cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چار روحانی قوانین
چار روحانی قوانین اچ تریجھا ھے ، " خد ا دے کول اساݙے گناہ دا ہک ھی حل ھے یسوع مسیح" ۔ یسوع مسیح دے ذریعے اساں اپݨے گناہ معاف کروا سڳدوں اتے خدا دے نال ہک چنڳا رشتہ بحال کر سڳدوں ۔ رومیوں ٥ باب ٨ آیت اساکوں اے ݙسیندی ھے ، " لیکن خدا اپݨی محبت دی خوبی اساں تے اینویں ظاہر کریندے ، جو اساں جیڑھے ویلے گناہ گار ھے ھاسے تاں مسیح اساݙی خاطر مُوا" ۔١ کرنتھیوں ١٥ باب ٣ تا ٤ آیت اساکوں ݙسیندی ھے جو اساکوں کیا ڄانݨ دی لوڑھ ھے اتے اوندے اُتے یقین رکھوں تاں نجات پیسوں ، " جو مسیح کتابِ مقدس دے موجب اساݙے کیتے مُوا۔ اتے دفن تھیا اتے تریجھے ݙینھ کتابِ مقدس دے مطابق جی پیا۔ " یسوع نے یوحنا ١٤ باب ٦ آیت اچ اعلان کیتے جو صرف میں ھے نجات دا رستہ ہان ، " راہ اتے حق اتے حیاتی میں ھاں ، کوئی میݙے وسیلے دے بغیر پیئو دے کول نئیں آندا" ۔ میں کیویں نجات دے ایں حیرت انگیز تحفے کوں حاصل کر سڳدا ہاں؟ چار روحانی قوانین اچوں چوتھا ھے ، " اساکوں ضرور ایمان رکھݨا ھے جو یسوع مسیح ھی اساݙا نجات دھندہ ھے
اقرب لسکاݨی
بال غریب دے رات نبیڑی رکھدن
توں توں میں اچ بندہ مویا ویندے
توڑے پاڑاں پٹ کے
اقرب لسکانڑی
لانگ مارچ تے سوجھل دھرتی واس
دوزخ بھا حرام تنہاں تے جیہڑے ٹرسن سنگ سرائیکیاں دے ۔ اطلاع دی اطلاع وی ہے دعا دی درخواست وی ہے صوفی تاج گوپانگ سابق صدر سرائیکی لوک سانجھ بنیادی ممبر سرائیکی صوبہ محاذ دیرینہ ساتھی بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ معروف شاعر ادیب سیاسی کارکن سرپرست اعلی سوجھل دھرتی واس دا لانگ مارچ والے ڈینہہ ڈاکٹر مسعود ہراج زینت میڈیکل کمپلیکس ملتان پتے اچ پتھری دا آپریشن کریسن اے گوپانگ صاحب دا تریجھا آپریشن اے ساری سنگت کوں دعا دی اپیل اے صوفی صاحب اعلان کیتے جو لانگ مارچ تے ڈو گھنٹے واسطے پڑ اچ حاضری ڈیسن پھل پویسن الوداع آکھسن۔۔۔ باقی ساری سوجھل دھرتی واس دا قافلہ سر انجینئر شاہ نواز خان مشوری۔ملک عثمان کریم بھٹہ ایڈووکیٹ۔ خواجہ صالح محمد سئیں نارووال۔ڈاکٹر نصراللہ دریشک۔ مرید حسین چاچڑ۔صفدر خان دریشک۔ساجد سمیر۔ مرتضی لاشاری۔ڈاکٹرمنصور مشوری تے باقی تمام سنگت کوٹ سبزل توں شامل تھیسن۔ زوار حسین
مسلمان
خبر نٸیں او کیا کیا سوچیندا بیٹھا ہا
سرائیکی میڈیا
اخبارات تے رسائل
سرائیکی زبان وچ لوگاں تک خبراں تے دیگر موضوعات پہنچاوݨ واسطے کئی اخبارات تے رسالہ جات شائع کیتے ویندن جنہاں وچوں اہم اے ہن:
مانگھی دی رسم
غُپ اندھیرے وِچ ٹُردے پھِردے اَڄ اَساں سریکی قصبے ڈھکی تے اُوندے اَگاوڑے پِچھا وڑے(بل اوٹ، کوٹ ڄئی، کوٹلہ لُد ھیان، پہاڑ پور، رنگ پور، مِٹھا پور، سید علیاں، کاٹھ گڑھ وغیرہ) دیاں پِّھٹیاں (گمشدہ) رسماں ڳُلیندے ہیں کہ ڄِتھاں ݙِلاھُوں پاسے کوہِ خیسور (رَتہ کوہ) جھاتیاں پاندے، ݙِبھارَے پاسے سندھو واندھے، تے وِچلا علاقہ لش پش گرین ھ، خصوصاً خجیاں (کھجوراں) دے درختاں نے اِیں علاقے کوں ہند ہے سندھ اِچ الگ سُنجاݨ ݙے رکھی ھ۔ اِیں علاقے دِیاں رسماں وی اُچیچیاں (نایاب) ہین ڄیویں ”مانگھی دی رسم، بَھنڈار، شِیشبی، جھنڈے گھیرنی، شیشہ ڈِکھالی، حضرت پیر دی یاری“ وغیرہ۔
مانگھی اصلُوں جوان جماݨ چھیریاں دا شغل میلہ ہوندا ہئی۔ڄیویں منگھر دا مہینہ شروع تھیوے ہا، چھیر آپنے پیو ماں کُوں ہُج تے (بے تکلف) آکھدی ہئی:”میکوں مانگھی گِھنوا ݙیوؤ(کھانا پکانے کا سامان مہیا کردو)“؟ وت مانگھی دا ݙینہہ مقرر کیتا ویندا ہئی، چھیر آپݨی ماں نال اوانڈھ ، ڳوانڈھ دے گھراں اِچ ونڄ کے آپݨی ٻاݨیاں (ہم عمر سہیلیاں) کُوں سݙے ݙیوے ھا، کل ساݙے گھر مانگھی ھ، تُوں آپݨے تھاں تھِپے تے بالݨ برابر کرکے آ ونڄیں“۔۔ اے سُݨ کے چھیریاں آپݨے پیو، ماں، بھرا، مسات، ملویر، پتریر کُوں آکھدیاں ہین کل فلاݨی دے گھر مانگھی ھ، میݙی مانگھی دا سمان برابر کرو۔ کوئی چھیر سُوجی دا حلوہ، کوئی دال روٹی، کوئی پلاؤ، زردہ،مِٹھے چاول، کوئی روٹی مانے بݨاون د اسمان برابر کرویندی ہئی تے چھوٹے بھیݨ بِھراواں کول سمان (بالݨ، چُلہے، کڑاہیاں،اٹا، دال، چاول، سوجی، میدہ، ݙوئی، چمچے،کٹوی، دیگڑی، تھاں تِھپے) سِراں تے رکھوا کے ماں دے نال مقررہ گھر پہنچ ویندی ھئی تے دِیگر دے ویلھے یکے ویہڑے اِچ چُلہے چڑھ ویندے ہین۔ ہر کوئی آپݨی مرضی دے کھاݨے پکاوݨ شروع تھی ویندا ہئی تے چھیریاں ہِک بے دے کھاوݨ پکاوݨ کُوں ݙیکھ کے سِکھدیاں ہین، اُنہاں دیاں ماواں ماسٹر شیف بݨ کے انہاں دی رہنمائی کریندیاں ہین۔ روٹی توے تے کیویں آوݨی ھ، کیندی روٹی لولی، ڳوڳی (چھوٹی) ھ، کیندا مانا گول ھ، کیندے سالن اچ لُوݨ گھٹ ودھ ھے، کیندے چاول مزے دے ہن، کیندا کھانا بہترین ھ۔ اِیں طراں یکے رَل مل کے نِماشاں تک آپݨے آپݨے کھانے پکا گھندے ہین، تے وت ہَک ٻے کُوں کھویندیاں ہین تے وَنک وَنک دے کھانے آپݨیاں دیگچیاں، پچھیاں، کندوریاں وِچ پا کے خُشی خُشی گھر دوٹُر پو ندیاں ہین تے اُتھائیں طے تھیندا ہئی کہ اڳلی مانگھی کیندے گھر ہوسی؟۔
کومل جوئیہ
نمونہ کلام
خدا دے لوکیں ذلیل کیتے ڈسیساں اوں کوں
ہائے مخلوطی، مختفی تے ملفوظی
ہائے مخلوطی ، مختفی تے ملفوظی دا درست استعمال
جتھوں تائیں ہائے مختفی تے ہائے ملفوظی دی اخیری شکل یعنی  ’’ہ، ، دا کہیں وی لوظ دے اخیر ئِ چ لکھت دا تعلق ئِ ساݙے لکھاری غلطی دے مرتکب تھیندن توڑے جو اے ڳالھ باب نمبر ۱ دے جز ۱۵تے ۱۶  ہیٹھ نشابر کر ݙتی ڳئی ئِ پر میں سمجھداں جو اڄاں وی کجھ تشنگی باقی رہ ڳئی ئِ۔ جیندا دور کرݨ ٻہوں ضروری ئِ تاں جو ساݙے لکھاری ولا ولا کہیں غلطی دے مرتکب نہ تھیون۔ ہائے مختفی تے ہائے ملفوظی دیاں لکھت دے لحاظ نال ترے شکلاں ہوندئین۔
پہلی ونکی
پہلی ونکی انھیں حروف تہجی دی ہے جنھیں دے سرے بݨدن تے انھیںسرئیں کوں جوڑ کرئیں کوئی وی لوظ بݨاوݨ ئِ چ اسانی رہندی ئِ ۔ جنھیں حروف تہجی دے سرے بݨدن او مفرد حروف تہجی کجھ ایں ہن (ب، ٻ،پ،ت، ٹ، ژ، ج، ڄ، چ، ح، خ، س، ش ص، ض، ع، غ، ف، ق، ک، گ، ڳ، ل، م، ن ، ݨ، ہ، ی) انھیںحروف تہجی کوں جڑویں حروف تہجی آکھیا ویندے ۔
ہائے مختفی دی اخیری شکل ’’ہ ‘‘آلے ݙو حرفی لوظ
ایجھیں جڑویں ݙو حرفی لوظ جنھیں دی اخیری ہائے ہوّز،
تریجھا اصول
ایجھیں چار حرفی یا چار کن ودھ حروف تہجی کن مل کرئیں بݨݨ آلے لوظ جنھیں دی ہائے ہوز کن پہلا حرف متحرک بفتح (زبر آلا) ہوسی تاں او ہائے ہوز مختفی ڳݨی ویسی جے کݙۂیں او حرف غیر متحرک یا حرف علت ہوسی یا نون غنہ ہوسی تاں وت او ہائے ہوز ملفوظی شمار تھیسی ۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو جئیں لوظ دی ہائے ہوز کن پہلوں آوݨ آلی ’’وائو ‘‘ جے کر متحرک ہوسی تاں وت او ہائے ہوز مختفی ڳݨی ویسی جیکر او ’’وائو ‘‘ غیر متحرک ہوسی تاں وت اخیری ہائے ہوز ملفوظی ڳݨی ویسی مثال دے طور تے ۔
آصف خان
آصف خان، سرائیکی قومیتی تحریک دے مرکزی اڳواݨاں اچوں ہک ہن۔ انہاں دا تعلق ملتان نال اے۔ کینیڈا دی شہریت رکھدن۔ سرائیکی تحریک اچ انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔ سرائیکی فورم انہاں دی ہک مشہور تنظیم ہئی جینکوں انہاں نے ہݨ وسیب نیشنل تحریک دا ناں ݙے ݙتے۔ ایں جماعت دا نیٹ ورک ملتان، بہاولپور، اوچشریف، ڈیرہ غازی خان سمیت سرائیکی وسیب دے کئی شہراں اچ موجود اے۔ مردم شماری دے دوران انہاں نے سرائیکی عوام دی آگاہی کیتے سوشل میڈیا تے مہم چلائی۔ کجھ عرصہ سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی نال وی وابستہ رہیے۔
وسیب نیشنل تحریک
وسیب نیشنل تحریک، آصف خان دی ہک مشہور سرائیکی قومیتی جماعت ہے۔ ایندا نیٹ ورک سرائیکی وسیب دے کئی شہراں اچ ہے۔
ہندو مت
ہندو مت یا ہندو دھرم جنوبی ایشیا تے بالخصوص بھارت تے نیپال وچ غالب اکثریت دا ہک مذہب ہے جس دی بنیاد ہندوستان وچ رکھی گئی، ایہ اس ملک دا قدیم ترین مذہب ہے۔ ہندومت دے پیروکار اِس کوں سناتن دھرم (सनातन धर्म) آہدے ہن جیہڑے سنسکرت دے الفاظ ہن، انہاں دا مطلب ہے ‘‘لازوال قانون’’۔ ہندو مت قدیم ترین مذاہب وچوں ہک ہے۔ اِس دی جڑاں قدیم ہندوستان دی تاریخی ویدی مذہب نال ملدیاں ہن۔ مختلف عقائد اور روایات سے بھرپور مذہب ہندومت دے کئی بانی ہیں۔ اِس کے ذیلی روایات و عقائد اور فرقیاں کوں اگر ہک سمجھا ونجے تاں ہندومت مسیحیت تے اِسلام دے بعد دُنیا دا تریجھا وݙا مذہب ہے۔ تقریباً ہک اَرب پیروکاراں وچوں سے 905 ملین بھارت تے نیپال وچ رہندے ہن۔ ہندومت دے پیروکار کوں ہندو آکھا ویندا ہے۔
آواگان
تناسخ یا آوا گون(روح دا ہک جسم توں ݙوجھے جسم وچ ونجݨ)، تناسخ دا لفظ اردو یا سرائیکی وچ عربی زبان توں آیا ہے تے نسخ توں ماخوذ ہے، تناسخ توں بنیادی طور تے مراد دوبارہ پیدا تھیوݨ دی ہوندی ہے تے ہیں تصور دی وجہ نال نسخ (نقل کرݨ) نال تناسخ دا لفظ ایں مفہوم وچ استعمال تھیندا ہے یعنی ہک واری موت دے بعد اوہ مرݨ والی شخصیت (انسان یا کوئی ٻیا جاندار) ہک مرتبہ ول تجسیم حاصل کر گھندی ہے۔ متعدد اوقات اس مفہوم کوں ادا کرݨ کیتے اہتجار دا لفظ وی اختیار کیتا ویندا ہے؛ انگریزی وچ اینکوں reincarnation آہدے ہن۔
سان٘جھ،رمضان آرائیں
ساڈے کیتے ایہا گال وی تھوڑی کائنی سک دی ولھ توں کچی دلڑی تروڑی کائنی تساں اینجھے جگ تے ہک وی عشق نی کیتا تساں انگل ماکھی دے وچ بوڑی کائنی کُھسہ سیتے، روغن کیتے، ہار بنڑئے ڈِنگی تھئ ہوئ چُنج تلوار دی جوڑی کائنی اپڑی اکھ توں تیڈی دل تئیں ونجڑاں ہیسے بھوئیں تو لا اسمانیں تونڑیں پوڑی کائنی یار دے باجھوں کھیر دا گُھٹ وی کوڑا لگے یار دے ہتھو اَک وی ملے کوڑی کائنی اوندی کنڈ تے عربی گھوڑے ان درکئے وے جیندے گھر اچ سیویں آلی گھوڑی کائنی ۔۔ شہباز مہروی جاگیر دار.................
مخمور قلندری من دی کاوڑ متھڑے اُتے بھلا کیوں گھن آندائیں تیݙے میݙے جھیڑے دے وچ اللہ کیوں گھن آندائیں
سلیم طاہر قیصراݨی
نمونہ کلام
ہن پچھو تیں ولوں نہ ݙس میکوں
کلام
نینوں آندی، نئیں کجھ کرݨیں..؟
اپڑیں لو نہ آئیں کجھ کرݨیں..
کھل گذاری میں رو گذاری اے
کہیں دے پیریں نہ پو گذاری اے..
غزل
چھوڑ ویندے کلہا کوئی،جند میݙی..
نال تیݙے تاں ݙس نئیں سگدا میں ..
دوروں آندے ہنس اساں سئیں
جیویں رنگو نیل تساں او..
غزل
چنگے لوکی پئے ہن..
کون گھن آۓ لہا کنوں ساکوں
نندر،جھٹ تئیں اٹھال چھوڑیں توں..
ھجر کھاندا ھے،کھا چھڑیندا نئیں..
ھک گلہ ھے ہوا کنوں ساکوں..
راݨا فراز نون
سرائیکستان ڈیمو کریٹک پارٹی دے مرکزی چیئرمین رانا محمد فراز نون نال ڳالھ مُہاڑ (ڳالھ مُہاڑ:غیورؔ بخاری)
لانگ مارچ دی کامیابی
مبارخاں عظیم لوگو تہاکوں 9 لکھ مبارخاں ھوون
ساوݨ رُت
زمانہ بدل گئے سولر تے بجلی آلیاں ٹربائناں لگ گائن بنی بیٹ دا فرق نہیں ریہا۔ اللّہ پاک دی رحمت ہے انسان خوشحال ہے اتے لوکیں کوں سانونڑ دے وسنڑ دی وی او آس تے سک نہیں رہی۔۔ لیکن پتہ نہیں کیوں جو جڈاں ای سانونڑ لگدے، میکوں ڈکھنڑ دے گھلنڑ آتے سانونڑ دے وسنڑ دا بھالا ضرور ہوندے۔۔
ساوݨ ماکوں
سانوݨماکوں سانوݨ ماکوں لڑھدے آئےپھُل.
شاعری عجائب گھر نی (حکایت)
شاعری دی کتاب دا مُلھ ہک ٹکٹ نئیں جیڑھی تندیر دے بوہے تساں ڈے کر اندر خانے پَیہ ونجوں تے ورقہ در ورقہ عجائب گھر ڈیکھو
سرائیکی افسانوی مجموعے
اسلم قریشی (اشاعت ۱۹۷۹ء) پہلا افسانوی مجموعہ ’’سانولی دھپ‘‘ جیندے وچ افسانے تے انشائیے شامل ہن۔ ݙوجھا افسانوی مجموعہ ’’ککراند‘‘ ہے موضوع دے حوالے نال انہاں دے افسانے وسیب دے سماجی مسائل وچوں جھات پیندن۔ جذئیات نگاری، تے کرداراں دے جذبات دی ترجمانی خوبصورت لفظاں نال کریندن۔ انسانی نفسیات دا مطالعہ اتے مشاہدہ اتے اسلوب بیاں وچ شاعری دا عنصر نمایاں ہے۔ انہاں دا ݙوجھا افسانوی مجموعہ ’’ککراند‘‘ ہے جینکوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ’’خواجہ فریدؒ ایوارڈ‘‘ ݙوایا ڳیا۔
ظفر لاشاری سرائیکی افسانوی نثر، ناول لکھݨ سانگے انہاں دا شمار موہری نثر نگاراں وچوں تھیندے۔ سرائیکی وسیب نال ڳوڑھی محبت انہاں دیاں لکھتاں ہن جنہاں وچ انہاں ایں وسیب دے واسیاں دے ݙکھ، درد، مونجھ ملال، سماجی اچ جھک سبھو کجھ نثر کے سامݨے آندے۔ انہاں دا پہلا افسانوی مجموعی ۱۹۸۴ء وچ ’’تتیاں چھانواں‘‘ دے ناں نال چھپیٔے۔ انہاں دے افسانے حقیقت نگاری دی ترجمانی کریندن تے اسلوب وچ سادگی ہے۔ ظفر لاشاری ایہ مجموعہ ’’تتیاں چھانواں‘‘ کوں دوبارہ شائع کیتا ڳئے۔ مہر کاچیلوی دے افسانیاں دا مجموعہ ’’سدھر‘‘ ۱۹۸۵ء وچ شائع تھیا۔ انہاں افسانیاں وچ سرائیکی وسیب دے جاگیردارانہ نظام دے خلاف آواز بلند کیتی ڳئی ہے۔
ساہی وال
٢ـ ضلع پاک پتݨ
عمر عامل
ڄم پل
دیرہ غازی خان نال تعلق ہے۔ اڄ کل ریاض سعودی عرب وچ رہندے۔
نمونہ کلام
میݙی غربت ݙیکھ کے نکهڑیں نہ سب غیر دی چال ݙسی ہانمی
جناں کیتے کم
اگر آپدے علاقے وچ کوئی پیر گدی نشین اے دعویٰ کریندے کہ اُوندے تعویز بہوں زیادہ پُر اثر ھِن اکثر پیر گدی نشین مخدوم سائلاں کوں اَھدن تیݙا فلاں کم ساݙے جن کروا ݙیسِن تیݙا فلاں کم میݙے جن کروا سڳدن ۔۔۔۔ فلاں کم تھی ویسے ۔۔۔۔۔
لداخ
تفصیل
لداخ اپݨی خوبصورتی تے ٻدھ ثقافت دے باعث مشہور ہے۔ علاقے تے تبتی ثقافت دی گہری چھاپ ہے تے اینکوں "تبت صغیر" (Little Tibet) وی آکھا ویندے۔ لداخ دے ݙو وݙے قصبے لیہہ تے کارگل ہن۔ لیہہ دی اکثریت ٻدھ مذہب نال تعلق رکھدی ہے جبکہ کارگل دی آبادی شیعہ مسلمان ہے۔ اتھوں دے مکیناں نے حال ہی وچ لداخ کوں مسلم اکثریتی ریاست کشمیر توں الڳ ریاست بݨاوݨ دا مطالبہ کیتا ہے۔ ایہ علاقہ کیونکہ ریاست جموں و کشمیر دا حصہ ہے، جیہڑا پاکستان تے بھارت دے درمیان تنازعے دا بنیادی سبب ہے، ایں واسطے عالمی سطح تے اینکوں متنازع علاقہ سمجھا ویندے۔ تاریخی لحاظ نال ایہ علاقہ، بلتستان، زانسکر، لاہول سپتی نوبرا وادی تے اکسیئ چن تے مشتمل ہئی۔ موجودہ لداخ دی سرحداں مشرق اچ چین دے علاقے تبت، جنوب وچ ہماچل پردیش، مغرب وچ جموں، شمال اچ چین نال تے جنوب مغرب وچ پاکستان نال ملدن۔ 1960ء اچ چینی اہلکاراں نے علاقے دا تاریخی تجارتی رستہ جیہڑا مشہور ریشم رستے دا حصہ ہئی، کوں بند کر ݙتا ہئی جیندے نال پہلے ایہ علاقہ وسط ایشیا دے قدیم تجارتی مقامات کوں جوڑیندا ہئی۔ 1970ء دے ݙہاکے وچ بھارتی حکومت نے علاقے دی سیاحت دے شعبے کوں کامیابی دے نال فروغ ݙتا۔
ایتھنیک سرائیکی کلینز آرگنائزیشن (ای ایس سی او)
thumb|Saraiki ایتھنیک سرائیکی کلینز آرگنائزیشن (ESCO-Ethnic Saraiki Clans Organization) نسلی سرائیکی ڳوتھاں/قبائل دا اتحاد اے جیندا مقصد انہاں دی سماجی، سیاسی تے ثقافتی ترقی اے۔ سرائیکی خطے دے وسائل تے غیر مقامیاں دے تسلط توں نجات کیتے اے اتحاد تشکیل ݙتا ڳئے۔
لطف علی
نمونہ کلام
ہر ویلھے ہر ساعت قادر قدرت سیتی جاپے...
محسن ہیروی
نمونہ کلام
محسن ہیروی
سلیمان سہو
نمونہ کلام
عشق ݙکھن دا جھولا..
محسن ہیروی
ݙوہڑہ
ویندے مونجھ توں محسن مردے ہیں دیدار دوا ہے ݙے تاں ون٘ڄ
سلیمان سہو
نمونہ کلام
عشق خداوند مولا..
محسن ہیروی
ݙوہڑہ
جیرھی پچھلی عید تیں بر تھی ڳئ اوھا اوجڑی جھوک وسیندی ہاں
سلیمان سہو
نمونہ کلام
ساݙی لُوں لُوں اندر عشق تیݙا ساݙے سَاہ سَاہ رَلے راہندے ہَو
محسن ہیروی
عیداں وی ہن آیا نیویں
عمراں. بھاویں گالی. ہامی
پیتاں وی ہن. آیا نیویں
سلیمان سہو
نمونہ کلام
توں وی عاشق سوھنے مکھ دا میں وی حسن پجاری
محسن ہیروی
عیداں وی ہن آیا نیویں
کھل نال کھل رلاونڑی. ہئ
ہر. گال تیڈی. بھاونڑی. ہئ
سلیمان سہو
نمونہ کلام
"سلیمان سہو تھل"
فیض احمد شازم
نعتِ رسولؐ
ہے جان فدا جہیں تے او جان ہے مدنؐی دی
محبوب  ہے اللّٰہ دا  محبوب  اوھو  میݙ ا
مطلب حب والیں تے حبدار دی شاھی ہے
غزل
بیا   کجھ  تاں  چاھندے   نسے
چراغ اعواݨ
ہار چندَن چمکار کرن لشکار وݙے
ہائے ملفوظی آلے لوظ
فعل امر
ڳہݨ؍ڳہوݨ                   ڳہَہ                          گَہ
وہݨ؍وہوݨ                    وَہ                            ___
غلط العام اِملاء آلے الفاظ
کجھ ایجھئیں لوظ جہڑے عام طور تے غلط لکھئے ویندن:
دانہہ  (د،ا،ں،ہ)            فریاد                                        دانہ ، دانھ
مانہہ  (م،ا،ں،ہ)            ماش (ایک دال)                            مانہ، مانھہ
چیہہ  (چ،ے،ہ)            گرم راکھ ، مقابلے کی دعوت            چیہ، چیھہ
تنبیہہ  (ت،ن،ب،ی،ہ)      ہدایت کرنا، وارننگ دینا                  تنبیہ، تنبیھہ
راݨا پرتاب سنگھ گنوری
سکونت : گنور منڈی کشن پورہ۔ضلع سونی پت۔
شاعری دا آغاز : 1956ء..
جنم بھومی دی زیارت /پاکستان دا سفر :جولائ 1987ء
تصانیف:
Rana Pratap Singh Gannouri
خانیوال
حوالے
ونکی:آباد شہر تے وستیاں
محسن نقوی دیاں یاداں
میکوں یادکئی شئے نئیں کیوں جو میں کجھ نسیان دا مریض وی ھاں۔بحر حال اے غزلاں اے شعر ہر کہیں کوں اندن۔تصیح دا جناب کوں آئینی قانونی حق اے۔
شام
تاریخ
دنیا دی پراݨی تہذیب ہے، سامی قوماں دے آثار شام وچ ملے ہن۔
سیاست
صدر : بشار الاسد
سرائیکی افسانیاں دے کتاباں
محمد سعید شیخ دے افسانیاں دا مجموعہ ’’پارت‘‘ ۱۹۹۸ء وچ شائع تھیا۔ افسانیاں دے کردار وسیب دی نمائندگی دا حق ادا کریندن تے وسیب دے جاگدے جیندے کردار ساݙے آسوں پاسوں ݙسدن۔ زبان دا ورتارا خوب ہے تے وسیبی ثقافتی رنگ انہاں افسانیاں وچ نمایاں ہے۔ تحسین رائے سبالوی (مرحوم) دے افسانے ’’ݙوجھی کندھ‘‘ دے ناں نال غلام جیلانی چاچڑ نے مرتب کر تے ۲۰۰۱ء وچ شائع کیتن۔ جنہاں وچ وسیب دے مسائل کوں عامر فہیم انداز نال پیش کیتا ڳئے۔
ساݙا لانجا
اَساں کے تائیں اپݨیاں نِـسریاں نَسلاں
مَس لَہندی والے ڳَبھرُو
اَساں کے تائیں اپݨی جِیجل ما کُوں
اَساں کے تائیں تیݙی پَت دی خاطـر
اَساں کے تائیں ساہ دا تھورا چاؤں
عمر فاروق گورماݨی
ݙوہڑہ
سانحہ ساہیوال تے غم دا اظہار
شاعر..... عمر فاروق خان گورمانی آف کوٹ سلطان
غزل.
تیڈے باجھوں ایں دنیا تے میں کیا جیساں ڈسا میکوں
چقندر
مجموعی طور تے صحت کیتے مفید
چقندر وچ مینگانیز تے بیٹین کافی مقدار وچ موجود ہوندا ہے جیندے نال نروس سسٹم بہتر انداز وچ کم کریندا ہے۔ چقندر کوں لال رنگ ݙیوݨ آلے اجزاء بیٹالین تے ویٹامن سی قوت مدافعت وچ اضافہ کریندے ہن اتے بیماریاں کنوں بچاوݨ وچ کردار ادا کریندے ہن۔ ایہ کینسر سیلز کوں ڄمݨ کنوں وی  روکیندے ہن۔  ایہ جوائنڈس، فوڈ پوائزننگ اتے ہیپاٹائٹس دی شدت گھٹ کرݨ وچ وی مدد کریندا ہے۔
کاشت دے علاقے
پاکستان وچ چقندر دی کاشت موسم خزاں جبکہ کٹائی مئی تے جون میں کیتی ویندی ہے۔ فصل دی اچھی تے مناسب بڑھوتری کیتے ضروری ہے کہ ݙینہ دا درجہ حرارت 25 توں 30 درجہ تے رات دا درجہ حرارت 17 سے 20 سینٹی گریڈ ہووے. چقندر دی اچھی پیداوار حاصل کرݨ کیتے زمین زرخیز ہووݨی چاہیدی اے. وادی پشاور دی بیشتر زمین اچھی اقسام دی پیداوار کیتے موزوں ہے. شوریت تے سیم زدہ زمین چقندر دی کاشت کیتے موزوں نی. تجربات نال ثابت تھیا ہے کہ درمیانی زرخیز زمین تے اس دی پیداوار اچھی تھئی ہے۔ پہلے صرف پشاور، چارسدہ، صوابی تے مردان وچ چقندر دی کاشت کیتی ویندی ہئی مگر ہݨ ڈیرہ اسماعیل خان وچ وی اس دی کامیاب کاشت تھیندی پئی ہے. چقندر بھارت، پاکستان، شمالی افریقہ تے یورپ وچ کثرت نال سبزی دے طور پر کاشت کیتا ویندا ہے۔
رب سئیں دی تعریف
" سَتَّارِ العُیُوبِ وَغَفَّارِ الذُّنُوبِ"
رَبّ دی دِید کراوے کوئی
محمد ابراہیم ذوقؔ
زندگی
دبستان دہلی وچ ذوق کوں بڑی اہمیت حاصل ہے۔ محمد ابراہیم ناں تے ذوق تخلص ہئی۔ ہک غریب سپاہی محمد رمضان دے لڑکے ہن۔ 1789ء وچ دلی وچ پیدا تھئے۔ پہلے حافظ غلام رسول دے مکتب وچ تعلیم پاتی۔ حافظ صاحب کوں شعر و شاعری دا شوق ہئی۔ ذوق وی شعر آکھݨ لگے۔ اوں زمانے وچ شاہ نصیر دہلوی دا طوطی بولیندا پیا ہئی۔ ذوق وی انہاں دے شاگرد تھی گئے۔ دل لا کے محنت کیتی تے انہاں دی شاعرانہ مقبولیت ودھݨ لگی۔ بہت جلد علمی و ادبی حلقیاں وچ انہاں دا وقار اتنا بلند تھی گیا کہ قلعہ معلیٰ تک رسائی تھی گئی۔ تے خود ولی عہد سلطنت بہادر شاہ ظفر انہاں کوں اپݨا کلام ݙکھاوݨ لگے۔ شاہ اکبر ثانی نے ہک قصیدے دے صلے وچ ملک الشعراء خاقانی ہند دا خطاب مرحمت فرمایا۔ شروع وچ چار روپے ماہانہ تے ظفر دے استاد مقرر تھئے۔ آخر وچ ایہ تنخواہ سو روپیہ تک پہنچ گئی۔ مسلسل عروس سخن دے گیسو سنوارݨ دے بعد 16 نومبر 1854ء وچ دنیائے ادب دا ایہ مہردرخشاں ہمیشہ کیتے غروب تھی گیا۔ مرݨ توں چند ساعت پہلے ایہ شعر آکھا ہئی۔ thumb|شیخ ذوق دی آخری آرامگاہ، پہاڑ گنج، دہلی
ذوقؔ کوں عربی فارسی دے علاوہ متعدد علوم موسیقی، نجوم، طب، تعبیر خواب وغیرہ تے کافی دسترس حاصل ہئی۔ طبیعت وچ جدت و ندرت ہئی۔ تمام عمر شعر گوئی وچ بسر کیتی۔
وفات
ذوقؔ نے 16 نومبر 1854ء کوں 65 سال دی عمر وچ دہلی وچ انتقال کیتا تے دہلی وچ تدفین کیتی گئی۔
شاعری رن٘گ،پورھیا رمضان آرائیں
اساں مونجھ دے مارے لوک ، ساڈے حاں ءن پاڑے ہوئے کیا سڑسوں اگھاں وی ؟ اس دنیا ای ساڑے ہوئے ؟؟
کوئ سرخ سرخ سریلیاں
تس پیونیں بکھ کھاونیں
ہر گیڑ گل وچ پاونڑاں پا کے ولا ٹھمکاونڑا
ہر کوئی  عارض  بھجدا   ویندے سمت سفر دا کہیں نئیں   پچھا
سجاد عارض ﮐﻮﻥ ﺁﮨﺪﮮ ﯾﺎﺭ ﺍﮮ ﯾﺎﺭ ﻧﺌﯿﮟ ﻏﺪﺍﺭ ﺍﮮ
ﺩﻟﯿﮟ ﻧﺎﻝ کھیڈﺩﮮ ﮐﯿﺠﮭﺎﮞ ﮐﺎﺭﻭﺑﺎﺭ ﺍﮮ
ہا رنگیں بھریا جو ساہ دا جوڑا بس ان سوایا  ہنڈیج   گیا    ہے
امیر لوکیں دی بھیڑ دے  وچ غریب عارض دھپھیج گیا  ہے سجاد عارض
اساݙا چہرہ ھ وحشتیں دا مزار بݨریا اساݙے چہرے کوں ݙیکھ ݙیݨریں وی ݙر ویندیاں ہنِ بلاّئیں تاں ساریاں اساݙے چہرے توں خوف کھمدین اساݙے اندر ہے آفتیں دا ٹھکاݨا بݨریا اساݙے اندر تاں آفتیں کوں امّان ملدے
اساݙے ہتھیں دے کھُدرے پَن توں درندے وی تاں پناہ منگدِن پھُٹیل پیریں تلے اساݙے اے نانگ وِچھوں وی آ ونڄن تاں بے موت مرن
اساں ہاں پاندھی اساں ھ ٹُرݨاں اساݙی منزل فقط ٹُرݨ ھ اساݙی چاہت تاں بس مرݨ ھ اساں نِی مردے..... اساں پلُوتے دی ویل وچ ہَیں اساں پلُوتے دی ویل وچ ہَیں
بوچھنڑ گدم، ٹھگی گئی آں۔ تیکوں یاد کریندی رہی آں۔ پورا ناہی بر وے سائیاں، وا جھولنڑ دا ڈر وے سائیاں
پیار ہے تاں زمیں ، چندر ، تارے کنوں اچیاں پروازاں خاکی ڈکھیندہ وادے
پیار موت ہے تاں موت اچ بقا ہوندی ہے ،
نمی اھدا جو نہ کوئی نواں کال دے
میڈا سردار توں میڈا سلطان توں
ایندی تعمیل کون بندگی اکھساں
میکوں نندراں دے خواب آندے ہن. . . کتنے ڈینہھ دا میکوں جگارا ہے!
عشق جیکوں چا بوڑے ، تر ویندئے. . . اے سمندر وی ہک کنارہ ہے !
سمتر قطب پوری
نمونہ کلام
تیڈےپیار تےاکھیں مارے
نیت جو نیتم اکھیں مارے
اے بچارہ اکھیں مارے
رب نواز مخموؔر
غزل
تیݙی محفل ہئ چُنڈیتے رہ ڳیوں
چپ دا اےزہر جو پی تے رہ ڳیوں
ساݙی قسمت ہَئ کنڈیتے رہ ڳیوں
یاتاں ہاسے اساں بزم اچ مخمور
تیئں جومونہہ پھیرےکَنی تےرَہ ڳیوں
ماچھکہ
حوالے
ونکی:آباد شہر تے وستیاں ونکی:پاکستان
جاویدآصف محبتاں دا شاعر
پکھیں سانگ بندوق رکھیندے اپݨے مونڈھے
(مبصر: یوسف نون)
حروف دیاں ونکیاں بلحاظ مخارج
ذلقی حروف
او حروف تہجی جہڑے جو زبان کوں زور لا کے حرکت ݙے کرئیں سنگھ کن آواز کڈھݨ نال ادا تھیندن ذلقی حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ج=۱
حلقی حروف
حلق دا لوظی معنی ئِ سنگھ ٻس او حروف تہجی جہڑے جو سنگھ تے زور ݙے کے ٻولیئے ویندن حلقی حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ گھ، گ، ح، خ، ع، غ، ق = ۷
مخمورقلندری: نویکلی فکرداشاعر
کاں تیݙے مونجھے ہن
ٹالھی تیݙی مونجھی ہے
مالی ، بلبل باغ دا کیا تھئ
باغ کوں ٻاغ دے مالی ساڑے
بلبل دریا پار دو اݙگئ
وسوں کیا تھئ
میڈا جرم اے
عاقب ستانوی
دوہڑہ
سُچی ساجھ چنہاں تے جہلم دی ۔ کُجھ سوچ پُراݨے سنگ نوں
عاقب ستیانوی
نظم۔ (مُڈھ)
اِس دھرتی دے سینے اُتے. صدیاں دا ہِک جھاڑ۔۔
پنج دریاواں دریاواں پاݨی دے کے ۔ چاڑیا اے پروان۔
پہلا پہلا مالی اِس دا ۔ گنج شکر سرکار ۔۔
سائیں حیدر مُلتانی اِس نوں بخشی موج بہار۔۔
نِبھیاں گھڑیاں نال کھڑّی گئ اِس دی جاݨ
عالمگیر ثانی
thumb|عالمگیر دوم عالمگیر ثانی (Alamgir II)، مکمل ناں، عزیز الدین عالمگیر ثانی، 3 جون، 1754ء توں 29 نومبر، 1759ء تک مغلیہ سلطنت دا پندرہواں شہنشاہ ہئی۔
عالم برزخ
مرݨ دے بعد کنوں گھن تے قیامت تائیں دے. عرصے دے حالات، واقعات کوں عالم برزخ آہدے ہن،،
مردہ جسم دا تعلق روح نال قیامت دے بعد وچ تھیس،
ابو جعفر المنصور
ابو جعفر المنصور اپن٘ڑے خلافتی دور وچ عدل تے انصاف دے کیتے مشہور ہن٘۔ اون٘ہان٘ نے اقدامات چاتے تاکہ عوام کوں امن تے سکون دا ساہ ݙتا ون٘جے تے اون٘ہان٘ دیاں حقوقاں دی حفاظت کیتی ون٘جے۔ اون٘ہان٘ دی حکمرانی وچ سنی تے شیعہ ݙؤݨہان٘ مسلماناں کوں اپن٘ڑے حقوق دا احترام تے  سکوں ملیا ہاءی۔
دلاور دلبر
غزل
کُوڑی بھوٸیں ت اُشا نٸ ݙے سڳدا
برف لہجہ تاں بھا نٸ ݙے سڳدا۔
مونجھ گروی رکھیج سگدی ہے؟؟؟
عمران رضا ناصر
عمران رضا ناصر رضوی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
غزل:
کئیں وجاۓ کوچ دا مونجھا نغارا رات کوں
دل شاد کلانچوی
ایندے علاوہ انہاں سرائیکی زبان و ادب دے حوالے نال بہوں سارے اہم علمی۔ ادبی۔ لسانی۔ تہذیبی ثقافتی اتے عروضی نظام بارے تحقیق اتے تنقید راہیں اپنی بصیرت دا ثبوت ڈتے۔انہاں عملی اتے نظری تنقیدی طریقہ کار کوں ورتیئے پر انہاں دا تخلیقی‘ تحقیقی اتے تنقیدی شعور ادب برائے حیاتی دے رویے اتے رنگ کوں ڈھیر نشابر کریندے۔ او اپنی کتاب دے دیباچے وچ لکھدن:۔
”میں کوئی وڈا نقاد کوئے نی۔ تنقید دیاں کجھ کتاباں پڑھین تے سمجھین۔ ات پاروں میڈی اے کتاب ہک طراں حاصل مطالعہ ہے میں اے کوشش کیتی ہے جو تنقید دا مطلب تے مفہوم کجھ واضح لفظاں وچ بیان تھی ونجے“۔(۱)
۳)۔   سرائیکی دے مہاندرے شاعر:        (بابا فرید گنج شکر۔ خرم بہاولپوری۔ خیر شاہ۔ محمد بخش نوروز۔ گل محمد عاشق ملتانی۔ اقبال سوکڑی۔ حسن رضا گردیزی۔ جانبازجتوئی۔ نصر اللہ خان ناصر۔ عبدالحکیم اچوی۔ مولوی لطف علی)
سئیں دلشاد کلانچوی ہک غیر جانب داری محقق تے تنقید نگار ہن۔ اپنے خلوص دی سچائی دے نال سچے کھرے تنقید نگار وانگوں متن در بہوں دھیان ڈیندن۔ کہیں تذکرے اتے تخلیق کار یا تحقیق کار دی لکھت بارے محض تاثراتی تنقید نہیں کریندے بلکہ اپنی تحقیقی‘ تنقیدی تے تجزیاتی صلاحیت کوں آزمیندن تے اوندے بعد اپنی بے لاگ رائے دا اظہار کریندن۔ او ادب کوں ہک سچائی تے حقیقت سمجھدن۔
”خواجہ محکم الدین سیرانی دی سی حرفی ہیر ہے ایں سی حرفی کوں ۳۷۸۱ء دے قلمی نسخے توں مرتب کیتا گئے۔ ایں لحاظ نال اے مختصر جھئیں کتاب تحقیق۔ تنقید تے ترتیب و تدوین د ے زمرے وچ آندی ہے“(۳)
”دلشاد کلانچوی ایں نظرئیے دے پیروکار ہن جو ادب برائے زندگی دے نظرئیے کوں پیش کریندے۔۔۔ تے ادب صرف زندگی تے تنقید کرن دا نال نئیں بلکہ زندگی کوں بہتر بناون دی کوشس وی ہے ایں طراں او جمالیاتی تے اخلاقی نقاد بن تے سامنے آندن“(۴)
۵)        دلشاد کلانچوی‘ پروفیسر‘ دیباچہ‘ ”تنقید دیاں پوڑھیاں“ بہاول پور‘ سرائیکی لائبریری‘ بار اول‘ ۱۸۹۱ء شرقی پریس،ص:۳۷۔۲۷
محمد بن زکریا الرازی
وفات
ابو ریحان البیرونی دے قول دے مطابق محمد بن زکریا الرازی نے بدھ 5 شعبان 313ھ مطابق 26 اکتوبر 925ء کوں 61 سال شمسی دی عمر وچ رے شہر وچ وفات پاتی۔
حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم
قریش ولوں مخالفت
619ء اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی بیوی حضرت خدیجہ تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے پیارے چچا حضرت ابوطالب انتقال فرما ڳئے۔ اینہی کیتے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے اوں سال کوں عام الحزن یعنی ݙکھ دا سال قرار ݙتا۔
میثاقِ مدینہ دی اہمیت
ایہ پہلا تحریری معاہدہ ہئی جیں نے اڄ توں چوݙہاں سو سال قبل انسانی معاشرے اچ ہک ایسا ضابطہ قائم کیتا جیندے نال شرکائے معاہدہ وچوں ہر گروہ تے ہر فرد کوں اپݨے اپݨے عقیدے تے کار بند رہندے ہوئے آزادی دا حق حاصل تھیا۔ یہودیاں دی مدینہ دی سیاست تے قیادت دا خاتمہ تھیا تے اسلام دا غلبہ تھیوݨ لڳا۔ یہودیاں دے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی قیادت کوں تسلیم کرݨ نال مسلماناں دی سیاست تے بڑا اہم اثر پیا۔ ایں معاہدے دی اہمیت ایویں وی نمایاں تھئی کہ ایہ دنیا دا پہلا بین الاقوامی تحریری معاہدے ہے جیہڑا 622ء وچ تھیا۔ ایہ پہلا تحریری بین الاقوامی منشور ہے جیندے اچ ہک غیر قوم نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی قیادت کوں قبول کیتا لیکن کجھ ہی عرصے دے بعد انہاں دی جانب توں عہد شکنی تھئی۔ انہاں حالات وچ وی آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے دوستانہ تعلقات قائم رکھے لیکن جݙݨ انہاں دی جانب توں کھلی بغاوت تھیوݨ لڳی تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے جوابی قدم اٹھایا۔
میثاقِ مدینہ دے منشور تے تبصرہ
’’ریاست دے ارتقا دی اڳلی منزل، جیسا کہ اساں اڄ ڄاݨدے ہیں، علاقائی ریاستاں دا وجود وچ آوݨا ہئی یعنی ہک مقررہ علاقے تے مشتمل ریاست جیندا ہک حکمران ہووے۔ ستارھویں صدی دے اختتام تک ایں طرح دی ریاستاں دا وجود پورے یورپ وچ عام ہئی۔،،
اگرچہ مغرب نے انسانی حقوق دے تحفظ کیتے دستوری سفر 1215ء وچ شروع کیتا مگر عام آدمی تک ایندے اثرات پہنچݨ اچ صدیاں بیت ڳئے، ایندا ثبوت ایں امر توں ملدے کہ ریاستی حکام دے خلاف عوامی شکایات دا ازالہ کرݨ کیتے محتسب (Ombudsman) دا تقرر یورپ وچ پہلی مرتبہ سویڈن وچ 1809ء وچ کیتا ڳیا جیہڑا ہک عرصے تک گمنام تے رسمی عہدہ ریہا۔ بہت بعد وچ دیگر یورپی ممالک نے اینکوں اختیار کیتا جبکہ 1ھ وچ میثاق مدینہ توں شروع تھیوݨ والا اسلام دا سیاسی و آئینی سفر 10 سال دے تھوڑے عرصے وچ اپݨے منتہائے کمال کوں پہنچ ڳیا۔ جݙݨ 10ھ وچ حجۃ الوداع دے موقع تے حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے اوہ تاریخی خطبہ ارشاد فرمایا جیہڑا اڄ وی نسل انسانی کیتے ہک آفاقی تے ابدی ورلڈ آرڈر دی حیثیت رکھدے۔ ول ایندے تسلسل تے اثر آفرینی کوں خلفائے راشدین دے دور وچ اڳاں ودھایا ڳیا۔ جݙݨ ہک عام شہری کوں وی اتنی جرات تے اختیار حاصل ہئی کہ اوہ کہیں وی معاملے تے خلیفہ وقت دا احتساب کر سڳے۔
غزوات دا مقصد تے پسِ منظر
ول بتدریج حکم نازل تھیا کہ ہݨ اسلام دی شوکت تے غلبے کیتے جہاد کرو تاکہ دنیا توں فتنہ ختم تھیوے تے اللہ دی وحدانیت کوں فروغ ملے:
غزوہِ ابواء
ایں غزوہ کوں غزوہ ودان وی آکھدن۔ اے سب توں پہلا غزوہ ہے یعنی پہلی مرتبہ حضور ﷺ جہاد دے ارادے نال صفر 2ھ کوں سٹھ مہاجرین کوں اپݨے نال گھن کے مدینہ توں ٻاہر روانہ تھئے تے مقام ابواءتک کفار دا پیچھا کریندے ہوئے تشریف گھن ڳئے مگر کفار مکہ فرار تھی چکے ہن ایں واسطے کوئی جنگ نہ تھئی۔ اے ہجرت دے ٻارہویں مہینے تھیا جݙݨ حضور اکرم ﷺ مہاجرین دا دستہ گھن کے مدینہ منورہ دے ٻاہر ڳئے۔ لشکر دا سفید جهنڈا حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دے کول ہئی۔ مدینہ منورہ وچ آپ ﷺ نے حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہ کوں امیر مقرر فرمایا۔ سب توں پہلے آپ ﷺ ابواء تشریف گھن ڳئے جتھاں آپ ﷺ دی والدہ ماجدہ دی قبر اطہر ہے اتھوں آپ ﷺ ودان تشریف گھن ڳئے انہاں ݙوہاں جاہواں دے درمیان چھی میل دا فاصلہ ہے۔ ایں علاقے وچ ہک قصبے وچ مزینہ قبیلہ رہندا ہئی، اے مقام مدینہ منورہ توں 80 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے، اے مدینہ دے زیر اثر قبائل دی آخری سرحد ہے۔ اوں قبیلے دے لوگ پہلے ہی مسلمان تھی چکے ہن۔ انہاں دے اطراف وچ قبیلہ بنی کنانہ دی شاخ بنی ضمرہ آباد ہئی۔ آپ ﷺ نے چند ݙینہہ اتھاں قیام فرمایا تے اتھاں چند ݙینہہ ٹھہر کے قبیلہ بنو ضمرہ دے سردار مخشی بن عمرو ضمری ن امداد باہمی دا ہک تحریری معاہدہ کیتا۔ معاہدہ اے ہئی:-
غزوۂِ بدر دے اسباب
خدا دی قسم اگر توں میکوں ایندے توں روکا تاں میں تہاکوں اوں چیز توں روک ݙیساں جیہڑا تہاݙے کیتے ایندے توں اہم تر ہے یعنی مدینہ دے کولوں تہاݙا رستہ۔
غزوۂِ بدر اچ مسلماناں دی کامیابی دے اسباب
اسلامی لشکر اپݨے سالارِ اعظم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ہکو حکم تے جان قربان کرݨ کوں تیار ہئی۔ ہر شخص اپݨے رہبر دے ہر حکم کوں بلا جھجھک منیندا ہئی۔ مسلمان آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ادنٰی جیہے اشارے تے حرکت وچ آ ویندے ہن۔ لہٰذا انہاں دا تنظیمی ڈھانچہ حریفاں توں بہتر ہئی۔ ایندے برعکس لشکر کفار کئی سرداراں دی کمان وچ ہئی تے انہاں سرداراں وچ اتحاد عمل پیدا تھیوݨا بہت مشکل ہئی۔ چنانچہ جݙݨ قریش نے مل کے حملہ کیتا تاں اونکوں مسلماناں نے روک گھدا لیکن مسلماناں دے منظم حملے کوں قریش نہ روک سڳے۔
غزوۂِ بدر دے اثرات تے اہمیت:
غزوہ بدر اسلام تے کفر دا پہلا تے اہم ترین تصادم ہے۔ ایندے بعد دنیا تے واضح تھی ڳیا کہ نصرت الٰہی دی بدولت مومنین اپݨے توں کئی گنا فوج کوں شکست ݙے سڳدن۔ اللہ تعالٰی نے قرآن پاک وچ سو مومناں کوں ہزار کافراں تے فتح دی بشارت ݙتی۔ غزوہ بدر وچ شامل مسلماناں نے جیں قوت ایمانی دا مظاہرہ کیتا اوندا اندازہ ایں ڳال توں تھی سڳدے کہ پیؤ، پتر دے خلاف تے پتر، پیؤ دے خلاف، بھݨینجا مامے دے خلاف تے چاچا بھتریجے دے خلاف میدان وچ آیا۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے اپݨے مامے کوں اپݨے ہتھ نال قتل کیتا۔ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ دے صاحبزادے عبد الرحمن جیہڑے قریش دی طرفوں جنگ وچ شریک تھئے ہن۔ اسلام گھناوݨ دے بعد ہک دفعہ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ کوں انہاں نے ݙسا کہ جنگ وچ ہک مرتبہ تساں میݙی زد وچ آ ڳئے ہاوے لیکن میں تہاݙے تے وار کرݨا پسند نہ کیتا۔ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نے فرمایا، خدا دی قسم اگر توں میݙی زد وچ آ ویندا تاں میں کݙہیں لحاظ نہ کریندا۔ حضرت حذیفہ رضی اللہ عنہ دا پیؤ عتبہ بن ربیعہ لشکر قریش دا سپہ سالار ہئی تے سب توں پہلے قتل تھیوݨ والیاں وچ شامل ہئی۔ ایں جنگ دا ہک ٻیا پہلو اے ہے کہ مسلماناں نے بہت نظم و ضبط نال دشمن دا مقابلہ کیتا تے اپݨیاں صفاں نی ترٹݨ ݙتے۔ جنگ دے خاتمے تے اللہ تعالیٰ تے رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم  دے حکم دے تحت مال غنیمت دی تقسیم تھئی۔ مال غنیمت دی اتنی پر امن تے دیانت دارانہ تقسیم دی مثال گھٹ ہی ملدی اے۔ القصہ مسلماناں دے تقوی تے اطاعت رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی وجہ توں انہاں دی برتری روز روشن دی طرح ثابت تھی ڳئی تے کفار دے حوصلے پست تھئے۔ جبکہ مسلماناں دا اللہ تے توکل  ودھ ڳیا۔
غزوۂِ احد
غزوۂِ بدر وچ مسلماناں کوں شاندار فتح تھئی ہئی۔ اوندے بعد علاقے دے قوتاں بشمول قریشِ مکہ تے یہودیاں کوں اندازہ تھیا کہ ہݨ مسلمان ہک معمولی قوت نہ رہیے۔ شکست کھاوݨ دے بعد مشرکینِ مکہ نہایت غصے وچ ہن تے نہ صرف اپݨی بے عزتی دا بدلہ گھنݨ چاہندے ہن بلکہ انہاں تجارتی رستیاں تے دوبارہ قبضہ کرݨا چاہندے ہن جنہاں دی ناکہ بندی مسلماناں نے غزوۂ ِبدر دے بعد کر ݙتی ہئی۔ جنگ دے شعلے بھڑکاوݨ وچ ابوسفیان، اوندی بیوی ہندہ تے ہک یہودی کعب الاشرف دے ناں نمایاں ہن۔ ہندہ نے اپݨے گھر محفلاں شروع کر ݙتے جیندے وچ اشعار دی صورت وچ جنگ دی ترغیب ݙتی ویندی ہئی۔ ابوسفیان نے غزوہ احد توں کجھ پہلے مدینے دے قریب ہک یہودی قبیلہ دے سردار دے کول کچھ ݙینہہ رہائش رکھی تاکہ مدینہ دے حالات توں مکمل آگاہی تھی سڳے۔ ابوجہل غزوۂِ بدر وچ مارا ڳیا ہئی جیندے بعد قریش دی سرداری ابوسفیان دے کول ہئی جیندی قیادت وچ مکہ دے دارالندوہ وچ ہک اجلاس وچ فیصلہ تھیا کہ جنگ دی تیاری کیتی ونڄے۔ ایں مقصد کیتے مال و دولت وی کٹھی کیتی ڳئی۔ جنگ دی بھر پور تیاری کیتی ڳئی۔ 3000 توں کجھ زائد سپاہی جنہاں وچوں ست سو زرہ پوش ہن، تیار تھی ڳئے۔ انہاں دے نال 200 گھوڑے تے 300 اونٹ وی تیار کیتے ڳئے۔ کجھ عورتاں وی نال ڳئے جیہڑے اشعار پڑھ پڑھ کے مشرکین کوں جوش ݙیویندے ہن۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ نے اے ارادہ کیتا کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دا کلیجا چتھسی چنانچہ ایں مقصد کیتے اوں نے حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دے قتل دے کیتے اپݨے ہک غلام کوں خصوصی طور تے تیار کیتا۔ بالآخر مارچ 625ء وچ اے فوج مسلماناں دا مقابلہ کرݨ کیتے روانہ تھی ڳئی۔ ۔
غزوۂِ حمراء الاسد
حضرت جابر بن عبد اللہ رضی اللہ عنہ ہتهیار لائے بارگاہ رسالت ﷺ وچ پیش تھئے تے عرض کرݨ لڳے یا رسول اللہ ﷺ، میں جنگِ احد وچ ایں واسطے شریک نہ تھی سڳا کہ میݙے والد صیحب نے میکوں آکھا ہئی کہ توں حالی کم عمر ہیں تے گهر وچ تیݙے ست بھیݨیں ہن، توں انہاں دے کول گهر وچ رہو، جہاد کیتے میں وینداں چنانچہ میرے والد جنگِ احد وچ شہید تھی ڳئے تے ہݨ آپ ﷺ میکوں ایں غزوہ و شرکت دی اجازت عنایت فرماون۔ نبی کریم رؤف رحیم ﷺ نے حضرت جابر بن عبد اللہ رضی اللہ عنہ کوں اجازت عطا فرما ݙتی۔ جابر دے سوا اوں لشکر وچ شریک تمام مجاہدین اوہے ہن جیہڑے جنگ احد وچ شریک تھئے ہن۔ حمراء الاسد، مدینہ منورہ توں اٹھ میل دے فاصلے تے ہک بستی ہے۔ جݙݨ لشکر اسلام اتھاں پہنچا تاں حضور نبی کریم ﷺ نے اتھاں خیمہ زن ہووݨ دا حکم صادر فرمایا۔ اینہی مقام تے قبیلہ بنو خزاعہ دا ہک رئیس شخص معبد نامی بارگاہ رسالت وچ حاضر تھی کے حلقہ بگوش اسلام تھیا۔ معبد مسلمان تھیوݨ دے بعد مکہ دی طرف ویندے ہوئے الروحاء دے مقام تے ابوسفیان نال ملا۔ ابوسفیان کوں ݙسا کہ مسلمان ہک لشکر جرار گھن کے نہایت جوش و جذبہ تے غصہ دی حالت وچ تہاݙے پچھوں دوڑے آندن۔ جیہڑے مسلمان غزوۂ احد وچ شریک نہ تھی سڳے ہن او سب ایں لشکر وچ شامل ہن، ایں واسطے تہاݙے کیتے بہتر ایہو ہے کہ تساں واپس مکہ چلے وںڄو ورنہ سخت نقصان اٹھیسو۔ ابوسفیان نے اپݨے لشکر کوں حالات نال باخبر کیتا تے او سب مکہ دی طرف روانہ تھی ڳئے۔ آپ ﷺ کئی روز حمراء الاسد وچ تشریف فرما رہیے تے کفار دے لشکر دا انتظار کریندے رہیے۔ چند روز اتھاں قیام کرݨ دے بعد آپ ﷺ اللہ تعالی دا شکر ادا کریندے ہوئے تے فتح و کامرانی دا پرچم لہریندے ہوئے واپس مدینہ طیبہ تشریف گھن آئے۔
غزوۂِ بنی نضیر
جݙݨ نبی کریم ﷺ ہجرت کر کے مدینہ منورہ تشریف فرما تھئے تاں آپ ﷺ نے ہر ݙو عرب قبائل تے مہاجرین کوں ملا کے ہک برادری بݨائی تے مسلم معاشرے تے یہودیاں دے درمیان واضح شرائط تے ہک معاہدہ طے کیتا۔ لیکن یہودی قبائل تے خاص کر بنی نضیر ہمیشہ منافقانہ رویہ اختیار کیتے رہیے۔ اتھاں تک کہ 4 ھ وچ انہاں نے رسول کریم ﷺ دے قتل دی سازش کیتی جیندا بروقت آپ ﷺ کوں علم تھی ڳیا۔ جیندے تے آپ ﷺ نے ربیع الاول 4ھ وچ انہاں کوں الٹی میٹم ݙے ݙتا۔ کہ پندرہ ݙینہہ دے اندر اندر اتھوں نکل ونڄن۔ لیکن جݙݨ انہاں نے لڑائی دی ٹھاݨ گھدی تاں مسلماناں نے انہاں دا محاصرہ کر گھدا جیندے تے او ملک شام تے خیبر دی طرف نکل ڳئے۔ بنی نضیر کوں اے گھمنڈ ہئی کہ یہودی تے عرب قبائل دی مدد نال او مسلماناں دا ڈٹ کے مقابلہ کریسن۔ لیکن خدائی طاقت دے سامݨے بہت جلد انہاں کوں ہار من کے اپݨی وستی کوں چھوڑ کے چلے ونڄݨا پیا۔ یہودیوں دا اے قبیلہ جیہڑا مدینہ منورہ دے نواح وچ آباد ہئی۔ اے لوگ بار بار مسلماناں نال عہد ٻدھیندے تے ول تروڑ ݙیندے ہک موقعے تے انہاں نے حضور ﷺ دے معاذاللہ قتل دی سازش وی کیتی لیکن بروقت مطلع تھی ونڄݨ تے آپ ﷺ محفوظ رہیے۔ بنو نضیر دے وعدہ خلافیاں تے سازشاں توں تنگ آکے آپ ﷺ نے انہاں دے قلعے دا محاصرہ کر گھدا جیہڑا پندرہ ݙینہہ تک جاری رہیا۔ بالآخر 4ھ و بنو نضیر نے صلح کیتے التجا کیتی۔ قرار پایا کہ او مدینہ خالی کر ݙیون تے جو مال اسباب چا کے ونڄ سڳدن تاں چا ونڄن ۔ بنو نضیر اتھوں اٹھ کے خیبر وچ ونڄ وسے۔ انہی لوگاں نے قریش کوں وک وار ول مدینے تے حملہ کرݨ کیتے اکسایا۔ جیندے وچ قریش دے علاوہ ݙوجھے قبیلے وی شریک تھئے۔
غزوۂِ خندق
خندق کھٹݨ دے ترئے روز بعد دشمن دی فوج مدینہ پہنچ ڳئی تے خندق ݙیکھ کے مجبوراً رک ڳئی۔ انہاں دی عظیم فوج اوں خندق دی وجہتوں ناکارہ تھی کے رہ ڳئی۔ کئی ݙینہہ تک انہاں دے سپاہی خندق کوں پار کرݨ دی کوشش کریندے رہیے۔ کجھ ݙینہہ دے بعد عمرو ابن عبد ود دی قیادت وچ پنج سواراں(عمرو بن عبد ود، عکرمہ بن ابو جہل، ضرار بن الخطاب، نوفل بن عبد اللہ تے ابن ابی وھب) نے خندق کوں ہک کم چوڑی جگہ توں پار کر گھدا۔ عمرو بن عبد ود عرب دا مشہور سورما ہئی تے اوندی دہشت توں لوگ کنبدے ہن۔ اوں نے سپاہ اسلام کوں للکار کے جنت دا مذاق بݨیندے ہوئے آکھا کہ 'اے جنت دے دعویدارو کتھاں ہیوے؟ کیا کوئی ہے جینکوں میں جنت کوں روانہ کر ݙیواں یا او میکوں دوزخ وچ بھیڄ ݙیوے' تے اپݨی ڳالھ دی تکرار کریندا رہیا۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'کوئی ہے جیہڑا ایندے شر کوں ساݙے سروں دور کرے؟'۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے آمادگی ظاہر فرمائی۔ اوں وقت حضور ﷺ نے انہاں کوں اجازت نہ ݙتی تے ݙوجھی تے ول تریجھی دفعہ پچھا۔ تریہاں دفعہ حضرت علی رضی اللہ عنہ ہی تیار تھئے۔ حضور ﷺ نے انہاں کوں اپݨا عمامہ تے تلوار عطا فرمائی تے فرمایا کہ ' کل ایمان کل کفر دے مقابلے تے ویندا پیا ہے'۔ ہک سخت جنگ جیندے دوران گرد و غبار چھا ڳیا، نعرہ تکبیر دی آواز آئی۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'خدا دی قسم علی نے اونکوں قتل کر ݙتے'۔ عمرو بن عبد ود دے قتل دی دہشت اتنی ہئی کہ اوندے باقی ساتھی فوراً فرار تھیوݨ لڳے۔ نوفل بن عبداللہ فرار تھیندے وقت خندق وچ ڈھے ڳیا جینکوں تلے لیہہ کے حضرت علی رضی اللہ عنہ نے قتل کر ݙتا۔ باقی فرار تھی ڳئے۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ ' روزِ خندق علی دی ضرب تمام جن و انس دی عبادت توں افضل ہے' ۔
غزوۂِ بنی لحیان
بنولحیان او قبیلہ ہئی جیں نے حضرت محمد ﷺ دے صحابہ کرام کوں رجیع وچ قتل کیتا ہئی۔ اے حجاز دے بہت اندر عسفان دے مقام تے آباد ہن۔ ایں واسطے محمد ﷺ نے انہاں نال نبݨݨ وچ قدرے تاخیر فرمائی۔ جݙݨ کفار دے مختلف گروہاں وچ پُھٹ پئے ڳئی تے آپ ﷺ دشمن توں کسے قدر مطمئن تھئے تاں حضرت محمد ﷺ نے مدینہ دا انتظام ابن مکتوم کوں سونپا تے ݙو سو صحابہؓ تے ویہہ گھوڑیاں دے ہمراہ بنو لحیان تے یلغار فرمیندے ہوئے بطن غران دے مقام تک ونڄ پہنچے۔ اے بطن غران تے عسفان دے درمیان ہک وادی ہے جتھاں صحابہؓ کرام شہید کیتے ڳئے ہن۔ مسلمان فوج ݙو ݙینہہ اتھاں قیام کر کے ول حملے کیتے نکلے۔ مگر اتھاں بنو لحیان کوں خبر تھئی تے او پہاڑ دے چوٹیاں ول بھڄ نکلے تے انہاں دا کوئی آدمی مسلماناں دے ہتھ نہ لڳ سڳا۔ ول آپ ﷺ نے عسفان دا قصد کیتا تے اتھاں ݙاہ سواراں دا دستہ اڳاں بھیڄا تاکہ قریش کوں خبر تھی ونڄے تے مرعوب تھی ونڄن۔ اوں دستے نے کراع الغمیم تک چکر لایا۔ اوندے بعد آپ ﷺ کل چوݙہ ݙینہہ مدینہ تو باہر گزارݨ دے بعد واپس مدینہ تشریف گھن ڳئے۔
فتح مکہ
حضرت محمد ﷺ نے لشکر کوں چار دستیاں وچ تقسیم فرمایا تے مختلف سمتاں توں شہر وچ داخل تھیوݨ دا حکم فرمایا تے تاکید فرمائی کہ جیہڑا تہاݙے نٹ لڑے اوندے علاوہ ٻیا کہیں نال جنگ نہ کرݨا۔ چاراں طرفوں شہر گھر ڳیا تے مشرکین دے کول ہتھیار سٹݨے دے علاوہ کوئی رستہ نہ رہیا۔ صرف ہک چھوٹے گروہ نے لڑائی کیتی جیندے وچ صفوان بن امیہ بن ابی خلف تے عکرمہ بن ابی جہل شامل ہن۔ انہاں دا ٹکراؤ حضرت خالد بن ولید دی قیادت کردہ دستے نال تھیا۔ مشرکین دے 28 افراد انتہائی ذلت نال مارے ڳئے۔ لشکر اسلام انتہائی فاتحانہ طریقہ نال شہرِ مکہ وچ داخل تھیا جتھوں اٹھ سال پہلے حضور ﷺ کوں ہجرت کرݨا پئی ہئی۔ کجھ آرام دے بعد حضور ﷺ مجاہدین دے ہمراہ کعبہ دی طرف روانہ تھئے۔ کعبہ تے نظر پوندے ہی گھوڑے تے سواری دی ہی حالت وچ حجرِ اسود کوں بوسہ ݙتا۔ آپ ﷺ تکبیر بلند کریندے ہن تے لشکرِ اسلام آپ ﷺ دے جواب اچ اللہ اکبر آہدے ہن۔ کعبہ وچ داخل تھیوݨ دے بعد آپ ﷺ نے تمام تصاویر کوں ٻاہر کڈھ ݙتا جنہاں وچ حضرت ابراہیم علیہ السلام دی تصویر وی شامل ہئی تے تمام بتاں کوں تروڑ ݙتا۔ بتاں کوں تروڑݨ کیتے آپ ﷺ نے حضرت علی کوں اپنے مبارک مونڈھیاں تے سوار فرمایا تے بتاں کوں اپݨے ہتھوں وی تروڑدے رہیے۔ اتھاں تک کہ کعبہ کوں شرک دے تمام علامتاں توں پاک کر ݙتا۔
غزوۂِ حنین
8ھ / 630ء،حنین مکہ تے طائف دے درمیان ہک وادی دا ناں ہے۔ تاریخ اسلام وچ ایں جنگ دا ݙوجھا ناں غزوہ ہوازن وی ہے۔ ایں کیتے کہ ایں لڑائی وچ بنی ہوازن نال مقابلہ ہئی۔ مکہ تے طائف دی درمیان وادی وچ بنو ہوازن تے بنو ثقیف ڋو قبیلے آباد ہن۔ اے وݙے بہادر، جنگجو تے فنون جنگ توں واقف سمجھے ویندے ہن۔ فتح مکہ دے بعد وی انہاں نے اسلام قبول نہ کیتا انہاں لوگاں نے اے خیال قائم کر گھدا کہ فتح مکہ دے بعد ساݙی واری ہے ای کیتے انہاں لوگاں نے اے طے کر گھدا کہ مسلماناں تے جیہڑے اوں وقت مکہ وچ جمع ہن ہک زبردست حملہ کر ݙتا ونڄے۔ چنانچہ حضور ﷺ نے عبد اللہ بن ابی حدرد کوں تحقیقات کیتے  بھیڄا۔ جݙݨ انہاں نے اتھوں واپس آ کے انہاں قبائل دے جنگی تیاریاں دا حال بیان کیتا تے ݙسایا کہ قبیلہ ہوازن تے ثقیف نے اپݨے تمام قبائل کوں جمع کر گھدے تے قبیلہ ہوازن دا رئیس اعظم مالک بن عوف انہاں تمام افواج دا سپہ سالار ہے تے سو ورہیاں توں زائد عمر دا ٻڈھا۔ درید بن الصمہ جیہڑا عرب دا مشہور شاعر تے منا ہویا بہادر ہئی، بطور مشیر دے میدانِ جنگ وچ گھنایا ڳیا ہے تے اے لوگ اپݨے عورتاں ٻالاں بلکہ جانوراں تک کوں میدانِ جنگ وچ گھن آئن تاکہ کوئی سپاہی میدان توں بھڄݨ دا خیال وی نہ کر سڳے۔۔ نبی کریم 8 ہجری وچ ٻارہاں ہزار مجاہدین دے نال انہاں دے مقابلے کوں نکلے۔ انہاں وچ ݙو ہزار توں زائد نو مسلم تے چند غیر مسلم وی شامل ہن۔ دشمناں نے اسلامی لشکر دے قریب پہنچݨ دی خبر سݨی تاں وادی حنین دے ݙوہیں جانب کمین گاہواں توں اتنے زور دی تیر اندازی کیتی کہ مسلمان سراسیمہ تھی ڳئے۔ مکہ دے نو مسلم افراد سب توں پہلے ہراساں تھی کے بھڄے۔ انہاں کوں ݙیکھ کے مسلمان وی منتشر تھیوݨا شروع تھی ڳئے۔ حضور ﷺ دے نال چند جاں نثار صحابہ میدان وچ رہ ڳئے تے بہادری نال لڑدے رہیے۔ خود رسول اللہ ﷺ تلوار ہتھ وچ گھن کے رجز پڑھدے ویندے ہن۔ ’’انا النبی لاکذب انا ابن عبد المطلب‘‘ آپ ﷺ دی ثابت قدمی تے شجاعت نے مسلماناں دے حوصلے بلند کیتے تے اے مٹھی بھر آدمی دشمن دے سامݨے ڈٹے رہیے۔ حضور ﷺ دے حکم نال حضرت عباس نے ناں گھن کے مہاجر قوم و انصار کوں سݙیا۔ ایں آواز تے مسلمان حضور ﷺ دے گرد کٹھے تھی ڳئے تے ایں شدت نال جنگ شروع تھئی کہ لڑائی دا رنگ بدل ڳیا۔ کفار مقابلے دی تاب نہ گھنا سڳے تے بھڄ نکلے۔ بنو ثقیف نے طائف دا رخ کیتا۔ بنو ہوازن اوطاس وچ جمع تھئے لیکن مسلماناں نے اوطاس وچ انہاں کوں شکست ݙتی۔ مسلماناں کوں شاندار کامیابی تھئی تے دشمن دے ہزاراں آدمی گرفتار تھیے۔
غزوۂِ طائف
طائف توں محاصرہ چا کے حضور ﷺ جعرانہ تشریف گھن آئے۔ اتھاں اموال غنیمت دا بہت بڑا ذخیرہ جمع ہئی۔ چویہہ ہزار اٹھ، چالیہہ ہزار توں زائد ٻکریاں، کئی مݨ چاندی تے چھی ہزار قیدی۔ اسیرانِ جنگ دے بارے آپ ﷺ نے انہاں دے رشتہ داراں دے آوݨ دا انتظار فرمایا۔ لیکن کئی ݙینہہ گزرݨ دے باوجود جݙݨ کوئی نہ آیا تاں آپ ﷺ نے مال غنیمت کوں تقسیم فرما ݙیوݨ دا حکم فرما ݙتا۔ مکہ تے اوندے اطراف دے نومسلم رئیساں کوں آپ ﷺ نے بڑے بڑے انعاماں نال نوازا۔ اتھاں تک کہ کہیں کوں ترئے سو اٹھ، کہیں کوں ݙو سو اٹھ، کہیں کوں سو اٹھ انعام دے طور تے عطا فرمائے ۔ اینہی طرح ٻکریاں کوں وی نہایت فیاضی دے نال تقسیم فرمایا۔
غزوۂِ تبوک
حضورِ اقدس ﷺ نے تبوک وچ پہنچ کے لشکر کوں پڑاؤ دا حکم تھیا۔ مگر دور دور تک رومی لشکراں دا کوئی پتہ نہ چلا۔ واقعہ اے تھیا کہ جݙݨ رومیاں دے جاسوساں نے قیصر کوں خبر ݙتی کہ رسول ﷲ ﷺ تریہہ ہزار دا لشکر گھن کے تبوک آندے پئے ہن تاں رومیاں دے دلاں تے اس قدر ہیبت چھا ڳئی کہ او جنگ توں ہمت ہار ڳئے تے اپݨے گھراں توں ٻاہر نہ نکل سڳے۔ رسول ﷲ ﷺ نے ویہہ ݙینہہ تبوک وچ قیام فرمایا تے اطراف و جوانب وچ افواج الٰہی دا جلال ݙکھا کء تے کفار دے دلاں تے اسلام دا رعب ٻلھا کے مدینہ واپس تشریف گھن آئے تے ایں طرح تبوک وچ کوئی جنگ نہ تھئی۔
حجۃ الوداع
خدا دے سوا کوئی اقتدار اعلٰی دا حامل تے لائق پرستش و بندگی نی۔ اوندا کوئی شریک نی۔ اوندے کیتے سلطنت، ملک تے حمد ہے۔ او مریندے تے جویندے۔ او تمام چیزاں تے قادر ہے۔ کوئی خدا نی مگر او کلہا۔ خدا نے اپݨا وعدہ پورا فرمایا تے اپݨے بندے دی مدد کیتی تے کلہے تمام قبائل کوں شکست ݙتی۔
ایں جامع خطبے دے بعد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مجمعے کوں خطاب کریندے ہوئے فرمایا:
حروف دیاں ونکیاں بلحاظ جوڑ
اردو زبان کن علاوہ سرائیکی زبان ہک ایجھیں زبان ئِ جیندے لوظ لکھدئیں ہوئیں پورے حروف تہجی نھئیں لکھئے ویندے بلکہ ہر حرف تہجی کیتے ہک چھوٹا جھیئاں نشان بݨا ݙتا ویندے جیکوں اونہہ حرف تہجی دا سرا آکھیا ویندے ۔ وت حروف تہجی دے اے چھوٹے چھوٹے سرے ملا کرئیں ہک لوظ بݨا ݙتا ویندے۔ حرفیں دے سرے جوڑ کرئیں لکھݨ نال لوظ ٻہوں مختصر تھی ویندن۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں ونکی:سرائیکی حروفِ تہجّی ونکی:حروفِ تہجّی
رشوت لوک نظم
دَوز خِیال دِی فوج تیارے
بد عملاں کُوں فِکر نہ غم اِے
ڄیڑھا سر تے لوبھ مُارے
لمبیاں گاݙیاں اَتے پَجارےِ
رِشوت دا ڄو گرم بزارے
لفظیں دے شہر والو چپ دی وبا کوں روکو
اچھا ہک پاسے رکھو انہاں کوں تساں کتھاں او؟ صفدر کلاسرہ صاحب یا تاں دول نئیں وجویندا جے دول وجاوڑیں تاں جھمر اچ رلنڑاں پوندے؟ کوئی چپ دی وباء آئی ودی اے کیا؟ ایں تاں نئیں ہوندا.
رشوت لوک نظم
اُوں رشوت خور جَواب ݙتا
بَندہ بشر تاں میں وِی ہاں
اِیں طرحَاں برابر رکھدا ہاں
یکّے جہنمّی تھِیندے ہِن
ساݙی رِیت
محمدظہیراحمد مہاروی (٢٤ جولائی ٢٠١٦ء)
افسانیاں دے مجموعے
محمد صدیق شاکر
محمد صدیق شاکر، سیرت نگاری دے حوالے نال ہک اہم ناں ہے۔ انہاں دے افسانیاں دا مجموعہ ’’ہنڄوں ٻٹ ٻٹ‘‘ وسیب دے ݙکھاں کوں نمایاں کریندن۔ وسیب دیاں محرومیاں دی گذارن وچوں جھات پیندے انہاں دے افسانیاں دے کردار انفرادیت دا پہلو رکھدن۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک افسانہ۔ ونکی:سرائیکی لوک افسانے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانہ نگار۔ ونکی:سرائیکی افسانہ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
کوکدے پندھ
میکوں یاد ہے ساڈیاں سالھیں دے پِچھاڑے کِنوں ہک باغ ہا۔ وَٹ وٹ نال گھاٹیاں کھجیاں کجھیاڻ دے تھڈے۔ توتاں دے وَنڑ امباں دے بُوٹے۔ڈینہہ لہا آلے پاسے ڈاتے آلا کھوہ۔ ساڈے اَبے سئیں دے سوتراں مساتاں دے چنیں نال چنیں۔ اپووانڑے اَگواڑ۔ اگواڑاں اتے ٹانویں تے ڈھاریاں ۔ سالھیں تے ڈھاریاں نال بدھیاں تنڑائیں۔ آپووانڑا مال ڈھانڈھا آپووانڑیاں واڑیاں تے بھانڑے۔ واڑیاں دے دَر اِچ کُتے کتیاں دیاں گُھوراں، کھوہ نال مَسیت، مسیت نال پُرانڑاں بوکھر بوہڑ دا وَنڑ۔ کل وی ہا اج وی ہے، کھوہ کل وی ہا اج وی ہے، پر ہن وَنڑاں اتے کَنڈیریاں تے گنگریاں جا گن ، کھڑا پانی بو کر گئے واہندڑ کھوہ دا پانی تاں صاف تے مٹھا ہا پر ہنڑ سُنج جو تھی گئی.
اسم ضمیر
v۔ جملے یا فقرے ء ِ چ ہکو اسم ہک کن ودھیک دفعہ استعمال کرݨ دی بجائے جہڑا لوظ اسم دی جا تے کم گھِن آیا ویندے اوکوں اسم ضمیر آہدن۔ ݙوجھے لفظیں ء ِچ ضمیر اونہی لفظ کوں آکھیا ویندے جہڑا جو اسم دی جا تے کم آوے تے اونہہ اسم دا عمل کرے۔            (سندھی ٻولی جو صرف و نحو از واحد بخش شیخ232)(ترجمہ)
viii۔ ضمیر وہ کلمہ ہے جو کسی شخص یا چیز کے نام کی جگہ استعمال کیا جاتا ہے ۔ جس اسم کی جگہ ضمیر استعمال کی جائے وہ مرجع کہلاتا ہے۔ مرجع عام طور پر ضمیر سے پہلے آتا ہے۔         (اُردو کمپوزیشن از غلام جیلانی مخدوم55)
ایس ڈی او
سب ڈویژنل آفیسر، شعبہ انجینئرنگ دے نال ملحقہ محکمیاں دا مخصوص تے اہم عہدہ اے جیہڑا پبلک سروس کمیشن دے امتحان دے ذریعے براہ راست گریجویٹ انجینئرز کوں یا دوران سروس تجربہ دی بنیاد تے سب انجینئر یا ڈپلومہ انجینئرز کوں ترقی ݙے کے ݙتا ویندا اے. ایں عہدے دا حامل اپݨے دفتر دا سربراہ ہوندا اے جیہڑا انتظامی، تکنیکی تے دفتری معاملات دا نگران ہوندے تے اپݨے توں اتے ایکسئین کوں جواب دہ ہوندے.
کوکدے پندھ
دوساگ رہ گئے نہ بَھتل تے بَٹوں
کھوہ دے مُنے رہ گن نہ مُنے نال دُکھداں دُھوں گوھے رہ گن نہ گوھے دُکھاونڑ آلا ڈاڈا رحیمن بہشتی
واجد تھلوی
مولود شریف
جٖمدیو  نہ   امت  کوں  مدنی  بھلایا  ہے
ایس ایس جھیلم مرحوم
1935ء اچ سرحد دی صوبائی حکومت نے ایکوں مُل خرید کرکے ڈیرہ انتظامیہ دے حوالے کر ڈتا تے اے تاریخی جہاز ڈیرے کول کچے دے درمیان دیاں سواریاں ڈھوون لگ گیا۔ونڈ کول پہلے دیرہ میونسپل کمیٹی دے وڈکے دیوان جگن ناتھ تے نارائن داس ہین جیہڑے ایں جہاز دی بروقت مرمت تے سالانہ دیکھ بھال کرویندے راندھے ہین، لیکن بدقسمتی نال ہک غیر فطری ونڈ دے بعد دیرہ دے سر دے سائیں جبری ہجرت کر کے آپڑا شاہر ہمیش کیتے چھوڑ گے، وت نہ دیرے دا کوئی ولی وارث باقی بچا تے نہ ہی ایں جہاز دی خبر گیری کرن آلا کوئی جگن ناتھ جیندا ریا۔تقسیم دے بعد کوئی تری سالاں تک ایکوں اساں جے کلمہ گو مسلمان بغیر مناسب دیکھ بھال دے صرف اللہ نبی دا ناں چا کے تے ایتہ الکرسی پھوک پھوک کے چھکی رے گے نتیجتاً 1982ء اچ جہاز دے انجن کو ں اغیبوں بھا لگ گئی جیکوں دیرے دی بے حس، نالائق تے لاپرواہ انتظامیہ نے مسماون دی کوئی کوشش نہ کیتی۔ نتیجتاً اے جہاز سڑ کے سواہ تھی گیا تے ایندے بہوں سارے پرزے کولہ تھی کے تباہ تھی گے۔1985ء اچ ا یندے تے نواں پینٹ چڑھا کے دلی شاہر نمونہ، اندروں مٹی باروں چونا۔۔ لوڑں پانڑیں لا کے ولا کول ایں بی بختے جہاز کوں چالو کر دِتا گیا۔ کیں طریقے نال ہولے ہولے مریندا کٹیندا، کھنگدا رکدا اے جہاز آپڑا دھرنگا گھیلی ریا، ایں دوران دیرہ دریا خان پل بڑ گئی تاں ایکوں ریٹائرڈ کرکے دریا کنارے کھڑا کر دتا گیا۔اے شودا دریا دے بیٹ نال گلے لگ کے آپڑی قسمت تے ہنجو وہیندا رِیا۔ دیرہ انتظامیہ نے ایں تاریخی جہاز نال بالکل ایویں سلوک کیتا جیوں متریرں ماں تے پتندر پیو کیں اللہ راسی بال نال کریندے ہوسن۔ 1999ء دے ہاڑ ساون اچ جتھاں ہک پاسوں گھپ اندھاری، طوفان، تیز ہوائیاں، تے واچھڑ نے اودھم مچایا اتھئیں سندھو وی غضبناک تھی گیا۔ کالیاں اندھاریاں، طوفاناں تے شوکدے سندھو دے سامنے ا کلے کھڑے ایں بے وس، یتیم تے بے آسر ا جہاز نے اخیر ہاری منی تے دیرہ ا نتظامیہ نے آپڑے سِر دے اتے گھوں دا بھرا ہویا چھبا چاتا۔
سہرانی
مزید تلاش
تمام دوستیں کوں گذارش ہے۔ سہرانی قوم دی تاریخ مکمل کرنڑ کیتے تعاون کریسو۔ Gmail /tauqeerkhansurani65@gmail.com
شانی خان دمانی
غزل
لٹھے دیاں  چادراں  مزیرے  کیتی  ودے ھن.
توں رج ویسیں انہاں کولوں نئیں راھندا اج جنہاں کولوں
کئی دیہہ  پریاں  دا سایا ھے کئیں   پھل  کیتن ول چپ نی تھئ
میں اکھیں  نوٹ   اتبار  کیتے   اوں  ا کھیں   بھال  أجا ڑا ھے
وِراثاتن جو جھکائی ملی ھے
نگر نگر بے حیائی ملی ھے
اساں تتےگھڑےساڈےکولوں دھپ دا پچھو
لودھراں
زبان
لودھراں دی زبان سرائیکی ہے۔
سمندر
بحر الکاہل
بحر الکاہل (Pacific Ocean) دنیا دا سب توں وݙا سمندر ہے۔ اینکوں ایہ ناں پرتگیزی جہاز راں فرڈیننڈ میگلن نے ݙتا ہئی جیہڑا دراصل لاطینی لفظ Mare Pacificum توں نکلا ہے جس دا مطلب پرسکون سمندر ہے۔
بحیرہ اسود
بحیرہ اسود جنوب مشرقی یورپ تے اناطولیہ دے درمیان واقع ہک سمندر ہے، جینکوں اسلامی تاریخ دی کتاباں وچ بحیرۂ بنطس لکھا گیا ہے۔ بحیرہ اسود دراصل انگریزی ناں Black Sea دا عربی ترجمہ ہے۔ ایہ سمندر درحقیقت بحر اوقیانوس دا ہی ہک حصہ اے، جیہڑا بحیرہ روم دے ذریعے اس نال جڑا ہویا ہے۔ ایں طرح ایہ سمندر آبنائے باسفورس تے بحیرہ مرمرہ دے ذریعے بحیرہ روم نال تے آبنائے کرچ دے ذریعے بحیرہ ازوف نال وی منسلک ہے۔
بحر منجمد شمالی
بحر منجمد شمالی دنیا دے 5 بحار وچوں سب توں چھوٹا تے کم گہرا ہے۔ حالانکہ بین الاقوامی تنظیم برائے آبی جغرافیہ (آئی ایچ او) اینکوں بحر تسلیم کریندی ہے لیکن ماہرین بحریات اینکوں بحیرہ آرکٹک آہدے ہن۔ قطب شمالی ایں سمندر وچ واقع ہے۔
الناصر لدین اللہ
ناں تے لقب
الناصر لدین اللہ دا ناں احمد، کنیت ابو العباس تے خطاب ناصر لدین اللہ ہے۔ جیندا معنی ہے، فتح و نصرت اللہ دے دین دے واسطے وقف.