cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miina Seurujärvi
Tááláá ääigi Miina áásá Pärttihist, mii lii uccâ siijdâš Aanaarjäävri riddoost Aanaar markkânist tavenuorttân Aanaar kieldâst. Sun lii pargoost anarâškielâlâš oppâmateriaalpargen Sämitiggeest. Ton lasseen sun tuáimá Anarâškielâ seervi värisaavâjođetteijen já västid Anarâš-loostâ tooimâtmist oovtâst Fabrizio Brecciarolijn.
Miina Seurujärvi tooimâi kielâmiäštárin anarâškielâ CASLE-tievâsmittemškovliittâsâst 2009–2010.
Áillohaš-muusikpalhâšume
thumb|right|[[Mari Boine ive 2018]] thumb|right|[[Ulla Pirttijärvi-Länsman ive 2018]] thumb|right|[[Frode Fjellheim ive 2014]] thumb|right|[[Sofia Jannok ive 2007]] thumb|right|[[Wimme ive 2006]] Áillohaš-muusikpalhâšume teikkâ Áillohaš-palhâšume lii sämimuusik palhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii ive 1993 Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Mari Boine. Palhâšume juáhhoo jyehi ive pessijâšlávurduv Sámi Grand Prix -kišto ääigi ulmui teikkâ ulmuid, kiäh ovdedeh sämimuusik. Vyeittee finnee 20 000 ruvnâd, diplom já kyevti oho paje Lásságámmist.
1328
1328 (MCCCXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1320-lovo oovcád ihe.
La Quinta
thumb|250px|Santa Rosa väärih veigi ääigi thumb|La Quinta, Riverside pirrâdâhkodde La Quinta lii kaavpug Riverside pirrâdâhkoddeest Kalifornia uásistaatâst Ovtâstum staatâin. La Quintast ääsih ohtsis suulân 42 600 olmožid (2022).
Eennâmtiätu
Masa ubâ La Quinta pirrâ joteh Santa Rosa väärih. thumb|Franciscus Assisilaš katolilâš kirkko La Quintast
Ecuador
thumb Ecuador lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Quito, mii lâi meid uási Inkaväldikode.
La Quinta
Ekonomia
Maaŋgah La Quintast pargeh turismáin. Puoh uáinojeijeemus toimâsyergi lii kuittâg golf. La Quintast láá ohtsis 25 golfkieddid.
Ecuador
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
La Quinta
Ekonomia
Táválâš tálutuálu La Quintast tiänáá koskâmiärálávt 93 091 dollarid.
Juovlâmáánu 13.
Juovlâmáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 347. peivi (kárgámive 348. peivi). Ive loopân láá 18 peivid.
Romanij aalmugpeivi
thumb|right|250px|[[Romanij lippu romanij aalmugpeeivi]]
Romanij aalmugpeivi lii peivi, kuás ávuduvvojeh romanij kulttuur, historjá já kielâ. Tot ávuduvvoo jyehi ive cuáŋuimáánu 8. peeivi. Talle uárnejuvvojeh sierâlágán tábáhtusah, konserteh já čáitálduvah.
Historjá
Ive 1971 Lontoost lekkui romanij 1. maailmkongres cuáŋuimáánu 8. peeivi. Talle meid Ovtâstum aalmugeh tubdâstii romanijd aalmugijkoskâsâš ucceeblohhoon já romanij lippu tuhhiittui. Ive 1990 uárnejui Serockist, Puolast romanij 4. maailmkongres, kost kulluuttui vuossâmuu maailmkongres kunnen tot peivi romanij aalmugpeivin pirrâ maailm.
Tave-enâmijn
Ruotâst romaneh tubdâstuvvojii aalmuglâžžân ucceeblohhoon juovlâmáánust 1999, já čuávuváá ive rääjist romanij aalmugpeivi lii ávudum virgálávt.
Suomâst Helsig ollâopâttuv almenähkitoimâttâh tuhhiittij ive 2012 romanij aalmugpeeivi ton almenááhkán ive 2014 rääjist. Väldikodálâš roomaanaašij ráđádâllâmkodde (RONK) iävtuttij ton lasettem vuossâmuu keerdi jo ive 2001, mut talle tot ij finnim movtijdittem. Peivi ij lah liputtempeivi, veikkâ maaŋgâs láá tom iävtuttâm. Jo ive 2014 Helsig kaavpugaairâs Thomas Wallgren iävtuttij tom liputtempeivin, mut kaavpugstivrâ ij miettâm toos. Njuhčâmáánust 2021 Suomâ sisašijministeriö kuittâg avžuuttij, et puoh staatâ virgetoimâttuvah já lájádâsah kiäsáččii Suomâ liipu stáágun romanij aalmugpeeivi kunnen. Jis finnimnáál lii meid romanij lippu, te kuohtuid.
1279
1279 (MCCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1270-lovo majemuš ihe.
1630
1630 (MDCXXX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1630-lovo vuossâmuš ihe.
1288
1288 (MCCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1280-lovo oovcád ihe.
1268
1268 (MCCLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1260-lovo oovcád ihe.
Kuovâmáánu 3.
Kuovâmáánu 3. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 34. peivi. Ive loopân láá 331 peivid (kárgámive 332 peivid).
Saudi-Arabia
thumb Saudi-Arabia lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Riad.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1269
1269 (MCCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1260-lovo majemuš ihe.
Terry Pratchett
Sir Terence David John Pratchett ađai Terry Pratchett lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin saatiirlij fantasiakiirjij čällen já eromâšávt suu Discworld-kirjerááiđust.
Eellim
Terry Pratchett šoodâi Buckinghamshirest. Suu eeči David lâi insiner já enni Eileen poorgâi čällen. Pratchett halijdij toimâtteijen, já ive 1965 sun finnij vuosmuu pargo hárjuttellen páihálii loostâst. Sun poorgâi toimâtteijen 1970- já 1980-lovoin ovdil ko sust šoodâi ubâáigásâš kirječällee ive 1987.
Pargo
Pratchett lijkkui scifi- já fantasiakirjijd jo nuorâ almajin, já 17-ihásâžžân sun čäliškuođij vuosmuu roomaan, The Carpet People, mii almostui ive 1971. Sun čaalij kiirjijd The Dark Side of the Sun (1976) já Strata (1981) ovdil ko suu vuosmuš Discworld-roomaan, The Colour of Magic, almostui ive 1983. Discworld-kirjeráiđu lâi maailmvijđosâš miänástus. Rááiđust almostuvvii 41 kirjed ive 2015 räi. Majemuš kirje The Shepherd's Crown almostui kirječällee jäämmim maŋa. Discworld-rááiđu lasseen Pratchett čaalij maaŋgâid párnáikiirjijd.
Jäämmim
Pratchett puáccái Alzheimer taavdân ive 2007. Sun kuittâg joođhij kiirjijd čáállám elimis loopâ räi. Pratchett jaamij päihistis ive 2015.
Discworld-ráiđu
Terry Pratchett čaalij 41 Discworld-kirjed.
1248
1248 (MCCXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1240-lovo oovcád ihe.
Sassofeltrio
Sassofeltrio lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sassofeltriost ääsih 1 368 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,08 km², já alodâh 468 m. Sassofeltrio naaburkieldah láá Chiesanuova (RSM), Faetano (RSM), Fiorentino (RSM), Gemmano, Mercatino Conca, Montegiardino (RSM), Monte Grimano Terme, Montescudo-Monte Colombo, San Leo já Verucchio.
Anarâškielâ pustaveh
Anarâškielâ kiävttá latinalâš pustavijd. Tego suomâkielân-uv meid anarâškielân láá lasettum pustaveh, moh iä läättinkielâst kavnuu.
Juovlâmáánu 31.
thumb|right|[[Aleksis Kivi]] thumb|[[Georgia president|Georgia täsivääldi 1. president Zviad Gamsakhurdia Tbilisist ive 1988]] Juovlâmáánu 31. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 365. peivi (kárgámive 366. peivi). Tot lii ive majemuš peivi.
Sassofeltrio
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Ca' Micci, Fratte já Gesso.
Juovlâmáánu 31.
Tábáhtusah
Uđđâiveáptu
Frontino
Frontino lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Frontinost ääsih 288 olmožid. Ton vijdodâh lii 10,37 km², já alodâh 519 m. Frontino naaburkieldah láá Carpegna, Piandimeleto já Pietrarubbia.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Linara, Montefiorentino, Ponte Nuovo já Torrito.
Anarâškielâ pustaveh
Pustaveh
Anarâškielâ pustaveh láá:
San Costanzo
San Costanzo lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. San Costanzost ääsih 4 607 olmožid. Ton vijdodâh lii 40,89 km², já alodâh 150 m. San Costanzo naaburkieldah láá Fano, Mondolfo, Monte Porzio, Terre Roveresche já Trecastelli.
Anarâškielâ pustaveh
Anarâškielâ puustavoornig
Anarâškielâ puustavoornig lii a â á ä b c č d đ e f g h i j k l m n ŋ o p r s š t u v y z ž. Tom láá Säämi kielâorgaaneh tuhhiittâm anarâškielân. Puustavoornig lâi ovdil 2014 váhá eresláván. Anarâskielâst lii kuittâg kevttum maaŋgâlágán puustavoornigeh, ovdâmerkkân Sammallahti-Morottaja Säämi-suomâ sänikirjeest puustavoornig lii a â b c č d đ e f g h i j k l m n ŋ o p r s š t u v y z ž ä á já Erkki Itkonen Inarilappisches Wörterbuch oornig lii a á ä b c č ʒ ǯ d đ e æ f g h i j k l m n ŋ o p r s š z ž t u v y.
San Costanzo
Siijdah
Cerasa já Stacciola.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1995 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1995.
1855
1855 (MDCCCLV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1850-lovo kuuđâd ihe.
1228
1228 (MCCXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1220-lovo oovcád ihe.
Martti Ahtisaari
thumb|250px|right|Martti Ahtisaari ive 2002
Palermo
Palermo lii kaavpug Italiast, Sisilia kuávlust. Palermost ääsih 628,539 olmožid. Ton vijdodâh lii 160,59 km², já alodâh 14 m. Palermo naaburkieldah láá Altofonte, Belmonte Mezzagno, Ficarazzi, Isola delle Femmine, Misilmeri, Monreale, Torretta já Villabate.
Martti Ahtisaari
Martti Oiva Kalevi Ahtisaari (š. kesimáánu 23. peeivi 1937, Viibur, Suomâ) lii syemmilâš diplomaat já Suomâ täsivääldi 10. president. Sun šoodâi presidentin njuhčâmáánu 1. peeivi 1994 já lâi virgeest ain ive 2000 räi.
Palermo
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Martti Ahtisaari
Suomâ presidentin
Ahtisaari lâi vuossâmuš, kiäm väljejii Suomâ täsivääldi presidentin njuolgâ kyevtimuddosâš aalmugvaljâiguin.
Kielâtáiđu
Sun sárnu suomâkielâ, ruotâkielâ, ranskakielâ, eŋgâlâskielâ já saksakielâ.
1668
1668 (MDCLXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1660-lovo oovcád ihe.
Uljanovsk
thumbnail|right|250px|Uļjanovsk thumb|right|250px|Uļjanovsk ollâopâttâh
Uljanovsk lii kaavpug Ruošâst.
Historjá
Uljanovsk vuáđudui ive 1648, já tast šoodâi kaavpug ive 1796.
Udmurtkielâ
Udmurtkielâ lii suomâ-ugrâlâš kielâ. Tot kulá permilij kielâi vyelijuávkun. Udmurtkielâ aldasumos suhâkielah láá eres permiliih kielah komikielâ já komipermjakkielâ. Permiliih kielah láá koskânis nuuvt aldasiih, et udmurtkielâ sárnooh äddejeh komikielâ já komipermjakkielâ melgâd pyereest. Udmurtkielâ lii udmurtlij aalmuglâš kielâ. Kielâ sárnooh ääsih Udmurtenâmist, Baškirenâmist, Tatarenâmist, Marienâmist, Perm pirrâduvâst sehe Kirov já Sverdlovsk kuávluin, puoh Ruošâst.
Udmurtkielâ permilij kielâi juávhust
Udmurtkielâ iärrán eres permilijn kielâin verbâmorfologias peeleest sehe toin, et udmurtkielâst lii sänitiäddu masa ain majemuu staavvâl alne. Udmurtkielâst láá maŋgâ kulttuurlovnâsäne tatarkielâst já ruošâkielâst.
Kielâsosiologlâš tile
Udmurtkielâ sárnooloho uccán. Unesco mield udmurtkielâ lii uhkevuálásâš. Kielâst láá 324 338 sárnod Ruošâ ive 2010 viehâdâgreekkig mield.
Fonetiik
Udmurtkielâ almokielâst láá čiččâm vokalid já 29 konsonantid, moi juávhust nelji kávnojeh tuše lovnâsäänijn. Udmurtkielâ obstruentáid lii otânâššâm čyeijilvuotâoppositio, já tondiet tast láá eenâb jienâduvah ko maaŋgijn eres urallijn kielâin.
Udmurtkielâ vokaláid kuleh vittâ kardinalvookaal (i, u, e, o, a) já ton lasseen kyehti koskâvookaal (i̮, e̮). Udmurtkielâst iä lah diftoŋeh, vokalij kukkodâmiäruh ige vookaalharmonia.
Udmurtkielâ sänitiäddu lii táválávt majemuu staavvâl alne, mii lii udmurtkielâ sárnumkuávlust sarnum turkkilij kielâi vaikuttâs. Ruošâkielâ še lii váiguttâm udmurtkielâ kuávlukielâi fonetiikân.
Morfologia
Udmurtkielâst láá kuávlukielâ mield 15–17 sajehäämmid, moh láá távjá identliih komikieláin. Omâstemkiäččusijd kevttih nuuvtko eres urallijn kielâin, mut kuálmád persovn omâstemkiäččus kevttih miärulij artikkâlin še.
Udmurtkielâ veerbah sojeh kuulmâ persovnist, kyevti lovvoost (oovtâloho, maaŋgâloho), neelji oovtâkiärdán ääigihäämist (preesens, kyehti moonnâm ääigi já fuutur) já kuulmâ täpiluokkaast (indikatiiv, konditionaal, imperatiiv). Kielâst láá maaŋgâ nuuvtkočodum perifrastliih ääigihäämih sehe perifrastlâš optatiivtäpiluokka še. Jiäráskittee äšši lii tot, et fuutur lii morfologisávt preesensid ucceeb merkkejum, ko preesens tubdâldâh lii šoddâm frekventatiivlâš-kontinuatiivlâš suárgásist.
Kielâopâlâš rááhtus
Udmurtkielâ lii agglutinatiivlâš kielâ, ađai tot kiävttá ennuv suffiksijd. Nomineh, adjektiveh já adverbah láá távjá identliih. Udmurtkielâst láá kyehti moonnâm ääigi, neutraallâš já evidentiaallâš. Kopulaveerbâ iä keevti, mut predikatiiv koŋruist subjekt lovvoost. Sänioornig lii melgâd rijjâ, mut neutraallâš sänioornig lii kuittâg SOV. Maaŋgah ceelhâráhtuseh láá siämmáálágáneh ko turkkilijn kielâin.
Sánádâh
Stuárráámus uási udmurtkielâ saanijn láá ohtsiih iärrásij permilij kielâiguin. Kulttuurlovnâsaanijd láá lovnim táválávt tatarkielâst. Puárásub turkkilâš lovnâsaanijd láá lovnim bolgarturkkikielâst. Modernlii ohtsâškode saanijd láá lovnim táválávt ruošâkielâst, mut eromâšávt 1990-lovo rääjist láá ráhtám ennuv uđđâ saanijd udmurtkielâ jieijâs amnâsijn. Marikielâst še láá lovnim mottoomverd saanijd udmurtkielân.
Kirjálâšvuotâ
Bartens, Raija: Permiläisten kielten rakenne ja kehitys. Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia 238. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 2001. ISBN 952-5150-55-0.
Kuovâmáánu 5.
Kuovâmáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 36. peivi. Ive loopân láá 329 peivid (kárgámive 330 peivid).
Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: Runeberg peivi
Roovvâdmáánu 28.
Roovvâdmáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 301. peivi (kárgámive 302. peivi). Ive loopân láá 64 peivid.
Tábáhtusah
Simmáán peivi
1688
1688 (MDCLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1680-lovo oovcád ihe.
1853
1853 (MDCCCLIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1850-lovo niäljád ihe.
1168
1168 (MCLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1160-lovo oovcád ihe.
Čohčâmáánu 20.
Čohčâmáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 263. peivi (kárgámive 264. peivi). Ive loopân láá 102 peivid.
Saturnus
thumbnail|right|250px|Saturnus thumbnail|right|250px|Saturnus riggeeh thumbnail|right|250px|Saturnus já 4 taan máánuin: Titan (stuárráámus), Dione, Prometeus já Telesto (ucemus). Saturnus lii plaaneet Jupiter já Uranus kooskâst. Tot lii Piäiváást kuđâdin aldemus plaaneet. Saturnus lii nubben stuárráámus plaaneet Jupiter maŋa. Sehe Saturnus já Jupiter láá kaasuplaneteh. Saturnus saijaasvuotâ lii 318 kerdid Eennâm saijaasvuotä, já ton lyeddejeijee lii pajeláhháá 120 700 kilomeetterid. Tot lii Piäiváást 1 426 kilomeetter keččin, já taat plaaneet lii vakšum jo antiik aaigij rääjist. Tot uáinoo hyenebeht ko Jupiter, Venus teikä Mars. Tast láá riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh, meid Saturnus jorá Piäiváá pirrâ. Saturnus täsnitieđâlâš symbol lii 16px|♄.
Saturnus máánuh
Saturnusist láá pajeláhháá 60 máánnud. Toh láá iänááš-uv avalii jieŋâst, mii ij vaarâ lah kuássin suddâmgin. Máánui lyeddejeijee lii táválávt 5–20 kilomeetterid, eereeb stuárráámuu máánu, Titan, lyeddejeijee lii 2 575 kilomeetterid. Taat lii pelnubkiärdásâš Eennâm Mánudáá háárán já stuárráb ko Merkurius-plaaneet. Titan puáhtá uáiniđ Enâmist-uv kiijkáráin.
1648
1648 (MDCXLVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1640-lovo oovcád ihe.
1847
1847 (MDCCCXLVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1840-lovo káávcád ihe.
Sauli Niinistö
thumb|Sauli Niinistö ive [[2019]] Sauli Väinämö Niinistö (š. porgemáánu 24. peeivi 1948, Salo, Suomâ) lii syemmilâš politikkár já Suomâ täsivääldi 12. president. Sun algâttij virgeest njuhčâmáánu 1. peeivi 2012 já suu väljejii uđđâsist ive 2018.
Tuávááš
Niinistö šoodâi Salost ive 1948. Sust šoodâi vuoigâdvuođâtiettuu kandidaat ive 1974 Tuurku ollâopâttuvâst.
Politiiklâš karrieer
Niinistö väljejui Salo kaavpugváldustiivrân ive 1977. Suomâ ovdâskoodán sun peesâi vuosmuu keerdi ive 1987. Ko sun lâi almugovdâsteijen, sun tooimâi om. vuáđulahâváljukode saavâjođetteijen. Minister sust šoodâi ive 1995.
Niinistö lii toimâm meid Aalmuglâš Kokoomus saavâjođetteijen 1994–2001.
Persovnlâš eellim
thumb|left|150px|Sauli Niinistö já Jenni Haukio ive [[2012]] President Niinistö kálgu lii Jenni Haukio. Sunnui šoodâi alge, Aaro, kuovâmáánust 2018. Perrui kulá meid bostonterrier Lennu.
Niinistöst lává meid kyehti alge oovdiš näimilittoost Marja-Leena Alankoin: Nuutti (š. 1975) já Matias (š. 1980).
Olgosadalduvah
Hiljaisten historia. almostum 2007. Helsig
Viiden vuoden yksinäisyys. almostum 2005. Helsig
Yhteinen raha: eurooppalaisen yhteistyön alku- vai päätepiste? artikkâl kirjeest Marginaalista ytimeen: Suomi Euroopan unionissa 1989–2003. Tammi.
1628
1628 (MDCXXVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1620-lovo oovcád ihe.
Anarâškielâ servi
Seervi ulmen lii ovdediđ já nonniđ anarâškielâ. Servi algâttij ive 1997 kielâpiervâltooimâ. Kielâpiervâl lii lasettâm anarâškielâ sárnoi, eromâšávt párnái já nuorâi, mere.
Palhâšume
Servi uážui tave-eennâmlâš Kollekielâ-palhâšume skammâmáánu 17. peeivi 2004.
Mariam Kvrivišvili
Mariam Kvrivišvili (š. kesimáánu 11. peeivi 1990, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
Mariam väljejui Georgia ovdâskoodán skammâmáánust 2020.
Sara Marielle Gaup Beaska
thumb|Sara Marielle Gaup Beaska ive [[2017]] thumb|[[Adjágas ive 2012]] thumb|Sara Marielle Gaup Beaska já [[Arvvas-juávkku ive 2017]]
Sara Marielle Gaup Beaska (š. njuhčâmáánu 21. peeivi 1983) lii sämmilâš musikkár, lávloo já jyeigee, kote lii vuálgus Kuovdâkiäinust.
Eellim
Sara Marielle Gaup eeči lii tobdos jyeigee Ánte Mikkel Gaup. Suu uábih Risten Anine Kvernmo Gaup já Inger Biret Kvernmo Gaup lává meid jyeigeeh.
1128
1128 (MCXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1120-lovo oovcád ihe.
Sara Marielle Gaup Beaska
Karrieer
Ive 2004 Gaup uásálistij Sámi Grand Prix-kišto juoigâmuásán pittáin Lena Sunná, mut ij vuáittám.
Adjágas-juávhu joskâmalmottâs ohtâvuođâst Gaup Beaska muštâlij, et sun lâi jo vuáđudâm oovtâst Steinar Raknesáin uđđâ muusikjuávhu: Arvvas.
Ive 2017 Gaup Beaska uásálistij taažâ TV-rááiđun Muitte mu — Husk meg. Ohjelmist sun ferttij rađđiđ já máttááttiđ ruátálâš-taažâ lávloo já ive 1985 Euroviisuh-lávlumkišto vyeittee Elisabeth Andreassen maht juoigâđ.
Palhâšumeh
Ive 2002 Gaup väljejui Riddu Riđu ive nuorâ taidârin. Pessijâšlávurduv 2018 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.
Nurâldâhskiäruh
Gaup Beaskast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Afrik staatah
• 25px|border Algeria
• 25px|border Angola
• 25px|border Benin
• 25px|border Botswana
• 25px|border Burkina Faso
• 25px|border Burundi
• 25px|border Djibouti
• 25px|border Egypt
• 25px|border Elefanttähtiriddo
• 25px|border Eritrea
• 25px|border Eswatini
• 25px|border Etiopia
• 25px|border Gabon
Anni Kytömäki
Anni Kytömäki (š. 1980, Ylöjärvi, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee. Sun čáálá historjálijd romanijd, moh kieđâvušeh ulmui já luándu vuáruvaikuttâs. Sun finnij Finlandia-palhâšume ive 2020 romanáin Margarita. Jo suu vuosmuš roomaan Kultarinta (2014) lâi iävtukkâssân Finlandia-palhâšume uážžon.
Afrik staatah
• 25px|border Gambia
• 25px|border Ghana
• 25px|border Guinea
• 25px|border Guinea-Bissau
• 25px|border Kamerun
• 25px|border Kap Verde
• 25px|border Komoreh
• 25px|border Kongo demokraatlâš täsiväldi
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe lâi ovtâstumstaatâlâš čällee, tivtâsteijee já kirjálâšvuođâ kritikkár, kii lii ohtâ ameriklâš romantiik tehálumosijn noomâin. Suu tobdeh pyeremustáá suu makaaberij já mysteerlij tiivtâi já novellij peht.
Afrik staatah
• 25px|border Kongo täsiväldi
Edgar Allan Poe
Eellim
Edgar Allan Poe šoodâi ive 1809 Bostonist, Massachusettsist eŋlandlâš Elizabeth "Eliza" Arnold Poen já baltimorelâš David Poe Jr.ân, kiäh kuohtuuh láin čaittâleijeeh. Sust lâi ohtâ stuorrâ viljâ, Henry, já ucc’uábbi Rosalie. Poe enni Eliza jaamij tuberkuloosân ive 1811, já ko eeči lâi kuáđđám perruu jo tolebáá, te paccii párnááh uárbisin. Sij pajasšoddii sierâ perruin. Poe varrij richmondlâš kävppialmai John Allan já suu káálgu Frances luus. Sunnust iä lamaš jieijâs párnááh, já suoi valdijn Poe perruu uássin, mutâ iävá kuássin virgálávt adoptistám suu.
Afrik staatah
• 25px|border Koskâ-Afrik täsiväldi
Edgar Allan Poe
Eellim
Ive 1826 17-ihásâš Poe varrij Charlottesvillen, kost sun algâttij uápuidis Virginia ollâopâttuvvâst. Poe piergij pyereest uápuinis, mutâ ij puáhtám mäksiđ ihemáávsuid já sunjin šoodâi stuorrâ velgi uhkespellâm tet.
Afrik staatah
• 25px|border Lesotho
• 25px|border Liberia
• 25px|border Libya
• 25px|border Maadâ-Afrik
• 25px|border Maadâ-Sudan
• 25px|border Madagaskar
• 25px|border Malawi
• 25px|border Mali
• 25px|border Mauritania
• 25px|border Mauritius
• 25px|border Mosambik
Paltamo
Paltamo lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Paltamost ääsih 3 269 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 139,11 km², mast 220,87 km² lii čääci. Paltamo naaburkieldah láá Kaajaan, Puolanka, Ristijärvi, Sotkamo já Vaala.
Afrik staatah
• 25px|border Namibia
Paltamo
Historjá
Paltamo vuáđudui ive 1870.
Afrik staatah
• 25px|border Niger
Paltamo
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Afrik staatah
• 25px|border Nigeria
Paltamo
Siijdah
thumb|275px|left|Paltamo siijdah
Afrik staatah
• 25px|border Peeivitäsideijee Guinea
• 25px|border Ruanda
• 25px|border Sambia
• 25px|border Seychelleh
• 25px|border Sierra Leone
• 25px|border Somalia
Kuovâmáánu 7.
thumb|right|Tawakkol Karman ive 2019 thumb|right|Anna Abreu [[Oulust ive 2014]] Kuovâmáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 38. peivi. Ive loopân láá 327 peivid (kárgámive 328 peivid).
Afrik staatah
• 25px|border Sudan
• 25px|border São Tomé já Príncipe
• 25px|border Tansania
• 25px|border Togo
• 25px|border Tšad
• 25px|border Tunisia
• 25px|border Uganda
• 25px|border Zimbabwe
1844
1844 (MDCCCXLIV) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1840-lovo viiđâd ihe.
Iisakki Mattus
Iisakki Mattus lii anarâš kielâmiäštár já kirječällee. Sun šoodâi ive 1937 Čovčjäävrist Tave-Anarist, kost sun ain áásá. Sun lii toimâm kielâmiäštárin vistig anarâškielâ CASLE-tievâsmittemškovliittâsâst 2009–2010 já ton maŋa-uv maŋgáid uáppeid.
Peerâ
Iisakki Mattus eeči lâi Matti Mattus já eeni nommâ lâi Máárjá. Iisakki lâi nubben nuorâmus pärni. Suu uábih láá Ánná, Siiri já Kaari já viiljâ nommâ vuot lii Matti. Suu pärnivuođâ perrui kullui meid Issá-čeeci. Mattus perrust lâi meid Ailâ-nommâsâš nieidâ, mutâ sun jaamij 12-ihásâžžân. Mattus tááláá perrui kulá suu Petra-kálgu, já sunnust iä lah párnááh.
Eellim já pargo
Mattus pärnivuođâst anarâškielâ lâi suu päikkikielâ, mutâ sun oopâi anarâškielâ lasseen meid tavesämikielâ. Sun oopâi suomâkielâ eskân talle ko moonâi škoovlân. Sun muštá, et škoovlâst ij lamaš lope sárnuđ sämikielâ. Sun lii porgâm anarâškieláin kuhháá ovdâmerkkân viereskielâ máttáátteijen já jurgâleijen, já lii sun meid čáállám jieijâs mainâsijd já kirje. Sun illood ko piäsá sárnuđ sämikielâ puohâiguin, kiäh kielâ mättih. Sun osko, et kii peri jo haalijd-uv oppâđ sämikielâ, puáhtá tom oppâđ. Sunjin anarâškielâ lii vááimuvuálááš, tastko kielâ lii suu pärnivuođâ kielâ já sun lii sárnum tom ubâ eellim. Iisakki lii lamaš Säämi máttááttâskuávdáást kielâmiäštárin anarâškielâ uáppeid já sun lii jieš-uv oppâm uđđâ aašijd kielâmiäštár pargo keežild
Mattus iätá, et sun muštá maht maŋgâsij mielâst sämikielâ sárnum lâi hepânittee äšši, mutâ sun ij kuássin hepânušâm tom. Sun kuittâg muštâl, et oroi tego sun ličij lamaš mottoom rikolâš ko moonâi Avelân máttááttiđ anarâškielâ. Mattus lii elimis ääigi meid mađhâšâm ovdâmerkkân Euroopist. Mattus tobdá pyereest meid ärbivuáválijd Säämi iäláttâsâid, vuovijd já meid suu päikkikuávlu ulmuid.
Pasanen čáálá náguskirjestis, ete Iisakki Mattus lâi ohtâ vuossâmuin anarâškielâ máttáátteijein. Mattus muštá maggaar hommá lâi porgâđ tággáár pioneerpargo, ko talle ij lamaš iše finnimnáál, iäge tiäđustkin oppâmateriaalehkin. Mattus lâi meid Anarâškielâ seervi vuossâmuu stiivrâ jeessân. Mattus finnij Anarâškielâ seervi kulttuurpalhâšume 2012. Servi halijdij palhâšiđ Mattus suu merhâšittee pargoost anarâškielâ oovdân ei. máttáátteijen, jurgâleijen, kielâmiäštárin, kirječällen já oppâmateriaal rähten. (Mattus meid jurgâlij já luuvâi Pelgi Niijlâs määđhih -videorááiđu anarâškielân. Sun jurgâlij meid pegâlmâs Ucc´priinsâš -kirje sämikielân. Ive 2020 aalgâst Mattus muštâlij Yle Sáámán, et sust lii lappum motivaatio čäälliđ anarâškielân. Čielgâ suujâid sun ij muštâl toos, mutâ ohtâ suijâ sáttá leđe tot, ete mainâseh iä almostum tállán já kaartâi kuhháá-uv vyerdiđ ovdil ko toh almostuvvii. Mattus muštâl, et mainâseh sust kale ain láá, jis peri kiinii puáđáččij, paddiiččij já tast maŋa čáláččij taid.
Anarâš-lostâ
Iisakki Mattus lii čáállám Anarâškielâ seervi almostittem Anarâš-loostân aaibâs tast rääjist, ko lostâ almostui ive 1988 Sápmelâš-loostâ lahtosin. Suu majemuuh teevstah Anarâš-loostâst almostuvvii ive 2004 loostâ 47. numerist. Ohtsis Anarâš-loostâst láá almostum 46 tekstâd, maid Iisakki lii čáállám, sehe ohtâ Petra Mattus tekstâ, mon sun lii jurgâlâm. Suu jieijâs teevstâin 42 láá almostum suu noomáin já 4 ISMA-nommâmerháin. Lostâčäällim algâaaigijn Iisakki čaalij távjá jyehi loostân eenâb ko oovtâ teevstâ. Ive 1997 maŋa sun ij kuittâg lah innig čáállám siämmáá ennuv loostân, ige tuođâi ive 2004 maŋa maiden.
Eellimpäälgis
Eellimpäälgis lii Iisakki Mattus čäällim kirje, mii almostui ive 1996. Kirje kovvee eellim Aanaar kuávlust Iisakki Mattus pärnivuođâ ääigi ađai 1940-lovvoost. Kirjeest láá sehe Iisakki muštoid vuáđuduvvee mainâseh já mainâseh tábáhtusâin, maid eres ulmuuh muštâlii Iisakân. Kirje kieđâvuš ennuv teemaid, já fáárust láá meiddei kiärdoo já kuávdášlâš teemah.
Ohtâ tágárijn teemain lii evakko Ylivieskan, mii lii kovvejum vijđáht ubâ kirjeest. Evakko lâi merhâšittee tábáhtus Iisakki pärnivuođâst – teikâ joba puoh merhâšitteemus. Nubbe tehálâš teema lii pivdo. Iisakki eeči já čeeci láin čepis pivdeeh. Tälvipargoh-nommâsii mainâsist Iisakki muštâl jieškote-uvlágán tälvipargoin – eromâšávt riävskápiivdost, mii lâi uáli korrâ já kuhes pargo. Riävskápiivdo ääigi Iisakki eeči aasâi lavŋekuáđist meecist joba paijeel kyehti mánuppaje-uv, já saatij leđe, et ton ääigi sun ij iällám ohtiigin pääihist. Eres mainâsijn Iisakki muštâl ovdâmerkkân kuumpij já soorvâi piivdost. Pivdo lâi kustoo stuorrâ uási anarâšâi eellim já tehálâš iäláttâs, já Iisakki iberdij ton merhâšume jo pärnin. Iisakki já Matti-uccâviljâs halijdáin čuuvtij leđe pyereh pivdeeh styeresin. Ko Issá-čeeci jaamij, te Iisakki finnij čeesi kiiváár, mii lâi sunjin rähis tiŋgâ já tehálâš mušto.
Kuávdášlâš teema lii meiddei postâalmai. Kirjeest Iisakki kovvee nelji postâalmaa. Ton ääigi postâalmaid onnii sáŋgárin. Postâjođettem lâi uáli korrâ pargo. Postâalmaah juttii pyeráiguin keessiv já ergijguin tälviv, já sij tarbâšii ennuv eergijd. Mätki Kaamâsist Ucjuuhân piištij talle kyehti peeivi, jis sijvo lâi pyeri, já ennuv eenâb, jis lâi hyenes sijvo. Meiddei taan kirjeest postâalmaah láá kovvejum nuuvtko sáŋgáreh. Iisakki muštâl ovdâmerkkân Šreva-nommâsii postâalmast, kote karrieeris ääigi ij feilim ohtiigin. Sun maatij kyeđđiđ poostâ ain olmâ sajan, veikkâ sun ij máttámgin luuhâđ. Sun hárjánij viärdádâllâđ noomâi kukkoduvâid, já toi vuáđuld sun tieđij, mon táálun postâ moonâi.
Juovlâmáánu 1.
Juovlâmáánu 1. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 335. peivi (kárgámive 336. peivi). Ive loopân láá 30 peivid.
Eeneeckielâ
Eeneeckielâ lii samojedikielâ.
Ukraina
Ukraina ( [ukrɑˈjinɑ]) lii jiečânâs staatâ Nuorttâ-Euroopist. Tot lii vijđoduv mield Euroop nubben stuárráámus staatâ já stuárráámus ollásávt Euroopist leijee staatâ. Ton ránnjástaatah láá nuorttân Ruoššâ, tavveen Vielgis-Ruoššâ já uárjin Puola, Slovakia, Uŋgar, Romania já Moldova. Mäddin tot lii sehe Azovameerâ já Čapismeerâ taveriddoin. Ukraina uáivikaavpug lii Kiova.
Haldâttâh já politiik
Ukraina staatâhäämi lii semipresidentlâš täsiväldi.
Haaldâtlâš jyehim
pienoiskuva|vasen|Ukraina kuávluh, kaavpugeh já autonomisâš täsiväldi Ukraina lii juohhum 24 kuávlun, Krim autonomisâš täsivááldán já kyevti kaavpugân : Sevastopol já Kiova.
Kuávluhaldâttuv nube tääsist Ukraina kuávluh já Krim autonomisâš täsiväldi láá juohhum syeinimáánu 2020 rääjist 136 pirrâdâhân.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kaavpugeh
Ukraina stuárráámus kaavpug lii ton uáivikaavpug Kiova. Tavenuorttâ-Ukrainast lii staatâ nubben stuárráámus kaavpug Harkova. Kuálmádin stuárráámus kaavoug lii ive 2014 rääjist Odessa. Ovdil 2014 tot lâi Dnipro, mii lii tääl niäljádin stuárráámus kaavpug.
Skammâmáánu 29.
thumb|right|250px|[[Elsa Laula Renberg]] Skammâmáánu 29. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 333. peivi (kárgámive 334. peivi). Ive loopân láá 32 peivid.
Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Elsa Laula Renberg šoddâmpeivi
Mercedes McNab
Mercedes Alicia McNab (š. njuhčâmáánu 14. peeivi 1980, Vancouver, British Columbia, Canada) lii kanadalâš oovdiš čaittâleijee.
Eellim
Mercedes McNab šoodâi njuhčâmáánu 14. peeivi 1980 Vancouverist. Vyesimáánu 14. peeivi 2012 sun naajâi Mark Hendersonáin La Pazist, Meksikost. Tastmaŋa sun meridij joskâđ porgâmist čaittâleijen. Sunnust lii ohtâ nieidâ, kiän nommâ lii Vaunne Sydney Henderson (š. 2013).
Suu eeči lii oovdiš jyelgipálluspellee Bob McNab.
Sofia Jannok
Sun vuoitij ive 2003 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási lavluin Liekkas.
Palhâšumeh
Ive 2014 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume. Ive 2016 sun vuoitij Sámi Music Awards -kišto ávus uásist. Roovvâdmáánust 2021 Juulev teknisâš ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.
Diskografia
thumb|right|Jannok ive 2018 Sofia Jannok diskografia:
Singleh
Ive 2016 Jannok lâi kyessilávlon Amoc singlest Kuobârpoolvâ maŋa oovtâst Niillas Holmbergáin.
Ulâštooŋâs
Stuárudâh já olgohäämi
Ulâštooŋâs lii 30–100 cm olluv. Ton verdi lii ruškâd já kukáh vielgâdeh. Lieđiloostah láá vittâ. Loovdâloostah láá uáli uceh, já toh láá meid vittâ. Šovoseh láá love. Ulâštooŋâs lii assaasloostâg šaddo. Ton loostah láá 2–5 cm kuheh. Loostah iä koočâ čohčuv, mut šado vyelemuuh loostah šaddeh ruopsâdin. Tälviv toh jorgetteh vuáluskulij já nuuvt suojâleh veerdi puolâšist. Kukkáin já loostâin lii viehâvis haajâ, mii sáttá tovâttiđ motomáid ulmuid uáivipohčâs.
Njuhčâmáánu 2.
Tábáhtusah
25px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: Suomâ Sämitige vuáđudempeivi
Ulâštooŋâs
Stuárudâh já olgohäämi
Ulâštooŋâs kukkee kesi-syeinimáánust. Šaddo puáhtá eelliđ 20–30 ihheed.
Eellimpiirâs
Ulâštooŋâs šadda maaŋgâlágánijn jeegijn, eromâšávt karrijn.
Kiävttu
Ulâštooŋâs lii mirhâlâš šaddo. Tast huolâhánnáá ulmuuh láá kiävttám ulâštoŋŋâs vuolâ njaddon já talhâsin ovdâmerkkân leesmi tiipšon. Ton lasseen tot lii kevttum meid estâdiđ njuámmootaavdâi levânem leevâtmáin šaddoid lättee oolâ já tuástuđ parasiitijd.
SlinCraze
thumb|right|SlinCraze Riddu Riđđu -festivaalist ive 2019 thumb|right|SlinCraze Riddu Riđđu -festivaalist ive 2019
SlinCraze, olmâ nommâ Nils Rune Utsi (š. roovvâdmáánu 20. peeivi 1990, Maazi, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii sämmilâš ráppájeijee Taažâ peln. Sun ráppáá iänááš orjâlâškielân, mut meid táru- já eŋgâlâskielân.
Amy Winehouse
Amy Jade Winehouse lâi eŋlandlâš musikkár, lávloo já laavlârähtee.
1590
1590 (MDXC) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1590-lovo vuossâmuš ihe.
Anarâškielâ tivvoomohjelm
Anarâškielâ tivvoomohjelm lii Giellatekno huksim ohjelm, mii tivo sänifeeilâid. Tivvoomohjelm tuáimá nuuvt, et tot tuhhit puoh anarâškielâ morfologisii analysaattorist leijee saanijd já hilgo tagarijd saanijd, moh iä lah analysaattorist. Ko tivvoomohjelm kávná feeilâ, te tot fáálá vittâ iävtuttâs, maggaar olmâ čäällimhäämi puávtáččij leđe.
Tivvoomohjelm tivo tuše čäällimfeeilâid, ađai tagarijd feeilâid, mast sääni čäällimhäämi lii noormâ vuástásâš. Čäällimfeeilâi juávkun kuleh meiddei časkemfeeilah, moh šaddeh ko čällee čáálá vahâgist mottoom sääni eresnáál ko lâi áigum.
Tivvoomohjelm ij tivo nuuvt kočodum sänifeeilâid já syntaksfeeilâid. Sänifeeilah láá tagareh feeilah, moh šaddeh ko sääni lii kielâ ráhtus vuástásâš tâi eres kielâkevtteeh iä tuubdâ tom. Syntaksfeeilah láá tagareh feeilah, moh šaddeh ko čällee ij haaldâš kielâ syntaks. Syntaksfeeilah láá táváliih talle ko suomâkielâ interferens vaaikut čällee kielân (om. nominatiivobjekt teikkâ partitiivsubjekt keežild).
Čäällimfeeilâid puáhtá jyehiđ kyevti váldujuávkun: feiláid, moh pyevtitteh ij-tuođâlii sääni já feiláid, moh pyevtitteh tuođâlii sääni. Ij-tuođâliih säänih iä lah säänih. Tuođâliih säänih láá säänih, mut feilâ šadda puástu ohtâvuođâ keežild. Tivvoomohjelm hilgo tuše ij-tuođâlijd saanijd.
Ij-tuođâliih feeilah láá ovdâmerkkân: sujâttemfeeilah, sänirähtimfeeilah, fonologiliih feeilah, puállupevdifeeilah já časkemfeeilah. Motomin sáttá leđe vaigâd tiettiđ, mon juávkun mottoom feilâ kulá. Ovdâmerkkân lii-uv “uázzuv” časkemfeilâ, puállupevdifeilâ teikkâ fonologisâš feilâ? Puoh kulmâ muulsâiävtu láá máhđuliih.
Jyehi sänihäämi lii tivvoomohjelm mield jo-uv čallum puástud (“positiivlâš”) teikâ olmânáál (“negatiivlâš”). Ko positiivlâš sääni lii evaluistee mielâst čallum puástud, sääni lii tuotâ positiivlâš, já ko positiivlâš sääni lii evaluistee mielâst čallum olmânáál, sääni lii epituotâ positiivlâš. Epituotâ negatiivlâš lii čäällimfeilâ, mon ohjelm ij lah kavnâm.
Tieđâlii artikkâl várás láá analysistum tivvoomohjelmáin käävci tekstâd, maid lává čáállám kyehti čällee. Nubbe čällest lii oppâm kielâ kielâpiervâlist já nubbe rävisolmožin.
Evaluistem čáittá, et čäällimfeeilâin 68,9 % láá ij-tuođâliih säänih já 31,1 % láá tuođâliih säänih. Tivvoomohjelm ij paste merkkiđ teikkâ iävtuttiđ čuávdus feiláid, moh láá tuođâliih säänih. Nubij sanijgijn tot ij iššeed čällee ollágin suullân jyehi kuálmádáin feiláin, maid sun taha.
Evaluistem čáittá meddei, et puoh saanijn 95,3 % láá tuotâ negatiivliih já 2,7 % láá tuotâ positiivliih – ohtsis 98,0 %. Taat meerhâš, et tivvoomohjelm já evaluistee lává 98,0 %:st tábáhtusâin oovtâ uáivilist. Suulân 1,8 % láá epituotâ positiivliih (tivvoomohjelm mielâst sääni ij lah čallum olmânáál, mut evaluistee tuhhit sääni) já 0,1 % láá epituotâ negatiivliih (čäällimfeilah, maid tivvoomohjelm ij lah kavnâm).
Njuárgám
Njuárgám ( já ) lii sijdâ Ucjuuvâ kieldâst Tiänujuuvâ riddoost. Tot lii Suomâ já Euroop union tavemus sijdâ.
Porgemáánu 28.
Porgemáánu 28. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 240. peivi (kárgámive 241. peivi). Ive loopân láá 125 peivid.
Schaan
Schaan lii kieldâ Liechtensteinist. Schaanist ääsih 6 039 olmožid. Ton vijdodâh lii 26,92 km², já alodâh 462 m. Schaan lii ässeelovo mield Liechtenstein stuárráámus kieldâ.
1878
1878 (MDCCCLXXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1870-lovo oovcád ihe.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1996 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1996.
Savonlinna
Savonlinna lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Savonlinnast ääsih 32 976 olmožid, já ton vijdodâh lii 3 597,70 km², mast 1 359,61 km² lii čääci. Savonlinna naaburkieldah láá Enonkoski, Heinävesi, Kitee, Liperi, Parikkala, Rantasalmi, Ruokolahti, Rääkkylä, Sulkava já Varkaus.
Historjá
Savonlinna vuáđudui ive 1475.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Agugliano
Agugliano lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Aguglianost ääsih 4 792 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,89 km², já alodâh 203 m. Agugliano naaburkieldah láá Ancona, Camerata Picena, Jesi já Polverigi.
Siijdah
Borgo Ruffini, Castel d'Emilio, Chiusa já Molino.
Juovlâmáánu 10.
Juovlâmáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 344. peivi (kárgámive 345. peivi). Ive loopân láá 21 peivid.
1570
1570 (MDLXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1570-lovo vuossâmuš ihe.
Njuhčâmáánu 4.
Njuhčâmáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 63. peivi (kárgámive 64. peivi). Ive loopân láá 302 peivid.
Agatha Christie
Agatha Mary Clarissa Christie lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun čaalij 66 syelipoolisromanid, 14 nooveelčuágáldâhhâd já 6 rähisvuotroomaan. Rähisvuotromanijd sun čaalij noomáin Mary Westmacott.
Eellim
Agatha Miller šoodâi čohčâmáánu 15. peeivi 1890 Torquayst, Devon kreivikoddeest. Suu eeči lâi ovtâstumstaatâlâš Frederick Alvah Miller já suu enni eŋlandlâš Clara Boehmer. Clara Boehmer aasâi pärnin suu eeni uábi Margaret West lunne, tastko suu eeči jaamij já suu enni ij puáhtám tipšođ ohtuu vittâ párnáá. Clara Boehmer teeivâi suu puáttee kállá, ko suu eeni uábbi naajâi ovtâstumstaatâlâš Nathaniel Frary Milleráin. Frederick Miller lâi suu kandâ.
Frederick Miller já Clara Boehmer naajáin cuáŋuimáánust ive 1878. Sunnuu vuossâmuš páárnáš Margaret Frary Miller (1879–1950) šoodâi Torquayst, kost kyevtisist lâi láiguviste. Sunnuu nubbe párnááš Louis ”Monty” Montant Miller (1880–1929) šoodâi New Yorkist, kost suu eeči lâi pargomääđhist. Forgâ tastmaŋa Clara Miller oostij Torquayst táálu, mon nommâ lâi Ashfield. Tobbeen meiddei Agatha Miller šoodâi perruu kuálmádin já majemuš pärnin.
Pargo
Christie vuossâmuš roomaan The Mysterious Affair at Styles (Styles mystilâš tábáhtus) almostui ive 1920, mut Christie lâi čáállám tom jo nelji ive tooleeb. Maainâs vuáđudui toos, maid kirječällee lâi oppâm miirhâin apteekist. Ton kirjeest lâi meiddei belgialâš syelipoolis Hercule Poirot, kiäst šoodâi ohtâ maailm pegâlsumosijn syelipoolisijn. Christie puáttee roomaan The Secret Adversary (Syeligâs vuástálistee) almostui kyehti ive maŋeláá, mut eskin Christie kuuđâd roomaan, The Murder of Roger Ackroyd (Roger Ackroyd morhe), mii almostui ive 1926, toovâi kirječällee pegâlmâssân. Kirje loppâčuávdus lii aaibâs sierânâs, já lohheeh sujâtteh kirječällee syelipooliskirjálâšvuođâ rehelâš speelâ njuolgâdusâi cuovkkiimist. Tast huolâhánnáá Roger Ackroyd morhe algâttij Christie pargo kolleääigi.
Kirjeh
Agatha Christie čaalij 72 romanid. Syelipoolisromanijd sun čaalij suu uámi noomáin já rähisvuotromanijd noomáin Mary Westmacott.
Schellenberg
Schellenberg lii kieldâ Liechtensteinist. Schellenbergist ääsih 1 084 olmožid. Ton vijdodâh lii 3,56 km², já alodâh 630 m.
Sofia och Anna
Sofia och Anna, meid Sofia & Anna, lâi ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku, mast lávloin vääččirliih Sofia Jannok já Anna Kärrstedt.
Ive 1995 lávlumkyevtis uásálistijn tagaráid kišto-ohjelmáid ko Ruotâ TV3 Juniorchansen já Italia Bravo Bravissimo, mast kyevtis peesáin finaalin. Suoi vuoittijn ive 2001 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási pittáin Meahci mánná.
Eres skiäruh
Kuáhtásist lii pittá meid čuávuvâš skiärust:
1259
1259 (MCCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1250-lovo majemuš ihe.
Gigi Ugulava
thumb|Ugulava ive 2007 Giorgi (Gigi) Ugulava (š. porgemáánu 15. peeivi 1975, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1550
1550 (MDL) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1550-lovo vuossâmuš ihe.
1879
1879 (MDCCCLXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1870-lovo majemuš ihe.
Kuovâmáánu 9.
thumb|[[Mia Farrow ive 2011]] Kuovâmáánu 9. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 40. peivi. Ive loopân láá 325 peivid (kárgámive 326 peivid).
Áhujävri
Áhujävri ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst kuttâ kilomeetter Avelist nuortâs. Tot lii siämmáánommâsii jäävri riddoost.
Áhu-uáiváš
Áhujäävri alda lii saje, mast lii uhredum siäidán. Tot saje lii Áhu-uáiváš, mon alne lii 1 m³ keđgi neelji ucceeb keeđgi alne. Tot sátáččij pyereest-uv leđe tot palvâškeđgi.
Vyesimáánu 6.
Vyesimáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 126. peivi (kárgámive 127. peivi). Ive loopân láá 239 peivid.
Pandemia
350px|right|Maht koronavirus leevvân teikâ ij leevvân Pandemia (tovláá kreikakielâ sanijgijn πᾶν pan "puoh" já δῆμος demos "ulmuuh") lii epidemia mii lii levânâm maŋgáid nanamáid teikkâ maailmvijđosávt.
Pandemiah láá lamaš ovdâmerkkân koskâääigi čapis sorme, 1800- já 1900-lovoin čiččâm pandemiad tovâttâm kolera já ivij 1918–1919 espanjatavdâ. Uđđâsumos pandemia lii kiđđuv 2020 maailmvijđosávt levânâm koronapandemia COVID-19.
WHO 6 uhketääsi
Maailm tiervâsvuotâorganisaatio WHO addel ellein vuálgám virustavdâi pandemiariiskâ miäruštâlmân kuttâ uhketääsi:
Kuovâmáánu 10.
Kuovâmáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 41. peivi. Ive loopân láá 324 peivid (kárgámive 325 peivid).
Ancona
Historjá
Anconast šoodâi kaavpug ive 1357.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1965
1965 (MCMLXV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1960-lovo kuuđâd ihe.
Njuhčâmáánu 5.
Njuhčâmáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 64. peivi (kárgámive 65. peivi). Ive loopân láá 301 peivid.
Ancona
Siijdah
Aspio, Candia, Casine di Paterno, Gallignano, Ghettarello, Massignano, Montacuto, Montesicuro, Paterno, Poggio di Ancona, Sappanico já Varano.
Panama
thumb Panama lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Staatâ uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Panamá.
Eennâmtiätu
Panama ránnjástaatah láá viestârist Costa Rica já maadânuorttân Kolumbia. Panamast tavas lii Karibiameerâ já máádás Kuálhismeerâ, maid ovtâstit Panama uáli.
Tullâväärih
Panamast láá kulmâ tullâvääri. Tain alemus lii Barú (3 474 m). Eres tullâväärih láá El Valle já La Yeguada. El Valle ij lah aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi holoseenist. Barú majemuš russoom lâi ive 1550, já La Yeguada majemuš russoom lâi ive 1620.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1694
1694 (MDCXCIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1690-lovo viiđâd ihe.
1608
1608 (MDCVIII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1600-ihelove oovcád ihe.
Papua Uđđâ-Guinea
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuovâmáánu 11.
Kuovâmáánu 11. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 42. peivi. Ive loopân láá 323 peivid (kárgámive 324 peivid).
1674
1674 (MDCLXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1670-lovo viiđâd ihe.
1249
1249 (MCCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1240-lovo majemuš ihe.
Kuovâmáánu 4.
Kuovâmáánu 4. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 35. peivi. Ive loopân láá 330 peivid (kárgámive 331 peivid).
1249
Kalender
thumb|Kameyama
1530
1530 (MDXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1530-lovo vuossâmuš ihe.
Njuhčâmáánu 6.
Njuhčâmáánu 6. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 65. peivi (kárgámive 66. peivi). Ive loopân láá 300 peivid.
Ive 1976 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1976 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 123 valastâlled (892 almajid já 231 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 37 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 27 mitalid: 13 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 8 pronssimitalid.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Margit Schumann vuoitij oovtâ kollemiitaal Innsbruck tälviolympialijn ive 1976.]]
Akaa
Akaa lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Akaast ääsih 16 481 olmožid, já ton vijdodâh lii 314,38 km², mast 21,12 km² lii čääci. Akaa naaburkieldah láá Hämeenlinna, Lempäälä, Urjala, Valkeakoski já Vesilahti.
Historjá
thumb|left|Akaa já Valkeakoski kieldâlahtemeh Akaa kaavpug vuáđudui ive 2007 aalgâst, ko Toijala kaavpug já Viiala kieldâ lahtojii oohtân.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1654
1654 (MDCLIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1650-lovo viiđâd ihe.
Moholt kirjerááju
thumb|right|Moholt kirjerááju kesimáánust 2023 thumb|right|Kirjeráájust láá šadoh, maid puáhtá luoihâttiđ. Moholt kirjerááju lii ive 1989 vuáđudum kaavpuguásikirjerááju Ruándimist, Taažâst. Tot kulá Ruándim almolâš kirjeráájun uáivikirjerááju já Buran, Byåsen, Heimdal, Klæbu, Ranheim, Risvollan já Saupstad kirjeráájui lasseen. Kirjerááju lii meid jieštoimâkirjerááju ađai ulmuuh pyehtih kevttiđ kirjerááju jiešpalvâlemprinsiip mield ávusorroomaaigij ulguubeln-uv.
Kiirjij lasseen kirjeráájust puáhtá kevttiđ 3D-printter teikkâ luoihâttiđ šleđgâlâš täävvirpyerá já jyehilágán pargopiergâsijd tegu čäcipismárijd, njađđeid já kuárrummašinijd. Toos lasseen kirjeráájust puáhtá luoihâttiđ siemânijd já šaddoid siämmáánáál ko kiirjijd.
Historjá
Moholt kirjerááju vuáđudui ive 1989, ko Charlottenlund, Åsvang já Solbakken uálgikirjeráájuh lopâttuvvojii, já toi tooimah sirdâšuvvii uđđâ ohtâsâš kirjeráájun.
Kirjerááju tááláš sajadâh já viäsu
Siämmáá táálust láá meid kähviviäsu Ankomst já uáppei kulttuurviäsu Loftet. Kähviviäsu Ankomst lii vuossâmuu keerdist já kulttuurviäsu Loftet lii nube keerdist luuhâmluptâstuv tovnbeln uuvsâ tyehin. Ovdil Ankomst saajeest lâi nubbe kähviviäsu, mon nommâ lâi Kafé Kjøkkenbordet.
Schwanden
Schwanden lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Schwandenist ääsih 2 504 olmožid. Ton vijdodâh lii 30,63 km², já alodâh 521 m.
Historjá
Schwanden kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Apple
thumb|Apple logo Apple Inc. (tolebáá Apple Computer) lii stuorrâ ovtâstumstaatâlâš finnodâh, mii vuáváá, oovded já vuábdá elektroniik, ohjelmijd já tiätumašinijd. Ton peeggâlmumos pyevtittâsah láá Mac-tiätureh, iPhone-puhelimeh, iPad-tavlutiätureh, iPod-muusiikčuojânâsah, Apple Watch -fiättutijmeh, Apple TV -mediačuojânâsah, iMovie-videohammimohjelm sehe piergâsij várás ovdedum macOS-, iOS-, watchOS- já tvOS-kevttimvuáháduvah.
Historjá
thumb|300 px|Apple váldukonttur [[Cupertinost, Kaliforniast]] Apple vuáđudii Steve Jobs, Steve Wozniak já Ronald Wayne cuáŋuimáánu 1. peeivi 1976 noomáin Apple Computer. Irâttâsâst lijjii kuittâg vaigâdvuođah pyevtittiđ Jobs keksim já Wozniak olášuttem tiättur tondiet ko tast ij lamaš tuárvi ennuv uáiviomâdâh. Taan keežild Jobs vuobdij jieijâs Volkswagen-uccâbuusi (1 500 dollarid) já Wozniak jieijâs ohjelmistee lummorekinisteemaašin (250 dollarid), mut tot ij pijssám. Jobs finnij ohtâvuođâ “eŋgâlinvestisten” tubdum Mike Markkulan, kii puovtij projektân fáárun meid riskâväldee Arthur Rock. Puáđusin lâi tot, ete Apple finnij 250 000 dollar investistem.
Kuovâmáánu 12.
Kuovâmáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 43. peivi. Ive loopân láá 322 peivid (kárgámive 323 peivid).
Apple
Historjá
Ive 1977 almostui pegâlmin šoddâm Apple II -mikrotiättur. Maŋeláá ive 1984 Apple almostitij graafâlijn Mac OS -kiävttusopâmuššáin riäidudum ovdánemmielâlii Macintosh-päikkitiättur. Uđđâivemáánu 9. peeivi 2007 tolebáá noomáin Apple Computer tubdum irâttâs uánidij háámán Apple.