cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sonja (Taažâ roonnig)
Sust šoodâi Taažâ ruuvnâprinses, ko porgemáánu 29. peeivi 1968 sun já Taažâ prinssâ Harald naajáin. Ko uđđâivemáánu 17. peeivi 1991 kunâgâs Olav V jaamij já prinssâ Haraldist šoodâi jiečânâs Taažâ kunâgâs, te Sonjast šoodâi Taažâ roonnig.
Pärni- já nuorâvuotâ
thumb|left|Roonnig Sonja enni Dagny Haraldsen ive 1968 Sonja Haraldsen šoodâi syeinimáánu 4. peeivi 1937 Oslost, Taažâst. Sun lii taažâ kävppalmai Karl August Haraldsen (1889–1959) já Dagny Haraldsen (1898–1994; j.s. Ulrichsen) nubbe nieidâ já nuorâmus páárnáš. Suu viiljah já uábbi lijjii Haakon Haraldsen (1921–2016), Gry Henriksen (1924–1970; j.s. Haraldsen) já Karl Herman Haraldsen (1929–1936). Karl jaamij purjâskärbispäärtist juo ovdil ko Sonja šoodâi.
Haraldseneh assii čujottâsâst Tuengen allé 1B (tááláš Charlotte Andersens vei 1A) Vinderenist Oslost. Tobbeen Sonja rávásmij.
Škovlim
Nube maailmsuáđi ääigi Sonja jođeškuođij priivaat škoovlâ, te Slemdal škoovlâ já majemužžân kuulmâihásii Ris reaalškoovlâ, mast sun valmâštui ive 1954. Reaalškoovlâ maŋa Sonja máttááttâlâi vuálpui já pihtâsij kuárrum Oslo áámmátškoovlâst.
Valmâštum maŋa sun varrij Lausannen, Sveeicin já jođeškuođij Nuorâ nieidâi áámmátškoovlâ. Tobbeen sun luuvâi ohtsâškoddemáátu, reekkigtuálu, ranskakielâ já muotisárgus.
Ive 1961 sun čođâlditij examen artium Bjørknes priivaatškoovlâ peht privatistin ađai sierânâs uáppen. Tast maŋa sun luuvâi eŋgâlâskielâ já kirjálâšvuotâ Cambridgest, Ovtâstum kunâgâskoddeest oovtâ ive ääigi. Te sun maacâi Taažân já luvâškuođij ranskakielâ, eŋgâlâskielâ já taaiđâhistorjá Oslo ollâopâttuvvâst. Tobbeen sun valmâštui kandidaatin (cand. mag.) ive 1971.
Kihlájááh já heejah
pienoiskuva|Ruuvnâprinssâ Harald já Sonja ive 1968 pienoiskuva|[[Ruuvnâprinssâ Harald já Sonja heejah porgemáánu 29. peeivi 1968 Oslo tuámukirhoost]] Kesimáánust 1958 Sonja Haraldsen já ruuvnâprinssâ Harald teiváin vuossâmuu keerdi juuhlijn. Ive 1959 Harald povdij Sonja kaadeetškoovlâ tanssáid, kost sunnust váldojii koveh oovtâst vuossâmuu keerdi.
Veikkâ suoi láin oovtâst oovce ive ääigi, sunnuu kyeimikoskâvuotâ onnui čiähusist, tastko Sonja ij lamaš aatellâš ige kunâgâslâš. Ruuvnâprinssâ Harald toovâi čielgâsin, ete sun ij kuássin naajâ, jis sun ij uážu naaijâđ Sonjain. Tastko Harald lâi áinoo ruuvnâárbálâš, suu najâhánnáávuotâ ličij tovâttâm ennuv čuolmâid.
Piobbico
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sonja (Taažâ roonnig)
Kihlájááh já heejah
Kunâgâs Olav V ánuttij ravvuid uáiviministerist já haldâttâsâst tast, mii ličij pyeremus vyehi toimâđ taan tiileest. Taažâ tallaa vuáđulaavâst ij lamaš mihheen aagâid, mondiet ruuvnâprinssâ ij uážžum naaijâđ kiäinnii ii-kunâgâslijn teikkâ ii-aatellijn. Njuhčâmáánust 1968 kunâgâs Olav V kuittâg adelij ruuvnâpriinsân love naaijâđ Sonjain já te suoi kihloin njuhčâmáánu 19. peeivi 1968.
Piobbico
Siijdah
Acquanera, Bacciardi, Ca' Giavaccolo, Cardella, Colle, Cuppio, Fratta, Monteforno já Piano.
Sonja (Taažâ roonnig)
Kihlájááh já heejah
Kihlom piejâi joton savâstâllâm monarkia puátteevuođâst Taažâst. Savâstâllâm kuittâg nuuvâi heejâi maŋa.
Porgemáánu 29. peeivi 1968 Oslo pispe Fridtjov Birkeli viihkâi Sonja já Taažâ prinssâ Harald Oslo tuámukirhoost. Siämmást Sonjan mieđettui Pase Olav riitaarkode stuorrâristâ.
Ruuvnâprinsesin
Tállán heejâi maŋa ruuvnâprinses Sonja algâttij kunâgâslijd porgâmušâid já ovdâstitškuođij monarkia sehe Taažâst já olgoenâmijn. Ive 1972 sun uásálistij H.R.H. prinses Märtha Louise ruttâráájun, mii vuáđudui Sonja já Harald vuosâpäärni kunnen. Sun lii iäljárávt čuággim ennuv ruuđâid aalmugijkoskâsij patâreijei iššeedmân já 1970-lovvoost sun eelij vietnamlij kärbispatâreijei kuvlân Malesiast. Ive 1982 sun finnij Nansen patâreijeipalhâšume pargostis patâreijei pyerrin.
Iivij 1987–1990 Sonja tooimâi Taažâ Ruopsis riistâ värisaavâjođetteijen. Tobbeen sun lâi ovdâsvástádâssáin ornijdume almugijkoskâsâš tooimâin.
Liechtenstein
Liechtenstein lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Vaduz.
Sonja (Taažâ roonnig)
Roonnigin
Sonja lâi Harald fáárust, ko taat vuárnui kunâgâslii vuárnásis Stuorrâtiggeest uđđâivemáánu 21. peeivi 1991. Taat lâi vuossâmuš kerdi 69 ihán, ko roonnig lâi Stuorrâtiggesalist. Maŋeláá sun lii lamaš Stuorrâtiggesalist meid talle ko kunâgâs Harald lii toollâm nk. väldičokkámsajesaarnijd juhlálijn lekkâmtilálâšvuođâin. Kunâgâspaarâ táttum mield suoi sivneduid Nidaros tuámukirhoost Ruándimist kesimáánu 23. peeivi 1991.
Peerâ
Haraldist já Sonjast lává kyehti párnáá: Märtha Louise já Haakon. Prinses Märtha Louise šoodâi čohčâmáánu 22. peeivi 1971 já ruuvnâprinssâ Haakon syeinimáánu 20. peeivi 1973.
Liechtenstein
Morfologia
Liechtenstein alemus vääri lii Grauspitz, mii paijaan 2 599 meetter alodâhân.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kieldah
Liechtensteinist láá 11 kieldâd:
Hurečuhčá
Hurečuhčá lii puigâkaanij hiäimun kullee meccikänilodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Hurečuhčá lii 40–58 cm kukke já tiäddá 0,9–1,3 kg. Tevkis, čuovjisčapis ores lii stuárráb ko niŋálâs já ton čalme paajaabeln lii ruopsis liškepuáimu. Pottâš vyelitolgeh láá vielgâdeh. Orásist já niŋálâsâst lii kuohtuin vielgis säärgis sujást. Niŋálâs lii ruškiskirjáá já sulâstit ennuv kuáppil. Tot lii kuittâg ucceeb ko kuáppil já ton poođâš lii eresmuáđusâš.
Lavdâm já eellimpiirâs
Hurečuhčá iälá masa ubâ Suomâst, mut Säämist tot lii härvinub. Tot lii vuovdij já jeegij lodde, ige tot ele ordârääji paajaabeln. Hurečuhčá lii päikkilodde, mut nuorâ lodeh vajâldeh čohčuv já kiđđuv. Suomâ hurečuhčánääli lii suulân 350 000–500 000 paarrâd.
Miäcástem
Hurečuuvčá miäcástem lii loválâš ubâ Suomâst čohčuv.
RNA
thumb|RNA rááhtus thumb|RNA já DNA koskâsiih iäruh RNA ađai ribonukleiinsuvrâ lii polymeer, mast láá nukleotiideh.
RNA-šlaajah
Kulmâ tobdosumos RNA-šlaajâ láá viestâtuálvoo-RNA, sirdee-RNA já ribosomaallâš RNA. Viestâtuálvoo-RNA (mRNA) lii molekyyl, mii puáhtá DNA:st kopijistum geeni tiäđuid sellâváimusist sellâšliijván. Täin tiäđuin pyevtittuvvojeh proteiineh ribosomijn. Sirdee-RNA (tRNA) sirdá aminosuuvrâid ton telakistemsajan, mast proteiinviđjáh ráhtojeh. Seelâ RNA:st suulân 80 % lii ribosomaallâš RNA (rRNA). Tággáár RNA katalysist ribosomist tábáhtuvvee reaktioid.
RNA já DNA koskâsiih iäruh
Láá kyehti nääli, maht RNA iärrán DNA:st: DNA deoksriboos saajeest RNA:st lii riboos já tymiin saajeest lii urasiil. Eresnáál ko DNA, RNA lii táválávt oovtsáigusâš.
RNA-viruseh
RNA-virus lii virus, mast lii RNA geeneetlâš amnâsin. Taan nukleiinsuvrâ lii táválávt oovtsáigusâš RNA (ssRNA), mut taat puáhtá leđe meid kyevtsáigusâš RNA (dsRNA).
Monte Grimano Terme
Monte Grimano Terme lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Grimano Termest ääsih 1 116 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,97 km², já alodâh 536 m. Monte Grimano Terme naaburkieldah láá Fiorentino (RSM), Macerata Feltria, Mercatino Conca, Monte Cerignone, Montecopiolo, Montegiardino (RSM), San Leo já Sassofeltrio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Montelicciano já Savignano Monte Tassi.
Vyesimáánu 4.
Vyesimáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 124. peivi (kárgámive 125. peivi). Ive loopân láá 241 peivid.
Čapisčiävžui
Čapisčiävžui (Tringa erythropus) lii arktâsâš lodde, mii kulá čevžui suuhân.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Čapisčiävžui lii jeggiluudijn čappâdumos. Tot lii 29–32 cm kukke já tiäddá 125–160 g. Ton suájákejij koskâ lii 61–67 cm.
Nuorâ čapisčevžuu jyelgih láá ooraansruopsâdeh já puáris čapisčevžuu tevkisruopsâdeh.
Kiihâmjienâ lii taggaar aibâšeijeesiähá masa jo visârdem: čyijt-čyijt-čyijt.
Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|Čapisčevžui lavdâm Čapisčiävžui puátá Sáámán vyesimáánust.
Pessim já lasanem
Kiihâmhomái maŋa monnim tábáhtuvá vyesimáánu pelimuddoost ovdâskulij. Piervâlkope lii táválávt toŋâsij já siähtálij kooskâst já ko niŋálâs lii monnim nelji čuovjis-ruánáá mane, main láá tevkisruškis tiälhuh, tot kuáđá taid orráás läällimnáál já vuálgá jieš varrimmáátkán Koskâmeerâ pirrâsáid. Oráseh värrejeh porgemáánu loopâ räi monâdijn, já nuorâ lodeh iäskán čohčâ-roovvâdmáánu räi monâdijn.
1301
1301 (MCCCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1300-ihelove nubbe ihe.
Vyesimáánu 15.
Vyesimáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 135. peivi (kárgámive 136. peivi). Ive loopân láá 230 peivid.
Juovlâmáánu
Nommâ
Juovlâmáánu lii uážžum noomâs juovlâi mield. Juovlah oppeet láá uážžum noomâs Jeesus-päärni šoddâmist, já sunhân šoodâi Rooma vääldi ääigi Betlehemist.
Piäiváš
thumb|right|Piäiváš Piäiváš lii täsni kuávdoo piäiváškode. Eennâmpáálu já piäiváškode eres planeteh joreh Piäiváá pirrâ. Piäiváš lii puoh tehálumos energiakäldee ubâ piäiváškoddeest, já tondiet-uv eellim Eennâmpáálu alne ličij máhđuttes Piäivááttáá. Tääsni čođâmitto lii 110 kerdid stuárráb ko Eennâmpáálu čođâmitto. Piäiváš tiäddá 330 000 kerdid eenâb ko Eennâmpállu, já nuuvtpa Piäiváš siskeeld pajeláá 99 % piäiváškode almolii massaast. Kemia tááhust láá kulmâ niäljádâs Piäiváást vety. Ton lasseen láá helium já lussâdub algâamnâseh, tegu happi, čiđđâ, neon já ryevdi. Taasnij árvuštâlmist Piäiváš kočoduvvoo fiskis luággi (eŋg. yellow dwarf). Tot šoodâi suullân 4,6 miljard ihheed tassaaš. Tääsnih távjá šaddeh, ko tuárvi ennuv massa čokkân oovtâ sajan já ton merettes liegâsvuotâ toovvât váimusfuusio. Šoddâm rääjist Piäiváš lii pissoom mestâ siämmáálágánin, já tile ij muttuu kuhes ááigán. Piäiváš täsnitieđâlâš symbol lii.
Julia Roberts
thumb|Julia Roberts ive [[1990]] thumb|Julia Roberts ive [[2010]] thumb|Julia Roberts ive [[2016]] thumb|Julia Roberts ive [[2018]] Julia Fiona Roberts (š. roovvâdmáánu 28. peeivi 1967, Smyrna, Georgia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun lii čaittâleijen vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd tego oovtâ Oscar.
Poggio Cupro
Poggio Cupro lii uccâ siijdâs Cupramontana kieldâst, Ancona eennâmkoddeest, Marche kuávlust, Italiast. Tot lii 3,41 km keččin Cupramontana markkânist. Poggio Cuprost ääsih 167 olmožid, já ton alodâh lii 372 m.
Piäiváš
Piäiváá merhâšume Eennâmpáálun
Piäiváásuonjâreh ájáneh käävci minuttid kiergâniđ maailmân. Piäiváš lieggee Eennâmpáálu. Piäivááttáá Eennâmpállu ličij lamaš koolmâs já sevŋâd, nuuvt et ij mihheen puávtáččii eelliđ tobbeen. Šadoi fotosyntees tábáhtuvá piäiváásuonjârij áánsust.
Julia Roberts
Eellim
Julia Roberts šoodâi Smyrnast, Georgiast Betty Lou Bredemusân (1934–2015) já Walter Grady Robertsân. Sust lii ohtâ puárásub viljâ Eric Roberts (š. 1956) já puárásub uábbi Lisa Roberts Gillan (š. 1965), kiäh lává meiddei čaittâleijeeh.
Tahheevuoigâdvuotâ
Tahheevuoigâdvuotâ táárgut tahhee vuoigâdvuođâ jieijâs kirjálâš teikkâ taiđâlâš tuojijd. Tahheevuoigâdvuođah láá miäruštâllum aalmuglâš lahâaasâtmijn Maailm jiegâlâš omâduv seervi (WIPO) sopâmušâi vuáđuld. Suomâ lii ratifisistám maŋgâ WIPO sopâmuš tahheevuoigâdvuođâi sierânâs oosijn.
Piäiváš
Piäiváá merhâšume Eennâmpáálun
Ko piäiváásuonjâreh teivih Eennâmpáálu magneetkiedi, te hovdiimeh šaddeh.
Tahheevuoigâdvuotâ
Tahheevuoigâdvuođáid kuleh maaŋgâlágáneh tyejeh, ovdâmerkkân čalluuh,  elleekoveh, jienâvuárháh, mááláámeh, nuotâstâsah, tiätumaašinohjelmeh, kártáh sehe graafisávt hämmejum tyejeh. Tahheevuoigâdvuođah iä suojâl jurduid teikkâ ideaid, tuše tyeje olášuttemvyevi.
Kyösti Kallio
thumb|Kyösti Kallio Kyösti Kallio (algâaalgâst Gustaf Kalliokangas, ) lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 4. presidentin iivij 1937–1940.
Piäiváš
Piäiváá merhâšume Eennâmpáálun
Peeivisiävŋánem šadda ko Mánudâš puátá Eennâmpáálu já Piäiváá kooskân. Motomijn kuávluin maailmist šadda oles peeivisiävŋánem.
Niko Valkeapää (ive 2003 album)
Niko Valkeapää lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2003 Taažâst. Kuovâmáánu 28. peeivi 2004 Valkeapää vuoitij Spellemann-palhâšume taan albumist.
Kyösti Kallio
Tuávááš
Kyösti Kallio šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 1873 Ylivieskast stuorrâ perruu kuálmádin párnážin. Suu vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Mikko Kallio já Beata Knuutila. 12-ihásâžžân Kallio varrij eeji uárbimpele, Anttuuna Kangas, kuuvl. Sun valmâštui Raahe koskâškoovlâst já jođeškuođij luvâttuv Oulust. Sun ij kuittâg valmâštum pajeuáppen, pic sust šoodâi Anttuuna Kangas táálui iššeed, já sun poorgâi eennâmtuálust masa ubâ elimis. Kallio naajâi Kaisa Nivalain ive 1902 já sunnui šoddii ohtsis kuttâ párnáá, kyehti alge já nelji nieidâ.
Pooliitlâš karrieer
Kallio väljejui ovdâsteijen staatâpeivijd ive 1904. Sun tooimâi meid ive 1906 vuáđudum Viljâleijeelito haldâttâsâst. Kallio lâi tergâdis tahhee Suomâ jiečânâsvuođâ tuávváást. Sun tooimâi 15 kerdid ovdâskode sahâalmajin, kulmii eennâmtuáluministerin já neljii uáiviministerin. Kallio väljejui Suomâ täsivääldi presidentin ive 1937. Presidentin sun halijdij ovdediđ tave-eennâmlii ovtâspargo sehe Suomâ já Sovjetlito koskâsijd koskâvuođâid. Tälvisuáđi ääigi já suáđi maŋa Kallio irâttij ruákášiđ aalmug. Suu tiervâsvuotâ kuittâg huánánij jo suáđi ääigi já sun iäránij president tooimâst skammâmáánu 27. peeivi 1940. Ovdâskodde valjij čuávuvâš presidentin Risto Ryti juovlâmáánu 19. peeivi. Kallio finnij váimuinfarkt siämmáá peeivi já jaamij Helsig ryevdirađesajattuvâst.
Tahheevuoigâdvuotâ
Tahheevuoigâdvuotâ vuoigâdvuottân
Tahheevuoigâdvuođâi keežild rähtest lii tiätu raijiittâsâigijn ohtuuvuoigâdvuotâ meridiđ tyejestis. Tahhee puáhtá valmâštiđ já levâttiđ tyeje siämmáálágánin teikkâ ereslágánin ko algâalgâlâš tyeji. Sun puáhtá meid pyevtittiđ já levâttiđ nube kielân jurgâlum já nube kirjálâšvuođâ teikkâ taiđâlâšvuođâ šlaajân nubásmittum tyeje. Tast, kote lii jurgâlâm tyeje teikkâ muttám tom eres háámán, lii tahheevuoigâdvuotâ ton háámán tyejeest. Tahhee ij kuittâggin uážu meridiđ tyejeest nuuvt, ete tot luávkkáá tahheevuoigâdvuođâ algâalgâlâš tyejeest. Stuárráámuu uásist enâmijn tahheevuoigâdvuođâi haldâšeijee puáhtá váldásmittiđ eres persovn kevttiđ taid vuoigâdvuođâid ovdâmerkkân monnjâpuovtâdâs, levâttem teikkâ vuolgâttem tááhust.
Tahheevuoigâdvuođâ pištem
Ääigi, kuás tahheevuoigâdvuotâ pištá, kočoduvvoo ‘’syejiäigin’’. Syejiäigi pištá Euroop ruttâtuálukuávlust ubâ tahhee eellim sehe 70 ihheed tahhee jäämmimivveest ovdâskulij. Jis tyeji lii puáttám eres kuávlust, te tot pištá aainâs-uv 50 ihheed. Jis tyeje algâalgâlâš enâmist tahheevuoigâdvuođâi pištem lii kuhheeb, te pištem lii 70 ive rááján siämmáš meid Suomâst. Juávhust rahtum tuojij syejiäigi pištá 70 ihheed majemuu tahhee jämimist ovdâskulij. Elleekuuvijn syejiääigi pištem rekinistuvvoo majemužžân jáámmám stivrejeijee, kietâčällee teikkâ elleekove muusik šuoŋârähtee jämimist. Oovdânpyehtee taaidâr sehe pyevtitteijei vuoigâdvuođah pišteh 70 ihheed vuárhá (om. album) almostittemivveest. Ko tahhee jáámá, te tahheevuoigâdvuođah sirdâšuveh tahhee ärbejeijeid já pisoh sii oomâstmist ton räi, ko tahhee jämimist láá kuullâm 70 ihheed.
Tahheevuoigâdvuođâ raijiittâsah
Tahheevuoigâdvuođâi vuosmuš raijiittâs lii tyeji valmâštem ovtâskâs kiävtun. Kii peri puáhtá valmâštiđ tahheevuoigâdvuođâ vuálásijn tuojijn muáddi kopio. Ton lasseen tutkâmuš- já máttááttemkiävtun lii tahheevuoigâdvuođâ raijiittâsâi mield riehti valmâštiđ oosijd tyejeest. Pittáid tyejeest uážžu valmâštiđ meid kirjeráájuin nuuvt, ete tyeji vissásávt siäiluččij tobbeen. Tyejeest lii meid vuoigâdvuotâ valmâštiđ pittáid, jis tárguttâsân lii finniđ tom mahtnii toimâiästulâš ulmuu kiävtun teikkâ ovdâmerkkân čalmettum ulmui sopâvâš háámán.
Tahheevuoigâdvuođâst láá meid eres raijiittâsah valmâštem lasseen. Tyejeest uážžu väldiđ kuuvijd ereslágán oovdânpyehtimáid. Tággáár oovdânpyehtim puáhtá leđe ovdâmerkkân árvustâllâm teikkâ tieđâlâš tábáhtus. Almostittum tuojijd uážžu čäittiđ máttááttemkiävtust teikkâ oskolduvlâš tilálâšvuođâst. Ton ooleest sáttá leđe kiävtust nuuvt kočodum págguliiseens. Págguliiseens vuáđuld puáhtá kevttiđ tahheevuoigâdvuođâ vuálásâš materiaal, mut rähtest lii vuoigâdvuotâ vaattâđ sajanmáávsu tággáár kiävtust.
Tyejeh main iä lah tahheevuoigâdvuođah
Láá meid motomeh tyejeh, main iä lah tahheevuoigâdvuođah. Ovdâmerkkân laavah já asâttâsah iä kuulâ tahheevuoigâdvuođâi pirrâdâhân. Meid esivääldi almostittem miärádâsah sehe äššikirjeh, staatâsopâmušah já toi jurgâlusah láá tahheevuoigâdvuođâ ulguubeln. Luándulávt tahheevuoigâdvuođah iä lah tuojijn, moi syejiäigi lii nuuhâm.
Avveel
thumb|300px|Avveel kuávdáš uđđâivemâânust 2007 Avveel (, já ) lii sijdâ Suomâst, Aanaar kieldâst. Ive 2020 loopâst Avelist lijjii 3 034 ässed.
Avveel lii Aanaar kieldâ stuárráámus čuákkipäikki já kávpálávt virkkuus sijdâ, kost kávnojeh puoh tarbâšliih palvâlusah já áinoošlajâsâš luándu. Siijdâ čoođâ kolgá Avveeljuuhâ, mii lii kuálásteijei já kárbáinjottei paradiis. Avveeljuuvâst piäsá kárbáin meiddei Aanaarjáávrán. Siijdâ kuávdáást lii mučis já stuorrâ vuoijâmriddo, kost keessiv lii máhđulâš vuoijâđ já spellâđ tuáškumpáálu. Tälviv ulmuuh pyehtih vyeijiđ moottorkiälháin, ko siijdâst já ton aldasijn láá ennuv moottorkiälkkákiäinuh.
Historjá
Avveel stuárui jotelávt 1880-lovo loppâbeln, ko Avveeljuuvâst já ton pirrâsijn kavnui kolle.
1871
1871 (MDCCCLXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1870-lovo nubbe ihe.
Audrey Hepburn
Audrey Hepburn (olmâ nommâ Audrey Kathleen Ruston; ) lâi brittilâš čaittâleijee já malli.
American Film Institute nomâttij suu ive 1999 ihečyeđe kuálmádin merhâšitteemus nissoončaittâleijen tállân Katharine Hepburn já Bette Davis maŋa. Hepburn lâi piivnoh já adelij ereslágán nissoonvuođâ maali. Suu kovvejeh meid stijlâikonin já inspiraation maŋgáid nisonáid.
Eellim
Hepburn šoodâi Brysselist eŋlandlâš diplomaatân já hollandlâš herttuatarân ive 1929. Suu eellim masa nuuvâi ovdilgo kiergânij tuođâi älgiđgin, ko Hepburn umogâžžân puosâškuođij soinâttâhân nuuvt ete suu váimu-uv orostij. Ennis, Ella van Heemstra, luhostui kuittâg iällááttiđ nieidii.
Hepburn juuđij škoovlâid Eŋlandist, mutâ varrij enijnis Vuáládâhenâmáid ive 1939 já aasâi pärnivuođâs tobbeen naccihaldâšem Hollandist. Eeči lâi kuáđđám perruu jo muáddi ive ovdeláá, já Hepburn lii maŋeláá muštâlâm, maht eejis vyelgim vaiguttij Hepburn elimân kuhháá.
Persovnlâš eellim
Hepburn lâi kuohtii näimilittoost. Vuosmuš käälis lâi Mel Ferrer, kiäin sun naajâi ive 1954. Suoi iäránáin ive 1968. Nubbe lâi Andrea Dotti, kiäin sun lâi oovtâst iivij 1969–1982. Hepburnist lii kuohtuin näimilittoin ohtâ kandâ, Mel Ferreráin Sean-nommâsâš já Andrea Dottijn Luca.
Karrieer
Hepburn varrij Lontoon ko sun lâi 20-ihásâš, naharin šoddâđ baaleettánssájeijen, mutâ rotoi lonottij čaittâlmân. Sun čaittâlij maaŋgâin uálgiroolâin brittilâš pyevtittâsâin, ovdilgo teeivâi ranskalâš čällee Colette Monte Carlost ive 1951. Colette lijkkuustui Hepburnân já smietâi, ete sun ličij tievâslâš suu Broadway čaaitâlm Gigi uáiviroolân. Tast maŋa Hepburn finnij-uv roolâid jo Hollywood elleekuuvijn. Suu vuosmuš stuorrâ roolâ lâi elleekooveest Roman Holiday ive 1953, mast sun finnij pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-palhâšume-uv ive 1954.
Avveeljuuhâ
Avveeljuuhâ lii Suomâ lovádin kuhemus juuhâ Aanaar kieldâst. Ton kukkodâh lii 180 km já kulgâmvijđodâh 3 884 km2. Avveeljuuhâ álgá Korsatuoddârist Aanaar, Iänuduv já Kittâl kieldâi raajijn já kolgá Lemmee aalmuglâšmeeci, Pänituoddâr meccikuávlu sehe Avveel peht Aanaarjáávrán. Avveeljuuhâ sijđojuuvah láá Riemnjisjuuhâ, Tolosjuuhâ já Čuđejuuhâ.
Avveeljuuhâ lii tubdum "kollejuuhhân". Avveeljuuvâ kolle-enâmijd kaavnâi virgálávt seenaat vuolgâttem tutkâmjuávkku čohčâmáánust 1868. Avveeljuuvâ sijđojuuvah láá vala-uv merhâšittee kolletoidemsajeh Laapist Lemmee lasseen.
Avveeljuuhâ almosumoseh kyeleh láá suávvil, kuávžur, šapšâ já puško.
Sortavala
Sortavala lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Sortavala pirrâduvâst, Kärjil täsivääldist.
Historjá
Sortavalast šoodâi kaavpug ive 1632.
Ässeeloho
Ive 2010 Sortavala kaavpugist assii 19 235 olmožid. Sortavala kaavpugkieldâst ässeeh lijjii 20 374, ađai kaavpug ulguubeln assii 1 139 olmožid.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1991 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1991.
Videospellâihe 1986
Videospellâihe 1986 kieđâvuš ive 1986 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Syeinimáánu 12.
Syeinimáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 193. peivi (kárgámive 194. peivi). Ive loopân láá 172 peivid.
Peglio
Peglio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Pegliost ääsih 664 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,36 km², já alodâh 650 m. Peglio naaburkieldah láá Lunano, Sant'Angelo in Vado, Sassocorvaro Auditore, Urbania já Urbino.
1594
1594 (MDXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1590-lovo viiđâd ihe.
Sonjosuáhi
thumb|Sonjosuáhi Sonjosuáhi (Betula pendula) lii suáhi. Ton nommâ kovvee, maht uávsih sonjoh vuáluskulij. Sonjosuáhi lii koškásub soojij muorâ já váátá eenâb čuovâ ko sieivâsuáhi, mii šadda meiddei jeegijn já suoivust. Säämist sieivâsuáhi, tuodârsuáhi já skierri láá táváluboh ko sonjosuáhi.
1201
1201 (MCCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1200-ihelove nubbe ihe.
Kuoškkärigááh
Kuoškkárigááh (Cinclidae, ) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Taan hiäimun kulá siämmáánommâsâš suuhâ, mii vuod siskeeld vittâ šlaajâ (Cinclus cinclus, Cinclus pallasii, Cinclus mexicanus, Cinclus leucocephalus já Cinclus schulzii). Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Kuoškkärigâš (Cinclus cinclus).
1367
1367 (MCCCLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1360-lovo káávcád ihe.
Listo Eritrea tullâvaarijn
thumb|Nabro Taat lii listo tullâvaarijn Eritreast.
Aanaar (raavâdviäsu)
Aanaar lii Kollehovi-hooteel ohtâvuođâst tuáimee raavâdviäsu. Tot lii Aanaar markkânist Juvduujuuvâ riddoost. Raavâdviäsu fáálá puigâ anarâš purrâmâš. Fáállun láá purrâmâšah Aanaar kuávlust, ovdâmerkkân kyeleh Aanaarjäävrist, poccuupiärgu aldakuávlui palgâsijn, vuástá, kuobbâreh, myerjih já puurrâmšadoh.
Monte Rinaldo
Monte Rinaldo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Rinaldost ääsih 337 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,92 km², já alodâh 485 m. Monte Rinaldo naaburkieldah láá Monsampietro Morico, Montalto delle Marche, Montelparo, Montottone já Ortezzano.
Aanaar (raavâdviäsu)
Palhâšumeh
Raavvâdviäsu lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd :
Monte Rinaldo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Poggio San Marcello
Poggio San Marcello lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Poggio San Marcellost ääsih 662 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,36 km², já alodâh 385 m. Poggio San Marcello naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Castelplanio, Montecarotto já Rosora.
1584
1584 (MDLXXXIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1580-lovo viiđâd ihe.
Poggio San Marcello
Siijdah
Coste, Fornaci, Fossato já Gioncare.
Videospellâihe 1987
Videospellâihe 1987 kieđâvuš ive 1987 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
1787
1787 (MDCCLXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1780-lovo káávcád ihe.
1574
1574 (MDLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1570-lovo viiđâd ihe.
Tavullia
Tavullia lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Tavulliast ääsih 7 912 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,07 km², já alodâh 170 m. Tavullia naaburkieldah láá Gradara, Mondaino, Montecalvo in Foglia, Montegridolfo, Montelabbate, Pesaro, Saludecio, San Giovanni in Marignano já Vallefoglia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Babbucce, Belvedere Fogliense, Case Bernardi, Monteluro, Padiglione, Picciano, Pirano Alto, Pirano Basso, Rio Salso já San Germano.
Ive 1997 sämikielâliih kirjeh
Ive 1997 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1997.
1554
1554 (MDLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1550-lovo viiđâd ihe.
Taivassalo
Taivassalo lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Taivassalost ääsih 1 657 olmožid, já ton vijdodâh lii 217,68 km², mast 77,40 km² lii čääci. Taivassalo naaburkieldah láá Kustavi, Masku, Mynämäki, Naantali, Uusikaupunki já Vehmaa.
Historjá
Taivassalost láá ennuv koskâáigásiih kärdineh: Viiainen, Järppilä, Iso-Särkilä, Kahitluoto, Paltvuori, Ketarsalmi, Kunnarainen, Siusluoto, Laupunen já Rahin Isokartano.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Taivassalo markkân.
Siijdah
Ahainen, Hakkenpää, Halesmäki, Helsinki, Hilloinen, Huitila, Hurunkorpi, Huukainen, Hylkilä, Hyövelä, Ihattula, Inkeranta, Isokorpi, Isosärkilä, Järppilä, Järvenperä, Kahiluoto, Kaitainen, Karhula, Kaustio, Keräsaari, Ketarsalmi, Kirkonkylä, Koivisto, Kouvoinen, Kummila, Kurjala, Kyrö, Lahdenperä, Leikluoto, Lemmetyinen, Lempoinen, Liittinen, Marjunen, Mierla, Mussalo, Onnikmaa, Palo, Pappila, Paltvuori, Punttinen, Rouhu, Sannainen, Santala, Sarsala, Taipale, Tammisto, Toroinen, Touppa, Tuomarainen, Tuomoinen, Uskoinen, Uurna, Vainionperä, Vehas, Viianen, Vuorenpää, Vuorte já Vähäsärkilä.
1777
1777 (MDCCLXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1770-lovo káávcád ihe.
Ventspils
Historjá
Ventspilsist šoodâi kaavpug ive 1378.
Poggio San Vicino
Poggio San Vicino lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Poggio San Vicinost ääsih 229 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,03 km², já alodâh 509 m. Poggio San Vicino naaburkieldah láá Apiro, Cerreto d'Esi, Fabriano, Matelica já Serra San Quirico.
Vyesimáánu 19.
Vyesimáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 139. peivi (kárgámive 140. peivi). Ive loopân láá 226 peivid.
Ventspils
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Poggio San Vicino
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Poggio San Vicino kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Serronchia.
Listo Azerbaidžan tullâvaarijn
thumb|Axarbaxar Taat lii listo tullâvaarijn Azerbaidžanist.
Videospellâihe 1988
Videospellâihe 1988 kieđâvuš ive 1988 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1968 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1968.
Gradara
Gradara lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gradarast ääsih 4 901 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,53 km², já alodâh 142 m. Gradara naaburkieldah láá Gabicce Mare, Cattolica, Pesaro, San Giovanni in Marignano já Tavullia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Fanano, Fanano Massignano, Granarola, Pievevecchia já Santo Stefano.
Monte Roberto
Monte Roberto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Robertost ääsih 3 050 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,57 km², já alodâh 348 m. Monte Roberto naaburkieldah láá Castelbellino, Cupramontana, Jesi, Maiolati Spontini já San Paolo di Jesi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Costa, Pianello Vallesina, Ponte Pio já Sant'Apollinare.
Euroop union
right|thumb|Euroop union lippu right|thumb|Kárttá
Euroop union (, já ) lii pooliitlâš já ekonomâlâš staatâlitto, moos kuleh 27 jiečânâs já jiešmerideijee eurooplâš jeessânstaattâd.
Euroop union jeessânstaatah láá Belgia, Bulgaria, Eestieennâm, Espanja, Irland, Italia, Kreikka, Kroatia, Kypros, Latvia, Liettua, Luxemburg, Malta, Nuorttâriijkâ, Portugal, Puola, Ranska, Romania, Ruotâ, Saksa, Slovakia, Slovenia, Suomâ, Tanska, Tšekki, Uŋgar já Vuáládâhenâmeh.
Euroop unionist lii ohtâsâš vaaluut euro (€).
Ive 1993 sämikielâliih kirjeh
Ive 1993 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1993.
1534
1534 (MDXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1530-lovo viiđâd ihe.
Sierra
Sierra lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää nubbe studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2004 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.
Juovlâmáánu 16.
Juovlâmáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 350. peivi (kárgámive 351. peivi). Ive loopân láá 15 peivid.
1514
1514 (MDXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1510-lovo viiđâd ihe.
Jupiter
thumb|right|250px|Jupiter já ton galileolâš máánuh: Io, Europa, Ganymedes já Callisto Jupiter lii plaaneet Mars já Saturnus kooskâst. Tot lii Piäiváást viđâdin aldemus plaaneet. Jupiter täsnitieđâlâš symbol lii 16px|♃.
Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh, Jupiter-uv jorá Piäiváá pirrâ. Ton juurrâm Piäiváá pirrâ pištá 11,86 ihheed. Plaaneet lyeddejeijee lii ohtnubáloh kerdid stuárráb ko Eennâm lyeddejeijee, já ton massa lii kulmâčyet kerdid eenâb ko Enâmist. Jupiter lii-uv planetij jietânâs. Tastko ton juurrâmsuonjâr lii 777 miljovn kilomeetterid, kukkenorroo Piäiváš ij jur lieggii ige čuovvii tom. Eellim ij lah máhđulâš Jupiterist.
Jupiter máánuh
Taan räi (2023) Jupiterist láá kavnum ohtsis 92 máánnud, main 4 láá galileolâš máánuh:
Jo ive 1610 täsnitiettee Galileo Galilei skihtij káiduspocceinis Jupiterân já ooinij ton nelji máánu: Io, Europa, Callisto já Ganymedes. Taah kočoduvvojeh suu noomâ mield galileolâš máánnun.
Skierri
thumb|Skierri Skierri (Betula nana) lii suávi suuvâ uánihis jeessân. Tot lijkkoo šoddâđ iänáážin jeegijn, jeggiriddoin já roođoin, mut meid päljis tuoddârijn.
Levânem
Skierri šadda tuše maailm tavemuin oosijn.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1992 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1992.
Pollenza
Pollenza lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Pollenzast ääsih 6 416 olmožid. Ton vijdodâh lii 39,55 km², já alodâh 341 m. Pollenza naaburkieldah láá Macerata, San Severino Marche, Tolentino já Treia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Pollenza kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Casette Verdini.
Serie B 1930–1931
Serie B 1930–1931 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 2. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 28. peeivi 1930 já nuuvâi syeinimáánu 12. peeivi 1931.
Videospellâihe 1991
Videospellâihe 1991 kieđâvuš ive 1991 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Serie B 1930–1931
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1931–1932 Prima Divisione 1931–1932
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespellâ
Udinese paasij Serie B:n.
Juuka
Juuka lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Juukast ääsih 4 561 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 846,58 km², mast 344,86 km² lii čääci. Juuka naaburkieldah láá Kuopio, Kaavi, Kontiolahti, Lieksa, Nurmes, Polvijärvi já Rautavaara.
1757
1757 (MDCCLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1750-lovo káávcád ihe.
Juuka
Historjá
Juuka vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Juuka markkân.
Siijdah
Ahmovaara, Halivaara (Hali), Juuka, Kannas, Kajoo, Kuhnusta, Larinsaari, Matara, Nunnanlahti, Paalasmaa, Petrovaara, Pihlajavaara, Polvela, Raholanvaara (Rahola), Timovaara, Tuopanjoki, Vaikko, Vihtasuo já Vuokko.
Niko Valkeapää
thumb|right|Niko Valkeapää ive 2008. Sun vuoitij [[Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási oovtâst Inger Marie Gaino Nilutáin ive 1994 já ohtuu ive 1995.]]
Niko-Mihkal Valkeapää, Gová-Nils Heaikka Niko teikkâ Mihku Ánne Niko (š. juovlâmáánu 30. peeivi 1968 Iänudâh) lii tavesämmilâš musikkár, lávloo, jyeigee, politikkár, máttáátteijee já čaittâleijee, kote lii vuálgus Iänuduvvâst. Ive 2019 sun poorgâi meid läänijyeigen Tromsa läänist oovtâst Ingá-Máret Gaup-Juusoin.
Eellim
Niko-Mihkal Valkeapää šoodâi juovlâmáánu 30. peeivi 1968 Iänuduvvâst. Suu eeči lii sämmilâš máttáátteijee já politikkár Nils-Henrik Valkeapää já suu enni sämmilâš máttáátteijee já ráámmátjurgâleijee Helena Valkeapää (j.s. Laiti). Suu risteeči lâi Nils-Aslak Valkeapää. Valkeapää rávásmij Iänuduv markkânist Hiätást.
Sun valmâštui maisterin Tromsa ollâopâttuvvâst ive 2021. Suu maistertuđhâstâh kietâdâl Nils-Aslak Valkeapää já Mari Boine lavlui saanijd já teemaid.
Karrieer
Ive 1990 Valkeapää varrij Kuovdâkiäinun máttáátteijen, mut sun lii meid porgâm maaŋgâlágán suorgijn tegu muusikist, čaittâlmist, tihtâvuođâst já politiikist.
Muusik
Valkeapää lávdástij vuossâmuu keerdi jo 7-ihásâžžân.
Ive 2003 suu vuossâmuš album almostui. Tast maŋa skiärrufinnodâh Duippidit lii almostittám maaŋgâid Valkeapää skiäruid. Suu uđđâsumos album lii Gáldu, mii almostui ive 2019. Jieijâs skiärui lasseen Valkeapää lii meid lávlum saalmâid kuulmâ skiärun uássin Hiätá salmâjuávhust, já suu pittá Birrat Birra lii meid ive 2011 almostum albumist Beginner's Guide to Scandinavia.
Čaittâlem
Ive 2011 Valkeapää uásálistij ruátálâš TV-rááiđu Sápmi Sessions vuossâmuu pajan. Ohjelmist sun ferttij rähtiđ oovtâst ruotâsyemmilâš lávloo Kristian Anttilain uđđâ lavluu. Sunnust lijjii tuše kulmâ peeivi ton rähtimân.
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân. Valkeapää lii jienâčaittâlâm Noskemudágáá roolâ orjâlâškielâg rááiđust.
Tihtâvuotâ
Ive 2017 Valkeapää vuossâmuš tihtâkirje Lása duohken — Behind the window almostui. Tiivtah láá sehe orjâlâš- já eŋgâlâskielân.
Politiik
Valkeapää lii lamaš vuossâmuš sämmilâš iävtukkâs Euroop parlament vaaljâin, ko sun uásálistij Ruánái iävtukkâssân ive 1999 Euroop parlament vaaljáid. Valkeapää uásálistij meid ive 2004 Euroop parlament vaaljáid. Sun ij kuittâggin peessâm parlamentân.
Politikkárin Taažâ peln Valkeapää oovdâst Taažâ sämmilij riijkâseervi. Sun lâi Káisá valjâpirrâduv Taažâ sämitiggeaairâs iivij 2017–2021.
Valkeapää lâi iävtukkâssân Sämitiggeest Suomâ peln ive 2019 Sämitige vaaljâin Iänuduv listoost. Sun finnij 57 jiennâd, mii ij lam tuárvi, ete sun väljejui sämitiggeairâsin Sämitiigán pajan 2020–2023. Valkeapääst šoodâi kuittâg Iänuduv värijesânin taan pajan. Sun parga meid Sämitiggeest Suomâ peln, kost sun lii Säämi kielârääđist. Toos lasseen sun lii sehe kulttuurlävdikode já škovlim já oppâmateriaallävdikode värijeessân iivij 2020–2023. Valkeapää meid oovdâst Sämitige Säämi parlamentaarlâš rääđist iivij 2020–2023.
Palhâšumeh
Kuovâmáánu 28. peeivi 2004 Valkeapää vuoitij Spellemann-palhâšume ávus luokkaast vuossâmuu albumstis Niko Valkeapää, mii almostui ive 2003. Ovdil Valkeapää vuáitu lâi Mari Boine lamaš áinoo sämmilâš, kii lâi vuáittám Spellemann-palhâšume.
Pessijâšlávurduv 2005 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume. Ive 2008 sun vuoitij kyehti Folkelarm-palhâšume kuálmâd albumstis Birrat Birra.
Monte San Giusto
Monte San Giusto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte San Giustost ääsih 7 746 olmožid. Ton vijdodâh lii 20,04 km², já alodâh 236 m. Monte San Giusto naaburkieldah láá Corridonia, Monte San Pietrangeli, Montegranaro já Morrovalle.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Monte San Giusto kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Villa San Filippo.
Ive 2011 sämikielâliih kirjeh
Ive 2011 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2011.
Venus
thumb|Venus Venus lii plaaneet Merkurius já Eennâmpáálu kooskâst. Tot lii Piäiváást nubben aldemus plaaneet. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Venus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Plaaneet koskâ Piäivážân lii koskâmiärálávt 108 miljovn kilomeetterid. Venus täsnitieđâlâš symbol lii 16px|♀.
Venus lii pakkâsumos plaaneet mii piäiváškoddeest. Ton pajaldâsliegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 462°C.
Tavenäävist keččum Venus jorá mietipiäiván, nubenáál ko stuorrâ uási piäiváškode planetijn. Tondiet Venusist Piäiváš paijaan viestârist já luáštá nuorttân.
Evijärvi
Historjá
Evijärvi vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Evijärvi markkân.
Siijdah
Evijärvi, Haapajärvenkylä, Ina (Ena), Jokikylä, Kerttua, Kivijärvenkylä, Latukka, Sydänmaa já Särkikylä.
Fiskisjyelgčiävžui
Fiskisjyelgčiävžui (Tringa flavipes) lii kalâččeijee riddolodde, mii kulá čevžui suuhân. Tot lii harvii Suomâst, mut lii aiccum tassaažân kuittâg čiččii: ive 1978 Oulust, vyesimáánust 2006 Köyliöst, kesimáánust 2008 Lempääläst, vyesimáánust 2009 Kokkolast já Lempääläst, vyesimáánust 2017 Lohjast já vyesimáánust 2020 Porist.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Fiskisjyelgčiävžui lii 23–25 cm kukke já tiäddá 67–94 g. Ton suájákejij koskâ lii 59–64 cm. Tast láá kuhes, fiskis jyelgih já ton tevkis, segis njune lii suullân siämmáá kukke ko ton uáivi-uv.
Lavdâm já pessim
thumb|right|Fiskisjyelgčevžui lavdâm Fiskisjyelgčiävžui lii Tave-Amerik boreaallii kuácceevyevdistiellâs lodde. Tobbeen tot pessee Alaskast Quebecân. Fiskisjyelgčiävžui tálvástâl Meksikoluovtâ riddoost já Maadâ-Amerikist. Jyehi ive motomeh kirdeh Euroopân, ovdâmerkkân suulân 5 fiskisjyelgčevžuu puátih Ovtâstum kunâgâskoodán ihásávt porgemáánust roovvâdmáánun.
Lasanem
Fiskisjyelgčiävžui mannee 3–4 mane. Sehe niŋálâs já ores läälih moonijd, távjá 22–23 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 23–31 peeivi ahasâžžân.
Colli al Metauro
Colli al Metauro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Colli al Metaurost ääsih 12 345 olmožid. Ton vijdodâh lii 46,17 km², já alodâh 66 m. Colli al Metauro naaburkieldah láá Cartoceto, Mombaroccio, Mondavio, Montefelcino, Sant'Ippolito já Terre Roveresche.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bargni, Beato Sante, Borgaccio, Calcinelli, Fiordipiano, Montemaggiore al Metauro, Pozzuolo, Saltara, San Liberio, Serrungarina, Tavernelle já Villanova.
Liepāja
Liepāja lii kaavpug Latviast. Liepājast ääsih 68 568 olmožid. Ton vijdodâh lii 60,37 km², já alodâh 14 m.
Historjá
Liepāja vuáđudui ive 1252, já tast šoodâi kaavpug ive 1625.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sarah Michelle Gellar
Sarah Michelle Prinze (j.s. Gellar; š. cuáŋuimáánu 14. peeivi 1977, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Sarah Michelle Gellar šoodâi cuáŋuimáánu 14. peeivi 1977 New Yorkist. Ive 2002 sun naajâi Meksikost Freddie Prinze Jráin, kote lii meid čaittâleijee. Suoi teeiváin ive 1996, ko suoi čaittâláin ellekooveest I Know What You Did Last Summer. Sunnust lává kyehti päärni: ohtâ nieidâ (š. 2009) já ohtâ kandâ (š. 2012). Gellar vaaldij kállás suhânoomâ ive 2007. Sun lii kuittâg tobdosub Gellar-noomáin.
Karrieer
Sarah Michelle Gellar finnij vuossâmuu roolâ ive 1983. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest An Invasion of Privacy. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij elleekooveest I Know What You Did Last Summer já TV-rááiđust Buffy the Vampire Slayer.
Filmografia
Käldee: IMDb thumb|Sarah Michelle Gellar ive [[2007]] thumb|Sarah Michelle Gellar ive [[2012]] thumb|Freddie Prinze Jr já Sarah Michelle Gellar ive [[2017]]
Muumistáálu
thumb|Muumistáálu [[Muumimaailmist Naantalist]] Muumistáálu lii Muumi-mainâsij uáivihuáđđoo já vuossâmuš muumihuáđđoo, mon Tove Jansson raahtij. Nuorâ Muumistáálu áásá Muumitáálust oovtâst vaanhimijdiskuin Muumieijijn já Muumiennijn. Sun lii sunnuu áinoo alge.
58345 Moomintroll-asteroid lii nomâttum suu mield.
Savitaipale
Savitaipale lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Savitaipalest ääsih 3 326 olmožid, já ton vijdodâh lii 690,56 km², mast 151,38 km² lii čääci. Savitaipale naaburkieldah láá Kouvola, Lemi, Luumäki, Mikkeli, Mäntyharju, Puumala já Taipalsaari.
Muumistáálu
Muumistáálu häämi já luándu
Muumistáálu lii vielgâd já kossuv. Suu stuorrâ, jurbâ njune, tieppiseibi já stuorrâ čalmeh sulâstiteh virdehiäppuš. Muumistáálu já seibitäsni -elleekooveest Muumistáálu šoddâmpeivi lii porgemáánu 7. peeivi. Sun lijkkoo fiäránáid, mut ana älkkeevuođâ já vuovâsvuođâ ennuv áárvust já ain máccá maassâd. Muumistáálu kiävttá pihtâsijd tuše vuojâdijnis.
Savitaipale
Historjá
Savitaipale vuáđudui ive 1867.
Muumistáálu
Muumistáálu skipáreh
Muumistáálu pyeremus ustev lii Noskemudágâš, kii áásá telttaast, mon sun ceeggât ain kiđđuv siämmáá sajan šalde paaldân. Muumistáálu eres skipáreh lává Nipso já Uccâ Myy. Ton lasseen sun lii Nisonieidâ sierâdemskippáár já ustev.
Muumistáálu Muumileevi mainâseh -rááiđust
Iivij 1990–1992 TV-rááiđust Muumistáálu lii uáivihuáđđoo. Suoi Uccâ Myyin lává áinoo huáđđooh, kiäh lává TV-rááiđu puoh oosijn.
TV-rááiđust
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumistáálu-rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Teemu Titola, orjâlâškielân Áilu Valle já anarâškielân Mikkâl Morottaja.
Savitaipale
Siijdah
Havola, Heituinlahti, Hyrkkälä, Jokeinmaa, Kaihtula, Karhula, Kaskeinkylä, Kaulio (Kauliala), Kokkola, Korhola, Korpela, Koskeinkylä, Kuivanen, Kunttula, Kurhila (Järviä), Kylliälä, Kärpänen, Laari, Laksiainen, Lamminpää, Lavikanlahti, Luotola, Luotolahti, Lyytikkälä, Marttila, Monola, Niinimäki, Partakoski, Paukkula (Paukkunen), Peltoinlahti, Pettilä, Purtoismäki, Pöntylä, Rahikkala, Rantala, Ratasalo, Savitaipale, Solkeinkylä, Susivuori, Säänjärvi, Tukiala, Uiminniemi, Valkolanmäki, Virmajärvi já Välijoki.
Muumistáálu
Kiirjijn
Muumistáálu fiäránijn puáhtá luuhâđ anarâškielân Uccpárnáá Vuoli Ilmar jurgâlem kirjeest Tijdâtälvi. Siämmáá kirje puáhtá luuhâđ meid nuorttâlâškielân noomáin Moodrai täʹlvv já orjâlâškielân noomáin Diidadálvi. Tai lasseen láá almostum kyehti kirje orjâlâškielân: Ritva Torikka jurgâlem Áhčči ja mearra ive 1990 já Kerttu Vuolab jurgâlem ''Moson de geavvá? Girji Mymmela, Mumenstálu ja unna My birra'' ive 2000.
Ive 2016 Tijdâtälvi almostui orjâlâškielâg jienâkirjen; tom luuvâi páádán Raili Pirinen.
Elleekuuvijn
Taan räi sämikielân láá kyehti Muumih-elleekove, kuohtuuh orjâlâškielân. Ive 1992 almostui Mumenstállu ja seaibenásti, mast lii orjâlâškielâg tekstim. Ive 2017 almostui Mumi imaš muohtamáilmmis. Taat elleekove vuáđuduvá Tijdâtälvi-kiirján. Ive 2017 elleekooveest jienâčaittâl Áslat Holmberg.
Vyesimáánu 20.
Vyesimáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 140. peivi (kárgámive 141. peivi). Ive loopân láá 225 peivid.
Listo Dilophus-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Dilophus-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 212 šlaaijâd. Dilophus-suuhâ kulá Bibionidae-hiäimun.
1504
1504 (MDIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1500-ihelove viiđâd ihe.
Uđđâivemáánu 8.
Uđđâivemáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 8. peivi. Ive loopân láá 357 peivid (kárgámive 358 peivid).
Šoddâmeh
thumb|right|[[Elvis Presley ive 1957]]
Listo Djibouti tullâvaarijn
thumb|Ardoukoba Taat lii listo tullâvaarijn Djiboutist.
1304
1304 (MCCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1300-ihelove viiđâd ihe.
Polverigi
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Polverigi kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Rustico.
Säämi lippu
thumb|right|250px|Tááláš säämi lippu thumb|right|250px|Persen säämi lippu thumb|right|250px|Säämi lippu [[Helsig ollâopâttâh|Helsig ollâopâttuv Árran-konferensist ive 2019]]
Juulevsämikielâ
Juulevsämikielâ lii sämikielâ. Juulevsämikielâst láá suulân 2 000 sárnod.
Säämi lippu
Säämi lippu teikkâ Sämilippu lii puoh sämmilij ohtâsâš lippu. Liipu riegis kovvee piäiváá já mánudáá. Ruopsis uási kovvee piäiváá já čuovjis uási mánudáá.
Liipu kevttim
Lippu kiässoo stáágun 12 säämi liputtempeeivi.
Säämi liipu puáhtá kevttiđ epivirgálávt meid jieškoteuv­lágá­nijn juhletilálâšvuođâin siämmáánáál ko eres-uv aal­mug­lâš­liipuid.
Nubbe säämi lippu
Sämirääđi almottij säämi liipust hammimkišto, mon vuoitij sämitaaidâr Astrid Båhl. Lippu tuhhiittui sämmilij 13. konferensist Årest, Ruotâst porgemáánu 15. peeivi 1986. Siämmáá konferensist tuhhiittui meid Säämi suuvâ laavlâ sämmilij aalmuglâšlaavlân.
Mamuka Bakhtadze
thumb|Bakhtadze ive 2019 Mamuka Bakhtadze (š. kesimáánu 9. peeivi 1982, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Bakhtadze lâi Georgia 13. uáiviminister iivij 2018–2019.
Njuhčâmáánu 30.
Njuhčâmáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 89. peivi (kárgámive 90. peivi). Ive loopân láá 276 peivid.
Davas ja Geassai
Davas ja Geassai lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää káávcád studioalbum. Tom almostitij Indigenous Records LP-skiärrun (IRLP-7) ive 1982. Valkeapää lasseen albumist lii fáárust meiddei Ingor Ántte Áilu Gaup. Album päddejui IR studiost Helsigist.
Monte San Martino
Monte San Martino lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte San Martinost ääsih 717 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,47 km², já alodâh 600 m. Monte San Martino naaburkieldah láá Amandola, Montefalcone Appennino, Penna San Giovanni, Santa Vittoria in Matenano, Servigliano já Smerillo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Vyesimáánu 21.
thumb|[[Jane Addams 1920-lovvoost]] Vyesimáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 141. peivi (kárgámive 142. peivi). Ive loopân láá 224 peivid.
1204
1204 (MCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1200-ihelove viiđâd ihe.
Videospellâihe 1993
Videospellâihe 1993 kieđâvuš ive 1993 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Pääččimčuoigâm tälviolympialijn 1992 – Almai 20 km
Almai 20 km pääččimčuoigâmkišto ive 1992 tälviolympialijn uárnejui kuovâmáánu 20. peeivi Les Saisiesist. Valastâlleeh lijjii ohtsis 94, já sij lijjii vuálgus 27 enâmist.
Vyesimáánu 10.
Vyesimáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 130. peivi (kárgámive 131. peivi). Ive loopân láá 235 peivid.
Birrat Birra
thumb|right|Niko Valkeapää ive 2008, siämmáá ive ko Birrat Birra almostui. Sierra lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää kuálmád studioalbum já vuossâmuš tuble-CD. Tom almostitij Duippidit ive 2008 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân. Valkeapää vuoitij kyehti Folkelarm-palhâšume taan albumist.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1984 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1984.
Risto Ryti
thumb|Risto Ryti Risto Heikki Ryti lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 5. presidentin iivij 1940–1944.
Tuávááš
Risto Ryti šoodâi kuovâmáánu 3. peeivi 1889 Huittisii Loima siijdâst stuorrâ perruu niäljád párnážin. Suu eeči Kaarle Evert Ryti lâi tálulâš já enni Ida Vivika Junttila tálulii nieidâ. Nuorâ almajin Ryti lijkkui kuittâg eenâb luuhâđ ko porgâđ eennâmtuálust. Sun lâi perruu áinoo alge, kii valmâštui pajeuáppen. Sun luuvâi vuoigâdvuođâtiettuu Helsig ollâopâttuvâst já valmâštui ive 1909. Ton maŋa sun poorgâi äššivyeijen Raumast. Sun finnij värituámmár áárvu ive 1912. Ryti oopâi meid Oxfordist Eŋlandist, mut kaartâi maccâđ Suomân vuossâmuu maailmsuáđi älgidijn. Sun naajâi Gerda Serlachiusáin ive 1916 já sunnui šoddii kulmâ párnáá, algekyevtis já ohtâ nieidâ.