cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وتاؤ
فائدے
فاسفورس، فولاد، وٹامن اے، بی تے سی دا بھرپور خزانہ ہے۔ ایندے وچ موجود فائبر ہاضمے کوں ٹھیک رکھندے، وزن گھٹیدے، خون دی کمی دور کریندے، جگر کیتے مفید ہے۔ دل کیتے مفید ہے،
پروین اکبر
کَم کار آلی حیاتی
پروین اکبر نے اداکاری دا اغاز 1975ء وِچ کِیتا اَتے پاکستان ٹیلی وژن دے ڈرامیاں وِچ نظر آئی۔ پروین اکبر کوں زمانی منزل کی مسخرے، اب دیکھ خدا کیا کرتا ہے، یہ زندگی ہے اتے دیوانگی وِچ اپݨے کرداراں کِیتے مہان٘دری ہَن۔
واہ تیݙے بھائی چارے
واہ تیڈے بھائی چارے۔
ضلع ساہیوال
ضلع ساہیوال صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
ضلع سجاول
ضلع سجاول صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ دریا سندھ ایں ضلع ٹھٹہ کنوں جدا کریندے،
ضلع رحیم یارخان
سیاحتی مقام
3 قلعہ مئو مبارک
4 دریائے سندھ، چاچڑاں شریف
6 روہی چولستان
سرائیکی مضمون نگاری
موضوعات
مضمون نگاری وِچ اخلاقی، اصلاحی، علمی، ادبی، سائنسی، مذہبی، تاریخی، سوانحی، مزاحیہ، ہر طرحاں دے موضوع بارے مضمون لکھیا ونڄ سڳدے۔ اسلوب دی انفرادیت مضمون تے مضمون نگار کوں ݙوجھیاں کنوں وکھرا کریندی ہے۔ مضمون لکھݨ دے کوئی بݨے بݨائے اصول کوئینی۔ البتہ ہر مضمون دی ہک منطقی ترتیب ضرور ہوندی ہے۔ پہلے موضوع دا تعارف، متن (ابتداء، درمیان، چھیکڑ) مضمون اتے انشائیہ وچ فرق ہے۔
مضمون دیاں وَنکیاں
مضمون دیاں مختلف قسماں ہوندین تحقیقی، تنقیدی، طنزیہ و مزاحیہ وغیرہ وغیرہ۔ سرائیکی ادب، تہذیب، تاریخ، ثقافت اتے ٻئے کئی حوالیاں نال مضامین دی لکھت تے ادبی رسائل، جرائد، اخبارات دے ادبی صفحات وچ ݙینہہ بہ ݙینہہ ودھݨ کار ہے۔ ادبی، تاریخی، تنقیدی، تحقیقی مضامین دے مجموعے شائع تھیندے آندن۔ جیندے نال سرائیکی نثر دے نسرݨ، اُسرݨ دے امکانات ٻہوں ودھدے پئے ݙسدن۔
وساخی
تقریب دا اہر وائس چانسلر نے کنڑک دی کپائی کر کے کیتا تے بنہاں مہماناں وی ہک ہک ڈو ڈو مونہے کنڑک دے کپئیے ۔۔۔ اے شاندار تقریب بہون رنگولی تے محبتاں سجری ہئ' جیندے وچ ملتانی چنیان سرائیکی اجرک تے کتاباں دےسٹال وی لائے گئیے ہن ۔
صادق محمد خان پنجم عباسی
مدینہ منورہ اچ قیام
نواب صادق محمد خان پنجم 10 فروری کوں آبیار حصانی توں مدینہ منورہ کیتے روانہ تھئے۔ نواب نے 11 فروری توں یکم مارچ تک مدینہ طیبہ اچ قیام فرمایا۔ انہاں ݙیہاں اچ نواب نے 11 فروری کوں روضہ رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے حاضری ݙتی۔ 13 فروری کوں نواب امیر مدینہ دی ضیافت کیتے تشریف گھن ڳئے تے 18 فروری کوں نواب نے امیر مدینہ دے اعزاز اچ ضیافت دا اہتمام کیتا۔ نواب نے 22 فروری کوں گورنر مدینہ نال ملاقات کیتی۔ 28 فروری کوں مسجد قبلتین تے بیر عثمان دی زیارت کیتے تشریف گھن ڳئے۔
پاکستان دی امداد
جݙݨ ایران دے بادشاہ پہلی وار پاکستان دے دورے تے آئے تاں حکومت پاکستان دے کول اینجھے برتن موجود نہ ہن جیہڑے شہنشاہ ایران دے شایان شان ہوندے، اوں موقعے تے وی نواب صاحب بہاولپور صادق محمد خان پنجم نے اپݨے شاہی محل دے سونے چاندی دے برتن ہک ٹرین اچ بھر کے بھیڄ ݙتے ہن، اوہ برتن وی نواب صاحب نے کݙہیں واپس نہ گھدے۔
تِریمت
تِریمت تاریخ دے ہر دور وِچ مرد دے تابع رہی ہِے۔ موجودہ زمانے وِچ ترقی یافتہ دیساں وِچ تِریمت اَتے مرد کُوں برابر بݨاوݨ دی کوشِت کِیتی وین٘دی پئی ہِے۔
اسلام وِچ تِریمت
اِسلام تُوں پہلاں تِریمت دی حالت زار ݙساوݨ دے قابل کائے ناں ہئی۔ تِریمت کُوں صرف ٻال ڄماوݨ اَتے پئے اَتے ٻالاں دی خدمت دے قابل اِی سمجھا وین٘دا ہئی۔ عرب معاشرے وِچ تِریمتِیں دے خلاف شدید نفرت پائی وین٘دی ہئی۔ گھر وِچ تِریمت دے وجود کُوں مرد اپݨی توہین سمجھین٘دا ہئی۔ عرب معاشرے وِچ ٻالڑیاں کُوں جِین٘دا پُورݨ دی وی رِیت ہئی۔ جاں جو جِہڑیلے اسلام دا سِجھ عرب دی بھوئیں اُتّے نِکلیا تاں اُون٘دے نال تِریمت دی ان٘ھاری حیاتی وِچ چانݨی دا مِین٘ھ تِھیوݨ لڳّا۔ اِسلام نے تِریمت کُوں اُوہ حقوق ݙِتّے جِنّھاں دا جہالت دے دور وِچ تصوّر وی ناں ممکن ہئی۔ اِسلام نے تِریمت دے اَنجو انج حیثیّتاں وِچ حقوق متعیّن کِیتے اَتے اُنّھاں دی ادائیگی کُوں اپݨے مَنَّݨ آلیاں اُتّے لازم قرار ݙِتّا۔ ماں دی حیثیّت نال اسلام نے جنّت کُوں ماں دے پیریں وِچ رکھ ݙِتّا اَتے اولاد کُوں تاکِید کِیتی جو اَمّاں اٻّا دے سامھݨے اُف تئیں ناں آکھیا ون٘ڄے۔ پَئے اُتّے اِیہ لازمی قرار ݙِتّا جو اُوہ اپݨی ذال دے اَرام تے سوکھ دی پوری بھال رکّھے اَتے اُوکُوں گھر دی چُکان٘دھے دے اندر حیاتی دے سبّھے لوڑاں دا سَمان ݙیوے۔ اِین٘دے تُوں اَنج اِسلام نے بھیݨ، دِھی، ماسی، ݙاݙی، نانی دی حیثیّت نال وی تِریمت کُوں حقوق نال نوازیا۔ اِسلام نے تِرِیمت کُوں حقِ وِراثت عطا کِیتا جاں جو تِریمت معاشی لوڑاں کُوں پور کرݨ کِیتے کہِیں دی مُتھاڄ ناں ہووے۔
ہائے مختفی
ایجھیئں ہائے ہوّز(ہ) جہڑی جو کھل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ہائے مختفی یا ہائے خفی الصَّوت اَکھِیندی ئِ ۔ جیویں جو کہ نہ ، یہ ، چھتہ ، کھٻہ ، کچہ، رسہ، داݨہ ،چرکھہ ، خرچہ، کمینہ ، حسینہ ، حادثہ ، فاصلہ وغیرہ ئِ چ اخیر تے آوݨ آلی ہائے ہوز۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو کہیں وی لوظ دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی خفی الصَّوت ہائے ہَوّز شعر دی تقطیع کر یندئیں ہوئیں ڈھَے ویندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ حذف کر ݙتی ویندی ئِ یا اے الف دی صورت اختیار کرکے آپݨاں وجود ضائع کر ݙیندی ئِ۔ جیویں جو اتے ݙتے ڳئے لوظیں دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہوّز۔ݙوجھی اے ڳالھ جو کٹویں حروف ِ تَہجّی (یعنی ایجھیں حروفِ تَہجّی جنھیں دے سرے نھئیں بݨدے مثلاً د، ݙ، ڈ، ذ، ر، ڑ، ز، ژ تے و) دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہَوزّ وی خفی الصَّوت ہوندی ئِ پرشرط اے ہے جو ہائے ہوّز کِن پہلے آوݨ آلاکٹواں حرف ِ تَہجّی متحرک ہو وے جیویں جو پردَہ ، انڈَہ ، گر دَہ ، جلوَہ تے پہرَہ وغیرہ ۔
اسم ظرف
-4اصغرٻہوں بھڄئے۔
کتنا؟
-4بعض صفتاں جنھیںدے اخیرء ِچ ’’الف‘‘ آندے جے کر اونہہ اخیرلے الف کوں ’’ئیں‘‘ نال بدل ݙتا ون٘ڄے تاں وت اوظرف بݨ ویندے جیویں جو :
چنڳئیں
بیٹھئیں
ظرف تمیز یا ریت: اوں، اونویں، اوجھئیں، او جھئیاں، اوجھیہاں، اوجھئیں، اوں جھئیں، اوجیہی، اوجیہیں، اوجھاں، اوندا، اوندی‘
ظرف مقداری: اُوݙا، اُوݙے، اوݙی، اوݙیاں۔ اُݙے،اُݙانہہ۔،اُݙاہو،اُݙاہوں،اُݙانہیں ،اُݙانہاں
سمتی ظرف: جݙو، جݙے ، جیݙو، جیݙے ،جیݙانہہ، جیݙوں۔
ظرف مقداری: تئیں جیݙا، تساں جیݙا۔
الف خفی الصوت
ایجھاں الف جیندی آواز الف مقصورہ کِن وی گھَٹ ہووے الف خفی الصّوت اکھِیندے ۔ سرائیکی ٻلیندئیں ہوئیں بعض لوظیں دے اخیرئِ چ ’’ اِ چ یا وِچ ‘‘ یا ’’اے یا ہے ‘‘ آندے جیکر کُئی لوظ لکھدئیں ہوئیں ’’ اِچ یا وِچ ‘‘ یا ’’ اے یا ہے ‘‘ کوں پورا پورا لکھیا ون٘ڄے تاں تحریر ئِ چ کُئی خوبصورتی پیدا نئیں تھیندی تے بعض اوقات قاری پڑھدئیں ہوئیں اونہہ تحریر کوں روانی نال نئیں پڑھ سڳدا بلکہ جا جا تے اَجھّکدے ۔ اینہہ واسطے ایجھئیں لوظیں یعنی ( اِچ تے وِچ دے الف تے وائو ‘تے اے تے ہے دے الف تے ہائے ہوّز ) کوںحذف کرکے انھیں دی جاتے ہمزہ مکسورہ (ئِ) یعنی (زیر آلا ھمزہ ) لاݙتا ون٘ڄے تاں جوتحریر ئِ چ روانی تے خوبصورتی پیدا تھی ون٘ڄے ۔  مثلاً گھر اِچ یا گھر وِچ دی بجائے گھر ئِ چ کَون ہے یا کَون اے دی بجائے کون ئِ تے کون ان یا کون ہن دی بجائے کَون ء ِن وغیرہ وغیرہ ۔ (ایندی مزید وضاحت کیتے’’یارھواں بھانگا‘‘ پڑھو)۔ ایویں ای ’’او یا ہو ‘‘ دے الف یا ہائے ہوّز کوں جے کر ہمزہ مَضموم (ء ُ) یعنی (پیش آلا ہمزہ ) نال بدل ݙتا ون٘ڄے تاں اے زیادہ مستحسن ئِ ۔ مثلاً آندے پئے او یا آندے پئے ہو کوں (آندے پے ء ُ) لکھن ْنال تحریر ئِ چ حسن تے روانی پیدا تھی ویندی ئِ ۔ اے ڳالھ وی ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو ’’ھمزہ‘‘ بجائے خود وی الف خفی الصوت شمار کیتا ویندے ۔ مثلاً کئی تے کوئی تے آوݨ آلا ھمزہ (ء) صوتی اعتبار نال ’’ الف خفی الصوت ‘‘ ہے ۔لہذا ’’ اِ چ یا وِچ ‘‘ یا ’’ اے یا ہے ‘‘ یا ’’اِن یا ہِن ‘‘ دے الف تے وائو یا الف تے ہائے ہوّز دی جاتے (ہمزہ مکسورہ یعنی ئِ) لاوݨ تے ’’ او یا ہو ‘‘ دے الف تے ہائے ہوّز دی جاتے (ہمزہ مضموم یعنی ء ُ) لاوݨ ء ِچ کُئی قباحت پیدا نھئیں تھیندی بلکہ تحریر زیادہ خوبصورت تے رواں تھی ویندی ئِ ۔
اسم ظرف
ش۔لاحقہ’’وکا‘‘ : کلھوکا، رتوکا، فجروکا، اڄوکا۔
ص۔سابقہ اڄاں: اڄاں تئیں، اڄاں توݨیں، اڄاں تیکر۔
پچھلے پیریں، پچھلے پہر، اٹھیں پہر، چودھار، ذری گھٹ، ہک دم، چٹا ݙینہہ، کالی رات، کالا کچھوں، چٹا کھیر، بگا بڳ، کالی کلھوٹی، نواں نکور، بھاری پنڈ ، رکھا متھا، پتلا پتنگ، سکا ڈھینگر، پتلا چھنگ، پتلا پوں، سکی نڑی ، کالا کاں، دودی ککڑ، سیاݨاں کاں وغیرہ وغیرہ ۔
ض: حالیہ معطوفی دے ݙو صیغئیں دا ڳانڈھا:
ایݙے اوݙے ، انتیں انتیں ، لمے ابھے ، اورھو پرو، سڄیو کھٻیو، اِݙاہوں اُݙاہوں، جݙوں کݙوں، جیݙے کیݙے ، ݙلھاہوں ݙنبھاروں، اتے تلے ، ہیٹھاں اتاں، جنتیں کنتیں ، جیݙوں کیݙوں، تیݙو میݙو وغیرہ وغیرہ ۔
بکھری : بکھری احمد خاں، بکھری سیداں
چوک :چوک اعظم، چوک سرور شہید، چوک منڈا، چوک شہیداں، چوک خونی، چوک ماڑی، چوک میتلا۔
کوٹ:کوٹ قیصرانی، کوٹ ادو، کوٹ سلطان، کوٹ بہادر، کوٹ مبارک، کوٹ سبزل ، کوٹ مٹھن، کوٹ سمابہ، کوٹ سنجر خان، کوٹ
ڳوٹھ:ڳوٹھ ماہی، ڳوٹھ محراب، ڳوٹھ شاہ محمد، ڳوٹھ حیات، ڳوٹھ عالو۔
فرھاد فریدی
استاد شاعری
ملک سراج احمد گل آف گل آرٹس شیخ واہن
کتاباں
3 کھل تاں سہی ( مزاحیہ شاعری )
نعتیہ ڈوہڑہ
ہک لکھ تے چووی ہزار کنوں ہے اعلی شان محمد دا
اسم ظرف
پدھر (میدان)
اڑی
-12 سرائیکی لاحقیں کن بݨن آلے اسم ظرف مکاں :
فرھاد فریدی
قعطہ
دوکھا اج دے یار کریندن
غزل
اے کاش میڈا ایجھا مقدر خدا کرے
اسم ظرف
جی:گوسر جی ، باگڑجی ، کولار جی۔
-3بکرمی
فرھاد فریدی
غزل
کوئی وی کرکے بہانہ آپیا
کم نہ آون ہتھوں ݙیون خار اپݨے کیا کروں
مزاحیہ شاعری
نہ روز دے جھگڑے جھیڑے ہن نہ کریندے اج وانگوں فریاد ہاسے
پردہ اتیں جنسی پاکیزگی
[نوٹ: اے لکھت "پردہ" دے ناں نال لکھئے ہک مضمون وچ شامل ہئی جیڑھا جو 1970 دے ݙہاکے وچ تونسہ کنیں چھپݨ آلے میگزین "سنیہا" وچ چھپیا ہئی۔ شیت اے سرائیکی وچ پردہ اتیں جنسی پاکیزگی دے سبجیکٹ تے پیلھی تنقیدی لکھت ہے۔۔]
فرھاد فریدی
مزاحیہ شاعری
کھلویندی اے میں تے سارے ویہڑے
میں تاں رہ گیم انویں کنوارہ
کیتے برباد ساکوں اپݨیں اعمال
ضلع لہور
لہور دے تعلیمی ادارے
ونکی:پنجاب
گلزار چین (کتاب)
گلزار چین، خلیل خان اشک دی ہک اردو تالیف اے جیہڑی فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں طبع تھئی۔ خلیل خان اشک ایں کالج دے مشہور مصنفاں اچ شامل ہن۔
زنانی
زنانیاں تاریخ دے ہر دور وِچ مرد دے تابع رِیہاں ہِن۔ موجودہ زمانے وِچ ترقی یافتہ دیساں وِچ تِریمت اَتے مرد کُوں برابر بݨاوݨ دی کوشِت کِیتی وین٘دی پئی ہِے۔
ضلع لیہ
جغرافیہ
تھل دا علاقہ ہے۔
مریم علیہا السلام
اسلام دے مطابق حضرت مریم علیہا السلام ہِک ٻہوں شریف، عفیفہ اَتے پارسا تِرِیمت ہَن جیڑھے ہر ویلے اللہ سئیں دی عبادت وِچ مشغول رہن٘دے ہَن اَتے اُنّھاں کُوں کہِیں مرد نے کݙان٘ہِیں ہَتھ تئیں ناں لایا ہئی۔ اَتے اُنّھاں دے بغیر کہِیں جنسی تعلّق دے ھاملہ تِھیوݨ اللہ سئیں دا ہِک ٻہوں ہِی وݙّا معجزہ ہِے۔ قُرآن مجید اَساکُوں ݙَسین٘دا ہِے جو اللہ سئیں دا ہِک عزیم المرتبت فرشتہ جبرائیل علیہ السلام، اللہ سئیں دے حُکم نال مریم علیہا السلام دے کول آیا اَتے اُنّھاں کُوں پُتر دی بشارت ݙِتّی اَتے خالقِ کائنات دے حُکم نال فرشتے نے اُنّھاں وِچ رُوح پُھوک ݙِتّی جین٘دے نال اُوہ بغیر کہِیں جسمانی ملاپ دے حاملہ تھئے جیڑھی اللہ سئیں دی نشانیاں وِچُوں ہِک نشانی ہئی۔ جاں جو قُرآن مجید وِچ اللہ سئیں روح کُوں آپݨاں حُکم بیان کرین٘دے ہِن یعنی روح اللہ دا حُکم ہِے اَتے اِیہ عیسیٰ علیہ السلام تُوں اَنج وِی ہر جِین٘دی مخلوق وِچ موجود رَہن٘دا ہِے اَتے جیڑھے ویلے تئیں اِیہ حُکم اساݙے اندر موجود رَہن٘دا ہِے اَساں جِین٘دے رہن٘دے ہَیں اَتے جیڑھے ویلے اللہ سئیں اِیں حُکم کُوں منسوخ کر ݙین٘دا ہِے یا رُوح کُوں آپݨے وَل سݙ گِھن٘دا ہِے تاں جُسّہ مُردہ تِھی وین٘دا ہِے اَتے مُݨس فوت تِھی وین٘دا ہِے۔ اِیہ روح کائنات دی ہر جِین٘دے شے وِچ اُوں ویلے تئیں موجود رہن٘دی ہِے جیڑھے ویلے تئیں خالقِ کائنات اُوکُوں جِین٘دا رکھݨا چاہوے۔
سورۃ مریم وِچ تذکرہ
وَل او (اُوں ٻال) کُوں چَا تے اَپݨِیں قوم دو گِھن ڳئی، اُنھاں آکھیا اَے مَریم! تُوں تاں نویکلی شَئے چَا آئی ہِیں (٢٧)۔
(جواب وِچ) اُوں مَئی ٻال دو اِشارہ چَا کِیتا تاں او لوک آکھݨ لڳے، جو اَساں اِیندے نال کِیویں ڳالھ کروں، اِیہ تاں اَڄݨ جھولی دا ٻال ہے (٢٩)۔
اِیہُو کُجھ ہَا عیسیٰ پُتر مَریم دا ! اَتے اِیہا اَصل ڳالھ ہے جِیندے وِچ لوک شَک کریندے پَے ہِن (٣٤)۔
دلنور نور پوری دا سرائیکی لوک ݙوہڑا
صوفی احمد بخش توں دلنور نور پوری تئیں پُڄ کے شہرت دا عروج حاصل کرݨ والا سرائیکی لوک شاعر زبان اتے لوک ادب دی خدمت دے حوالے نال مجاہد سرائیکی آکھیا ویندے۔ دلنورؔ نور پوری دے سرائیکی لوک ݙوہڑے موضوعات دی رنگا رنگی دے حوالے نال سرائیکی لوک شاعری وچ ہک اُچا مقام رکھیندن ۔ اونویں تاں اُنھاں نظماں وی کمال دیاں لکھین خاص طو ر تے اصلاحی ، ادبی اتے مزاحیہ نظماں وچ اُنھاں ٻہوں ناں کمائے ۔ پر سرائیکی ݙوہڑے جہیں مقبول اتے مروج صنف وچ وی اُنہاں اپݨے فن تے کاریگری دا جادو ݙکھائے۔
آ ڳیا بھئی آ ڳیا
وانڈھے دی ارداس والا
دلنورؔ آ ڳیا ، دلنورؔ آڳیا
مُل ہے اینداٻہوں تھوڑا
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا ونکی:سرائیکی ݙوہڑا ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ضلع ملتان
ضلع ملتان صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
ہائے مخلوطی
ہائے ݙو چشمی یعنی ݙو اکھیں آلی ہائے ہوز یا ہائے مخلوط ( ھ ) خط نستعلیق ئِ چ لکھئے گئے کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ آپݨی اصل مجرد شکل یعنی ’’ھ‘‘ وچ نھئیں لکھی ون٘ڄ سڳدی۔ مثال دے طور تے ہوا کوں ھوا تے گروہ کوں گروھ لکھݨ درست نھئیں۔ البتہ خط نسخ ئِ چ لکھئے ڳئے لوظیں دے شروع ، درمیان تے اخیر ئِ چ اپݨی اصل شکل ’’ھ‘‘ وچ لکھی ون٘ڄ سڳدی ئِ۔ سندھی زبان چونکہ عربی وانگوں خط نسخ ئِ چ لکھی ویندی ئِ اینہہ ڳالھوں سندھی زبان ئِ چ اے ݙو اکھیں آلی ہائے مخلوط آپݨی پوری شکل ئِ چ استعمال تھیندی ئِ۔ دراصل ایندی صرف ہکّا ابتدائی شکل ئِ جݙاں جو نہ تاں ایندی کُئی درمیانی شکل ئِ تے نہ ای کُئی اخیری شکل۔ سرائیکی زبان دا رسم الخط چونکہ نستعلیق ئِ لہٰذا ݙو اکھیں آلی یا ہائے مخلوطی ’’ھ‘‘ سرائیکی زبان دے کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ آپݨی اصل مجرد شکل ئِ چ نھئیں لکھی ون٘ڄ سڳدی۔ لاہور کوں لاھور ،شہر کوں شھر یا بہار کوں بھار نھئیں لکھیا ون٘ڄ سڳدا ۔ البتہ کچھ مفرد حروف تَہجّی دے نال ڳنڈھ کرئیں مرکب حروف تَہجّی بݨائے ون٘ڄ سڳدن مثلاً ب،پ، ت، ٹ ج، چ، د، ڈ، ر، ڑ ، ک ، گ ، ل م، ن، و، ی نال ڳنڈھ کرئیں بھ، پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ، مرکب حروف تَہجّی بݨائے ویندن ۔انھیں مرکب حروف تَہجّی دی تعداد ستارھاں (۱۷) ئِ۔ جݙاں جواتے ݙتے ڳئے مفرد حروف تَہجّی نال ݙو اکھیں آلی ہائے ہوّز ’’ھ‘‘ ڳنڈھ ݙتی ویندی ئِ تاں وت اینہہ ڳانڈھے کوں تروڑیا نھئیں ون٘ڄ سڳدا ۔ یعنی بھ دی ’’ب ‘‘کن ’’ھ‘‘ جدا نھئیںکیتی ون٘ڄ سڳدی ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اُتے ݙتے ڳئے ستارھاں مرکب حروف تَہجّی کن ’’ھ‘‘ نہ جدا کرکے لکھی ون٘ڄ سڳدی ئِ تے نہ پڑھی ون٘ڄ سڳدی ئِ۔
ݙٹھا ا ے ڳئے جو ساݙے اردو تے سرائیکی زبان دے اکثر لکھاری آپݨی لکھت ئِ چ ’’ھ‘‘ دا استعمال اکثر غلط کریندن ۔ اے استعمال اتنا غلط تھی ڳئے جو وݙے وݙے مہاندرے لکھاری وی غیر محسوس طور تے اے غلطی کرٻہندن ݙو اکھیں آلی ’’ھ‘‘ دی خط نسخ ئِ چ تاں وکھری لکھت جائز ئِ پر خط نستعلیق ئِ چ ایندی مجرد شکل ئِ چ املا سراسر غلط ئِ ۔ لُطف دی ڳالھ تاں اے ہے جو فارسی ، اردو تے سرائیکی لُغتیں دے لکھارئیں وی ’’ھ‘‘ دی درست املا دے پاسے توجہ نھئیں کیتی ۔ شاید ایندی وجہ اے وی تھی سڳدی ئِ جو اے لوک ’’ھ‘‘ کوں ہک مفرد حرف تَہجّی شمار کریندن پر اے خیال سراسر غلط ئِ کیوں جو خط نستعلیق ئِ چ کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ اینکوں ایندی مجرد شکل ’’ھ‘‘ نال لکھݨ درست کائینی جیویں جو اتے ݙتیٔں ڳئیں مثالیں ئِ چ لکھیا ڳئے ۔ ہے کوں ھِ لکھݨ وی غلط ء ِ
سرائیکی لوک ادب دے ݙوہڑا تے عاشقِ رسول
ہک سچے مسلمان دی حیثیت نال دلنورؔ نور پوری حج وی کرݨ چاہندن اُنھاں دی دِلی خواہش اے جو اُنھاں کوں مکہ تے مدینے دی زیارت نصیب تھیوے او اللہ دا گھر ݙیکھن اتے اوندے پیارے محبوبﷺ دے روضے دی زیارت کرن۔ اُنھاں اپݨی ایں خواہش کوں لفظاں دا چولا پوا کراہیں ایں طرح بیان کیتے:
تیݙے در اقدس دی چوکھٹ کوں ݙے بوسے مونجھ لہا ویندے
وسیب، ثقافت اتے دھرتی نال محبّت دا ݙوہڑا
ساݙی پہلی ہئی ملاقات اڄاں پئے قسمت دیوچ پھݙے ڳئے
سرائیکی تحقیق نگاری
سرائیکی زبان و ادب وچ تحقیق نگاری اتے سرائیکی تنقید نگاری دی موہری ٹور، سرائیکی تذکرہ نویسی، سرائیکی شخصیات نگاری، مخطوطیاں بارے ڳول پھرول توں تھیندی اے۔ ایں سلسلے وچ سرائیکی وسیب دے مختلف شہراں وچوں معروف شاعراں دا کلام، انہاں دے حالاتِ زندگی اتے انہاں شاعراں بارے، مرتب و مؤلف دی رائے کوں تاثراتی تنقید دا پرچھانواں اتے تحقیق دی بنیاد آکھیا ونڄ سڳدے۔ کیفی جامپوری دی ’’سرائیکی شاعری‘‘ چھپیل ۱۹۶۷ء اتے ’’تاریخ ادبیات مسلمانان پاک وہند‘‘ دا پُکھ ’’سرائیکی ادب‘‘ از، میر حسان الحیدری، چھپیل ۱۹۷۱ء، حمل لغاری، بیدل سندھی دے حالاتِ زندگی اتے انہاں دے کلام بارے تحقیقی و تنقیدی جھات، از اسلم رسولپوری، ’’نور جمال‘‘، تذکرہ، حافظ جمال اللہ ملتانیؒ، از ڈاکٹر مہر عبدالحق، ’’چراغ اعوان دی ہیر‘‘ تے خوشدل، خیر شاہ دا کلام‘‘، از ڈاکٹر طاہر تونسوی خواجہ غلام فرید کی شاعری کے تین رنگ، از ڈاکٹر انوار احمد تے عمر کمال خان ایڈوکیٹ دی ادبی تنظیم بزم ثقافت ملتان دی طرفوں چھپݨ والیاں کتاباں دے دیباچے اتے ٻئیاں کتاباں توں تحقیق اتے تنقید دا اِیریا جڑدا بݨدا ݙسدے۔ ماضی وچ چھپیل کتاباں وچوں اسلم رسولپوری دے ادبی تحقیقی و تنقیدی مضامین دا مجموعہ ’’تلاوڑے‘‘، اشاعت ۱۹۸۷ء، دلشاد کلانچوی دے ادبی تنقیدی مضامین دے مجموعے ’’ادبی چول پڑچول‘‘، ’’تنقید دیاں پوڑھیاں‘‘، اشاعت ۱۹۸۸ء، سال ۱۹۸۷ء وچ، دلشاد کلانچوی دی کتاب ’’سرائیکی زبان تے ادب‘‘ ۱۹۹۸ء وچ ’’سرائیکی باغ بہاراں‘‘، ’’سرائیکی ادب دی چنگیر‘‘، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب ’’سرائیکی ادب ٹور تے پندھ‘‘ اشاعت ۱۹۹۶ء، ڈاکٹر نواز کاوش دی کتاب ’’ترکہ‘‘ صدیق طاہر دے تحقیقی و تنقیدی مضامین دے مجموعے ’’ویورے‘‘، وچوں سرائیکی زبان و ادب وچ تاثراتی، توصیفی، تفہیمی، توجیہائی، تاریخی، سماجیاتی، نفسیاتی، جمالیاتی تے مارکسی تنقید دے اشارے ڳولیئے ونڄ سڳدن۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
کویتا
ذاتی حیاتی
اداکارہ کویتا بطور نسرین رضوی ڄَمّی ہئی۔ اوہ اداکارہ سنگیتا دی بھیݨ اَتے برطانوی نژاد امریکی اداکارہ جیا خان دی چاچی وی ہِن۔ 1970ء اتے 1980ء دے ݙہاکے دے وِچالے ݙُون٘ہائیں بھیݨیں (سنگیتا اتے کویتا) ٻہوں مقبول ہَن۔ کویتا ہُݨ امریکہ وِچ رہن٘دی ہِن۔
دبستان فروغِ خطاطی اتے منشی طفیل احمد قادری
فنِ خطاطی دی بے لوث خدمت، ایندی ترقی اَتے ودھارے کیتے منشی طفیل سئیں کوں ملتان دی دھرتی بھُلا نِیں سڳدی۔ اُنہاں دے شگرداں اِچوں اُستاد خلیل الرحمن چشتی اَتے محمد اَسلم وَفا دے لکھے ہوئے ساکوں ݙو فن پاریاں دے فوٹو گراف مِلن ڄیڑھے سئیں ابنِ کلیم احسن نظامیؔ دے شکریے نال شامل کریندے پئے ہیں۔ 1977ء اِچ چھپݨ آلی اُنہاں دی کتاب ’’تاریخ فنِ خطاطی‘‘ اِچوں اے فن پارے ڳدے ڳین۔ خطاطی دی تاریخ اِچ ملتان اِچ چھپݨ آلی اِے پہلی کتاب ہئی ڄیکوں لائبریریاں اِچ ݙٹھا ڳیا اَتے برِ صغیر پاک و ہند دے بے شمار خطاط صاحبان دے فن پاریاں دے نمونے ایندے اِچ چھاپے ڳین۔ اِیں کتاب دا تمہیدی مضمون سئیں اسلم انصاریؔ نے ’’بہارِ صورت نگارِ معنی‘‘ دے ہیڈنگ نال لکھیا ہَا ڄیڑھے ویلے اُو ملتان آرٹس کونسل دے ریذیڈنٹ ڈائریکٹر ہَن۔ اے کتاب منشی طفیل احمد قادری المعروف خلیل رقم صدر دبستان فروغِ خطاطی رجسٹرڈ دی سرپرستی اِچ چھاپی ڳئی ہِئی۔ بعد اِچ چھپݨ آلیاں کئی لوکاں دیاں خطاطی دیاں کتاباں اِچ ایں کتاب توں اِستفادہ کیتا ڳے۔
لُوت ٻُوٹی
ساݙے ملک ءِچ اَڄ کل دے
مطلب پَرست قیادت تھئی
وَدھ توں وَدھ ضخامت تھئی
اَنت بھَلا کوئی ہو سِی؟
تھی ڳئے خرچے لمبے چوڑے
اُستاد خلیل الرحمٰن چشتی اتے ٻئے دستکار
اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک مہاندرے شاگرد عاشق اِلٰہی
اے فن پارہ اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک مہاندرے شگرد عاشق اِلٰہی دا خطِ نستعلیق اِچ رقم شدہ ہِے۔ عاشق اِلٰہی نے ملتان دے کئی اخباراں اِچ کتابت کیتی۔ سنگِ مر مر دے سِلھاں تے وی کتبیاں دِی کتابت اَتے کھدائی دا وِی انہاں نے وݙا کم کیتا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
وسل
ورتاوا
سبزی دے نال نال ایہ ہک غذا وی ہے، مسالے وچ ورتیندے۔ چٹݨی تے اچار وچ وی ورتندے، سلاد وچ کچے وی کھادے ویندن۔
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
انسانی سرگرمیں دی شاعری
ویسوں سنجھ صباحیں
جیوݨ دے ڈھائی وویار سَٹ گھت فخر وڈائی وویار
علم عروض
حروف دے عروضی گروہ
حروف دی حرکات دے پیش نظر الفاظ کوں حروف دے تین عروضی گروہوں وچ تقسیم کیتا گئے ۔ انھاں دے ناں سبب, وتد تے فاصلہ ہن ۔ سبب ڈو حرفاں دا مجموعہ ہوندے ۔ وتد تین حرفاں تے مشتمل ہوندے ۔ فاصلہ چار یا پنج حرفاں تے مشتمل ہوندے۔
مشہور بحراں
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
وسدا ویہڑا
چولی دا رنگ ڈے گئے
علم عروض
مشہور بحراں
5 بحر رمل
مشہور اوزان
مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن
مشہور بحریں تے اوزان وچ اشعار
1 فعولن فعولن فعولن فعولن
تیڈا حسن ہے جلوہ گر جیڈے کیڈے
قیس ڈکھ دی چور گپ توں کئی نکل سگدا نہیں
4 مفاعیلن مفاعیلن فعولن
نی رہ گی جان تے ہک لیر وہ وہ
7مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن
میں اپنڑے زندہ رہنڑ دا وہاج کیا ڈیواں ?
دِلنور دے لوک ݙوہڑے وِچ خود داری تے غُربت
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا ونکی:سرائیکی ݙوہڑا ونکی:سرائیکی لوک شاعری
وستی آڑہ
ویندا وگدا........(منصور شانی)
سرائیکی رپورتاژ نگاری
رپورتاژ دی اہمیت
رپورتاژ کوں تمام زباناں وچ خاص اہمیت حاصل ہے اردو وچ ایہ صنف صحافت دی ترقی یافتہ شکل ہے۔ رپورتاژ صحافت تے افسانے دے درمیان دی تحریری صورت ہے۔ ڈاکٹر انور سدید لکھدن:
جامعہ نظامیہ حیدرآباد دکن
تاریخ
ایندی بنیاد شیخ الاسلام امام محمد انواراللہ فاروقی ملقب فضیلت جنگ (ایہ لقب انہاں کوں نظام دکن دی طرفوں ݙتا ڳیا) نے حیدر آباد، بھارت وچ 1876ء وچ رکھی۔ نواب میر عثمان علی خان (حیدرآباد دے نظام ہفتم) دے دور وچ ایں نے خوب ترقی کیتی۔ 146 سال توں زیادہ عرصے توں جامعہ نے فقہ اسلامی تے علوم اسلامی دی متصل خلافت یعنی اجازت تے اسناد دے ذریعے حفاظت کیتی ہے جیہڑی 14 صدیاں پہلے مختلف علما دے واسطے نال حضور ﷺ نال ونڄ ملدی ہے۔ انیہویں تے ویہویں صدی دے دوران جامعہ نظامیہ دے اساتذہ دے تحقیقی کم دا ہی نتیجہ ہئی کہ ریاست حیدرآباد برصغیر دی علمی سرگرمیاں دے مرکز دے طور تے کم کریندی رہی۔ برصغیر تے خصوصاً دکن دی اسلامی تاریخ وچ جامعہ دا بڑا کردار ہے۔
مشہور فارغ التحصیل شخصیات
▪ مولانا عبد اللہ مداھج۔
کشمیری تے پنجابی زبان دی ماء
ہِک ویلے موجودہ پنجاب تے کشمیر تک علاقے سرائیکی راجدھانی ملتان وِچ شامل ہَن، ملتان ہی تہذیب تمدّن اَتے تجارت و صنعت دا مرکز ہا اِیں واسطے سرائیکی زبان تہذیب تے ثقافت دے اثرات ݙوجھے لسانی گروہیں تے پووݨ لازمی ڳالھ ہئی، انّھاں اثرات دی وجّہ تُوں کُجھ زباناں ٻئے زبانیں وِچ مرج تھیندِن اتے کُجھ نویاں وجود وِچ امدِن جیویں جو ݙونہائیں زباناں کشمیری تے پنجابی وجود وِچ آئن۔ انگریزی عہد دی عام تحقیق دے مطابق سرائیکی زبان مختلف زباناں دی ماء ہِے۔ سندھی زبان دی تریخ دے مصنّف بھیرومل آڈواݨی نے لکھے جو مہا بھارت دے دور وِچ راجہ کسنیس تُوں ٻہوں بلے متھرا وچ شوستین نامی ہِک مشہور راجہ گذرے اُوندے ناں دی نسبت نال متھرا تے ایندے آس پاس دے علاقے کوں شور وِچ تے علاقے دی زبان کوں شورسینی پراکرت آکھیا وین٘دا ہئی۔ پراکرت کافی دور تئیں پھیلی ہوئی ہئی اتے ایندا دائرہ اثر مغربی پنجاب تُوں گِھن تے گجرات تے بنگال تئیں وسیع ہئی۔ اوں زابان تے وی ملتانی زبان دے اثرات ہن پاکستان وِچ پنجابی، کشمیری تے ݙوجھی زباناں وجود وِچ آیاں۔ تے اِیں طرح مشرقی پنجاب وِچ سرائیکی تے ہندی زبان دے ملاپ نال پنجابی کشمیری زبان پیدا تھئی اِتّھوں اشارہ ملدے جو سرائیکی کشمیری تے پنجابی دی ماء اے۔
سادے جئیں بندے دی سرائیکی لوک شاعری
انج ٻال روندے انج ماء روندی کہیں ماء توں ٻال نہ نکھڑے
غلام حسن حیدراݨی(بے مثل افسانہ نگار)
شخصیت غلام حسن حیداݨی
حیدراݨی مرحوم دا حلیہ کجھ ایں طرح ہا‘گندمی رنگ‘متناسب جسامت‘چٹا چولا‘چٹی شلوار‘چٹا پٹکا‘خالص دیرے وال وضع قطع‘نکیاں نکیاں ٻلدیاں اکھیں‘سدھّی سامݨی سیندھ‘سوہݨیاں پتلیاں مچھاں‘ہنس مکھ‘ملنسار‘باغ و بہارشخصیت‘ٻٹ کڑاک تے ٹھٹھے مخول دے ماہر تے محفل دی جان ایہ ہن سئیں غلام حسن خان حیدراݨی۔نمود و نمائش توں پاک‘منافقت تے ریاکاری توں دور‘انتہا دے سادگی پسند‘انکساری دا اے عالم ہا جو اسلم میتلا دے بقول 1972ء وچ حسین آگاہی ملتان دے ”ایوان ادب“ وچ ہک تقریب تھیندی پئی ہئی جیندے دوران اچانک سٹیج سیکرٹری اعلان کیتا جو ”سمّی“دے خالق سئیں غلام حسن خان حیدراݨی کوں میں درخواست کرینداں جو اوہ سٹیج تے تشریف گھن آون‘ پچھلیاں سیٹاں توں ہک درویش صفت انسان اٹھیا‘ سٹیج سیکرٹری دا شکریہ ادا کیتا تے سٹیج تے آوݨ کنوں معذرت کر کے ول اپݨی سیٹ تے ٻہہ ڳیا۔تقریب ختم تھئی تاں حیدراݨی صا حب دے ارد گرد لوگ تاریں دے جھرمٹ وانگ اکٹھے تھی ڳئے تے اوندی گفتگو توں پتہ لڳدا ہا جو اوہ ٻہوں مطالعہ رکھݨ والا ادیب ہے،،حیدراݨی ہک خوش مزاج تے ملݨسار انسان ہا‘دوست احباب دی آمد و رفت ہر ویلے انہاں دے کول رہندی ہئی۔ٹوک مذاق تے کھلݨ کھلواوݨ انہاں دے مزاج وچ شامل ہا۔اوہ اکثر اپݨے ہم پیشہ ٹیچرز حضرات دے حوالے نال موقعہ محل دے مطابق لطیفے سݨاکے خوش گوار ماحول پیدا کر ݙیندے ہن۔اوہ اپݨے دوست احباب کوں مزاحیہ چٹکلیاں نال محظوظ کر کے خود وی خوشی محسوس کریندے ہن۔
غلام حسن حیداݨی دے افسانیاں دے کردار
آپدے افسانے روہ‘روہی تے تھل‘دامان دے ٹردے پھردے کردار ہن انہاں اپݨے قلم کوں معاشرے وچ تھیوݨ آلے ظلم و استبداد تے نا انصافی دے خلاف استعمال کیتا۔جیویں جو اُنہاں اصغر (ہک شریف آدمی) اُتے ہک ظالم زمیندار مہر ربنواز دے ݙڈھپ تے ظلم کوں اپݨے افسانے ”ٹھکارے یا چیکاں“ دا موضوع بݨائے۔حیدراݨی کتھئیں انساناں دی نفسیات تے جذبیاں دی ترجمانی کریندا نظر آندے تے کتھئیں انسانی حسد توں پیدا تھیوݨ آلے نقصانات توں آگاہ کریندے۔ جیویں جو انہاں دے افسانے ”کیری دی مُٹھ“دا ہک کردار ”گانموں“ لوکاں دے حسد‘ تعصب تے کینہ زنی دا ناحق شکار تھی ویندے۔ایں حولے نال حیدراݨی دی اپݨی لکھت دا نمونہ ملاحظہ تھیوے۔
افسانہ,,واہ ݙرو خان،،دا خلاصہ
ایہ نانگ ہک علامت ہے کہیں ݙاڈھے ظالم تے جابر آدمی دی‘ جیڑھا محمدو خان دے مقابلے وچ ٻہوں مضبوط تے طاقتور ہے تے محمدو خان اوندا مقابلہ کرݨ ویلے خوف زدہ تھی کے حوصلہ ہار ویندے۔ایں واقعے دا حال محمدو خان اپݨے ہک سنگتی کوں حیدراݨی دے قلم نال کجھ ایں طرح ݙیندے ”یار!میݙے ہتھیں وݙے منہ آلی تبرَّ ہئی‘میں نانگ کوں مارݨ کیتے اُلریا۔پر نانگ دی دہشت میکوں روک ݙتا۔نانگ ڳیت ݙتی‘ اوہ وسّو کوں مونڈھیاں تئیں نڳل ڳیا‘اوں میݙو حسرت نال ݙیکھ کے آکھیا ”خان ݙہدا کھڑیں‘ہمت کر!میں ہمت کرکے ڄلھا کیتی‘پر نانگ نال اکھیں چار تھیاں‘بدن سوا تھی ڳیا‘ہمت جواب ݙے ڳئی۔ نانگ جیڑھے ویلے چنگی طرح وسّو کوں نڳل ڳیا‘تاں وت وی اوندیاں نظراں میݙے اتے ہن۔آخری الفاظ اوندے ایہ ہن’’واہ ݙرو خان“
افسانہ,,پیؤ یا بھراء،،دا خلاصہ
حیدراݨی مرحوم دے اے افسانے دنیاں دی کہیں وی ترقی یافتہ زبان دے مایہ ناز افسانیاں دے مقابلے وچ رکھیے تے معیار دے تلاوڑیں وچ تولئے ونڄ سڳدے ہن۔حیدراݨی صرف افسانہ نگار ای نہ ہن بلکہ انہاں سرائیکی ادب دی ہر صنف تے طبع آزمائی کیتی ہے۔مثلا ًنثری اصناف اچ ڈرامے‘افسانے‘ناول‘مضامین تے تبصرے وغیرہ تے شعری اصناف اچ ”سمّی“ اتے ”بگڑو“ایہ ڈو منظوم داستاناں انہاں دے قادر الکلام شاعر ہووݨ دا ثبوت پیش کریندین۔آپدے کتاباں دی تندیر پیش خدمت ہے۔
غلام حسن حیداݨی دیاں کتاباں
اے کتاب مہر گل محمد (مرحوم) حیدراݨی صاحب دے افسانے تلاش کر کے ”مجلس ایوان ادب“ ملتان توں پہلی وار 1994ء کوں شائع کیتی ہے مہر صاحب دے بقول افسانیاں دی موجودہ ترتیب حیدراݨی صاحب دے اپݨے ہتھ تے قلم نال ݙتی ہوئی ہے مگر حیدراݨی صاحب ایں افسانوی مجموعے دا ناں ”رتے ٻیر“ تجویز کیتا ہا۔جݙاں جو مہر صاحب نے کتاب دا ناں تبدیل کر کے ”غلام حسن حیدراݨی دے افسانے“ رکھ ݙتا۔کتاب دے ایں ناں کنوں مہر صاحب دا مطلب شاید حیدراݨی دے افسانے ظاہر کرݨ ہوسی۔
پورھیت:
واجد تھلوی (03467084245)
وسوں ویہڑے
"وسوں ویہڑے (طارق نمبر)" چھپ کے بازار اچ آ گئے. . .ادب شناس سنگت واسطے بہتریں سوکھڑی اے. . .320 صفحات تے درگھیل وسوں ویہڑے دی ایں جلد اچ احمد خان طارق سئیں دی شاعری تے حیاتی دے متعلق سرائیکی دے مہان لکھاریں دیاں لکتھان ان جیندے وچ پروفیسر احسن واگھا،ڈاکٹر اشولال، حفیظ خان،رفعت عباس، پروفیسر شریف اشرف ، عاشق خان بزدار ، شوکت مغل، جاوید اختر بھٹی، شاکا ہاری(مشتاق گاڈی)، پروفیسرڈاکٹر نجیب حیدر ملغانی، پروفیسر ڈاکٹر مزمل حسین، پروفیسر سجاد حیدر پرویز، مجاہد جتوئی، عزیز شاہد، پروفیسر محمد خان ملغانی، ڈاکٹر حمید الفت ملغانی، محبوب تابش، پروفیسر شبیر ناز، ظہور دھریجہ، خلیل بخاری، فرید ساجد لغاری،طارق اسماعیل احمدانی،مظہر سعید گوپانگ تے کافی نوجوان لکھاری شامل ہن. . . نینگر سوجھوانڑ محبوب تابش سئیں مبارخباد دے مستحق ان جو انہیں اتنی محنت نال اے پرچہ ترتیب ڈتے. . . دیرہ غازی خان دی سنگت اے رسالہ "ناصر نیوز ایجنسی" نزد ٹریفک چوک توں گھن سگدن. . .(بلال بزدار، ١٦ فروری ١٦ء)
خطاطی دے لوک فن دے کُجھ ضروری ڳالھیں
اَج دے اِیں نویں زمانے اِچ لوک فنِ خطاطی دی قدر دانی دا ہِک ٻیا ذریعہ وی پیدا تھی ڳیا ہِے۔ اے ذریعہ ٹیلی ویژن ہِے جیڑھا 1962ء توں پاکستان اِچ جاری تھیا ڄیکر ٹی وی انتظامیہ چاہوے تاں اِیں لوک فن شریف دی ترقی، خدمت، تحفظ اَتے ایندی سکھلائی کیتے چنڳا کم کر سڳدی ہِے۔
ضلع نوشہرہ فیروز
انتظامی ونڈ
4۔ موررو
ضلع میانوالی
آب و ہوا
میانوالی ضلع دی انتہائی متنوع آب و ہوا ہے ، جیندے وچ گرمی دا ہک لمبا موسم تے ہک ٹھڈا خشک موسم ہے۔ موسم گرما مئی توں ستمبر تک رہندے تے موسم سرما نومبر توں فروری تک جاری رہندے۔ جون 42 ° C (سب توں زیادہ ریکارڈ شدہ درجہ حرارت 52 ° C) دے اوسط درجہ حرارت دے نال گرم ترین مہینہ ہے۔ سردیاں وچ، دسمبر تے جنوری وچ ماہانہ اوسط درجہ حرارت 3 توں 4 ° C تک گھٹ تھی سڳدے۔ ضلعے وچ اوسطاً بارش 385 ملی میٹر ہے۔
خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء
خطاطی کرݨ کیتے پنڄ ضروری ڳالھیں
2۔    خطاطی دے اُصولاں نال واقفیّت ہووے۔
5۔    فنِ خطاطی کیتے تمام ضروری سامان دِی تھوڑ نہ ہووے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
یائے خفی الصوت
اساں درکیءاں سمݨ
او سَمدین
تساں لکھدیاںء ُ
او درکیا
اساں درکےے سے درکݨ(مونث)
اساں مارئیے
ݙِیٹی ݙَنّاں
اِیہو ڄئیں ٻئے وی ٻہوں سارے لوک کھیݙاں ہِن جیڑھیاں اَساݙے وسیب دی لوک ثقافت، لوک رِیت اَتے وسیب دے ٻالاں کِیتے ٻہوں وَدھ شُغل اشغال رکھین٘دیاں ہِن اَتے اِنّھاں سرائیکی لوک کھیݙاں دا کہِیں وی ٻئی قوم دے کھیݙاں نال کوئی مقابلہ وی نئیں تِھی سڳدا کیوں جو اِیہ اپݨے انداز وِچ سَبھ تُوں وَکھریاں اَتے ڄان٘دار ہِن۔
سرفراز مڳسی
سرفراز مڳسی، سرائیکستان دے موجودہ سیکریٹری جنگلات ہن۔
اعجاز خالق رزاقی
محکمہ لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ سرائیکستان دے موجودہ سیکریٹری ہن۔
میر عبداللہ مسکین
میر عبداللہ مسکین، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے مشہور اردو مصنفاں اچ شامل ہن۔
آرٹ
آرٹ ہک لکھائی دا فن ہے
پروفیسر احمد حسن دانی
ابتدائی زندگی
پروفیسر احمد حسن دانی کشمیری الاصل ہن۔ اوہ 20 جون 1920ء کوں بسنہ، چھتیس گڑھ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا تھئے۔ انہاں نے 1944ء وچ جامعہ بنارس ہندو توں ایم اے کیتا۔ اوہ اس ادارے توں ایم اے دی ڈگری گھنݨ والے پہلے مسلمان طالبِ علم ہن۔ اگلے ہی سال انھاں نے محکمہ آثارِ قدیمہ وچ ملازمت اختیار کر گھدی تے پہلے ٹیکسلا تے اُس دے بعد موہنجوڈارو وچ تھیوݨ والی کھدائی وچ حصّہ گھدا۔
سرائیکی ݙوہڑے دے سوہݨپ، ݙو شاکر
شاکر شُجاع آبادی
اِنّھاں اِچوں ہِک شاکر، شاکر شجاع آبادی ہِے اِنّھاں دی شاعری دے موضوعات "وسیب دے مسائل" اپݨی معذوری، ہجر دے ݙُکھ تے سرائیکی وسیب دے روز مرہ ، اِنّھاں دی شاعری کوں ہِک مضبوط بنیاداں تے متعارف کرائے۔ اِنّھاں دی خوش قسمتی نال میڈیا دی سپورٹ (مدد) وِی مِل ڳئی ہِے، لہٰذا ہِک شاعر اپݨے جیندیاں جی، جتنی شہرت ہنڈا سڳدے، اُنّھاں کُوں رب سئیں او عطا کر ݙِتّی اے۔
سرائیکی تنقید نگاری
سچ دی ڳول پھرول
بندہ ہمیش کنوں سچ دی ڳول پھرول وچ رہیے تے سچ دی تلاش پاروں اوں نے ہر طرحاں دے علم‘ فن دے بݨے ہوئے اصولاں کوں وی ورتیے جیڑھے جو سچ دی ڳول پھرول وچ بندے دی مدد کریندن‘
یائے خفی الصوت دا استعمال
لکھݨ
نائلہ جعفری
ابتدائی حیاتی
اوہ 1 جنوری 1965 کوں اسلام آباد ، پاکستان وِچ ڄَمّی ہئی۔ انہاں نے تعلیم راولپنڈی یونیورسٹی توں مکمل کِیتی۔
یائے خفی الصوت دا استعمال
واحد غائب
جمع متکلم درکݨ (مذکر)
میں درکی آں
میں مارئےے
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
شعر وچ وکھری ڳالھ تے وکھرا خیال ، وَل سوہݨے انداز دا ورتارا ، سامع کوں اُٹھی اُٹھی کے داد ݙیوݨ تے مجبور کر ݙیندا ہا۔احٖ آپاں تھوڑا جیہاں تصور کروں ، مشاعرہ شروع ھے، اساں مشاعرے وچ موجود ہئیں ، پُرسوزؔ بخاری اسٹیج تے کھڑ کے اپݨی غزل پڑھدے کھڑن، ذرا اپݨے سینے تے ہتھ رکھ کے پچھو جو ساݙے دِل تے کیا اثر تھیندا پئے: میݙے بدنام تھیوݨ دی خبر اینویں تاں اینویں سہی
یائے خفی الصوت دا استعمال
س: کہیں وی مصدر کِن اسم حالیہ بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال کیتا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدرکݨ اسم حالیہ لکھدئیں ہوئیں یا لکھدئیں لکھدئیںبݨدے ۔لہٰذا انھیں ݙوہائیں لوظیں ئِ چ استعمال تھیوݨ آلی یائے معروف ’’ی‘‘ یائے خفی الصّوت شمار تھیسی ۔ ص: کوئی وی مونث اسم جیندے اخیر ئِ چ یائے معروف ’’ی‘‘ ہووے اوندی جمع بݨیندیئں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال تھیندے مثلاً والی کن والیاں ۔ چٹھی کن چٹھیاں تے روٹی کن روٹیاں وغیرہ۔ ک: کوئی وی مونث اسم جیندے اخیر ئِ چ یائے معروف ’’ی‘‘ ہووے اوندی جمع نسبتی بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال تھیندے مثلاً والی کن والیئں ، چٹھی کن چٹھیں تے روٹی کن روٹیں وغیرہ ۔ ل: ماضی قریب معروف دا کوئی ایجھاں جملہ جیندا فعل متعدی تے جیندا فاعل کوئی ایجھاں اسم ہووے جیندے اخیر ئِ چ یائے معروف ’’ی‘‘ ہووے تاں وت اونہہ فاعل دی جمع بݨیندیں ہوئیں یائے خفی الصّوت دا استعمال تھیندے مثلاً موچی چم چِھلیءے ، درزی جوڑا سیتے، ݙاچی پاݨی پیتے اینجھیں جملے ہن جنھیں دے فعل چھلیءے (چھلݨ مصدر) ، سیتے (سیوݨ مصدر)، پیتے (پیوݨ مصدر ) متعدی ہِن تے فاعل موچی، درزی تے ݙاچی ہن ۔ لہٰذا فاعلیں کوں جمع بݨیندئیں ہوئیں اے جملے کجھ ایں لِکھیسِن ۔ موچیءں چم چھلءیے۔ درزئیں جوڑا سیتے تے ݙاچیءں پاݨی پیتے ۔ انھیں فاعلیں ئِ چ استعمال تھیوݨ آلی یائے معروف ’’ی‘‘ یائے خفی الصّوت ڳݨی ویسی ۔
بائیو لوجی
جانداریں دی زندگی دے بارے مطالعہ کرݨ کوں بائیولوجی آکھدن
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
او رحٖ تے ݙیکھݨ دی ٻاڑ ݙے تے
اِتھاں دربھ ڄاء ڳئے تنگھیندیں تنگھیندیں
نیناں دے باز دا کُئی اݨ چِتا وار کر ڳئے ؂ کئی ہجر دے ہُما کوں آکھے زغن تاں کیویں
ذوقِ وفا دے کیتے ایہ قہر دا ستم اے
سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:لوک قِصّے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
اینکوں ظلم خزاں دی اُلّی ہئی اونکوں غرہ مست بہار کیتے
توں جے ڳئیں تاں ساہ وی چا ونڄ
میݙا مولا کرے چن وچ اوندا دیدار تھی پووے
ویندے رستے وچ کوئی ڈھانڈھا مریلا ݙیکھ تے
نظم
جیکوں کر کشالا ، رکھاں منہ دا چھالا،او پیڑھیاں پڑھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
جے دھی ذی قدر دی ، تے لختِ جگر دی ،بٖولی پیو ڈٖیواوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہووے حور گھر وچ ، تے غیریں دے دَر وچ ،او دُھونْیاں دُکھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہے حیف اُمتی کوں ، جیرھا خود نبی ؐ کوں ،بھرا چا بنْاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوجھا ڈوہڑہ
جہناں تانگ نہ تہلا سے پہیں لنگھسن پار
وسیب اُتے پاکستان
سپت سندھو
تاریخ اچ ’’سپت سندھو‘‘ ﴿سات دریائوں کی سرزمین﴾ دا جیہڑا ذکر ھ، او ایہو سرائیکی علاقہ ہی ھ، اتھائیں آ تے ست دریاملدے ہن،  جیہڑے علاقے کوں وادی سندھ آکھیا ویندا ھ، او وی سرائیکی علاقہ اچ ھ، سندھی دا لغوی معنی وی دریا ھ ۔اج جینوے سرائیکی وسیب دے لوگ اپنرے ہی خطے اچ حقیر اتے مہاجر بنڑیے ہوئے ہن ، پچھلی صدیاں اچ انھاں دی حالت اینوے نہ ھئی ، سرائیکیاں دی اپنڑی سلطنتاں تے بادشاہتاں ہن، مثلاً سلطنت ملتان ، ریاست بہاولپور تے دیرہ غازیخان وغیرہ ، ایں الٹی ترقی (معکوس) تے ویی غور کرݨ دی ضرورت ھ،  کہ دنیا دی قدیم سلطنت ملتان ، سلطنت کنوں صوبہ ، صوبے کنوں ڈویژن تے ڈویژن کنوں ضلع تے او وی صرف ݙو تحصیلاں ﴿جلال پور ، شجاع آباد﴾ کینویں  بنڑیا؟ جیں ویہلے تک تحقیق تے ریسرچ دا عمل شروع نہ تھسی، آئندہ منزل دا تعین نہ تھی سڳسی ۔ کراچی کنوں بہوں عرصہ پہلے انگریزی زبان وچ ہک تحقیقی کتاب دے ناں کنوں شائع تھئی ۔ ایں کتاب اچ قدیم خطہ ملتان﴿وادی سندھ﴾ سے متعلق بہوں کجھ لکھیا ڳے ۔۔۔۔۔۔
وسیب دیاں ایجاداں
9۔جتھاں دے انساناں نے حملہ آوروں دا ہمیشہ ڈٹ تے مقابلہ کیتا ، موت گھن گھدی پر ماں دھرتی نہ ݙتی۔
کیوسک
کیوسک کہیں وی مائع یا پاݨی دے بہاؤ/واہوݨ دا پیمانہ ہے ۔عام طور تے دریا یا نہرایں دے بہاؤ ناپݨ واسطے استعمال تھیندے ۔اے دراصل CUSEC دی عربی زدہ شکل ہے ۔CUSEC خود Cubic Feet per Second دا مخفف ہے ۔ یعنی مکعب فٹ فی سیکنڈ (28.317 لیٹر فی سیکنڈ ) مطلب اگر کہیں مقام کنے 28.317 لیٹر پاݨی فی سیکنڈ وچ گزر ویسی تے او پاݨی دی مقدار ہک کیوسک فٹ ہوسی ۔ہک ہزار کیوسک فٹ دا مطلب کہیں جاء کنے ہک سیکنڈ وچ 28317 لیٹر پاݨی  ہک سیکنڈ وچ گزردا پئے۔
گمنام لوک
عبدالمجید گانگا
دنیا پور گانگا وچ ہک نعت لکھݨ تے پڑݨ والی ہستی نے جنم گھدا مگر غربت دی وجہ کنوں انھاں دا کلام تے او منظر عام تے نی آسگیاـ
حضرت جانباز جتوئی(سرائیکی دا قلندر مزاج شاعر)
اعزازات
تے ٹی وی دے مشاعریاں وچ وی اولیت حاصل رہی۔ضلع کونسل مظفر گڑھ آپکوں حیاتی اچ 300روپے مہینہ تے اکادمی ادبیات 500روپے مہینہ وظیفہ ݙیندی رہ ڳئی۔
جانباز جتوئی دئ شاعری دے نمایاں رنگ
جڳا  ݙے  ملت  دے  بھاڳ جیویں
لوک قِصّہ کیا ہِے؟
"ڈاکٹر سہیل بخاری" کہاݨیاں وچ انہاں دے تخیل کوں واضح کیتے او آکھدن:
پرسوز بخاری دی غزل
لکھیے شعر قلم دے میݙے
چوݙی دا چندر زورے سینے سما ڳیا ھے
ویندے رستے وچ کوئی ڈھانڈھا مریلا ݙیکھ تے
سرائیکی اصنافِ نثر
نثری تحریف (پیر وݙی)/ (Parody)
پیر وݙی ہک مشکل آرٹ ہے۔ خاص طور تے نثری پیر وݙی لکھݨ ٻہوں مشکل ہوندے۔ کیونجو نثر وچ کہیں مصنف دے انداز تحریر کوں ہک خاص ڈھنگ نال لکھݨاں پوندے۔ تانجو اصل تحریر دا لطف وی برقرار راہوے اتے تحریر وچ نواں ذائقہ وی رنگ ݙکھاوے۔ مثلاً: غالب کے نئے خطوط، ڈاکٹر انور سدید
انٹرویو/ مصاحبہ
حفیظ خان سئیں دی سرائیکی زبان و ادب دے نامور دانشوراں، شاعراں دے انٹرویو اُتے مشتمل کتاب شائع تھی چکی ہے۔
لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر
"انہاں قصیاں کوں خیالی یا لغو آکھ کراہیں نظر انداز نی کیتا ونڄ سڳدا۔ ایہ ہک قوم دی ابتدائی فکر دی تاریخ وچ پہلی تہذیب دا ہار سنگار ہِن ۔ کون ڄاݨے اساݙیاں بعض کہاݨیاں پنج ݙاہ ہزار سال پہلے دور وچ آ ڳیاں ہوون۔"
نون (حرف)
جہڑی نون تے کُئی نہ کُئی حرکت آون٘ڄے تاں وت اونہہ ’’ن‘‘ کوں متحرک آکھیا ویندے۔ مثال دے طور تے نعمت (نِ، ع، مَ ،ت) ، نور (نُ، و،ر) تے انار (اَ، نَ، ا، ر) دی نون ۔ تے جہڑی نون غیر متحرک ہووے اوکوں ساکن نون آکھیا ویندے ۔ کہیں وی لوظ دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی نون ہمیشہ ساکن ہوندی ئِ۔ مثلا کودن (کَ، و ، دَ، ن) یعنی کم عقل دی نون، یا دامن (دَ، ا، مَ،ن) وطن (وَ، طَ ، ن) ، امن (اَ،مَ،ن) دی نون ۔ غیر کِن اڄاں وفاداری دی کجُھ امیّد ہے پر بھرا دے سردا دشمن اڄ بھرا لڳدے میکوں (امان اﷲ کاظمؔ) اینہہ شعر ئِ چ کِن تے دشمن دی نون ساکِن ئِ۔
گَنجُو لیلا
گنجو لیلے دی ماء اوکوں آکھا ”ہالے توں نکا ہیں تے ٻیا نانی دے گھر دے رستے اچ جنگل پوندے اوں جنگل اچ ٻہوں وݙے وݙے زناور ہن،ڄیڑھے تیکوں کھا ویسن“
گنجو لیلے ضد چا کیتی اوں آکھا ”میں تاں ضرور نانی دے گھر ویساں“
حروف ابجد
عربی زبان دے حروف تَہجّی جیندی تعداد اٹھاویہہ ہے ۔ انھیں کوں اٹھ لوظیں ئِ چ جمع کر ݙتا ڳئے تے وت ہر حرف تَہجّی دی ہک قیمت وی مقرر کر ݙتی ڳئی ئِ۔ انھیں کوں حروف ابجدوی آکھیا ویندے جہڑے جو اے ہِن ابجد، ہوّز، حطّی، کَلِمَن سَعفَص، قَرشَت ، ثَخَذ ،ضَظَّغ۔ حروف ابجد دیاں قیمتاں کجھ ایں ہن ابجد
وّ
۱۰۰
۸۰۰
۹۰۰
عربی زبان دے اٹھاویہہ حروف ابجد دے علاوہ فارسی زبان دے زائد حروف اے ہِن: پ ، چ، گ، ژ (۴)
عربی کن سرائیکی زبان دے زائد حروف ابجد اے ہِن:
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
شاکر شجاع آبادی صحیح معنیاں اِچ عوامی لوک شاعر ہِے۔ اڄوکے دور اِچ، عوام اِچ اوندی مقبولیت عروج تے ہِے۔ اُوندی ہِک وجہ اُوندے سرائیکی ݙوہڑے دا عوامی اتے لوک مزاج ہِے۔ اُوں اپݨی شاعری اِچ عوامی مزاج دی ڳالھ اِی نئیں کِیتی بلکہ اُوں عوامی مشاہدے دیاں ڳالھیں، شاعرانہ انداز تے لہجے اِچ کر کے عوام دے دِل اِچ اپݨی جاہ بݨائی ہِے۔ نمونہ ݙیکھو:
جیویں واہندا پگھر، پُچھین٘دا ہا، اُونویں ہُݨ واہندے، میݙا ہاں لہندے
پاکستانی زباناں دا لسانی اشتراک
لسانی اشتراک
’’ایویں ادبی حوالے نال سرائیکی نے اردو دے اثرات وی قبول کیتے تے کئی صنفاں اچ اردو دے وسیلے نال سرائیکی وچ آئیاں ہن البتہ سرائیکی کتاباں دے اردو زبان اچ ترجمے دی روایت نے زور پکڑا ہے۔ امام بخش شیروی دے باغ وبہار دے منظوم ترجمے دی مثال ݙتی ونڄ سڳدی ہے۔ ‘‘(۱۷)
ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں
محمد اشفاق
محمد اشفاق خطاط 1941ء اِچ ملتان اِچ جمّے انہاں دے اَبا سئیں غلام محمد 1946ء اِچ نقل مکانی کر کے بہاولپور آباد تھی ڳئے جہڑھے ڄو خود وی خطاطی دے ماہر ہَن۔ انہاں آپݨے پتر محمد اشفاق کوں وی اے لوک فن سکھایا ڄہڑھے نستعلیق، نسخ، ثلث، کوفی، رقعہ، دیوانی وغیرہ ڄیں مقبول خطّاں اِچ مہارت حاصل کیتی سرکاری مطبع بہاولپور اِچ ملازمت کیتی۔ انہاں نے پاکستان اِچ فنِ خطاطی دی پہلی نمائش 1961ء اِچ بہاولپور دے وِچ منعقد کیتی۔ بعد اِچ 1976-77 اِچ لاہور دِی نمائش وِچ فن پارے پیش کیتے۔ ۔
ٻولی وٹار
ماضی دا دور
ماضی دے دور وچ ترجمے دے بارے اچ ایندی اہمیت کوں نہ ڄاݨݨ دی وجہ کنوں اینکوں ݙوجھے درجے داکم سمجھیا ویندا رہیا تے اینکوںمشینی عمل وی آکھیا ڳیا۔
بنگالی لسانی شناخت دی کہانی
اوں عرصے ءچ کجھ اہم واقعات تھئے:
⚀ 1918وچ ہک مسلم لیگی بنگالی لیڈر مولانا اکرم خان اے سوال چاتا جو بنگالی مسلمانیں دی مادری زبان اردو ہوسی یا بنگلہ?
⚀ 1947وچ بݨݨ آلی "پیپلز فریڈم لیگ " تے ڈیموکریٹک یوتھ لیگ بنگال دی سرکاری زبان بنگلہ کوں بݨاوݨ دا مطالبہ کیتا.
1952ء:
4 فروری کوں مشرقی پاکستان دی تاریخ دا سبھ توں وݙا مظاہرہ تھیا، جیندے وچ اے نعرہ لگدا ریہا
(اساں بنگلہ لڳ ریاستی زبان چاہندے ہئیں )
21 فروری 1952 (اکوشے):
حکومتی سرکلر وچ ݙتے ڳئے سرکاری مؤقف تے صوبائی اسمبلی وچ وزیراعلی نورالامین دے بیان مطابق اے ݙسیا ڳیا جو "طلبا کاریں بسیں کوں تروڑ پھوڑ کیتی، پولیس اہلکاریں کوں ڳالھیں مندے کڈھئے تے انہیں تے پتھراؤ کیتا، جیندے نال پولیس اہلکار زخمی تھئے. ایں وجہ توں ڈسٹرکٹ مجسٹریٹ مجمعے کوں کھینڈوکھانڈ کرݨ کیتے گولی چلاوݨ دا حکم ݙتا. "
غیر سرکاری بیانات مختلف ملدن (ایگزکٹ نمبر کائنی)، ہک بیان مطابق ایں ہنگامے وچ 165 اموات تھیاں جیندے ءچ 11 چھوہریں شامل ہن. تے ایں توں ودھ زخمیاں دی تعداد.
1960 دے ڈہاکے دی سرائیکی تحریک
1964ء ئچ برگیڈیئر نذیر علی شاہ بہاولپوُر ئچ سرائیکی ادبی مجلس بݨائی۔ اِیں تنظیم 1965ء ئچ 'سرائیکی' دے ناں نال ھِک ادبی رسالہ کڈھا جیڑھا ھِک ݙھاکے کن ودھیک عرصے تئیں چھپدا ریہا۔ سرائیکی ادبی مجلس ملتان دیاں تنظیماں توُں کجُھ وکھری ھئی۔ ایندیاں سرگرمیاں زیادہ تر بہاولپوُر دے معاملات نال متعلق ھوندیاں ھَن۔اِیں دور ئچ چونکہ سرائیکی ئچ چھپݨ آلیاں زیادہ تر کتاباں شاعری دیاں ھوندیاں ھَن، نثر چھاپݨ دا واحد وسیلہ ایہے ادبی رسالے ھَن۔
لوک ݙوہڑے وِچ محبوب
جیڑھے قول کِیتے ہَن صدیاں دے مسیں گزرے سال توں رُسدا پیں
سرائیکی فریدیات نگاری
خواجہ فرید سئیں دا رُتبہ
’’سرائیکی زبان کوں خواجہؒ نے آپݨیاں سوہݨیاں سوہݨیاں لفظاں، محاوریاں، ترکیباں، تشبیہاں، استعاریاں دے استعمال نال بام عروج توݨیں پچائے، زبان کوں صاف ستھرا تے رواں دواں بݨاوݨ تے ایندے وچ وسعت تے گہرائی پیدا کرݨ دے دڳ نے خواجہ علیہ رحمت ہک نمایاں سنگ میل دی حیثیت رکھدن۔‘‘
فریدیات دے ٻولی وٹار
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی سوانح بارے کثیر تعداد وچ کتاباں شائع تھی چکین۔
شہبازتبسمؔ
گنگی حوا جئی دا قاصد
میں ماء ہاں دردیں ماری ہاں
پروفیسر مظفر ملک بارے کجھ ڳلاں
پروفیسر مظفر ملک واں بھچراں دے نیڑھے" کھچی" دے راوݨ آلے ہن۔انہاں دا پیئو سردار اروڑی خیل دے ناں تھوں مشہور ہائی ،او اپݨے علاقہ دا وݙا زمیندار سمجھا ویندا ہائی تے کافی سیاسی اثرورسوخ رکھیندا ہائی۔او ہک وار ی علاقے دے جاگیردار ملک ممتاز بھچر دے مقابلے اچ یونین کونسل واں بھچراں دا چیئرمین وی منتخب تھیا ہائی۔ مظفر ملک سیاسی طور تے بھٹو دے نظریات تھوں متاثر ہائی تے گورنمنٹ اسلامیہ کالج ریلوے روڈ لاہور اچ سیاسیات دا پروفیسر ہن۔زمانہ طالب علمی اچ او فاروق بندیال نال، مشہور زمانہ" شبنم ݙکیتی کیس" اچ پھس گئے ہن ، ڄس دی تفصیل ایس ایم ظفر دی کتاب" میرے سو مقدمات " اچ پڑھی ونڄ سڳدی ہے تے میں اس تفصیل اچ نہ وڄݨا چاہندا۔
ملتان دے کڄھ خطاطاں دے فن دی لاہور اِچ نمائش
غلام فرید بھٹی
صفحہ نمبر 95 تے غلام فرید بھٹی دے تعارف اِچ ایں لکھیا ڳے۔ ’’مارچ 1938ء اِچ ملتان اِچ پید ا تھئے۔ ابتدائی تعلیم احمد پور سیال ضلع جھنگ اِچوں پاتی۔ شعبہ تدریس نال جُڑے ہِن۔ انہاں اپنے خطاطی دے شہکاراں کوں ملتان دِی روایتی خطاطی کوں کاشی آلے رنگ نال سجائے۔ انہاں مختلف نمائشاں اِچ حصہ گھدا اَتے انعام پاتے‘‘۔
غلام سرور راہی
1940ء مارچ کوں خان گڑھ ضلع مظفر گڑھ اِچ ڄمّے خطاطی اِچ کلیم رقم اَتے منشی غلام مصطفیٰ پٹیالوی دے شاگرد ہِن۔ سٻھے اسلوب اِچ لکھدن کئی نمائشاں اِ چ حِصہ گھندے ریہے۔ ملتان اِچ ٻہوں عرصہ کم کریندے ریہے۔
کتاب مذکورہ "مرقعِ خط" لاہور اِچوں چھپݨ آلی پہلی کتاب ہِے ڄیندے وِچ اِتنی تفصیل نال ذکر کیتا ڳے۔ اَتے کتاب دے آخری حصے اِچ انہاں خطاط صاحبان دے فن پاریاں دے نمونے وی چھاپے ڳین۔
گُلّی ڈنڈا
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی لوک ݙوہڑے وِچ محبّت
ہِن لکھ تیݙے احسان سڄݨ، پٹھیے پوپہ تئیں، تیݙا ناں تھیسی
اے وسبہ سالک تیݙا ہِے، اساں تیݙے ہیں، تیݙا ناں تھیسی
نادرہ (اداکارہ)
ڄَمَّݨ
سنہ 1968ء وِچ لاہور وِچ ڄَمّی ہئی۔
فنی حیاتی
نادرہ دی ہدایت کار یونس ملک نے 1986ء وِچ اپݨی فلم ‘آخری جنگ‘‘ وِچ سُن٘ڄاݨ کرائی۔ انّھاں دی سبھ توں پہلی فلم ”آخری جنگ“ ہئی، جاں جو ’’نشان‘‘ پہلاں جاری تھی ڳئی۔ ایں کِیتے ریکارڈ وِچ نشان پہلاں آ ڳئی، ایویں نشان اِنّھاں دی پہلی فلم ہے۔
سرائیکی زبان اچ لوظیں دی بھن گھڑ
ب۔ترخیم :
۲
د۔تزیید:
کہیں لوظ دے اخیر ئِ چ کہیں ہک حرف علّت (ا، و، ی) دے ودھارے کوں ’’تزیید‘‘ آکھیا ویندے تزیید دا لغوی معنی ہے ودھارا یا اضافہ مثال دے طور تے کجل کوں کجلا ، پلیت کوں پلیتا اصل کوں اصلوں ، سبھ کوں سبھو، کری کوں کروی تے جان کوں جانی ٻدھݨ تزییداکھیندے۔
۱
ر۔اشباع:
شاکر شجاع آبادی
ماء ٻولی تےاقدار نال جڑت
پاکستان زندہ باد
سرائیکی جزئیات نگاری
مرکزی خیال
کہیں وی ادبی فن پارے دے حلقۂ معنی توں برآمد تھیوݨ والا پیغام ’’مرکزی خیال‘‘ اکھویندے۔
فلیپ
کہیں مصنف دی کتاب بارے مختصر رائے جیڑھی جو کتاب دے بیک ٹائٹل یا اندرونی صفحات اتے درج ہوندی ہے۔ اینکوں فلیپ آکھیا ویندے۔ فلیپ، دیباچے دی نسبت مختصر رائے ہوندی ہے۔ فلیپ، عمومی طور تے وݙے مشہور شعراء، ناقدین کنوں لکھوایا ویندے۔
جزئیات نگاری
کہیں وی فن پارے دی باریک ترین تفصیل کوں بہ آسانی بیان کرݨ کوں ’’جزئیات‘‘ آکھیا ویندے۔ ناول، افسانے، ڈرامے، قصے، سفر نامے وچ جزئیات نگاری ہک لازمی جزو خیال کیتی ویندی ہے۔ ہک اعلیٰ تخلیق کار غیر ضروری جزئیات نگاری توں گریز کریندے۔
سرائیکی نثر دیاں اصطلاحواں
تقریظ
تقریظ دا مادہ قرظ ہے جیندے معنی ہن کہیں زندہ شئے دی برائی بھلائی بیان کرݨ۔ اصطلاح توں مراد ایہ ہے جو کہیں تالیف یا تصنیف بارے رائے ݙیوݨ، جینکوں تقریظ آکھیا ویندے۔ ہݨ تقریظ دی جاء، دیباچے، پیش لفظ، فلیپ گھن گھدی ہے۔
اشاریہ
کہیں کتاب خاص طور تے تحقیقی کتاب دے آخیر تے عموماً ’’اشاریہ‘‘ شامل کیتا ویندے۔ جیندی مدد نال کتاب وچ درج شخصیات تے مقامات کوں آسانی نال ڳولیا ونڄ سڳدے۔ اشاریہ ہک اہم چیز ہے جیندی مدد نال کہیں وی ضخیم کتاب دے مطلوبہ مندرجات تک آسانی نال پڄیا ونڄ سڳدے۔ انگریزی وچ اینکوں Indexآکھیا ویندے۔
اقتباس
اقتباس دے لغوی معنی ہن سوجھلا گھنݨ مگر ادبی اصطلاح وچ کہیں ٻئے لکھاری دی لکھت وچوں کوئی منتخب حصہ کہیں خاص مقصد کیتے، آپݨی تحریر، تحقیق، مضمون وچ درج کرݨ اقتباس اکھویندے۔ اقتباس کوں واوین ’’ ‘‘ وچ لکھیا ویندے۔
اسلوب
’’اسلوب‘‘ انگریزی اصطلاح "Style" دا ترجمہ ہے ایندے توں مراد مصنف دا انداز تحریر ہے کہیں مصنف دا اسلوب، اوندی فکر، نظریۂ زندگی تے اوندے افکار و خیالات دا عکاس ہوندے۔
پشتو زبان
علاقے
خیبر پختونخواہ پاکستان، بلوچستان دے ابھے آلے علاقے وچ پشتو الائی ویندی ہے۔
خاص اکھر
ی، ي، ې، ۍ، ﺉ
پطرس دا پہلا خط
پطرس دا پہلا خط مسیحی عہد نامہ جدید اچ شامل، حواری پطرس نال منسوب ہک خط ہے۔ ایندے پہلے جملے وچ ہی لکھݨ والا اپݨا ناں پطرس ݙسیندے تے آیت 5 اچ اوہ خود کوں بزرگ پطرس آہدے۔ ایں بنا تے بعض نقاد اینکوں پطرس دا خط نی منیندے، کیوں کہ اوہ حواری تاں ہئی، لیکن بزرگ نہ ہئی۔ پطرس ہی ایں خط دے مصنف ہوݨ دی تصدیق کئی ابتدائی مسیحی علما نے کیتی ہے۔ جنہاں وچ کلیمنس، پولی کارپ، ارینیس تے کلیسا دے اولین مؤرخ یوسیبیس شامل ہن۔ ایں طرح بعض ابتدائی اہم مسیحی شخصیات نے ایندا ذکر کیتا کہ ایہ خط پطرس دا تحریر کردہ ہے۔ بعض نقاد پطرس دے پہلے خط دی یونانی فصاحت تے وی جرح کریندن کہ پطرس گھٹ پڑھا ہویا ہئی تے اوندی مادری زبان وی یونانی نہ ہئی، جب کہ ایں خط دی زبان فصیح یونانی ہے۔
مظفر علی شاہ
سید مظفر علی شاہ، ایڈووکیٹ ملتان شہر نال تعلق رکھݨ والے ہک اہم سرائیکی دانشور تے سرائیکی تحریک نال جڑی ہوئی شخصیت ہن۔ سرائیکی تحریک کیتے انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔ آپ 26 فروری 1963ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے تے پیشے دے اعتبار نال ملتان شہر دے ہک نامور وکیل ہن۔
اکھریں دا وکھرا شاعر
اکھریں دا وَکھرا شاعر
اوں یار دی کیا تعریف کریجے
ساجد علی پوری دی شاعری آپݨی سُنڄاݨ ہے۔ ہُنیں دا ہک قطعہ ݙیکھو:
ملی لحظے دی واندیسے
وسیبی ناں
دھیاں دے ناں
جنت
دکاناں تے کاروباراں دے ناں
دکاناں، برانڈاں دے کجھ سرائیکی ناں ایہ ہن۔
نرما (اداکارہ)
ابتدائی حیاتی
نرما 21 جولائی 1974ء کوں کویت وِچ ڄَمّی ہئی۔ انّھاں دا اصلی ناں عائشہ جہانگیر ہئی۔ نرما نے ابتدائی تعلیم کویت وِچ مکمل کِیتی۔ اپݨے پیؤ دے فوت تھیوݨ دے بعد، اوہ اپݨے ٹَٻَّر دے نال لاہور آ ڳئی۔ فلم ساز اعجاز درانی نے عائشہ جہانگیر دا ناں بَدَل تے نِرما رکھ ݙِتّا۔
وسیم گلشن
نمونہ کلام
سرائیکی شاعر. وسیم گلشن.دریاخان
زبان، سرائیکی قومی جماعتاں تے پالیسی دے اصول
دنیا بہوں درگھی اے، ساڈی سوچ تے مشاہدے توں وی بہوں وسیع ہے۔ لیکن انسان اپنی زبان دے تحت ایکوں اپنی مٹھی وچ قابو کرنڑ دی کوشش وچ ہے،تے اپنی اکھ تلے رکھنڑ دے چکر وچ۔ خیر آکھیا ویندے ہک دنیا وچ جتلیاں زباناں ہن، اتنیاں دنیاواں / ڈیس ہن۔جیکوں اساں اپنی سہولت کیتے خطے آہدے ہئیں۔اے بر / خطے زبان دی بنیاد تے ونڈئے پئین۔تے زبان ہی انھیں دی پیلھی تے بنیادی سنجانڑ بنڑدی ہے۔