cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apple
Historjá
Apple historján láá lohtum maaŋgah merhâšittee noomah. Macintosh tiäturij markkânistmist 1980-lovvoost västidij pegâlmâs teknologiarävvejeijee Guy Kawasaki. Finnoduv pyevtittâsovdánmân lii vaiguttâm aldasâš ohtâvuotâ Carnegie Mellon- já Stanford ollâopâttuvváid. Tast ovdâmerkkân lii OS X -kevttimvuáháduv ovdánem stivrim Avie Tevanian, kii čaalij Mach-kernel 1980-lovvoost Carnegie Mellon -ollâopâttuvâst oovtâst Richard Rashidáin.
Apple uđđâ váldukonttur káátu alne láá piäivášpaneleh (18 MW).
Syeinimáánust 2019 Apple almottij, ete áigu uástiđ Intel moodeemfinnodâhtooimâ.
Brändi
Apple brändi lii maailm árvusumosij juávhust. Ive 2007 almostum Business Week -loostâ artikkâl mield toos láá nelji suujâ:
Kuovâmáánu 13.
Kuovâmáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 44. peivi. Ive loopân láá 321 peivid (kárgámive 322 peivid).
1510
1510 (MDX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1510-lovo vuossâmuš ihe.
Juliet Landau
Juliet Rose Landau (š. njuhčâmáánu 30. peeivi 1965, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.
Eellim
Juliet Landau šoodâi njuhčâmáánu 30. peeivi 1965 Los Angelesist, Kaliforniast. Suu eeči lâi Martin Landau já suu enni lâi Barbara Bain. Suoi láin kuohtuuh čaittâleijeeh. Julietist lii ohtâ stuorrâuábbi, Susan Landau Finch, kote lii elleekuuvij pyevtitteijee.
Umberto I
thumb|Umberto I Umberto I lâi Italia nubbe kunâgâs ivveest 1878 ihán 1900. Umberto naajâi Savoia prinses Margherita Teresa Giovannain ive 1868, já sunnui šoodâi alge Viktor Emanuel III ive 1869. Syeinimáánu 29. peeivi 1900 anarkist Gaetano Bresci kuudij Umberto já te Viktor Emanuel šoodâi Italia kunâgâssân.
Juliet Landau
Karrieer
Juliet Landau finnij vuossâmuid roolâid ive 1990. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekuuvijn Pump Up the Volume já The Grifters. Sust šoodâi pegâlmâs 1990-lovo loopâst, ko sun čaittâlij tagarijn TV-rááiđuin ko Buffy the Vampire Slayer já Angel.
Äijih
Äijih lii muádi kilomeetter kukkosâš já kilomeetter kobdosâš ollâ suálui Avveel taavaapiäláá Äijihjäävri já Aanaarjäävri kooskâst, mast lii siämmáánommâsâš kiäđgáás vääri.
Nommâ
Äijihjäävri ovdii noomâ vuáđuld puáhtá miäruštâllâđ, et Äijih lii kuulmâ Aanaarjäävri Äijihsuollust puoh váldálumos. Äijihjäävri taavaabeln lii ollâ já masa juo päljis vääri Ákku já tovlái muštâlusâi mield moonâi Äijihist eennâmvuálááš kuovđâšm njuolgist Áákun, vâi immeelpelikyeimih puovttijn savâstâllâđ koskânis. Nube tiäđu mield kuovđâšm ličij moonnâm Äijihjoorŋâ Äijihist ađai Äijihsuollust Áákun já táágu pehti lii vaarâ saahâ Ákku-nommâsâš päävtist ađai källest, mii lii Kálguvääri alne, ko tot lii lamaš meiddei uhredemsaje ađai sieidi. Kálguvääri Ákkuhân lii Äijihjoorŋâ Äijih pelikyeimi.
Arkeologlâš tutkâmušah
Keessiv 2007 tahhojii arkeologlâš tutkâmušah suollust. Toi ohtâvuođâst kavnui kuovđâšm nubbe keeči suolluu alemuu uási viestârvieltist alda aalaa já Ááhu piälááš kuovđâšm kavnui roovvâdmáánust 2007 Vesa Luhta iššijn, ko arkeolog Eija Ojanlatva toovâi vuáđusteijee arkeologlâš tutkâmuš Ááhust. Äijihist toohum arkeologlâš tutkâmušâi ohtâvuođâst kavnui meiddei ovdiltubdâmettum sieidi, mast váldojii radiočiđđâäigidem várás paijeel 400 tähtipittád tutkâmnáál. Täävtih macâttuvvojeh siämmáá sajan, ko äigidem lii vaalmâš. Äigidem mield täävtih láá puárásuboh, ko maid lijjii Äijihjoorŋâ Äijihsuollust kavnum täävtih ađai Äijih sieidi tähtipasâttâsah lijjii uhredum toho ovdil ive 1400.
Kuovâmáánu 14.
Kuovâmáánu 14. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 45. peivi. Ive loopân láá 320 peivid (kárgámive 321 peivid).
Uma Thurman
Uma Karuna Thurman (š. cuáŋuimáánu 29. peeivi 1970, Boston, Massachusetts, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já malli.
Eellim
Uma Thurman šoodâi Bostonist, Massachusettsist ive 1970. Suu enni lii Nena Thurman (šoddâm Birgitte Caroline von Schlebrügge), kii lii meid lamaš malli. Suu eeči, Robert Thurman, aasâi muáddi ive Indiast já lii vuossâmuš ovtâstumstaatâlâš, kiäst lii šoddâm buddhalâš muŋkki. Sun meid máttáát buddhalâšvuođâ ollâopâttuvvâst. Eeji tuávááš uáinoo-uv Uma noomâst, mii sanskritkielân meerhâš "kirkes".
Karrieer
15-ihásâžžân Thurman varrij New Yorkân luvâttuv já mallipargoi tiet. Tobbeen sun uusâi meiddei čaittâleijee roolâid. Viehâ jotelávt sun kavnâškuođij-uv taid. Vistig sun finnij roolâid elleekuuvijn, moh iä lah nuuvt tobdoseh, mutâ jo ive 1988 sun čaittâlij kyevti stuárráb elleekooveest, The Adventures of Baron Munchausen já Dangerous Liaisons. Tast maŋa sun finniiškuođij uáivipersovn roolâid-uv.
Väljejum filmografia
Käldee: IMDb
1634
1634 (MDCXXXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1630-lovo viiđâd ihe.
Umberto II
thumb|Umberto II
Umberto II lâi Italia niäljád já majemuš kunâgâs vyesimáánu 9. peeivist 1946 kesimáánu 10. piäiván 1946. Sun jaamij njuhčâmáánu 18. peeivi 1983. thumb|220px|left|Umberto II
Ancona eennâmkode kieldah
Ancona eennâmkoddeest láá 47 kieldâd.
Juovlâmáánu 21.
thumb|Ovtâstumstaatâlâš pyevtitteijee já čaittâleijee [[Samuel L. Jackson ive 2017]] thumb|Emmanuel Macron ive [[2017]] Juovlâmáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 355. peivi (kárgámive 356. peivi). Ive loopân láá 10 peivid.
Njuhčâmáánu 8.
Njuhčâmáánu 8. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 67. peivi (kárgámive 68. peivi). Ive loopân láá 298 peivid.
Kuovâmáánu 21.
Kuovâmáánu 21. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 52. peivi. Ive loopân láá 313 peivid (kárgámive 314 peivid).
1239
1239 (MCCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1230-lovo majemuš ihe.
Paraguay
thumb Paraguay lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Asunción.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
1869
1869 (MDCCCLXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1860-lovo majemuš ihe.
Alabama
Alabama lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Montgomery já stuárráámuuh kaavpugeh láá Birmingham já Huntsville.
Alabama uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 4,9 miljovn olmožid (2020).
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Porgemáánu 5.
Porgemáánu 5. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 217. peivi (kárgámive 218. peivi). Ive loopân láá 148 peivid.
Britney Spears
Britney Jean Spears (š. juovlâmáánu 2. peeivi 1981, McComb, Mississippi, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš musikkár, tánssájeijee já čaittâleijee.
Eellim já karrieer
Britney Jean Spears šoodâi ive 1981 McCombist, Mississippist, mutâ pajasšoodâi Kentwoodist, Louisianast. Sun algâttij tánssám já lávlum kyevti-ihásâžžân, já käävci-ihásâžžân sun halijdij čaittâleijen Disney televisio-ohjelmân The All New Mickey Mouse Club, mutâ sun lâi toos liijkás nuorâ. Ohjelm pyevtitteijee kuittâg iävtuttij sunjin, ete sun usâččij aageent New Yorkist. Tast ovdâskulij Spears lâi-uv New Yorkist ain keessiv já juuđij Professional Performing Arts School. Sun finniiškuođij máinusroolâid, já lâi mieldi meid teatterproduktiost. 11-ihásâžžân Britney peesâi viijmâg The All New Mickey Mouse Clubin, mast sun lâi ohtâ Mousketeer oovtâst Justin Timberlakein já Christina Aguilerain.
Ohjelm nuuvâi ive 1995, já Spears maacâi pááikán. Sun kuittâg halijdij juátkid karrieeris já raahtij 15-ihásâžžân demo, mast sun finnij sopâmuš Jive Recordsáin. Suu vuosmuš single …Baby One More Time almostui ive 1998, já čuávuváá ive sust almostui siämmáánommâsâš album.
1490
1490 (MCDXC) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1490-lovo vuossâmuš ihe.
1614
1614 (MDCXIV) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1610-lovo viiđâd ihe.
Kuovâmáánu 15.
Kuovâmáánu 15. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 46. peivi. Ive loopân láá 319 peivid (kárgámive 320 peivid).
1229
1229 (MCCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1220-lovo majemuš ihe.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1997 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1997.
1470
1470 (MCDLXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1470-lovo vuossâmuš ihe.
Pariisi
Pariisi lii Ranska stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Ranska taveuásist Eŋland kanalân kolgee Seine kolgá Pariisi čoođâ. Pariisi	pegâlmus uáinámuš 300 meetter alosâš Eiffel-tornâ uáinoo kuhás kaavpug káátui paajaabeln.
Riävská
Riävská lii maailm taveoosij meccikänilodde, mii kulá puigâkaanij hiäimun.
Stuárudâh já tobdomeerhah
Riävská lii 35–45 cm kukke já tiäddá 500–800 g. Riävská molso ivnees iveääigi mield. Keessiv tot lii ruškiskirjáá, mut suájáh já čuávji láá vielgâdeh. Čohčuv riävská molsoškuát tulgijdis ruške maŋa já tälviv tot lii masa ollásávt vielgâd. Orráás čalme paajaabeln lii ruopsis liškepuáimu. Riävská jienâ lii povvâstem, mii kulloo eromâšávt kiihâm ääigi já lode jottáádijn.
Lavdâm já eellimpiirâs
Riävská iälá maailm taveoosijn Euroopist, Aasiast já Tave-Amerikist. Suomâ riävskánääli lii suulân 65 000–150 000 paarrâd, mut Maadâ-Suomâst tot lii aldasáid lappum. Veikkâ riävská lii päikkilodde, motomin lodeh meid vajâldeh luuvij teikkâ vaarâ joba čuođij kilomeetterij kiäčán.
Raavâd
Riävská porá eromâšávt lostâmuorâi já miestui uurbijd, versoid já loostâid, čohčuv meid muorjijd. Uđâgááh poreh elimis aalgâst tuše tiivrijd.
Miäcástem
Riävská lii rávhuidittum Suomâst Tave-Pohjanmaa maadâpeln. Ärbivuáválâš kárdum ađai riävskápivdo kieláin lii Suomâst loválâš tuše Aanaar, Ucjuuvâ já Iänuduv kieldâin.
1219
1219 (MCCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1210-lovo majemuš ihe.
1682
1682 (MDCLXXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1680-lovo kuálmád ihe.
Schwändi
Schwändi teikâ Schwändi b. Schwanden lii oovdiš kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Schwändist ääsih 442 olmožid. Ton vijdodâh lii 3,48 km², já alodâh 701 m.
Historjá
Schwändi kieldâ lopâttui ive 2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9 634 olmožid (31.12.2020), já ton vijđodâh lii 430,03 km2.
Hildá Länsman
Ive 2015 Solju, ađai Hildá Länsman já Ulla Pirttijärvi-Länsman muusikjuávkku uásálistij UMK-kiišton, mast meriduvvoo, kii oovdâst Suomâ Euroviisuh-lávlumkištoost. Solju pittá Hold Your Colours ulâttij UMK:st niäljád sajan. Ive 2019 Solju palhâšui ive aalmugmuusiktahhen. Solju vuosmuš skiärru Ođđa áigodat almostui cuáŋuimáánust 2018. Skiärru vuoitij ive 2019 algâaalmugij muusikpalhâšume Indigenous Music Awards -tábáhtusâst Kanadast.
Gájanas-muusikjuávhu pittá Diamántadulvvit lâi ive 2021 Kanada maailmmuusik TOP 30 listoost vuossâmužžân.
Vuoigâdvuotâ jieijâs kielân
thumb|250px|right|[[Säämi máttááttâskuávdáš|Säämi máttááttâskuávdáá kolbâ suomâkielân, orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân]] thumb|250px|right|[[Ras yr Iaith lii kaččâmkišto, mon ulmen lii ovdediđ kymrikielâ staatus]]
Vuoigâdvuotâ jieijâs kielân lii vuáđuvuoigâdvuotâ, mon vuáđuld puoh ulmuin lii vuoigâdvuotâ kevttiđ, ovdediđ já paijeentoollâđ jieijâs eenikielâ sehe muštâliđ ašijnis já pyehtiđ oovdân jurduidis almolávt jieijâs eenikielân. Motomijn enâmijn kielâlij, kulttuurlij teikkâ etnisij ucceeblovoi vuoigâdvuotâ kevttiđ jieijâs eenikielâ lii viggum raijiđ, ovdâmerkkân ko viggoo suddâluttiđ teikkâ assimilistiđ ucceeblovo eenâblovokulttuurân.
OA Ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsii almossopâmuš artikkâl 15 mield ovtâskâs ulmust lii vuoigâdvuotâ uásálistiđ kulttuurelimân, já sopâmušstaatah láá kenigâsah faallâđ tooimâid, moh láá velttidmettumeh čuovviittâs viijđedmân já oovdedmân. Euroop sosiaallâš vuáđukirje kenigit Euroop rääđi máhđulâšvuođâi mield ovdediđ já älkkeedittiđ siisâvärrejeijee párnái eenikielâmáttááttâs já meid vuástáväldee staatâ kielâ máttááttem siisâvärrejeijeid.
Suomâst
Suomâ vuáđulaahâ torvee syemmiláid vuoigâdvuođâ kevttiđ tuámustoovlijn já eres virgeomâháin jieijâs kielâ, suomâ- teikkâ ruotâkielâ. Siämmáánáál tähiduvvojeh suomâ- já ruotâkielâlij aalmugij čuovviittâsliih táárbuh. Ton lasseen Suomâ vuáđulaavâ 17 § 3 moomeent mield sämmilijn algâaalmugijn, romanijn já eres ucceeblovoin lii vuoigâdvuotâ paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur. Sämmilij já seevvimkielâlij vuoigâdvuođah meid asâttuvvojeh tärhibeht eres laavâin nuuvtko sämikielâ laavâst (1086/2003). Eres laavâst lii meid asâttum, et siisâvärrejeijein lii vuoigâdvuotâ jieijâs kielân já kulttuurân.
Kuovâmáánu 16.
Kuovâmáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 47. peivi. Ive loopân láá 318 peivid (kárgámive 319 peivid).
1867
1867 (MDCCCLXVII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1860-lovo káávcád ihe.
1662
1662 (MDCLXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1660-lovo kuálmád ihe.
1209
1209 (MCCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1200-ihelove majemuš ihe.
1979
1979 (MCMLXXIX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1970-lovo majemuš ihe.
Kiärun (lodde)
Stuárudâh já tobdomeerhah
Kiärun lii 33–38 cm kukke já tiäddá 450–600 g. Tot loonoot kirjáás tulgijdis iveaaigij mield: keessiv tot lii ränisruškâd vielgis čovjijn já tälviv masa ollásávt vielgâd. Tuodârjolgâdâsâst kiärun lii tuođâi siämmááivnásâš ko pirrâsis. Kiärrun jienâ lii jiešlágán kiicâ. Kiärun sulâstit ennuv riävská, mut jienâ já eellimpirrâs vuáđuld toh láá táválávt älkkeeh iäruttiđ. Kiärun lii meid váhá ucceeb ko riävská, já orráás čalme já njune kooskâst lii čapis säärgis, mii riävskást ij lah.
Lavdâm já eellimpiirâs
Kiärun lii päikkilodde, mii iälá tuodârjolgâdâsâin já váráduvâin Euroop já Aasia taveoosijn sehe Tave-Amerikist. Kiärun viettee ubâ ive ollâgâsâst ordârääji paajaabeln. Suomâst kiärun iälá tuše Paje-Laapi tuodârkuávluin. Suomâ kiärunnääli lii suulân 4 000–9 000 paarrâd.
Lasanem
Kiärun mannee vyesi-kesimáánust táválávt 7–11 manneed já niŋálâs láálá taid 21–26 peivid. Piervâl lii tuodârjolgâdâsâst keeđgij paaldâst teikkâ skierij syejeest. Uđâgááh kirdeškyetih 5–15 peeivi ahasâžžân.
Raavâd
Kiärun porá raasij uurbijd, versoid já loostâid, tälviv eromâšávt skieri umolijd. Uđâgááh poreh elimis aalgâst tuše tiivrijd.
Miäcástem
Kiärun lii rávhuidittum masa ubâ Suomâst. Miäcástem lii loválâš tuše Aanaar, Ucjuuvâ já Iänuduv kieldâin čohčâmáánust njuhčâmáánu loopân.
Kuovâmáánu 17.
thumb|right|Jáhkoš-Lásse ive 1882 teikkâ 1883. Kove: [[Sophus Tromholt ]] Kuovâmáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 48. peivi. Ive loopân láá 317 peivid (kárgámive 318 peivid).
1189
1189 (MCLXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1180-lovo majemuš ihe.
Frontone
Frontone lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Frontonest ääsih 1 233 olmožid. Ton vijdodâh lii 36,08 km², já alodâh 412 m. Frontone naaburkieldah láá Cagli, Cantiano, Pergola, Scheggia e Pascelupo já Serra Sant'Abbondio.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Buonconsiglio, Caprile, Castello, Colombara, Foce já San Savino.
Njuhčâmáánu 10.
Njuhčâmáánu 10. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 69. peivi (kárgámive 70. peivi). Ive loopân láá 296 peivid.
1642
1642 (MDCXLII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1640-lovo kuálmád ihe.
1430
1430 (MCDXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1430-lovo vuossâmuš ihe.
Kuovâmáánu 18.
Kuovâmáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 49. peivi. Ive loopân láá 316 peivid (kárgámive 317 peivid).
Pasepeivi
Pasepeivi lii ohopeivi mii lii lávurduv já vuossaargâ kooskâst.
Sefro
Sefro lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Sefrost ääsih 433 olmožid. Ton vijdodâh lii 42,54 km², já alodâh 502 m. Sefro naaburkieldah láá Camerino, Fiuminata, Pioraco já Serravalle di Chienti.
Pasepeivi
Ovdil ive 1973 pasepeivi lâi oho vuossâmuš peivi mutâ tááláá ääigi almugijkoskâsii standard ISO 8601 mieldi tot lii oho čiččâd já majemuš peivi. Kuittâg motomeh staatah aneh vala-uv pasepeeivi oho vuossâmuš peivin.
Sefro
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Agolla, Butino, Cerreto, Sorti já Valle.
Alajärvi
Alajärvi lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alajärvist ääsih 9 492 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 056,75 km², mast 47,92 km² lii čääci. Alajärvi naaburkieldah láá Alavus, Kuortane, Kyyjärvi, Lappajärvi, Lapua, Perho, Soini, Vimpeli já Ähtäri.
Historjá
Alajärvi vuáđudui ive 1869, já tast šoodâi kaavpug ive 1986.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
1818
1818 (MDCCCXVIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1810-lovo oovcád ihe.
Alajärvi
Siijdah
Alakylä, Halla-aho, Hoisko, Huosianmaa, Höykkylä, Iiruu, Kaartunen, Karhula, Koivumäki, Kortekylä, Koskenvarsi, Kuolema, Levijoki, Luoma-aho, Myllykangas, Nälkämäki, Paalijärvi, Pekkola, Pihlajakangas, Pynttäri, Saukonkylä, Sissala, Teerineva, Uusikylä, Viinamäki já Ylikylä.
Patrik Bye
Patrik Bye lii kielâtotkee, kii lii tutkâm eromâšávt konsonantij kukkoduvâid. Sun lii čáállám nelji tieđâlii artikkâl anarâškielâst:
Eestieennâm
pienoiskuva|Eestieennâm 2021 Eestieennâm lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Tallinna.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Kuávlulâš jyehim
Eestieennâm lii juohhum 15 eennâmkoodán, moh láá juohhum kaavpugáid já kieldáid.
1410
1410 (MCDX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1410-lovo vuossâmuš ihe.
1622
1622 (MDCXXII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1620-lovo kuálmád ihe.
Juovlâmáánu 18.
thumb|Steven Spielberg ive [[2017]] Juovlâmáánu 18. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 352. peivi (kárgámive 353. peivi). Ive loopân láá 13 peivid.
1169
1169 (MCLXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1160-lovo majemuš ihe.
1179
1179 (MCLXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1170-lovo majemuš ihe.
1602
1602 (MDCII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1600-ihelove kuálmád ihe.
1159
1159 (MCLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1150-lovo majemuš ihe.
Njuhčâmáánu 12.
Njuhčâmáánu 12. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 71. peivi (kárgámive 72. peivi). Ive loopân láá 294 peivid.
1931
1931 (MCMXXXI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1930-lovo nubbe ihe.
Parkano
Parkano lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Parkanost ääsih 6 388 olmožid, já ton vijdodâh lii 909,67 km², mast 56,74 km² lii čääci. Parkano naaburkieldah láá Ikaalinen, Jämijärvi, Kankaanpää, Karvia, Kihniö, Kurikka já Ylöjärvi.
Historjá
Parkano vuáđudui ive 1867, já tast šoodâi kaavpug ive 1977.
Siijdah
Alaskylä, Aurejärvi, Jaakkolankylä, Jokiharju, Kairokoski, Kirjaskylä, Kovesjoki, Kuivasjärvi, Lamminkoski, Lapinneva, Linnankylä, Raivala, Sydänmaa, Vahojärvi, Viitalankylä, Vuorijärvi já Yliskylä.
Rolex
thumb|Rolex fabrik [[Biel/Biennest]] Rolex lii sveiccilâš kietâtijmemerkkâ já kietâtiijmij valmâšteijee. Rolex SA váldukonttur lii Genevest, mii lii meid finnoduv päikkisaje. Kietâtiijmeh valmâštuvvojeh Sveeicist kuulmâ päikkikoddeest: Biel/Biennest Bern kantonist, Chêne-Bourgist Geneve maadânuorttâpeeleest já Plan-les-Ouatesist Geneve maadâviestârpeeleest.
Rolex lii toimâm ive 2013 rääjist Australia Grand Prix uáivisponssorin.
Historjá
thumb|left|Hans Wilsdorf ([[1881–1960)]] Finnoduv vuáđudij saksalâš Hans Wilsdorf ive 1905 Lontoost noomáin Wilsdorf já Davis. Finnodâh tooimâi eennâmpyehten já skappui kiällumašinijd sveiccilii Hermann Aeglerist, mut sij vuávájii jiejah skuápuid. Rolex-pyevtittâsmerkkâ registeristii ive 1908. Ive 1919 finnodâh siirdij jieijâs váldukonttur Geneven, tastko Eŋlandist lijjii ollâ pyehtimviäruh. Talle nommân šoodâi Montres Rolex SA. Wilsdorf vuájudâđâi kietâtijmijd jo algâmuddoost, veikkâ lummotijmeh lijjii vala 1920-lovvoost táváluboh.
Italiakielâ
thumb|Italiakielâ lavdâm thumb|Italiakielâ mättim [[Euroop unionist]] thumb|Italiakielâ Sveeicist Italiakielâ (ital. italiano) kulá indoeurooplij kielâi roomaanlâš kielâjuávkun.
Lavdâm
Italiakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin:
Italiakielâ pustaveh
Italiakielâst láá 21 pustavid. Tain 5 láá vokaleh já 16 láá konsonanteh:
Tagareh pustaveh ko j, k, w, x já y tiättojeh tuše lovnâsaanijn.
Artikkâleh
Italiakielâst láá ohtsis 12 artikkâlid: 8 miärulâš artikkâlid já 4 epimiärulâš artikkâl.
Veerbah
Italiakielâst veerbah juáhhojeh kuulmâ juávkun: are-loppâsiih, ere-loppâsiih já ire-loppâsiih. ire-loppâsiih veerbah juáhhojeh kyevti vyelijuávkun ton mield, tiättoo-uv preesensist -isc- vâi ij. Italiakielâst láá 7 täpiluokkad já 23 äigihäämmid. Čuávuvâžžân lii listo italiakielâ täpiluokain já toi äigihaamijn:
Šalva Natelašvili
Šalva Natelašvili (š. kuovâmáánu 17. peeivi 1958, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár.
1692
1692 (MDCXCII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1690-lovo kuálmád ihe.
Paul Calderon
Paul Calderon (šoddâm 1959, Puerto Rico) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kiäm tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn Four Rooms (1995), Pulp Fiction (1994) já King of New York (1990). Suu kálgu lii Catherine E Salsich (vihkâm 1986). Sunnust lává kyehti päärni.
Ive 1991 sämikielâliih kirjeh
Ive 1991 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1991.
Kuovâmáánu 19.
thumb|250px|right|Ive [[2020 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš biokemist Jennifer Doudna]] thumb|250px|right|[[Italialâš kirječällee já professor Umberto Eco ive 1984]]
Kuovâmáánu 19. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 50. peivi. Ive loopân láá 315 peivid (kárgámive 316 peivid).
Njuhčâmáánu 13.
Njuhčâmáánu 13. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 72. peivi (kárgámive 73. peivi). Ive loopân láá 293 peivid.
Ovtâstum staatâi sämmiliih
Ovtâstum staatâi sämmiliih láá ovtâstumstaatâliih, kiäin láá sämimadduuh.
Maaŋgâi Ovtâstum staatâi sämmilij maddâreh värrejii vistig Alaska uásistaatân 1800-lovo loopâst. Ovtâstum staatâi virgeomâhááh lijjii halijdâm máttááttiđ puásuituálu Alaska algâaalmugáid, tastko lijgepivdem keežild ärbivuáváliih iäláttâsah – nuárjui, muuršâi já vállái pivdem – iä innig pijssám. Čuávuvái iheluuvij ääigi maaŋgah sämmiliih páguttuvvojii varriđ Alaskast meddâl. Onnáá peeivi tuše uccâ uásist Ovtâstum staatâi sämmilijn láá siäiluttâm sämiärbivuovijd. Ovtâstum staatâi viehâdâhlyeštimist ive 2000 lijjii 945 olmožid almottâm, et sist láá sämimadduuh. Lii arvâlum, et Tave-Amerikist ääsih sullân 30 000 sämmilâžžâd.
1990-lovvoost almostuuškuottii kyehti loostâ, Árrán já Báiki, moi ulmen lii nanodiđ Ovtâstum staatâi sämmilij ohtâvuođâ jieijâs madduid já historján. Ive 1996 vuáđudui meiddei Tave-Amerik sämmilij servi, Sami Siida of North America.
The Walt Disney Company
thumb|Disney+ logo The Walt Disney Company (mon tobdeh táválávt noomáin Disney) lii ohtâ maailm stuárráámuin media- já makkuuttâsráhtulâšvuotâfinnoduvâin. Viljâtievâš Walt já Roy O. Disney sehe animaattor Ub Iwerks vuáđudii uccâ animaatiostudio roovvâdmáánu 16. peeivi 1923. Onnáá peeivi tot lii ohtâ Hollywood stuárráámuin elleekovefinnoduvâin. Tot oomâst meid ohtnubáloh teemamuorâstâhhâd já maaŋgâid televisioviärmáduvváid ovdâmerkkân American Broadcasting Company (ABC) já kanavaid Disney Channel, Disney XD já Disney Junior. Disney Music Group peht tot leevât muusik maaŋgâi eres skiärrufinnoduvâiguin.
Finnoduv uáivielleekovestudio lii Walt Disney Pictures. Finnoduv uáivisaje lii Burbank. Tot lii Kaliforniast, Hollywood naaburist.
Finnoduv logost lohá “Walt Disney” ruánzáás pustavijguin. Tot ij lah Walt Disney jieijâs čáállám nommâčaalâ, pic ohtâ anonyym Disney-taaidâr lii stijlâm Disney nommâčalluu ton logon.
Finnoduvah
Ive 2006 Disney almottij, ete sij láá uástám Pixar. Disney já Pixar ovtâspargo aalgij sopâmušâst oleskukkosij animaatioelleekuuvij pyevtitmist. Loopâst Disney oostij Pixar 7,4 miljard dollar haadan. Porgemáánust 2009 Disney oostij nube finnoduv, supersáŋgárráiđukuuvijn já -elleekuuvijn tubdum Marvel. Ive 2012 Disney oostij 4,1 miljard dollar mäksee Lucasfilms já almottij, ete sij áiguh pyevtittiđ uđđâ Star Wars -elleekuuvijd. Vuosmužžân uđđâ Star Wars -elleekuuvijn vuosâehidis finnij Star Wars: The Force Awakens juovlâmáánust ive 2015.
Juovlâmáánust 2017 Disney soovâi 21st Century Foxáin, ete sij uástih 20th Century Fox. Disney oostij meiddei 20th Century Fox omâstem elleekove- já televisiotooimâid sehe almugijkoskâsâš tooimâid. Käävpi algâalgâlâš árvu lâi 52,4 miljard dollarid ađai suullân 45 miljard eurod. Ton lasseen sopâmušân kuulâi, ete Disney kuittáá Fox veelgijd nuuvt ete käävppi árvun šoodâi ollásávt paijeel 55 miljard eurod. Comcast toovâi kištottee falâduv. Tastmaŋa Disney aledij jieijâš falâduv 71,3 miljard dollarân, mast šoodâi käävpi lopâlâš árvu. Käävpi sesâlistii njuhčâmáánu 20. peeivi 2019.
Disney Imagineering lii oovdâstjottee ulmuu muštottee robottij ovdedemist. Disney Imagineering lii porgâm teatterlyevveest čaittâleijee Abraham Lincoln -rooboot, muččâdávt lihâdee lavlui shamaani Navin sehe olmoošláván rooboot mii sajanmaaksij stunttialmaa.
1139
1139 (MCXXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1130-lovo majemuš ihe.
The Walt Disney Company
Disney+
Skammâmáánu 12. peeivi 2019 Disney algâttij njuolgâkiärdudempalvâlus, mon nommâ lii Disney+. Tot lii Netflix kištottellee.
Syeinimáánu 22.
Syeinimáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 203. peivi (kárgámive 204. peivi). Ive loopân láá 162 peivid.
Andorra la Vella
Andorra la Vella lii Andorra uáivikaavpug já ohtâ staatâ kieldâin. Andorra la Vellast ääsih 22 873 olmožid. Ton vijdodâh lii 30 km² já alodâh 1 022 m.
1149
1149 (MCXLIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1140-lovo majemuš ihe.
Ive 1995 sämikielâliih kirjeh
Ive 1995 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1995.
Listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2020 (Nuorttâriijkâ)
Taat lii listo lavluin já albumijn, moh pessii Ö3 Austria Top 40 -listo njunošân ive 2020.
Elimäki
Elimäki lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive 2009 aalgâst. Ive 2008 loopâst Elimäkist assii 8 199 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijdodâh lâi 391,74 km², mast 4,27 km² lâi čääci. Elimäki naaburkieldah lijjii Anjalankoski, Iitti, Kouvola, Kuusankoski, Lapinjärvi, Pyhtää, Ruotsinpyhtää já Valkeala.
Historjá
Elimäki tááláš kirkko huksejui ive 1638. Ive 1868 Elimäkin vuáđudui Suomâ vuossâmuš kieldâ váldustivrâ.
Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi 2009.
Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Elimäkist lijjii 8 594 ässed, kiäin 5 684 assii čuákkipaaihijn. Elimäki čuákkipäikkitääsi lâi talle 66,3 %, já kieldâst lijjii kyehti čuákkipääihi.
Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Siijdah
Hongisto, Hämeenkylä, Joensuu, Moisio, Mustila, Nappa, Niinimäki, Peippola, Rahikkala, Ratula, Raussila, Teutkoski, Villikkala, Vilppula já Värälä.
1672
1672 (MDCLXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1670-lovo kuálmád ihe.
J
thumb|J J lii läättinlâš puustavoornig lovváád já anarâškielâ puustavoornig 15. puustav.
1119
1119 (MCXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1110-lovo majemuš ihe.
1129
1129 (MCXXIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1120-lovo majemuš ihe.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1998 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1998.
1946
1946 (MCMXLVI) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1940-lovo čiččâd ihe.
Šoddâmeh
thumb|left|Steven Spielberg ive [[2017]]
1390
1390 (MCCCXC) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1390-lovo vuossâmuš ihe.
Iänudâh
Historjá
Iänudâh vuáđudui ive 1877.
Andorra
Andorra furstâkodde ađai Andorra  lii mikro- já siseennâmstaatâ Espanja já Ranska kooskâst Pyrenij váráduvvâst. Staatâ koskâalodâh lii Euroop alemus, 1 996 meetterid. Vijđodâh Andorrast lii tuše 468 km², mii taha tast Euroop kuđâdin ucemuu staatâ. Ive 2020 staatâ ässeeloho lâi 77 543. Staatâ uáivikaavpug lii Andorra la Vella (ađai 'Puáris Andorra').
Morfologia
Andorra alemus vääri lii Comapedrosa, mii paijaan 2 942 meetter alodâhân.
Kieldah
Andorrast láá 7 kieldâd: Andorra la Vella, Canillo, Encamp, Escaldes-Engordany, La Massana, Ordino já Sant Julià de Lòria.
Ässeeloho
Käldee: Andorra statistiikkuávdáš.
1109
1109 (MCIX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1100-ihelove majemuš ihe.
Ive 2001 sämikielâliih kirjeh
Ive 2001 sämikielâliih kirjeh -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2001.
Syeinimáánu 20.
Syeinimáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 201. peivi (kárgámive 202. peivi). Ive loopân láá 164 peivid.
1370
1370 (MCCCLXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1370-lovo vuossâmuš ihe.
Pedaso
Pedaso lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Pedasost ääsih 2 833 olmožid. Ton vijdodâh lii 3,85 km², já alodâh 4 m. Pedaso naaburkieldah láá Altidona já Campofilone.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Njuhčâmáánu 16.
Njuhčâmáánu 16. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 75. peivi (kárgámive 76. peivi). Ive loopân láá 290 peivid.
Syeinimáánu 17.
thumb|[[Darude ive 2019 Helsinki Pridest]] Syeinimáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 198. peivi (kárgámive 199. peivi). Ive loopân láá 167 peivid.
Kaarina
Kaarina lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kaarinast ääsih 34 535 olmožid, já ton vijdodâh lii 179,58 km², mast 28,94 km² lii čääci. Kaarina naaburkieldah láá Lieto, Parainen, Paimio, Sauvo já Turku.
Historjá
Kaarina vuáđudui ive 1869.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ive 1964 tälviolympialij miitaaltavlustâh
Ive 1964 tälviolympialijn lijjii fáárust 1 091 valastâlled (892 almajid já 199 nisonid) 36 enâmist, kiäh kištottâllii 34 tábáhtusâst. Puoh enâmus mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 11 kollemitalid, 8 silbâmitalid já 6 pronssimiitaal.
Miitaaltavlustâh
thumb|[[Sixten Jernbergl vuoitij kyehti kollemiitaal Innsbruck tälviolympialijn ive 1964.]]
Selkupkielâ
Selkupkielâ lii samojedikielâ.
Kuovâmáánu 20.
Kuovâmáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 51. peivi. Ive loopân láá 314 peivid (kárgámive 315 peivid).
Eeva Tenhunen
Eeva Leena Tenhunen lâi syemmilâš kirječällee. Näimilito čuolmâdim maŋa ive 1968 suu nommâ lâi Eeva Leena Palosuo, mutâ puoh suu kirjeh almostuvvii noomáin Eeva Tenhunen. Sun čaalij ohtsis oovce kirjed.
Eellim
Eeva Tenhunen šoodâi uđđâivemáánu 2. peeivi 1937 Sortavalast, Suomâst. Sun čaalij pajeuáppen Savonlinna nieidâlyseost ive 1956 já valmâštui Tuurku ollâopâttuvâst humanistlâš tiettui kandidaatin ive 1961. Sun poorgâi eenikielâ já historjá máttááteijen Kiteest, Kiuruvesist já Sukeva siijdâst, mii kulá Sonkajärvi kieldân.
Kirjeh
Eeva Tenhunen čaalij ohtsis oovce kirjed.
Pihtipudas
Pihtipudas lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Pihtipudasist ääsih 3 958 olmožid, já ton vijdodâh lii 1 247,49 km², mast 172,59 km² lii čääci. Pihtipudas naaburkieldah láá Haapajärvi, Keitele, Kinnula, Pielavesi, Pyhäjärvi, Reisjärvi já Viitasaari.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Pihtipudas markkân.
Siijdah
Alvajärvi, Elämäjärvi, Ilosjoki, Kärväskylä, Kojola, Korppinen, Muurasjärvi, Peninki, Pihtipudas markkân, Rönny, Saani já Seläntaus.
1810
1810 (MDCCCX) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1810-lovo vuossâmuš ihe.
1350
1350 (MCCCL) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1350-lovo vuossâmuš ihe.
Uđđâivemáánu 24.
Uđđâivemáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 24. peivi. Ive loopân láá 341 peivid (kárgámive 342 peivid).
Unna Junná
Unna Junná lii ive 2007 rääjist puáttám Yle Säämi sämikielâlâš párnáiohjelm. Tot ráhtoo kuulmâ sämikielân: anarâš-, nuorttâlâš- já orjâlâškielân. Unna Junná parga oovtâstpargo om. Säämi máttááttâskuávdáá medialinjáin Anarist sehe Säämi škovláin já Elleekovekuávdáš Skábmain.
Historjá
Unna Junná oinuuškuođij ive 2007, talle vala ovtâspargon syemmilâš Yle já ruátálâš SVT kooskâst. Ive 2011 SVT kuittâg meridij vuájuđ pyevtittiđ jieijâs sämikielâlâš párnáiohjelm, já tastoo Yle pyevtitškuođij Unna Junná ohjelmijd ohtuu. Siämmáá ive Unna Junnáást kulluuškuottii anarâš- já nuorttâlâškielâ eenâb, ko toh šoddii jođettemkiellân. Tađe ovdil tuše tavesämikielâ lâi lamaš jođettemkiellân, mutâ inserttijn anarâš- já nuorttâlâškielâ kal lijjii kullum jo ovdil.
Seinäjoki
Historjá
Seinäjoki vuáđudui ive 1868, já tast šoodâi kaavpug ive 1960.
Kieldâlahtem
Seinäjoki táálunkieldâ lohtui Seinäjokin ive 1959, Peräseinäjoki kieldâ lohtui Seinäjokin ive 2005, Nurmo kieldâ lohtui Seinäjokin ive 2009 já Ylistaro kieldâ lohtui Seinäjokin ive 2009.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Ustevvuotâkaavpugeh
Seinäjoki ustevvuotâkaavpugeh láá:
Ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsâš almossopâmuš
thumb|400px|Tevkisruánáá: staatah moh láá vuáláčáállám já ratifisistám sopâmuš. Kuovgisruánáá: staatah moh láá vuáláčáállám, mut iä lah ratifisistám sopâmuš. Räänis: staatah moh iä lah vuáláčáállám iäge ratifisistám sopâmuš.
Ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsâš almossopâmuš (uán. ESČ-sopâmuš, meid TSS-sopâmuš ) lii aalmugijkoskâsâš sopâmuš, mon Ovtâstum aalmugij tievâsčuákkim lii tuhhiittem juovlâmáánu 16. peeivi 1966 já mii poođij vuáimán uđđâivemáánu 3. peeivi 1976.
Sopâmuš kenigit sopâmušuásipeelijd ovdediđ ulmui ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid nuuvtko pargei vuoigâdvuođâid, vuoigâdvuođâ tiervâsvuotân, škovliimân já kuáhtulii eellimtáásán. Syeinimáánu 2020 räi sopâmuš láá vuáláčäällim já tuhhiittâm 171 sopâmušstaattâd. Ovtâstum staatah, Komoreh, Kuuba já Palau iä lah tuhhiittâm sopâmuš, pic láá tuše vuáláčáállám tom. . Ton lasseen láá 20 staattâd, moh iä lah vuáláčáállám iäge tuhhiittâm sopâmuš.
ESČ-sopâmuš Suomâst
Suomâ tuhhiittij sopâmuš ive 1976 já valjimiävtulii pevdikirje ohtâgâsväidimijn ive 2014. Siämmáá ive 2014 ESČ-komitea avžuuttij Suomâ adeliđ resursijd sämikielâi kielâiäláskitmân. Ton lasseen komitea avžuuttij Suomâ huáputtiđ ILO 169 -sopâmuš ratifisistemproosees.
1963
1963 (MCMLXIII) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1960-lovo niäljád ihe.
Uranus
thumb|right|250px|Uranus riggeeh já máánuh Uranus lii plaaneet Saturnus já Neptunus kooskâst. Tot lii Piäiváást čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus täsnitieđâlâš symbol lii 16px|⛢. Uranus lii áinoo piäiváškode plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. Piäiváškode eres planeteh láá kočodum roomalâš imelij mield.
Uranus máánuh
Uranusist láá ohtsis 27 máánnud.
Skábma – Snowfall
Skábma – Snowfall lii ive 2022 videospellâ, mii lii uážžum inspiraatio sämmilii kulttuurist já sämmilijn mainâsijn. Tamperelâš spellâirâttâs Red Stage Entertainment lii vuávám speelâ. Ohtâ spellâirâttâs vuáđudeijein já speelâ vuávájeijein, Marjaana Auranen, lii jieš sämmilâš.
Skábma – Snowfall lii fantasia- já mainâsspellâ. Speelâ vuávájeijeeh láá jiejah ráhtám speelâ juonâ, veikkâ eres ulmui vuáttámušah láá movtijdittâm speelâ rähtimist. Mainâseh láá nurrum pirrâ Säämi. Siämmáá mainâsist kávnojeh távjá eenâb ko ohtâ versio. Speelâ vuáváámist mainâs uásih láá valdum tiebbin tääbbin, já toh láá ovtâstittum ohtân mainâsin. Ton lasseen, ete speelâ tyehin lii sämmilâš kulttuur, taat lii meiddei vuosmuš tohe, ko stuorrâ videospellâ lii jienâčaittâlum ollásávt tavesämikielân.
Juonâ álgá tast, ko nuorâ puásuikeččee Áilu kávná puáris já vájáldittum nuáidiruumbu. Sun aalgât pálgás, vâi sun šodâččij uáinojeijen já pyeredeijen. Spellâ lii spellâmnáál tiäturáin, já tom puáhtá uástiđ spellâkaavpijn neetist. Vuáváámeh láá, ete spellâ almostuvá meiddei konsolspellân aldapuátteevuođâst.
Palhâšumeh
Skábma – Snowfall vuoitij ive 2022 palhâšume Suomâ pyeremus kreatiivlâžžân spellân.
Ive 2023 Nordic Games Awards -kištoost Skábma – Snowfall vuoitij kyehti palhâšume: tave-enâmij pyeremus spellâ já pyeremus taaiđâ. Kišto eehidjuhle uárnejui vyesimáánu 25. peeivi 2023 Malmöst, Ruotâst.
Umesämikielâ
thumb|right|2. Umesämikielâ Umesämikielâ lii sämikielâ.
Kirjekielâ
Ive 1999 Ruotâ Sämitigge iävtuttij virgálii čäällimvyevi umesämikielân já uđđâivemáánust 2000 iävtuttâs Sämitigge oovdânpuovtij taam Ovtâstum aalmugáid. Säämi parlamentaarlâš rääđi asâttem pargojuávkku tuhhiittij umesämikielâ čäällimvyevi 6.4.2016.
Numereh
1 = akte 2 = guökte 3 = gulbme 4 = nilje 5 = vijhte 6 = guvhte 7 = tjijtje 8 = gaktse 9 = åktse
11 = lúhke jah ákte 12 = lúhke jah guökte 13 = lúhke jah gulbme
20 = guökte lúhkeh 21 = guökte lúhkeh ákte 22 = guökte lúhkeh guökte
30 = gulbme lúhkeh 31 = gulbme lúhkeh ákte 32 = gulbme lúhkeh guökte
40 = nilje lúhkeh 50 = vijhte lúhkeh 60 = guvhte lúhkeh 70 = tjijtje lúhkeh 80 = gakste lúhkeh 90 = åktse lúhkeh
100 = tjúöhte 200 = guökte tjúöhte 300 = gulbme tjúöhte
1 000 = tuvsan
1330
1330 (MCCCXXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1330-lovo vuossâmuš ihe.
Umesämikielâ
Kielâčááitus
''Båtsuoj-bieŋjuv galggá báddie-gietjiesna álggiet lieratit. De tjuavrrá jiehtja viegadit ráddiesta ráddáje jah nav ájaj livva-sijiesna, guh jiehtják súhph. Die galggá daina báddie-bieŋjijne viegadit bijrra ieluon, nav júhtie biegŋja galggá vuöjdniet gúktie almatjh gelggh dahkat. Lierruo-biegŋja daggár bälij vánatallá ieluon bijrra ja ij akttak bijgŋuolissa luöjtieh. Die måddie bálliena daggár biegŋja, juhka ij leäh ållást lieratuvvama, die butsijda válldá ja dulvada. De daggár bälij tjuavrrá suv báddáje válldiet jah slåvvat.''
1612
1612 (MDCXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1610-lovo kuálmád ihe.
1310
1310 (MCCCX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1310-lovo vuossâmuš ihe.
Kuovâmáánu 22.
Kuovâmáánu 22. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 53. peivi. Ive loopân láá 312 peivid (kárgámive 313 peivid).
Njuhčâmáánu 24.
thumb|Steve McQueen ive [[1968]] Njuhčâmáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 83. peivi (kárgámive 84. peivi). Ive loopân láá 282 peivid.
Njuhčâmáánu 17.
pienoiskuva|oikea|[[Derek Walcott, ive 1992 Nobel-kirjálâšvuođâpalhâšume finnim saintlucialâš kirječällee]] Njuhčâmáánu 17. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 76. peivi (kárgámive 77. peivi). Ive loopân láá 289 peivid.
1632
1632 (MDCXXXII) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1630-lovo kuálmád ihe.
1290
1290 (MCCXC) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1290-lovo vuossâmuš ihe.
Kuovâmáánu 23.
Kuovâmáánu 23. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 54. peivi. Ive loopân láá 311 peivid (kárgámive 312 peivid).
Lahti
Lahti lii kaavpug Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Lahtist ääsih 119 884 olmožid, já ton vijdodâh lii 517,64 km², mast 58,16 km² lii čääci. Lahti naaburkieldah láá Asikkala, Heinola, Hollola, Iitti já Orimattila.
Historjá
Lahti vuáđudui ive 1878, já tast šoodâi kaavpug ive 1905.
Čuákkipääihih
Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii puáidudum.
Njuhčâmáánu 20.
Njuhčâmáánu 20. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 79. peivi (kárgámive 80. peivi). Ive loopân láá 286 peivid.
Lahti
Kaavpughoovdah
thumb|Lahti kaavpugtáálu
Ustevvuotâkaavpugeh
Lahti ustevvuotâkaavpugeh láá:
Urbisaglia
Urbisaglia lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Urbisagliast ääsih 2 521 olmožid. Ton vijdodâh lii 22,86 km², já alodâh 310 m. Urbisaglia naaburkieldah láá Colmurano, Corridonia, Loro Piceno, Petriolo já Tolentino.
Ässeeloho
Käldee: Italia statistiikkuávdáš.
Siijdah
Abbadia di Fiastra, Convento, Entogge já Maestà.
Listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1999 (Irland)
Taat lii listo lavluin, moh pessii Irish Singles Chart -listo njunošân ive 1999.
De čábba niegut runiidit
De čábba niegut runiidit lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää niäljád studioalbum. Tom almostittii LP-skiärrun Hi-Hat (HILP 111) já Aillohaś (AILP-2) ive 1976. Valkeapää lasseen albumist lává fáárust meiddei Åsa Blind já Jaakko Gauriloff.
Telejienâstem
Telejienâstem teikkâ puhelinjienâstem lii káidusjienâstemvyehi, moin ulmuuh pyehtih jienâstiđ puhelin, tekstâviestâ, moobiilheiviittâs teikkâ internet peht. Jienâsteijeeh pyehtih tiätupuudâ valjiđ iävtukkâsâin pyeremuu teikkâ hiäivulumos.
Historjá
Telejienâstem kevttuuškuođij 1990-lovvoost. Ovdâmerkkân Euroviisuin telejienâstem kevttui vuossâmuu tove ive 1997. Talle tuše vittâ eennâm kevttii tom: Ovtâstum kunâgâskodde, Ruotâ, Nuorttâriijkâ, Sveicci já Saksa. Ive 1998 rääjist puoh enâmeh láá kiävttám telejienâstem Euroviisuin.
Kuovâmáánu 24.
Kuovâmáánu 24. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 55. peivi. Ive loopân láá 310 peivid (kárgámive 311 peivid).
Tábáhtusah
Maatipeivi
1270
1270 (MCCLXX) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1270-lovo vuossâmuš ihe.
Kivijärvi
Kivijärvi lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kivijärvist ääsih 1 108 olmožid, já ton vijdodâh lii 599,88 km², mast 115,92 km² lii čääci. Kivijärvi naaburkieldah láá Kannonkoski, Karstula, Kinnula, Kyyjärvi, Perho já Viitasaari.
Historjá
Kivijärvi vuáđudui ive 1868.
Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kivijärvi markkân.
Siijdah
Heitjärvi, Hoikanperä, Kivijärvi markkân, Lahdenperä, Lokakylä, Myllyperä, Penttilänkylä, Puralankylä, Risuperä, Saunakylä, Talviaislahti, Tiironkylä já Veitjoki.
Eennâmpállu
thumb|Eennâmpállu kovvejum Apollo 17:st. frameless|right
Eennâmpállu ađai Tellus lii Piäiváást kuálmádin aldemus plaaneet. Ton täsnitieđâlâš symbol lii 16px|🜨. Eennâmpáálu koskâ Piäivážân lii suullân 150 miljovn kilomeetterid ađai ohtâ Täsnitieđâlâš ohtâdâh. Eennâmpállu lii piäiváškode sahâdumos já viđâdin stuárráámus plaaneet.
Eennâmpállu šoodâi suullân 4,5 miljovn ihheed tassaaš. Eennâmpállu lii nuuvt kočodum keđgiplaaneet tondiet ko tast lii meetaalvááimus, sudes loovdâ já kiddâdis korrâ. Eennâmpáálust lii meid áimukerdi, já tot lii Mars lasseen piäiváškode áinoo plaaneet, mast lii kavnum kolgosčääci. Eennâmpállu lii maailmubâlâšvuođâ áinoo saje, kost lii kavnum eellim.
Skammâmáánu 7.
thumb|Steve McQueen ive [[1968]] Skammâmáánu 7. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 311. peivi (kárgámive 312. peivi). Ive loopân láá 54 peivid.
Eennâmpállu
Eennâmpáálust lii ohtâ máánu. Eennâmpáálu máánu lii koskâvuođâlávt piäiváškode stuárráámus máánu, jis ton stuáruduv verdid emiplaaneet stuárudâhân.
Keerdih
Eennâmpáálu puáhtá jyehiđ kemiallâš jiešvuođâi mieldi neelji kiärdán: koorân, lovdui sehe olgo- já sisváimusân. Eennâm koorâ assaavuotâ lii koskâmiärálávt 40 kilomeetterid. Korrâ lii eennâmpáálu saijaavuođâst suulân ohtâ prooseent já massaast tuše 0,4 prooseent. Korrâ siskeeld eromâšávt kepis amnâsijd, tego pii, haapi, alumiin, kalsium já ryevdi ovtâstuvâid.
Eennâmpáálu korrâuásist láá suulân kyehtlov litosfáárráptud, moh kobđoh astenosfáárin kočodum keerdi alne lovduu pajeuásist. Rááptuh lihâdeh ohtânmaanoost já tovâtteh eennâmtuárgástâsâid já vulkaanlii tooimâ. Jis rááptuh iäráneh, te šadda uđđâ merâponne, já jis toh lihâdeh nubijdis njeigâ, te šaddeh váráduvah.
Eennâmpáálu loovdâ álgá koorâ vyelni 40 kilomeetterist já tot juátkoo 2 900 kilomeetter kieŋŋâlvuotân. Loovdâ saijaavuotâ lii 84 prosenttid, já massa lii 67 prosenttid ubâ eennâmpáálu saijaavuođâst já massaast. Lovduu ovtâstuvah láá enâmustáá haapi, magnesium, ryevdi já pii ovtâstuvah, moh láá toškâ orroomhäämist.
Vááimus álgá lovduu maŋa 2 900 kilomeetterist já tot juáhhoo olgo- já sisváimusin. Olgovááimus lii 2 900–5 200 já sisvááimus 5 200–6 370 kilomeetter kieŋŋâlvuođâst. Váimus saijaavuotâ lii 15 prosenttid já massa 32 prosenttid ubâ Eennâmpáálu massaast já saijaavuođâst. Merhâšittee massa šadda tast, ete váimusist láá ryevdi já nikkel. Olgováimus olgouási liegâsvuotâ lii suulân 3 000 °C já tot lii kolgos häämist. Sisváimus liegâsvuotâ lii joba 6 000 °C, mut teedâ tobbeen lii nuuvt koorâs, ete tot lii toškâ orroomhäämist.
Meekaanlâš jiešvuođâi mieldi Eennâmpáálu puáhtá jyehiđ litosfáárin, astenosfáárin, mesosfáárin já váimusin. Litosfáár lii tooškâs já ton kieŋŋâlvuotâ lii suulân 100 kilomeetterid. Astenosfáár lii masa kolgos, mut ton viskositeet lii viehâ styeres. Astenosfáárist tábáhtuvá virdedem, mii vaaigut litosfäärráptui liihâdmân. Mesosfáár lii lovduu vyeliuásist já tot lii toškâsub ko astenosfáár.
Čäcikerdi
Eennâmpáálu aaseest stuárráámus uási lii čääci. Masa puoh Eennâmpáálu čääci lii sálttáás merâčääci, já sältittemes savjâčääsist stuárráámus uási lii jieŋâduvâin já loopah javrijn, juuvâin sehe ponnečääccin. Čäcikiärdán kulá meid áimukeerdi čääci.
Áimukerdi
Eennâmpáálu pirrâ lii áimukerdin kočodum saje. Áimukeerdist láá fysikaallávt já kemiallávt maaŋgâlágáneh keerdih já ton saahâdvuotâ uccán, ko sirdâšuvá pajas. Áimukeerdi merhâšitteemuuh kaasuh láá typpi (78 %), happi (21 %), argon (0,9 %) já čiđđâdioksid (0,04 %).
Ko kiäččá áimukeerdi Enâmist, te tot lii šiev šooŋâ ääigi čuovjâd. Ivne lii tast kiddâ, ete Piäiváá čuovâ siro áimukeerdist já čuovjis čuovâ siro uánihumos párukukkoduv tiet enâmustáá. Ko Piäiváš luáštá, te čuovâ jotá áimukeerdist kuhheeb määđhi já čuovjis ivne siro meddâl já kuhheeb párukukkoduv ruopsis ivne uáinoo eenâb. Jis čuovâ ij siroččii áimukeerdist, te alme ličij ain čappâd.
1250
1250 (MCCL) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1250-lovo vuossâmuš ihe.
Kuovâmáánu 27.
Kuovâmáánu 27. peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 58. peivi. Ive loopân láá 307 peivid (kárgámive 308 peivid).
Uruguay
thumb Uruguay lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Montevideo.
Ässeeloho
Käldee: Wikidata
Shirley Bassey
thumb|right|Shirley Bassey ive [[1971]]