cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی لوک ادب تاریخ دے کتاباں
"سرائیکی ادبی تاریخ" ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب ہے جیندے وچ سرائیکی اصناف اتے شخصیات دے حوالے نال تیرہ تحقیقی و تنقیدی مضامین شامل ہن۔ ایہہ کتاب سرائیکی ادبی تحریک ملتان دے زیراہتمام 1984ء وچ چھپی ہے۔مئی 1989ء وچ ڈاکٹر سجاد حیدر دی کتاب ’’ضلع مظفر گڑھ کی تاریخ‘‘ ۔ ’’ثقافت، ادب‘‘ وچ سرائیکی ادب دی تاریخ صفحہ 391 تا 899 تقریباً 500 صفحات اتے مشتمل ہے۔ ’’سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ‘‘ جینکوں 1986ء وچ سرائیکی پبلی کیشنز مظفر گڑھ دی طرفوں شائع کیتا ڳئے۔ ’’سرائیکی ادب ٹورتے پندھ‘‘ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب 1980ء تا 1995ء تک دے سولہ سال دے ادبی جائزیاں بارے ہے۔ حمید الفت ملغانی دے سالانہ ادبی جائزے ادبی شخصیات و کتب بارے تذکرے و ادبی تاریخ نویسی دے شماریاتی کتابچے ہن جنہاں کوں سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں 1990ء توں ہر سال چھاپیا ویندا پئے۔
سرور صابر
غزل
اوندی بے توقیری اُتے ہسدی پئ اے زندگی
سرائیکی حروف تہجی
ٻئے حروف
شیکل ہوراں ݨھ کوں وی شامل کیتے۔
اُدھار مَنگݨ انشائیہ
ہک تَر دی جھات ماروں تاں منگن تے منگ کے گزارہ کرن اوکھا کم لگدے۔ پر چیزاں منگ منگ کے گزارہ کرن آونجے تاں وَل بِن منگے یا مُل گھن تے ورتن نال نعمتاں دا مزا ویندا راہندے۔ کجھ لوک نشہ کرن کیتے منگدِن۔ تے کجھ لوکاں کوں منگن دا نشہ ہوندے۔ نشہ کوئی وی ہووے بُرا سمجھیا ویندے۔ پر منگن آلے مَنگن کوں بُرا نہیں سمجھیدندے۔ کہیں کول روپیہ پیسہ منگن نال صرف پہلی دفعہ اَنا مجروی تھیندی ہے۔ منگن نال ہن آپنی نی بلکہ ڈوجھیاں دی اَنا مجروع تھیندی ہے۔ جیکر ڈٹھاونجے تاں نویں نویں امیر تھے ہوئے لوک او طبقہ ہِن جیڑھا جو مگن دے فن اِچ ماہر تھی چکن۔ منگن تاں ہُن ہک فن ہے۔ تے اوئیں اِی مہانگ دے ایں دور اِچ ’’منگن‘‘ ہر سفید پوش بندے دی لوڑ ہے۔لوڑاں کوں پورا کرن کیتے وسائل گھٹ تے مسئلے زیادہ ہووِن۔ تاں اُدھار منگن دے علاوہ بیاکوئی سِدھا سادا رستہ اِی کینی۔ جیڑھے لوک کہیں کول کجھ نی منگدے۔ اللہ سئیں اُنہاں کوں صبر تے قناعت دی دولت ڈیوے (آمین) کجھ سیانے قسم دے لوک جیڑھے اے جاندِن جو بھئی منگے بنا گزارہ کینی۔ اُنہاں نے امدادی کارکناں کوں آپنا یار بیلی بنا گھدے۔ جیڑھے اوکھے ویلے مدد کر سگن۔ تے جیڑھے ویلے کھاندے پیندے دوستاں تے اوکھا ویلہ آوے تاں غریب غرباء اُنہاں کیتے دعا کریندن۔ معاملہ چونکہ سفید پوشی توں ستر پوشی تک آ پُجیا ہے۔ ودھدی ہوئی مہانگ پاروں ڈو طبقے طبقاتی معاشرت دی تندیر اِچ سامنے نظر آندن۔ ہک نویں نویں امیر تھیون آلے تے ڈوجھا طبقہ منگن آلیاں دا ہے۔ تے اوہر ایلے کجھ ناں کجھ منگدے اِی نظر آندن۔
الف توں پہلے
طلب دا یوسف بزار آوے کہیں زلیخا کوں پیار آوے
میڈیاویکی:Ffeed-list-page
ویکیپیڈیا:منتخب فہرست//ہفتہ
عشرت لغاری
پائل تیں گھنگرو جوڑ چا ؛ پیریں چا پاوں نچدے جلوں
نفرت دے ہن وا جھولڑیں، سچ کوڑ اتھ کیا پهولڑیں
عشرت انا نیں وچڑیں، بے دی نیں بلڑیں سیکڑیں
قطعہ
ہِسے تاں اَمرت گلاس وِچ ہئیں
آرمینیا وِچ زنانیاں
اِیں ویلے دا جمہوریہ آرمینیا دا آئین ١٩٩١ء وِچ اپݨایا ڳیا ہئی جیڑھا سرکاری طور تے صنفی برابری دی ضمانت ݙین٘دا ہِے۔ اِیں نے زنانیاں کوں آرمینیائی حیاتی دے سبھے شعباں وِچ فعال طور تے حصّہ گِھنَّݨ دے قابل بݨایا ہِے۔ آرمینیائی زنانیاں نے تفریح، سیاست اَتے ٻئے شعباں وِچ اُچیرا مقام حاصل کِیتا ہِے۔
آبنائے باسفورس
استنبولی باشندے اینکوں صرف Boğaz آہدے ہن جبکہ Boğaziçi دی اصطلاح آبنائے دے نال واقع استنبول دے علاقیاں کیتے استعمال تھیندی ہے.
میانوالی مظفرگڑھ روڈ
میانوالی مظفرگڑھ روڈ سرائیکی وسیب دی ہک بہوں اہم سڑک ہے. جیڑی مظفرگڑھ توں شروع تھے کرائن میانوالی تک ویندی ہے ایہ روڈ کوں ایم ایم روڈ وی آکھیا ویندے
گِلہ انشائیہ
غصے تے قابو پاون کیتے سینکڑاں دیسی تے ولائتی نسخے ہِن۔ پر سب تُوں آسان نسخہ ٹھڈے پانی دے چَھٹے ہنِ۔ جیکر ایندے نال اِی اَرام نہ آوے تاں غصہ کرن آلے تے غصے نال پیش آونا چاہیدے تاں جو اینکوں وی پتہ چل ونجے۔
گِھنسوں صوبہ
بلبل آکھے صوبہ چڑی أکھے صوبہ
ذرہ ذرہ وسیب دا آکھے صوبہ
پتہ پتہ وسیب دا آکھےصوبہ
جاویدآصف دے افسانے
افسانہ اوں لنڈی کہاݨی کوں آکھیا ویندے جیندے وچ حقیقی, حیاتی دا کوئی نہ کوئی پکھ نشابر ہووے. کہانی ہووے یا ادب دی کوئی ٻئی ونکی کلچر دے مہا دھارے وچ ہرویلھے موجود ہوندن ، اے لکھاری دا کمال تے سگھڑیپا ہوندے کہ او انہاں کہانیاں کوں یا لٹریچر کوں کیرھی اٹکل نال پیش کریندے. جیویں جو جڳ مشہور ساختیاتی نقاد رولاں بارتھ اہدے "The text is a tissue of quotations drawn from the innumberable centers of culture" ایں طرح نال متن کوں کہیں ادیب دی ذات نال نئیں ڳنڈھیا ونڄ سڳدا. ادب تاں کلچر دے لاتعداد مراکز وچ موجود ہوندے لکھاری اتھاہوں اخذ کریندے اکتساب کریندے اتے پیش کریندے. جیرھی اٹکل نال او پیش کریندے اوہو اوندا فن تے مہارت ہوندی اے. سرائیکی ادب اچ ٻنہاں ادبی صنفاں دی نسبت افسانہ نگاری دا فن اتنا قدیم کائنی 1960 دے ݙہاکے اچ غلام حسݨ حیدراݨی تے اقبال تحسین سبائے والوی نے باالترتیب افسانہ "کیرھی دی مٹھ" تے "شہید" لکھ تے سرائیکی ادب اچ افسانہ نگاری دا منڈھ ٻدھا( سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار غلام حسݨ حیدراݨی کوں ڳݨیا ویندے). سرائیکی افسانہ نگاری دی اے ریت دلشاد کلانچوی، نجمہ کوکب ، کیفی جامپوری، محمداسماعیل احمداݨی،ظفر لاشاری، مسرت کلانچوی، شیما سیال، سید نصیر شاہ، ڈاکٹر احسن واگھا، ڈاکٹر اسلم عزیز دراݨی، ڈاکٹر اشو لال، حبیب فائق، مزار خان ، حبیب مہاݨا جہیں مہان قلمقاران کن تھیندی جاوید آصف تئیں آ پڄی اے. جاوید آصف جیندے بارے مہان دانشور جاوید اختر بھٹی سائیں لکھدن " جاوید آصف زندہ کہانیاں دا خالق ہے" اے ڳالھ اساݙے چیتے اوں ویلھے امدی اے جئیں ویلھے اساں انہاں دی افسانیاں دی کتاب "لئی ہار" دا مطالعہ کریندوں. جاوید آصف نے ساݙے چوپھیر کھنڈیئے پنڈیئے کرداراں کوں کمال فن نال افسانیاں دا روپ ݙے کے "لئی ہار" دی شکل اچ پیش کیتے. ویسے تاں "لئی ہار" دے سبھے افسانے لکھاری دے کمال فن کوں نشابر کریندن پر جنہاں افسانیاں اچ وسیبی پورہیتاں دا ݙکھ، دہشت گردی، آبادکاری تے الاٹمنٹس دے ناں تیں تل وطنیاں دی اپݨی بھوئیں کن اپݨی وسوں کن جبری بے دخلی کوں نشابر کیتا ڳئے ، او درگھی ڳالھ مہاڑ منگدن. "لئی ہار" جاوید آصف سئیں دی کتاب "لئی ہار" دا موہری افسانہ اے. لئی ہار زرعی سماج نال ڳنڈھئیل او پورہیت طبقہ اے جیرھا لئوکرݨ تے رڑھ سمبرݨ جیہاں خدمات سرانجام ݙیندے تیں معاوضہ جنس(دانے) دی شکل اچ گھندے. ڈوجھے لوظیں اچ کرنسی دی ایجاد کن پہلے جیرھا بارٹر سسٹم ہوندا ہئی جیندے اصول چیزاں دے بدلے چیزاں،خدمات دے بدلے خدمات، خدمات دے بدلے چیزاں ،چیزاں دے بدلے خدمات وغیرہ ہن ،اے لئی ہار وی اونہی اصول دے تحت اپݨے پورہئیے دا معاوضہ ان،داݨیں، دی شکل اچ گھندن. بارٹر سسٹم دا عہد ہر قسمی لوبھ کن پاک ہا جیرھا جو کرنسی دا ݙتئیل اے .ایویں لئی ہار وی ساݙے تل وسیب دا او پورہیت اے جیرھا کہیں قسم دی لالچ لوبھ کن پاک پاوتر اے. افسانہ لئی ہار اچ زرعی مزدور لئی ہاریں دا ݙکھ تے درد بیان کیتا ڳئے. ایں افسانے اچ اچ دھی شمو تے اوندے پیو وچال مکالمہ اے. دھی اہدی اے ابا ݙاتریاں ݙندوا آو رڑھیں پکیاں کھڑن لئو سر تیں ہن ،پر پیو رڑھ کپݨ آلیاں مشیناں کوں ݙیکھ تے ݙو دلا تھیا ٻیٹھے سوچیندے خبرے زمیندار رڑھ کپواوݨی ݙیسن وی سہی یا کائنا. بے مہابا سائینسی ترقی تریجھی دنیا دے مزدور لیئوں بے روزگاری تے وانجھ دا کارݨ بݨی اے ساݙے تل وطنی لئی ہار وی اینہی بے مہابا ترقی دے استحصال دا شکار تھئین. سائینسی ترقی لازم ہے پر اوندے متاثرین پورہیتاں دی روزی روٹی تے روزگار دا بندوبست کرݨاں وی ریاست دی ذمہ واری اے پر تریجھی دنیاں دے ملخاں اے ذمہ واری نئی نبھائی جئیں پاروں بے روزگاری اچ اضافہ تھئے تیں پیسہ مشین مالک سرمایہ کار دو مرتکز تھئے.
"نہ پاتم ݙس منزل دا" ایں افسانے اچ تریمت دی وفا تے بے لاگ محبت جبکہ مرد دی بے وفائی تے لوبھی سناخت کوں نشابر کیتا ڳئے. مدھو کراڑی اپݨا دین دھن دھرم تے پیو ماء سب کجھ چھوڑ کے نصرو دے پچھوں ادھل آندی اے پر نصرو جائیداد اچ حصہ نہ ݙیوݨ دی پیو دی دھمکی کوں ڳنڈھ ٻدھ کے مدھو کوں رات دے کہیں ویلھے ستیں لوکیں چھوڑ بھڄ ویندے. کہانی دا کلائمکس بہوں ݙکھالا ہے ، جو مدھو دی لاش کجھ ݙینہہ بعد نہر اچ ملدی اے.
پیامی صاحب
نمونہ کلام
دُکھاں ماری دُھپاں دے وچ سڑدی رہی
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی بہاولپور
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی بہاولپور، سرائیکی وسیب دا ہک اہم تعلیمی ادارہ جیہڑا سابقہ گورنمنٹ پولی ٹیکنیک انسٹی ٹیوٹ ہئی تے بعد وچ ہک پالیسی دے تحت اپگریڈ تھی کے ٹیکنالوجی کالج بݨ ڳیا۔ اے بہاولپور شہر اچ فرید گیٹ نال بہاولنگر روڈ دے سیٹلائٹ ٹاؤن بݨایا ڳیا ہے۔ اے ادارہ ٹیکنیکل ایجوکیشن اینڈ ووکیشنل ٹریننگ اتھارٹی تے پنجاب بورڈ آف ٹیکنیکل ایجوکیشن لہور دے ماتحت اے۔
خلافت بنی امیہ
اموی خلافت دا جائزہ
سلطنت بنو امیہ دا ہک قابل ذکر پہلو اے نظر آندا ہے کہ اس دور وچ عرباں دی اپݨی ہک الگ حیثیت رہی۔ عرب فاتح قوم ہن، اخلاق، زبان، تمدن تے مراسم ہر چیز تے عرب غالب ہن لیکن بنو امیہ دے بعد انہاں دی اے فوقیت ویندی رہی۔بنو امیہ دی اے خوبی وی انتہائی قابل تحسین ہے کہ اس دور دے خلفاء نے خلافت راشدہ دے فتوحات کوں وسعت ݙے کے مشرق و مغرب وچ پھیلا ݙتا۔ مشرق وچ چین تے مغرب وچ بحر ظلمات تک انہاں نے اپݨے زمانے دی متمدن دنیا کوں فتح کرکے فخر حاصل کیتا۔ براعظم افریقہ دے ریگستاناں تے ہندوستان دے میداناں تک اسلام بنو امیہ دی خلافت وچ ہی پھیلا۔ اس خلافت دے بعد مسلماناں کوں جدید فتوحات دا بہت کم موقع ملا تے سب توں وݙی چیز اے ہے کہ بنو امیہ دے بعد اسلامی حکومت ہک مرکز تے قائم نہیں رہی بلکہ الگ الگ متوازی حکومتاں قائم تھیوݨ لگ ڳئیاں۔
اِستعارہ
وجہ جامع
اُتلے مصرعے وچ "محبوب دا سُہݨپ " وجہ جامع ہے، جہڑے یوسف ثانی دے استعارے وچ موجود ہے۔
خلافت بنی امیہ ہسپانیہ
خلفائے بنی امّیہ، اندلس
قرطبہ دے اموی خلفاء اے ہن:
ایں دورِ خلافت دی علمی تے تمدّنی حیثیت
اے دور مسلماناں دی علمی ترقی دا خاص زمانہ اے. اندلس وچ اوں زمانے وچ رصدگاہواں قائم تھیاں جتھاں علم دے ہر شعبے وچ تحقیقی تے تجرباتی کم تھیا جیہڑا قابل قدر اے. ہر علم تے کافی تعداد وچ کتاباں لکھیاں ڳیاں جیہڑیاں اڄ وی اہم حوالہ ہن. کجھ نویاں یونیورسٹیاں قائم تھیاں جیہڑیاں اڄ وی قائم ہن.
بھکر
thumb|تھل کینال بھکر
گھ
مھ: کمھار
ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ،
زمان جعفری
اساݙے طالبعلمی دور وچ سید زمان جعفری صیب دے وررھیݨے دے موقعہ تے تمام قوماں دے اڳواݨ ملتان وچ کٹھے تھیندے ہن. مرحوم بیرسٹر تاج لنگاہ صیب سید زمان جعفری دی خدمات دا بھر پور اظہار کریندے ہن.
رابعہ بلال
غزل
مونجھ اچ سڑدی ٹھردی پئ آں
عشق دا پندھ ہے سوکھا کئنی
غُربت جڳ بدنام
کوئ ناں نی چھکدا نوکریں
ساڈیاں سمیاں ویݨ کرنِ
ساڈے ننݙھڑے بُکھ توں ٻاکدے
ساڈیاں اکھیں رَت پیاں سمدیاں
جاویدآصف،پورھیا رمضان آرائیں
میں ناخن توں کیویں ماس نکھیڑاں ہا
میں  تاں   اوور  ایج   تھیا  ہاں ول کیوں سنداں سانبھیاں لاتھئین
گھبرو دے نال ڈوجھے ڈینھ دی تصویر
وَلّے دا منجھے ڈھو ڈھو کے تِرکل وی ڈُکھنڑ لگ پئی اے. کہیں ویلے ہک بولے تے کہیں ویلے ڈوجھے بوہے تے کتھاؤں منجھا، کتھاؤں بسترا، کتھاؤں وہانڑاں چا چا کے تُرٹ پئے ہاں اُتوں نانواں آلا مسئلہ.. ہر شئے تے وکھرا وکھرا ناں لکھڑاں پوندئے نتاں کہیں دی ہک شئے اُتے تَلے تھی ونجیں تاں گل چھینویں نماز آ ویندی اے. مثلاً اج اساں چاچے "صالو" دے بوہے تے ہتھ مارئے تاں انہاں دی گھر آلے ماسی "بھری" پُچھیائے کونڑ ایں؟ اکرام ملویر آکھیائے "میں ظہیر احمد ہاں لُکار آلا" بس ماسی "بھری "دے بوہا کھولنڑ دی دیر ہئی تے شروع نی تھی گئی..............اوئے " تساں وت میڈے بھانڑ تے آ تَرُٹے ہاؤ؟ ناں اے جو ہَرّے ویلے تہاڈیاں شادیاں ہن اساں تہاڈے بَرسَر آ سکدے ہاں؟ پروفیسُر دی شادی تے تساں منجھا تروڑ کے مُتا ہے. ثمر دی شادی تے میڈا ڈاجھ آلا پُھلاں آلا وہانڑاں پھٹا سٹا نے، کوثر عباس دی شادی تے بسترا ڈتم او نی ولیا اُتوں وت آ گئے ہاؤ کھلوو سئی میں ڈیندی آں تہاکوں بسترے منجھےبس ماسی بھری اندروں کُڈھڑیں چا گھدی تے اساں آپڑاں منھ کر گئے ہاں.
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
اساں تاں سوجھلا ݙیسوں
ساݙی وکھری تجارت ہے
ہوا دے ہتھ سنیہا پٹھ
اساں تیݙیاں چنگایاں ہیں
اونویں عصمت الاء ݙیسوں
مجاہد جتوئی
ٻالاں کیتے
اساݙیاں گالھیں غلامیں والیاں
سچل سرمست
سرائیکی کلام نمبر 3 ؎
کافیٔ.
زَناوریں دے ناں،لِکھت رمضان ارائیں
زَناوریں دےناں
سِسار=گھڑیال
سہڑی=مادہ خرگوش
زَناوریں دےٻَچے
ٻیہاݨ=گھوڑےکا بچہ
پَکھڑو دے ناں
مور=مور
کمبوتر=کبوتر
سرائیکی لوک ادب دی نشاۃ ثانیہ دا دور
"سرائیکی لوک ادب کی نشاۃ ثانیہ کا دور" (سال 1976ء … 1986ء) ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز، دی ایہ کتاب ، سال 1997ء وچ بزم ثقافت ملتان دی طرفوں شائع تھئی ہے۔ ایہ کتاب اُردو زبان وچ لکھی ڳئی ہے۔ ایں کتاب دا تعارف کرویندے ہوئے، عمر کمال خان ایڈووکیٹ لکھدن:"'ملتان دی مارچ 1975ء دی پہلی کل پاکستان سرائیکی ادبی کانفرنس نے تقریباً ݙو سو توں زائد سرائیکی عملدار Activists کوں نہ صرف ہک پلیٹ فارم اُتے ترے ݙینہاں کیتے کٹھا کرݙتا بلکہ انہاں فعال لوکاں دے ملݨ نال باہمی روابط رکھݨ نال باہمی سوچ اتے عمل دے اتحاد، لسانی یکجہتی دی مشترکہ سوچ سرائیکی ادبی تحریک وچ ہک نویں روح پاݙتی ہے۔ اتے ایں طرحاں ایہ تحریک نہ صرف پورے سرائیکی علاقے وچ فعال تھی ڳئی بلکہ پورے پاکستان تے دُنیا دے کونے کونے وچ جتھاں سرائیکی زبان نال محبت کرݨ والے لوڳ موجود ہن۔ اوہ اپݨی زبان کیتے متحرک تھی ڳئے ، اتے آئندہ نوجوان سرائیکی ادیباں دی ہک کھیپ دے بعد ݙوجھی کھیپ پیدا تھیندی ڳئی جنہاں سرائیکی زبان و ادب دی ترقی و ترویج کیتے اپݨی زندگیاں کوں وقف کرݙتا تے نویں نویں تجربات کرتے ادب دی جملہ اصناف وچ اعلیٰ شہ پارے پیش کرکے سرائیکی زبان دے ادب کوں ترقی یافتہ ادب بݨاݙتا۔ ایں کانفرنس دے تحریک انگیز اثرات تاحال قائم دائم ہن میں ہمیشہ ایں کانفرنس والے سال 1975ء کوں بالا وجوہات دی وجہ نال سرائیکی زبان دی حیاتی دا نشاۃ ثانیہ دا پہلا سال قرار ݙینداں۔ ایں اہم سال دے بعد ، جو لاتعداد سرائیکی ادیب ، دانش ور اتے شاعرا ُبھرن ، اُنہاں وچوں بے حد اہم ، بے حد فعال اتے قدما جھئیں فرزانے ، پروفیسر سجاد حیدر پرویز ہن۔ جنہاں مُتشددانہ محنت کرتے ، اپݨی صحت دی قیمت ادا کرتے سرائیکی زبان و ادب دی جملہ اصناف یعنی افسانہ ، تحقیق و تنقید ٗ لسانیات ، شاعری ، تاریخ ثقافت اتے ببلو گرافی جھئیں ادق میدان وچ درجناں اعلیٰ کاوشیاں پیش کرتے اُچا فنی تے ادبی مقام اُتے پُڄ ڳئین۔میں انہاں کوں سال 1975ء دی سرائیکی ادب وچ اہمیت جتلائی اتے استدعا کیتی جو ایں سال کوں سالِ ابتداء بݨاتے آئندہ ویہہ سال دی سرائیکی زبان و ادب دی تخلیقی سرگرمیاں اتے مختصراً ، اُردو دان طبقے کیتے ، تعارفی کتب تصنیف کیتی ونڄے تاں جو پاکستان دے لوکاں تے بیرون جات دے اُردو دان طبقے کوں سرائیکی زبان و ادب دے انہاں نشاۃ الثانیہ دے ویہہ سالاں دی جملہ ادبی کاوشاں بارے کماحقہ تعارف کروایا ونڄے ۔"ایہ کتاب سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب تے جملہ اصناف وچ تھیوݨ والے کم بارے تحقیقی معلومات اُتے مبنی ہے۔ ایہہ ویہہ (20) سالاں دے سرائیکی ادب دی رفتار دا ہک جائزہ وی ہے۔ ایں کتاب وچ مندرجات دی ترتیب، مصنفین دے نانواں دی ترتیب بجائے سال وار ہے۔ ایں کتاب دی فہرست دے مطابق سرائیکی وچ دینی و مذہبی ادب ، لسانیات ، تحقیق و تنقید ، تاریخ و ثقافت ، تذکر ہ و شخصیت نگاری ، فریدیات ، طنزیہ مزاحیہ ادب ، بال ادب ، تراجم، انگریزی وچ سرائیکی ادب دے علاوہ اصناف سخن ناول ، افسانہ ڈرامہ تے سفرنامے وچ تھیوݨ والی پیش رفت بارے مختصر معلومات مہیا کیتیاں ڳئین۔ ایہہ کتاب ببلوگرافی /تے مختصر جزوی سرائیکی ادبی تاریخ دے خانے وچ شمار کیتی ونڄ سڳدی ہے۔ کتاب دے چھیکڑ تے فہرست ، جدید تحقیق دے اصولاں دے مطابق درج کیتی ڳئی ہے۔
سزا
اوں ڈینھ دے بعد انہیں میڈی کلاس وچ آنونڑ ونجنڑ بند کر ڈتا۔پر بنڑ ڈینبھوں گئے۔ میکوں ڈیکھدیں ای بتھاڑ کوہجا کر گھندے ہن۔ بشیر صاحب سکول وچ اللہ جانڑے میڈے بارے کیجھیاں افواہیں کھنڈا ڈتیاں جو ہر بندہ خصوصا" زنانہ اسٹاف میکوں عجیب نظریں نال ڈیکھنڑ تے مرکنڑ پے ویندا ہا۔او درانی صاحب تے رانا صاحب کوں میڈے خلاف پٹھیاں سدھیاں شکایتاں لا ڈیندے ہن۔ تے لیندے وی ایجھے دھر نال ہن جو سنڑنڑ والیں کوں پک تھی ویندا ہا۔ پچھے میڈیاں پیشیاں پے ویندیاں ہن۔ میں صبر دا گھٹ بھر انہیں دے ڈاہڈپ ساہندا ریہا۔ کیوں جو میں اتھاں نواں ہم تے کہیں گیڑ وچ نہ پونونڑ چاہندا ہم۔ ہک ڈینھ تاں حد ای کر ڈتونے۔ انہیں درانی صاحب تے رانا صاحب کوں دانہہ ڈتی "نوید صاحب تے مس شیریں وچ بہوں زور دا افئیر چلدا پے۔ ایہہ ہک بئے کوں مٹھی نظریں نال ڈیکھدے تے بالیں دے ہتھ ہک ڈوجھے کوں لو لیٹر ڈیندے گھندن۔ جیکر ایہو لقاء ریہا تاں ایہہ اجھو کوئ چن چڑھیسن" میکوں تے مس شیریں کوں آفس وچ سڈ تے سمجھایا گیا "تساں باہر جو مرضی کرو ودے۔ پر اللہ دا ناں ایوے سکول وچ آپت دی چٹھی چپاٹھی توں باز آ ونجو۔ ایں نال بالیں تے برا اثر تھیندے۔ اساں بالیں کوں تعلیم ڈیونڑی ہے۔ ہیر رانجھا نہیں بنڑانونڑاں" ایہہ ہک گھٹیا وار ہا جیڑھا بشیر صاحب(صاحب اکھیندیں شرم امدی ہے) کیتا ہا۔ مس شیریں شودی ایں بے بنیاد الزام تراشی تے ڈھکاں کر کر رنی ہائ۔ میکوں وی بہوں ارمان لگیا ہا۔ میڈے دل وچ گنڈھ پے گی۔ میں دل وچ عہد کیتا "بشیر صاحب آ ہنڑ تکڑا تھی۔ میں تیڈے نال ضرور نبڑساں" کجھ ڈینھ بعد ای میکوں وارا مل گیا۔ عین چھٹی دے ویلھے بشیر صاحب کوں موتر آ گیا۔ او میکوں ایہہ آکھ تے لیٹرین وچ وڑ گئے "جناب! جند وڈے (چپڑاسی) کوں اکھیجو ہالی تالہ نہ لاوے" میں کوئ انہیں دے پیو دا نوکر ہم؟ جو انہیں دی رکھوالی کراں ہا کھڑا۔ میں انہیں دی ایڈوں سنڑ اوڈے بھنوا سٹی تے تکھی وکھ نال گھر ڈے کاہ کیتم۔ اسٹاف تے سبھے بال وی ٹردے تھئے۔ جند وڈا جندرے مار، کنجیاں کھیسے وچ ہتھیکیاں کر روانہ تھی گیا۔ بشیر صاحب پتہ نہیں کڈاں دا موتر جھلی ودے ہن؟ لیٹرین جل تھل کر ڈتونے۔ تن من ٹھار باہر نکھتے تاں اگوں بھنبھڑ بھوں تے اندھاریاں راتیں۔ سکول عمارت دی تریجھی منزل تے ہا۔ اتے تلے دیاں باقی منزلاں غیر آباد ہن۔ سکول وچ آنونڑ تے نکلنڑ دا چھڑا ہکو دگ ہا۔ جہیں دے بوہے تے باہروں وڈا سارا جندرہ لگ چکا ہا۔ اگوں جمعہ مبارک مطلب چھٹی دا ڈینھ ہا۔ تے موسم وی پوہ دا ہا۔ بشیر صاحب بلائیں ڈرو بندے ہن۔ انہیں دا ہوش موکلا گیا۔ او کہیں چوہے آلی کار اوں کوڑکی وچ پھس گے ہن۔ چھنڑ چھنڑ (ہفتہ) کوں تاں انہیں دی آکڑی تاکڑی لاش ای لبھے ہا۔
مملکت خداداد بہاولپور، سرائیکستان
تاریخ
کل ٣٥ سال ایجنسی دی حکومت ہائی۔
ابن حجر عسقلانی
حیاتی
بچپن وچ ہی آپؒ دے والدین انتقال کر گئے ہن۔ آپؒ تے آپ دی بھیݨ ست الرکب والدین دے انتقال دے بعد زکی الدین الخاروبی دی سرپرستی وچ چلے گئے۔ 778ھ وچ 5 سال دی عمر وچ آپ کوں زکی الدین الخاروبی نے قرآنی علوم دے واسطے مدرسہ وچ داخل کروایا۔ کم عمری وچ ہی آپ دا حافظہ اِس قدر قوی ہئی کہ ہک ہی روز وچ تمام سورہ مریم حفظ کر گھدی ہئی۔
آتش فشاں
thumb|آتش فشاں دا خاکہ آتش فشاں (فارسی توں آتش یعنی بھا تے فشان یعنی اگلݨ والا یا وساوݨ والا۔ عربی: برکان. انگریزی: Volcano) توں مراد اینجھا مخروطی پہاڑ جیندا دہانہ قیف نما ہووے تے جس وچوں گرم مادہ نکلدا ہووے۔ دہانے توں رستہ بطن ارض وچ گہرائی تک ویندا ہووے۔ جیندے ذریعے گیس، لاوا تے بھاپ سطح ارض تے برآمد تھیندی ہے۔ آتش فشاں دا پہاڑ ہووݨا ضروری نی۔
احسن واگھا
رل رسدی راند رسا
"آ جندڑی میڈی شاغلی،
کئی وچھڑیئے ویر سنجانڑ،
بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان
اقامت گاہ برائے طلبہ
درج ذیل اقامت گاہواں وچ ہزاراں طلبہ مقیم ہن۔
کالا ݙیہنہ (ڄیٹھ ١٨٧٥) (ݙو جون ١٨١٨)
یاد رکھیسو
کہ ملتان شہراچ ایں جنگ دی نشانیاں جا بجا نظر امدیان ہن۔  خاص طور تے ملتان دا "چوک شہیداں" ایندا سب توں وݙا ثبوت ھ،  جتھاں ملتان دے واسیاں تے سکھ فوجیاں اچ گھمسان دی جنگ  تھئی ہائی،  تےسینکڑاں دھرتی جائے دھرتی دے دفاع کیتے شہید تھیئے ۔ اج اساکوں پنجاپی دانشورطعنہ ݙیندن،  کہ نواب مظفرخان سدوزئی ہک افغان سردارھا، تے او  خودہک قابض ھا۔ لہٰذاسرائیکی دانشور انکوں ا اپنڑاں ہیروقرارݙیونڑ زیب نی ݙیندا، ہک جھوٹے پروپیگنڈے دے سوا کجھ کائینی ، تے اےصرف رنجیت سنگھ دے قبضے کوں جوازبخشݨ دی بھونڈی کوشش ھ۔ ،مظفرخان سدوزئی کوں ملتان دا نواب مقررکرنڑ والا تاں احمد شاہ ابدالی ھا، جیہڑا اج وی ریاست پاکستان دا اسلامی ہیروھ ۔  اساں سارے قبضہ گیراں کوں ہیرو منݨ توں انکاری ہیں ،  پر کیا پنجابی اسٹیبلشمنٹ وی انھاں کوں بشمول رنجیت سنگھ (پنجاپیاں دا ہیرو) سرکاری تاریخ تےسلیبس اچ قبضہ گیرتے ڈاکوقرار ݙیونڑ کیتے  تیارھ ؟؟؟(مترجم)
گھر دیاں سِتراں
جُتیں دِیاں وَنکیاں
بخےدار یا بخےوالی جُتی
گھلاویں جُتی
گھر دِیاں سِتراں
مَٹّی= دودھ بلونے کا برتن
پھیلی= سالن ڈالنے کا برتن
ݙولا= لوٹا مٹی کا
نیکوسیا تے فرنگی قبضہ
رچرڈ نے نیکوسیا دا محاصرہ کیتا تے آخرکار تریمیتوسیا دے مقام تے اوندا تے اسحاق کومنینوس دا آمݨا سامݨا تھیا۔ اونکوں شکست ݙیوݨ دے بعد رچرڈ جزیرے دا وی حکمران بݨا پر اوں نے اینکوں فرسان الہیکل کوں ویچ ݙتا۔ قبرص وچ فرنگیاں دا دور 1192ء توں شروع تھیا جیہڑا 1489ء تک رہیا۔ اوں دوران نیکوسیا قرون وسطی دی مملکت قبرص دا دار الحکومت رہیا۔ تے اوں دوران ایہ شاہ دی نشست، لاطینی چرچ تے فرنگی انتظامیہ دا مرکز وی رہیا۔ فرنگی دور وچ شہر دی دیواراں تے بہت سارے دیگر عمارتاں وی تعمیر کیتے ڳئے جنہاں وچ سینٹ سوفیا کیتھیڈرل وی شامل ہے۔ اتھاں لوزینیان شاہواں دے مقبرے وی موجود ہن۔
غلام رسول ڈڈا
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے!!
جوش اینجھاچڑھدے جو جِیندا پورانہے
تے کم شردے آئیتیں دےوچ چا ڳنڈھیندو
حکومت ملے تاں چُدکیاں کریندو۔۔۔
اینجھے بے ایمان او تاں لعنت بھِڄانہے
جے تھاݨے دی سونہہ اے مقدمے بݨیندو
نہ تیرے نہ میرے سنگتی
گودے فصلی بٹیرے سنگتی
غرض دے وقت سڈیندے ابا
حق باطل دی کھیڑ پئی کھڑدی
گودے یار اجاڑݨ چاہندن
گودے کنوں بھج ونج پوہلا
تھی ونج جھکا ہیݨاں تھولا
وت گھتیا کوئی گل وچ رولا
گودے نتھو خیرے سنگتی
غیر ہمیشہ غیر اے سنگتی
بݨ نہ ایویں ہولا پھلکا لہری
اینجھا بھوت آئیں نوی ٹکدا
ماراں پیندیں نہیں سکھدا
بہار النساء بہار
= بہارالنساء بہار =
پیوداناں
محمد منیرالدین تمنا ولد خیرالدین صابر ملتانی
ان چھپی کتاب
عکس بہار(شاعری)
پیر ایاز احمد
پہلی پوتھی
نہ مݨکے شݨکے پھیر میاں
ھے بندہ عرش عظیم میاں
سٹ کام کرودھ تے ویر میاں
رکھ جنت والی تانگ میاں
گر سمجھیں نوح دی بیڑی اے
ݙوجھی پوتھی
ھک گھٹ زھر دا بھر میاں
چا گر کوں نوڑت کر میاں
ابلیس وی کھادی مار میاں
تھی سادھو صاف دلیر میاں
تھئے فاش رموز تے راز میاں
تیݙے اندر بیٹھے ݙھول میاں
تریجھی پوتھی
کر اپڑاں درشن درش میاں
تیݙے اندر ستے فرش میاں
سٹ وھم خیال تے خواب میاں
بس پار وہ نیلا پار میاں
زُہر خاندان
اہم افراد
ذیل وچ اساں اس خاندان دے انہاں لوگاں کوں زیرِ بحث گھن آندے ہیں جنہاں نے طب دے شعبہ وچ کارہائے نمایاں سر انجام ݙتے۔
عبد اللہ بن ابی بکر
انہاں دا ناں “محمد عبد اللہ بن ابی بکر” ہے، اشبیلیہ وچ 577 ہجری کوں پیدا تھئے، انہاں دے والد ٻڈھے تھی ڳئے ہن چنانچہ انہاں دا بہت سخت خیال رکھا تے انہاں توں فنِ طب تے ادب گھدا، جوان تھیندے ہی انہاں دے والد نے انہاں کوں شاہ منصور الموحدی دی خدمت وچ ݙے ݙتا، ول انہاں دے والد خلیفہ شاہ محمد الناصر دی خدمت وچ رہے تے اپݨے مقام تے فائز رہے، جلد ہی عملی طب دے میدان وچ مشہور تھئے.
ابن خلدون
مصر وچ انہاں کوں فقہ مالکی دا منصبِ قضا تفویض کیتا گیا۔ ہیں عہدے تے انہاں نے وفات پاتی۔ ابن خلدون کوں تاریخ تے عمرانیات دا بانی تصور کیتا ویندا ہے۔ انہاں نے العبر دے ناں توں ہسپانوی عرباں دی تاریخ لکھی ہئی جیہڑی ݙو جلداں وچ شائع تھئی۔ لیکن اس دا سب توں وݙا کارنامہ مقدمتہ فی التاریخ ہے جیہڑا مقدمہ ابن خلدون دے ناں توں مشہور ہے۔ ایہ تاریخ، سیاست، عمرانیات، اقتصادیات تے ادبیات دا گراں مایہ خزانہ ہے۔
محبت تے رزق
اے تصویر ڈیکھ تے اندر دی کیفیت عجیب تھی گئی اے۔ میں کوشش کرینداں جو کجھ گالھ کہیں طراویں سنگت نال ونڈاواں۔ انسان کو کہیں نال محبت تھی ونجے یا وت عشق تھی ونجے تاں ایں بارے او کیا سوچیندے؟ میڈے خیال اچ او مکمل طور تے کہیں کوں ڈس نئیں سگدا ہوندا۔ سجھ نال عشق تھیا کہیں کوں تاں اوں سجھ دی پوجا شروع کر ڈتی اوندے واسطے خدا ای سجھ ہا ہر شئے سجھ ہا۔ ہک محبت یا عشق انسان کوں آپنڑے واسطے تھیندے میڈی زندگی واسطے او شئے جیہری میڈی زندگی دی علامت بنڑ ونجے اوندے نال وی محبت تھی ویندی ہوندی اے۔ کہیں کوں بھوئیں نال صرف ایں سانگے محبت ہوندی اے جو بھوئیں اوندے رہونڑ دا تے کھاونڑ واسطے کنڑک دا انتظام کریندی اے۔ تے دریا نال، پانڑیں نال، مینہہ نال محبت وی تھیندی اے جو اے وی انسان کوں رزق مہیا کریندن۔ تے کہیں دی روزی گھوڑے نال کہیں دی ڈاچی نال کہیں دی گڈھا نال تے کہیں دی بھولوں نال وابستہ ہوندی اے۔ ایں تصویر اچ اے ہک غریب انسان اوہا شئے جیہری خود کھاندے پیندے اپنڑے بھولوں کوں وی اوہا ڈیندا پئے۔ ایں بندے دیاں اکھیں ڈسیندین جو اے جانور ایندے ہر درد دی دوا ہے تے اے بندہ ایندا احسان مند ہے۔ ایں بندے دا رویہ ڈسیندے جو دنیا اِنتے دی اُنتے تھی ونجے لیکن میڈے بھولوں کوں کجھ نہ تھیوے۔ کیوں جو ایکوں رزق ہئیں جانور دے سبب نال ملدے۔ لوک گالہیں نہ بنڑاون تاں اے بندہ ایکوں بہوں کجھ ظاہرا وی منیسی۔۔ لیکن ایندی باڈی لینگویچ ڈسیندی پئی اے جو میڈی کل کائنات اییہو بھولوں ہے۔ میکوں اج واحد بخش شیراز بزدار سئیں دا شعر مزید سمجھ آ گئے او آہدن۔۔
زُہرہ
غیر سیاسی پوسٹ
سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے
پاکستانی زباناں دی قدامت اتے اہمیت کوں مدنظر رکھیندے ہوئے جݙاں توں سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب کوں ، ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی نصابی تعلیم دا حصہ بݨایا ڳئے، تاں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور، شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد دی طرفوں ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح دے تحقیقی مقالہ جات لکھوائے ڳئین ، جیڑھے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے بنیادی مآخذ ہن۔ انہاں تحقیقی مقالہ جات وچوں، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دی طرفوں تحقیقی مقالہ جات دے مندرجات درج ذیل ہن۔
بہاول پور
ٻیا ݙیکھو
بہاولنگر بھکر  ڈیرہ غازی خان جھنگ  خانیوال  خوشاب لیہ  لودھراں  میانوالی  ملتان  مظفر گڑھ اوکاڑہ پاکپتن رحیم یار خان راجن پور ساہیوال  وہاڑی
اّٹھ
ویندے۔قرآن مجید ءچ آیت مبارکہ 'افلا ینظر ون الی الا بل کیف خلقت ' "تو کیا اُوں لوک اُٹھ کوں ݙیکھدے کائنی کہ "اوکوں " کینوئے " عڄیب طور نال" پیدا
وقوع دی وجہ سانڳوں پاکستان دے ݙوھڄے خطیاں کِنوں ھک ممتاز حثیت ةِ فوقیت حاصل ھِ ۔ایں اَپݨے جغرافیے دی وجہ سانگوں ایںکوں فوقیت حاصل
کِنوں ملݨ آلی شایاں کِنوں اے ڳالھ ثابت تھئیں چُکی ھِ جو اُٹھ وادئ سندھ ءچ زمانہ قدیم کِنوں محجود ھِ۔ اے سچ ھِ جو عربی لغت دا ھک وݙا حصہ اُٹھ
کم دی نوعیت دے نال اقسام
چَڑی آلہ اُٹھ ۔۔۔۔سواری کیتے
ݙوجھا جان وراں دے نال نال اُٹھاں دے وگ وی ھِن۔تاہم روہی ءچ قدرتی چراگاہیں زرعی زمیناں ءچ تبدیل تھیوݨ دے بعد مستقبل قریب ءچ نہ صرف دیگر لائیو
رابعہ خان دی افسانہ نگاری
رابعہ خان دے موضوعات گھر دے وی ہِن تے گھر دے باہر وی۔ لیکن گھر دے جنہاں موضوعات کوں اُوہنے آپڑیاں کہانیاں دا روپ ڈتے، اُتھاں وی کوئی نہ کوئی اجیہا کردار باہر دا ضرور ہے کہ جیہڑا گھر کوں گھر نی راہون ڈیندا۔ ایں طرحاں رابعہ خان نے سرائیکی تریمتاں دی اُوں نسل دی نمائندہ دے طور تے کہ جیہڑی گھر توں باہر دفتراں وچ کم کرن دا آغاز کر چکی ہے، گھر تے گھر توں باہر دے مسائل کوں توازن ڈیون دی شعوری کوشش کیتی ہے۔ اُوہنے ایں حقیقت کوں وی نویاں معنیاں وچ پھباون دا آہر کیتے جو گھر دا اندر ٹھیک رکھن کیتے، گھر دا باہر ٹھیک ہوونا وی بہوں ضروری ہے۔ رابعہ خان دیاں کہانی دیاں چونڑویاں گالھیں وچوں اہم ترین اُوہناں دا کردار نگاری د ا ہُنر ہے۔ افسانے دے کہیں وی کردار دا تعارف کجھ اتنی گہرائی تے تفصیل نال کراون تے اُوہناں کوں کمال حاصل ہے۔ لگدے جو کہیں مصور تے تصویر بنڑا تے سامنے رکھ چھوڑی ہے۔
آتشی چٹاناں
آتشی چٹاناں دراصل اوہ چٹاناں ہوندن جیہڑے زیر زمین لاوے دے سطح زمین تے ابھرݨ تے سرد تھیوݨ یا زیر زمین شگافاں وچ سرد تھی ونجݨ نال بݨدن ۔ چٹاناں وچ پائے ونجݨ والے کیمیائی اجزا دے مطابق انہاں دی متعدد قسماں ہوندن جنہاں وچ گرینائٹ، بسالٹ تے ڈولے مائٹ انتہائی معروف ہن۔ آتش فشاں پھٹݨ تے زمین دے اندر پگھلی ہوئی چٹاناں دا سیال تے سطح زمین تے لاوا سرد تھی کے ٹھوس شکل اختیار کر گھندا ہے، ایہے ٹھوس شکلاں آتشی چٹاناں سݙیندن۔
استفناس
استفناس کرنتھس دی کلیسیا (جماعت) دا ہک شخص جیں دے خاندان دے افراد اخیہ وچ پولس دی بشارت دی معرفت مسیحی تھئے۔ پولس نے نہ صرف انہاں کوں جیتا ہئی بلکہ ایہ اُنہاں چند لوگاں وچوں ہن جنہاں کوں اُوں نے خود بپتسمہ ݙتا۔ بعد ازاں ایں خاندان نے کلیسیا دی بڑی خدمت کیتی ہَئی۔ فرتوناتس تے اخیکس دے ہمراہ استفناس خود پولس دے کول افسس وچ آیا۔ قیاس ہے کہ ہنہاں اشخاص نے پولس کوں خط ݙتا جیہڑا کرنتھس دی کلیسیا نے بھیڄا ہئی تے جیں دا جواب کرنتھیوں دا پہلا خط ہے۔
فنا
فدا حسین گاݙی دے احسن واگھا نانویں کُجھ پتر (سُنڄاݨ سرائیکی جرنل، 2004)
سرائیکی مشاورتی کٹھ
(شاہنواز مشوری)
القادر باللہ
اہم واقعے
382ھ مطابق 992ء وچ وزیرمملکت ابونصر سابور اَردشیر نے کرخ وچ ہک محل تعمیر کروا کے اُوندا ناں دارالعلم تجویز کیتا۔ اِیندے کیتے بیش قیمت کتب خرید کے اتھاں رکھیاں جیہڑی تعداد وچ بہت زیادہ ہن۔ ایہ پورا کتب خانہ علما کیتے وقف کر ݙتا ڳیا ۔
بہاول پور ڈویژن
. تحریر ارشد لاشاری
ایندا رقبہ 45550. مربع کلومیٹر ھس ،آبادی دے درحق کل پنجاب دا تقریبآ ݙھا فیصد اور پاکستان دا پنج فیصد ھس ،جبکہ رقبے دے حساب نال پنجاب دا 23 %دے برابر ،تے پاکستان دے کل رقبے دا %6دے قریب ھے ،
سرائیکی لوک ادب تے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر دے مقالے
پاکستانی زباناں دی قدامت اتے اہمیت کوں مدنظر رکھیندے ہوئے جݙاں توں سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب کوں ، ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی نصابی تعلیم دا حصہ بݨایا ڳئے، تاں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور، شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد دی طرفوں ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح دے تحقیقی مقالہ جات لکھوائے ڳئین ، جیڑھے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے بنیادی مآخذ ہن۔
اٹلی
آبادی
کل رقبہ 301318مربع کلومیٹر اتے آبادی 59337888ہے۔ اٹلی وچ مسلماناں دی کل تعداد 1379047 ہے۔
اٹلی وچ اسلام
اسلام اطالیہ (اٹلی) وچ رومن کیتھولک دے بعد ݙوجھا وݙا مذہب ہے، 2011ء دے اندازے دے مطابق اطالیہ وچ مسلمان 2٪ ہن ۔ اطالیہ دا قومی شماریاتی ادارہ (Instituto Nazionale di Stastica) اتھوں دے شہریاں دی "حساس" معلومات یکجا نی کریندا۔ ایں زمرے وچ مذہبی وابستگی دے اعداد و شمار وی شامل ہن۔ تاہم 2006 وچ غیر سرکاری طور تے جمع کیتے گئے اعداد و شمار دے مطابق مسلمان 723188 توں گھن کے ݙاہ لکھ دے درمیان اتھاں آباد ہن۔ مسلماناں دی پہلی آمد نویں صدی عیسوی وچ جݙݨ صقلیہ خلافت عباسیہ دے زیر اقتدار ہئی، تݙاں تھئی۔ 827ء وچ مسلماناں دی ہک وݙی تعداد ماتزار وچ کاروبار کریندی پئی ہئی۔
رابعہ عارف قریشی
تانگھ
اَج وی رات دیاں تھکیاں اکھیں
اَج وی کُونجاں وَہر بَنا کے ونج لتھیاں ہِن سُکھ دی نگری
بہاولنگر
بہاولنگر شہر سرائیکی وسیب دا حصہ ہے۔ ایہ شہر 1904ء وچ ریاست بھاول پور دے نواب محمد بھاول خان پنجم دے ناں تے وسایا ڳیا -ایں کنے پہلے اتھاں قریب ترین وستی روجھانوالی ( اُبھا ) موجود ہائی اتے ایں علاقے کوں وستی روجھانوالی ( اُبھا ) اہدے ہن۔ ملتان کنوں بہاولنگر 230 کلومیٹر ہے. thumb|بہاولنگر .. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ڄٹکی زبان ٻلیندن۔ اے ملتانی لہجے توں مختلف اے۔ ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ"  تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔  علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی تے سلطان ٻاہو ݙبھاری سرائیکی یا ڄٹکی  دے شاعر ہن۔
زین عشرت لغاری
غزل
جنیدا کلمہ اساں پڑھدوں کڈاہیں کہیں جاہ تے نئیں ٹکریا
ساڈے عیباں دے کوٹھے وچ نقب دا کوئی کنارا نئیں
سنیہا
مسجد مندر کجھ نئیں لبھنڑاں ہر شئے تیڈے کول
استنبول یونیورسٹی
حوالے
ونکی:استنبول یونیورسٹی
سکھ مت
سکھ مت (پنجابی: ਸਿੰਖੀ ) ہک توحیدی مذہب ہے۔ اس مذہب دے پیروکاراں کوں سکھ آکھا ویندا ہے۔ سکھاں دی مذہبی کتاب شری آدی گرنتھ یا گیان گرو گرنتھ صاحب ہے۔ عام طور تے سکھاں دے 10 ستگر منیے ویندن، لیکن سکھاں دی مذہبی کتاب وچ 6 رہنماواں دے نال نال 30 بھگتاں دا وی ذکر ہے، جنہاں دی عمومی تعلیمات کوں سکھ رستہ تے چلݨ کیتے اہم منا ویندا ہے۔ سکھاں دے مذہبی مقام کوں گردوارہ آہدے ہن۔ thumb|گرونانک
تاریخ
thumb|گردوارہ 1469ء وچ پنجاب وچ پیدا تھیوݨ والے نانک دیو نے گرمت کوں کھوجا تے گرمت دی تعلیمات کوں دیش دیشانتر وچ خود ونج ونج کے پھیلایا ہئی۔ سکھ انہاں کوں اپݨا پہلا رہنما منیندن۔ گرمت دی تبلیغ باقی 9 گرؤاں نے کیتی۔ ݙاہویں رہنما گوبند سنگھ نے ایہ تبیلغی کم خالصہ کوں سونپا تے گیان گرو گرنتھ صاحب دی تعلیمات تے عمل کرݨ دی نصیحت کیتی۔ سنت کبیر، دھنا، سادھنا، رامانند، پرمانند، نامدیو تے تکارام وغیرہ جنہاں دے اقوال آدی گرنتھ وچ درج ہن، انہاں بھگتاں کوں وی سکھ ستگرؤاں جیہے منیندن تے انہاں دی تعلیمات تے عمل کرݨ دی کوشش کریندن۔ سکھ ہک ہی خدا کوں منیندن ، جینکوں اوہ ہک اونکار آہدن ۔ انہاندا عقیدہ ہے کہ ایشور اکال تے نرنکار ہے۔
آپریشن بلیو اسٹار
1984ء وچ بھارتی فوج دا اپݨے ہی ملک وچ امرتسر شہر وچ واقع ہرمندر صاحب تے کیتا ونجݨ والا آپریشن ہئی جیہڑا سکھاں دی نسل کشی قرار ݙتا ویندے. ایہ آپریشن اس وقت دی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی دے حکم نال 3 توں 8 جون تک تھیا۔
فن ترجمہ اَتے میڈیا دی زبان
ماہر لسانیات ہالیڈے نے زبان دے سماجی اتے ثقافتی تعلق دا نظریہ پیش کیتے۔ انہاں نے زبان دے سانچے (Register) ترے (۳) بنیادی عناصر ڈسائن (۲)
-  J.C Cafford
-  Viny Darbblnet
ترجمہ اینجھا ہووے‘ اتے ایں لگے‘ جیڑھے دور وچ کتاب لکھی گئی
ایندے علاوہ Tytlerہک کامیاب مترجم دے ترے (۳) نکات بیان کریندے۔
Jean Pal, Jean Darbelnetنے ترجمے دMythodology بارے ست (۷) طریقے ڈسائن:
1۔پہلی قسم دے مطابق Source languageدی روایات تہذیب ثقافت دے حقیقی پس منظر اتے ہک زبان کنوں ڈوجھی زبان وچ برابر لفظ نہ ملن دی صورت وچ الفاظ ادھار گھن تے استعمال کیتے ویندے۔ جینویں جو آساڈی قومی زبان اردو وچ عربی‘ فارسی‘ ہندی‘ ترکی‘ انگریزی اتے پاکستانی زباناں دے بہوں سارے لفظ مستعار شکل وچ موجود ہن۔ مثال دے طور تے اردو وچ انگریزی مستعار لفظ:ٹیلی وژن‘ پین‘ کمپیوٹر وغیرہ……
Robert Belyنے شاعری دا ترجمہ کرن دے اَٹھ (۸)درجے مقرر کیتن۔ مشہور شاعر Rilke'sرلکے دی نظم دا عملی ترجمہ کریندے ہوئے او لکھدے جو نظم دا وَل وَل مطالعہ کیتا ونجے (Go through again) یعنی ترجمے توں پہلے شاعری دے مفہوم کوں سمجھن دی کوشش کیتی وَنجے۔
رابرٹ بیلے دے مطابق زبان دے لسانی نظام دا مطالعہ بہوں ضروری ہے۔ یعنی زبان دے اسماء‘ افعال اَتے جملے دی ساخت اُتے غور کرنا ں ضروری ہے۔
During this stage, we allow ourselves at least the pleasure of exmining other people's translations of the peom.
٭            تخلیق اتے تخلیق کار دے تہذیبی‘تمدنی‘ معاشی‘ ثقافتی عہد کو سامنے رکھیا ونجے
٭            T.Lیعنی جیڑھی زبان وچ ترجمہ کرناں ہووے اوں زبان دی تاریخ کنوں آگاہی ضروری ہے
اوندے معنی‘ تلازمے‘ املاء‘ تلفظ‘ تے زبان دے محاورے دے مزاج کوں وی جانناں ضروری ہے
احمد بخت
احمد اول (عثمانی ترکی زبان: احمد اول Aḥmed-i evvel; ترکی: I. Ahmed) (پیدائش 18 اپریل 1590ء – وفات 22 نومبر 1617ء) سلطنت عثمانیہ دے چوݙویں سلطان تے خلیفہ ہن جیہڑے 1603ء توں اپݨی وفات تک سلطنت عثمانیہ دے حکمران رہے۔ آپ محمد ثالث دے سب توں وݙے بیٹے ہن۔ thumb|سلطان احمد ١
منشو بھٹہ
حول
ھک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے چڑیاں کوں
غزل
تسبیح جیڑھا یار گھمیندا ٻیٹھا ہے
کیا داد میں ݙیواں جو اے منشو دی غزل ہے
میکوں لگدے حد توں ڈھیر تجاوز کیتس
ایویں لگدے گھڑے ٻوڑ کوں گھڑے ٻوڑے
کندھاں اتوں شیشے نہ چھک
ساݙے کولوں چہرے نہ چھک
اکھیں کولوں منظر نہ گھن
غزل
میں کوئی چھوٹا تھیندا پیاں تیݙے آکھݨ نال
توں جو اپݨے ٻالاں دے ہتھ ݙزیاں ݙتی ٻیٹھیں
پچھے تیݙے نال میں ویساں تیکوں چھوڑن کیتے
ٻوہے آلی ویلک وچوں چن کوں ݙیکھݨ کیتے
جلدی کرو جیوو شالا پڑ کوں سدھا کرو
پیر پھوکے شاہ انشائیہ
عطیہ اشتہار
MubasherKaleem (talk) 14:12, 11 September 2018 (UTC)
صفت ذاتی
اتے ݙتیں ڳئیں مثالیں ء ِچ بیان کیتیاں ڳئیاں وصفاں ( گورا ، چٹی ، کالی ، بھورا ، دودی ، بگا، کالا ، سخی ،سوہݨی ، اندھا، ٹھڈی ، گونگی) اپݨے اپݨے موصوف ء ِچ وقتی یا اتفاقی طور تے نئیں پاتیاں ویندیاں بلکہ اے صفتا ںاپݨے آپݨے موصوف ء ِچ طبعی وی ہن تے دائمی طور تے موجود وی رہندئین ۔ ݙوجھے لوظیں ء ِچ اتے بیان کیتیاں ڳئیاں صفتاں ایجھاں صفتاں ہن جو انھیںکوں کُئی اتفاقی حادثہ یا واقعہ بدل نئیں سڳدا۔
صفت ذاتی یا مشبہ بݨاوݨ دے قاعدے:اتھاں صفت ذاتی تے مشبہ بݨاوݨ دے کجھ قاعدے ݙتے ویندن ۔ جہڑے جو ایں ہن
بارا
ب۔ وائو دے ودھارے نال :حرف علت ’’وائو‘‘ کنوں پہلوں آوݨ آلے حروف تہجی تے پیش گھت ݙتا ویندے
ازاری
ازل
بکواس
بَھونک
پھٹ
تھوݙل
سعید اختر سیال
سلام
حق جِویندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
مچ ٻلیندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
صفت ذاتی
متذکرہ بالا اسمائے مفعول جہڑے جو ذاتی یا مشبہ صفت دے طور تے ورتیے ویندن اے اپݨے موصوف دی اندرلی یا ٻہرلی کیفیت ، حالت یا انداز کو ں نشابر کریندن ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو اسمائے صفت کنوں انھیں دے موصوف دی تذکیر تے تانیث تے انفرادیت تے اجتماعت دا برملا اظہار تھیندے ݙوجھے لوظیں ء ِ چ اے صفتاں اپݨے اپݨے موصوف دی مناسبت نال واحد وی ہوندئین تے جمع وی ، مذکر وی ہوندئین تے مونث وی۔ جیویں جو اتے ݙتئیں گئیں مثالیں کنوں نشابر تھیندے۔ مصادر متعدی تے متعدی المتعدی کن بݨݨ آلے کجھ اسمائے مفعول ملاحظہ فرمائو۔
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙے موسماں کوں، ساݙے پاݨیاں کوں
غزل
راہ وچ  ڄال،  ٻیر،  کریاں  دے  کوڑکے
وفات
ونکی:سرائیکی شاعر
صفت ذاتی
viii۔ اکھیں: سڄاکا، کجلا ، اندھا، کاݨاں ، بھینگا، چُچا، ککورا، چُندھا، چاخ ، ماݨکا، آنھیں پوڑ، اکھ مٹکو، اکھ لڑو ، کھونِل
xxi۔ مختلف اعضاء دی مناسبت نال: اوجھ کنوں اوجھِل، ڳلھ کنوں ڳلھو، مونڈھا کنوں مونڈ ِھل، رڳ کنوں رِڳل یا رَڳل ، ڳوݙا کنوں ڳوݙل، ڳٹا کنوں ڳٹِل ، ڳچی کنوں ڳچل ، خُطی کنوں خطِل، مڳی کنوں مڳل، کھاݙی کنوں کھاݙل، ترک کنوں ترکل ، ہݙی ۔
i۔ اَݨ:اے سابقہ عام طور تے سرائیکی تے سندھی الفاظ کنوں پہلوںگھن آیا ویندے ، جیویں جو :
اٻلدا
بڑکنُاں
سرائیکی اصطلاحواں
تَشدِید
اے علامت (__  ّ ) تشدید اکھیندی ئِ۔ اے علامت ہمیشہ حرفِ تَہجّی دے اُتے آندیئِ ۔ جہڑے حرفِ تَہجّی تے تَشدید آون٘ڄے اونکوں (مُشَدِّد) آکھیا ویندے ۔ جہڑے حرفِ تَہجّی تے تَشدید آون٘ڄے اونہہ حرف تَہجّی کوں ݙو دفعہ پڑھیا ویندے ۔ پراے حرف پہلی دفعہ ساکن تے ݙوجھی دفعہ متحّرک شمار تھیندے مثلاًمُحبّت (مُ، حَ، ب، بَ، ت) یا مُنوّر (مُ، نَ،  و، وَ، ر) بروزن فَعولُن (فَ، عُ، و، لُ، ن ) دے وزن  تے اے لوظ یعنی محبت تے مُنوّر چار حرفی دی بجائے پنج حرفی لوظ شمار تھیسن۔
کوٹلہ لغاری
کوٹلہ لغاری ضلع مظفرگڑھ وچ وستی ہے جتھاں ریلوے ٹیشن وی ہائی. ایہ ریلوے ٹیشن شیرشاہ کندیاں ریلوے لائن تے مظفرگڑھ تے بدھ ٹیشن دے وچ ہے
سرائیکی اصطلاحواں
حروف ابجد
عربی زبان دے حروف تَہجّی جیندی تعداد اٹھاویہہ ہے۔ انھیں کوں اٹھ لوظیں ئِ چ جمع کر ݙتا ڳئے تے وت ہر حرف تَہجّی دی ہک قیمت وی مقرر کر ݙتی ڳئی ئِ۔ انھیں کوں حروف ابجدوی آکھیا ویندے جہڑے جو اے ہِن ابجد، ہوّز، حطّی، کَلِمَن سَعفَص، قَرشَت ، ثَخَذ ،ضَظَّغ۔
نون غُنہ
نون ساکن ݙو قسمی ئِ پہلی او نون ساکن جہڑی جو اتے بیان کیتی ڳئی ئِ تے ݙوجھی نون ساکن کوں نون غنہ آکھیا ویندے۔
سرائیکی افسانہ نگاری
رابعہ خان ’’ساہیوں سُول بسیرا‘‘ دے نال ایں دَگ وچ آپڑیں پیر پھبا چُکی ہے۔ سرائیکی افسانے دا جیہڑا قاری معاصر عالمی ادبی تے وی نگار رکھیندے اُوہندے کیتے رابعہ خان دے ایہہ یارہاں افسانے حیرت دا ہِک جہان گھن کے ساہمنے آندے پِن۔ اِناں لکھتاں وچ جتھاں کہانی آکھن دے تمام ingrediants مِلدن، اُتھ کر کہانی اُونہاں بنیادی انسانی جذبیاں، جبلتاں تے رویاں نال وی سنگری ہوئی ہے کہ جیہڑیاں پڑھن والے کوں آپڑیں نال رلا کر راہیں پیر تے پیر چاون تے مجبور کریندے تے وَل ایہے پیرے اگوں ونج تے کتھائیں اُوں جگ جہان نال ونج رلدن کہ جتھاں انسان دا انفرادی ڈُکھ سُکھ پوری انسانیت دے ڈُکھ سُکھ دے تسلسل دا حصہ بن ویندے۔ رابعہ خان دے موضوعات گھر دے وی ہِن تے گھر دے باہر وی۔ لیکن گھر دے جنہاں موضوعات کوں اُوہنے آپڑیاں کہانیاں دا روپ ڈتے، اُتھاں وی کوئی نہ کوئی اجیہا کردار باہر دا ضرور ہے کہ جیہڑا گھر کوں گھر نی راہون ڈیندا۔ ایں طرحاں رابعہ خان نے سرائیکی تریمتاں دی اُوں نسل دی نمائندہ دے طور تے کہ جیہڑی گھر توں باہر دفتراں وچ کم کرن دا آغاز کر چکی ہے، گھر تے گھر توں باہر دے مسائل کوں توازن ڈیون دی شعوری کوشش کیتی ہے۔ اُوہنے ایں حقیقت کوں وی نویاں معنیاں وچ پھباون دا آہر کیتے جو گھر دا اندر ٹھیک رکھن کیتے، گھر دا باہر ٹھیک ہوونا وی بہوں ضروری ہے۔
اللّہ میاں سچے
(اللّہ میاں سچے)
مُلاں ڳیا دِلّی
راجن پور
ناں دی وجہ
راجن پور دا ایرا مخدوم راجن شاہ 1931ء کنے 1933ء ءِچ ٻَݙھاـ مخدوم سائیں سیت پور دا درباری ہا وت جݙاں نہڑیں دی حکومت ڈھلی تھائیں تے مخدوم سائیں ہوݨی راجن پور دی زمین ہتیکی کر کھدی تے امیری دی لکھت دلی سرکار مغل بادشاہ کنے کھدی تاہوں سیت پور دے نہڑیں کجھ نہ کر سڳےـ مخدوم راجن شاہ بھلے لوکیں کیتے جنگھل دے وݨ تھݙ کراہیں رہاکی کیتے زمیں بݨوائی تے کئی دھنڈیں کڈھوائیاں کیوں جو دربھیں تے رہاکیاں کو پاݨی پلایا ونڄےـ لوکیں کیتے مہان کرݨ دی وجہ نال مخدوم راجن شاہ لوکیں دے اگواݨ بݨ گےـ مدتیں تیکر لوک انہاں کوں یاد کریندے ریہےـ
اسحاق دانش
غزل
اساں انسان ہیں کملےتساں انسان سمجھا نیئں
ریاست کوں سیاست دے ٹھگل نہریں نگل چھوڑیے
ڑے زندگی دا تے لاوانڑ پئے گیاں ہیئں
میڈا پیارا بھیرا شاعر اسہاق دانش
نظم
ناں تے ماریا ویساں
قطعہ
سفریں نال ھے سانجھ سنجوک خدا حافظ
ݙوہڑہ
ڈس میں نندراں کیا کر جانڑاں میں ہاں رات دی رانڑیں
اکبر مخمور
وفات
٢٠١٧ء
ابن کثیر
ابن کثیر عالم اسلام دے معروف محدث، مفسر، فقیہ تے مورخ ہن۔ پورا ناں اسماعیل بن عمر بن کثیر، لقب عماد الدین تے عرفیت ابن کثیر ہے۔ آپ ہک معزز تے علمی خاندان دے چشم وچراغ ہن۔ انہاہ دے والد شیخ ابو حفص شہاب الدین عمر اپݨی وستی دے خطیب ہن تے وݙے بھائی شیخ عبد الوہاب ہک ممتاز عالم تے فقیہہ ہن۔ thumb|ابن كثير
علمی مقام
امام ابن کثیر کوں علم حدیث دے علاوہ فقہ، تفسیر، تاریخ تے عربیت وچ وی کمال حاصل ہئی، چنانچہ علامہ ابن العماد حنبلی، ابن حبیب توں ناقل ہن۔ انتھت الیہ ریاستہ العلم فی التاریخ و الحدیث والتفسیر(انہاں تے تاریخ، حدیث تے تفسیر وچ ریاست علمی ختم تھی گئی۔ درس وافتاء، ذکر الٰہی شگفتہ مزاجی :۔ حافظ ابن کثیر دی تمام عمر درس و افتاء تے تصنیف و تالیف وچ بسر تھئی۔ حافظ ذہبی دی وفات دے بعد مدرسہ ام صالح تے مدرسہ تنکریہ (جیہڑے اس زمانہ وچ علم حدیث دے مشہور مدرسے ہن )وچ آپ شیخ الحدیث دے عہدہ تے فائز رہے، وݙے ذاکر شاغل ہن، چنانچہ ابن حبیب نے آپ دے متعلق لکھا کہ امام ذی التسبیح والتھلیل نے طبیعت بڑی شگفتہ پاتی ہئی۔
پیلوں گوشہ اسلم رسولپوری
اسلم خاں میڈی وستی وہندے دریا دیاں بھاندا ڈیوے بندے نظرن میکوں کڑیے کھالے ناڑیاں وہندے واہ وہیرے۔میں سوچیم ایہو دریا میڈے اندروں وہندے ایندے نال الاواں ہکے لحظے میڈے چوڈاں طبق روشن تھی گے ۔علم دا سندھو مت منہ تار پیا وہندا ہا میں ایں دریا توں علم دیاں سو غاتاں گھدیم ۔ایں خواجہ خضر دے سنگتی دا ڈوجھا درشن ڈاکٹر انوار دے جگ مشہور رسالے پیلوں دے وچ پاتا گوشہ اسلم رسول پوری دی سرخی کاتب خوب ٹھہائی۔حق با حق رسید شکریہ ڈاکٹر انوار آپ کا شکریہ آپ نے روشنیوں کی چین ماڑی دور دیہات میں بیٹھے ہوئے قلندر کو تلاش کیا اور اس کے رتبے کے مطابق تخت پر بٹھایا۔آپ کی شناخت کے کئی معتبر حوالے ہیں سرائیکی خطے میں پیلوں کا اجرا تاریخی کارنامہ ہے۔ ہر کتاب اپنے خالق کی بقاء کی ضامن ہوتی ہے۔مثنوی ہے تو مولانا روم تھا ۔ مثنوی نہ ہوتی تو مولانا روم کو کہاں ڈھونڈھتے۔ دیوان فرید موجود ہے تو فرید صدیوں کا سفر بڑے وقار سے جھاگ آیا ہے۔ پیلوں میں چار زبانیں ہیں میں نے اپنے قاری پر ترس کرتے ہوئے یہ پوسٹ دو زبانوں میں کی ہے۔
بہاولپور ہاؤس، نویں دِلّی
2011ء وچ دہلی میٹرو ریلوے کارپوریشن نے زیر زمین ریلوے لائن کوں وسعت ݙیوݨ دا پراجیکٹ بݨایا ۔ ہک زیر زمین ریلوے ٹریک بہاول پور ہاوس دے تلوں گزرنا ہئی لیکن عوام تے پریس نے شور مچا ݙتا کہ اس ریلوے منصوبے نال اس عظیم الشان عمارت کوں نقصان دا اندیشہ ہے ۔ بہاولپور ہاوس نیو دہلی میونسپل کونسل دے ریکارڈ وچ "قومی ورثہ" دے طور تے وی درج ہے ۔
حروفِ تہجّی دی اہمیت
حروفِ تَہجّی دی اہمیت
ہر زبان دے حروفِ تَہجّی دی لِکھّت (املا) اُوندے لِہجے دے اصولیں دے مطابق وضع کیتی وَیندی ئِ ۔ ہر زبان آپݨی ارد گرد دے زبانیں کِن ضرور متاثّر ِتھیندی ئِ ۔ اِینہہ واسطے جَݙاں وی کوئی زبان بݨدیئِ یا جَیندی نویں سِرو ٻولݨ دی شروعات تِھیندی ئِ تاں او زبان آپنیْ ارد گرد دے زبانیں کن ضرور متاثّر ہوندی ئِ۔ اِیھّا وَجہ ئِ جو کہیں وی زبان ئِ چ اَس پَوسَ دے مختلف زبانیں دے حروف تَہجّی دا تاثر ضرور شامل ہوندے ۔ لسانیات دے ماہرین دے آکھݨ موجب ہر ٻارھاں میل دے بعد اَس پَوس دیں زبانیں دے لوظیں تے لہجئیںدی ملاوٹ دی وجہ کِن کہیں وی زبان دے لوظیں دے تَلفّظ تے لہجے ئِ چ تھوڑی ٻہوں تبدیلی ضرور تھی ویندی ئِ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اینہہ ڳالھ کوں کجھ ایں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو ’’ کہیں وی زبان دی بݨت ئِ چ اَس پَوس دے زبانیں دے حروف تَہجّی وی ٻہوں کردار ادا کریندن ‘‘ اینہہ ڳالھوں اساں جݙاں وی سرائیکی زبان دی تاریخ تے اُوندی بَݨت تے وُݨت تے نگاہ مریندے ہَیں تاں ساکوں معلوم تِھیندے جو سرائیکی زبان ئِ چ عربی، فارسی، سندھی، اردو تے کئی ٻئیں آریائی تے غیر آریائی زبانیں دے ڈھیر سارے لوظ موجود ہِن ۔ اے وی حقیقت ئِ جو سرائیکی زبان ہِک ٻہوں قدیم زبان ئِ، ایندی قدامت بارے کوئی حتمی رائے تاں پیش نئیں کیتی ون٘ڄ سڳدی پر اے ضرور آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو سرائیکی زبان دا وادی سندھ دیاں قدیم ترین زبانیں ئِ چ شمار تھیندے ۔ حقیقت تاں اے ہے جݙاں جو تقریباً ساڈھے ترے ہزار سال ق م ئِ چ (یعنی اڄ توں تقریباً ساڈھے پنج ہزار سال پہلوں‘ بعـض لکھتیں ء ِ چ ساڈھے ست ہزار سال پہلوں)دراوڑ نامی قوم جِہڑی جو غالباً حلب، دمشق (شام) ، بحیرہ روم دے ساحلی علاقیئں دی رہا کُو ہئی‘ وادی سندھ ئِ چ وڑ آئی تاں اِتھوں دیں قدیم رہاکو قومیں دیاں زباناں سرائیکی زبان نال ٻہوں مشابہت رکھیندیاں ہَن۔ محققّینِ لسانیات دی تحقیق دے مطابق انھیں قدیم زبانیں ئِ چ بے شمار سرائیکی لوظ پاتے وَیندِن ۔ تاں وَت اے ڳالھ نشابر تھی کرئیں سامݨے آویندی ئِ جو سرائیکی زبان کئی ہزار سال قدیم ئِ ۔ اے وی ہک حقیقت ئِ جو برصغیر ہندوستان دیاں او زباناں جہڑیاں جو سرائیکی دے بعد معرضِ وجود ئِ چ آئین یا او زباناں جہڑیاں جو سرائیکی دیاں ہم عصر ہن سرائیکی لوظیں تے لہجے کن ضرور متاثّر تھین ۔ جئیں ویلھے اساں سرائیکی حروف  تَہجّی دی بݨت تے غور کریندے ہیں تاں وَت ساکوں معلوم تھیندے جو سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی کئی ٻئیں زبانیں وچ وی پاتے ویندِن ۔ ایندا مطلب اے وی تھی سڳدے جو یا تاں او زباناں سرائیکی زبان کِن متاثّر ہَن یا سرائیکی زبان اِنھیں زبانیں کِن متاثّر ئِ۔ ݙوہیں ڳالھیں ممکن تھی سڳدئین۔
الله ݙیوایا پرجوش
ڄم پل
شجاع اباد دے علاقے نال تعلق ہائی۔ پیؤ دا ناں طالب حسین قوم نون
ݙوہڑہ
آگیا پیغام اَجل دا کون ہوے اینکوں جھلے
کافی
اٹھوال سہیندن کیوہ
ہئی اپنے نفس دی شامت
قادر بناوم جوڑ ہںن، قسمت چڑھاوم توڑ ہںن
قلعہ ہڑند
اے وئ آکھیا ویندے قلعے تے قابض ہندویں کوں شکست ڈے کرائیں محمد بن قاسم قلعے تے قبضہ کیتا ہئئ اے گالھ سچ اے محمد بن قاسم محمود غزنوی احمد شاہ ابدالی سارے حکمرانوں قلعے تے قبضہ رکھیے احمد شاہ ابدالی دی رسم تاج پوشی 1747وچ تھئی پنجاب دی فتح توں واپسی تے احمد ابدالی خان آف قلات میرنصیر خان کوں ہڑند تے داجل دا علاقہ بطور شاہی تحفے وچ ڈتا ایندے بعد رنجیت سنگھ دی فوجیں حملہ کر تے اپنڑیں قبضے وچ کر گھدا تے ایندی ترین و آرائش دا کم شروع کر ڈتا سکھ شاہی دے وچ ایندی مرمت کیتی گئی ایسٹ انڈیا کمپنی دے دور وچ ایکوں وت خون نال رنگیا گیا تے سکھیں کنوں اے قلعہ واپس گھن گھدا اج وی کڈائیں بارش تھی پووے تاں زمین دے اندر کنوں اشرفیاں تے جنگی ساز و سامان نکل امدے اے قلعہ کئی قوماں دا عروج و زوال ڈٹھی کھڑے بنڑاواں والا اپنڑیں ہتھیں کوں الزام ڈیندا ہوسی اوندے ہتھیں بنڑیا شاہکار خاک وخون وچ کئی دفعہ ملیا ملین تھئے کتنے شہوارقلعے دی چھاں تلے بیٹھے ہوسن کڈائیں اے قلعہ بھگوان تے خدا دے منڑ والیں دے تابعے رہے گئے کڈائیں بھاہ دے پوجاری تے کڈائیں ملحدیں کوں ایں پناہ ڈتی اے پر ہن اے آپ ہک ویران گھر دا منظر پیش کریندے کئی شہسواریں بادشاہیں دے راہ ڈہدا کھڑے ہر آئے گئے راہی کوں آہدا کھڑے کئی میڈو آوے میکوں آباد کر ونجے قلعے دے متھے تے لگا محبت دا سندور لہہ گئے ایندی مانگ کئی بھر ونجے ایندے در دیواراں رستے بھلیندے کھڑن قلعے دے جنوب مغرب وچ ہزاراں سال پرانڑی مہر گڑھ دی تہذیب جنوب مشرق وچ ہزاراں سال موہنجوداڑو دے کھنڈرات ساکوں رستہ ڈکھیندے کھڑن داجل قبائلی تے ثقافتی ریت دا مرکز ہے جتھاں پرانڑیں رسم رواج دی پاسداری کیتی ویندی اے اتھاں مال دے چھیڑو خواجے دیاں کافیاں گاندا ملدے اٹھیں دے قطار اگوں مہاڑ پکڑی بندہ روہی تھل دے قصے سنڑویندا امدے ہر پاسے سنج بر اے انسان قسمت نال کتھائیں کتھائیں ملدے تریمتیں ٹوپی والے برقع پا بزارویں وچ نکلدین بال اپنڑی کھیڈوچ مصروف ہن ڈاند ہل وہندے ودن کنڑ کپاس تے کماد دیاں فصلاں ساڈے گھریں دے ڈیویں کوں بجھنڑ نیں ڈیندیاں ساڈی وسوں ساڈا خطہ محبت بھریا  اے ساکوں تس تے نفرت مار مکائے ساڈے وڈکیں دے ورثے کوں محفوظ کیتا ونجے اساں اپنڑے وڈکیں اگوں شرمندہ ہیں۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
قنون تے عمل
اسمان توں لتھے قنون تے عمل کرنڑ اوں ویلھے چنگا لگدے جیہرلے او قنون زمین نال کتھائیں نہ کتھائیں جڑیا پیا ہووے، نہ تاں او قانون غیر مقامی ہوسی، فطرت ساکوں ہر شئے ڈس ڈتی اے، جیہری وسوں تے قدرت جیہرا بوٹا پیدا کیتے او اوں وسوں دے مزاج دے مطابق ہوندے، موسم وی تے اتھاں راہونڑ آلے لوک تے غذا وی مقامیت دی علامت بنڑائنس۔ اساں تاں آپنڑی وسوں نال وسدے ہاسے، وت ہک ریاست بنڑی، او ریاست ہنڑ ساڈے کنوں مطالبہ کریندی اے جو تساں اویں ٹرو جیویں اساں آکھوں، تہاڈا اٹھنڑ باہونڑ سارا کجھ ساڈی مرضی دے مطابق ہوونڑاں چاہیدا ہے، ہزاراں سالاں توں تساں ایں وسوں نال جڑت رکھدیں ہویں مقامی نظام فطرت تے بنڑائی کھڑو، اے نظام غلط ہے، باقاعدہ وسوں کوں کتابیں اچ مندے ڈتے گئین، مقامیاں کوں جاہل ثابت کیتا گئے، لباس، زبان، تہوار سبھ کجھ غیر مقامی مسلط کر تے ریاست ساڈے اتیں ہتھو الزام لایا جو اساں تہاڈی حفاظت کریندے پیوں، تے تساں ساڈے غدار ہوے۔ تساں میلے کیوں کریندو؟ تہوار آپنڑی مرضی دے کیوں منیندو؟
سئیں حبیب اللہ طارق دی کتاب، پلکیں ہیٹھ ستارا وچوں چوݨ
کتاب وچوں چند شخصیات دا حوالہ درج ذیل اے:
سلیم انسب
جیڑھا جھٹ خیر دا گُزرے سو بِسم اللہ سو بِسم اللہ
گھوڑا
گھوڑا سمدار پستانیہ جانور ہے۔ ایہ جانور اسپاں خاندان نال تعلق رکھدا ہے۔ گھوڑیاں دی ارتقاء دا عمل ساڈھے چار کروڑ توں ساڈھے پانچ کروڑ سال دے دوران تھیا ہے۔ لگ بھگ 4000ق م وچ انساناں پہلی واری گھوڑے کوں پالتو بݨایا ہائی۔ 3000 ق م کنوں گھوڑیاں کوں عام طور تے پالیا ویندا ہے۔ ایں ویلے تقریباً سارے گھوڑے ہی پالتو ہن لیکن جنگلی گھوڑیاں دی ہک نسل اتے پالتو گھوڑیاں کوں دوبارہ آزاد کرݨ نال ڄمݨ آلی نسلاں پالتو کائنی۔ انگریزی زبان وچ گھوڑیاں دے خاندان کیتے وکھریاں اصطلاحات بݨائی ڳیاں ہن۔ جہڑیاں انہاں دے دورانِ حیات، جسامت، رنگت، نسل، کام اتےور رویے کوں ظاہر کریندیاں ہن۔ thumb|Nokota Horses cropped
سی حرفی
ٻیاں صنفاں
ایں صنف وچوں ٻیاں صنفاں وی نکلدیاں ہن۔ سی حرفی ڈھولہ، گھڑولی لعل، جوگی نامہ، چرخہ نامہ۔ ایہ سب ہکے صنف دیاں ہیئت دے اعتبار نال مختلف صورتاں ہن۔ صرف مضامین دا فرق انھاں کوں انج و انج کریندے۔ کجھ شعراء سی حرفی عشقیہ داستان واسطے استعمال کیتے۔ ایں صنف دے پہلے شاعر شاہ حبیب ہن۔
خلافت عثمانیہ
سلطنت عثمانیہ ترئے براعظماں تے پھیلی ہک وسیع سلطنت ہئی اس واسطے اینکوں کہیں واحد ثقافت دے طور تے بیان کرنا مشکل ہے البتہ مختلف مراکز وچ اس دے مختلف روپ ہن۔ قسطنطنیہ دی شہری وضع نے دمشق، بغداد، مکہ، مدینہ، قاہرہ تے تیونس و الجزائر تے اثر انداز تھئی۔ فنکاراں دا اجتماع قسطنطنیہ وچ ہئی لیکن دستکاری تے صنعت دی غیر معمولی ترقی اناطولیہ وچ تھئی جس وچ بروصہ تے ازنک کوں اہم مقام حاصل ہئی کئی اہم شہراں وچ کارخانے پوری سلطنت کوں کپڑا تے ظروف فراہم کرݨ دے علاوہ غیر ممالک کوں وی اشیاء برآمد کریندے ہن۔ پارچہ بافی دے علاوہ قالین سازی وی سلطنت دی اہم ترین صنعت ہئی۔
خلافت عباسیہ
عباسی خلافت دے زوال دی وجوہات
زوال دے دور وچ قرامطہ دا فتنہ وی رونما تھیا جنہاں نے 50 سال تک جنوبی عراق تے شام اچ ظلم و ستم تے لٹ مار دا سلسلہ جاری رکھا۔
ایندے وچ کوئی شک نی کہ بعد دے عباسی حکمراناں نے اسلامی اقدار دے فروغ کیتے کافی کم کیتا۔ اسلامی قانون دے نفاذ اچ دلچسپی گھدی لیکن ایں حکومت دی وی بنیادی خرابی ایہا ہئی کہ اے ملوکیت ہئی۔ انہاں دے ہتھوں جیہڑا انقلاب برپا تھیا اوندے نال صرف حکمران ہی بدلے، طرز حکومت نہ بدلا۔ انہاں نے اموی دور دی کہیں ہک خرابی کوں وی دور نہ کیتا بلکہ انہاں تمام تغیرات کوں جوں دا توں برقرار رکھا جیہڑے خلافت راشدہ دے بعد ملوکیت دے آ ونڃݨ نال اسلامی نظام وچ رونما تھئے۔ بادشاہت دا طرز اوہو ریہا جیہڑا بنی امیہ نے اختیار کیتا۔ فرق صرف ایہ تھیا کہ بنی امیہ کیتے قسطنطنیہ دے قیصر نمونہ ہن تاں عباسی خلفاء کیتے ایران دے کسریٰ۔
پہلا دور، (750ء-861ء)
132ھ توں 247ھ تک یعنی ابو العباس السفاح توں متوکل تک، جیندے وچ 10 حکمران بر سر اقتدار ریہے۔ ایہ حکمران غیر معمولی صلاحیتاں دے مالک ہن۔ ابو جعفر، مہدی، ہارون تے مامون جیہے عظیم و باصلاحیت حکمران ایں پہلے دور نال وابستہ ہن۔ ایں دور اچ تہذیب و ثقافت، علم و ادب تے صنعت و حرفت دی ترقی عروج تے رہی بلکہ ایں دور دی ترقی دنیا کیتے ہک مثال بݨ ڳئی۔ ݙوجھا پہلو ایں دور اچ عجمی عنصر دا عروج ہئی۔ عرباں دے مقابلے اچ عجمیاں نے اثر و رسوخ حاصل کیتا۔ ایں دور دے آخری خلفا نے عجمیاں دے بارے وچ اپݨی پالیسی بدل ݙتی تے ترکاں کوں عروج ݙتا۔ ایہ پہلا دور ہک صدی تک ریہا۔