cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kielâiäláskittem
Anarâškielâ iäláskitmist kuávdáš kielâiäláskittemohjelmeh láá lamaš kielâpiervâleh vuálá škovlâahasáid já kielâ máttááttâs tievâsmittemškovliittâssáin pargoahasâš rävisulmuid. Meiddei škoovlâst lii merhâšittee rooli kielâ sirdemist nuorâbáid sárnoid. Anarâškielâ iäláskitmist lii kevttum meid kielâmiäštár-uáppee-ohjelm, mast kielâmiäštárin tuáimih puárrásub kielâsárnooh teikâ meid motomin nuorah teikâ párnááh. Kielâiäláskittemtiileest lii adelum raavâ kevttiđ kielâ nuuvt ennuv já nuuvt maaŋgâ saajeest ko máhđulâš.
Romanikielâ
upright=1.25|thumb Romanikielâ lii indoarjalâš kielâ. Romanikielâ sárnuh vijđáht pirrâ Euroop sehe meiddei Tave-Afrikist, Viestâr-Aasiast, Ovtâstum staatâin já Brasiliast romanisiärvusijn. Romanikielâ suomânijn láá stuorrâ iäruh. Suomâneh juáhhojeh jieškote-uvláván vuovvijn, ovdâmerkkân ton mield, mon kielâst toh láá váldám váiguttâs.
Suomâst sárnum kaalekielâ keččih tavesuomânij ubâlâšvuođâst taveviestârsuomânij vyelikategorian. Suomâ romanikielâ juáhhoo val nuorttâ- já viestârsuomânân.
Porgemáánu 3.
Porgemáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 215. peivi (kárgámive 216. peivi). Ive loopân láá 150 peivid.
Burundi
Burundi, virgálávt Burundi täsiväldi, lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii tááláá ääigi Gitega. Oovdiš uáivikaavpug lâi Bujumbura, mii lii vala-uv staatâ stuárráámus kaavpug.
Historjá
Eresnáál ko maaŋgâin Afrik staatâin, Burundi raajijd iä lah euroopliih meridâm, peic toh láá burundlâš monarkia rááhtus. Burundist aasâi vuosmužžân twah, ovdilgo suulân ive 1000 hutuh varrii tohon. Hutuh láá tááláá ääigi stuárráámus juávkku Burundist. Maŋeláá vala tutsih-uv värrejii Burundi kuávlun.
Ive 1890 saksaliih väldidii Burundi já haldâšij tom ton räi, ko ive 1916, vuosmuu maailmsuáđi ääigi, belgialiih finnejii kuávlu olssis. Burundi šoodâi talle uásin Ruanda-Urundi. Ko Burundi finnij jiečânâsvuođâs syeinimáánu 1. peeivi 1962, lâi suátiviehâ tutsij haldâšem já sij haaldâšškuottii meid Burundi. Hutui já tutsij kooskân šoodâi etnisâš konflikt já ton tááhust Burundist lâi stuorrâ siskáldâssuáti iivij 1993-94 ääigi.
Sajadâh já rääjih
left|190px| Burundi lii sisenâmist Nuorttâ-Afrikist. Ton maadâviestâr uási jotá kuittâg Tanganjikajäävri rido.
Ässeeloho
Burundist ääsih ohtsis suulân 11,9 miljovn olmožid. Tot lii ohtâ sahâdâmosávt asâiduttum staatâin Afrikist.
Käldee: Wikidata
1215
1215 (MCCXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1210-lovo kuuđâd ihe.
Roovvâdmáánu
Roovvâdmáánu lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive lovváád mánuppaje. Roovvâdmáánust láá 31 peivid. Roovvâdmáánu lii finnim noomâs poccui roovvâdmist, mii tábáhtuvá taan mánuppaje ääigi. Roovvâdmáánust lii meiddei kevttum suomâkiel lovnânomâttâs "lokamáánu".
Ähtäri
Historjá
Ähtäri vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alastaipale, Hankavesi, Inha, Inhan tehtaat, Itä-Ähtäri, Kivijärvi, Kukkeenkylä, Liesjärvi, Myllymäki, Mäkikylä, Niemisvesi, Peränne, Rämälä, Vehu, Vääräkoski, Ruha já Ähtärinranta.
New Orleans
thumb|200px|New Orleans Louisianast thumb|200px|New Orleans lippu 600px|center
New Orleans lii kaavpug Louisiana uásistaatâst Ovtâstum staatâin. New Orleansist ääsih ohtsis suulân 390 000 olmožid já tot lii-uv Louisiana stuárráámus kaavpug. New Orleans kočodeh távjá Ovtâstum staatâi puoh áinoošlajâsumos kaavpugin.
Eennâmtiätu
New Orleans lii Mississippijuuvâ riddoost, juuvâ njálmáduvvâst, maadânuorttii Louisianast. Kaavpug lii suulân 169 km tavas Meksikoluovtâst.
Hirmosstoormah
Hirmosstormâ Katrina já ton maŋasiih tulveh tuššâdij ennuv New Orleansist ive 2005.
Historjá
right|250px|Louis Armstrong New Orleans vuáđudui ive 1718 ranskalij tooimâst. Ton nommâ puátá Ranska tallaš staatâváldualmast, Philippe d'Orléansist. Ranskaliih monâttii New Orleans espanjalijd ive 1763, mutâ ožžuu tom maassâd ive 1801.
New Orleans tobdeh jazz-muusik šoddâmsajen.
Kulttuur
New Orleans tobdeh eromâšávt jazz-musikkárijn tego Louis Armstrongist.
Tobbeen lii meid karnevaalpaje, mii čokkeluvá pegâlmâs jyehi-ivvááš Mardi Gras-karnevaalin.
Käldeeh
nola.gov NEW ORLEANS HISTORY neworleans.com
Nganasankielâ
Nganasankielâ lii samojedikielâ.
Čevetjävri
thumb|250px|right|Nuorttâlij ärbivyehitáálu thumb|250px|right|Pasotteijee Trifon Piäccámlii kirkko
Mäntyharju
Mäntyharju lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Mäntyharjust ääsih 5 681 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 210,98 km², mast 230,11 km² lii čääci. Mäntyharju naaburkieldah láá Heinola, Hirvensalmi, Kouvola, Mikkeli, Pertunmaa já Savitaipale.
Historjá
Mäntyharju vuáđudui ive 1595.
Siijdah
Ahvenisto, Anettu, Enolahti, Halmeniemi, Hietaniemi, Huopola, Hyyrylä, Hölttä, Jäniskylä, Karankamäki, Kinni, Koirakivi, Korpilahti, Kousaniemi, Kuhajärvi, Kukonkorpi, Kyttälä, Lahnaniemi, Leppäniemi, Luhtanen, Lyytikkälä, Mynttilä, Niinimäki, Nurmaa, Ollikkala, Outila, Paasola, Partsinmaa, Poitsiniemi, Pyhäkoski, Pärnämäki, Saviniemi, Särkemäki, Tiilikkala, Toivola, Valtola, Vanonen já Varpanen.
Čiččâm tääsni lihâstâs
thumb|Täsnilihâstâs logo Čiččâm tääsni lihâstâs (uánihubbooht täsnilihâstâs, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
Čižetlitto
Čižetlitto (uánihubbooht Čižet,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
Tave-Amerik
Tave-Amerik lii Amerik taveuási Maadâ-Amerik taavaapeln. Ton vijdodâh lii suulân 24 480 000 km2 já tobbeen ääsih paijeel 530 miljovn olmožid. Tave-Amerikist láá ohtsis 38 staattâd.
Tave-Amerikist láá kulmâ stuorrâ staatâ: Kanada, Meksiko já Ovtâstum staatah.
Camerata Picena
Camerata Picena lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Camerata Picenast ääsih 2 549 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,89 km², já alodâh 125 m. Camerata Picena naaburkieldah láá Agugliano, Ancona, Chiaravalle, Falconara Marittima já Jesi.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Heinävesi
Heinävesi lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Heinävesist ääsih 3 197 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 319,58 km², mast 289,62 km² lii čääci. Heinävesi naaburkieldah láá Leppävirta, Liperi, Outokumpu, Savonlinna, Tuusniemi já Varkaus.
Historjá
Heinävesi vuáđudui ive 1869.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Heinävesi markkân.
Čohčâmáánu 1.
Čohčâmáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 244. peivi (kárgámive 245. peivi). Ive loopân láá 121 peivid.
Vivien Leigh
Vivien Leigh (algâalgâlâš nommâ Vivian Mary Hartley; ) lâi brittilâš čaittâleijee. Sun vuoitij pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-palhâšume kuohtii: Scarlett O'Hara roolâst elleekooveest Gone with the Wind já Blanche DuBois roolâst elleekooveest A Streetcar Named Desire, roolâ mon sun lâi jo čaittâlâm teatterist.
Eellim
Vivian Mary Hartley šoodâi skammâmáánu 5. peeivi 1913, Darjeelingst, Indiast. Ubâ peerâ varrij maasâd Eŋlandân, ko Vivian lâi 6-ihásâš. Nubálovihásâžžân sun juuđij škoovlâ Eŋlandist, Ranskaast, Italiast já Saksaast-uv, já sust šoodâi njyebžilis ranska- já italiakielâ sárnoo. Čaittâlem sun luuvâi Lontoost, Royal Academy of Dramatic Artist.
Vivien Leigh naajâi Herbert Leigh Holmanáin ive 1932, já suoi láin oovtâst iivij 1932–1940. Sunnui šoodâi ohtâ pärni, Suzanne Holman (š. 1933). Vivien keevtij suu vuosmuu pelikyeimi koskânoomâ Leigh ubâ karrieer ääigi. Ive 1940 sun naajâi Laurence Olivieráin, mutâ forgâ Vivien mielâtiervâsvuotâ suáibuškuođij, ko sun puáccái kyevtsundásii mielâtilehemâdâsân. Suoi iäránáin ive 1960. Vivien Leigh jaamij 53-ihásâžžân tuberkulosân.
Karrieer
Vivien Leigh algâttij karrieeris teatterist 1930-lovvoost. Debyytroolâs Lontoo luovij aln sun raahtij ive 1935. Sust šoodâi pegâlmâs ubâ maailmist ive 1939, ko elleekove Gone with the Wind almostui. Elleekove pyevtitteijee David O. Selznick uusâi uáivipersovn Scarlett O'Hara roolân nissoon paijeel kyehti ive. Sun ij tuhhiittâm roolân tagarijdgin noomâid ko Katharine Hepburn, Tallulah Bankhead, Paulette Goddard já Bette Davis, mutâ talle viijmâg teeivâi Leigh, kii lâi suu mielâst aaibâs tego kirje O'Hara.
Kiemâ
Kiemâ (, já ) lii kaavpug Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kiemâst ääsih 20 742 olmožid, já ton vijdodâh lii 747,28 km², mast 651,91 km² lii čääci. Kiemâ naaburkieldah láá Kiemâeennâm, Simo já Tuárnus.
Historjá
Kiemâ vuáđudui njuhčâmáánu 5. peeivi 1869.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ustevvuotâkaavpugeh
Kiemâ ustevvuotâkaavpugeh láá:
Porgemáánu 31.
thumb|Debbie Gibson [[1980-loho|1980-lovvoost]] Porgemáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 243. peivi (kárgámive 244. peivi). Ive loopân láá 122 peivid.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1989 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1989.
Rosora
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Rosora kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Angeli di Rosora.
Čohčâmáánu 5.
Čohčâmáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 248. peivi (kárgámive 249. peivi). Ive loopân láá 117 peivid.
1718
1718 (MDCCXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1710-lovo oovcád ihe.
Niamey
Niamey lii Niger stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo Scaptomyza-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Scaptomyza-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 270 šlaaijâd. Scaptomyza-suuhâ kulá Drosophilidae-hiäimun.
Scaptomyza-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
1920
1920 (MCMXX) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1920-lovo vuossâmuš ihe.
Rooma
Rooma lii Italia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii Latium kuávlust. Roomast ääsih 2 838 596 olmožid. Ton vijdodâh lii 140,86 km², já alodâh 54 m.
Sajadâh já rääjih
Rooma naaburkieldah láá Albano Laziale, Anguillara Sabazia, Ardea, Campagnano di Roma, Castel Gandolfo, Castel San Pietro Romano, Ciampino, Colonna, Fiumicino, Fonte Nuova, Formello, Frascati, Gallicano nel Lazio, Grottaferrata, Guidonia Montecelio, Marino, Mentana, Monte Porzio Catone, Monte Compatri, Monterotondo, Palestrina, Poli, Pomezia, Riano, Sacrofano, San Gregorio da Sassola, Tivoli, Trevignano Romano já Zagarolo.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Veigilodde
Stuárudâh já tobdomeerhah
Veigilodde lii 19–23 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 49–79 g. Ton selgi lii ruškâd já raddeest láá kejimiäldásiih sárgáh. Ertpeleh já suájái vyelipeleh láá ruostâruškâdeh. Veigiloddeest lii čielgâ vielgis säärgis čalmekulmeest. Ton ruoidah láá kuovgisruškâdeh.
Veigilode lávlumist lii ennuv variaatio kuávlust nuubán. thumb|left|250px|Viegilode lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Veigilode pessimkuávlu lii Tave-Euroopist sehe Tave-Aasiast. Tot pessee maaŋgâmuđusijn vuovdijn ubâ Suomâst. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 1,5 miljovn paarrâd.
Veigilodde tálvástâl Viestâr- já Koskâ-Euroopist sehe Koskâmeerâ enâmijn. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust. Veigilodde lii ijjâvärrejeijee.
Lasanem
thumb|Vielgilode maneh Táválávt veigilode piervâl lii muorâst teikkâ enâmist. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–8 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid. Läällimäigi lii 11–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 10–15 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 22–34 peeivi ahasiih. Pessimäigi lii cuáŋuimáánust porgemáánu aalgâ räi. Máánáh láá kyehti ivveest.
Ucjuvnjäälmi škovlâ
Ucjuvnjäälmi škovlâ ( já ) lii kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ Ucjuuvâ markkânist. Škoovlâst láá sehe suomâ- já orjâlâškielâg luokah ovdâškoovlâst oovcád luokan. Ovdâškoovlâst ain kuuđâd luoka räi máttááttâs tábáhtuvá iänááš párnái eenikielân. Eenâbloho uáppein máttájeh orjâlâškielân. Ive 2016 škoovlâst lijjii 80–90 uápped.
Oovtâstpargo
Ucjuvnjäälmi škoovlâ vyelitääsi Suomâ peln já Sirmá škovlâ Taažâ peln láá porgâm oovtâstpargo raajij rasta jo ive 2006 rääjist. Škoovlah uárnejeh ohtâsâš máttááttâs kuohtii ohhoost, ohtii Ucjuuvâst já ohtii Sirmáást. Kiđđuv 2020 oovtâstpargo jooskâi koskâpuddâsávt koronapandemia tiet.
Ruanda
Ruanda lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Kigali.
Tullâväärih
Ruandast láá kulmâ tullâvääri. Tain alemus lii Karisimbi (4 507 m). Eres tullâväärih láá Muhabura já Visoke. Karisimbi já Muhabura iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist. Visoke vuod lii aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi ive 1957.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Simmaahjävri
Simmaahjävri teikâ Simmatjävri lii neeljičievvâg jävri Aanaarjäävri Almaanjaargâ maddust. Tot lii Aanaar kieldâst já kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 1,52 km², já čäcirääji kukkodâh lii 18,18 km. Čäsuáivi alodâh lii 123,0 m, mii lii ucánjáhháá eenâb ko Aanaarjäävrist.
Nommâ
Jäävri noomâ miärušuási oroččij lemin uánánâm genetiivhäämi almaa noomâst Siem-Mattiš > Siem-Mattii > Sim-Mat.
Rantasalmi
Rantasalmi lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Rantasalmist ääsih 3 363 olmožid, já ton vijdodâh lii 925,19 km², mast 365,99 km² lii čääci. Rantasalmi naaburkieldah láá Joroinen, Juva, Savonlinna, Sulkava já Varkaus.
Ptuj (kaavpugkieldâ)
Ptuj kaavpugkieldâ, meid Ptuj kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Ptuj. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Nuška Gajšek.
Rantasalmi
Historjá
Rantasalmi vuáđudui ive 1578.
Siijdah
Ahvensalmi, Asikkala, Haapaniemi, Haapataipale, Hiismäki, Hiltula, Ihamaniemi, Joutsenmäki, Kolkontaipale, Lahdenkylä, Mielojärvi, Osikonmäki, Parkumäki, Pirilä, Porosalmi, Puikonniemi, Putkisalo, Rantasalo, Reijola, Repomäki, Ritalahti, Riuttanen, Tammenlahti, Tiemassaari, Torasalo, Tornioniemi, Tuusmäki, Vaahersalo já Voinsalmi.
Ptuj (kaavpugkieldâ)
Historjá
Ptuj kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Siijdah
thumb|left|Kaavpugkieldâ siijdah Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2020 Ptuj kaavpugkieldâst assii 23 636 olmožid.
Käldee: Wikidata
Kuškástâh
Kuškástâh (Numenius arquata) lii Euroop stuárráámus kalâččeijeešlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum kuškástâh lii lamaš 29 ihheed, 11 mánuppaijeed já 29 peivid puáris. Euroop puárásumos lii ruátálâš kuškástâh, mii lii lamaš 31 ihheed já 6 mánuppaje.
Stuárudâh
Kuškástâh lii 50–60 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 80–100 cm.
Tiettum Aanaar kuávlust
Kuškástâh lii viehâ härvinâš pessimlodde Anarist: Aanaar kuávlust kuškástâh pessee tuše Avveeljuv njálmáduvvâst 2–4 paaráin ihásávt. Máhđuliih pessiimeh láá tábáhtum Kaamâsjuv njálmáduvvâst já Avveel Mielliäävist. Ucjuv pelni (2000–2016) láá tiäđust tuše kyehti áiccus.
Lasanem
Maneh almostuveh piervâlân cuáŋui-vyesimáánust. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv moonijd
Raavâd
Kuškástâh porá tiivrijd, muldemááđuid, rapuelleid já muorjijd.
Diana, Wales prinses
Diana, Wales prinses (Diana Frances, j.s. Spencer, ) lâi tallaa ruvnâárbálii prinssâ Charles vuosmuš kálgu. Sun lâi prinssâ William já prinssâ Harry enni.
Sun lii šoddâm Park Housest, Sandringhamist. Sun juuđij škoovlâ Eŋlandist já Sveeicist. Ive 1975 sust šoodâi Lady Diana Spencer. Sun kulostui, ko sun kihlui prinssâ Charlesân. Diana já Charles naajáin St. Paul katedraalist syeinimáánu 29. peeivi 1981, já heejâid keččii paijeel 750 miljovn olmožid.
Ko sun lâi Wales prinses, te sun uážui kunâgâtârist kunâgâslâš tooimâid já motomin sun eelij olgoenâmist kunâgâtâr peeleest. Diana poorgâi ennuv pyeretovâlâšvuođâpargoid já tuárjui ovdâmerkkân seervi International Campaign to Ban Landmines, mii vuástálist eennâmmiijnij kevttim. Sun tuárjui meiddei maaŋgâid pyeretovâlâšvuođâseervijd, moh tuárjuh ovdâmerkkân päihittemes, vádulâš já sorjolâš ulmuid. Sun lii porgâm ennuv HIV já AIDS ornijduvâiguin.
Diana já prinssâ Charles iäránáin porgemáánust 1996. Čuávuváá ive prinses jaamij 36-ihásâžžân autopäärtist Pariisist. Miljovneh ulmuuh čuovvuu hävdidmijd. Tuše Lontoo kaavpug kááduin hävdidmijd čuovvuu paijeel 3 miljovn olmožid, já ton lasseen 2,5 miljard olmožid keččii taid televisiost.
Kensington paalaac muorâkáárdán lii ciäggum pääcis suu kunnen. Pääcis čaittui syeinimáánu 1. peeivi 2021, kuás Diana šoddâmist lâi kuullâm 60 ihheed. Páccá lii veerrâm Ian Rank-Broadley.
Pärnivuotâ já nuorâvuotâ
Diana Frances Spencer šoodâi syeinimáánu 1. peeivi 1961 Park Housest Sandringhamist, Norfolkist. Suu eeči lâi Althorp värikreivâ John Spencer já enni Frances (j.s. Roche). Sun lâi niäljád viiđâ párnást. Spencer peerâ vietij ennuv ääigi Britannia kunâgâsperruin. Diana Frances uážui ovdânoomâs Lady Diana Spencer -nommâsii hyelhi mield já nubbe noomâs eenis mield.
Diana uážui kaastâ porgemáánu 30. peeivi 1961 St. Mary Magdalene kirhoost. Sust lijjii kyehti uábi já ohtâ viljâ. Diana táálu Sandringhamist omâstij kunâgâtâr Elizabeth II. Kunâgâspeerâ távjá vietij luámuid Sandringham táálust, já Diana sierâdij párnážin kunâgâspeerâ prinsâiguin.
Ko Diana lâi čiččâmihásâš, suu vaanhimeh iäránáin. Diana aasâi enijnis Lontoost vanhimijdis iäru ääigi ive 1967. Maŋeláá Diana enni já eeči naajáin uđđâ pelikuoimijguin.
Näimilitto
Lady Diana teeivâi kunâgâtâr Elisabeth II puárásub kaandâ Charles vuosmuu keerdi skammâmáánust 1977. Talle Charles siärvástâlâi Diana stuorrâobbijn Lady Saraháin. Keessiv 1980 Diana já Sarah moonáin keččâđ Charles poolospeelâ, já talle Charles perustškuođij Dianast. Charles suáŋustij Diana kuovâmáánu 6. peeivi 1981. Kihlom lâi syeligâsvuotâ muáddi oho ovdil ko tot šoodâi almolâš tiättun. Paarâ kihlom šoodâi almolâš tiättun virgálávt kuovâmáánu 24. peeivi 1981. Kihlom maŋa Diana jooskâi jieijâs pargo peivikiäjust já aasâi Clarence House táálust. Diana lâi vuossâmuš kunâgâslâš myerssee, kotemuš lâi pälkkipargoost ovdil kihlom. Syeinimáánu 29. peeivi 1981 Diana já Charles naajáin St Paul kirhoost já talle kyehtlovihásâžžân Dianast šoodâi Wales prinses. Diana hejâmácuhist lâi paijeel 7 meetter kukkosâš suogâ, já hejâmááccuh maavsij 9 000 pudded.
Vädisvuođah já näimi-iäránem
Juovlâmáánu 9. peeivi 1992 uáiviminister John Major almottij, ete prinses Diana já prinssâ Charles varrijn erinis mutâ iävá iärrán. Uđđâivemáánu 17. peeivi 1993 kyehti loostâ almostittii Charles já Camilla Parker Bowles koskâsâš puhelinsavâstâllâm. Savâstâllâm lâi ivveest 1989.
Kesimáánu 29. peeivi 1994 prinssâ Charles mieđettij, ete sun lâi piättám Diana já eeđâi, ete sunnuu näimilitto lii tuáivuttem. Ive 1995 Diana uásálistij sahhiittâlmân, mast sun muštâlij ovdâmerkkân näimilitostis já tiervâsvuotâčuolmâinis. Diana meiddei muštâlij, ete sun puáccái purâdemhemâdâsân. Sahhiittâllâm hirmástutij kunâgâsperruu čuuvtij, já tot tovâttij stuorrâ tuuškâ pirrâ maailm.
Porgemáánu 28. peeivi 1996 prinses Diana já prinssâ Charles iäránáin virgálávt.
Jäämmim
Diana jaamij porgemáánu 31. peeivi 1997 autopäärtist Pariisist. Jiehtinâš sun já Dodi Al-Fayed láin vuálgám autoin Ritz-hotellist. Suoi halijdáin velttâđ čuovâkovvejeijeid, já tondiet suoi vuolgijn jotelávt meddâl. Čuovâkovvejeijeeh kuittâg tabžâdii Diana já Dodi auto maajeeld Seine rido miätá. Vyeijee Henri Paul lâi vyeijimin auto áárvu mield suulân 120–160 kilomeetterid tiijmest.
Hävdidmeh lijjii Webminster Abbey kirhoost Lontoost. Diana skippáár Elton John láávlui tobbeen lavluu "Candle in the Wind". Lavlust lii šoddâm prinses Diana muštolaavlâ. Puoh pyevtittâsah láá moonnâm Diana Princess of Wales Memorial Fundân.
Almolâšvuotâ
Diana lâi vijđáht maailm mediast ivveest 1981, ko sun kihlui prinssâ Charlesân, ihán 1997, ko sun jaamij. Maaŋgâs tubdii suu "maailm peeggâlmumos nisonin", já Britannia uáiviminister Tony Blair kočodij suu "ulmui prinsesin".
Kiemâeennâm
Kiemâeennâm ( já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kiemâenâmist ääsih 8 062 olmožid, já ton vijdodâh lii 647,24 km², mast 20,89 km² lii čääci. Kiemâeennâm naaburkieldah láá Kiemâ, Simo, Tervola já Tuárnus.
Nommâ
Ive 1979 räi kieldâ nommâ lâi Kiemâjäävri táálunkieldâ.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alapaakkola, Hirmula, Ilmola, Itäkoski, Jokisuu, Kiemâjäävri markkân, Koroiskylä, Lassila, Laurila, Lautiosaari, Liedakkala, Länsikoski, Maula, Pörhölä, Ruottala, Sompujärvi, Törmä já Viitakoski.
Camerino
Camerino lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Camerinost ääsih 6 677 olmožid. Ton vijdodâh lii 129,88 km², já alodâh 661 m. Camerino naaburkieldah láá Caldarola, Castelraimondo, Fiastra, Muccia, Pioraco, Sefro, Serrapetrona, Serravalle di Chienti já Valfornace.
Historjá
Camerinost šoodâi kaavpug ive 1357.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Agnano, Arcofiato, Arnano, Campolarzo, Canepina, Capolapiaggia, Casale, Caselle, Cignano, Colle Altino, Costa San Severo, Letegge, Leteggiole, Mecciano, Merganano Sant'Angelo, Mergnano San Pietro, Mergnano San Savino, Mistrano, Morro, Paganico, Palentuccio, Paterno, Perito, Pian d'Aiello, Pianpalente, Piegusciano, Polverina, Pontelatrave, Ponti, Pozzuolo, Rocca d'Aiello, Sabbieta Alta, San Luca, San Marcello, Santa Lucia, Sant'Erasmo, Sellano, Sentino, Selvazzano, Sfercia, Statte, Strada, Torrone, Tuseggia, Valdiea, Valle San Martino, Valle Vegenana já Varano.
Puváduvvâš
thumb|272px|Puváduvvii lavdâm Puváduvvâš (Charadrius hiaticula) lii kalâččeijeid kullee riddoloddešlaajâ.
Puárásumos Suomâst riegistum puváduvvâš lii lamaš 14 ihheed já 1 mánuppaje puáris. Euroop puárásumos puváduvâs lii lamaš Eŋlandist riegistum lodde, mii lii lamaš 20 ihheed já 9 mánuppaijeed puáris.
Stuárudâh
Puváduvvâš lii 18–19 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 48–57 cm.
Lavdâm já eellimpiirâs
Puváduvvâš puátá Sáámán vyesimáánust já lii viehâ táválâš pessimlodde Ucjuv jeggikuávluin, mut viehâ härvinâš pessimlodde oppeet Aanaar pelni. Puváduvâs lijkkoo orostâllâđ čievrâriddoin já čunoikuolbânijn, mon tot lättee viehâ persovnlávt. Tot kaačâst jotelávt muáddi meetter, ooroost kivkked – nuáigád moddii já kaačâst oppeet uáli jotelávt muáddi meetter.
Lasanem
Puváduvvii piervâl ij lah mahten čiähusist, pic aaibâs uáinusist čievrâkováduvviist tâi eres vuovâs saajeest. Čievrâ ivnásiih maneh, main láá fiskis-ruškis já tevkis tiälhuh, almostuveh piervâlân kesimáánu aalgâbeln. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv moonijd kulmâ oho já ko uđâgááh kočâtteh korâidis, te toh vyelgih masa siämmást piervâlist meddâl já kirdeleh kuulmâ oho ahasâžžân.
Ko piätu áštá piervâl, te vaanhimeh tohâluddâv paccâšum lodden já masa jo vierâdává piäđu oovdâst, jeđe ko lává tuárvi kuhás uážžum vajalii, te kirdelává.
Raavâd
Puváduvvâš porá tiivrijd, mááđuid já rippoid.
Čovčjävri
Čovčjävri ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst.
Čohčâmáánu 7.
Čohčâmáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 250. peivi (kárgámive 251. peivi). Ive loopân láá 115 peivid.
1770
1770 (MDCCLXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1770-lovo vuossâmuš ihe.
Ruggell
Ruggell lii kieldâ Liechtensteinist. Ruggellist ääsih 2 268 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,38 km², já alodâh 433 m.
Čuovjis puátteevuotâ
Čuovjis puátteevuotâ (uánihubbooht Čuovjâdeh,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
1730
1730 (MDCCXXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1730-lovo vuossâmuš ihe.
Campofilone
Campofilone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Campofilonest ääsih 1 931 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,21 km², já alodâh 202 m. Campofilone naaburkieldah láá Altidona, Lapedona, Massignano, Montefiore dell'Aso já Pedaso.
Uáinámušah
Campofilonest lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Tave-Carolina
Tave-Carolina lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Raleigh.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Čohčâmáánu 8.
Čohčâmáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 251. peivi (kárgámive 252. peivi). Ive loopân láá 114 peivid.
Pyhäranta
Pyhäranta lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Pyhärantast ääsih 1 995 olmožid, já ton vijdodâh lii 291,75 km², mast 148,26 km² lii čääci. Pyhäranta naaburkieldah láá Laitila, Rauma já Uusikaupunki.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hirslahti, Ihode, Kauhianpää, Kaukka, Kaunissaari, Kukola, Lahdenvainio, Nihtiö, Nuuski, Polttila, Radansuu, Reila, Reitula, Rihtniemi (Verknäs), Rohdainen, Santtio (Sandnäs), Valkama (Vitby), Varhokylä já Ylikylä (Överby).
Njuámmil
Njuámmil (Lepus timidus) lii njuámmilellei laahkon kullee njomâtteijee, mii lii vuáhádum pyereest Tave-Euraasia pirrâsân.
Stuárudâh já olgohäämi
Njuámmil rummâš kukkodâh lii 50–60 cm, mon lasseen tast lii seibi, mii lii suullân 4–8 cm. Ellee tiäddá 3–5 kg. Niŋálâs lii stuárráb ko ores. Njuámmil iälá táválávt 1–2 ive, mutâ puárásumoseh njuámmileh láá lamaš joba 9-ihásiih. Keessiv njuámmil čielgipeeli lii ränisruškâd já čuávjipeeli vielgâd. Peeljijn láá vielgis roobdah já čapis keejih. Tälviv njuámmil turkkâ lii vielgâd, tuše peljikeejih láá čappâdeh. Turkkâ tuálá liegâsvuođâ pyereest. Njuámmil lebbee monnjâjuolgij jyelgisuormâid, vâi tot pasta jotteeđ muottuu oolâ stuppááhánnáá. Njuámmil pasta ruottâđ joba 60 km/h, já tot vuájá pyereest.
Lavdâm
pienoiskuva|left|Njuámmil lavdâm Njuámmil iälá Euroop já Aasia taveoosijn, Puolast já Skandinaviast Kuálhismeerân. Sierâ populaatioh láá Hokkaidost, Kiriilijn, Sahalinist, Aalpâin, Irlandist já Skotlandist. Šlaajâ lii ištâdum Eŋlandân, Färsuolluid já maaŋgâ Skotland suollui. Njuámmil kávnoo ubâ Suomâst.
Njuámmileh kávnojeh iänááš tundraast já taigameecijn.
Lasanem
pienoiskuva|Njuámmil tälviv Njuámmileh finnejeh táválávt 2–5 čiivgâ, motomin joba käävci čivgâd. Niŋálâs čivgá 1–3 tove ivveest. Táválávt piäsáduvah láá kuittâg kyehti.
Kimeäigi álgá kuovâmáánust, já niŋálâs kimeguát tállân šoddâdem maŋa. Čuávjiäigi lii 50 peivid. Šodâdijnis čiivgâin láá soksâmeh, já toh uáinih. Enni piämmá čiivgâid ohtii peeivist, tuše muáddi miinuut. Čiivgah purâškyetih šaddoid jo muádi peeivi ahasâžžân, já toh oceh oovtâ oho ahasâžžân ravâdis jo jiejah. Njuámmilčiivgah láá masa hajâttemeh, mii iššeed taid ripettiđ.
Salâsteijeeh
Maŋgâ ellee salâsteh njuámmilijd, ovdâmerkkân kumppi, iilvâs, riemnjis, jierssee, kuáskim já stuorrâoppuu. Eres-uv piätulodeh, ovdâmerkkân säpligvälli, salâsteh njuámmilčiivgâid.
Miäcástem
Njuámmil miäcástem lii ohtâ pivnohumosijn miäcástemhaamijn. Ihásávt Suomâst miäcásteh suullân 200 000 njuámmilid. Njuámmil miäcástemäigi álgá čohčâmáánu 1. peeivi já nohá kuovâmáánu 28. peeivi.
Nicaragua
thumb Nicaragua lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Managua.
Maailm purrâmušohjelm
thumb|250px|right
Nicaragua
Eennâmtiätu
Nicaragua ránnjástaatah láá taveviestârist Honduras já mäddin Costa Rica. Nicaraguast nuortâs lii Karibiameerâ já maadâviestârân Kuálhismeerâ.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kri-kri
Kri-kri (meiddei kreetâlâš vildâkaiccâ ) (Capra aegagrus creticus) lii uhkevuálásâš já härvinâš vildâkaaicâ (Capra aegagrus) vyelišlaajâ, mii tiättoo Kreika Kreeta suollust já muádi ucceeb suollust ton paaldâst. Tot lii meiddei máhđulâš, ete näälih láá puáttám vildáskâm lojekaaicâin. Oskomusâi mield kri-kri puohtui Kreetan minolij fáárust.
Taksonomia
Kri-kri lii onnum vildâkaaicâ (C. aegagrus) vyelišlaaijân. Maŋeláá rahtum molekulaarisij analyysij vuáđuld sáttá leđe, ete nääli lii kuittâg puáttám vildáskâm lojekaaicâin (C. hircus). Näälih láá meid siähánâm ton maŋa lojekaicâiguin. Kri-kri lii juohhum motomijn ohtâvuođâin kuulmâ šlaajân: cretica, pictus já dorcas. pienoiskuva|left|Ores pienoiskuva|left|Niŋálâs [[Samariá ävži|Samariá äävžist]]
Stuárudâh já olgohäämi
Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah. Oráseh teddih 26–42 kg, já toi sevealodâh lii 60 cm. Niŋálâsâi sevealodâh vist lii 45 cm. Kuohtui roppâ lii suullân 90 cm kukke. Niŋálâsâi tuurhâ ivne lii ruškâd. Oráseh láá ruškâdeh keessiv já ránáseh tälviv. Orásijn láá meiddei čapis soksâmeh seelgist, ertpeelijn, ärdest já juolgij ovdâuásist. Orásij muáđuh láá čappâdeh, já tain lii čapis siämu. Niŋálâsâin ij lah siämu, já muáđuin tain lii säärgis, mii jotá čoolmijn njune räi. Roopâ vyelipeeli já juolgij monnjâuási láá vielgâdeh. Niŋálâsâin já orásijn láá čuárvih, moh láá niŋálâsâst ucebeh. Čoorvij kukkodâh lii orásist 90 cm já niŋálâsâst 33 cm. Kri-kri čuárvih láá tävgilágáneh.
Kri-kri sulâstit eenâb vildâkaaicâ ko lojekaaicâ. Kri-kri lii kuittâg ucceeb ko vildâkaiccâ já mottoom verd ivnáb.
Tiettum já eellimpiirâs
Kri-kri tiättoo tuš Kreeikan kullee Kreeta suollust sehe muádi asâmettum uccâ suollust ton oovdâst, om. Iraklion oovdâst leijee Díast já Néa Kydonía oovdâst leijee Ágioi Theódoroist. Nannaam-Kreetast kri-kri iälust ruáttáás Lefká Óri váráduvvâst, já tot kuátu tuš iho, mon suujâst kri-kri uáinoo harvii luándust. Ovdâmerkkân Lefká Óri váráduvvâst leijee Samariá äävžist iälustii 2000-lovo aalgâst suullân 300 kri-krid, mutâ tobbeen-uv šlaajâ lii oinum uáli jo harvii.
Eellimvyevih
Kri-krih táválávt joteh uccâ juávhuin, moid kuleh 2–5 ohtâgâs. Stuárráábáid čurruid pyehtih kuullâđ joba 34 ohtâgâssâd. Rävis oráseh joteh távjá ohtuu. Ravâdin kri-krih kevttih šadoi veerdid já versoid, sinoid sehe muorâi já miestui loostâid. Toh poreh táválávt iđedist já ehidist. Loppâpeeivi toh viettejeh juovâi já kuovđâšmij syejeest.
Lasanem
Kri-krih lasaneh roovvâdmáánu já skammâmáánu kooskâst. Niŋálâs kuáddá oovtâ čiivgâ häävild, já čuávjum pištá 148–160 peivid. Enni njoomât 6 mánuppaje. Niŋálâsah láá suhâjuátkimavveest 2–2,5 ive ahasâžžân já oráseh 1,5–3 ive ahasâžžân.
Uhkeh, suojâlem já olmooš
Minolâš kulttuur taiđust kri-kri lâi pivnohis teema. Nääli ij lah onnum Kreeta endeemlâš šlaaijân. Tot puohtui suollui máhđulávt minolij fáárust. Šlaajâ lâi miäcástum masa suhâjämimân, já tááláá ääigi tot lii Kreeta härvinumos ellee. Vala ive 1960 šlaajâ nääli lâi váhá vuálá 200 ohtâgâssâd. Taan ääigi toh láá vissâ vuálá 2 000. Nääli uhken lii ruossâlistem lojekaicâiguin.
Maailm purrâmušohjelm
Maailm purrâmušohjelm (, WFP) teikkâ OA maailm purrâmušohjelm lii maailm stuárráámus humanitaarlâš ornijdume. Tot kulá Ovtâstum aalmugij ohjelmáid. Ohjelm taištâl neelgi vuástá já viggá lasettiđ purrâmuštorvo sierâlágán vuovijguin. Ive 2018 Maailm purrâmušohjelm išedij 97 miljovn olmožid 88 staatâst.
Ive 2020 Maailm purrâmâšohjelm vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.
1710
1710 (MDCCX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1710-lovo vuossâmuš ihe.
Maadâsämikielâ
thumb|right| 1. Maadâsämikielâ
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1990 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1990.
Maadâsämikielâ
Sárnoomeeri já sárnumkuávlu
Maadâsämikielâ lii sárnoomeerees tááhust suullân siämmáásullâsâš sämikielâ ko anarâškielâ-uv, adai tast láá suullân 500 sárnod. Kielâ sárnumkuávlu lii kale čuuvtij vijđásub já tot lii val juáhášâm kyevti enâmân: Ruotân já Taažân. Ruotâ peln maadâsämikielâ sárnoo Östersundist (Staare), Ummeest (Ubmeje) já Lyckselest (Liksjoe). Taažâ peln kielâ sárnoo Snåsast (Snåase), Levangerist, Rørosist (Plaassje), Elgåst já Hattfjelldalist (Aarborte). Motomij sojij ääsih eenâb maadâsämikielâ sárnooh já motomij sojij vist tuše muádis.
Maadâsämikielâ pustaveh
Maadâsämikielâ ohtâsii čäällimvyevi tuhhiittii ive 1978.
Substantiveh
Parâstaavvâlsiih substantiiveh
Kuulmâstaavvâlsiih substantiiveh
Veerbah
Parâstaavvâlsiih veerbah
Parâttesstaavvâlsiih veerbah
Kieldimverbâ
Ceelhâoppâ
Maadâsämikielâ lii SOV-kielâ.
1205
1205 (MCCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1200-ihelove kuuđâd ihe.
Camporotondo di Fiastrone
Camporotondo di Fiastrone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Camporotondo di Fiastronest ääsih 517 olmožid. Ton vijdodâh lii 8,81 km², já alodâh 335 m. Camporotondo di Fiastrone naaburkieldah láá Belforte del Chienti, Caldarola, Cessapalombo, San Ginesio já Tolentino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Tave-Irland
thumb thumb Tave-Irland lii Ovtâstum kunâgâskode uásikuávlu. Ton uáivikaavpug lii Belfast.
Canberra
Canberra lii Australia uáivikaavpug já kávcádin stuárráámus kaavpug. Siseennâm kaavpugijn tot lii puoh stuárráámus Australiast.
2014
2014 (MMXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 2010-lovo viiđâd ihe.
Sulkava
Sulkava lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Sulkavast ääsih 2 481 olmožid, já ton vijdodâh lii 769,20 km², mast 184,67 km² lii čääci. Sulkava naaburkieldah láá Juva, Puumala, Rantasalmi, Ruokolahti já Savonlinna.
Tave-Dakota
Tave-Dakota lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Bismarck.
Guatemala
thumb|Guatemala kárttá anarâškielân Guatemala lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii siämmáánommâsâš kaavpug Guatemala.
Sulkava
Historjá
Sulkava vuáđudui ive 1871.
Tave-Dakota
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sulkava
Siijdah
Eerikkälä, Hasula, Halttula, Heikkurila, Hintsala, Iitlahti, Kaartila, Kaartilankoski, Kaartilanmäki, Kaipola, Kammola, Karjulanmäki, Kommerniemi, Koskutjärvi, Kyrsyä, Leipämäki, Linkola, Lohilahti, Maarala, Mäntynen, Partala, Pulkkila, Rahkolantaipale, Rauhaniemi, Ruokoniemi, Ruottila, Ryhälä, Sairalanmäki, Sammalmäki, Seppälä, Sipilä, Sulkava, Tannila, Telakanava, Telataipale, Tialanmäki, Tunnila, Väätälänmäki já Ylisenauvila.
Guatemala
Rääjih
Čäcirääji kukkodâh (Kuálhismeerâ + Karibiameerâ) lii suulân 400 km.
Tullâväärih
Guatemalast láá maaŋgah tullâväärih. Tain alemus lii Acatenango (3 976 m). Stuárráámus uási Guatemala tullâvaarijn iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávlulâš jyehim
Guatemala lii juohhum 22 departementân (departamentos), moh láá juohhum 340 kieldân (municipios).
Departementeh láá:
1195
1195 (MCXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1190-lovo kuuđâd ihe.
Savonia-kirjálâšvuođâpalhâšume
Savonia-kirjálâšvuođâpalhâšume lii syemmilâš tubdâstâspalhâšume, mon Kuopio kaavpug lii juáhám savolâš kirječällei čaabâkirjálâšvuođâ kirjeest. Vuosmuu palhâšume finnij kirječällee Elina Karjalainen ive 1986 kirjestis Tärisevä enkeli ja muita juttuja. Palhâšume stuárudâh lâi ovdâlist 10 000 eurod, mut ive 2017 rääjist stuárudâh lii lamaš 12 000 eurod.
Ruopsismeerâ
Ruopsismeerâ lii kuhes já segis čäcikuávlu, mii lii uási India väldimeerâ. Ton kobdemus saje lii suulân 360 km já kuhemus saje 1 930 km. Ruopsismeerâ olesvijđodâh lii 438 000 km².
Ruopsismeerâ viestârbeln láá Egypt, Sudan, Eritrea já Djibouti já nuorttiibeln Israel, Jordania, Saudi-Arabia já Jemen. Tavveen Suez uáli peht piäsá Koskâmeerân já mäddin Bab el Mandebist Adenluovtâ peht Arabiameerân, mast piäsá ain India väldimeerâ räi. Ruopsismeerâ lii-uv lamaš kuhháá tergâdis kiäinu kaavpâšmân.
Ruopsismeerâ lii uáli liegâs. Ton čäsuáivi liegâsvuotâ sáttá leđe paijeel 30 °C já čääci lievlist tast liävttoin, mii taha čääsist hirmâd sálttáá.
Guinea
Guinea lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Conakry.
1185
1185 (MCLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1180-lovo kuuđâd ihe.
Maailm tiervâsvuotâorganisaatio
thumb|500px|Suomâ postâ almostitij ive 1968 [[Postâmerkkâ|postâmeerhâ ornijdume 20 toimâive kunnen.]] Maailm tiervâsvuotâorganisaatio teikâ WHO lii ulmui tiervâsvuotân vuáijoo Ovtâstum aalmugij ornijdume.
Guinea
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2010 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2010.
Canillo
Canillo lii kieldâ Andorrast. Canillost ääsih 4 773 olmožid. Ton vijdodâh lii 121 km², já alodâh 1 526 m.
Tave-Amerik staatah
• 25px|border Kanada
• 25px|border Ovtâstum staatah
Kuovdâ-Amerik
• 25px|border Belize
• 25px|border Costa Rica
• 25px|border Guatemala
Murska Sobota (kaavpugkieldâ)
Murska Sobota kaavpugkieldâ, meid Murska Sobota kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Murska Sobota. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Zoran Hoblaj.
Sarvvagalba
Sarvvagalba lii Sančuari niäljád album. Tot almostui kuovâmáánu 2. peeivi 2019.
Murska Sobota (kaavpugkieldâ)
Historjá
Murska Sobota kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Tave-Amerik staatah
Kuovdâ-Amerik
• 25px|border Meksiko
Murska Sobota (kaavpugkieldâ)
Haaldâtlâš jyehim
thumb|left|Kaavpugkieldâ siijdah
Tave-Amerik staatah
Kuovdâ-Amerik
• 25px|border Nicaragua
Murska Sobota (kaavpugkieldâ)
Siijdah
Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Tave-Amerik staatah
Karibia
• 25px|border Antigua já Barbuda
• 25px|border Bahama
• 25px|border Barbados
• 25px|border Dominikaanisâš täsiväldi
• 25px|border Grenada
• 25px|border Haiti
• 25px|border Kuuba
• 25px|border Saint Kitts já Nevis
• 25px|border Saint Lucia
• 25px|border Saint Vincent já Grenadiineh
• 25px|border Trinidad já Tobago
Skammâmáánu 27.
thumb|[[Nils-Aslak Valkeapää 1960-lovvoost]] Skammâmáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 331. peivi (kárgámive 332. peivi). Ive loopân láá 34 peivid.
Niger
Niger lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Niamey.
Historjá
Nigerist šoodâi jiečânâssân Ranskaast ive 1960, já tastmaŋa ton tile lii lamaš uáli epistääđis. Nigerist lâi oovtpiäládâhsysteem ive 1991 räi, já tot lii távjá killám stuuimijn já vääldikoomeetmijn.
Ekonomia
Niger lii merhâšittee uuraan já oljo pyevtitteijee.
Tave-Korea
thumb Tave-Korea lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Pjongjang.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Ive sämmilâš
Ive sämmilâš (, já ) lâi palhâšume já tubdâstâs, mon uáivikaavpugkuávlu sämiservi City-Sámit ry juovij iivij 2015–2017. City-Sámit finnij idea palhâšumán Saaʹmi Nueʹtt Ive nuorttâlâš- já Suomâ patâreijeeiše Ive patâreijeenissoon -palhâšuumijn. Palhâšume ulmen lâi:
"ruokâsmittiđ sämmilij kattiđ jiejâs kulttuur já kielâ, sirdeđ tom puáttee suhâpuolváid já lasettiđ väldiaalmug tiäđulâšvuođâ sämmilijn."
1774
1774 (MDCCLXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1770-lovo viiđâd ihe.
Čohčâmáánu 13.
Čohčâmáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 256. peivi (kárgámive 257. peivi). Ive loopân láá 109 peivid.
Puškolodde
Puškolodde (Numenius phaeopus) lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee. Tot lii kiiđâ aairâs. Puškolodde lijkkoo várdáástâllâđ muorâkierrust tâi látukáátu alne.
Puárásumos Suomâst riegistum puškolodde lii lamaš neelji-ihásâš. Euroop puárásumos lii lamaš eŋlandlâš lodde, mii lii lamaš 16 ihheed já 1 mánuppaje puáris.
Nommâ
Tot, mast nommâ poođiš, ij lah tiäđust, mut mahtnii oroččij, et ko puškoost lii kuhes njune, te talle puškolode njune sulâstittáččij mahtnii puško njune.
Stuárudâh
Puškolodde lii 40–46 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 75–90 cm.
Jienâ já ton merhâšume
Ko kulá puškolode puljârdeijee jienâ "ky-klyy-klyy-kly-kly-kly-kly-kly-kly-yyy...", te talle ij lah innig pase moonnâđ jieŋâi ollâ. Puškolodde uáináh puátá Viestâr-Afrikist Sáámán vyesimáánu loopâbeln eidu toi aaigij, ko älgih leđe jo pänijieŋah – toh iä innig kyedi ubâ čyeigeegin.
Tiettum Aanaar kuávlust
Puškolodde lii viehâ táválâš pessimlodde Aanaar já Ucjuv pelni já tot kulá jeggiludij stuárráámuid oovtâst kuškástuvváin, lavgâluddijn já kuorgáin.
Seija Sivertsen
Karrieer
Sivertsen poorgâi uáli maaŋgânáál: máttáátteijen, jurgâleijen já lávlon. Sun poorgâi nuorttâlâškielâ máttáátteijen Čevetjäävri škoovlâst. Tobbeen sun meid raahtij maaŋgâlágánijd nuorttâlâškielâg oppâmaterialijd, ko toh iä lamaš. Sivertsen lâi meid pargojuávhust, mii raahtij vuossâmuu luoka eenikielâ oppâkirje Jääkk-njaal AABBÂS.
Puškolodde
Čohčâvarrim
Keesi loppâkeččin puškolodeh čokkânškyeteh tuákkin já tolliitteh porge-čohčâmáánust máádás. Toi mittomeerrin lii Viestâr-Afrik, kost toh viettih täälvi já mäccih oppeet Sáámán vyesimáánust.
Seija Sivertsen
Karrieer
Máttááttâspargo já oppâmaterialij rähtim lasseen Sivertsen tooimâi Sämitige škovlim- já oppâmateriaallävdikoddeest sehe eidusâš jesânin já värijesânin. Eidusâš jesânin sun tooimâi iivij 1998–1999, 2004–2007 já 2012–2015  já värijesânin iivij 2000–2003 já 2016–2019.
Puškolodde
Lasanem
Puškolodde pessee táválávt jolgâ jeggipááikán tâi jolgâsiähá čuopâttâhân. Piervâl lii tuše koovááš enâmist, mon lodde skoođâst koške suoinijguin já lostâiguin. Nelji ruánáásiähá ruškistiälkkusâš mane almostuveh piervâlkopán vyesimáánu loopâst, já kuohtuuh vaanhimeh läälliv taid pajeláhháá kulmâ oho. Ko uđâgááh láá kočâttâm korâidis, te kuohtuuh vaanhimeh aitârdává taid vala nuuvt kuhe, ko toh peessih suájáidis oolâ.
Seija Sivertsen
Karrieer
Škovlâ- já lävdikode lasseen Sivertsen tooimâi sämmilij škovlimaašij oovtâstpargo-orgaan jesânin iivij 2016–2019 já Säämi kielâkäldee nuorttâlâškielâ kielâjuáhus jesânin iivij 2013–2019.
Puškolodde
Lasanem
Eidu läällimääigi puškolodde lii uáli skelmâ. Ko tot áiccá, et miinii vaarâid áštá piervâl (olmooš teikkâ ellee), te tot lättee siämmáánáál, tegu uáli čuuvtij lammâšum lodde. Tot vierâd, roovvâd iärtán já vázzá uáli vaigâdávt, lii läämist. Talle vajalâš tiäđust-uv pivdeškuát tom, mut sáttá keevvâđ nuuvt-uv, et pivdee láppoo, ige innig tieđe, kost lii.
Raavâd
Puškolodde porá maaŋgâlágánijd uccâ elleežijd, muorjijd já šaddoid.
Seija Sivertsen
Karrieer
Sivertsen iäljárâšâi párnái- já škovlâkiirjij jurgâleijen já poorgâi iivij 1978–1986 almostum nuorttâlâškielâg Sääʹmođđâz-loostâ toimâttâskoddeest. Saaʹmi Nueʹtt rs. algâiivij ääigi Sivertsen tooimâi meid stiivrâ jesânin.
Palhâšumeh
Sivertsen finnij Kollekielâ-kielâpalhâšume ive 2014 "eellimpargostis nuorttâlâškielâ já nuorttâlii kulttuur sehe nuorttâlâšsiärváduv pyerrin". Siämmáá ive Kollekielâ-kielâpalhâšume finnijn meid tavesämmilâš kirječällee Kerttu Vuolab já orjâlâškielâ totkee já professor Mikael Svonni.
1165
1165 (MCLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1160-lovo kuuđâd ihe.
Gilvve gollát – Sow Your Gold
Gilvve gollát – Sow Your Gold lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine já Taažâ radio -orkester livealbum, mii päddejui Báktehárjist, Kuovdâkiäinust siämmáánommâsii konsert ääigi. CD-skiäru almostittij Universal Music Group ive 2013.
1754
1754 (MDCCLIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1750-lovo viiđâd ihe.
Tave-Makedonia
Tave-Makedonia, virgálávt Tave-Makedonia täsiväldi, lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Skopje.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kiemâjuuhâ
Kiemâjuuhâ ( já ) lii juuhâ Laapi eennâmkoddeest, Suomâst.
Eennâmtiätu
Kiemâjuuvâst láá maaŋgah sijđojuuvah. Tenniöjuuhâ luáštá Suovâkuoškâ markkân alda. Kiemâjuuvâ nubbe merhâšittee sijđojuuhâ lii Kitinen, mii luáštá toos váhá maŋeláá alda Pelkosnjaargâ markkân. Ovdil Pelkosnjaargâ markkân Kiemâjuuhân luáštá meid Vuotosjuuhâ. Kiemâjuuvâ kuhemus sijđojuuhâ já Suomâ kuálmádin kuhemus juuhâ lii Ounasjuuhâ, mii luáštá Kiemâjuuhân Ruávinjaargâ kaavpugist. Meid Raudanjuuhâ luáštá toos alda Ruávinjaargâ.
Kiemâjuuvâ čácáduv vyeimilágádâsah
Vuosmuš Kiemâjuuvâ vyeimilágádâs algâttij toimâm ive 1946 Isohaarast. Kiemâjuuvâ čácáduvvâst láá 21 vyeimilágádâssâd, main 16 láá Kemijoki OY omâstusâst. Kiemâjuuvâ vyeimilágádâsâi ihepuovtâdâs lii 4,3 TW⋅h, ađai suulân 34,5 prosenttid Suomâ čäcivyeimipuovtâdâsâst.
Ruávinjaargâ Sierilän já Pelkosnjaargâ Vuotosjuuhân láá sundáttâllum uđđâ vyeimilágádâs já tulvâdemääldis, mut Vaasa haldâttâhriehti komettij love kuábbáá-uv projektân.
Kiemâjuuhâ lii ovdil lamaš uáli pyeri luosâjuuhâ, mut vyeimilágádâsah láá iästám luosâi vandârdem lasânemsoojijd Kiemâjuuvâ sijđojuvváid.
Cantiano
Cantiano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cantianost ääsih 2 126 olmožid. Ton vijdodâh lii 83,25 km², já alodâh 360 m. Cantiano naaburkieldah láá Cagli, Frontone, Gubbio já Scheggia e Pascelupo.
Čohčâmáánu 14.
Čohčâmáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 257. peivi (kárgámive 258. peivi). Ive loopân láá 108 peivid.
Cantiano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Balbano, Chiaserna, Fossato, Moria, Palazzo, Palcano, Pontedazzo, Pontericciòli, San Crescentino, San Rocco, Tranquillo já Vilano.
Casablanca
thumb|Casablanca kuávdáš Casablanca (espanjakielâ: "Vielgis táálu", ) lii Marokko stuárráámus kaavpug.
1155
1155 (MCLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1150-lovo kuuđâd ihe.
Nigeria
thumb|right|Beninluovtâ riddoost Nigeriast Nigeria littotäsiväldi (, hausan Jamhuriyar Taraiyar Najeriya, igbon Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà, joruban Orílẹ̀-èdè Olómìniira Àpapọ̀ Nàìjíríà) ađai Nigeria lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Abuja.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Serie A 1987–1988 (nisoneh)
Serie A 1987–1988 lii Italia nisonij jyelgipáálu alemuu liigatääsi 21. paje. Tot aalgij roovvâdmáánu 17. peeivi 1987 já nuuvâi kesimáánu 4. peeivi 1988.
Lopâlâš tavlustâh
lii Italia miäštár 1987–1988. Ruopsâdin merkkejum juávhuh koččii Serie A:st vyeleeb liigatáásán. Ivneh: Italia miäštár Serie B 1988–1989
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Slovenj Gradec (kaavpugkieldâ)
Slovenj Gradec kaavpugkieldâ, meid Slovenj Gradec kaavpug lii ohtâ Slovenia 12 kaavpugkieldâst. Ton haaldâtlâš kuávdáš lii Slovenj Gradec. Kaavpugkieldâ pormiäštár lii Tilen Klugler.
Historjá
Slovenj Gradec kaavpugkieldâ vuáđudui roovvâdmáánu 3. peeivi 1994, ko Sloveniast uđâsmittui kieldâjyehim.
Haaldâtlâš jyehim
thumb|left|Kaavpugkieldâ siijdah
Siijdah
Haaldâtlâš kuávdáá lasseen kieldâst láá meid čuávuvááh siijdah:
Ässeeloho
Ive 2020 Slovenj Gradec kaavpugkieldâst assii 16 609 olmožid.
Käldee: Wikidata
Kiemâjävri
Kiemâjävri (, já ) lii kaavpug Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kiemâjäävrist ääsih 7 302 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 930,91 km², mast 426,78 km² lii čääci. Kiemâjäävri naaburkieldah láá Kyelijävri, Pelkosnjargâ, Puáššu já Ruávinjargâ.
Historjá
Kiemâjävri vuáđudui ive 1957, já tast šoodâi kaavpug ive 1973.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Seepra
thumb|Aroseepra thumb|Väriseepra thumb|Grevyseepra Seepra lii Afrikist iälusteijee njomâtteijee, mii kulá kozzâellei laahkon já hiävušellei hiäimun. Siämmáá hiäimun kuleh meiddei hiäppušeh já aasih. Seeprast láá čapis já vielgis rááiđuh.
Kulmâ seeprašlaajâ
Seeprah juáhhojeh kuulmâ sierâ šlaajân. Šlaajah lijjii tovláá eenâb, mutâ toh láá suvâttum.
Stuárudâh já olgohäämi
Seeprah láá suullân 120–140 cm kukkosiih. Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah Grevy šlaajâst, mutâ aroseeprain já väriseeprain suhâpeleh láá suullân siämmáá stuárusiih.
Seeprast lii vielgis čuávji, já tondiet ovdil jurdui, ete seepra lii vielgis ellee, mast láá čapis sárgáh. Tastoo lii čielgâm, ete seeprah láá ohemuddoost čappâdeh já vielgis sárgáh iteh maŋeláá. Lii tutkum kuhháá, ete mondiet seeprast láá sárgáh, mutâ visesvuotâ tast ij lah. Motomeh hypoteeseh láá: