cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Listo čyeti-iivijn
Kulmânubálovváád ihetuhháát oKr. - Kyehtnubálovváád ihetuhháát oKr. - Ohtnubálovváád ihetuhháát oKr. - Lovváád ihetuhháát oKr. - Oovcád ihetuhháát oKr. - Káávcád ihetuhháát oKr. - Čiččâd ihetuhháát oKr. - Kuuđâd ihetuhháát oKr. - Viiđâd ihetuhháát oKr.
Chiaromonte
Chiaromonte lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Chiaromontest ääsih 1 787 olmožid. Ton vijdodâh lii 70,02 km², já alodâh 794 m. Chiaromonte naaburkieldah láá Castronuovo di Sant'Andrea, Castrovillari, Episcopia, Fardella, Francavilla in Sinni, Morano Calabro, Noepoli, Roccanova, San Costantino Albanese, San Severino Lucano, Senise, Teana, Terranova di Pollino já Viggianello.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Armirosse, Battifarano, Bosco Magnano, Canocchielo-Pollino, Capricci, Corice, Cotura, Cupolo, Don Fabio, Fiego, Foresta, Giardini del vescovo, Grottole, Ischia, Ischitello, Largo di Mezzo, Mainieri, Mancuoso, Molioto, Pieschi, Pietrapica, Ponte, Poziello, Ricolio, Sagittario, Sammarella, San Pasquale, Sant'Uopo, Savino, Valle Pastori já Vertunno.
1021
1021 (MXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1020-lovo nubbe ihe.
Serie B 1977–1978
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Marchest, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Sisiliast, 1 juávkku Sardiniast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Campaniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1978–1979 Serie C1 1978–1979
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Kuhmalahti
Kuhmalahti lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kangasala kaavpugân ive 2011 aalgâst. Ive 2010 loopâst Kuhmalahtist assii 1 041 olmožid, já ton vijdodâh lâi 220,67 km², mast 52,17 km² lâi čääci. Kuhmalahti naaburkieldah lijjii Kangasala, Kuhmoinen, Orivesi, Padasjoki já Pälkäne. Ovdiih naaburkieldah lijjii Eräjärvi, mii lohtui Orivesin ive 1973, Längelmäki, mii lohtui Orivesin já Jämsän ive 2007, Luopioinen, mii lohtui Pälkänen ive 2007, já Sahalahti, mii lohtui Kangasalan ive 2005. Majemuš kieldâhovdâ lâi Jarmo Kivineva.
Siijdah
thumb|left|Pohja kuávdáš Haapasaari, Iso Pento, Kivisalmi, Pajula (Pajulahti), Pohja, Tervaniemi, Vehkajärvi, Vehkapuntari já Vähä Pento.
Ive 1928 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1928 tälviolympialijn lijjii fáárust 464 valastâlled (438 almajid já 26 nisonid) 25 enâmist, kiäh kištottâllii 14 tábáhtusâst. 500 m huáppuluistámist adeluvvojii kyehti kollemiitaal já kulmâ pronssimiitaal, já silbâmiitaal ij adelum. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 6 kollemiitaal, 4 silbâmiitaal já 5 pronssimiitaal.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[John O'Neil Farrell vuoitij pronssimiitaal 500 m huáppuluistámist.]]
Saltvik
Saltvik lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Saltvikist ääsih 1 819 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 166,87 km², mast 1 014,64 km² lii čääci. Saltvik naaburkieldah láá Finström, Geta, Kumlinge, Sund já Vårdö.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Antböle, Bertby, Borgboda, Boxö, Daglösa, Fremmanby, Germundö, Haga, Haga kungsgård, Haraldsby, Hjortö, Hullby, Kuggböle, Kvarnbo, Laby, Lagmansby, Lavsböle, Lavö, Liby, Långbergsöda, Näs, Ovanåker, Prästgården, Rangsby, Ryssböle, Ryssö, Saggö, Sonröda, Strömma, Syllöda, Sålis, Tengsöda, Toböle, Vassböle, Åsgårda já Ödkarby.
Ylöjärvi
Ylöjärvi lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Ylöjärvist ääsih 33 439 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 324,14 km², mast 208,50 km² lii čääci. Ylöjärvi naaburkieldah láá Hämeenkyrö, Ikaalinen, Kihniö, Nokia, Parkano, Ruovesi, Tampere já Virrat.
Historjá
Ylöjärvi vuáđudui ive 1869, já tast šoodâi kaavpug ive 2004.
Kieldâlahtemeh
Viljakkala kieldâ lohtui Ylöjärvin ive 2004. Kuru kieldâ lohtui Ylöjärvin ive 2009.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Kaavpuguásih, aassâmkuávluh já siijdah
thumb|200px|Ylöjärvi siijdah ive [[1931: 1. Lielahti, 2. Possila, 3. Kukkola, 4. Niemi, 5. Pohtola, 6. Siivikkala, 7. Teivaala, 8. Ilmari, 9. Mäkkylä, 10. Keijärvi, 11. Ylöjärvi, 12. Kuusisto, 13. Metsäkylä, 14. Lakiala, 15. Lempiäniemi, 16. Liimola, 17. Kaihari, 18. Runsas, 19. Kyöstilä, 20. Mutala, 21. Pohjankylä, 22. Penko, 23. Pengonpohja.]]
Ylöjärvi
Ylöjärvi kaavpuguásih, aassâmkuávluh já siijdah láá: Antaverkka, Asuntila, Elovainio, Haavisto, Ilmari, Kaihari, Kirkonseutu, Lempiäniemi, Metsäkylä, Mutala, Peräsilta, Pinsiö, Siivikkala, Soppeenmäki, Takamaa, Vahanta, Vasama, Veittijärvi já Vuorentausta.
Viljakkala
Viljakkala aassâmkuávluh já siijdah láá: Hanhijärvi, Harhala, Haveri, Hiiroinen, Inkula, Karhe, Manni, Nisu, Pikku-Pispala já Viljakkala markkân.
Kuru
Kuru aassâmkuávluh já siijdah láá:: Hainari, Itä-Aure, Kallio, Karjula, Kulju, Kuru markkân, Kyrönlahti, Länsi-Aure, Länsi-Teisko, Luode, Niemikylä, Parkkuu, Pengonpohja, Poikelus, Riuttanen já Seitseminen.
Oberurnen
Oberurnen lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Ive 2010 Oberurnenist assii 1 963 olmožid. Ton vijdodâh lii 12,82 km², já alodâh 437 m.
Historjá
Oberurnen kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
Ikaalinen
Ikaalinen lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Ikaalisiist ääsih 6 872 olmožid, já ton vijdodâh lii 843,35 km², mast 92,99 km² lii čääci. Ikaalisii naaburkieldah láá Hämeenkyrö, Jämijärvi, Kankaanpää, Parkano, Sastamala já Ylöjärvi.
Kieldâlahtemeh
Ikaalisii táálunkieldâ lohtui Ikaalisii kävppikieldân ive 1972.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Haapimaa, Heinistö, Heittola, Helle, Höytölä, Iso-Röyhiö, Jauhokuononmaa, Juhtimäki, Jyllinmaa, Kallionkieli, Kalmaankylä, Karhoinen, Karttu, Kiiala, Kilvakkala, Kolkko, Kovelahti, Kurkela, Leppäsjärvi, Leutola, Luhalahti, Läykkälä, Mansoniemi, Miettinen, Myllykarttu, Niemi, Pukara, Riitiala, Sammi, Sarkkila, Saukko, Sisättö, Sikuri, Sipsiö, Tevaniemi, Vahojärvi, Varessalmi, Vatsiainen, Vatula, Vehuvarpe, Viljala, Vähäröyhiö já Välikylä.
Episcopia
Episcopia lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Episcopiast ääsih 1 306 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,64 km², já alodâh 530 m. Episcopia naaburkieldah láá Carbone, Chiaromonte, Fardella, Latronico já San Severino Lucano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Demanio, Fichi D'Antuono, Lago Angella, Manca di Basso já Manca di Sopra.
Kymileevi eennâmkodde
Kymileehi ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 159 902 já vijđodâh 6 769 km². Kymileevi eennâmvijđodâh lii Nannaam-Suomâ eennâmkuudij ucemus (4 559 km²). Kymileevist láá meid tuše kuttâ kieldâ, mii lii vyelemus kieldâloho Suomâ eennâmkuudijn. Kymileevi räjinaabureh láá tavveen Maadâ-Savo, viestârist Päijät-Häme sehe Uusimaa já nuorttân Maadâ-Kärjil.
Kieldah
Kymileevi eennâmkoddeest láá kuttâ kieldâ, main kulmâ láá kaavpugeh.
Ovdiih kieldah
thumb|Tááláá Kymileevi kuávlu kieldah 1960-lovvoost.
Videospellâihe 2009
Videospellâihe 2009 kieđâvuš ive 2009 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Vårdö
Vårdö lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Vårdöst ääsih 465 olmožid, já ton vijdodâh lii 572,56 km², mast 470,83 km² lii čääci. Vårdö naaburkieldah láá Föglö, Kumlinge, Lumparland, Saltvik, Sottunga já Sund.
Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.
Siijdah
Bergö, Bussö, Grundsunda, Ledsöra, Listersby, Lövö, Mickelsö, Sandö, Simskäla, Töftö, Vargata, Vårdö já Ängö.
Jovnna-Ánde Vest
Jovnna-Ánde Vest (š. kesimáánu 14. peeivi 1948, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee já jurgâleijee. Sun čáálá orjâlâškielân. Sun lii aassâm ive 1982 rääjist Pariisist.
Pertteli
Pertteli lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Perttelist assii 4 036 olmožid, já ton vijdodâh lâi 156,12 km², mast 2,22 km² lâi čääci. Pertteli naaburkieldah lijjii Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla já Salo (ive 1967 räi Uskela).
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Siijdah
Haali, Hähkänä, Inkere, Isohiisi, Kaivola, Kajala, Kaukola, Nokkahiisi, Patala, Pitkäkoski, Pöytiö, Romsila, Tattula, Valkjärvi, Vihmalo já Vähähiisi.
Sámi Grand Prix 2017 (album)
Sámi Grand Prix 2017 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij uđđâivemáánu 26. peeivi 2018. Skiärust láá ive 2017 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 14 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–10 láá juoigâmuásist, já pitáh 11–15 láá lávlumuásist.
1011
1011 (MXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1010-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Ichijō
Tavenjargâ
Tavenjargâ ( já ) lii kieldâ Taažâst. Tavenjaargâst ääsih 3 075 olmožid, já ton vijdodâh lii 925,69 km², mast 34,10 km² lii čääci.
Muorâkuáráttâh
Muorâkuáráttâh (Picoides tridactylus) lii čaašnij hiäimun kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Muorâkuáráttâh lii 21,5–24 cm kukkosâš čäšni, mii tiäddá 60–85 g. Orráás já nuorâ lode uáivičokke lii fiskâd, mudoi lodde lii čapis- já vielgiskirjáá. Nubenáál ko eres čaašnijn, muorâkuáráttuvvâst láá tuše kulmâ jyelgisuormâ. Muorâkuáráttuv jienâ lii joskis "kjik". Kiihâmääigi tot rummut muorâ.
Lavdâm já eellimpiirâs
Muorâkuáráttâh lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik kuácceevuovdij lodde. Suomâst tot iälá ubâ enâmist, mut lii härvinub puoh tavemus oosijn. Muorâkuáráttâh lii puáris vuovdij lodde já tondiet ton nääli lii kiäppánâm Maadâ-Suomâst, kost stuárráámus uási vuovdijn láá nuorah meccituálu tiet. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 20 000–30 000 paarrâd. Muorâkuáráttâh lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld uánihis maađhijd čohčuv.
thumb|left|Muorâkuáráttuv mane
Campolieto
Campolieto lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campolietost ääsih 841 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,43 km², já alodâh 735 m. Campolieto naaburkieldah láá Castellino del Biferno, Matrice, Monacilioni, Morrone del Sannio, Ripabottoni já San Giovanni in Galdo.
Muorâkuáráttâh
Lasanem
Muorâkuáráttâh mannee vyesimáánust 3–6 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 11 peivid. Uđâgááh kirdeleh 22–25 peeivi ahasâžžân.
Perâvárdám
Perâvárdám lii Suomâ várdájeijei toimâhäämi, mon aktiviteeteh láá uáivildum perruid. Ulmen lii faallâđ ohtâsii tooimâ ubâ perrui várdámlihâstâs áárvui mield, ige vyelediđ várdámlihâstâs ahemuddo-ohjelm algâttemave. Ulmen lii meiddei puđâldiđ oovtâst luándust uccâ párnáid heivejeijee vuovijn. Perâvárdámân iä lah miäruštâllum sierânâs šoddâdemulmeh, já toimâ tábáhtuvá várdámlihâstâs almolij áárvui já šoddâdemuulmij mield. Perâvárdámtooimâ tubdâldâhhân lii uárree.
Campolieto
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Perâvárdám
Perâvárdám ij lah várdámlihâstâs eidusâš šoddâdemtoimâ. Tot lii perruu ohtâsâš uápásmemmätki várdámtooimân. Nubij sanijguin tot fáálá perruid máhđulâšvuođâ uápásmuđ toos, mii várdámlihâstâs lii. Perruuh uápásmuveh eidusii várdámtooimân rávhálávt já jieijâs taavtâ mield om. uásálistmáin lippukode muhhijd, leiráid já eres tábáhtussáid.
Perâvárdámtooimân pyehtih uásálistiđ puoh perruuh, main láá vuálá škoovlâ ahasiih päärnih. Perâvárdámohjelm aktiviteeteh láá vuávájum 3–6-ihásáid parnijd. Perruuh pyehtih uásálistiđ perâvárdámtooimân nuuvt kuhháá ko tain láá vuálá škoovlâ ahasiih päärnih. Tooimâ puáhtá algâttiđ meiddei jo ovdil ko puárásumos pärni tiävdá kulmâ ive. Nuorâbeh päärnih pyehtih uásálistiđ tooimâm jieijâs ovdánemtääsi mield.
Perâvárdámist toimâohtâdâh lii ubâ peerâ, ige pärni tâi rävisolmooš. Perâvárdámjuávkun kuleh perruuh, ađai päärni já ucemustáá oovtâ rävisulmuu hammim ohtâduvah. Perâvárdámjuávhu stivrejeijen puáhtá toimâđ ohtâ já siämmáš olmooš, tâi ovdâsvástádâs jieškote-uv aašijn juáhhoo tooimân uásálistee rävisulmui kooskân. Ideaaltiileest perâvárdámstivrejeijest lii hárjánem lippukoddeest.
Muorâkuáráttâh
Raavâd
Muorâkuáráttâh porá tiivrijd já toi kiivsâid, maid tot ocá puuhijn.
Ranska tovnbeln meerâ kuávluh
Tovnbeln meerâ departementeh
Válduartikkâl: Ranska departementeh
Petacciato
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Collecalcioni já Marina di Petacciato.
John Gustavsen
John Gustav Gustavsen (š. vyesimáánu 29. peeivi 1943, Porsaŋg, Taažâ) lii taažâsämmilâš kirječällee já toimâtteijee. Sun čáálá tárukielân. Sun lii rávásmâm Tavenjaargâst já áásá tääl Tromssaast.
Uccâjeggijuŋŋâ
thumb|Uccâjeggijuŋŋâ (Vaccinium microcarpum) Uccâjeggijuŋŋâ (Vaccinium microcarpum) lii myerji, mon šoddâmsajeh láá jeegih, tego karriih já suánjuh. Nuuvt ko nommâ jo iätá, sehe ubâ šaddo já uccâjeggijuuŋâ myerjih láá ucebeh ko stuorrâjeggijuuŋâst, mutâ kuohtuuh láá siämmáá hiärskuliih.
Levânem Suomâst
Sehe stuorrâ- já uccâjeggijuuŋah láá kuohtuuh táváliih ubâ Suomâst, mutâ uccâjeggijuuŋah šaddeh harvii Suomâ maadâriddoost já merâsuálui alne.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Tovle sämmiliih láá kiävttám jeggijuuŋâid uccáá, máhđulávt toi suvroduv tiet. Myerjih láá suvrááh, mutâ toh njalgâšuveh tälviv, já pyeri äigi toi nurâmân lii-uv čohčâ já kiđđâ. Jeggijuuŋâid puáhtá vuorkkiđ nuhtán, toh siäluh pyereest toi suvroduv tiet. Jeggijuuŋâin šadda njaalgâ säppi, kiissel teikkâ káđáldâh.
Marjo Niemi
Marjo Niemi (š. čohčâmáánu 3. peeivi 1978 Eura, Suomâ) lii syemmilâš kirje- já čaaitâlmčällee.
Pargo
Niemi vuossâmuš roomaan lii Juostu maa, mii almostui ive 2004. Suu nube roomaan, Miten niin valo, almostui nelji ive maŋeláá. Taan kirjeest sun lâi iävtukkâssân Runeberg-palhâšume uážžon, mut palhâšume finnij Hannele Mikaela Taivassalo kirjestis Fem knivar hade Andrej Krapl. Niemi ive 2021 almostum kirje Kuuleminen lâi Finlandia-palhâšume iävtukkâssân, mut palhâšume finnij Jukka Viikilä kirjestis Taivaallinen vastaanotto.
Palhâšumeh
Ive 2004 Niemi finnij Tiiliskivi-palhâšume vuossâmuu kirjestis Juostu maa. Veikkâ Niemi lâi iävtukkâssân Runeberg-palhâšume uážžon jo ive 2008, sun vuoitij taam vasta love ive maŋeláá kirjestis Kaikkien menetysten äiti.
Kiikala
Kiikala lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kiikalast assii 1 813 olmožid, já ton vijdodâh lâi 245,30 km², mast 5,52 km² lâi čääci. Kiikala naaburkieldah lijjii Somero, Kuusjoki, Pertteli, Kisko, Suomusjärvi já Nummi-Pusula.
Kieldâlahtem
thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [[1932 ihán 2009.]] Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.
Siijdah
Hitola, Hirvelä, Johannislund, Kesälä, Lasikylä, Kiikala, Komisuo, Kruusila, Kärkelä, Pappila, Peltola, Pirilä, Rasvala, Rekijoki, Revä, Saari, Satakoski, Silva, Säräjärvi, Vanhakylä já Yltäkylä.
Čääšnih
thumb|Paaccâhčäšni Čääšnih (Picidae) láá čäšniluudij laahkon kullee loddehiäimu. Čääšnih eelih masa ubâ Enâmist, eereeb Madagaskarist já Kuálhismeerâ nuorttâoosijn. Ohtsis 210 šlaaijâd kuleh taan hiäimun.
Suomâ čäšnišlaajah
Suomâst eelih tâi pessejeh čiččâm čäšnišlaaijâd:
San Martino in Pensilis
San Martino in Pensilis lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Martino in Pensilisist ääsih 4,497 olmožid. Ton vijdodâh lii 100,66 km², já alodâh 281 m. San Martino in Pensilis naaburkieldah láá Campomarino, Chieuti, Guglionesi, Larino, Portocannone, Rotello, Serracapriola já Ururi.
San Martino in Pensilis lii vijđoduv mield Campobasso eennâmkode nubben stuárráámus kieldâ Guglionesi maŋa.
Forenza
Forenza lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Forenzast ääsih 1 872 olmožid. Ton vijdodâh lii 116,31 km², já alodâh 836 m. Forenza naaburkieldah láá Acerenza, Avigliano, Banzi, Filiano, Ginestra, Maschito, Palazzo San Gervasio, Pietragalla já Ripacandida.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Haslen
Haslen lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Haslenist ääsih 615 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,51 km², já alodâh 586 m.
Historjá
Haslen kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Kieldâlahtemeh
Leuggelbach já Nidfurn kieldah lahtojii Haslenân syeinimáánu 1. peeivi 2006.
Wikipedia
Wikipedia lii neetist leijee maaŋgâkielâsâš rijjâ tiätusänikirje, mon vuáđđun lii MediaWiki-tekniik, já mon paijeentuálih já moos čäälih iävtutátuliih. Kii peri puáhtá kuás peri editistiđ tom.
Wikipedia vuáđudui uđđâivemáánu 15. peeivi 2001. Vuáđudeijeeh láin Jimmy Wales já Larry Sanger. Wikimedia Foundation išedâš Wikipedia.
Kielâversioh
Kuovâmáánust 2023 Wikipediast lijjii ohtsis 318 kielâversiod. Toi lasseen láá lamaš 11 kielâversiod, moh láá tastoo kiddâdum. Vittâ artikkâlmiärálávt stuárráámuu Wikipedia oornigist láá eŋgâlâskielâlâš, cebuanokielâlâš, saksakielâlâš, ruotâkielâlâš já ranskakielâlâš Wikipedia. Ohtsis 18 Wikipediast láá paijeel miljovn artikkâlid já 71 Wikipediast paijeel 100 000 artikkâlid.
Guglionesi
Guglionesi lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guglionesist ääsih 4,881 olmožid. Ton vijdodâh lii 100,95 km², já alodâh 369 m. Guglionesi naaburkieldah láá Campomarino, Larino, Montecilfone, Montenero di Bisaccia, Palata, Petacciato, Portocannone, San Giacomo degli Schiavoni, San Martino in Pensilis já Termoli.
Wikipedia
Kielâversioh
Veikkâ cebuano- já ruotâkielâliih Wikipediah láá artikkâlmiärálávt viiđâ stuárráámuu Wikipedia juávhust, maaŋgâid tai artikkâlijn lii ráhtám automaatlávt ohtâ botti. Ovdâmerkkân ive 2014 Lsjbot rahtij suulân pele ruotâkielâg Wikipedia artikkâlijn. Booti rähtim artikkâlij kvaliteet ij lah pyeri, já tassaažân paijeel miljovn täin láá meddâlistum ruotâkielâg Wikipediast. Cebuanokielâlâš Wikipediast láá siämmáálágán čuolmah, mut tobbeen botti lii ráhtám paijeel 99 % puoh artikkâlijn. Cebuano- já ruotâkielâ lasseen Lsjbot lii ráhtám artikkâlijd waray-waraykielâlâš Wikipediast siämmáánáál já siämmái čuolmâigijn.
Guglionesi
Guglionesi lii vijđoduv mield Campobasso eennâmkode stuárráámus kieldâ.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Sinarca, Monte Capraro já Monte Antico.
Sámi Grand Prix 2018 (album)
Sámi Grand Prix 2018 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij čohčâmáánu 15. peeivi 2018. Skiärust láá ive 2018 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–10 láá juoigâmuásist, já pitáh 11–16 láá lávlumuásist.
Listo Sovjetlito Suomâ-ambassadorijn
thumb|[[Aarno Yrjö-Koskinen já Ivan Maiski (uálgispeln) ive 1932]] thumb|[[Jitzhak Ben-Zvi já Abramov (uálgispeln) ive 1953]] thumb|right|[[Aleksei Adžubei, Max Jakobson já Aleksei Zaharov Helsigist ive 1963]] Taat lii listo Sovjet-Ruošâ (ive 1922 räi) já Sovjetlito Suomâ-ambassadorijn.
Vinchiaturo
Vinchiaturo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Vinchiaturost ääsih 3,368 olmožid. Ton vijdodâh lii 35,48 km², já alodâh 620 m. Vinchiaturo naaburkieldah láá Baranello, Busso, Campobasso, Campochiaro, Colle d'Anchise, Guardiaregia, Mirabello Sannitico já San Giuliano del Sannio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
San Francisco
San Francisco lii kaavpug já pirrâdâhkodde Ovtâstum staatâi Kalifornia uásistaatâst. San Francisco lii Kalifornia kulttuurlâš já ekonomâlâš kuávdáš. Kaavpug lii San Francisco njaargâ keejist. Kuálhismeerâ pirâstit tom viestârpeln já San Francisco luohtâ nuorttiibeln. Luákkáás kaavpug lii eennâmtuárgástâskuávlust. San Francisco lii 17. stuárráámus kaavpug Ovtâstum staatâin já niäljádin stuárráámus Kalifornia kaavpugijn. Ton ässeeloho ive 2020 lâi 873 965. San Francisco luovtâ metropolkuávlust (San Francisco Bay Area) ääsih suullân 8,6 miljovn olmožid. San Francisco kaavpug vijdodâh lii 121 km² já ton ässeesaahâdvuotâ lii suulân 7 194 ässed/km². Espanjaliih vuáđudii San Francisco kesimáánu 29. peeivi 1776. Kaavpug ässeeloho šoodâi jotelávt iivij 1848–1855 Kalifornia kollekurgâlem keežild.
Euroviisuh-lávlumkišto 2021
thumb|right|[[Italialâš muusikjuávkku Måneskin ive 2018]] Euroviisuh-lávlumkišto 2021 lâi 65. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Rotterdamist Vuáládâhenâmijn tondiet ko Vuáládâhenâmij ovdâsteijee Duncan Laurence lâi vuáittám kišto ive 2019. Kišto liččii kolgâm orniđ siämmáá kaavpugist jo ive 2020, mute tot ij olášum koronaviruspandemia tiet já ubâ kišto sirdâšui ihán 2021.
Kišto semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 18. peeivi já 20. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 22. peeivi 2021. Kiišton uásálistii 39 staattâd. Italia ovdâsteijee Måneskin finnij finalist 524 čyegisid pitástis "Zitti e buoni" já vuoitij kišto. Måneskin lâi vuossâmuš muusikjuávkku, mii vuoitij Euroviisuid ive 2006 vyeittee Lordi maŋa.
1095
1095 (MXCV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1090-lovo kuuđâd ihe.
Molise (kieldâ)
Molise lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Molisest ääsih 147 olmožid. Ton vijdodâh lii 5,20 km², já alodâh 868 m. Molise naaburkieldah láá Duronia, Frosolone já Torella del Sannio.
Molise lii vijđoduv mield Campobasso eennâmkode ucemus kieldâ.
Elisabeth Moss
Elisabeth Singleton Moss (š. 24. syeinimáánu 1982 Los Angeles, Kalifornia) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh ovdâmerkkân Peggy Olson roolâst TV-rááiđust Mad Men, kiäm sun čaittâlij iivij 2007–2015. Sun lâi rolâstis ohtsis kuttii Emmy- já ohtii Golden Globe -iävtukkâssân. Moss čaittâl meid Offred Hulu TV-rááiđust The Handmaid’s Tale, mast sun lii vuáittám Emmy-palhâšume sehe čaittâleijen já pyevtitteijen.
1085
1085 (MLXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1080-lovo kuuđâd ihe.
Luchsingen
Luchsingen lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Luchsingenist ääsih 545 olmožid. Ton vijdodâh lii 30,76 km², já alodâh 572 m.
Historjá
Luchsingen kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Kieldâlahtemeh
Diesbach já Hätzingen kieldah lahtojii Luchsingenân uđđâivemáánu 1. peeivi 2004.
Maadâ-Kärjil eennâmkodde
Maadâ-Kärjil ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 125 284 já vijđodâh 6 872 km². Maadâ-Kärjil räjinaabureh láá tavveen Tave-Kärjil já Maadå-Savo sehe viestârist Kymileehi. Maadâ-Kärjil eennâmkoddekuávdáš lii Lappeenranta.
Kieldah
Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest láá oovce kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.
Gallicchio
Gallicchio lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Gallicchiost ääsih 816 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,63 km², já alodâh 730 m. Gallicchio naaburkieldah láá Armento, Guardia Perticara, Missanello, Roccanova, San Chirico Raparo já San Martino d'Agri.
Casalciprano
Casalciprano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Casalcipranost ääsih 462 olmožid. Ton vijdodâh lii 19,07 km², já alodâh 662 m. Casalciprano naaburkieldah láá Busso, Castropignano, Frosolone, Sant'Elena Sannita, Spinete já Torella del Sannio.
Sámi Grand Prix 2019 (album)
Sámi Grand Prix 2019 lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij kesimáánu 5. peeivi 2019. Skiärust láá ive 2019 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–10 láá juoigâmuásist, já pitáh 11–16 láá lávlumuásist.
Viäđŋásiih
Viäđŋásiih láá viäđŋásij hiäimun kullee uccâ, saameetimmâš njomâtteijeeh, moin lii čuhâ já kuhes njune. Toh sulâstiteh säpligijd já toh lijjii-uv kočodum 'njunesäpligin'. Viäđŋásiih kuittâg kuleh tivreporree (Insectivora) laahkon iäge jurssee (Rodentia) laahkon. Viäđŋásij njune lii lihâdeijee, já toh njunnejeh-uv ennuv. Peeljih já čalmeh láá uceh já toh láá vaigâdeh uáiniđ vuohâdis tuurhâst. Viäđŋásij eertij ráávsáin vuáčču haijiis kolgos. Uási piäđuin pivdeh já kodeh viäđŋásijd, mutâ kyeđih taid purâhánnáá toi haajâ tiet. Viäđŋásij mielkkipäänih surgástuveh tâi láppojeh jo ohečolgâm ääigi, já čiivgâin láá šodâdijnis pisovâš päänih. Päänih kuittâg láppojeh jotelávt, já tondiet motomin kávnojeh rävis viäđŋásiih, moh láá jáámmám niälgán, tastko tain iä lamaš päänih.
Viäđŋásij hiäimu lii valjaa. Viäđŋásiih tiättojeh Tave-Amerikist, Afrikist, Euroopist já Aasiast. Jieškote-uvlágáneh šlaajah láá ohtsis paijeel 300. Suomâst já Fennoskandiast eelih kuttâ viäđŋásâššlaajâ. Puoh Suomâ viäđŋásâššlaajah láá rávhuidittum.
Energia
Energia (tubdâldâh E) lii fysikâst merhâšittee stuárus, mii lii miäruštâllum táválávt systeem äppin porgâđ pargo. Energian kuáská almolâš siäilumlaahâ, ađai energia ij kuássin láppoo, mut tot nubástuvá ereslágán energian. Fyysiik, eromâšávt termodynamiik, ovdánem lii vijđedâm energia tuáváduv, ijge taat miäruštâllâm soovâ energia puoh haamijd. SI-vuáháduvvâst energia já pargo ohtâdâh lii Joule já ohtâduv tubdâldâh J. Miäruštâllâm mieldi ohtâ Joule lii pargo, mon oovtâ Newton stuárusâš vyeimi parga, ko tot sirdá káppáluv oovtâ meetter. Ohtâ Joule puáhtá leđe meid energia, mii mana oovtâ ampeer šleđgâvirde vyeijimân oovtâ ohmi resistans čoođâ oovtâ seekunt ääigi teikâ oovtâ waatâ piähtuin porgâm oovtâ seekunt ääigi.
Jotoenergia
mast m lii massa já v liähtu
m0 lii káppáluv liäpumassa v lii káppáluv liähtu liävust leijee tárkkojeijee uáinimčievâst c lii čuovâliähtu
Taat kaava lii kiävtust tuše, jis káppáluv liähtu lii alda čuovâliävtu, ko klassisâš mekaniik kaava ij innig tooimâ nuuvt korrâ liävtust. Hitásub liävtuin lii kevttum klassisâš mekaniik kaava, ko tot addel suulân siämmáá vástádâs ko koskâvuođâlâšvuotâteoreetlâš-uv, mut lii hiälpub kevttiđ.
Jorree joođoost jotoenergia kaava lii:
mast J lii hiđesvuotâmoomeent já \omega\, kulmeliähtu
Potentiaalenergia
mast
Káppálâh puáhtá finniđ potentiaalenergia ovdâmerkkân, jis tot pajeduvvoo. Taan tábáhtusâst pajedeijee čuácá káppálâhân vyeimi, mii parga pargo gravitaatio vuástá. Vyeimi porgâm pargo muttoo paajeedmist káppáluv potentiaalenergian. Jis pajedeijee luáštá káppáluv, te potentiaalenergia muttoo jotoenergian já tot kačča enâmân. Potentiaalenergiast lii ain sooppum nollátääsi, mast potentiaalenergia árvu lii nollá. Nollátääsi lii táválávt ovdâmerkkân eennâm teikkâ lättee. Potentiaalenergiast lii ovdâmerkkân šleđgâkiedist sooppum meid positiivlâš já máhđulâš negatiivlâš potentiaalenergia sunde. Gravitaatiopotentiaalenergia ađai potentiaalenergia, mon toovât pargo gravitaatio vuástá, rekinistuvvoo čuávuvávt:
E_p=mgh,
Meid täävgi keldimist šadda potentiaalenergia. Täävgi tiileest potentiaalenergia nollátääsi lii ton täsitiäddusajattâh já vyeimi voonât täävgi ijge paajeed káppáluv.
Vyeimi, mii kiäldá täävgi lii:
F=-kx
ađai potentiaalenergia miäruštâllâm mieldi täävgi potentiaalenergia lii:
Šleđgâenergia
Tiätu äigikooskâst kuullâm šleđgâenergia puáhtá rekinistiđ šleđgâpiähtu integraalin:
mast
Jis piähtu lii staađâ, te energia lii tuše piähtu já ääigi teikâ keeldâ, šleđgâvirde já ääigi puátu.
E=Pt=UIt
Energia ohtâduvah
Energia já pargo ohtâdâh lii SI-vuáháduvvâst Joule. Aatoom- já vááimusfysiikâst lii kiävtust energia ohtâdâhhân elektronvolttâ (eV). Ohtâ elektronvolttâ lii energia, mon elektron uážžu, ko tot mana šleđgâkiedist oovtâ vooltâ potentiaaliäru čoođâ. Šleđgâenergia ohtâdâhân kiävttoo táválávt kilowattâtijme (kWh). Eellimtarbâšijn energiamereh almottuvvojeh táválávt kalorin.
Motomeh kiävtust leijee energia ohtâduvah já toi koskâvuođah:
Marisha Rasi-Koskinen
Marisha Rasi-Koskinen (š. 1975 Jyväskylä, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee.
Pargo
Rasi-Koskinen vuossâmuš roomaan lii Katariina, mii almostui ive 2011.
Palhâšumeh
Ive 2013 Rasi-Koskinen vuoitij Tiiliskivi-palhâšume kirjestis Valheet. Kuovâmáánu 5. peeivi 2021 sun vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis Rec.
Pietracupa
Pietracupa lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Pietracupast ääsih 208 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,08 km², já alodâh 695 m. Pietracupa naaburkieldah láá Bagnoli del Trigno, Duronia, Fossalto, Salcito já Torella del Sannio.
Pietracupa lii vijđoduv mield Campobasso eennâmkode nubben ucemus kieldâ Molise maŋa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1075
1075 (MLXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1070-lovo kuuđâd ihe.
Kuru
Siijdah
Hainari, Itä-Aure, Kahanpää, Kahila, Kaitalahti, Karjula, Keihäsjärvi, Keihäslahti, Koivisto, Leppälahti, Luode, Länsi-Aure, Olkitaipale, Parkkuu, Pengonpohja, Petäjälammi, Pohjankapee, Poikelus, Riihikoski, Ristaniemi, Riuttanen, Riuttaskorpi, Sontu, Länsi-Teisko, Vaakaniemi, Niemikylä já Hankala.
Ive 2016 loopâst Kuru markkân čuákkipääihist assii 1 034 olmožid.
1065
1065 (MLXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1060-lovo kuuđâd ihe.
Čerrih
Čerrih teikâ čierrih (Sterna paradisaea) lii lodde, mii kulá riddoluudij laahkon. Čerrih lii eellimvuovijdis tááhust kočâttâhpyehčee. Čerrih kirdá keppâ suájáčaskosijguin, njune vuáluskulij, sodâstâl kooskâi sajestis, jeđe poršeet čáácán.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Čerrih roppâ lii kuovgisräänis. Suájáh láá ucánjáhháá tevkkâduboh ko roppâ. Uáivist lii čoolmij paajaabeln čapis kappeer. Jyelgih já njune láá tevkisruopsâdeh. Njune keejist ij lah táválávt čapis ivne tego kyeličerrihist. Talle ko čerrih čokkáá, te ton poođâš uulât kuhheeb ko suájákeejih. Tot lii vissásumos tobdomerkkâ, mii iärut čerrih kyeličerrihist. Njune lii ucánjáhháá uánihub já uáivi jurbâsub ko kyeličerrihist. Čerrih lii 34–40 cm kukke já tiäddá suullân 100 g. Suájákeejij koskâ lii 66–77 cm, já skuáčurij kukkodâh lii aldasáid 20 cm. thumb|left|240px|Čerrih lavdâm- já varrimkárttá thumb|left|240px|Maneh
Raavâd
Merâkuávluin čerrih porá uccâ kuolijd, rapuelleid já tiivrijd. Sisenâmist čerrih porá enâmustáá tiivrijd já uccâ kuolijd, maid tot puáhčá skuvgáátmáin. Čerriheh skuvgááttâleh njuolgist ááimust uccâkuáláid já tuápuh taid kezis njunijnis.
San Giacomo degli Schiavoni
San Giacomo degli Schiavoni lii vijđoduv mield Campobasso eennâmkode kuálmádin ucemus kieldâ Molise já Pietracupa maŋa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Colle della Stella, Ponticelli já Solagne.
Shahadi Wright Joseph
Shahadi Wright Joseph (š. 29. cuáŋuimáánu 2005, New York, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, lávloo já tánssájeijee, kiäm tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn Us (2019) já The Lion King (2019).
Eestieennâm eennâmkodeh
thumb|500px|Eestieennâm eennâmkodeh Eestieennâm eennâmkodeh láá Eestieennâm alemuu tääsi haldâšemkuávluh. Eestieennâm lii juohhum 15 eennâmkoodán, moh láá juohhum kaavpugáid já kieldáid.
Shahadi Wright Joseph
Eellim
Shahadi Wright Joseph šoodâi cuáŋuimáánu 29. peeivi 2005 Brooklynist New Yorkist. Sun algâttij tánssám jo kyevti-ihásâžžân.
Eestieennâm eennâmkodeh
Listo
Eestieennâm kuávluh láá:
Shahadi Wright Joseph
Karrieer
Wright Joseph čaittâlij 9-ihásâžžân ive verd Broadwayst nuorâ Nala The Lion King čaaitâlmversiost ive 2014.
Sun čaittâlij kyehti roolâ ive 2019 almostum Jordan Peele elleekooveest Us. Sun finnij rolâinis iävtukkâsvuođâid maŋgáid elleekovepalhâšuumijd, ovdâmerkkân NAACP Image Award -palhâšumán. Siämmáá ive almostum The Lion King -elleekooveest sun peesâi oppeet čaittâliđ nuorâ Nala – taan tove jienâroollân.
Diesbach
Diesbach lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Diesbachist ääsih 189 olmožid. Ton alodâh lii 600 m.
Historjá
Diesbach kieldâ lopâttui ive 2003 loopâst, ko Diesbach já Hätzingen kieldah lahtojii Luchsingen kieldân. Ive 2010 loopâst meiddei Luchsingen kieldâ lopâttui, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Obstalden
Obstalden lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Ive 2010 Obstaldenist assii 443 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,76 km², já alodâh 685 m.
Historjá
Obstalden kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 18 806 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 146,98 km2.
1045
1045 (MXLV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1040-lovo kuuđâd ihe.
Tiädduvyeimi
Tiädduvyeimi ađai gravitaatio lii almoon, mii tiättoo massalâš káppáluvâi kooskâst. Tiädduvyeimi čuávumuššân massalâš káppáluvah keesih nubijdis piälásis. Tiädduvyeimi tiet ovdâmerkkân planeteh karveh taasnij pirrâ já galakseh pisoh čuákist. Gravitaatio lii ohtâ vuáđuvuáruvaikuttâsâin šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâs sehe kievrâs- já hiäjus vuáruvaikuttâs lasseen. Čalmai masah láá nuuvt uceh, ete tiädduvyeimist ij lah mikroskooppisâš tääsist ennuvgin merhâšume, tego eres vuáruvaikuttâsâin, mut makroskooppisâš tääsist gravitaatio lii merhâšitteemus vuáruvaikuttâs.
Tiädduvyeimi lii kovvejum Albert Einstein almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoriast, mut tot ij lah čalmaašfyysiik standardmyenster uássin, tego eres vuáruvaikuttâsah. Tiädduvyeimi já eres vuáruvaikuttâsâi ovtâstittem siämmáá myensterân lii-uv ohtâ tááláá fyysiik stuárráámušâin čuolmâin. Meid gravitaatio hypoteetlâš tuálvoočalmaaš graviton ij lah vala kavnum.
Newton tiädduvyeimilaahâ
Isaac Newton čaaitij tiädduvyeimi vuáđulaavâ ive 1687 tyejestis Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. Ton mieldi maailmubâlâšvuođâ jyehi massalâš čalmaaš toovât nuubán massalâš čalmažân vyeimi, mii lii njuolgist viärdálâš toi masai puátun já jorgolávt viärdálâš toi kooskâ neljihâžân. Taam vyeimi puáhtá čäittiđ čuávuváin ovtâlduvváin:
mast m_1 já m_2 láá káppáluvâi masah, r lii káppáluvâi koskâ já G lii gravitaatiostaađâ. Gravitaatiostaađâ styeresvuotâ lii
Taan häämist laahâ lii tohálâš, jis káppáluvâi koskâ lii uáli kukke verdiddijn toi stuárudâhân. Jis káppáluvâi koskâ lii uánihâš, te ij pyevti nabdeđ, ete káppáluvah láá čyegislágáneh. Ton keežild vyeimi puáhtá táválávt rekinistiđ tárkká tuše integraal vievâst. Jis káppáluvah liččii pááluh, toi koskâsâš tiädduvyeimi puávtáččij rekinistiđ nuuvt, ete puoh massa ličij kuávdásmum káppáluv koskâčuogâstâhân.
Almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria
Albert Einstein almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria čielgee tiädduvyeimi äigikomovuođâ tävgilumáin massiivlâš káppáluvâi alda. Tiädduvyeimi ij lah puáhtám selvâttiđ kvantâigijn ijge tot kuulâ standardmyensterân.
The Doors
The Doors lâi ovtâstumstaatâlâš rockjuávkku.
Sant'Angelo Limosano
Sant'Angelo Limosano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Sant'Angelo Limosanost ääsih 303 olmožid. Ton vijdodâh lii 16,87 km², já alodâh 894 m. Sant'Angelo Limosano naaburkieldah láá Fossalto, Limosano, Lucito, Salcito, San Biase já Trivento.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Honkajoki
Honkajoki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Tot lohtui Kankaanpää kaavpugân ive 2021 aalgâst. Ive 2020 loopâst Honkajokist assii 1 598 olmožid, já ton vijdodâh lâi 333,25 km², mast 1,76 km² lâi čääci. Honkajoki naaburkieldah lijjii Isojoki, Kankaanpää, Karvia, Kauhajoki já Siikainen.
Kieldâ nommâ lâi ive 1952 räi Hongonjoki.
Čuákkipääihih
Honkajokist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Honkajoki markkân.
Siijdah
Antila, Honkajoki markkân, Katko, Lauhala, Paasto, Vataja, Pappila, Mämminmaa, Pukara, Perämaa, Jyllinkoski já Rynkäinen.
Sámi Grand Prix 2016 (album)
Sámi Grand Prix 2016 lii nurâldâhskiärru, mon SGP almostitij uđđâivemáánu 26. peeivi 2018. Skiärust láá ive 2016 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 18 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–12 láá juoigâmuásist, já pitáh 13–18 láá lávlumuásist.
Montenero di Bisaccia
Montenero di Bisaccia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montenero di Bisacciast ääsih 6,174 olmožid. Ton vijdodâh lii 93,32 km², já alodâh 273 m. Montenero di Bisaccia naaburkieldah láá Cupello, Guglionesi, Lentella, Mafalda, Montecilfone, Palata, Petacciato, San Salvo, San Felice del Molise já Tavenna.
Montenero di Bisaccia lii vijđoduv mield Campobasso eennâmkode kuálmádin stuárráámus kieldâ Guglionesi já San Martino in Pensilis maŋa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Marina di Montenero já Montebello.
Paaccâhčäšni
Paaccâhčäšni (Dendrocopos major) lii čaašnij hiäimun kullee lodde. Tot lii Suomâ almosumos čäšnišlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Paaccâhčäšni lii čapisvielgis, 23–26 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 70–105 g. Ton pottâš vyelipeeli lii ruopsâd, mudoi čuávjipeeli lii kuovgâd. Orráás niske já nuorâ lode uáivičokke láá ruopsâdeh, niŋálâs uáivi lii ollásávt čappâd. Paaccâhčääšni jienâ lii jienniis "kjik" já tot meid rummut muorâid. thumb|left|Paaccâhčääšni lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Paaccâhčäšni iälá Euroopist, Aasiast já Tave-Afrikist. Suomâst tot iälá puohlágán vuovdijn, mut mákkoo pyeremusávt čuovâdis vuovdijn. Eresnáál ko iänááš čääšnih, paaccâhčäšni ij veltihánnáá taarbâš puuhijd já piergee tondiet meid nuorâ vuovdijn. Paaccâhčäšni kiävttá tälviv kuácceemuorâi paaccâhij siemânijd ravâdâssân, ige tondiet iälá ordârääji paajaabeln. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 300 000–700 000 paarrâd. Paaccâhčäšni lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčâkeesi já čohčuv.
Lasanem
Paaccâhčäšni mannee vyesimáánust 4–7 manneed. Niŋálâs já ores läälih moonijd 10–12 peivid. Uđâgááh kirdeleh 20–25 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Paaccâhčäšni porá tiivrijd já motomin luudij moonijd tâi uđâgáid. Tälviv tot porá paaccâhij siemânijd já iälá meid loddeluovdijn.
Karl Wahlgren
Karl (Kaarlo) Wahlgren lâi syemmilâš kirječällee. Sun keevtij nommâmeerhâid Warto já K. Warto.
Maaninka
Maaninka lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Kuopio kaavpugân ive 2015 aalgâst. Ive 2014 loopâst Maaninkast assii 3 748 olmožid, já ton vijdodâh lâi 575,13 km², mast 108,62 km² lâi čääci. Maaninka naaburkieldah lijjii Iisalmi, Kuopio, Lapinlahti, Pielavesi, Siilinjärvi já Tervo.
Siijdah
Haatala, Halola, Jynkänniemi, Kurolanlahti, Käärmelahti, Kinnulanlahti, Lappetelä, Lappvetelä, Leppälahti, Onkivesi, Pohjois-Haatala, Pulkonkoski, Tavinsalmi, Tuovilanlahti, Varpasmaa, Venäjänsaari já Vianta.
Rotonda
Rotonda lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Rotondast ääsih 3 298 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,92 km², já alodâh 580 m. Rotonda naaburkieldah láá Laino Borgo, Laino Castello, Morano Calabro, Mormanno já Viggianello.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Acqua Nocella, Barone, Bovile, Calcirello, Calorie, Capo d'Acqua, Cassaneto, Castellano, Castanitello, Ciponzio, Cotura, Daniele, Fiumara, Fratta, Gaglione, Giardini, Ianni La Barba, Lori, Madonna delle Grazie, Malita, Mostenzo, Patricone, Piano dell'Incoronata, Piedi Le Coste, Piè Valle, Ponte Cornuto, Porcile, Puzzicelli, Scaldacane, San Giovanni, San Lorenzo, Santa Maria, Schettino, Serra, Servie, Sitongia, Valli já Zircoli.
Eres aassum sajeh láá: Cozzo Fratta, Fratta, Malita, Mescio, Montagna di Basso, Spinazzo já Case Sparse.
Guardialfiera
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
San Chirico Nuovo
San Chirico Nuovo lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Chirico Nuovost ääsih 1 230 olmožid. Ton vijdodâh lii 23,39 km², já alodâh 745 m. San Chirico Nuovo naaburkieldah láá Albano di Lucania, Tolve já Tricarico.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1035
1035 (MXXXV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1030-lovo kuuđâd ihe.
Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat
Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat lâi uási brittilâš imperium abolitionism ääigist kidâ kolonialism čuávdásem räi. Ive 1808 vuáđudui ruuvnâsirdoeennâm, moos kuulâi Freetown pirrâdâh. Protektoraat vuod vuáđudui ive 1896, já toos kullii tááláá Sierra Leone sisuásih. Sirdoeennâm já protektoraat lijjii sierânâs haldâttâhkuávluh.
Montefalcone nel Sannio
Montefalcone nel Sannio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montefalcone nel Sanniost ääsih 1,382 olmožid. Ton vijdodâh lii 32,57 km², já alodâh 659 m. Montefalcone nel Sannio naaburkieldah láá Castelmauro, Celenza sul Trigno, Montemitro, Roccavivara já San Felice del Molise.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1958–1959
Serie B 1958–1959 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 27. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 21. peeivi 1958 já nuuvâi kesimáánu 6. peeivi 1959.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Sisiliast, 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Toscanast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1959–1960 Serie C 1959–1960
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Paaccâhčääšnih
Paaccâhčääšnih láá čaašnij hiäimun kullee loddesuuhâ.
Guardiaregia
Guardiaregia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guardiaregiast ääsih 697 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,71 km², já alodâh 730 m. Guardiaregia naaburkieldah láá Campochiaro, Cusano Mutri, Piedimonte Matese, Pietraroja, San Giuliano del Sannio, Sepino já Vinchiaturo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Uccâčäšni
Uccâčäšni (Dendrocopos minor) lii čaašnij hiäimun kullee lodde. Tot lii Suomâ ucemus čäšni.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Uccâčäšni lii uceslágán, varbusii matsâš čäšni. Tot lii 14–16,5 cm kukke já tiäddá 20–28 g. Ton selgipeeli lii čapis- já vielgiskirjáá já čuávji lii kuovgâd. Orásist lii ruopsis uáivičokke. Uccâčääšni koččomjienâ lii uánihis "git". Tot meid rummut muorâid. thumb|left|Uccâčääšni lavdâm
Lasanem
Uccâčäšni piervâld táválávt pookán. Niŋálâs mannee vyesimáánust 4–8 manneed. Niŋálâs já ores läälih moonijd 13–14 peivid. Uđâgááh kirdeleh 19–21 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Uccâčäšni porá tiivrijd já toi kiivsâid, maid tot ocá puuhijn.
Tiina Rinne
Tiina Rinne lâi syemmilâš čaittâleijee. Sun poorgâi iänááš teatterčaittâleijen, eromâšávt Suomâ Aalmugteatterist, mast sun paasij iäláttâhân ive 1994. Suu mušteh meiddei Maija Mäkimaa roolâst televisiorááiđust Kotikatu.
Aapo Lyytinen
Abraham (Aapo) Lyytinen lâi syemmilâš tivtâsteijee. Sun keevtij nommâmeerhâ Sampoinen.
Tiina Rinne
Priivaateellim
Tiina Rinne kuulâi tobdos teattersuuhân. Suu vaanhimeh láin Jalmari Rinne já Anni Aitto. Suu pelikyeimi lâi ive 1961 rääjist taaiđâhistorjistee Aimo Reitala (1931–2012), já sunnust lijjii kulmâ päärni, kiäin Mikko Reitala lii kirječällee já čaittâleijee, Janne Reitala lii tuáhtár já Heta Reitala lii teattertotkee. Tiina Rinne viiljah láin čaittâleijeeh Tommi Rinne já Taneli Rinne, já suu uábbipeleh láin čaittâleijeeh Katriina Rinne já Marjatta Rinne. Čaittâleijeeh Joel Rinne já Einar Rinne láin Tiina Rinne čeesih, já čaittâleijee Eila Rinne lâi suu uárbimpeeli. Rinne jaamij 91-ihásâžžân uđđâivemáánust 2021. Suu hävdi lii Helsigist Kulosaari hävdienâmist kállás häävdi paaldâst.
Karrieer
Tiina Rinne juuđij Suomâ teatterškoovlâst iivij 1947–1950. Siämmáá kuursâst suin lijjii meid Jussi Jurkka já Veikko Sinisalo, kiäh maŋeláá šoodáin čaittâleijen sehe Rauni Mollberg já Mikko Niskanen, kiäh maŋeláá šoodáin stivrejeijen.
Rinne algâttij čaittâleijeekarrieeris ive 1950 Intimiteatterist. Sun čaittâlij om. Tuurku kaavpugteatterist já Helsig kaavpugteatterist. Ton lasseen sun lâi pargoost masa 20 ihheed Suomâ Aalmugteatterist. Sun čaittâlij meiddei maaŋgâin elleekuuvijn já televisiorááiđuin. Suu mušteh eromâšávt Maija Mäkimaa roolâst draamarááiđust Kotikatu. Sun lâi fáárust rááiđust ton aalgâst ain ton loopâ räi iivij 1995–2012.
Palhâšumeh
Tiina Rinne finnij Pro Finlandia -miitaal ive 1987.
Hätzingen
Hätzingen lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Hätzingenist ääsih 294 olmožid. Ton alodâh lii 583 m.
Ive 2021 sämikielâliih kirjeh
Ive 2021 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2021. Veikkâ stuárráámus uási kiirjijn láá oovtâkielâliih, láá meid muáddi kyevtkielâlii kirje, aainâs-uv ko nubbe kielâ lii orjâlâškielâ. Taažâ peln kirjeh almostuvvojeh motomin kuulmâ kielân: maadâsämikielân, juulevsämikielân já orjâlâškielân.
Hätzingen
Historjá
Hätzingen kieldâ lopâttui ive 2003 loopâst, ko Diesbach já Hätzingen kieldah lahtojii Luchsingen kieldân. Ive 2010 loopâst meiddei Luchsingen kieldâ lopâttui, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Gildone
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Meccihaldâttâs
thumb|320px|Meccihaldâttâs váldukonttur [[Vantaa Tikkurilast]] Meccihaldâttâs (, já ) lii Suomâ staatâ finnodâhlájádâs, mii pyevtit luándusyergi palvâlusâid. Ton mittomeerijd tuhhit ovdâskodde ihásávt staatâ budjet uássin. Meccihaldâttâs puáđusstivriimist västid eennâm- já meccituáluministeriö. Almos haldâttâhpargoid stivree meid pirâsministeriö jieijâs haldâttâhsyergi aašijn.
San Felice del Molise
San Felice del Molise lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Felice del Molisest ääsih 551 olmožid. Ton vijdodâh lii 24,37 km², já alodâh 546 m. San Felice del Molise naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Castelmauro, Mafalda, Montefalcone nel Sannio, Montemitro, Montenero di Bisaccia, Tavenna já Tufillo.
Haukivuori
Haukivuori lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Mikkeli kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Haukivuorist assii 2 268 olmožid, já ton vijdodâh lâi 504,03 km², mast 115,37 km² lâi čääci. Haukivuori naaburkieldah lijjii Kangasniemi, Mikkeli, Pieksämäki já Virtasalmi.
Siijdah
Asemankylä, Haukivuori markkân, Kantala, Nykälä, Häkkilä, Pitkäaho, Moilala, Pohjalahti, Sarselinkylä, Tervalahti, Tuliniemi já Taipale.
Nansen patâreijeipalhâšume
thumb|Nansen patâreijeipalhâšume miitaal
San Felice del Molise
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Nansen patâreijeipalhâšume
Nansen patâreijeipalhâšume teikkâ Nansen-palhâšume lii palhâšume, mon Ovtâstum aalmugij patâreijeiornijdume vuáđudij ive 1954 Aalmugijlito vuossâmuu patâreijeikomissaar Fridtjof Nansen kunnen. Palhâšume juáhhoo jyehi ive ulmui teikkâ ornijdumán mávsulii pargostis patâreijei pyerrin. Vyeittee finnee 150 000 dollarid, mon Taažâ já Sveeici haldâttâsah skeŋkkejeh.
Meccihaldâttâs
Meccihaldâttâs haaldâš suullân 12,5 miljovn hehtaarid eennâm- já čäcikuávluid, maid Suomâ staatâ oomâst. Tot lii masa kuálmádâs Suomâ vijđoduvvâst. Eennâmkuávlu styeresvuotâ lii 9 139 000 hehtaarid já čäcikuávlu 3 419 000 hehtaarid. Stuárráámus uási täin kuávluin lii Nuorttâ- já Tave-Suomâst. Meccihaldâttâs västid tai kuávlui hoittáámist já kevttimist nuuvt, ete tain lii ävkki syemmilii ohtsâškoodán nuuvt ennuv ko máhđulâš.
Ive 2020 puátusist Meccihaldâttâs puátudij staatân 120 miljovn eurod. Meccihaldâttâs eennâm- já čäciomâduv árvu lii suullân nelji miljard eurod. Meccihaldâttâs váldukonttur lii Vantaa Tikkurilast, toimâttâh- já finnodâhkuávdáš Dixi niäljád keerdist, čujottâsâst Ratatie 11 B.