1252, já tom vuáđudij Ruotâ tallaš haldâšeijee Birger Jaarl. Tukholma stuárui jotelávt tast maŋa ko rahtui kävppisopâmuš saksalâš Lübeck kaavpugáin. Virgálávt Tukholmast šoodâi Ruotâ uáivikaavpug ive 1436.
Barack Obama
Ovtâstum staatâi demokraatlâš piäládâhân kullee Obama lâi ive 2008 vaaljâin Ovtâstum staatâi vuossâmuš čappâd, kii lâi uáivipiäláduv presidentiävtukkâs, já vuossâmuš čappâd, kii šoodâi Ovtâstum staatâi presidentin. Sun lii meid vuossâmuš Ovtâstum staatâi nannaampele ulguubeln šoddâm president.
1251
1251 (MCCLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1250-lovo nubbe ihe.
Barack Obama
Ovdil Obama Ovtâstum staatâi presidentin lâi George W. Bush já Obama maŋa Donald Trump.
Tukholma
Sajadâh já rääjih
Tukholma lii Ruotâ nuorttâriddoost já Nuorttâmeerâ viestârriddoost. Tot lii huksejum 14 suollui. Tukholma naaburkieldah láá Nacka, Tyresö, Huddinge, Ekerö, Järfälla, Sollentuna, Sundbyberg, Solna, Danderyd já Lidingö.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Potenza Picena
Potenza Picena lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Potenza Picenast ääsih 15 982 olmožid. Ton vijdodâh lii 48,55 km², já alodâh 237 m. Potenza Picena naaburkieldah láá Civitanova Marche, Montecosaro, Montelupone, Porto Recanati já Recanati.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Casette Antonelli, Casette Torresi, Montecanepino, Pamperduto, Porto Potenza Picena, Riva Verde já San Girio.
Fiastra
Fiastra lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fiastrast ääsih 644 olmožid. Ton vijdodâh lii 84,48 km², já alodâh 732 m. Fiastra naaburkieldah láá Camerino, Cessapalombo, San Ginesio, Sarnano já Valfornace.
Kieldâlahtemeh
Acquacanina kieldâ lohtui Fiastran uđđâivemáánu 1. peeivi 2017.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Acquacanina, Cicconi, Collesanto, Fiegni, Polverina, San Lorenzo al Lago, San Martino di Fiastra já Trebbio (markkân).
Olav V
Olav V lâi Taažâ kunâgâs iivij 1957–1991.
Pärni- já nuorâvuotâ
thumb|left|[[Ovtâstum kunâgâskodde|Ovtâstum kunâgâskode prinses Maud, Tanska prinssâ Carl já kyevti-ihásâš Tanska prinssâ Alexander ovdâl ko peerâ varrij Tanskaast Taažân skammâmáánu loopâst ive 1905]] thumb|left|Taažâ kunâgâs Haakon VII, ruuvnâprinssâ Olav já roonnig Maud ive [[1914 postâkoortâst]] Tanska prinssâ Alexander Edward Christian Frederik šoodâi syeinimáánu 2. peeivi 1903 Appleton Housest, Sandringhamist, Norfolkist, Eŋlandist. Suu eeči lâi Tanska prinssâ Carl já suu enni Ovtâstum kunâgâskode prinses Maud. Sun lâi sunnuu áinoo páárnáš. Ko prinssâ Carl šoodâi Taažâ kunâgâssân ive 1905, te Carl já Alexander finnijn uđđâ noomâid já ubâ peerâ finnij uđđâ tittelijd: Carlist šoodâi kunâgâs Haakon VII, Maudist šoodâi roonnig Maud já Alexanderist šoodâi ruuvnâprinssâ Olav. Olav lâi koskâääigi maŋa vuossâmuš väldičokkámsaje árbálâš, kii rávásmij Taažâst.
Škovlim
Aalgâst ruuvnâprinssâ Olav máttái kunâgâslanneest priivaatmáttááttâsâst. Tastko Olav lâi ruuvnâprinssâ já puáttee Taažâ kunâgâs, te suu vaanhimeh halijdáin, et sun jođáččij sehe táválâš škoovlâid já suátiškoovlâid já nuuvt sun meid juuđij. Olav jođeškuođij Halling škoovlâ, mii lâi lane alda Kristianiast. Sun máttááttâlâi tobbeen iivij 1913–1921 reaalsyergist. Ive 1921 sun finnij examen artium já valmâštui. Tast maŋa ruuvnâprinssâ jođeškuođij Taažâ suátiškoovlâ, kost sun valmâštui ive 1924.
Siämmáá ive ruuvnâprinssâ Olav maacâi šoddâmeennâmstis Ovtâstum kunâgâskoodán, ko halijdij máttááttâllâđ ekonomia já vuoigâdvuođâtiettuu Oxford ollâopâttuv Balliol Collegest. Sun valmâštui Oxfordist ive 1926.
Naaijâm já perâeellim
thumb|right|Ruuvnâprinssâ Olav já [[Ruotâ prinses Märtha vihkâm maŋa ive 1929]] Ive 1928 kesiolympialij ääigi ruuvnâprinssâ Olav kihloi syele Ruotâ prinses Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra. Prinses lâi Olav uárbimpeeli, ko Märtha enni Tanska prinses Ingeborg já Olav eeči kunâgâs Haakon VII láin uábbi já viljâ, já tondiet Olav já Märtha láin tubdâm nubijdis pärnivuođâ rääjist. Uđđâivemáánu 13. peeivi 1929 ruuvnâprinssâ Olav mađhâšij Tukholman já čuávvoo peeivi sunnuu kihlom almostui. Suoi naajáin njuhčâmáánu 21. peeivi 1929.
Sunnui šoddii kulmâ párnáá: ive 1930 šoddâm prinses Ragnhild, ive 1932 šoddâm prinses Astrid já ive 1937 šoddâm ruuvnâprinssâ Harald.
Valastâllâm
Olav lijkkui valastâlmân já lâi viššâlis valastâllee ubâ eellimääigi. Nuorrân sun joba njuškij Holmenkollenluáhá. Tälviv sun čuoigâi ennuv já tävjit-távjá. Olav lâi meid valastâllee, kii vuoitij oovtâst Erik Ankeráin, Johan Ankeráin já Haakon Piro Bryhnáin kollemiitaal puurjâstmist ive 1928 kesiolympialijn Amsterdamist 6mR-purjâskárbáin, mon nommâ lâi Norna. Sun kištottâlâi sehe taažâ já almugijkoskâsâš purjâstemkištoin paijeel 70 ive ääigi.
Listo Suomâ ministeriöin
Tääl Suomâ staatârääđist láá 12 ministeriöd :
Serie B 1963–1964
Serie B 1963–1964 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 32. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 15. peeivi 1963 já nuuvâi kesimáánu 21. peeivi 1964.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Friuli-Venezia Giuliast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Basilicatast, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1963–1964 Serie C 1963–1964
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Kaalekielâ
thumb Kaalekielâ (kaalekielân kaalengo tšimb) lii Suomâ romanikielâ. Tom sárnuh suulân 6000-10000 olmožid. Tot sárnoo Suomâst já Ruotâst, 2000 olmožiđ Ruotâst já 6000 Suomâst. Kaalekielâ lii taveromanikielâ.
Kaalekielâ ollâopâttuvvâst
Ive 2012 rääjist lii lamaš máhđulâš luuhâđ Helsig ollâopâttuvâst uálgiamnâsin kaalekielâ já -kulttuur (60 uč).
Kaalekielâ pustaveh
Kaalekielâst láá 26 pustavid. Tain 8 láá vokalid já 18 konsonantid:
1297
1297 (MCCXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1290-lovo káávcád ihe.
Kaamâs
Kaamâs ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Tot iälá luánduiäláttâsâin, turimist já tyejivuođâst. Ive 2019 tobbeen assii 161 olmožid.
Ovtâstum staatâi uásistaatah
thumb|300px|[[GIF, mii čáittá Ovtâstum staatâi uásistaatâid servâm oornigist.]] Ovtâstum staatâi uásistaatah láá Ovtâstum staatâi 50 haldâttâhkuávlud.
Monteleone di Fermo
Monteleone di Fermo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monteleone di Fermost ääsih 366 olmožid. Ton vijdodâh lii 8,21 km², já alodâh 427 m. Monteleone di Fermo naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Monsampietro Morico, Montelparo, Santa Vittoria in Matenano já Servigliano.
1241
1241 (MCCXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1240-lovo nubbe ihe.
Monteleone di Fermo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Predikat
Predikat lii celkkuujeessân, mii almoot toohâm teikkâ tábáhtume. Predikat lii celkkuu kuávdáš uási. Tonttáá ceelhâ ij lah tievâslâš ceelhâ.
Semantlávt predikat pargon lii nabdeđ maidnii tast, maid subjekt parga teikkâ maggaar tot lii. Motomeh veerbah iä kuittâg vaađâ subjekt. Tagareh láá ovdâmerkkân almolii tile almotteijee celkkuuh, nuuvtko šooŋâ kovvejeijee veerbah.
1598
1598 (MDXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1590-lovo oovcád ihe.
Steven Spielberg
Steven Allan Spielberg (š. juovlâmáánu 18. peeivi 1946, Cincinnati, Ohio, Ovtâstum staatah) lii ohtâ Hollywood tobdosumosijn elleekovestivrejeijein, kii lii stivrim maaŋgâlágán elleekuuvijd ain scifi-elleekuuvijn historjálâš já suátielleekuuvijd. Sun lii toimâm meid pyevtitteijen já lii ohtâ DreamWorks studio vuáđudeijein. Spielberg lii ohtâ riggásumosijn elleekoverähtein maailmist.
Spielberg vaikuttâs lii lamaš styeres já suu elleekoveh láá 1970-lovo maŋa miäruštâllâm, eenâb ko eres elleekoveh, mii lii piivnoh elleekoverähtimist. Maaŋgah suu elleekuuvijn láá lamaš miänástusah, moid sehe keččeeh já kritikkáreh láá lijkkum.
Eellim
Spielberg šoodâi Cincinnatist, Ohiost konsert pianist Leah Frances (Posner) já šleđgâinsiner Arnold Spielbergân, kiäh láin kuohtuuh šoddâm ryeššilâs-juuvdálâš enâmânvärrejeijee perruid. Pärnin Spielberg peerâ varrij ennuv já sij assii ovdâmerkkân Haddon Townshipist, New Jerseyst já Phoenixist, Arizonast ovdilgo sij värrejii Saratogan, Kalifornian. Kaliforniast Spielberg uusâi kuohtii luuhâđ elleekove syergi University of South Californian, mutâ kuábbáágin tove ij lam lukko. Nuuvtpa sun šoodâi uáppen California State Universityn, mutâ maŋeláá jooskâi uápuid tobbeen juurdân ovdediđ suu elleekovekarrieer. 35 ihheed monnii ovdilgo sun maacâi luuhâđ uápuidis loopân. Spielbergist lii meid luuhâmvädisvuotâ, mii paasij diagnosisthánnáá ive 2007 räi.
Jo pärnin elleekoveh kiäsuttii Spielberg. Ko eres párnááh kivsedii Spielberg suu juuvdálâšvuođâ tet, te sun irâttij kielestiđ, ete peerâ lii saksalâš já kaavnâi mottoomlágán lohđuttâs elleekoverähtimist. Oovtâ päikkielleekovásis sun valjij viärráámuu kivsedeijes čaittâliđ naaci.
1588
1588 (MDLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1580-lovo oovcád ihe.
Steven Spielberg
Karrieer algâ
Eejis kaitafilmâkameráin Spielberg kuvviiškuođij jieijâs projektijd jo pärnin pääihist. Maŋeláá eeči išedij suu peessâđ išedeijen Universal Studiosân.
Jo nubálovihásâžân Spielberg raahtij 40-miinuut suátifiilmâ, Escape to Nowhere (1962), mii finnij mottoom palhâšume-uv, já kuhes scifi-elleekove, Firelight. Kuittâg suu čuávuvâš elleekove, uánihiselleekove Amblin’ (1968), lâi tot, mii kiäsuttij oovtâ hoovdâ Universal Studiost, já 1960-lovo loopâst Spielbergist šoodâi-uv ohtâ nuorâmuin televisiostivrejeijein Universalist. Sun stivrij oosijd maŋgáid televisioráiđoid ovdâmerkkân Colombon, Marcus Welbyn, M.D.n já Owen Marshall: Counselor at Law:n.
1970-loho
Ive 1971 Spielberg raahtij suu vuosmuu televisioelleekove, Duel, mii lâi miänástus. Ton áánsust lehâstui Spielbergin uksâ rähtiđ meid muide ko televisioelleekuuvijd. Vuosmuš taggaar lâi The Sugar Express ive 1974 já jo čuávuváá ive tast poođij olgos Jaws, mii lii ohtâ enâmustáá tiänám elleekuuvijn, já mii pajedij Spielberg njunošstivrejeijei juávkun. Jaws finnij pyeremuu elleekove Oscar-palhâšume já meid ton muusik, mon nuottij John Williams, finnij Oscar. Spielberg jieš lii ettâm, ete Jaws lâi ohtâ vaigâdumosijn elleekuuvijn kuvviđ ton tááhust, ete tast lâi nuuvt ennuv meerâst kuvvim. Maŋeláá feerim kuittâg išedij, jis lijjii vaigâdvuođah eres elleekuuvijn: toh urruu älkken ko aainâskin ij taarbâš meerâ alne teikkâ čääsist leđe. Suu čuávuváá elleekooveest, Close Encounters of the Third Kind (1977), lijjii-uv ennuv vädisvuođah spesiaalefektijn ton tááhust, ete tallaš teknologiain ij puáhtám nuuvt älkkeht olášuttiđ Spielberg jurduid. Ton-uv elleekooveest šoodâi miänástus. Tot finnij pyeremuu kuvvim Oscar, já Spielberg jieš finnij suu vuosmuu Oscar-iävtukkâsvuođâ.
1980-loho
thumb|Steven Spielberg já Chandran Rutnam [[Sri Lankast Indiana Jones and the Temple of Doom kuvvim ääigi]] Ive 1981 poođij vuosmuš Indiana Jones -elleekove, Raiders of the Lost Ark, mast Spielberg finnij suu nube Oscar-iävtukkâsvuođâ. Puoh Indiana Jones -elleekoveh, moid šoddii val kyehti lase 1980-lovo ääigi, kevttih ivnáás elleekuvvim, virkkuus editistem já utkáás spesiaalefektijd, já tai uáiviroolâst lii Harrison Ford.
Val pivnohub elleekove lâi kuittâg ive 1982 puáttám E.T. the Extra-Terrestrial, mast Spielberg lii ettâm, ete lii puoh merhâšitteemus elleekove sunjin olssis. Sun finnij tast noomâ já jáválâšvuođâ, mutâ ovdil taam elleekove talle 36-ihásâš stivrejeijee ij lam smiettâmgin, ete halijdičij perruu. Elleekoveh lijjii ton räi lamaš suu párnááh. E.T.st leijee kulmâ pärničaittâleijee kuittâg mulsuu suu mielâ já kulmâ ive maŋeláá Spielberg uážui suu vuosmuu alge.
1980-lovo ääigi Spielberg raahtij meid kyehti elleekove kiirjij vuáđuld: The Color Purple (1985) já Empire of the Sun (1987). Motomeh láá meid ettâm, ete 1980-lovo polâttettee klassikko Poltergeist ličij meid Spielberg stivrim, veikkâ loppâteevstâin sun lii tuš pyevtitteijen já čällen já Toby Hooper stivrejeijen. Eteh, ete Spielberg poolâi stivrejeijei jasko älgimist já tondiet koijâdij Hooper stivrejeijen, ko oppeet motomeh láá ton mielâ, ete suu sopâmuš E.T. stivrejeijen ij luáštám suu leđe meid Poltergeist stivrejeijee. Jyehi tááhust Poltergeist juurdâ lii leđe jotkâ Close Encounters of the Third Kind -elleekován.
1990-loho
Spielberg lâi hirmâd aktiivlâš 1990-lovo aalgâst nuuvt stivrejeijen ko pyevtitteijen-uv. Veikkâ suu vuosmuš elleekove 1990-lovvoost, Hook (1991), ij lam ulmui mielâst nuuvt pyeri, te Spielberg joođhij ain ovdâskulij. Ive 1993 sun stivrij Jurassic Park já Schindler’s List, mon sun pyevtittij-uv. Oppeet kuohtuuh tain elleekuuvijn lijjii hirmâd pivnoheh. Schindler's List vuoitij ohtsis čiččâm Oscarid.
2000-loho
Spielberg arbij Stanley Kubrickist A.I. Artificial Intelligence (2001) stivrejeijee saje.
2010-loho
Ive 2016 Spielberg uážui BBC Blue Peter -meerhâ, mii lii BBC párnái televisio-ohjelm alemus kunnijâttem. Tom uážžuh tuše häärvih, muáddi ulmuu jyehi ive. Spielberg eeđâi, ete sun lii syele ain halijdâm oovtâ.
Teemah
Spielberg lii maŋgii muivim ulmuid toin, maht sun lii ráhtám kyehti aaibâs ereslágán ollâproofiil elleekove oovtâ siämmáá ive ääigi. Sun lii kieđâvuššâm elleekuvijnis maaŋgâlágán aašijd tego sevŋis kuuvijd ulmui ráhtám teknologiast, optimistlijd komovuođâmainâsijd já meid stuorrâ koččâmušâid maailmist tego suáđi, näliolgoštem já holokaust.
Stuárráámus uási Spielberg elleekuuvijn láá kuittâg vuáđuld optimistliih. Motomeh eteh, ete toh láá liijkás-uv sentimentaalliih, mutâ Spielberg jieš ij poolâ tast. Tast sust puáhtá uáiniđ vaikuttâsâid Frank Caprast. Spielberg lii mainâsteijee, kiän jiešvuottân lii tot, ete suu kiäsut párnáimainâsij tijdâ já sust lii nahcâ mieldieelliđ párnái uáinimčievâst. Spielbergân láá-uv vaikuttâm Walt Disney -elleekoveh ennuv, já sun lii ettâm, ete oopâi tain, ete kalgeh leđe vyestikeejih já kontrast. Spielberg elleekooveest The Terminal puáhtá meid uáiniđ siämmáálágán modernkomedia jiešvuovijd ko Jacques Tati Playtimest.
Filmografia
{| style="width:100%" |
Kesimáánu 13.
Kesimáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 164. peivi (kárgámive 165. peivi). Ive loopân láá 201 peivid.
Muumieeči
thumb|200px|Muumienni já Muumieeči [[Muumimaailmist Naantalist]] Muumieeči lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij ečihuáđđoo. Sun lii Muumistáálu eeči já Muumieeni käälis.
Muumieeji häämi já luándu
Tegu eres muumih Muumieeči-uv lii vielgâd já kossuv já sust láá meid stuorrâ, jurbâ njune já tieppiseibi. Suu stuorrâ čalmeh láá ruškâdeh aainâs-uv Muumileehi-rááiđust.
Muumieejist lii távjá čapis sylinder uáivistis. Motomin sun kiävttá väzzimsuábi já pijpostâl.
TV-rááiđust
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumieeji rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Tauno Ljetoff, orjâlâškielân Mikkel Gaup já anarâškielân Aimo Aikio.
Leibi (muorâ)
thumb|Leibi (Alnus incana) thumb|Leeibi loostah Leibi (Alnus incana) lii lostâmuorâ, mii šadda ridoin, aijuin, meecijn, rotoenâmijn já luođâi piällást.
1578
1578 (MDLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1570-lovo oovcád ihe.
Leibi (muorâ)
Stuárudâh
Maadâ-Suomâst leibi sáttá šoddâđ paijeel love meettersâžžân, mut Säämist uáli harvii paijeel neelji meetter.
Levânem
Lieibi šadda Euroopist, eromâšávt ton tave- já nuorttâoosijn.
Levânem Suomâst
Leibi lii almolâš muorâ ubâ Suomâst. Leibi koočât loostâid ruánáájin já tondiet toh láá pyereh raavâdamnâseh piäldust teikkâ muorâkäärdist. Maadâ-Suomâst leibi šadda muorrân, ko vist Tave-Suomâ leibi lii táválávt vyelišlaajâ ''Alnus incana ssp. kolaënsis'', mii páácá miestân. Leibi ij lah meendugin táválâš muorâ Säämist já tom puáhtá uáiniđ ereslasseen päikkinoomâi pehti.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Šišne ruopsis ivne finnejii leibipáárhust. Sämmiliih läävejii suoskâđ leeibi páárhu já šišne siämmáá ääigi já tánávt päiniđ naahkijd ruopsis čulgáin. Nubbe vyehi lâi čaacciđ näähki ostočääsist. Ruopsis ivne finnejii meiddei vorrâruottâsist. Tááláá ääigi leeibi vuolâttâsah kiävttojeh kyele suovâstmân. Leibi addel suovâskuálán mučis ruškis iivne.
Leibi lii jieijâs náálá mučis muorâ nomâlâssân stuorrâ lostâidis peeleest, mut tast ij lah aldagin taggaar puáldimmuorâ-árvu, ko lii ovdâmerkkân suávist.
Listo Slovenia kieldâin
250px|right|thumb|[[Slovenia kieldah ive 2011]] Slovenia lii virgálávt juohhum 212 kieldân, main 12 láá kaavpugkieldah. Jyehi kieldâst lii pormiäštár, kii väljejuvvoo neelji ive kooskâi.
Pretoria
thumb| thumb|
Pretoria, mon kočodeh meid Tshwanen, lii Maadâ-Afrik haaldâtlâš uáivikaavpug. Tot lii ohtâ kuulmâ Maadâ-Afrik uáivikaavpugist. Kyehti eres uáivikaavpug láá Kapkaavpug já Bloemfontein.
Barbados
thumb Barbados lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Bridgetown.
Historjá
Barbados finnij jiečânâsvuođâs Ovtâstum kunâgâskoddeest ive 1966, mutâ ive 2021 räi tot lâi parlamentaarlâš monarkia já staatâjođetteijen tooimâi nomâlávt Elizabeth II. Barbados šoodâi täsiväldin skammâmáánu 29. peeivi 2021, kuás tot finnij meid vuosmuu presidentis, ko staatâ oovdiš kenraalkuvernöör Sandra Mason šoodâi uđđâ staatâjođetteijen.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Juovlâmáánu 24.
Tábáhtusah
Juovlâáptu
Listo eennâmkoddekirjeráájuin
Suomâst lijjii 19 eennâmkoddekirjerááijud, ko toi toimâ lopâttui juovlâmáánu 31. peeivi 2017. Eennâmkoddekirjeráájui sajan uđđâivemáánu 1. peeivi 2018 vuáđuduvvojii oovce kuávlulii ovdedempargo tipšoo kirjerááijud.
Montelparo
Montelparo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montelparost ääsih 736 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,63 km², já alodâh 588 m. Montelparo naaburkieldah láá Force, Monsampietro Morico, Montalto delle Marche, Monte Rinaldo, Montedinove, Monteleone di Fermo, Rotella já Santa Vittoria in Matenano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Uáinámušah
Montelparost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1973 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1973.
1460
1460 (MCDLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1460-lovo vuossâmuš ihe.
1865
1865 (MDCCCLXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1860-lovo kuuđâd ihe.
Vimpeli
Vimpeli lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vimpelist ääsih 2 827 olmožid, já ton vijdodâh lii 328,79 km², mast 41,47 km² lii čääci. Vimpeli naaburkieldah láá Alajärvi, Lappajärvi, Perho já Veteli.
Historjá
Vimpeli vuáđudui ive 1866.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Vimpeli markkân.
Siijdah
Hallapuro, Huopana, Koskela, Lakaniemi, Pokela, Pyhälahti, Rantakylä, Sääksjärvi, Viitaniemi, Vimpeli markkân já Vinni.
Fujita-ciäkkádâh
pienoiskuva|290px|Beaufort-ciäkkáduv, Fujita-ciäkkáduv já Mach-lovo koskâvuotâ Fujita-ciäkkádâh mitted tornado teikâ trombi tovâttem hiävuid, moh láá kiddâ tornado teikâ trombi liävtust. Ciäkkáduvâst liähtu mana 18 m/s:st jienâ liähtun suulân 330 m/s:ân. Taggaar tornado, mii lii korrâsub ko F5, ij lah vala mittedum. Hiäjus tornado ađai F0 piegah posoh 18–32 m/s, já korrâsumos tornado ađai F5 piegah posoh 120–150 m/s. Čääsi alne lihâdeijee tornado ađai čäcipääcis, mii ij kuássin peesâ rido räi eellim ääigi, ij toovât maggaargin hiävu nuuvt ete tot lii tállán luokattâllum F0:n.
Fujita-ciäkkádâh finnij noomâs jaapaanlii Tetsuya Thodore Fujitast (1920–1998), kii tuuđhâi tornadoid já korrâ äijihstoormâid. Ive 1953 sun varrij Japanist Ovtâstum staatáid já finnij koččomnommân Mr. Tornado. Sun tieđij, et lii vaigâd mittediđ piegâ liävtu stoormâin, já tondiet ive 1971 sun iävtuttij kiävtun taggaar ciäkkáduv, mast mittedem tábáhtuuččij hiävui mield. Taat ciäkkádâh nomâttui Fujita-ciäkkádâhhân.
Kaarlo Juho Ståhlberg
thumb|Kaarlo Juho Ståhlberg ive [[1919]]
Kaarlo Juho Ståhlberg (algâaalgâst Carl Johan; ) lâi syemmilâš vuoigâdvuođâtiettee já politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 1. presidentin iivij 1919–1925.
Eellim
Carl Johan Ståhlberg šoodâi uđđâivemáánu 27. peeivi 1865 Suomussalmist, Suomâ stuorrâfurstâkoddeest. Suu eeči lâi išepappâ Johan Gabriel (Janne) Ståhlberg, já suu enni Amanda Gustafva Castrén. Maŋeláá peerâ varrij Alavieskan já Haapajärvin, moi servikoddeest Johan Gabriel Ståhlberg tooimâi kappalâžžân.
1211
1211 (MCCXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1210-lovo nubbe ihe.
Kesimáánu 14.
Kesimáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 165. peivi (kárgámive 166. peivi). Ive loopân láá 200 peivid.
Petäjävesi
Petäjävesi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Petäjävesist ääsih 3 755 olmožid, já ton vijdodâh lii 495,41 km², mast 39,01 km² lii čääci. Petäjävesi naaburkieldah láá Jyväskylä, Jämsä, Keuruu, Multia já Uurainen.
Historjá
Petäjävesi vuáđudui ive 1868.
Eennâmtiätu
Petäjävesist láá ohtsis 99 jävrid. Tain stuárráámusah láá Jämsänvesi, Ala-Kintaus já Ylä-Kintaus.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Aassâmkuávluh
Halkokangas, Hätälänmäki, Honkola, Kapakallio, Litma, Miilulampi, Oiniemi, Olkkola, Pappilanpelto já Salmela.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1998 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1998.
Barbara
Barbara lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Barbarast ääsih 1 307 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,04 km², já alodâh 219 m. Barbara naaburkieldah láá Arcevia, Castelleone di Suasa, Corinaldo, Ostra Vetere já Serra de' Conti.
1440
1440 (MCDXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1440-lovo vuossâmuš ihe.
Sämmilij evakko
thumb|350px|Evakkomätki máádás - [[Suáđigilist čohčuv 1944]] Sämmilij evakko lii sämmilij sirdem máádás Laapi suáđi ääigi.
Suomâ jotkâsuáti Sovjetlittoin nuuvâi čohčâmáánu aalgâst 1944. Tastmaŋa Suomâ algâttij suáđi Saksa suátivievâ vuástá. Saksaliih sirdâšuvvii kuuloold tavas já Tave-Taažân. Laapi eennâmkode puoh ässeeh evakuistojii suáđi vyelni meddâl. Tastko suátitoimâkuávlu maadârääji lâi Oulujoki-Oulujärvi-Sotkamo-linjáást, te tavemus torvolâš saje lâi Koskâ-Pohjanmaa suulân 700 km Säämist máádás. Iänuduv sämmiliih evakuistojii Tave-Ruotân.
Távjá omâduv já käärji puohtii väldiđ mottoom verd fáárun, mut Piäccám, Aanaar já Ucjuuvâ ässei omâdâh paasij tuáhá, já sii käärji njuovvii teikâ vuobdii saksaláid. Evakuistem piištij masa kyehti oho, já tot luhostui uáli pyereest. Suulân kyevti tuhháát sämmiliist tuše muáddi love almaa paccii Sáámán hoittáđ poccuid. Saksaliih tuššâdii Suomâ já Taažâ Laapi masa ollásávt – eromâšávt maađijij alda leijee kuávluid. Suomâ Laapist tuššâdem lâi mađe stuárráb, tađe taveláá pottii. Sämmiliih evakuistojii Koskâ-Pohjanmaan neelji kieldân: Aanaar ässeeh Ylivieskan, Ucjuuvâ ässeeh Alavieskan, nuorttâsämmiliih Kalajokin já Sompio uccâ viehâdâh Himankan. Evakuistum sämmiliih assii aalgâst škoovlâin já eres almolijn soojijn, mut čohčuv sij pessii ovtâskâs tááloid.