cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peking
thumb|right|Peking Peking ( Běijīng, ) lii Kiina aalmugtäsivääldi nubben stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.
Nommâ
Peking nommâ meerhâš tave-uáivikaavpug: 北 (běi) meerhâš tave já 京 (jīng) uáivikaavpug.
Ränisvuonjâš
Ränisvuonjâš (Mareca strepera) lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Ränisvuonjâš lii 46–56 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 850–1 000 g. Ton suájákeejij koskâ lii 78–90 cm. Ränisvuonjâš sulâstit mottoomverd tuáršu, mut tot lii šođbâsub já ucceeb ko tuáršu já tast váilu meid tuáršu čuovjis suájáspeeijâl.
Orráás uáivi sehe čeve láá ränisruškâdeh. Mudoi ores lii räänis, pic ton monnjâuási lii čappâd. Niŋálâs puuzah láá kuovgisruškâdeh, já tast lii vielgislágán čuávji. Ton njune roobdah láá ooraansfiskâdeh. Ränisvuonnjâš suájáspejâlist lii vielgis tiälkku. Ton njune lii räänis já ruoidah láá ooraansfiskâdeh.
Orráás kiđđâjienâ lii ruávis “kroak”. Niŋálâs jienâ lii siämmáálágán ko tuáršu jienâ.
Lavdâm já eellimpiirâs
vasen|pienoiskuva|300x300px|Ränisvuonnjâš lavdâm Suomâst ränisvuonjâš lii härvinâš lodde já uđđâ puáđulâš. Šlaajâ iälá iänáážin Maadâ-Suomâ riddokuávlust, mut meiddei Oulu kuávlust šaddaas merâluovtâin, härvinubbooht jaavrijn já suáluikuávlust. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield suullân 1 000 paarrâd. Suomâ ulguubeln ränisvuonjâš pessee Tave-Amerikist, Euroopist, sehe Koskâ- já Nuorttâ-Aasiast. Ton lasseen tot iälá Meksikost, Tave- já Nuorttâ-Afrikist, Alda-nuorttân sehe Maadâ-Aasiast.
Ränisvuonjâš tálvástâl Viestâr-Euroop riddokuávlust, Koskâmeerâ enâmijn sehe Tave-Afrikist. Motomeh lodeh sättih pissoođ meid Suomân. Ränisvuonjâš lii ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem
Ränisvuonjâš ráhtá piervâlis šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii rahtum koške vaddâsijn sehe loostâin já skođâstum uvjâiguin. Niŋálâs mannee vyesimáánust 8–12 manneed já láálá taid 27–28 peivid. Uđâgááh uáppih kirdeđ 7–8 oho ahasâžžân. Uđâgááh oceh jiejah purrâmuš jo uáli uccen, mut pisoh máánnán oovtâst enijnis. Niŋálâs tipšo uđâgáidis 45–50 peivid.
Ränisvuonjâš sáttá parâluđ tuáršoin.
Raavâd
Ränisvuonjâš porá iänáážin šaddoid. Uđâgááh poreh meid tiivrijd.
971
971 (CMLXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 970-lovo nubbe ihe.
Luándustaađâ
Luándustaađâ lii stuárus, mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego pii. Luándustaađah láá ovdâmerkkân Planck staađâ h, čuovâliähtu kuárusvuođâst c já gravitaatiostaađâ G.
Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah
Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458.
Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid.
Sommerfeld staađâ α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5376 x 10-3), mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii prootoon já elektron massai koskâvuotâ mp / me, mon lohoárvu lii suulân 1 836,15267247.
Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst.
Tirlihhááš
Tirlihhááš lii miähástuvâi hiäimun kullee uceslágán kalâččeijee.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Tirlihhááš lii 18–20,5 cm kukkosâš já tiäddá 41–56 g. Ton selgi lii ränisruškâd, čuávji vielgâd já radde sárgáá. Suájást lii čielgâ vielgis suájásäärgis. Tirlihháá jienâ lii piškelis "ti-vii-viit"-ráiđu.
Lavdâm já eellimpiirâs
Tirlihhááš pessee masa ubâ Euroopist já vijđáht meid Aasiast. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist čácáduvâi pirrâ, mut olgosuáluikuávlust já Säämi tuodârkuávluin tot lii härvinâš. Suomâst pessejeh suulân 150 000 paarrâd. Tirlihhááš tálvástâl Maadâ-Euroopist já Afrikist já máccá pessiđ Suomân cuáŋui-vyesimáánust. Čohčâvarrim tábáhtuvá syeini-porgemáánust.
Lasanem
Tirlihháá piervâl lii vyeligis kyeppi šadolâšvuođâ syejeest. Niŋálâs mannee vyesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih suulân kuulmâ oho ahasâžžân.
Raavâd
Tirlihhááš porá čielgitävtittes elleid.
Vyelituárnus
Vyelituárnus lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Tuárnus kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Vyelituárnusist assii 8 792 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 927,4 km² (tuše eennâm). Vyelituárnus naaburkieldah lijjii Karunki, Kiemâ táálunkieldâ, Ruávinjaargâ táálunkieldâ, Tervola, Tuárnus já Pajetuárnus sehe Ruotâ peln Haaparanda já Övertorneå.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Karunki já Vyelituárnus lahtojii Tuárnus kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Vyelituárnusist lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Alavojakkala (528 ässed), Arpela (439 ässed), Kaakamo (615 ässed), Kiviranta (901 ässed), Kyläjoki (344 ässed), Pirkkiö (367 ässed), Pudas (28 ässed), Ruottala (229 ässed), Tuárnus kuávdáščuákkipäikki (3 ässee) já Yliraumo-Alaraumo (790 ässed).
Keđgiplaaneet
Eennâmnálásâš plaaneet adai keđgiplaaneet teikâ terrestrisâš plaaneet lii Eennâm, Venus, Mars já Merkurius sullâsâš plaaneet, mast lii iänááš-uv ryevdist já mottoom verd meid eres metallijn šoddâm vááimus, keđgiamnâsist šoddâm sudes loovdâ já kiddâdis korrâ. Stuárráámus uási eennâmnálásij planetij amnâsist lii táválávt hämmejum silikaatkeeđgist.
Veikâ nuuvt kočodum supereennâmpááluh tobdojeh-uv jo, te tuáistáážân vises uáinimeh eidusijn eennâmnálásijn planetijn eres piäiváškuudijn iä lah. Kuovâmáánust 2009 almostittum CoRoT-Exo-7b lii kuittâg stuorrâ tuođânálásâšvuođáin vuosmuš tággáár. Uáinimij váilum lii kuittâg iänááš-uv teknisâš čuolmâ: eennâmnálásij planetij smavvâ massa já čoođâmitto taheh toi uáinim meendu vaigâdin. Tilán vuárdojeh nubástuseh uđđâ suhâpuolvâ uuccâmteleskopij keežild.
Miäruštâllâm
Eennâmnálásâš planettin kočoduvvojeh tagareh planeteh, moh láá Eennâm sullâsiih. Toh láá keđgi- teikâ meetaalplaneteh, moi korrâ lii koorâs. Piäiváškode nelji eennâmnálásii plaaneet láá Eennâm, Mars, Merkurius já Venus. Eksoplanetijn eennâmnálásâžžân kočoduvvojeh toh planeteh, moi suonjâr lii ucemustáá peeli Enâmist já enâmustáá kuohtii Eennâm suonjâr. Stuárráábeh keđgiplaneteh kočoduvvojeh superenâmin.
Eennâmnálásiih planeteh láá uážžum häämis iänááš-uv silikaatkeeđgist teikâ metellijn, mii meid iärut taid kaasuplanetijn. Eennâmnálásij planetij rááhtus lii koskânis siämmáásundásâš. Toi oođâ lii metallisâš, távjá ryevdinálásâš. Tom pirâstit silikaatloovdâ. Korrâ koorâst láá maaŋgâmuđusiih asehäämih, tego kanjoneh, kraattereh já tullâväärih. Eennâmnálásij planetij kaasuriggee lii šoddâm eskin plaaneet hammim maŋa vulkanism teikâ kometij suoččâm puáđusin, ko vist kaasujietânâsâi kaasuriggee lii pasâttâs algâalgâlii täsnimiärhást.
Eennâmnálásij planetij luokkajyehim várás láá puohtum oovdân maaŋgah kategoriah. Silikaatplaneteh láá Piäiváškode eennâmnálásiih planeteh. Taan lasseen láá maaŋgâmuđusiih teoreetliih plaaneetmyenstereh. Ryevdiplaaneet lii taggaar plaaneet, mii lii šoddâm masaba puohrâkkân ryevdist. Ton saahâdvuotâ lii čielgâsávt stuárráb ko siämmáámassasijn planetijn. Ryevdiplaneteh sättih šoddâđ hirmâd alda kuávdáštääsni, já ovdâmerkkân Merkurius meetaaloođâ västid 60–70 prosenttid ubâ almepitá massaast.
Ođâttes planeteh láá planeteh, main ij lah meetaaloođâ ollágin. Toh láá iänááš silikaatkeeđgist, já toh sättih šoddâđ plaaneetkode roobdâin. Piäiváškoddeet iä lah ođâttes planeteh, mut kondriitmeteoriiteh láá táváliih. Čiđđâplaaneet vist lii teoreetlâš plaaneetluokka, moos kuleh almepitáh, main liimeetaaloođâ já loovdâ, mii lii čokkiistum čiđđâvuáđusijn mineraalijn.
Szeged
Szeged [] lii Uŋgar kuálmádin stuárráámus kaavpug Budapest já Debrecen maŋa. Szeged lii Tisza-juuvâ riddoost, Uŋgar máddáákeejist. Kaavpugist láá 159 074 ässed (1.1.2021). Ton vijdodâh lii 281,00 km².
Szeged lii lamaš Tuurku ustevvuotâkaavpug ive 1971 rääjist.
Szegedist piäiváš páštá eenâb tiijmijd ivveest ko kosten eres saajeest Uŋgarist (suullân 2 100 tijmed). Tondiet Szeged kočoduvvoo meid “piäiváduv kaavpugin”.
Historjá
Njuhčâmáánu 12. peeivi 1879 stuorrâ tulve tuššâdij masa ubâ kaavpug. 5 723 táálust tuše 265 táállud šiäštojii. Szegedist 151 olmožid jammii tulve tiet já suullân 60 000 olmožid monâttii pääihis. Maŋgâ staatâ pirrâ maailm išedii kaavpug uđđâsisthuksiimist.
Szeged ollâopâttâh
Szeged ollâopâttâh vuáđudui ive 1872 Cluj-Napocast, mii onnáá peeivi lii Romaniast. Vuossâmuu maailmsuáđi maŋa tot sirdâšui Szegedân ive 1921.
Ässeeloho
Käldee: Központi Statisztikai Hivatal
Ustevvuotâkaavpugeh
Szeged ustevvuotâkaavpugeh láá:
Nickerie pirrâdâh
Nickerie pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ taveviestârist. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 34 233 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 5 353 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 6,40 ässed/km² (2012).
Nickerie pirrâduv naabureh láá nuorttân Coronie pirrâdâh, mäddin Sipaliwini pirrâdâh já uárjin Guyana. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Nieuw Nickerie.
Ekonomia
Pirrâduv ekonomia vuáđuduvá iänááš eennâmviljâlmân. Stuorrâ plantaasij eennâmtuálupyevtittâsah láá riisi já bananeh.
Vyelipirrâduvah
Nickerie pirrâdâh lii juohhum 5 vyelipirrâdâhân:
Siijdah
Nickerie pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
808
808 (DCCCVIII) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 800-ihelove oovcád ihe.
961
961 (CMLXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 960-lovo nubbe ihe.
Kikujukielâ
Kikujukielâ (kikujukielân gĩkũyũ) lii bantukielâ, mon kikujuh sárnuh Keniast. Kikujukielâst láá suullân 7 miljovn sárnod, mii lii 22 % Kenia viehâduvâst. Tot lii nubben enâmustáá sarnum kielâ Keniast swahilikielâ maŋa.
Provvidenti
Provvidenti lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Provvidentist ääsih 107 olmožid. Ton vijdodâh lii 14,03 km², já alodâh 570 m. Provvidenti naaburkieldah láá Casacalenda, Morrone del Sannio já Ripabottoni.
Kikujukielâ
Kikujukielâ pustaveh
Kikujukielâ čálloo läättinlâš pustavijguin. Kielâst láá 20 pustavid.
Provvidenti
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sevveekiärppááh
Sevveekiärppááh (Sepsidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Sevveekiärppááh sulâstiteh čuuvtij kuuđhâ já vaarâ tovlááh ulmuuh láá-uv nabdam taid kirdeekutkân. Toh tiättojeh suándileejij aldasijn já meiddei máihloo muorâin. Sevveekiärppááh kavnâdeteh kuomijdiskuin sevimáin ađai hiäilutmáin suájáidis merkkân vyestipele suhâpiälán. Suájákeejijn láá vala čapis tiälhuh, moh pehtiliteh seevvim.
Valter Nyström
Valter Erik Nyström lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Helsig 1952 kesiolympialáid. Sun poođij kuđâdin almai 10 000 meetter kaččâmist.
Marowijne pirrâdâh
Marowijne pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ tavenuorttân. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 18 294 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 4 627 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 3,95 ässed/km² (2012).
Marowijne pirrâduv naabureh láá nuorttân Ranska Guayana, mäddin Sipaliwini pirrâdâh já uárjin Commewijne já Para pirrâduvah. Tavveen lii Atlant väldimeerâ.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Albina.
Vyelipirrâduvah
Marowijne pirrâdâh lii juohhum 6 vyelipirrâdâhân:
Siijdah
Marowijne pirrâduvâst láá čuávuvááh siijdah:
Kuáskim
Kuáskim lii vaalij hiäimun kullee stuorrâ peivipiätulodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kuáskim kulá merâkuáskimáin Suomâ stuárráámussáid piätuluddijd. 80–93 cm kukkosii lode suájákejij koskâ lii 190–225 cm. Ores tiäddá 3–4 kg já niŋálâs 3,7–6 kg. Puáris kuáskim lii kuovgisruškâd, já ton uáivičokke já niske láá fiskislágáneh. Suájáin láá tevkis já kuovgis sárgáh. Nuorâ lode suájáh láá tevkisránáseh já oovtâivnásiih. Kuáskim jyelgih láá fiskâdeh já ton njune lii čappâd.
806
806 (DCCCVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 800-ihelove čiččâd ihe.
Kuáskim
Lavdâm já eellimpiirâs
Kuáskim lii maailm arktâsij kuávlui lodde. Vala 1800-lovo loopâst kuáskim pessij masa ubâ Suomâst. Tot pessee tuše vijđes meccikuávluin, nuuvtpa taan ääigi stuárráámus uási Suomâ kuáskimijn pessejeh Oulu taavaabeln. Kuáskim lii lamaš rávhuidittum Suomâst ive 1962 rääjist. Suullân 350–478 paarrâd pessejeh Suomâst ihásávt. Kuáskim tálvástâl Maadâ-Suomâst, Baltiast, Ukrainast já Maadâ-Ruošâst. Čohčâvarrim álgá čohčâmáánu loopâst já kiđđâvarrim njuhčâmáánust.
951
951 (CMLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 950-lovo nubbe ihe.
Kuáskim
Lasanem
Kuáskim pessee vuossâmuu keerdi 4–5-ihásâžžân. Ton stuorrâ piervâl lii táválávt peesist, mut motomin meiddei heŋgâpäävtist. Niŋálâs mannee njuhčâ-vyesimáánust 2–3 mane já láálá taid 42–45 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih 68–77 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Kuáskim lii piätulodde, mii porá njomâtteijeid, luudijd sehe haaškâid.
Ive 1936 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1936 tälviolympialijn lijjii fáárust 646 valastâlled (566 almajid já 80 nisonid) 28 enâmist, kiäh kištottâllii 17 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 7 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 3 pronssimiitaal.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Antero Ojala vuoitij oovtâ pronssimiitaal Garmisch-Partenkirchen tälviolympialijn ive 1936.]]
Dana Gourrier
Dana Michelle Gourrier (š. 31. syeinimáánu 1979, New Orleans, Louisiana, Ovtâstum staatah ) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kiäm tobdeh pyeremustáá suu roolâin Quentin Tarantino elleekuuvijn Django Unchained (2012) já The Hateful Eight (2015). Toos lasseen sun lii uápis ovdâmerkkân TV-rááiđust American Horror Story, mast sun čaittâlij Chantal 5 uásist ive 2013.
Aldous Huxley
Aldous Leonard Huxley lâi eŋlandlâš kirječällee já filosof. Sun čaalij ohtsis 47 kirjed elimis ääigi, sehe fiktio ete tiätukiirjijd, esseid, čaitâlmijd já tiivtâid. Suu tobdosumos kirje lii ive 1932 almostum tieđâmainâsroomaan Brave New World.
Eellim
Aldous Huxley šoodâi perrus kuálmád pärnin Godalmingist Eŋlandist ive 1894. 14-ihásâžžân sun algâttij uápuid Eton Collegest. Sun kaartâi kuittâg joskâđ uápuid kuulmâ ive maŋa, ko sun puáccái já uážui pisovâš čalmeváádu. Huxley enni jaamij, ko sun lâi tuše 14-ihásâš. Ive 1913 Huxley luvâškuođij eŋlandlâš kirjálâšvuođâ Balliol Collegest Oxfordist. Sun valmâštui ive 1916 kesimáánust. Valmâštum maŋa sun poorgâi ranskakielâ máttáátteijen Eton Collegest, kost puáttee kirječällee George Orwell lâi ohtâ suu uáppein. 1920-lovvoost Huxley poorgâi meiddei kemiallii fabrikist Billinghamist. Huxley naajâi belgialâš Maria Nysáin ive 1919, já čuávuváá ive sunnui šoodâi alge Matthew. Ive 1937 peerâ varrij Ovtâstum staatáid, kost Huxley aasâi elimis loopâ räi. Suu vuossâmuš kálgu Maria jaamij purâsân ive 1955. Ive 1956 Huxley naajâi Laura Archerain. Huxley puáccái purâsân ive 1960 já jaamij skammâmáánu 22. peeivi 1963 69-ihásâžžân.
Muotâäijih
pienoiskuva|Muotâäijih, video Muotâäijih lii muottust rahtum huáđđoo, mii sulâstit ulmuu. Táválávt tot lii rahtum kuulmâ muotâpáálust, main vyelemus kovvee jyelgiuási já pajemuš kovvee uáivi. Koskâpállu vuod kovvee raddevuovdâ. Muotâäijihist pyehtih leđe meiddei čalmeh, njune já njälmi. Čalmeh já njälmi láá rahtum ovdâmerkkân keeđgijn. Njune vuod lii rahtum táválávt porkkanist teikâ uávsist. Muotâäijihân puáhtá lasettiđ meid pihtâsijd tegu čevelijne já kappeer.
Listo Wimbledon almai kuáhtásspeelâ vyeittein
Wimbledon lii tennisturnam, mii uárnejuvvoo jyehi ive All England Lawn Tennis and Croquet Club sinokiedijn Wimbledon čuákkipääihist Lontoost, Eŋlandist.
Vyeitteeh
thumb|[[William Renshaw lâi vuossâmuš almai, kote vuoitij čiččâm Wimbledonid.]] thumb|[[Reginald Doherty vuoitij Wimbledon neljii já suu viljâ Laurence vuoitij tom vittii.]] thumb|[[Björn Borg vuoitij Wimbledon vittii maŋaluvâi.]] thumb|[[Pete Sampras vuoitij Wimbledon čiččâmii käävci ivveest.]]
Konginkangas
Konginkangas lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive 1993 aalgâst. Ive 1992 loopâst Konginkangasist assii 1 586 olmožid. Ive 1991 loopâst vuod ässeeloho lâi 1 636. Kieldâ vijdodâh lâi 298,6 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Konginkangas naaburkieldah lijjii Kannonkoski, Konnevesi, Saarijärvi, Sumiainen, Vesanto, Viitasaari já Äänekoski. Ive 1969 räi naaburkieldáid kuulâi meid Äänekoski táálunkieldâ.
Historjá
Konginkangas kieldâ vuáđudui ive 1895, já tot lopâttui ive 1993.
Viehâdâh
Ive 1990 Konginkangasist aasâi tuše ohtâ ruotâkielâlâš olmooš.
Ässeeloho
Majemui iivij Konginkangas ässeeloho lii kiäppánâm mottoom verd. Ässeeh lijjii 1 576 ive 2000 já 1 500 ive 2008.
Siijdah
Ive 1925 Konginkangasist lijjii 3 siijdâ: Kalaniemi, Konginkangas (markkân) já Pyyrinlahti.
Kooskah
Konginkangas lii vááijuv 40 km keččin Jyväskylä kirdemkiedist, mii lii Tikkakoskist.
Vorrâruotâs
thumb|Vorrâruotâs (Potentilla erecta) Vorrâruotâs (Potentilla erecta) lii puáris talhâsšaddo, mii kávnoo lahtâ meecijn, jeggiroobdâin, niijtoin, riddoin já jeegijn, main láá raavâdamnâseh. Vorrâruotâs nommâ kovvee tom, ete ruottâsijn kolgá voorâ ivnásâš kolgos, ko taid čuáppá.
Lavdâm
Vorrâruotâs šadda Aasiast já Tave-Euroopist.
Kiävttu sämmilij kulttuurist
Nuuvtko nommâ jo iätá, vorrâruottâsist eidu ruotâs lii tehálâš kevttimaamnâs. Ruottâsijd kalga nuurrâđ tooláá kiđđuv teikkâ čohčuv, ko versoh láá jo kulnâm. Kuškâdum ruottâsijn puáhtá millođ jáávuid já tain puáhtá vuoššâđ teejâ. Toin ulmuuh tipšuu čuávji- já čuálitaavdâid. Tot kevttui meid haavij já ittumij pyereedmân.
Listo Euroopist tiättojeijee sevveekiärpáššlaajâin
Taat lii listo Euroopist tiättojeijee sevveekiärpáššlaajâin.
941
941 (CMXLI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 940-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Qian Yuanguan
Sitruunpešnirihhááš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Sitruunpešnirihhááš lii 15,5–17 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 15–24 g já sulâstit fiskispešnirihháá. Keessiv orráás uáivi sehe vyelipeeli láá sitruunfiskâdeh, pic vyelipottâ, mii lii vielgâd. Selgi lii tevkisräänis, pic niske já ovdâčielgi, moh láá čapislágáneh. Niŋálâs uáivičokke já nierah láá ränislágáneh, radde já čalmekulmesäärgis láá kuovgisfiskâdeh. Nuorâ sitruunpešnirihháá selgi lii kuovgisräänis, já vyelipeeleest fiskis ivne váilu ollásávt. Ivne peeleest nuorâ sitruunpešnirihhááš sulâstit nuorâ pešnirihháá, čuddust kuittâg váilu tevkis raddekovos. Lode čapis pottâšist láá kubdâ vielgis roobdah. Suájáin láá kyehti kubdâ vielgis sárgá. Sitruunpešnirihháá ruoidah láá tevkisruškâdeh já njune lii čappâd.
Pornainen
Pornainen lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Pornaisiist ääsih 5 087 olmožid, já ton vijdodâh lii 150,09 km², mast 3,57 km² lii čääci. Pornaisii naaburkieldah láá Askola, Mäntsälä, Porvoo já Sipoo.
Sitruunpešnirihhááš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Sitruunpešnirihháá jienâ lii korrâ “tsriit”. vasen|pienoiskuva|245x245px|Sitruunpešnirihháá lavdâm
Pornainen
Historjá
Pornainen vuáđudui ive 1869.
Sitruunpešnirihhááš
Lavdâm já eellimpiirâs
Sitruunpešnirihhááš lii táválâš lodde eromâšávt Aasiast. Tot pessee Tave-Ruošâst já Siberiast sehe Koskâ-Ruošâst Baltia enâmij maadâoosij räi. Šlaajâ lii leevvânmin viestârkulij já pessee onnáá peeivi Euroop nuorttâoosijn, ovdâmerkkân Puolast. Suomâst sitruunpešnirihhááš lii lamaš pessimšlaaijân 1990-lovo loopâ rääjist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 5–30 paarrâd.
Sitruunpešnirihhááš tálvástâl Maadânuorttii-Aasiast, härvinubbooht Arabia njargâenâmist. Lodde lii peivivärrejeijee. Šlaajâ härvinâšvuođâ tiet ton varriimist Suomâst iä lah ennuv tiäđuh. Sitruunpešnirihhááš lii oinum Suomâst cuáŋuimáánu loopâst roovvâd-skammâmáánu räi.
Pornainen
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Sitruunpešnirihhááš
Lasanem
Sitruunpešnirihhááš ráhtá piervâlis koške vaddâsijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 4–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 14–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–15 peeivi ahasâžžân.
Irrationaalloho
Irrationaallovoh láá reaallovoh, moh iä lah rationaallovoh. Irrationaallovo ij pyevti oovdânpyehtiđ kyevti oleslovo koskâvuottân. Irrationaallovo uáivijiešvuotâ lii tot, ete ton desimaalhäämi lii robdâttem sehe pajettem. Tondiet irrationaallovo merkkejeh maŋgii jieijâs merháin, ovdâmerkkân \pi (pii) já e (Neper loho). Pii já Neper lovo lasseen irrationaallovoh láá ovdâmerkkân kollááš čuoppâm, maaŋgâi oleslovoi cuovkkâpotenseh (ovdâmerkkân ), maaŋgah logaritmeh (ovdâmerkkân ) sehe maaŋgah trigonometrisâš funktioi áárvuh (ovdâmerkkân ).
Sitruunpešnirihhááš
Raavâd
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.
Pornainen
Siijdah
Halkia, Jokimäki, Metsäkylä, Hevonselkä, Kirveskoski, Kupsenkylä, Laha já Laukkoski.
1023
1023 (MXXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1020-lovo niäljád ihe.
Siipyy
Siipyy lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Siipyyst assii 1 615 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 204,6 km² (tuše eennâm). Siipyy naaburkieldah lijjii Isojoki, Lapväärtti já Merikarvia.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Kuorgâ
Kuorgâ (Grus grus) lii kuorgâluudij laahkon kullee lodde. Puárásumos Suomâst tiettum kuorgâ lii lamaš 17 ihheed, 2 mánuppaje já 25 peivid puáris. Tot lâi meid Euroop puárásumos kuorgâ.
Olgohäämi
Kuorgâ ruumâš lii kuovgisräänis. Ton uáivi já čiäppát pajeuási láá čappâdeh já nierah láá vielgâdeh. Uáivi tyehiuásist tast lii ruopsis päljis tiälkku, mon stuárudâh mulsâšud. Nuorâ kuorgâi uáivi lii oovtâivnásâš já ruškâd. Maaŋgâin pessejeijee kuorgâin lii ruostâivnásâš selgi, ko tot turdo ryevdinalliis teikâ njaijiis jeggičáácán talle ko lodde láálá.
Kuorgâ kukkodâh lii 96–120 cm já suájákeejij koskâ lii 180–222 cm. pienoiskuva|Kuorgâ|vasen
Jienah
Kuorgâ jienah láá korrâseh. Uđâgááh já nuorâ ohtâgâsah njihoh korrâ jienáin.
Lavdâm
Maailmvijđosâš nääli lii 210 000–250 000 ohtâgâssâd, main stuárráámus uási pessejeh Ruošâst já Fennoskandiast.
Eellimpiirâs
Kuorgah mákkojeh jeegijn já riddoniijtoin. Pessim jaavrij já merâluovtâi jävriruávuin lassaan ubâ ääigi. Varrimääigi kuorgah mákkojeh valje- já pottáákpiälduin. Suomâst kuorgâi jiellâhvuoiŋâstemsaje lii Vaasa kaavpug paaldâst leijee Söderfjärden 2 300 hehtaar piäldu, kost puáhtá uáiniđ čohčuv joba 10 000 kuorgâd. pienoiskuva|Kuorgâ mane|vasenpienoiskuva|Kuorgâpeerâ
Lasanem
Pessimkuávluin kuorgah tánssájeh kiihâmtaansâid já toi jienah kullojeh kuhás. Kuorgah hämmejeh avepiäiválâš kyeimikoskâvuođâid. Toh pessiiškyetih esken 4–6-ihásâžžân. Kuorgâpaarâ ráhtá piervâl jeegi teikâ jävriruávu roobdâst. Piervâlsaje lii táválávt taggaar, ete toho lii hirmâd vaigâd peessâđ. Piervâl lii stuorrâ miehtâ, mii lii rahtum sinoin, siähtálijn, oovsijn já eres šaddo-oosijn. Läällim álgá Maadâ-Suomâst jo cuáŋuimáánust, mutâ tot puáhtá älgiđ meiddei vyesimáánust jis kiđđâ lii koolmâs. Maneh láá ohtâ teikâ kyehti. Toi vuáđuivne lii ruánáá teikâ ruškâd, já tain láá tevkis tiälhuh. Pelikyeimih läälih ohtsis 4 oho. Uđâgááh láá pesipatâreijeeh, já toh mättih kaččâđ já vuoijâđ jotelávt jo uáli uccen. Uđâgááh uáppih kirdeđ 2,5 mánuppaje ihásâžžân.
804
804 (DCCCIV) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 800-ihelove viiđâd ihe.
Kuorgâ
Raavâd
Kuorgah láá puohporreeh. Toh poreh cuobbuid, jursseid, kuolijd já uđâgáid, mutâ meid vooljijd, potákkijd já muorjijd.
Fiävru
thumb|[[Tuolmâmmaašin]] thumb|[[Juná]] Fiävru lii vuájáán, mii joođeet ulmuid já tiiŋgâid saajeest nuubán. Fiävru fievrid mađhâšeijeid já tävirijd teikkâ kuohtuid.
Jotolâh
thumb|Jotoluv moottormaađij alne alda [[Tukholma.]] thumb|Väzzeeh monâmin maađij rasta [[Syejiluoddâ|syejiluodâ peht Sloveniast ive 1961.]] thumb|[[Jotolâhriggee enâmist, kost jotolâh lii uálgispiälásâš.]] Jotolâh lii ulmui mađhâšem teikkâ fievridem já káálvui fievridem. Kiäinujotoluvvâst pyehtih leđe väzzeeh, jotteeh, pyeráh, moottorvuájáneh, eres vuájáneh teikâ ráiđuváávnuh. Jotoluvâst puohah ferttejeh čuávvuđ jotolâhnjuolgâdusâid.
Juhleh
Juhleh láá tuáluh, main láá ennuv ulmuuh já moi ulmen lii kulâttiđ. Juuhlijd lii táválâš orniđ eellim stuorrâ peeivij ohtâvuođâst, tego kaastâ, konfirmaatio, heejâi teikkâ hävdidem ohtâvuođâst.
Uccâviäđŋásâš
Olgohäämi
Uccâviäđŋásâš lii 33–53 mm kukke, já tast lii 24–27 mm kukkosâš seibi. Uccâviäđŋásiih teddih 1,2–4 g. Tälviv uccâviäđŋásâš lii ucceeb ko keessiv, já tondiet ton energia tárbu kiäppán. Ko tälviv čielgimielgâs čovârskiäruh siäggáneh, te viäđŋásâš uánnoon. Meid uáivitähti muttá häämis.
Keessiv uccâviäđŋásâš selgi lii ruškâd já tälviv tot lii ränisruškâd. Čuávji lii kuovgisräänis, já ivnerääji lii čielgâs.pienoiskuva|Uccâviäđŋásâš lavdâm|vasen|200x200px
Lavdâm
Šlaajâ tiättoo masa ubâ tave kuácceevyevdistielâsist. Rääijin láá nuorttân Kuálhismeerâ riddokuávlu sehe Hokkaido já Sahalin suolluuh, já viestârist Suomâ já Tave-Ruotâ, kost šlaajâ uáinistii esken ive 1967. Suomâst vuossâmuu tove uccâviäđŋásâš uáinistii purrâmâšskaapist. Maŋeláá šlaajâ lii kavnum meid mäddiláá Ruotâst já Taažâst.
Luhteekiärppááh
Luhteekiärppááh (Sciomyzidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Luhteekiärppááh iälusteh lahtâ luhteesuánjuin sehe jävririddoin já ládduriddoin, nuuvtko jo nommâ-uv tiätá muštâliđ. Toh láá uceh tâi koskâstuárráh já tain láá suájáin tiälhuh tâi viermičalmekovoseh. Maaneest ovdáneijee suovsah iälusteh parasiitin čäciskuápuin, mut meiddei koške-eennâm skuápuin-uv. Loopâst suoksâ koddá iššeedelles, skuáppuluvá já šadda rävis tivren.
Kulttuur
Kulttuur meerhâš olmoošlii tooimâ já symbollijd ráhtusijd, moi peht toimâ uážžu merhâšume. Ton ibárdâs mield kulttuur lii puoh, mii lii táválâš ulmuid.
931
931 (CMXXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 930-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|185px|Cao Bin
Äijihsuálui
Äijihsuálui, Äijih tâi Äijihkeđgi lii suullân 30 meetter alosâš suálui suálui Aanaarjäävri Äijihjoorŋâst. Tot lii 11 km keččin Aanaar markkânist. Suálui lii tovlái anarâšâi uhredemsuálui já kulá Aanaarjäävri kuulmâ Äijihsuolluu juávkun.
Historjá
Ilmari Itkosii tiäđu mield Uáđđivei njäälmist aassâm Sárá Vuolli (Saijets) lâi uhredâm Äijihân moonijd 1800-lovo peln. Meid mottoom hosmiäštár ličij maka kiivšás uhredâm määrhi Äijihân, mut lâi puosâškuáttám tast maŋa.
Ive 1873 kaavnâi 22-ihásâš eŋlandlâš arkeolog Arthur Evans Äijihsuolluu uhrekuovđâšmist silbâčiiŋâ (kiäđáášrieggee), mii lâš vuálgus Nuorttâ-Ruosâ Kumajuuvâ kuávlust já rahtum 1100-lovo suulâin. Kiäđáášrieggee lâi pieijum rieggee háámán tiällájum poldum taavtij oolâ, moh lijjii Arthur Evans mield poccuu, kuobžâ, kuumpi, keeđhi já lode täävtih. Taat silbâčiŋŋâ lii lamaš Säämimuseost Anarist luoihâsin já uáinimnáálá.
Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituut, Meccihaldâttâs já Säämimuseo keessiv 2007 toohâm arkeologlâš tutkâmušâi mield suollust kavnum amnâstâh lâi kuittâg čuuvtij ereslágán, ko tain iä kavnum piäđui täävtih ollágin. Tähtipittáhivvâduvâst, mon stuárudâh lâi 693 tähtipittád, kávnojii kale kode/poccuu čuárvih já täävtih (uhredum 1457–1635), saavzâ/kaaicâ (uhredum 1316–1437) já čuuvčâ/kuáppil (uhredum 1403–1450) täävtih, mut kyele já čäcilode täävtih iä kavnum ollágin. Tast puáhtá miäruštâllâđ, et Äijihsuálui ij lah lamaš aainâskin kyelisieidi. Puárásumoseh täävtih radiočiđđâäigidmáin mitteddijn sajaduvvii iivij 1316–1437 kooskân. Mielâkiddiivâš äšši Äijihsuolluu já meiddei Äijihjäävri Äijih-uv pehti lii tot, et uhretäävtih iä kavnum suolluu alemuu uásist ollágin, pic čuuvtij vyeliláá ađai koskâmudo vuoluubeln. Tot meerhâš tom, et tiätu suolluu tâi vääri aalaaš lii lamaš nuuvt pase, et toovláš päähinolmooš ij lah tuostâm aldaniđgin aalaa, mut lii uhredâm vyeliláá.
Helsig kaavpugkirjerááju
thumb|250px|Ive 1986 rääjist Helsig váldukirjerááju lii lamaš [[Pasila kirjerááju.]] thumb|250px|Helsig váldukirjerááju iivij 1882–1986 lâi [[Rikhardinkatu kirjerááju.]] Helsig kaavpugkirjerááju (ive 1910 räi Helsig aalmugkirjerááju) lii Helsig kaavpug omâstem almolâš kirjerááju. Tot lii Suomâ stuárráámus almolâš kirjerááju. Ive 2021 kirjeráájun kullii ohtâ váldukirjerááju, 37 uálgikirjerááijud, 6 lágádâskirjerááju já 2 kirjerájuauto. Tai čuágálduvvâst láá suulân 1,56 miljovn kirjed.
Historjá
Helsig aalmugkirjerááju vuáđudui roovvâdmáánu 7. peeivi 1860.
Toimâsajeh
Kirjeráájust láá 44 fastâ toimâsaijeed Helsigist. Pasila kirjerááju lii kaavpug váldukirjerááju.
Kirjerájuautoh
Fastâ toimâsoojij lasseen Helsig kaavpugkirjeráájun kuleh tääl 2 jottee toimâsaje ađai párnáikirjerájuauto: Skidi já Stoori. Täin fállojeh uási kirjerááju palvâlusâin pirrâ kieldâ.
802
802 (DCCCII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 800-ihelove kuálmád ihe.
Kielâ
Kielâ lii dyynaamlâš symboljuávkku. Symbolijd lii máhđulâš uáiniđ, kuullâđ teikkâ tubdâđ, já toid kuleh meid njuolgâdusah, moi peht symbolijd puáhtá kevttiđ. Kielâ puáhtá om. leđe luándulâš kielâ, tahokielâ teikkâ ohjelmistemkielâ.
1013
1013 (MXIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1010-lovo niäljád ihe.
Vyevdiloddááš
Vyevdiloddááš lii piäippáinij hiäimun kullee lodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|Niŋálâs Vyevdiloddááš lii 14–16 cm kukkosâš já tiäddá 19–28 g. Ton radde lii ooraans, pajepottâ vielgâd já suájást láá kyehti vielgis sárgá. Keessiv orráás uáivi já ovdâčielgi láá čappâdeh, mut čohčuv já tälviv tot lii siävŋusub. Kirjáás niŋálâs ivneh iä lah nuuvt kirkkáseh. Orráás laavlâ lii uánihis "rrrhyh", mii sulâstit ruánáápiäippáin lavluu.
Lavdâm já eellimpiirâs
Vyevdiloddááš pessee Fennoskandia já Aasia boreaallii kuácceevyevdistielâsist. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, mut stuárráámus nääli lii Tave-Suomâst. Vyevdiloddááš iälá sehe kuáccee- ete lostâvyevdist já meiddei laajišvyevdist. Suomâ pessimnääli lii paijeel 1,5 miljovn paarrâd, mut nääli lii uccánâm eromâšávt Maadâ-Suomâst já vyevdiloddááš lii tääl čalmeestoonnum šlaajâ Suomâst. Vyevdiloddááš värree tálvástâllâđ Uárji- já Koskâ-Euroopân sehe Koskâmeerâ kuávlun čohčâ-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân njuhčâ-vyesimáánust.
Lasanem
Vyevdiloddááš ráhtá piervâl muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 3–8 manneed já láálá taid 11–12 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–13 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Vyevdiloddááš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid. Kiđđuv tot iälá távjá loddeluovdijn. Motomeh lodeh pääcih tálvástâllâđ Suomân já irâtteh rippásiđ loddeluovdij vievâst.
Kielâoppâ
Kielâoppâ lii puoh njuolgâdusah, maid lii máhđulâš rähtiđ luándulij kielâ vuáđuld. Jyehi kielâst lii jieijâs kielâoppâ.
921
921 (CMXXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 920-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|Chai Rong
Mäihlikiärppááh
Mäihlikiärppááh láá maaŋgâi ärbivyehitotkei tehálumoseh iskostiivreh, main puoh tobdosumos lii baanaankiärpáš (Drosophila melanogaster).
Olgohäämi
Mäihlikiärppááh láá uceh, já tain láá táválávt ruopsis čalmeh. Rävis mäihlikiärppááh láá 2–3 mm kukkosiih, já suovsah láá 6–8 mm kukkosiih. Suovsah láá kuovgâdeh, já tain iä lah jyelgih.
Muotâpállu
Muotâpállu lii noomâs mield muottust rahtum pállu. Pyeri muotâpállušoŋŋâ lii talle ko liegâsvuotâ lii suulân +/-5 °C. Muotâäijih puáhtá rähtiđ kulmáin stuorrâ muotâpálloin. Táválávt vyelemus muotâpállu lii stuárráámus já pajemuš muotâpállu lii ucemus.
Piätuelleeh
Piätuelleeh (Carnivora) láá njomâtteijeelahko, moos kuleh suulân 270 šlaaijâd. Stuárráámus uási piätuellei lahko šlaajâin láá piärguporreeh, uási láá puohporreeh (om. kuobžah), já uási láá iänáážin šaddoporreeh (om. stuorrâpanda).
Táálááh piätuelleeh láá juáhásâm kyevti ovdánemliinján: peenuvlágánij piätuellei Caniformia- já kissálágánij piätuellei Feliformia-vyelišlaajáid, main láá 15 hiäimud. Vepsijuálgásiih ađai nuárjuelleeh láá onnáá peeivi kuulmâ hiäimu luándulâš mutâ luokittâlhánnáá pááccám juávkku. Tot kulá Caniformia -vyelihiäimun.
Kielâtieđâ
Kielâtieđâ teikâ lingvistik lii luándulij kielâi tieđâlâš tutkâm. Tutkâmfáádáh láá ei. kielâ systeemin, kielâ uásih já toi merhâšume. Kielâtieđâ totká meid kielâi tuáváá já ovdánem, toi kevttim njálmálii já kirjálii kommunikaatiost. Kielâtieđâ puáhtá leđe teoreetlâš teikkâ keevâtlâš.
Torella del Sannio
Siijdah
Civita, Colle Bove, Colle Scesce, Macchione, Pozzo Salice já Santo Ianni.
Wanica pirrâdâh
Wanica pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ tavveen. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 118 222 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 443 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 266,87 ässed/km² (2012). Wanica pirrâdâh lii ässeelovo mield Suriname nubben stuárráámus pirrâdâh Paramaribo pirrâduv maŋa. Vijđoduv mield tot lii Suriname nubben ucemus pirrâdâh Paramaribo pirrâduv maŋa. Suulân kyehti kuálmádâs Suriname viehâduvâst ääsih Wanica já Paramaribo pirrâduvâin.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Lelydorp.
Historjá
Wanicast šoodâi jiečânâs pirrâdâh ive 1983.
Vyelipirrâduvah
Wanica pirrâdâh lii juohhum 7 vyelipirrâdâhân:
Siijdah
Wanica pirrâduvâst lii tuše čuávuvâš sijdâ:
911
911 (CMXI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 910-lovo nubbe ihe.
Kalender
thumb|212px|Minamoto no Shitagō
Nuorttâviäđŋásâš
Nuorttâviäđŋásâš (Sorex caecutiens) lii Euraasiast tiättojeijee viäđŋásâššlaajâ. Suomâst šlaajâ tiättoo tave- já nuorttâoosijn já lii nubben almosumos viäđŋásâššlaajâ viäđŋásii maŋa. Nuorttâviäđŋásâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst.
Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 7–8 čivgâd. Nuorttâviäđŋásii uáiviraavâd láá tivreh, eromâšávt koppakuorijááh.
Olgohäämi
Nuorttâviäđŋásâš lii 48–70 mm kukke, já tast lii 31–45 mm kukkosâš seibi. Nuorttâviäđŋásâš tiäddá 3–8 g. Nuorttâviäđŋásâš lii ucceeb ko viäđŋásâš. Nuorâ nuorttâviäđŋásâš lii keessiv seelgist ruškâd. Puárásub ohtâgâs lii tevkisruškâd. Čuávjipeeli lii nuorâ ohtâgâsâin ränisčeskâd, já tälvideijee ohtâgâsâin tot lii fiskisräänis. Ivnerääjih láá čielgâseh. Nuorttâviäđŋásii seeibi keejist lii tevkis tieppi. pienoiskuva|Nuorttâviäđŋásii lavdâm |vasen
Lavdâm
Nuorttâviäđŋásâš tiättoo taiga- já tundrastielâsist, mii uulât Tave-Ruotâst Suomâ paijeel Siberian, Mongolian já Korean. Šlaajâ tiättoo meid Hokkaido já Sahalin suolluin. Nuorttâviäđŋásâš kavnui vuosmuu keerdi Tave-Ruotâst ive 1941, Suomâst ive 1953 já Taažâst ive 1964. Museočáittusij tarkkum lii kuittâg čáittám, ete nuorttâviäđŋásiih láá tiettum puoh kuulmâ enâmist jo ive 1853 rääjist.
Nuorttâviäđŋásâš iälá kuosâvuovdijn, kärrein, jeegij roobdâin, vorâs riddoviemmârijn, lahtâ juovâin, laajišvuovdijn sehe tälviv joba tááluin.
Roxy Music
Roxy Music kiddij ennuv huámmášume muotin, glamourân, elleekuuvijd, pop-taiđui sehe avantgarden, já ton jiešvuottân lâi stijlâtiäđulâš, mut kuásnii meid omâs kárvudâttâm.
Bryan Ferry haijij juávhu 1980-lovo aalgâst já algâttij soolokarrieer.
Historjá
Roxy Music vuáđudáin ive 1970 lávloo já kuoskâttâsčuojâtteijee Bryan Ferry sehe basist Graham Simpson. Fáárun váldojii meid saksofonist Andy Mackay, kuoskâttâsčuojâtteijee Brian Eno, rumbal Dexter Lloyd já kitarist Roger Bunn. Kyehti majemuu vuolgijn jo viehâ forgâ juávhust, já sunnuu sajan finnejii lostâ-almottâs vievâst Paul Thompson já David O'List, kiän sajan vuod ive 1972 aalgâst poođij Phil Manzanera. Juávhu nommâ lâi aalgâst tuše "Roxy", mut tot lâi jo nube juáhu nommân, te juávkku meridij molsođ tom. Simpson vuolgij juávhust ovdil vuosmuu album almostittem, já suu saajest kiävttojii tast maŋa jieškote-uvlágáneh basisteh.
Juávhu vuosmuš album Roxy Music (1972) pajanij Britannia top-10 -albumliiston, já single "Virginia Pain" singleliiston. Meid nubbe album, For Your Pleasure (1973) miänástui Britanniast pyereest. Juávhu haldâšijjee jesâneh Bryan Ferry já Brian Eno stivrijn kyevti vuosmuu album ääigi juávhu muusik eres sundijd. Ferry lijkkui ameriklâš soulân já beatleslágán popân, ko vuod Eno lijkkui The Velvet Underground stijlâsâš keččâlâddâmvuálásâš muusikân. Eno vuolgij juávhust ive 1973, tastko Ferry ij tuhhiittâm suu pittáid juávhu albumáid. Eno vyelgim maŋa juávkku joođhij vala muáddi ive taaiđârock-stiijlâ. Eno sajan poođij Eddie Jobson.
Kuálmád album Stranded (1973) lâi juávhu vuosmuš listokeeči Britanniast. Čuávuvâš album Country Life (1974) pajanij meid Ovtâstum staatâi liiston.
Nuuvt ko Bryan Ferry, meid eres juávhu jesâneh almostittii meid sooloalbumijd 1970-lovvoost. Juávkku toolâi puudâ iivijn 1976–1978. Ive 1978 juávkun pottii kuoskâttâsčuojâtteijee Paul Carrack sehe basisteh Gary Tibbs já Alan Spenner. Uđđâ album Manifesto (1979) lâi tonáigásâš diskovaikuttâsâš soul-pop, mut sii mielâstumvuotâ siälui nuuvt Britanniast ko Amerikist-uv. Juávhu peeggâlmumos album lii Avalon (1982), mii lâi kulmâ oho Britannia albumlisto keejist já lâi juávhu áinoo kolleskiärru Ovtâstum staatâin.
Roxy Music peesâi ive 2019 Rock and Roll Hall of Famen, já Ferry, Manzanera sehe Mackay čuojâttii seremoniast kuttâ pitá.
Marja Bål Nango
Marja Bål Nango (š. 1988 Oslo, Taažâ ) lii tavesämmilâš filmârähtee, kietâčällee já elleekovestivrejeijee.
Eellim
Marja Bål Nango šoodâi ive 1988 Oslost, Taažâst. Suu uábbi Smávut Iŋgir teikkâ Ingir Ane Bål Nango lii meid filmârähtee já elleekovestivrejeijee. Sunnuu vaanhimeh lává sämmiliih pajeulmuuh.
Oobbiš rávásmáin Galgost, Skibotnist, Tromsa läänist. Škoovlâ maŋa Nango luvâškuođij elleekove- já TV-tiettuu Lillehammer ollâškoovlâst (HiL). Ive 2010 sun algâttij Nordland taaiđâ- já elleekoveáámmátškoovlâst, mast sun valmâštui ive 2012. Tast maŋa sun luuvâi elleekuuvij rähtim Säämi ollâškoovlâst iivij 2012–2013.
Karrieer
Jo ovdil valmâštum Nango stivrij suu vuossâmuu uánihiselleekove Abstrávttahasat, mii čaittui ive 2011 Taažâ elleekoveinstituut Cinemateketist Oslost. Čuávuváá ive elleekove čaittui Grimstad uánihiselleekovefestivaalist já maŋeláá meid Tromsa aalmugijkoskâsâš elleekovefestivaalist (TIFF).
Siämmáá ive valmâštui Nango uánihisdokumentelleekove Halvt ditt og halvt datt, mast kieđâvuššoo, maggaar lii leđe maaŋgâkulttuurlâš. Elleekooveest sun sahhiittâlâi čiččâm maaŋgâkulttuurlâš nuorrâd. Taat-uv elleekove čaittui TIFFist.
Ive 2012 Nango valmâštui Nordland taaiđâ- já elleekoveáámmátškoovlâst. Suu loppâpargo lâi uánihiselleekove Før hun kom, etter han dro. Ton lasseen Nango tooimâi el. elleekove kietâčällen já elleekovestivrejeijen. Taan elleekooveest sun finnij palhâšume ive 2013 imagineNATIVE-elleekovefestivaalist Torontost.
Siämmáá ive lâi uánihiselleekove Juletrollet vuosâeehid. Nango čaalij elleekove kietâčalluu já stivrij tom. Ton lasseen sun uásálistij ennuv monnjâpaargon. Elleekove čuávu uccâ Inger Marja, kii haalijd tievâslâš juovlâkuosâ. Suu eenist iä lamaš tuárvi ruuđah juovlâkuosâ uástimân já Inger Marja tuáivu, ete juovlâstáálu išedičij sunnuu. Ton ive Marja Bål Nango finnij kuulmâihásâš pargostipend Säämi taaidârrääđist.
901
901 (CMI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 900-ihelove nubbe ihe.
Paramaribo pirrâdâh
Paramaribo pirrâdâh lii ohtâ Suriname 10 pirrâduvâst. Tot lii staatâ tavveen. Ive 2012 aalmugrekinistem mield tobbeen assii 240 924 olmožid. Pirrâduv vijđodâh lii 182 km², já ässeesaahâdvuotâ lii 1 323,76 ässed/km² (2012). Paramaribo pirrâdâh lii ässeelovo mield Suriname stuárráámus pirrâdâh. Vijđoduv mield vuod tot lii Suriname ucemus pirrâdâh. Suulân kyehti kuálmádâs Suriname viehâduvâst ääsih Paramaribo já Wanica pirrâduvâin.
Pirrâduv uáivikaavpug lii Paramaribo, mii lii meid ubâ staatâ uáivikaavpug.
Vyelipirrâduvah
Paramaribo pirrâdâh lii juohhum 12 vyelipirrâdâhân:
Listo Atari almostittem videospeelâin
Šlanttispeelah
Taah láá Atari teikâ Atari Games ovdedem speelah.
Koskenpää
Koskenpää lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsänkoskin ive 1969. Jämsänkoski talle lohtui Jämsän ive 2009. Ađai onnáá peeivi Koskenpää kulá Jämsä kaavpugân. Ive 1968 loopâst Koskenpääst assii 1 980 olmožid, já ton vijdodâh lâi 352,5 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Koskenpää naaburkieldah lijjii Jämsä, Jämsänkoski, Keuruu, Korpilahti, Kuorevesi já Petäjävesi.
Viehâdâh
Onnáá peeivi Koskenpääst ässeeh láá suulân 700.
Čuákkipääihih
Ive 1960 tiäđui mield Koskenpää kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Koskenpää markkân. Ive 1960 tobbeen assii 281 olmožid. Onnáá peeivi Koskenpää markkân ij lah innig čuákkipäikki.
Siijdah
Ive 1922 Koskenpääst lijjii 9 sijdâd: Havu, Kalmavirta, Kavattila, Kerkkola, Patala, Sahloinen, Siniävirta, Valkeeluomi já Viekansalmi.
Onnáá peeivi láá tuše kulmâ siijdâ: markkân, Kalmavirta já Sahloinen.
Čäcisäplig
Čäcisäplig (Arvicola amphibius ovdil Arvicola terrestris) lii Koskâ- já Tave-Euroopist sehe Taveviestâr-Aasiast tiättojeijee jursseešlaajâ. Čäcisäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst.
Olgohäämi
Čäcisäplig lii muoldâgin viehâ styeres já kuhesseeibâg. Ton rummâš kukkodâh lii 11–21 cm, já seeibi kukkodâh lii 6–13 cm. Čäcisäplig tiäddá suulân 70–280 g. Ton almolâš ivne lii tevkkâd. Selgipeeli puáhtá leđe meid čappâd, já čuávjipeeli lii kuovgâdub – motomin ruopsisruškâd.
Lavdâm já eellimpiirâs
vasen|pienoiskuva|260x260px|Čäcisäplig lavdâm Čäcisäplig lii vijđásávt levânâm šlaajâ. Viestârist tot tiättoo Ranskaast já Britanniast, kost ton eellimkuávlu juátkoo Euroop já Ruošâ čoođâ Siberian Lenajuuvâ liähán já Baikaljáávrán. Tavveen čäcisäplig tiättoo tave näpikiärdu räi já mäddin Iranist já Alda-nuorttân. Suomâst čäcisäpligeh tiättojeh Suomâluovtâst aainâs-uv Oulu aloduv räi.
Čäcisäplig lii vuáháduvvee šlaajâ já tot iälá jieškote-uvlágánijn eellimpirrâsijn juuvâi, viirdij já jeegij pirrâ. Čäcisäplig tiättoo meid motomin niijtoin, piälduin já muorâkaardijn. Keessiv šlaajâ mákkoo lahtâ kuávluin já čääsi aldavuođâst, tego jeegijn já aijuin. Lii uáinistâm, ete tälviv čäcisäplig värree koške kuávlun, kost tot áásá koške enâmân kuáivum vuovdâin.
Lattim
Čäcisäplig vuájá pyereest já máttá meid puohčâđ, mutâ olgojiešvuovij tiet tot ij lah vuáhádum čäcielimân. Čäcisäplig iälá táválávt eennâmvuálááš vuovdâin, mutâ sáttá eelliđ meid tulve kárdum poovnâst tâi čääsist leijee mievtâst. Čäcisäplig kuáivumpargoin šoddâm lejeh láá siämmáálágáneh ko eennâmsäplig kuáivum lejeh.
Lasanem
Čäcisäpligist láá maaŋgah piäsáduvah keessiv, main pyehtih leđe 2–9 čivgâd. Táválávt čiivgah láá kuittâg 4–6. Vuosmuš piäsádâh šadda cuáŋui-vyesimáánust já eidu šoddâm čiivgâid puáhtá uáiniđ vala čohčâmáánust-uv. Piäju lii táválávt eennâm vyelni, mutâ čäcisäplig puáhtá rähtiđ piäjus meid čääsi pirâstittem mievtâst. Čäcisäplig šadda suhâjuátkimahan kyevti mánuppaje ahasâžžân, mii meerhâš tom, ete tooláá kiđđuv šoddâm čiivgah pyehtih lasaniđ vala siämmáá ive ääigi.
Åland eennâmkodde
Åland lii Suomâ eennâmkodde já áinoo jiešhaaldâtlâš eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 30 402 já vijđodâh 13 325 km². Åland eennâmkodde lii sehe eennâmvijđoduv ete ässeelovo mieldi Suomâ ucemus eennâmkodde. Åland áinoo räjinaabur lii meerâ peht Varsinais-Suomâ eennâmkodde. Åland eennâmkoddekuávdáš já áinoo kaavpug lii Maarianhamina.
Åland váldukielâ lii ruotâkielâ, mut jiešhaldâšemlaavâ mieldi meid suomâkielâlijn lii vuoigâdvuotâ kevttiđ jieijâs kielâ talle ko sij ášášeh virgeomâháigijn. Åland ässein 88 % láá ruotâkielâliih, 5 % suomâkielâliih já 7 % eres kielâi sárnooh.
Kieldah
Åland eennâmkoddeest láá 16 kieldâd, main ohtâ lii kaavpug.
Liähtu
Liähtu (, tubdâldâh  v) lii stuárus, mii kovvee määđhi kukkoduv já ton sunde äigiohtâduvvâst. Liävtu ohtâdâh lii SI-vuáháduvvâst m/s ađai meettereh sekuntist. Liähtu lii vektorstuárus ađai tast lii stuáruduv lasseen meid sunde.
Jorree joođoost liävtu västideijee stuárus lii kulmeliähtu.
Matemaatlâš hammim
Koskâliähtu (v) lii määđhi kukkodâh (s) já ääigi (t) koskâvuotâ
Jis liähtu ij lah fastâ, te puddâsâš liähtu lii káppáluv saje derivaatta ääigi háárán.
999
999 (CMXCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 990-lovo majemuš ihe.
Kalender
thumb|Sylvester II
Listo Koskâ-Afrik täsivääldi kaavpugijn
right|350px Taat lii listo Koskâ-Afrik täsivääldist leijee kaavpugijn.
Pihlajavesi
Pihlajavesi lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Keuruu kieldân ive 1969 aalgâst. Ive 1968 loopâst Pihlajavesist assii 1 744 olmožid, já ton vijdodâh lâi 146,0 km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Pihlajavesi naaburkieldah lijjii Keuruu, Pohjaslahti, Vilppula, Virrat já Ähtäri.
Siijdah
Asemankylä (tááláš kuávdáš), Karhunkylä (Karhulankylä), Karimo, Lapinkylä, Liesjärvi, Pihlajavesi markkân, Simsiönkylä, Sällinkylä já Valkeajärvi.
Ive 1925 Pihlajavesist lijjii 2 siijdâ: Keuruu (Keuru) já Pihlajavesi.
Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ
thumb|274px|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ lii Kiina aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1949 rääjist. Lavluu muusik lii ráhtám Nia Er, já ton saanijd lii čáállám Tian Han.
Čuoškah
Čuoškah (Nematocera) kuleh kyevtsuájásij laahkon.
Ores já niŋálâs
Niŋálâsah láá vorrânjammeeh, oráseh njameh tuše šadoi määihli tâi iä puurâ ollágin. Ores čuoškâ tehálumos pargo lii-uv parâttâllâđ niŋálâssáin, vâi tot puávtáččij juátkiđ suuvâ.
Lasanem
Čuoškâ maneh láá čääsist kidâ kiiđâ räi. Maneh vissásávt jiäŋuh-uv jieŋân kiddâ, mut iä tuušâ. Ko lááduh suddeh kiđđuv, te moonijn šaddeh suovsah, moh heŋgâgeh čäsuáiván pottâkeeji soksâmij vievâst, vâi pyehtih vuoiŋâđ ááimu. Motomin toh luovâneh čäsuáivist, mut oppeet luptâneh čäsuáiván vuoiŋâđ ááimu. Suovsah láá vuálá seenti kukkosiih já toi lihâdemvyehi lii mottoomlágán vuoijâm sulâstittee kašmârdem. Tain šaddeh niŋálâsah já oráseh, mii tábáhtuvá ovdláhháá jonsahpeeivi, tâi tast ovdâskulij.
Eellim já eellimahe
Čuoškah kirdeh miätá keesi. Algâkeesist já jo vyesimáánu peln kirdá jieŋâčuoškâ, mii lii čuuvtij stuárráb ko táválâš čuoškâ, mut puoh čuoškiimus äigi lii eidu jonsahpeeivist ovdâskulij – kesimáánu loopâst kidâ lyemeääigi räi já lappâd-uv. Talle kirdeh eidu toh ucemuuh já vaijaamuuh čuoškah. Jieŋâčuoškâ še čyeggee ulmuu já njama voorâ, mut luhhoost toh láá nuuvt uccáá, et toiguin ij taarbâš čuuvtijgin palgâđ.
Hiäimuh
Nematocera-vyelilaahkon kuleh čuávuvááh hiäimuh:
Lapväärtti
Lapväärtti lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive 1973 aalgâst. Ive 1972 loopâst Lapväärttist assii 3 801 olmožid. Ive 1972 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 347,8 km² (tuše eennâm). Lapväärtti naaburkieldah lijjii Isojoki, Karijoki, Kristiinankaupunki, Siipyy já Tiukka.
Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.
Ässeeloho
Käldee: Suomâ statistiikkuávdáš.
Ive 1926 Lapväärttist lohtui Karijokin kuávlu, kost lijjii 876 ässed.
Ive 1960 69,7 % Lapväärtti ässein sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.