cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1411
1411 (MCDXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1410-lovo nubbe ihe.
Steve McQueen
thumb|Steve McQueen ive [[1968]] Terrence Stephen McQueen lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kiän peeggâlmumoseh roolah láá elleekuuvijn The Magnificent Seven  (1960), The Great Escape (1963), Bullitt (1968), Papillon (1973) já The Towering Inferno (1974).
Cuáŋuimáánu 2.
Cuáŋuimáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 92. peivi (kárgámive 93. peivi). Ive loopân láá 273 peivid.
Nommâpeeivih
Anarâš já syemmilâš kalender mield kiästen ij lah virgálâš nommâpeivi cuáŋuimáánu 2. peeivi.
Kuovâmáánu 2.
thumb|Farrah Fawcett ive [[1977]] Kuovâmáánu 2. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 33. peivi. Ive loopân láá 332 peivid (kárgámive 333 peivid).
Tábáhtusah
Kinttâlpeivi
Monte Vidon Corrado
Monte Vidon Corrado lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monte Vidon Corradost ääsih 698 olmožid. Ton vijdodâh lii 5,95 km², já alodâh 429 m. Monte Vidon Corrado naaburkieldah láá Falerone, Montappone já Montegiorgio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Porto-Novo
Porto-Novo lii Benin uáivikaavpug.
Terre Roveresche
Terre Roveresche lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Terre Rovereschest ääsih 5 203 olmožid. Ton vijdodâh lii 70,37 km², já alodâh 264 m. Terre Roveresche naaburkieldah láá Cartoceto, Colli al Metauro, Fano, Fratte Rosa, Mondavio, Monte Porzio, San Costanzo já Sant'Ippolito.
Historjá
Terre Roveresche kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2017, ko Barchi, Orciano di Pesaro, Piagge já San Giorgio di Pesaro kieldah lahtojii oohtân.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1995 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1995.
Vyevdičiävžui
Vyevdičiävžui (Tringa ochropus) lii uccâ subarktâsâš kalâččeijee lodde, mii kulá čevžui suuhân já sulâstit-uv joráduvvii.
Puárásumos Suomâst riegistum vyevdičiävžui lii lamaš 5 ive, 9 mánuppaijeed já 2 peeivi puáris. Euroop puárásumos lii lamaš brittilâš vyevdičiävžui, mii lii lamaš aainâs-uv 11 ihheed já 6 mánuppaje puáris.
Lavdâm
thumb|left|Vyevdičevžuu lavdâm Vyevdičiävžui lii jotteelodde, mii pessee Euroop já Aasia subarktâsâš kuávlust já tálvástâl Maadâ-Euroopist, Maadâ-Aasiast já Afrikist. Tot puátá Suomân cuáŋuimáánust já kirdel máádás jo kesimáánust porgemáánu loopân räi. Suomâst vyevdičevžuuh pessejeh 50 000–80 000 paarrâd já ubâ Euroop unionist 150 000–200 000 paarrâd.
Anarist ton tiettumsajeh láá Avveeljuvpiällá kuosâvyevdih, Čaarmâuáivái kuosâvyevdih já Lemmeeleevist Ergijävri já Rovâdâsjävri. Ton pessiimist Anarist ij lah tiätu.
Pessim já lasanem
Tringa solitaria já vyevdičiävžui láá áinoo čevžuuh, moh piervâldeh muorâst. Táválávt vyevdičevžuu piervâld rástágáá piervâlist teikkâ uárree porrust. Vyesimáánust niŋálâs mannee 4 mane já kuohtuuh läälih moonijd, távjá 20–23 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 3–4 oho ahasâžžân.
Faetano
Faetano lii kieldâ San Marinost. Faetanost ääsih 1 189 olmožid. Ton vijdodâh lii 7,75 km², já alodâh 362 m.
1274
1274 (MCCLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1270-lovo viiđâd ihe.
Vyesimáánu 29.
Vyesimáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 149. peivi (kárgámive 150. peivi). Ive loopân láá 216 peivid.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1970 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1970.
Valkeala
Valkeala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Valkealast assii 11 656 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 1 003,72 km², mast 147,94 km² lâi čääci. Valkeala naaburkieldah lijjii Elimäki, Jaala, Kouvola, Kuusankoski, Luumäki, Mäntyharju já Savitaipale.
Historjá
Valkeala kieldâ vuáđudui ive 1640.
Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Vesanto
Vesanto lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Vesantost ääsih 1 992 olmožid, já ton vijdodâh lii 569,80 km², mast 147,18 km² lii čääci. Vesanto naaburkieldah láá Keitele, Konnevesi, Rautalampi, Tervo, Viitasaari já Äänekoski.
Kieldimverbâ
Kieldimverbâ lii finitlâš iševerbâ, mii kávnoo enâmustáá uuraallijn kielâin.
Vesanto
Historjá
Vesanto vuáđudui ive 1871.
Siijdah
Ahveninen, Harinkaa, Horonkylä, Kuuslahti, Järvenpää, Niinivesi, Närhilä, Oinaskylä, Sonkari, Tiitilänkylä, Vesamäki já Vesijärvi.
Kieldimverbâ
Anarâškielâ
Anarâškielâst kieldimverbâ sojá täävist (indikativ já imperativ), persovnist (1., 2. já 3. persovn) já lovvoost (oovtâloho, kyevtiloho já maaŋgâloho):
Indikativ, konditional já potential
Imperativ
Anarâškielâst kieldimverbâ ij suujâ ääigist.
Valkeala
Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Valkealast lijjii 11 328 ässed, kiäin 7 204 assii čuákkipaaihijn. Valkeala čuákkipäikkitääsi lâi talle 63,8 %. Kieldâst lijjii ohtsis čiččâm čuákkipäikkid.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ive 1923 Valkealast lijjii 30 sijdâd: Anttila, Haimila, Heikkilä, Hevosoja, Inkerilä, Jokela, Karhula, Kinansaari, Kipparila, Kourula, Kouvola, Kuivala, Kääpälä, Lipiälä, Mattila, Miettula, Oravala, Parola, Pihlajasaari, Pyöriälä, Pyötsiälä, Rautjärvi, Ruotsula, Rämälä, Saarento, Selänpää, Sorsala, Toikkala, Tuohikotti (oovdiš Tuohikoti), Valkeala (markkân).
Fabrizio Brecciaroli
thumb|Fabrizio Brecciaroli ive [[2020]] Fabrizio Brecciaroli (š. njuhčâmáánu 29. peeivi 1976, Jesi, Italia) lii italialaš diplom-insner, kote lii luuhâm anarâškielâ Oulu ollâopâttuvvâst. Sun valmâštui filosofia maisterin njuhčâmáánu 31. peeivi 2022.
Brecciaroli parga Anarâškielâ seervi mediapargen, já lii porgâm uáli jo ennuv anarâškielâlii Wikipedia oovdân. Suu spesialiteet lii meid lamaš anarâškielâlii kirjálii kulttuur huksim. Sun lii jurgâlemsyergi äššitobdee, já sun lii meid toimâm italiakielâ máttáátteijen Zürich kuávlust. Brecciaroli lii majemui aaigij jurgâlâm nuorâikirjálâšvuođâ anarâškielân já toimâttâm Anarâš-loostâ já Loostâš-lostii. Sun lii toimâttâm kuulmâuáság tihtâantologia anarâškielân, mii almostui juovlâmáánust 2022.
Vyesimáánu 30.
Vyesimáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 150. peivi (kárgámive 151. peivi). Ive loopân láá 215 peivid.
1254
1254 (MCCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1250-lovo viiđâd ihe.
Harjavalta
Harjavalta lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Harjavaltast ääsih 6 866 olmožid, já ton vijdodâh lii 127,74 km², mast 4,28 km² lii čääci. Harjavalta naaburkieldah láá Eura, Kokemäki, Nakkila já Ulvila.
Historjá
Harjavalta vuáđudui ive 1869, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Kaavpuguguásih já siijdah
Harjavalta, Hauvola, Havinki, Hermu, Hiirijärvi, Huhtamaa, Merstola, Mämmimäki, Niuttula, Näyhälä, Pirilä, Pirkkala, Pitkäjärvi, Pitkäpäälä, Raasa, Suomenkylä, Satalinna, Torttila, Torvela, Tuisku, Tynkönkylä, Vareksela já Vinnari (ovdâlist Vinnare).
Grigol Mgaloblišvili
thumb|Grigol Mgaloblišvili Grigol Mgaloblišvili (š. roovvâdmáánu 7. peeivi 1973, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Mgaloblišvili lâi Georgia 7. uáiviminister iivij 2008–2009.
Čohčâmáánu 29.
Čohčâmáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 272. peivi (kárgámive 273. peivi). Ive loopân láá 93 peivid.
Tábáhtusah
Mikkâlmâspeivi
1234
1234 (MCCXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1230-lovo viiđâd ihe.
Kesimáánu 23.
Kesimáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 174. peivi (kárgámive 175. peivi). Ive loopân láá 191 peivid.
Kesimáánu 29.
Kesimáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 180. peivi (kárgámive 181. peivi). Ive loopân láá 185 peivid.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1985 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1985.
1214
1214 (MCCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1210-lovo viiđâd ihe.
Liminka
Nommâ
Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu. Taan kieldâ tábáhtusâst käldein kávnojeh kuittâg meiddei noomah Limiŋga já Limiŋka.
Historjá
Liminka vuáđudui ive 1477.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Ala-Temmes, Liminka, Rantakylä já Virkkula.
1194
1194 (MCXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1190-lovo viiđâd ihe.
Porto San Giorgio
Porto San Giorgio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Porto San Giorgiost ääsih 16 094 olmožid. Ton vijdodâh lii 8,79 km², já alodâh 4 m. Porto San Giorgio áinoo naaburkieldâ lii Fermo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Vyesimáánu 31.
Vyesimáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 151. peivi (kárgámive 152. peivi). Ive loopân láá 214 peivid.
Porgemáánu 16.
Porgemáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 228. peivi (kárgámive 229. peivi). Ive loopân láá 137 peivid.
Porto Recanati
Porto Recanati lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Porto Recanatist ääsih 12 523 olmožid. Ton vijdodâh lii 17,25 km², já alodâh 6 m. Porto Recanati naaburkieldah láá Castelfidardo, Loreto, Numana, Potenza Picena já Recanati.
Historjá
Porto Recanatist šoodâi kaavpug ive 2013.
Siijdah
Santa Maria in Potenza já Scossicci.
Slovenia täsivääldi president
Slovenia täsivääldi president ( já ) lii Slovenia täsivääldi staatâhovdâ, kiäm Slovenia aalmug väljee njuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi. Sun lii meid piäluštâsvuoimij pajehovdâ.
Steve McQueen (stivrejeijee)
thumb|Steve McQueen ive [[2014]]
Listo Australiast tiättojeijee suándičuoškâšlaajâin
Taat lii listo Australiast tiättojeijee suándičuoškâšlaajâin.
Montecarotto
Montecarotto lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montecarottost ääsih 1 892 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,39 km², já alodâh 380 m. Montecarotto naaburkieldah láá Arcevia, Belvedere Ostrense, Ostra, Ostra Vetere, Poggio San Marcello, Rosora já Serra de' Conti.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1974–1975
Serie B 1974–1975 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 43. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 29. peeivi 1974 já nuuvâi kesimáánu 26. peeivi 1975.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Macrhest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1975–1976 Serie C 1975–1976
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespeelah
Verona pajanij Serie A:n.
Reggiana paasij Serie B:n.
Falconara Marittima
Falconara Marittima lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Falconara Marittimast ääsih 25 902 olmožid. Ton vijdodâh lii 25,82 km², já alodâh 5 m. Falconara Marittima naaburkieldah láá Ancona, Camerata Picena, Chiaravalle já Montemarciano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Castelferretti, Falconara Alta, Fiumesino, Mezzacosta, Palombina Vecchia, Rocca Priora, Tesoro já Villanova.
1944
1944 (MCMXLIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1940-lovo viiđâd ihe.
Aŋŋel
Aŋŋel ( já ) lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Ive 2019 Aŋŋel kuávlust assii 83 olmožid. Sijdâ lii Aanaarjuuvâ riddoost Taažâ rääji aldasijn, já stuárráámus uási ton ässein sárnuh orjâlâškielâ. Aŋŋel lii suulân 61 km keččin Kärigâsnjaargâst já suulân 62 km keččin Aanaar markkânist.
1154
1154 (MCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1150-lovo viiđâd ihe.
B
thumb|B thumb|250px|right|B nuuvtko baanaan B lii läättinlâš puustavoornig nubbe puustav. Anarâškiel puustavoornigist tot lii viiđâd puustav.
Giorgi Kvirikašvili
thumb|Kvirikašvili ive 2017 Giorgi Kvirikašvili (š. syeinimáánu 20. peeivi 1967, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Kvirikašvili lâi Georgia 12. uáiviminister iivij 2015–2018.
The Fast and the Furious
The Fast and the Furious lii Fast & Furious -elleekoverááiđu vuossâmuš elleekove. Tot almostui ive 2001.
Čaittâleijeeh
thumb|Vin Diesel ive [[2009]]
Bagdad
thumb|Bagdad
Anjalankoski
Anjalankoski lii oovdiš kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Anjalankoskist assii	16 379 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 752,92 km², mast 26,32 km² lâi čääci. Anjalankoski naaburkieldah lijjii Elimäki, Hamina, Kotka, Luumäki, Ruotsinpyhtää já Valkeala.
Bagdad
Bagdad lii Irak stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ana Mena
Ana Mena Rojas (š. kuovâmáánu 25. peeivi 1997, Estepona, Espanja) lii espanjalâš lávloo já čaittâleijee.
Anjalankoski
Historjá
Anjalankoski kieldâ vuáđudui ive 1975, ko Anjala já Sippola kieldah lahtojii oohtân. Anjalankoskist šoodâi kaavpug ive 1977.
Montecassiano
Montecassiano lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Montecassianost ääsih 6 979 olmožid. Ton vijdodâh lii 33,36 km², já alodâh 215 m. Montecassiano naaburkieldah láá Appignano, Macerata, Montefano já Recanati.
Anjalankoski
Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Ana Mena
Eellim já karrieer
Ana Mena Rojas šoodâi Esteponast, Espanjast kuovâmáánu 25. peeivi 1997. Sun algâttij karrieeris ive 2009 TV-rááiđust Marisol, la película (2009).
Anjalankoski
Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Anjalankoskist lijjii 17 631 ässed, kiäin 13 618 assii čuákkipaaihijn. Anjalankoski čuákkipäikkitääsi lâi talle 77,6 %. Kaavpugist lijjii ohtsis nelji čuákkipääihi.
Montecassiano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ana Mena
Eellim já karrieer
Suu muusikkarrieer aalgij ive 2016, ko suu vuossâmuš single No Soy Como Tú Crees almostui.
Montecassiano
Siijdah
Sambucheto, Sant'Egidio, Vallecascia já Vissani.
Porto Sant'Elpidio
Porto Sant'Elpidio lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Porto Sant'Elpidiost ääsih 26 392 olmožid. Ton vijdodâh lii 18,13 km², já alodâh 4 m. Porto Sant'Elpidio naaburkieldah láá Civitanova Marche, Fermo já Sant'Elpidio a Mare.
Anjalankoski
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Porto Sant'Elpidio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Anjalankoski
Kaavpuguásih já siijdah
Anjalankoski lijjii čiččâm kaavpuguássid: Myllykoski, Keltakangas, Inkeroinen, Anjala, Ummeljoki, Sippola já Kaipiainen.
Porto Sant'Elpidio
Siijdah
Cretarola já Corva.
Anjalankoski
Kaavpuguásih já siijdah
Siijdah lijjii el. Ahvio, Enäjärvi, Haapala, Hirvelä, Junkkari, Kaukasuo, Liikkala, Muhniemi, Saaramaa já Takamaa.
Videospellâihe 1990
Videospellâihe 1990 kieđâvuš ive 1990 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Veteli
Veteli lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vetelist ääsih 3 096 olmožid, já ton vijdodâh lii 520,91 km², mast 18,78 km² lii čääci. Veteli naaburkieldah láá Evijärvi, Halsua, Kaustinen, Kruunupyy, Lappajärvi, Perho já Vimpeli.
Porgemáánu 18.
Porgemáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 230. peivi (kárgámive 231. peivi). Ive loopân láá 135 peivid.
Veteli
Historjá
Veteli vuáđudui ive 1868.
Siijdah
Aho, Alaspää, Haapala, Haapasalo, Heikkilä, Haukilahti, Finnilä, Forsbacka, Isokylä, Kainu (kuávdáš), Kalliojärvi, Lammasoja, Nykänen, Patana, Polso, Pulkkinen, Rytiniemi, Räyrinki, Sillanpää, Siponkoski, Torppa, Tunkkari, Yliveteli, Seppälänkylä, Viiste já Ämmänkoski.
South Park
thumb|South Park logo South Park (SP) lii ovtâstumstaatâlâš satiirilâš animaatioráiđu, mii muštâl Ovtâstum staatâi Colorado uásistaatâst leijee South Park kaavpug tábáhtusâin. Rááiđu uáivihuáđđooh láá nelji vyeliškovlâahasii kaandâ: pyeidis já karodeijee Eric Cartman, juudalâškandâ Kyle Broflovski, kievhis peruu pärni Kenny McCormick já koskâluokkalii ameriklâšperruu pärni Stan Marsh. Teemamuusik rááiđun lii ráhtám Primus. Rááiđust láá rahtum meid maaŋgah videospeelah já miälduspyevtittâsah.
Algâmuddo
Mottoomlágán ‘’South Park’’ versio rahtui ive 1992, ko Trey Parker já Matt Stone rahtijn uánihiselleekove, mast Jeesus taištâlij iällááttum morhedeijeemuotâäijih vuástá. Forgâ sunnust koijâdii laseelleekuuvijd. Stone já Parker rahtijn juovlâelleekooveest uđđâ versio, mast Jeesus vuástálisten lâi juovlâstáálu. Elleekoveh levânii Internetist. Parker já Stone finnijn maaŋgâid ohtâvuotâväldimijd elleekovefinnoduvâin, já forgâ Comedy Central faalâi pyevtittiđ puáttee rááiđu. South Park áánsust Comedy Central piäluštui koŋkursist.
Speelah
Rááiđu vuáđuld láá rahtum čuávuvááh speelah:
Sámi eatnan duoddariid
Sámi eatnan duoddariid lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää kuuđâd studioalbum. Tom almostitij Indigenous Records LP-skiärrun (IRLP-1) ive 1978. Album päddejui IR studiost Helsigist ive 1978.
1114
1114 (MCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1110-lovo viiđâd ihe.
Roovvâdmáánu 1.
Roovvâdmáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 274. peivi (kárgámive 275. peivi). Ive loopân láá 91 peivid.
Azerbaidžan
Tullâväärih
Azerbaidžanist láá 3 tullâvääri. Tain alemus lii Böyük İşıqlı (3 552 m). Ij lah tiäđust, kuás ton majemuš russoom lâi. Eres tullâväärih láá Axarbaxar, mon majemuš russoom lâi ive 778 oKr., já Qarqar, mon majemuš russoom lâi suulân ive 3000 oKr.
Virgálâš kielâ já eres kielah
Azerbaidžan vuáđulaavâ artikla 21(1) mield riijkâst lii tuše ohtâ virgálâš kielâ ađai azerbaidžankielâ, mon sárnuh ive 2009 aalmugrekinistem mield 92,5 % azerbaidžanlijn eenikielânis. Siämmáá laavâ mield jis azerbaidžanliih sárnuh eres kielâid, te sist lii meid vuoigâdvuotâ kevttiđ já ovdediđ jieijâs kielâ.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávluh
Azerbaidžan juáhhoo 66 kuávlun (rayonlar) já 12 kaavpugân (şəhərlər), main 7 kuávlud já ohtâ kaavpug láá Nahitševan autonomisii täsivääldist.
Nahitševan autonomisâš täsiväldi
Syeinimáánu 31.
Syeinimáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 212. peivi (kárgámive 213. peivi). Ive loopân láá 153 peivid.
1790
1790 (MDCCXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1790-lovo vuossâmuš ihe.
Jämsä
Jämsä lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Jämsäst ääsih 20 120 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 823,90 km², mast 252,54 km² lii čääci. Jämsä naaburkieldah láá Juupajoki, Jyväskylä, Keuruu, Kuhmoinen, Luhanka, Mänttä-Vilppula, Orivesi já Petäjävesi.
Historjá
Jämsä vuáđudui ive 1866, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Alhojärvi, Arvaja, Aseme, Edesniemi, Haapajoki, Haavisto, Hahkala, Hassi, Hauvala, Heikkilä, Heräkulma, Himos, Honkala, Hopsu, Jaatila, Juokslahti, Kauhkiala, Kerkkola, Kiukkoila, Kuoreveden Kirkkoniemi, Kähö, Kääpälä, Moiskala, Niemola, Patajoki, Partala, Pietilä, Ruotsula, Saakoski, Saari, Sammallahti, Säyrylä, Tervala, Toivila, Vaheri, Vierelä, Viiala, Yijälä já Vekkula.
Jyväskylä
Jyväskylä lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Jyväskyläst ääsih 135 961 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 466 km², mast 295,45 km² lii čääci. Jyväskylä naaburkieldah láá Joutsa, Toivakka, Jämsä, Luhanka, Muurame, Petäjävesi, Laukaa já Uurainen.
Historjá
Jyväskylä finnij markkânvuoigâdvuođâid ive 1801 já kaavpugvuoigâdvuođâid njuhčâmáánu 22. peeivi ive 1838. Talle kaavpugist lijjii 189 ässed. Carl Ludvig Engel lii sundáttâllâm kaavpug kuávdáá. Jyväskylä kaavpugservikodde šoodâi ive 1875, já kaavpugkirkko valmâštui ive 1880. Tom lii sundáttâllâm Ludvig Isak Lindqvist. Tälvisuáđi ääigi Jyväskyläst lijjii tuše 8 000 ässed, mut tastmaŋa ässeemeeri lii stuárrum jotelávt. Säynätsalo lohtui Jyväskylän uđđâivemáánu 1. peeivi 1993, já Jyväskylä táálunkieldâ já Korpilahti lahtojii uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Eennâmtiätu
Jyväskylä lii Päijänne taveriddoost. Kaavpug kuávdáš lii Jyväsjärvi pirrâ. Jyväsjärvist lii ohtâvuotâ Päijännen Äijäläčuálmi miätá. Kaavpug kuávdáá čoođâ kolgá Tourujuuhâ, mon vyemeest lii luándusuojâlemkuávlu. Kaskoo kaavpug kuávdáá lii ollâ puolžâ, mon alne lii sahis pecimecci.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Jotolâh
Kuokkala šalde ovdâstit kaavpug kuávdáá já Kuokkala Jyväsjäävri paijeel. Šalde lii 480 meetter kuhes, já tot valmâštui roovvâdmáánu 23. peeivi ive 1989.
Máttááttâs
Jyväskyläst lii ollâopâttâh. Tot šoodâi ive 1934. Jyväskylä ollâopâttuv Mattilanniemi já Ylistönrinne kampuseh láá Jyväsjäävri riddoost.
Ustevvuotâkaavpugeh
Jyväskylä ustevvuotâkaavpugeh láá:
Kottariih
Kottariih (Sturnidae) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon.
Tiettum Suomâst
Kottariih láá Suomâst kyehti šlaajâ, já kuohtuuh láá tiettum meiddei Aanaar pirrâsijn.: kottarâš (Sturnus vulgaris, ) já ruopsiskottarâš (Pastor roseus, suom. punakottarainen). thumb|left|Ruopsiskottarâš
Nomâttâsah
Kuohtuuh kottarii šlaajâ noomah láá anarâškielâst aaibâs uđđâseh. Toi noomah lává luávnejum suomâkielâst, kottarâš ucánjihhii kielân heiviitmáin já ruopsiskottarâš jurgâluslovnân. Noomâi váilum puáris kielâst lii luándulâš, tastko kottarâš lii hirmâd härvinâš pessimlodde Aanaar kuávlust já ruopsiskottarâš tuše sätišlaajâ, mii lii tuše kuohtii oinum Anarist 1970- ja 1980 lovvoost.
Linjâšauto
200px|thumb|right|Linjâšauto [[Oslost]] Linjâšauto teikkâ bussi lii stuorrâ auto, moin maaŋgâs pyehtih mađhâšiđ siämmáá ääigi.
Falerone
Falerone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Faleronest ääsih 3 264 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,61 km², já alodâh 433 m. Falerone naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Montappone, Monte Vidon Corrado, Montegiorgio, Penna San Giovanni, Sant'Angelo in Pontano já Servigliano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bascione, Cerretino Varano, Commennà, Ferrini, Moelano, Piaggie, Piane di Falerone, Salegnano, San Paolino, Santa Margherita já Santa Rosa.
Videospellâihe 1989
Videospellâihe 1989 kieđâvuš ive 1989 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Porttâpäävti tulvâdemjävri
Porttâpäävti tulvâdemjävri teikkâ tuše Porttâpähti lii tulvâdemjävri Suáđigilist, Laapi eennâmkoddeest. Tot lii nubbe Suomâ stuorrâ tulvâdemjaavrijn Loka lasseen.
Porttâpäävti tevdim aalgij ive 1967 já tot lâi vaalmâš ive 1970. Porttâpähti já Lokka láá ovtâstittum Tankajuvváin já ive 1981 valmâštum Vuáču kanavain. Tulvâdemjäävri tulvâdempuáđu lii jäävri maadâuásist. Ton kočâttemalodâh lii 30 m já ton ohtâvuođâst lii 30 MW čäcivyeimilágádâs.
Porttâpäävi čäsuáivi tulvâdemkoskâ lii suulân 9 m, mon tiet jäävri vijdodâh puáhtá leđe 34 já 214 km2 kooskâst.
1484
1484 (MCDLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1480-lovo viiđâd ihe.
Feministlâš piäládâh
Feministlâš piäládâh lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Piäládâhregisterân tot peesâi uđđâivemáánu 10. peeivi 2017.
Ljubljana
thumb|Ljubljana Ljubljana lii kaavpug Sloveniast. Tot lii staatâ uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Ljubljana kulá siämmáánommâsii kaavpugkieldân, mon haaldâtlâš kuávdáš tot lii.
1464
1464 (MCDLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1460-lovo viiđâd ihe.
Ljubljana
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Uusikaupunki
Uusikaupunki lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Uusikaupunkist ääsih 15 416 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 932,43 km², mast 1 429,68 km² lii čääci. Uusikaupunki naaburkieldah láá Kustavi, Laitila, Pyhäranta, Taivassalo já Vehmaa.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Roovvâdmáánu 15.
Roovvâdmáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 288. peivi (kárgámive 289. peivi). Ive loopân láá 77 peivid.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1961 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1961.
Ruávinjaargâ sämiservi Mii rs.
Ruávinjaargâ sämiservi Mii rs. lii sämiservi, mon toimâkuávlun lii Ruávinjaargâ kaavpug.
Historjá
Servi vuáđudii ive 1974 algâaalgâst Helsigist, mut uđđâivemáánu 1. peeivi 1977 muádlov nuorâ sämmilii čokkânii Ruávinjaargân vuáđudiđ jieijâs páihálâš uásáduv. Ulmen lii ovdediđ kuávlu sämmilij tile.
Servi tooimâi suulân 10 ihheed, mon maŋa tast ij lamaš toimâ paijeel 10 ihán 1980-lovo loopâst. Seervi uđđâsistornijdemčuákkim tollui čohčâmáánu 24. peeivi 1996, já te toimâ aalgij oppeet.
Saavâjođetteijeeh já värisaavâjođetteijeeh ive 1996 rääjist
Ihečuákkim väljee stiivrâ kooskâst saavâjođetteijee já värisaavâjođetteijee ain ihán häävild.
Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Ruávinjaargâ sämiservi Mii lii Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân. Kuávdášseervi vuáđudii roovvâdmáánu 5. peeivi 1997 Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida, Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat já Ruávinjaargâ sämiservi Mii.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1971 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1971.
Viestâr-Afrik
thumb|Viestâr-Afrik staatah OA jyehim mield
Viestâr-Afrik lii kuávlu, mii siskeeld Afrik viestâruási staatâid.
Staatah
Ovtâstum aalmugij jyehim mield toos kuleh Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bissau, Kap Verde, Liberia, Mali, Mauritania, Niger, Nigeria, Elefanttähtiriddo, Senegal, Sierra Leone já Togo.
1971
1971 (MCMLXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1970-lovo nubbe ihe.
1444
1444 (MCDXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1440-lovo viiđâd ihe.
Bahama
thumb| Bahama littostaatâ ađai Bahama lii suáluistaatâ Karibiast. Toos kuleh paijeel 700 suollud, main New Providence lii ässeelovo mield stuárráámus já tobbeen meid Bahama uáivikaavpug Nassau lii.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Portugal
Portugal, virgálávt Portugal täsiväldi, lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Lissabon.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kesimáánu 3.
Kesimáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 154. peivi (kárgámive 155. peivi). Ive loopân láá 211 peivid.
Nobel-fyysiikpalhâšume
Nobel-fyysiikpalhâšume lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia mieđeet palhâšume jyehi ive ánsulâš fysikkárân teikkâ fysikkáráid.
Palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1916, 1931, 1934, 1940, 1941 já 1942.
Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 25-ihásâš Lawrence Bragg, kii vuoitij Nobel ive 1915 oovtâst ejijnis William Henry Braggin. Puárásumos lii 96-ihásâš Arthur Ashkin, kii vuoitij palhâšume ive 2018. John Bardeen lii áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-fyysiikpalhâšume kuohtii. Marie Curie lii áinoo, kii lii vuáittám sehe Nobel-fyysiikpalhâšume já Nobel-kemiapalhâšume.
Palhâšume uásih
thumb|right|300px|Ive [[1903 Nobel-fyysiikpalhâšume vyeittim näimipaarâ Pierre já Marie Curie diploom]] Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume.
Miitaal
Ive 1980 räi fyysiikpalhâšume miitaal tiäddu lâi 200 g, mut tääl tot lii 175 g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Ton lasseen miitaal kolle lii tääl uđđâsistonnum kolle. Miitaal čođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66 mm.
Diploom
Diploom lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Diploom čižetpeln lii kove, mon fáddá távjá kulá ive teeman. Diploom uálgispeln lii Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia almottâs tast, kii lii ton ive vyeittee já mondiet. Fyysiikpalhâšume almottâs lii ruotâkielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Ruotâ kunâgâs jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi.
Ruttâpalhâšume
Ive 2020 palhâšume stuárudâh lâi 10 miljovn Ruotâ ruvnâd. Palhâšume stuárudâh muttuustâl ivveest nuubán já lii kiddâ Nobelfondd puáđuin, maid tot finnee jieijâs investistmist.
Jis palhâšume vyeittiv kyevtis, te ruttâ juáhhoo táásá. Jis kuulmâs tom vyeittih, te Nobelfondd meerrid juáhhoo-uv ruttâ táásá vâi finnee-uv ohtâ olmooš pele palhâšumeruuđâin já nubbijd juáhhoo nubbe peeli, mii juáhhoo sunnui táásá.
Montecosaro
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Borgo Stazione (o Montecosaro Scalo), Casette, Cave, Crocette I, Crocette II, Piani Di Chienti, Pontigliano, Ruano, San Giacomo já Selve.
Uáinámušah
Montecosarost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Kuhes historjá čuávumuššân puáris kuávdáást láá ennuv historjáliih rakânâsah, tegu "Santa Maria a Pie di Chienti" -kirkko. Montecosarost lii meiddei muvrâ puáris kuávdáá pirrâ. Muvrâ lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.
Stephen King
Stephen Edwin King (š. čohčâmáánu 21. peeivi 1947, Portland, Maine, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš kirječällee.
730
730 (DCCXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 730-lovo vuossâmuš ihe.
Stephen King
Eellim
Stephen King šoodâi Portlandist, Mainest. Suu vaanhimeh, Donald já Nellie Ruth Pillsbury King, iäránáin, ko King lâi vala ucce. Viljâinis Davidáin suoi aasáin tast maŋa sunnuu ennijn. Sij varriistâlii vistig tuohuteehi ovdilgo monnii maassâd Mainen já paccii tohon.
King juuđij Durham vuáđuškoovlâ já Lisbon Falls luvâttuv, kost sun valmâštui ive 1966. Sun čaalij aktiivlávt jo talle. Luvâttuv maŋa King peesâi siisâ Maine ollâopâttâhân luuhâđ eŋgâlâskielâ, kost sun valmâštui ive 1970. Pargo ij kuittâggin kavnum tállân, pic esken čohčuv 1971, kuás sun algâttij eŋgâlâskielâ máttáátteijen Hampden Academyst. Ehidij já oholoopâi sun čaalij novellijd já pargeldij meid romanijn.
King naajâi Tabitha Sprucein ive 1971. Suoi láin teivâm Maine ollâopâttuvvâst, kost kuohtuuh láin lamaš uáppen. Sunnust láá kulmâ päärni já nelji pärnipäärni.
Karrieer
Kiđđuv 1973 Doubleday & Co. tuhhiittij King roomaan Carrie almostittem várás. Sunjin muštâlui, ete jis tot vuábdoo pyereest, te sust lii máhđulâšvuotâ kyeđđiđ suu pargo máttáátteijen já tuše čäälliđ. King jieijâs mielâst maainâs škovlâpiävuttum nieidâst kiäst láá telekineetliih vyeimih ij lamaš pyeri já sun leggistij-uv vistig tom roskeliitán. Suu kálgu, Tabitha, kuittâg kuáivui tom tobbeen já kivrij kállás vuolgâttiđ tom kuástideijei. Nuuvt Carrie almostui kiđđuv 1974.
1980-lovvoost King lâi sorjolâš sehe kokaiinist já alkoholist. Tot vaaigutškuođij meid suu čälimân já suu jieijâs mielâst The Tommyknockers (suom. Kolkuttajat) lii-uv suu hyenemus kirje. Tot lâi majemuš kirje, mon sun čaalij ko lâi vala sorjolâš. Tast maŋa sun kuođij kokaiin já alkohol.
Coming from Insanity
Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Elleekove lâi iävtukkâssân ive 2020 Pan African -elleekovefestivaalist. Ive 2019 Pressplay-elleekovefestivaalist tot vuoitij Audience choice award for best feature film -palhâšume.
Stephen King
Richard Bachman
Richard Bachman lâi Stephen King pseudonyym suu karrieer aalgâst. Suu kuástideijee lâi ton uáivilist, ete oovtâ čällest ij pyevti almostuđ maŋgâ kirje ivveest. Maŋeláá King ij innig perustâm taggaar njuolgâdusâst já sust sattii almostuđ kulmâ-uv kirje oovtâ ive ääigi.
King filmiistmeh
thumb|left|Stephen King ive [[2011]]King kiirjijn láá rahtum paijeel 100 elleekovveed já maaŋgah tv-rááiđuh. Ohtâ pivnohumosijn elleekuuvijn lii Stanley Kubrick stivrim The Shining (suom. Hohto), moos King jieš ij lijkkum ollágin, ko suu mielâst kirjes lâi tulkkum puástud. Sun ij meid lijkkum toos, ete Jack Nicholson čaittâlij uáivipersovn, Jack Torrance, ige tooskin ete Torrance lii váhá jollâ aalgâ rääjist. Elleekove lâi King mielâst meid váhá misogynistlâš, ko nissoon tast lâi tuše kehnittes piškee.
Eres King mainâsij vuáđuld rahtum pegâlmâs elleekoveh láá ovdâmerkkân The Shawshank Redemption (1994), The Green Mile (1999) já It (2017). It-roomaan vuáđuld rahtui meid tv-miniráiđu jo ive 1990.
Vielgis-Ruoššâ
Vielgis-Ruošâ täsiväldi ađai Vielgis-Ruoššâ (vielgisruoš. Беларусь, Belarus, ruoš. Белоруссия, Belorussija) lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Minsk.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
ÄÄ
ÄÄ lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää viiđâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2012 Taažâst. Siämmáá ive Duippidit almostitij nube-uv Niko Valkeapää studioalbum: Gusto.
Skammâmáánu 12.
Skammâmáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 316. peivi (kárgámive 317. peivi). Ive loopân láá 49 peivid.
Jūrmala
Jūrmala lii kaavpug Latviast. Jūrmalast ääsih 49 685 olmožid, já ton vijdodâh lii 100 km².
Historjá
Jūrmalast šoodâi kaavpug ive 1959.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1424
1424 (MCDXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1420-lovo viiđâd ihe.
Lasâčuoškah
Lasâčuoškah (Anisopodidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Lasâčuoškah sulâstiteh mottoom muudon sieivâ čuoškâ já noomâs toh láá finnim tast, et toh távjá ucâluveh siisâ suoivui, ko toh oceh suáijáás saje, mut ko vigâškyeteh olgos, te talle toh šaddeh tupelaasáid. Lasâčuoškâin ij lah njamonjune já suovsah ovdáneh mieskee kuobbârijnjá putestemrakânâsâi nješšiáldáin. Toh láá uáli jo uceh (suulân 0,5–5 mm kukkosiih).
Montefalcone Appennino
Montefalcone Appennino lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montefalcone Appenninost ääsih 402 olmožid. Ton vijdodâh lii 15,99 km², já alodâh 757 m. Montefalcone Appennino naaburkieldah láá Amandola, Comunanza, Force, Monte San Martino, Santa Vittoria in Matenano já Smerillo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Vientiane
thumb|Vientiane
Vientiane lii Laos stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
1384
1384 (MCCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1380-lovo viiđâd ihe.
Tave-Afrik
thumb|Tave-Afrik staatah OA jyehim mield
Tave-Afrik lii Afrik tavemus uási.
Staatah
Tave-Afrikân kuleh Ovtâstum aalmugij jyehim mield čuávuvááh staatah já kuávluh: Algeria, Egypt, Libya, Marokko, Sudan, Tunisia já Viestâr-Sahara. Toos rekinisteh meid Espanjan kullee Ceuta, Melilla já Kanariasuolluuh sehe Portugalin kullee Madeira.
K
thumb|K K lii läättinlâš puustavoornig 11. já anarâškielâ puustavoornig 16. puustav.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1997 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1997.
Syeinimáánu 6.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: Eino Leino -peivi ađai tiivtâ já keesi peivi
Bahrain
thumb Bahrain lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Manama.
Linda Hogan
thumb|Linda Hogan ive [[2007]] thumb|Linda Hogan ive [[2014]] Linda Hogan (š. syeinimáánu 16. peeivi 1947, Denver, Colorado, Ovtâstum staatah ) lii pegâlmâs ovtâstumstaatâlâš tivtâsteijee, čällee já aktivist. Sun lii vuáittám tuojijdiskuin maaŋgâid jieškote-uvlágánijd palhâšuumijd já ive 1991 lâi meiddei Pulitzer-finalist.
Eellim
Linda Hogan šoodâi syeinimáánu 16. peeivi 1947 Denverist, Coloradost. Suu suhâmadduuh láá Chickasaw-čeerdâst Colorado-uásistaatâst, Ovtâstum staatâin. Suu eeči lâi Charles C. Henderson, já suu enni lâi Cleona Florine (Bower) Henderson. Onnáá peeivi sun áásá perruinis Tishomingost, Oklahomast. Tot lii Chickasaw-čeerdâ ärbivuáválii aassâmkuávlust.
Dark, Sweet: New and Selected Poems
Dark, Sweet: New and Selected Poems -nommâsâš tyeji, mii almostui ive 2014, lii tihtâantologia. Tot siskeeld sehe uđđâ já puáris tiivtâid. Jyehi tiivtâst lii jieijâs paječaalâ. Tyeje tekstâ lii tiivtâhámásâš, já čällee kiävttá stuorrâ algâpustavijd já koskâmeerhâid, moh išedeh teevstâ ibbeerdmist. Tiivtâi veerstah láá juohhum ereskukkosáid raddalâssáid. Motomin veerstâin kiävttojeh teevstâ siskelditmeh teikâ uáli uánihis raddalâsah, moh sättih siskeldiđ tuše oovtâ sääni.
Hogan tiivtah láá uáli pooliitliih já oovdânpyehtih čällee uáivilijd maaŋgâin olssis tehálijn aašijn. Tiivtâin sun kieđâvuš stuárráámuid ameriklij algâaalmugij kyeskee čuolmâid tegu algâaalmugij vijđes olgoštem já luándu tuššâdem. Čällee läävee kuvviđ pirâstittee maailm aaibâs njuolgâ vuovvijn. Sun oovdânpuáhtá kuvviimijd luándust, maid sun te ovtâstit Chickasaw-čeerdâ historján já njálmáláid mainâsáid. Talle sun ovtâstit mainâsáid jieijâs persovnlijd feeriimijd já meiddei jieijâs huolâid tááláá ääigist. Hogan maailmkove lii ahheev, ige maccâm algâalgâlii luándu já kulttuur iäláskitmân lah suu mielâst uáinusist. Sun kiävttá siämmáid persovnlijd symbolijd ain uđđâsist jieškote-uv aaigij jieijâs tiivtâin, já návt symboleh finnejeh maaŋgâkiärdásijd merhâšuumijd. Symbolin sun kiävttá ovdâmerkkân elleid, šaddoid, luándu, čääsi, tááluid já kaavpugijd. Ton lasseen sun čáálá čerdâsiärváduv puárisáigásii elimist já verdid tom eellim tááláá ameriklii ohtsâškode elimân.
Hogan tiivtah láá muštâlusah lappum maailmist, mii onnáá peeivi iälá tuše suu muštoin já kulttuurhistorjást. Tiivtâin lii korrâ epituáivu, mut nube tááhust čällee vuástálist tááláá já uhkevuálásii maailm tievâslii tuššâm. Tivtâidis vievâst sun haalijd siäiluttiđ jieijâs identiteet já siärvuslâšvuođâ. Sun kovvee tobdoidis já čielgee, et tobdoo tegu sun ličij päihittem já ollásávt viärádum tááláá maailmist. Sun haalijd maccâđ luándun já ahevuš tom fyysilii, psyykkilii já jiegâlii tääsist.
Kolbâcuábui lii ohtâ Hogan távjá kevttim symbolijn. Sunjin kolbâcuábui oovdâst ellee, mon kolbâ – ađai päikki já syeji – jotá ellee fáárust. Symbolin kolbâcuábui lahtoo Hogan persovnlii já ubâ kulttuuris päihittemesvuođâ toobdon. Kolbâcuábui ij pyevti luoppâđ kolbâstis. Koolbâ puáhtá väldiđ meddâl tuše viehâvaldijn, já kolbâcuábui jámáččij toos. Koolbâ symboliik tâi koolbâ váilum kiärdu tiivtâin távjá – ij tuše koolbâ häämist, peic meiddei rummâš tâi tuššâdum táálu já pääihi symbolij häämist.
Hogan ij muštâl päihittemesvuođâst já viäráduumist tuše jieškote-uvlágánij symbolij vievâst. Meiddei maaŋgah suu muštâlusâin kieđâvušeh taid teemaid. Sun ovtâstit historjálijd já persovnlijd mainâsijd, main kiärdu tušástum tááláá maailmân. Taat tušástum puátá tast, et onnáá peeivi ulmuuh iä ane táálu, pargo já siärváduv nuuvt tehálâžžân olssis ko ovdil – tääl toh láá tuše kiäinuh já vyevih finniđ persovnlii vääldi. Hogan lii ton uáivilist, et tááláá kulttuur čuolmân láá puástu áárvuh. Ruttâ já pooliitlâš väldi láá liijkás teháliih. Pargo, eennâm já päikki láá tuše kiäinuh já vyevih finniđ täid puástu áárvuid. Sun piejâččij eellim áárvu puoh eres áárvui oovdân – eellim lii-uv puoh tehálumos árvu.
Toskeest, monâttuumist já tušástuumist huolâhánnáá tiivtâi tuáváást láá kuittâg optimism já avžuuttâs nubástusân. Čällee räähist olmooškode já luándu já tuáivu pyereeb puátteevuođâ. Taan puátteevuođâst mäccih ulmui mietitobdo já rievtis áárvuh. Hammiimáin puigâ ohtâvuođâ ulmui já enâmân lii máhđulâš vyeittiđ päihittemesvuođâ soro já šoddâđ kolbâcuobbuu hámásâžžân.
Skammâmáánu 30.
Skammâmáánu 30. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 334. peivi (kárgámive 335. peivi). Ive loopân láá 31 peivid.
Tábáhtusah
Aantipeivi
Raisio
Historjá
Raisio vuáđudui ive 1292, já tast šoodâi kaavpug ive 1974.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Tuurku kuávdáščuákkipäikki.
Kaavpuguásih
Ässeelovo mield stuárráámus kaavpuguási lii Kerttula.
1344
1344 (MCCCXLIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1340-lovo viiđâd ihe.
Balzers
Balzers lii kieldâ Liechtensteinist. Balzersist ääsih 4 590 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,73 km², já alodâh 477 m.
Kesimáánu 4.
Kesimáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 155. peivi (kárgámive 156. peivi). Ive loopân láá 210 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ virgálâš liputtempeivi: Suomâ piäluštâsvuoimij lippujuhle ađai Suomâ marsalk C.G.E. Mannerheim šoddâmpeivi
1813
1813 (MDCCCXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1810-lovo niäljád ihe.
1324
1324 (MCCCXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1320-lovo viiđâd ihe.
687
687 (DCLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 680-lovo káávcád ihe.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1962 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1962.
Fasano
Fasano lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Fasanost ääsih 38,745 olmožid. Ton vijdodâh lii 131,72 km², já alodâh 111 m. Fasano naaburkieldah láá Alberobello, Cisternino, Locorotondo, Monopoli já Ostuni.
Fasano lii ässeelovo mield Brindisi eennâmkode kuálmádin stuárráámus kieldâ.
Historjá
Fasanost šoodâi kaavpug ive 1953.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Canale di Pirro, Laureto, Montalbano, Pezze di Greco, Pozzo Faceto, Savelletri, Selva di Fasano, Speziale, Torre Canne já Torre Spaccata.
Linthal
Linthal lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Linthalist ääsih 1 008 olmožid. Ton vijdodâh lii 131,24 km², já alodâh 662 m.
Historjá
Linthal kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Montefano
Montefano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montefanost ääsih 3 404 olmožid. Ton vijdodâh lii 33,94 km², já alodâh 242 m. Montefano naaburkieldah láá Appignano, Filottrano, Montecassiano, Osimo já Recanati.
Siijdah
Montefanovecchio já Osterianuova.
Kesimáánu 6.
Kesimáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 157. peivi (kárgámive 158. peivi). Ive loopân láá 208 peivid.
Bamako
Bamako (bambarakielân: ߓߊߡߊߞߐ, Bàmakɔ̌) lii Mali uáivikaavpug já ässeelohhoos mield meid ton stuárráámus kaavpug.
Porgemáánu 24.
thumb|[[Sauli Niinistö ive 2020]] Porgemáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 236. peivi (kárgámive 237. peivi). Ive loopân láá 129 peivid.
Tábáhtusah
Pärdipeivi
Fermo
Fermo lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fermost ääsih 37 014 olmožid. Ton vijdodâh lii 124,53 km², já alodâh 319 m. Fermo naaburkieldah láá Altidona, Belmonte Piceno, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Lapedona, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Mogliano, Monte Urano, Montegiorgio, Monterubbiano, Ponzano di Fermo, Porto San Giorgio, Porto Sant'Elpidio, Rapagnano, Sant'Elpidio a Mare já Torre San Patrizio.
Historjá
Fermost šoodâi kaavpug ive 1357.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Campiglione, Capodarco, Lido di Fermo já Torre di Palme.
Jävri
Jävri lii meerâst erinis čäciääldis. Jäävri čääci piso enâmustáá sajestis, ijge virded nuuvt ko juuvâin. Stuárráámus uási jaavrijn siskeldeh saivâčääsi. Sálttáás jäävrih kočoduvvojeh sälttijävrin. Táválávt jävri finnee čääsi juuvâin teikkâ käldein. Sierânâstábáhtussân láá jieŋâ vuálááš jäävrih, ovdâmerkkân Vostok.
Juuvâijuvâttemes javrij čääci vuálgá meddâl tuše lievlistem tááhust. Tondiet toh láá táválávt uáli sálttááh. Tagareh láá ovdâmerkkân Jáámmámmeerâ, Stuorrâ sälttijävri sehe maailm stuárráámus jävri Kaspiameerâ.
Jävritiijpah
Jäävrih láá juohhum juávhoid ton mield, ete maht toh láá šoddâm. Kyehti vuáđutiijpâ láá källeeáldáh já sälbiáldáh.
Jäävrih maailmist
Jäävrih láá 1,8 % (ađai 2,7 miljovn km²) Eennâmpáálu vijđoduvâst. Ohtsis toh láá suullân love miljovn, main 254 láá paijeel 500 km2. Maailm stuárráámus jävri lii Kaspiameerâ, mon vijđodâh lii 374 000 km2. Kieŋâlumos lii Baikaljävri, mon kieŋŋâlvuotâ lii 1 642 m.
Jäävrih Suomâst
200 px|thumb|Saimaa lii Suomâ stuárráámus jävri.
Suomâst láá ohtsis suullân 188 000 jävrid, moi vijđodâh lii aainâs-uv 0,05 hehtaar. Tain 2 600 láá paijeel neljihâškilomeetter. Suomâ javrij vijđodâh lii ohtsis 32 600 km² já saijaavuotâ 325 km³. Suomâ stuárráámus jävri lii Saimaa, mon vijđodâh lii 4 380 km2 já kieŋâlumos vuod Päijänne (95,3 m). Aanaarjävri lii stuárráámus jävri, mii lii tuše oovtâ kieldâst teikkâ eennâmkoddeest.
Iäláneh
Jaavrijn eelih maaŋgah ereslágáneh iäláneh, ovdâmerkkân kyeleh, čäcilodeh, tiäbuh já rapuelleeh. Suomâst táválumoseh kyeleh láá vuásku, šapšâ já suávvil. Maadâ-Suomâst meid siergi já kuha já válduášálávt Tave-Suomâst kuávžur já rávdu. Táválumoseh čäcilodeh láá kaijuuh já viettuuh.
1291
1291 (MCCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1290-lovo nubbe ihe.
Ráfi
Ráfi lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää kuuđâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2015 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.
1284
1284 (MCCLXXXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1280-lovo viiđâd ihe.
Videospellâihe 1997
Videospellâihe 1997 kieđâvuš ive 1997 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Pääččimčuoigâm tälviolympialijn 2006 – Almai 20 km
Almai 20 km pääččimčuoigâmkišto ive 2006 tälviolympialijn uárnejui kuovâmáánu 11. peeivi Cesana Torinesest. Valastâlleeh lijjii ohtsis 88, já sij lijjii vuálgus 34 enâmist.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1986 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1986.
1264
1264 (MCCLXIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1260-lovo viiđâd ihe.
Sudan
Sudan, virgálávt Sudan täsiväldi , lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Khartum. Sudan virgáliih kielah láá arabiakielâ já eŋgâlâskielâ.
Eennâmtiätu
Sudan ránnjástaatah láá tavveen Egypt, nuorttâviestârist Libya, viestârist Tšad, maadâviestârist Koskâ-Afrik täsiväldi, mäddin Maadâ-Sudan já nuorttân Etiopia já Eritrea.
Hiragana
Hiragana (jaapaankielân 平仮名 teikkâ ひらがな) lii nubbe jaapaankielâ čäällimvyevist kiävtust leijee kana-staavvâlmerkkiimijn. Jieškote-uv merkkâ siskeeld konsonant já vookaal, peic tuše vokaleh já "n". Hiraganah kiävttojeh táválávt partikkâlij já saanij sujâttemhaamij merkkiimân, härvinâš teikkâ vaigâdis meerhâi jienâdemravvui merkkiimân sehe párnáid uáivildum teevstâi čälimân.
Hiragana-tavlustâh
Taat tavlustâh čáittá puoh hiraganaid oovtâst Hepburn-systeemáin já IPAin gojūon oornigist. Hiraganah dakutenáin teikkâ hanaduktenáin čuávuh gojūon-kanaid toittáá nuuvt ete yōon-kana puátá maajeeld.
Montefortino
Montefortino lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montefortinost ääsih 1 112 olmožid. Ton vijdodâh lii 78,62 km², já alodâh 638 m. Montefortino naaburkieldah láá Amandola, Bolognola, Castelsantangelo sul Nera, Comunanza, Montemonaco, Sarnano já Ussita.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Arato, Baldoni, Bussonico, Campodarte, Cerretana, Cerretino, Cese di Montefortino, Colli, Collina, Col Martese, Cremore, Fiumate, Montatteglia, Montazzolino, Piedivalle, Pippiete, Pretattoni, Regattola, Ripavecchia, Rocca, Rovitolo, Rubbiano, Santa Lucia in Consilvano, Serra, Sossasso, Teglia, Tre Ponti, Valle já Vetice.
Montegiardino
Montegiardino lii kieldâ San Marinost. Montegiardinost ääsih 976 olmožid. Ton vijdodâh lii 3,31 km², já alodâh 340 m. Montegiardino lii San Marino ucemus kieldâ sehe ässeelovo já vijdoduv mield.
Roovvâdmáánu 10.
thumb|[[Martti Ahtisaari finnij Nobel-ráávhupalhâšume ive 2008]] thumb|[[Édith Piaf ive 1946]]
Roovvâdmáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 283. peivi (kárgámive 284. peivi). Ive loopân láá 82 peivid.
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: Aleksis Kivi -peivi ađai syemmilii kirjálâšvuođâ peivi
Huittinen
Huittinen lii kaavpug Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Huittisiist ääsih 9 980 olmožid, já ton vijdodâh lii 539,59 km², mast 6,95 km² lii čääci. Huittisii naaburkieldah láá Kokemäki, Loimaa, Punkalaidun, Sastamala já Säkylä.