cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Navajokielâ
Nube maailmsuáđist Ovtâstum staatâi merâvyeimih kevttii syeliviestâdemstis koodikielâ, mii lâi rahtum navajokielâ vuáđuld.
Sattanen
Sattanen lii sijdâ Suáđigil kieldâst suulân 13 km Suáđigil kuávdáást tavas. Sijdâ lii váldumaađij 4 piällást. Ive 2020 Sattasiist assii 331 olmožid.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ.
Apollo 4
Pääččim tábáhtui skammâmáánu 9. peeivi 1967 tijme 12:00:01 UTC Kennedy Space Centerist. Siäivum lâi siämmáá peeivi nyevt 20:37:00 UTC, já näävt kirdem piištij 8 tijmed, 36 minuttid já 59 sekundid.
Listo Atari 5200 -speelâin
thumb|right|300px|Atari 5200 Taat lii listo almostum Atari 5200 -speelâin:
Nyetti
thumb|right|300px|Nuorttâliih kuáláástmin nuottijn [[Njiävđámist syeinimáánust 2005]] Nyetti lii kyelipivdemniävvu. Kyelipivdemniävuh láá lamaš anarâšâin maaŋgah, mut tain nyetti lii lamaš puoh tergâdumos.
Historjá
Nyetti lii lamaš aanoost jo maaŋgâid čuođijd iivijd. Vuossâmuu keerdi nyetti mainâšuvvoo ive 1639, ko mottoom Alanus-nommâsâš olmooš lâi toohâm tutkâmmääđhi Kiemâ Sáámán. 1800-lovvoost masa jyehi anarâš perrust lâi jieijâs nyetti, já motomijn perruin lijjii joba muáddi-uv nyeti já eres jaavrijn-uv vala. Nyetih lijjii vijđáht kiävtust vala soođij maŋa, mut toh kuuloold lappuustâlškuottii tastmaŋa ko fabrikviermih algii leđe finnimnáál. Anarâš nyetti lâi 70–80 sollâd kukke, ovdil joba 100–150 sollâd. Ton alodâh lâi 2,5–3 soolâ, motomin joba 4 soolâ. Nyettiviermih láá meeddum árppoin nubijdis kiddâ.
Lucien Tostain
Lucien Charles Tostain lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij käävcinubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Nyetti
Uásih
Nyeti uásih láá:
Tovláá ääigist nuátán kullii vala:
Selma Lagerlöf
Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf lâi ruátálâš kirječällee, kii lii tobdos eromâšávt párnáikirjeest Pelgi-Nijlâs määđhih. Sun lâi vuossâmuš nissoon já vuossâmuš ruátálâš, kii finnij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume.
Eellim
Selma Lagerlöf šoodâi skammâmáánu 20. peeivi 1858 Mårbacka kärdinist Uárji-Ruotâst. Sun lâi luutnant Erik Gustaf Lagerlöf já Elisabet Lovisa Wallroth nieidâ. Sun lâi viiđâd sunnuu kuuđâ päärnist. Lagerlöf lâi čepis pärni, kii lijkkui luuhâđ ennuv. Sun meridij jo 7-ihásâžžân šoddâđ kirječällen já čaalij nuorrân tiivtâid. Ive 1882 sun luvâškuođij máttáátteijen Tukholmast já valmâštui ive 1885. Uápui maŋa sun tooimâi nieidâškoovlâ máttáátteijen Landskronast iivij 1885–1895. Ive 1894 Lagerlöf teeivâi kirječällee Sophie Elkan, kii šoodâi suu ustevin já kyeimin. Ive 1895 rääjist Lagerlöf elettâđâi kirječällen. Ive 1897 sun varrij Falunân, kost sun aasâi stuárráámus uási eellimstis. Lagerlöf uásálistij kieldâlâšpolitiikân já sáárnui nisonij jienâstemvuoigâdvuođâ peeleest. Sun jaamij päihistis 81-ihásâžžân njuhčâmáánu 16. peeivi 1940. Lagerlöf kove lii lamaš kyevtlov ruuvnâ sedâlist ive 1992 rääjist.
Čalluuh
Ive 1891 almostui Lagerlöf vuossâmuš roomaan Gösta Berlings saga, mii šoodâi ruátálii kirjálâšvuođâ klassikkon. Suu almugijkoskâsávt tobdosumos roomaan lii Pelgi-Nijlâs määđhih, mii almostui kyevti uásist iivij 1906–1907. Lagerlöf finnij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume ive 1909. Sun lâi vuossâmuš nissoon maailmist já vuossâmuš ruátálâš, kii finnij kirjálâšvuođâ Nobel-palhâšume. Lagerlöf šoodâi maailmvijđosávt tobdosin elimis ääigi, já suu kirjeh láá almostum maaŋgâ kielân. Gösta Berlings saga lii jurgâlum paijeel 50 kielân já Pelgi-Nijlâs määđhih suullân 60 kielân. Kirjeest rahtum TV-ráiđu lii almostum DVD-häämist meid anarâškielân já tom lii jurgâlâm Iisakki Mattus.
Käärbis
thumb|300px|Käärbis [[Aanaarjävri|Aanaarjäävri riddoost]] Käärbis lii čäcijotteemniävvu, mii suvdá 2–3 ulmuu. Lii máhđulâš, et kárbárähtimtáiđu já kerrisrähtimtáiđu ovdánii siämmáá-áigásávt anarâšâi kooskâst.
Uásih
Kárbá uásih láá:
Purjâskäärbis
Purjâskäärbis lii stuárráb ko táválâš käärbis, já tast lii kieggi "köli" vuáđust já stivlee.
795
795 (DCCXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 790-lovo kuuđâd ihe.
Pignola
Pignola lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Pignolast ääsih 6 797 olmožid. Ton vijdodâh lii 56,24 km², já alodâh 927 m. Pignola naaburkieldah láá Abriola, Anzi, Potenza já Tito.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Campo di Giorgio, Molino di Capo, Molino di Piede, Pantano, Petrucco, Piancardillo, Ponte Mallardi, Pozzillo, Rifreddo, Sciffra, Serra San Marco, Tora já Tuorno.
Ivano-Frankivsk kuávlu
thumb|right|Ivano-Frankivsk kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]]
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Ive 2020 räi Ivano-Frankivsk kuávlu lâi juohhum 14 pirrâdâhân já 5 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Ivano-Frankivsk kuávlun kuleh innig kuttâ pirrâduv:
Kaavpugeh
Ivano-Frankivsk lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tobbeen assii ive 2021 237 855 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Kaluš (65 814 ässed) já Kolomyja (61 140 ässed).
Jämsänkoski
Jämsänkoski lii oovdiš kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Jämsänkoskist assii 7 351 olmožid, já ton vijdodâh lâi 448,56 km², mast 46,81 km² lâi čääci. Jämsänkoski naaburkieldah lijjii Jämsä, Keuruu, Korpilahti já Petäjävesi. Majemuš kaavpughovdâ lâi Jorma Kilpeläinen.
Historjá
Jämsänkoski kieldâ vuáđudui ive 1926, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Kieldâlahtemeh
Koskenpää kieldâ lohtui Jämsänkoskin ive 1969.
Lyevdih
Lyevdih kullii tovláá ääigist nuátán. Toh tollii nyeti paajaakeeji čäässuáivist. Fáárust lijjii kuáŋulyevdih, ciägulyevdih já nyettilyevdi. Kuáŋulyevdih lijjii suulân 30 seenti kooskâi. Toh lijjii njoođđum nyeti viermij pajepeelijd. Ciäguluovdij kooskâi lâi ohtâ kuárttil. Nyettilyevdi lâi puoh stuárráámus, já tot lâi nyettipoođâst. Kuáŋulyevdih já nyettilyevdi lijjii kuovttijn kiddimraigijn. Ciägulyevdi vuod lâi ovttáin kiddimraigijn.
Föglö
Föglö lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Föglöst ääsih 526 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 869,07 km², mast 1 734,34 km² lii čääci. Föglö naaburkieldah láá Kökar, Lemland, Lumparland, Sottunga já Vårdö.
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Uccâčevžuš
Uccâčevžuš lii miähástuvâi hiäimun kullee uccâ kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Uccâčevžuš lii 13,5–15 cm kukkosâš já tiäddá 20–31 g. Ton selgipeeli lii ruškis- já räniskirjáá, uáivi já čeve láá ránáseh já čuávji vielgâd. Uánihis njune lii ruškisčappâd. Ton jienâ lii čuojâlâs "kilili, kilili". Uccâčevžuš sulâstit uccâširree, mut lii tevkkâdub já ránásub ko tot.
Lavdâm já eellimpiirâs
Uccâčevžuš pessee Tave-Euroop já -Aasia riddokuávluin já Tave-Jieŋâmeerâ ridoin. Suomâst pessejeh suulân 1 000–2 000 paarrâd, iänáážin Iänuduv já Ucjuuvâ kuávluin, mut sierâ populaatio pessee meid Merâpoođâ kuávlust. Uccâčevžuš lii uhkevuálásâš Suomâst. Tot värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun já Afrikân syeini-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust.
Lasanem
Uccâčevžuš mannee vyesi-kesimáánust nelji mane. Niŋálâs kuáđá orráás läälliđ moonijd já parâluvá uđđâsist nubbijn orásáin. Ores láálá moonijd 21–22 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo uccen já kirdeškyetih 15–18 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Uccâčevžuš porá čielgitävtittes elleid.
Oornigloho (kemia)
Oornigloho (Z) uáivild kemiast já fyysiikâst aatoom váimusist leijee protonij lohomere. Ovdâmerkkân haapi oornigloho lii 8, ko haapist láá käävci protonid. Ráiđulâš vuáháduvvâst algâamnâseh láá orniistâllum oorniglovo mieldi.
Historjá
Dmitri Mendelejev ráiđulâš vuáháduv čuolmân lâi algâamnâsij oornig. Ko algâamnâseh lijjii orniistâllum juávhoid toi kemiallâš jiešvuođâi mieldi, te toh iä kuittâggin lamaš tievâslávt oornigist aatoommassa mieldi. Ovdâmerkkân telluur lâi Mendelejev vuáháduvvâst ovdil jodi.
Čuolmâ čoovdij Henry Moseley ive 1913. Moseley árvuštâlâi algâamnâsij röntgenspektrij vievâst, ete jyehi atomist lii vuáđustuárus, mii stuáru ko sirdâšuvá ráiđulâš vuáháduv siste algâamnâsist čuávuvâžân. Taat stuárus lii oornigloho, mii čuujoot algâamnâs saje ráiđulâš vuáháduvvâst. Oornigloho lii siämmáá stuárusâš, ko aatoomváimus várádâs. Moseley iskosij mield algâamnâs kemiallâš jiešvuođah iä puáđi aatoommassaast, pic oorniglovvoost.
Váljuv kirkko
Váljuv kirkko (ovd. Váljuv kappel) lii kuheskirkko Váljuuvâ siijdâst, Kárášjuuvâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Harald Sund.
Historjá
Váljuv kappel huksejui iivij 1931–32 já ive 1932 muorâkappel valmâštui.
Peenuv
Peenuv (Canis lupus familiaris, ovdâlist Canis familiaris) lii kuumpi lojes hyelkki. Pennust šoodâi vuossâmuš päikkiellee suullân 15 000 ihheed tassaaš. Pennuuh láá pivnohumoseh elleeh ubâ maailmist, já toh kočoduvvojeh ulmuu pyeremus skipárin. Ive 2021 Suomâst lijjii suullân 760 000 penuvid.
Ááicuh
Pennust lii šiev uáinu, kulo já hajâáiccu. Tuše ton máhuáiccu lii hyeni. Pennuu tärhimus áiccu lii hajâáiccu. Tot lii suullân miljovn kerdid täärhib ko ulmuu hajâáiccu. Ton hajâáiccu lii tehálâš meiddei ulmuid já ulmuuh ávhástâleh tain. Pennuuh oceh narkotiikijd já išedeh ulmuid pivdemist.
Meiddei pennuu kulo lii pyeri. Tot kulá vyeligub já aaleeb jienâid ko olmooš. Pennuu aldauáinu lii hiäju mut mudoi peenuv huámmáš jođo pyereeb ko olmooš. Tot meiddei uáiná pyereest sevŋâdist siämmáánáál ko kissá. Peenuv lii ivnešoohâd, adai tot ij iärut ruopsâd já ruánáá kooskâst.
Eellim
Ucebij peenuvnaalij eellimäigi lii kuhheeb ko stuárráábij. Ovdâmerkkân ohtâ stuárráámus peenuvnääli tanskadoggi iälá táválávt love ihheed, já uccâ mievripeenuv iälá távjá eenâb ko 15 ihheed. Stuorrâ pennuuh elileh jotelubbooht ko uccâ pennuuh já tain láá eenâb tiervâsvuođâčuolmah.
Šoddâm maŋa viälppáh tuše uáđih já poreh kulmâ oho. Kulmâ vuossâmuu eellimmáánu láá uáli teháliih, ko peenuv tooláá lojo já uápásmuvá ulmuid. Pennuu vielpisäigi lii távjá ko peenuv lii 3–6 máánu ahasâš. Ton maŋa tast lii rávásmemahe. Peenuv šadda rävisin ko tot tiävdá 2 teikkâ 3 ive.
Apollo 1
pienoiskuva|250x250px|Apollo 1 astronautjuávkku Grissom, White já Chaffee. Apollo 1 lii Apollo-komovuotâohjelm  Apollo/Saturn 204 (AS-204) -kirdemân maŋeláá adelum nommâ. Taat kirdem ij olášum, tastko moduul já astronauteh tuššii hárjuttâsâst sattum tullâpuálust uđđâivemáánu 27. peeivi 1967. Taat lâi kolgâđ leđe vuosmuš olmoošvievváin kirdum kirdem komovuotân. Luhottesvuođâst jammii komendeijee Virgil "Gus" Grissom, puárásub stivrejeijee Edward "Ed" White já stivrejeijee Roger B. Chaffee. Tullâpuálu cokkânij vahâgittum šleđgâjotosist. Puálu levânij jotelávt tastko skiijpâ lâi tedâstum putes happijn, já siste lijjii ennuv älkkeht pyellee lastikeh. Meiddei astronautij komovuotâpihtâseh puollii älkkeht. Tastko moduul luŋkká lâi hiđes lekkâđ, astronauteh kiergânii pyelliđ jaamâs já avkkâđ suovân ovdilgo iše sijjân poođij. Taat luhottesvuotâ lii lamaš viärráámus luhottesvuotâ Apollo-ohjelmist.
Algâalgâlii vuávám mield Apollo 1 vuolgâ lâi kolgâđ tábáhtuđ kuovâmáánu 21. peeivi já maccâm lâi kolgâđ leđe njuhčâmáánu 7. peeivi. Luhottesvuotâ äjittij Apollo-ohjelm paijeel pelnub ive. Keevâtlávt ubâ skiijpâ suunâttâllui uđđâsist, já torvolâšvuotân kiddejui eenâb huámášume.
Apollo 1 puálusaajeest láá tääl muštokilgoleh. Tuššâm astronautij mušton láá nomâttum meid kulmâ tääsni: Navi, Regor já Dnoces. Taah láá tuššâm astronaut Gus Grissom hutkâm jiellâhnoomah, maid sun adelij kuulmâ táásnán, moi mield Apollo puovtij sundástiđ Mánudâžân.
Funktio
Formaallávt funktio f juávhust A juávkun B lii njuolgâdus, mii lahta jyehi juávhu A algâdâhân eidu oovtâ juávhu B algâduv. Funktio merkkejeh táválávt.
Funktion lahtojeijee juávhuh kočoduvvojeh funktio f vuolgâ- ađai miäruštâllâmjuávkkun (A) já molâjuávkkun (B). Miäruštâllâmjuávhu algâduvah kočoduvvojeh maŋgii funktio argumentin. Tom, ete f argumentân x\in A lahtem árvu lii y\in B, merkkejeh táválávt f(x)=y.
Laigos (ráiđulâš vuáhádâh)
400px|right|thumb|Laigoseh ráiđulâš vuáháduvvâst.
Algâamnâseh láá ráiđulâš vuáháduvvâst luokattâllum laigosáid ton mieldi, ete mon aatoomorbitaalist lii kvanttimekaniik mieldi oskottettemusávt elektron, mast lii puoh aatoom elektronijn stuárráámus energia. Laigoseh kočoduvvojeh orbitaalij mieldi pustavijguin s, p, d, f já g. Ovdâmerkkân haapi elektron, mast lii stuárráámus energia, lii p-orbitaalist ađai happi kulá p-laigosân. Vala ij lah kavnum algâaamnâs, mii ličij g-laigosist, mut rekinistmâslávt algâaamnâs, mon oornigloho lii 121, puávtáččij leđe tobbeen.
Serie B 1953–1954
Serie B 1953–1954 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 22. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 1953 já nuuvâi kesimáánu 6. peeivi 1954.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 5 juávhu Venetost, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1954–1955 Serie C 1954–1955
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespellâ
Pro Patria pajanij Serie A:n.
Apollo 5
Algâaalgâst taat kirdem lâi suunâttâllum cuáŋuimáánun 1967, mut mánudâšmooduul ij valmâštum ääigild. Apollo 5 paččui uđđivemáánu 22. peeivi 1968 Eennâm juurrâmrađan. Tot paččui tijme 22:48,09 UTC Kennedy Space Centerist.
Juurrâmraađeest testajui mooduul mánudâžânsiäivummoottor, mii lâi vuosmuš taggaar rakkeetmoottor komovuođâst, mon puovtij stelliđ. Kirdem loopâst simulistui siäivum koskâldittem toin naalijn, et mánudâšmooduul siäivum- já pajanemuási sierrejuvvojii nubijnis.
11 tijmed pištee 10 miinut teestâi maŋa mánudâšmooduul mudoh kuáđđojii juurrâđ Eennâm pirrâ, já toh koččii čyeti kilomeetterid maadânuortâs Guamist Kuálhis Väldimeerân uđđâivemáánu 24. peeivi já kuovâmáánu 12. peeivi 1969.
Pääččim tábáhtui Saturn IB -kyeddimrakettáin, mii lâi ucceeb ko Saturn V, mut tuárvi vuáimálâš nuuvt et tot puovtij tuálvuđ Apollo Eennâm juurrâmrađan. Vistig lâi juurdân kevttiđ Saturn IB epiluhostum Apollo 1 -kirdemist, mii ij kuássin olášum luhottesvuođâ keežild, mii tábáhtui testaamij ääigi.
Fuerteventura
pienoiskuva|Fuerteventura satelliitkove Fuerteventura lii nubben stuárráámus suálui Kanariasuolluin Tenerife maŋa. Suollust láá 119 662 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 1 659,74 km². Fuerteventura uáivikaavpug lii Puerto del Rosario.
998
Kalender
thumb|Fujiwara no Sukemasa
Julie Dreyfus
Julie Dreyfus (š. 24. uđđâivemáánu 1966, Pariisi, Ranska) lii ranskalâš čaittâleijee. Dreyfus lii tobdos eromâšávt Japanist, kost sun vala-uv parga enâmustáá. Tobbeen sun algâttij karrieeris 1980-lovo loppâkeejist jaapaanlâš televisio-ohjelmist, mast máttááttii ranskakielâ. Maailmvijđosávt suu tobdeh pyeremustáá Quentin Tarantino elleekuuvijn Kill Bill: Volume 1 (2003), Kill Bill: Volume 2 (2004) já Inglourious Basterds (2009).
Filmografia
Käldee: IMDb
Jeggiširreš
Jeggiširreš lii miähástuvâi hiäimun kullee riddolodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Jeggiširreš lii 15–18 cm kukke já tiäddá 32–34 g. Ton selgi lii čapis- já ruškiskirjáá já čuávji vielgâd. Raddeest láá uccâ čapis tiälhuh. Jeggiširreš sulâstit nuorâ čapisčuávjiširree, mut lii ucceeb ko tot.
Lavdâm já eellimpiirâs
Jeggiširreš pessee Fennoskandia já Tave-Ruošâ jeggikuávluin, Suomâst eromâšávt taveoosij jeegijn. Suomâ mädimus tiettumkuávluh láá Oulu já Kuáccám kuávluin. Suomâst pessejeh áárvu mield 25 000–35 000 paarrâd. Nääli lii uccánâm moonnâm iivij eromâšávt tiettumkuávlu maadâoosijn. Jeggiširreš värree tálvástâllâđ Nuorttâ-Afrikân syeini-čohčâmáánust já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust.
Lasanem
Jeggiširreš mannee kesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–22 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen.
Raavâd
Jeggiširreš porá čielgitävtittes elleid.
Kievânjuolâs
Kievânjuolâs (Chamaenerion angustifolium, tolebáá Chamerion angustifolium, tolebáá Epilobium angustifolium) lii šaddo, mon kukkodâh lii táválávt 50–150 cm. Suomâst tot tiättoo puohlágánijn soojijn ubâ enâmist.
Stuárudâh já olgohäämi
Kievânjuolâs lii táválávt suulân 50–150 cm olluv, mut tiättojeh meid paijeel 2-meettersiih ohtâgâsah. Kukái čođâmitto lii 2–3 cm.
Eellimpiirâs
Kievânjuolâs tiättoo ubâ Suomâst, já tot lii uáli táválâš ubâ taavaapiäláá páálupeeleest. Kievânjuolâs šadda čuovjis kuolbâmeecijn, rotoenâmijn, luodâi piällást já eres áávus soojijn. Tot lii maŋgii vuosmuš šaddo čuopâttuvvâst teikkâ meccipuálu maŋa. Kievânjuollâs siemâneh levâneh älkkeht piegâ fáárust já tondiet tot lávdá jotelávt uđđâ soojijd. Tot ij kuittâg killáá kištottâllâm stuárráábij šadoiguin, pic láppoo stuárráábij šadoi suoivust.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Kievânjuolâsáin läävejii tipšođ párnái njáálmán šoddâm vielgis tiälhuid. Sämmiliih vuoššii já pieijii kievânjuollâs loostâid poccuumielhist vuoššum vuástán. Ton kuškâdum ruottâsijn láá rahtum käähvih já jáávuh. Kievânjuollâs soksâmijguin tevdii kuádáid.
Kievânjuolâs lii eromâš pyeri puurrâmšaddo já ton kevttim lii-uv lasanâm. Loostâin lii ennuv C-vitamiin já sehe nuorâ versoh ete loostah láá pyereh saalaatamnâseh. Versoh pyehtih kevttiđ siämmáánáál ko parsakaalâ. Taid puáhtá vuoššâđ sälttičääsist já puurrâđ vuojáin. Koške teikkâ vorâs loostâin šadda pyeri teejâ. Loostâin puáhtá valmâštiđ jáávuid, moh suápih pyereest liäibán. Kukkáin-uv puáhtá valmâštiđ juhâmuš teikkâ kevttiđ taid purrâmâšâi heervâtmân. Ruottâsij smakkâ lii vorâsin kievrâs, mutâ mánupoojij mield tot láivu ađai ruottâsijd kannat siäiluttiđ koškesin já kevttiđ maŋeláá.
Lviv kuávlu
thumb|right|Lviv kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Lviv kuávlu lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina uárjkeččin. Kuávlu vijđodâh lii 21 833 km² já tobbeen assii ive 2021 aalgâst 2 497 750 olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Rivne já Ternopil kuávluh, mäddin Ivano-Frankivsk já Monnjâ-Karpatia kuávluh sehe tavveen Volynia kuávlu. Uárjin kuávlu ránnjá lii Puola. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Lviv, kost assii ive 2021 237 855 olmožid.
Historjá
Lviv kuávlu vuáđudui juovlâmáánu 4. peeivi 1939.
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Ive 2020 räi Lviv kuávlu lâi juohhum 20 pirrâdâhân já 9 kaavpugpirrâdâhân, mut syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Lviv kuávlun kuleh innig čiččâm pirrâdâhhâd:
Kaavpugeh
Lviv lii sehe kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš. Tobbeen assii ive 2021 237 855 olmožid. Kuávlu eres stuárráámuuh kaavpugeh ive 2021 lijjii Drohobytš (74 610 ässed), Tšervonohrad (65 180 ässed), Stryi (59 608 ässed), Sambir (34 444 ässed), Boryslav (32 913 ässed) já Novojavorivsk (31 280 ässed).
John Steinbeck
John Ernst Steinbeck Jr. lâi ovtâstumstaatâlâš kirječällee. Sun finnij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume ive 1962.
Eellim
Steinbeck šoodâi kuovâmáánu 27. peeivi 1902 Salinasist, Kaliforniast. Suu eeči lâi Monterey pirrâdâhkode ruttâtuállee já enni máttáátteijee. Sun valmâštui luvâttuvvâst ive 1919 já luvâškuođij kirjálâšvuođâ, historjá já klassiklii kreikakielâ Stanford ollâopâttuvvâst. Suu enni tuáivui, ete sun valjiiččij juuriist karrieer, mut Steinbeck meridij jo nuorrân, ete sun šodâččij kirječällen. Ive 1925 sun koskâldutij uápuid já ááigui vuáijuđ čälimân. Stanfordist sun lâi almostittâm oovtâ tiivtâ já kyehti nooveel ollâopâttuv kirjálâšvuotâloostâst. Sun poorgâi váhá ääigi čorgejeijen já šeeštij ruuđâ, vâi sun puovtij varriđ New Yorkân, mii lâi maaŋgâi taidârij já kirječällei päikkikaavpug. New Yorkist Steinbeck poorgâi toimâtteijen. Sun kuittâg maacâi Kalifornian jo ive 1926 já porgâškuođij tálualmajin. Ton ääigi sust lâi eenâb asto čäälliđ, já suu vuossâmuš roomaan Cup of Gold valmâštui uđđâivemáánust 1928 já almostui ive 1929 porgemáánust. Roomaan valmâštum maŋa Steinbeck iäránij pargostis já porgâškuođij kyelišoddâdemlágádâsâst. Tobbeen sun teeivâi vuossâmuu káálgus Carol Henning. Steinbeck varrij San Franciscon já naajâi Henningáin ive 1930. Suoi iäránáin ive 1941 já čuávuváá ive Steinbeck naajâi Gwyndolyn Gongeráin. Sunnui šoodáin kyehti párnáá, Thomas Myles Steinbeck (1944–2016) já John Steinbeck IV (1946–1991). Steinbeck iäránij nubbijn kálguidiskuin ive 1948. Sun teeivâi kuálmád káálgus Elaine Scott raavâdviäsust ive 1949 já suoi naajáin čuávuváá ive juovlâmáánust. Steinbeck jaamij váimutaavdân juovlâmáánu 20. peeivi 1968 66-ihásâžžân.
Čalluuh
Ive 1935 almostum Tortilla Flat lâi Steinbeck vuossâmuš miänástus kritikkárij kooskâst. Suu tobdosumoseh čalluuh láá ive 1937 almostum Of Mice and Men sehe ive 1939 The Grapes of Wrath, mii vuoitij meid Pulitzer-palhâšume siämmáá ive. Kiirjijn rahtum elleekoveh almostuvvii iivij 1939 (Of Mice and Men) já 1940 (The Grapes of Wrath). John Ford stivrim The Grapes of Wrath šoodâi meid klassikkon. Nube maailmsuáđi ääigi Steinbeck tooimâi New York Herald Tribune reeivâlonotteijen. Suu kuhemus roomaan East of Eden almostui ive 1952 já lâi Steinbeck mielâst meid suu pyeremus čaalâ. Suu majemuš roomaan The Winter of Our Discontent almostui ive 1961. Čuávuváá ive Steinbeck vuoitij Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume.
Mäntsälä
Mäntsälä lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Mäntsäläst ääsih 20 834 olmožid, já ton vijdodâh lii 596,11 km², mast 15,29 km² lii čääci. Mäntsälä naaburkieldah láá Askola, Hausjärvi, Hyvinkää, Järvenpää, Kärkölä, Orimattila, Pornainen, Pukkila, Sipoo já Tuusula.
Historjá
Mäntsälä vuáđudui ive 1585.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hautjärvi, Herman Onkimaa, Hirvihaara, Kaukalampi, Levanto, Maitoinen, Mäntsälä, Nikinoja, Numminen, Ohkola, Olkinen, Saari, Soukkio, Sulkava, Sälinkää já Sääksjärvi.
791
791 (DCCXCI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 790-lovo nubbe ihe.
The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars
thumb|upright|Bowie Ziggy Stardust -huáđđoostis The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars teikâ tuše Ziggy Stardust lii eŋlandlâš musikkár David Bowie konseptalbum já viiđâd studioalbum, mii almostui Britanniast kesimáánu 6. peeivi 1972. Bowie kulostui album mield, já tast šoodâi ohtâ suu karrieer merhâšitteemuin skiäruin. Album genre lii glam rock.
Album pyeremus saje Britannia listoost lâi viiđâd saje syeinimáánust 1972. Suomâst album lâi listo kuuđâd čohčâmáánust 1972. Ive 1997 album sajostittui 20. pyeremusân albumân HMV, Channel 4, The Guardian já Classic FM Music of the Millennium -jienâstmist. Album tobdosumos pittá "Starman" almostui singlen cuáŋuimáánu 28. peeivi b-peelinis "Sufragette City". Pittá pajanij Britannia singlelisto sajan 10. Pitá miänástus mield Bowie peesâi lávdástiđ tom pivnohis Top of the Pops -televisio-ohjelmân.
Skiäru lokkekove vaaldij Brian Ward -nommâsâš čuovâkovvejeijee kolmâ já arvaas iijâ Lontoost čujottâsâst 23 Heddon Street. Saajeest lii šoddâm Bowie fanij kooskâst masa possijdvajâldemsaje. Kove lâi algâalgâlávt čapisvielgâd, mut tom ivnejii maŋeláá.
Bowie raahtij album várás alter ego Ziggy Stardust, kii lâi komovuođâst Eennâmpáálun puáttám rocktäsni. Ziggy-huáđđost Bowie keevtij iššeen jaapaanlâš kabuki- já nō-teatter, pantomiim sehe androgyynlâšvuođâs, moos kullii smiŋkkâ, ruopsis vuoptah sehe šiälgájeijee pihtâseh. Media kritisistij huáđđoo kopion ameriiklâš glam rock -juávkku Alice Cooperist já irâttij rähtiđ taggaar kove, ete Cooper já Bowie láin riijdost Bowie huáđđoo tiet. Bowie lâi ovdil Ziggy-huáđđoos keksim lamaš Alice Cooper konsertist já uáinám tobbeen androgyynlii já čalmesmiiŋkâ kevttee Cooper teatraallâš lávdástem já lâi lijkkuum toos. Bowie oovdeb manager Tony Zanetta mield Bowie lâi uáli kaađâš Alice Cooperân, tastko ij keksim jurduu ovdil.
Lanzarote
pienoiskuva|Lanzarote satelliitkove Lanzarote lii suálui Kanariasuolluin. Suollust láá 156 189 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 845,94 km². Lanzarote uáivikaavpug lii Arrecife.
Riehâ
thumb|Eestiliih rievah thumb|Puáris muorâst rahtum riehâ Riehâ teikâ kiälkká lii jotteemniävvu.
Historjá
Riehâ lii lamaš sämmilijn kiävtust jo ryevdipaje äigin já lii jurdemist, et anarâšâin-uv tot lii lamaš kiävtust ovdil ko koddegin lâš lojodum puásujin. Ryevdipaje rievâin láá lamaš čiimah ennuv kobdodeh, asettuboh, uánihuboh já meid njuolgâduboh ko tááláin rievâin. Čiimah láá meid lamaš nuuvt ovdiikeččin ko moojiikeččin-uv čiptum njuáidusin já čuhhum siämmáá sulâsávt ko saaveehnjuneh-uv. Ko kodde lâi lojodum, te talle sämmiliih máttájii rähtiđ kerris já valdii tom anon vaarâ tondiet, ko tot lâi nanosub ko kiälkká ađai riehâ.
Taanáigásâš riehâ lii lamaš anarâšâin jo 1850-lovo rääjist kiävtust, mutâ táválubbon tot šoodâi 1800-lovo loppâkeččin, ko avveelliih läddliih rähtiškuottii taid jieijâs anon. Sijhân lijjii eennâmtieđâlávt anarâšâi aldemuuh ráánjáh mäddin já sist anarâšah finnejii-uv lädimallisii rievâ rähtimtááiđu. Rievváin kesittuvvojeh ereslasseen puáldimmuorah, syeinih, huáših já jyehilágán tiiŋgah. Riehâ lii mottoom tááhust keppisub ko ovdâmerkkân táiđukerris ađai muorâkerris, já tot ij šnjoggii miätáluvâin eergi čevžijd, nuuvtko ráiđukerris taha. Tađe ovdil lijjii aanaarsämmilijn kiävtust ráávuh, moh lijjii rahtum kárbái fievridmân kiđđâtäälvi jäävrist nuubán. Ij lah tärkkilávt tiäđust, maggaar riehâ tot lâi, mut lii jurdemist, et tot lâi paŋkko- ađai kubboolrievâ sulâstittee, mon oolâ kárbá oovdiškeeči karrui já kárbá moojiškeeči kessui cuoŋŋuu mield maajeeld, teikkâ tast saatij kale leđe monnjâriehâ, tegu tááláin paŋkkorievâin já käärbis loptejui ollásávt rievâi oolâ.
Ko vuájááneergih láppojii já moottorkiälkká-äigi poođij, te olmooš kuálustij poccuurievâ ryevdispäilihis ađai moottorkiälhás maŋŋaal. Tááláá ääigist poccuurievah láá kiävtust ergivyeijimkišton já toh láá rahtum nuuvt keppisin, et toiguin ij pyevti kevttiđ lussâdub káálvu ollágin. Tot suvdá tuše vyeijee.
Uásih
Rievâ uásih láá:
Astrid Lindgren
Astrid Anna Emilia Lindgren (š. Ericsson; ) lâi ruátálâš párnáikirječällee.
Eellim
Lindgren šoodâi skammâmáánu 14. peeivi 1907 Vimmerby alda Smålandist. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee Samuel August Ericsson já enni Hanna Ericsson. Lindgrenist lijjii puárásub viljâ Gunnar (1906–1974), kii šoodâi politikkárin, já kyehti nuorâb uábi Stina (1911–2002) já Ingegerd (1916–1977). Sun jođeškuođij škoovlâ Vimmerbyst čohčuv 1914. Škoovlâ maŋa Lindgren porgâškuođij 16-ihásâžžân toimâttâshárjuttâllen páihálâšlostâ Vimmerby tidningist. 18-ihásâžžân ive 1926 sun varrij Tukholman já šoddâdij tobbeen vuossâmuu päärnis Lars siämmáá ive. Lars aasâi arâpärnivuođâst sajasâšperrust Kööbenhamânist. Lindgren poorgâi čällen Kungliga Automobilklubbenist já teeivâi tobbeen toimâttâhhoovdâ Sture Lindgren. Sun lâi 23-ihásâš, ko suoi naajáin ive 1931. Talle meid Lindgren kandâ Lars varrij sunnuu kuuvl. Kulmâ ive maŋeláá šoodâi nubbe páárnáš Karin. Lindgren poorgâi ive 1945 rääjist 25 ihheed Rabén & Sjögren párnáikirjetoimâtteijen. Suu käälis jaamij ive 1957, já taan rääjist sun aasâi ohtuu Tukholmast. Lindgren puáccái já jaamij uđđâivemáánu 28. peeivi 2002 94-ihásâžžân.
Čalluuh
Lindgren vuossâmuš kirje Britt-Marie lättar sitt hjärta almostui ive 1944. Ive maŋeláá sun vuoitij Rabén & Sjögren -kuástideijee párnáikirjekišto kirjijn Pippi Långstrump, mii lâi algâaalgâst čallum suu nieidâ šoddâmpeiviskeŋkkân. Iivij 1944–1993 Lindgren čaalij ohtsis 53 kirjed. Suu kirjeh láá jurgâlum 101 kielân, já toh láá vuobdum maailmvijđosávt paijeel 80 miljovn pittád. Stuárráámuu uási Lindgren kiirjijn lii kuvvim Ilon Wikland. Lindgren kiirjijn láá rahtum ohtsis 40 elleekovveed já maaŋgah TV-rááiđuh. Lindgren jieš kietâčaalij puoh elleekuuvijd.
Kuppá
thumb|Treponema pallidum Kuppá teikâ syfilis lii Treponema pallidum pallidum -nommâsii bakteerist šoddâm seksitavdâ, mon puáhtá tipšođ antibioottalkkâsijguin.
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje mield kuppa ađai syfilis lii bakter tovâttem seksitavdâ, mii puáhtá njuámmuđ suoijiimettumes tohâmist já njälmiseeksist. Syfilis puáhtá aiccâđ vorrâčáittusist já tom puáhtá hoittáđ antibiotijguin.
Sajehäämi
Sajehäämi lii morfologisâš sujâttemkategoria. Puoh uuraallijn kielâin láá sajehäämih. Sajehamijguin puáhtá oovdânpyehtiđ sehe kuávdáš (om. aageent, patient) já periferaallijd (om. saje, koskâuámi) kielâopâlijd funktioid teikkâ semantlijd roolâid. Nomináid kullee säniluokah sojeh sajehaamijn, mut meid infinitlijn verbâhaamijn, adverbijn já adpositioin puáhtá leđe tievâslâš teikkâ rájášum sujâttemparadigma.
Sajehäämih anarâškielâst
Anarâškielâst láá oovce sajehäämmid: nominativ, genetiv, akkusativ, illativ, lokativ, komitativ, abessiv, essiv já partitiv.
Sajehaamij mereh uuraallijn kielâin
Uuraallijn kielâin láá jieškote-uv stuárusiih sajevuáháduvah (3–27).
Tiädduluptim kesiolympialijn 1920
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Antwerpen 1920 kesiolympialijn viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.
Mitalisteh
thumb|Ernest Cadine ive 1920
Miitaaltavlustâh
thumb|Albert Pettersson suulân ive 1920
978
978 (CMLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 970-lovo oovcád ihe.
Pohjanmaa eennâmkodde
Pohjanmaa lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 17 834 km² já ässeeloho 175 691. Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, nuorttân Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán sehe mäddin Satakunta eennâmkoodán. Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Vaasa. Pohjanmaa lii Nannaam-Suomâ áinoo eennâmkodde, mast ruotâkielâ sárnooh láá eenâb ko suomâkielâ sárnooh. Eennâmkode áinoo tuše suomâkielâlâš kieldâ lii Laihia. Suomâkielâ lii váldukiellân meid Vaasa sehe Kaskisii kaavpugijn.
Kieldah
Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 14 kieldâd, main kuttâ láá kaavpugeh.
Ovdiih kieldah
* Ko Maksamaa lohtui Vöyri kieldân, te uđđâ kieldâ nommân šoođâi Vöyri-Maksamaa. Ive 2011 Oravainen lohtui Vöyri-Maksamaa kieldân, mon maŋa kieldâ nommâ muttui oppeet Vöyrin.
Guatemala Feliz
Guatemala Feliz lii Guatemala aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1896 rääjist. Lavluu lii nuottim Rafael Alvarez Ovalle, já ton saanijd lii čáállám José Joaquín Palma.
Säänih
===Algâalgâliih säänih (1897–1934) ===
===Táálááh säänih (1934–) ===
Nuorttâmeerâ
Nuorttâmeerâ lii Atlant väldimeerâ sijđomeerâ Tave-Euroopist Suomâ, Ruotâ, Tanska, Saksa, Puola, Eestieennâm, Latvia, Liettua já Ruošâ kooskâst. Tot lii maailm nubben stuárráámus merâsaivâääldis Čapismeerâ maŋa. Kattegat čuálmi Ruotâ já Tanska kooskâst sierree Nuorttâmeerâ Tavemeerâst. Nuorttâmeerâ lii epitáválâš meerâ vyeligáá sälttinalliisvuođâ já olleečääsi hiäjuvuođâ tiet. Nuorttâmeerâ koskâkieŋŋâlvuotâ lii tuše 54 meetterid já ton kieŋâlumos saje lii 459 meetterid. Meerâ vijđodâh lii suullân 392 000 neljihâškilomeetterid. 4 000–6 0000 ihheed tassaaš Tanska čuálmih lijjii kieŋâluboh já kobdebeh ko onnáá peeivi, já talle Nuorttâmeerâ sälttinalliisvuotâ lâi käävci kerdid stuárráb. Tuot äigipaje lii kočodum Litorinameerâ paijeen.
Čuovâliähtu
Čuovâliähtu lii luándustaađâ, mon lii merkkejum pustaváin c (, ađai liähtu). Ton árvu lii 299 792 458 m/s ađai 1 079 252 848,8 km/h. Eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria mieldi mihheen massalijd káppáluvâid ij pyevti juksâđ čuovâliävtu. Čuovâliähtu lii meid puoh informaatio, meid puoh massattemes čalmai, liävtu pajerääji. Puustav c puáhtá kevttiđ meid almolávt párulihâstâs ovdánemliävtu tubdâldâhhân.
Čuovâ liähtu (sierâ čallum) lii liähtu, mii čuovâst lii tiätu puudâst miinii koskâamnâsist (ovdâmerkkân laasâst čuovâ liähtu lii c / 1,5). Čuovâ liähtu lii ain ucceeb ko staađâ čuovâliähtu (c), eereeb kuárusvuođâst, kost čuovâ liähtu lii ain siämmáš ko čuovâliähtu.
Lemmee aalmuglâšmecci
thumb|Lemmee čohčuv Lemmee aalmuglâšmecci lii ive 1956 vuáđudum aalmuglâšmecci Aanaar já Kittâl kieldâi kuávlust. 2 850 km² vijđosâžžân tot lii Suomâ stuárráámus aalmuglâšmecci já meid ohtâ Euroop stuárráámusâin meccikuávluin. Aalmuglâšmeeci rasta kolgá puáris pecivuovdij pirâstittem, paijeel 70 km kukkosâš Lemmeejuuhâ. Ton stuárráámus tuodârkuávluh láá Márástâh já Viibuštuoddâreh. Puáris vuovdijn já vijđes jeegijn šaddeh maaŋgah uhkevuálásiih šadoh tego aarnik, jegginartte, lyeiveeluhtee, tavehäldeelukkâ, kiäpuhäldeelukkâ, nuorttâkäiski, piikkisiemâ, kiemâpuálččimieđâš já kieddihäldeelukkâ. Härvinâš ketki lii aalmuglâšmeeci tubdâldâhšlaajâ. Lemmee kuávlust láá meerhah ovdâhistorjálijn aassâmsoojijn já koddepivdemist. Pisovâš aassâm šoodâi 1800-lovo loopâst, ko puásuituálu aalgij kuávlust. Taan ääigi stuárráámus uási aalmuglâšmeeci kuávlust kulá Sallâvääri palgâsân. 1940-lovvoost Lemmest tábáhtui stuorrâ kollekurgâlem. Suullân 10 000 vandârdeijed eelih Lemmest jyehi ive.
Annika Pasanen
Pasanen pro gradu -tuuđhâlm Kielipesä ja revitalisaatio – karjalaisten ja inarinsaamelaisten kielipesätoiminta (2003) kieđâvuš anarâš- já kärjilkielâ kielâpiervâltooimâ. Suu ive 2015 almostittum náguskirje ''Kuávsui já peeivičuovâ. ’Sarastus ja päivänvalo’. Inarinsaamen kielen revitalisaatio.'' kieđâvuš anarâškielâ kielâiäláskittem.
Pasanen áásá tááláá ääigi Aanaar Rivdulist já lii tuáimám ive 2021 aalgâ rääjist Säämi ollâopâttuv sosiolingvistiik professorin. Ovdil professor virge sun tooimâi Helsig ollâopâttuv totkeetuáhtárin, fáddán sämikielâi oppâm rävisolmožin.
Piättárrääsi
Piättárrääsi (Achillea millefolium) lii šaddo, mii tiättoo Euroopist, Aasiast já Tave-Amerikist. Suomâst tot kukkee syeini-čohčâmáánust.
Stuárudâh já olgohäämi
Piättárrääsi lii táválávt suulân 20–70 cm olluv, já ton loostah láá suulân 5–20 cm kuheh. Kukáh láá táválávt vielgâdeh, mut toh pyehtih leđe meiddei kuovgisruopsâdeh tâi purppurruopsâdeh.
Eellimpiirâs
Piättárrääsi lii táválâš ubâ Suomâst soojijn, maid ulmuuh láá kieđâvuššâm. Šoddâmsajeh kávnojeh ovdâmerkkân šiljoin, kiedijn, piälduin, ajâroobdâin já luoddâpiälláin sehe kuátuenâmijn.
Kiävttu
Historjá ääigi piättârrääsi kevttim lii lamaš maaŋgâpiälásâš já ulmuuh läävejii oskođ, ete tast láá nuáidivyeimih. Piättârrääsi išedij, ko tarbâšij luho näimiliiton teikkâ ko koolgâi vyejittiđ nooidijd já paas jiegâid meddâl. Suáldátteh onnii tom fáárust tondiet, ete toin puohtii tipšođ haavijd. Tot onnui meiddei nisonij šaddon, ko tot pyeredij nisonij vaaivijd.
Piättârrääsist finnee iše čuávjipohčâsân já tot naanood vuoivâs- já čuálitooimâ sehe purrâmâšsuddâdem. Tot pyereed mánutavdâvaaivijd já kudduumijd sehe njuorâd vardem. Tom puáhtá lasettiđ lávgumčáácán. Voošmâid puáhtá tipšođ paajeeld piättárräsiteejáin teikkâ vorâs piättárräsisaapijn. Teejâ lii pyeri lenccutaalhâs.
Kiđđuv nuorâ loostâin finnee njaddoos teikkâ saalaat. Mađe koškásub saajeest piättárrääsi šadda, tađe kievrâb ton smakkâ lii. Smakkâ šadda timásubbon, ko tom vuášá sälttičääsist. Talle stuárráábijd-uv meerijd puáhtá kevttiđ määlistmist. Piättárrääsi ij soovâ puohháid já motomáid kuoskâttem toovât allergia.
Maadâ-Savo eennâmkodde
Kieldah
Maadâ-Savo eennâmkoddeest láá 12 kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.
958
958 (CMLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 950-lovo oovcád ihe.
749
749 (DCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 740-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|Gyōki
Neil Armstrong
thumb|Armstrong ive 1969 Neil Alden Armstrong lâi astronaut já vuosmuš Mánudáá aaseest vázzám olmooš. Sun kiirdij Mánudâžân Apollo 11 komendeijen oovtâst Buzz Aldrináin já Michael Collinsáin. Taat rakkeet paččui syeinimáánu 16. peeivi 1969. Tastoo syeinimáánu 21. peeivi sun siäivui mánudâšmoduláin Mánudáá asan Buzz Aldrináin, já Michael Collins paasij kirdeđ Mánudáá juurrâmrađan tien ááigán. Armstrong-kyevtis Aldrináin ájánáin kyehti já peli tiijme Mánudáá aaseest, já suoi kuvvijn Mánudáá já valdijn keđgičáittusijd.
Astronautääigis maŋa Armstrong tooimâi NASA uáivitoimâpääihist Washington D.C.st já västidij NASA áimujotolâhân kyeskee tutkâmist já teknologisii pargoost. Sun tooimâi meid Cincinnati ollâopâttuvâst áimujotoluv professorin ivij 1971–1979. Sun lâi maŋgâi ollâopâttuvâi kunneetuáhtár.
Armstrong vuosmuš kálgu lâi Janet Elizabeth Shearon. Sunnust láá kyehti alge: Eric Armstrong já Mark Armstrong. Sunnuu nieidâš Karen Armstrong jaamij kyevtihásâžžân. Suu nubbe kálgu lâi Carol Held Knight.
785
785 (DCCLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 780-lovo kuuđâd ihe.
Suriname pirrâduvah
Listo
Suriname pirrâduvah láá:
Sipaliwini pirrâduvâst ij lah uáivikaavpug. Tom haaldâš njuolgist Paramaribo.
938
938 (CMXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 930-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Thankmar jäämmim
Reaalloho
thumb|250px|Motomeh reaallovoh lohonjuálgusist Reaallovoh (\mathbb{R}) lii lohojuávkku, mon puáhtá miäruštâllâđ maŋgáin vuovvijn. Reaallovvoid kuleh rationaallovoh (ovdâmerkkân 2 já 2/3) já irrationaallovoh (ovdâmerkkân \pi já \sqrt{2}). Reaallovoid puáhtá meid oovdânpyehtiđ lohonjuálgusist leijee čuággáiguin.
Jussi Ylikoski
Jussi Ylikoski (š. 1974) lii syemmilâš kielâtotkee. Sun parga Tuurku ollâopâttuv suomâ-ugrâlij kielâi professorin já Säämi ollâškoovlâ sämikielâ dosentin. Sun lii ovdil porgâm om. Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituut sämikielâ professorin (2017–2022) já Tromsa ollâopâttuv algâaalmugkielâi professorin (2012–2013). Sun tuáimá Finnisch-Ugrische Forschungen -äigičalluu uáivitoimâtteijen.
Sun lii tutkâm ei. sämikielâi já eres uuraallij kielâi hämi- já ceelhâoopâ já kielâhistorjá. Sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 2009. Suu náguskirje Non-finites in North Saami fáddán lii čallum orjâlâškielâ ij-finitlij verbâhaamij hammim já kevttim. Sun nabda náguskirjestis, et Tave-enâmij váldukielah adai táru-, ruotâ- já suomâkielâ vaigutteh čuuvtij jieškote-uv eennâm tavesämikielâ kirjálii kevttimân.
Anarâškielâ kielâpiervâl
thumb|upright=1.25|Anarâškielâ kielâpiervâl [[Avveel|Avelist]] Vuossâmuš anarâškielâ kielâpiervâl vuáđudui ive 1997 Suomâ kulttuurruttârááju torjuin Anarân. Tot lii tooimâs ääigi máttááttâm anarâškielâ paijeel 40 páárnážân. Tääl taat kielâpiervâl tuáimá noomáin Piervâl. Ton ubâáigásii jođetteijen lii porgâm Ritva Kangasniemi. Vuossâmuuh kielâpiervâlpárnááh láá šoddâm jo vuorâsolmožin já meiddei sij jiejah láá porgâm kielâpiervâlist tipšon.
Meiddei Avelân vuáđudui vuossâmuš kielâpiervâl ive 1997. Taat tooimâi ihán 2001 ohtsâšpargoost Aanaar kielâpiervâláin. Párnááh lijjii tuárvi tooimâ juátkimân, mut ruttâdem lâi epivises. Tai aaigij Sämitigge finnij išeruuđâ säämi kielâ- já kulttuursiijdâ vuáđđudmân puoh Suomâ sämikieláid. Anarâškielâ kielâpiervâl jooskâi toimâmist já ton juátken poođij kielâ- já kulttuursijdâ. Taat lâi kuulmâihásâš proojeekt, já ko tot nuuvâi, siämmást nuuvâi meiddei anarâškielâlâš toimâ Avelist. Mudoi-uv kielâ- já kulttuursiijdâst iä iällám ennustkin párnááh pic iänááš-uv 30–80-ihásiih nisoneh, kiäh lijjii kiddiistum kietâtuojijn. Jođetteijen tooimâi Kerttu Paltto. Jođetteijee lâi pargoost ubâ peeivi, mut ulmuuh elâččii kielâ- já kulttuursiijdâst jotelávt. Taan ulme lâi aaibâs eresmuđusâš ko kielâpiervâl vuáđujuurdâ. Kielâ- já kulttuursijdâ luhostui iäláskittiđ anarâškielâ vuod puárrásub kielâsárnoi kiellân. Tot ij kuittâg sirdám kielâ nuorâ kielâsárnoid tego kielâpiervâl. Kielâ- já kulttuursiijdâ toimâ nuuvâi ive 2003.
Ive 2007 tahhojii rekinistmeh ovdil tievâsmittemškovliittâs algâttem. Veik Aanaar kielâpiervâl tooimâi-uv optimaallávt, liijká nuorâ ulmuuh já vala koskâahasiih-uv lijjii monâttâm kielâs nuuvt, et anarâškielâ sárnooh lijjii iänááš paijeel 65-ahasiih. Talle smiettui, et jis mihheen ij tábáhtuuččii, anarâškielâ monâttičij vala kielâsárnoid. Tondiet kielâpiervâltooimâ vijđedem lâi äigikyevdil. Taat ij kuittâg luhostum älkkeht, tastko pargoahasiih anarâškielâ sárnooh iä kavnum tuárvi nuuvt et vijđedem ličij lamaš máhđulâš. Tievâsmittemškovliittâs 2009–2010 ohtân čuosâttâhjuávkkun lijjii-uv peivitipšooh - ulmen lâi vijđediđ kielâpiervâltooimâ tállân škovliittâs maŋa. Taat luhostui, tastko tievâsmittemškovliittâs škovlij pargeid, já máttááttâs- já kulttuurministeriö mieđettij toimâruuđâ kyevti uđđâ kielâpiervâlân: Anarân lekkui Piäju algâivveest 2011. Lekkâm maŋanui motomijd mánuppoojijd, tastko toimâsaje ij tállân kavnum. Vistig Piäju jođetteijen tooimâi Riitta Vesala. Tom lii meid jođettâm Outi Portti, já tääl tom joođeet Tiina Lehmuslehti.
Tääl Piervâl já Piäju kooskâst lii pargojyehim: Piervâlist láá ucebeh párnááh já Piäjust stuárráábeh párnááh. Tánávt kielâ máttáátmân puáhtá kiddiđ eenâb huámmášume.
Anarist kielâpiervâlpárnááh láá sirdâšum Aanaar vyeliškoovlân anarâškielâ máttááttâsân kielâpiervâlääigis maŋa. Taat lii lamaš máhđulâš čoovčâ 2000 rääjist.
Latronico
Latronico lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Latronicost ääsih 4 190 olmožid. Ton vijdodâh lii 76,66 km², já alodâh 888 m. Latronico naaburkieldah láá Carbone, Castelluccio Inferiore, Castelluccio Superiore, Castelsaraceno, Episcopia, Fardella já Lauria.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Anarâškielâ kielâpiervâl
Kielâpiervâl tuáimá tootaallâš kielâlávgumprinsiippáin, adai tipšooh sárnuh nubijdis tuše anarâškielâ, já páárnáš uáppá kielâ tipšoääigi. Páárnáš uážžu jieš valjiđ kielâ, mon sun kiävttá, mut sun ruokâsmittoo sárnuđ anarâškielâ.
Latronico
Siijdah
Agromonte Magnano, Agromonte Mileo, Calda, Cerri, Fraccia-Laghi, Iannazzo, Ischitelli, Lucarelli, Battista, Mastroluca, Masullo, Pargo, Pantoni, Perosa, Perricchio, Preti, Procoio, Serrone, Varrazzo já Santa Croce.
Anarâškielâ kielâpiervâl
Kielâpiervâltooimâ lii ornim 1.1.1997 - 31.7.2021 Anarâškielâ servi, ohtsâšpargoost Aanaar kieldáin. Ton ruttâdem lii puáttám vuossâmui 6,5 ive ääigi tievâslávt Suomâ kulttuurruttâráájust já ton maŋa 85%:d staatâruttâdmist já 15 %:d Aanaar kieldâst. Kielâpiervâlij ruttâráđádâlmeh láá lamaš staatâ ruttâdem ääigi jyehi-ihásiih.
Kielâpiervâleh láá sirdum Aanaar kieldân porgemáánu 1. peeivi 2021. Toimâ juátkoo siämmáá prinsiip mield ko Anarâškielâ seervi vyelni-uv.
Čuoškâeenih
Čuoškâeenih (Tipulidae) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Čuoškâeenih láá puoh stuárráámusah čuoškah, moi kukkodâh lii joba 4 cm, suájákejij koskâ joba 6 cm já jyelgih-uv pyehtih leđe joba 5 cm kukkosiih. Čuoškâeeni jyelgih luovâneh uáli heerkiht, já tot lii-uv toi piäluštâttâmvyehi jis toh šaddeh lode njune kooskân.
Čuoškâeenih iä čuoggii iäge kääski. Rävis čuoškâeenih iä puurâ maiden teikâ toh juheh mieđâ.
Euroopist tiättojeijee suuvah
Euroopist tiättojeh čuávuvááh suuvah:
Pietrapertosa
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Guatemala departementeh
240px|thumb|Guatemala departementeh Guatemala lii juohhum 22 departementân (departamentos), moh láá juohhum 340 kieldân (municipios).
Sipoo
Sipoo lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Sipoost ääsih 22 021 olmožid, já ton vijdodâh lii 698,60 km², mast 358,98 km² lii čääci. Sipoo naaburkieldah láá Helsig, Järvenpää, Kerava, Mäntsälä, Pornainen, Porvoo, Tuusula já Vantaa.
Historjá
Sipoo vuáđudui ive 1425.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Borgby, Boxby, Broböle, Eriksnäs, Gesterby, Hangelby, Hindsby, Hitå, Härtsby, Immersby, Kallbäck, Kirkonkylä, Löparö, Martinkylä, Massby, Myras, Nevas, Nikkilä, Paippinen, Pigby, Savijärvi, Skräddarby, Spjutsund, Svartböle, Träskby já Östersundom.
Spabbâlâš
Spabbâlâš (Phalaropus lobatus) lii jeggiloddááš, mon kuáhtáá tävjimustáá cuávis čääsist tuohuteehi vuojâdmin já uáivis nivkkomin.
Tobdomeerhah
Spabbâlâš lii 18–19 cm kukke já tiäddá 20–48 g. Ton suájákejij koskâ lii 39–43 cm. Kivkked spabbâlâš jurâškuát pirrâppirrâ já uážžu toin naalijn ááigán taggaar čäcijorree, mii loptee čäcitiivrijd já toi suovsâid loddáá njune ooláádmuudon. Tot ij lah uccâloddáást stuárráb ennust ollágin. Ko loddáá uáiná čääsist jooreeštmin tegu korkkâ, te nabdaččij tast lemin siämmáálágánijd ko jeggiluudijn iänááš.
Puárásumos Suomâst riegistum spabbâlâš lii lamaš 5 ive já 14 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš 9 ihheed já 11 mánuppaijeed puáris islandlâš lodde.
Spabbâliist lii čuhâlis čapis njune já kuhessiähá poođâš. Paajeeld já siijđoin loddááš lii fiskiskirjáá räänis, já radde sehe njunevuálááš láá vielgâdeh. Čeve já niekki láá ooraansivnásiih. Čoovčâ kulij monâdijn spabbâlii ivne kuávgudškuát já nuorâ loddááh sulâstitškyeteh rävis luudijd, mut láá váhá tevkkâduboh.
Lasanem
Spabbâlâš spiekâst ton-uv tááhust eres loddáin, et niŋálâs lii čuuvtij ivnáb já aktiivlub kiihâmhommáin ko ores. Spabbâlâš pessee härvinâžžân ollâpolsâjeegij uccâ laddui, siemin tuodârladdui, mut meid pecivyevdiladdui riddoin, ovdâmerkkân Kosseennâm Tupeladduu riddoost, mast tovle pessejii čyeđeh spabbâliih, mut tááláá ääigi innig loveh spabbâliih. Spabbâlii piervâl lii táválávt suoinij kooskâst siemin lássáást tâi ládduriddoost. Piervâl lii skođâstum koške suoinijguin. Kesimáánust tábáhtuvvee monnim maŋa niŋálâs hilgo piervâlis já monijdis, maid tot kuáđá orráás läällimnáál. Tast maŋa niŋálâs ocá uđđâ orráás já mannee tooskis moonijd läällimnáál. Nuorâbij loddái tevkis čielgist láá kyehti fiskissiähá sárgá kukkodkulij, já uáivipaajaaš lii čappâd. Niŋálâs kiihâmjienâ lii pastelissiähá "vit-vit-it-it".
Čapisčuávjiširree
Čapisčuávjiširree lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Čapisčuávjiširree lii 17–21 cm kukkosâš já tiäddá 32–36 g. Ton pyeremus tobdomerkkâ lii noomâs mield čapis čuávjitiälkku, mii lii ereslágán ko eres siämmáástuárusijn kalâččeijein. Selgipeeli lii ruškis- já čapiskirjáá, čeve já radde láá ränissárgááh. Jienâ lii šurijdeijee "dsryy"-njuurgâs.
Lavdâm já eellimpiirâs
Čapisčuávjiširree pessee Tave-Amerik, Euroop já Aasia taveoosijn. Suomâst pessejeh kyehti vyelišlaajâ: Säämi tuodârjeegijn pessejeijee alpina já Merâpoođâ kuávlust pessejeijee schinzii. Alpina pessimnääli lii áárvu mield 400 paarrâd já schinzii tuše suulân 50 paarrâd. Schinzii lii-uv kriittisávt uhkevuálásâš Suomâst. Čapisčuávjiširree tálvástâl Uárji- já Maadâ-Euroopist sehe Afrikist já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust. Čohčâvarrim álgá jo kesimáánu loopâst já pištá roovvâdmáánu räi.
805
805 (DCCCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 800-ihelove kuuđâd ihe.
Glottolog
thumb|Glottolog logo Glottolog lii ucceeblovokielâi bibliografialâš tiätuvuáđu. Keevâtlávt tot lii tiätuvuáđu, mii siskeeld maailm puoh kielâid já kielâsuuvâid. Glottolog lii ovdedum Saksaast.
Čapisčuávjiširree
Raavâd
Čapisčuávjiširree porá čielgitävtittes elleid.
Tárukielâ
Tárukielâ lii tavegermaanlâš kielâ, mon sárnuh iänááš Taažâst.
Tárukielâ pustaveh
thumb|Tárukielâg váruttemkolbâ [[jieŋâkuobžâst Svalbardist]] Tárukielâst láá 29 pustavid:
918
918 (CMXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 910-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Konrad I
769
769 (DCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 760-lovo majemuš ihe.
Lenita Airisto
Eellim
Hymmi Lenita Aulikki Airisto šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 1937 Helsigist, Suomâst ive vuossâmužžân vávván Nisonijkliinikist. Suu eeči lâi matematikkár Reino Airisto (skammâmáánu 11. peeivi 1913 räi Brutoff ; 1898–1956) já enni Alli Airisto (j.s. Oksanen; 1899–1972). Lenita lii nuorâmus uábbikulmâsist. Puárásumos lâi Annemi (1926–2019) já koskâmus Armi (1930–2013).
Tyejeh
250px|left|thumb|Lenita Airisto [[Helsig kirjemeesuh|Helsig kirjemeesuin ive 2010]]
André Lonlas
André François Arthur Lonlas lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij kyevtlovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Tälvičuoškah
Tälvičuoškah sulâstiteh čuoškâeeni, mut láá tuše 5–10 mm kukkosiih já noomâs mield taid kuáhtáá joba tälviv pivvâlin, mut iänááš maŋŋeed čohčuv já tooláá kiđđuv. Suovsah ovdáneh mieskee šaddopasâttâsâin já motomij šlaajâi suovsah meiddei njomâtteijei pooškâin.