cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sämmilij evakko
Sämmilij evakko tovâttij čuolmâid. Sist iä lamaš fáárust tävireh iäge purrâmušah. Maaŋgah sämmiliih iä máttám suomâkielâ pyereest. Ton lasseen syemmilijn lijjii ennuv munekááduh sämmilij já sii kulttuur háárán. Ko tälvi poođij, te šoddii ennuv čuolmah, moh lahtojii asâmân, pihtâsáid já purrâmušân. Aassâmsajeh lijjii uceh já áttáseh, pihtâseh lijjii pááccám Sáámán, já purrâmuš lâi vääniht. Korrâ puolâštälvi toovâi tile vala vaigâdubbon. Evakuistum sämmilij juávhust jämimeh lijjii čuuvtij eenâb ko páihálij syemmilij juávhust. Eromâšávt päärnih jamâdii täälvi ääigi maaŋgâlágánáid tavdáid. Čuolmâin huolâhánnáá sämmiliih vuáháduvvii tilán kuáhtulávt. Eromâšávt nuorâ sämmiliih mákkojii Koskâ-Pohjanmaast. Sij uápásmuvvii siämmááahasáid nuoráid já ellii tánssámsoojijn.
Evakuistum viehâduv maaccâtškuottii kiđđuv já keessiv 1945, já uáli maaŋgâs sist maccii tállán. Ucjuuvâ kieldâ lâi šeštum saksalij tuššâdmist pyereest, já ton 900 sämmilii ässest suulân peeli maccii kiđđuv já nubbe peeli keessiv. Ollásávt tuššâdum Aanaar kieldâ ässein vuod tuše váhá paijeel peeli maacâi keesi ääigi.
Uđđâ eellim algâttem tuššâdum Säämist lâi vaigâd. Aanaar já Iänuduv kieldâin masa puoh rakânâsah já huksiittâsah lijjii tuššâdum. Kuálásteijeid ohtâ stuárráámuin čuolmâin lâi tot, et saksaliih lijjii tuššâdâm masa puoh kárbáid. Puásuiomâsteijeid vuod čielgâi, et puásuikäärji meeri lâi kiäppánâm čuuvtij Laapi suáđi ääigi já paijeel 50 % puoh poccuin lijjii jáámmám teikâ mudoi lappum. Vaigâdumos tile lâi Piäccám nuorttâsämmilijn, ko sii aassâmkuávlu lâi pááccám Ruošâ pel. Soođij nuuhâm maŋa Suomâ ferttij luovâttiđ Piäccám	Sovjetliiton, iäge nuorttâliih puáhtám maccâđ ärbivuáváláid aassâmsojijdis. Syennjilsiijdâ nuorttâliih asâttuvvojii Čevetjäävri kuávlun, Piäccám nuorttâliih Čaarmâjäävri-Njellim kuávlun já Paččvei nuorttâliih Kiđđâjävri-Mustola kuávlun. Njellimân värrejii ohtsis 35 nuorttâlâšperrud.
Evakkoäigi opâttij sämmiláid ennuv uđđâ aašijd syemmilij eellim- já pargovuovijn já muutij pisovávt sämmilij kulttuur.
1287
1287 (MCCLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1280-lovo káávcád ihe.
Sámi Grand Prix 1991
Sámi Grand Prix 1991 lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Kuovdâkiäinu sämmilij servi já Kuovdâkiäinu säminuorâi servi uárnejii Plastikhaalist Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv njuhčâmáánu 30. peeivi 1991 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi tuše nubbe tohe, ko kišto uárnejui. Suulân 800 olmožid pessii Plastikhaalin kuldâliđ juoigâm- já lávlumkišto.
Fidži
thumb| Fidži täsiväldi ađai Fidži lii suáluikuávlu staatâ Oseaniast, Kuálhismeerâ maadâuásist, Uđđâ-Seeland taavaapeln. Ton uáivikaavpug lii Suva.
Sámi Grand Prix 1991
Fáárust lijjii 11 uásálisted, kuttâ jieškote-uv kištouásist. Iŋgor Ántte Áilu Gaup uásálistij kuohtuid oosijd. Kuohtuuh ovdebáá ive vyeitteeh ađai lávlumuási vuáittám muusikjuávkku Sáve já juoigâmuási vuáittám Johan Anders M. Eira láin fáárust taan-uv ive. Nuorâmus uásálistee lijjii 12-ihásâš Siv Tanja Gaup, kii láávlui kištoost pitá Stuora illu.
Fidži
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Sámi Grand Prix 1991
Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebáá ive náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.
Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij maasilâš Anders Nils J. Eira. Sun juoigâi pitá Anders Nils Eira. Nubben lâi suu viljâ Johan Mikkel J. Eira pittáin Inger Anne Utsi.
Lávlumuási
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Maasilâš lávloo Marit Elisabeth Hætta Øverli vuoitij taan ive lávlumuási pittáin Jáddá go beaivi?. Nubben lâi kuovdâkiäinulâš Siv Tanja Gaup pittáin Stuora illu.
Muumitáálu
Ovdâkove
Muštâlusâi mield Glosholm čuovâtornâ lii Muumitáálu ovdâkove.
Muumij arkitektuur
Muumij rähtim tááluh láá ain olluuh já keezih, já nuuvt lii taat-uv.
Lavrukkâš
Lavrukkâš ( teikâ Laareek) lii sáŋgár Suomâ sämmilij já Tave-Pohjanmaa čuđemainâsijn. Taat vielgisvuoptâsâš čepis kandâ taištâlij ryeššilij já kärjillij vuástá.
Nommâ
Anarâškielâlâš nommâ Lavrukkâš puátá suomâkielâlii noomâst Lavrukainen. Nuorttâlâškielâlâš nommâ Laarikaž teikâ Laareek vuod puátá kärjilkielâlii noomâst Larikka.
Satriano di Lucania
Satriano di Lucania lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Satriano di Lucaniast ääsih 2 243 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,90 km², já alodâh 653 m. Satriano di Lucania naaburkieldah láá Brienza, Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda, Savoia di Lucania já Tito.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Contrada Canonica, Contrada Pantanelle-Campo di Rato, Contrada Isca, Contrada Piano dei Prati, Contrada Serra já Contrada Vigna la Noce.
778
778 (DCCLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 770-lovo oovcád ihe.
1277
1277 (MCCLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1270-lovo káávcád ihe.
1191
1191 (MCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1190-lovo nubbe ihe.
1420
1420 (MCDXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1420-lovo vuossâmuš ihe.
Kesimáánu 15.
Kesimáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 166. peivi (kárgámive 167. peivi). Ive loopân láá 199 peivid.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1987 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1987.
Aura
Aura lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Aurast ääsih 3 930 olmožid, já ton vijdodâh lii 95,58 km², mast 0,57 km² lii čääci. Aura naaburkieldah láá Lieto, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Rusko já Turku.
Historjá
Aura vuáđudui ive 1917.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Auvainen, Hypöinen, Ihava, Järvenoja, Järykselä, Kaerla, Karviainen, Kinnarla, Kuuskoski, Käetty, Lahto, Laukkaniitty, Leikola, Leinikkala, Leppäkoski, Paimala, Pitkäniitty, Prunkkala, Puho, Seppälä, Sikilä, Simola já Viilala.
Muumileehi
Muumileehi (, teikkâ Mumenleahki,, ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij tehálâš tábáhtussaje, kost Muumih ustevijdiskuin ääsih. Leehi lii rávhálâš saje já kukken maailm miänuin. Muumileevi pirrâ láá Ohtuunis väärih já meerâ. Muumileevist kolgá juuhâ, mii ij kuittâggin virded meerân.
Muumitáálu
thumb|300px|right|Muštâlusâi mield Glosholm čuovâtornâ (tuáváást čižetpeln) lii [[Muumitáálu ovdâkove]] Leevi tehálumos huksiittâs lii Muumieeji rähtim Muumitáálu. Tot lii muumiperruu päikki. Muumij rähtim tááluh láá ain olluuh já keezih, já nuuvt lii taat-uv. Taat táálu lii jyehi muumikiirjijn.
Nipso táálu
Nipso táálu lii uccâ vistááš. Kiirjijn táálu lii rahtum keđgiluámán vyevdiroobdâst. Jieijâs táálust huolâhánnáá Nipso kuittâg uáđá uáli távjá Muumitáálust.
Poolistáálu
Muumileevi poolistáálu lii kuávdoo leevi. Taat lii poolismiästár pargosaje.
Hemulii táálu
Šaddonurâdeijee Hemulii táálu lii vyevdiroobdâst já ton šiljo paaldâst láá rääsi- já šaddokäärdih.
Ohtuunis väärih
Tove já Lars Jansson čäällim Muumistáálu-ráiđukuuvijn Muumileevist láá finnoduvah tegu tubbáákhaandâl, valastâllâmkävppi já aavis toimâttâs.
1267
1267 (MCCLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1260-lovo káávcád ihe.
Virginia
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kaarlo Sallinen
Kaarlo (Kalle) Sallinen lâi Kuopio vuossâmuš kaavpughovdâ ivveest 1929 ihán 1936.
Sallinen vaanhimeh láin tálulâš Antti Sallinen já Maria Reijonen. Sun čaalij pajeuáppen Joensuu lyseost ive 1895 já valmâštui Helsig ollâopâttuvâst filosofia kandidaatin ive 1900 já filosofia maisterin ive 1912. Sallinen máttááttij matematiik syemmilii ohtsâšškoovlâst vistig Salost já talle Kokkolast iivij 1900–1905. Tastmaŋa sun poorgâi lehtorin Kuopio lyseost iivij 1905–1928.
Tyejeh
Noomáin K. Sallinen:
1380
1380 (MCCCLXXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1380-lovo vuossâmuš ihe.
Kesimáánu 16.
Kesimáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 167. peivi (kárgámive 168. peivi). Ive loopân láá 198 peivid.
Basel
Basel ( já ) lii kaavpug Sveeicist, Basel-Stadt kantonist. Baselist ääsih 173 863 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,85 km², já alodâh 260 m.
1171
1171 (MCLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1170-lovo nubbe ihe.
Fight Club
thumb|300px| thumb|300px|[[Edward Norton, Brad Pitt já Helena Bonham Carter.]] Fight Club lii ive 1999 elleekove, mon lii stivrim David Fincher.
Juonâ
Fight Club vuossâmuš njuolgâdâs lii, ete ij uážu sárnuđ Fight Clubist.
Suomâ Aalmug Vistig
Suomâ Aalmug Vistig lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
David Woodard
David James Woodard (š. cuáŋuimáánu 6. peeivi 1964, Santa Barbara, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš šuoŋârähtee já kirječällee.
Škovlim
Woodard juuđij priivaatškoovlâid. Maŋeláá sun luuvâi The New School for Social Research -oppâlágádâsâst já Kalifornia ollâopâttuvâst Santa Barbarast.
1257
1257 (MCCLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1250-lovo káávcád ihe.
Suomâ-ugrâlâš kielah
Suomâ-ugrâlâš kielah láá kielah, moh kuleh uuraallâš kielâperrui. Ovdâmerkkân sämikielah, suomâkielâ, uŋgarkielâ já virokielâ láá suomâ-ugrâlâš kielah.
1360
1360 (MCCCLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1360-lovo vuossâmuš ihe.
Beirut
Beirut lii Libanon stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Pudasjärvi
Pudasjärvi lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Pudasjärvist ääsih 7 801 olmožid, já ton vijdodâh lii 5 867,22 km², mast 229,06 km² lii čääci. Pudasjärvi naaburkieldah láá Ii, Oulu, Puáššu, Puolanka, Ranua, Suomussalmi, Taivalkoski já Utajärvi.
Montelupone
Montelupone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monteluponest ääsih 3 477 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,67 km², já alodâh 272 m. Montelupone naaburkieldah láá Macerata, Montecosaro, Morrovalle, Potenza Picena já Recanati.
Pudasjärvi
Historjá
Pudasjärvi vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 2004.
Montelupone
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Montelupone kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Firmano.
2000
thumb|200px|[[Tarja Halonen algâttij president virgeest. Sun lii Suomâ áinoo já vuossâmuš nissoonpresident tassaažân.]] thumb|[[Kuáccámist šoodâi kaavpug.]]
1340
1340 (MCCCXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1340-lovo vuossâmuš ihe.
Pulp Fiction
thumb|Pulp Fiction logo Pulp Fiction lii ive 1994 puáttám rikoselleekove, mon lii stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino. Sun čaalij kietâčalluu elleekován oovtâst Roger Avaryin.
Juonâ
Jules Winnfield já Vincent Vega lává pälkkimorhedeijeeh viežžâmin laavhâ mii lii suáládum sunnuu hoovdâst, Marsellus Wallacest. Wallace koijâdij Vincent moonnâđ juhlođ Wallace kálgoin, Miain, muáddi peeivi maŋeláá ko Wallace jieš lii meddâl. Butch Coolidge lii puárásmum čurmâdâttee kiäs Wallace máksá tast ete sun táppáá suu čuávuváá tuáru. Honey Bunny já Pumpkin lává nuorah já rähistum uccrikoliih kiäh lává meridâm varriđ. Taah elimeh čannojeh oohtân.
Cagli
Cagli lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Caglist ääsih 8 364 olmožid. Ton vijdodâh lii 226,46 km², já alodâh 276 m. Cagli naaburkieldah láá Acqualagna, Apecchio, Cantiano, Fermignano, Fossombrone, Frontone, Gubbio, Pergola, Pietralunga, Piobbico já Urbania.
Historjá
Caglist šoodâi kaavpug ive 1357.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Abbadia di Naro, Acquaviva, Ca' Bargello, Ca' Rio, Cerreto, Foci, Massa, Moria, Paravento, Pianello, Pieia, Secchiano já Smirra.
Kabul
Kabul lii Afganistan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
1161
1161 (MCLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1160-lovo nubbe ihe.
1247
1247 (MCCXLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1240-lovo káávcád ihe.
Suomâ Ristâlâšdemokraateh
Suomâ Ristâlâšdemokraateh (uánihubbooht Ristâliih,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
Suomâ Kuávdášpiäládâh
Suomâ Kuávdášpiäládâh (uánihubbooht Kuávdáš,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
Montemarciano
Montemarciano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montemarcianost ääsih 9 911 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,31 km², já alodâh 92 m. Montemarciano naaburkieldah láá Chiaravalle, Falconara Marittima, Monte San Vito já Senigallia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Alberici, Cassiano, Forcella, Gabella, Gelso, Grugnaletto, Marcianella já Marina.
1320
1320 (MCCCXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1320-lovo vuossâmuš ihe.
2006
2006 (MMVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 2000-ihelove čiččâd ihe.
Puola
Puola täsiväldi ađai Puola lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Varsova.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1151
1151 (MCLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1150-lovo nubbe ihe.
Kaavi
Kaavi lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Kaavist ääsih 2 817 olmožid, já ton vijdodâh lii 789,59 km², mast 115,56 km² lii čääci. Kaavi naaburkieldah láá Kuopio, Juuka, Outokumpu, Polvijärvi já Tuusniemi.
Láávtáš
Láávtáš lii lamaš njollâääiti oovdâstjottee. Tast mainâšuvvoo	juo 1700-lovo aalgâst Tuárnus Säämist. Láávtáš rahtui nuuvt, et peeci sáhhájui muádi meetter aloduvâst rasta já uállejui jyelgin, mon kiäčán čuollui neeljičievâg nääpi já toos pieijui niskemuorâ. Ton kiäčán piäijojii tuárismuorah suullân soolâ kukkosiih já piälhuin ráhtojii muádi tuumá asosiih lyevdih lätten já seinin. Seeinih lijjii	oovtâ teikkâ kyevti lyevdi asosiih. Tast maŋa piäijojii piärguh tohon, tuorgah vuálá já oolâ. Tast maŋa pieijui káttu sajasis, mii lâi kyehti lyevdikeerdi. Paajeeb lyevdikerdi vyelebij luovdij lomij oolâ. Lättee já seeinih ráhtojii härvin, nuuvt et piärguh seiluu pyerebeht, ko áimu peesâi pyereest čoođâ. Jis koddojii kodeh eenâb, te lávttááh ráhtojii meid eenâb.
Kaavi
Historjá
Kaavi vuáđudui ive 1875.
Siijdah
Ahosenniemi, Hirvisaari, Kaavi, Karsikkovaara, Kellolahti, Kortteinen, Kortteiskylä, Luikonlahti, Maarianvaara, Mäntyjärvi, Niinivaara, Onnivaara, Rasimäki, Rauantaipale, Retunen, Rovevaara, Sivakkavaara, Suovaara, Syrjävaara já Vehkalahti.
Filippiineh
thumb Filippiineh láá staatâ Aasiast. Toi uáivikaavpug lii Manila.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1237
1237 (MCCXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1230-lovo káávcád ihe.
786
786 (DCCLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 780-lovo čiččâd ihe.
Kuusankoski
thumb|Kouvola já Kuusankoski kuávlulahtemeh Kuusankoski lii oovdiš kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kuusankoskist assii	19 739 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 128,53 km², mast 14,75 km² lâi čääci. Kuusankoski naaburkieldah lijjii Elimäki, Iitti, Jaala, Kouvola já Valkeala.
Historjá
Kuusankoski kieldâ vuáđudui ive 1921, já tast šoodâi kaavpug ive 1973.
Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Kuusankoskist lijjii 20 655 ässed, kiäin 20 071 assii čuákkipaaihijn. Kuusankoski čuákkipäikkitääsi lâi talle 97,8 %. Kaavpugist lijjii kyehti čuákkipääihi.
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Fano
Fano lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fanost ääsih 60 724 olmožid. Ton vijdodâh lii 121,84 km², já alodâh 12 m. Fano naaburkieldah láá Cartoceto, Mombaroccio, Mondolfo, Pesaro, San Costanzo já Terre Roveresche.
Historjá
Fanost šoodâi kaavpug ive 1357.
Montenegro
Montenegro (jurg. ”čapis vääri”) lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Podgorica.
Fano
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Belgatto, Bellocchi, Caminate, Carignano, Carrara di Fano, Centinarola, Cuccurano, Falcineto, Fenile, Fosso Sejore, Madonna del Ponte Metauro, Magliano, Metaurilia, Monte Giove, Ponte Sasso, Prelato, Roncosambaccio, Rosciano, San Biagio, San Cesareo, Sant'Angelo, Sant'Andrea in Villis, Tombaccia, Torrette di Fano já Tre Ponti.
Kesimáánu 18.
Kesimáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 169. peivi (kárgámive 170. peivi). Ive loopân láá 196 peivid.
1280
1280 (MCCLXXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1280-lovo vuossâmuš ihe.
1260
1260 (MCCLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1260-lovo vuossâmuš ihe.
Kesimáánu 19.
Kesimáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 170. peivi (kárgámive 171. peivi). Ive loopân láá 195 peivid.
Suomâ ovdâskodde
right|250px thumb|right|250px
Suomâ ovdâskodde ( já ) lii Suomâ oovtkáámmársâš parlament já alemus staatâorgaanin. Ovdâskoddeest láá 200 aalmugovdâsteijed, kiäh väljejuvvojeh koskâvuođâlâš ovdâskoddevaaljâin. Taah vaaljah tuállojeh neelji ive kooskâi.
Virokielâ
Virokielâ teikâ eestikielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ.
1141
1141 (MCXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1140-lovo nubbe ihe.
Suomâ ruátálâš aalmugpiäládâh
Suomâ ruátálâš aalmugpiäládâh (uánihubbooht Ruátáliih,, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.
1240
1240 (MCCXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1240-lovo vuossâmuš ihe.
1227
1227 (MCCXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1220-lovo káávcád ihe.
760
760 (DCCLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 760-lovo vuossâmuš ihe.
1220
1220 (MCCXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1220-lovo vuossâmuš ihe.
Belforte all'Isauro
Belforte all'Isauro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Belforte all'Isaurost ääsih 740 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,29 km², já alodâh 344 m. Belforte all'Isauro naaburkieldah láá Carpegna, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado já Sestino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Campo, Molino já Torriola.
1217
1217 (MCCXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1210-lovo káávcád ihe.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1964 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1964.
Serie B 1976–1977
Serie B 1976–1977 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 45. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi 1976 já nuuvâi syeinimáánu 3. peeivi 1977.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Macrhest, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1977–1978 Serie C 1977–1978
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespeelah
Atalanta já Pescara pajanii Serie A:n. Cagliari paasij Serie B:n.
Fossombrone
Fossombrone lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fossombronest ääsih 9 296 olmožid. Ton vijdodâh lii 106,88 km², já alodâh 118 m. Fossombrone naaburkieldah láá Cagli, Fermignano, Fratte Rosa, Isola del Piano, Montefelcino, Pergola, Sant'Ippolito já Urbino.
Historjá
Fossombronest šoodâi kaavpug ive 1357.
Siijdah
Bellaguardia, Calmazzo, Ghilardino, Isola di Fano, Montalto Tarugo, San Gervasio, San Lazzaro, San Martino dei Muri, San Piero in Tambis, Santa Maria della Valle já Torricella.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1974 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1974.
Leivosiih
Leivosiih (Alaudidae) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Leivosijd kuáhtáá Euroopist, Aasiast já Afrikist. Tuodârleivosâš lii áinoo leivosâš, mii iälust meiddei tai eennâmoosij ulguubeln, ko tot tiättoo Tave-Amerikist-uv.
Suuvah
BirdLife Suomâ luokittâllâm mield leivosáid kuleh 21 suuhhâd.
Tiettum Suomâst
Ubâ Suomâst leivosij hiäimun kuleh 10 šlaaijâd. Aanaar pirrâsijn láá tobdoseh kuittâg tuše kyehti šlaajâ: leivosâš (suom. kiuru) já tuodârleivosâš (suom. tunturikiuru). Huámášittee lii tot, et kuohtuuh šlaajah láá finnim noomâs esken kiđđuv 2002. Tot lii čielgiimist toin naalijn, et leivosâš lii Anarist härvinâš pessimlodde, já tuodârleivosâš lii merkkejum Osmosii já Karhu loddelistoost koččâmušmerháin eromâš härvinâš pessimlodden. Ive 2000 Karhu já Osmonen nabdev, et tuodârleivosâš lii ollásávt lappum Aanaar pessimloddenäälist.
Suomâst tiättojeijee šlaajah láá:
Listo aalmugijkoskâsâš sundenumerijn
Taat lii listo aalmugijkoskâsâš sundenumerijn.
Stielâs 9: Nuorttâ- já Maadâ-Aasia, Alda-nuorttâ
Nollá (0) ij lah kiävtust.
Suomâ sosialdemokraatlâš piäládâh
thumb|Suomâ sosialdemokraatlâš piäláduv logo Suomâ sosialdemokraatlâš piäládâh (uánihubbooht Sosialdemokraateh,, , uánádâs SDP) lii ohtâ Suomâ stuárráámuin piäláduvâin. Tot vuáđudui ive 1899 Tuurkust noomáin Suomen työväenpuolue. Tááláá noomâ valdii kiävtun ive 1903 Forssast toollum piäládâhčuákkim maŋa.
Kesimáánu 20.
Kesimáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 171. peivi (kárgámive 172. peivi). Ive loopân láá 194 peivid.
Kärigâsnjargâ
Kärigâsnjargâ ( já ) lii uccâ siijdâš já räjisajattâh Ucjuuvâ kieldâst Aanaarjuuvâ riddoost. Ton aldemus naabur lii Taažâ peln leijee Kárášjuuhâ, mii lii suulân 18 km keččin Kärigâsnjaargâ siijdâ kuávdáást. Kärigâsnjaargâst ääsih suulân 300 olmožid, kiäin paijeel peeli láá sämmiliih já sárnuh orjâlâškielâ. Siijdâst lii kyevtkielâg ovtâstittum škovlâ.
Kärigâsnjaargâst láá muáddi raavvâdviäsu já bensiinsajattuv sehe stuorrâ purrâmuškävppi. Stuárráámus uási äššigâsâin láá taažah, tastko Suomâst hadeh láá čuuvtij häälbih ko Taažâst. Kärigâsnjaargâst eelih meiddei ennuv kuálásteijeeh. Tiänujuuhâ, mii lii ohtâ Tave-Euroop stuárráámuin já merhâšitteemuin luosâjuuvâin, álgá Kárášjuuvâ já Aanaarjuuvâ ovtâstumsaajeest Kärigâsnjaargâ siijdâ alda.
Kärigâsnjargâ lii suulân 101 km keččin kieldâ kuávdáást ađai Ucjuv markkânist. Maađijohtâvuotâ Ucjuuhân huksejui ive 1983. Aanaar kieldâst leijee Aŋŋel sijdâ lii suulân 63 km máádás Kärigâsnjaargâst.
Belforte del Chienti
Belforte del Chienti lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Belforte del Chientist ääsih 1 859 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,05 km², já alodâh 347 m. Belforte del Chienti naaburkieldah láá Caldarola, Camporotondo di Fiastrone, Serrapetrona já Tolentino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Vehmaa
Vehmaa lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Vehmaast ääsih 2 298 olmožid, já ton vijdodâh lii 202,09 km², mast 13,24 km² lii čääci. Vehmaa naaburkieldah láá Laitila, Mynämäki, Taivassalo já Uusikaupunki.
Historjá
Vehmaa vuáđudui ive 1869.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Vinkkilä.
1180
1180 (MCLXXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1180-lovo vuossâmuš ihe.
Vehmaa
Siijdah
Ane, Antola, Ennyinen, Gunnila, Haapanala, Heikola, Hermula, Hiedo, Hietajärvi, Hilleinen, Himoinen, Hinnuri, Huruinen, Huukainen, Ilmarinen, Inkurinen, Irjala, Isoalho, Kaipinen, Kaivoinen, Karaluoto, Karintaka, Kaukola, Kauramäki, Kesoinen, Ketto, Kiikoinen, Kiima, Kiimkallio, Kirkkomäki, Kirkonkylä, Kivijärvi, Korpi, Koski, Krookkinen, Kupusjärvi, Kuulila, Lahdenranta, Lahdinko, Laittinen, Lallinen, Lammi, Lautanala, Lempiö, Ludila, Maarjärvi, Maitila, Manterkaisti, Mylly, Nakkila, Nuhjala, Oja, Pankkio, Papala, Pappila, Piettinen, Piiloinen, Pitkiskallio, Pullila, Pummainen, Puosta, Puotila, Putta, Pyöli, Rahikkala, Rahkmala, Rautila, Reinilä, Revo, Riihivainio, Riittiö, Ristinkylä, Rokainen, Saarikkala, Salo, Seipsaari, Sillankorva, Soinila, Takala, Tanila, Tarvola, Taskala, Tommila, Tuomarla, Tuomoinen, Uhlu, Ukkila, Vahilainen, Vallila, Vanhakylä, Varttainen, Vihtjärvi, Viiainen, Viljainen, Vilu, Vinkkilä, Ylikylä, Ylöjärvi já Yötiö.
Uđđâivemáánu 27.
Uđđâivemáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 27. peivi. Ive loopân láá 338 peivid (kárgámive 339 peivid).
Puolanka
Puolanka lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Puolankast ääsih 2 531 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 598,68 km², mast 137,38 km² lii čääci. Puolanka naaburkieldah láá Hyrynsalmi, Paltamo, Pudasjärvi, Ristijärvi, Suomussalmi, Utajärvi já Vaala.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Puolanka markkân.
Siijdah
Aittokylä, Askankylä, Auho, Joukokylä, Kivarinjärvi, Kotila, Kongasmäki, Leipivaara, Lylykylä, Naulaperä, Puokio, Puolanka, Rasinkylä, Suolijärvi, Vihajärvi, Väyrylä, Yli-Oterma já Törmänmäki.
1160
1160 (MCLX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1160-lovo vuossâmuš ihe.
Sämirääđi
thumb|right|Sämirääđi viste [[Ucjuuhâ|Ucjuuvâst]] Sämirääđi (,, , , já ) lii sämmilij kulttuurpoolitlâš hiäŋgáámettum oovtâstpargo-orgaan, moos kuleh oovce sämiservid Taažâst, Ruotâst, Suomâst já Ruošâst.
Historjá
thumb|Sämmilij 2. tave-eennâmlâš konferens uásiväldeeh Kárášjuuvâst ive 1956 Rääđi vuáđudui porgemáánu 18. peeivi 1956 sämmilij 2. tave-eennâmlâš konferensist Kárášjuuvâst noomáin Tave-eennâmlâš Sämirääđi. Cuáŋuimáánu 15.–17. peeivij 1957 Anarist rääđi čokkânij vuossâmuu keerdi.
Ive 1992 Helsigist uárnejui sämmilij 15. konferens, kost Ruošâ peln Kuáláduv säämi servi tuhhiittui jesânin já Tave-eennâmlâš Sämirääđi -noomâst kuođđui tave-eennâmlâš meddâl.
Jeessânseervih
Sämirääđist láá tääl kulmâ jeessânseervi Taažâst, kulmâ Ruotâst, ohtâ Suomâst já kyehti Ruošâst ađai ohtsis oovce sämiservid :
Sämirääđi saavâjođetteijeeh
Ovdil ive 1980 Tromssaast tollum sämmilij 11. tave-eennâmlâš konferens jyehi staatâst lâi jieijâs juávus já jyehi juáhusist jieijâs saavâjođetteijee, mut ton rääjist puoh juáhusijn lii lamaš ohtâsâš saavâjođetteijee, kii väljejuvvoo ain ihán häävild.
Fiorentino (San Marino)
Fiorentino lii kieldâ San Marinost. Fiorentinost ääsih 2 553 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,57 km², já alodâh 490 m.
Monterubbiano
Monterubbiano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Monterubbianost ääsih 2 141 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,24 km², já alodâh 463 m. Monterubbiano naaburkieldah láá Fermo, Lapedona, Montefiore dell'Aso, Moresco, Petritoli já Ponzano di Fermo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Montotto já Rubbianello.
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1999 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 1999.
Harold Kroto
pienoiskuva|Kroto ive 2010 Harold Walter Kroto (roovvâdmáánu 7. peeivi 1939 Wisbech, Cambridgeshire, Ovtâstum kunâgâskodde – cuáŋuimáánu 30. peeivi 2016 ) lâi brittilâš kemist. Sun finnij ive 1996 Nobel-kemiapalhâšume oovtâst Robert Curláin já Richard Smalleyin fullereenij kavnâmist.
Njollâ
thumb|300px|Njollâ Siida olgomuseost Njollâ teikâ njollâäitti (, nili teikâ patsasaitta,,  teikâ njõlläiʹtt já ) lii vuárkká, mii ovdánij láávttáást.
Rááhtus
Njollâääitist lii suullân muádi meetter kukkosâš jyelgi, mii lii rahtum rasta sáhhájum ciägu peesist. Jyelgi lii uállejum, motomin joba hevvâlistum já toos láá kiddejum čuhâ ryevdih vuáluskulij vinnood, amas piäđuh peessâđ piärguid puurrâđ. Jyelgi keejist lii suullân 150 x 150 senttid já meetter alosâš salvum ááitáš. Jyelgi paajaškeeči verrui neeljičievâgin, moos kiddejui láskud niskesmuorâ, mast lâi neeljičievâg räigi. Niskesmuorâ kuábbáá-uv kiäčán tuárrást kiddejuvvojii salvuigijn kyehti muorâ, ađai suájá nuuvt et tast šoodâi kietkâm. Taah-uv muorah lijjii hevvâlistum päljisin, amas säpligeh cuápcuđ tast. Lättee vijđodâh lâi suullân 1,5 m x 1,5 m já uksâ nuuvt poskâd, et tuše párnááh šiettii ollásávt siisâ. Njollâááitán peesâi tuše raiđâlâs mield já tot lâi rahtum oovtâ muorâst. Meccinjoolâin raiđâlâs lâi čiehhum kuusnii aldasáid. Koddepivdem várás rahtum njoolah láppojii juo moonnâm ihečyeđe loopâkeččin, mut kyelinjoolah lijjii vala Paččvei aldasijn ihečyeđe mulsâšum suulâin.
Filottrano
Filottrano lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Filottranost ääsih 9 215 olmožid. Ton vijdodâh lii 71,20 km², já alodâh 270 m. Filottrano naaburkieldah láá Appignano, Cingoli, Jesi, Montefano, Osimo já Santa Maria Nuova.
Historjá
Filottranost šoodâi kaavpug ive 2002.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cantalupo, Imbrecciata, Montepulciano, Montoro, Ponte Musone, San Biagio, Sant'Anna, Sant'Ignazio já Tornazzano.
1737
1737 (MDCCXXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1730-lovo káávcád ihe.
1140
1140 (MCXL) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1140-lovo vuossâmuš ihe.
1207
1207 (MCCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1200-ihelove káávcád ihe.
Kesimáánu 21.
Kesimáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 172. peivi (kárgámive 173. peivi). Ive loopân láá 193 peivid.
Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume
Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume ( já ) lii kirjálâšvuođâpalhâšume, mon Sämirääđi lii mieđettâm ive 1994 rääjist. Ive 2007 palhâšume stuárudâh lâi 3 000 eurod.
Gáldu
Gáldu lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää čiččâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2019 Taažâst sehe CD-skiärrun já LP-skiärrun. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.
Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume
Historjá
Sämirääđi vuáđudij jieijâs kirjálâšvuođâpalhâšume, ko tot halijdij movtijdittiđ ulmuid čäälliđ sämikielân. Taat lii suijâ, mondiet palhâšum kirje algâkiellân ferttee leđe ohtâ sämikielâin. Lii meid máhđulâš tuhhiittiđ iävtukkâssân kirje, mon lii jurgâlum ucceeblovosämikielân. Kirje ferttee leđe almostum kyevti ovdebáá kalenderive ääigi.
Gáldu
Pittálisto
LP-skiärust pitáh 1–4 láá skiäru A-peeleest já 5–8 B-peeleest.
Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume
Historjá
Palhâšume juohhui vuossâmuu keerdi ive 1994. Talle tot juohhui jyehi ive, mut ive 2003 maŋa tot lii juohhum suulân jyehi nube ive.
Littoinen
thumb|[[Littois ryevdirađesajattâh]] thumb|upright|Littois läđđeefabrik ive 2006 Littoinen lii čuákkipäikki Maadâ-Suomâst Kaarina já Lieto kieldâi rääji alne. Tolebáá tot kuulâi Piikkiö kieldân še, mut Piikkiö šoodâi Kaarina kieldâ uássin ive 2009. Kaskoo Littois lii Littoisjävri. Littois čuákkipäikki huksejui 1700-lovvoost, ko kuávlust tooimâi läđđeefabrik. Fabrik ij innig tooimâ, mut ton kevttim tááluh láá ain-uv ceggust. Littoisiist lâi tolebáá ryevdirađesajattâh, kost ellii meiddei V. I. Lenin ive 1907.
Littoisiist assii 7 167 olmožid ive 2009. Tääl Littoisijn tuáimih Littois vyeliškovlâ, Kotimäki ohtâlâsškovlâ já maŋgâ peivikiäju.
1727
1727 (MDCCXXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1720-lovo káávcád ihe.
Lobamba
thumb|Eswatini parlamenttáálu Lobambast
Pesaro
Pesaro lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Pesarost ääsih 96 819 olmožid. Ton vijdodâh lii 152,81 km², já alodâh 11 m. Pesaro naaburkieldah láá Colli al Metauro, Fano, Gabicce Mare, Gradara, Mombaroccio, Montefelcino, Montelabbate, Tavullia, Urbino já Vallefoglia.
Lobamba
Lobamba lii Eswatini historjálâš uáivikaavpug já tááláá ääigi-uv ton lahâasâttemlâš uáivikaavpug, kost parlament čokkáá. Tobbeen áásá meid kunâgâtârenni Ntfombi, kii lii tááláá kunâgâs Mswati III enni já staatâ nubbe haldâšeijee. Lobamba lii Hhohho haldâttâhkuávlust, staatâ taveuásist.
Pesaro
Historjá
Pesarost šoodâi kaavpug ive 1357.
Kieldâlahtemeh
Monteciccardo kieldâ lohtui Pesaron syeinimáánu 1. peeivi 2020.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Borgo Santa Maria, Candelara, Case Bruciate, Casteldimezzo, Cattabrighe, Chiusa di Ginestreto, Colombarone, Fiorenzuola di Focara, Ginestreto, Monteciccardo, Novilara, Ponte Valle, Pozzo Alto, Santa Maria dell'Arzilla, Santa Marina Alta, Santa Veneranda, Trebbiantico, Tre Ponti, Villa Ceccolini, Villa Fastiggi já Villa San Martino.
Slovenia kaavpugkieldah
Sloveniast láá 12 kaavpugkieldâd. Ive 2021 räi Sloveniast lijjii 11 kaavpugkieldâd, mut juovlâmáánu 4. peeivi 2021 Krško kieldâst šoodâi 12. kaavpugkieldâ.
Kaavpugkieldâ miäruštâllâm
Sloveniast kaavpugkieldâ lii taggaar kieldâ, mon siste lii kaavpug. Laavâ páihálii jiešhaaldâšmist 16 § mield kieldân puáhtá mieđettiđ kaavpugkieldâ status, jis kieldâ kuávlust lii kaavpug, kost láá ucemustáá 20 000 ässed já ucemustáá 15 000 pargosaijeed. Toos lasseen kaavpug ferttee leđe kieldâ ekonomâlâš, kulttuurlâš já haaldâtlâš kuávdáš.
1197
1197 (MCXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1190-lovo káávcád ihe.
1120
1120 (MCXX) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1120-lovo vuossâmuš ihe.
Houtskari
Houtskari lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Paraisii kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Houtskarist assii 621 olmožid, já ton vijdodâh lâi 566,81 km², mast 446,88 km² lâi čääci. Houtskari naaburkieldah lijjii Brändö, Iniö, Korppoo, Kökar já Sottunga.
Kieldâlahtem
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Houtskari, Iniö, Korppoo já Nauvo kieldah lahtojii Paraisii kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kaavpug nommân šoodâi Länsi-Turunmaa, mut ive 2012 valdui oppeet kiävtun nommâ Parainen.
Houtskari lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 86 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 14 % sarnuu suomâkielâ ive 2008. Meiddei uđđâ Paraisii kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 55,1 % sarnuu ruotâkielâ, 41,6 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Siijdah
Berghamn, Björkö, Hyppeinen (Hyppeis), Hönsnäs, Jungfruskär, Järvis, Kittuinen (Kittuis), Kivimo, Lempnäs, Medelby, Mossala (Mussala), Nåtö, Näsby, Roslax, Saverkeit, Stor-Pensar, Sördö, Träskby já Äppelö.
1717
1717 (MDCCXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1710-lovo káávcád ihe.
Listo Cladochaeta-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Cladochaeta-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 123 šlaaijâd. Cladochaeta-suuhâ kulá Drosophilidae-hiäimun.
Cladochaeta-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Taoiseach
Taoiseach teikkâ miärulâš artikkâláin An Taoiseach, maaŋgâlovvoost Taoisigh lii lamaš Irland haldâttâs hovdâ ađai uáiviminister nomâttâs jo juovlâmáánu 29. peeivi 1937 rääjist sehe iirikielân já eŋgâlâskielân. Haldâttâs väriuáiviminister nomâttâs lii Tánaiste teikkâ miärulâš artikkâláin an Tánaiste, maaŋgâlovvoost Tánaistí.
Montottone
Montottone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montottonest ääsih 888 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,38 km², já alodâh 277 m. Montottone naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Grottazzolina, Monsampietro Morico, Monte Giberto, Monte Rinaldo, Monte Vidon Combatte já Ortezzano.
Taoiseach
Eres staatâi uáiviminister ij kočoduu iirikielân taoiseachin ige tai väriuáiviminister tánaisten, pic taah láá phríomh-aire já leas-phríomh-aire.
Montottone
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Virrat
Virrat lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Virratist ääsih 6 536 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 299,08 km², mast 136,43 km² lii čääci. Virrat naaburkieldah láá Alavus, Keuruu, Kihniö, Mänttä-Vilppula, Ruovesi, Seinäjoki, Ylöjärvi já Ähtäri.
Historjá
Virrat vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
1592
1592 (MDXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1590-lovo kuálmád ihe.
Virrat
Siijdah
Herranen, Härkönen, Jäähdyspohja, Ikkala, Killinkoski, Koro, Kotala, Kurjenkylä, Lahdenkylä, Liedenpohja, Ohtola, Rantakuntalähde, Vaskivesi, Vaskuu, Äijänneva
1187
1187 (MCLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1180-lovo káávcád ihe.
Urbino
Urbino lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Urbinost ääsih 14 132 olmožid. Ton vijdodâh lii 226,50 km², já alodâh 485 m. Urbino naaburkieldah láá Acqualagna, Fermignano, Fossombrone, Isola del Piano, Lunano, Mondaino, Montecalvo in Foglia, Montefelcino, Montelabbate, Peglio, Pesaro, Petriano, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado, Sassocorvaro Auditore, Tavoleto, Urbania já Vallefoglia.
Historjá
Urbinost šoodâi kaavpug ive 1357.
UNESCO maailmärbisaje
Urbino puáris kuávdáš lii UNESCO maailmärbisaje.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Canavaccio, Ca' Mazzasette, Cavallino, Coldelce, Forcuini, La Marcella, La Torre, Paganico, Pieve di Cagna, Pozzuolo, Repuglie, Schieti, Scotaneto já Trasanni.
Čohčâmáánu 22.
Čohčâmáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 265. peivi (kárgámive 266. peivi). Ive loopân láá 100 peivid.
Kesimáánu 24.
Kesimáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 175. peivi (kárgámive 176. peivi). Ive loopân láá 190 peivid.
Yungmiqu
Mihkku Heandarat Laiti ađai Yungmiqu (š. porgemáánu 1. peeivi 2002) lii sämmilâš pyevtitteijee já ráppájeijee, kii ráppáá orjâlâškielân já suomâkielân.
Nurâldâhskiäruh
Yungmiqust láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
Firenze
Firenze lii kaavpug Italiast, Toscana kuávlust. Firenzest ääsih 372 181 olmožid. Ton vijdodâh lii 102,32 km², já alodâh 50 m. Firenze naaburkieldah láá Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci já Sesto Fiorentino.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1965 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1965.
Puáššu
Historjá
thumb|left|[[Pudasjärvi, Ruávinjaargâ, Taivalkoski, Kuáccám já Ranua kuávluh, main šoodâi Puášu kieldâ.]] Puáššu vuáđudui ive 1926. Ton kuávluh kullii Pudasjärvi, Ruávinjaargâ, Taivalkoski, Kuáccám já Ranua kieldáid.
1131
1131 (MCXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1130-lovo nubbe ihe.
1707
1707 (MDCCVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1700-ihelove káávcád ihe.
1177
1177 (MCLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1170-lovo káávcád ihe.
754
754 (DCCLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 750-lovo viiđâd ihe.
Leivosiih (suuhâ)
Leivosiih (Alauda) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá leivosij hiäimun (Alaudidaee).
Šlaajah
Leivosij suuhân kuleh nelji šlaajâ:
Loimaa
Loimaa lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Loimaast ääsih 15 770 olmožid, já ton vijdodâh lii 851,93 km², mast 3,80 km² lii čääci. Loimaa naaburkieldah láá Huittinen, Humppila, Koski Tl, Marttila, Oripää, Punkalaidun, Pöytyä, Somero, Säkylä já Ypäjä.
Historjá
Loimaa vuáđudui ive 1921, já tast šoodâi kaavpug ive 1969.
1552
1552 (MDLII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1550-lovo kuálmád ihe.
Marilyn Monroe
Marilyn Monroe (algâalgâlâš nommâ Norma Jeane Baker; ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, lávloo já malli. Sun lii ohtâ maailm peeggâlmumosijn elleekovetaasnijn já seksisymbolijn. Ive 1999 American Film Institute nomâttij suu ohtân ihečyeđe merhâšitteemuin nissoončaittâleijein.
Filmografia
thumb|Marilyn Monroe ive [[1953]] thumb|Marilyn Monroe ive [[1955]] thumb|Marilyn Monroe ive [[1961]] thumb|Marilyn Monroe ive [[1962]]
Kaluga
thumbnail|right|250px|Kaluga thumb|Kaluga kirdemkieddi
1532
1532 (MDXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1530-lovo kuálmád ihe.
Visso
Visso lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Vissost ääsih 1 032 olmožid. Ton vijdodâh lii 100,40 km², já alodâh 607 m. Visso naaburkieldah láá Fiastra, Castelsantangelo sul Nera, Cerreto di Spoleto, Foligno, Monte Cavallo, Pieve Torina, Preci, Sellano, Serravalle di Chienti, Ussita já Valfornace.
Loka tulvâdemjävri
Loka tulvâdemjävri teikkâ tuše Lokka lii tulvâdemjävri Suáđigil kieldâst, Laapi eennâmkoddeest.
Loka tulvâdemjäävri vijdodâh lii koskâmiärálávt 315 km2 já tot lii Euroop union stuárráámus tulvâdemjävri. Loka kulgâmvijdodâh lii 2 352 km2 já tot kulá Kiemâjuuvâ čácádâhân. Lokka lii ovtâstittum Porttâpäävti tulvâdemjáávrán Vuáču kanavain. Lokka finnee čääsis Tanka- já Luirojuuvâin sehe Porttâpäävtist. Luirojuuhâ juátkoo Loka maŋa já luáštá Kitisâžân, mii vuod luáštá Kiemâjuuhân.
Loka tevdim aalgij ive 1967, nuuvt ko Porttâpäävti-uv. Jäävri rähtim finnij ennuv kritikijd páihálâš ulmuin já luándusuojâleijein. Loka vuálá paccii kulmâ siijdâ: Korvanen, Alariesto já Mutenia sehe Euroop stuárráámus jeggi, Posoaapa.
Visso
Historjá
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Visso masa ollásávt:
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1789
1789 (MDCCLXXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1780-lovo majemuš ihe.
Kalajoki
Kalajoki lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kalajokist ääsih 12 428 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 391,29 km², mast 1 468,32 km² lii čääci. Kalajoki naaburkieldah láá Alavieska, Kokkola, Kannus, Merijärvi, Pyhäjoki, Sievi já Ylivieska.
Historjá
thumb|left|Kalajoki kieldâlahtemeh: Rautio (1973) já Himanka (2010) Kalajoki vuáđudui ive 1865, já tast šoodâi kaavpug ive 2002.
Kieldâlahtemeh
Himanka vuáđudui ive 1869. Ive 2009 loopâst ovdil kieldâlahtem tobbeen lijjii 3 023 ässed. Ton vijđodâh lâi 649,84 km².
Ive 1970 Rautiost lijjii 1 423 ässed.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Iniö
Iniö lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Paraisii kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Iniöst assii 249 olmožid, já ton vijdodâh lâi 334,63 km², mast 269,80 km² lâi čääci. Iniö naaburkieldah lijjii Brändö, Houtskari, Korppoo, Kustavi, Taivassalo já Velkua.
Pergola
Pergola lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Pergolast ääsih 6 030 olmožid. Ton vijdodâh lii 112,40 km², já alodâh 265 m. Pergola naaburkieldah láá Arcevia, Cagli, Fossombrone, Fratte Rosa, Frontone, San Lorenzo in Campo, Sassoferrato já Serra Sant'Abbondio.
Iniö
Kieldâlahtem
thumb|left|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh Houtskari, Iniö, Korppoo já Nauvo kieldah lahtojii Paraisii kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uđđâ kaavpug nommân šoodâi Länsi-Turunmaa, mut ive 2012 valdui oppeet kiävtun nommâ Parainen.
Pergola
Historjá
Pergolast šoodâi kaavpug ive 1752.
Iniö
Kieldâlahtem
Iniö lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 70 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 30 % sarnuu suomâkielâ ive 2008. Meiddei uđđâ Paraisii kaavpug lii kyevtkielâlâš. Ive 2020 loopâst ton ässein 55,1 % sarnuu ruotâkielâ, 41,6 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.
Pergola
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Bellisio Alto, Bellisio Solfare, Cartoceto, Fenigli, Madonna del Piano, Mezzanotte, Montaiate, Monterolo, Montesecco, Montevecchio, Pantana, Pantana Serralta já Percozzone.
Iniö
Siijdah
Jumo, Keistiö, Kolkko (Kolko), Norrby, Söderby já Åselholm. Norrby lii Iniö markkân.
Moottorkiälkká
thumb|250px|right|Moottorkiälháh kiävttojeh [[Puásuituálu|puásuipargoin Kove: altapulken.no ]] thumb|250px|right|Kišto ive 1979 ([[hollandkielân)]] Moottorkiälkká lii kepis já pyeri fiävru tälviv. Tot jotá pyereest ubbâsist. Tot lii jo-uv 2- tahtâsaš tai 4- tahtâsaš. Maailm vuosmuš moottorkiälkká valmâštui ive 1920. Moottorkiälháh kiävttojeh puásuipargoin. Ko moottorkiälháh láá muttum, te ulmuuh láá kevtiškuáttám taid tälviääigi ain eenâb. Moottorkiälhá puáhtá kevttiđ meid kepis muorâtäviriij jođettem várás. Taan tárkuttasân láá rievâh já kerriseh.
Kiälkkámeerhah
right|thumb|Arctic Cat ZR 580
Tááláá kiälkkámeerhah
Tááláá kiälkkámeerhah láá ovdâmerkkân:
Puáris kiälkkámeerhah
Puáris kiälkkámeerhah láá ovdâmerkkân:
1512
1512 (MDXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1510-lovo kuálmád ihe.
Lomé
thumb|Ráávhutuvvááš Lomést Lomé lii Togo stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1167
1167 (MCLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1160-lovo káávcád ihe.
1779
1779 (MDCCLXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1770-lovo majemuš ihe.
Kalifornia
Kalifornia (eŋg. já esp. California) lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Sacramento.
Historjá
Kalifornia lohtui Ovtâstum staatáid ive 1848. Ässeemeeri šoodâi tastoo jotelávt Kalifornia kollekurgâlem keežild.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1975 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1975.
Fiuminata
Fiuminata lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fiuminatast ääsih 1 312 olmožid. Ton vijdodâh lii 76,22 km², já alodâh 479 m. Fiuminata naaburkieldah láá Castelraimondo, Esanatoglia, Fabriano, Matelica, Nocera Umbra, Pioraco, Sefro já Serravalle di Chienti.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Moresco
Moresco lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Morescost ääsih 540 olmožid. Ton vijdodâh lii 6,35 km², já alodâh 405 m. Moresco naaburkieldah láá Lapedona, Montefiore dell'Aso já Monterubbiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Suomâ
Suomâ teikkâ Suomâ täsiväldi ( teikkâ Suoma dásseváldi, teikkâ Lääʹddjânnam tääʹssväʹldd,  teikkâ Suomen tasavalta,  teikkâ Republiken Finland) lii jiečânâs täsiväldi tave-Euroopist Nuorttâmeerâ tavenuorttiibeln. Suomâst láá suulân 5,5 miljovn ässed.
Suomâ já Euroop union
Suomâ seervâi Euroop unionân uđđâivemáánu 1. peeivi 1995. Čuávuváá ive juovlâmáánu 19. peeivi Suomâ vuáláčaalij Schengensopâmuš oovtâst Tanskain já Ruotáin.
Vittâ ive maŋeláá ađai njuhčâmáánu 25. peeivi 2001 Suomâ seervâi Schengen-kuávlun, já čuávuváá ive vuossâmuu peeivi tot seervâi meid eurokuávlun.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kielah
Suomâ vuáđulaavâ mield Suomâ aalmuglâškielah láá suomâ- já ruotâkielâ. Kuittâg vuáđulaavâ 17 § 3 moomeent mield sämmilijn algâaalmugijn, romanijn já eres ucceeblovoin lii vuoigâdvuotâ paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur.
Haldâttâh já politiik
thumb|upright|left|[[Suomâ ovdâskodde čokkân Ovdâskoddetáálust Helsigist.]] Suomâ staatâhäämi lii täsiväldi. Suomâ staatâhovdâ lii täsivääldi president, kiän virgepaje pištá kuttâ ive, kuittâg enâmustáá kyehti virgepaje maŋaluvâi. Aalmug väljee president njuolgâ valjâiguin.
Presidentist lii vala-uv formaallâš kieldimvuoigâdvuotâ vuáđulaavâ mield ađai ko ovdâskodde lii tuhhiittâm laavâ já adelâm tom presidentân nanodemnáál, te president puáhtá kyeđđiđ laavâ naanoodhánnáá teikâ piettâl naanoodmist tom. Jis taat tábáhtuvá, te laahâ máccá ovdâskoodán, mii puáhtá val nanodiđ laavâ president naanoodhánnáá-uv. President noomât alemuid virgealmaid já joođeet oovtâst staatâraađijn Suomâ olgopolitiik. Táválávt Euroop unionân kyeskee aašijd hoittáá uáiviminister.
Presidentin väljejui ive 2012 Sauli Niinistö, kii väljejui uđđâsist presidentin ive 2024 räi ive 2018 presidentvaaljâin.
Virgálávt uáiviminister, eres ministereh já riehtikansler taheh staatârääđi. Taat kočoduvvoo távjá meid haldâttâssân. Tááláš uáiviminister lii Petteri Orpo já staatâvarijminister Riikka Purra.
Haldâttâh
Suomâ vuáđulaavâ mield Suomâst staatâväldi kulá aalmugân já haldâttâsvääldi kevttih täsivääldi president já staatârääđi, mon jesâneh kalgeh navdâšiđ ovdâskode luáttámuš. Suomâ ovdâskode lii oovtkáámmársâš parlament. Ovdâskoddeest láá 200 aalmugovdâsteijed, kiäh väljejuvvojeh koskâvuođâlâš ovdâskoddevaaljâin. Taah vaaljah tuállojeh neelji ive kooskâi.