cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frank Capra
Eellim
Kaliforniast Capra algâttij škoovlâ čohčuv 1903 já jođeškuođij Los Angeles' Manual Arts High School ive 1909. Capra peerâ irâttij finniđ suu joskâđ škoovlâ já sirduđ pargoelimân, mutâ Capra ij halijdâm, tastko škovlim lâi tehálâš uási ameriklâš niävdus. Ko sun valmâštui Manual Arts High Schoolist, sun joođhij California Institute of Technologyn luuhâđ kemiatekniik, já valmâštui tobbeen ive 1918. Sun máttááttij vuosmuu maailmsuáđi majemuu ive matematiik Ovtâstum staatâi suátivievâst.
Karrieer
Veikkâ Caprast ij lamaš ollágin hárjánem elleekovesuárgán, sun finnij sanfransiscolâš teatter čaittâleijee pálkkááttiđ suu stivriđ uánihisfiilmâ ive 1922. Tast maŋa Capra vaaldij pargo San Fransisco elleekovestudiost já máttááškuođij elleekoverähtim porgâmáin vistig čyeppen, kamera-assistentin, čällen já išestivrejeijen. Capra tuuđâi komediačällee paargon já forgâ sun šoodâi-uv komedian spesiaališuvvee stivrejeijen. Ko sun lâi porgâm Mack Sennettáin, te Capra sirdui Columbia Picturesân, kost sust tuođâi šoodâi elleekoverähtee, kii maatij rähtiđ taggaar draama já komedia, moid táváliih keččeeh puovtij tuođâi lijkkuđ. thumb|left|Frank Capra čuoppâmin suátivievâ elleekove nube maailmsuáđi ääigi. Sust šoodâi täsni uccâ studio stivrejeijei kooskâst. Keččei mielâst suu elleekoveh lijjii teháliih, já toh lijjii šievmielâ fiilmah, maid tuođâi tarbâšij Stuorrâ lama viärráámui peeivij ääigi. Capra šoodâi-uv ohtân 1930-lovo pivnohumosijn elleekoverähtein.
Fiktiivlij elleekuuvij lasseen sun lii stivrim nube maailmsuáđi ääigi dokumentijd, maid Ovtâstum staatâi haldâttâs tiilái sust já moi ulmen lâi lasettiđ ameriklij torjuu suátitoimáid. Sun raahtij ovdâmerkkân ohtsis čiččâm uássid Why We Fight dokumentrááiđu. Tain dokumentijn tuše kyehti, pyeremuu dokument Oscar vyeittee Prelude to War (1942) sehe Battle of Russia (1943; stivrim oovtâst Anatole Litvakijn), puovtij keččâđ elleekoveteatterijn suáđi ääigi.
Filmografia
thumb|Frank Capra 1930-lovvoost
1475
1475 (MCDLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1470-lovo kuuđâd ihe.
Syeinimáánu 18.
Syeinimáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 199. peivi (kárgámive 200. peivi). Ive loopân láá 166 peivid.
1932
1932 (MCMXXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1930-lovo kuálmád ihe.
1567
1567 (MDLXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1560-lovo káávcád ihe.
Betschwanden
Betschwanden lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Betschwandenist ääsih 192 olmožid. Ton vijdodâh lii 9,74 km², já alodâh 600 m.
Historjá
Betschwanden kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
1557
1557 (MDLVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1550-lovo káávcád ihe.
1783
1783 (MDCCLXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1780-lovo niäljád ihe.
1172
1172 (MCLXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1170-lovo kuálmád ihe.
Velkua
Velkua lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Velkuast assii 264 olmožid, já ton vijdodâh lâi 135,40 km², mast 103,53 km² lâi čääci. Velkua naaburkieldah lijjii Askainen, Iniö, Kustavi, Merimasku, Nauvo, Rymättylä já Taivassalo..
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Naantali kieldâlahtemeh Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive 1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi 2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive 2011.
Siijdah
Haukka, Kalsor, Kettumaa, Krööpilä, Palva, Pohjakylä, Salavainen, Teersalo já Tiurla.
1152
1152 (MCLII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1150-lovo kuálmád ihe.
1773
1773 (MDCCLXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1770-lovo niäljád ihe.
R
thumb|R R lii läättinlâš puustavoornig 18. já anarâškielâ puustavoornig 23. puustav.
Frans Äimä
Frans Äimä lâi syemmilâš kielâtotkee, kote tuuđhâi meid anarâškielâ. Sun lâi vuossâmuš, kote almostitij aldasáid tievâslii kuvvim anarâškielâ fonetiikast já fonologiast.
Eine Gruppe von Vokalwechselfällen im Inarilappischen
Eine Gruppe von Vokalwechselfällen im Inarilappischen lâi Äimä Lectio praecursoria (nágáttâllâmtilálâšvuođâ sahâvuáru), mii tollui ive 1914. Sun kieđâvušâi sahâvuárustis anarâškielâ já mottoomverd meiddei kildinsämikielâ toi 1. staavvâl vookaalnubástusâi tááhust, já et maht toh sorjoh kielâhistorjálávt já fooneetlávt 2. staavvâl vokalist. Kuávdáš juurdâ lii, et 1. staavvâl vookaal šlaajân vaaikut nube tááhust 2. staavvâl vookaal alodâh (nomâlâssân i já e tovâtteh ereslágán vookaal ko eres vokaleh) já nube tááhust 2. staavvâl vookaal algâalgâlâš kukkodâh (tááláá kielâst iäru lii jo lappum).
Phonetik und Lautlehre des Inarilappischen
Phonetik und Lautlehre des Inarilappischen lii Frans Äimä ive 1918 almostum náguskirjepargo. Tot čielgee magareh konsonanteh já vokaleh lijjii anarâškielâst čyeti ihheed tassaaš. Ovdâmerkkân Äimä iäruttij fooneetlávt kyehti k-puustav: táválâš k-puustav já k-puustav, mon vyelni lii njuolâ. Taan ääigi kielâst kuábbááh-uv k-pustaveh maneh kuittâg siämmáá fooneem siisâ. Äimä iäruttij fooneetlávt meiddei uáli ennuv vokalijd.
Ton lasseen sun kieđâvušâi puoh máhđulijd diftoŋijd (kyehti vookaal oovtâst) já triftoŋijd (kulmâ vookaal oovtâst). Onnáá peeivi triftoŋeh iä lah innig ollágin (om. “iei”: nubbe “i” lii pelivookaal). Sun luvâttâlâi nuuvt ettum “olmâ diftoŋijd” – ovdâmerkkân “ai”, “ei”, “ii”, “oi” já “ui”. Taan ääigi kielâst vookaal “i” ij kuittâggin lah diftoŋ siste: tagareh “olmâ diftoŋeh” láá jiešalnees vookaal + pelivookaal. Sun luvâttâlâi nuuvt ettum “ij-olmâ diftoŋijd”. Taan ääigi kielâ diftoŋeh (iä, ie, uo, uá, ye) kuleh taan juávkun. Äimä mield taan juávkun kullii eenâb ko vittâ diftoŋ, mut onnáá peeivi ovdâmerkkân “εä”, “eä” já “iä” maneh puoh siämmáá diftoŋ vuálá.
Äimä tutkâmuš ij kuittâggin kieđâvuš tuše jienâduvâi šlaajâ. Mielâkiddiivâš lii meiddei Äimä tutkâmuš jienâduvâi kukkoduvâst. Sun lii merkkim vijđásávt puoh kukkodâhtaasijd, moh lijjii käävci.
Bettingen
Bettingen lii kieldâ Sveeicist, Basel-Stadt kantonist. Bettingenist ääsih 1 167 olmožid. Ton vijdodâh lii 2,23 km², já alodâh 378 m.
Frans Äimä
Äimä informanteh
Äimä informanteh iivij 1900–1906:
Máddáápele kuávlu (Čuárvinjargâ, Njellim):
Nuorttiipele kuávlu (Paččvei):
Taavaapele kuávlu (Päärtih, Vävli):
Viestârpele kuávlu (Solojävri, Äijihjävri (Veskonjaargâ alda), Muddusjävri, Moshááh (Tirro)):
Freetown
Freetown lii Sierra Leone stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Serie B 1982–1983
Serie B 1982–1983 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 51. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 12. peeivi 1982 já nuuvâi kesimáánu 25. peeivi 1983.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Molisest já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1983–1984 Serie C1 1983–1984
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Lasespeelah
Catania pajanii Serie A:n. Cremonese já Como paccii Serie B:n.
1132
1132 (MCXXXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1130-lovo kuálmád ihe.
1455
1455 (MCDLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1450-lovo kuuđâd ihe.
Roovvâdmáánu 7.
Roovvâdmáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 280. peivi (kárgámive 281. peivi). Ive loopân láá 85 peivid.
1934
1934 (MCMXXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1930-lovo viiđâd ihe.
1537
1537 (MDXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1530-lovo káávcád ihe.
G
thumb|G G lii läättinlâš puustavoornig čiččâd já anarâškielâ puustavoornig 12. puustav.
Syeinimáánu 21.
Syeinimáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 202. peivi (kárgámive 203. peivi). Ive loopân láá 163 peivid.
Mercatello sul Metauro
Mercatello sul Metauro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mercatello sul Metaurost ääsih 1 321 olmožid. Ton vijdodâh lii 68,36 km², já alodâh 429 m. Mercatello sul Metauro naaburkieldah láá Apecchio, Borgo Pace, Carpegna, Città di Castello, San Giustino, Sant'Angelo in Vado já Sestino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen Mercatello sul Metauro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Castello della Pieve.
1445
1445 (MCDXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1440-lovo kuuđâd ihe.
Kyeppirelleeh
Kyeppirellei laahkon kuleh love hiäimud:
Kesimáánu 9.
Kesimáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 160. peivi (kárgámive 161. peivi). Ive loopân láá 205 peivid.
Sveeici kantoneh
thumb|500px|Sveeici kantoneh Sveeicist láá 26 kantonid, main lii vijđes jiešhaldâšem.
1112
1112 (MCXII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1110-lovo kuálmád ihe.
Muonio
Muonio lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Muoniost ääsih 2 296 olmožid, já ton vijdodâh lii 2 039,97 km², mast 133,97 km² lii čääci. Muonio naaburkieldah láá Iänudâh, Kittâl já Kolari.
Historjá
Muonio vuáđudui ive 1868.
Siijdah
Alamuonio, Jävrikuávlu, Kangosjärvi, Kerässieppi, Kihlanki, Kotimaa, Kätkäsuvanto, Liepimä, Muonio markkân, Särkijärvi já Ylimuonio.
1435
1435 (MCDXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1430-lovo kuuđâd ihe.
Murmansk
thumb|Murmansk Murmansk lii kaavpug Ruošâst.
Benin
Benin lii staatâ Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton uáivikaavpug lii Porto-Novo já stuárráámus kaavpug Cotonou. Benin vijđodâh lii 112 622 km², mast 110 622 km² lii eennâm já 2 000 km² čääci. Virgálâš kielâ Beninist lii ranskakielâ, mutâ ton lasseen tobbeen sárnuh meiddei maaŋgâid hiäimukielâid. Benin lii ohtâ kievhimuin enâmijn maailmist.
Historjá
Beninist assii ulmuuh jo keđgiääigi.
Benin riddokuávlu kočodui tovle uárjiriddon, ko viestâreennâmliih viežžii riddokuávlust ennuv oorjijd, kiäid sij tuálvui Amerikân. 1400-lovvoost viestâreennâmliih huksejii ennuv kolonialismkuudijd Benin kuávlun. Uárjikävppi vahâgitij ennuv 1600-lovvoost vuáđudum Dahomey staatâ aalmug. 1800-lovo loopâst Dahomeyst (ive 1975 rääjist Benin) šoodâi Ranska sirdoeennâm. Tađe ovdil kuávlust lijjii maaŋgah jiečânâs staatah, moi kielah já kulttuureh lijjii maaŋgâlágáneh. Kuávlu kievrâmus staatâ ovdil Dahomey lâi Allada kunâgâskodde. Mäddin lijjii enâmustáá ewekielâliih aalmugeh, kiäi madduuh lijjii tááláá Togo raajij siste. Tavveen stuárráámus juávkku lâi baribah já taveviestârist oppeet sombah.
Benin finnij jiečânâsvuođâs Ranskaast porgemáánu 1. peeivi 1960.
Sajadâh já rääjih
Benin lii Viestâr-Afrikist Nigeria já Togo kooskâst. Ton eres ránnjástaatah láá Niger já Burkina Faso.
Morfologia
Alemus saje Beninist lii Mont Sokbaro, mii paijaan 658 meetter alodâhân.
Viehâdâh
Merhâšitteemuuh oskolduvah Beninist láá algâaalmug oskolduvâi lasseen ristâosko já islam.
Maaŋgah hiäimuh Beninist, om. fon-, yoruba- já ewehiäimuh, hárjutteh ärbivuáválâš animistlâš oskoldâh, vodun. Tot lii Beninist nuuvt stuorrâ áárvust, ete masa puoh eres-uv oskolduvâi hárjutteijeeh kunnijâtteh tom já ton imelijd.
Beninist ääsih paijeel 12 miljovn olmožid (2020), kiäh sárnuh ohtsis 52 kiellâd. Ranskakielâ lii kuittâg ton virgálâš kielâ. Eellimäigivuordâ Beninist lii 61 ihheed.
Luuhâđ máttá 15–24-ihásijn ohtsis 60,95 %, kaandâin 69,76 % já nieidâin 51,94 % (2018).
Paijeel 65-ihásijn ohtsis tuše 8,22 % máttá luuhâđ, almain 16,31 % já nisonijn tuše 2,27 % (2018).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Haldâttâh já politiik
thumb|right|Benin departementeh: 1. Atakora, 2. Alibori, 3. Donga, 4. Borgou, 5. Collines, 6. Couffo, 7. Zou, 8. Plateau, 9. Mono, 10. Atlantique, 11. Littoral, 12. Ouémé
Kuávlulâš jyehim
Benin lii juohhum 12 departementân, moh láá juohhum val 77 pirrâdâhkodán (communes). Toh juáhhojeh 545 arrondissementân (arrondissements), já taah val sijdáid (villages) teikkâ kaavpugossijd (quartiers).
thumb|250px|right|Wikimédiens du Bénin -kevtteejuávkku já Wikimedia Suomâ Heikki Kastemaa Villa Karost.
Kulttuur
Benin lii voodoo šoddâmsaje, já jyehi uđđâivemáánu tobbeen uárnejuvvoo maailm stuárráámus voodoo-festivaal.
Grand-Popo riddokaavpugist kávnoo Villa Karo kulttuurkuávdáš, mii fáálá pargoviistijd jieškote-uvlágán taidâráid, tego kirječälleid já musikkáráid. Ton ohtân ulmen lii ovdediđ ohtsispargo syemmilâš já afriklâš taidârij já totkei kooskâst.
Karijoki
Karijoki lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Karijokist ääsih 1 229 olmožid, já ton vijdodâh lii 186,50 km², mast 0,78 km² lii čääci. Karijoki naaburkieldah láá Isojoki, Kauhajoki, Teuva já Kristiinankaupunki.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Karijoki markkân.
Siijdah
Alakylä, Karijoki markkân, Myrkky já Ylikylä.
Ulla Pirttijärvi-Länsman
thumb|Ulla Pirttijärvi-Länsman Ulla Pirttijärvi-Länsman (š. skammâmáánu 13. peeivi 1971, Aanaar, Suomâ) lii tavesämmilâš lávloo, jyeigee já šuoŋârähtee. Sun lii vuálgus Aŋŋelist, mii lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Sun lii Hildá Länsman enni. Onnáá peeivi Ulla áásá perruinis Ucjuuvâst.
Karrieer
Ulla Pirttijärvi-Länsman algâttij karrieeris 1980-lohhoost Áŋŋel nuorat -juávhust oovtâst ereslasseen Ursula Länsmanáin já Tuuni Parttijn. Sij almostittii juovlâlavlui kasseet ive 1987 oovtâst Mari Boinein. Juávkku almostitij vuossâmuu album ive 1992. Tastmaŋa Ulla sirdâšui soolokarrieerân. Suu vuossâmuš sooloalbum almostui ive 1996. Onnáá peeivi Ulla kulá Ulda-juávkun, mii vuáđudui ive 2009. Suu uđđâsumos juávkku lii Áššu.
Iivij 2004–2007 sun tooimâi Laapi läänitaiđârin.
Palhâšumeh
Ive 1996 Pirttijärvi-Länsman vuoitij kirjeest Hoŋkoŋ dohkká Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume. Ohtnubálov ihheed maŋeláá sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen. Ive 2016 sun vuoitij KEKSI-muusikpalhâšume.
1425
1425 (MCDXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1420-lovo kuuđâd ihe.
Bhutan
thumb Bhutan lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Thimphu.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Listo Leucophenga-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Leucophenga-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 246 šlaaijâd. Leucophenga-suuhâ kulá Drosophilidae-hiäimun.
Leucophenga-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Lugano
Lugano lii kaavpug Sveeicist, Ticino kantonist. Luganost ääsih 62 754 olmožid. Ton vijdodâh lii 75,85 km², já alodâh 275 m. Lugano lii stuárráámus italiakielâlâš kaavpug Italia ulguubeln.
Kieldâlahtemeh
Cuáŋuimáánu 23. peeivi 1972 Brè-Aldesago já Castagnola kieldah lahtojii Luganon.
Cuáŋuimáánu 4. peeivi 2004 Breganzona, Cureggia, Davesco-Soragno, Gandria, Pambio Noranco, Pazzallo, Pregassona já Viganello kieldah lahtojii Luganon.
Cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013 Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
Quentin Tarantino
Quentin Jerome Tarantino (š. njuhčâmáánu 27. peeivi 1963, Knoxville, Tennessee, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee, pyevtitteijee, čällee já čaittâleijee, kii lii čáállám já stivrim 10 elleekovveed.
Eellim
Quentin Tarantino šoodâi Knoxvillest, Tenneseest. Suu eeči lii italialâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já musikkár Tony Tarantino. Suu enni, Connie (McHugh), lii pyecceitipšoo Tenneseest. Ko Quentin lâi neelji-ihásâš, sun varrii suu eenijn Torrancen, Kalifornian.
Karrieer
Tarantino algâttij suu karrieer čälimáin, stivriimáin já čaittâlmáin stuárráámuu uásild lappum čapisvielgis elleekooveest My Best Friend's Birthday ive 1987. Ton elleekove kietâčalluu vuáđuld lii maŋeláá rahtum kietâčaalâ elleekován True Romance (1993). Pegâlmâsân Tarantino šoodâi kuittâg ko čaalij já stivrij elleekove Reservoir Dogs ive 1992. Sun meid čaittâlij tast Mr. Brown roolâ.
Stivrejeijen
Tarantino lâi meid kyessistivrejeijen elleekooveest Four Rooms sehe Robert Rodriguez stivrim elleekooveest  Sin City. Sun stivrij meid oovtâ uási rááiđun ER (suom.Teho-osasto) sehe C.S.I.-rááiđu 5. paje majemuu uási.
Čaittâleijeeh Quentin Tarantino elleekuuvijn
Käldee: IMDb
KEKSI-muusikpalhâšume
thumb|right|Ive 2015 vyeittee [[Willy Clay Band läävdi alne Kiärunist]] thumb|right|Ive 2016 vyeittee [[Ulla Pirttijärvi-Länsman Riddu Riđđu -muusikfestivalist]] thumb|right|Ive 2017 vyeittee [[Arja Havakka já Matti Salmela Lappeenranta kesiteatterist ive 1961]]
KEKSI-muusikpalhâšume lii muusikpalhâšume, mon Väylän Pyörre Musiikkiuutiset vuáđudij ive 2014. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Talonpoika Lalli. Palhâšume juáhhoo jyehi ive lappilâš teikkâ tiänuleehilâš ulmui(d), muusikjuávkun, siärván teikkâ finnodâhân, kiäh láá ánsulávt ánsášâm keppâ muusikist.
Vävli
Vävli (, já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Tot lii Aanaarjäävri riddoost suulân 40 km keččin Aanaar markkânist.
Värimarikielâ
Värimarikielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ.
Kielâsosiologlâš tile
Värimarikielâst láá 23 062 sárnod Ruošâ ive 2010 viehâdâgreekkig mield.
Fonetiik
Nijttomarikielâst láá love vokalid. Ton lasseen ryeššilijn lovnâsaanijn puáhtá leđe vala ohtâ vookaal. Nijttomarikielâst láá 21 konsonantid, ryeššilijn saanijn puáhtá leđe váhá eenâb.
1517
1517 (MDXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1510-lovo káávcád ihe.
Čohčâmáánu 12.
Čohčâmáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 255. peivi (kárgámive 256. peivi). Ive loopân láá 110 peivid.
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1969 (Italia)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1969.
Bissau
Bissau lii Guinea-Bissau stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tot lii ubâ kuávlu ekonomâlâš kuávdáš. Bissau autonomisâš sektor lii ohtâ Guinea-Bissau kuávluin.
Historjá
Bissau kaavpug vuáđudui ive 1687, já tast šoodâi Guinea-Bissau uáivikaavpug ive 1942
Rabat
thumb|Satelliitkove Rabatist Rabat lii Marokko uáivikaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1415
1415 (MCDXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1410-lovo kuuđâd ihe.
Mercatino Conca
Mercatino Conca lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mercatino Concast ääsih 1 021 olmožid. Ton vijdodâh lii 13,95 km², já alodâh 275 m. Mercatino Conca naaburkieldah láá Gemmano, Monte Cerignone, Monte Grimano Terme, Sassocorvaro Auditore, Sassofeltrio já Tavoleto.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Monte Altavellio, Piandicastello já Ripalta.
Lumijoki
Lumijoki lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lumijokist ääsih 2 036 olmožid, já ton vijdodâh lii 290,29 km², mast 76,42 km² lii čääci. Lumijoki naaburkieldah láá Hailuoto, Liminka, Oulu já Siikajoki.
Siijdah
Korvenkylä, Luonnostakylä, Lapinkylä, Ukuranperä, Varjakka, Ylipää já Alapää.
Kárttádâh
Kárttádâh lii uuccâmkirje, mast láá maaŋgah nubijdis lohtâseijee kártáh čuákkejum siämmáá kiirján, jis kárttádâh lii teddilum, teikkâ siämmáá heiviittâsân, jis tot lii šleđgâhäämist.
Vááijuvváldálâšvuotâ
Vááijuvváldálâšvuotâ meerhâš vuoigâdvuođâlii sajattuv, mast olmooš ij uážu jieš ollásávt teikâ uásild meridiđ olssis kyeskee vuoigâdvuođâlijn tooimâin tondiet ko sun ij lah tommit räävis iberdiđ maid parga. Ovdâmerkkân hovdimtoimâlaavâ (442/1999) mield Suomâst vyeliahasâš lii vááijuvváldálâš, tastko sun lii vuálá 18-ihásâš. Meid rävisolmooš puáhtá leđe vááijuvváldálâš, jis sun ij paste hoittáđ jieijâs aašijd.
Vááijuvváldálâšvuotâ Suomâst
Vááijuvváldálii ruđâlâš já eres hovdimtooimâst adelum laavâst (442/1999) uáivildum aašijd hoittáá hiäđukoccee, ko vááijuvváldálâš lii rävisolmooš. Vyeliahasii hiäđukoccen tuáimih suu huolâtteijee teikkâ huolâtteijeeh, jis laavâst ij asâttuu nubenáál.
Vááijuvváldálâžžân kulluuttem
Vááijuvváldálâžžân kulluuttem lii korrâsumos vyehi raijiđ rävisulmuu toimâmtohálâšvuođâ. Kulluutmist meerrid tuámustovli. Rävisulmuu toimâmtohálâšvuođâ puáhtá raijiđ talle ko olmooš ij paste hoittáđ jieijâs ruđâlijd aašijd já suu hiätu lii tondiet vaarâst. Tuše talhâstieđâlâš diagnoos nuuvtko psyykkilâš tavdâ teikkâ dementia ij rijttáá suijân raijiđ kiängin toimâmtohálâšvuođâ.
Vááijuvváldálijd sajattâh
Suomâst vááijuvváldálii sajattâh miäruštâlloo el. hovdimtooimâst adelum laavâst. Laavâ mield vááijuvváldáliist ij lah vuoigâdvuotâ haldâšiđ jieijâs omâduv ige toohâđ sopâmušâid teikkâ eres vuoigâdvuođâtooimâid. Jis vuoigâdvuođâtooimah láá kuittâg táváliih teikkâ taah iä meerhâš ennuv, te vááijuvváldálâš-uv uážžu laavâ mield toohâđ vuoigâdvuođâtooimâid. Vááijuvváldálii vuoigâdvuotâ rähtiđ testament teikkâ mii tábáhtuvá, jis vááijuvváldálâš ärbee maidnii, asâttuvvoo ärbikeevlist.
Karstula
Karstula lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Karstulast ääsih 3 879 olmožid, já ton vijdodâh lii 963,19 km², mast 76,12 km² lii čääci. Karstula naaburkieldah láá Kannonkoski, Kivijärvi, Kyyjärvi, Saarijärvi já Soini.
Gabon
Gabon lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Libreville.
Karstula
Historjá
Karstula vuáđudui ive 1867.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Karstula markkân.
Siijdah
Kiminki, Rantakylä, Vastinki, Vahanka, Oinoskylä, Kangasaho, Autio, Humppi, Aho-Vastinki, Isokylä já Syrjänmäki.
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 1979 (Espanja)
Taat lii listo lavluin, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1979.
Plaaneet
Plaaneet lii almepittá, mii jorá jieijâs piäiváškode váldutääsni pirrâ. Ton lasseen planetist lii tuárvi stuorrâ massa, et tot lii jurbâsmâm tiädduvyeimi tiet, mut ij nuuvt styeres, et termováimusfuusio lii tábáhtum. Plaaneet ferttee meid leđe jiešráđálâš jieijâs raađeest.
Planetij šlaajah
Keđgiplanetijn lii meetaalvááimus, sudes loovdâ já kiddâdis korrâ. Mii piäiváškoddeest láá 4 tággáár plaaneet: Merkurius, Venus, Eennâmpállu já Mars.
Vááijuvváldálâšvuotâ
Jienâstemvuoigâdvuotâ já valjâtohálâšvuotâ
Suomâ vuáđulaavâ 27 § mield vááijuvváldáliih iä uážu riemmâđ iävtukkâssân kieldâ-, ovdâskodde-, president- ige EU-vaaljâin. Tast peerusthánnáá jyehi 18 ihheed tiävdám vááijuvváldálijn-uv lii vuáđulaavâ 14 § mield vuoigâdvuotâ jienâstiđ täin vaaljâin.
Vááijuvváldálâšvuođâ nuuhâm
Ko vyeliahasâš tiävdá 18 ihheed, te sun ij lah innig vááijuvváldálâš, jis vááijuvváldálâšvuotâ vuáđuduvá tuše ahan. Talle sun hoittááškuát jieijâs aašijd.
Murmansk kuávlu sämiservi
Murmansk kuávlu sämiservi (,, , uán. OOSMO) lii sämiservi, mon toimâkuávlun lii Kuáládâhnjargâ. Tot lii nubbe Sämirääđi jeessânseervijn Ruošâst.
Bloemfontein
thumb| thumb|
Murmansk kuávlu sämiservi
Historjá
Seervi vuáđudempeivimeeri lii epičielgâs. Tot uusâi Sämirääđi jesânin ive 2000 já jeessânucâmuš tuhhiittui siämmáá ive sämmilij 17. konferensist Kiärunist, Ruotâst.
Bloemfontein
Bloemfontein (puustavlávt "räsikäldee") lii Maadâ-Afrik riehtilâš uáivikaavpug. Tot lii ohtâ kuulmâ Maadâ-Afrik uáivikaavpugist. Kyehti eres uáivikaavpug láá Kapkaavpug já Pretoria. Bloemfontein sesothokielâg nommâ, Mangaung, meerhâš "gebardij saje".
Listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2004 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2004.
Emma Caulfield
Emma Caulfield Ford (olmâ nommâ Emma M. Chukker; š. cuáŋuimáánu 8. peeivi 1973, San Diego, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Emma Caulfield šoodâi cuáŋuimáánu 8. peeivi 1973 San Diegoist, Kaliforniast. Ive 2017 sun naajâi Mark Leslie Fordáin. Sunnust lii ohtâ nieidâ (š. 2016).
Karrieer
Emma Caulfield finnij vuossâmuid roolâid ive 1994. Sust lâi talle uccâ roolâ kuulmâ TV-rááiđust. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij tagarijn TV-rááiđuin ko Beverly Hills, 90210 já Buffy the Vampire Slayer.
Lemu
Lemu lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Masku kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Lemust assii 1 819 olmožid, já ton vijdodâh lâi 55,81 km², mast 8,19 km² lâi čääci. Lemu naaburkieldah lijjii Askainen, Masku, Mietoinen já Nousiainen.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Masku kieldâlahtemeh Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive 2009. Ive 2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.
Siijdah
Heikkinen, Helala, Hievunen, Iso-Vallunen, Järäinen, Kaitainen, Kaivonen, Kallela, Kovala, Kuneninen, Leppävainio, Mannerjärvi, Maskulainen, Mattila, Miiainen, Monnoinen, Niittukartano, Nikkarla, Nyynäinen, Oukkula, Pappila, Peinikkala, Penninen (lappum), Raukunen, Seijainen, Seppälä, Taloinen, Tenhola, Toijola, Torttila, Tuhkala, Valpperi, Vastila, Verainen, Vipinen, Vitikainen, Vähä-Vallunen já Yllikäinen.
1507
1507 (MDVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1500-ihelove káávcád ihe.
1405
1405 (MCDV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1400-ihelove kuuđâd ihe.
Syeinimáánu 23.
thumb|right|[[Sally Ride ive 1984]] thumb|right|Skotlandlâš kemist [[William Ramsay, kii ive 1904 finnij Nobel-kemiapalhâšume]] thumb|right|Bluegrass-lávloo já musikkár [[Alison Krauss ive 2007]] thumb|right|Eŋlandlâš čaittâleijee [[Daniel Radcliffe ive 2014]]
Syeinimáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 204. peivi (kárgámive 205. peivi). Ive loopân láá 161 peivid.
1497
1497 (MCDXCVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1490-lovo káávcád ihe.
Macerata Feltria
Macerata Feltria lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Macerata Feltriast ääsih 1 981 olmožid. Ton vijdodâh lii 40,07 km², já alodâh 321 m. Macerata Feltria naaburkieldah láá Lunano, Monte Cerignone, Montecopiolo, Monte Grimano Terme, Piandimeleto, Pietrarubbia já Sassocorvaro Auditore.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Apsa, Ca' Antonio, Castellina, Certalto, Grassano, Mondagano, Santa Lucia, Santa Maria Valcava, San Teodoro já San Vicino.
Naantali táálunkieldâ
Naantali táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Naantali kaavpugân ive 1964 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Naantali táálunkieldâst assii 3 139 olmožid, já ton vijdodâh (čäsittáá) lâi 45,8 km². Naantali táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Masku, Merimasku, Naantali, Raisio, Rymättylä já Turku.
1395
1395 (MCCCXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1390-lovo kuuđâd ihe.
Naantali táálunkieldâ
Čuákkipääihih
Ive 1960 Naantali táálunkieldâst lijjii kulmâ čuákkipääihi: Kultaranta (501 ässed - 2,5 km²), Lietsala (701 ässed - 2,0 km², uásild Raisio peln) já Taimo (629 ässed - 1,9 km²).
Raahe
Raahe lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Raahest ääsih 24 574 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 888,97 km², mast 874,59 km² lii čääci. Raahe naaburkieldah láá Haapavesi, Oulainen, Pyhäjoki, Siikajoki já Siikalatva.
Historjá
thumb|left|Raahe kieldâlahtemeh: Saloinen (1973), Pattijoki (2003) já Vihanti (2013) Raahe vuáđudui ive 1649.
Kieldâlahtemeh
Saloisii kieldâ lohtui Raahen ive 1973. Pattijoki kieldâ lohtui Raahen ive 2003. Vihanti kieldâ lohtui Raahen ive 2013.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Sant'Ippolito
Sant'Ippolito lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sant'Ippolitost ääsih 1 497 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,88 km², já alodâh 246 m. Sant'Ippolito naaburkieldah láá Colli al Metauro, Fossombrone, Fratte Rosa, Montefelcino já Terre Roveresche.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Pian di Rose, Reforzate já Sorbolongo.
Sveicci
Sveicci, virgálávt Sveeici vuárnumlitto (, uánádâs CH) lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Bern, mut stuárráámus kaavpug lii Zürich. Eennâm lii juohum kantonáid ađai läänijd, main lii vijđes jiešhaldâšem.
Historjá
Sveicci lii lamaš jiečânâs staatâ ive 1291 rääjist. Tobbeen lii kievrâs federalism ađai puoh aašijn ulmuuh merideh páihálii tääsist nuuvt ennuv ko máhđulâš. Kieldâ meerrid kieldâ aašijn tegu luodâin, pasâttâshuolâttâsâst jna. Kanton meerrid stuárráámuu uásist tehálijn aašijn tegu viäruttâsâst, škovliimist jna. Staatâ vuod meerrid tuše smavvâ uásist aašijn (om. postâlájádâsâst, eennâmpiäluštâsâst, tuulist jna). Meiddei orroomlove finnee kantonist ige staatâst. Ađai jis kiinii värree kantonist nuubán, te sun ferttee finniđ uđđâ orroomlove ton kantonist, kuus sun lii varrim.
Njuolgâ demokratia
Sveeicist lii njuolgâ demokratia. Sveicciliih merideh masa puoh aašijn aalmugjienâstmijguin. Kii peri puáhtá vaattâđ aalmugjienâstem mon peri ääšist, jis sun pasta čokkiđ tuárvi ennuv vuáláčalluid (50 000 vuáláčaalâd normaallii laavâ nubásmitmân já 100 000 vuáláčaalâd vuáđulaavâ nubásmitmân). Aalmugjienâstmij loppâpuáđus lii čannee.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1763
1763 (MDCCLXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1760-lovo niäljád ihe.
1487
1487 (MCDLXXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1480-lovo káávcád ihe.
Ursula Länsman
Ursula Länsman (š. 1971, Aanaar, Suomâ ) lii sämmilâš lávloo já musikkár. Sun kuulâi ive 1982 vuáđudum Angelit-juávkun, mast lâi fáárust meiddei suu uábbi Tuuni Partti. Sunnust šoodâi pegâlmeh jo ive 1979, ko Elina Karjalainen čaalij artikkâl Aŋŋelist ässee oobijn Suomen Kuvalehtin Ovtâstum aalmugij almugijkoskâsâš Päärni ive keežild. Siämmáá ive Länsman uábih uásálistijn meiddei muádi TV-ohjelmân sehe Suomâst já Japanist.
Karrieer
Ursula Länsman algâttij karrieeris ive 1982 Áŋŋel nuorat -juávhust oovtâst ereslasseen Ulla Pirttijärvijn já Tuuni Parttijn. Sij almostittii juovlâlavlui kasseet ive 1987 oovtâst Mari Boinein. Juávkku almostitij vuossâmuu album ive 1992. Talle juávhu nommâ lâi Angelin tytöt.
1477
1477 (MCDLXXVII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1470-lovo káávcád ihe.
1753
1753 (MDCCLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1750-lovo niäljád ihe.
Kaskinen
Kaskinen lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kaskisiist ääsih 1 280 olmožid, já ton vijđodâh lii 175,36 km², mast 164,73 km² lii čääci. Kaskisiist lii tuše ohtâ naaburkieldâ: Närpiö. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.
Kaskinen lii ässeelovo mield Suomâ ucemus kaavpug já vijđoduv mield Suomâ nubben ucemus kieldâ. Kaskinen lii ässeelovo mield meiddei Pohjanmaa eennâmkode ucemus kieldâ.
Historjá
Kaskinen vuáđudui ive 1785.
Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kaskisii kuávdáščuákkipäikki.
Darude
Darude, olmâ nommâ Toni-Ville Henrik Virtanen (š. syeinimáánu 17. peeivi 1975 Eura, Satakunta, Suomâ) lii syemmilâš musikkár‎, pyevtitteijee já DJ.
Vuovdâkuoškâ škovlâ
pienoiskuva|Vuovdâkuoškâ aalmugškovlâ ive 1938. Oahptii-Jovsset ađai Josef Guttorm poorgâi talle škoovlâ máttáátteijen. Vuovdâkuoškâ škovlâ, ovdil Vuovdâkuoškâ aalmugškovlâ (, ovdil Vuovdaguoikka álbmotskuvla) lâi škovlâ Savonist, Vuovdâkuoškâst, Ucjuuvâst iivij 1885–2002. Skoovlâst já máttáátteijein láá lamaš eromâš stuorrâ vaikuttâs orjâlâškielâg čaabâkirjálâšvuotân.
Historjá
Čuávuvâžžân meridui vuáđudiđ Vuovdâkuoskâ škoovlâ. Ruávvást Jonathan Gummerus oostij škoovlâ várás kyehti stuorrâ eennâmpitá já staatâ adelij ruuđâid máttáátteijee várás. Čohčuv 1885 Vuovdâkuoškâ škovlâ vuáđudui uccâ tuše 35 m2 rukkoosviistán. Visteest lâi škoovlâ várás 24 m2 sali já máttáátteijee, suu kálgu já sunnuu neelji párnáá várás 9 m2 káámmár perruu aassâmviäsun. Čuávuváá ive škovlâ sirdui eđâbiššáá viistán já ive 1889 nubbáá, uđđâ škovlâviistán.
Škoovlâ máttáátteijeeh
Vuovdâkuoškâst lâi aalgâst koskâpuddâsâš máttáátteijee. Ive 1885 škoovlân pálkkááttui fastâ máttáátteijen syemmilâš Elias Erikson, kii ij lamaš luuhâm máttáátteijen ige máttám orjâlâškielâ teikkâ oovtâgin eres sämikielâ. Suu kálgu, Olga Erikson, máttááttâlâi nieidáid kietâtyeje. Olga meid máttái orjâlâškielâ nuuvt, ete sun poostij išediđ škovlâlijd, kiäh iä máttám suomâstiđ. Máttááttâs lâi kuuitâg masa ollásávt suomâkielân. Ive 1900 Erikson-kyehtis passijn iäláttâhân 15 pargoive maŋa.
Eriksonij maŋa škoovlân halijdii pálkkááttiđ orjâlâškielâg máttáátteijee, mut máhđulâš iävtukkâs Josef Guttorm ij lamaš val valmâštum Sortavala seminaarist. Te viirgán pálkkááttuin máttáátteijen loimaaliih Antti Juhani já Dagmar Elisabet Aalto. Suoi iävá kuittâggin algâttâm tállán, tastko suoi finnijn virgeluámu táálván, já te Erikson hoittái virge kiiđâ 1901 räi. Tegu Elias Erikson kuábáškin iävá máttám orjâlâškielâ ollágin. Aaltoi valjim ij tuhhim, já suoi maccáin máádás jo roovvâdmáánust 1902. Taan keerdi Josef Guttorm pivdui Vuovdâkuoškân máttáátteijen, mut sun ij peessâm škoovlân ovdilgo Aalto-kyevtis varrijn máádás, já te Erikson alge Edvin (teikkâ motomin Eevid) máttááttâlâi tassaažân ko Guttorm peesâi Vuovdâkuoškân. Ive 1903 rääjist sämmilâš máttáátteijee Oahptii-Jovsset ađai Josef Guttorm máttááttâlâi škoovlâst tassaažân ko sun paasij iäláttâhân ive 1939.
Ko Oahptii-Jovsset paasij iäláttâhân, te máttáátteijen toimâškuođij suu alge Oahptii-Hánsa ađai Hans Aslak Guttorm. Sun máttááttij škoovlâst iivij 1939–1970, já sun meid čaalij kiirjijd tegu Šuvvi jahki škoovlâ tárboid.
Vaikuttâs orjâlâškielâg čaabâkirjálâšvuotân
Skoovlâst já máttáátteijein láá lamaš stuorrâ vaikuttâs orjâlâškielâg čaabâkirjálâšvuotân. Škoovlâ máttáátteijen tooimâi iivij 1939–1970 orjâlâskielâg čaabâkirjálâšvuođâ oovdâstjottee já ive 1985 Sämirääđi kirjálâšvuođâpalhâšume iävtukkâs Hans Aslak Guttorm. Tegu eeččis sun máttááttâlâi orjâlâškielân, veikkâ aalgâst ij lamaš lope máttááttâllâđ párnáid sämikielân. Eenikielâg máttááttâs áánsust škovlâliih máttájii čäälliđ já oovdânpyehtiđ jurduidis jieijâs ennikielân uáli jo pyereest.
Serie B 1969–1970
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Toscanast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Calabriast, 2 juávhu Umbriast, 1 juávkku Sisiliast já 1 juávkku Liguriast.
Vuovdâkuoškâ škovlâ
Vaikuttâs orjâlâškielâg čaabâkirjálâšvuotân
Škoovlâ eres tobdos sämmiliih čälleeh láá ei. Oahptii-Jovsset uáppee iivij 1897–1901 Pedar Jalvi, Eino Guttorm, Kirste Paltto já Kerttu Vuolab.
Serie B 1969–1970
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1970–1971 Serie C 1970–1971
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
(a) Hyeneeb molâiäru ko Atalantast, Catanzarost já Tarantost.
Serie B 1960–1961
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávhu Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Apuliast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1961–1962 Serie C 1961–1962
Lasespellâ
Novara paasij Serie B:n.
Bolivia
thumb Bolivia teikâ Bolivia maaŋgâaalmugriijkâ lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá Argentiina, Brasilia, Chile, Paraguay já Peru. Boliviast láá kyehti uáivikaavpug: Chupiyapu já Chuqichaka.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Mombaroccio
Mombaroccio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mombarocciost ääsih 2 075 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,21 km², já alodâh 321 m. Mombaroccio naaburkieldah láá Cartoceto, Colli al Metauro, Fano já Pesaro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cairo, Montegiano, Passo del Beato Sante já Villagrande.
1743
1743 (MDCCXLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1740-lovo niäljád ihe.
Äänekoski
Äänekoski lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Äänekoskist ääsih 18 541 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 138,39 km², mast 253,82 km² lii čääci. Äänekoski naaburkieldah láá Kannonkoski, Konnevesi, Laukaa, Saarijärvi, Uurainen, Vesanto já Viitasaari.
Historjá
thumb|left|Äänekoski kieldâlahtemeh Äänekoski vuáđudui ive 1911, já tast šoodâi kaavpug ive 1973. Uđđâ Äänekoski kaavpug šoodâi ive 2007, ko Sumiainen já Suolahti lahtojii Äänekoskin.
Kieldâlahtemeh
Äänekoski táálunkieldâ lohtui Äänekoskin ive 1977. Konginkangas kieldâ lohtui Äänekoskin ive 1993. Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoskin uđđâivemáánu 1. peeivi 2007.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hietama, Hirvaskangas, Honkola, Kalaniemi, Koivistonkylä, Laajaranta, Liimattala, Mämme, Parantala já Rannankylä.
Kasmir
Kasmir, olmâ nommâ Thomas Antero Kirjonen (š. njuhčâmáánu 27. peeivi 1985, Espoo, Suomâ) lii syemmilâš musikkár já šuoŋârähtee. Sun šoodâi tobdosin Suomâst ive 2014 kesipittáinis "Vadelmavene". Ovdil muusikkarrieer sun lâi kokkâ.
Askainen
Askainen lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lii kuullâm Masku kieldân ive 2009 aalgâ rääjist. Ive 2008 loopâst Askaisiist assii 1 007 olmožid, já ton vijdodâh lâi 95,96 km², mast 33,34 km² lâi čääci. Askaisii naaburkieldah lijjii Lemu, Merimasku, Mynämäki, Taivassalo já Velkua.
Kieldâlahtemeh
thumb|left|Masku kieldâlahtemeh Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive 2009. Ive 2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.
Siijdah
Ahtinen, Antikainen, Auttinen, Hannula, Iiroinen, Kairinen, Karavainen, Karvatti, Koskoinen, Laakinen, Lempoinen, Manna, Merijärvi, Nepola, Palsala, Pukkila, Raumharja, Rauvola, Ruohoisenmaa, Tättäläinen, Tävälä, Vanhakylä já Vilu.
Juovlâmáánu 17.
Juovlâmáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 351. peivi (kárgámive 352. peivi). Ive loopân láá 14 peivid.
Syeinimáánu 24.
thumb|right|[[Jennifer Lopez ive 2014]] thumb|right|[[Assembly (tábáhtus)|Assembly-tiätturfestivaal ive 2004]] thumb|right|[[Apollo 11 kirdemmooduul Kuálhismeerâst]]. Syeinimáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 205. peivi (kárgámive 206. peivi). Ive loopân láá 160 peivid.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1991 (Saksa)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1991.
Syeinimáánu 25.
Syeinimáánu 25. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 206. peivi (kárgámive 207. peivi). Ive loopân láá 159 peivid.
Tábáhtusah
Jáákuppeivi
1733
1733 (MDCCXXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1730-lovo niäljád ihe.
Mustasaari
Mustasaari lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Mustasaarist ääsih 19 475 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 178,60 km², mast 2 329,47 km² lii čääci. Mustasaari naaburkieldah láá Laihia, Maalahti, Vaasa já Vöyri. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.
Swahilikielâ
thumb|upright=1.25| {{Legend|#045A8D|Kuávluh kost Swahili lii váldukielâ}} {{Legend|#0570B0|Kuávluh kost Swahili lii nubben kiellân}} {{Legend|#3690C0|Kuávluh kost Swahili lii virgálâš kielâ, mutâ ij eenâblovo eenikielâ}} {{Legend|#74A9CF|Kuávluh kost Swahili lii ucceeblovo kielâ}} Swahili (swahilikielân kiswahili) lii bantukielâ, mon swahilih sárnuh já mii lii vijđáht kiävtust Nuorttâ- já Koskâ-Afrikist. Tast láá suulân 80 miljovn sárnod. Virgálâš kielâ tot lii Tansaniast já Keniast, mutâ tom kevttih meiddei Ugandast, Somaliast, Mosambikist, Malawist, Ruandast, Burundist, Sambiast já Kongost.
Mustasaari
Historjá
Mustasaari vuáđudui ive 1348.
Swahilikielâ
Arabia lii vaiguttâm swahilin ennuv já swahilist láá-uv ennuv lovnâsäänih arabiakielâst. Joba "swahili" lii lovnâ já puátá arabia säänist "sawāḥilī", mii lii maaŋgâlovo adjektivhäämi säänist mii meerhâš "riddokuávlust" (eŋg. jurg. "of the coast"). Puárásumos siäilum swahilikielâsâš tekstâ lii 1700-lovo aalgâst já tot lii čallum arabia pustavijgijn. Tááláá ääigi swahili čäälih kuittâg läättinlâš pustavijgijn.
Mustasaari
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Swahilikielâ
thumb|left|Swahili sárnoo
1723
1723 (MDCCXXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1720-lovo niäljád ihe.
1713
1713 (MDCCXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1710-lovo niäljád ihe.
Ben Roy Mottelson
Eellim
Mottelson šoodâi Chicagost já nágáttâlâi tuáhtárin Harvard ollâopâttuvvâst ive 1950. Tast maŋa sun varrij Kööbenhamânân, Taanskan, kost sun porgâškuođij Niels Bohr -instituutist.
Võrokielâ
thumb|upright=1.25|Võrokielâ kuávlu thumb|upright=1.25|Võrokielâ sárnumkuávlu Võrokielâ lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ.
Vety
Vety lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii H (hydrogenium), oornigloho 1 já aatoomtiäddu 1,00794 u. Vety lii epimeetaal, mut tot lii kuittâg-uv siämmáá juávhust alkaalmetallijgijn, ko tast lii alkaalmetallij náál ohtâ olgoelektron. Vety lii visteliegâsvuođâst ivnettes, hajâttem já mávuttem kaasu, mii lii keppisub ko áimu. Vety oro táválávt vetymolekyylin (H2). Ton suddâmčuogâstâh lii -259 °C já tuoldimčuogâstâh -253 °C.
Vety tobdosumos ovtâstâh lii čääci (H2O). Čääci lii haapi lasseen tergâdumos aamnâs Eennâmpáálust tiettum elimân. Stuárráámus uási eennâmpáálu vetyst lii čääccin. Vety lii mottoom verd meid eennâmkoorâst (0,14 %) já áimukeerdist (0,00005 %). Vety lii maailmubâlâšvuođâ almosumos algâaamnâs, já tot tuáimá taasnij fuusioreaktioi puáldimamnâsin.
Isotoopeh
Vetyst láá kyehti stäđis isotoop, main táválumos lii 1H ađai protium. Protiumist lii tuše ohtâ prootoon ige ohtâgin neutron. Maailmubâlâšvuođâ puoh vetyst protium lii 99,98 %. Vety eres stäđis isotoopeh láá 2H ađai deuterium. Deuteriumist láá ohtâ prootoon já ohtâ neutron. 0,015 % puoh vetyst lii deuterium. Čääci, mast lii táválii vety saajeest deuterium, kočoduvvoo lusis čääccin. Lusis čääci lii kevttum aatoomvyeimilágádâsâi reaktorij čuáskudeijen. pienoiskuva|Hydrogen Spectrum Test Vety merhâšitteemus radioisotoop lii 3H ađai tritium, mast láá kyehti neutron. Tritium pelilumäigi lii 12,32 ihheed, já tot lii tuše 0,0001 % puoh vetyst. Tritium lii kevttum merkkâamnâsin isotoopgeokemiast sehe talhâsamnâsij metaboliatutkâmušâin. Vety eres radioisotoopeh láá 4H, 5H, 6H já 7H, mut toh láá uáli epistáđáseh, iäge toh tiettuu luándust.
Spin-isomeria
Vetymolekyylist láá kyehti spin-isomeer ađai häämi, mast molekyyl atomij protonij spineh láá ereslágáneh. Ortovetyst spineh láá siämmáásundásiih já paravetyst eressundásiih. Orto- já paravetyst láá ereslágáneh jiešvuođah: Ovdâmerkkân ortovety lievlâlumliegâsvuotâ lii 0,24 °C aaleeb ko paravetyst. Visteliegâsvuođâst 75 % vetyst lii ortovety, mut kolgos häämist sehe alda absoluutlâš nolláčuogâstâh masa puoh vety lii paravetyn.
Vety algâamnâsij ráiđulâš vuáháduvvâst
Táválávt vety lii sajettum algâamnâsij ráiđulâš vuáháduvvâst vuosmuu sárgáttâhân ađai siämmáá sajan ko alkaalmetalleh. Vety lii kuittâg-uv viehâ ereslágán ko alkaalmetalleh: Vety ij reagist čassijn nuuvt ko ovdâmerkkân litium, natrium teikkâ kalium. Tot lii meid táválávt luokattâllum epimetallin. Ton lasseen vety ionistemenergia já elektronegatiivlâšvuotâ láá ennuv stuárráábeh ko alkaalmetallij västideijeeh. Vety ionistemenergia (1310 kJ/mol) västid eenâb halogeenij ionistemenergiaid. Vety sulâstit halogeenijd meid tondiet ko ton elektronráhtusist šadda stääđis, jis tot finnee oovtâ elektron.
Vety kuittâg-uv sulâstit alkaalmetallijd maaŋgâ ääšist: Sehe alkaalmetalleh já vety láá s-laigosist, ađai toi olgolumos aatoomorbitaal lii s-orbitaal, ko halogeenijn olgolumos lii p-orbitaal. Ton lasseen vety elektronaffiniteetárvu lii 73 kJ/mol, ko alkaalmetallij áárvuh láá suulân 50 kJ/mol já halogeenij -300 kJ/mol. Vety epičielgâs sajattuv tááhust kemia sánáduvvâst västideijee IUPAC lii avžuuttâm, ete vety ferttiiččij leđe vuosmuu rááiđust kaskoo ráiđulii vuáháduv, kuás tot ij liččii alkaalmetallij ijge halogeenij juávhust.
Suuvrah já alkaaleh
Suvrâ já alkaal láá Brønsted–Lowry-teoria mield miäruštâllum tienuuvt, ete suvrâ lii aamnâs, mii luovât vetyioni ađai prootoon (H+). Alkaal lii vuod aamnâs, mii vuástáváldá vetyioni. Suuvres čäcilaggâ šadda, ko čääci vuástáváldá vetyioni já tast šadda oksoniumioni (H3O+). Alkaallâš čäcilaggâ šadda, ko čääci luovât vetyioni já tast šadda hydroksidioni (OH-). Laagâ suvroduv teikkâ alkaallâšvuođâ vieksâvuotâ sorjo oksonium- teikkâ hydroksidionij meereest.
Vety ovtâstuvah
Vetyovtâstuvâid puáhtá jyehiđ čonnâsijdis vuáđuld kovalentsâš, ioničoonâslâš já meetaallâš ovtâstuvváid. Kovalentsâš ovtâstuvah láá vety já eres epimeetaal ovtâstuvah, nuuvtko čääci, ammoniak já vetyhalogenideh. Taah ovtâstuvah láá visteliegâsvuođâst táválávt kaasun. Ioničoonâslâš ovtâstuvah láá elektropositiivlâš alkaal- teikkâ eennâmalkaalmeetaalioni já elektronegatiivlâš hydridioni (H-) ovtâstuvah. Taah hydrideh reagisteh vuáimálávt čassijn, mast šaddeh vetykaasu já meetaalhydroksid.
Sirdâšemmetallijguin, lantanoidijguin já aktinoidijguin vety ráhtá meetaallâš ovtâstuvâid.
Historjá
Putes vety valmâštij vuossâmužžân eŋlandlâš kemist-fysikkár Henry Cavendish ive 1766, ko sun laggij ryevdi riššâsuuvrân já tast šoodâi tubdâmettum kaasu. Cavendish meid merkkui, ete vety já ááimu siävus pävkittij já tast šoodâi kolgos. Ive 1781 Cavendish kavnâttij, ete kolgos lâi čääci. Siämmást sun komettij Aristoteles já Kreika eres luándufilosofij jurduu tast, ete čääci lii algâaamnâs. Cavendish ij tiättám, ete sun lâi kavnâm uđđâ algâamnâs, pic juurdij, ete kaasu lâi flogiston. Ovdil Cavendish, meid alkemist Paracelcus já eŋlandlâš Robert Boyle valmâštáin vety, mut suoi iävá tutkâm ton jiešvuođâid teikkâ ubâ tiättámgin, mii tot lâi.
Ranskalâš kemist Antoine Lavoisier adelij vetyn noomâ hydrogène, mii puátá kreikkâkielâ saanijn ὕδωρ (hydor, čääci) já γίγνομαι (gignomai, rähtiđ, šoddâdiđ). Noomâ suijân lii vety já haapi koskâsâš reaktio, mast šadda čääci.
Kiävttu
Onnáá peeivi vety lii kevttum ammoniak valmâštâsâst. Ammoniak valmâštuvvoo Haber-Bosch-vuovvijn vetyst já tyypist. Vety lii kevttum meid oljojáálludmist, mast vetyin puáhtá lasettiđ čiđđâvetyi vety-čiđđâ-koskâvuođâ já návt pyerediđ toi pyellim. Vetyin puáhtá meid meddâlistiđ oksidijd maalmâin já riišâ oljoost sehe valmâštiđ metanol čiđđâmonoksidijn.
Kolgosvety lii kuáddurakettij pyeremus puáldimaamnâs. Hapitteijen lii táválávt kolgoshappi. Vâi happi já vety pisoh kolgosin, ferttee liegâsvuotâ leđe vuálá -183 °C. Tondiet rakettij puáldimamnâs siäiluttem kuhháá lii väädis.
Kuáláduv säämi servi
thumb|right|Kuáláduv säämi seervi 2. saavâjođetteijee [[Nina Afanasjeva]] thumb|right|Kuáláduv säämi seervi liivâr Kuáláduv säämi servi teikkâ Kuáláduv sämiservi (,, Guoládaga Sámi Searvi teikkâ Guoládaga Sámiid Searvi, , , uán. AKS) lii sämiservi, mon toimâkuávlun lii Kuáládâhnjargâ. Tot lii nubbe Sämirääđi jeessânseervijn Ruošâst.
Historjá
Servi vuáđudui čohčâmáánust 1989. Sämirääđi tuhhiittij seervi jesânin ive 1992 sämmilij 15. konferensist Helsigist.