cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urho Kekkonen
Tuávááš
Urho Kekkonen šoodâi čohčâmáánu 3. peeivi 1900 Pielavesist. Suu eeči Juho Kekkonen lâi reŋgâ já meccipargee, kiäst šoodâi meccipargohovdâ, já suu enni Emilia Pylvänäinen lâi tálulii nieidâ. Urho lâi perruu puárásumos pärni. Eeji pargo keežild peerâ varrij ennuv: sij assii vistig Kuopiost, talle Lapinlahtist já Iisalmist. Ive 1911 peerâ varrij Kajanân. Kekkonen valmâštui Kaajaan luvâttuvâst ive 1919. Luvâttuv maŋa sun čođâlditij viärjukenigâsvuođâ Helsigist já luvâškuođij vuoigâdvuođâtiettuu Helsig ollâopâttuvâst. Sun valmâštui kandidaatin ive 1926. Siämmáá ive Kekkonen naajâi Sylvi Uinoin, já sunnuu kaandâkyevtis Matti já Taneli šoodáin kyehti ive maŋeláá. Kekkonen valmâštui vuoigâdvuođâ tuáhtárin ive 1936.
Valastâllâm
Kekkonen lâi movtigis valastâllee ubâ elimis. Jo nuorâ almajin Kajanist sun lijkkui almosvalastâlmân, čuoigâmân já jyelgipáálun. Rävisolmožin suu tehálumoseh šlaajah lijjii alodâhnjuškim já kaččâm. Ive 1923 sun vuoitij alodâhnjuškim suomâmiäštárvuođâ. Meid presidentin Kekkonen lâi tobdos tast, ete sun čuoigâi, kuálástij já miäcástij ennuv.
Pooliitlâš karrieer
Kekkonen seervâi Viljâleijeiliiton ive 1933. Suomâ ovdâskoodán sun väljejui vuossâmuu keerdi ive 1936. Sust šoodâi tállán Kyösti Kallio haldâttâs vuoigâdvuođâminister (1936-1937) já talle sisašijminister A. K. Cajander haldâttâsân (1937–1939). Tälvisuáđi ääigi Kekkonen ij lamaš haldâttâsâst, mut ive 1944 sun väljejui J. K. Paasikivi haldâttâs vuoigâdvuođâministerin. Kekkonen lâi Viljâleijeilito presidentiävtukkâs ive 1950. Paasikivi vuoitij vaaljâid já nomâttij Kekkonen uáiviministerin. Ohtsis Kekkonen lâi uáiviministerin viiđâ haldâttâsâst.
Suomâ presidentin
Kekkonen väljejui Suomâ täsivääldi presidentin vuossâmuu keerdi ive 1956, ko sun vuoitij vyesti-iävtukkâs K. A. Fagerholm kuovttijn jienáin. Sun šoodâi forgâ tobdosin tast, maht sun maatij hoittáđ Suomâ já Sovjetlito koskâsijd koskâvuođâid. Ton áánsust Kekkonen luhostui čokkiđ vääldi olssis. Ive 1962 vaaljâin suu vyesti-iävtukkâs Olavi Honka luovâi iävtukkâsvuođâst já Kekkonen väljejui uđđâsist presidentin. Kekkonen vuoitij meid ive 1968 presidentvaaljâid, já ovdâskode ive 1973 asâttem spiekâstâhlaavâ áánsust Kekkonen joođhij presidentin ive 1978 räi. Ive 1978 vaaljâi ääigi Kekkonen lâi jo puáris já sust lijjii tiervâsvuotâčuolmah. Sun kuittâg vuoitij vaaljâid já tooimâi presidentin vala ive 1982 räi. Kekkonen jaamij päihistis Tamminiemist, Helsigist porgemáánu 31. peeivi 1986.
Čohčâmáánu 3.
Čohčâmáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 246. peivi (kárgámive 247. peivi). Ive loopân láá 119 peivid.
1745
1745 (MDCCXLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1740-lovo kuuđâd ihe.
1900
1900 (MCM) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1800-lovo majemuš ihe já 1900-ihelove vuossâmuš ihe.
Ive 1987 sämikielâliih kirjeh
Ive 1987 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1987.
Mogliano
Mogliano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Moglianost ääsih 4 492 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,26 km², já alodâh 313 m. Mogliano naaburkieldah láá Corridonia, Fermo, Francavilla d'Ete, Loro Piceno, Massa Fermana já Petriolo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Cuáŋuimáánu 18.
Cuáŋuimáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 108. peivi (kárgámive 109. peivi). Ive loopân láá 257 peivid.
1316
1316 (MCCCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1310-lovo čiččâd ihe.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2022 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2022.
Kirsi Kunnas
thumb|270px|Kirsi kunnas peeruinis ive [[1965]] Kirsi Kunnas lâi syemmilâš tivtâsteijee, párnáikirječällee, akateemikkár já jurgâleijee. Sun lii šoddâm tobdosin eromâšávt párnáitiivtâi čällen já párnáikiirjij jurgâleijen.
Eellim
Kirsi Kunnas naajâi kirječällee Jaakko Syrjäin ive 1957. Sunnui šoodáin algekyevtis: musikkár Martti Syrjä šoodâi ive 1957 já musikkár já čaittâleijee Martti Syrjä šoodâi ive 1959.
Pargo
Kunnas lâi tobdos párnáikirječällen, mut suu vuossâmuuh tihtâkirjeh Villiomenapuu (1947), Uivat saaret (1950), Tuuli nousee (1953) já Vaeltanut (1956) lijjii uáivildum rävisulmuid. Suu karrieer párnáitivtâsteijen aalgij ive 1954, ko sun jurgâlij eŋgâlâskielâlijd tiivtâid suomâkielân. Ive 1956 almostui suu vuosmuš párnáitihtâkirje Tiitiäisen satupuu. Kirje lâi miänástus, já tot lii ain syemmilii párnáikirjálâšvuođâ klassikko. Kunnas čaalij ereslágánijd párnáitiivtâid ko ohtâgin syemmillâš čällee ovdâlist. Suu tiivtah lijjii uđđâáigásiih já maŋgii saatiirliih. Vuossâmuu párnáikirje maŋa Kunnas čaalij lase párnáitihtâkiirjijd: Puupuu ja käpypoika (1972), Hassut aakkoset (1975), Kani Koipeliinin kuperkeikat (1979), Sirkusjuttuja (1985), Tiitiäisen pippurimylly: ei liian pienille eikä liian isoille vaan kaikille joilla on pippurihylly (1991), Tiitiäisen tuluskukkaro (2000) sehe Tiitiäisen runolelu (2002). 1980-lovvoost sun almostitij vala rävisulmuid uáivildum tihtâkiirjijd: Kuun kuva meissä (1980), Kaunis hallayö (1984) já Valoa kaikki kätketty (1986). Kunnas lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd pargostis.
Tim Burton
Timothy Walter Burton (š. porgemáánu 25. peeivi 1958, Burbank, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee, pyevtitteijee, čällee já taaidâr. Sun lii tobdos eromâšávt goottilij fantasiaelleekuuvij stivrejeijen.
Eellim
Tim Burton šoodâi Burbankist, Kaliforniast. Sun lijkkui elleekuuvijd jo párnážin. Škoovlâ maŋa sun juuđij Kalifornia Institute of the Arts.
Pargo
Karrieer aalgâst Burton raahtij maaŋgâid uánihisfiilmâid. Sun čaalij já stivrij stuárráámuu uási tain. Suu vuosmuš kuhes elleekove stivrejeijen, Pee-wee's Big Adventure, almostui ive 1985.
1752
1752 (MDCCLII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1750-lovo kuálmád ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1963 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1963.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2006 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2006.
Juovlah
Juovlah láá juhleh, moh láá juovlâmáánu loopâst. Juovlah láá puáris já almoliih juhleh pirrâ maailm. Ristâliih viettih juovlâid Jeesus šoddâm mušton. Maaŋgâin enâmijn juovlâstáálu, juovlâskeeŋkah já oovtâstorroom láá juovlâi merhâšittee uásih. Syemmiliih juovlâärbivyevih láá ovdâmerkkân sävni, juovlâkirkko, juovlâpurrâmuš, skeeŋkah, juovlâkuosâ já juovlâmuusik. Juovlâi viettim álgá Suomâst jo juovlâááptu (juovlâmáánu 24. peeivi), mut juovlâmáánu 25. peivi lii kuittâg eidusâš juovlâpeivi.
Juovlâi äigimuddo lii toovláš roomâlâš kalender tälvipeeivijorgálduv peivimeeri. Suomâkielâ säänih joulu já juhla lává ruátáliih teikâ skandinaavisiih lovnâsäänih. Sääni joulu puátá algâaalgâst ovdil ristâosko viettum tälvipeeivijorgálduv juhle tovláá germaanlii noomâst. Juovlâin ovtâstuvvojeh ristâlâš juhle, toovláš roomalâš saturnalia -juhle sehe Euroop taveaalmugij eennâmtuáluive loopâ já koskâtäälvi juhle (yule), Suomâst puáris ivemolsomjuhle kekri.
Noomâ algâpuáttim
Suomâkielâ sääni joulu ij lah aalgâalgâlávt ristâlâš sääni. Tot lii ryevdiáigásâš lovnâsääni tovláin skandinaavisâš kielâin 500–650 lovoin já tot lii vuálgus siämmást ko tárukielâ, tanskakielâ já ruotâkielâ jul já eestikielâ jõulud. Juovlâi toovláš tave-eennâmlâš sääni lâi jól, mii lii kiävtust vala Islandist. Motomij kielâtotkei mield tot uáivildij jorgettem teikkâ uđđâsistšoddâm. Algâaalgâst sääni joulu lii uáivildâm koskâtäälvi päähinlii juhle, já siämmáš vuáđu lii jo ovdeláá germaanisâš kielâin puáttám säänist juhla. Onnáá peeivi taat sääni čuujoot kuittâg ristâlâš juuhlán.
Eŋgâlâskielâst táválâš juovlâid merhâšeijjee sääni lii Christmas, mii puátá tovláá eŋgâlâskielâ saanijn Cristes Maesse ađai “Kristus-messu”. Sääni kevttii vaarâ vuosmuu keerdi ive 1038. Tom härvinub synonyymin lii kuittâg ain kiävtust meid sääni yule, mast lii siämmáš algâpuáttim ko suomâ joulu-säänist. Toin uáivildii algâaalgâst ovdâristâlâš juhle, mon äigimuddo muttuustâlâi mánujođo keežild juovlâmáánu loopâst uđđâivemáánu aalgân. Sääni kiävttoo val motomijn juovláid lohtum ärbivuovijn tego yule log (suomâkielân jouluhalko) teikkâ yule goat (suomâkielân olkipukki). Saksakielân juovlah láá Weichnachten, mii meerhâš "pase iijah".
Katolilâš kirkko kiävttá juovlâin läättinkielâlii nomâttâs Dies Natalis Domini, mii uáivild Hiärá šoddâmpeeivi. Tast láá puáttám italia sääni Natale, portugal Natal já espanja Navidad. Meid ranskakielâ juovlâ merhâšeijee säänist Noël lii máhđulávt siämmáš algâpuáttim, mutâ lii meid arvâlum, ete tot ličij šoddâm “pyere uđđâs” merhâšeijee säänist novel.
Historjá
Maaŋgah aalmugeh láá tovle viättám jyehi-ihásii juhle tälvipeeivijorgálduv ääigi. Tovlái germaanij tälvijuhle lii tááláá ääigi uápis ton engalâškielâlâš nomâttâssáin yule. Mánukalender keežild yule äigi saatij muttuustâllâđ juovlâmáánu aalgâst uđđâivemáánu aalgân. Ristâosko levânem keežild yule ovtâstittui ristâlâš juovlâigijn. Tovlááh roomaliih viettii koskâtäälvi Saturnali-juhle juovlâmáánu 17. já 23. koskâsii ääigi. Tälvipeeivijorgáldâhhân juovlâmáánu 25. peivi lâi Sol Invictus ađâi Vyeittimettum piäiváá peivi.
Jeesus šoddâmpeivi
Rámáttist Jeesus šoddâmist muštâluvvoo sehe Matteus ete Luukas evangeliumist mutâ kuábáškin evangelium ij muštâl, mon ääigi ivveest tot tábáhtui. Motomij Rámáttist leijee čuujootmij vuáđuld ulmuuh láá kuittâg irâttâm arvâliđ aaigijd.
Loppi
Loppi lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Loppist ääsih 7 838 olmožid, já ton vijdodâh lii 655,97 km², mast 58,34 km² lii čääci. Loppi naaburkieldah láá Hyvinkää, Hämeenlinna, Janakkala, Karkkila, Riihimäki, Tammela já Vihti.
Juovlah
Jeesus šoddâmpeivi
Oovtâkiärdánumos čielgiittâs juovlâ äigimuudon lii tot, ete juovlâmáánu 25. peivi lii roomalii juliaanlâš kalender tälvipeeivijorgálduv algâalgâlâš äigimuddo. Lii meid oovdânpuohtum, ete juhlepeivi ličij pieijum eidu taan äigimuudon tondiet, ete siämmáá peeivi ulmuuh jo viettii vyeittimettum piäiváá (Sol invictus) peeivi. Oovtâ teoria mieldi äšši ličij kuittâg lamâš nubijkulij: ristâliih liččii viättám Jeesus šoddâmjuhle eidu tien peeivi jo ovdilgo kiäisár Aurelianus, máhđulávt vyestireaktion ristâlijd, meridij tien peeivi Vyeitihánnáá piäiváá peivin. Taan äigimuddo lâi máhđulávt meridum ton vuáđuld, ko rabbiinisâš juuvdálâšvuođâst almolávt uskuu, ete stuorrâ profetteh lijjii jáámmám siämmáá peeivi ivveest kuás sij lijjii šoddâm-uv. Jeesus lâi riistânnävlejum juuvdálij pessijái ääigi, juuvdálâš kalender mield nisan-máánu 14. peeivi, mii juliaanlâš kalender mield kuittâg tábáhtui sierâ peeivij sierâ ivij. Sierâlágán rekinistmij mield Jeesus ličij jáámmám jo-uv njuhčâmáánu 25. peeivi teikâ cuáŋuimáánu 6. peeivi, já ton vuáđuld oskoh ete sun ličij šohânâm pase jiegâst siämmáá peeivi ivveest já šoddâm oovce mánuppaijeed maŋeláá, ađâi jo-uv juovlâmáánu 25. peeivi teikâ uđđâivemáánu 6. peeivi. Äigimudo láá kuittâg annaam epioskottetten tondiet ko Ráámmát mield kuávlust lijjii paimâneh kuátumist ko Jeesus šoodâi, mut Judea várádâhkuávlust iä táválâvt toollâm käärji ollágin kuátumist ton ääigi ivveest, ađai tälvinjuáskáduvâi ääigi. Kuittâg Mišnast lii mainâšume, mii addel iberdiđ, ete temppâl uhre-ellen uáivildum saavzâid kuáđuttii kiedist pirrâ ive. Mišnast muštâleh uhresaavzâin kuátumist 30 peivid ovdil pessijái, ađâi kuovâmáánu ääigi, kuás tälvinjuáskáduváh lijjii masa čáccáámuuh. Jis saavzah, main Luukas sárnu, lijjii uhren uáivildum saavzah, te lii aaibâs máhđulâš, ete paimâneh lijjii kiedist paaimândmin taid juovlâmáánu 25. peeivi.
Loppi
Historjá
Loppi vuáđudui ive 1632.
Juovlah
Jeesus šoddâmpeivi
Nube tááhust Jeesus šoddâm äigimuddo lii irâttum arvâluđ meid Luukas evangeliumist leijee mainâšume vuáđuld. Ton mield Sakarias, Johannes Kästee eeči, lâi leevilâš pappâ, kii kuulâi Abia uásádâhân, já sun finnij almottâs alge šoddâmist ko sun lâi palvâlusvuárust temppelist. Jis tiäđáččij, ete čođâldittii-uv Abia uásádâhân kullee paapah jieijâs pargoid ain tiätu ääigi ivveest, tast puávtáččij arvâliđ, ete Johannes Kästee ličij šoddâm 9 mánuppaijeed suu palvâlusvuáru maŋa já ko Jeesus šoodâi Luukas mield suullân kuttâ mánuppaje Johannes maŋa, te Jeesus šoddâmân liččii Sakaria almostuumist kuullâm 15 mánuppaijeed.
Loppi
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Juovlah
Gregoriaanlâš kalender
1500-lovvoost paavi Gregorius XIII meridij väldiđ kiävtun pyeredum gregoriaanlâš kalender njuškiimáin roovvâdmáánu 15. peeivist 1582 roovvâdmáánu 25. piäiván. Uđâsmittem valdui vistig kiävtun tuše katolilâš kirhoost, mut maŋeláá tot lii valdum kiävtun eres-uv soojijn. Maaŋgâin ortodoksilijn kirhoin juhlepeeivih meriduvvojeh ain juliaanlâš kalender mield veikkâ kirhoh tuáimih enâmijn, main gregoriaanlâš kalender lii mudoi-uv kiävtust. Iäru lii tááláá ääigi 13 peivid. Taan suujâst ovdâmerkkân Ruošâst juovlah láá uđđâivemáánu 7. peeivi. Suomâ ortodoksilâš kirkko juhlo kuittâg juovlâid juovlâmáánu 25. peeivi. Egypt koptilâš kirkko kiävttá jieijâs koptilâš kalender já juhlo juovlâid ton mield koiak-mánuppaje 29. peeivi, mii västid juovlâmáánu 25. peeivi juliaanlâš kalender mield já uđđâivemáánu 7. peeivi gregoriaanlâš kalender mield.
Loppi
Siijdah
Hunsala, Joentaka, Kormu, Launonen, Loppi, Läyliäinen, Ourajoki, Pilpala, Räyskälä, Sajaniemi, Salonkylä, Teväntö, Topeno já Vojakkala.
Juovlah
Pasepeeivih
Eidusâš juovlâpeivi lii juovlâmáánu 25. peeivi. Ton maŋa puátá juovlâmáánu 26. peivi ađai Tiäppánpeivi (nubbe juovlâpeivi), mii lii pase Stefanos muštopeivi. Taah kuohtuuh láá maaŋgâin Euroop enâmijn virgáliih pasepeeivih. Juovlâmáánu 24. peivi ađai juovlâáptu ij lah virgálávt pasepeivi, mut eromâšávt ton eehid lii keevâtlávt šoddâm juovlâääigi tehálumos juhlepeivin.
Juovlâheervah
Tááláá ääigi juovlâi ivne lii ruopsâd. Meid ruánáá, kolle, vielgâd já silbâ ovtâstittojeh juovláid. Suomâst almoliih juovlâheervah láá ovdâmerkkân kuosâuávsih, juovlâmuorâ, olgâkaaicah, omeneh, kinttâleh, juovlâpevdilijneh, juovlâkukáh, olgotullâtuosâseh, jieŋâliivtah já kieddeeh.
Juovlâmuusik
Juovlâi ääigi ulmuuh lávluh teikâ kuldâleh juovlâlavluid. Toi lasseen meiddei J. S. Bach Juovlâoratorio já Pjotr Tšaikovski Pähkincuovkkiitteijee láá peeggân juovlâmuusik.
Juhlom Suomâst
Syemmiláid juovláid lahtojeh valjaas juovlâpurrâmušah, jieš rahtum juovlâheervah, skeeŋkâi jyehim já juovlâsävni.
Ärbivuáváliih juovlâheervah láá om. oolgâst rahtum heervah, moh puátih keekrist ađai šaddovuorkkim juhleest. Juovlâkalendereh pottii Suomân nube maailmsuáđi maŋa.
Ovdil skeeŋkâi jyehim ulmuuh eelih távjá hävdienâmist cokkiitmin kinttâlijd suhâhavdijd. Tääpi aalgij Suomâst 1900-lovvoost já šoodâi almolâžžân tälvisuáđi maŋa sáŋgárhaavdijn já forgâ eres-uv soojijn.
Ristâliih perruuh pyehtih luuhâđ ovdil purâdem juovlâevangelium. Tast šoodâi almolâžžân 1800-lovo loopâst cuvnâmlihâstâsâi vaikuttâsâst. Juovlâkirkko tooláá juovlâiiđeed kulá protestantlii ärbivuáhán. Kirhoost kuldâleh juovlâevangelium já veisideh Luther saalmâ 21 “Eŋgâl alme”. Tolebáá luterilii kirho jurdâččemvyehi juovlâkirho háárán lâi koorâs: Jis kiinii ij lamaš juovlâkirhoost, te sun finnij ihásávt kiŋgârijn almolijd láittusijd.
Juovlâááptu läävejeh meiddei mušteđ jáámmám perruujesânijd já tuálvuđ kinttâl häävdi oolâ.
Sávnum ađai juovlâsäävnist eellim lii puáris já ain almolâš tääpi. Juovlâskeŋkâi jyehim aalgij 1800-lovo aalgâst jáválijn perruin.
Syemmilii juovlâpiävdán táválávt kullee purrâmušah láá ovdâmerkkân loováh tegu porkkan-, lanttu- já pottáákloováh sehe kyelipurrâmušah tegu kolmâsuovâstum luosâ. Juovlâááptu purrâmuš lii táválávt riisisuohâd. Juovlâi ááigán kuleh meid juovlâtoortu h já pippârkááhuh. Riisi poođij ohra sajan 1800-lovvoost.
Rástágááh
Rástágááh (Turdidae) lii varbusluudij hiäimu, moos kuleh 20 suuhhâd já 156 šlaaijâd.
Ive 2017 sämikielâliih kirjeh
Ive 2017 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2017.
Rástágááh
Aanaar kuávlu šlaajah
Aainâs-uv kuttâ rástágâššlaajâ láá meiddei Aanaar kuávlu šlaajah. Toh láá:
Nomâttâsah
Puáris aalmugkielâst rástágâš lii lamaš vuovâs almosnomâttâs puoh tagarijd luddijd, moh láá lamaš stuárráábeh ko cissááh. Tondiet rástágâš-nommâ oinuustâl motomijn loddenomâttâsâin talle-uv, veik miinii luudijd ij kuulâgin rástágái suuhân (omt. peljirástágâš).
Viehâ maaŋgâ rástágâššlaajâst lii lamaš puáris nommâ. Táválumos rástágâš lii lamaš ränisrástágâš, já eidu tondiet tot lii-uv uážžum kyeddiđ suuvâ almosnoomâ. ILWB addel toos paldâlâsnommân pecirástágâš, mii vist motomijn käldein lii merhâšuumees tááhust epičielgâs. Noomâi vuáhádutmist rástágâš lii kuođđum ubâ suuvâ noomân, já ränisrástágâš lii finnim tááláá noomâs orjâlâškielâ myenster mield.
Veigilodde vist lii lamaš taggaar lodde, mast láá kevttum maŋgâ aalmugnoomâ: čurčurrástágâš, rotorástágâš já ijjârástágâš. Veigilodde lii muorâ- já miestâmaddui ässee, já tondiet veigiloodán máhđulávt čujottává meiddei noomah miestârástágâš já maadârástágâš, veik taah noomah láá-uv miäruštâllâm ILWB:st tuše "mottoomlágán lodden". Laavlârástágâžân lii motomijn käldein meiddei nommâ lávloorástágâš.
Ohtân čuolmân rástágái nommâpargoost lii lamaš čapisrástágâš-nommâ, mii ärbivuáválávt lii kevttum kiärdurástágáást. "Mustarastas" ij lah siämmáá táválâš Aanaar pirrâsijn, já tondiet taat lodde lii pááccám nomâttáá. Kuittâg-uv ludij systemaatlâš noomâtmist oroi luándulâžžân sirdeđ čapisrástágâš-noomâ eidu mustarastas-loodán, já nuuvt kiärdurástágâš uážui uđđâ noomâs lovnân orjâlâškielâ noomâst gierdo-rásttis.
Puáris kielâst ij lah kavnum nommâ čuávuváid luddijd: čapisuáivrástágâš já vyevdirástágâš. Taah šlaajah láá Aanaar kuávlust härvinâšah, já tondiet toh láá esken tai ivij uážžum noomâs. Taah noomah láá jurgâlusloovnah suomâ- já orjâlâškielâst.
Aragoniakielâ
thumb|Aragoniakielâ lavdâm Aragonia jiešhaldâšemkuávlust Aragoniakielâ (arag. aragonés) kulá indoeurooplij kielâi roomaanlâš kielâjuávkun. Tom sárnuh Espanjast, Aragonia jiešhaldâšemkuávlust.
Kielâčááitus
''Finlandia estió parte de Suecia dica que en 1809 estió anexionada por a Rusia Imperial, pasando a estar o Gran Ducau de Finlandia autonomo dica 1917, quan obtenió a independencia. Actualment, Finlandia ye una republica parlamentaria y democratica, y ye miembro d'as Nacions Unidas dende 1955, asinas como d'a Unión Europea dende 1995. A economía de Finlandia ye una d'as mas prosperas en o continent, basando-se en os importants sectors de servicios, asinas como de manufactura. En o país existe un estau de buenpasar, asinas como una politica altament democratica y con libels sumament baixos de corrupción.''
Siilinjärvi
Historjá
Siilinjärvi vuáđudui ive 1925.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Aappola, Hakkarala, Hamula, Heinämäki, Jälä, Jännevirta, Kaaraslahti, Kasurila, Kehvo, Koivumäki, Koivusaari, Kolmisoppi, Kumpunen, Kuuslahti, Lehdonkylä, Pajujärvi, Pöljä, Rissala, Räimä, Siimes já Väänälänranta.
Cuáŋuimáánu 19.
Cuáŋuimáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 109. peivi (kárgámive 110. peivi). Ive loopân láá 256 peivid.
Salla Nazarenko
Salla Nazarenko (š. 1974) lii syemmilâš toimâtteijee já kirječällee. Nazarenko lii el. tutkâm syemmilâš korruptio já čáállám tast kirje Korruptio Suomessa.
1901
1901 (MCMI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1900-ihelove nubbe ihe.
Salome Zurabišvili
thumb|Salome Zurabišvili ive [[2020]] Salome Zurabišvili (š. njuhčâmáánu 18. peeivi 1952, Pariisi, Ranska) lii georgialâš politikkár já Georgia 5. president. Sun algâttij virgeest ive 2018.
Uŋgarkielâ
thumb|Uŋgarkielâ sárnumkuávlu Uŋgarkielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ. Uŋgarkielâst láá suulân 14,5 miljovn sárnod. Tot lii stuárráámus suomâ-ugrâlâš kielâ.
Naantali
Naantali lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Naantalist ääsih 19 409 olmožid, já ton vijdodâh lii 688,01 km², mast 375,56 km² lii čääci. Naantali naaburkieldah láá Parainen, Masku, Raisio, Taivassalo já Turku. Naantalist lii täsivääldi president kesipäikki Kultaranta.
Nommâ
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu. Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ Naantal.
Manana Šalikašvili
Manana Šalikašvili (š. syeinimáánu 5. peeivi 1959, Tsilkani, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš kirječällee.
Naantali
Historjá
thumb|292px|Naantali kieldâlahtemeh Naantali vuáđudui ive 1443.
Kieldâlahtemeh
Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Merimasku
Akkola, Heikkola, Heikinmäki, Hirvoinen, Horja, Iskola, Järvensuu, Kaksoinen, Karjalainen, Kaukola, Koveri, Kräkilä, Kukolainen, Kuuslahti, Kuusniemi, Köylijärvi, Lieranta, Liettistenmaa (Lietisten saaret), Liiamaa, Lukkarainen, Mälsälä, Pohjalainen, Rautuinen, Riittonpää, Saaristolaiskylä, Sannainen, Taattinen, Tammisaari, Tanskila, Tärkkinen já Uusikartano.
Naantali táálunkieldâ
Ajonpää, Asikko, Haijainen, Herttula, Immanen, Inttilä, Isokylä, Jaakkola, Kaivola, Karvetti, Keitilä, Kirstilä, Kuivalahti, Kultaranta, Kunnainen, Kuostano, Käkölä, Ladvo, Lapila, Latonpää, Lietsala, Luikkio, Luolala, Löytäne, Metsä-Jukola, Miekkula, Nuhjala, Porhonkallio, Pyöli, Ruona, Ruuhimäki, Saksila, Sammalkallio, Soikallio, Soininen, Taimo, Tammisto, Tupavuori, Vadjo, Viiala, Villa já Vähäkallio.
Rymättylä
Aatila, Ahteentaka, Ajola, Alakylä, Ampuminmaa, Antola, Anttila, Autuinen, Brunnila, Hanka, Hankaanperä, Heinäinen, Hintsala, Hämmärö, Hämölä, Isopoikko, Järvenperä, Kaarniitta, Kaastla, Kauppila, Kepuinen, Kinttala, Kirjala, Knaapila, Koisaari, Koivusaari, Kuivanen, Kurala, Kurinen, Kurjanrauma, Leikkinen, Leiklahti, Lookila, Maanpää, Maisaari, Maskulainen, Meinikkala, Metsäpoikko, Montola, Ojainen, Okala, Paavainen, Pakinainen, Peräinen, Poikko, Pornainen, Pulkkala, Raula, Riiainen, Riittiö, Ruokorauma, Ruotsalainen, Röölä, Saarla, Salo, Santala, Seppälä, Suikkila, Suutarla, Taipale, Tanila, Valtainen, Vanhakylä, Veluinen, Viljainen, Ylikylä, Ylttinen já Äijälä.
Velkua
Haukka, Kalsor, Kettumaa, Krööpilä, Palva, Pohjakylä, Salavainen, Teersalo já Tiurla.
Pääččimčuoigâm tälviolympialijn 1976 – Almai 20 km
Almai 20 km pääččimčuoigâmkišto ive 1976 tälviolympialijn uárnejui kuovâmáánu 6. peeivi Seefeldist. Valastâlleeh lijjii ohtsis 52, já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.
Arabiakielâ
thumb|Al-ʿArabiyyah čallum arabiakielân thumb|Kuávluh, kost arabiakielâ lii {{Legend|#088A4B|Áinoo virgálâš kielâ.}} {{Legend|#045FB4|Nubbe virgálijn kielâin nuuvt et eenâbloho sárnu arabia eenikiellân.}} {{Legend|#5599ff|Nubbe virgálijn kielâin jo-uv merhâšittee arabiakielâg ucceeblovo tet teikkâ historjálâš teikkâ kulttuurlâš suujâi tet.}} thumb| {{Legend|#00a700|Arabia lii eenâblovo kielâ.}} {{Legend|#7fc433|Arabia lii ucceeblovo kielâ.}} Arabiakielâ lii afroaasialâš kielâ, mon sárnuh eenikiellân paijeel 300 miljovn olmožid. Tot lii ohtâ maailm enâmustáá sarnum kielâin. Arabiakielâ lii vijđáht kiävtust Alda-nuorttân, Arabia njargâenâmist já Tave-Afrikist. Eenikielâlij lasseen paijeel miljard olmožid mättih arabiakielâ, ko tot lii islam pase kielâ.
Suomâneh
Arabia sárnumkielâ lii uáli jo eresláván ko ton kirjekielâ. Arabiakielâ suomânijn stuárráámuuh iäruh láá Arabia njargâeennâm já ton ulguubeln suomânij kooskâst. Puoh variantijn Arabia njargâeennâm ulguubeln láá siämmááláváneh jiešvuođah, moh iä kavnuu klassiklâš arabiakielâst.
Njargâeennâm ulguupiälásijn variantijn stuárráámus iäru lii ij-egyptlâš Tave-Afrik suomânij (eromâšávt marokkoarabia) já eres suomânij kooskâst. Libya nuorttiipiälásijd arabia sárnoid marokkoarabia ij masa te lah iberdettee ollágin. Nubijkulij ij lah siämmáánáál, uásild Egypt elleekuuvij já eres media piivnohvuođâ tet.
Ohtân suijân suomânij iäroid láá eres kuávluin ovdil arabiakielâ sarnum algâalgâliih kielah, main láá puáttám uđđâ säneh já moh láá motomin meid vaiguttâm jienâdmân já sänioornigân. Kuittâg stuárráb suijâ lii jieškote-uvlágán klassiklâš haamij siäilum teikkâ tai merhâšuumij muttum. Nuuvtpa Irak aku, Levant fīh já Tave-Afrik kayən puoh merhâšeh 'there is', já puoh puátih klassiklâš arabia haamijn (yakūn, fīhi já kā'in), mutâ tááláá ääigi láá aaibâs eresláváneh.
Čäällim já jienâdem
Arabiakielâ čäälih arabialij pustavijguin, moh siskeldeh 28 merkkâd. Čäällimsunde lii uálgispeln čižetpel já paijeen vuáluskulij. Čälimist merkkejeh konsonantijd, pelivokalijd já kuhes vokalijd. Uánihis vokaleh merkkejuvvojeh tuše harvii, ovdâmerkkân oppâkiirjijn, párnáikiirjijn já Koranist. Uánihis vokalij jienâdem mulsâšud-uv suomânist nuubán. Egypt suommân lii áinoo, mast uánihis vokalijd iä kooččât meddâl táválii sárnumist. Eres suomânijn ovdâmerkkân sääni kitaab puáhtá jienâdiđ ktaab.
Arcevia
Arcevia lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Arceviast ääsih 4 332 olmožid. Ton vijdodâh lii 128,33 km², já alodâh 535 m. Arcevia naaburkieldah láá Barbara, Castelleone di Suasa, Genga, Mergo, Montecarotto, Pergola, Rosora, San Lorenzo in Campo, Sassoferrato, Serra de' Conti já Serra San Quirico.
Historjá
Arceviast šoodâi kaavpug ive 1817.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
David Bowie (ive 1967 album)
David Bowie lii siämmáánommâsâš lávloo vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Deram Records kesimáánust 1967 Ovtâstum kunâgâskoddeest já porgemáánust 1967 Ovtâstum staatâin.
Album lii oovtâkiärdánis já keppâ pop, mon sanniittâsah láá humoristliih já makabeerliih. Album ij miänástum kávpálávt, ijge Bowie maŋeláá váldám tom fáárun albumij uđđâsistalmostittemkampanjaid.
Pitáh
Puoh pittáid lii nuotâstâm já čáállám David Bowie. Ovtâstum staatâin almostum albumist iä lah pitáh We Are Hungry Men já Maid of Bond Street.
2021
2021 (MMXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lii gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lii 2020-lovo nubbe ihe.
Jämimeh
thumb|Michael Collins ive [[1969]] thumb|Kirsi Kunnas ive [[2012]]
Čuhčá
Čuhčá lii Suomâ stuárráámus meccikänilodde, mii kulá puigâkaanij hiäimun. Čuhčá lii Koskâ-Suomâ eennâmkoddelodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|Kuáppil Čuhčá lii 54–90 cm kukke. Puáris ores tiäddá koskâmiärálávt 4 kg já niŋálâs ađai kuáppil 1,9 kg. Nuorâ lodeh láá keppisuboh. Orráás čalme paajaabeln lii ruopsis liškepuáimu já käŋŋirist vielgis tiälkku, mut mudoi tot lii čappâd já ruškiskirjáá. Stuorrâ poođâš lii čappâd vielgis tiälhuigijn. Kuáppil lii ränis- já ruškiskirjáá já ucceeb ko ores.
Lasanem
Kiđđâtäälvi oráseh čokkâneh kiihâmsoojijd kištottâllâđ koskânis, já kuáppil väljee kyeimis toi juávhust. Čuuvčáh kiheh siämmáin soojijn jyehi ive. Kuáppil piervâld muorâ teikkâ miestuu suáján. Tot mannee cuáŋui-vyesimáánust táválávt 6–8 manneed já láálá taid 24–29 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih 24–29 peeivi ahasâžžân.
Miäcástem
Čuuvčá miäcástem lii loválâš čohčuv ubâ Suomâst, eereeb Uusimaa já Varsinais-Suomâ eennâmkuudijn.
Giorgi Margvelašvili
thumb|Giorgi Margvelašvili Giorgi Margvelašvili (š. čohčâmáánu 4. peeivi 1969, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš akateemikkár, politikkár já Georgia 4. president iivij 2013–2018.
V
thumb|V V lii läättinlâš puustavoornig 22. já anarâškielâ puustavoornig 28. puustav.
Peter Jackson
thumb|Peter Jackson Peter Robert Jackson (š. roovvâdmáánu 31. peeivi 1961, Wellington, Uđđâ-Seeland) lii uđđâseelandlâš stivrejeijee, pyevtitteijee já čällee. Sun šoodâi tobdosin eromâšávt The Lord of the Rings já The Hobbit elleekuuvij stivrejeijen.
Eellim
Peter Jackson šoodâi Uđđâ-Seeland uáivikaavpugist Wellingtonist já aasâi pärnivuođâs Pukerua Bay siijdâst. Jackson rähtiškuođij uánihisfiilmâid jo 8-ihásâžžân, ko suu vaanhimeh Bill já Joan skeŋkkijn elleekovekamera sunjin. Oovtâst tain fiilmâin šoodâi suu vuosmuš kuhes elleekove Bad Taste (1987).
Cuáŋuimáánu 20.
Cuáŋuimáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 110. peivi (kárgámive 111. peivi). Ive loopân láá 255 peivid.
1898
1898 (MDCCCXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1890-lovo oovcád ihe.
Mauno Koivisto
Mauno Henrik Koivisto lâi syemmilâš sosiolog, paŋkkihovdâ, politikkár já Suomâ täsivääldi 9. president. Sun tooimâi presidentin iivij 1982–1994.
Tuávááš
Mauno Koivisto šoodâi skammâmáánu 25. peeivi 1923 Tuurkust. Suu eeči Juho Koivisto poorgâi muorâčeppin já enni Hymni Sofia Eskola lâi kanttor nieidâ. Enni jaamij ko Koivisto lâi tuše 10-ihásâš. Aalmugškoovlâ maŋa Koivistost lijjii maaŋgah pargosajeh. Suomâ jotkâsuáđi ääigi sun lâi suátišiljoost. Suáđi maŋa Koivisto poorgâi Tuurku hamânist. Siämmáá ääigi sun juuđij vistig koskâškoovlâ já talle luvâttuv. Sun valmâštui pajeuáppen ive 1949. Ton maŋa Koivisto luuvâi sosiologia Tuurku ollâopâttuvâst já valmâštui filosofia tuáhtárin ive 1956. Koivisto naajâi Tellervo Kankaanrantain ive 1952 já sunnuu nieidâ Assi šoodâi ive 1957. Siämmáá ive Koivisto varrij Helsigân já porgâškuođij paŋkkihovdân. Ive 1968 aalgâst sun väljejui Suomâ Paaŋki uáivihovdân.
Pooliitlâš karrieer
Koivisto seervâi Suomâ sosialdemokraatlii piäládâhân ive 1947. Sun väljejui Rafael Paasio haldâttâs staatâvarijministerin ive 1966 já ive 1968 sust šoodâi uáiviminister ive 1970 räi. Ive 1972 sun tooimâi oppeet staatâvarijministerin Paasio nube haldâttâsâst. Uáiviministerin sun tooimâi nube keerdi iivij 1979–1982. Ive 1981 čohčâmáánust president Urho Kekkonen paasij puoccâmluámun já Koivistost šoodâi virgetahhee president. Ive 1982 vaaljâin sun väljejui Suomâ täsivääldi 9. presidentin. Sun vuoitij meid ive 1988 vaaljâid já tooimâi presidentin ive 1994 räi.
Ive nuorttâlâš
Ive nuorttâlâš ( já ) lâi palhâšume, mii juohhui jyehi ive iivij 2007–2016. Taat palhâšume mieđettui ulmuid, juávhoid, ornijduumijd já instituutioid jo-uv ohtuu teikkâ oovtâst merhâšittee kielâ- já kulttuurpargostis nuorttâlâšsiärváduv pyerrin. Noomâst huolâhánnáá palhâšume vyeittee ij tarbâšâm leđe nuorttâlâš. Palhâšume haldâšii já taan vyeittest teikkâ vyeittein jienâstii Saaʹmi Nueʹtt já nuorttâlij sijdâčuákkim.
1902
1902 (MCMII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1900-ihelove kuálmád ihe.
Jesi
Jesi lii kaavpug Koskâ-Italiast, Marche kuávlust, suulân 20 km keččin Adriameerâ riddoost. Kaavpugist láá ässeeh suulân 40 000. Ton vijdodâh lii 108,90 km², já alodâh 97 m. Jesi naaburkieldah láá Agugliano, Camerata Picena, Castelbellino, Chiaravalle, Cingoli, Filottrano, Maiolati Spontini, Monsano, Monte Roberto, Monte San Vito, Polverigi, San Marcello, San Paolo di Jesi, Santa Maria Nuova já Staffolo.
Jesi kuávlu lii peeggâlm viini puovtâdâsâst. Tobbeen puovtâdeh eromâšávt Verdicchio nommâsii vielgisviini, mut meiddei motomijd ruopsisviinijd tegu Lacrima di Morro d’Alba. Čohčuv Jesist já ton pirrâsist leijee siijdâin láá ennuv viinijuhleh, main ulmuuh poreh njaalgâ purrâmâš, juheh viini já tánssájeh.
Historjá
Jesist lii tuođâi kuhes historjá. Jesi vuáđudui ive 768 oKr., ađai masa 2 800 ihheed tassaaš, já lâi Rooma vääldi vyelni ivveest 295 oKr. ihán 476 mKr. Tastmaŋa aalgij vaigâdis paje, mon ääigi maaŋgah aalmugeh Koskâ- já Nuorttâ-Euroopist väldidii já tuššâdii kaavpug. Ive 773 Frankkilij väldikodde väldidij Jesi já ton kuávlu. Frankkilij väldi piištij ive 999 räi, ko Paavi staatâ oostij kaavpug. Ive 1130 Jesist šoodâi jiečânâs kieldâ, já kaavpug pisoi jiečânâssân paijeel 300 ihheed. Talle ive 1447 Paavi staatâ väldidij Jesi uđđâsist já haldâšij tom ive 1861 räi, ko Italia šoodâi. Onnáá peeivi Jesi kulá Marche kuávlust leijee Ancona-eennâmkoodán.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Valastâllâm
Jesist lii pegâlmâs miähástâllâmškovlâ, mon miähástilleeh láá vuáittám ohtsis 23 mitalid Olympialijn: 14 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal. Ive 2004 uárnejum Olympialijn kyehti Jesist meddâl leijee nissoon (Valentina Vezzali já Giovanna Trillini) peesáin finaalin já vuoittijn sehe kollemiitaal já silbâmiitaal.
Šoŋŋâdâh
Keessiv lii ain kume Jesist. Lii távjá paijeel +35 cekkid já motomin joba paijeel +40 cekkid. Ulâttâs lii +43 cekkid. Tälviv puáhtá myettiđ ennuv. Ennuv muotâ lâi ovdâmerkkân juovlâmáánust 1996 (paijeel 50 cm), uđđâivemáánust 2005 (paijeel 50 cm) já kuovâmáánust 2012 (masa 1 meetter). Puurgah iä kuittâggin tábáhtuu jyehi ive. Šoŋŋâdâhnubástus keežild onnáá peeivi täälvih láá merhâšitteht pivvâluboh ko moonnâmääigist, já motomeh täälvih láá ollásávt muottuuttemeh.
Komovuotâ
oikea|pienoiskuva|933x933px|Áimukerdi Komovuotâ lii täsnitiettust kuárusvuođâ tevdim uási Eennâm áimukeerdi ulguubeln. Tärhis rääji lii väädis adeliđ tast, kuás áimukerdi nohá já kuás komovuotâ álgá, mut sooppum rääijin puáhtá kuittâg anneeđ nuuvt kočodum Kármán rääji, mii álgá čyeđe kilomeetter aloduvâst. Taan aloduvâst áimukeerdi tetisvuotâ lii tuše suullân 1/2 200 000 eennâmase áimukeerdi tetisvuođâst. Tastko komovuođâst ij lah áimukerdi, tot lii čiiđâčappâd.
Argentiina
thumb Argentiina lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Buenos Aires.
Mokšakielâ
Mokšakielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Zviad Gamsakhurdia
thumb|Zviad Gamsakhurdia ive [[1988]] Zviad Gamsakhurdia lâi georgialâš tiettee, kirječällee já Georgia täsivääldi 1. president iivij 1991–1992.
Argentiina
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1899
1899 (MDCCCXCIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1890-lovo majemuš ihe.
Mokšakielâ
Mokšakielâ pustaveh
Mokšakielâst láá 33 pustavid.
1276
1276 (MCCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1270-lovo čiččâd ihe.
Simo
Simo lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Simost ääsih 2 979 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 086,28 km², mast 638,94 km² lii čääci. Simo naaburkieldah láá Ii, Kiemâ, Kiemâeennâm, Ranua já Tervola.
1296
1296 (MCCXCVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1290-lovo čiččâd ihe.
Näsiä
thumb|Näsiä Näsiä (Daphne mezereum) lii mirhâlâš myerjišaddo, mii kulá violašaddoid. Tot šadda tävjimusâht juovâenâmijn, mut kuittâg uccáá Säämist. Tot lii rávhuiduttum miestâ, mii puáhtá šoddâđ paijeel meetter alosâžžân.
Simo
Historjá
Simo vuáđudui ive 1865.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Simo kieldâst láá maaŋgah uccâ siijdah: Alaniemi, Asemakylä, Hamari, Karisuvanto, Maksniemi, Matala, Onkalonperä, Pömiö, Sankala, Simonkylä (Filpus), Simoniemi (markkân), Soikko, Tainijoki, Taininiemi, Viantie, Ylikärppä já Marostenmäki. Stuárráámuuh siijdah láá Asemakylä já Maksniemi.
Näsiä
Tobdomeerhah
Näsiä kooččât lostâidis tegu lostâmuorah kuás-uv, já tot lieđđee uáli tooláá kiđđuv. Ton roosa-ruopsis liäđusijn lii pastelis opsâ. Näsiä seegâ loostah láá sääiti hámásiih já ladâhánnáá myerji lii aalgâst tegu herttâ já ladâheh kierrust ruopsâdeh.
Mirhâlâšvuotâ já kevttim
Taan šado myerjih, loostah já párkku láá ulmuid já elleid mirhâliih, mut lodeh poreh muorjijd. Näsiä lii tovle kevttum riämnjámirkkân já eres-uv piäđui koddemân. Juo šado kuoskâttâlmist puáhtá liške ittuđ já juo kyevti myerji purâmist mirhâttuvá, ko šado mirkkâ lii metsereiin.
Espanja
thumb|right|Espanja kárttá Espanja kunâgâskodde ađai Espanja ( []) lii jiečânâs staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Madrid. Espanjast láá suulân 47,5 miljovn ässed. Ton vijđodâh lii 505 990 km², mast 0,89 % lii čääci.
Eduard Ševardnadze
thumb|Eduard Ševardnadze Eduard Ševardnadze lâi georgialâš politikkár já Georgia 2. president iivij 1995–2003.
Uálgis- já čižetpiälásâš jotolâh
Uálgispiälásâš jotolâh já čižetpiälásâš jotolâh láá vuáháduvah, moi mield ulmuuh joteh jo-uv uálgis- teikâ čižetpeln jotoluvâst. Uálgispiälásâš jotolâh lii táválub maailm staatâin. Tom kevttih 165 enâmist teikkâ kuávlust, ko vuod čižetpiälásâš jotoluv kevttih tuše 75 enâmist teikkâ kuávlust.
Mikheil Saakašvili
thumb|Mikheil Saakašvili ive [[2020]] Mikheil Saakašvili (š. juovlâmáánu 21. peeivi 1967, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš äššivyeijee, politikkár já Georgia 3. president iivij 2004–2007 já 2008–2013.
Espanja
Espanja já Euroop union
Espanja seervâi Euroop unionân uđđâivemáánu 1. peeivi 1986 já oovce ihheed maŋeláá njuhčâmáánu 26. peeivi Espanja seervâi Schengen-kuávlun-uv. Eurokuávlun tot seervâi uđđâivemáánu 1. peeivi 1999 vuossâmui staatâi juávhust.
Sajadâh já rääjih
Espanja lii Euroop maadâviestâruásist Pyrenij njargâenâmist. Ton ránnjástaatah Euroopist láá tavveen Andorra já Ranska, mäddin Gibraltar já viestârist Portugal. Ceuta já Melilla peht Afrikist Espanja rájášuvá meid Marokkon. Espanja kuhemus eennâmrääji lii Portugaláin; tot lii 1 214 km kukke. Uánihumos lii 1,2 km rääji Gibraltaráin. Stuárráámus uási Espanjast kuittâg rájášuvá meeráid.
Morfologia
Espanja taverääjist paijaan hormišis Pyrenij várádâh. Mäddin lii Sierra Nevada várádâh.
Espanja alemus vääri lii Pico del Teide Tenerife-suollust. Tot lii 3 715 meetterid olluv (mittedum merâtääsist). Merâponneest tot paijaan 7 500 meetterid, mii meerhâš tom, et Pico del Teide lii maailm kuálmádin alemus tullâvääri.
Cuáŋuimáánu 21.
Cuáŋuimáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 111. peivi (kárgámive 112. peivi). Ive loopân láá 254 peivid.
Espanja
Haldâttâh já politiik
Espanja staatâhäämi lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Ton staatâhovdâ lii Espanja kunâgâs teikkâ roonnig já haldâttâshovdâ Espanja uáiviminister.
Joensuu
Historjá
Joensuu vuáđudui ive 1848.
Komovuotâ
Komovuotâ lii masaba puohrâkkân kuárusvuotâ. Kuárusvuođâ tevdee massa kávnoo sevŋis amnâsist, taasnijn já planetijn. Tasnijkoskâsii komovuođâst sodâsteh liijká-uv smavvâtetisvuođâliih vetypoolvah (tetisvuotâ lii stuárudâhluokkaast ohtâ aatoom kuđâdâssenttimeetterist) sehe fotoneh, neutriinoh já eres-uv algâčalmaah. Uási tasnijkoskâsii amnâsist lii molekyylin (molekyylpoolvah) sehe kovjâčalmažin, moh arvâlusâi mield láá hämmejum eromâšávt grafiitist já silikaatijn.
Espanja
Kuávlulâš jyehim
Espanja lii juohhum 17 jiešhaldâšemkuávlun, moh láá juohhum eennâmkuddijd.
1798
1798 (MDCCXCVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1790-lovo oovcád ihe.
Komovuotâ
Stuárráámus uási komovuođâ massaast lii tááláá tiäđu mield nuuvt kočodum sevŋis aamnâs, mast ij lah tärhis tiätu, maid tot tuálá sistees, mut lii arvâlum, et tot sátáččij toollâđ sistees ovdâmerkkân neutriinoid, smavvâ čapis ráigáid teikâ taan räi tubdâmettunm algâčalmaid.
Joensuu
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Espanja
Kielah
thumb|350px|left|Espanja kielâkárttá {{legend|#ddf1b4|espanjakielâ}} {{legend|#fede99|aragoniakielâ}} {{legend|#808080|baskikielâ}} {{legend|#d7191c|oksitaankielâ}} {{legend|#f59053|katalaankielâ (já valenciakielâ)}} {{legend|#91cba8|asturiakielâ}} {{legend|#2b83ba|galiciakielâ}} Espanja stuárráámus kielâ lii espanjakielâ. Tot lii áinoo kielâ, mii lii virgálâš ubâ staatâst. Espanjakielâ tuáimá meiddei virgálâš máttááttâs-, viestâdem- já kulttuurkiellân. Tom sárnuh eenikiellân suulân 75 % Espanja ässein.
Joensuu
Siijdah
Hoilola, Kovero, Luutalahti, Mannervaara, Meriinaho, Ruhovaara, Saarivaara, Saaroinen já Öllölä.
Peter Greene
thumb|Peter Greene ive [[2014]]
Čuárvioppuu
Čuárvioppuu (Asio otus) lii meiddei Aanaar kuávlust tiettum oppuuluudij (Strigiformes) šlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum čuárvioppuu lii lamaš 17 ihheed, 8 mánuppaijeed já 24 peivid puáris. Tot lii siämmást Euroop puárásumos čuárvioppuu.
Jienâ
Čuárvioppuu jienâ lii suullân kuulmâ seekunt kooskâi kullojeijee täsivis já vyeligis "huu"-jienâ, mii sulâstit juná njurgim. Váruttâsjienahkis lii njune cuálkkááttem já sierâlágán vyeligis njurgiimeh sehe uumáástmeh. Keessiv uđâgáid lii älkkee kavnâđ, ko toh kerjideh iho čuhálávt piškomáin. Puáris čuárvioppuuh láá viehâ jávuttemeh.
Lavdâm
thumb|left|Čuárvioppuu lavdâm Käldeetiäđui mield čuárvioppuu lii Maadâ-Suomâ šlaajâ, mii pessee Tuárnus-Kuáccám-linjáást máádás. Anarist láá lamaš kuittâg vittâ visásmittum pessim, main majemuš lii Avveel Saarineitämövaara aldasijn, mon Turus Peerti ive 2016 väldim kove tuođâšt. Siämmáá ive kavnui Kärigâsnjaargâst jamâ čuárvioppuu.
Pessejeijeeoppui meeri muttuustâl ihásávt viehâ čuuvtij. Šiev säpligive Suomâst pessejeh suullân 10 000 paarrâd, mut hyenes iivij tuše suullân 2 000 paarrâd. Euroopist pessejeh suullân 200 000 paarrâd, main 2 000–7 000 Britijsuolluin. Čuárvioppuu pessee Viestâr-Euroopist Kiina já Tave-Amerik räi.
thumb|right|Čuárvioppuu maneh
Lasanem
Čuárvioppuu lii kuácceevyevdiroobdâi tâi pođoienâmij pessimlodde. Šiev ive tot pessee jyehimuđusijn vuovdijn piäldui já ridoi piällást. Vuorâččâs tâi lädikuávská puáris piervâl lii toos mielâsâš pessimsaje. Monnim álgá távjá jo njuhčâmáánust, mut iänááš uási aalgât cuáŋuimáánu pelimuddoost. Niŋálâs mannee táválávt 4–6 vielgis mane, maid tot láálá suullân 4 oho. Ores piämmá niŋálâs ubâ läällim ääigi já maŋeláá kuohtuuh vaanhimeh piemmâv uđâgáid. Kuulmâokkosâžžân uđâgááh kuárŋutškyeteh piervâlmuorâ oovsijn já uáppih kirdeđ neeljiokkosâžžân.
Raavvâd
Čuárvioppuu porá masa tuše uccâjursseid, iänááš säpligijd já loddááh láá tuše uccâ uásáš ravâdist.
Tammela
Tammela lii kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tammelast ääsih 6 005 olmožid, já ton vijdodâh lii 715,15 km², mast 74,62 km² lii čääci. Tammela naaburkieldah láá Forssa, Hämeenlinna, Jokioinen, Karkkila, Lohja, Loppi, Somero já Urjala.
Peter Greene
Peter Greene (š. roovvâdmáánu 8. peeivi 1965, Montclair, New Jersey, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Johannesburg
thumb| thumb|Johannesburg sajadâh Maadâ-Afrikist
Tammela
Historjá
Tammela vuáđudui ive 1868.
Johannesburg
Johannesburg (zulukielân iGoli, ađai kollesaje; xhosakielân EGoli; epivirgálávt eteh meid Jozi já Joburg) lii Maadâ-Afrik stuárráámus kaavpug já ubâ Sahara máddáápiälásâš Afrik nubben stuárráámus kaavpug.
Tammela
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hevoniemi, Hykkilä, Häiviä, Kallio, Kankainen, Kaukjärvi, Kaukola, Kuuslammi, Kytö, Letku, Liesjärvi, Lunkaa, Mustiala, Myllykylä, Ojainen, Pappila, Patamo, Pikonkorpi, Porras, Riihivalkama, Saari, Sukula, Susikas, Talpia, Tammela, Teuro, Torajärvi já Torro.
Espanja
Kielah
Eres kuávlulávt virgáliih kielah láá katalaankielâ (já valenciakielâ), galiciakielâ, baskikielâ já araneeskielâ.
Espanjast sárnojeh meiddei aragoniakielâ, oksitaankielâ, asturiakielâ, extremadurakielâ já falakielâ, moh láá kuávluliih ucceeblovokielah.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2007 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 2007.
1256
1256 (MCCLVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1250-lovo čiččâd ihe.
1895
1895 (MDCCCXCV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1890-lovo kuuđâd ihe.
1903
1903 (MCMIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1900-ihelove niäljád ihe.
Singapore
thumb Singapore lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Singapore (kaavpugstaatâ).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1236
1236 (MCCXXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1230-lovo čiččâd ihe.
Joe Biden
thumb|Ovtâstum staatâi 46. president Joe Biden Joe Biden (š. skammâmáánu 20. peeivi 1942, Scranton, Pennsylvania, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš politikkár. Sun lii Ovtâstum staatâi 46. president (2021–).
Melanie Griffith
Melanie Richards Griffith (š. porgemáánu 9. peeivi 1957, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Melanie Griffith šoodâi New Yorkist Peter Griffithân (1933–2001) já Tippi Hedrenân (š. 1930), kote lâi meiddei čaittâleijee.
Filmografia
thumb|Melanie Griffith ive [[1977]] thumb|Melanie Griffith, [[Robert Redford já Sônia Braga ive 1988]] thumb|Melanie Griffith já [[Don Johnson ive 1990]] thumb|Melanie Griffith ive [[2000]] thumb|[[Antonio Banderas já Melanie Griffith ive 2010]] thumb|Melanie Griffith ive [[2011]]
Leena Lehtolainen
thumb|270px|Leena Lehtolainen ive 2010 thumb|270px|Leena Lehtolainen ive 2013 Leena Katriina Lehtolainen (š. njuhčâmáánu 11. peeivi 1964, Vesanto, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee. Sun lii čáállám ohtsis kyehtlovčiččâm kirjed.
Kirjeh
Leena Lehtolainen lii čáállám kyehti nuorâiroomaan, kulmânubáloh poolisromanid Maria Kalliost, nelji triller Hilja Ilveskerost, kyehti nooveelčuágálduv, nelji roomaan näimilittoost, oovtâ psykologâlâš triller já oovtâ tiätukirje.
Vaala
Vaala lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vaalast ääsih 2 785 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 764,05 km², mast 461,33 km² lii čääci. Vaala naaburkieldah láá Kaajaan, Liminka, Muhos, Paltamo, Puolanka, Siikalatva já Utajärvi.
Historjá
Vaala kieldâ vuáđudui ive 1954.
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2016 Vaala kieldâ sirdâšui Kainuu eennâmkoddeest Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Vaala markkân.
Donald Trump
thumb|Ovtâstum staatâi 45. president Donald Trump ive [[2017]]
Donald Trump (š. kesimáánu 14. peeivi 1946, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš finnodâholmooš já politikkár. Sun lâi Ovtâstum staatâi 45. president oovtâ paje verd iivij 2017–2021 koskâsii ääigi.
1797
1797 (MDCCXCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1790-lovo káávcád ihe.
1894
1894 (MDCCCXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1890-lovo viiđâd ihe.
Arizona
Arizona uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 7,4 miljovn olmožid (2020).
1216
1216 (MCCXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1210-lovo čiččâd ihe.
Petriolo
Petriolo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Petriolost ääsih 1 885 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,65 km², já alodâh 271 m. Petriolo naaburkieldah láá Corridonia, Loro Piceno, Mogliano já Urbisaglia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Listo Kate Bush lavluin
Taat lii listo Kate Bush lavluin.
İlham Əliyev
thumb|İlham Əliyev ive 2023 İlham Əliyev (š. juovlâmáánu 24. peeivi 1961, Baku, Azerbaidžan SST, Sovjetlitto) lii azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 4. president. Sun algâttij virgeest ive 2003.
Lemmee
Lemmee ( já ) lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Lemmee lii tobdos kollehistorjást já Lemmee aalmuglâšmeeci fiijnâ luándust. Lemmee kuávlust iälá já kuáivu kole tuođâlâš kollekuáivoojuávkku. Siijdâst kávnojeh ijâstâllâm-, raavâdviäsu- já ohjelmpalvâlusah.
Jordan Peele
thumb|Jordan Peele ive [[2014]] Jordan Peele (š. kuovâmáánu 21. peeivi 1979, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, čällee, stivrejeijee já pyevtitteijee. Sun lii čáállám já stivrim kauhuelleekoveh  Us já  Get Out. Sun lii meid BlacKkKlansman pyevtitteijee.
1747
1747 (MDCCXLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1740-lovo káávcád ihe.
1904
1904 (MCMIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1900-lovo viiđâd ihe.
1893
1893 (MDCCCXCIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1890-lovo niäljád ihe.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1964 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1964.
Sirolo
Sirolo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sirolost ääsih 4 104 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,68 km², já alodâh 125 m. Sirolo naaburkieldah láá Ancona, Camerano, Castelfidardo já Numana.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1176
1176 (MCLXXVI) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1170-lovo čiččâd ihe.