cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anne Brontë
Eellim
Anne Brontë šoodâi ive 1820 Thorntonist, Yorkshirest, mutâ peerâ varrij siämmáá ive Haworthân. Sun lâi eejis, aŋlikaanisâš kirho pappâ Patrick Brontë, já eenis, Maria Branwell Brontë, kuuđâd já majemuš pärni, ko enni jaamij jo čuávuváá ive Anne šoddâmist.
Peljirástágâš
thumb|Peljirástágáá maneh Peljirástágâš (Bombycilla garrulus) lii varbusluudij laahkon kullee jotteelodde.
Nomâttâsah já oskomušah
Peljirástágáást láá taan noomâ lasseen lamaš aigij mield aanoost kyehti eres-uv aalmugnoomâ: peljisalgaaš já vuoptuáivloddááš. Oovdeb nomâttâs lii viehâ eromâš kuálussääni: peeljis + algaaš (< alge). Vuotptuáivloddááš lii mainâšum Inarilappisches Wörterbuch sänikirjeest, já tot lii merkkejum pajas Aili Paadarist Uárji-Anarist. Iänááš käldein loodán kávnoo kuittâg nommâ peljirástágâš, mii lii eidu ton táválâšvuođâ tiet väljejum lode virgálâš nommân. Peljisalgaaš lii Kuobžâ-Saammâl Maati tubdâm nommâ, já tot kávnoo Sammallahti & Morottaja sänikirjeest (1993). Puoh taah noomah muštâleh maidnii peljirástágáá olgohäämist: tast láá uáivist vuoptâtiepih, main tom lii-uv älkkee tubdâđ.
Sämmilijn peljirástágâžân iä oro labdasmin magarehkin aalmugoskomušah. Läddliih kale láá ettâm, et tälvi ij puáđi ovdilgo peljirástágâš lii puurrâm pihlejáámuorjijd já tom, et peljirástágái kirdâččem muáđist tiätá puurgâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Peljirástágâš lii 18–21 cm kukkosâš ränisruškis lodde, mii tiäddá 48–72 g. Ton uáivist lii kuhes vuoptâtieppi. Čalmepirrâseh já njune vyelipeeli láá čappâdeh, čapis suájáin láá fiskis já vielgis kovoseh já tevkis pottâš keeči lii fiskâd. Peljirástágáá jienâ lii čuojâlâs širijdem.
Lavdâm já eellimpiirâs
Peljirástágâš lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik boreaallii kuácceevyevdistiellâs lodde. Suomâst tot pessee iänáážin eennâm taveoosijn, mut lavdâm já pessimnääli mulsâšudeh ennuv ihásávt pihlejáámyerjišado mield. Suomâst pessejeh áárvu mield 20 000–90 000 paarrâd. Jis Suomâst iä lah ennuv pihlejáámyerjih, te peljirástágááh värrejeh čohčuv Koskâ- já Maadâ-Euroopân. Jis šaddo lii pyeri, te maaŋgah lodeh meid tálvástâleh Suomâst.
Lasanem
Peljirástágâš mannee vyesi-kesimáánust 4–6 mane. Niŋálâs láálá moonijd 14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 15–19 peeivi ahasâžžân.
Kuácceelodde
Kuácceelodde (Pinicola enucleator) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|Niŋálâs 19–22 cm kukkosâžžân kuácceelodde lii Suomâ stuárráámus piäippáinij hiäimun kullee lodde. Tot lii uccâ rástágáá matsâš já tiäddá 38–67 g. Ores lii ruopsâd já niŋálâs oransisfiskâd. Čapis suájást láá kyehti vielgis sárgá. Poođâš lii kukke já njune sehe jyelgih láá tevkisruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs
Kuácceelodde iälá boreaallii kuácceevyevdistielâsist Euroopist, Aasiast já Tave-Amerikist. Suomâst tot lii iänáážin eennâm taveoosij lodde. Suomâst pessejeh áárvu mield 5 000–20 000 paarrâd. Kuácceelodde värree meddâl pessimkuávluin roovvâd-skammâmáánust já máccá njuhčâ-cuáŋuimáánust.
Lasanem
Kuácceelodde mannee vyesi-kesimáánust 4–5 mane. Niŋálâs láálá moonijd 13–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 13–14 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Kuácceelodde porá siemânijd, kuosâ uurbijd já tälviv pihlejáámuorjij siemânijd.
Suándikiärppááh
Suándikiärppááh (Scathophagidae) lii uccâ kiärpášhiäimu. Rävis suándikiärpáš lii suulân 6–8 mm kukkosâš. Suájáh láá viehâ kuheh. Suovsah láá kubbeellágáneh, já tain iä lah jyelgih.
Suándikiärppááh iälusteh noomâs mield suándist, mut iänáážin kuittâg lahtâ jeegijn já lyeivein, kost suovsah-uv ovdáneh kiärpážin. Táválumos šlaajâ, mii Säämist tiättoo, lii fiskissiähá kuolgiis Scatophaga stercoraria. Ton suovsah ovdáneh suándist já toh poreh eres tiivrij suovsâid.
Acquaviva Collecroce
Acquaviva Collecroce lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Acquaviva Collecrocest ääsih 566 olmožid. Ton vijdodâh lii 28,60 km², já alodâh 425 m. Acquaviva Collecroce naaburkieldah láá Castelmauro, Guardialfiera, Palata, San Felice del Molise já Tavenna.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
L'Aube Nouvelle
right|310px L'Aube Nouvelle lii Benin aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Benin jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1960 rääjist. Lavluu lii nuottim Gilbert Jean Dagnon, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Sámi Grand Prix '07 (album)
Sámi Grand Prix '07 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 20. peeivi 2008. Skiärust láá ive 2007 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já pitáh 7–16 láá juoigâmuásist. Majemuuh 2 pitá iä lah kištoost, toh láá bonuspitáh.
Cancellara
Cancellara lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Cancellarast ääsih 1 167 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,50 km², já alodâh 680 m. Cancellara naaburkieldah láá Acerenza, Oppido Lucano, Pietragalla, Tolve já Vaglio Basilicata.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Rapolla
Rapolla lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Rapollast ääsih 4 185 olmožid. Ton vijdodâh lii 29,87 km², já alodâh 450 m. Rapolla naaburkieldah láá Barile, Lavello, Melfi, Rionero in Vulture já Venosa.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
994
994 (CMXCIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 990-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Ibn Hazm
For The Gambia Our Homeland
right|310px For The Gambia Our Homeland lii Gambia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Gambia jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1965 rääjist. Lavluu lii nuottim Jeremy F. Howe, já ton saanijd lii čáállám Virginia Julia Howe. Nuottâ vuáđuduvá mandinka-aalmug ärbivuáválii lavlui "Foday kaba dumbuya".
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1928 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Amsterdam 1928 kesiolympialijn syeinimáánu 29. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 24, já sij lijjii vuálgus 12 enâmist.
Puátuseh
thumb|Ville Ritola Amsterdam kesiolympialijn 1928 thumb| Edvin Wide Amsterdam kesiolympialijn 1928 Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.
Kielâteknologia
Kielâteknologia totká teknisijd piergâsijd já vuovijd, moigijn ulmuu pyevtittem kielâ – čäällim já sárnum – puáhtá myensteristiđ taggaar háámán, et tiätumašináin puáhtá tom kieđâvuššâđ. Tobdos kielâteknologisiih heiviittâsah láá riävtuičäällim tärhistem, kielâoopâ tärhistem já automaattisâš sárnumtubdâm.
Anarâškielâ kielâteknologia vuáđu lii rahtum Romsa ollâopâttuvâst Kielâteknost. Ton jođetteijen tuáimá professor Trond Trosterud. Anarâškielâ kielâteknologia vuáđuduvá morfologisii analysaattorân, mii kiävttoo e-sänikirje, riävtuičäällim já jurgâlemohjelm vuáđđun. Jurgâlemohjelm tuáimá pajekielâst anarâškielân.
Heeđâlmkiärppááh
Heeđâlmkiärppááh (Tephritidae) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.
Arthur Picard
Arthur Picard lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij viiđânubálovádin almai säittišlivgimist.
Marlene Dietrich
Marlene Dietrich (Marie Magdalene Sieber j.s. Dietrich von Losch; ) lâi saksalâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já lávloo.
Heeđâlmkiärppááh
Heeđâlmkiärppááh láá viehâ alda hyelhih mijnejeijeekiärppáid. Nuuvtpa toi suovsah láá mijnejeijen šadoi loostâin já heđâlmijn. Heeđâlmkiärppááh láá iänááš ruškâdeh, mut toi suájáh láá kirjááh, main láá ruškis tâi fiskis tiälhuh, sárgáh tâi täsni tâi viermičalmekovoseh. Suájáh tuáimih siämmáálágánin viestâdemriäidun tego sevveekiärppáin-uv. Čalmeh láá távjá ivnááh.
Marlene Dietrich
Ive 1999 American Film Institute nomâttij suu ihečyeđe love merhâšitteemuu nissoončaittâleijee juávkun.
Eellim
Marie Magdalene Dietrich šoodâi ive 1901 Wilhelmina Elisabeth Josefine (j.s. Felsing) já preussilâš poolis Ludwig Dietrichân. Suu eeči jaamij vuosmuu maailmsuáđist.
Tšernihiv kuávlu
thumb|right|Tšernihiv kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Tšernihiv kuávlu ( teikkâ Чернігівщина, Tšernihivštšina) lii haaldâtlâš kuávlu Ukraina taavaakeččin. Kuávlu vijđodâh lii 31 903 km² já tobbeen ääsih 976 701 olmožid (2021). Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Sumy kuávlu, mäddin Pultava kuávlu, maadâuárjin Kiova kuávlu, taveuárjin Vielgis-Ruošâ Homel kuávlu já tavveen Ruošâ Brjansk kuávlu. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Tšernihiv, kost ääsih 285 234 olmožid (2021).
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Tšernihiv kuávlun kuleh innig vittâ pirrâduv:
Adolphe Hauman
Adolphe Hauman lâi belgialâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij käävcinubálovádin almai säittišlivgimist.
Kuávsuilodde
Kuávsuilodde (Erithacus rubecula) lii livkkárij hiäimun kullee varbuslodde.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kuávsuilodde lii pyeidicissáá matsâš, 12,5–14 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 13–21 g. Ton selgipeeli lii ruškâd já čuávji kuovgâd. Näämi já radde láá oransisruopsâdeh, čalmeh já njune tevkisruškâdeh.
Lavdâm já eellimpiirâs
Kuávsuilodde lii almos Euroop já Aasia vuovdijn. Tot iälá puohlágán vuovdijn, eromâšávt kuosâ-, lostâ- já siähálâsvuovdijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 2–3 miljovn paarrâd. Tuodârkuávluin kuávsuilodde lii härvinub. Kuávsuilodde värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun čohčâ-roovvâdmáánust já máccá Suomân cuáŋui-vyesimáánust. Motomeh lodeh tálvástâleh meid Maadâ-Suomâst.
Lasanem
Kuávsuilodde mannee cuáŋui-vyesimáánust 2–8 manneed. Niŋálâs láálá moonijd 12–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–17 peeivi ahasâžžân.
Taapiir
Tapireh (Tapiridae) hämmejeh kozzâellei kullee njomâtteijeehiäimu. Hiäimun kulá ohtâ suuhâ (Tapirus), já suuvâst láá nelji šlaajâ.
Tapireh láá iällám Eennâmpáálust suullân 55 miljovn ihheed. Toh láá hiäppuš já čuárvinjune hyelhih.
Stuárudâh já olgohäämi
Tapirij stuárudâh lii šlaajâst kiddâ, mut táválávt toh láá suullân kyehti meetter kuheh já pyehtih teddiđ 150–300 kg. Tapireh láá Maadâ-Amerik stuárráámus algâaalgâlâš enâmist ellee njomâtteijee. Tapirijn lii sojonjunelágán njune. Tapirijn láá nelji jyelgisuormâ ovdâjuolgijn já kulmâ jyelgisuormâ monnjâjuolgijn. Tapireh eelih 25–30 ive ahasâžžân.
Lavdâm já eellimpiirâs
Tapireh láá nelji šlaajâ, main kulmâ eelih Koskâ- já Maadâ-Amerikist já ohtâ šlaajâ Maadânuorttii-Aasiast.
Majemui iheluuvij ääigi tapirij näälih láá čuuvtij hiäjulum. Tapirij eellimsaje lii kiäppánâm meccituššâdem, eennâmtuálu já ulmuu aassâmkuávlui lasanem tiet. Ton lasseen miäcástem já kuáivuttâhtoimâ láá meiddei vaiguttâm toos, et neelji taapiiršlaajâst kulmâ láá tuođâlávt uhkevuálásiih onnáá peeivi.
Eellimvyevih já lattim
Tapirij lattim sulâstit čuárvinjune lattim, já siämmáánáál ko čuárvinjuunijn tapirijn-uv hajâáiccu já kulo láá pyereh, mut toi uáinu lii uáli hyeni. Tapireh láá ärgis elleeh já lihâdeh iänáážin iho. Tapireh vyejih pyereest já puohčâleh, vâi toh pyehtih puurrâđ čäcišaddoid. Tapireh viestâdeh jieškote-uvlágánij njurgâsijguin.
Raavâd
Tapireh poreh jieškote-uvlágánijd šaddoid, heđâlmijd, oovsijd, loostâid já čäcišaddoid.
Lasanem
Tapirij čuávjum pištá 13–14 mánuppaijeed. Toh uážžuh tuše oovtâ čiivgâ. Čivgâ piso enijnis 12–18 mánuppaijeed.
Šlaajah
Ameriktaapiir (Tapirus terrestris): Taan taapiiršlaajâst lii stuorrâ härji káálust uálgátuáiván. Ameriktaapiir puáhtá šoddâđ 1,8 m kukkosâžžân, já ton tiäddu puáhtá leđe 225 kg. Šlaajâ iälá masa ubâ trooppisâš Maadâ-Amerikist já porá heđâlmijd já eres šaddoid. Ameriktaapiir lii uhkevuálásâš ellee.
Bairdtaapiir (Tapirus bairdii) teikkâ Panamataapiir: Bairdtaapiir puáhtá šoddâđ 1,5 m kukkosâžžân, já ton tiäddu puáhtá leđe 250 kg. Taan tapirist lii ruškis uánihis turkkâ. Šlaajâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš. Tot iälá Meksikost já Koskâ-Amerikist já porá heđâlmijd, oovsijd, loostâid já čäcišaddoid.
Väritaapiir (Tapirus pinchaque): Väritaapiir lii ucemus taapiiršlaajâ. Taan tapirist lii kuhes tevkis turkkâ, poksâmijn soksâmeh vuod láá vielgâdeh. Väritaapiir puáhtá šoddâđ 1,8 m kukkosâžžân, já ton tiäddu lii 150–250 kg. Tot iälá Kolumbiast, Ecuadorist já Tave-Perust 2 000–4 000 m aloduvvâst. Väritaapiir porá loostâid, oovsijd já heđâlmijd. Šlaajâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš. Nääli lii áárvu mield 2 500 elled (ive 2014).
Indiataapiir (Tapirus indicus) teikkâ Aasiataapiir: Indiataapiir lii stuárráámus taapiiršlaajâin já áinoo, mii iälá Aasiast. Tot puáhtá šoddâđ 1,8 m kukkosâžžân, já ton tiäddu puáhtá leđe 350 kg. Indiataapiir turkkâ lii vielgâd já čappâd. Ton ovdâjyelgih já uáivi sehe monnjâjyelgih láá čappâdeh, roopâ koskâuási vuod lii vielgâd. Šlaajâ iälá Maadâ-Thaienâmist, Maadâ-Myanmarist, Malesiast já Sumatra-suollust Indonesiast. Indiataapiir porá oovsijd, loostâid já maaŋgâlágánijd heđâlmijd. Šlaajâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš. Nääli lii áárvu mield 2 500 elled (ive 2014).
Wolofkielâ
Wolofkielâ lii nigerlâš-kongolâš kielâ. Wolofkielâ sárnoo Senegalist, Gambiast, Ranskaast, Mauritaniast já Malist. Senegalist wolofkielâ lii aalmugkielâ já enâmustáá sarnum kielâ. Suullân 8 miljovn olmožid sárnuh wolofkielâ eenikiellân. Wolofkielâst láá kyehti variant: senegalwolofkielâ já gambiawolofkielâ.
Ortografia
Tovle wolofkielâ čallui arabialij pustavijguin. Kielâinstituut Centre de linguistique appliquée de Dakar (CLAD) raahtij uđđâ ortografia, mii vuáđuduvá läättinláid pustaváid já mii lii lamaš wolofkielâ virgálâš ortografia 1970-lovo rääjist.
Kielâoppâ
Wolofkielâst veerbah iä suujâ. Veerbâi saajeest persovnpronomineh sojeh ovdâmerkkân ääigi já aspekt mield.
Numereh
Wolofkielâ lohosänisysteem vuáđuduvá lovvoid "5" já "10". Systeem lii uáli njuolgâduslâš.
974
Kalender
thumb|215px|Fujiwara no Yoshitaka
Nurmijärvi
Nurmijärvi lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Nurmijärvist ääsih 43 966 olmožid, já ton vijdodâh lii 367,26 km², mast 5,39 km² lii čääci. Nurmijärvi naaburkieldah láá Espoo, Vantaa, Tuusula, Hyvinkää já Vihti.
Historjá
Nurmijärvi vuáđudui ive 1605.
Čuákkipääihih
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Herunen, Järventausta, Kirkonkylä, Klaukkala, Korpi, Korpi sajattâh, Leppälampi, Lepsämä, Lintumetsä, Metsäkylä, Myllykukko, Mäntysalo, Nukari, Numlahti, Nummenpää, Nummimäki, Palojoki, Perttula, Raala, Rajamäki, Röykkä, Suomies, Uotila já Valkjärvi.
Carbone
Carbone lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Carbonest ääsih 545 olmožid. Ton vijdodâh lii 48,53 km², já alodâh 690 m. Carbone naaburkieldah láá Calvera, Castelsaraceno, Episcopia, Fardella, Latronico, San Chirico Raparo já Teana.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Cornalita já Felicita.
Émile Muller
Émile Muller lâi belgialâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij kyevtlovádin almai säittišlivgimist.
Namibia, Land of the Brave
thumb|300px|Namibia, Land of the Brave right|310px Namibia, Land of the Brave lii Namibia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1991 rääjist (Namibiast šoodâi jiečânâs staatâ ive 1990). Lavluu lii nuottim Axali Doeseb, kii lii meid čáállám ton saanijd.
Stromae
Eellim
Van Haver uápásmui jo tooláá eres enâmij muusikân suu eeni áánsust. Pärnin sun speelâi čiehčâmpáálu, čuojâttij ruumbuid já juuđij muusikteoriatiijmijd. Oovtâst enijnis, oobijnis já kulmáin viljâinis, sij assii kievhis ovdâkaavpug kuávlust Bryssel ulguupeln, mutâ ko van Haver 16-ihásâžžân feilij almolâš škoovlâst, te ennis vuolgâttij suu jesuiitškoovlân Godinnen.
La Brabançonne
thumb|274px|La Brabançonne La Brabançonne lii Belgia aalmuglâšlaavlâ. Ranskakielâliih säänih láá lamaš kiävtust ive 1830 rääjist, já hollandkielâliih säänih láá lamaš kiävtust ive 1838 rääjist. Lavluu lii nuottim François van Campenhout. Ranskakielâlijd saanijd lii čáállám Charles Latour Rogier, já hollandkielâlijd saanijd lii čáállám Victor Ceulemans.
Lavlust lii meiddei saksakielâlâš versio, tastko saksakielâ lii virgálâš kielâ Belgiast.
758
758 (DCCLVIII) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 750-lovo oovcád ihe.
Kalender
thumb|Sakanoue no Tamuramaro
Listo Psychoda-suuhân kullee šlaajâin
Taat lii listo Psychoda-suuhân kullee šlaajâin. Listo siskeeld 191 šlaaijâd. Psychoda-suuhâ kulá Psychodidae-hiäimun.
Psychoda-šlaajah
Käldeeh: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Tiädduluptim kesiolympialijn 1932
right|100px|Tiädduluptim Tiädduluptiimist kištottâllii Los Angeles 1932 kesiolympialijn syeinimáánu 30.–31. peeivij. Tiädduluokah lijjii ohtsis 5, já fáárust lijjii tuše almaah. Valastâlleeh lijjii ohtsis 29, já sij lijjii vuálgus 8 enâmist.
Uásálistee staatah
thumb|125px|Rudolf Ismayr ive 1932 Taavgijn lii valastâllei meeri.
Mitalisteh
thumb|René Duverger ive 1932
Miitaaltavlustâh
thumb|149px|Raymond Suvigny ive 1932
Tšernivtsi kuávlu
thumb|right|Tšernivtsi kuávlu sajadâh [[Ukrainast.]] Tšernivtsi kuávlu lii haaldâtlâš kuávlu Ukrainast. Kuávlu vijđodâh lii 8097 km² já tobbeen ääsih suulân 896 000 (2021) olmožid. Ton ránnjákuávluh láá nuorttân Vinnytsja kuávlu, uárjin Ivano-Frankivsk kuávlu já tavveen Ternopil kuávlu. Ránnjástaattân kuávlust láá mäddin Moldova já Romania. Kuávlu já siämmáánommâsii pirrâduv haaldâtlâš kuávdáš lii Tšernivtsi, kost ääsih 265 471 olmožid (2021).
Pirrâduvah
Ukraina kuávluhaldâttuv vuossâmuu tääsist láá kuávluh já nube tääsist pirrâduvah. Syeinimáánu 2020 kuávlu-uđâsmitmist Ukraina alemus rääđi meridij, ete Tšernivtsi kuávlun kuleh innig kulmâ pirrâduv:
Kaavpugeh
Tšernivtsi lii kuávlu áinoo paijeel 50 000 ässee kaavpug.
Anna Lumikivi
Anna Lumikivi (j.s. Anna Lumisalmi, ; š. 1987 Avveel) lii nuorttâlâš lávloo, leuddajeijee, musikkár já kulttuurpargee Avelist.
Eellim
Anna Lumisalmi šoodâi ive 1987 Avelist. Suu eeči lii nuorttâlâš kanttor já ráámmátjurgâleijee Erkki Lumisalmi, já suu enni lii Aulikki Lumisalmi.
Muusik
Lumikivi já Hanna-Maaria Kiprianoff leuddav Suõmmkar-muusikjuáhust. Lumikivi lâi mieldi meiddei ive 2021 almostum singlest Äʹvvceeʒʒaž artistnoomáin Äʹnn. Pittá lii rahtum oovtâst Pauliina “Päälaǥ” Feodoroffáin já Tiina Kreʹstten Sanila-Aikioin. Nuotâsteijen pittáást lâi Mio Negga Ruotâbeln Säämist.
Jienâčaittâleijen
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân. Nuorttâlâškielâg rááiđust Lumikivi lii jienâčaittâlâm oovtâst Sonja Hofslagarein Muumileevi merâhiäppušij roolâ.
Sámi Grand Prix '08 (album)
Sámi Grand Prix '08 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 20. peeivi 2008. Skiärust láá ive 2008 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 16 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já pitáh 7–16 láá juoigâmuásist. Majemuš pittá ij lah kištoost, tot lii bonuspittá.
Oslo tuámukirkko
Oslo tuámukirkko – ovdâl ive 1950 Mii pestee kirkko  – lii ive 1697 ciäggum ristâkirkko Stuorrâtori roobdâst Oslo kuávdáást. Kirkko lii Oslo pispekode uáivikirkko já Oslo tuámukirho servikode kirkko. Kirkko lii meid Taažâ staatâkirkko, já sehe Taažâ kunâgâsliih já staatâ kevttih tom virgálâš tábáhtussáid tegu heejáid já havdajáid.
pienoiskuva|Taat keđgi Pase Hallvard tuámukirhoost kevttui el. Oslo tuámukirho huksiimist. Tááláš kirkko lii kuálmád tuámukirkko Oslo historjá ääigi. Vuossâmuš tuámukirkko lâi iivij 1120–1639 Pase Hallvard tuámukirkko. Nubbe lâi Pase Kulmâvuođâ kirkko, mii tooimâi Oslo tuámukirkkon iivij 1639–1686. Oslo tuámukirho huksiimist kiävttojii huksimamnâseh täin ovdebáin kirhoin.
Oslo tuámukirkko lii nubástum ennuv. Tehálumoseh nubástusah láá lamaš 1850-lovo uđđâsisthuksim já ive 1950 restauristem. 1850-lovvoost saksalâš arkkiteht Alexis de Chateauneuf vuávái tuámukirho uđđâsisthuksim, já saksalâš arkkiteht Heinrich Ernst Schirmer tooimâi huksimhovdân. Ive 1950 lâi tuámukirho 900. ihejuhle, já talle taažâ arkkiteht Arnstein Arneberg ovdištij kirho ton kunnen.
Elof Lindström
Karl Elof Lindström lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij kuulmânubálovádin almai säittišlivgimist.
Oslo tuámukirkko
Tuámukirhoost láá porgâm ennuv teháliih paapah já urgureh, kiäh láá kuáđđám luodâidis servikoodán. Sist uási porgii kirhoost elimis loopâ räi. Kirho ulguubeln lii muorâstâh, kost láá muštomeerhah kuáhtán sist: Wilhelm Andreas Wexelsân já Ludvig Mathias Lindemanân. Wexels tooimâi tuámukirho pappân ive 1819 rääjist ive 1866 räi, ko sun jaamij. Lindeman poorgâi urgurin já kanttorin 47 ihheed suu jäämmim räi ive 1887.
Elof Lindström
Peerâ
Elof stuorrâviljâ Gunnar meid lâi säittišlivgejeijee.
Oslo tuámukirkko
Ovdiih kirhoh
Vuossâmuš tuámukirkko Oslost lâi Pase Hallvard tuámukirkko Oslo tori roobdâst Gamlebyen-kuávlust. Kunâgâs Sigurd I Jerusalemellee huksiittij tom 1100-lovo aalgâbeln. Algâalgâlâš stijlâ lâi roomaanlâš, mut majebeh viijđedmeh lijjii gootiikliih.
Čuávuvááh 500 ihheed Pase Hallvard tuámukirkko lâi Oslo tehálumos kirkko. Kirho pasâttâsah láá Minneparken-muorâstuvvâst Gamlebyen-kuávlust. Ovdâlist Minneparken ulâttij kuittâg mäddiláá já Pase Hallvard tuámukirho máddáákeeči lii tääl beetoonlohe vyelni, tastko Pispekáátu vijđedui nuortâs 1960-lovvoost.
Ive 1624 Oslo puolij já kunâgâs Christian IV meridij, ete kaavpug ferttij sirdâšuđ Bjørvika tovnbeln ađai viestârân, tastko Akershus lanne suoijiiččij tom pyerebeht. Siämmást kunâgâs molsoi kaavpug noomâ Christianian jieijâs noomâ mield.
Pase Hallvard tuámukirkko ij vahadum uáli ennuv kaavpugpyelimist, já tondiet tot ferttij toimâđ kaavpuglij kirkkon uđđâ tuámukirho huksim ääigi.
Ive 1632 Christiania torin huksiiškuottii kaavpug nube kirho: Pase Kulmâvuođâ kirkko. Tom viihkâi kiävtun njuhčâmáánu 9. peeivi 1639 Bergen superintendent Ludvig Munthe. Kirkko tooimâi tallaa Oslost ađai Christianiast tuámukirkkon cuáŋuimáánu 21. peeivi 1686 räi ađai tassaažân ko aldâgâs koskâstij kirho toornân. Kirkko já suulân kuálmádâs Christianiast puollii.
Taan keerdi tuámukirkko vahadui, mut ličij lamaš máhđulâš tivvoođ tom. Suáldátvirgeomâhááh kuittâg vattii tuámukirho pieđgim, ko taat lâi meendu alda Akershus lane. Ko siämmást kaavpug muuvrah-uv pieđgejuvvojii, te meridui huksiđ kaavpug kuálmád tuámukirho kaavpug ulguubeln.
Mii pestee kirho vuávámpargo
Tááláá kirho vuávááškuottii kuuloold suulân ive 1690. Ruttâdem ij kuittâggin kavnum. Uđđâivemáánu 30. peeivi 1692 vuáđudui komitea, moos kuuláin Bratsberg eennâmhiärrá Henrik Adeler já maađijlájádâs hovdâ Anders Boyesen. Suoi ferttijn vuáváđ uđđâ tuámukirho huksim, mut kihheen ij tieđe, maid suoi porgáin, tastko tast ij pááccám mihheen luodâid.
Kaavpug pormiäštár Johan Pedersen Bergmann meridij viggâđ porgâđ maidnii, tastko komitea ij uážžum maiden ááigán. Sun nurâškuođij ruuđâid kirho huksim várás vuolgâtmáin skeŋkkâkiirjijd kaavpug ässeid. Toos lasseen puoh kirhoh ferttejii adeliđ ruuđâid kirho huksim várás. Taat ij kuittâggin rijttám, já Bergmann ferttij reissiđ Kööbenhamânân. Tobbeen sun lâi maaŋgâ mánuppaje ovdil ko Tanska já Taažâ kunâgâs Christian V mieđâi tuárjuđ huksimproojeekt. linkki=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Domkirken_sch%C3%B8ning.JPG/250px-Domkirken_sch%C3%B8ning.JPG|pienoiskuva|Tággáár tuámukirkko lâi ovdil uđđâsisthuksim 1850-lovvoost. Sárgum: Gerhard Schøning (1722–1780)
Kirkkohuksiittâs
Skammâmáánu 7. peeivi 1697 pispe Hans Rosing viihkâi kirho kiävtun, veikkâ tot ij lamaš vala vaalmâš nuuvt ko kirkkohiärá tollim kirkkokirjeest lii mainâšum:
”A 1697, d. 7. Novembr., som Var Søndagen efter Alle Helgens dag, blev Christianiæ Kirche indviet af Biscopen Dr. Hans Rossing, ofverværende hans høje Er. Hr. Christian Güldenløve og hans høibaarne Gemahl freüchen Charlotte Amalia, og een meget folcherig og stor forsamling af Geistlige og Verdslige, og blev samme Kirche efter Kongl. Ma. C. 5. allernaadigste Villie og Befaling Kaldet ”Vor Frelsers Kirche.”
Lasâmááláámeh
Tuámukirhoost láá lasâmááláámeh jieškote-uvlágán äigipoojijn já taidârijn. Taah láá meid sehe kirkkohuksiittâsâst já Arnstein Arneberg huksim kappelist.
Emanuel Vigeland lii ráhtám kuori lasâmááláámijd, maid sun skeŋkkii tuámukiirkon ive 1910. Maaŋgah pegâlmâs ulmuuh tegu Taažâ kunâgâs Haakon VII já roonnig Maud išedii ruttâdiđ taid.
Kälviä
Kälviä lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Kälviäst assii 4 594 olmožid, já ton vijdodâh lâi 966,77 km², mast 296,10 km² lâi čääci. Kälviä naaburkieldah lijjii Halsua, Kannus, Kaustinen, Kokkola, Kruunupyy, Lestijärvi, Lohtaja, Toholampi já Ullava.
Kieldâlahtem
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive 2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45 000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.
Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.
Castelgrande
Castelgrande lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Castelgrandest ääsih 820 olmožid. Ton vijdodâh lii 34,90 km², já alodâh 950 m. Castelgrande naaburkieldah láá Laviano, Muro Lucano, Pescopagano, Rapone já San Fele.
Kälviä
Siijdah
Hilli, Honkimaa, Jatkojoki, Jokikylä, Karhulahti, Kleemola, Kälviä, Miekkoja, Nissi, Passoja, Peitso, Peltokorpi, Porkola, Riippa, Rimpilä, Rita, Ruotsalo, Vuolle já Välikylä.
Castelgrande
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Ertra, Ertra, Ertra
right|310px Ertra, Ertra, Ertra lii Eritrea aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Eritrea jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1993 rääjist. Lavluu lává nuottim Isaac Abraham Meharezgi já Aron Tekle Tesfatsion, já ton saanijd lii čáállám Solomon Tsehaye Beraki.
954
954 (CMLIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 950-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|215px|Fujiwara no Yoshitaka
Listo Sharp X68000 -speelâin
thumb|300px|Sharp X68000 Taat lii listo Sharp X68000 -speelâin.
Suhâpeliucceeblovoh
Suhâpeliucceeblovoh lii termâ, mii kiävttoo tagarijn ulmuin, kiäi suhâpeli-identiteet teikkâ suhâpele olgospyehtim ij västid sii šoddâmmuddoost miäruštâllum suhâpele. Taas kuleh el. transulmuuh, transvestiteh, eressuhâpiäláág ulmuuh já intersuhâpiäláág ulmuuh.
Seksuaal- vâi suhâpeliucceeblovoh
Maŋgii suhâpeliucceeblovoh iättojeh seksuaalucceeblohhoon, veikkâ sij láá riävtui suhâpeliucceeblovoh. Taat ij kuittâggin meerhâš, ete sij iä puávtáččii kuullâđ meid seksuaalucceeblovvoid, jis sij láá meid homoh, lesboh, biseksuaaleh, aseksuaaleh teikkâ panseksuaaleh. Lii kuittâg máhđulâš, ete sij láá heteroh, mon keežild sij kuleh tuše suhâpeliucceeblovvoid.
746
746 (DCCXLVI) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 740-lovo čiččâd ihe.
Serie B 1956–1957
Serie B 1956–1957 lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 25. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 1956 já nuuvâi kesimáánu 23. peeivi 1957.
Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Apuliast, 1 juávkku Marchest já 1 juávkku Sardiniast.
Lopâlâš tavlustâh
Ivneh: Serie A 1957–1958 Serie C 1957–1958
Suõmmkar
thumb|right|Suõmmkar ive 2018 Riddu Riđđu -muusikfestivaalist
Serie B 1956–1957
Lasespellâ
Alessandria pajanij Serie A:n.
Suõmmkar
Suõmmkar lii nuorttâlâš-syemmilâš muusikjuávkku, mon vuáđudii nuorttâliih musikkáreh Anna Lumikivi já Hanna-Maaria Kiprianoff sehe syemmilâš etnomusikolog Marko Jouste ive 2016. Juávkku čuojât jieijâslágán leudd já tááláá pop- já folkmuusik ovtâstume. Juávhu vuossâmuš skiärru almostui porgemáánust 2018 Ijâttes ijjâ -festivaalist. Kuovâmáánu 26. peeivi 2021 Suõmmkar almostitij single Ǩeäʹdǧǧ, mii lii juávhu puáttee albumist.
A Portuguesa
thumb|300px|A Portuguesa right|310px A Portuguesa lii Portugal aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1911 rääjist. Lavluu lii nuottim Alfredo Keil, já ton saanijd lii čáállám Henrique Lopes de Mendonça.
Blackpink
Blackpink (táválávt stijlâjum BLACKPINK) lii maadâkorealâš nieidâbändi, mon vuáđudij YG Entertainment ive 2016. Juávhu jesâneh láá Jisoo, Jennie, Rosé já Lisa.
Subjekt
Subjekt lii celkkuujeessân. Subjekt almoot celkkuu tahhee teikkå váldufáádá.
Blackpink
Blackpink pitái "Kill This Love" (2019) já "How You Like That" (2020) muusikvideoh rahtii "enâmustáá keččeeh YouTube-videost 24 tijmeest" Guinness World Records -ulâttâs.
Subjekt
Subjekt puáhtá kavnâđ celkkust ton jurduin, et tot táválávt västid koččâmuššáid Kii? Kiäh? Mii? Moh? Celkkuu subjekt puáhtá nomâttiđ meid tutkâmáin saanij merhâšuumijd ađai semantik. Vuoluubele tavlustuvvâst láá oovdânpuohtum motomeh subjekt semantiih roolih.
Subjekt semantliih roolah
Čuávuváin ovdâmeerhâin subjekt lii kursivistum:
Subjekt säniluokka já häämi
Čuávuváin ovdâmeerhâin subjekt lii kursivistum:
1) Nominativhámásâš substantiv teikâ pronomin
Almai huksij olssis táálu. Sun huksij táálu. Táálu lii ruopsâd. Káátu alne láá lodeh. Uccâ kandiih sierâdeh olgon. Ton táálu ulmuuh kale láá riggáh.
2) Infinitiv
Lii hävski sierâdiđ muottust. Lii suotâs čäälliđ reeivâ.
3) Celkkuu formaallâš subjekt tot
Tot lii pyeri, jis ohtâgin sämikielâ seeilâčij. Tot ij lah pyeri ko tääbbin lii. Tot lii varâlâš muotâääigi luodâ käälliđ ruttâčiävá kuuvl.
4) Uálgiceelhâ
Lii suotâs, ko poottih. Ij lah pyeri, et vuálgáh tääl jo.
Subjektittes celkkuuh
Motomijn luándutile almotteijee veerbâin ij lah kuássin subjekt. Tagarij veerbâi subjekt nommâ lii nollásubjekt. Ton merkkân puáhtá kevttiđ Ø.
Ø Arva. Ø Piäggá.
Motomin subjekt lii almottum jo predikatveerbâ kiäččusist. Talle celkkust ij lah sierânâs subjektsääni uáinusist.
Poottim jieht pááikán. Kuás vyelgivetteđ?
Iäruh anarâškielâst já suomâkielâst
Stuárráámus iäru subjekt kevttimist suomâkielâ já anarâškielâ kooskâst lii nominaallii subjekt saje. Suomâkielâst tot puáhtá leđe nominativist teikkâ partitivist. Anarâškielâst vist subjekt lii ain nominativist.
Ohtâ iäru lii meiddei tot, et suomâkielâst feerimcelkkuuh já motomeh eres ceelhâtiijpah láá maŋgii subjekittemeh. Anarâškielâst vist feerimcelkkuin-uv lii táválávt subjekt.
Lii mottoomverd tulkkumäšši, láá-uv persovnpronomineh suomâkielâlijn celkkuin subjekteh vâi mohnii eres celkkuujesânijd.
Epimiärálâšvuotâ
Pihalla on poro. Šiljoost lii puásui.
Pihalla on poroja. Šiljoost láá poccuuh.
San Fele
San Fele lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Felest ääsih 2 663 olmožid. Ton vijdodâh lii 97,70 km², já alodâh 872 m. San Fele naaburkieldah láá Atella, Bella, Castelgrande, Filiano, Muro Lucano, Rapone já Ruvo del Monte.
Subjekt
Epimiärálâšvuotâ
Juoksijoita tuli koko ajan maaliin. Käččeeh pottii ohtânmaanoost moolân.
San Fele
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Agrifoglio, Armatieri, Cecci, Cerrito, Difesa, Masone, Montagna, Pierno, Priore já Signorella.
Subjekt
Epimiärálâšvuotâ
Antilla on hevosia. Aantist láá hiäppušeh.
Juávulâšvuotâ
Tässä kannussa on maitoa. Taan káánust lii mielkki.
Motomeh ceelhâtiijpah
Minun täytyy lähteä. Mun koolgâm vyelgiđ.
Minua itkettää. Mun čiärustuum.
Pukkila
Pukkila lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Pukkilast ääsih 1 848 olmožid, já ton vijdodâh lii 145,94 km², mast 0,91 km² lii čääci. Pukkila naaburkieldah láá Askola, Myrskylä, Mäntsälä já Orimattila.
Historjá
Pukkila vuáđudui ive 1898.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Pukkila markkân.
Siijdah
Kantele, Naarkoski, Kirkonkylä, Savijoki, Syvänoja já Torppi.
La Palma
pienoiskuva|La Palma kárttá La Palma lii Kanariasuolluid kullee suálui. Suollust láá 83 380 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 708,32 km². La Palma uáivikaavpug lii Santa Cruz de La Palma.
Roque de los Muchachos
Roque de los Muchachos lii La Palma -suolluu alemus saje (2 426 meetterid). Väärist lii meid täsnitieđâlâš observatorio.
934
934 (CMXXXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 930-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|300px|Einsiedeln luostar
Hambur islamlâš kuávdáš
pienoiskuva|200x200px|Hambur islamlâš kuávdáš Hambur islamlâš kuávdáš lii ohtâ Euroop já  Saksa puárásumosijn iranlij enâmânvärrejeijei vuáđudem šiialijn moskeijain.
Historjá
Hambur islamlâš kuávdáš valmâštui ive 1965.
God Bless Fiji
right|310px God Bless Fiji teikâ Meda Dau Doka lii Fidži aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust Fidži jiečânâšvuođâ rääjist ađai ive 1970 rääjist. Lavluu lii nuottim Michael Francis Alexander Prescott, kii lii meid čáállám ton saanijd. Lavlust láá sehe eŋgâlâskielâliih já fidžikielâliih säänih, mut toh iä kuittâggin lah nubijdis jurgâlusah.
Tippur
Čáittuseh
Čáittuseh váldojeh seksitaavij miäldásávt jo-uv cissâčáittusáin tâi väldimáin čáittus pottârääigist, njiälust tâi iämáduvâst.
Seksuaalvuođâ sänikirje
Seksuaalvuođâ sänikirje mield tippur lii bakter tovâttem seksitavdâ, mii puáhtá njuámmuđ suoijiimettumes tohâmist, njälmiseeksist já seksitiiŋgâi peht. Tippur áiccoo seksitavdâteestâ vuáđuld, já tot hoittájuvvoo antibiotijguin.
Oppido Lucano
Oppido Lucano lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Oppido Lucanost ääsih 3 585 olmožid. Ton vijdodâh lii 54,88 km², já alodâh 670 m. Oppido Lucano naaburkieldah láá Acerenza, Cancellara, Genzano di Lucania, Irsina já Tolve.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Hanna-Maaria Kiprianoff
Hanna-Maaria Kiprianoff (š. Avveel ​) lii nuorttâlâš máttáátteijee já leuddajeijee. ​
Muusik
Hanna-Maaria Kiprianoff já Anna Lumikivi leuddav Suõmmkar-muusikjuáhust. Ive 2019 Kiprianoff uásálistij Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuásán pittáin FeklaMäärjäz. Sun uásálistij meid ive 2021 Sámi Grand Prix -kiišton pittáin Mannu maainâs.
Virdepešnirihhááš
Virdepešnirihhááš (Motacilla cinerea) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.
Lisa (ráppár)
Lalisa Manobal (čálloo meid Manoban ; š. Pranpriya Manobal, 27. njuhčâmáánu 1997 Buriram, Thaieennâm), kiäm tobdeh artistnoomáin Lisa, lii thaieennâmlâš ráppár, lávloo já tánssájeijee, kii áásá Maadâ-Koreast. Sun lii YG Entertainment vuáđudem maadâkorealâš nieidâbändi Blackpink jeessân.
Virdepešnirihhááš
Stuárudâh já tobdomeerhah
Virdepešnirihhááš lii 17–20 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 18–23 g. Ton suájái kukkodâh lii 8–9 cm. Orráás vyelipeeli lii fiskâd já ton čuudâ lii čappâd. Uáivi lii räänis. Niŋálâs čuávjipeeli lii kuovgâdub, fiskis ivne lii kievrâb raddeest já juolgij tyehin. Niŋálâs čuudâ lii vielgâd. Virdepešnirihháá selgi lii räänis. Tevkis suájáin lii vielgis säärgis. Lode kuhes čapis pottâšist láá vielgis roobdah. Nuorâ luudij radde lii okraivnásâš. Puoh virdepešnirihháin lii fiskis vyelipottâ já fiskisruánáá pajepottâ. Virdepešnirihháást lii pešnirihhááš-šlaajâin kuhemus poođâš.
Virdepešnirihhááš stáávrut pottâšis siämmáánáál ko pešnirihhááš. Meiddei ton lávlum lii pešnirihháášlágán visârdem. vasen|pienoiskuva|270x270px|Virdepešnirihháá lavdâm
Lavdâm já eellimpiirâs
Suomâst virdepešnirihhááš lii härvinâš lodde já pessee iänáážin tavveen, eromâšávt Oulujärvi, Kuáccám, Suovâkuoškâ já Kolari kuávluin. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Euroopist já Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 20–50 paarrâd. Suomâst šlaajâ lii uđđâ puáđulâš, mii poođij nuorttân 1960-lovvoost. Vuossâmuu keerdi virdepešnirihhááš pessij Suomâst ive 1967.
Lasanem
Virdepešnirihhááš ráhtá piervâl vohis čääsi alda keeđgij sehe rakânâsâi já seeinij vuággoid. Piervâl lii rahtum vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesimáánust 4–7 manneed já láálá taid 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–14 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 27–33 peeivi ahasiih. Motomeh virdepešnirihháášpaarah rähtih kyehti mááná ivveest.
Raavâd
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.
Vyelišlaajah
Motacilla cinerea cinerea pessee Taveviestâr-Afrikist já Viestâr-Euroopist, suullân linjá Puola (Gdansk) – Iran maadâviestârbeln. Ton lasseen taat vyelišlaajâ pessee meid Skandinavia maadâoosijn.
Motacilla cinerea melanope pessee Ural-váráduv viestârbeln Amur-juuvâ räi Siberiast.
Motacilla cinerea robusta pessee Suomâst nuortâs kulij Kuálhismeerâ räi.
Motacilla cinerea patriciae pessee Atsori-suolluin.
Motacilla cinerea schmitzi pessee Madeira-suollust.
Motacilla cinerea canariensis pessee Kanariasuolluin.
La Gomera
pienoiskuva|La Gomera kárttá La Gomera lii Kanariasuolluid kullee suálui. Suollust láá 21 734 ässed (ive 2021), já ton vijđodâh lii 369,76 km². La Gomera uáivikaavpug lii San Sebastián de la Gomera.
Silbo Gomero
La Gomerast kiävttoo Silbo Gomero, mii lii kielâ, mon viestâdem tábáhtuvá njurgiitmáin. Njurgum kielâin Silbo Gomerost láá enâmustáá kevtteeh maailmist. Ive 1999 rääjist Silbo Gomero lii lamaš págulâš aamnâs puoh škoovlâin La Gomerast.
Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya
right|310px Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya lii Etiopia aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1992 rääjist. Lavluu lii nuottim Solomon Lulu Mitiku, já ton saanijd lii čáállám Dereje Melaku Mengesha.
Adverbiaal
Adverbiaal lii celkkuujeessân. Adverbial lii veerbâ miärus. Tot almoot pääihi, ääigi, täävi, suujâ teikkâ mere. Adverbiaal västid čuávuváid koččâmuššáid: Kuus? Kost? Kuás? Maht? Moin naalijn? Mane? ~ Mondiet?
Adverbialáid kuleh toh uásih celkkust, moh iä lah subjekteh, objekteh, predikativeh, predikateh, kvanttoreh iäge ceelhâlasattâsah.
Páguliih teikkâ tievâsmittee adverbialeh
Adverbialeh pyehtih leđe celkkuu merhâšume tááhust páguliih teikkâ tievâsmittee adverbialeh. Páguliih adverbialeh (teikkâ tievâdâsadverbialeh) láá tagareh adverbialeh, moh rähtih celkkust tievâslii celkkuu. Taah adverbialeh kuleh veerbâ valensân já toi kyeđđim meddâl celkkust kuáđá celkkuu vájuvâžžân.
Eeči lii Avelist. Heikkâ áásá Ruávinjaargâst. Ulmuuh láá pargoost.
Tievâsmittee adverbialeh láá tagareh, moh iä lah celkkust páguliih mut toh pyehtih celkkui maidnii lasetiäđuid. Ceelhâ lii tievâslâš adverbialttáá-uv.
Almaah ceggejii láávu riidon. Eeči moonâi čuoigân.
Celkkust pyehtih leđe sehe páguliih já tievâsmittee adverbialeh: om. Eeči moonâi oro vatâmin tiäđu tast, kuus eeči moonâi, mut ij aainâs tom, maht moonâi.
Vivica A. Fox
Eellim
Fox šoodâi South Bendist, Indianast priivaatškoovlâ haldâšeijee Williamân já talhâsteknikkár Everlyenan. Sun lii nuorâmus perruu neelji päärnist. Nubálovihásâžžân Fox aasâi Indianapolisist, kost sun valmâštui Arlington High Schoolist. Valmâštum maŋa Fox varrij Los Angelesân, Kalifornian juurdân ovdediđ suu karrieer lávdástemsyergist. Siämmást sun juuđij škoovlâ Golden West Collegest Huntington Beachist.
Karrieer
1980-lovo loopâst, muáddi ive Kalifornian varrim maŋa, finniiškuođij Fox čaittâlemroolâid saibârááiđuin tego Matlockist, Days of Our Livesist já Generationsist. Suu vuossâmuš stuorrâ elleekoveroolâ lâi elleekooveest Independence Day ive 1996.
Une Seule Nuit
Une Seule Nuit lii Burkina Faso aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1984. Lavluu saanijd lii čáállám Thomas Sankara. Šuoŋârähtee ij lah tiäđust.
Korpilahti
Siijdah
Ive 1922 Korpilahtist lijjii 22 sijdâd: Honkala, Juokslahti, Korpilahti, Kähö, Moiskala, Muurame, Muuratjärvi, Nuorlahti, Oittila, Pajulahti, Putkilahti, Raidanlahti, Riihijärvi, Ruotsula, Rutalahti, Sammallahti, Särkijoki, Säyrilä, Tervala, Veijo, Vitikkala já Yijälä.
914
914 (CMXIV) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 910-lovo viiđâd ihe.
Kalender
thumb|Lando
Elinor Ostrom
Elinor Claire "Lin" Ostrom lâi ovtâstumstaatâlâš ohtsâškoddetiettee. Sun vuoitij ive 2009 Nobel-ekonomiapalhâšume oovtâst Oliver E. Williamsonáin ekonomia haldâšem analyysist. Ostrom lâi vuossâmuš nissoon, kii vuoitij Nobel-palhâšume ekonomiast. Sun poorgâi staatâtiettuu professorin Indiana ollâopâttuvvâst Bloomingtonist Ovtâstum staatâin. Ostrom ive 1965 náguskirje kieđâvušâi Kalifornia kuávlu ponnečaasij haldâšem. Ostrom lii-uv tutkâm eromâšávt ohtâsâšresursij, tego kuálástemkuávlui já ohtâsâšmeecij, sehe olmooškode oovtâst omâstum resursij, tego väldimeerâi já áimukeerdi, haldâšem čuolmâid. Suu tobdosumos čaalâ lii ive 1990 almostum Governing the Commons, mii kieđâvuš nuuvt kočodum ohtâsâšeennâm čuolmâ.
Billie Eilish
Billie Eilish Pirate Baird O’Connell (š. juovlâmáánu 18. peeivi 2001, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš lávloo já laavlârähtee. Suu vuossâmuš skiärru When We All Fall Asleep, Where Do We Go? almostui ive 2019 já tot pajanij listo njunošân 21 enâmist, ovdâmerkkân Ovtâstum staatâin, Ovtâstum kunâgâskoddeest já Suomâst.
Ive 2020 Eilish vuoitij vittâ Grammy-palhâšume, ovdâmerkkân ive skiäru, ive lavluu já pyeremuu uđđâ artist palhâšuumijd. Eilish lii nuorâmus olmooš já vuossâmuš nissoon, kii lii vuáittám siämmáá ive puoh nelji tergâdumos Grammy-palhâšume.
Pärnivuotâ
Eilish šoodâi Highland Parkist, Los Angelesist. Suu vaanhimeh, Maggie Baird já Patrick O'Connel, lává kuohtuuh čaittâleijeeh já musikkáreh. Suu stuorrâviljâ Finneas O'Connell lii meid tobdos musikkárin. Pärnin Eilish láávlui kirho lávlumjuávhust já tánssái. 11-ihásâžžân sun čäliškuođij jieijâs lavluid. Suu vuossâmuu olmâ pitá nommâ lâi Fingers Crossed.
2015–2018: Karrieer algâ
Eilish almostitij oovtâst viljâs Finneas O'Connelláin She's Broken já Fingers Crossed -pittáid SoundCloud-palvâlusâst ive 2015 porge-čohčâmáánust. Siämmáá ive skammâmáánust suoi almostitijn tobbeen meid Ocean Eyes -pitá, mast šoodâi jotelávt miänástus. Tot almostui YouTubest njuhčâmáánust 2016, já ive 2021 juovlâmáánust tom lijjii keččâm jo paijeel 380 miljovn kerdid. Čuávuváá pitá Six Feet Under Eilish almostitij SoundCloudist ive 2016 kesimáánust. Tot almostui singlen siämmáá ive skammâmáánust. Ive 2017 ääigi Eilish almostitij maaŋgâid pittáid, tego Bellyache já Bored. Suu vuossâmuš EP-skiärru Don't Smile at Me almostui porgemáánust 2017. Roovvâdmáánust 2017 Apple nomâttij Eilish Apple Music UpNext -artistin. Cuáŋuimáánust 2018 Eilish almostitij Lovely-pitá oovtâst Khalidáin. Eilish almostitij siämmáá ive meid pittáid Bitches Broken Hearts, You Should See Me in a Crown já When the Party's Over. Singleh Lovely, You Should See Me In a Crown já When the Party’s Over pajanii Billboard Hot 100 -liiston.
2019–2020: When We All Fall Asleep, Where Do We Go?
Ive 2019 uđđâivemáánust Eilish almostitij When I Was Older -pitá. Uđđâivemáánu loopâst sun almottij, ete suu vuossâmuš skiärru When We All Fall Asleep, Where Do We Go? almostuvá njuhčâmáánu 29. peeivi 2019. Skiäru single Bad Boy pajanij listo njunošân 15 enâmist. Eilish vuoitij pittáin kyehti Grammy-palhâšume uđđâivemáánust 2020. Ive 2019 skammâmáánust Eilish almostitij uđđâ Everything I Wanted -pitá, mon čuávuváá ive uđđâivemáánust almostum muusikvideo sun stivrij. Eilish raahtij ive 2021 almostum James Bond -elleekove 007 No Time to Die tubdâldâhpitá. No Time to Die -pittá almostui kuovâmáánu 13. peeivi 2020.
2021–: Happier Than Ever
Ive 2021 Grammy-gaalast Eilish vuoitij ive skiärrudem Grammy-palhâšume pittáin Everything I Wanted já pyeremuu visuaallii median rahtum lavluu Grammy-palhâšume pittáin No Time to Die. Suu nubbe skiärru Happier Than Ever almostui syeinimáánu 30. peeivi.
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1932 – almai 10 000 meetter kaččâm
Almai 10 000 meetter kaččâmist kištottâllii Los Angeles 1932 kesiolympialijn syeinimáánu 31. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 16, já sij lijjii vuálgus 11 enâmist.
Schweizerpsalm
Schweizerpsalm lii Sveeici aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1981 rääjist. Lavluu lii nuottim Alberich Zwyssig. Saksakielâlijd saanijd lii čáállám Leonhard Widmer, ranskakielâlijd saanijd lii čáállám Charles Chatelanat, já italiakielâlijd saanijd lii čáállám Camillo Valsangiacomo.
Lavlust lii meiddei retoromaankielâlâš versio, tastko retoromaankielâ lii virgálâš kielâ Sveeicist.
Säänih
===Saksakielân (Schweizerpsalm) ===
===Ranskakielân (Cantique suisse) ===
===Italiakielân (Salmo svizzero) ===
===Retoromaankielân (Psalm svizzer) ===
Laurenzana
Laurenzana lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Laurenzanast ääsih 1 650 olmožid. Ton vijdodâh lii 95,71 km², já alodâh 850 m. Laurenzana naaburkieldah láá Anzi, Calvello, Castelmezzano, Corleto Perticara, Pietrapertosa já Viggiano.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Sámi Grand Prix '09 (album)
Sámi Grand Prix '09 lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij porgemáánu 27. peeivi 2010. Skiärust láá ive 2009 Sámi Grand Prix -kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 14 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–4 láá lávlumuásist, já pitáh 5–14 láá juoigâmuásist. Majemuuh 2 pitá iä lah kištoost, toh láá bonuspitáh.
Sáárá-Máárjá Salonen
Sáárá-Máárjá Salonen lii muusiktoimâtteije. Suu fáddán lii algâaalmugij muusik. Sun lii porgâm kulmâ ive muusiktoimâtteijen, já sunjin lii tehálâš čuojâttiđ jyehi vuolgâttâsâst algâaalmug muusik.
Pargo
Sáárá-Máárjá Salonen lii čáállám artikkâl mii lii tääl iävtukkâssân ive pyeremus muusikjournalistlâš pargon. Sun lii artikkâlstis sahhiittâllâm Aqqalu Berthelsen já Ailu Valle tast, et maggaar lii porgâđ muusik algâaalmug aašijn já sämikielân. Sun čaalij artikkâl jo nelji ive tassaaš, mutâ sun ij lamaš almostittám tom kosten. Reeperbahn-festivaal pištá kulmâ peeivi, já palhâšumij adelem lasseen tobbeen láá ohjelmist meid konserteh. Festivaal uárnejuvvoo Saksaast.
Jyväskylä táálunkieldâ
Jyväskylä táálunkieldâ lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Jyväskylä táálunkieldâst assii 36 465 olmožid, já ton vijdodâh lâi 534,37 km², mast 83,61 km² lâi čääci. Jyväskylä táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Jyväskylä, Korpilahti, Laukaa, Muurame, Petäjävesi, Toivakka já Uurainen. Ive 1993 räi naaburkieldáid kuulâi meiddei Säynätsalo.
Siijdah
Ive 2009 Jyväskylä táálunkieldâst lijjii čuávuvááh siijdah: Haapaniemi, Humalamäki, Ilmoniemi, Jylhänperä, Kaunisharju, Puuppola, Kuohu, Leppälahti, Metsoniemi, Nyrölä, Oravasaari, Palokka, Perälä, Tikkakoski, Tikka-Mannila, Jyskä, Vaajakoski, Vesanka já Väinölä.
Kirdemkieddi
Jyväskylä kirdemkieddi lii Tikkakoskist.
Dina Ekanga
Pargovyehi
thumb|Mottoom [[Nkisi Nkondi|Nkisi Nkondi Nürnberg luándutieđâlâš museost]] Taaiđâtuojijnis sun kiävttá veeččir já spijkárijd kuuvij rähtimân. Ekanga porgâškuođij spijkkárijguin, ko sun eelij museost já ooinij spijkárijn rahtum ärbivuáválâš Nkisi Nkondi -muorâpáccá Koskâ-Kongo eennâmkoddeest.
Puohah iä ibbeerd Ekanga taiđuu já aneh tom sáttánlâžžân. Kuittâg tääl ulmuuh láá fietiškuáttám, et tot ij lah sáttánlâš, já láá aneškuáttám Ekanga taiđuu taaiđân.