cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Čikâlâsčuoškah
Čikâlâsčuoškah láá uáli uceh, suulân polttijáá stuárusiih. Tain láá segis já kuhes jyelgih. Suovsâst lii taggaar eromâš jiešvuotâ, et tot puáhtá njuškiđ. Njuškiđ rahttettee suoksâ vistig koovrâg, jeđe tegu paaccât jieijâs ááimu. Noomâs toh láá finnim tast, ko toh rähtih iššeedšaadon tegu čikâlâsáid. Čikâlâsâi häämist puáhtá miäruštâllâđ tom tovâtteijee šlaajâ.
Pasila kirjerááju
thumb|right|Pasila kirjerááju ive 2022 thumb|Kirjevuárkká Pasila kirjeráájust Pasila kirjerááju lii Helsig kaavpugkirjerááju toimâsaje Nuorttâ-Pasilast. Tot lii Helsig kaavpugkirjerááju váldukirjerááju já Pasila kuávlu aldakirjerááju. Kirjerááju kulá meid uáivikaavpugkuávlu Helmet-kirjerájuviärmádâhân.
Historjá
Ko kirjerááju valmâštui ive 1986, tast šoodâi Helsig kaavpugkirjerááju váldukirjerááju Rikhardinkadun kirjerááju sajan.
Kirječuágálduvah
Ive 2007 rääjist kirjerááju lii toimâm Helsig, Espoo, Vantaa já Kauniaisii kaavpugkirjeráájui ohtâsâš kuávlulâš vuárkkákirjerááijun. Tobbeen láá paijeel 200 000 kirjed já paijeel 900 loostâ ihenumerid.
Muusikčuágálduvâh
Ko Kirjerááju 10 lopâttui čohčuv 2018, te puoh ton CD- já LP-skiäruh sirdojii Pasilan. Ive 2019 Pasila kirjeráájust lijjii suulân 30 000 CD-skiärrud.
Listo Prosimulium-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Prosimulium-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 111 šlaaijâd. Prosimulium-suuhâ kulá Simuliidae-hiäimun.
849
849 (DCCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 840-lovo majemuš ihe.
909
909 (CMIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 900-ihelove majemuš ihe.
Kalender
thumb|Fujiwara no Tokihira
Kirkkonummi
Kirkkonummi lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Kirkkonummist ääsih 40 253 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 017,01 km², mast 629,39 km² lii čääci. Kirkkonummi naaburkieldah láá Espoo, Inkoo, Siuntio já Vihti.
Historjá
Kirkkonummi vuáđudui ive 1330.
Čabivuávláš
Čabivuávláš (Calcarius lapponicus) lii njuuvčuálppái hiäimun kullee kirjáás varbuslodde.
Lasanem
Čabivuávláš mannee kesimáánust 3–7 manneed, já niŋálâs láálá taid 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 8–10 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Čabivuávláš porá čielgitävtittes elleid, siemânijd já šadoi oosijd.
Filiano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cammarota, Capitunno, Carciuso, Carpini, Casone Perazzi, Don Ciccio, Dragonetti, Favale, Ferrara, Forcillo, Forenza Scalo, Ghiasti, Giannattasio, Gianturco, Grottone, Iazzi Vernili, Inforchia, Iscalunga, Latte, Lella, Letizia, Luponio, Macchia, Maio, Palladino, Pizzutella, Scalera, Sterpito di Sopra, Sterpito di Sotto já Vaccaro.
Suogâčuoškah
Suogâčuoškah (Sciaridae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst kávnojeh paijeel 200 šlaaijâd – suulân 220 šlaaijâd. Toh láá kuittâg nuuvt siämmááhámásiih, et taid lii väädis iäruttiđ nubijnis.
Olgohäämi
Suogâčuoškah láá eidu toh uáli uccâ tivrááh (2–3 mm kukkosiih), moh kirdâččeh kukkápuurkij aldasijn.
Suovsah láá kuovgâdeh já jyelgittemeh. Tain lii tevkis uáivi. Rävis suogâčuoškah láá 2–5 mm kukkosiih, já suovsah šaddeh 6–7 mm kukkosâžžân.
Eellimpiirâs
Suogâčuoškah mákkojeh jyehilágánijn kukkápeeŋkâin já kukkápuurkijn.
Säynätsalo
Säynätsalo lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive 1993 aalgâst. Ive 1992 loopâst Säynätsaloist assii 3 600 olmožid. Ive 1991 loopâst vuod ässeeloho lâi 3 574. Kieldâ vijdodâh lâi 9,0 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Säynätsalo naaburkieldah lijjii Jyväskylä táálunkieldâ, Muurame já Toivakka.
Muusik
Muusik lii jienân vuáđudeijee taaiđâ teikâ viestâdem häämi. Muusikân ij lah oovtčielgiitlâš miäruštâllâm, já masa mii peri jienâid puáhtá leđe muusik, jis jienâ pyevtitteijee lii nuuvt tárguttâm, teikâ kuldâleijee tom tagarin ana.
Muusikist láá maaŋgah ulâttemmudoh, tego jienâ, ritmâ, dynamiik já rááhtus. Muusikist puáhtá leđe maŋaluvâi leijee nuottâaloduvâin šaddee melodia. Tot puáhtá leđe rahtum tuše čuojânâssáin (lávloottáá), kuás ton kočoduvvoo instrumentaalmuusikin. Muusik puáhtá pyevtittiđ meid čuojânâsttáá, nuuvt ko kuorolaavlâ, a cappella -laavlâ teikkâ njuurgâs. Muusik ovdán ain ääigist, já tast lii tempo ađai ovdánemliähtu, mut tast ij veltihánnáá lah ritmâčuojânâsâin teikâ čuojâlditmáin rahtum ritmâ. Populaarmuusikist taat lii kuittâg-uv táválâš.
Muusik šlaajah
Muusik šlaajâ meriduvvoo táválávt ton stiijlâ mieldi, mut meid kuávlu, äigipaje, čuojânâsâi já kevttimmerhâšume mieldi. Muusik puáhtá jyehiđ almolávt kuulmâ uásán: taaiđâmuusikân, populaarmuusikân já aalmugmuusikân.
Viestâreennâmlâš taaiđâmuusik
Viestâreennâmlâš taaiđâmuusik ađai klassisâš muusik meerhâš epioovtâdlii viestâreennâmlâš muusik ärbivyevi iäruttâssân populaarmuusikist já aalmugmuusikist. Tot juáhádât äigipoojijd, moh láá antiik, koskâäigi, renessans, baarook, galant, klassism, romantiik, 1900-lovo taaiđâmuusik já tááláš muusik.
Listo Amiga-speelâin
thumb|400px|Commodore Amiga 500 Taat lii listo Amiga speelâin.
Ruusuruotâs
thumb|Ruusuruotâs (Rhodiola rosea) Ruusuruotâs teikâ käälbirääsi (Rhodiola rosea) lii tuoddâr kuávlui lahtâsub soojijn uáli táválâš šaddo. Tot kávnoo källein, čievriis soojijn, muotâviippâm soojijn, jaavrij já juhâriddoin. Onne tom puáhtá šoddâdiđ meiddei muorâkärdinijn. Ruusuruottâs tieđâlâš nommâ puátá tast, ete šado ruottâsijn lii njaalgâ ruusuhaajâ.
Ruusuruotâs suomâkielân já eres sämikieláid
Anarâškiel nommâ lii njuolgâ jurgâlus suomâkielâst. Orjâlâškiel nommâ gálbberássi puátá tast, ete tovle sämmiliih kevttii ton ruottâsijd kiđđuv käärji purrâmuššân. Anarâškielâlâš paldâlâšnommâ käälbirääsi lii njuolgâ jurgâlus orjâlâškielâlii nomâttâsâst.
Viäpsáh
thumb|272px|Polistes dominula -viäpsái kuáti Viäpsáh (Vespidae) láá segisaaleemlij vyelilaahkon (Apocrita) kullee čuággoohiäimu. Hiäimun kuleh sosiaalliih ohtsâškoddeviäpsáh, moi vyelihiäimuh láá Vepsinae já Polistinae, sehe maaŋgah ohtuunisorroo ađai erakkovepsisjuávhuh. Vepsisšlaajah láá paijeel 4 000, mut hiäimu raijiimist láá kuittâg sierâlágán uáinuh.
Ruusuruotâs
Lavdâm
Ruusuruotâs šadda Aasia, Euroop já Tave-Amerik arktâlijn kuávluin. Tot šadda meiddei Aalpâin.
Viäpsáh
Viäpsáh láá mirkkâčuággooh (Aculeata), main láá mirkkâsäägih, mut nubenáál ko mietâmiäđušijneh, toh iä táválávt jäämi ko čyeggejeh ulmuu. Motomin mirkkâsäggi sáttá kuittâg pääcciđ ulmuu liiškán kiddâ já talle veepsis jáámá.
Muusik
Viestâreennâmlâš taaiđâmuusik
Klassisâš muusik vyelišlaajah láá čuojânâsâi mieldi ovdâmerkkân sinfonia já káámmármuusik sehe kevttimmerhâšume mieldi ovdâmerkkân kirkkomuusik já orkestermuusik. Eres taaiđâšlaajâid siävutteijee taaiđâmuusik šlaajah láá ooppera, musikaal já baaleet.
Ruusuruotâs
Stuárudâh já olgohäämi
Ruusuruotâs lii 5–40 cm olluv. Kukká lii fiskâd, já tot lii 1–3,5 mm kukke. Kuká lieđiloostah láá nelji.
Kiävttu
Ruusuruottâsist rahtui hävivuoidâs já tot kevttui puáris haavij pyereedmân. Korrâ uáivipoovčâs tipšui paajeeld nuuvt, ete ruusuruottâsist rahtum muttiittâs čonnui uáiván. Maailmist ruusuruotâs lii lamaš tehálâš talhâsšaddo já ovdâmerkkân Ruošâst ton kevttimhistorjá talhâsin lii kukke já maaŋgâpiälálâš. Tot lii onnum tavekuávlui ginseng-ruottâsin. Tot nannee virkkuuvuođâ já almolâš iälšu.
Viäpsáh
Ohtsâškodde já kuáti
Ohtsâškoddeviäpsáh rähtih kuáđis eennâm siisâ tâi muorâuáksán.Viäpsá suovsah poreh eres tiivrijd já pargeeviäpsáh kirdeh-uv ohtânmaanoost ucâmin saallâs, mon toh koddeh vievsâs uálujijdiskuin já tuálvuh suovsáid. Rävis viäpsáh herskusteleh kukái mieđáin. Ohtsâškoddeest tálvástâl tuše kunâgâtâr já tondiet viäpsáh iä nuurâ mieđâ kuátán täälvi várás, tegu mietâmiäđušijneh.
Muusik
Populaarmuusik
Populaarmuusikáin tárguttuvvoo táválávt tááláš kaavpugpirrâsist šoddâm makkuuttâsmuusik, mii ij lah taaiđâmuusik, ijge aalmugmuusik, mut lii finnim vaiguttâsâid kuohtuin. Populaarmuusik lii táválávt kávpálâš, já tot háputtâl stuorrâ kuldâleijeejuávhuid. Kuittâg-uv maaŋgah vyelišlaajah ovdâsteh muulsâiävtulâš kulttuurijd já kritisisteh váldukulttuur.
Viäpsáh
Ohtsâškodde já kuáti
Ko kunâgâtâr lii kavnâm vuovâs saje kuáđis várás, tot skappuuškuát huksimamnâsijd. Ko viäpsást iä lah kässiráávsáh, te tot ij pyevti huksiđ kässikennoid, tegu mietâmiäđušijn, mut ferttee kevttiđ pááppár. Pááppár tot finnee siämmáánáálá ko olmooš-uv selluloosa. Tot kiškood muorâamnâsäiđistuálpuin já eres-uv muorâin, jeđe suáská tom timesin, mon ohtâvuođâst toos siähán vala jieijâs čulgâ čonâsamnâsin. Nuuvt tast šadda selluloosa, mast tot vistig huksee arvesyeje sullâsii káátu. Tot hiäŋgáá	ovdâmerkkân muorâuávsist, mon vuálá kunâgâtâr huksiiškuát kennoid. Ko kenoh láá valmâšeh, te talle tot monniiškuát toid. Monnim maŋa moonijn šaddeh suovsah, maid kunâgâtâr piämmá eres tivrijguin. Vuossâmuin suovsâin šaddeh pargeeviäpsáh, moh talle viijđedškyeteh kuáđi. Olesstuárusii viäpsákuáđist pyehtih leđe joba 20 000 viäpsád. Ko jyehi vepsissuovsâ	šoddâm váátá ennuv salâstiivrijd, moh láá távjá pilletiivreh, te viäpsái koddem kiđđuv ij lah ollágin jiärmálâš äšši.
Muusik
Populaarmuusik
Populaarmuusik madduuh láá Ovtâstum staatâin, já tast láá ennuv vaiguttâsah afroameriklâš muusikist. Populaarmuusik vyelišlaajah láá ovdâmerkkân pop, rock, meetaal, soul, folk, blues, jazz já elektronisâš muusik.
Viäpsáh
Ohtsâškodde já kuáti
Loppâkeesi viäpsáh šoddâdškyeteh orásijd já kunâgâttârijd tađe várás huksejum kennoin, moh láá čuuvtij stuárráábeh, ko pargeeviäpsái kenoh. Ko taah šaddeh rävisin já vyelgih hejâkirdemân, te álgá ohtsâškodde kuuloold pieđgâniđ, ko pargeeviäpsáin iä lah innig suovsah piemmâmnáál. Talle toh usâškyeteh olssis njaalgâ purrâmâš já sättih hiäđuštiđ ulmuid ovdâmerkkân siäivumáin olgon purâdeijee ulmuu taldrikân tâi säppilaasâ roobdân njuálluđ njaalgâ siskáldâs. Pargeeviäpsáh já meiddei oráseh jäämmih, ko puátih vuossâmuuh puolâšeh. Heđâlmittum niŋálâsah ađai kunâgâttâreh oppeet ucâluveh vuovâs sajan tálvástâllâđ.
Muusik
Aalmugmuusik já maailmmuusik
Maailmmuusik ađai etnomuusik meerhâš puohlágán ij-viestâreennâmlâš teikâ ij-angloameriklâš muusik. Tot puáhtá leđe aalmugmuusik teikâ uđđâsub muusik, mon tahhee lii tiäđust.
Viäpsáh
Suomâst tiättojeijee vepsisšlaajah
Suomâst tiättojeijee vepsisšlaajah láá:
Säkylä
Historjá
Säkylä vuáđudui ive 1869.
Kieldâlahtemeh
Köyliö kieldâ lohtui Säkylän ive 2016.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ráiđulâš vuáhádâh
thumb|500px|right|Ráiđulâš vuáháduv tavlustâh Algâamnâsij ráiđulâš vuáhádâh ađai algâamnâstavlustâh lii tavlustâh tubdum algâamnâsijn, moh láá luokattâllum toi elektronráhtusij mieldi. Ráiđulâš vuáhádâh lii kemia vuáđupargopiergâs já ton vievâst puáhtá miäruštâllâđ, ete moh algâamnâsijd sulâstiteh nubijdis já maht tavlustuvâst aldaluvâi leijee algâamnâseh iäráneh. Ton lasseen algâamnâsij jiešvuođâid, tego aatoommassaid, puáhtá orniđ ráiđulâš vuáhádâhân, mii älkkedit tiäđui kavnâm já verdidem.
Historjá
thumb|350px|[[Dmitri Mendelejev|Mendelejev vuossâmuš versio algâamnâstavlustuvvâst, mast juávhuh láá raddalâsâin já rááiđuh sárgáttuvâin. Tááláá algâamnâstavlustuvvâst taah láá nubijkulij.]] thumb|350px|[[Lothar Meyer rähtim algâamnâstavlustâh]] 1800-lovvoost kemisteh irâttii orniistâllâđ algâamnâsijd aatoommassa mieldi. Johann Wolfgang Döbereiner mainâšij ive 1828 olgosadalduvástis, ete maŋgii nubijdis enâmustáá sulâstittee algâamnâseh rähtih kuulmâ algâamnâs juávhuid, main oovtâ algâamnâs aatoommassa lii alda kyevti eres algâamnâs aatoommasai koskâáárvu. Tágáreh triadin kočodum juávhuh láá kalsium, strontium já barium, kloori, bromi já jodi, litium, natrium já kalium sehe riššâ, seeleen já telluur.
Mendelejev mieldi vuáhádâh čaaitij, ete algâamnâs jiešvuođah láá kiddâ ton aatoommassaast. Jiešvuođâidis tiet jodi já telluur ferttij sajaldittiđ eresnáál, ko toi aatoommasah adelii iberdiđ. Mendelejev epidij tondiet, ete telluur aatoommassa lâi feilâlâš. Ive 1913 Henry Moiseley čaaitij algâamnâsij röntgenspektrij vievâst, ete jyehi algâamnâs aatoom váimusist lii tiätustuárusâš šleđgâvárádâs, mii stuáru ain ko mana ráiđulâš vuáháduvâst algâamnâsist čuávuvâžân. Ko váimus várádâs čuujoot njuolgist algâamnâs saje, te tot kočoduvvoo oorniglohhoon.
Ive 1922 Niels Bohr čaaitij, maht algâamnâsij kemiallâš jiešvuođâi njuolgâduslâšvuođâid puovtij čielgiđ aatoom ráhtus vievâst. Tondiet sun tievâsmitij jo tolebáá aatoommyensteris čuávuváin lase arvâlusâin:
Taan vuáđuld Bohr čielgij ioničonnâsijd. Jis olgolumos koorâst láá tuše ohtâ teikâ muáddi elektron, te toh luovâneh já atomist šadda positiivlâš ioni. Jis koorâst láá ohtâ teikâ muáddi elektron vááijuv tievâslâš koorâst, te aatoom váldá älkkeht lase elektronijd nuuvt, ete koorâst šadda tievâslâš já atomist šadda negatiivlâš ioni.
Arvâlus 2 puovtij maŋeláá tärkkilistiđ nuuvt, ete ton vuáđuld rahtui Pauli kiäldunjuolgâdus, ko vuod arvâlus 3 västid tááláá okteetnjuolgâdus. Gilbert Newton Lewis tievâsmitij teoria maŋeláá, ko čielgij meid kovalentlâš čonnâs.
Juávhuh, rááiđuh já laigoseh
Ráiđulâš vuáháduv sárgáttuvah kočoduvvojeh juávkkun. Juávhuh láá 18, main 1–2 já 13–18 láá uáivijuávhuh já 3–12 sijđojuávhuh. Siämmáá juávhu algâamnâsijn láá siämmáálágán olgolumos elektronkoorâ rááhtus, já toi kemiallâš jiešvuođah sulâstiteh nubijdis. Ovdâmerkkân jálukaasuh iä räähti ovtâstuvâid masa ollágin, mut alkaalmetalleh láá uáli reaktiivliih.
Ráiđulâš vuáháduv raddalâsah kočoduvvojeh ráiđun. Rááiđu nummeer almoot tom, mon ennuv elektronkoorah láá algâamnâs atomist. Ko sirdâšuvá rááiđust čižetpeln uálgispel, te algâamnâs oornigloho ađai protonij meeri stuáru. Siämmáá rááiđu algâamnâsijn láá táválávt viehâ ereslágán jiešvuođah. Ovdâmerkkân siämmáá rááiđu čižetpeln leijee algâamnâseh láá táválávt metalleh já uálgispeln leijee algâamnâseh láá epimetalleh.
Ohtâ vyehi jyehiđ ráiđulâš vuáháduv láá laigoseh, moh vuáđuduveh aatoomorbitaalij tievvâmân. Laigoseh kočoduvvojeh orbitaal noomâi mieldi puustavijguin s, p d já f. Juávhuh 1 já 2 sehe helium kuleh s-laigosân, loopah uáivijuávhui algâamnâseh p-laigosân, sirdâšemmetalleh d-laigosân já lantanoideh sehe aktonoideh f-laigosân.
Äänekoski táálunkieldâ
Äänekoski táálunkieldâ ( já ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 1969 aalgâst. Ive 1968 loopâst Äänekoski táálunkieldâst assii 2 941 olmožid, já ton vijdodâh lâi 266,2 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Äänekoski táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Äänekoski, Konginkangas, Laukaa, Saarijärvi, Suolahti, Sumiainen já Uurainen.
Historjá
thumb|left|Äänekoski kieldâlahtemeh Äänekoski táálunkieldâ vuáđudui ive 1911 já lopâttui ive 1969.
Kieldâlahtemeh
Äänekoski táálunkieldâ lohtui Äänekoskin ive 1977. Talle ive 1993 Konginkangas kieldâ lohtui Äänekoskin. Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoskin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Juuraackielâ
Juuraackielâ lii samojedikielâ. Tot lii nohádâm 1800-lovo aalgâst, ige tast lah siäilum ennuv tiätu. Juuraackielâ lii onnum jo-uv neeneeckielâ kuávlukiellân teikkâ eeneec- já neeneeckielâ koskâsâš sirdumkuávlukiellân.
Eckerö
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Storby. Kieldâ kuávdáš Överby ij lah čuákkipäikki.
Siijdah
Björnhuvud, Finbo, Kyrkoby, Marby, Storby, Torp já Överby.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 2012 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Lontoo 2012 kesiolympialijn porgemáánu 4. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 29 já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.
Puátuseh
thumb|Almai 10 000 meetter kaččâm fiinaal Lontoo kesiolympialijn 2012 thumb|Mo Farah ive 2015 thumb|Galen Rupp Lontoo kesiolympialijn 2012 Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
George Orwell
Eric Arthur Blair ađai George Orwell lâi eŋlandlâš kirječällee já toimâtteijee. Suu tobdosumoseh kirjeh láá Espanja siskáldâssuáđi kovvejeijee Homage to Catalonia, kommunism viärdádâskoválávt árvuštâllâm Animal Farm já dystopiamuštâlus Nineteen Eighty-Four.
Sámi Grand Prix 2022 (album)
Sámi Grand Prix 2022 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 19. peeivi 2022 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2022 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.
986
Kalender
thumb|Yang Ye
Okapi
Okapi (Okapia johnstoni) lii kyeppirellei laahkon kullee njomâtteijee. Tot lii kirahvi áinoo hyelkki, mii iälá vala onnáá peeivi Eennâmpáálust. Okapi lii ärgis ellee, mii lâi tubdâmettum viestâreennâmláid totkeid ive 1901 räi.
Stuárudâh já olgohäämi
Okapist lii tevkisruškâdis turkkâ, uáivi lii kuovgâdub. Poođâst já juolgijn láá vielgis já čapis sárgáh. Tego kirahvi, okapist lii kuhes njuovčâ, moin tot kiäsá loostâid oovsijn, já nelji čuávji, moiguin tot pasta suddâdiđ siđhes šaddoid. Oráseh pyehtih šoddâđ 2,5 m kukkosâžžân já teddiđ 250−300 kg. Niŋálâsah láá uccânjáhháá stuárráábeh já teddih 25−50 kg eenâb ko oráseh. Orásijn láá uánihis čuárvih, moh láá lovdum liškijn, pic keejih.
Lavdâm já eellimpiirâs
Okapi iälá Ituri arvemeecist Kongo demokraatlâš täsivääldist. Ton táválâš eellimpiirâs lii assaas šadolâšvuođâst.
Majemui aaigij okapi nääli lii čuuvtij kiäppánâm meccituššâdem já miäcástem tiet. Šlaajâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš.
Eellimvyevih já lattim
Okapi lii aktiivlâš peiviv. Ellee iälá iänáážin ohtuu, mut motomin okapih sättih čorostâllâđ uccâ juávhoid.
Raavâd
Okapi porá heđâlmijd, uurbijd, oovsijd, loostâid já eres šaddoid. Jyehi peeivi ellee porá suullân 20−27 kg šaddoid.
Lasanem
Okapij čuávjum pištá 14–16 mánuppaijeed. Okapih čivgih táválávt tuše oovtâ čiivgâ. Čivgâ tiäddá 14–30 kg, ko tot šadda. Enni viestâd čivgâsân infrajienâiguin. Enni já čivgâ pissoov oovtâst kuttâ mánuppaje.
Niŋálâsah šaddeh suhâjuátkimahan 2 ive ahasâžžân, oráseh vuod 3 ive ahasâžžân. Elleikäärdist okapi puáhtá eelliđ 30 ive ahasâžžân.
Kuobârčuoškah
Kuobârčuoškah (Mycetophilidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Kuobârčuoškah kávnojeh Suomâst paijeel 200 šlaaijâd. Tain ij lah njamonjune, mut rävis čuoškah njuálluh šadoi kolgosijd, määihli tâi kuobbârij kolgosijd. Suovsah ovdáneh jieškote-uvlágánijn kuobbârijn, mast čuoškâi nommâ-uv puátá.
Ruumâš puáhtá leđe ruškâd teikâ ruškisčappâd.
Fardella
Fardella lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Fardellast ääsih 575 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,08 km², já alodâh 745 m. Fardella naaburkieldah láá Carbone, Castelluccio Inferiore, Chiaromonte, Episcopia, Francavilla in Sinni, Latronico, San Severino Lucano, Teana já Viggianello.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sierâpaŋkki
Sierâpaŋkki lii Mannerheim párnáisuojâlemlito ive 2017 vuáđudem tiätuvuáđu. Ovtâskâs ulmuuh já siärváduvah láá nuurrâm tiätuvuáđun paijeel 1 000 sierrâd. Sierah láá juohhum ave, sierreemere, pištem, taarbâšlii tile, sierâtiijpâ já uulmij mield.
Jaskatvuođa maŋŋá
Jaskatvuođa maŋŋá teikkâ meid Jaskatvuođa maŋŋá – Etter stillheten lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine Persen vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Hot Club Records ive 1985 Taažâšt.
Pukinmäki kirjerááju
thumb|right|Pukinmäki kirjerááju lii Pukinmäkitáálust. thumb|Pukinmäki kirjerááju kirjeh Pukinmäki kirjerááju lii almolâš kirjerááju já Helsig kaavpugkirjerááju toimâsaje Pukinmäkist. Kirjerááju kulá meid uáivikaavpugkuávlu Helmet-kirjerájuviärmádâhân.
Historjá
Pukinmäki kirjerááju vuáđudui jo ive 1956 Helsig uálgikirjerááijun, já tot tooimâi tuše ive 1968 räi. Pukinmäki uálgikirjerááju lekkui uđđâsist Kenttäkuja maaŋgâtoimâtáálust, mii valmâštui ive 1985. Siämmáá toimâtáálust lijjii meiddei Pukinmäki pajetääsi já Pukinmäki pargovievâopâttâh. Tom vuávái syemmilâš arkkiteht Kaarlo Leppänen. Kirjerááju lii toimâm tobbeen ton rääjist.
1003
1003 (MIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1000-ihelove niäljád ihe.
Kalender
thumb|Johannes XVII
Tšeekikielâ
Tšeekikielâ lii slaavilâš kielâ, mii kulá puolâ-, slovakki-, sorbi- já kašubikielâiguin indoeurooplâš kielâi uárjislaavilâš kielâijuávkun. Tšeekikielâ lii suullân 10,7 miljovn olmožid eenikielâ. Suullân 2,5 miljovn olmožid sárnuh tšeekikielâ nube kiellân. Masa puohah sárnooh ässeeh Tšeekist, mut enâmistvarrim keežild sárnooh láá meiddei Slovakiast, Amerik ovtâstum staatâin (iänááš Texasist), Kanadast, Saksaast, Nuorttâriijkâst, Romaniast, Australiast, Ukrainast, Serbiast já nuuvt ain.
Smavvâ sänikirje
Ahoj! - Tiervâ!
Promiňte! - Addagâs!
Děkuji! - Takkâ!
krtek - muldesäplig
zmrzlina - lahcâjieŋâ
pivo - vuolâ
ryba - kyeli
brambory - potákkeh
Mé vznášedlo je plné úhořů. - Muu áimukuáddákäärbis lii tievâ aŋgeriain.
Polttijááh
Polttijááh teikâ njäävlih teikâ suovâlodeh teikâ suovâtivreh (Ceratopogonidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Polttijááh láá uáli táváliih čohčâkeesi já algâčoovčâ Tave- já Koskâ-Suomâst.
Olgohäämi
Polttijâš lii uccâ (1–2 mm) já šiervis tivre, mast láá távjá kirjáás suájáh.
Leivonmäki
Leivonmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Joutsa kieldân ive 2008 aalgâst. Ive 2007 loopâst Leivonmäkist assii 1 135 olmožid, já ton vijdodâh lâi 380,80 km², mast 29,17 km² lâi čääci. Leivonmäki naaburkieldah lijjii Joutsa, Kangasniemi, Korpilahti, Luhanka já Toivakka.
Polttijááh
Suovsah
Suovsah iälusteh laddui, raavij já jaavrij ponnemoođeest sehe jyehilágánijn kuocâgeijee amnâsijn tegu šiiveet suándist, mieskee muorâamnâsist já kuocâgeijee kuobbârijn.
Leivonmäki
Historjá
Leivonmäki kieldâ vuáđudui ive 1870, já tot lopâttui ive 2008.
Polttijááh
Käskimsaje
Polttijái käskimluodah láá saŋedeijee já ruápsájeijee čikâlâsah. Ko polttijâš lii ucce, te tot šiättá puáttiđ čuoškâviermij čoođâ tupán-uv, já tot piäsá meiddei pihtâsij vuálá. Puáhtá helppiđ polttijái käskimsoojij saŋedem tipšogeelijn, mon finnee käävpist. OFF!:ist já Autanist láá pyevtittâsah monnjâtiipšon. Vaigâdub tábáhtusâin kolgâččij kevttiđ kortison- tâi antihistamintuálusijd vuoidâsijd.
Leivonmäki
Siijdah
Etu-Ikola, Havumäki, Kivisuo, Kurkijärvi, Lapinkylä, Martinkylä, Rutalahti, Savenaho, Taka-ikola, Tikanmäki já Vartiamäki.
Ive 1925 Leivonmäkist lijjii 2 siijdâ (epivirgáliih siijdah iä lah fáárust): Havumäki já Leivonmäki (markkân).
Polttijááh
Vyelihiäimuh
Ceratopogonidae-hiäimun kuleh nelji vyelihiäimu:
Tuše uási polttijâššlaajâin njameh voorâ ulmuin já ellein.
Elsa Laula Renberg
Elsa Laula Renberg lâi maadâsämmilâš puásuiolmooš, aktivist já politikkár.
Elsa Laula šoodâi skammâmáánu 29. peeivi 1877 perruus niäljádin pärnin. Suu vaanhimeh láin puásuiulmuuh Kristina Laula já Lars Thomasson Laula. Nuorrân Laula luuvâi selgiennin Tukholmast. Laula lâi tehálâš vaikutteijee sämmilii servitooimâ aalgâst. Sun tooimâi ive 1904 vuáđudum vuossâmuu sämiseervi Lapparnas Centralförbund saavâjođetteijen. Siämmáá ive almostui suu pamflet ''Inför lif eller död? Sanningsord i de Lappska förhållandena'', mii kietâdâlâi sämmilij vuoigâdvuođâid, škovlim já eennâmkevttim. Ive 1908 Laula naajâi Tomas Petersen Tovein já varrij suin Taažân. Sunnui šoddii kuttâ párnáá. Puásuipargo lasseen Laula mađhâšij sárnumin sämiaašijn. Sun lâi meid vuáđđudmin sämiseervi Brurskanken samiske lag já vuossâmuu säminisonij seervi Brurskankens samiske kvindeforening Taažâst. Brurskankens samiske kvindeforening kočoi čuákán vuossâmuu tave-eennâmlii sämičuákkim, mii tollui kuovâmáánu 6. peeivi 1917 Ruándimist. Laula sahâvuáru leehâi taam historjálii čuákkim. Čuávuváá ive Laula lâi orniimin vuossâmuu väldikodálii sämičuákkim Ruotâ Östersundist. Laula jaamij syeinimáánu 22. peeivi 1931. Suu šoddâmpeivi lii lamaš virgálâš Säämi liputtempeivi ive 2017 rääjist.
966
966 (CMLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 960-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|170px|Fujiwara no Kintō
1097
1097 (MXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1090-lovo káávcád ihe.
Pink Floyd
Pink Floyd lii eŋlandlâš progressiivlâš rock juávkku. Pink Floyd lii ohtâ enâmustáá miänástum rockjuávhuin já ton skiäruh láá vuobdum paijeel 250 miljovn pittád.
Juávhu vuáđudii ive 1965 lávloo-kitarist Syd Barrett, rumbal Nick Mason, basist Roger Waters já kuoskâttâsčuojâtteijee Richard Wright. Juávkku almostitij vuossâmuu album The Piper at the Gates of Dawn ive 1967. Čuávuváá ive Barrett vuolgij juávhust mielâtiervâsvuotâčuolmâi tiet já suu sajan poođij David Gilmour. Juávkku pajanij maailmvijđosâš mielâstumvuotân album The Dark Side of the Moon (1973) mieldi. Meid rockooppera The Wall (1979) lâi piivnoh, já tast rahtui joba elleekoveheiviittâs.
Amerika (ive 1982 album)
Amerika lii stavangerlâš muusikjuávhu Mods nubbe studioalbum. Tom almostitij Desperado Records LP-skiärrun (DLP 33002) já kasseetin (DMC 33002) ive 1982. Album pyevtittij Ola Selvær.
Gula Gula
Gula Gula teikkâ meid Gula Gula – Hør stammødrenes stemme lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine Persen nubbe studioalbum. Tom almostitij Iđut ive 1989 Taažâšt.
Anders-kirjeráájuh
Anders-kirjeráájuh lii Koskâ-Pohjanmaa eennâmkode kirjeráájui ohtâsâš kirjerájučuákki, mii algâttij tooimâs ive 2007. Kirjerájučuákán kuleh tääl kyehti kaavpugkirjerááju já nelji kieldâkirjerááju. Roovvâdmáánust 2021 Anders-kirjeráájuin lijjii 15 fastâ teikkâ jottee toimâsaijeed kyevti kaavpugist já neelji kieldâst: Kannusist, Kokkolast, Halsuast, Kaustisiist, Lestijärvist já Toholampist.
Čuáki kirjeráájuh
Anders-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán (tááláš Joki-kirjeráájuh).
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 2004 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Ateena 2004 kesiolympialijn porgemáánu 20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 24, já sij lijjii vuálgus 14 enâmist.
Puátuseh
thumb|Almai 10 000 meetter kaččâm fiinaal algâ Ateena kesiolympialijn 2004 thumb|Kenenisa Bekele (uálgispeln) já Sileshi Sihine (čižetpeln) ive [[2007]] thumb|Zersenay Tadese ive [[2009]] Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Moliterno
Moliterno lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Moliternost ääsih 3 687 olmožid. Ton vijdodâh lii 99,55 km², já alodâh 879 m. Moliterno naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Lagonegro, Lauria, Montesano sulla Marcellana, Sarconi já Tramutola.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Fontana D'Eboli, Piani di Maglia, Rimindiello, Tempa del Conte, Madonna del Carmine, San Nicola, Santo Martino, San Giovanni, Paradiso, Cantarelle, Chiaito, Malfitani, Sorgituro, Pantanelle já Spineta.
946
946 (CMXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 940-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Edmund I
Uáivijäävvil
Uáivijäävvil teikâ ränisjäävvil (Cladonia rangiferina teikâ Cladina rangiferina) kulá čuárvijáhálij hiäimun. Tot šadda 3–15 senttimeetter ollâgin. Ton ivne lii kunnâ- teikâ čuovjisräänis. Kierâsyereh láá ránáseh, vielgâdeh já ruškâdeh, já toh láá távjá kovrâgâm siämmáá suundán. Jäävvil lii eromâš almolâš ubâ Suomâst. Tot lii almolumos eennâmjäävvil kuolbâmeecijn, jeegijn, källein já tuodârkuolbânijn. Ränisjäävvil lii ohtâ poccui tehálumosijn raavvâdjáhálijn.
926
926 (CMXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 920-lovo čiččâd ihe.
Kalender
thumb|Murakami
Torvinen
Torvinen lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâ maadâoosijn. Tot lii váldumaađij 4 piällást. Ive 2020 Torvisiist assii 127 olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
Goaskinviellja
Goaskinviellja lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine kuálmád studioalbum. Tom almostitij Lean ive 1993 Taažâšt.
Juha Rantasila -palhâšume
Juha Rantasila -palhâšume lii jieŋâskiäru SM-liiga palhâšume, mii mieđettuvvoo jyehi ive piälušteijei, kii lii toohâm enâmustáá moolâid vuáđuspellâmrááiđust. Vuossâmuu tove palhâšume mieđettui paajeest 2007–2008. Talle tom vuoitij Tappara spellee Anssi Salmela. Palhâšume lii nomâttum piälušteijee Juha Rantasila mield.
Vyeitteeh
** Pelicans spellee Juha Leimu toovâi siämmáá ennuv moolâid ko Lukko spellee Janne Niskala, mut Leimu toovâi oovtâ vuáittumoolâ eenâb ko Niskala.
Listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin vijđoduv mield
thumb|500px|Espanja jiešhaldâšemkuávluh Taat lii listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin vijđoduv mield.
Karvia
Historjá
Karvia vuáđudui ive 1865.
Siijdah
Alkava, Alkkia, Kantti, Karviankylä, Kauhakorpi, Urhoperä, Karvia, Mattila, Rannankylä, Sara, Sarvela, Saunaluoma, Suomijärvi, Tuulenkylä já Ämmälä.
James Bond
James Bond lii kirječällee Ian Fleming ive 1953 algâttem jiäráskittee romanij ráiđu, mon uáivihuáđđoo lii eŋlandlâš syelivákšojeijee já -aageent James Bond, koodinommâ 007. Tastmaŋa ko Fleming jaamij ive 1964, roomaanrááiđu láá juátkám eres kirječälleeh.
Romanij lasseen Bond lii lamaš fáárust ive 1962 rääjist paijeel 20 elleekooveest, main nuuvt kočodum virgálii elleekoverááiđust suu láá čaittâlâm Sean Connery, David Niven, George Lazenby, Roger Moore, Timothy Dalton, Pierce Brosnan já Daniel Craig. Bond-elleekoverááiđust lii šoddâm ohtâ maailm enâmustáá miänástum elleekoverááiđuin. James Bondist láá almostittum meiddei ráiđukoveh já videospeelah.
Almostum ohtâvuođâst James Bond -kirjeh uđâsmittii syelivákšojeijeegenre, já siämmást toh puohtii toho puigâvuođâ, seeksi já viehâvääldi. Vuossâmui iheluuvij ääigi mainâseh sajaduvvii kaskoo kolmâ suáđi, mut ive 2006 rääjist elleekuuvij Bond lii onnum sáŋgárin.
Kuorevesi
Historjá
Kuorevesi kuulâi Pirkanmaa eennâmkoodán ive 2000 räi já sirdâšui Pirkanmaa eennâmkoddeest Koskâ-Suomâ eennâmkoodán ive 2001 aalgâst talle ko tot lohtui Jämsä kaavpugân.
Kieldâ haaldâtlâš kuávdáš sirdâšui ive 1969 Suinulast Hallin, mii onnáá peeivi lii ohtâ Jämsä kaavpug čuákkipaaihijn.
Siijdah
Ajostaipale, Eskola, Eväjärvi-Ylösvesi, Hallinpenkki, Huikuri, Joensuu, Kaltila, Kavala, Kerte, Kolhi, Kolosalmi, Kuoreniemi, Kurra, Lahdenkylä, Liponsalmi, Palsina, Pihlaisto, Pitkäinen, Runttimäki, Suinula, Särkilahti, Vedenpää já Vähäsalmi.
Ive 1922 Kuorevesist lijjii 20 sijdâd já ovtâskâstáállud: Ajostaipale, Eskola, Eväjärvi-Ylövesi, Hallinpenkki, Huikuri, Joensuu, Kaltila, Kavala, Kerttee, Kolhi, Kuoreniemi, Kurra (ovtâskâstáálu), Lahti, Liponsalmi, Pihlaisto, Pitkäinen, Suinula, Särkilahti, Vedenpää já Vähäsalmi.
Emmanuel Macron
thumb|Emmanuel Macron ive 2017 Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron (š. juovlâmáánu 21. peeivi 1977, Amiens, Ranska) lii ranskalâš politikkár, kii lii toimâm Ranska täsivääldi 25. presidentin ive 2017 rääjist.
Ruánáávarbusâš
Ruánáávarbusâš lii piäippáinij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|250px|Niŋálâs
Ruánáávarbusâš lii uccâ fiskis-, ruánáá- já čapiskirjáás loddááš. Tot lii 11–12,5 cm kukke já tiäddá 10–15 g. Čuávji lii kuovgâd já ertpeeli čapissárgáá. Orráás uáivičokke já čuudâ láá čappâdeh, niŋálâs uáivi lii ruánáásárgáá. Nuorâ ruánáávarbusâš sulâstit niŋálâs. Ruánáávarbusii laavlâ lii jotelis visârdem.
Lavdâm já eellimpiirâs
Ruánáávarbusâš iälá vijđásávt Euroopist já Aasiast. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eereeb Säämi tuodârkuávluin. Majemui iheluuvij ruánáávarbusâš lii kuittâg lavdâm tavaskulij. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield kyehti miljovn paarrâd, mut nääli mulsâšud ennuv ihásávt kuosâ já suávi siemâšadoi mield. Ruánáávarbusâš värree tálvástâllâđ Uárji- já Koskâ-Euroopân sehe Koskâmeerâ kuávlun čohčâ-roovvâdmáánust já máccá Suomân njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Lasanem
Ruánáávarbusâš pessee mielâstis kuosâvuovdijn já piervâld táválávt kuosân. Niŋálâs mannee cuáŋuimáánust 4–6 mane já láálá taid 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 15 peeivi ahasâžžân. Ruánáávarbusâš mannee távjá nube piäsáduv kesi-syeinimáánust.
Raavâd
Ruánáávarbusâš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.
Leahkastin
Leahkastin lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine niäljád studioalbum. Tom almostitij Lean ive 1993 Taažâšt.
906
906 (CMVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 900-ihelove čiččâd ihe.
Kalender
thumb|212px|Fujiwara no Atsutada
Kiri-kirjeráájuh
Čuáki kirjeráájuh
Kiri-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Čuáki kirjerájuautoh
Kiri-kirjeráájoid kuulâi čuávuvâš kirjerájuauto:
755
755 (DCCLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 750-lovo kuuđâd ihe.
San Severino Lucano
San Severino Lucano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Severino Lucanost ääsih 1 433 olmožid. Ton vijdodâh lii 61,16 km², já alodâh 877 m. San Severino Lucano naaburkieldah láá Chiaromonte, Episcopia, Fardella, Francavilla in Sinni, Terranova di Pollino já Viggianello.
Siijdah
Mezzana, Cropani, Mancini já Villaneto.
982
982 (CMLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 980-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|Gao Huaide
Bergö
thumb|294px|Bergö kirho sáŋgárhäävdih Bergö lii suálui já oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Maalahtin ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Bergöst assii 640 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 33,8 km² (tuše eennâm). Bergö naaburkieldah lijjii Korsnäs, Maalahti já Petolahti.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Bergö já Petolahti lahtojii Maalahti kieldân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Bergöst ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki. Onnáá peeivi Bergö sijdâ lii kuittâg miäruštâllum čuákkipäikkin.
Siijdah
Bergö kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Bergö.
Cissáátivgâ
Cissáátivgâ (Pinguicula vulgaris) lii šaddo, mii šadda käldein, riddoin, čäcijeegijn já eres lahtâ soojijn, mutâ meiddei tuoddârijn. Cissáátivgâ kiävttá tiivrijd raavvâdamnâsin.
Stuárudâh já olgohäämi
Cissáátiivgâ liäđus lii tiivgâ hámásâš.
Kiävttu
Cissáátiivgâst láá puáris kevttimvyevih. Ko cissáátiivgâ loostah piäijojeh lieggâ miälkán, muttoo mielkki suvremiälkán, mii lii vanneepime teikkâ pimemuđusâš. Nubbe puáris vyehi lii mielhi suvrodem kuškâdum teikkâ millum cissáátiivgâ loostâin. Šaddo levâttui mielkkilite siäinán já mielkki muttoo suvrâsin. Kuálmád vyehi lii sillim. Ko mielhi liäšku sillei, mast láá vorâs cissáátiivgâ loostah, valmâštuvvoo pime. Puoh tágárijn vuovijguin mielhist finnee suvre, main puáhtá suvrodiđ čuávuvâš tove. Skandinavialijn kielâin cissáátiivgâ nommâ lii-uv pimerääsi.
Cissáátiivgâ loostâin finnee sääpi, moiguin puáhtá pyerediđ haavijd kuusâi njiižijn teikkâ kovŋiđ tiihijd uáivist. Sääpi puáhtá kevttiđ nuhtán teikkâ tom puáhtá čaacciđ piellivâsoljon. Tággáár oljo puávtáččij kevttiđ meiddei ulmui haavij pyereedmân.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Aaibâs vises tiätu eidu tast, ete sämmiliih liččii kiävttám cissáátiivgâ ij lah. Ruotâ Laapist tiätu tom kevttimist lii, mutâ vissásávt ij pyevti ettâđ, ete lijjii-uv sij sämmiliih.
Martin Luther King Jr.
thumb|Martin Luther King Jr. Martin Luther King Jr. lâi ovtâstumstaatâlâš baptistpappâ já aalmuglâšriehtiaktivist. Sun finnij Nobel-ráávhupalhâšume ive 1964.
Martin Luther King lâi kuávdáš roolâst Ovtâstum staatâi aalmuglâšriehtilihâstâsâst já poorgâi 1950- já 1960-lovoin eromâšávt maadâstaatâi čappâdij aalmuglâšrievtij tubdâstem pyerrin. Sun kannattij viehâväldittes aalmugjeessân tottâlmettumvuođâ. King šoddâm kunnen ive kuálmád vuossargâ, Martin Luther King peivi, lii almolâš rijjâpeivi Ovtâstum staatâin.
Aalmuglâšriehtitoimâ
King jođettij ive 1955 Montgomery bussiboikot, mii aalgij, ko Rosa Parks ij luovâttâm čokkámsaje vielgis almai já rikoi návt Jim Crow -laavâ. Boikot piištij 381 peivid. Skammâmáánu 13. peeivi 1956 Ovtâstum staatâi alemus riehti pahudij, ete näliolgoštem buusijn lâi Ovtâstum staatâi vuáđulaavâ vuástásâš. Kampanja maŋa King vuáđudij ive 1957 Southern Christian Leadership Conference (SCLC), mon sun jođettij elimis loopâ räi. King nuávdittij viehâväldittes aalmugjeessân tottâlmettumvuođâ SCLC ornim mielâčáittusijn. Aalmuglâšlihâstâs lâi 1960-lovo aalgâ merhâšitteemus pooliitlâš lihâstâs.
Ive 1963 kiđđuv King uásálistij aalmuglâšriehtilihâstâs tooimân Alabama Birminghamist, kost čappâdeh irâttii uástiđ máállás vielgâdij raavâdviäsuin kaavpug kuávdáást. Ton lasseen mielâčáittuseh uárnejuvvojii. Maaŋgah mielâčäitteeh tolliittuvvojii, sii juávhust meid King kaartâi sierriittâsân já čaalij tobbeen reeivâ Letter from Birmingham Jail, mii levânij suu kannatteijei kooskâst já almostui maŋeláá. Birmingham kaavpug ovdâsteijeeh lopedii kieldiđ näliolgoštem kaavpug tooimâin já tuárjuđ čappâdij pargolâšvuođâ kaavpugist. Porgemáánust 1963 King toolâi tobdos I Have a Dream -säärni Lincoln muštomeerhâ kulen Washingtonist mielâčáittus uásálisteid. Vijđáht King ornim mielâčáittusij áánsust Ovtâstum staatâi laahân lasettui aalmuglâšriehtilaahâ (Civil Rights Act of 1964) ive 1964 já jienâstemvuoigâdvuotâlaahâ (Voting Rights Act) ive 1965.
Cuáŋuimáánust 1967 King toolâi New York Riverside-kirhoost Beyond Vietnam -säärni, mast sun vuástálistij julgâlávt Vietnam suáđi. Majemuu eellimive ääigi King vuájui eromâšávt kievhivuotân já puátuiäroid. Sun lâi fáárust sundáttâlmin SCLC Kievhij kampanja, mut jaamij ovdil kampanja olášum.
Morhe
King morhedui uáiván päčimáin cuáŋuimáánu 4. peeivi 1968 mooteel Lorraine luptâstuvvâst Memphisist, Tennesseest. James Earl Ray tolliittui tavvoost Lontoost kulmâ mánuppaje maŋeláá. Ray tubdâstij já tyemmejui 99 ihán faŋgâlân. Maŋeláá Ray kiäsádâđâi tubdâstâsâst já irâttij elimis loopâ räi uážžuđ uđđâ riehtijotteem. Ray jaamij faŋgâlist 70-ihásâžžân cuáŋuimáánu 23. peeivi 1998.
Joki-kirjeráájuh
Joki-kirjeráájuh lii kirjerájučuákki, mast láá kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadâ- já maadâviestâroosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Ive 2022 Joki-kirjeráájoid kuleh 18 fastâ toimâsaijeed já vittâ jottee toimâsaje ohtsis 14 kaavpugist já kieldâst: Alavieska, Haapajärvi, Haapavesi, Kalajoki, Kärsämäki, Merijärvi, Nivala, Oulainen, Pyhäjärvi, Pyhäntä, Reisjärvi, Sievi, Siikalatva já Ylivieska.
Čuáki kirjeráájuh
Joki-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán. Ko Joki-kirjeráájuh algâttij tooimâs ive 2021, te Himanka kirjerááju sirdui taan uđđâ kirjeraájučuákán eres Tiekkö-kirjerájučuáki kirjeráájui mield.
Čuáki kirjerájuautoh
Joki-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kirjerájuautoh:
Nakkila
Historjá
Nakkila vuáđudui ive 1861.
Siijdah
Anola, Arantila, Hohtari, Hormisto, Järvikylä, Kivialho, Kukonharja, Lammainen, Leistilä, Masia, Matomäki, Pakkala, Penttala, Punapakka, Pyssykangas, Ruhade, Ruskila, Soinila, Tattara, Tervasmäki, Uotinmäki, Viikkala, Villiläselvennä já Vuohimäki.
962
962 (CMLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 960-lovo kuálmád ihe.
Ive 1920 kesiolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1920 kesiolympialijn lijjii fáárust 2 626 valastâlled (2 561 almajid já 65 nisonid) 29 enâmist, kiäh kištottâllii 154 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 2 622 valastâlled 29 enâmist, kiäh kištottâllii 156 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 95 mitalid: 41 kollemitalid, 27 silbâmitalid já 27 pronssimitalid.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Paavo Nurmi vuoitij kulmâ kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Antwerpen kesiolympialijn ive 1920.]]
Listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin ässeelovo mield
thumb|500px|Espanja jiešhaldâšemkuávluh Taat lii listo Espanja jiešhaldâšemkuávluin ässeelovo mield.
Radiant Warmth
Radiant Warmth lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine viiđâd studioalbum. Tom almostitij Antilles skammâmáánu 5. peeivi 1996 Ovtâstum staatâin.
942
942 (CMXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 940-lovo kuálmád ihe.
Kalender
thumb|Stefanus VIII
Stuorrâpaaccâhlodde
Stuorrâpaaccâhlodde lii varbuslodde, mii kulá piäippáinij hiäimun.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|250px|Niŋálâs Stuorrâpaaccâhlodde lii 16–18 cm kukke já tiäddá 50–62 g. Ores lii ruopsâd já niŋálâs fiskisruánáá. Nuorâ lodde lii ruškisräänis já sárgáá. Lode jyelgih já njune láá tevkisruškâdeh, já ton kirdemjienâ lii uánihis "kip, kip". Stuorrâpaaccâhlodde sulâstit ennuv paaccâhloddáá, já távjá lii-uv väädis iäruttiđ šlaajâid nubijnis. Pyeremus tobdomerkkâ lii stuorrâpaaccâhlode kasseeb njune.
Lavdâm já eellimpiirâs
Stuorrâpaaccâhlodde iälá iänáážin Tave-Enâmij já Uárji-Ruošâ pecivuovdijn. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eereeb Säämi tuodârkuávluin. Suomâ pessimnääli mulsâšud ennuv ihásávt peesi siemâšado mield: motomij iivij tot lii tuše 10 000 paarrâd já motomin joba 100 000 paarrâd. Stuorrâpaaccâhlodde vaajâld ive pirrâ raavâd maajeeld, eromâšávt tállán pessim maŋa njuhčâmáánust. Uási luudijn tálvástâleh Suomâst, uási vajâldeh čohčuv Koskâ-Euroopân.
Lasanem
Stuorrâpaaccâhlodde piervâld kuácceemuorân kierruu piällás. Niŋálâs mannee uđđâive-njuhčâmáánust 3–5 mane já láálá taid 14–16 peivid. Ores piämmá niŋálâs läällim ääigi. Uđâgááh vyelgih piervâlist 25 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Stuorrâpaaccâhlodde porá peesi já kuosâ siemânijd.
Längelmäki
Längelmäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest já Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân já Orivesi kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Längelmäkist assii 1 644 olmožid, já ton vijdodâh lâi 496,88 km², mast 73,33 km² lâi čääci. Längelmäki naaburkieldah lijjii Juupajoki, Jämsä, Kuhmalahti, Kuhmoinen, Kuorevesi já Orivesi.
Historjá
Längelmäki kuulâi Pirkanmaa eennâmkoodán ive 2006 loopâ räi. Ive 2007 aalgâst tot lohtui uásild Jämsä kaavpugân já uásild Orivesi kaavpugân. Siämmást Jämsä kaavpugân kullee uásih sirdâšuvvii Koskâ-Suomâ eennâmkoodán.
Siijdah
thumb|left|Längelmäki jyehim ive 2007 Jämsä kaavpugân sirdâšuvvii čuávuvááh siijdah: Eväjärvi, Hiukkaa, Kalkku, Kaukola, Korpi, Kuusjärvi, Länkipohja, Ouninpohja, Päijälä, Rasi, Syväjärvi já Vilkkilä.
Orivesi kaavpugân sirdâšuvvii čuávuvááh siijdah: Attila, Eräsjärvi, Eräslahti, Kirjasniemi, Koivisto, Koljonkanta, Kylänoja, Leväslahti, Längelmäki markkân (ive 2007 räi Hakosalmi), Löytäne, Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto, Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Talviaistaipale, Tiihalanniemi, Tunkelo, Uuhiniemi, Vinkiä já Västilä.
Ive 1922 Längelmäkist lijjii 33 sijdâd já ovtâskâstáállud: Attila, Eräsjärvi (ađai Järvi), Eräslahti, Eväjärvi, Hakosalmi (markkân), Hiukkaa, Kalkku, Kirjasniemi (ovtâskâstáálu), Koivisto, Koljonkanta (Solala) (ovtâskâstáálu), Korpi, Kuusjärvi (ovtâskâstáálu), Kylänoja (Karvia), Länkipohja, Löytäne (Ottele), Maunus (ovtâskâstáálu), Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto (Röyhtälä), Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Syväjärvi, Talviaistaipale (Talviainen), Tiihalanniemi (ovtâskâstáálu), Tunkelo, Uuhiniemi (Viuhkola), Vilkkilä, Vinkiä já Västilä.
Tiekkö-kirjeráájuh
Tiekkö-kirjeráájuh lâi kirjerájučuákki, mast lijjii kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadâviestâroosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Tiekkö-kirjeráájoid kullii nelji fastâ toimâsaje já vittâ jottee toimâsaje ohtsis 7 kaavpugist já kieldâst: Alavieska, Kalajoki, Merijärvi, Nivala, Oulainen, Sievi já Ylivieska.
Čuáki kirjeráájuh
Tiekkö-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:
Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán. Ko Joki-kirjeráájuh algâttij tooimâs ive 2021, te Himanka kirjerááju sirdui taan uđđâ kirjeraájučuákán eres Tiekkö-kirjerájučuáki kirjeráájui mield.
Čuáki kirjerájuautoh
Tiekkö-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kirjerájuautoh:
Tiänutimjám
thumb|Tiänutimjám (Thymus serpyllum ssp. tanaensis) Tiänutimjám (Thymus serpyllum ssp. tanaensis) lii čunoi- já čievrâ juhâridoi sehe tuodârkuolbânij toŋâsšaddo, mast lii pyeri haajâ. Tot kukkee syeini-porgemáánust.
Stuárudâh já olgohäämi
Tiänutimjám lii 5–15 cm olluv. Ton loostâi stuárudâh lii 3–10 x 2–3 mm. Kukáh láá kuovgisruopsâdeh.
Lavdâm
Tiänutimjám šadda Tave-Euroopist sehe Koskâ-Euroop taveoosijn.
Kiävttu
Tiänutimjám puáhtá kevttiđ njadosin, teeijân já talhâsin. Timjám (Thymus serpyllum) lii eromâš pyeri kuorsâttâhtaalhâs. Ton lasseen tot lii kevttum iššeen purrâmâšsuddâdem oovdedmân suonâkessimân já kuorsâttâhân.
Tiänutimjám suápá njaddon puohlágán piärgupurrâmâššáid. Njadosin puáhtá kevttiđ vorâs teikkâ kuškâdum rássáás versoid. Meiddei teejâ puáhtá valmâštiđ sehe koške ete vorâs šaddoin.
922
922 (CMXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 920-lovo kuálmád ihe.
Lippukodde (várdám)
Lippukodde lii várdámlihâstâs páihálâš servi. Jyehi lippukodde kulá oovtâ pirrâdâhân eennâmtieđâlii sajaduv vuáđuld. Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry (uánihávt SP-FS), mii lii syemmilij várdájeijei aalmuglâš ornijdume, iššeed várdámpirrâduvâid lippukuudij tuárjumist.
Várdámtooimân uápásmum tábáhtuvá uásálistmáin lippukode muhhijd, leiráid já eres tábáhtussáid.
Jođetteijee
Lippukode jođetteijee lii várdámlihâstâs páihálii seervi (ađai lippukode) saavâjođetteijee. Sun västid lippukode tooimâst oovtâst ohjelmjođetteijein já pargojođetteijein. Lippukode rävisolmoošjođetteijee kalga tubdâđ sehe almolijd ete ahemudoi miäldásijd šoddâdemuulmijd, vâi sun pasta iberdiđ ahemuddotooimâ olesváldálávt.
Tuáváášsiärvus
Lippukodeh-uv pyehtih toohâđ tuáváášsiärvussopâmušâid. Lippukodeh, moi tuáváášsiärvusin lii tubdâstâslâš oskoldâhkodde, adeleh vuosâsajasávt ton tubdâstâs miäldásii oskoldâhšoddâdem já siämmást väldih kuittâg huámmášumán tom, et jesânijn láá maaŋgâlágán oskolduvah já uáinuh. Lippukodeh, main ij lah oskolduvlâš tuáváášsiärvus, tuárjuh mudoi jesânij oskolduvlii teikâ uáinulii šoddâm.
Lijne
Jyehi lippukoddeest lii jieijâslágán lijne, mii lii várdájeijee pyeremus tobdomerkkâ.
Muosah
Muosah ađai muocâpiäivááloddááh (Tineidae) lii viehâ stuorrâ uccâpiäivááloddái hiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Toos kuleh suullân 3 000 tobdos šlaaijâd.
Hiäimu tobdosumoseh šlaajah láá pivtâsmuocâ (Tineola bisselliella) já čevđimuocâ (Tinea pellionella), moh láá spesiaališum ávhástâllâđ ulmuu rähtim pivtâs- já tekstiilsáiguiguin purâmáin taid.
Angelina Jolie
Angelina Jolie (š. Angelina Jolie Voight; 4. kesimáánu 1975 Los Angeles, Kalifornia) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, stivrejeijee, kietâčällee já pyevtitteijee. Suu tobdeh meid suu humanitaarisâš pargo keežild.
Muosah
Olgohäämi
Muocâpiäivááloddááh láá kezissuájásiih piäivááloddááh, moi suájákeejih láá čuhâleh já raamâsrobdâsiih. Iänááš šlaajah láá stuáruduvâs peeleest viehâ uceh.
Angelina Jolie
Eellim
Angelina Jolie šoodâi Los Angelesist ive 1975 čaittâleijei Jon Voightân já Marcheline Bertrandân. Peerâ aasâi stuárráámuu uási Jolie pärnivuođâst New Yorkist ovdilgo varrij maassâd Los Angelesân ko Jolie lâi 11-ihásâš. Maŋeláá sun maacâi New Yorkân jotteeđ New York ollâopâttuv draamauápuid.
2022
2022 (MMXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lii gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lii 2020-lovo kuálmád ihe.