cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماء دھرتی دا نقاش ۔۔۔عاشق بُزدار
ہیروئن اتے کلاشن کوف کلچر متعارف کروایا ڳیا ۔ جیندا تماشہ تُساں اساں روز ݙیہاڑی اپݨے ایݙوں اوݙوں ݙیہدے ٻیٹھوں۔ زراعت دے ناں تے سرائیکی وسیب وچ آباد کاری کیتی ڳئی اتے مقامی آبادی ہمیش وانگوں نِساہی تے ماندی رہ ڳئی ۔ ایں تناظر وچ پاکستان پیپلز پارٹی دے جھنڈے تلے آ تے سئیں عاشق بُزدار مزاحمتی تحریک دا حصہ بݨیے۔ اتے سرائیکی لسانی اکائی دی بحالی دا اہم عنصر دے طور تے مشہور تے معروف تھئے ۔ اپݨی مُسلسل جدوجہد نال سرائیکی ادبی تے ثقافتی تنظیماں ’’سرائیکی لوک سانجھ‘‘ تے ’’سویل‘‘ کوں سرائیکی قومیتی مزاحمتی تحریک دا ہک چھانورا وَݨ بݨا ݙتا۔ ایہ پس منظر میݙے خیال کوں واضح پدھرا کریندے جو شاعر نے کُچلیے ہوئے مقہور لوکیں دی نوحہ گری کیتی اے۔
ایہ چند مصرعے نوحہ گری دی عمدہ مثال اِن۔ پر وسیب دے واسیں لیوں ہک چتاوݨی وی ہِن۔ سئیں عاشق بُزدار دی شاعری وچ سب توں وݙا تے نمایاں نقش سرائیکی قومیتی تحریک دا ساݙے سامݨے آندے۔ ایندے نال نال شاعر دا ماء دھرتی نال پیار ، ماء ٻولی دا آدُر ، سُنجٖاݨ ،رَل وسدی لوکائی نال پیت پریت دی سانجھ ، جھمر تاڑی ، ارمان ،مُکاݨ، معاشی ناہمواری، ناپھرائی، ہک سنویں (برابری) ہووݨ دی خواہش اتے ایں وسوں دے سارے رشتے ایں نقش گری دا حوالہ بݨدن ۔ اتے ایہ سارے نقش خواہش دا اظہار وی ہِن۔
جیندے اندر
سرائیکی وسیب وِچ تھیٹر
خاموش فلماں دے نال نال سرائیکی وسیب وچ تھیٹر کوں عروج حاصل رہیا۔ تھیٹراں وچ ناٹک/ ڈرامیاں وچ نظم تے نثر ݙونہیں مکالمے تے ابلاغ دا ذریعہ ہن۔ سرائیکی ݙوہڑے، کافیاں تے لوک گیت شامل ہوندے ہن۔ غلام محمد جمعہ خان، سید عباس علی، جھیٔں اہم ناں شامل ہن بعد وچ ہندی سینما وچ خاموش فلماں دا دور شروع تھیا۔ سرائیکی وسیب وچ گانمݨ دا تھیٹر، بالی جئی دا تھیٹر، عالم لوہار، عنایت حسین بھٹی تے ٻئے ٻہوں سارے تھیٹر مشہور تے نمایاں رہ ڳئین۔ پاکستان بݨݨ توں بعد، سرائیکی ڈرامے دے نویں دور دا منڈھ ٻدھیندا ݙسدے۔ سرائیکی وسیب وچ ریڈیو پاکستان ملتان، بہاولپور دے قیام نال ای سرائیکی ڈرامے وی ٹیکنیک، ہیئت تے موضوعات وچ نمایاں تبدیلی آئی۔ ’’ریڈیو پاکستان ملتان اور ڈرامہ‘‘ دے عنوان نال اختر جعفری لکھدن:
’’ڈرامے دے حوالے نال ریڈیو پاکستان ملتان دی تاریخ وچ ٻہوں وادھا تھئے۔ بھانویں جو شروع شروع وچ ڈرامے ریکارڈ شدہ نہ ہوندے ہن بلکہ ایہ ڈرامے لائیو Liveنشر تھیندے ہن۔ جنہاں ڈرامہ نگاراں نے سرائیکی ڈرامے کوں اگتے ٹوریا۔ انہاں وچوں رفیق خاور جسکانی، قیصر ملک ملتانی، مقبول عباس کاشر، اختر جعفری، مسعود اشعر، عامر فہیم، ڈاکٹر طاہر تونسوی، حبیب فائق، حمید یوسفی، الطاف قریشی، شمشیر حیدر ہاشمی، مشکور صابری، حنیف چوہدری، پروفیسر اسلم انصاری، اسلم عزیز درانی، اللہ بخش یار، حسن رضا گردیزی، حفیظ خان، عقیل اشرف، ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر، مظہر کلیم، محترمہ نیّر شکیل، تے بعد دے ادوار وچ محترمہ راحت وفا، منظور کامران، طارق شاہ، شفیق آصف، قمر بخاری، رضی الدین رضی، سلیم قیصر تے خالد اقبال دے ناں شامل ہن۔‘‘
حوالہ جات
ونکی:لوک کہاݨیاں۔ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی ڈراما۔ ونکی:ڈرامہ ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
عبدالباسط بھٹی دے افسانیاں دا ماحولیاتی، سماجی، ثقافتی تے تہذیبی تناظر
روہی چولستان داا واسی ہوئے تے اپݨے ماحول دی عکاسی نہ کرے، ایہ کینویں تھی سڳدے؟ روہی دے لوکیل نال جڑیا سرائیکی نثر دا ہک وݙا تے اہم ناں عبدالباسط بھٹی ہے۔ جتھاں انہاں دی نثر تخلیقی محاورے تے چسولی ڈکشن نال سنگری ستری ہوئی ہے، اتھاں انہاں دیاں لکھتاں وچ روہی تے اوندے ماحول دے نال نال سرائیکی وسوں دی سنبھل تے سوگھ ڄاپدی ہے۔ انہاں دیاں کہاݨیاں تے افسانے اپݨی بھوئیں وچوں پھپھڑدن۔ وسوں دے سہݨپ تے کُجھپ، اتھوں دے مقامی بندے دیاں محرومیاں تے مجبوریاں دے نال نال مقامی شئیں تے ثقافت کوں وی نشابر کریندن۔
باسط بھٹی دے ایہ او جند مرکزیت (Biocentrism)دے بھارو کردار ہن۔ جیڑھے بھوئیں تے بھوئیں دے بندے تے شئیں کوں برابر اہمیت ݙیندن۔ اپݨی بھوئیں کوں ماء دھردتی دے طور تے ڄاݨدن تے ایہ سانگا ہمیشاں کیتے نبھیندن۔ ڄال دے وݨ وانگوں ایں مقامی بندے دیاں پاڑاں اپݨی بھوئیں وچ ٻہوں جھِکیاں ہوندن۔ جیکوں مُناتاں ونڄ سڳدے پر بے پاڑا نئیں کیتا ونڄ سڳدا۔وکاؤ چھانورا دی کہاݨی بارے پروفیسر جاوید چانڈیو کُجھ ایں طرحاں سوجھل کیتے:
سئیں نصر اللہ خان ناصر لکھدن:
طبقاتی فرق تے محرومیاں راہیں ماحول وچ آوݨ آلا وڳاڑ سماجی تے ماحولیاتی مارکسیت دا خاص موضوع ہے۔ ماحولیاتی تریمتی حسیت وانگوں سماجی تے ماحولیاتی مارکسیت ایندی وجہ بندہ مرکز نظریئے کوں قرار ݙیندی ہے۔ بندے دے ہتھوں بندے تے ماحولیات دی تباہی طبقاتی فرق تے غلبے دی منطق ہر شئے دا استحصال کریندی ہے۔ (۱۲) اَج اساݙے وسیب دے لوکاں کولوں وسائل دی کمی ہے۔ اساݙا بندہ تے ماحول سرمائے دی غیر مساوی تقسیم دے دروہ دا شکار ہے۔ ٻاہروں آوݨ آلے آباد کار تے اساݙی ریاست وسائل مُکا کے تے مسائل ودھا کے سرمائے تے ماحول دی طلب رسد دے وڳاڑ دا موجب بݨدی پئی ہے۔ مقامی بندے دے نال نال ساری ماحولیاتی بے وسیلی وی نشابر تھیندی ہے۔ صادق بلوچ ابے دی بیماری دا سݨ کے شاہروں پندھ کر کے روہی اپڑ دے تاں اوکوں ڄال دا چھانورا کپیا لاتھا ملدے۔ ول ایندے بارے اپݨی اماں کولوں پچھدے:
مار ٻیلی رُل ڳیوسے، کیوں سئیں آکھیس۔
ٻاہروں آنوݨ آلا دھاڑو، استعماری طاقت یا سرمایہ دا کݙاھاں ماحول دوست نئیں تھی سڳدا۔ او ہمیشہ ذاتی فائدے دی خاطر وسوں دے توازن کوں وڳاڑ کے رکھ ݙیندے۔ او اپݨے حرص،لالچ، طمع وچ آ کے ایں بھوئیں کوں غیر آباد تے ہک سنڄ بیابان بݨاوݨ وچ پورا زور لیندے۔ وسوں دے وݨ وٹیاں کوں مکیندے۔ جنگلی جانووراں دا شکار کریندے تے دھوئیں دیاں تھوھیناں چھوڑ کے ماحول دے سنگوڑ دے نال نال ایندی آلودگی دا موجب بݨدے۔ مارکسی ماحولیاتی فلسفہ سماج طرانویں ماحولیات دے استحصال دی ڳال ٹوریندے۔ ماحول دی غیر مساویت اوندا عدم توازن ماحولیاتی تخلیق کاراں سماجی تے مارکسی نظر نال وسوں کوں ݙیکھݨ تے مجبور کریندے۔ باسط بھٹی ماحول دے وڳاڑ کوں ایں نظراں نال ݙٹھے:
ول ہک دم ٻولی۔
”بابا! ایہ روہیلے اتھاں کیوں راہندن؟، جتھاں پیوݨ دا پاݨی وی کائنی۔گرمی زور دی پوندی اے۔ اتھاں لوکاں دے گھر وی ککھ کانیاں دے ہن۔؟“ (۱۲)
ایں مجموعے وچ شامل افسانچہ ”پیراں دی کتی“ دے جتھاں ٻئے کئی سماجی پُکھ ہن۔ اتھاں ایں افسانے کوں ماحولیاتی حوالے نال وی ݙٹھا ونڄ سڳدے۔ بندہ ایجھاں وحشی ہے جو او اپݨے اندر دے درندے دی تسکین سانگے گنگدا ماں کوں ٻدھ کے انہاں کوں پھٹو پھٹ تے خونو خون کر ویندے۔ پیر دا پھٹول کتی کوں گاݙی وچ ہسپتال چا ونڄݨ انسانیت تے ہم دردی سانگے اصلوں کائنی۔ ایں افسانے وچ بدھے ریچھ تے وفادار نوکر نبلے دا حال سامݨے اے۔
بحیرہ شمالی
بحیرہ شمال وچ ڈھہݨ والے اہم دریاواں وچ دریائے فورتھ، دریائے ایلب، دریائے ویزر، دریائے ایمس، دریائے رائن، دریائے میوس، دریائے شیلٹ، دریائے ٹیمز تے دریائے ہمبر شامل ہن۔ دنیا دی مصروف ترین مصنوعی آبی گذرگاہواں وچوں ہک "نہر کائل" بحیرہ شمال کوں بحیرہ بالٹک نال منسلک کریندی ہے۔
شاہزیب قمر
غزل
اوندی چوکھٹ ہے میڈے سجدے ہن
میڈیاں اکھیں نہ پڑھ گھنے کوئی
سوچ پیسہ خیال بنگلیں دے
سود وچ وی حلال ہے اجکل
میں کڈاں آکھیے یار جھوک وسا
یاد تیڈی ستاوے سسڑی کوں
اپنڑی رادھی دا ول ثمر ڈیکھیں
عبدالرشید اشتر
ݙوہڑہ
اساں درد لدھے اساں چھج بدھڑن
ساڈی ہینڑی  باھاں  مروڑ کرائیں   ساڈا  سب کجھ. ہر کہیں کھس کھادے ۔ ۔
تیڈے کیتے مٹھ ھئی ککھیں دی میڈے عیب اعمال ھن آلھنڑیں وچ"
غزل
روندیاں ݙٹھم کئی بے ندا پیاریں توں ہن پیاریاں تیݙیاں
رحیم طلب
جدید سرائیکی شاعری تے ہک جھات (لکھت:رحیم طلب)
بیشک ساݙے کھیت اچ وسو
ڈاکٹر گل عباس اعواݨ نے کتاب دے پنجویں پکھے اچ خالد اقبال ، جہانگیر مخلص تے ارشاد تونسوی دے جدید انگ تے دھرتی دے سنگ دا ویورا کیتے ۔ خالد اقبال نے شاعری اچ جدت سانگے نویں مشاہداتی رنگ کوں متعارف کرائے۔ انھا ں دے نزدیک استحصالی قوتاں نے کمزوراں کوں کیڑیاں مکوڑیاں توں ودھ اہمیت نی ݙتی تہوں او کویلی تے ہاتھی دی علامت ورتیندن ۔ او اجٖوکے وسیب کوں غیر طاقتاں دے ݙ ڈھپ توں اُشناک کریند ن، خالد اقبال امن دے سفیر ہن ۔ پُرامن مزاج رکھیند ن۔ ؂ اسلحہ سٹو وچ سمندراں
ظفر لُنڈ
ظفر لنڈ سرائیکی تحریک دے ہک نظریاتی کارکن تے رہنما ہن۔ انہاں دا تعلق ضلع ڈیرہ غازی خان نال اے۔ سرائیکی تحریک اچ انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔
قادر بخش
تصوف وچ انہاں اُچا مقام ہے، انہاں مزار ہک زیارت گاہ ہے۔
فاطمہ سمرقندی
نکاح
اِنّھاں دے اَبّا سئیں دے ہِک قابل اَتے مہان٘درے شگِرد علاء الدین کاسانی نے اِنّھاں دی کتاب "تحفۃ الفقہاء" دی شرح "بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع لِکّھی، اِنّھاں نے اپݨی ہونہار قابل دِھی دا عُقد کروا ݙِتّا اَتے اِیہو کتاب مہر مقرر تھئی۔
قابوس بن سعید
وفات
عمان دے سلطان قا بوس بن سعید 79 سال دی عمر وچ وفات پا ڳئے۔ مقامی میڈیا دے مطابق سلطان طویل عرصے توں علیل ہن تے کینسر دے مرض اچ مبتلا ہن۔ اوہ گذشتہ مہینے وچ ہی بیلجیم توں طبی معائنے تے علاج دے بعد وطن واپس آئے ہن۔
عہدِ رسالت مآب سرورِ کائنات حضرت محمد ﷺ نظم
فجُور و فِسق اَتے کُفر و شِرک دا گھر گھر وِچ پَسارا ہَا!
ݙُوہَیں پاسُوں لڑائی تَھئی اُحد دِی جنگ اے تِھی گئی
مُسلماناں کُوں فتح تھئی جا جا تے وَت اَللہُ اکبر
نئیں آرام فرمیندے میݙے مَولا فقط مدینے وِچ
عنایت اللہ مشرقی
1985ء وچ میݙا داخلہ بی فارمیسی زکریا یونیورسٹی ملتان اچ تھیا۔ سرائیکی شاگرد سانجھ وی اوں دَور اچ بݨی جیندے وچ میں شامل تھی گُٖیم۔ میں سرائیکی شاگرد سانجھ دے پہلے کٹھ توں سرائیکی لوک سانجھ دا حصہ ہاں۔ سرائیکی شاگرد سانجھ دے جتنے وی کٹھ ہوندے ہَن اوندے وچ سرائیکی لوک سانجھ تے سرائیکی شاگرد سانجھ دی بُنیاد رکھݨ والے عظیم سرائیکی دانشور سئیں اُستاد فدا حُسین گاݙی شریک تھیندے ہَن۔ میں وی سرائیکی شاگرد سانجھ دی سنٹرل کمیٹی دا ممبر ہامی ، ایں پاروں اُستاد فدا حُسین گاݙی نال میݙیاں کئی ملاقاتاں ہن۔ او سرائیکی تحریک کوں ادب دا چولا پوا تے سیاسی ڳالھ کریندے ہَن۔ اساکوں قومی تحریک دے ایں سوجھواݨ دیاں کئی ڳالہیں اوں ویلھے عجیب لڳدیاں ہَن۔ مثال دے طور تے جیویں سرائیکی وسیب اچ حملہ آوریں دی آمددے حوالے نال اُنھاں دے جو نظریات ہن او اساں سُݨ تے حیران تے پریشان تھیندے ہاسے پر وقت گُزرݨ تے تاریخی حقائق سامݨے آوݨ نال احٖ اساکوں اُستاد فدا حُسین گاݙی دیاں ساریاں ڳالہیں احٖ سچیاں لڳدین۔ ایں سانگے ایہ مبالغہ آرائی نہ ہوسی جو سرائیکی نینگراں دی بہترین تربیت اُستاد فدا حُسین گاݙی تے مشتاق گاݙی کیتی ھے۔
یونی ورسٹی اچ لوک اَہدے ہَن’’اوئے صوبے اوئے صوبے کہاں جا رہے ہو؟‘‘میں توں میݙے ناں دی شناخت کھسیج ڳئی۔ کُجھ ݙینھ پہلے میں توں پارٹی دے ہک دوست سوال کیتے جو تُساں SDPدے مرکزی سیکرٹری جنرل ہو لیکن اساں تہاݙے چہرے تے مسکراہٹ ٻہوں گھٹ ݙٹھی ھے،تاں میں اونکوں آکھیے میاں اساں او وقت ݙٹھے جتھاں اساݙی کھِل کھسیج ڳئی ھے۔ اساکوں اساݙے خوابیں سودھا قتل کیتا ڳئے۔ یونی ورسٹی دَور وچ سرائیکی قومی ڳالھ مُہاڑ کرݨ دی وجہ توں کئی واری میں تشدد دا نشانہ بݨیاں ۔ ہکواری تاں سٹوڈنٹس نے اتنا ماریا میں کئی ݙینھ بستر تے سِدھا نہ سم سڳیم۔ اینویں میں سرائیکی شاگرد سانجھ دا رسالہ چھپیندا ہامی، ہک ݙینھ چھاپ تے یونی ورسٹی آیم تاں اسلامی جمعیت آلیں دے ہتھیں آ ڳیم ۔ جنھاں میں توں سارے رسالے گھِن ساڑ ݙتے تے مذاکرات دے بہانے تے سݙ تے میکوں بے پناہ ماریونے۔ اسلامی جمعیت دے سارے لوک اوپرے نہ ہن بلکہ اُنھاں لوکاں وچ سرائیکی ٻولݨ والے آپݨے لوک وی موجود ہن۔میکوں اسلم رسول پوری سئیں دی ہک ڳالھ یاد آندی پئی ھے جو او اَہدن اساں ہک سرائیکی رسالہ چھاپیا جیندے وچ سوال وی خود لکھیوسے تے جواب وی خود ݙتوسے ۔
سرائیکی قومی پندھ اچ بُنیادی غلطیاں دی ڳالھ ٹُری تاں مشرقی سئیں آکھیا میݙے خیال اچ ایہ غلطیاں نئیں ہر کہیں دا اپݨا نقطہ نظر ہا ، جئیں اساݙی تحریک دے پاندھیاں کوں ہک مُٹھ نہ تھیوݨ ݙتا۔اساں شاید ݙوجھے دی رائے دا احترام کرݨ دی بجائے اپݨی ڳالھ کوں حرفِ آخر سمجھدے ہئیں۔ ڈھیر سرائیکی پارٹیاں ہووݨ دی وجہ توں سرائیکی قومی تحریک دے مسائل وچ وی ودھارا تھئے۔ ابتدائی دور وچ اساݙے کُجھ دوست پارلیمنٹ دے ذریعے کاز کوں اڳی تے گھِن تے آوݨ چاہندے ہَن۔ کُجھ دا خیال ہا جو سرائیکی قوم کوں سڑکیں تے آنوݨا چاہیدا ھے جیندے نال اساں مطالبے منوا گھِنسوں۔ کُجھ چہندے ہن جو اساں بیوروکریسی دے ذریعے روٹس بݨاؤں تاں کامیاب تھیسوں۔ کجھ لوک اسٹیبلشمنٹ دے ذریعے اپݨا پندھ اڳونہاں کرݨ دا ارادہ رکھدے ہَن۔ ایہ لائن آف ایکشن لوکاں دیاں مختلف ہن۔ اِنھاں کوں غلطیاں نسے آکھ سڳدے بس ہر پارٹی دا اپݨا نقطہ نظر ہا۔ میݙے خیال اچ سرائیکی قائدین نے اپݨے اپݨے طریقے نال بے پناہ جدو جہد کیتی ھے۔ اساں پُچھیا جیکر اساں مخلصانہ طور تے جدو جہد کیتی ھے تاں ’’ساݙی منزل کوں دیر کیوں تھئی ھے؟‘‘ایں سوال تے مشرقی سئیں مُسکرا پئے۔ تھوڑی دیر سنجیدگی نال سوچݨ دے بعد الاݨے، ایندی سب توں وݙی وجہ عوام اچ قومی شعور نہ ہووݨ ھے۔ ڈُٖکھ تاں ایہ ھے جو اساݙی پچھلے کئی سالاں دی محنت دے باوجود سرائیکی دھرتی ڄئے احٖ وی اساں توں ایں سوال کریندن ۔ جو سئیں ’’تساݙا صوبہ کݙاں بݨسے؟‘‘میں سمجھداں شاید اساں اپݨے لوکاں تئیں او قومی شعور دا فلسفہ نئیں پُڄا سڳیے جیندا او حق رکھدے ہن۔ یا لوک ایہ ڳالھ سمجھݨ نئیں چاہندے۔ جو ایں تحریک نال پوری قوم تے آوݨ والی نسل دا مفاد جُڑیل ھے۔ دھرتی ڄئیں دی بے شعوری تے ڈُٖکھ تھیندے کُجھ سال پہلے دی ڳالھ ھے ڈی جی خان توں بلوچستان ہک بس ویندی پئی پئی ہئی جیندے وچ اساݙے وسیب دے کُجھ مزدور سفر کریندے پئے ہن۔ راہ وچ بلوچ آرمی نے بس کوں روک کراہیں آکھیے جتنے ’’پنجابی‘‘ بس تے سوار ہن بس توں تلے لہہ آنون۔ او پنجے ’’سرائیکی‘‘ تلے لہہ کھڑن۔ جیرھے لوکاں کوں ایہ سُدھ کوئینی جو اساں پنجاب دا حصہ ضرور ہئیں لیکن اساݙی انج قومی شناخت ھے، اساں انج صوبے دے حامی ہئیں ۔ ݙسوایجھے دھرتی ڄایاں سانگے جیوݨ دی دُعا منگیجے یا ........ ایہو جہیں ٻہوں سارے معاملات ہِن جیرھے اساݙے پندھ کوں کاݨاں پئے کریندن۔ اینویں ایں پندھ اچ شریک پاندھیاں دا اتفاق نہ ہووݨ وی سرائیکی قوم سانگے ٻہوں وݙا سوال ھے۔
عباس سیال
عباس سیال ڈیرہ اسماعیل خان نال تعلق رکھݨ والے ہک سماجی کارکن ہن۔ بھارت اچ ہجرت کر ونڄݨ آلی سرائیکی کمیونٹی نال رابطہ رکھدن۔
ماء ٻولی کیوں؟
زبان کیا ہے? اے لفظیں دا مجموعہ ہے ۔ لفظ کیا ہِن؟ اے علامت ہِن کہیں مادی شئے دی، کہیں واقعے دی ‘ کہیں کیفیت دی جیڑھیاں ہک جاہ اُتے وَل وَل ساݙے سامݨے آندن ۔ مثال کیتے ہک خاص جانور واسطے اَساں ہک لفظ" کُتا" ‘ وَل وَل استعمال کریندے ہئیں۔ ایں جانور اَتے ایں لفظ وچ ہک اَݨ ݙٹھا تعلق جُڑ ویندے۔ ایں جانور دیاں کئی خاص چیزاں اَتے خاصیتاں ہوندین جئیں کنیں اَساں کُتے کوں ٻنہیں جانوریں کنوں اَنج سمجھݨ لڳ پوندے ہَئیں، جئیں کنیں کُتے دی اپݨی ہک سُنڄاݨ پیدا تھی ویندی ہے ۔ ہولیں ہولیں او تجربات جیڑھے ساݙے ذاتی ہوندن، ٻئے لوک وی ذاتی طور ایں قسم دے تجربات وچ گُزردِن۔ ”کُتے“ دے ناں نال مختلف قسم دے تاثرات پیدا تھی ویندن،  خوف دے، چِھتے تھیوݨ دے‘ شکار کھیݙݨ دے  اَتے سُوٴر نال بھڑاوݨ دے۔  اے تجربے ذاتی ہووݨ دے باوجود ذاتی نئیں رہندے۔ اے تجربے ہک زبان ٻولݨ آلیں دا مشترکہ ورثہ بݨ ویندن۔
(اے مضمون 1970 دے ݙہاکے اچ ڈیرہ غازیخان /تونسہ اچوں چھپݨ آلے سرائیکی میگزین "سنہیا اچ چھپیا)
آل پاکستان سرائیکی سولہواں محفل مشاعرہ(جنجوں شریف)
تاں سوہنے اشعار جیڑھے معاشرے دی اصلاح ہوون او جہاد ہن۔ شعراء کوں چاہیدئے جو کم علمی دی بجائے مطالعے تے غور کرن۔ تاریخ نال جڑت رکھن۔ جغرافیے کوں اتے تہذیب و ثقافت کوں آپنا موضوع بناون۔ جیندے نال معاشرے وچ سدھار آوے۔ میڈے خیال ءِچ اینجھیاں محفلاں لائقِ تحسین ہوندئن جیندے وچ آ تے سیانے سوڈھے لوک آپنیاں سیانیاں گالھیں لوکیں نال سانجھ کرن تے معاشرے دی تشکیل وچ آپنا کردار ادا کریندن۔
پہلی نشست وچ مقامی شعراء آپنے اکھریں تے سوہنے خیالات نال مزین آپنی شاعری سنوائی تاں محسوس تھیا جو تھل شاعری وچ آپنے جوگا تھی ائے۔ بلکہ میں تاں اے آکھساں جو آپنی پوری دھرتی دی نمائندگی جوگا تھی ائے۔ نویں نینگر جوان جذبئیں نال بہوں اچیری شاعری کریندے کھڑن۔ ایندی ہنیں کوں ڈھیر ساری مبارخ تھیوے۔ اتے ایندے نال نال اسٹیج سیکرٹری دے کَنیں جِندا خاں اَورا ویلھا بہ  ویلھا کجھ آن آہدا ہا۔ سدھ نئیں کیا آہدا ہا۔ اللہ جانے کیا آہدا ہا جِندا خاں کوں پتہ یا اسٹیج سیکرٹری کوں پتہ۔ اساں تاں ہنیں گالھیں توں بے سدھ ہاسے۔ ہا! اے ضرور ہے جیڑھے جِندا خاں یا ملک محمدبشیر بریار کنیں وچ کجھ آن آہدےہن تاں تاں ہوندے ڈوجھے لحظے ایہو پتہ لگدا ہا جو فلاں صاحب فلاں جاہ توں تشریف گھن ائن۔ ایں گال دی بہوں خوشی تھئی جو تھل دے ایں مشاعرے وچ پَرے پَرے کنوں لوک ائے وَدے ہن۔ پنجاب کیا اسلام آباد کنوں، خیبرپختونخواہ کیا سندھ دی دھرتی توں وی نمائندگی وی ایں سوہنے تھل دی سوہنی مٹھی رت وچ ہئی پئی۔ جیڑھے ایں سرائیکی مشاعرے کوں سنن سانگے اَئے بیٹھے ہن۔ اتے ایندے نال نال ظفر پشیہ صاحب دا بالکل ڈائس دے نال بہہ تے ہر شاعر کوں داد ڈیونا قابلِ دید ہا۔ وَت جیڑھے انداز نال استاد مرید حسین تسلیم شعراء کوں سنڑدے۔ یقین کرو ہِکی جاہ بَجھ تے سنن ایں بندے دا کمال ہے۔ میں تاں تھل دے ایں مجمع کوں سلام پیش کرینداں جنہیں دی سمجھ بوجھ دی وجہ توں انتہائی سوہنا کلام ایں مشاعرے وچ سنن تے پڑھن دا موقع ملیے۔ پہلے شاعر کنوں گھن چھیکڑی شاعر تونڑیں ہر شاعر آپنے آپنے اسلوب نال سوہنا کلام کیتے تے آپنے تئیں ہوندی داد وی بہوں وصول کیتی ہے۔
(راجن پور)
ماؤنٹ ایورسٹ
چڑھائی دی تاریخ
1938ء وچ ہک برطانوی مہم 27000 فٹ تک پہنجی لیکن برے موسم دی وجہ توں واپس آوݨا پیا۔
2005ء وچ ایندے تے ہک فرانیسی ہیلی کاپٹر لتھا تے کئی منٹ اتھاں گزار کے تلے آیا۔
قادر بخش گرماݨی
ڈوہڑہ
شاعر حاجی قادر گرمانی،
تخت لہور تے اقبال سوکڑی نال شام
بناہے شاہ کامصاحب پھرے ہے اۭتراتا
امان اللہ ارشد
نعت نال حاضری
خود بخود انتظام تھی ویندے
سئیں دا تھی کے بلال حبشی وی
غزل
دار تے آندا ڳے زنجیریں سمیت
ساکوں ہجر دے موسم وچ وی رووݨ ݙا نی آیا
ہار نی اوندے ڳل تئیں پہنچا قدمیں کیر کھڑے ھیں
در بدر تھۓ ھیں در نہیں لبھدے
اے سچ ہے جو کہیں شے دی کمی محسوس نی تھیندی
میر عثمان
تعلیم
میٹرک تک دی تعلیم اپڑے دیہات ءچو کیتی نے اور ایف ایس سی اپنی تحصیل تونسہ دے ڈگری کالج ءچ مکمل کیتی نے. اوندے بعد لاھور ءچ بی ایس سوفٹویئر انجینرنگ کریندے پئین.
نثری نظم
میں کہیں نال، کہیں لٹھ تیں
میں جھئیں بہوں سارے لوگ ایویں کریندن
ول شکوہ کہیاں؟
آ شکر کروں
شعر
ساڈو نیناں دی "نائیں" نسی چھوڑی
نثری نظم
پوھ دی پچھلی پندھری
ہتھ کڑیاں لگ گئین
ویران گلیاں
تیڈا ناں میڈی کھل دا پاسورڈ ہے ۔ میر عثمان
آزاد نظم
جتھاں دریا رستہ بھُلن
نثری نظم
خوبیں کوں حسرت دی راکھی بدھیساں
سوچ دا گھڑا وجسی
ڈسیندے کہ اوندی چیڑی
Trace ٹریس
کمرے وچ خاموشی دی تلاوت ختم تھی گئ ہے
میں کیوں اِنھ رات ءچ راہونڑ چاہنداں
جیھری ہولیں ہولیں فجر دے سینے ءچ لہندی پئ ہے
مائیکروفکشن کیا ہے؟
تحقیق منصور شانی
گامݨ دا حال
اڑی اللہ دی قسم بیلنس کائنی اے گھن توں آپ ڈیکھ چا،،،اے آکھنڑ دے بعد بھابھی ھک محفوظ جاہ توں موبائل کڈھیا نال ڈو ترائے سکے وی ڈھہہ پئے جیڑھے بھابھی ولا چا تے ٹکانڑیں لاتے اخیر ایڈوانس منگا تے اوں مہینوال دا نمبر ملایا
موبائل بند کر تے سوھنڑی بابھی ڈو ڈٹھا جیڑھی ولا وات کھول تے گھوک ستی پئی ھئی
نامرادا آ اے تاں حرام گوشت اے تے ھے وی کھوتے دا
سنگت وید
ساݙے عام تجربہ وچ   ویلھا  ساندوراند (مسلسل) وڳدے۔ اے ونکو  ونک دے واقعات ہوندن جٰیڑھے ایں ویلھے (زمان) دی وِتھ بݨدن۔واقعات دا تعلق ساݙی یادواشت نال ہوندے۔ یادواشت دا  ہک اصول ہے جو جذباتی طور صدمہ ݙیوݨ آلے واقعات دا نقش  ایندے کیتے اَݨ مِٹ ہوندے۔ اینجھے واقعات دی مثال ساݙے کیتی بَتی یا فلیش بلب دی کار ہوندی ہے۔ جݙاں وی اینجھے واقعہ نال سلہڑے اِشارے یا حوالے ساݙے سامہݨے آسن تاں او  واقعہ اپݨی اڳلی پچھلی تمام تفصیل نال ساݙے اڳوں سوجھل تھی ویسی۔
گامݨ دا حال
محبوب قصائی کنوں گھن آویں ھا تاں میں من وی گھناں ھا ،،
سنگت وید
فینن فرانز کالونائزیشن دے نتیجے وچ وُݨی غلامی دی ایں نفسیات دی سُنڄاݨ کرݨ آلا پیلھا بندہ ہئی۔ اوں اپݨی کتاب Black Man, White Mask  وچ ساکوں ݙکھایا جو کیویں غلامی دا تجربہ، اپݨی ہوند کنیں ہک ݙر بھئو بݨیدے اتے کالے بندے وچ چٹا تھیوݨ دی اِچھا پیدا تھیندی ہے۔ جے تائیں کالا بندہ اپݨی غلامی دی تحلیل نفسی نہ کریسی، اوں ویلھے تائیں کرچی کرچی آئینہ وچ اپݨی وڳڑی شکل کوں ہی اپݨا آپ سمجھیندا رہسی۔
سرائیکی وسیب دی سیاحت
ضلع رحیم یار خان
1 پتݨ منارہ
بابل دا برج
بابل دے برج (انگریزی: Tower of Babel) کوں مینار بابل وی آہدن۔ ایہ سمیری تہذیب دی قدیم ترین یادگاراں وچوں سب توں اچی عمارت ہئی۔ توریت دی کتاب پیدائش دے مطابق اینکوں شینار (موجود عراق) دے میدانی علاقے وچ تعمیر کیتا ڳیا ہئی تے پتھر دی بجائے پختہ سلہاں لائے ڳئے ہن۔ مخروطی شکل دی ایہ ست منزلہ عمارت 300 فٹ اچی ہئی۔ بعض روایات دے مطابق ایہ برج یا مینار حضرت نوح دے بعد دے نسلاں نے بݨایا ہئی تے اوں زمانے دا بادشاہ اوندے ذریعے آسمان تک پہنچݨا چاہندا ہئی۔ سب توں پہلے اوں مینار دے بنیاداں ہک یورپین نے 1914ء وچ دریافت کیتے۔ لیکن مدت تعمیر دا اندازہ ول وی نہ تھی سڳا۔ توریت دا زمانہ تقریباً 2200 ق م دا ہے۔ سمیری تہذیب تقریباً پنج ہزار سال ق م پراݨی ہے۔ مینار بابل دراصل رصدگاہ دی قدیم ترین عمارت ہئی جیندے تے آوݨ والے نسلاں نے افسانوی رنگ چڑھا ݙتا۔ thumb|Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited
عشق اساݙا دین (افسانہ)
زندگی دے سارے اسرار اپݨے کھل ونڄݨ دے بعد کئی نویں اسراریں اِچ بدل ویندن تے اے سلسلہ جیوݨ اِچ ہک نویں گھمبھیرتا پیدا کریندے، خو منش وی اتنا پُر اسرار اے جتنی کائنات کل تک جیڑھی ڳالھ اوندے کیتے شکتی بݨ بݨ دی پئی ہئی اوہا اوندے کیتے زنجیر نݨݨ پئے ویندی ہے،کل تک جیندے کیتے تساں سارا جیوݨ تج ݙیوݨ چاہندے ہاوے ہک ٻئی نویں سجائی اونکوں اتنا بے منی کر ڈیندی ہے جو تہاݙے کیتے پُرانا تعلق بےکار تھی ویندے۔ پر او تعلق ہک نویں شکل اختیار کر ویندے یا تاں اوندا مت اِچ بدل یا وت ناستلی جا بݨ ویندے تے ایہو اڳوں تہاݙے سارے آرٹ ہک نویں ٹریحݙی کوں پیدا کریندے۔ ہندوستان اِچ خاص طور تے برہا تے ملاپ جیڑھا تصور رکھدے سب ݙیسیں توں اَنج ہے تے اتھاں پہنچ کے زندگی دی گھمبھرتا زیادہ تہ داد تھی ویندی ہے۔ اِیں واسطے وصل دی ساری خواہش برہا دی ہی شکل بݨ ویندی ہے۔ اِیں واسطے ملاپ دیاں ساریاں موت تے آکے مُکدین۔ صوفی تے سوامی و صال دا لفظ ہمیشہ موت دے معنے وچ استعمال کریندن جو اینکوں پہلے وصال دی کوئی وی شکل ملکمل نہیں ہوندی۔ ساݙے تمام لوک کہانیں دا اَنت موت تے تھیندے۔ ایندے اُتے ہندوستان ے سوامی بھگت صوفی تے سُچیت ٻہوں کجھ آکھئین جیڑھا خاص ویدانتی تصور ہے۔ میݙے کیتے اَڄ ایں ڳالھ دے لکھݨ دا مقصد محض اے ہے جو جیندے کیتے سارا جیوݨ ونڄائے۔ اَڄ اوندے مِلݨ دی اُمید وی تاں او خوشی نہیں ݙیندی،وقت اپݨا جیڑھا وار کرݨا ہا او کر ڳئے پر اوندے عشق جو کجھ ݙتے وقت سارا جیوݨ اوندے وچوں اپݨا حصہ وصول کریندا رہ تاں وی او نہ مُکسی جیڑھی جھاتی عشق نے اندر پاتی ہے اوندا سوجھلا میکوں اتنا اڳوں تے گھن ڳئے ایں رام چند جی تے کرشن کوں اپݨے نال کھیݙدا ݙیہداں مُرلی دی کوک میݙے کیتے ہُݨ کوئی نویں زبان نئیں،وشق خدا دا وجود ہے ہر جا تے نہ ݙسݨ والا،وشق ہو جَیں رُتیں دی زبان سمجھں اِچ رہبری کیتی تے شام دی مُرلی میکوں بِندرابن کنوں مکے تک گھن آئی۔ حجۃالوداع دے خطبہ اِچ جے کوئی مُرلی دی کوک نہیں سُݨ سڳدا تاں ہک واری وَل ڄمݨاں چاہندا ہے۔
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے
مطبوعہ سرائیکی ڈرامیاں وچ منشی غلام رسول، مسرت ملتانی دے ݙو ڈرامے ’’خلیل یہودی‘‘ تے ’’عرب دا مسافر‘‘ عرفان پبلشرز، ڈیرہ غازیخان دی طرفوں ۱۹۹۶ء وچ نویں سروں چھپیٔن۔
سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ
سرائیکی ادبی تذکریاں یا ادبی تواریخ وچ صحیح سنین دا ہووݨ جزو لازم ہوندے ایں تناظر وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" دا مطالعہ کریندے ہوئے ڈس ملدی ہے جو اُنہاں ایں پُکھ دِر توجہ کیتی ہے ۔
امان اللہ کاظم
غزل
ہِک ݙینہہ سُکھ دا ساہ نَئیں وَلّی٘ا
عَین بہار دی رُت ءِچ ایجھی٘اں
رِہی٘اں عین چسُولی رُت ءِچ
نِت نِت تَک تَک بَسّی٘اں اکھّیں
کَلھیپا.،. رَت جَگے.،، َہنجوں دی بارش
تقاضے اے کڈھئیں نَئیں دشمنی دے
مگر چرچے وَݙے ہَن پیر جی دے
رحیم یار خان
رحیم یار خان سابقہ ریاست بہاولپور دا ہک پراݨا شہر ہے۔ اے تحصیل و ضلع رحیم یار خان دا صدر مقام اے۔ سرائیکی ثقافت دا اے شاہکار شہر اپݨی خوبصورتی تے ترقی دے پاروں شہرت رکھدے۔
شخصیات
شاعر ۔ صوفی رسول بخش ثاقب ( دنیا پور گانگا)
تدوین متن دے محقق دے اوصاف
تدوین متن دے محقق کیتے وی انہاں خوبیاں دا ہووݨ ضروری ہے جہڑیاں عام تحقیق کیتے ضروری ہوندیاں ہن۔ تاہم این٘جھے محقق وچ کجھ ٻیاں وادھوں خوبیاں وی ہووݨیاں چاہیدیاں ہن۔ حواشی ، متن دا زمانہ تصنیف، مصنف، تے اوندے عہد دیاں خصوصیات، داخلی شواہد دا تعین کجھ این٘جھیاں ڳالھیں ہن جنھاں دا تعین کرݨ کیتے کہیں قابل تے اہل فرد دی لوڑ ہوندی ہے۔ ایہ فریضہ آوہو بندہ سرانجام ݙے سڳدے جہڑا تحقیق دے آداب کوں چنگی طرحاں ڄاݨدا ہووے۔ این٘جھا محقق صحیح طریقے نال حقائق کوں پرکھݨ تے اوندے کھوج لاوݨ دے فن نال آشنا ہووے۔
شبیر حسن اختر
کافی
واہ دھمی دی سُرخی خود کڈھیس رات اخبار
رستم علی
نمونہ کلام
میݙے دل وچ کوئی نی کھڑ سگدا پہلے آہدن کوئی انسان کھڑے.
ݙوہڑہ
تھیا اوڈھر رستم اکھیاں توں میڈا بنڑ مہمان عزریل گیا ونکی:سرائیکی شاعر
یونان
thumb|قومی نشان thumb|جھنڈا Flag of Greece
اتہاس
یونان یا جمہوریہ ہیلینیہ جنوب مشرقی یورپ وچ جزیرہ نما بلقان دے نشیب وچ واقع ملک ہے۔ اس دے سرحداں شمال وچ البانیا،مقدونیہ تے بلغاریہ تے مشرق وچ ترکی نال ملدیاں ہن- مغرب وچ بحیرہ ایونی تے جنوب وچ بحیرہ ایجین واقع ہے- یونان کوں فنون لطیفہ دی ماں وی آکھا گیا ہے۔ اتھاں سنگ مرمر افراط نال ملدا ہئی لہذا فن تعمیر وچ غیر معمولی ترقی کیتی۔ جمہوریت دا تصور سب توں پہلے یونان وچ قائم تھیا تے اتھوں ایہ طرز حکومت دنیا دے ݙوجھے ملکاں تک پہنچی۔ یونان وچ ہر نوجوان کوں اٹھارہ سال دی عمر وچ ایتھنز دی دیوی دے حضور وچ وفاداری دا حلف چاوݨا پونداا ہئی۔
ڈائری دا پنا 34
ڈائری دا پنا : 34
غریب نواز، مخلص، ہمدرد
،،،،،،،،،،،،،،،،،،، غریب نواز ،مخلص،،،ہمدرد،،،،،
ریاض ہاشمی ایڈووکیٹ
ریاض الحسن ہاشمی ایڈووکیٹ دا تعلق خان پور کٹورہ ضلع رحیم یار خان نال ہئی۔ سرائیکی تحریک دے بانی رہنماواں اچوں ہک ہن۔ بہاولپور صوبے کیتے جدوجہد کریندے رہیے ول اوں تحریک دی ناکامی دے بعد بہاولپور صوبہ تحریک کوں سرائیکی صوبہ تحریک دے طور تے باقی رہنماواں نال مل کے شروع کیتا۔ انہاں دی انگریزی کتاب بریف آف بہاولپور پروونس دا اردو ترجمہ مقدمہ سرائیکستان دے ناں نال کیتا ڳئے۔
رضوان گرمانی
ناں رضوان ظفر گورمانی ولدیت ظفر حسین گورمانی قوم گورمانی، لکھاری تے مصنف ہے۔
شبیر طاہر حمایتی
نمونہ کلام
موت دے ڈر کوں مارنڑ چاہندوں
تتی تپدی ریت تاں ٹھرے
توبہ دے در کھول کھڑائے
قاری محمد اکرم قادری
ضلع لودھراں ہک علمی ادبی تے مختلف مکتبِ فکر نال تعلق رکھݨ والے سوجھواݨاں دا شہر ھے۔ ایں شہر دے آہروں ٻاہروں وسݨ والے لوک سوہݨے ، سِدھے سادے، خوش اخلاق تے ادیب لوک ہِن۔ مذہبی رُت دی ساول وی ایں وسیب وچ ڈھیر سوہݨی ݙسدی ھے۔ ’’ڄاݨ سُنڄاݨ ‘‘ دے حوالے نال احٖ اساں ایں وَسوں دے ہک سوہݨے نینگرقاری محمد اکرم قادری کوں سویل سنگت اچ شامل کیتے۔محبتیں والے ایں سنگتی کوں سرائیکی زبان تے ادب نال عشق ھے۔ اساں ضلع لودھراں توں جلا ل پور ݙے ونڄوں تاں اساکوں راہ وچ ہک بس اسٹاپ ’’نویں وستی ‘‘ توں گُزر کراہیں جلال پور پیر والا ونڄݨا پوندے۔ ایہ ایں نویں وستی بس اسٹاپ تے قاری محمد اکرم قادری اپݨا ہک جنرل سٹور ’’قادری جنرل سٹور‘‘ دے ناں نال چلائی پئے۔ قرۃ دے حوالے نال قاری محمد اکرم مہروی سئیں پورے اپݨے وسیب وچ عزت دی نگاہ نال ݙٹھا ویندے۔ سوہݨی آواز ہووݨ پاروں اینکوں وسیبی محافل وچ ہمیشہ یاد رکھیا ویندے۔
عبداللطیف بھٹی
پھینگاں پھینگاں
وصل وصال دی انت اخِـیر اے
زینب بنت کمال
ناں تے نسب
ناں: زینب بنت کمال الدین ابو العباس احمد بن کمال الدین عبد الرحیم بن عبد الواحد بن احمد بن عبد الرحمن بن اسماعیل بن منصور سعدیہ جماعیلیہ صالحیہ مقدسیہ دمشقیہ۔
ٹَٻَّر
مقدسی حنبلی ٹَٻَّر "جماعیل" تُوں تعلق رکھین٘دی ہَن، اِنّھاں دا اصل بیت المقدس ہئی۔ اِیہ ٹَٻَّر قدس تُوں صلیبیاں دے قبضہ دے بعد دمشق دے علاقہ صالحیہ وِچ ٹِک پِیا ہئی، دمشق وِچ وی اِیہ علمی ٹَٻَّر ٻہوں پَھلّیا وَدھیا، سین٘کڑاں مرد تے زنانی عُلماء اِیں ٹَٻَّر وِچُوں نِکلے، سبھ تُوں مہان٘درے عالم ابن قدامہ ہِن، اِنّھاں دی پارُوں اِیں ٹَٻَّر کُوں "آل قدامہ" وی آکھیا وین٘دا ہِے۔ اِیں ٹَٻَّر دے ٻہوں سارے علمی، دینی اَتے ایوبی اَتے مملوکی عہد وِچ سیاسی اَتے عسکری کارنامے اَتے خدمتاں ہِن۔ اِیں ٹَٻَّر کُوں حنبلی علماء دی کثرت دی پارُوں تُوں حنبلی مذہب دا ستون آکھیا وین٘دا ہِے، تقریباً ٧٠٠ ورھیاں تئیں اِیں ٹَٻَّر دے سین٘کڑاں علماء نے خدمتاں انجام ݙِتّیاں ہِن۔
میٹر تے ایندیاں قسماں
ٹھوس (solid)
سالڈ دے حصے(particle) ہک بے نال مضبوطی نال بکے ہوئے ہوندن یا وت جڑیے ہوئے ہوندن جیندی وجہ کولو اے زیادہ ہل چل نئیں سگدے ۔ایندے وچ الیکٹران مسسل بھرکدے ودے رہندن یا وت مسلسل حرکت وچ رہندن جیندی وجہ کولو ایندے وچ تھوڑی تھوڑی وائبریشن ہوندی ہے مسلسل بھرکڑ دی وجہ اے ہے کہ الیکٹرانز نیوکلئس دے قریب ہوندن (جیویں کہ پہلے آکھے سے پارٹیکل قریب قریب ہوندن) جیندی وجہ کولو چکھائو یاوت کشش زیادہ ہوندی ہے اور الیکٹران گھمودے رہ ویندن ۔ ات واسطے تا سالڈ دی ہک مخصوص شکل ،وزن تے والیم ہوندے
شرف الدین بوصیریؒ
شیخ شرف الدین امام بوصیریؒ شہرہ آفاق قصیدہ بردہ شریف دے خالق ہن. امام بوصیریؒ دی ولادت یکم شوال 608ھ یا 610ھ (1211ء) وچ تھئی. پورا ناں شرف الدین ابو عبد اللہ محمد بن سعید بن حماد بن محسن بن عبد اللہ الصنہاجی، البوصیریؒ ہے. ہک مصری شاعر ہن جہڑے نسلاً بربر ہن۔ اوہ مصر دے ہک گاؤں بوصیری وچ، جتھاں اُنہاں نے ابنِ حناء دی سرپرستی وچ شاعرانہ کلام لکھے۔ امام بوصیریؒ، سلسلہ شاذلیہ وچ ابو العباسؒ احمد المراسی، جہڑے خلیفہ ہن ابو الحسنؒ شاذلی توں بیعت کیتی.
ڈائری دا پنا 36
ڈائری دا پنا : 36
رعو
سوانح
عبرانی بائبل دے بیان دے مطابق رعو دی عمر 32 سال ہئی جݙݨ سروج دی پیدائش تھئی تے سروج دی پیدائش دے بعد رعو مزید 207 سال زندہ رہیے۔ عبرانی بائبل دے مطابق رعو نے 239 سال دی عمر وچ وفات پاتی۔ عبرانی بائبل دے علاوہ اختلافی بیانات ہفتادی تورات تے سامری تورات وچ موجود ہن جنہاں دے مطابق رعو دے ہاں جݙݨ سروج دی پیدائش تھئی تاں اُنہاں دی عمر 132 سال ہئی تے سروج دی پیدائش دے بعد رعو مزید 207 سال زندہ رہیے۔ ہفتادی تورات دے مطابق رعو دی کل عمر 339 سال تھئی۔کتاب جوبلی توں اِیں ڳال دا انکشاف تھیندے کہ جݙݨ رعو دی پیدائش تھئی تاں برج بابل دی تعمیر جاری ہئی۔
یار ملاونداءِ (کہاݨی)
کون وِچھڑیئے یارملاونداءِ
انسانی رشتیں دی سب توں وݙی خصوصیت انہیں دی ناپائیدار ہے،اے رشتے ہک دم نہیں تُرٹ پوندے۔ اے غیر محسوس طور تے تہاکوں ہک ٻئے کنوں پریں گھن ویندن۔ پراے سب کجھ نہ محسوس تھیوݨ تھیوݨ دے باجود غیر شعوری نہیں ہوندا ایندے پِچھوں نہ ݙِیسݨ آلے کئی عوامل اندروں اندروں کم پئے کریندے ہوندن۔ انہیں وچوں وݙا عامل وقت ہے،وقت دی تمام سفاکی تے اوندے تمام قانون پورتے جبر تے بندے اُتے کم کریندے پئے ہوندن۔ دنیا دا کوئی ہک وی آدمی نہیں جیڑھا آکھ سڳے جو میں اپݨے تمام معمولات کوں اونویں نبھیندا آنداں جیویں جو میں انہیں کوں شروع کیتا ہا،کجھ لوکیں کوں ایں ڳالھ تے اعتراض تھی سڳدے ہئیں جو اوندے ٻلپݨ جوانی تے ٻُڈھیپے دے رویئے ہکوجھئیں رہ ڳئین۔ اے وی بڑی سطحی ڳالھ ہے اصل ڳالھ تاں اے ہے جو وقت دے نال تہاݙا شعوری رشتہ کیارہ ڳئے تے ایہو اِی تہاݙے تعلقات وچ بنیادی تبدیلی دا سبب ہے۔ کیا کہیں فرد نال تہاݙا جسمانی تعلق باقی زندگی دے سیاق و سباق کنوں کٹیا ہوئے۔ کیا جنس کیوں باقی سارے جمالیاتی تعلق کنوں کٹ کیں باقی ذہنی الجھنیں دے علاج کیتے ورت سڳدے ہاؤ۔ جے ایہا ڳالھ ہے تاں محض ہکے بندے نال جسمانی جسمانی تعلق ہمیشہ خوشگوار عمل کیوں نہیں ہوندا۔ ڳالھ کہیں ٻئے پاسے چلی ڳئی ہے بلکہ اساں بندے دا بندے نال تعلق،جنس تک محدود کر ݙتے۔ بندے دا بندے نال تعلق شعور وی ہے تے جغرافیائی وی،مکانی وی ہے تے زمانی وی،اساں ہۃݨ تے بندے دے مکانی تعلق کوں مدنظر رکھیئے،بندے کٹھے رہندن تاں انہیں دا ہک خاص تعلق پیدا تھی ویندے او شعوری وی ہوندے تاں جسمانی وی تے اور ضرورتیں دے مطابق اپݨی شکل بدلیندا رہندے پر جونہی اوندے وچ زمانی یا جغرافیائی تبدیلی آندی ہے تاں اوندے اِچ وقت ہک اپݨے نویں روپ وچ سامݨے آںدے مہربان وی تے ظالم وی۔ مہربان ایں جو اونویں حالات وچ بندے دے کیتے سازگار ماحول پیدا کرݨ شروع کر ݙیندےتے ظالم ایں جو جَیں توں ہک پل ناوھے وِسدے،او وِسرݨ پئے ویندن۔ ہک مہان کوی وارث آخر اینویں تاں نہیں آکھیا:
حروفِ تہجّی دا ودھا گھٹا
(حروف تہجی دا وٹا سٹا تے ودھا گھٹا یعنی تغیر و تبدل یا حذف و اشتقاق)
الف دا ’’ہ ‘‘تے ’’ر ‘‘نال وٹا ندرا
اُدھر                                                ہوݙے یا اوݙے
الف دے گھٹاوݨ نال
اردو،فارسی،عربی لوظ                   سرائیکی لوظ
پھاڳن                                              پھڳݨ
ت دا ٹ، چ، د، ذ، س ، ش ص، ی نال وٹاندرا
دانت                                               ݙند
ج دا ڄ، چ، ذ ، ز، س ، ی نال وٹاندرا
جیٹھ                                                ڄیٹھ
جنڈ                                                 ڄنڈ
’’ح‘‘ دا  ت، و نال تے چ دا ہ نال وٹاندرا
چیل                                                ہل
خ دا غ، ق، ک، گ نال وٹاندرا
اردو،فارسی،عربی لوظ                   سرائیکی لوظ
ابرق                                               ابرخ
د دا ݙ ، ذ، ر، ز، ک نال وٹاندرا
اردو،فارسی،عربی لوظ                   سرائیکی لوظ
ڈ دا ݙ ، ر، ڑ ل نال وٹاندرا
اردو،فارسی،عربی لوظ                   سرائیکی لوظ
کھڈ                                                 کھݙ
ڈنڈا                                                 ݙنڈا
ڈلی                                                 ݙلی
ر دا ڑ تے ل نال وٹاندرا
مرہم                                                ملم
چپراسی                                            چپڑاسی
ڑ دا ݙ نال وٹاندرا
بوڑھا                                              ٻڈھا
بڑھاپا                                              ٻڈھیپا
ع دے گھٹانون نال
اردو،فارسی،عربی لوظ                   سرائیکی لوظ
غ دا ک ، گ نال وٹاندرا
گزران                                             غزران
ل دا  ڑ نال تے و دا م ،ہ نال وٹاندرا
تھگلی                                              تھڳڑی
ن دا ٹ، ڈ، ل تے ݨ نال وٹاندرا
اتنا                                                 اتلا /ایتلا
گابھن                                              ڳبھݨ
جیون                                               جیوݨ
تن                                                  تݨ
واؤ دے گھٹاوݨ نال
اوکھلی                                                    اکھلی
گھونگھٹ                                          گھنڈ
ی دے گھٹاوݨ نال
تیزاب                                              تزاب
یونس ناصر
نمونہ کلام
عشوے غمزے اکھ دی شارت ہووے پئ
تیڈے پھل توں ناصر تھۓ چور شیشہ
غزل
نہ ھے وستی نہ گھر متھاجیں دا
خوف ویندا ھے مر متھاجیں دا
گجھیاں رمزاں عشق دیاں
مس شیریں درمیانے قد دی، نہ ٹھلی نہ سکی، بگی چوپ ، تکھے نین نقش، شوخ مزاج والی ہک ملوکڑی چھوہر ہائ۔ نوید وی سوہنڑاں گبھرو نینگر ہا۔ او ڈوہیں ہک پرائویٹ سکول وچ ٹیچر ہن۔
"کیا تساں میکوں سکول توں باہر مل سگدے او؟"
"جلو" اوں آکھیا
عبداللہ یزدانی
نعت شریفؐ
جہیڑے آندن ایں دروازے تے کون آدھے خالی ول ویندن
تاریخ تے تنقید اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
سوال یا گلے؟
سوال یا گلے؟
عاشق خان آہدے جو "سانجھ دے دوستاں دی بے پرواہی کنوں ٻیاں تنظیماں میلے دیاں ٻانہہ ٻیل بݨ ڳیاں ہَن۔" اے تاں چنڳی ڳالھ اے جو ٻئے لوک وی سانجھ دے نال آرلے ہن۔ اے تُساں دوستاں دی محنت اے، تُساں دوستاں دا سچ اے جو لوک آرلدن۔ سندھ دریا اچ کیتلے ندی نالے آرلدن تے کتنے پاڑے بݨ کے وکھ تھیندن۔ واہݨ اینکوں آہدن۔ ایہو قدرت دا نظام اے، ایہو ای سچ اے۔ میلے اچ کیتلے لوک آ رلدن تے کیتلے نکھڑدن، کوئی ڳیݨ تھوڑی کریندے۔ دریا وہندے رہندن، میلے لڳدے رہندن۔
عبدالمجید عباس بزدار
نمونہ کلام
میݙی جھوک دے ݙکھڑے نئیں مکدے
نظم
روہی تھل دمان دے نینگر
عبدالعزیز بھٹہ
نمونہ کلام
دیداراں تے کوئی خرچہ نی، پیار دے قیدیاں تے کوئی پرچی نی، کُوڑے پیاراں دا کوئی چرچہ نی، دل ہݨ دیدار منگدے۔
دنیا دا سکھ بڑایو تان سہی پتہ نی توں کیندا *
عزیز قبر دے بھیڑے  بھل جو گئیں جنہاں دا ھاویں وپرا کریندا * 03006807997
¤ عزیزاں توں کنڈ ولا تے سائیں کوں اکھ دا نور بڑا تے نور چمنڑ سانگوں دربار تیڈے میں آیاں
ݙوہڑہ
جب دل میں یہی پیار تھا تو تم نے پہلے کیوں پیار دیا *
بھکر لیہ تھل دامان پھلاں دا سہرا پورا وسیب تےکوھستان *
{¤نعت شریف¤}
¤ھر دید بھر تے صلی آلی پکاراں
¤ دل دیدار سانگون بے اختیار تھی گے
¤ کیا جو جلوہ نمائ ھا جلوہ جہان سارا
ݙوہڑہ
¤03006807997 ماسٹرعبدالعزیزبھٹہ
* عزیز کملا نہ تھی سیانڑیں وٹ کھٹ گۓ اؤھے جنہاں ویلے نال گل  جمنبیل چا پاتی *
--: روھی دا ھک       ثقافتی رنگ :--    --¤--
جھالر گھگھری تھگڑی نازک ملوکدی
ݙوہڑہ
* ھاسے تاں امت ھک نبی دی پر اوں نی منیا نبی سچے دا زری فرمان  جو کائنیں
¤ پنڈ گنہاں دی چا تے سارے عیش آرام ونجا تے مناونڑ دی آس لا تے دربار تیڈے میں آیاں
یٰسین بلوچ دی کتاب، بھاڳ بارے تبصرہ
اسلم وارثی
سرائیکی زبان کوں نوجوان نسل نے ہَر دور وچ ایجھا لہجہ، ایجھیاں تشبیہاں ،ایجھے استعارے تے ایجھا مٹھاس عطا کیتے جیڑھا صدیں تک محسوس کیتا ویسی۔ یٰسین بلوچ چَٻے چِتھیے ہوئے خیالیں کوں لفظیں دا اطلس پوا کے ادب دے پِڑ اچ نئیں آیا ، نہ اوں پروتھیں ترکیبیں کوں اوپرے لہجے دیاں وِساخیاں لا کے ٹُرݨ دی کوشش کیتی ھے بلکہ اوں اپݨی صلاحیت نال پٹ پھرول کر کے صدیں وچ لُکیے ہوئے سرائیکی دے خاص ٹھیٹھ لفظیں، نویں محاوریں ، نویں تلمحیں تے ضرب المثل دے نویکلے تے وکھرے ورتاوے نال سرائیکی ادب کوں ایجھا سُݨہپ دان کیتے جو سوچ دنگ رہ ویندی اے۔ غزل، ݙوہڑے ، گیت ، قطعات تے آزاد نظمیں کوں جدت تے روایت نال ایجھی سوہݨی ترتیب نال ڳنڈھیے جیندی مثال سرائیکی زبان وچ ٻہوں گھٹ مِلدی ھے۔ سرائیکی ادب کیتے وݙے فخر دی گاٖلھ ھے جو اینکوں یٰسین بلوچ جیہاں محنتی تے محبت کرݨ والا شاعرنصیب تھئے۔
یہوداہ بن یعقوب و قبائل بنی اسرائیل
یہوداہ (Judah) (عبرانی: יְהוּדָה، معیاری Yehuda طبری Yəhūḏāh) کتاب پیدائش بائبل دے مطابق یعقوب تے لیاہ دے چوتھے پتر ہن۔ مملکت یہوداہ انہاں دے ناں نال ای موسوم ہئی.حضرت یعقوبؑ دا ݙوجھا ناں اسرائیل ہئی تے آپؑ دے وݙے پتر یہوداہ دے ناں نال بنی اسرائیل دے ٻارہ قبیلے یہودی وی سݙویندن.
اسم مشتق
iii۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حالیہ (۴)اسم استقبال (۵)ماضی معطوفی۔
جنید اقبال
نمونہ کلام
سا ڈ ے بِنا تیری نِبھ جانی
جدوں ہر کوئی تینوں چھڈ ونجسی
اس وچ جے تیرا کوئی انتظار کریسی اوہ میں ہوساں
جوائݨ
جوائݨ دیسی دے پتے کہیں حد تک دھاݨیاں دے پتیاں نال مشابہت رکھدے ہن۔ انہاں وچ کجھ تیزی تے تلخی ہوندی ہے۔ ایندا پودا سوئے دے پودے دی طرح ہوندا ہے۔ جبکہ ایندے چھوٹے چھوٹے، سفید چھتری دی طرح ملے ہوئے پھُل ہوندے ہن۔ پھُلاں دے بعد چھوٹے چھوٹے بیج لگدے ہن۔ ایہے جوائݨ دیسی دے داݨے سݙیندے ہن۔
شاہ جہاں بیگم
تاج محل، بھوپال
thumb|164x164px|شاہ جہاں مسجد، ووکنگ، [[لندن، مملکت متحدہ]]
یہودیت
مزہبی اعتبار نال بنی اسرائیل دے عقائد و دین وچ حضرت ابراہیم علیہ السلام توں لا کے حضرت یعقوب (اسرائیل) علیہ السلام سمیت تمام انبیائے بنی اسرائیل(سوائے حضرت عیسی' علیہ السلام ) دے احکامات، صحائف، قوانین، عبادات، الہامی کتب سب شامل ہن جنہاں وچ تورات، ١٠ احکام تے زبور کوں خصوصی اہمیت حاصل اے. شخصیات وچ حضرت موسٰی، حضرت داؤد، حضرت سلیمان، حضرت یوشع تے حضرت عزیر علیہم السلام کوں خاص اہمیت حاصل اے. یہودیت انہاں سارے بنیادی عناصر دا مجموعہ تے امتزاج اے.
ݙ
ݨ: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ.
لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ
ݙاند
تصویر اچ نظر آنونڑ آلا ڈاند (سنگاں آلا) صرف میڈا نئیں،چھیں ہور بنداں دا وی ہے جہڑاں میکوں آپڑیں حصے دے پیسے تاں ڈے ڈتن پر ڈاند گھننڑ، بدھنڑ چھوڑنڑ تےکھلواونڑ پلواونڑ توں گھن کے قصائی گولنڑ تئیں دے سارے عذاب میڈے گل پا ڈِتن.
منڈی اچ بہوں رش ہئی اتوں گرمی دا عذاب، ہک وپاری توں ڈاند دے پیسے پچھم،آکھس نوے ہزار، پنجھتر ہزار اچ سودا تھی گیا پیسے ڈیونڑ لگاں تاں اوندا بھرا آ گئے. پچھس کتنے دا ویچئی؟
آکھس ڈاند تاں اسی ہزار دا ہے
بہرحال سودا ترٹ گیا میں ہک ہور وپاری توں گانہہ ونج پچھی آکھس اسی ہزار دی ڈیساں میں آکھئے ستر ڈیساں سودا تھی گیا اتوں میڈا ہک دوست آ تڑتا آکھس کتنے دی گھندا پیا ہیں میں آکھا ستر دی آکھس گانہہ تاں سٹھ ہزار دی ہے "شنا توں وی اُکا ڈاند ایں"
عبیداللہ سندھی
ناں
انہاں دا ناں ٻوٹا سنگھ ہائی۔ ڄام پور وچ پڑھدے رہے،
قائد اعظم محمد علی جناح
کراچی دے پیدائشی تے لنکن ان توں بیرسٹری دی تربیت حاصل کرݨ والے جناح، ویہویں صدی دے ابتدائی ݙو عشریاں وچ آل انڈیا کانگریس دے اہم رہنما دے طور تے ابھرے۔ اپݨی سیاست دے ابتدائی ادوار وچ انہاں نے ہندو مسلم اتحاد کیتے کم کیتا۔ 1916ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ تے آل انڈیا کانگریس دے مابین تھیوݨ والے میثاق لکھنؤ کوں مرتب کرݨ وچ وی انہاں نے اہم کردار ادا کیتا۔ جناح آل انڈیا ہوم رول لیگ دے اہم رہنماواں وچوں ہن، انہاں نے چوݙہ نکات وی پیش کیتے، جنہاں دا مقصد ہندوستان دے مسلماناں دے سیاسی حقوق دا تحفظ کرݨا ہئی۔ بہر کیف جناح 1920ء وچ آل انڈیا کانگریس توں مستعفی تھی ڳئے، جیں دی وجہ آل انڈیا کانگریس دے موہن داس ڳاندھی دی قیادت وچ ستیاگرا دی مہم چلاوݨ دا فیصلہ ہئی۔
جنگ کے بعد
آرچیبالڈ ویول نے 1943ء وچ سبکدوش تھیوݨ والے وائسرائے دی جگہ گھدی۔ اوں نویں وائسرائے نے جون 1945ء وچ تمام جماعتاں دے معروف رہنماواں کوں شملہ وچ مدعو کر کے ہک کانفرنس دا انعقاد کیتا۔ انہاں نے لیاقت تے دیسائی دی طرز تے ہک وقتی حکومت دی تجویز ݙتی۔ لیکن اوہ ایں ڳالھ تے رضامند نا ہن کہ مسلماناں کیتے مختص نشستاں تے صرف مسلم امیدوار کھڑے کیتے ونڄن۔ تمام مدعو رہنماواں نے اپݨی اپݨی جماعت دے امیدوارواں دی فہرست وائسرائے کول جمع کیتی۔ لیکن انہاں نے جولائی دے وسط وچ اوں عمل کوں روک ݙتا، جیندی وجہ چرچل حکومت دا خیال ہئی کہ ایہ عمل کامیاب نا تھی سڳسی۔ برطانوی عوام نے اڳلے انتخابات وچ لیبر پارٹی دے کلیمنٹ ایٹلی کوں منتخب کیتا۔ ایٹلی تے انہاں دے مشیر برائے ہندوستان لارڈ پیتھک لارنس نے ہندوستانی حالات دے جائزے کیتے حکم جاری کیتا۔ جناح نے برطانوی حکومت دی تبدیلی تے کوئی تبصرہ کرݨ دی بجائے اپݨی ورکنگ کمیٹی دا ہک اجلاس سݙایا جیندے وچ انہاں نے ہندوستان کیتے نویں انتخابات دا مطالبہ کیتا۔ اوں وقت لیگ صوبائی سطح تے کافی ڄڑاں پکڑ چکی ہئی نیز جناح دا خیال ہئی کہ اوہ اپݨے دیگر اتحادیاں نال انتخابات وچ مسلم علاقیاں دے نشستاں تے اکثریت حاصل کرکے اپݨے مسلم اقوام دی واحد نمائندہ جماعت ہووݨ دے ایں دعویٰ کوں سچ ثابت کر سڳسی۔ وائسرائے نے لندن وچ اپݨے حکام نال مشارت دے بعد ستمبر وچ ہندوستان دا رخ کیتا تے اوندے فوراََ بعد صوبائی تے مرکز دے انتخابات دا اعلان کیتا ڳیا۔ برطانیہ دا ایہ عمل ایں ڳالھ دا اشارہ ہئی کہ قانون بݨݨ دا عمل ووٹنگ دے بعد ہی شروع کیتا ویسی۔ مسلم لیگ نے ایہ ڳالھ واضح کر ݙتی کہ اوہ صرف پاکستان دے مطالبے تے ہی انتخابی مہم چلیسی۔ احمد آباد وچ جسلے نال خطاب کریندے ہوئے انہاں نے آکھا" پاکستان ساݙے کیتے زندگی تے موت دا مسئلہ ہے"۔ دسمبر 1945ء دے کونسٹیٹیوینٹ اسمبلی آف انڈیا دے انتخابت وچ مسلم لیگ نے مسلماناں کیتے مختص تمام نشستاں جیت گھدے۔ جبکہ صوبائی نشستاں وچ اوں نے 75 فیصد زائد نشستاں جیتے جبکہ پچھلے انتخابات وچ اوں نے 1937ء وچ صرف 4۔4 فیصد جیتے ہوندن۔
وراثت
جناح دی وراثت پاکستان ہے۔ محی الدین دے بقول "پاکستان اچ جناح دا احترام و اہمیت اونویں ہی رہسی جیویں امریکا اچ جارج واشنگٹن دی، "پاکستان اپݨے وجود دا حق انہاں دے پرکھݨ، چلاوݨ تے استحکام دی وجہ توں قائم رکھ پایا۔۔۔ قیام پاکستان وچ جناح دی اہمیت ہک تاریخی حیثیت رکھدی ہے تے اونکوں ناپݨا ممکن نی۔"
ہک تحقیق، جناح وچ یوسف لکھدن کہ جناح دی طرز رہنمائی انہاں دی سیاست دے بعد تے آزادی دے بعد وی تمام ہندوستانی مسلماناں دے واحد نمائندے دے طور تے رہی۔
تحقیق دے خاصیتاں
تحقیق دا اختتام
سب توں چھیکڑی نکتہ یعنی (تحریر دا طریق کار،ابواب بندی،پیش کش وغیرہ۔) ای تحقیقی ڈیزائن دا چھیکڑی نکتہ اے۔ جیکوں ساڈی اردو تحقیق اچ تحقیقی خاکے دا ناں وی ݙتا ویندے صرف ایہہ ہک نکتہ پیش کر تے سمجھ گھدا ویندے جو ڈیزائن تیار تھئی ڳئے۔ ایں خاکے اچ وی منددرجہ ذیل امور دا ہووݨ ضروری کیال کیتا ویندے تاکہ ݙوجھے(ممتحنین تے قارئین)تئیں تحقیق دا ابلاغ تھیوے۔
سرائیکی سوال ہک ننویں موڑ تے
تاریخ سرائیکی دانشوریں کوں ہک خاص موڑ تے کھڑا اَن کیتے۔ یا او مڈل کلاس دی روایتی اخلاقیات دے تحت اپݨا آپ محفوظ اتے بے داغ رکھن یا وت ڈی کالونائزیشن دے وݙے مقصد تے ننویں سیاسی کلچر کوݨ بݨاوݨ کیتے اپݨی چٹی چادر پاڑ فقیراں دی لوئی پاون۔ جیویں جواردو دا شاعر آہدے:
غزلاں
ڈاکٹر اشو لال فقیر
تیڈے نال صلاح کرݨی ہئی
ایں سانگے میں تیں ݙو آیاں
سیاݨا ساڈی گالھ نئیں بجھدا
میڈی خاص صلاح اے ایہا
تساں اپڑیں تھانویں ۔۔۔۔۔اساں اپڑیں تھانویں۔
آصفہ قریشی
تدریسی دور
اُوہ فیکلٹی وِچ سنڳت اختیار اَتے سکونسن یونیورسٹی لاء سکول وِچ ٢٠٠٤ ء توں ٢٠١٢ء تئیں اُوہ قانون دی اسسٹنٹ پروفیسر ہَن۔ ٢٠١٢ء توں ٢٠١٧ء تئیں اُوہ قانون دی ایسوسی ایٹ پروفیسر ہَن۔ ٢٠١٧ء تُوں، اُوہ قانون دی کل وقتی پروفیسر دے طور تے خدمتاں انجام ݙین٘دی پئی ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:مسلم علماء زنانیاں ونکی:مسلم زنانی مصنفاں ونکی:مسلم زنانیاں
غزلاں
۔۔۔۔۔      نوی غزل    ۔۔۔۔۔۔۔۔۔
ساکوں بس پیار دی ضرورت ہے
جگ دیاں اپڑیاں ضرورتاں ہن پر
اونکوں ناصر نہ جھک تے مل سگساں
میکوں اج دار دی ضرورت ہے ناصرڈینہ
غزل
قیس فریدی
ایں توں علاوہ ممتاز حیدر ݙاہر دا شعری مجموعہ "کشکول وچ سمندر" غزلاں دی صنف وچ ہے۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
کھیڈ  لا   کھیڈدوں
لڑھ  مچا  کھیڈدوں
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
باطل دی  میں بیعت نی  کرنی
غزلاں
شاد فقیر
جو نکھڑن چاہندے نکھڑ ونجے
پلے بدھ گھن شاد فقیر ایہا
عبدالکریم ساجن
نمونہ کلام
میڈے چودھار پانڑیں ہے کنارہ کُئی نظردا نئیں بھلیندا عرش دو جیکر ستارہ کُئی نظردا نئیں میکوں وی علم ہا کجھ کجھ ولا جوشی وی آکھیا ہے تیڈی زندگی دے کہیں ڈکھ دا اتارا کُئی نظردا نئیں میڈے جیونڑ دا کُئی پل گزارے لائق ہووے ہا گزارا کر ونجاں ہا میں گزارا کُئی نظردا نئیں کڈھاؤ کُئی وینڑ نئیں آندا نہ ہنڑ کئی کوک آندی ہے میں کیڑھی سمت ونجڑاں ہے اشارہ کُئی نظردا نئیں میڈے اندر میڈے وانگوں کئی مہمان وسدے ہن سوا میڈے بیا میکوں ڈکھارا کُئی نظردا نئیں میں سانول ستر اینجھی ہاں جیرھی کہیں دے وی کم دی نئیں میڈے وانگوں میکوں جگ وچ آوارہ کُئی نظردا نئیں نہ اپنڑیں آپ دا ساجن نہ ساجن کہیں بنڑایا ہے حیاتی دا قیامت تک سہارا کُئی نظردا نئیں
غزل
سونہاں تاں جگ ہوندے پیا سنگتی مگر کوئی کوئی ہوندے
بت تو بهاری سایہ لگڑاں..
روز دا روگ سوایا لگڑاں.
غزوات تے سرایا دا دور
غزوات دا مقصد تے پسِ منظر
قرآن: سورۃ البقرہ: 193'''
مریم جمیلہ
قبول اسلام
اِنّھاں دے اسلام قبول کرݨ دی وجہ مسلم ڈائجسٹ وِچ سید ابو الاعلیٰ مودودی دا چَھپَّݨ آلا مضمون "حیات بعد الموت" ہئی جین٘دے بعد اُنّھاں نے ٥ دسمبر ١٩٦٠ء کُوں سید ابو الاعلیٰ مودودی نال بذریعہ چِٹّھی پہلا رابطہ کِیتا۔ علامہ مودودی اَتے جمیلہ دے وِچالے اِیہ چِٹّھی کتابت دا اِیہ سلسلہ ١٩٦٢ء تئیں جاری رِیہا۔ اِنّھاں چِٹّھیاں دا موضوع اسلام اتے مغرب ہون٘دا ہئی۔ ݙون٘ہائیں دے چِٹّھیاں بعد وِچ "مولانا مودودی اور مریم جمیلہ کی خط و کتابت" ناں دی ہِک پوتھی دے ذریعے چھاپے ڳئے ہَن۔ ١٩٦٢ء وِچ اُوہ لاہور اپڑی جِتّھاں اُنّھاں نے مودودی اَتے اُنّھاں دے ٹَٻَّر نال ملاقات کِیتی۔ بعد وِچ اُنّھاں نے پاکستان وِچ ای محمد یوسف خان (جماعتِ اسلامی نال وابستہ) نال شادی کر گِھدّی اَتے لاہور وِچ ٹِکاݨاں کِیتا۔ محمد یوسف خان تُوں اِنّھاں دے پں٘ڄ ٻال تھئے۔ اُوہ محمد پکتھال دے ترجمہ قرآن اَتے محمد اسد دی یہودیت چھوڑ تے اسلام قبول کرݨ تُوں ٻہوں متأثر ہَن۔
سرائیکی سماج ثقافت تے اقتصادیات
اساں ایں وی آکھ سگدے ہیں جو کلچر‘ انسان دی ذہنی فکری تربیت کریندے ۔ کلچر ہک بہوں وڈے گھیر دا ناں ہے ۔ جیندے وچ بہوں سارے علوم‘ فنون‘ معاشرت‘ رسم و رواج ‘ عادات اتے ایں حیاتی دی بہوں ساری رنگا رنگی آکھو جو شامل تھی ویندی ہے ۔ ات پاروں کلچر حیاتی جیون دا مطلب اے نکلدے جو اپنے ورتارے‘ (سوچ تے عمل) دے نال بعض‘ حسد‘ نفرت‘ حقارت ‘ تنگ نظری‘ تعصب کنوں بچیا ونجے ۔ شخصی‘ سماجی سطح اُتے خیر اتے چنگائی کوں ودھاون والے وسیلے جینویں کھیڈاں ‘ ادب‘ فنون‘ ناٹک وغیرہ جھئیاں سرگرمیاں کوں اگتے ٹوریا ونجے جیندے نال منفی خیالات‘ کیفیات اتے قابو پاتا ونج سکدے ۔ دوستی جیویں آپت دیاں دلچسپیاں دی سانجھ بنینڈی ہے ۔ ایں طرحاں کلچرل سانجھ بندے کوں بندے نال جڑیندی ہے ۔ جئیں ویلھے بندہ ‘ بندے نال بہندے تاں ہک وسوں بئی دستی نال الاون پئے ویندی ہے اتھاءوں آپت دی گالہہ مہاڑ‘ حال حویلے تے مکالمے دا منڈھ بدھیندے اتے بندے دا بندے نال گانڈھا سانگا جڑوے ۔ سرائیکی وسیب دی سنگھارتا کوں ثقافتی میلے تے خواجہ فرید;231; تُوں گھِن کراہیں اَجوکی شاعری‘ تہذیبی ثقافتی سنجان ڈتی ہے ۔ ایں ثقافتی مضبوطی پاروں سرائیکی زبان وچ مٹھاس ہے ۔ اتھ دے بندے دے لہجے وچ نرمی‘ اپنیاں روایات نال ‘جڑت ‘ عادات وچ شائستگی ‘ غیرت خوداری‘ وفاشعاری نے سرائیکی معاشرت وچ اخلاقی و تہذیب دے نال نال محبت اتے امن دے سندیسے کُوں اگتے ٹوریئے ۔ ایہا وجہ ہے جو سرائیکی ثقافت پورے جگ جہان دی رنگارنگی وچ اپنی وکھری جان سنجان رکھدی ہے ۔ سرائیکی ثقافت‘ اتھ دے آرٹ‘ شاعری‘ اتے علوم و فنون وچ مضبوط ہے ۔ سرائیکی وَسوں یا وسیب دی ثقافت ہک ڈینہہ وچ مضبوط نئیں تھئی ۔ سرائیکی وَسوں دی بنیاد جلیل پور تے واد;183; ہاکڑہ ہے جیڑھی جو بعد وچ واد;183; سندھ دی بنیاد بنڑ دی ہے ۔ سرائیکی وَسوں موہن جوداڑو تے ہڑپہ دے بالکل ادھ وچکار ہے ۔ سرائیکی وَسوں دا پچھوکڑدراوڑیں دے دور کنوں وی پران وچ شمار تھیندے ۔ کول‘ بھیل تے منڈا قبائل دیاں باقیات اج وی سرائیکی ثقافت دا ترکہ ہن ۔ سرائیکی ثقافت اپنی پرانی تہذیب دے سنجا پوں رنگ رکھیندی ہے ۔
نوآبادیاتی عہد دے منڈھ وچ سب کنوں پہلے نوآباد کہیں نہ کہیں طریقے نال زمین تے قبضہ کریندن ۔ ایندے بعد اتھاں اپنی تہذیب ثقافت اتے مذہب دی برتری دے حوالے نال مقامی تہذیب‘ ثقافت اتے مذہب توں کمتر قرار ڈیندے تے آپنی ثقافت راءج کرن دی کوشش کریندے ۔
سرائیکی خطہ پچھوکڑ وچ مابعد نوآبادیاتی تے نویں نوآبادیاتی دے دان کیتے مسائل اتے اَجوکے دور وچ تے دنیا ہک وستی جھئیں خوابیں تے سوالیں دی وکوڑ وچ آندی ویندی ہے ۔ اِتھاں میڈیا کوں اپنا کردار غیر جانبداری دے نال ادا کرناں پوسی ۔ سرائیکی سماج کوں وی درپیش ثقافتی مشکلات اَتے سوالات بارے نویں سِروں سوچنا پوسی ۔ کیوں جو طرز احساس اتے سوال دی کہیں کلچر وچ بہوں اہمیت ہوندی ہے ۔
سرائیکی وسیب دے رہک
سیڈ کارپوریشن دے مزارعین دا احتجاج 1997ء اِچ شروع تھیا مزارعین دا آکھن ہے جو سیڈ کارپوریشن دے غلط روئیے دی وجہ توں مزارعین کارپوریشن دے مقروض تھیندے ویندن۔ ایں ویلے پنجاب سیڈ کارپوریشن دا ہرہک مزارع گھٹ تو گھٹ ڈھائی لکھ روپے دا مقروض ہے۔ پنجاب سیڈ کارپوریشن دے زیر انتظام زمین 1900ء اِچ آباد کاری سکیم دے تحت الاٹ کیت گئی 1909ء اِچ مزارعین نے اے رقبہ آباد کرن شروع کرڈتا۔ اوں ویلے اے زمین ریت دے ٹیلیاں تے مشتمل ہئی۔ 1914ء تک آباد مزارعاں دی حیثیت غیر دخل کار مزارع دی ہئی بعد اِچ انہاں کوں مزارع ایکٹ دے تحت دخل دا حق مل گیا۔ اوں ویلے اے مزارعین حکومت دے نال 50فیصد دے حصہ دا رہن۔ 1919ء اِچ حکومت انگریز نے اے زمین مسٹر رابن کوں ہک روپیہ فی ایکڑ دے حساب نال 40اصلاحات دے نتیجے اِچ اے زمین مزارعین کوں الاٹ کرڈتی گئی ایں ہک سال دے عرصہ اِ چ آبیانہ تے مالیہ مزارعین نے ای ادا کیتا۔ 1960ء اِچ دوبارہ اے زمین محکمہ مال دی تحویل اِچ چلی گئی۔