cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barile
Barile lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Barilest ääsih 2 638 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,13 km², já alodâh 664 m. Barile naaburkieldah láá Ginestra, Rapolla, Rionero in Vulture, Ripacandida já Venosa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Taekwondo kesiolympialijn 2012
right|100px|Taekwondo Taekwondost kištottâllii Lontoo 2012 kesiolympialijn porgemáánu 8.–11. peeivij Exhibition Centre Londonist. Tiädduluokah lijjii käävci, main almaid lijjii nelji já nisonáid nelji. Valastâlleeh lijjii ohtsis 128.
Mitalisteh
thumb|350px|Lee-Dae Hoon, Joel González, Óscar Muñoz já Aleksei Denisenko
Hjalmar Mellin
Robert Hjalmar Mellin lâi syemmilâš matematikkár.
Eellim
Robert Hjalmar Mellin šoodâi kesimáánu 19. peeivi 1854 Tyrnäväst, Suomâst. Suu eeči lâi kappalâš Robert Mellin, já suu enni lâi Sofia Augusta Thérmen.
Pargo
Mellin valmâštui filosofia kandidaatin ive 1880 já filosofia lisensiaatin ive 1882. Suu náguskirje kieđâvušâi algebrallijd funktioid.
Mellin tobdeh Mellin nubástusâst, mii lii Laplace nubástus tijpâlâš integraalnubástus. Sun almostitij iivij 1881–1933 ohtsis 45 tyeijid. Majebij iivij Mellin tuuđhâi kriittisávt Albert Einstein teoriaid, já sun almostitij muáddi tieđâlii artikkâl toi vuástá. Ton lasseen Mellin irâttij meid rähtiđ jieijâs, eetter jiešvuođáid vuáđuduvvee maailmkove.
Palhâšumeh
Ive 1897 Mellin finnij Suomâ Tieđâseervi palhâšume já ive 1927 Kordelin siättus kunneepalhâšume.
Tuomâ
thumb|Tuomâ Tuomâ (Prunus padus) lii šaddo, mii tuáijoo meid muorjijd.
Tobdomeerhah
Tuomâ laddâm myerjih láá uceh já čappâdeh, maaŋgah ain siämmáá haaŋkâst. Vorâsin myerjih iä lah ennust mongin máávust, riččâ já nuuvtkočodum tähtimyerjih vala.
Kevttim
Carl von Linné lii muštâlâm, et tovle párnááh Tave-Ruotâst purrii tuomâmuorjijd nuhtán, kalvestii ucánjáhháá säälti oolâ! Taan ääigi ulmuuh	iä puurâ taid nuhtán, mut ko kiävttá siäháluvâi eres muorjijgijn, te tuomâmyerjih adeleh máávu sappijd já liköörijd. Myerjikeeđgijn lii amygdaliin-nommâsâš mirkkâ, mut tot ij ettii muorjij vuošâmist juhâmuššáid. Tuomâmyerjih láá ovdil kevttum purâstavdâ tipšomân. Ovdilmainâšum amygdaliin vaaikut ulmuu rumâšist čuovjissuvren.
Tuomâst lii eres-uv ano. Párkku lii šiev päinimaamnâs já tast finnee luándulâš ruškis iivnijd. Ko páárhu kääsit	vistig pirrâmpeeivi já vuášá kyehti tiijme jieijâs liemâst, te finnee laigijd ruškis pááinu. Tiätulágán jotkâkieđâvuššâmtoimâigijn finnee sierâlágán ruškis iivnijd. Páárhust lii viehâvis haajâ. Jis tuomâ čapis páárhu voojâst teikkâ cyevkkee, te pasta njunán uáli riččâ haajâ. Tom toovvât tuomâ páárhu riččâ šaddo-oljo. Tuomâ eres kevtteeh luándust láá erinomášávt mááđuh já tiätu loddešlaajah poreh tuomâ muorjijd, mut riččâ šaddo-oljoi keežild elleeh iä riävtui peerust tuomâ páárhust.
Kuldīga
Historjá
Kuldīga vuáđudui ive 1242, já tast šoodâi kaavpug ive 1378.
Beulah Bondi
Beulah Bondi (š. Bondy; ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun čaittâlij uálgiroolâid maaŋgâin elleekuuvijn 1930-lovvoost, já lâi Oscar-iävtukkâssân kuohtii: ohtii rolâstis elleekooveest The Gorgeous Hussy (1936) já ohtii elleekooveest Of Human Hearts (1938), mast sun čaittâlij James Stewart eeni. Sun čaittâlij Stewart eeni meid kuulmâ eres elleekooveest: Vivacious Lady (1938), Mr. Smith Goes to Washington (1939) já It's a Wonderful Life (1946).
Eellim já karrieer
Beulah Bondy šoodâi ive 1889 Chicagost, Illinoisist, mutâ peerâ varrij Valparaison, Indianan ko sun lâi kuulmâihásâš. Suu vanhimeh láin Abram O. Bondy já Eva Suzanna Marble Bondy.
Bondi luuvâi jieijâs maister räi Valparaiso Universityst uáppuamnâsin sárnum. Maŋeláá sun kuittâg sirdâšui čaittâlemsuárgán – vistig Broadway čaittâleijen já maŋeláá elleekoverooláid. Suu vuosmuš elleekoveroolâ lâi Elmer Rice elleekooveest Street Scene (1931).
884
884 (DCCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 880-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Tsunesada
Low
Low lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 11. studioalbum. Viestâr-Berlinân varrim Bowie raahtij album oovtâstpargoost Roxy Music -juávhust kulostum Brian Enoin. Puáđusin lâi keččâlâddâmvuálásâš ambient- já krautrock-vaikuttâsâš album, mast syntetisaattor lâi tergâdis uási. Low algâttij Bowie nuuvt kočodum Berlin-trilogia, moos kuleh meid suu kyehti čuávuváá album "Heroes" (1977) já Lodger. Low lokkekove já nommâ čujotteh toos, ete Bowie irâttij toollâđ "vyeligis proofiil".
Veik kritikkáreh valdii album vuástá ruossâlávt, tom aneh tááláá ääigi áárvust uáli ennuv. Ive 2003 Rolling Stone -lostâ valjij tom 500 Greatest Albums of All Time -listoos sajan 249. Pitchfork-lostâ vuod valjij tom 1970-lovo pyeremus albumin. Album lii oonnum almolávt ohtân Bowie pyeremuin albumijn, já meid Bowie jieš oonij tom ohtân karrieeris pyeremuin albumijn. Low ij kuittâggin miänástum kávpálávt nuuvt pyereest ko ovdebeh albumeh.
Album tobdosumos pittá lii "Sound and Vision", mii pajanij Britannia singlelisto kuálmádân. Nubbe single "Be My Wife" ij miänástum kávpálávt ijge tot pajanâm ollágin Britannia singleliiston.
Jienâttem
Album vuolgâsaijeen lijjii nuotâstâsah, moh lijjii tárguttâssân leđe The Man Who Fell to Earth -elleekove soundtrackist. Äigiraajij tiet elleekove pyevtitteijeeh kuittâg-uv pálkkááttii musikkár John Phillips muusik nuotâsteijen. Maŋeláá elleekove stivrejeijee Nicolas Roeg pahudij, ete Low muusik ličij sooppâm tievâslávt toos.
Bowie lâi kiddiistum uđđâ elektronisâš muusikist, já Low stiijlâst láá ennuv saksalâš krautrock jiešvuođah.
Jienâttem aalgâst ij lamaš vala visesvuotâ pitái almostitmist, mut Bowie halijdij algâalgâlávt tuše keččâliđ uđđâ aašijd ovdil čuávuváá "virgálâš" album. Ko jienâtmeh lijjii masa valmâšeh, te pyevtitteijee Tony Visconti adelij materiaal vuossâmuu versio Bowien, kii hiäiluttij kasseet moovtâ já eeđâi "Mist lii album!".
"'Muoi vuáváim systeemijd, moiguin mun ovdâmerkkân čuojâttim pianouási já luoštim talle regulaattorijd vuálus, kuás kullojii tuše ruumbuh, já Eno tieđij tuše nuottâšlaajâ. Talle sun čuojâttij mottoom eres čuojânâs nuuvt, ete sun ij kuullâm maid mun čuojâttim, mut sun kuittâg tieđij nuottâšlaajâ. Tast maŋa muoi čuojâttáim vuáruluvâi nuuvt, ete kuábáškin ij tiättám maid nubbe čuojâttij, já peeivi loopâst muoi luptijm puoh já kuldâláim maid muoi láim finnim ááigán.'"
Bowie já Eno oovtâstpargo tiet ritmâkitarist Carlos Alomar roolâ ij lamaš innig nuuvt tehálâš ko kyevti oovdeb album rähtimist. Alomar lâi áámmátmusikkárin luuhâm muusik teoria, já sust lijjii vädisvuođah tuhhiittiđ Eno epitáválijd vuovijd. Jienâlávt albumân enâmustáá vaikuttij kuittâg-uv pyevtitteijee Tony Visconti. Sun lâi ovdâsvástádâsâst ovdâmerkkân album rumbujienâin, moh láá kočodum spiekâstâhlâžžân, brutaalin já meekaanlâžžân. Visconti raahtij efekt Harmonizer-mašináin, mon vievâst puovtij stelliđ nuottâaloduv, veik ij muttám liävtu. Puáđus lii oonnum joba vääldikomettemlâžžân. Tom puáhtá kuullâđ pittáin "Speed of Life", "Breaking Glass" já "Sound and Vision". Eno vuod puovtij studion EMS-syntetisaattoris, mast iä lamaš ollágin kuoskâttuvah, mut tuše suábbi, moin puovtij rähtiđ jienâefektijd. Studiost kiävttojii meid eres kuoskâttâsčuojânâsah, tego Bowie Chamberlin.
Pleistoseen
pienoiskuva|Mammut suvâttui ušom táálášulmuu miäcástem tiet. Pleistoseen lii Eennâmpáálu geolooglâš äigipaje, mii aalgij 2,6 miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi suulân 11 500 ihheed tassaaš. Jiešvuođâlâš ääših pleistoseenpaajeest lijjii maaŋgah jieŋâpajeh já ulmuu jotelis evoluutio sehe aaibâs pleistoseenpaje loopâst meid keđgiáigásâš kulttuurovdánem já eennâmviljâlem vuosmuuh aiguuh.
San Marino lippu
thumb|190px|San Marino tááláš lippu San Marino lippu lii San Marino aalmugtubdâldâh vaakun já aalmuglâšlavluu lasseen. Tot valdui kiävtun cuáŋuimáánu 6. peeivi 1862 já muttui ucánjáhháá ive 2011. Lippu lii juohhum kyevti siämmáástuárusii uásán horisontaallávt. Pajeuási lii vielgâd já vyeliuási lii čuovjâd. Liipu vielgis ivne kovvee ráávhu já poolvâid já čuovjis ivne kovvee rijjâvuođâ já alme.
Kaskoo liipu lii San Marino vaakun. Tot siskeeld San Marino kulmâ lane. Vaakun paajaabeln lii ruvnâ, já ton vuoluubeln lii staatâ läättinkielâlâš motto LIBERTAS. Tastko San Marino lii täsiväldi, te vaakun paajaabeln leijee ruvnâ ij kuvvii monarkia pic suvereniteet.
Emil Kárlsen
thumb|Karlsen ive 2018 [[Riddu Riđđu-festivalist. Kove: Ørjan Marakatt Bertelsen ]] Emil Kárlsen (š. 1997 noomáin Karlsen) lii merâsämmilâš taaidâr já musikkár. Karlsen lii poprock-juávhu Resirkulert lávloo já kitarist.
Palhâšumeh
Ive 2019 Karlsen väljejui Riddu Riđu ive nuorâ taidârin.
925
925 (CMXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 920-lovo kuuđâd ihe.
864
864 (DCCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 860-lovo viiđâd ihe.
A. A. Milne
Alan Alexander Milne lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin Winnie-the-Pooh -párnáikirjij čällen.
Eellim
Alan Alexander Milne šoodâi uđđâivemáánu 18. peeivi 1882 Lontoost perruus kuálmádin pärnin. Suu vaanhimeh láin priivaatškoovlâ rehtor John Vine Milne já Sarah Marie Heginbotham. Milne juuđij Westminster škoovlâ Lontoost já luuvâi maŋeláá matematiik Cambridge ollâopâttuvâst. Valmâštum maŋa ive 1903 sun maacâi Lontoon já čäliškuođij esseid já tiivtâid. Milne naajâi Dorothy "Daphne" de Sélincourtáin ive 1913 já sunnui šoodâi kandâ Christopher Robin ive 1920. Milne lâi pasifist, mut kaartâi kuittâg uásálistiđ vuossâmuu maailmsuátán ive 1915. Suáđi maŋa sun šoodâi tobdosin čaitâlmij čällen já čaalij meid syelipoolisroomaan The Red House Mystery, mii almostui ive 1922.
Tiivtah já Winnie-the-Pooh
Milne vuossâmuš tihtâčuágáldâh parnijd When We Were Very Young almostui ive 1924 já ton jotkâuási And Now We Are Six ive 1927. Suu tobdosumos čalluuh láá kuittâg Winnie-the-Pooh -njoobžâst muštâleijee párnáikirjeh Winnie-the-Pooh (1926) já The House at the Pooh Corner (1928). Kiirjijn fiäránisteh Christopher Robin -nommâsâš kandâ já elleejuávkku. Toi ovdâkovveen lijjii Milne jieijâs kandâ Christopher já suu sierah. Winnie-the-Pooh šoodâi 1900-lovo klassikkon. Kirjeh láá vuábdum 20 miljovn pittád, já toh láá jurgâlum paijeel 50 kielân. Disney almostitij vuossâmuu Winnie-the-Pooh -elleekove ive 1966.
Tolve
Tolve lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Tolvest ääsih 3 021 olmožid. Ton vijdodâh lii 128,69 km², já alodâh 568 m. Tolve naaburkieldah láá Albano di Lucania, Cancellara, Irsina, Oppido Lucano, San Chirico Nuovo, Tricarico já Vaglio Basilicata.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Pivtâspäddi (taaiđâproojeekt)
pienoiskuva|Pivtâspäddi -taaiđâproojeekt Helsigist Pohjoisesplanadi paaldâst Pivtâspäddi (ruotâ- já suomâkielân Tvättlina – Pyykkinaru, ) lii normâkriittisâš siärvustaaiđâproojeekt, mon rahtijn taidâreh Heidi Lunabba já Ilar Gunilla Perssen ive 2014 Jeppis Pride ooleest. Proojeekt tárguttâssân lii viestâdiđ kietâtuojijn seksuaal- já suhâpeliucceeblovvoid, ete ohtsâškoddeest láá ennuv ulmuuh, kiäh tuárjuh sii, veik taat toorjâ ij lah veltihánnáá čielgâs teikkâ almos.
Taaiđâproojeekt tuávááš
pienoiskuva|250x250px|Pietarsaari kaavpugtáálu ive 2018 Ive 2014 uárnejui Pietarsaari vuossâmuš já Suomâ vuossâmuš ruotâkielâg pridefestivaal Jeppis Pride. pienoiskuva|Pivtâspäddi Unioninkatu paajaabeln Helsigist
Sajaduvah
pienoiskuva|250x250px|Pivtâspäddi ive 2015 Helsig Pride ääigi Pivtâspäddi-proojeekt lii lamaš uáinusist tave-enâmij pridefestivaalijn, čáitálduvâin já tábáhtusâin. Ive 2015 Säämi Pride Kárášjuuvâst lâi vuossâmuš saje, kuus Pivtâspäddi-siärvustaaiđâproojeekt sirdâšui ive 2014 Jeppis Pride maŋa. Kárášjuuvâst lijjii pivtâspäädih sehe Prideviäsu já -láávu ulguu- já siskiibeln já meid maaŋgâ saajeest siijdâst. Tai lasseen pridepaaraat uásálisteeh kuoddii nube pivtâspäädi fáárust čoođâ siijdâ.
Keđgiäigi
pienoiskuva|Taat keđgiáigásâš räigiákšu kavnui [[Kiuruvesist Tave-Savost ive 1947. Ákšu lii ušom 3 500–4 000 ihheed puáris. ]] Keđgiäigi lii äigipaje, kuás ulmuuh rahtii pargopiergâsijd keeđgist, muorâst já täävtist, iäge metalleh lamaš almolii kiävtust pargopiergâsijn. Meid njaajâ sehe jieškote-uvlágáneh ellein já šaddoin ožžum materiaaleh lijjii vijđáht kiävtust.
Keđgiääigi äigipaje lii kuhemus ulmuu kulttuurevoluutio äigipaje. Tot aalgij ko vuosmuš hominid iiđij Afrikân čiččâm miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi ko meetaalpargopiergâseh pottii almolii kiävtun. Keđgiäigi nuuvâi eres ääigi eres soojijn maailmist. Vala-uv láá härvis hiäimuh, moh iä keevti meetaalpiergâsijd.
Keđgiääigi tuávádâh
Keđgiääigi tuávádâh šoodâi 1800-lovvoost tieđâlâš arkeologia algâmuddoost, ko tovlááh tiŋgâkavâaseh juáhhojii valmâštâsmateriaal mield keđgi-, pronssi- já ryevdipaje juávhoid. Veikkâ keđgiáigásâš kulttuurijn tábáhtuvvii eres-uv stuorrâ nubástusah, ovdâmerkkân eennâmviljâlem ovdedem, lii keđgiääigi tuávádâh kuittâg siäilum kiävtust.
Keđgitiiŋgah láá arkeologiast teháliih, ko motomin toh sättih leđe áinoo kávnusamnâstâh. Stuorrâ uási keđgiáigásâš tiiŋgâin valmâštii kuittâg orgaanlâš materiaalist. Toh láá siäilum pyereest, jis piirâs lii lamaš hiäivulâš. Onnáá peeivi lii máhđulâš miäruštâllâđ kávnus ave luándutieđâlâš vuovijgijn.
Nagirvárrái
Nagirvárrái lii merâsämmilâš musikkár Emil Kárlsen vuossâmuš studioalbum. Album almostui syeinimáánu 16. peeivi 2021. Skiäru pyevtittij Mano Music.
Euroviisuh-lávlumkišto 2023
thumb|right|[[Euroviisuh-lávlumkišto 2022|Kišto ive 2022 vuáittám ukrainalâš muusikjuávkku Kalush ive 2022]] thumb|Uásálisteh juáhhojii semifinalij viiđâ juávkun [[St George's Hall (Liverpool)|St George's Hallist.]] Euroviisuh-lávlumkišto 2023 lâi 67. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Liverpoolist, Ovtâstum kunâgâskoddeest, veikkâ Ukraina ovdâsteijee Kalush Orchestra finnij finalist 631 čyegisid pitástis Stefania já vuoitij ive 2022 kišto. Ukrainast ij puáhtám orniđ kišto, tastko Ruoššâ soođâi tobbeen. Nubben poođij brittilâš Sam Ryder, já tondiet kišto sirdâšui Ovtâstum kunâgâskoodán.
Kišto semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 9. peeivi já 11. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 13. peeivi 2023. Kiišton uásálistii ohtsis 37 staattâd, mii lâi ucemus meeri ive 2014 maŋa. Bulgaria, Montenegro já Tave-Makedonia kiesâdettii ive 2023 kištoost.
Ruotâ ovdâsteijee Loreen finnij finalist 583 čyegisid pitástis Tattoo já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 340 čyegisid já telejienâstmist 243 čyegisid. Suomâ ovdâsteijee Käärijä poođij nubben, ko sun finnij finalist 526 čyegisid. Vuáitu čovdii aalmugijkoskâsij raađij adelem čuággáh, tastko Käärijä finnij čuuvtij eenâb čuággáid telejienâstmist ko kihheen eres artistijd kištoost.
Loreen lii tuše nubbe olmooš, kii lii vuáittám Euroviisuh-lávlumkišto kuohtii; Johnny Logan lâi vuossâmuš tublevyeittee, ko sun vuoitij sehe ive 1980 já ive 1987 Euroviisuh-lávlumkištoid.
Jođetteijeeh já čielgejeijeeh
Ive 2022 lâi vuossâmuu tove máhđulâš čuávvuđ kišto Yle Areena já radio peht sehe orjâlâš- já anarâškielân. Meid ive 2023 kišto puovtij čuávvuđ taid kieláid já čielgejeijeeh láin siämmááh ko ive 2022 ađai Aslak Paltto čielgij orjâlâškielân já Heli Huovinen anarâškielân. Yle Areena chatist lâi máhđulâš semifinalij já fiinaal ääigi čäälliđ puoh kuulmâ Suomâ peln sarnum sämikielân: orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân.
Kišto puovtij čuávvuđ eres-uv kieláid Yle peht. Suomâkielâ kommentaattorin tooimâi Mikko Silvennoinen já ruotâkielâ kommentaattorin Johan Lindroos já Eva Frantz. Eres kielâi čielgejeijeeh láin Levan Tvaltvadze (ruošâkielâ) já Galyna Sergeyeva (ukrainakielâ).
Postâkoortah
Taan ive postâkoortah lijjii 40 sekuntid pištee uápásmittemvideoh, moh čáittojii ton ääigi ko lyevi valmâštâllui čuávuváá artist várás.
Uásálistám staatah
thumb|{{legend|#D40000|Staatah, moh uásálistii vuossâmuu semifinalân}} {{legend|#FFAAAA|Staatah, moh pessii automaatlávt finalân já jienâstii vuossâmuu semifinalist.}} {{legend|#000080|Staatah, moh uásálistii nube semifinalân}} {{legend|#99CCFF|Staatah, moh pessii automaatlávt finalân já jienâstii nube semifinalist.}} Kiišton uásálistii ohtsis 37 staattâd, mii lâi ucemus meeri ive 2014 maŋa. Bulgaria, Montenegro já Tave-Makedonia kiesâdettii ive 2023 kištoost.
Artisteh, kiäh láá ovdil uásálistám Euroviisuid
Taan ive Euroviisuh-lávlumkištoost lijjii 4 ovdâsteijee, kiäh lijjii ovdil uásálistám Euroviisuid:
Sii lasseen Belgia ovdâsteijee Gustaph lâi uásálistám jo kuohtii Euroviisuid. Vuossâmuu tove sun lâi Sennek tuávvášlávlon ive 2018. Kulmâ ive maŋeláá sun uásálistij uđđâsist, taan keerdi Hooverphonic tuávvášlávlon.
Semifiinaal 1
thumb|Käärijä lávdástâmin vuossâmuu semifiinaal kenraalhárjuttâllâm ääigi. Sun vuoitij vuossâmuu semifiinaal. Vuossâmuš semifiinaal uárnejui vyesimáánu 9. peeivi 2023 já toos uásálistii vittnubáloh enâmid. Italia, Saksa, Ranska já enâmeh, main ij lamaš ovdâsteijee kištoost, jienâstii taan semifinalist. Semifiinaal 10 pyeremus enâmid uásálistii finalân vyesimáánu 13. peeivi 2023.
Vuossâmuu semifiinaal aalgij tanssâpittáin, mon ääigi čuojâi Together in Electric Dreams. Tast maŋa ukrainalâš lávloo já Euroviisuh-lávlumkišto jođetteijee Julia Sanina láávlui oosijd pitástis Majak (, ). Vuossâmui neelji pitá maŋa nubbe Euroviisuh-lávlumkišto jođetteijee Alesha Dixon ráppái Euroviisuh-lávlumkištoost já Liverpoolist. Puoh enâmeh iä kuittâg uáinám Dixon ráppámpuudâ, peic täin enâmijn uáinojii máinuseh.
Jienâstem ääigi ukrainalâš lávloo já ive 2010 Euroviisui uásálistee Alyosha já brittilâš soul-lávloo Rebecca Ferguson lávloin Duran Duran -muusikjuávhu pitá Ordinary World. Sunnuu maŋa brittilâš lávloo já laavlârähtee Rita Ora láávlui pitáidis Ritual, Anywhere, I Will Never Let You Down já Praising You.
Semifiinaal 2
Nubbe semifiinaal uárnejui vyesimáánu 11. peeivi 2023 já toos uásálistii kuttnubáloh enâmid. Ovtâstum kunâgâskodde, Espanja, Ukraina já enâmeh, main ij lamaš ovdâsteijee kištoost, jienâstii taan semifinalist. Semifiinaal 10 pyeremus enâmid uásálistii finalân vyesimáánu 13. peeivi 2023.
Fiinaal
Fiinaal uárnejui vyesimáánu 13. peeivi 2023. Tastko Ukraina vuoitij ive 2022 Euroviisuid, tot peesâi automaatlávt ive 2023 finalân nuuvtko Euroviisui vittâ stuárráámuu ruttâdemeennâm ađai Espanja, Italia, Ranska, Ovtâstum kunâgâskodde já Saksa. Finalân uásálistii tai lasseen 10 pyeremus enâmid vuossâmuu semifinalist já 10 nube semifinalist. Ohtsis finalân uásálistii 26 enâmid.
Raađij čuággái almottem finalist
Jyehi Euroviisui 37 uásálistee staatâst lâi jieijâs rääđi, mii meridij mon staatân rääđi juáhá jieškote-uv čyegismere (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10 já 12). Jyehi rääđist lâi jieijâs tieđetteijee, kii muštâlij čuággáid. Fiinaal ääigi tieđetteijeh muštâlii čuággáid čuávuváá oornigist.
915
915 (CMXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 910-lovo kuuđâd ihe.
Lucito
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
844
844 (DCCCXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 840-lovo viiđâd ihe.
Tiädduluptim kesiolympialijn 1976
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Montréal 1976 kesiolympialijn oovce tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Mitalisteh
thumb|200px|Mohammad Nassiri
Miitaaltavlustâh
thumb|200px|Gerd Bonk ive 1979
1047
1047 (MXLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1040-lovo káávcád ihe.
Listo Pericoma-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Pericoma-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 191 šlaaijâd. Pericoma-suuhâ kulá Psychodidae-hiäimun.
Pericoma-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Paattinen
Paattinen lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Paattisiist assii 1 900 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 58,8 km² (tuše eennâm). Paattisii naaburkieldah lijjii Aura, Lieto, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Rusko, Turku, Vahto já Yläne.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Paattinen lohtui Tuurkun.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1960 já 1970 tiäđui mield Paattiisist ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah
Alakylä, Auvainen, Auvaismäki, Iskoinen eli Kirkonkylä, Joenperä, Kinnari, Kreivilä, Paavola, Paijula, Poso, Tekkala, Tiipilä, Törmäinen, Ullainen, Uro já Viikkala.
Tito
Tito lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Titost ääsih 7 179 olmožid. Ton vijdodâh lii 71,27 km², já alodâh 650 m. Tito naaburkieldah láá Abriola, Picerno, Pignola, Potenza, Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda, Satriano di Lucania já Savoia di Lucania.
Historjá
Titost šoodâi kaavpug ive 2011.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1043
1043 (MXLIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1040-lovo niäljád ihe.
Maschito
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Caggiano, Cancada, Cantarella, Casano, Cerentino, Cerentino-Settanni, Cesina, Fontana d'Argento, Manes, Monte Calvello, Oreficicchio, Piano della Trinità, Piano del Moro, Serra della Nocelle já Sterpara.
Tito
Siijdah
Frascheto, Radolena, Rione Mancusi já Tito Scalo.
Karkkila
Karkkila lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Karkkilast ääsih 8 696 olmožid, já ton vijdodâh lii 255,32 km², mast 12,96 km² lii čääci. Karkkila naaburkieldah láá Lohja, Loppi, Tammela já Vihti.
Historjá
Karkkila vuáđudui ive 1932.
Kieldâlahtemeh
Pyhäjärvi Ul kieldâ lohtui Karkkilan ive 1969.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Karkkila kuávdáščuákkipäikki.
859
859 (DCCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 850-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|Xuanzong
Vuorâččâs
Stuárudâh já tobdomeerhah
Vuorâččâs lii čapis- já räniskirjáás, 44–51 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 410–675 g. Ton suájákejij koskâ lii 84–100 cm. Vuorâččâs jienâ lii jienniis ruŋkestem. thumb|left|240px|Vuorâččâs lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Vuorâččâs iälá Euroop já Aasia kuávluin. Suomâst tot iälá maaŋgâlágán pirrâsijn ubâ enâmist já pessee maŋgii olmoošaassâm alda, mut meid meccikuávlui jeegijn já vuovdijn. Suomâ nääli lii áárvu mield 160 000–230 0000 paarrâd. Uási vuorâččâsâin tálvástâleh Suomâst, mut uási värrejeh čohčuv Maadâ-Ruotân já Tavemeerâ kuávlu enâmáid. Čohčâvarrim lii roovvâd-skammâmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust.
thumb|left|240px|Vuorâččâs maneh
Lasanem
Vuorâččâs piervâl lii muorâst 5–25 m aloduvvâst. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 2–6 mane já láálá taid 17–21 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 31–32 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Vuorâččâs lii puohporree.
Adepero Oduye
Adepero Oduye (š. 11. uđđâivemáánu 1978 New York, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn Pariah (2011), 12 Years a Slave (2013), The Big Short (2015) já Widows (2018).
Eellim já karrieer
Adepero Oduye šoodâi Brooklynist, New Yorkist ive 1978. Sun luuvâi vistig talhâstiettuu, mutâ eejis jäämmim maŋa sun meridij älgiđ čaittâleijen. Sun teeivâi stivrejeijee Dee Rees, já finnij suu vuosmuu elleekoveroolâ Rees elleekooveest Pariah. Elleekove vuoitij maaŋgâid palhâšuumijd, já kritikkáreh rámmojii Oduye. Viežâdijn suu Golden Globe elleekooveest The Iron Lady, Meryl Streep muštâlij suu mielâmield čaittâlemčođâldâsâid ton ive elleekuuvijn, já ohtâ tain lâi Oduye rolâinis Pariahist.
Rapone
Rapone lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Raponest ääsih 893 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,51 km², já alodâh 838 m. Rapone naaburkieldah láá Calitri, Castelgrande, Pescopagano, Ruvo del Monte já San Fele.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Mazzapone, Forestella, Pediglione já Piano la Corte.
905
905 (CMV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 900-ihelove kuuđâd ihe.
Suáluičielgi tuurismkuávdáš
Suáluičielgi tuurismkuávdáš teikkâ meid Suáluičielgi ( já ) lii tuuristkuávdáš Aanaar kieldâ Suáluičielgi siijdâst. Suáluičielgi lii ohtâ Suomâ puárásumosáin čuoigâmkuávdáin já fáálá valjeest čuoigâmkiäinuid. Keessiv Suáluičielgist láá ennuv vajâldemkiäinuh, moh fäälih turistáid máhđulâšvuođâ uápásmuđ putes já mučis meccikuávloin já tuodârluándoin.
824
824 (DCCCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 820-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Muzong
Francoeur-palhâšume
Vyeitteeh
thumb|Jules Andrade vuoitij Francoeur-palhâšume ive 1895. Palhâšume láá vuáittám čuávuvááh ulmuuh:
Pešnirihhááš
Pešnirihhááš (Motacilla alba) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Pirkanmaa eennâmkode lodde já Latvia aalmuglâšlodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Pešnirihhááš lii 16,5–19 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 18–23 g. Ton puuzah láá čappâdeh, ránáseh já vielgâdeh. Orráás uáivičohe monnjâuási, čuudâ sehe vättikuávlu láá čappâdeh, niŋálâsâst vuod toh láá ránáseh teikkâ čapisránáseh. Nuorâ lode uáivi lii räänis. Pešnirihhááš lii šođbâ lodde, mast lii kuhes čapis poođâš. Pottâšist láá vielgis roobdah. Vääti kuávlust láá tevkis kovoseh. Pešnirihháá njune já ruoidah láá čappâdeh.
Pešnirihhááš lii ruokis lodde, mii ohtânmaanoost stáávrut kuhes pottâšis, ko tot vázzá.
Pešnirihháá lávlum lii virkkuus já jotelis visârdem. vasen|pienoiskuva|270px|Pešnirihháá lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Pešnirihhááš pessee ubâ Suomâst. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Aasiast já Euroopist. Uccâ nääli iälá meid Alaska viestâruásist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 400 000–600 000 paarrâd.
Pešnirihhááš lii uáli táválâš lodde riddoin, piälduin já čuákkipaaihijn.
Pešnirihhááš tálvástâl Alda-nuorttân já Tavenuorttii-Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.
Lasanem
Pešnirihhááš pessee puohlágánijn soojijn. Piervâl tot ráhtá vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesimáánust 2–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 10–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–16 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis ton räi, ko toh láá 17–21 peeivi ahasiih. Kyehti mááná ivveest láá pešnirihháást viehâ táváliih. Pessimäigi lii vyesimáánust porgemáánu aalgâ räi.
Raavâd
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd. Pessimääigi ulguubeln tot porá meid siemânijd.
1033
1033 (MXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1030-lovo niäljád ihe.
Minna Canth
Minna Canth (š. Ulrika Wilhelmina Johnson; ) lâi syemmilâš kirječällee já toimâtteijee.
Eellim
Minna Canth šoodâi njuhčâmáánu 19. peeivi 1844 Tamperest. Suu vaanhimeh láin Gustaf Vilhelm já Lovisa Ulrika Johnson. Ive 1853 peerâ varrij Kuopion. Ive 1863 Canth luvâškuođij aalmugškoovlâ máttáátteijen Jyväskyläst vuossâmui nisonij juávhust. Suu uápuh kuittâg koskâlduvvii ive 1865, ko sun naajâi máttáátteijee Johan Ferdinand Cantháin. Sunnui šoddii čiččâm pärnid: Anni, Elli, Hanna, Maiju, Jussi, Pekka já Lyyli. Johan Ferdinand jaamij ive 1879 já čuávuváá ive Minna Canth maacâi párnáidiskuin Kuopion, kost sun tooimâi irâtteijen eejis läigikäävpist. Canth finnij váimuinfarkt já jaamij vyesimáánu 12. peeivi 1897 53-ihásâžžân. Ive 2007 Canth uážui vuossâmužžân nisonin Suomâst jieijâs liputtempeeivi. Minna Canth já täsiáárvu peivi lii njuhčâmáánu 19. peeivi.
Pargo
Minna Canth čäliškuođij lostáid Jyväskyläst já suu vuossâmuš nooveelčuágáldâh Novelleja ja kertomuksia almostui ive 1878. Sun lâi vuossâmuš suomâkielâlâš nissoon, kii poorgâi toimâtteijen. Canth šoodâi tobdosin eromâšávt čaitâlmij čällen. Suu tobdosumos čaitâlmij juávkun kuleh Työmiehen vaimo (1885), Papin perhe (1891) já Anna Liisa (1895). Canth lâi syemmilii kirjálâšvuođâ uđâsteijee, kii čaalij ohtsâškode čuolmâin, eromâšávt nisonij já pargovievâ sajattuvâst. Sun almostitij ohtsis 10 čaitâlmid já čiččâm kuhes novellid.
Tavemeerâ
Tavemeerâ lii Atlant väldimeerâ cuávis revnimeerâ, mii lii Brittilâš suollui já Euroop nannaam taveviestâroosij kooskâst. Tavemeerâ riddostaatah láá Ovtâstum kunâgâskodde viestârpeln, Taažâ tavenuorttân, Ruotâ já Tanska nuorttân, Saksa já Vuáládâhenâmeh maadânuorttân sehe Belgia já Ranska mäddin. Riddostaatah hárjutteh kuávlust vijđes ekonomâlii tooimâ, tego kuálástem já kyelišoddâdem, eennâmkaasu já eennâmoljo puuhâm sehe mađhâšem.
Eennâmtiätu
Tavemeerâ áldá kukkodâh tavveen máádás lii 960 kilomeetterid já kobdodâh viestârist nuortâs 580 kilomeetterid. Meerâ vijđodâh lii suullân 575 000 neljihâškilomeetterid já oles saijaasvuotâ 54 000 kuđâhâškilomeetterid. Čääsi koskâkieŋŋâlvuotâ lii tuše 94 meetterid, ko ovdâmerkkân Koskâmeerâ kieŋŋâlvuotâ lii koskâmiärálávt 1,5 kilomeetter. Kieŋâlumos saje lii 700 meetterid Taažâ häävdist, mii lii jieŋâlâs Taažâ riddokuávlust. Tavemeerâ lii liähmustielâsist. Atlant merâvirdeh vaigutteh ennuv ton šoŋŋâdâhân.
Rautio
Rautio lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Rautiost assii 1 348 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 190,5 km² (tuše eennâm). Rautio naaburkieldah lijjii Alavieska, Kalajoki, Himanka, Kannus, Lohtaja, Sievi já Ylivieska.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Rautio lohtui Kalajokin.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Siijdah
Alapäänkylä, Kärkisenkylä, Rautionkylä, Typpönkylä já Ylipäänkylä.
Ursula K. Le Guin
Ursula Kroeber Le Guin lâi ovtâstumstaatâlâš kirječällee. Sun čaalij romanijd, novellijd, tiivtâid, párnáikiirjijd já esseid, eromâšávt fantasia já science fiction. Sun kieđâvušâi čalluin ovdâmerkkân anarkism, feminism sehe ohtsâškodálijd já psykologlijd teemaid.
Eellim
Le Guin šoodâi Kalifornia Berkeleyst. Suu eeči lâi antropolog Alfred L. Kroeber já enni psykolog já kirječällee Theodora Kroeber. Sust lijjii kulmâ puárásub viiljah: Karl, Theodore já Clifton. Perrust lâi stuorrâ kirjenurâldâh, já puoh párnááh luhhii-uv ennuv. Le Guin meid čäliškuođij uánihis mainâsijd jo nuorrân. Sun juuđij škoovlâ Berkeley High Schoolist já luuvâi talle kirjálâšvuođâ Harvard ollâopâttuv Radcliffe Collegest já ranskakielâ Columbia ollâopâttuvvâst. Sun valmâštui ive 1952 já mađhâšij forgâ tast maŋa Raanskan. Le Guin teeivâi historjistee Charles Le Guin, já suoi naajáin ive 1953 juovlâmáánust Pariisist. Le Guin poorgâi ranskakielâ máttáátteijen vuossâmuu nieidâs Elisabeth šoddâm räi ive 1957. Nubbe nieidâ Caroline šoodâi ive 1959. Siämmáá ive peerâ varrij Oregon Portlandân, kost šoodâi kandâ Theodore ive 1964. Le Guin kirječällee karrieer aalgij 1950-lovo loopâst, já sun almostitij kiirjijd masa 60 ive ääigi. Le Guin finnij maaŋgâid palhâšuumijd karrieeris ääigi, ovdâmerkkân käävci Hugo-palhâšumed já kuttâ Nebula-palhâšume. Čäällim lasseen sun poorgâi toimâtteijen já ollâopâttuv máttáátteijen. Le Guin jaamij uđđâivemáánu 22. peeivi 2018 päihistis Portlandist 88-ihásâžžân.
Suomusjärvi
Suomusjärvi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Suomusjärvist assii 1 330 olmožid, já ton vijdodâh lâi 176,48 km², mast 17,19 km² lâi čääci. Suomusjärvi naaburkieldah lijjii Karjalohja, Kiikala, Kisko, Nummi-Pusula já Sammatti.
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah
Ahtiala, Arpalahti, Häntälä, Hinttala, Kettula, Kitula, Koorla, Lahnajärvi, Laidike, Laperla, Lemula, Rautsuo, Salittu, Salmi, Suomusjärvi já Taipale.
Vađukkâš
thumb|Vađukkâš Vađukkâš teikâ vatukkâš teikâ vaađâlm (Rubus idaeus) lii myerji. Tot kávnoo Säämist uáli uccáá luánduviđá šoddâmsoojijn. Vađukkâš siäilu uáli hyeneeht vorâsin.
Tobdomeerhah
Vađukkâš saje Säämi luándust lii taggaar, et miestâ lii kale Säämist, mut táválávt tot lii levânâm ulmuu fáárust. Luándulâš šoddâmsajeh láá uccáá, já tot taha-uv vađukkâš ávhástâllâm ucánjáhháá vaigâdin. Nube tááhust luándu vađukkâš lii Säämist já váháš mäddiláá-uv nuuvt härvinâš, et loostâid ij kolgâččii čohhoođ kuittâg stuárráb meereest. Luándust vađukkâš šadda paavtijn, rođoin já njaskâttuvâin. Veddi lii maaŋgâihásâš, mut vesah kuittâg kyevti-ihásiih. Ohtâ vesa lieđđee já myerjee iäskân nube ive. Tot meerhâš tom, et oovtâ miestust láá ain kyevtilágán vesah. Oovtâihásiih iä meiddei lieđđii já kyevti-ihásiih moh lieđđejeh, láá ruánáávielgâdeh. Miestâ šadda suullân meetter alosâžžân.
Vitamineh já kevttim
Vađukkâš lii vitaminijdis peeleest nuuvtko eres-uv luándumyerjih. C-vitamin lii vađukkáást eenâb ko juuŋâin já soorijn, mut ucceeb ko luámánist. B-6 vitamin pyrioksiin lii vađukkáást uáli ennuv, mut A-vitamin uccáá. Meecist šoddâm vađukkáin láá mittedum tagareh mineraalamnâseh ko kalium, kalsium, magnesium, fosfor já pii viehâ ennuv. Eres luándulâš taarbâšlâš amnâseh láá veški, maŋŋaan, siŋkki, kooboolt, nikkel já alumiin. Loostâin láá vala	párkkuamnâseh ennuv, já loostâin kávnoo meid C-vitamin.
Puohlágán tivreh jorešteh viššâlávt vađukkâšmiestuin. Ohtâ suijâ toos lii, ko vatukkâšliäđusijn lii valjeest mietâ. Návt tivreh ávhásteleh šaddoin, já šaddo oppeet ávhástâl tivrijgijn. Ko tivreh kuávjejeh pyereest, te vijđánem lii visásmittum. Muorjijd láá oppeet mááđuh väimileh, já tot ettee ucánjáhháá ulmuu kevttimist myerji. Taa ohtâ raavâ, maht puáhtá piergiittâllâđ máđuigijn: jis tiätá, et muorjijn láá mááđuh, te puáhtá pieijâđ mátulum muorjijd muádi minuttân sälttičáácán, sältti 10 gr/l.
Ernst Lindelöf
Ernst Leonard Lindelöf lâi syemmilâš matematikkár já Helsig ollâopâttuv matematiik professor iivij 1903–1938.
Eellim
Ernst Leonard Lindelöf šoodâi njuhčâmáánu 7. peeivi 1870 Helsigist, Suomâst. Suu eeči lâi matematikkár Lorenz Lindelöf, kii vuáđudij Suomâ matemaatlii seervi, já suu enni lâi Gabriela Krogius. Ernst Leonard lasseen perrust lâi čiččâm pärnid: Uno, Anna Maria, Carl Arvid, Ester Elisabeth, Tyra Gabriela, Emil Alfons já Ella Amalia. Lindelöf uábbi Anna Maria naajâi Frans Ali Krogiusáin, kii lâi syemmilâš kiiruurg. Emil Alfons jaamij ive 1887 2-ihásâžžân.
Pargo
Lindelöf lâi funktioteoria já differentiaalovtâlduvâi totkee. Sun valmâštui tuáhtárin Helsig ollâopâttuvâst ive 1893 23-ihásâžžân. Suu náguskirje nommâ lâi Sur les systèmes complets et le calcul des invariants différentiels des groupes continus finis. Suu oppâkirjeh (Johdatus korkeampaan analyysiin 1912, Johdatus funktioteoriaan 1917 já Differentiali- ja integraalilasku ja sen sovellukset 1918–1946) láá kiävtust vala onnáá peeivi.
Suomâ matemaatlâš servi juáhá jyehi ive Ernst Lindelöf -palhâšume.
Orientales, la Patria o la tumba!
Orientales, la Patria o la tumba! lii Uruguay aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1845 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Francisco José Debali, já ton saanijd lii čáállám Francisco Esteban Acuña de Figueroa.
Blumenthal-palhâšume
Blumenthal-palhâšume lâi palhâšume, mon vuáđudij American Mathematical Society ive 1993 Leonard M. já Eleanor B. Blumenthal mušton. Palhâšume juohhui jyehi niäljád ive matematiiktotkei, kiäst lâi pyeremuu náguskirje putes matematiik syergist. Palhâšume ij innig juohhuu. Tot juohhui majemuu tove ive 2009.
Bella
Bella lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Bellast ääsih 4 764 olmožid. Ton vijdodâh lii 99,71 km², já alodâh 662 m. Bella naaburkieldah láá Atella, Avigliano, Balvano, Baragiano, Muro Lucano, Ruoti já San Fele.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Scalo Bella-Muro, Re Pupillo, San Cataldo já Sant'Antonio Casalini.
Eres aassum sajeh
Bagni di San Cataldo, Braida, Carlotta, Case sparse, Castelluccio, Martiniglio, Pietra Scritta, Poggiolungo, San Cataldo Zippariello, Sant'Antonio Casalini Vecchio, Terre Nuove já Valle della Pietra.
Mafalda
Mafalda lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Mafaldast ääsih 1,080 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,51 km², já alodâh 460 m. Mafalda naaburkieldah láá Dogliola, Fresagrandinaria, Lentella, Montenero di Bisaccia, San Felice del Molise, Tavenna já Tufillo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Hansalitto
Historjá
thumb|Hansalito váldukiäinuh
Loppâäigi
Hansa väldi hiäjului 1500- já 1600-lovoin, kuás hollandlij já eŋlandlij sajattâh Tavemeerâ käävpist nanosmij já Tanska já Ruotâ haldâšškuottii kuuloold Nuorttâmeerâ käävpi. Eurooplij uđđâ ohtâvuođah Amerikân meid sirdii kavpâšem Atlant kuávlun. Oovce jesânid uásálistii ive 1669 majemuid hansapeivijd já tuše kulmâ kaavpug pissuu jesânin lito loopâ (1862) räi.
Hansakaavpugeh
Hansakonttureh lijjii čuávuváin kaavpugijn: Brugge, Antwerpen, Lontoo, Bergen, Novgorod.
Eres tergâdis kävppisajeh lijjii ovdâmerkkân: Oslo, Malmö, Kalmar, Turku, Viibur, Kööbenhaammân.
Onnáá peeivi Saksaast láá oovce virgálâš hansakaavpugid: Bremen, Demmin, Greifswald, Hambur, Lübeck, Lüneburg, Rostock, Stralsund já Wismar.
Uđđâ Ääigi Hansa
Vuossâmuuh Uđđâ Ääigi Hansapeeivih uárnejuvvojii ive 1980 Vuáládâhenâmij Zwollest, kost čokkânii 43 kaavpugid. Tábáhtus uárnejuvvoo ihásávt oovtâ Euroop hansakaavpugist. Suomâ kaavpugijn Uđđâ Ääigi Hansaliiton kuleh Turku já Ulvila. Hansapeeivih uárnejuvvojii Tuurkust vuossâmuu tove ive 2004.
Kuáládâhnjargâ
Kuáládâhnjargâ lii Taveviestâr-Ruošâst. Ton taavaabeln lii Baareencmeerâ, máddáá- já nuorttiibeln lii Vielgismeerâ. Haaldâtlávt Kuáládâhnjargâ kulá Murmansk kuávlun.thumb|right|Hibintuoddâreh ađai Umptektuoddâreh
Eennâmtiätu
Kuáládâhnjaargâ vijđodâh lii suulân 100 000 km². Tot lii aldasáid ollásávt taavaapiäláá näpikiärdu taavaabeln, tuše maadânuorttâuási uulât näpikiärdu máddáábel. Kuáládâhnjaargâ kuhemus juuhâ lii 480 kilomeetter kukkosâš Ponoi. Geolooglávt Kuáládâhnjargâ kulá Fennoskandia koolbân. Kuáládâhnjaargâst láá kyehti tuodârkuávluh: Hibintuoddâreh já Lujaurtuoddâreh. Alemus tuodâr lii Tsastnotsorr (1 199 m). pienoiskuva|Kuáládâhnjaargâ kuávlu sämikielah já toi ärbivuáválâš sárnumkuávluh.|vasen|330x330px
Viehâdâh
Ulmuuh láá aassâm Kuáládâhnjaargâst keđgiääigi rääjist. Táálái tiäđui	mield puárásumos kulttuur tobbeen lâi komsakulttuur suulân 7000–5000 oKr. Kuáládâhnjaargâst ääsih ryeššilij lasseen meid sämmiliih. Kantalahti kuávlust aassâm kärjilliih láá nube maailmsuáđi maŋa assimilistum ryeššiláid.
Kuáládâhnjaargâ ässeeloho lii lasanâm ráhtálâšvuođâ ovdánem tiet. Ive 1920 tobbeen lijjii 14 000 já ive 1940 jo 318 000 ässed. Ive 2007 ässeeh lijjii suulân 880 000.
Luánduriggoduvah
Kuáládâhnjaargâst láá ennuv luánduriggoduvah, já tot lii-uv ohtâ Ruošâ tehálumosijn ruukikuávluin. Valjaas nikkeliđoseh kávnojeh ovdâmerkkân Montšegorsk kaavpugist. Eres soojijn kávnojeh meid ryevdimalmâ já eres lusismetalleh. Kuáládâhnjaargâ luándu lii nyeskidum čuuvtij ráhtálâšvuođâ tiet, já meid meecij čuoppâm lii lamaš stuorrâ čuolmâ.
Kuáládâhnjaargâst tuáimih maaŋgah Ruošâ tavetampâstuv piäluštâsmekanismeh, eromâšávt váimuspuohčâmkárbái toorjâsajeh. Poljarnyje Zorist lii 1 760 megawaatâ Kuáláduv váimusvyeimilágádâs.
993
993 (CMXCIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 990-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|Egbert
Saloinen
thumb|right|Raahe kieldâlahtemeh: Saloinen (1973), Pattijoki (2003) já Vihanti (2013) Saloinen lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Saloisiist assii 5 914 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 248,8 km² (tuše eennâm). Saloisii naaburkieldah lijjii Raahe, Pyhäjoki já Pattijoki.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Saloinen lohtui Raahen.
Céline Sciamma
Céline Sciamma (š. 12. skammâmáánu 1978, Pontoise, Val-d'Oise, Ranska) lii ranskalâš elleekovestivrejeijee já -kietâčällee.
Saloinen
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Céline Sciamma
Sciamma lii lamaš maŋgii iävtukkâssân finniđ César-palhâšume, já ive 2017 sun vuoitij-uv taggaar pyeremuu heiviittum kietâčallust elleekuuvijn Ma vie de Courgette. Sun lii vuáittám meid Cannes elleekovejuuhlijn pyeremuu kietâčalluu palhâšume elleekuvijnis Portrait de la jeune fille en feu ive 2019.
Saloinen
Ässeeloho
Ive 1912 Pattijokist iäruttui 623 ässee kuávlu, mii lohtui Saloisii kieldân.
Céline Sciamma
Filmografia
Käldee: IMDb
Saloinen
Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Saloisiist lâi ohtâ čuákkipäikki: Saloisii markkân (1 327 ässed ive 1960 já 2 330 ässed ive 1970). Ton lasseen ive 1970 Raahe kuávdáščuákkipäikki lâi uásild Saloisii peln (144 ässed).
Siijdah
Saloisiist lijjii nelji eennâmregistersiijdâ: Palo, Piehinki, Saloinen ađai Salo já Savolahti. Eres siijdah lijjii Arkkukari, Haapajoki, Honganpalo, Hurnasperä, Aunolanperä, Ketunperä, Koskenkorva, Kultalanperä, Leinoperä, Mattilanperä, Ollinsaari, Peltomaanperä, Romuperä, Satamakangas, Siniluoto, Tarpio, Tokolanperä, Ylipää já Äyrinmäki.
Ngũgĩ wa Thiong'o
Ngũgĩ wa Thiong'o (š. James Ngugĩ, uđđâivemáánu 5. peeivi 1938, Kamiriithu, Kenia) lii kenialâš kirječällee já akateemikkár, kii čáálá válduášálávt kikujukielân. Karrieeris aalgâst sun čaalij eŋgâlâskielân já tooimâi eŋgâlâskielâ máttáátteijen. Sun lii čáállám romanijd, čaitâlmijd, novellijd, esseid já párnáikirjálâšvuođâ. Sun lii meid Kalifornia ollâopâttuv kirjálâšvuođâtiettuu professor já čiččâm almugijkoskâsii ollâopâttuv kunneetuáhtár.
Eellim
Ngũgĩ šoodâi kikujuperrui Kamiriithust Limuru alda. Sun čođâlditij eŋgâlâskielâ totkos Makerere ollâopâttuvvâst Kampalast ive 1963. Sun čaalij vuossâmuu čaaitâlm The Black Hermit ive 1962 Kampalast. Ngũgĩ vuossâmuš roomaan Weep Not, Child almostui ive 1964. Tot lâi vuossâmuš eŋgâlâskielâlâš roomaan, mon lâi čáállám nuorttâ-afriklâš kirječällee. Siämmáá ive Ngũgĩ luvâškuođij kirjálâšvuođâ Leeds ollâopâttuvvâst Eŋlandist. Suu nubbe roomaan The River Between almostui čuávuváá ive. Kuálmád roomaan A Grain of Wheat (1967) almostum maŋa Ngũgĩ molsoi noomâs Ngũgĩ wa Thiong'on já čäliškuođij eŋgâlâskielâ saajeest eenikielâs kikujukielân. Ive 1967 rääjist sun meid tooimâi eŋlandlii kirjálâšvuođâ professorin Nairobi ollâopâttuvvâst. Suu mielâst post-kolonialistsii Afrikist ličij kuittâg tehálâš, ete afriklii ollâopâttuvvâst puávtáččij máttááttâllâđ eromâšávt afriklii kirjálâšvuođâ.
Ive 1977 Ngũgĩ almostitij čaaitâlm Ngaahika Ndeenda, mon pooliitlii viestâ tiet sun kaartâi faŋgâlân. Faŋgâlist Ngũgĩ čaalij vuossâmuu tááláá kikujukielâlii roomaan, Caitaani mũtharaba-Inĩ (1980), faŋgâl hiivsigpápárân. Sun luovânij faŋgâlist juovlâmáánust 1978 Amnesty International kampanja áánsust. Sun ij kuittâg puáhtám innig juátkiđ máttááttempargo Nairobi ollâopâttuvvâst. Ngũgĩ vuolgij Lontoon kesimáánust 1982 ige puáhtám maccâđ päikkienâmân suu pooliitlij uáivilij tiet. Sun aasâi ohtsis 22 ihheed vistig Ovtâstum kunâgâskoddeest já talle Ovtâstum staatâin, kost sun lii porgâm maaŋgâin ollâopâttuvâin.
Ive 1981 almostui Ngũgĩ faŋgâlpeivikirje noomáin Detained. Ive 1986 Decolonizing the Mind: The Politics of Language in African Literature -esseest Ngũgĩ kiäsá afriklijd kirječälleid čäälliđ jieijâs eenikielân. Ohtâ suu tobdosumos kiirjijn Matigari (1987) lii saatiir, mii vuáđuduvá kikujui aalmugmainâsân. Tot kieldui Keniast tállán almostum maŋa. Ive 2006 almostui roomaan Mũrogi was Kagogo. Tot lii almostum meid suomâkielân noomáin Variksen Velho (2007).
Elleesilbâ
Elleesilbâ lii lusis meetaallâš algâaamnâs. Ton kemiallâš merkkâ lii Hg já oornigloho 80. Elleesilbâ lii ereslágán ko maaŋgah eres meetaallâš algâamnâseh, tastko ton suddâmčuogâstâh lii vyeligâš, −38,9 °C. Tot meerhâš tom, ete tot lii kolgos tupeliegâsvuođâst já normaal áimuteddust. Eres metalleh, moi suddâmčuogâstâh lii alda tupeliegâsvuođâ láá cesium, frankium, gallium já rubidium. Elleesiilbâ ivne lii ränislágán já tast lii kildem, mii lii tijpâlâš metalláid.
Elleesilbâ lii aanoost ruukitooimâst, patterijn, pänituovŋâsijn sehe liegâsvuotâ- já teedâmittárijn. Tot lii kuittâg mirhâlâš lusismeetaal ađai ton talhâstieđâlâš váiguttâsah láá ulmui háituliih. Eromâšávt lievlân tot lii varâlâš. Ton mirhâlâšvuođâ tiet viggeh kavnâđ eres čuávdusijd ton sajan já ovdâmerkkân kumeštâsmittárijn elleesiilbâ ij innig uážu kevttiđ motomijn riijkâin.
Jiešvuođah
Elleesilbâ kávnoo eennâmkoorâst uáli uccáá, ton uási eennâm massaast lii 0,08 miljovnáduási. Tehálumos elleesiilbâ käldee lii šelisruopsis sinooper (α-HgS). Elleesiilbâ sulfideh iä laggân čáácán, já tondiet toh láá ulmui prinsiiplávt varâttemeh.
Elleesilbâ tiättoo ovtâstuvâin hapittemlovoiguin +I já +II. Ton olgoelektroneh láá 6s-orbitaalist, nuuvt ete elleesiilbâst ij pyevti leđe vááijuv 5d-orbitaal, ige tot tondiet kuulâ sirdâšemmetalláid, veikâ ložžâsub miäruštâllâm mieldi tot puávtáččij kuullâđ.
Liechtenstein lippu
thumb|190px|Liechtenstein tááláš lippu Liechtenstein lippu lii Liechtenstein aalmugtubdâldâh vaakun já aalmuglâšlavluu lasseen. Tot valdui kiävtun kesimáánu 24. peeivi 1937. Lippu lii juohhum kyevti siämmáástuárusii uásán horisontaallávt. Pajeuási lii čuovjâd já vyeliuási lii ruopsâd. Pajeuási čižetroobdâst lii fuurstâ kolleruvnâ. Liipu čuovjis ivne kovvee alme já ruopsis ivne kovvee päikkihelá illoos. Kolleruvnâ kovvee furstâsuuvâ já aalmug ohtâvuođâ.
Ruvnâ lasettui ive 1937 tastmaŋa ko Berlin 1936 kesiolympialijn Liechtenstein lippu lâi siävuttum identlii Haiti liipun. Ruuvnâ olgohäämi muttui ucánjáhháá ive 1982.
Torre Santa Susanna
Torre Santa Susanna lii kieldâ Italiast, Apulia kuávlust. Torre Santa Susannast ääsih 10,079 olmožid. Ton vijdodâh lii 55,77 km², já alodâh 72 m. Torre Santa Susanna naaburkieldah láá Erchie, Mesagne, Oria, San Pancrazio Salentino já Latiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Bonefro
Bonefro lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Bonefrost ääsih 1,201 olmožid. Ton vijdodâh lii 31,28 km², já alodâh 631 m. Bonefro naaburkieldah láá Casacalenda, Montelongo, Montorio nei Frentani, Ripabottoni, San Giuliano di Puglia, Sant'Elia a Pianisi já Santa Croce di Magliano.
Siijdah
Markkân lasseen Bonefro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Vito.
Varbusiih
Varbusiih (Passeridae) lii varbusluudij laahkon kullee uccâ luudij hiäimu. Varbusiih tiättojeh luándulávt Euroopist, Afrikist já Aasiast. Onnáá peeivi ohtâ šlaajâ, varbusâš, tiättoo meiddei Tave-Amerikist, Australiast já uásist Maadâ-Amerik. Varbusiih láá uccâ, iänáážin ruškis já ränis lodeh. Tain lii uánihis poođâš já kievrâs njune. Varbusiih láá siemmânporreeh, mut motomeh šlaajah poreh meid tiivrijd.
Varbusáid kuleh käävci suuhhâd já 38 šlaaijâd. Stuárráámus suuhâ lii varbusij suuhâ, mast láá 23 šlaaijâd.
Blackstar
Blackstar (teikkâ tuše ★) lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 25. já majemuš studioalbum. Tom almostittii Bowie 69-šoddâmpeeivi uđđâivemáánu 8. peeivi 2016 kyehti peeivi ovdil suu jäämmim.
Pitáh
Puoh pittáid lii čáállám David Bowie, jis ij mainâstuu eresnáál.
983
983 (CMLXXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 980-lovo niäljád ihe.
Kalender
thumb|Benedictus VII
Uccâvarbusâš
Uccâvarbusâš (Passer montanus) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.