cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nelson Mandela
Pärnivuotâ
Mandela eeči Gadla Henry Mphakanyiswa lâi xhosa-čeerdâ jođetteijee Transkeist, mii lâi Ovtâstum kunâgâskode sirdoeennâm Kapeennâm uási. Mandela eejist lijjii nelji káálgu. Kuálmád sist lâi Mandela enni Nosekeni Fanny, kii kuulâi xhosa-aalmug Amampemvu-hiäimun. Mandela enni Fanny jurgâlâđâi párnáidiskuin ristâooskon, ko Rolihlahla Mandela lâi čiččâmihásâš. Mandela eeji usteveh George já Ben Mbekela vaiguttáin toos, ete nuorâ Rolihlahla peesâi máttááttâllâđ. Sun jođeškuođij forgâ škoovlâ, kost sun uážui eŋgâlâškielâlii noomâ Nelson. Nelson lâi oovce ihásâš, ko suu eeči jaamij, ušom monniilágán kepisvahan.
Varrim Mqhekezwenin já uápuh (1927–1941)
Mphakanyiswa jäämmim maŋa Nelson Mandela varrij ohtuu Mqhekezwenin, tastko thembu-čeerdâ sajasâšhaldâšeijee, hovdâ Jongintaba Dalindyebon lâi lopedâttâm Nelson huolâtteijen. Mandela juuđij škoovlâ paalaac paaldâst já miänástui pyereest. 16-ihásâžžân Mandela pirrâčuoppui xhosai ärbivuovij mield já sun šoodâi almajin. Forgâ sun varrij máttááttâllâđ Clarkebury sisâoppâlájádâsân, kost sun čođâlditij kuulmâihásii vyeleeb totkos kyevti ivveest, mon maŋa sun moonâi metodistopâttâhân Healdtownân Fort Beaufortân. 21-ihásâžžân Mandela peesâi Fort Hare ollâopâttâhân Alice kieldâst. Oppâmääigi sun seervâi uáppei ristâlii siärván já toolâi ráámmáttiijmijd aldasiijdâin. Uáppei sierâmielâlâšvuođâi tiet sun kuittâg iäruttui škoovlâst, já ive 1941 sun maacâi Mqhekezwenin. Mandela kárgái forgâ Johannesburgân, vâi sun viältáččij uárnejum näimilito.
Johannesburg (1941–1943)
Mandela kaavnâi Johannesburgist vistig kolleruuki vaavtâ pargo. Forgâ kuittâg selvâttui, ete Mandela lâi kárgám, já sun iäruttui. Mandela sirdâšui paargon lahâäššitoimâttâhân toimâttâhišedeijen. Ehidist sun máttááttâlâi Maadâ-Afrik ollâopâttuvvâst, tastko sun halijdij čođâldittiđ totkosis loopâ räi. Johannesburgist Mandela eelij ustevijnis kommunistlii piäláduv čuákkimijn, main sun uápásmij Maadâ-Afrik näliolgoštem historján. Mandela valmâštui ollâopâttuvvâst ive 1942 loopâst já joođhij čuávuváá ive uápuid Witwatersrand ollâopâttuv vuoigâdvuođâtiettuu lájádâsâst.
Näimilitoh já párnááh
Mandela teeivâi puáttee káálgus Evelyn Mase aktivist Walter Sisulu orroomvisteest. Suoi naajáin jo muáddi mánuppaje tubdâm maŋa. Ive 1945 aalgâst sunnui šoodâi vuosâpärni Madiba Thembekile já peerâ peesâi varriđ uđđâ táálun. Ive 1947 šoddâm nubbe pärni Makaziwe jaamij tuše oovce mánuppaje ahasâžžân. Ive 1953 Mandela perrui šoodâi nieidâ, kii uážui noomâs ovdebii jáámmám nieidâ noomâ Makaziwe. Evelyn já Nelson Mandela iäránáin ive 1957. Siämmáá ive Mandela teeivâi puáttee káálgus Nomzamo Winifred Madikizela, kii tobdoo pyerebeht noomáin Winnie Mandela. Winnie já Nelson Mandela naajáin ive 1958. Siämmáá ive Winnie šoddâdij parâkode vuossâmuu párnáá, nieidâ Zenan. Nubbe nieidâ Zindziswa šoodâi ive 1960. Nelson já Winnie Mandela iäránáin ive 1994, já ive 1998 Nelson Mandela naajâi kuálmád keerdi. Myerssee lâi oovdiš Mosambik president Samora Machel leskâ Graca.
Luávkkámeh (1944–1948)
Näliolgoštemsysteem luávkkámij já vuálánitmij tiet Mandela seervâi ive 1944 ustevis Walter Sisulu algust ANC (African National Congress) -piäládâhân. Nube maailmsuáđi maŋa Mandela já Sisulu láin vuáđđudmin ANC nuorâkerdiseervi Congress Youth League, mon ulmen lâi vuárnuttiđ ANC toimâđ aktiivlubbooht näliolgoštem vuástá. CVL mield jaskoid, boikotijd já aalmugjeessân tottâlmettumvuođâ ferttejii väldiđ kiävtun. Ruukipargei jasko já uđđâ aasialij eennâmhaldâttâhlaahâ ive 1946 vaiguttii Mandela pooliitlii tooimân. Áámmátlittohovdân lâi talle ANC kuhesáigásâš jeessân J. B. Marks, kiän toimâ vaiguttij Mandelan. Ko jasko lâi pištám oho, te ruukipargei lito jođetteijeeh, meid Marks, tolliittuvvojii já 12 parged jammii. Mandela kollij ruukipargei kulen já muštâlij, maht sun ana sii áárvust. Ive 1948 vaaljâin vááldán pajanij afrikaaner-nationalistlâš aalmugpiäládâh, mii algâttij uđđâ apartheid-politiik tooimânpieijâm.
Laavah (1949–1952)
Ive 1949 asâttui laahâ, mii kieldij siähálâsnäimilittoid. Forgâ poođij vuáimán meid laahâ, mon ulmen lâi, ete vielgâdij já iärrásij koskâsiih seksuaalliih koskâvuođah šodâččii lavâttemmin. Čuávuvâžžân poođij juávkkukuávlui laahâ, mii meridij puoh naalijd jieijâs aassâmkuávluid, maid vielgâdeh ožžuu kuás peri kulluuttiđ olssis. ANC almosčuákkimist ive 1949 James Moroka väljejui ANC saavâjođetteijen. Siämmáá čuákkimist Oliver Tambo, Walter Sisulu já Mandela pajanii ANC tooimânpieijee komitean. Mandela poorgâi vala nube lahâäššitoimâttuvvâst. Ive 1950 asâttui laahâ, mii meridij čappâdijd kyeddiđ paasâ ain aassâmkuávlus ulguubeln. Laavâ tiet uárnejui vyesimáánust 1950 rijjâvuođâ jasko. Peeivi ääigi virgeomâhááh kieldii puoh čuákkimijd, mut nuuvttii paijeel kyehti kuálmáduási afriklijn pargein paccii páikkásis. Ehidist mielâčäitteeh čokkânii kaatáid. Pooliseh päjiškuottii mielâčäitteid, mon čuávumuššân 18 afriklâžžâd jammii já maaŋgah havvuustâllii. Muádi oho keččin asâttui kommunism hevâttemlaahâ. Ive 1950 asâttui meid viehâdâh- já registeerimlaahâ, mii tárguttij, ete puoh maadâafrikliih juáhhojii luokkaid nääli mield. Mandela väljejui 1951 CYL saavâjođetteijen. ANC almosčuákkim 1952 meridij väättiđ haldâttâs komettiđ kommunism hevâttemlaavâ, juávkkukuávlui laavâ, bantuhaldâttuv laavâ, passâlaavâid já šiiveetraijim laavâ. Tastko haldâttâs ij komettâm laavâid, kampanja uárnejui laavâi vuástá. Kampanja aalgij kesimáánu 26. peeivi 1952. Siämmáá peeivi Mandelan šoodâi nubbe kandâ Makgatho Lewanika. Mandela mađhâšij pirrâ eennâm čuággimin kannatteijeid viehâväldittes mielâčáittusáid olgoštemlaavâi vuástá.
Aktivism (1952–1953)
ANC uážui loppâive 1952 uđđâ saavâjođetteijee Albert Luthul. Mandela šoodâi värisaavâjođetteijen já ton lasseen sun lâi Transvaal ANC saavâjođetteijee. Apartheid vuástásii kampanja keežild Mandela uážui vuossâmuu ihepele kukkosii pannamiärádâs. Pannamiärádâs ääigi sun ij puáttám lávdástiđ julgâlávt, já suu aassâm já lihâdem raijâšuvvii. Mandela poorgâi ive Terblanche & Briggishist, mon maŋa sun sirdâšui Helman já Michel toimâttâhân. Siämmást sun máttááttâlâi tohálâšvuotâtotkos, vâi sun uážuččij vuoigâdvuođâ toimâđ äššivyeijen. Vuoigâdvuođâtiettuu kandidaat totkos sun lâi jo čođâldittám. Äššivyeijeetotkos čođâldittem maŋa Mandela tooimâi váhá ääigi äššivyeijen H. M. Basner toimâttuvvâst já vuáđudij tast maŋa ive 1952 Johannesburgân jieijâs äššivyeijeetoimâttuv nubbe ANC jođetteijee Oliver Tamboin. Toimâttuvvâst lijjii tállán ennuv äššigâsah. Mandela já Tambo lâi-uv talle Maadâ-Afrik áinoo afriklâš lahâäššitoimâttâh. Laahâ bantuopâttâsâst asâttui 1953. ANC oonij laavâ piätulâžžân, já tondiet sij sundáttâllii škovlâboikot. Boikot piištij oho, mut tot feilij. Siämmáá ive 35-ihásâš Mandela uážui pannamiärádâs já kaartâi iärániđ ANC:st.
Eennâmpiätussujâttâs (1956–1961)
Mandela tolliittui juovlâmáánust 1956 oovtâst ANC jođetteijee Albert Luthuláin já sun uážui sujâttâs eennâmpiättusist. Sun lâi tolliittum kyehti oho. Juovlâmáánust 1959 uárnejui ANC almosčuákkim, mii meridij orniđ kampanja paasâi vuástá. Njuhčâmáánust 1960 tubdâmušah ubâ enâmist lijjii kampanja tiet váddáseh, tastko haldâttâs uhkedij kieldiđ seervi. Mielâčáittuseh algii pirrâ eennâm. Pooliseh paččii mielâčäitteid, já tile lâi niävráá eromâšávt Sharpevillest, kost 69 olmožid jammii já čyeđeh havvuustâllii. Oho keččin Mandela pooldij paasâs. Sun tolliittui já kaartâi Pretoria páihálâšfaŋgâlân, kost sun lâi vittâ mánuppaje. Riehtijotemeh juátkojii faŋgâvuođâ maŋa-uv. Cuáŋuimáánust 1960 ANC tooimâ kieldui. Mandela já Tambo lopâttij meid 1960. Njuhčâmáánust 1961 kulluuttui eennâmpiätusriehtijotteem tuámu. Riehtijotteem lâi pištám maŋgâ ive, já ton puáđusin lâi ášálij luovâsmittem sujâttâsâin. Forgâ tast maŋa Mandela sirdâšui hoittáđ ANC aašijd syeligávt. Tastko Mandela piäittáástâlâi poolisist, te sun mađhâšij tuše iho. Sun keevtij syelinoomâ já aasâi iärrásij kulen.
Faŋgim (1962–1964)
Mandela lâi patârâddâm masa pelnub ive já juškám maaŋgâin Afrik staatâin ucâmin ekonomâlii já suáldátlii iše. Porgemáánust 1962 poolis orostittij Howickist auto, mon monnjâpeeŋkâst čokkái vielgis almai já mon fievrideijen Mandela čaittâlij. Mandela kaartâi Pretoria páihálâšfaŋgâlân. Roovvâdmáánust tollum riehtijotteem puáđusin lâi vittâ ive faŋgâvuotâ. Ive 1963 Mandela sirdâšui váhá ääigi faŋgâlsuálui Robben Islandân já maassâd Pretoria faŋgâlân. Čuávuvâžžân lâi kuhes riehtijotteem. Vijmâg kesimáánust 1964 Mandela uážui tuámu. Sun tyemmejui sujâlâžžân puoh sujâttâssáid. Ráŋgáštâssân sun finnij avepajalii lannetuámu jäämmimráŋgáštâs saajeest. Mandela fievridui vistig Pretoria faŋgâlân já talle Robben Islandân.
Robben Island já ahevis iveh (1964–1982)
thumb|Robben Island faŋgâl šiljo thumb|Nelson Mandela viste Robben Islandist Robben Island faŋgâlist Mandela kulen uážui eelliđ tuše ohtâ kyessi já sun uážui vuástáväldiđ já vuolgâttiđ tuše oovtâ reeivâ ihepele ääigi. Sun poorgâi lusis pargo kalkkâkeđgiruukist. Tuáru apartheid vuástá jotkui meid faŋgâlist, kost faaŋgah karttii taištâliđ kuhes puuvsâin, purrâmušâst já piäivášlaasâin, moh lijjii uáli teháliih ruukist, kost piäiváš paaštij korrâsávt. Faŋgâ uážui skappuđ piäivášlaadâid jieš eskin kuulmâ ive pargo maŋa. Ive 1968 Mandela enni jaamij, mut Mandela ij peessâm faŋgâlist havdajáid. Čuávuváá ive suu vuosâpärni Madiba Thembekile jaamij autopäärtist, ige Mandela peessâm meidgin suu havdajáid. Ive 1977 aalgâst faaŋgâi pargo ruukist nuuvâi, já sist lâi eenâb rijjâäigi. Tääl Mandela oostâi ovdâmerkkân tipšođ muorâkäärdi já spellâđ tennis. Ive 1982 Mandela sirdâšui Pollsmoor faŋgâlân.
Rijjâvuođâ ovdâšeh (1982–1988)
Ive 1986 ANC algâttij "Luovâsmittiđ Mandela" -kampanja. Siämmáá ive Mandela uážui tubdâđ rijjâvuođâ maŋgâ tove, ko virgeomâhááh tolvuu suu kejâdiđ eennâm eellim. Ive 1987 lâi ANC almosčuákkim, mii meridij juátkiđ viärjulii tuáru tassaaš ko haldâttâs ličij vaalmâš sárnudiđ näliolgoštem loopâtmist. Mandela lâi sierânistmist ive 1988 räi, kuás sun sirdâšui faŋgâlist aassâmviäsun, mii lâi kuittâg kollehekki. Sun lâi faŋgân aassâmviäsust, mut poostij eelliđ táálust mudágávt. Sun uážui meid koččođ kuosijd táálun.
Mandela já haldâttâs koskâsiih ráđádâlmeh (1985–1989)
Vuossâmuš epivirgálâš já syeligâs Mandela já haldâttâs koskâsâš ráđádâllâm tollui roovvâdmáánust 1985 Kapkaavpugist. Teivâdem maŋa Mandela juuriist eelij teivâdmin ANC jođetteijee Oliver Tambo Lusakast já finnij seervi njunošist váldásmittem juátkiđ vuáđusteijee savâstâlmijd haldâttâssáin. Čuávuváá ive Mandela teeivâi maŋgii vuoigâdvuotâminister Kobie Coetseein. Maadâ-Afrik president P. W. Botha teeivâi Mandelain president virgevisteest syeinimáánu 5. peeivi 1989. Suoi iävá räđidâm maiden konkreetlii teivâdmist, mut ton symbollâš merhâšume lâi styeres.
Listo Atlus USA almostittem videospeelâin
thumb|300px|Atlus logo ive 2014 Taat lii listo Atlus USA almostittem videospeelâin.
Samantha Robinson
Samantha Robinson (š. 19. roovvâdmáánu 1991 New York, New York) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Samantha Robinson šoodâi roovvâdmáánu 19. peeivi 1991 New Yorkist panamalâš iänán já eŋlandlâš iäčán. Sij varrii Lontoon, ko Robinson lâi kuulmâihásâš. Tobbeen sun juuđij London Academy of Music and Dramatic Art já tuše nieidáid uáivildum Queens Gate South Kensingtonist. Rijjâääigis sun vietij jotemin tánssám- já čaittâlemtiijmijn.
Ko Robinson lâi 14-ihásâš, peerâ varrij maassâd Ovtâstum staatáid, taan tove Miamin, kost Robinson jođeškuođij New World School of the Arts. Tast maŋa sun vuolgij Los Angelesân Kalifornia ollâopâttâhân juurdân ovdediđ suu čaittâlemkarrieer.
Karrieer
Robinson algâttij karrieeris čaittâlmáin indie-elleekuuvijn Serenade of Sonnets, Dreamgirl já Labyrinths. Sust lijjii meid cameoh motomijn muusikvideoin. Tast maŋa sun čaittâlij Anna Biller elleekooveest ''The Love Witch. Elleekove keežild sun lâi The New Yorker'' rähtim "Ive 2016 pyeremuuh nissoončaittâleijeeh" -listoost. Robinson lâi meid ive 2019 almostum Quentin Tarantino elleekooveest Once Upon a Time in Hollywood, mast sun čaittâlij Abigail Folger.
Nelson Mandela
ANC já haldâttâs koskâsiih ráđádâlmeh (1989–1993)
thumb|Mandela teivâdem Ovtâstum staatâi president [[Bill Clintonáin 4.7.1993]] ANC já haldâttâs ráđádâllii vuossâmuu tove vyesimáánu 2.–4. peeivij 1989 já räđidii luovâsmittiđ pooliitlijd faaŋgâid sehe mutteđ torvolâšvuotâlaavâid. Porgemáánust ráđádâlmeh juátkojii Pretoriast, já toi ääigi Mandela almottij, ete ANC koskâldut viärjulii tuáru. Ive 1990 Mandela väljejui ANC värisaavâjođetteijen. Sun mađhâšij ihepele pirrâ Afrik já teeivâi movtigis aalmugjesânijd. Sun meid juuškij káálgus Winniein Euroopist já Tave-Amerikist. Ive 1991 uárnejui ANC almosčuákkim, mast Mandela väljejui ANC saavâjođetteijen.
Listo Gremlin Graphics almostittem videospeelâin
Taat lii listo Gremlin Graphics almostittem videospeelâin.
Nelson Mandela
Presidentin (1994–1999)
Presidentvaaljah tuállojii cuáŋuimáánu 26.–29. peeivij 1994 pooliitlii viehâvääldist huolâthánnáá. Maadâ-Afrik vuossâmuu demokraatlijn vaaljâin jienâstii suullân 91 prosenttid ađai paijeel 19 miljovn olmožid. Čappâdeh jienâstii iänáážin ANC. ANC šoodâi stuárráámus piäládâhhân. Eennâm nubben stuárráámus piäládâh lâi Aalmugpiäládâh, já de Klerk pajanij tienuuvt nubben väripresidentin Thabo Mbekijn. Vyesimáánu 9. peeivi Maadâ-Afrik uđđâ parlament valjij Mandela oovtâmielâlávt eennâm uđđâ presidentin. Mandela ulmen presidentin lâi rávhuiduttiđ sispooliitlii tile já ovdediđ eennâm ekonomia. Mandela luhostui-uv rähtiđ oovtâmielâlâšvuođâ eennâm pooliitlij juávhui kooskân.
Palhâšumeh
Mandela uážui ohtsis paijeel 250 palhâšummeed, main merhâšitteemus lâi ive 1993 Nobel-ráávhupalhâšume oovtâst Frederik Willem de Klerkáin.
Whakaari
Whakaari teikâ White Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, suulân 48 km keččin Tavesuolluu nuorttâriddoost. Ubâ suálui lii aktiivlâš tullâvääri, já tobbeen ij aasâ kihheen.
Eennâmtiätu
Whakaari lii 3 km kukke já 2 km kubduv. Ton vijđodâh lii 3,25 km². Suolluu alemus saje lii tullâvääri čokke (321 m).
Vestby kirkko
Vestby kirkko lii iivij 1885–1886 huksejum kuheskirkko Vestby kieldâst, Viken läänist, Taažâst. Keđgikirho vuáváin taažah arkkitehteh Henrik Nissen já Holm Munthe. Huksimmiäštárin tooimâi Gulbrand Johnsen. Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 450 olmožid.
Kirkkoeennâm
Kirho aldasijn lii kirkkoeennâm.
Miskolc
Miskolc ['miʃkolʦ] lii Uŋgar niäljádin stuárráámus kaavpug Budapest, Debrecen já Szeged maŋa. Kaavpug lii Uŋgar tavenuorttân Bükk-nommâsâš váráduv alda. Miskolcist ääsih 150 695 olmožid (1.1.2021). Kaavpug vijđodâh lii 236,67 km².
Miskolc lii lamaš Tampere ustevvuotâkaavpug ive 1963 rääjist.
Historjá
Miskolcist láá aassâm ulmuuh aainâs-uv 70 000 ihheed. Kaavpug nommâ Miskolc mainâšuvvoo vuossâmuu keerdi suullân ive 1173. Miskolcist šoodâi kaavpug virgálávt ive 1375.
Ive 1823 Miskolcân huksejui Uŋgar vuossâmuš keeđgist rahtum já pisovâš uŋgarkielâlâš teatter.
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Miskolc ollâopâttâh
Miskolc ollâopâttâh vuáđudui ive 1949.
Diosgyőr lanne
Diosgyőr lanne lii koskâáigásâš lanne tallaa Diosgyőr-nommâsii kaavpugist, mii onnáá peeivi kulá Miskolcân. Diosgyőr lanne kavnui Uŋgar 200 forint sedâlist iivij 1998 já 2009 kooskâst.
Ustevvuotâkaavpugeh
Miskolc ustevvuotâkaavpugeh láá:
Peik Stenberg
Peik Göran Stenberg (š. roovvâdmáánu 13. peeivi 1960 Helsig, Suomâ) lii suomâruátálâš musikkár já čaittâleijee.
Eellim já karrieer
Stenberg juuđij Grankulla samskola Kauniaisiist. Tobbeen sun uápásmij Pasi Hiihtolan, kiäin sun lii porgâm jo paijeel 25 ihheed maaŋgâlágán projektijn tegu Radio Fnatt sehe maŋeláá ruotâkielâg párnáimuusikjuávhust Sås och Kopp já ton suomâkielâg versiost Sotta ja Pytty.
Stenberg máttá čuojâttiđ el. ukulele, mandoliin, buzuki já 12-sraaŋgâsâš kiitaar. Párnáimuusikjuávhust Sås och Kopp sun čuojât kiitaar já Hiihtola huilo. Ton lasseen Stenberg já Hiihtola lává vuáđudâm Kauniaisii ukulelejuávhu Grankulla Ukulelesällskap, mast suoi meid čuojâttává.
Stenberg lii valmâštum Teatterollâškoovlâst Helsigist. Sun lii čaittâlâm Svenska Teatern ruotâkielâg čaitâlmijn tegu Peter Pan, Robin Hood, My Fair Lady já Spin. Ton lasseen sun lii čaittâlâm Lilla Teaternist iivij 1989–1994 já Skolteaternist iivij 1985–1989.
Listo Amstrad GX4000 -speelâin
thumb|500px|Amstrad GX4000 Taat lii listo Amstrad GX4000 -speelâin .
Fossalto
Fossalto lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Fossaltost ääsih 1,161 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,33 km², já alodâh 511 m. Fossalto naaburkieldah láá Campodipietra, Jelsi, Monacilioni, Pietracatella já San Giovanni in Galdo.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kapiti (suálui)
Kapiti lii suálui Uđđâ-Seelandist, suulân 5 km keččin Tavesuolluu maadâviestârriddoost. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen.
Eennâmtiätu
Kapiti lii 8 km kukke já 2 km kubduv. Ton vijđodâh lii 19,65 km². Suolluu alemus saje lii Tūteremoana (521 m).
Chalky Island
Chalky Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen.
Eennâmtiätu
Chalky Island vijđodâh lii 5,14 km², já ton alemus saje lii 151 m.
Guinea-Bissau kuávluh
thumb|310px|Guinea-Bissau kuávluh Guinea-Bissau lii juohhum käävci kuávlun (ol. região, ml. regiões) já oovtâ autonomisii sektorân (sector autónomo). Kuávluh láá juohhum 37 sektorân (ol. setor, ml. setores). Sektoreh láá juohhum nk. sektioid (ol. secção, ml. secções). Sektioh láá juohhum aassum soojijd, moh láá kaavpugeh, čuákkipääihih, siijdah jna.
Guinea-Bissaust láá meid kulmâ prooviins, moid kuleh kuávluh:
Latiano
Latiano lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Latianost ääsih 13,516 olmožid. Ton vijdodâh lii 55,38 km², já alodâh 97 m. Latiano naaburkieldah láá Brindisi, Francavilla Fontana, Mesagne, Oria, San Michele Salentino, San Vito dei Normanni já Torre Santa Susanna.
Historjá
Latianost šoodâi kaavpug ive 2006.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Caputi, Mileto, Muro Tenente, Sottodivisione Fieo 1, Sottodivisione Fieo 2, La Specchia, Paradiso, Le Caselle, Cotrino, Madonna Di Gallana (uásild meiddei Oriast), Moreno, Cazzato, Errico, Martuccio, San Francesco, Camarda, Cupa, Grottole, Asciulo, San Donato já Tussano.
Moturoa / Rabbit Island
Moturoa / Rabbit Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu taverido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. Suolluu nommân šoodâi Moturoa / Rabbit Island ive 2014. Ovdil tom nommâ lâi tuše Rabbit Island.
Eennâmtiätu
Moturoa / Rabbit Island lii 8,5 km kukke já 2,7 km kubduv. Ton vijđodâh lii 15 km². Suolluu alemus saje lii 10 m.
Resolution Island
Resolution Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. Resolution Island lii Uđđâ-Seeland čiččâdin stuárráámus suálui sehe nubben stuárráámus suálui, kost ij aasâ kihheen.
Eennâmtiätu
Resolution Island lii 25 km kukke já 17,1 km kubduv. Ton vijđodâh lii 208,87 km². Suolluu alemus saje lii Mount Clerke (1 069 m).
Listo 2K Sports almostittem videospeelâin
thumb|280px|2K Sports logo Taat lii listo 2K Sports almostittem videospeelâin.
Varsinais-Suomâ eennâmkodde
Varsinais-Suomâ ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 20 538 km² já ässeeloho 484 677. Tot raijâšuvá tavveen Satakunta eennâmkoodán, tavenuorttân Pirkanmaa eennâmkoodán sehe nuorttân Kanta-Häme já Uusimaa eennâmkuddijd. Ton lasseen Varsinais-Suomâst lii viestârist merârääji Åland eennâmkuddijn. Varsinais-Suomâ eennâmkoddekuávdáš lii Turku.
Kieldah
Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest láá 27 kieldâd, main 12 láá kaavpugeh.
Secretary Island
Secretary Island lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen.
Listo Amstrad PCW -speelâin
thumb|300px|Amstrad PCW Taat lii listo Amstrad PCW -speelâin .
Ceglie Messapica
Ceglie Messapica lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Ceglie Messapicast ääsih 18,664 olmožid. Ton vijdodâh lii 132,02 km², já alodâh 298 m. Ceglie Messapica naaburkieldah láá Francavilla Fontana, Martina Franca, Ostuni, San Michele Salentino já Villa Castelli.
Historjá
Ceglie Messapicast šoodâi kaavpug ive 1988.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Pauliina Feodoroff
Pauliina Feodoroff (š. 1977, Aanaar) lii nuorttâlâš elleekove- já teatterstivrejeijee, kietâčällee já luándusuojâleijee. Sun meid tooimâi Sämirääđi saavâjođetteijen iivij 2007–2008.
Eellim
18-ihásâžžân Feodoroff uusâi Teatterollâškoovlâ stivrim já dramaturgia instituutân luuhâđ stivrejeijen já ive 2002 sun valmâštui tobbeen.
Valmâštum maŋa Feodoroff čaalij já stivrij maaŋgâid dokumentelleekuuvijd. Ive 2007 sun finnij Kritiikin Kannukset -palhâšume suu čäällim já stivrim kuhes elleekooveest Non Profit. Elleekove vuosâeehid lâi Skammâkoveh-elleekovefestivaalist Anarist uđđâivemáánu 28. peeivi 2007. Non Profit elleekove budjet lâi paijeel 20 000 eurod, mii lâi joba Suomâst-uv mittokaavast epitáválâš ucce. Pyevtittemproosees piištij love ihheed.
Ive 2009 aalgâst Feodoroff oovtâst Milja Sarkolain nomâttui Teatteri Takomo taiđâlâš hovdân.
Cesare Orlandi
Cesare Orlandi lâi italialâš kirječällee já historjistee.
Eellim
Iä lah ennuv tiäđuh Orlandi elimist. Sun kuulâi aatellii perrui, mii lâi vuálgus Fermost, Atrist já Città della Pievest.
Pargo
Orlandi tobdeh eromâšávt tast, et sun čaalij tyeje Delle città d'Italia e sue isole adjacenti [sic] compendiose notizie (1770–1778). Tot siskeeld ennuv tiäđuid já taiđâlijd sárgusijd italialijn kaavpugijn. Tyeje vuossâmuš kirje almostui ive 1770. Vaidâlittee kale Orlandi ij kiergânâm čäälliđ tyeje loopâ räi, tastko sun jaamij ive 1778. Listo kieđâvuššum kaavpugijn mana pustavist A (1. kirje) pustavân C (5. kirje). Tyeji lii uáli jo tehálâš tiätukäldee italialijn kaavpugijn 1700-lovvoost.
Budapest
Budapest lii Helsig ustevvuotâkaavpug.
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Jotolâh
thumb|[[Budapest metro huksim Oktogon alda ive 1896]] Nannaam-Euroop vuossâmuš metrolinjá huksejui Budapestân. Tom valdii kiävtun vyesimáánu 2. peeivi 1896. Ive 2014 rääjist Budapestist láá lamaš nelji metrolinjá.
Brindisi
Brindisi lii kaavpug Italiast, Apulia kuávlust. Brindisist ääsih 82,694 olmožid. Ton vijdodâh lii 332,98 km², já alodâh 13 m. Brindisi naaburkieldah láá Carovigno, Cellino San Marco, Latiano, Mesagne, San Donaci, San Pietro Vernotico já San Vito dei Normanni.
Brindisi lii sehe ässeelovo já vijđoduv mield Brindisi eennâmkode stuárráámus kieldâ.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
San Massimo
San Massimo lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Massimost ääsih 817 olmožid. Ton vijdodâh lii 27,33 km², já alodâh 630 m. San Massimo naaburkieldah láá Bojano, Cantalupo nel Sannio, Macchiagodena, Roccamandolfi já San Gregorio Matese.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Markkân lasseen San Massimo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Campitello Matese. thumb|left|Campitello Matese
Báktehárji
Báktehárji lii kieldâlâš maaŋgâtoimâhallâ Kuovdâkiäinust Sisâ-Finnmarkist, Taažâst. Ive 1992 valmâštum já lekkum hallâ kiävttoo valastâllâm- já kulttuurtábáhtusâi várás. Haalâ vijdodâh lii ohtsis 2 700 m² kuulmâ keerdist.
Sámi Grand Prix lii uárnejum jyehi pessijâšlávurduv Báktehárjist ton maŋa ko hallâ lekkui skammâmáánu 27. peeivi 1992.
Gambatesa
Gambatesa lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Gambatesast ääsih 1,262 olmožid. Ton vijdodâh lii 43,69 km², já alodâh 468 m. Gambatesa naaburkieldah láá Celenza Valfortore, Macchia Valfortore, Pietracatella, Riccia já Tufara.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Riemnjis
Riemnjis ađai ruopsisriemnjis (Vulpes vulpes) lii penuvellee. Riemnjis lii maailm enâmustáá levânâm eennâm alne jottee piätuellee. Ton lavdâmkuávluh láá Tave-Amerik, Euraasia já uási Tave-Afrikist.
Tovle riemnjis lâi tehálâš čevđiellee – eromâšávt ton härvinâš ivnemutaatioi tiet (om. čapisriemnjis, ristâriemnjis já silbâriemnjis).
Olgohäämi já stuárudâh
Ruopsisriemnjis lii riämnjái suuvâ stuárráámus šlaajâ, mutâ riämnjáin láá stuorrâ kuávluliih iäruh. Rävis riämnjá kukkodâh seibittáá lii 45–90 senttimeetterid; vuohâdis seibi lii 30–55 senttimeetterid. Riemnjis tiäddá 5–10 kiilud. Suomâst riemnjis tiäddá suulân 5–8 kiilud. Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah.
Riemnjis lii táválávt ruopsisruškâd (ruopsisriemnjis). Ton ivne puáhtá mulsâšuddâđ kuovgis fiskisruškâdist tevkisruopsâdân. Riämnjá čuávjipeeli lii vielgâd teikâ räänis já ton peljikeejih já ryevjih láá čappâdeh. Seibikeeči lii táválávt vielgâd já raddeest pyehtih leđe kuovgis meerhah. Luándust tiättojeh eres-uv ivnemutaatioh, tego silbâriämnjáh (suulân 10% riämnjáin, eromâšávt Tave-Amerikist já Siberiast), moi ivne mulsâšud silbâivnásiist aldasáid čappâdân. Ristâriemnjis lii čapis já ruopsis riämnjá ruossâlistum, mon seelgist lii táválávt čapis ristâkovos.
Lavdâm
Riämnjáh tiättojeh luándulávt Euroopist, Aasia taveoosijn, Tave-Amerikist já Sahara taavaabeln Afrikist. 1800-lovvoost riämnjáid levâttii riemnjispivdem tiet meid Australian já Uđđâ-Seelandân. Uđđâ eellimpirrâsijn riemnjis lii tovâttâm hááituid algâalgâlii luándun, tego vieresšlaajah táválávt. Riämnjá aneh ohtân maailm čyeđe háitulumos vieresšlaajâst. Riemnjis mákkoo meecijn, piälduin, niijtoin já kaavpugijn. pienoiskuva|vasen |Riämnjá lavdâm Motomijn kuávluin tiättojeh páiháliih vyelišlaajah. Ovdâmerkkân:
Eellimvyevih
pienoiskuva|Uáđđee riemnjis Riämnjáh eelih táválávt eres ellei, tego mievri, vuovdâin teikâ luándulâš vuovdâin. Jis lii tárbu, te riemnjis puáhtá kuáivuđ jieš vuovdâ. Maŋgâ riemnjissuhâpuolvâ kevttih piäju maŋaluvâi. Reeviirstis riämnjást pyehtih leđe maŋgâ piäju, main oovtâst tot šoddâd čiivgâid já eres piäjuin tot vyerkkee om. ravâdijd. Piäjuh já vuovdah sättih hammiđ muálkkáás labyrint. Riämnjápiäju pirâstit távjá korrâ haajâ.
Riemnjis lii puohporree. Ton raavâd siskeeld enâmustáá jursseid, mutâ tot puurât meid tiivrijd, šaddoid já rááđuid. Riemnjis uávuttâl säpligijd, njuámmilijd, käniluudijd já kuolijd. Šaddoin tot porá muorjijd já heđâlmijd sehe vooljijd. Riemnjis sáttá pivdeđ meid meccikavrâs teikâ vielgispieiniskode vuosijd. Kaavpugijn riämnjáh sättih uuccâđ purrâmuš luonijn. Riämnjá jiešvuođâlâš pivdemvyehi lii vahtiđ jurssee vuágust já ruámmuđ jotelávt saallâs. Riemnjis pivdá veigin já iho.
Riämnjá vajaliih láá stuorrâpiäđuh, eromâšávt kumppi já iilvâs. Toh viggeh koddeđ reeviirstis ucebijd piäđuid, vâi ij liččii ennuv kišto salâsijn. pienoiskuva|vasen|Riemnjisčivgâ
Lasanem
Riemnjis puáhtá leđe oovtâ- teikâ maaŋgâkuoimâg. Oovtâ orásist pyehtih leđe maaŋgah niŋálâsah, main tuše ohtâ tâi eenâb čivgeh. Kieimâmäigi lii uđđâive-njuhčâmáánust. Čiivgah šaddeh vyesimáánust teikâ kesimáánust. Niŋálâs čivgá 3–5 čiivgâ. Čuávjiäigi lii 49–55 peivid. Čiivgah teddih suulân 100 grammâd. Čiivgâi čalmeh lekkâseh 10–14 peivid šoddâm maŋa.
Ores iššeed niŋálâs čiivgâi šoddâdmist tienuuvt, ete tot puáhtá purrâmuš piäjun. Juávhu eres niŋálâsah sättih išediđ čiivgâi tipšomist. Jo siämmáá čoovčâ nuorâ riämnjáh oceh jieijâs reeviir. Riämnjáh šaddeh suhâjuátkimahan suulân 10-mánuppajasâžžân. Riemnjis puáhtá eelliđ faŋgâvuođâst paijeel 10-ihásâžžân, luándust ucánjáhháá ucceeb.
Kelujärvi
Kelujärvi lii uccâ siijdâš Suáđigil kieldâst. Ive 2020 Kelujärvist assii 209 olmožid. Siijdâ čoodâ mana kuávluluoddâ 967.
Ässeeloho
Käldee: Suáđigil kieldâ. Kelujärvi ässeelovoin láá fáárust meiddei Puolakkavaara ässeeh.
Castelbottaccio
Castelbottaccio lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castelbottacciost ääsih 245 olmožid. Ton vijdodâh lii 11,22 km², já alodâh 617 m. Castelbottaccio naaburkieldah láá Civitacampomarano, Lucito, Lupara já Morrone del Sannio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1098
1098 (MXCVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1090-lovo oovcád ihe.
Yuulngukielah
Kielâjuávkun kuleh 12 kiellâd:
1078
1078 (MLXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1070-lovo oovcád ihe.
Sepino
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1983–1984
Serie B 1983–1984 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 52. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1983 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 1984.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Toscanast, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Molisest, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast, 1 juávkku Sisiliast já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1984–1985 Serie C1 1984–1985
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Videospellâihe 2014
Videospellâihe 2014 kieđâvuš ive 2014 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Eger
Eger [ˈɛgɛr] lii kaavpug Uŋgar taveuásist. Egerist ääsih 51 168 olmožid (1.1.2021). Kaavpug vijđodâh lii 92,21 km².
Eger lii Pori ustevvuotâkaavpug.
Historjá
Eger kuávlust láá aassâm ulmuuh keđgiääigi rääjist.
Eger minaret
Eger minaret lii Euroop tavemus historjálâš rakânâs turkkilâš ääigist. Minaret alodâh lii 40 meetterid. Tot huksejui turkkilâš ääigi aalgâst, ađai 1600-lovo aalgâst. Eger minaret lii rahtum ruopsis čunoikeeđgist.
Eger lanne
Eger lanne huksejui jo ive 1261, mut tastmaŋa tom tivvuu já vijđedii maŋgii.
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Eger viinikuávlu
Eger lii tobdos viinikuávlust. Ovdâmerkkân Egri Bikavér lii pegâlmâs ruopsisviini, mon pyevtitteh Egerist. Kaavpug alda lii “Mučis rová leehi”, kost láá ennuv viinikiälláreh já -tuveh.
Ustevvuotâkaavpugeh
Eger ustevvuotâkaavpugeh láá:
1038
1038 (MXXXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1030-lovo oovcád ihe.
Taažâ puásuisämmilij riijkâservi
Historjá
Servi vuáđudui roovvâdmáánu 11. peeivi 1947.
Seervist lii vuoigâdvuotâ ráđádâllâđ staatáin jyehi-ihásâš puásuituálusopâmušâst.
Organisaatio
Siärván kulá meid nuorâilävdikodde NBR Noereh. Ton lasseen seervist láá 8 páihálâš servid.
Páihálâš seervih
Seervist láá 8 páihálâš servid :
1054
1054 (MLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1050-lovo viiđâd ihe.
1058
1058 (MLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1050-lovo oovcád ihe.
1018
1018 (MXVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1030-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Thietmar
1014
1014 (MXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1010-lovo viiđâd ihe.
1074
1074 (MLXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1070-lovo viiđâd ihe.
Toimâfiäráánspellâ
thumb| Toimâfiäráánspellâ lii videospeelâi šlaajâ, mast ovtâstuveh fiäráánspeelâ já toimâspeelâ vuáđu-uásih. Toimâfiááránspeelah láá om. Red Dead Redemption 2, Grand Theft Auto V, Tomb Raider já The Legend of Zelda.
Šlaajâ historjá
Wolf já Perron mield šlaajâ historjá aalgij ive 1979, ko Atari almostitij Adventure-speelâ Atari 2600 spellâkonsolân.
Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive 2014
Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive 2014 vuáđuduvá Figma tiäđoid Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin oho mield.
Listo
1 Japanist almostitten Square Enix 2 Japanist almostitten From Software
Pieggâ
Piegâ šoddâm
Puoh piegâ energia puátá loppâloopâst Piäiváást. Ko Piäiváš lieggee Eennâm ulguu, te áimu lieggân já vijđán. Lieggâ áimu lii häärvib ko kolmâ áimu já tondiet lieggânâm áimu paijaan. Ááimu pajanem tiet áimuteedâ vuállán já šadda vyeligisteedâ. Pajanâm áimu čuásku ollâgâsâst já tot luáštádât vuálus troposfäär pajeuásist. Áimuvirde sunde kuittâg-uv jorgeet siijđon, ko uđđâ áimu uigâd pajas. Čuáskum áimu vuállán tondiet eres sajan já toovât toho ollâtedduu. Áimuteedâiäru tiet áimu virdedškuát ollâteddust vyeligisteddui, mii kočoduvvoo pieggân.
Pieggâ ij táválávt poso njuolgist ollâteddust vyeligisteddui Eennâm ulguu kaso já Coriolis-almoon tiet. Coriolis-almoon šadda Eennâmpáálu juurrâm čuávumuššân, já tot jorgeet piegâ sunde kyevtináál: vyestipiäiván máddáápiäláá pállubeln já mietipiäiván taavaapiäláá pállubeln. Coriolis-almoon vaaigut čielgâsubbooht planetaarisâš pieggáid.
1094
1094 (MXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1090-lovo viiđâd ihe.
Pieggâ
Páiháliih piegah
Páiháliih piegah láá piegah, moh láá tuše tiätu kuávlust. Páiháliih piegah lahtojeh táválávt alodâhiäroid teikâ meerâ já nannaam koskâsáid liegâsvuođâiäroid. Merâpieggâ šadda, ko eennâm lieggân peiviv jotelubbooht ko čääci, já tondiet toho šadda vyeligisteedâ. Siämmást meerâ paajaabeln lii ollâteedâ, já tondiet pieggâ poso nanamân. Iho eennâm čuásku jotelubbooht ko meerâ, já tondiet vyeligisteedâ šadda meerâ paajaabeln já pieggâ poso nanamist meerân.
Váráduvâst láá meid piegah, moh lah kiddâ pirrâmpeeivi ääigist. Peiviv Piäiváš lieggee robduu, kuus šadda lieggânem tiet vyeligisteedâ. Siämmást leevist lii ollâteedâ já pieggâ poso leevist pajaskulij. Iho eennâm olgosuonjârdem tiet pajeroobdâ čuásku já pieggâ poso vuálus liähán. Váráduvâst láá ton lasseen kolmâ já lieggâ luáštupiegah. Kolmâ luáštupieggâ šadda, ko pajosist áimu čuásku korrâ olgosuonjârdem tiet já kolmâ já lussâd áimu virdedškuát liähán. Lieggâ luáštupieggâ šadda, ko lahtâ áimu jotá váráduv paijeel. Váráduvâst áimuteedâ já liegâsvuotâ vuáláneh, mon keežild lahtâvuotâ suáhu arven. Čääsi suáhum luovâsmit liegâsvuođâ, já tondiet áimu ij čuásku nuuvt ennuv ko tot čuáskuččij, jis tot ličij koškes. Ko áimu lii váráduvâst, te tot lii monâttâm lahtâvuođâs, já váráduv nube peln tot lieggân táválâš liävttoin ađai tast šadda lieggâsub ko nube peln. Ovdâmerkkâ tággáár lieggâ piegâst lii Skandij váráduvâst já Aalpâin föhnpieggâ. Skandij váráduv föhnpieggâ lieggee Suomâst kiđđuv Pohjanmaa já Viestâr-Laapi.
Veszprém
Veszprém [ˈvɛspreːm] lii kaavpug Uŋgar viestâruásist Balaton-jäävri alda. Veszprémist ääsih 58 153 olmožid (1.1.2021). Kaavpug vijđodâh lii 126,92 km².
Veszprém lii Ruavinjaargâ ustevvuotâkaavpug.
Historjá
Veszprém lii ohtâ Uŋgar puárásumos čuákkipaaihijn. Kuávlust láá aassâm ulmuuh jo aainâs-uv 7 000 ihheed. Ive 1001 teikâ 1002 Veszprémân vuáđudui Uŋgar vuossâmuš pispekodde. Veszprémist šoodâi jiečânâs kaavpug ive 1870.
Veszprém puáriskaavpug kátuviärmádâh šoodâi koskâääigi. Uŋgar kunâgâtârijd ruvnájii Veszprémist, já tondiet kaavpug kočoduvvoo meid “kunâgâtârij kaavpugin”.
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Pannonia ollâopâttâh
Veszprémist lii Pannonia ollâopâttâh, mii vuáđudui ive 1949. Ollâopâttuvâst láá vittâ tieđâkode.
Ustevvuotâkaavpugeh
Veszprém ustevvuotâkaavpugeh láá:
Videospellâihe 1979
Videospellâihe 1979 kieđâvuš ive 1979 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
San Giuliano di Puglia
San Giuliano di Puglia lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giuliano di Pugliast ääsih 982 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,05 km², já alodâh 453 m. San Giuliano di Puglia naaburkieldah láá Bonefro, Casalnuovo Monterotaro, Castelnuovo della Daunia, Colletorto, Sant'Elia a Pianisi já Santa Croce di Magliano.
Ive 2002 eennâmtuárgástâs
San Giuliano di Pugliast lâi korrâ eennâmtuárgástus (6,0 Mw) roovvâdmáánu 31. peeivi 2002 tme 11:32. Tot lâi škovlâpeivi, já San Giuliano vyeliškoovlâst lijjii talle 8 máttáátteijed, 2 čorgejeijee já 57 pärnid. Škovlârakânâs tuššâdui ollásávt, já pasâttâsâi vyelni jammii 1 máttáátteijee já 27 pärnid.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Marit Gaup Eira
Eellim
Jyemehááh Marit Ragna Jørgensdatter Gaup (Šelgon Joreha Máret) já Risten Sara Jørgensdatter Gaup (Šelgon Joreha Risten Sárá) šoodáin syeinimáánu 13. peeivi 1945. Sunnuu eeči lâi Jørgen Johansen Gaup (Šelgon Joret, 1893–1960) já enni lâi Kristine Larsdatter Gaino (Bánni Risten, 1904–1977). Maŋeláá Šelgon Joreha Máret naajâi Mikkel Andersen Eirain.
Muusik
Šelgon Joreha Máret juoigâškuođij, ko sun toolâi poccuid tondiet ko suu enni lâi ristâhâs ige tiptám suu juoigâđ pääihist. Sust šoodâi čepis jyeigee, kii lii ovdâmerkkân uásálistám Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto juoigâmuásán jo luhhii já vuáittám kišto jo kulmii.
Ive 2004 suu sooloalbum Beaskađas almostui. Albumist láá iänáážin ärbivuáválâš olmoošjuáiguseh. Vittâ ive maŋeláá jyemehááh almostitijn orjâlâškielâg salmâskiäru Ipmeláhči Hálddus. Ive 2005 Šelgon Joreha Máret oovtâst kálláinis juoigâi Maj-Lis Skaltje muusikalbumist Davvi Jienat, mast láá ärbivuáválâš sämimuusik miätá Säämi, já ive 2013 suoi láin Skaltje eelleekooveest Juoigan.
Palhâšumeh
Ive 2012 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen.
Nurâldâhskiäruh
Eirast láá pitáh čuávuváin skiäruin:
Videospellâihe 1978
Videospellâihe 1978 kieđâvuš ive 1978 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
Videospellâihe 1984
Videospellâihe 1984 kieđâvuš ive 1984 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.
1086
1086 (MLXXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1080-lovo čiččâd ihe.
1082
1082 (MLXXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1080-lovo kuálmád ihe.
1026
1026 (MXXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1020-lovo čiččâd ihe.
1062
1062 (MLXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1060-lovo kuálmád ihe.
1066
1066 (MLXVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1060-lovo čiččâd ihe.
1042
1042 (MXLII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1040-lovo kuálmád ihe.
Merikarvia
Merikarvia lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Merikarviast ääsih 3 067 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 246,22 km², mast 800,10 km² lii čääci. Merikarvia naaburkieldah láá Isojoki, Kristiinankaupunki, Pomarkku, Pori já Siikainen.
Historjá
Merikarvia servikodde vuáđudui ive 1639. Kieldâ vuáđudui ive 1865
Siijdah
Alakylä (Ytterby), Etelämaa, Filppula, Honkajärvi, Kangasniemi, Kasala (Kasaböle), Köörtilä (Gördböle), Lammela, Lankoski (Långfors), Lauttijärvi, Pappila (Prästgården), Peippu, Pooskeri (Bogaskär), Riispyy (Risby), Saari, Tuorila (Torsby) já Ylikylä (Överby).
Kolle
Jiešvuođah
Kolle lii fiskâd, times já tom puáhtá hammiđ uáli älkkeht. Tot sirdá šleeđgâ meid uáli pyereest já tondiet tot kiävttoo ennuv elektroniikist. Kolle ij reagist masa ollágin, mut kloori já kunâgâsčääci ađai sältti- já typpisuuvrâ siävus pyehtih purâttiđ kole. Kolle ráhtá meid jieškote-uvlágánijd syanidikompleksijd, kloridijd já oksidijd.
Meetaallâš kolle lii mirhâttemes, mut motomeh kollesyanidkomplekseh láá mirhâliih.
Kole ivne lii uáli eromâš. Masa puoh metalleh láá ránáseh, mut kolle lii fiskâd. Kole fiskis ivne šadda tast, ete ton olgoelektronij sporijdem lii uáinojeijee čuovâ kuávlust, ko vuod eres metallijn tot lii táválávt ultravioletsuonjârdem.
Isotoopeh
Kolleest láá tuše ohtâ stäđis isotoop 197Au já 37 radioisotoopid, moi massalovoh láá 170–206. Stáđásumos radioisotoop lii 195Au, mon pelilumäigi lii suullân 186 peivid. Isotoopeh, moi massaloho lii vuálá 197, pieđgâneh β+- já α-pieđgânmáin sehe harvii protonemissioin. Spiekâstâhhân lii 195Au, mii pieđgân elektrontoppiimáin. Isotoopeh, moi massaloho lii paijeel 197, pieđgâneh β+-pieđgânmáin.
Siikainen
Siikainen lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Siikaisiist ääsih 1 381 olmožid, já ton vijdodâh lii 491,33 km², mast 28,02 km² lii čääci. Siikaisii naaburkieldah láá Isojoki, Kankaanpää, Merikarvia, Pomarkku já Pori.
Historjá
Siikainen vuáđudui ive 1871.
Eurajoki
Eurajoki lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Eurajokist ääsih 9 409 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 504,96 km², mast 990,19 km² lii čääci. Eurajoki naaburkieldah láá Eura, Nakkila, Pori já Rauma.
Historjá
Eurajoki vuáđudui ive 1869.
Kieldâlahtemeh
Luvia kieldâ lohtui Eurajokin ive 2017.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Eurajoki
Auvi, Eurajoki markkân, Hankkila, Huhta, Ilavainen, Irjanne, Kainu, Kaukomäki, Kaukonpieli, Koivuniemi, Kuivalahti, Köykkä, Lapijoki, Lavila, Linnamaa, Lutta, Mullila, Pappila, Pihlaus, Rikantila, Saari, Sydänmaa, Tahkoniemi, Taipale, Tarvola, Vaimala, Vuojoki já Väkkärä.
Luvia
Hanninkylä, Korpi, Lemlahti, Luodonkylä, Löytty, Mikkola, Niemenkylä, Perä, Sassila, Sitlahti já Väipäre.
1046
1046 (MXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1040-lovo čiččâd ihe.
Roccavivara
Roccavivara lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Roccavivarast ääsih 622 olmožid. Ton vijdodâh lii 21,05 km², já alodâh 652 m. Roccavivara naaburkieldah láá Castelguidone, Castelmauro, Celenza sul Trigno, Montefalcone nel Sannio, San Giovanni Lipioni já Trivento.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Serie B 1987–1988
Serie B 1987–1988 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 56. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 1987 já nuuvâi kesimáánu 19. peeivi 1988.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Emilia-Romagnast, 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1988–1989 Serie C1 1988–1989
Čuággáh: 2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)
Ripalimosani
Ripalimosani lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ripalimosanist ääsih 3,019 olmožid. Ton vijdodâh lii 33,83 km², já alodâh 640 m. Ripalimosani naaburkieldah láá Campobasso, Castropignano, Limosano, Matrice, Montagano já Oratino.
Jämijärvi
Jämijärvi lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Jämijärvist ääsih 1 690 olmožid, já ton vijdodâh lii 224,27 km², mast 9,97 km² lii čääci. Jämijärvi naaburkieldah láá Ikaalinen, Kankaanpää já Parkano.
Ripalimosani
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1048
1048 (MXLVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1040-lovo oovcád ihe.
Ripalimosani
Siijdah
Markkân lasseen Ripalimosani kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Pesco Farese.
Jämijärvi
Historjá
Jämijärvi vuáđudui ive 1865.
Siijdah
Jämi, Kauppila, Kierikankylä, Kontti, Korvenkylä, Kuusijoenkylä Palokoski, Pitkäniemi, Polja, Ruupanperä, Suurimaa, Tykköö já Vihu.
1022
1022 (MXXII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1020-lovo kuálmád ihe.
1088
1088 (MLXXXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1080-lovo oovcád ihe.
Civitacampomarano
Civitacampomarano lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Civitacampomaranost ääsih 302 olmožid. Ton vijdodâh lii 38,89 km², já alodâh 520 m. Civitacampomarano naaburkieldah láá Castelbottaccio, Castelmauro, Guardialfiera, Lucito, Lupara já Trivento.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Kihniö
Kihniö lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Kihniöst ääsih 1 814 olmožid, já ton vijdodâh lii 390,50 km², mast 33,39 km² lii čääci. Kihniö naaburkieldah láá Kurikka, Ylöjärvi, Parkano, Seinäjoki já Virrat.
Historjá
Kihniö vuáđudui ive 1920.
Siijdah
Jokikylä, Kankari, Kihniö markkân, Kihniönkylä, Korhoskylä, Linnankylä, Mäkikylä, Naarminkylä, Nerkoo, Niskos já Ratikylä.
834
834 (DCCCXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 830-lovo viiđâd ihe.
Pietracatella
Pietracatella lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Pietracatellast ääsih 1,240 olmožid. Ton vijdodâh lii 50,28 km², já alodâh 721 m. Pietracatella naaburkieldah láá Gambatesa, Jelsi, Macchia Valfortore, Monacilioni, Riccia já Toro.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
1004
1004 (MIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1000-ihelove viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Minamoto no Takakuni
Merâvirde
Merâvirde lii väldimeerâst tábáhtuvvee virdedem, mast pajaldâsčääci liihâd ovdâskulij teikâ ciägguvirdedem tiet vuáluskulij. Stuárráámuuh merâvirdeh pyehtih leđe tuhátteh kilomeettereh kuheh já maŋgâlov kilomeetterid kubduuh. Merâvirdij kieŋŋâlvuotâ lii táválávt čyeđeh meettereh. Merâvirdeh láá juohhum lieggâ já kolmâ merâvirdijd ton mieldi, ete puátá-uv merâvirde naavij vâi peeivitäsideijee sundeest.
Merâvirde šoddâm já toos vaigutteijee tahheeh
Merâvirdijd vaigutteh enâmustáá planetaarisâš piegah, tego paasaatpiegah sehe viestârpiegah. Planetaarisâš piegah láá pisovááh, já oovtmanolâš pieggâ tiätu suundán toovât pajaldâsčääsi virdedem. Coriolis-almoon vaaigut merâvirdij suundán já jorgeet virde máddáápiäláá pállubeln vyestipiäiván já taavaapiäláá pállubeln mietipiäiván. Eres vaigutteijee tahheeh láá ovdâmerkkân sälttinalliisvuotâiäruh, saahâdvuotâiäruh, liegâsvuotâiäruh sehe merâridoi häämih.
Merâvirdij čuávumušah
Čäsuáivi alda leijee merâvirdeh vaigutteh uáli ennuv Eennâmpáálu oosij šoŋŋâduvváid. Kolmâ merâvirdeh pyehtih kuávlun kolmâsub čääsi ko tobbeen táválávt ličij. Kolmâ merâvirde kalma já kuškâd rido. Kuškâdeijee vaikuttâs šadda tast, ete kolmâ merâvirde alda čääci lievlist uáli uccáá, já tondiet ááimust ij lah ennuvgin lahtâvuotâ. Ko kolmâ merâvirde tovâttâm kolmâ áimu ij pyevti toollâđ lahtâvuođâ pyereest, te lahtâvuotâ arva jo meerâ alne, ijge peesâ nannaam räi. Kolmâ merâvirdij alda láá ennuv koškes sajeh, tego Atacama já Kalahari koškeäävih Maadâ-Amerikist já Maadâviestâr-Afrikist sehe Viestâr-Australia, Kalifornia já Taveviestâr-Afrik kuávluh.
Lieggâ merâvirdeh puátih peeivitäsideijee alda naavij kulij já pyehtih toho lieggâsub čääsi já ááimu sehe lahtâvuođâ. Lahtâvuotâ šadda tast, ete lieggâ áimu puáhtá toollâđ ennuv čääsi. Kenski merhâšitteemus lieggâ merâvirde lii Golfvirde, mii puátá Karibiasuolluin Tave-Atlantân já maŋeláá Britannia tavepiälán sehe Taažâ- já Baareencmeerân. Golfvirde lieggee merhâšitteht Tave- já Viestâr-Euroop, moh liččii Golfvirdettáá ennuv kolmâsuboh.
1068
1068 (MLXVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1060-lovo oovcád ihe.
Salcito
Salcito lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Salcitost ääsih 630 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,26 km², já alodâh 678 m. Salcito naaburkieldah láá Bagnoli del Trigno, Civitanova del Sannio, Fossalto, Pietracupa, Poggio Sannita, San Biase, Sant'Angelo Limosano, Schiavi di Abruzzo já Trivento.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
814
814 (DCCCXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 810-lovo viiđâd ihe.
Hämeenkyrö
Hämeenkyrö lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Hämeenkyröst ääsih 10 407 olmožid, já ton vijdodâh lii 505,10 km², mast 41,21 km² lii čääci. Hämeenkyrö naaburkieldah láá Ikaalinen, Nokia, Sastamala já Ylöjärvi.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Haukijärvi, Heinijärvi, Herttuala, Hiironen, Hirvola, Ilottula, Jumesniemi, Järvenkylä, Kalkunmäki, Kierikkala, Komi, Kostula, Kuotila, Kyröspohja, Laitila, Lavajärvi, Lemmakkala, Mahnala, Muotiala, Myllymäki, Osara, Palko, Pappila, Parila, Pentinmaa, Pinsiö, Pukara, Pyöräniemi, Räystö, Sarkkila, Sasi, Sirkkala, Timi, Tokoinen, Tuokkola, Turkkila, Untila, Urjainen, Uskela, Vanaja, Vesajärvi já Äkönmaa.