cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
البانیا وِچ زنانیاں
روائتی گھیگ دی سماجی حیثیّت
ایڈتھ ڈرہم نے ١٩٢٨ء وِچ نوٹ کِیتا جو البانوی دِیہ دی زنانیاں روائتاں کُوں برقرار رکھݨ وِچ وَدھ قدامت پسند ہَن، جیویں جو انتقامی کالنگ، قدیم یونان دی زنانیاں آلی کار۔ left|thumb|شمالی البانیا توں روائتی پہناوے وِچ ٻُڈھڑی زنانی ݙوجھی وݙّی جنگ توں پہلاں، کُجھ گھیگ البانوی زنانیاں کِیتے پہاڑی علاقیاں وِچ رہوݨ آلے مرداں دی "رہوݨ آلی جاء وِچ رہوݨ آلی باندیاں" بݨݨ عام ڳالھ ہئی۔ گھیگ مرداں دی طرفُوں کُؤاری زنانیاں توں شادی کرݨ کوں ݙِتّی ون٘ڄݨ آلی اہمیّت دی پاروں زنانیاں کوں اپݨا کُؤارہ پن بحال کرݨ کِیتے ادائیگی کرݨی پون٘دی ہئی۔ انفیکشن اَتے سوزش دے خطرے دے باوجود جنسی طور تے فعال گھیگ زنانیاں گھیگ شہراں وِچ "وَلا کُؤاری بݨݨ کِیتے ٢٠ مِنٹ دی سادہ نسائی سرجری کروین٘دیاں پئیاں ہن ۔ اِیہو جئیں کلینک دی رپورٹ ہِے جو کُجھ نویں کُؤاریں کُوں اُنّھاں دے پئے اُنّھاں کُؤارے پَن دی تصدیق کِیتے گِھن آن٘دے ہِن کیوں جو اُوہ اپݨی شادی دی راتاں وِچ رَت وَہاوݨ وِچ نا کام رِیہاں ہَن۔
رفیق ساحل
نمونہ کلام
کُجھ سوچ سمجھ کے گال کری
نہ موفتا ٹال مٹال کری
ہن سوچ غلط پامال کری
سرائیکی سکرپٹ دی ستریخ
سرائیکی سکرپٹ دی ستریخ
ایں میٹنگ وچ یا اِنہیں وچوں ہک میٹنگ وچ سندھ دے سرائیکی بزرگاں وچوں پروفیسر عطا محمد حامی وی شریک تھئے۔ اتے ہک لحظہ کیتے سئیں مہر عبدلحق وی آئے۔ میں ایں میٹنگ دا سبھ کنوں ننواں اتے بے علم پَہارو ہَم۔ سنگتیاں دی شرافت ہئی جو میݙے بڑُک جھل ویندے ہئین۔ سرائیکی سکرپٹ دے مسئلے اُتے سندھی سکرپٹ کوں جوں دا توں اُدھار گھنݨ دا نظریہ وی ہا۔ اساں (میں اتے ممتاز حیدر ݙاہر) اے نکتہ چایا جو اساں تے ساݙے ٻال سکول وچ اردو سکرپٹ پڑھدن، سندھیں دے کُجھ اکھر جیویں جو سندھی دا retroflex nasal یعنی ن اردو دے retroflex نال گݙ مݙ تھیسی۔ تہوں ساکوں ایہو اردو سکرپٹ رکھݨا پوسی۔ ایندے اُتے اتفاق تھیوݨ دے بعد سرائیکی دیاں خاص آوازاں (implosive  اتے retro. N) کیتے نشانیاں (diacritics)  طے کرݨ ہئی تے ٻس۔ اکثریت پیلھوں وی ایں خیال تے متفق ہئی۔ سوال اے ہا جو نشانیاں کیڑھیاں ہوون۔ ایں میٹنگ کنیں پیلھے کُجھ  لوک خاص سرائیکی حرفاں دے ہیٹھوں یا اُتوں نِکا دائرہ، اتے کُجھ لوک لُڑکی دا نشان ورتیندے ہئین۔ کُجھ اینجھا سرائیکی لٹریچر چھپ چُکیا ہئی جیڑھا ایں سٹینڈرائزیشن (standardization) دے نہ ہووݨ دے زمانے دی نشانی دے طور اُتے اَڄ وی لبھ ویسی۔
اسم کیفیت
تعریف : مختلف ماہرین لسانیات دے نزدیک اسم کیفیت دی تعریف کجھ ایں ہے ۔
4۔ کہیں شئے دی حالت کوں ظاہر کرݨ آلے لفظ (لوظ) کوں کݙاہیں تاں اسم حالیہ آہدن تے کݙاہیں اسم حاصل مصدر تے وَت کݙاہیں اسم کیفیت آہدن۔ اسم حالیہ تے اسم حاصل مصدر تاں فعل (مصدر ) کنوں بݨدن تے اسم کیفیت اسم صفت کنوں بݨدے۔ (ائو سرائیکی پڑھوں تے سرائیکی لکھوں از شوکت مغل 49؎  )
ڄٹکی
کتکی
ب: ’’لاحقہ‘ یائے معروف یعنی ’’ی‘‘
دوست
غریب
غریبی
ٹھڳی
ننگرائی
بھلے مانس
مُٹائی
ٻنپ ،ٻنپݨ
ٻدھیج
لوسی
گُجی ‘گوج
اجھکݨ
ہِݨکݨ
اُݙاری
بھاوݨ
بھُرݨ
لُکت
پرچانوݨ
مکلاوا
دھنگائی
ہسݨ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
2 سرکار عزیز شاہد سئیں
اسم کیفیت
منیوا
پرنیجݨ
پرنیوا
ق: بعض مصادر ددے مصدری مادے جنھیں دے اخیر ء ِچ ’’ڑ‘‘آندی ئِ۔
ڈائری دا پنا 53
کانٹیو ہک نکا جِہا شہر ہا ' اِتھاں "ہک" دے "ڈو" تھیونڑ دا میلہ ہا ' ,ڈو دے دریہ تھیونڑ دا درشن ہا 'اٹھارہ ویہ ہزار آبادی دا ایہ شہر رستے وچ آگیا ہا ' سڑک تے معمول دیاں ہٹیاں تے چاء دے ڈھابے ہَن ' سڑک توں لنگھدیاں نہ لگدا ہا جو اِتھاں انسانی حیاتی دیاں ایڈیاں ڈِکھالیاں ہَن ' مسلمانیں تے ہندؤیں دے رَلانویں ایں قصبے ساکوں تھوڑی دیر جھلیا ہا ' اِتھاں مندر ہَن مسیتاں ہَن کپڑیاں دیاں جُتیاں دیاں مٹھائیاں دیاں بوتلاں دیاں کریانے دیاں درزیاں دیاں نائیاں دیاں ہٹیاں ہَن ' ڈینہ چنگا بھلا چڑھ آیا ہا تے لوک امر حیاتی دی کہیں پَٹی تے پئے ٹردے ہَن ' ایہ دنیا ایں روز دی بے رنگی نال اپنڑے لباس دے رنگیں وچوں پئی لڑدی ہئی ' اِتھاں لوکیں دی ٹور وچ اُنہاں دے کپڑیاں دے رنگ مدد پئے کریندےہَن ' کانٹیو دے بزار وچ مَردیں دے پٹکے تے تریمتیں دیاں چُنیاں کائنات دی ایں نُکڑ دا رزمیہ ہَن ' اِتھوں ترے چار کلومیٹر اُتر دوں چھاچھڑو روڈ تے چندو پیر دا مندر ہا ' چندو پیر یا ڈاڈا چندل پیر میگھواڑیں دے پِتھورو پیر دا اُتار ہا ' اِتھاہیں 'جزو' وچوں 'کُل' نہ پیا جُڑدا ہا بھلکہ 'ہک' وچوں 'ڈو' پیا نِسردا ہا جیڑھا ہندؤاں دا پتھورو پیر ہا اوہ مسلمانان دا مخدوم نعمت اللہ ہا ' بہاؤالدین زکریا دی برکت وچوں گنڈھل ہک بزرگ ' اندر چار قبراں یا سمادھیاں ہَن ' ایں مندر یا خنگاہ دا میلہ ہندو تے مسلمان ڈوہیں رَل منیندے ہَن ' اوہ میلے دے ڈینہاں وچ رل مِل پکوان بنڑیندے تے کھاندے ہَن ' ایہ وحدت الوجود دی ماڑی توں باہر 'ہک' وچوں 'ڈو' دا میلہ ہا ' ایہ مرکزی دروازے توں باہر تل جایاں دا پڑاؤ ہا ' کانٹیو وچ کرشنا دا مندر ہا جِتھاں اوندی رادھا ہئی ' اِتھاں اوہو رام تے اوہو رحیم نہ ہا ' ڈوہیں دا اپنڑا اپنڑا سماجی سوہنڑپ ہا ' کانٹیو وچ رحیم کوں رام تے رام کوں رحیم بناونڑ دا کوئی اہر نہ ہا ' اتھاں بہوں ساری گنجائش ہئی ' ایہا وجہ ہے جو اتھاں ڈوہیں دا سانجھا ہک میلہ ہا ڈوہیں رل کے مانی کھا سگدے ہَن ' ایہا جیونڑ دی گنجائش ہے ' ایہو سماجی تے سیاسی اعتبار ہے ' اج توں 35 سال پہلے ہک پنجابی دانشور مرحوم رشید الزماں میکوں بہاولپور اپنڑے گھر وچ آکھیا ہا جو اگر تساں سرائیکی کوں پنجابی دا لہجہ نی منیندے تاں پنجابی کوں سرائیکی دا لہجہ من گھنو جو ایکتا ضروری ہے ' کانٹیو وچ ایں طرح دی ایکتا دا چلن نہ ہا ' اتھاں سبھ دی اپنڑی اپنڑی منوتی ہئی جیڑھی کثرت دا میلہ ہا ' کانٹیو وچ مسیتاں ہَن جتھاں پنج بانگاں ملدیاں ہَن تے لوک نماز کیتے ویندے ہَن ' کانٹیو دے مندراں وچ شام سویل ٹلیاں وجدیاں ہَن تے لوک پراتھنا کریندے ہَن ' ایں ویلے ایہ میڈے کیتے دنیا دا سبھ توں قریبی شہر ہا ' جیندیاں میں گلیاں وچ ٹردیں ٹردیں رُک سگدا ہم ول ٹُر سگدا ہم ' مسیت کوں ہتھ لا کے ڈیکھ سگدا ہم ' مندر نال کنڈ لا کے کھڑ سگدا ہم ' نِم تے بیٹھے مور دوں اشارہ کر سگدا ہم ' جتھاں پانڑی دی ہک بوتل میں پی سگدا ہم ' کانٹیو دے ہک جنرل سٹور دیاں پوڑیاں نال کھڑ کے اوں دوست دی فون کال گِھن سگدا ہم جیڑھا سارے پندھ وچ میڈے نال ہا۔ رفعت عباس
اسم کیفیت
کھِنݨ
پٹِݨ
سڑݨ
سِڑݨ
بھُرکݨ
لڑکار
گ: بعض مصادر دے مصدری مادے دے پہلے حرف دے بعد’’الف‘‘ دا ودھارا کرݨ نال
ن: لاحقہ ’’اپ‘‘
اڑاپ
سُن٘ڄاپ
ݙنگا
ݙنگ یا ݙنگپ
سدھ
کاݨ
اُتھڑݨ
بکھاوݨ
تریہاوݨ
تریہہ
سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ ادوار بندی
ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر نے "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" بارے تحقیقی مقالہ لکھݨ توں پہلے ٻہوں محنت اتے توجہ نال تحقیقی پندھ دیاں مشکلات توں گزرین جیندا ذکر او "دیباچے" وچ کریندن تے لکھدن:"'میں ہولے ہولے سرائیکی زبان دیاں چھیپیاں تے اݨ چھپیاں کتاباں تے شعری مواد کٹھا کرݨ شروع کیتا تے بہاول پور توں علاوہ پاکستان دے جیں حصے و چ کہیں سرائیکی کتاب دا ݙس پیا اُتھاں پُج تے اُونکوں حاصل کیتا۔ ایں طرح صوبہ سندھ وچ جتھاں لوکاں دی ٻہوں وڈی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے، اتھاں کئی مہینے جا جا تے ونڄ تے ڳول پھرول کرݨی پئی، سندھ وچ چھپیاں ساریاں کتاباں سندھ رسم الخط وچ ہن انھاں کوں پڑھݨ سمجھݨ تے سرائیکی دے موجودہ رسم الخط وچ منتقل کرݨ دا سلسلہ اپݨی جا تے ٻہوں وݙا اوکھ ہی۔ جینکوں نبھایا، صوبہ سرحد وچ ڈیرہ اسماعیل خان دے اُنھاںعلاقیاں وچ سرائیکی ادب دی تلاش کیتی۔ جتھاں ایںتوں پہلے کوئی تحقیق کرݨ کیتے کئے نہ اپڑیا ہا۔ ایہو وجہ ہے کہ میݙے کول ہݨ تئیں بے شمار کتاباں جیڑھیاں ہک صدی پہلے آگرہ، بمبئی، ساڈھوڑا، میرٹھ اتے امرتسر توں چھپیاں ہن کٹھیاں تھی ڳیاں، کئی نادر مخطوطے نصیب تھئے اور میں ایں قابل تھیم کہ ایں مقالے وچ پاکستان دے چارے صوبیاں دے ڈھیر سارے سرائیکی شاعراںدا ذکر کر سگاں'"ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دے مقالے "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" وچ سرائیکی لوک ادب دے ہر دورے دے شعرا دی خصوصیات دے مطالعے نال اوں عہد دیاں جھلکیاں واضح طور سامݨے آویندین۔ایں تذکرے کوں ادوار وچ تقسیم کیتا ڳئے۔ متقدمین، متوسطین اتے متاخرین، ایں ترتیب کوں پورے تذکرے وچ ملحوظ رکھیا ڳئے اتے تذکرے وچ تنقیدی رائے متوازن انداز نال ݙتی ڳئی ہے ایںطرحاںڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دا تذکرہ / مقالہ، ادبی تاریخ دے ٻہوں نیڑے تھی ویندے۔ڈاکٹر نصر للہ خان ناصر ، ریڈیو پاکستان وچ ملازمت کریندے ہن۔ جیندی وجہ نال انہاں دے کول سرائیکی شعراء، سندھ دے سرائیکی شعراء دے حالات، نمونہ کلام کٹھا کرݨ سانگھے وسائل ݙوجھے تذکرہ نویساںدے مقابلے وچ زیادہ ہَن تہوں اُنہاں سَندی تحقیق و ذرائع توں استفادہ کیتے۔
مرید عارف
مرید عارف سرائیکی زبان دا لکھاری تے محقق ہے۔
نمونہ کلام
ہَن٘جوں دے شَپکار تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
یا بھگوان دی  پوجا  تُوں نہ روک  اے ملاں
ہِک واری تاں پاک  توں  اپڑاں  اَندر  کر ݙے
ستمگر ہے مُنافق ہے زمانہ ""*
کسے مجنُوں دے وانگوں جنگلاں وِچ
اساں مُدتیں دے صدماتی کھڑے ہیں
ڈیوڑاں خس وی نئیں غریباں کوں
بھانویں گلدا اناج ڈسدا پۓ
کیں وی امداد آ کے نئیں کرڑیں
لوک سولی تے چاڑن آلے ہن
افغانستان وِچ زنانیاں
حوالہ جات
ونکی:اسلام وِچ زنانیاں دے حقوق ونکی:اسلام وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:افغانستان وِچ زنانیاں ونکی:افغانستان وِچ زنانیاں دے حقوق ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
سرائیکی سکرپٹ دی سِتریج
رَسم الخط کیا ہے
رسم الخط دا ݙوجھا حصہ حروف دی تعداد دی ڳݨ مِتھ ہے ۔ حروف علامتاں ہِن ٻولئے ونڄݨ والیں سادہ اَتے بݨیادی آوازیں دیاں۔  اِنہیں سادہ اَتے بݨیادی آوازیں دی پرکھ کیا ہے تاں جو اَساں حروف دا تعین کر سڳوں؟ صوتیات (phonetics) سائنس دی ہک شاخ ہے جیڑھی آوازیں بارے بحث کریندی ہے۔ایں سائنس دا میدان آوازیں دے مخرج (manners of articulation) اَتے نقطہ ادائیگی (point of articulation) دا مطالعہ ہے، آوازیں دی صوتیاتی حیثیت اَتے اُنہیں دے استعمال دی بحث ہے ۔ صوتیاتی حیثیت دا تعین تیں اصواتی تضاد (phonetic contrast) معلوم کرݨ واسطے سائنسی طریقہ "اقلی جوڑے" (minimal pairs) بݨاوݨ اَتے "صوتیہ" (phoneme) دے معیار اُتے پرکھݨ ہے۔ صوتیہ کیا ہے؟ ۔ گلیسن دے مطابق اَلاوݨ وچ ‘ اظہار وچ آوازیں دا اِتلا معمولی کنیں معمولی ‘ اِتلا گھٹ کنیں گھٹ فرق جیڑھا ‘ معنی مفہوم وچ فرق پیدا کر گھنے‘ اے صوتیہ ہے، جیویں جو بلا ‘ بھلا‘ چال ‘ چھال وغیرہ۔  اِتھاں اَلا دے اظہار دے معمولی فرق نال معنی اَتے مفہوم بدل ڳئین ۔ ب ‘ بھہ ‘ چ ‘ چھ اَنج اَنج صوتیے سمجھے ویسن۔ اے اَڄ دا واحد سائنسی طریقہ ہے کیوں جو اِنہیں آوازیں واسطے ݙو  اَنج علامتاں مقرر کیتیاں ویسن۔ ایں اصول اَتے معیار دے مطابق ذ ‘ ظ ‘ ض ‘ ز سرائیکی وچ ہک صوتیہ یا فونیم ہے، ایں کیتے اِنہاں دی ہک علامت مقرر تھیوݨی چاہیدی ہے۔ اینویں س ‘ ص ‘ اَتے ث واسطے ‘ اینویں ت اَتے ط واسطے ‘ ک اَتے ق واسطے‘ ح اَتے ہ واسطے ‘ ع اَتے ا واسطے ہک ہک علامت ہووݨی چاہیدی ہے۔ اصول اے ہے جو  ہک آواز واسطے ہک حرف ورتیا ونڄے ۔ ص ‘ ث ‘ ط ‘ ظ اَتے ق وغیرہ دیاں عربی وچ واضح اَتے اَنج اَنج آوازاں ورتیاں ویندن ۔ عربی زبان وچ اے اَنج اَنج صوتیے ہِن اَتے عربی وچ اِنہیں حرفیں دا استعمال جائز اَتے درُست ہے۔ اُردو ‘ سندھی ‘ پنجابی اَتے سرائیکی وچ اے حَرف اِنہیں زبانیں دے مونڈھیں اُتے مُویاں لاشاں ہِن۔ ڈاکٹر مسعود حسین دے مطابق اے ”اردو رسم الخط واسطے ہک مصیبت ہِن“۔ ساݙے ٻالیں اَتے پڑھݨ والیں اُتیں ہک وݙا  اَتے ناجائز بار ہے جو ہک ”س“ آواز کوں کہیں ویلھے ”ث“ نال اَتے کہیں ویلھے ”ص“ نال لکھن۔ جیویں ثواب اَتے صواب وچ تھیندے۔ اَساں اَلیندے ویلھے تاں ہک آواز استعمال کروں پر لکھدے ویلھے ݙو اَنج علامتاں ورتوں،  اے اُپٹھی منطق سمجھ نئیں آندی۔
جے سرائیکی والے سائنسی سکرپٹ استعمال نئیں کریندے تاں سندھی کنیں علیحدہ سکرپٹ اختیار کرݨ بے تُکا ہے۔ سرائیکی پڑھݨ والے ٻہوں گھٹ ہِن۔ ایں ڳالھوں سرائیکی کتابیں دی مارکیٹ ناں ہووݨ دے برابر ہے ۔ تجارتی پیمانےاُتے سرائیکی والے اپݨا ٹائپ بݨاوݨ ‘ ایں ویلھ اے ڳالھ ممکن نئیں۔ اُردو ٹائپ دا استعمال وی اوکھے۔  سرائیکی سندھی کنیں ٹائپ دے علاوہ وی ٻہوں کُجھ گھن سڳدی ہائی۔ سندھی سکرپٹ کوں چھوڑݨ تیار ٹائپ دی سہولت کوں چھوڑݨ ہے ۔ جے اینویں کیتا ویندے تاں ایندا کوئی فائدہ تاں ہووݨا چاہیدے ۔ فائدہ ایہو تھی سڳدے جو اَساں سرائیکی رسم الخط  دی بݨیاد سائنسی رکھوں۔
رفیق احمد تائب
غزل
جیویں ڈھیر صفائیاں ݙیندی ایویں لڳدے
ݙو سالیں دے بعد ولیا ھے کجھ ݙینہ کیتے
سیاہ کہیں رات دی سرمئی ادا دی اپݨی رونق پر انہاں زلفاں توں ودھ کالی گھٹا کجھ ھے تاں حیرت ہے
اوندا پاک قدم.................... نئیں آیا
محبت وچ  خسارے   نئیں ݙیکھندے سئیاں سجھ نال تارے نئیں ݙیکھندے
اگر اوندے ہی ناں دا  ورد کرݨایں ودوں کتویں سپارے نئیں ݙیکھندے
پارسـائی دے غــار جھاڳ آیاں
اســاں مــظلوم لوگــیں دی امـــامت کر جو ٻیٹھے ہیں
خلد تاں ڈھیر بعد دی گال ہے
تیڈے پیریں دے بوسے کیتے چن
ݙوہڑے
کہیں دل دیاں دل وچ سݨ ڳھندے کوئی کوک مریندے نئیں ملدا
ایتھ قدر نئیں تائب حاصل دی رب ٹھیک کریندے نئیں ملدا
سک ہک دی تائب سدھ نیوی پووی ہک دی سک تاں چس آوے
اصنافِ سُخن دا جائزہ تے سرائیکی شاعری دا ارتقاء
پروفیسر رضی عابدی سئیں ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دی "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" دے بارے اپݨے ہک مضمون "اردو ادب کی تاریخ کیسے لکھی جائے؟" وچ لکھدن:"'ادبی مزاج دے اظہار دی ہک وݙی اتے واضح صورت ادبی اصناف وچ ظاہر تھیندی ہے۔'"کہیں زبان وچ تخلیق تھیا ہویا ادب اپݨے اظہار سانگھے مختلف صنفی اتے ہئیتی راہ رستے آپ بنڑیندے جیندے پاروں اصناف ادب وجود وچ آندین تے انہاں ادبی شعری صنفی اصناف توں کہیں دی زبان دے ادبی مزاج دا پتہ لگدے۔ ایں تناظر وچ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر نے اپݨے مقالے دے ݙوجھے باب وچ سرائیکی لوک ورثے دا مطالعہ و تجزیہ کریندے ہوئے سرائیکی لوک ادب دیاں تمام شعری صنفاںدی گول پھرول کیتی ہے تے سرائیکی شعری ادب کوں موضوعات تے اصناف دے حوالے نال وکھرا کھرا کرتے ݙٹھے۔ اتے ایں حوالے نال مقالے دا ݙوجھا، چوتھا تے پنجواں باب ٻہوں اہم ہن۔ پنجواںباب سرائیکی مرثیہ نگاری دے جائزے تے مشتمل ہے۔تے سرائیکی شاعری دا ٻہوں  زیادہ حصہ ایں صنف سرائیکی مرثیہ اتے مبنی ہے تے ایں وجہ پاروں پورے پاکستان تے ہندوستان وچ سرائیکی مرثیہ نگاری کوں ہک نمایاں مقام حاصل ہے۔ ’’اصناف سخن دا جائزہ ‘‘ دے عنوان نال ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر لکھدن:"'سرائیکی زبان تے اوندے ادب دا اپݨا ہک مخصوص مزاج ہے۔ ایں زبان دے شعری ادب تے اوندیاں اصناف دا وی ہک خاص زمینی مزاج ہے'"سرائیکی زبان و ادب دیاں ٻئیاں اصناف وچوں کافی، سہ حرفی، ݙوہڑہ، گانمن، مرثیہ، عشقیہ داستاناں، اپݨی جداگانہ سُنڄاݨ رکھدین ایندی وجہ وݙی وجہ ایں خطے دے لوکاں دا اپݨا خاص مزاج ہے۔
سرائیکی شاعری
ٻہوں سارے شعراء سرائیکی وچ شاعری کیتی ہے۔ تے سرائیکی شاعری کوں ترقی ݙتی ہے۔ سرائیکی شاعری کوں پنج موضوعات دے تحت ون٘ڈیا وین٘دے۔
باقی او اصناف رہ وین٘دیاں ہن جنھاں کوں سرائیکی زبان عصری تقاضیاں تے جدید شعری روّیاں دے تحت قبول کیتے، انھاں وچ غزل، رباعی، قطعہ، آزاد نظمتے نثری نظم وغیرہ، ایہ اصناف ٻاہروں آئن تے اڄ دی سرائیکی دا حصہ ہن۔
پاکستانی دور
عمر فاروق خان گوی :
بلے شاہ :
سنیاں تخت لاہور
حضرت خواجہ فرید:
پٹ انگریزی ____تھاݨے
سرور کربلائی:
میں ہاں سرورؔ پیاردا پارس میݙی
سائل ݙیروی:
سائل ظلم عجیب ݙٹھم
ایویں ٹوٹے کرکے سٹ ڈیندن اتے گنڑدا گنڑدا کوئ نی
خواجہ غلام فرید
کئی بھوریاں  پھکڑیاں  نیلیاں
مزدور یا کمی
ساڈے وڈ وڈیرے عراق اچوں اٹھی آئے ہن، شئیت پانڑی دا کال پیا ہوسی، کوئی بئی مشکل پیش پئی ہوسی، اتھاں پہاڑیں دے وچ رہائش کیتونے، کوئی جنڑاں سندھ لنگھ آئے تاں اونکوں سمجھ لگی اساں تاں بہوں پرانڑی زندگی گزریندے پیوں، اتھو دے لوک تاں تہذیب یافتہ ہن، اے وت آہستہ آہستہ انھائیں تے آونڑ لگے، سندھیاں جاہ ڈتی، بھوئیں ڈتی، پانڑیں ڈتے، او لوک ہولیں ہولیں اتھائیں دے تھی گئے۔ لیکن قبائلی آکڑ اتے پھوت دا مچ انھیں دے دماغ اچ نمرود آلے چخے وانگ بلدا رہ ویندا ہا، انگریز اتھاں آ پجیا او قابض تھیا، تہذیب یافتہ لوکاں اوکوں پسند نہ کیتا، لیکن آپ کوں سبھ توں وڈا وفادار آکھنڑ آلیں انگریزاں نال رل تیں اتھو دے لوکاں توں ہر شئے کھس گھدی، اے انگریزاں دی ** پوشی کریندے ہن۔ انگریز انھاں کوں مقدس اتے افضل تے اتھو دے مقامیاں کوں کمیں اکھوایا اتے مشہور کیتا، حالانکہ مقامی کم کار کریندے ہن، کجھ لوک ایگریکلچر نال جڑیے ہوئے ہن، کجھ لائیو سٹاک دا، کوئی چمڑے دا، کوئی کپڑے دا ، کم کریندے ہن کمیں یعنی کم کار کرنڑ آلے، لیکن انگریز دے غیر محسوس سامراجی پروپیگنڈے نال ملاں دی زبان اردو دے وچ کم کار آلے کوں کمی یعنی کم تر قرار ڈتا۔ اتے اج تائیں نکمے کم چور ڈھیٹ اتے مترڈ سردار تے نواب ہن پئے۔ اتے کم کار آلا چڑھویا، نائی، موچی، ماچھی ، موہانڑاں، دھوبی، مراثی کمی یعنی کم تر ہن۔ اینجھے معاشرے اچ پورھیا کرکے ڈڈھ دا دوزخ بھرنڑ آلے دی کیا اوقات ہوسی اندازہ لا گھنو۔ (مظہر حسین)
اٹلی وِچ زنانیاں
سلطنت اٹلی (1861ء-1925ء)
١٨٦١ء اَتے ١٩٢٥ء دے وِچالے وِچ نویں اطالوی ریاست وِچ زنانیاں کُوں چوݨ پاوݨ دی اجازت کائے ناں ہئی۔
جھانگیر مخلص
جنہاں کوں تیڈا قرب قسمت نی ھویا او بے چین باہین دعاٰیں پیاں ڈیندن
مزدوراں واسطے
تیکـوں حال سبھو ، کیا حال ڈیــواں اگیں بہـوں بےحال ءن رو ڈیـسن
ݙوہڑا
زندگی دا سرمایا ہے میڈا یار تے نالے پیار اوہدا
مسرت زیبی نیازی
نمونہ کلام
نا رستہ روک آۓ موت میڈا میکوں ونجنڑ دے کیچ دے خان ڈائیں
مسجد وزیر خان
مسجد وزیر خان شہر لاہور وچ دہلی دروازہ، چوک رنگ محل تے موچی دروازے توں تقریباً ہک فرلانگ دی دوری تے واقع ہے۔ ایہ مسجد نقش ونگار وچ کاریگری دا منہ بولیندا ثبوت ہے۔ علم الدین انصاری جیہڑے عام طور تے نواب وزیر خان دے ناں توں ڄاݨے ویندن۔ مغلیہ سلطنت دے عہد شاہجہانی وچ لاہور شہر دے گورنر ہن تے ایہ مسجد انہی دے ناں نال منسوب ہے۔ مسجد دی بیرونی جانب ہک وسیع سرائے ہے جینکوں چوک وزیر خان آکھا ویندے۔ چوک دے ترئے محرابی دروازے ہن۔ اول مشرقی جانب چٹا دروازہ، دوم شمالی جانب راجہ دینا ناتھ دی حویلی نال منسلک دروازہ، سوم شمالی زینے دا نزدیکی دروازہ- مسجد دے مینار 107 فٹ اچے ہن۔ ایں مسجد دی تعمیر دسمبر 1641ء وچ ست سال دی طویل مدت دے بعد پایۂ تکمیل کوں پہنچی۔ مسجد وزیر خان سلطنت مغلیہ دے عہد وچ تعمیر کیتی ونڄݨ والی ہݨ تک دی نفیس کاشی کار و کانسی کار خوبصورت مسجد ہے جیہڑی بادشاہی مسجد دی تعمیر توں 32 سال قبل (یعنی 1641ء وچ) تکمیل کوں پہنچی۔
اطالیہ وِچ زنانیاں
فاشسٹ حکومت کے تحت (1925ء-1945ء)
بینیٹو مسولینی دی فاشسٹ حکومت دے تحت زنانیاں دے حقوق کُوں دھچکا لڳیا۔ جین٘دے وِچ فاشسٹ نظریہ زنانی دے فرائض قرار ݙین٘دا ہِے۔ قنُوناں دے ہِک سلسلے نے اطالوی زنانیاں کُوں بطورِ ذال، اَتے اَمّاں دے کردار تئیں محدود کرݨ تے مجبور کرݨ دی کوشِت کِیتی۔
غلام حیدر موجی
غلام حیدر موجی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
غزل
جتھاں دیہہ دا ہوسی دیرہ اتھاہو ونج گزر کرݨے
قدم چاووں تاں ایں چاووں کنمبن رستے دے روہ سارے
ہئ سرخ زمین معصومیں دے لہو نال کلیجہ پھٹدا ہا.
عزیز شاہد
غزل
میݙے دم وچ وسدا دم سانول ، تیݙی تس وچ گئ ءے دھم سانول.
سجھ
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
غزل
آ ہک بئے کوں چھمکاں ماروں من دریا تیں
خاب تاں ڈیکھوں خاب متاں سُدھ پار دی ڈیوے
کئی پل شاہدؔ شیت وَلا مل پووے ساکوں
اپنی واروں تن تے ماروں من دریا تیں
روح دی روہی سہکدی پئی اے کوئی ٹوبھا ݙکھا
سُم ڳیا ہوسی ڳلی دا چن مسیتیں دے پچھوں!
گھب گھب مٹی اے
نا وے نا وے سانولا،
میں ہاں میݙی انا ہے نال میݙے
ہک میکوں ݙو نظر وی نئیں آندا
اے رشتے کینویں ترٹ سڳدن
تیݙا درد شریک ھے, شہ رڳ دا
جتھ چیتر بہار دی مستی وچ
تیݙیاں باہیں شاخاں طوبی دیاں!
تیݙے نال تاں خون دے رشتے ہن
تیݙی "جی " جیداد ہے جندڑی دی
تیݙی چپ سکرات ہے نبضیں دی
توں شرک میݙا شہکار میݙا
توں خالق میݙے اندر دا
تیݙا پیار پوشاک ہے پشم دی
چݨڳیندین چݨگاں چنی دیاں
رستے دے وِچ کُجھ موڑ آئے
ھر سیڑھ تے، ھِک دِل ھا جو
ھر وار تھی سنگ سار آئے
ساہ ساہ وِچوں چھݨکار آئے
تُوں بے مِیہر، توُں بد گُمان
تیکوُں کݙاں اِتبار آئے
کنیں دے وِچ کَئو جَاگ پئی
اے یقین تاں میڈا دین ہے
نہ مَیں سسی آں نہ پُنل ہاں میں
میڈا دول تاں میڈا ڈھول ہے
میڈی ذات کیا ، اوقات کیا
غزل
جسم ہا چُور چُور نئیں رہ ڳیا
پتر کر ڳئین کنڈورانڑیں دے
من دا مِتر ہانویں توں، ساہ دی سِتر ہانویں توں
غلام حیدر تاج
نمونہ کلام
بهاویں دوئیں ہتهہ (تاج) وڈهاونڑے پئے تن سجنڑ سلام دسائیں نہیں
بند
اُدوں ڈر ہائیا سنگت ونجیونڑ دا میری تائیں پروااہ کتئیوئی نئیں
مسرت کلانچوی
مسرت کلانچوی سرائیکی زبان دی افسانہ نگار ہے. سرائیکی لکھاری پروفیسر دلشاد کلانچوی دی دھی ہے۔
ݙوہڑے
میکوں اَپڑیں ذات وِچ ضم کر ڈے ہر ذات کُوں وَلدا مِیں ڈیساں
توڑے سَر تیں ڈُکھ دے جَھڑ ہووِن برسات کُوں ولدا مَیں ڈیساں
ہِک تُوں معصوم دا سئیں بنڑ پُو کائنات کُوں ولدا مَیں ڈیساں
غلام شبیر شاد
“سنہیا“
اینجھا ”قادر” قرب کمال ملے۔
فہمیدہ ریاض
بھارت وِچ دیس نکالی دی حیاتی
اپݨے سیاسی وِچاراں دی بناء تے اِنّھاں کُوں ٻہوں اوکھاں دا سامھݨاں کرݨاں پِیا۔ جنرل ضیاء الحق دے دور وِچ اِنّھاں اُتے تقریباً ݙاہ مقدمے کِیتے ڳئے۔ پاکستان پینل کوڈ دی دفعہ ١٢٤اے دے تحت اِنّھاں اُتے سیڈیشن چارج لڳیا۔ پئے دی گرفتاری دے بعد اِنّھاں دے ہِک چاہوݨ آلے نے اِنّھاں کُوں ضمانت اُتے رِہا کروایا جاں جو وَلا اِنّھاں کُوں جیل ناں ون٘ڄݨاں پووے اَتے وَل اِنّھاں کُوں اَتے اِنّھاں دے ݙو نِکّے ٻالاں اَتے بھیݨ سمیت مشاعرہ دے بہانے بھارت گَھل ݙِتّا ون٘ڄے۔ اُوں ویلے بھارت دی مہان٘دری شاعرہ امرتا پریتم نے اِیں ضمن وِچ موجودہ وزیرِ اعظم اندرا گاندھی نال ڳالھ کِیتی اَتے محترمہ ریاض کُوں بھارت وِچ پناہ مِل ڳئی۔
تشبیہ
جیویں سنگ اسود یزدانی
( سعید ملک)
فاطمہ ثریا بجیا
فاطمہ ثریا بجیا (اردو: فاطمہ ثریا بجیا) (انگریزی: Fatima Surayya Bajia) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١ ستمبر ١٩٣٠ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ١٠ فروری ٢٠١٦ء) پاکستان ٹیلی ویژن اَتے ادبی دُنیا دی مہان٘دری شخصیت ہَن جیڑھی ناول نگاری، ڈراما نگاری اَتے اردو ناولاں دے حوالے نال پِچھاݨی وین٘دی ہِن۔ اِنّھاں نے ٹیلی ویژن توں انج ریڈیو اَتے سٹیج تے وی کَم کِیتا۔ سماجی اَتے فلاحی حوالے نال وی اِنّھاں دے کَم قابلِ قدر ہِن۔ محترمہ فاطمہ ثریا بجیا دا ٹَٻَّر وی ادبی دُنیا وِچ ہِک نمایاں مقام رکھین٘دا ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:اردو ناول نگار ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:ناول نگار زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:ڈرامہ نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ڈرامہ نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ڈرامہ نگار ونکی:اردو ڈرامہ نگار زنانیاں
ڈائری دا پنا : 20
1859 وچ ملتان تے انگریزیں قبضہ کر گھدا ' مانچسٹر دیاں بنڑیاں توپاں ملتان دیاں کندھاں بوہے تروڑ ڈتے ' 26 ہزار گولہ ملتان تے وسیا ' ملتان وچ کہیں گھر دی چھت سلامت نہ رہی ' اناج گھر بھا پکڑ گیا ' انگریز فوج دے ملازم کپٹن ڈاکٹڑ ڈنلپ موجب ملتان تے دھوئیں دی چھتری ست ڈینہوار تنڑی رہی ' دھرتی جائیاں دے سر دا مُل لگیا ' ہک سر دا مُل ڈاہ توں ویہ روپے نقد ہک مربع زمین ' مغل تے سکھ ویلے بعد وڈے خانداناں دیاں ہک پھیریں وت لاٹریاں نکل آیاں ' اج اِنہاں خانداناں دیاں زمیناں تے باغیاں دے سراں دے مُل وچ برابر دا تول اے ' ملتان دے امباں دے باغ وچ ہزاراں محبتی پھاسی چڑھ گئے ' روپلو کوہلی کوں سلام.....خلیل کنبھار میڈوں ڈٹھا تے گاڈی سٹارٹ کیتی ' اساں کاسبو پئے ویندے ہاسے۔ Rifat Abbas, रिफ़ात अब्बास
غلام حسین خان مشوری شہید
تحریر انجینیر شاہنواز خان مشوری
اے او الفاظ ہن جیندی وجہ نال میکوں اپنڑی ذات تے فخر محسوس تھیا کہ میڈے وڈکے اپنڑی قومی شناخت تے سودا نہ کیتا ہا اور دھرتی نال جڑنڑ کیتے اپنڑا سر وار ڈتا۔ کجھ سال بعد سرائیکی میلہ مہرے والا وچ عاشق بزدار سئیں ہک سٹیج تھیٹر پیش کیتا جیندا ناں غلام حسین مشوری رکھیا تے اوندا آخری سین اج وی یاد اے کہ جڈاں سنڈیمین دے سامنڑے ہک گورچانی خورجین وچوں سر کڈھ تے ڈتا تے سنڈیمن آکھیا غلام حسین مشوری تیڈا اج قصہ ختم تھی گے تے پنڈال دے ہر کونے وچوں نوجوان اُٹھیے تے انہیں آکھیا قصہ ختم نہی تھیا قصہ تے اج شروع تھے میڈا ناں وی غلام حسین مشوری اے. اوندے بعد پورا پنڈال آہدا کھڑا ھا کہ قصہ ختم نہی تھیا میڈا ناں وی غلام حسین ھ۔ اے سین میڈے دماغ تے میڈے شعور تے گھر کر گیا.
اُسے تاریخ میں مغلوں کے کٹے ہوئے سر تو دکھائے گئے لیکن راجن پور کے قبائلی پہاڑوں میں غلام حسین مشوری کا کٹا ہوا سر نہ دکھایا گیا جسے انگریزوں کو خوش کرنے کے لئے خُرجین میں ڈال کر لے جایا گیا تھا".
علم بدیع
صنائع معنوی
صنائع معنوی دیاں کجھ قسماں ایہ ہن.
جھوک
اجرا
17 نومبر 1994 ملتان
علم بیان
علم بیان الفاظ دے چُݨݨ دا تعین کریندے۔
سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ وچ ادوار بندی
"سرائیکی شاعری دا پہلا زمانہ منڈھ کنوں 1575ء تائیں: اساکوں سرائیکی دی ابتدائی شاعری دا جہڑا نمونہ ہتھ آندے او ہک بھڄݨ ہے جینکوں جنی دت گاندے ہن۔‘‘جاں جو اُنہاں دے نزدیک سرائیکی شاعری دے باقاعدہ نشانات فرید الدین گنج شکرؒ 1266-1173ء دے کلام وچ ملدن۔ اسلم رسول پوری دی تحقیق دے مطابق سرائیکی شاعری دے پہلے زمانے دا سب کنوں وڈا تے آخری شاعر حضرت شیخ ابراہیم ثانی ہے ۔ آپ حضرت فرید الدین گنج شکرؒ دی بارھویں پشت وچ ہن آپ 1575ء وچ فوت تھئے تے مزار پاک پتن وچ ہے ۔ اسلم رسول پوری نے سرائیکی شاعری دا ݙوجھا دور (1576ء کنوں 1901ء تائیں ) لکھئے تے اینکوں سرائیکی شاعری دا سنہری آکھئے ۔
منیبہ مزاری
منیبہ مزاری (انگریزی: Muniba Mazari) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٣ مارچ ١٩٨٧ء) وہیل چیئر تئیں محدود ہِک پاکستانی مصورہ، مقررہ اَتے ہِک سماجی کارکن وی ہِن۔
اعزازات
منیبہ نہ صرف پاکستان دی پہلی وہیل چیئر تئیں محدود ماڈل ہِن ڄاں جو مہان٘درے برانڈ "باڈی شاپ" دی برانڈ ایمبیسیڈر وی ہِن۔ اُوہ ڳائیکی وِی کرین٘دی ہِن۔ اِین٘دے تُوں اَنج اُوہ ہِک اِیہو جئیں سکول دے نال وی کَم کرین٘دی ہِن، جیڑھا مُتھاڄ ٻالاں کوں تعلیم ݙین٘دا ہِے۔ منیبہ دی کوشِت ہون٘دی ہِے جو اُوہ عطیہ کرݨ آلے بندیاں دی بھال اِیں سکول دے کَن ݙیواوِن ڄاں جو اِتّھاں وَدھ تُوں وَدھ ٻال داخلہ گِھن سڳِّن اَتے مُفت تعلیم حاصل کر سڳِّن۔ اِین٘دے تُوں اَنج وی منیبہ کئی سماجی کَمّاں وِچ حِصّہ گِھندی ہِن۔
مسعود دھوتا
پیلھا درشن: اے 1983 دی ڳالھ ہے۔ میں اوں ویلھے کوئی ٻارانہہ تیرھاں ورھیں دا ہوساں۔ تونسے دے چوک دا منظر ہے۔ میں ڈاکٹر حمید دے ڈینٹل کلینک دی پوڑی اُتیں کھڑاں۔ میݙے سامہݨے تونسے کالج دے سینکڑاں سٹوڈنٹس دا پرجوش، نعرے مریندا ہک چلوس آندے۔ اے پیپلز سٹوڈنٹس فیڈریشن دا جلوس ہے جیڑھا ضیاالحق دے دور وچ چھیکڑی سٹوڈنٹس یونین دے الیکشن دی جیت وچ نکھتا ہئی۔ چوک نال جماعت اسلامی دے امیر مولوی عبدلطیف  دی دکان اڳوں جلوس آ کنیں رُک ویندے۔ ہک نینگر بھیڑ وچ اڳوں نکلدے۔ اینویں لڳدے جیویں اوندے تن بدن وچ بجلی بھری ہوئی ہے۔ او جلوس کوں کھڑا کروا کنیں  زور شور نال نعرے مرویندے۔ اوندے جوش نال چھولیں وانگ نعریں دی گونج اُٹھدی ہے: "خون ذوالفقار سے ایشیا سرخ ہے" ، " اے جرنل کرنل بے غیرت"، " بھٹو ہم شرمندہ ہیں تیرے قاتل زندہ ہیں"۔  کوئی ادھے گھنٹے کنیں ودھ اے جلوس امیر جماعت اسلامی دی دکان اڳوں نعرے مریندا کھڑا رہندے تے اونینگر ہک پل کیتے نئیں جنبدا۔ اوں ݙینہہ میکوں پیلھی واری ڄاݨ تھئی جو اے جیوݨ دے جوش نال بھرا نینگر "دھوتا" ہے۔  ایں جلوس پچھوں پولیس مقدمے تھیندن تے دھوتا وی اُنہیں مقدمیں دی وڳیڑ وچ آ ویندے۔
پنجواں درشن: اے 2004 سن دی ڳالھ ہے۔ میں اوں ویلھے اسلام آباد دے جی ٹین سیکٹر رہندا ہم۔ دھوتا اپݨی نوکری دے بحالی دے مقدمے دا بہانہ بݨا جی ایٹ دے چُمری لاج رہندا پئے۔ اوں ویلھے اساں "سُنڄاݨ جرنل" کڈھݨ لڳ پئے ہاسے۔ دھوتا ایں پبلیکیشن بارے ٻہوں پرجوش ہئی۔ ہر چوتھے پنجویں ݙینہہ او میݙے گھر آ ونڄے۔ ہک ݙینہہ اوں اپݨے کھیسے کنیں اوں کُجھ کاغذ کڈھن تے آکھے سی جو میں اپݨی شاعری کݙاھیں نئیں چھپوائی۔ لہور دی پنجابی سنگت میکوں ٻہوں آکھے جو میں انہیں کوں اپݨی شاعری چھپواوݨ کیتے ݙیواں پر میں کݙاھیں نمہی ݙتی۔ ہُݨ اے سُنڄاݨ وچ چھپݨ کیتے ݙیندا پیاں۔ اوں اے وی آکھیا جو نجم حسین سید کنیں وݙا ٻیا کوئی شاعر نئیں تے نجم میݙی نظم سُݨ کنیں میکوں کئی واری شابشی ݙتی ہے۔ اوں اصرار کیتا جو شاعری نال اوندی قلمی ناں " ڳاھݨاں" چھپسی۔ ( اوندی ہک کافی اٹیچ ہے)
مُرشد روشن ضمیر
اوندے کیتے تاں غلام شمس تبریز تھیوݨا پوندے۔ اے پتھر کوں ساہ پاوݨ کنوں تھوڑی ڳالھ نہیں،اَکھ دا زاویہ تاں کوئی مُرشِد روشن ضمیر ای بدل سڳدے۔ اَکھ دا زاویہ بدلیئے بغیر مولانا روم کوئی نہیں تھی سڳدا۔ مثنوی مولانا روم اُوں اَکھ دے جلوے ہِن جتھاں ہر سے یار دا روپ بݨ ڳئی ہے۔
واہ جو پیار کیتوئی
. شاکر شجاع آبادی
اسم حالیہ
vi۔ ایجھاں مرکب جملہ جئیں ء ِچ تقدیمی فعل بطور تمیز (متعلق فعل)آوے تاں وت ایندے ݙو حصے نھیں تھی سڳدے۔ جیویں جو اے جملے :
ب: کݙہیں کݙہیں تاں اے کہیں رستے کن گزرݨ دے معنیاں ء ِ چ استعمال تھیندے۔ جیویں جو
12۔ کݙہیں کݙہیں حالیہ نا تمام تے حالیہ معطوفہ ء ِچ معنیاں دے لحاظ نال ٻہوں تھوڑا جھئیاں فرق ہوندے۔ اے جملے ݙیکھو:۱۔ او شراب پیتی گھروں نِکھتے(حالیہ نا تمام)۲۔ او شراب پیندا گھروں نِکھتے(حالیہ نا تمام)۳۔ او شراب پی کرئیں گھروں نِکھتے(حالیہ معطوفہ)
٭ میں اصغر کوں بھڄدا ہویا/بھڄدا، بھڄدے ہوئے/بھڄدے یا بھڄدئیں ہوئیں/بھڄدئیں ݙٹھے۔
٭ تئیں دشمنیں کوں بھڑدا ہو یا/بھڑدا، بھڑدے ہوئے/ بھڑدے یا بھڑدئیں ہوئیں/ بھڑدئیں ݙٹھے۔
4۔ جئیں ویلھے حالیہ دوہرایا ون٘ڄے یا اوندا تابع ݙوجھا حالیہ اوندے اڳوں ڳنڈھیا ون٘ڄے توڑے جو حالیے دا فعل لازم ہووے یا متعدی، تاں وت اُوندے نال جنس واحد مذکر کیتے ’’الف یائیںـ‘‘جنس واحد مونث کیتے’’ی  یا  ئیں‘‘تے جنس جمع مذکر یا مونث کیتے ’’ے  یا ئیں‘‘دا ڳانڈھا کیتا ویندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو:
5۔ کݙہیں کݙہیں اصل فعل دا فاعل کُئی ہک اسم ہوندے تے حالیے دا فاعل کُئی ݙوجھا اسم ہوندے۔ توڑے جو ڈوٖہیں اسم ہکے جملے ء ِچ موجود ہوندن پر افعال دے لحاظ نال انھیں دا ہک ٻئے نال کوئی ڳانڈھا نھیں ہوندا۔مثال دے طور تے ؛
۱۔اسم تے اسم حالیے دا ڳانڈھا: رت روندئیں، نیر وہیندئیں، راہ بھلیندئیں وغیرہ۲۔اسم تے حالیہ معطوفی دا ڳانڈھا: پیر ودھائے، ہتھ جوڑئیے، پیر سنگھوڑئیے وغیرہ۳۔اسم حالیہ نا تمام دے ݙو صیغیں دا ڳانڈھا:  اُٹھدا ٻہندا، ٹُردا پھردا، روندا کھاندا وغیرہ۴۔حالیہ معطوفہ دے ݙو صیغئیں دا ڳانڈھا: اُٹھدئیں ٻہندئیں، روندئیں کھاندئیں، بھڄدئیں دھرکدئیں وغیرہ۵۔فعل امر تے حالیہ معطوفہ دا ڳانڈھا: سوچ سمجھ کے ، ݙیکھ بھال کے ، مار کُٹ کے وغیرہ وغیرہ ۔
اسم حالیہ بݨاوݨ دے قاعدے:
1۔ کہیں وی مصدر معروف (توڑے جو لازم ہووے یا متعدی ہووے)فعل ماضی مطلق معروف دا صیغہ واحد غائب گھِن کرئیں اُوندے اڳوں ہووݨ مصدر کن فعل ماضی مطلق معروف دا صیغہ واحد غائب ڳنڈھ ݙیوݨ نال حالیہ تمام بݨ ویندے۔ اسم حالیہ تمام مفعول دا کم وی ݙیندے۔ اے ڳالھ یاد رہوے جو مصادر مجہول کن حالیہ تمام نھیں بݨ سڳدا۔
مرݨ
2۔ جہڑے مصدر دے مصدر ی مادے دے اخیرء ِچ ہائے ہوز(ہ)  یا  (س )آون٘ڄے تاں وت حالیہ تمام بݨدئیں ہوئیں اخیری ہائے ہوز(ہ) یا س کوں حذف کر کے باقی دے اڳوں تھا، ٹھا یا ڈھا ڳنڈھ ݙیوݨ دے بعد اُوندے اڳوں ہووݨ مصدر کن ماضی مطلق معروف دا صیغہ واحد غائب (ہویا) جوڑ ݙویندے۔
مُسݨ
کھاوݨ
سہݨ
سیندا
دھوندا
کرݨ
ساڑݨ
سَڑݨ
5۔ مصادر مجہول دیں مصدری علامات ڄݨ یا وݨ حذف کرݨ دے بعد باقی دے اڳوں ’’یندا‘‘(یائے معروف یعنی ی +نون غنہ+دال+الف) بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال حالیہ نا تمام بݨ ویندے۔
کھٹیڄݨ
لُکیڄݨ
پٹیڄݨ
عروض ہک علم تے شاعری فن ہے
عروض ہک علم تے شاعری فن ہے
ڈائری دا ہک پنا : 6
نندر ہمیشہ میڈی مددگار رہی ہے ' جیویں ہک وڈی تُرپائی تھی ونجے ' جینویں سر وچوں کہیں سوئیاں کڈھ گھدیاں ہوون ' جینویں نویں ہک ڈھارس مِل ونجے ' اج وی اینویں تھئے ' نندر میکوں نواں نرویا کیتے ' میکوں سمنڑ کیتے کڈاہیں کوئ دوا نی کھاونڑی پئی ' میکوں ہر جاہ نندر آ سگدی ہے جینویں ہک پھیریں مہرے والا میلے دے اسٹیج تے میں ترے گھنٹے ستا ریہا اکھ کھلی تاں میکوں ہر شے سمجھ آونڑ لگ پئی جو اساں اِتھاں کیوں کٹھے تھئے ہیں ' قلعہ ڈراور باہروں ہک رات بہوں وڈا ادبی ثقافتی میلہ ہا ' میں ہک ہائی ایس گاڈی وچ سُتا ریہا ' کہیں جگایا جو سٹیج تے میکوں سڈیا ویندا پئے ' اُتھاں باسط بھٹی میکوں سڈیندا پیا ہا پر میں ولدا سُم گیا ' میں دوستاں کوں ملنڑ کیتے بہوں درگھا پندھ کرینداں پر اتھاں ونج کے سُم وینداںRifat Abbas
غلامی دی تند
اگر ضمیر جاگ پیاء غلامی دی تند تُرٹ پئ نندر اُکھڑ پئ، ذات پات خاندان کُنبہ قبیلہ پیر سردار گودے پگڑ پوش لُٹیریں دا ڈر دل ءچو نکل پیاء تاں میڈی تحصیل تونسہ شریف ءچو ڈو امیدوار لازمی جیت ویسن انھیں ڈُھائیں دے ناں چھوٹے ہن دل وڈے ہن، سُکھ دے سنگھتی تاں وادھو وادھ ھوندن سُکھ ءچ نہ دشمن دا پتہ لگدے نہ سجنڑ دا چھانڑاں تاں اُڈھائیں لگدے جڈاں ڈُکھ ھوندے، میڈی تحصیل دے جتنے سنگھتی ھاؤ جیرھی پارٹی دے ھاؤ زرا کُھلے دل نال ڈسو اُؤ کیرھا موقعہ ھا اُؤ کیرھا واقعہ ھا جتھاں ظلم تھیاء ھووے تیں مظلوم دے سر تیں فرحان بھٹہ تیں اوندی گھر آلی محترمہ راشدہ بھٹہ نیں نظریے، کپڑے وٹاونڑ نال شخصیت نیں وٹیندی ،اجاں کے تئیں نسلیں نال دشمنی کرنڑی ھے، اجاں کے تئیں ضمیر نال دغا کرنڑے تریجھی نسل جوان تھی آئ ھے اجاں تئیں کھڑے نالی سولنگ بجلی تک ھیں موقع ھیوے آپکوں ووٹ ڈیونڑ دا آپڑیں سنجانڑ بنڑاونڑ دا یونان صغیر دا لقب پاونڑ آلی قوم کجھ تاں شعور ڈیکھاؤ کجھ تاں، پڑھیے لکھیے ھوونڑ دا ثبوت ڈیو، ھک دفعہ اے غلامی دی تند تروڑ ڈیکھاؤ، کیرھا مونھہ ڈیکھلسو آونڑ آلی نسل کوں کڈھائیں تاں کلھیں بیھ کے سوچ گھنو تساں اساں، کیا ڈے کے ویسوں آونڑ آلیں نسلتساں وں ایھا پستی غلامی کمزوری، گٹریں آلا پانڑی، گندے ٹُوبھے غلیظ گلیاں، ڈاڈھیں دیاں مندے گالھیں آپڑیاں مجالاں، زاریاں بے وسیاں، ہک ٹکے دا بندہ جیرھا پگڑ پوش گودیں پیریں دا پالتو کتا ھوندے او تھاڈی ساڈی عزت مٹی ءچ رلا کے ٹھکارے مریندے ول اوں کتے کنیں تساں اساں معافی ونج منگدے ھیں.
نگار نذر
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی فنکار ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:فنکار زنانیاں
غلام حسین مشوری
جڈاں سوجھل دھرتی واس بنڑاون سانگھے بابا تاج گوپانگ میکوں قائل کریندا ہا تاں میکوں ہمیشہ آھدا ہا کہ توں غلام حسین دا وارث ہائیں آ آپنڑیں دھرتی نال جُڑ۔۔ میڈے دل کوں اے گال چنگی لگدی ہائی تے اندروں اندروں خوشی تھیندی ہائی کہ میں غلام حسین مشوری دے وارثیں وچوں ہاں۔ میں اپنڑے وڈکیں کنوں غلام حسین دے بارے وچ پُچھیا کہ تساں ہُنیں دے بارے کیا جانڑدو تاں او سنڑیاں ہوئیاں روایتاں ڈسیندے ہَن جیندی وجہ توں میڈی تشفی نہ تھیندی ہئی۔ عاشق خان، تاج خان کولوں سوال پچھیا تاں انہیں وی او روایتاں ڈسائیاں جیہریاں سنڑیاں سنڑائیاں تے علاقائی ہن انہیں دی تصدیق کیتی۔ اپنڑ ے چاچا اسلم رسول پوری سئیں دے در تے کافی دفعہ حاضری ڈتی مگر شومئی قسمت خواہش دے باوجود انہیں دی بیماری تے لاہور رہونڑ دی وجہ توں ملاقات نہ تھی سگی ۔ تحقیق دی تڑپ انساں کوں کتھاں باہنڑ ڈیندی اے. آخر کار تلاش کریندے کریندے کجھ اہم کتاباں ہتھ لگ گیاں... جیندے وچ پہلی کتاب
تاریخ گواہ اے کہ کوئی نظریہ کوئی وڈا مقصد ہی اتنا تعداد وچ لوکیں کوں آپس وچ جوڑ سگدے
اج وی او سردار او وڈیرے مفاد دے نال کھڑن۔ اج وی اوہے تخت لاہور دے ایجنٹ ان۔ اج وی اوہے ہر غلام حسین مشوری دیاں مخبریاں کرییندن۔ اج وی مفاد واسطے سارے سردار رل وییندن تے رل تے غلام حسین کوں شہید کرڈیندن.
غلام محمد درد
ݙوہڑہ
کدیں توں ویں زکر تاں کر وہندوں بیمار دے مکدے ساہاں دا
جس بشر دی بانہہ سمجھیندے ھائے تساں آپنڑاں خاص سرانڑاں۔
یک لخت زوال دے چکراں وچ جداں گھریا آنڑ نمانڑاں۔
ہک قافیے دے ݙوہڑے
کنڈا مانگویں بخت دی چڑتل دا میرے ھاں اچ پوڑنا ناھیا.. .
ھوندا جرم تاں درد ناراضگی کائی نائی مینوں کئیں پچھے چھوڑنا ناھیا...
نظم توجہ
تیرے نال ہے زندگی بر دا وعدہ ناں وعدہ نبھاوا تاں اللہ ناں بخشے
میں ثابت قدم آں تیرے نال ہمیشہ جے ڈگمگاوا تاں اللہ ناں بخشے
تو بھار اپنڑی مرضی دے بیشک چوائی رکھ جے بھار جیڑاوں تاں اللہ ناں بخشے
ڈاکٹر حبیب جگوال
نمونہ کلام
بَنھ،بَنھ ہتھ ڄالیں اڳوں مجال کریندوں،
پیلہوں ہیٹھ پݨیال تے ساݙے نِت دے داݨیں۔۔
دَر ،دَر تے وَدے پِندے ہن بال ݙُو جُنج دے داݨیں۔۔
مِٹھی زبان سرائیکی
پِچھانواں بݨ تے کوئی درد ساݙے ونڈا ونجے تاں عجیب لڳدے
جھنگ
نامور شخصیات
سیاست دان
تحصیل منڈی یزمان
تحصیل منڈی یزمان ضلع بہاول پور دی ہک تحصیل ہے۔
غُلام مرتضٰی لاکھا (سرائیک)
اردو اچ
کوئی بھی زبان نہ کسی خاص مسلک کی ملکیت ھے نہ ہی کسی کی لونڈی ہوتی ھے زبانیں تو صرف اظہار کا ذریعہ ہیں سرائیکی دنیا میں جہاں کہیں بھی ہون آپس میں سرائیکی زبان میں ہی بات کرتے ہیں ، سرائیکی دنیا میں جہاں کہیں بھی ہون ان کے دل فقط سرائیکی وسیب اورپیارے وطن پاکدستان کے لیے دھڑکتیں ہیں ،اللہ تعلی پاکستان کو شاد وآباد رکھے۔ (آمین)
جھوک دا گھوٹ
اتھوں دے لوکیں دی قسمت وی کٌللی ہائی جو سن سنتالی دے ونڈارے پچھوں علم ادب دیاں ساریاں پوتھیاں سرحد پار پٌڄ ڳیاں ت اِتھ سارے کھبے سڄے وچار سرحدوں پار توں آوݨ والے ”سوجھواݨیں“ اساں تئیں پٌچائے بھلا اٌنہاں کوں کیا خبر جنہاں نظریات کوں او نواں نکور سمجھ کے اِتھ کھنڈیندے پئین او پہلے توں ایں دھرتی دے اتہاس وچ موجود ہِن پئے۔ پر اساں درگھا ویلھا بورژوا، پرولتتاریہ دا پہاڑا پکیندے رہ ڳیوں، اساں تاں سکول وچ استاد دیاں پٹیاں پکا پکا تھکیے تے اکیے ودے ہاسے اڄ وی جݙاں سولھاں دا پہاڑا ت ”لی“ پٹی یاد کریندوں تاں نال ہتھیں دے انڳلیں دے ݙوݙے نپ گھندوں ت شوکدے کن کوں بہہ یاد کریندوں وت استاد دیاں سوٹیاں کھاندے ہوئیں چھی دی پٹی دا ہٹھ یاد آویندے۔ ایندے وچ کامریڈ منظوربھوہڑ دا وی کئی قصور کائنی، انکوں وی تاں اوندے استاد ݙسایا ہا جو ہک بورژوا ہوندے ݙوجھا پرولتاریہ ہوندے۔۔۔کارل مارکس آکھیے بورژوا پرولتاریہ تے ظلم کریندے ت ظلہل نال اوندا حق کھس گھندے، کامریڈ آپݨے استاد دیاں پکایاں ہویاں گالھیں ساری حیاتی ساکوں وی پکویندا رہ ڳیا، کامریڈ منظوربھوہڑ کوں اوندے استاد نہ ݙسایا ہائی جو ہک ݙاڈھا ہوندے بیا ہینڑا ہوندے۔۔۔شاہ عنایت آکھیا ݙاڈھا ظلہل نال ہینڑے دی بار ونڈ گھندے، وت ہک جھوک ہوندی اے جھوک دے سبھے واسی ݙاڈھے مٌتوں آپت وچ کھیرکھنڈ ہوندن، اٌتھ ”جیڑھا رہاوے اوہو کھاوے“ دی ونڈ ہوندی اے!! کیوں جو کامریڈمنظور بھوہڑ دا استاد آپ نہ جانڑدا ہا جو شاہ عنایت کون اے، جھوک کیا اے، گنج شہیداں کتھ ہے پیا، سندھو ہر سال گنج شہیداں دی سلامی کیوں پیا ݙیندے، کامریڈ دا استاد تاں سن سنتالی دے بعد اِتھ ورادھا ہا، وت اونکوں کیا ملوم جھوک کیا ہوندی اے شاہ عنایت کیا اہدا ہا، لوکی پیلے کپڑے کیوں پیندن بھلا؟ اوندے نزیک تاں جھوک وچ گھر بنڑئیے ہوندن، نال کٌھو وچ ݙاند وہندے تاں پتالوں پاݨی آندے، بھوئیں الاٹ تھیندی اے تاں ݙاند سودھا کٌھو اوندی ملکیت وچ آویندے ،کٌل ایہا کہانی اے۔۔۔۔۔آئو بہہ کےپہاڑا پکائوں ہک بورژوا ہوندے تے ݙوجھا پرولتاریہ۔۔۔۔۔کارل مارکس آکھیا ہا!!!
مسکان خان
سرائیکی زبان دی شاعرہ ،
ڄم پل
١٩٨٩ء کوں ڄمی۔
نمونہ کلام
سارے درد ونݙا گھندی ہاں
قطعہ
جام اکھیں دے نال پلاوے
ݙوہڑہ
تیݙے سارے ݙکھ منہ پھیر ویسن ہک نظر بھنوا نواں سال آ ڳئے
کلام
جیویں پیا
ایں شوق دا
اپنے نال الا گھندی ہاں
ݙس ہاں تیݙا کیاگھندی ہاں
گیت
پردیس کوں لا چا بھا لالہ
ڄٹکی وکیپیڈیا
وکیمیڈیا انکوبیٹر تے ڄٹکی زبان دے وکیپیڈیا منصوبے دا آغاز 13 نومبر 2022ء کوں تھیا تے 16 نومبر 2022ء کوں 100 آرٹیکلز مکمل تھئے۔ ایندے نال ای انکوبیٹر تے ڄٹکی زبان دے ٻئے وکیپیڈیا منصوبیاں دی بنیاد وی رکھی ڳئی جنہاں اچ ڄٹکی وکشنری، ڄٹکی وکی قول، ڄٹکی ٹورا ٹیا تے ڄٹکی خبراں وغیرہ شامل ہن۔ ایں طرح اے ڄٹکی زبان کیتے تاریخی کم تھیا تے 13 نومبر 2022ء ڄٹکی زبان کیتے تاریخ ساز ݙینہہ قرار پایا۔
پُٹھی سُتھݨ م م رمضان ارائیں
اوں کن٘دھی ݙو مُنہ کیتا تےتِکھاجی نال کپڑے پاوَݨ لڳی.
ہا ہا سوہݨی جند... "
میں جینجھلے اوندےلعل غلابی رخساریں کوں ݙٹھا اوندےبُت دی بھرتول دا آݨاں ٹکاݨاں کیتا سوچیں دی کُہیڑ ختم نہ تھیوݨ دا ناں پئی گھندی ہئی..
"ہِک خوشی دی ڳآلھ اے"
تھوڑےموٹےوجود کوں سن٘بھال کراہیں تِکھےتِکھےاُتوں تَلّےپئی ہَئی لَہن٘دی..
منیجرصاحب میݙےکم کولو‌‌ں نِہال تےراضی ہن، اڄ ای میݙی ترقی لڳݨ بارےاو ݙسیندےپئےہن.
کیا ہا تے کیا تھی ڳئے
مشتاق بھٹی
مشتاق بھٹی سرائیکی دانشور ہے۔ سرائیکی شاعر، ماہر آثار قدیمہ، مؤرخ تے کلجگ گپت ہے۔
نمونہ کلام
اوندے ہتھ مرلی ترشول ہوسے
ݙوہڑے
چ کیا تھے سوچ سمندر دے وچ گالھا وی ہک شامل تھی گے
جنگل دا قنون بنڑنئے جیں عادلیں کیتے عادل تھی گے
یار
ساڈا من ماندا ہے یار نیں بھال بھلیندا یار
لیلیٰ شہزادہ
لیلیٰ شہزادہ (انگریزی: Laila Shahzada) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٢٦ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٢٠ جولائی ١٩٩٤ء) پاکستان نال تعلّق رکھݨ آلی بین الاقوامی مہان٘در آلی مصورہ ہَن۔
خالد حسین مگسی
خالد حسین مڳسی 2 فروری 1960ء کوں جھل مڳسی، بلوچستان اچ پیدا تھئے۔ انہاں دا تعلق بلوچستان عوامی پارٹی نال اے۔ اے اگست 2018ء توں قومی اسمبلی دے رکن ہن تے سپیکر قومی اسمبلی راجہ پرویز اشرف ولوں سرائیکی صوبے دے قیام کیتے بݨائی ڳئی کمیٹی دے رکن ہن۔
فاخرہ بتول
نمونہ کلام
اساں مٹیاں وچ ہن سم ویسوں
مشتاق احمد فریدی
سائیں سچل سرمست
مشتاق دے لفظی معنی ھوندن کہیں شعبے دا ماہر یا مکمل دسترس رکھݨ والا،
مخمور قلندری
وسوں تیݙی مونجھی ہے
دھمی دھمی ویلے اللہ سوہݨاتلے لتھاودے
ڄی استادا ایں وسوں دی ساری ساول
مالی ، بلبل باغ دا کیا تھئ
باغ کوں ٻاغ دے مالی ساڑے
بلبل دریا پار دو اݙگئ
میں مجرم ہاں
حمد
دھمی ویلے اللہ سوہݨا تلے لتھا ودے
دھمی دھمی پہلے پہلے یکے چڑیاں جاگے
اللہ چوگ دا وارث ساڈی چوگ دا وارث اللہ
دھمی دھمی کوئل جاگی کوئل ماری کوک
دھمی دھمی پہلے پہلے اکھ کھولی ہے پھولاں
جگارے
کن اے میڈے
یار الا دے سونہے تھئے ہن
گھر دے نال مسیت دا ملاں
،،ملک سجا،،
غزل
جیڑھی دامن دے پار آئی ہوسی
شعر تاں آکھݨ لوظ پرندے
وقت کوں ڋیوے کوئ بھرکاݨی
۔۔۔۔۔۔ غزل۔۔۔۔
ہک چہرہ ہے جیہڑا ایں لگدے!
کوئی ہووے ہا
تیڈا چہرہ پیلا کیوں تھی گۓ؟
سندھو تیڈی سیڑھ اتے
سندھو تیڈی خیر اساں دم دم منگی ہے
__________،،،،،،،،،،،،،،______________
مݨکے مݨکے ڳل مݨکے مݨکے
مݨکے مݨکے گل مݨکے مݨکے
انگلیں دے وچ مندریاں چھلے
نظم
گناہ چا کیتم
اے کالیاں رات کوں آکھ آنداں
بابا سئیں فرمیندے ہن
ساکوں تارے رستہ لیندے ہن
اتھ ساڈے جوڑے واہندے ہن
کلہی بوہڑ
کھوہ دی ٻیر آخری گالھڑ
کھمباں سودھی نڳل ڳیا ہے
تابع تھی گئے کاݨے دیہہ دے
،،ہر شے تسی،،
کھاتا پاݨی
گاڊھی
چوتھی۔۔۔۔ کوکڑی
وݨ وݨ دے لڑیاں دی رس نچوڑے
ناں نیلے منجھیں ناں اتھے گھوڑے
ٻولی ٻول وے پکھݨو کھوہ دا کئ تاں ٻولی ٻول
لالی میڋے کھوہ دی کالی ست زباناں ڃاݨے
ناں مال ناں ماہیوال ہے---
ویݨی تے نویں ونگ ناں تھئ
مخمور قلندری دا چیف آف دی آرمی سٹاف کوں کھلا خط
اسلامی جموریہ پاکستان
جان دی امان ہووے
دھپاں آلے ٻن توں گھن کے میکݨاں آلے ٻن تک تہاڈا قبضہ ہے دریا تے
چیف آف آرمی صاحب تہاکوں کیا پتہ دھپاں آلے ٻن دی چس دا
لکھت وقاص بلوچ۔۔۔مخمور قلندری دا نظریہ جمالیات
دھمی دھمی پہلے پہلے اکھ کھولی ہے پھلاں
قلندری سرکار دا جگ جمالیات دے نویں زاویے ڈکھیندے۔ بوہڑ، ٹالھی، کال کڑِچھی، کھوہ، لانیاں، ڈیڈر، پھلاں نال آباد ایہ جگ بندے کوں ڈسیندے جو فطرت دی تکمیل اناہیں شئیں نال تھیندی اے، فطرت کیتے انسان دیاں مصنوعی چالاں ساریاں بے معنی ہِن۔ انسان دیاں نمائشی کارستانیاں حکومتاں، بادشاہتاں ، بندوخاں، ہتھیار، فطرت دی تکمیل دی سراسر نفی ہِن۔ مخمور قلندری دی شاعری وچ اہم جمالیاتی پہلو سچ دا پہلو ہے۔ قلندری مٹی جایا ہے، اوکوں اردو دے درباری شاعریں آلی کار کہیں دے جھوٹے قصیدے آکھنؕ دی لوڑھ کینی۔ اِت واسطے مخمور دے قلم وچوں جیہری گالھ نکلدی ایہ او پوِتر ہوندی ہے، ہر بیت کھیر دھوتا ہوندے۔ او ہر قسم دیں سیاسی چالیں کنے آزاد تخلیق کار ہے۔ ایں واسطے میکوں اے آکھنؕ کے کوئی عار کینی کہ قلندری دی شاعری کم از کم اردو دے ہر شاعر کنیں وڈی جمالیات اَتے سنؕہپ رکھدی اے۔
پھل سرمی وچ اللہ میاں بہوں پیلا ہے اللہ
سید لوک ساڈے معاشرے وچ اپنؕے شجرے دی پھوت وچ عام لوکیں کنوں خود کوں برتر سمجھدن لیکن قلندری سید ہوونؕ دے باوجود خود کوں وسوں نال گنڈھیندے، وسوں دی اواز بنؕدے کیوں جو اوندے مطابق جیویں پکھوواں، ٹالھیاں وچ اینجھی کوئی تقسیم کینی ایویں انسان دی فطرت وچ وی کوئی تقسیم کینی۔
ہندو کیا ہے
اوکوں تاں بس اتنا پتے
میں قربان
مجرم میں ہاں
تحریر پروفیسر شہاب صفدر دیرہ اسماعیل خان کا مخمور قلندری پر تبصرہ
تیں قیآمت دا صرف سنڑیا ھء ساڈے پاسے تاں ائی ودی رہئی ھء اس کے لفظ لفظ میں جزبے کی شدت اور حالات کآ کرب ہے کسی نے دہشت زدہ ڈیرہ کی تخلیقی ترجمانی دیکھنی ہو تو مخمور قلندری کی شاعری پڑھے اس کی نثر دیکھے اس کے اندر مچتے مچ کی محفل میں شریک ہو اس کا ماضی اس کا حال اس کا مستقبل آپ کو خزاں دی جھنڑک اور ترشنا میں جھلکتا ملے گا ۔۔۔ میں نے اسے شعر کہتے نہیں شعر جھیلتے دیکھا ہے ایسا نہیں کہ شاعری سے جدا وہ کچھ نہیں وہ ایک شہید باپ کا سوگوار ایک بیوہ مآں کا سہارا یتیم بہن بھائیوں کی آس اپنے بیوی بچوں کی امید ہے اس لیے کبھی کبھی روزگار کے جھونکے اس کا نشہ ہرن کر دیتے ہیں اور وہ کچھ عرصے کے لیے سید وسیم عباس لگنے لگتا ہے لیکن وہ فرار کے راستے ڈھونڈتا رہتا ہے وہ دوستوں کا دوست ہے اگر اسے یاد رہے تو وعدہ ضرور پورا کرتا ہے تاہم اس پر نسیان کے حملے شدید ہوتے ہیں صرف دو واقعات پر اکتفا کروں گا ورنہ اس ضمن میں   مرے پاس ایک پوری کتاب کا   مواد ہے ایک بار مجھے اور ملک عزت کو ثوبت کی دعوت دی ثؤبت کے لیے ملک صاحب کہیں بھی کسی ٹائم بھی جآنے کے لیے تیار ہو سکتے ہیں سخت گرمیوں کی دوپہر ملک صاحب مجھے لینے پہنچ گئے بائیک پر پانچ چھ کلؤمیٹر طے کرنا بہت مشکل لگ رہا ملک صاحب کے آصرار پر ان کے سآتھ چل پڑا ۔۔۔ اس وقت ہمارا شاعر کریانے کی دکان چلآتا تھا ۔۔۔ جب ہم پہنچے تو حضرت بیٹھے اپنا دال ساگ تناول فرمآ رہے تھے ۔۔۔۔ سخت پریشانی اور حیرت سے ہمیں دیکھا اور کہا ۔۔۔۔ اوہ ہو قسم ء میکوں بھل گیا ہئی ۔۔۔۔ جمشید ناصر کو پہلی بار اپنے گھر لے جا رہے تھے ۔۔۔ ایک جگہ رک گئے ۔۔۔ پوچھا خیریت ؟ ساتھ چلتے ایک    آدمی سے پوچھا عارف شاہ کا گھر کہاں ہے ۔۔۔۔ اس نے غور سے دیکھتے ہوئے کہا ۔۔۔۔ اوئے تو عارف کا بیٹا سیما نہیں ؟ کہتآ ہے ہاں بس اپنا گھر بھول گیا ہوں ۔۔۔ ایسآ استغراق تو اللہ والوں کا نہیں ہؤتا جیسا شاعری میں مخمور کا ہوتا ہے وہ مسجدوں مندروں کی قید سے آزاد چاچے اماموں کا مرید ہے ۔۔۔ عشق کا شہید ہے اس نے کسی سے دو پڑیاں ادھار لی تھیں وہی واپس کرنے کے لیے اسے ڈھونڈ رہا ہے ۔۔۔ کبھی ہواؤں کے ہاتھ سلام بھیجتا ہے کبھی اس کے نشان زد خار دآر رستوں پر دوڑتا پھرتا ہے اس کی ترشنا بڑھتی چلی جا رہی ہے ۔۔۔۔ اس سفر میں    کب سے میں اسے دیکھ رہا ہوں ۔۔۔ کبھی کبھی پہچان لیتا ہے آکر کچھ دیر بیٹھتا ہے چائے لسی جو ممکن ہو پیش کرتا ہوں لیکن سچ   یہ ہے اس کی پیاس کا حقیقی دارو مرے پاس نہیں ۔۔ میں اتنا قابل حکیم  نہیں بس چھوٹی موٹی ہٹی چلا کر گزارا کر رہا ہوں جب کہ اسے کسی غلام فرید کسی سچل سرمست یا کم سے کم اشولال کی ضرورت ہے
تحریر راوف قیصرانی. تسا آپو..
مخمور اک پیاسا آہو
ݪکھت وقاص بلوچ...سرائیکی دا ورڈ ورتھ مخمور قلندری
ٹولھے تلے
پانؕی گھن آ
ریاض انجم سئیں دی دی ڳال مہاڑ ۔۔۔ کتاب ترش ۔۔۔ شاعر مخمور قلندری
برگد کے درخت  اور  شیشم کے پیڑ کے کٹنے کا بھی دکھ اتنا ھی ھونا چاھیئے ، جتنا ایک انسان کے مر نے کا ھوتا ھے
@ مخمور قلندری کا اصل نام " سید وسیم عباس " ھے -- اور وہ میرے پرانے دفترخزانہ ڈیرہ کے کولیگ ، لاء کالج کے کلاس فیلو اور پیارے دوست ،
سید عارف حسین شاہ ( شھید ) اکاونٹس آفیسر ڈیرہ ( ریٹائرڈ )  کے چار فرزندان میں سب سے بڑے ھیں !
"  ساڈا ویلا چنگا ویلا ھئی !  "
--
@  غالبا" ، یہ 26 فروری 2021ء کا دن تھا --- مجھے :
مفتی محمود کالج میں کیا گیا تھا !
دوران تقریب ھی بشیرسیماب صاحب نے ایک کتاب مجھے
فرما تھے !
وہ ایام تھے - جب میں اپنے سفرنامہ ایران کے مسودے
کی کمپوزنگ میں مصروف تھا -- سو کچھ لکھ نہ پایا !
اور یہ معاملہ مجھ پر ادھار رھا !
پانی اور پیاس کا ذکر ملے گا ، بلکہ واضح الفاظ میں وہ
اپکو ھمیشہ ، اس وسیب کے پیاسے واسیوں کی طرح صرف اور صرف -- کنووں ، باولیوں ، نہروں اور دریاوں کے کنارے ھی گمشدہ حالت میں ملیں گے !
رخ اس جانب بھی موڑا ! لہذا ، ان کے شعری مجموعے  میں  ، اس کا تذکرہ ان کے اپنے انداز سخنوری  میں اپ جگہ جگہ دیکھ پائیں گے !
@  مخمورقلندری کا اپنا اظہار خیال بطور "پیش لفظ "
میں وی اپڑاں آدر ولا منگ سگداں ھاں اوں قصے وچ !
منڑ  اتے  کلیاں  دے  وچ  سقراط  ھن ---   !!!!!
آئے ھاسے ، سائیں دے درشن تے !
ھک ٹولی ھے ، وچ دولی ھے
اتھاں ھر کوئی جیونڑ اندا ھے
ھک واریں ونج کے آکھے ھا
عقیل عباس ( نکے ) ناویں
بگڑو
چھیڑو دی بَگڑو
واہ وَگدے _____جھاگ میاں
بدر رفیقي
بدر رفيقي ، 22 جولائی 1998، ایک مراکش گلوکار، مراکش کے شہر سيدى بنور میں پیدا ہوئے۔
بپسی سدھوا
حیاتی دا احوال
بپسی سِدھوا ہِک گجراتی پارسی ٹَٻَّر وِچ پشتونان اَتے تہمینہ دے گھر ڄَمّی ہئی۔ جیڑھے اُوں ویلے کراچی وِچ رہن٘دے ہَن سِدھوا دے ماں پِیؤ بعد وِچ لاہور کوچ کر ڳئے۔ ݙو ورھیاں دی ع٘مر وِچ پولیو دا شکار تھئی اَتے ٩ ورھیاں دی عُمر وِچ، ١٩٤٧ء دے متعلق اِنّھاں دے ناول "آئس کینڈی مین" وِچ لینی ناویں کردار اِنّھاں ݙیہاڑیاں دے حقیقی واقعیاں دی عکاسی کرین٘دے ہِن۔ سِدھوا نے ١٩٥٧ء وِچ لاہور دے کنیئرڈ کالج برائے زنانیاں تُوں بی اے مکمل کِیتا۔
ڈاکٹر عاشق ظفر بھٹی
سیاسی خدمات
آپ 1970-71 توں سرائیکی تحریک دا حصہ بݨ گئے. استاد فدا حسین ڳاݙی نے سرائیکی تحریک دے حوالے نال تربیت کیتی. باقاعدہ طور تے سرائیکستان قومی انقلابی پارٹی نال جڑ ڳئے جیندے صدد ملک منظور احمد بھوہڑ المعروف مولوی اللہ وسایا ھا. 1986کوں جتوئی دی تاریخ وچ پہلا جشن فرید سرائیکی میلہ کروایا جیندے وچ جھمرتاڑی، ملھݨ، گلوکاری، شاعری، تقریراں وغیرہ شامل ھن اے میلہ 2 ڄاہاڑے چلدا ھا. جیندے وچ مشہور سرائیکی گلوکار، مشہور سرائیکی گلوکار، سرائیکی جھمر پارٹیاں شرکت کریندیاں ھن. آخری میلہ 1993وچ کرایا اوندے بعد معاشی حالات تے کجھ مجبوریاں دی وجہ توں اے سلسلہ بند کرݨاں پئے گیا. جݙاں سرائیکی لوظاں دی تندیر بݨانوݨ کیتے اجلاس تھیا تاں آپ شریک ھن. جیہڑا جو اڄ تک ایں ڳالھ تے فخر محسوس کریندن. جو میݙے کیتے اے اعزاز ھ. بیرسٹر تاج محمد خان، صوفی تاج محمد خان گوپانگ، سئیں عاشق خان بزدار، سئیں حمید اصغر شاہین، کانجو صاحب کوں اپڑاں ساتھی آکھیندے ھن. تے ایں سنگت تے فخر محسوس کریندن. آپ اڄکل سرائیکی ورکراں دی خدمات کوں محفوظ کرݨ سانگے تے جدوجہد دیاں یاداں یاد رکھݨ سانگے ہک کتاب وی لکھیندے پن. جیند ناں وی رکھ گھدا ہینے. جیہڑی جو ٻہوں جلدی چھپݨ سانگے ݙے ݙیسن.