cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اکھریں دا وکھرا شاعر
اکھریں دا وَکھرا شاعر
کنارے تے کھڑ تے پتݨ نی پُچھیندے گھڑے سَٹ ݙویندن سَنڑھیں سَٹ ݙویندین
جیکر پار پہنچݨ دے جذبے رکھیندن تاں دریا دے سینے تے ٻہیں سَٹ ݙویندین
لکھت
شہبازتبسمؔ
وسیبی ناں
وسیب وچ وسیبی نال رکھݨ دا رواج عام ہے۔ انہاں وچوں کجھ ناں ایہ ہن؛
دھیاں دے ناں
بچل، شیتل، سسی، روہی، مٹھی، مٹھِݨ، مکھݨی، پرا، صاحباں، بھاڳ بھری، جامل، مائی وسائی، سہاڳݨ بی بی، جند وݙی ۔ جیول، بخت وݙی، نازو، ڳݙو، راݨی،
وادھل مئی ۔ گامن مئی پیْڑاں، پیْڑی، نِرمل، سبھرائی، سوجھل، سویل، سنیہا،  شادو، جیوݨ، رابیل، بختاں، بختو، مومل، کھنڈل مئی
ست بھرئیی
جگو مئی
بکھومئی
بھراواں مئی
نور خاتوں
جگل مئی
بکھل مئی
جنو مئی
کندن مئی
بھاگا مئی
ہیر مئی
سسی مئی
بختاور مئی
لالاں مئی
صبھرائی مئی تاجو،
وسائی،
بتاں،
سیداں
ملکانی،
شزاں
شاہراں
بشیراں
کنیزاں
جندن
وسائی
کوڑی مائی
جندو
اللہ رکھی
صاحب بی بی
مراد مائی
وسو بی بی
صحت بی بی
جند وڈی
بخت بھری
نیک مائی
شہرو بی بی
سکھن
بھراوئں بھری
پھاپھل
پتراں دے ناں
ودھایا، جند وݙا، سان٘ول، پنوں، سجاول،
دکاناں تے کاروباراں دے ناں
وسیب، روہی، ہاکڑا، سنگھڑ، دمان، سنگت، تانگھ، جھوک، چولستان، پریت، سن٘ڄان، سانجھ، ماݨ، کون٘ج، الفرید، سرائیکی، سرائیکستان، سوجھل، سویل، سِک، سن٘گار، سُجاڳ،
نرگس رشید
نرگس رشید (اردو: نرگس رشید) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 1 مئی 1967ء) (ڄَمَّݨ دی جاء: کراچی) ہِک پاکستانی اداکارہ ہِن جیڑھی بنیادی طور تے اردو ٹیلی ویژن دے سیریل اَتے فلماں وِچ کَم کرین٘دی ہِن۔ اِنّھاں نے 'میرے ہرجائی'، 'بد گمان'، 'الو برائے فروخت نہیں'، 'تلخیاں'، 'محبت اب نہیں ہو گی'، 'ایک پل'، 'جھوٹ'، 'اکبری اصغری'، 'الف اللہ اور انسان'، تجدید وفا'، 'کرن'، 'جو تو چاہے' اتے 'ریڈی سٹیڈی نمبر' شامل ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
نرما (اداکارہ)
نرما یا عائشہ جہانگیر (اردو: نرما (ادکارہ)) (انگریزی: Nirma (actress)) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 21 جولائی 1974ء) سابقہ پاکستانی اداکارہ (لالی وُوڈ) اتے ماڈل ہِن۔ نرما نے پہلے ماڈلنگ وِچ اپݨے کَم کار دا اَغاز کِیتا اِین٘دے توں بعد ٹیلی ویژن ڈرامیاں وِچ کَم کِیتا۔
کَم کار آلی حیاتی
نرما دا پہلا ڈراما رنجیش ہئی این٘دے توں بعد اِنّھاں دے ݙُو ٹیلی ویژن سیریل، دو چاند اَتے سرکار صاحب وِچ کَم کِیتا۔ نرما دی پہلی فلم بازیگر ہئی اَتے اِین٘دے توں بعد اِنّھاں نے لاج، شرارت، قرض اتے بہرام ڈاکو جئیں فِلماں وِچ کَم کِیتا۔ 1997ء وِچ، نرما نے فلم ڈریم گرل وِچ ہِک منچ رقاصہ  دا کردار ادا کیتا جیندی ہدایت کاری سنگیتا نے کِیتی ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
وسیبی سیاست
پاکستان ہک کثیر قومی،کثیر لسانی، کثیر مذہبی، کثیر نسلی تے کثیر ثقافتی ملک ہے۔اے گالھ ڈو طبقے چنگی طراں جانڑدن۔ہک او جیرھا صوبائی خودمختاری یا قومی ثقافتی حقوق منگدے، ڈوجھا او جیرھا انھیں عوامی جمہوری حقوق دا انکاری ہے۔ (ویسے قیام پاکستان دے بعد صاحب _اقتدار طبقہ 1940 دی قرارداد دی روح دے برعکس صوبائی خودمختاری تے نویں صوبیاں دی تشکیل دا مخالف تھیا آندے ۔جامی چانڈیو ) سرائیکی سیاسی قومی تحریک دے دھارے تے انگ رنگ اتنے منہ زور کئے نی جتنے رستیں تے دگھرئے تے کھنڈئے پئین ۔موجودہ صورتحال مطابق اے گالھ حتمی ڈسدی ہے جو نویں صوبے دی بنیاد کیتے پارلیمنٹ وچ ڈو ترہائی اکثریت دی حمایت لازمی ہے۔ سرائیکی سیاسی ادبی لوکیں دی اواز، کٹھ،جلسے جلوس، گالھ مہاڑ،جھمر جاگے،پیدل مارچ، مزاحمت تے نعرے بازی نال عرصہ دراز توں الگ صوبے دی بنیاد دا ایرا رکھئے لیکن اے سب اسمبلی دے باہرو دا عمل ہے۔اسمبلی عام طور تے ترئے مین (پی پی پی ،ن لیگ تے پی ٹی آئی ) تے کجھ چھوٹیں اتحادی پارٹیں تے منحصر ہوندی اے۔ لہذا الگ صوبے دی قرارداد پاس کراون کیتے ہر پارٹی دے ملئے جلئے ممبران دے حمایتی ووٹ دی ضرورت ہے۔ ساڈے سرائیکی رہنما کہیں نہ کہیں حد تئیں مرکز پرست کہیں وڈی پارٹی نال تھوڑی بہوں وابستگی رکھدن۔چنگی گالھ اے ۔ذاتی تے علاقائی تعلق وی اتلی سطح تے کم آ سگدے ۔ایں حوالے نال الیکٹیبلز کوں پرانی ریت روایت دے وانگوں مندے گالھیں کڈھنڑ دی بجائے مزید نیڑے کر تے موٹیویٹ کیتا ونج سگدے۔جیرھے ساڈے کجھ قوم پرست رہنما تے کارکن قومی سیاست توں بیزار ہن تے لاتعلقی دی قسم چائی ودن او اپنے نظریے تے نظر ثانی کرن۔یا صوبہ بناون دا ڈوجھا یعنی غیر آئینی تے غیر پارلیمانی رستہ ڈسن ۔ سرائیکی عوامی پریشر تے تحریک دا زور اتلا کئے نی جو اسٹیبلشمنٹ تے مرکز پرست مجبور تھی کے خود ترمیم کرکیں پلیٹ وچ صوبہ چا ڈیون۔جڈاں رستہ ای ہکو بچدے تاں ول ضد کیہاں؟ ہن موجودہ حکومت سمیت ن لیگ دا کردار واضح ہے جو او سرائیکی صوبے کیتے کتنے بے چین ہن۔ رہی پی پی پی تاں کجھ نہ کجھ حد تک سرائیکی سمیت تمام نیٹوز دی نمائیندہ جماعت ہے۔مرکز تے وفاق وچ وی پر اثر ہے،صوبیں کوں وی بہوں کجھ آئینی سطح تے سوکھا کرنڑ دی کوشش کریندی اے،رہی سرائیکی صوبے دی گالھ تاں پی پی ہی سینٹ وچ سرائیکی صوبے دی قرارداد منظور کرا چکی ہے۔پچھلی زرداری گیلانی حکومت وچ سرائیکی صوبے دا جیرھا ماحول بنڑایا گئے او صرف پی پی دا کریڈٹ ہے۔صدر صوبے سمیت سرائیکی بینک بنڑاون دی گالھ کیتی اے،اپنی مادری زبان سرائیکی دا میڈیا تے انٹرویو وچ آہدے، گیلانی سئیں وزیراعظم ہوندیں قومی اسمبلی وچ سرائیکی وچ تقریر کریندے ، فرحت اللہ بابر دی نگرانی وچ انجھ صوبے کیتے کمیشن بنڑایا گئے،میڈیا تے ٹاک شوز تے بریکنگ نیوز وچ فضا سازگار کیتی گئی اے تاکہ ہر دوست دشمن دے تاثرات دا پتہ لگے تے سرائیکی خود ٹکڑے تھیون۔اپنا مقدمہ سمجھن تے انھیں لوکیں کوں منتخب کر تے اسمبلی وچ بھیجن جیرھے کل انھیں دی خاطر الگ صوبے دی حمایت دا ووٹ ڈیون ۔ہن وی وقت ہے سرائیکی جیکر سمجھ گئے تاں منزل مقصود پا گھنسن نئیں تاں اپنا تے نسلیں دا نتیجہ آپ بھگیسن ۔گالھ اویڑی ہے اوکھی کئے نی جیکر چالھی سالیں دے پورھئے وچ کجھ نہیں سمجھے تاں اگلا وقت وی ونجا باہسن ۔اپنی انا تے ضد ،پارٹی دی ننگ نموز،مقابہ بازی تے ایرے غیرے دی ملامت دے خوف وچ ہر شئے ہتھو لگی ویسی، سوچ وچار تے تجربے نال مسائل دا حل نکلدے۔رستہ ڈسدا پئے ، درست ذاتی فیصلہ اجتماعی تے قومی مفاد دا پیش خیمہ ہوندے۔ دعاگو۔۔مالک اشتر
نیکوسیا دا قدیم دور
نیکوسیا برنجی دور، 2500 سال قبل مسیح توں مسلسل آباد رہیا ہے۔ پہلی مرتبہ میساوریا دے زرخیز میدان وچ لوگ آباد تھئے۔ بعد وچ نیکوسیا ہک شہری ریاست بݨا جینکوں لیڈرا آکھا ویندا ہئی۔ لیڈرا انہاں ٻارہاں ریاستاں وچوں ہک ہئی جنہاں کوں آخیئی قبائل نے ٹرائے دی جنگ دے بعد قبرص وچ قائم کیتا۔ لیڈرا دے آثار شہر دے جنوب مشرق وچ کوہ آئیا پاراسکیوی دے قریب پائے ویندن۔ لیڈرا دے صرف ہک بادشاہ اوناساگوراس دا ذکر تاریخ وچ ملدے۔ مملکت لیڈرا قبرص تے اشوری حکومت دے دوران تباہ تھی ڳئی ہئی۔ اوناساگوراس کوں اشوریہ دے آسرحدون کوں 672 قبل مسیح وچ خراج تحسین پیش کریندے ہوئے بیان کیتا ڳئے۔ 330 ق م وچ لیڈرا کوں ہک غیر اہم قصبہ شمار کیتا ڳیا ہے۔ روایات دے مطابق شہر دی تعمیر نو "لیکوس" (Leucus) نے کیتی جینکوں بطلیموس اول سوتیر دا پتر تصور کیتا ویندے تے تقریباً 300 ق م یا 200 ق م ایندا ناں اپݨے ناں دی مناسبت نال لیکوتون (Leucoton) یا لیفکوتیون (Lefkotheon) رکھا۔ اوں دور وچ ایندا دا ذریعہ روزگار کھیتی باڑی ہئی۔ اوں زمانے دے دوران لیڈرا نے ݙوجھے قبرصی ساحلی شہراں دے مقابلے وچ کوئی خاص ترقی نہ کیتی جنہاں دی معیشت بنیادی طور تے تجارت تے مبنی ہئی۔
پطرس دا ݙوجھا خط
پطرس دا ݙوجھا خط'(Second Epistle of Peter) جینکوں 2-پطرس وی لکھا ویندے، عہد نامہ جدید وچ شامل ہک تحریر ہے جیہڑی پطرس حواری نال منسوب ہے اگرچہ بالکل ابتدائی مسیحی علما وچوں وی کئی اینکوں جعلی تے مشکوک قرار ݙیندے ہن۔ ول چوتھی صدی اچ آ کے اینکوں باقاعدہ پطرس دا خط منا ڳیا تے اینکوں شامل کتاب کیتا ڳیا، دور جدید دے اکثر ماہرین اینکوں جعلی قرار ݙیندن کہ پطرس دی طرف ایندی نسبت درست نی۔
پطرس-2 وچ یہوداہ دے کئی اقتباسات موجود ہن یا یہوداہ دے خط وچ ایہ پطرس دے ایں خط توں اخذ کیتے ڳئے ہن، باب 2 یہوداہ دے خط نال نمایاں طور تے مشابہت رکھدا ہے۔
مواد
ایں خط دا اسلوب تے مواد پطرس دے پہلے خط توں بالکل جدا ہے۔
خط دا مواد کافی حد تک یہوداہ دے خط نال مماثلت رکھدا ہے، 1:5 یہوداہ 3 توں ; 1:12 یہوداہ 5 توں ; 2:1 یہوداہ 4 توں ; 2:4 یہوداہ 6 توں ; 2:5 یہوداہ 5 توں ; 2:6 یہوداہ 7 توں ; 2:10–11 یہوداہ 8–9 توں ; 2:12 یہوداہ 10 توں ; 2:13–17 یہوداہ 11–13 توں ; 2:18 یہوداہ 16 توں ; 3:2ایف یہوداہ 17ایف توں ; 3:3 یہوداہ 18 توں ; 3:14 یہوداہ 24 توں ; اور 3:18 یہوداہ 25 توں ۔ کیونکہ یہوداہ دا خط پطرس-2 دے مقابل بہت چھوٹا ہے تے ایندے خاص اسلوب دی تفصیلات دی وجہ توں ماہرین ایں خط دا ماخذ یہوداہ دے خط کوں قرار ݙیندن ۔
خاکہ
عام طور تے خط کوں درجہ ذیل دے طور تے پیش کیتا ویندے ۔
خطِ مسماری اتے قدیم دور دے اندازِ تحریر
thumb|خطِ مسماری اَتے میخی پیکانی دے انداز
خطِ مسماری، میخی پیکانی  (Cuni Form)
ایہہ نمونہ خطِ مسماری، میخی پیکانی  (Cuni Form)  دا ہِے جیڑھا چار ہزار سال قبل مسیح بابل اِچ سومیری قوم دے ویلے دی لکھاوٹ ہِے۔ اے قوم دجلہ، فرات دے درمیان پھیلی ہوئی ہَئی۔ اِے خطِ سومیری پراݨے بابل آلیاں دِی یادگار ہِے ڄیڑھا طوفانِ نوح علیہ السلام توں چار ہزار سال قبل مسیح اِچ رائج ہَا اِیندے موجد سامی عرب ہَن۔ اِتھاں میخ نال مشابہت رکھیندے ہئے ہِک طرزِ تحریر بݨ گیا ڄیکوں خطِ میخی یا خطِ پیکانی آکھیا ڳیا۔ اے خط ترے ہزار سال قبل مسیح توں سنِ عیسوی دے آغاز تئیں جاری ریہا۔ اے خط میخی اَتے خطِ پیکانی ایران اَتے ایشائے کُوچک تک ہر ڄا تے مقبول ہَا سومری معماراں نے آپݨے بادشاہ دے حکم تے ہِک معبد تعمیر کیتا۔ اِیں معبد دی کھدائی دے دوران ہزارواں تختیاں ڄڑھیاں مٹی دِیاں پکیاں سِلھاں اَتے خطِ میخی کندہ ہئی۔
۔
سلجوقی دور دا تصویری اَتے تحریری اَنداز
اے سلجوقی دور دے تصویری اَتے تحریری انداز دا خوبصورت ملاپ ہے۔ ثابت تھیا ڄو مصوری خطاطی اَتے نقاشی دا اینڄھیاں اَزلی ملاپ ڄیڑھا اَڄ وی فنونِ لطیفہ دا مرقع ہے اَتے راہندی دُنیاں تئیں ڄُڑیا راہسی۔
۔
خطِ تمثال  (Pictorial Writing)
thumb|تصویری دور دی لِکّھت رِیت دا انداز خطِ تمثال  (Pictorial Writing)  تحقیق توں اے انکشاف تھئے ڄو پراݨیاں قوماں سب توں پہلے تصویراں بݨا تے ہِک ٻئے کوں گاٖل وات ݙسیندے ہَن۔ اِیکوں تصویری خط آکھیا ویندا ہَا۔ بابل اَتے مصر دی قدیم تریخ توں ثابت تھیندے ڄو مصر اَتے بابل اِچ تصویری لکھائی دا رِواج پنڄ ہزار سال قبل اَز مسیح توں تھیا ہا۔ اے نمونہ اُوں قدیم ترین تصویری خط دا ہِے۔ ڄیکوں عربی اِچ خطِ تمثال آکھیا ویندے۔
۔
تصویری دَور اِچ ڄݙاں خطِ میخی ایجاد تھیا
میخی دی پراݨی تحریر تصویری خط (ڄیکوں خطِ تمثال وی آکھیا ڳے) اے خط عبادت گاہواں اَتے فراعنہ دے مقبریاں تے بݨایا ویندا ہا اَتے خاص طور تے اہرامات کیتے مخصوص ہَا۔ ایں رسمِ کتابت دے لکھݨ آلے عبادت گاہواں تے مندراں دے پڄاری اَتے پروھت ہوندے ہَن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
وسیم کھوسہ
وسیم کھوسہ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
میݙا سہݨاں ڈھول سیاݨاں تھی ہن یاراشارے مطلب دے
ہک پل ویچ ترٹ کے ڈھہ پوسن ہن یار سہارے مطلب دے
قرآن کوں چیندن مطلب لیوں ہن کوڑے لارے مطلب دے
میݙا یار وسیم سیاݨاں تھی ہن سنگتی سارے مطلب دے
عابدہ پروین
thumb|عابدہ پروین ڳان٘دے ہوئے عابدہ پروین (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 20 فروری 1954ء) پاکستانی صوفی مسلم ڳائیکا، کمپوزر اَتے موسیقار ہِن۔ عابدہ ہِک نقاش اَتے کاروباری وی ہِن۔ پروین پاکستان وِچ سبھ تُوں وَدھ اُجرت گِھنَّݨ آلیاں ڳائیکاں وِچُوں ہِک ہِن۔ عابدہ پروین دی ڳائیکی اَتے موسیقی دی وجہ کنُوں اُنّھاں کُوں "صوفی موسیقی دی ملکہ" وی آکھیا وین٘دا ہِے۔ ٢٠١٢ء کُوں اُنّھاں کُوں پاکستان دا ݙوجھا سبھ تُوں وݙّا سویلین اعزاز نشانِ امتیاز وِی ݙِتّا ڳیا۔ اَتے ٢٣ مارچ ٢٠٢١ء کُوں اُنّھاں کُوں صدرِ پاکستان دی طرفُوں پاکستان دا سبھ تُوں وݙّا سویلین اِنام ہلالِ امتیاز وِی ݙٹّا ڳیا۔
ابتدائی حیاتی
عابدہ پروین دا ڄَم پال پاکستان دے سندھ دے علاقے لاڑانہ دے محلّہ علی گوہر آباد وِچ تِھیا۔ اُنّھاں نے موسیقی دی تربیّت اغاز وِچ اپݨے پِیؤ اُستاد غلام حیدر تُوں حاصل کِیتی، جِنّھاں کُوں عابدہ پروین بابا سائیں اَتے ڳاوایا دے ناں نال سݙین٘دی ہِے۔
کَم کار آلی حیاتی
عابدہ پروین نے ١٩٧٠ء دے ݙہاکے دے اَغاز وِچ درگاہواں اَتے عُرساں وِچ نغمے پیش کرݨاں شروع کِیتا ہئی۔ ١٩٧١ء وِچ، جݙݨ نصیر ترابی نے مشرقی پاکستان دے خاتمے اُتے گھاٹے ݙُکھ دا اظہار کرݨ کِیتے اُوہ ہم سفر ہئی لِکّھا تاں پروین نے اُوں غزل کُوں سوہݨے انداز وِچ پیش کِیتا۔
تعلیم
عابدہ نے اپݨی ماسٹر ڈگری سندھ توں حاصل کیتی اتے خاص طور تے اردو، سندھی اتے فارسی وی سِکّھی۔
شادی اور خاندان
1975ء وِچ، عابدہ نے ریڈیو پاکستان دے سینئر پروڈیوسر غلام حسین شیخ نال شادی کیتی، جیڑھے 1980ء دے ݙہاکے وِچ ملازمت تُوں ایں کِیتے سبکدوش تھئے کیوں جو انّھاں کوں پروین دے کیریئر کوں بݨاوݨاں ہئی۔
عابدہ پروین گیلری
عابدہ پروین کوں فنون وِچ وی دلچسپی ہِے۔
پہناوے دا انداز
پروین دے پہناوے دا انداز ہِک مخصوص انداز ہِے جیڑھا اُنّھاں نے آپ دی سَوکھ اَتے سکون کِیتے تیّار کِیتا۔
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں اتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار ونکی:ہلال امتیاز گِھنَّݨ آلے ونکی:اِکوِیہوِیں صدی دے پاکستانی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی غزل ڳائیکاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے مسلمان ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے تِرِیمتاں ونکی:تِریمت
زنانیاں دیاں مسیتاں
thumb| شنگھائی، [[چین وِچ Xiaotaoyuan زنانیاں دی مَسِیت۔ ]] thumb| بائبلوس، لبنان وِچ صرف زنانیاں کِیتے مَسِیت زنانیاں دیاں مَسِیتاں (اردو: خواتین کی مساجد) دُنیا بھر وِچ موجود ہِن، خاص طور تے چین مینایسی مَسِیتاں دی ہِک بھرپور روائت ہِے۔ جیوں جو اسلام وِچ صنفی تفریق دے اصول ہِن، ٻہوں ساری عبادت گاہواں مرکزی اَمارت دے اندر زنانیاں کِیتے نماز کِیتے وقف جاء فراہم کرین٘دیاں ہِن، جاں جو کُجھ مُلخاں وِچ زنانیاں کِیتے وَکھرے مَسِیتاں اُساریاں ڳئیاں ہِن۔ کُجھ صورتاں وِچ، زنانیاں دی امامت دی اجازت وی ہئی۔
٢١ ویں صدی وِچ، ٻہوں سارے مُلخاں وِچ اسلام دے اندر لبرل تحریکاں دے حِصّے دے طور تے زنانیاں دی اڳواݨی یا صرف زنانیاں کِیتے بݨائیاں ڳئیاں مسیتاں کوں ݙِٹّھا ون٘ڄ سڳین٘دا ہِے۔
چین
مضمون کِیتے "چین وِچ اِسلام" ݙیکھو۔
زنانیاں دی مَسِیتاں چین وِچ کئی سو ورھیاں تُوں موجود ہِن، اُوہ ہینان، شانسی، اَتے ہیبی دو صوبیاں وِچ موجود ہِن۔
چین وِچ صرف زنانیاں کِیتے وَکھرے مَسِیتاں مسلم بِیادریاں نے بݨائیاں ہَن۔ منگ ٹَٻَّر دے مُکَّݨ اَتے چنگ ٹَٻَّر دے اَغازی دور وِچ، زنانیاں نے اپݨیاں مَسِیتاں بݨاوݨ دا اَغاز کر ݙِتّا ہئی۔ چین وِچ سبھ تُوں پُراݨی محفوظ رہ ون٘ڄݨ آلی زنانیاں دی مَسِیت، کافینگ دی وانجیا ہٹونگ مَسِیت ہِے، جین٘دی اُساری دی تاریخ ١٨٢٠ء ہِے۔
چینی ٻولی وِچ اسلامی عالمہ زنانیاں کُوں آخوند (女阿訇) آکھیا وین٘دا ہِے۔
افریقا
خرطوم، سوڈان وِچ اسلام ݙیکھو۔
گیبیلی، صومالیہ وِچ اسلام ݙیکھو۔
شمالی امریکا
امریکہ دی زنانیاں دی مَسِیت، لاس اینجلس، کیلیفورنیا، ریاستہائے متحدہ وِچ زنانیاں دی پہلی مَسِیت ٢٠١٥ء وِچ کھولی ڳئی، جیڑھی پیکو یونین ضلع وِچ ہِک کثیر المذاہب ثقافتی مرکز وِچ واقع ہِے۔
قلبو مریم زنانیاں دی مَسِیت، اوکلینڈ، کیلیفورنیا، زنانیاں دی پہلی مَسِیت سان فرانسسکو بے دے علاقے وِچ، اَتے ݙُوجھی ریاستہائے متحدہ وِچ، جیڑھی ٤ مارچ ٢٠١٧ء کُوں کھولی ڳئی، اوکلینڈ دے سٹی آف ریفیوج چرچ وِچ واقع ہِے۔
کینیڈا
کینیڈا دی زنانیاں دی مَسِیت ٹورنٹو وِچ اپریل ٢٠١٩ء وِچ اُساری ڳئی ہئی۔ مَسِیت سینٹ ٹرینٹی پال یونائیٹڈ چرچ وِچ جاء دے نال شروع تھئی۔۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:چین وِچ اسلام ونکی:چین وِچ زنانیاں ونکی:اسلام اتے زنانی ونکی:مَسِیتاں ونکی:زنانیاں دیاں مَسِیتاں
وسیم گلشن
وسیم گلشن سرائیکی شاعر ہے۔
ڄم پل
دریا خان نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
بُکھ ڈیکھ کے پِلکدے بالاں دی'
پیو کیویں سکھ دا ساہ گھنسی....؟
ھر پاسے زور منگھائی دا ھ'
کتھ ویسی کیڑھی راہ گھنسی.....؟
،،
کئیں دا ونج کھڑکیسی در  گلشن
کیویں پَتی مِٹھا چاہ گھنسی.....؟
جئیں دی کل مزدوری ترائےسو ھ'
او عید دے کپڑے کیا گھنسی.
زبان، سرائیکی قومی جماعتاں تے پالیسی دے اصول
انسان اپنی لمبی اتہاس وچ جیرھے گنڑ، چمتکاریاں ، اڈاریاں تے قابل_تعریف موومنٹس وچوں جیرھیاں سماجی جہد تے ہڈ ورتیاں کیتئن ، انھیں وچوں "زبان " سبھ توں وڈا کرشمہ ہے۔ اے انڑ مل تے انڑ کھٹ خزانہ ہے، جیندے نال انسان دی زندگی بدل گئی اے۔سماجی رشتے وجود وچ آئین،  تے خیالات تے تصورات کوں اظہار دا ذریعہ نصیب تھئے۔ ابتدائی اشاریں تے علامتیں توں گھن اج دے گھنڑیں سیاسی،سائینسی تے تیکنیکی علوم ایں زبان دے مرہون_منت ہن۔
زبان دے ڈو وڈے میڈئم (medium ) ہوندن۔گالھ مہاڑ تے گفتگو کوں تکلمی اوازاں آکھیا ویندے،کیوں جو سماعت دا تعلق سنڑنڑ نال ہوندے، تہوں ایکوں "سمعی میڈئم" آہدن۔ زبان دے اظہار دا ڈوجھا ذریعہ تحریر ہے، جیکوں پڑھ تے کجھ حاصل کیتا ویندے، پڑھنڑ کیتے دید لاونی پوندی اے تہوں ایکوں "بصری میڈئم" آہدن۔ اے زبان دے بنیادی میڈئم ہن جیندے نال اوندا ڈھانچہ (structure) مکمل تھیندے۔
پارٹیشن دے بعد موجودہ پاکستان وچ ایں خطے دی قومی،سیاسی ،سماجی تے جغرافیائی صورتحال یک لخت تبدیل تھی گئی۔
جتھاں ہر معاملہ گنڑجا ہویا دھاگہ تھیندا گیا، اتھاں قومی زبان دا مسئلہ وی بہوں نازک ریہا،تے اج تک حل نہ تھی سگیا۔ شروع توں ریاست دی سوچ ہئی جو عوام وچ اجتماعی سوچ،قومی ذہنیت، تے یکجہتی پیدا کرنڑ کیتے ہک قومی زبان دا ہوونڑ ضروری ہے ۔تے قائد اعظم محمد علی جناح دی ڈھاکہ دی تقریر دا موجب وی شئت ایہا سوچ ہئی۔ جیڑھی بعد وچ ناکام تھئی تے آزاد بنگال دی تحریک جنم گھدا ۔انت چار نینگر  طالبعلماں دی شہادت دے بعد بنگلہ دیش بنڑ گیا۔
ایں ویلھے تائیں بنگالیں دے نال سندھیں، بلوچیں تے پٹھانڑیں دی قومی تحریک وی زوریں تے پج چکی ہئی ۔
جیندے پچھوں زبان، کلچر، شناخت تے وسائل دی تقسیم دے معاملات ہن۔ اے تحریکاں خالص سیاسی ہن، جیندے وچ پرائیویٹ عسکریت، انتہاپسندی، تشدد،  اسلحہ،  مذہبی یلغار،  بندوقاں تے غیر جمہوری ہتھکنڈے سروں کئے نہ ہن۔
حالانکہ پاک آرمی دی طرفوں کھلم کھلا کئی دفعہ بلوچستان وچ فوجی آپریشن تھی چکئے ہن۔ تے کئی دفعہ سندھی،بلوچی تے پشتون سیاسی رہنماویں کوں قید وی کیتا گیا ہئی ۔
ذوالفقار علی بھٹو نے جڈاں 1973 وچ متفقہ آئین ڈتا ، تاں   نویں آئین وچ اے مسئلہ حل کرنڑ دی کوشش کیتی۔بنگلہ دیش سمیت ہر پاسوں قومی تے  لسانی تحریکاں دا زور ہئی۔ انھیں ایں نازک صورتحال وچ ہک متفقہ آئین ہر صوبے تے وفاق توں پاس کرایا، اوندے مطابق آرٹیکل 251  وچ اے لچک رکھ چھوڑی جو پاکستان دی قومی زبان اردو ہوسی، لیکن صوبائی اسمبلیں کوں اے اختیار حاصل ہے، اگر او چاہن تاں اردو دے علاوہ صوبے دی(کوئی وی ) زبان کیتے قانون بنڑا سگدن،جیندے وچ اوندی ترقی،تعلیم ،ترویج تے استعمال شامل ہن،  انھیں کوں پورا حق حاصل ہے جو او قانون دی حدود وچ راہندیں ہوئیں ایں مقصد کیتے ادارے وی  قائم کر سگدن تے زبان دا قانونی ورتارا کر سگدن۔
سرائیکی قوم پرستی دا وجود تاں ہنڑ دی گالھ اے، یا ایں آکھوں جو ابتدائی نینگر قوم پرست ہنڑ بڈھیپے دی فصل تئیں پجئن۔ یعنی اجاں  پیلھی پیڑی ہے،تے چار چدھاروں کم توں کم ترئے پیڑیاں ایں دشت وچ گزار گئین ۔لہذا جیکوں اساں مثال نہ بنڑاووں تاں، مطالعہ تاں کر سگدے ہئیں، کجھ انھیں دی سیاسی درک بھج تے لٹریچر پڑھ تے سکھ سگدے ہئیں۔ لیکن اساڈے ملک وچ سیاست،  تاریخ تے ثقافت دے حوالے نال جیرھی مسلسل غلط بیانی، تے کوڑ دی ہوا چلدی آئی اے،او لوکیں دے اندر رچ وس گئی اے۔بد قسمتی نال ایکوں سرکاری ،نصابی تے اخباری سرپرستی  حاصل رہی اے۔(ہنڑ تک الیکٹرونک میڈیا دا پروپیگنڈہ ڈیکھ گھنو، کوئی سرائیکی، سندھی،بلوچی ، پشتون تے کہیں بی مقامی  زبان دی نمائندگی ڈکھا ڈیوو )
نیکوسیا شہر رومی دور اچ
[[اسحاق کومنینوس دے دور دے سکے]] بازنطینی دور وچ ایں قصبے کوں لیفکوسیا (Λευκωσία) یا کالینیکیسیس (Καλληνίκησις) آکھا ویندا ہئی۔ چوتھی صدی وچ شہر "سینٹ تریفلیوس" دی وجہ توں نشستِ اسقف بݨا۔ 647ء وچ عرب حملیاں دی وجہ توں سلامیس دی تباہی دے بعد تقریباً 965ء وچ نیکوسیا قبرص دا دار الحکومت بݨا جݙݨ قبرص دوبارہ بازنطینی سلطنت نال مل ڳیا۔ بازنطینیاں نے جزیرے دی انتظامیہ کوں نیکوسیا اچ منتقل کر ݙتا کیونکہ ساحلی شہراں تے اکثر حملے تھیندے رہندے ہن۔ تݙانہہ توں نیکوسیا قبرص دا دار الحکومت ہے۔ نیکوسیا جیہڑا بازنطینی گورنر دی نشست ہئی اونکوں شہر دی فصیل دے ذریعے محفوظ کیتا ڳیا تے ہک قلعہ وی تعمیر کیتا ڳیا۔ آخری بازنطینی گورنر اسحاق کومنینوس ہئی جیں نے شہنشاہ ہووݨ دا اعلان کیتا تے اوندے بعد قبرص تے 1183ء توں 1191ء تک حکومت کیتی۔
زبان، سرائیکی قومی جماعتاں تے پالیسی دے اصول
ایں خطے دی صدیں توں مقامی (90% )ابادی تے زبانیں  بارے اج وی کہیں  ٹی وی چینل دے ڈاہ فیصد آبادی تے زبان بولنڑ والے اینکرز انھیں کوں گنوار ( un civilized ) آہدے بیٹھے راہندن ۔
ایہو جھئیں صورتحال ڈیکھ تے سرائیکیاں دی اکثریت اپنی زبان، کلچر تے سنجانڑ بارے احساس کمتری تے شرمندگی دا شکار تھی گئی اے۔ تے حالی تک ایندے وچوں نکل نئیں سگی ۔ ڈوجھا قومیت  بغیر مذہب دے ورتاونڑ  وی کجھ بندے  گناہ گار تھیونڑ دے نفسیاتی مرض دا شکار ہن۔ حالانکہ  مذہبی جماعتاں جیویں پورے ملک دا بیڑا غرق کر چکئین ،سرائیکی تحریک دا وی اوہو حشر کریسن ۔
موجودہ ویلھے سرائیکی بطور زبان بولنڑ تے لکھنڑ اپنی الگ سنجانڑ دے کئی مراحل طے کر گئی اے۔ لٹریچر، سیاست، یونیورسٹیں تے اسمبلیں تک اے پاکستانی زبانیں وچ انجھ حیثیت رکھدی اے۔ ایندے باوجود اجاں تائیں لکھنڑ پڑھنڑ دا مکمل ورتارا نئیں تھیا۔ قومی جماعتاں سڈاونڑ کیتے تاں درجناں ہن، لیکن شعوری طور تے زبان دے ورتاوے تے رائج کرنڑ دی پالیسی کیندے منشور دا حصہ ہے۔ اجاں تک سوائے ہک ادھ دے سرائیکی قوم پرستیں دیاں لکھتاں،  اخباری کالم، پیڈ، پینافلیکس، بینرز ، میسج  تے فیس بک دا استعمال  اردو وچ تھیندے۔ انھیں دا شاید اے کمپلیکس ہے جو سرائیکی وچ گھٹ لوک پڑھ سگدن یا سمجھدن، اردو وچ ساڈا پیغام ڈھیر لوکیں تائیں پجدے۔ ایندے پچھوں زبان تے اپنی سنجانڑ کوں کتنا نقصان تھیندے، ایندا اندازہ انھیں کوں کئے نیں، ایں عمل نال انھیں دا سیاسی تے شعوری پندھ بہوں مٹھا(slow ) تھی ویندے۔ ایں پاروں (معذرت نال) سوائے سرائیکی لوک سانجھ تے ہک ادھ کوئی بی پارٹی دے کیرھی سرائیکی قومی جماعت ہے جئیں سرائیکی  زبان لکھنڑ، پڑھنڑ ،بولنڑ تے ورتاونڑ دے کوئی اصول وضع کیتے ہونون، یا انھیں دے لیڈر(اونویں ہر کوئی ورکر ہوندے، سنجانڑ کیتے )توں ورکر تائیں ہر بندہ اپنے لٹریچر تے سیاسی سماجی ورتاوے وچ سرائیکی  لکھدا ہووے۔ کارل مارکس دے بقول "  جاہل طبقہ وی ہک قسم دی دشمن دی فوج ہوندی اے" جیرھا کم دشمن کرنا ہوندےاو ساڈے اندرو دے کجھ کم فہم دوست آپ کر کھڑدن ، ول دشمن کوں کیہاں مات ہے۔ زبان خود ابلاغ دا ذریعہ ہوندی اے، تے اپنے ودھارے تے ترقی کیتے وی ابلاغ دے سارے ذرائع منگدی اے۔جیکر زبان دی ترقی کیتے اوں زبان وچ لکھت دے ورتاوے نہ ہونون تاں زبان کیویں ترقی کریسی۔
سرائیکی قومی جماعتاں تے انھیں دے لیڈر تے ورکرز کوں گزارش ہے جو او اپنے کجھ اصول مقرر کرن، اندھا دھند  شور شرابے، دھابے دھوڑے،  دھاڑ پٹ، ہلا غلا تے بے یقینی دی فضا کے تک چلسی؟ بغیر مطالعے تے سیاسی شعوری عمل دے ہک ذمہ دار ورکر کیویں پیدا تھیسی؟
پاکستان وچ قوم پرستی ہک جمہوری عمل تے شعور نال ودھ سگدی اے، ایندے بارے تمام مقامی قومیں (natives )دیاں مثالاں تے دلیلاں ڈتیاں ونج سگدئین۔ایں ویلھے تائیں سوائے لوک سانجھ دے (کوئی بی ہے تاں میڈی معلومات اچ کئے نیں  ) ہر سرائیکی پارٹی غیر پارلیمانی سیاست دی قائل ہے، یا ہک ادھ اپنی واضح پوزیشن نہ ہونون دے باوجود الیکشن کیتے تیار ہن۔ اے وی بغیر اگوال دی سنجیدہ پالیسی دے ، انڑ جانڑی ،ہٹ دھرمی، بے فائدہ تے ہتھوں خسارے دا عمل ہے۔ اللہ امان ڈیوے اے کوئی شک شبہے والی گالھ وی نئیں،  ہر نویں پرانی جماعت اپنی طرفوں خلوص نال کم کریندی پئی اے۔ کجھ نہ کجھ ودھارا ضرور تھیندا پئے۔لیکن سیاست وچ ہر کہیں دا ہر عمل کامل اکمل نئیں ہوندا، البتہ جتھاں زیادہ فائدہ، پاور، شعور تے بہتری نظر آوے، اوں فیصلے،نظریے، نتیجے،عمل،شخص،رہنما تے پارٹی دی ٹیک گھنیندی اے۔ تے نقصان والی جاہ تے وپار کوں چھوڑ ڈویندے ۔ بندہ بھانویں کلہا ہووے،یا جماعت نال پندھ تے ویلھے نال سکھدے ۔
پالیسی دے اصول آئیندہ دا لائحہ عمل ہوندن، اے پارٹی دا وژن تے شعور واضح کریندن۔ اے کوئی الہامی تے عدالتی قانون نئیں ہوندے۔ پالیسی دے اصول لچکدار ہوندن، تے انھیں کوں کوئی ابدی حیثیت حاصل نئیں ہوندی، وقت تے حالات دے نال اے بدلدے رہ ویندن، انھیں دی مدد نال پارٹی تے ملک دے سیاسی مقاصد تے معاملات کوں اسانی نال سمجھ سگیندے۔ اے اپنے ورکرز، سٹوڈنٹس تے آنونڑ والی نسلیں دی رہنمائی کریندن ۔زبان دا کم از کم اپنے خطے/مجوزہ صوبے وچ جتلے تائیں بولنڑ دے نال لکھنڑ دا مکمل طریقہ کار رائج نہ ہووے اتلے تائیں ادھوری گالھ کوں چمبڑئے راہسوں ، شاہریں (nation) وچ تحریری زبان تے سیاسی قومی شعور  کوں ہیٹھ  ( grand roots ) تائیں پچانونڑ کیتے ہوائی قلعیں توں نکلنڑاں پوسی تے کجھ پولیٹیکل اصول اپناونے پوسن۔ پاکستان سمیت دنیا دے اکثر ملکیں دے آئین وچ وی پالیسی دے اصول شامل ہن۔
اختر چنال زہری
اختر چنال زہری (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٥٤ء) بلوچستان نال تعلّق رکّھݨ آلے پاکستانی بلوچ لوک ڳائیک ہِن۔ اِنّھاں کُوں مہان٘در کوک سٹوڈیو (پاکستان) وِچ ڳاوݨ نال مِلّی۔ اُوہ بالی ووڈ فِلم فینٹم دے ڳاوݨے افغان جلیبی دے وی ڳائیک ہِن۔
کَم کار آلی حیاتی
اختر چنال زہری ١٩٥٤ء وِچ پاکستان دے بلوچستان دے خضدار وِچ جَمّے ہَن۔ ١٩٦٤ء و،چ، اختر چنال نے موسیقی دے اُستاد تُوں ڳاوݨ دے باضابطہ سبق گِھنَّݨ دا اَغاز کِیتا ہئی۔ ١٩٧٣ء وِچ، اِنّھاں کُوں پاکستان براڈ کاسٹنگ کارپوریشن (پی بی سی) دے بلوچی ریڈیو ٹیشن دے ذریعے ڳویڑ کرݨ دے بعد، علاقائی لوک کُوں قومی توجہ وِچ گِھن آیا ڳیا اَتے ١٩٧٤ء وِچ جݙݨ چینل دی موسیقی قومی ٹی وی اُتے جاری کِیتی ڳئی تاں اُوں ویلے ملک بھر وِچ مہان٘درے تھئے۔ اُݙّݨ تُوں، اختر چنال امریکہ، نیدر لینڈز، اَتے یورپ سمیت ساری دُنیا دے پن٘دھ کر چُکّے ہِن۔ اُنّھاں نے سمٹ وِچ سیاسی اڳواݨاں دے کَٹھ کِیتے "شنگھائی تعاون تنظیم" وِچ ترتیب ݙِتّے ڳئے ہِک کنسرٹ وِچ ڳاوݨے پیش کِیتے۔ سابق وزیر اعظم پاکستان بینظیر بھٹو اِنّھاں کُوں انگلینڈ دے دور تے گِھن ڳئیں۔ جݙݨ اٹل بہاری واجپائی پاکستان دے اسلام آباد آئے تاں اختر چنال زہری نے ٢٠٠٤ء وِچ ہِک پروگرام وِچ پیشکش کِیتی۔
نغمے
اختر چنال زہری دے مہان٘درے ڳاوݨیاں وِچُوں کُجھ اِیہ ہِن:
چھݨکݨاں
thumb|سولہویں اَتے سترہویں صدی دے چھنکݨے چھنکݨاں (اردو: جھنجھنا) (انگریزی: Baby rattle) ہِک اِیہو جِیہاں کِھݙاوݨاں ہون٘دا ہِے جین٘دا مقصد بنیادی طور تے اَواز کرݨ اَتے نِکّے ٻالاں دی بھال چِھکین٘دے ہوئے اِنّھاں دی دل چسپی دا سبب بݨݨ۔ تاریخی اعتبار نال چھنکݨے دھات دے بݨے ہون٘دے ہَن۔ تاہم جدید دور وِچ اَتے خاص طور تے برصغیر وِچ مِلَّݨ آلے چھنکݨے پلاسٹک دے بݨے ہون٘دے ہِن جِنّھاں وِچ جس، سٹیل یا آہن دی ڳوڑیاں پاتے وین٘دے ہِن۔ اِیہ چھنکݨے ہَتھ نال کہِیں ہِک پاسے پِھراوݨ اُتے ہِک زور دار اَواز ݙین٘دے ہِن۔ اِیہ اَواز ٻالاں کُوں آپݨے کَن بھال کرݨ تے مجبور کرین٘دی ہِے۔ کئی وار گَھٹ عمر ٻال خود وی چھنکݨے کُوں ہلا تے اَواز کڈھین٘دے ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:روائتی کِھݙاوݨیں ونکی:ٻال ادب ونکی:لوک ثقافت ونکی:کھیڋ
کے ایف سی کالج
کے ایف سی رحیم یار خان دا بہوں وڈا کالج اے جینکوں اساں خواجہ فرید کالج وی اکھیندوں ۔ بہوں اچھا کالج اے اتھوں کئی نامور لوک پڑھ گن جیں دے وچ سرائیکی زبان دے امام النثر حضرت فیاض حسین قاصر فریدی دا نام نمایاں ہے ۔
اڄوکی سرائیکی شاعری دا نمائندہ شاعر
اَڄوکی سرائیکی شاعری دا نمائندہ شاعر
ہک حرف کوں احراف، احراف کوں لفظ تے الفاظیں کوں آپݨی سوچیں دا چولا پواوݨ کوئی سوکھا کم کائنی۔ اے صرف او بندہ کر سڳدے جیکوں اللہ سئیں ایں صلاحیت کنوں نوازیا ہووے۔ اے عنایت،اے نظرِکرم جیندے اُتے تھی ڳئی ہے او یقیناً خوش قسمت شخص ہے ایں معاشرے دا جتھاں بے حسی تے خود غرضی عروج تے ہے۔
لکھاری وسوں دا نمائندہ ہوندے۔ جیڑھا اتھوں دی تس تے اُکرس کوں سوچیں نال اکھریں دی وُنڑت کر تے معاشرے دے ݙکھ ݙنج پرو اوکوں نمایاں کرݨ دا اہر کریندے۔ایں اہر ءِچ عموماً اوکوں خود کوں تنقید دا نشانہ ٻݨایا ویندے۔لوک ہَتھوں اوکوں مجنوں آکھݨ پئے ویندن۔ ݙٹھا ونڄے تاں کوئی وئی لکھاری مجنوں توں گھٹ کائنی۔کیوں جو او آپݨی بھوئیں نال عشق کریندے۔ ایں عشق ءِچ او کوئی وئی ناانصافی برداشت نئیں کریندا۔ اے ناانصافی پورا معاشرہ سانہدا پیا ہوندے آپݨی بے حسی تے مجبوری کنوں۔ پر کیوں جو لکھاری دے اندر ہک طاقت ہوندی ہے جو او آپݨی قلم دے ذریعے ایکوں اجاگر کر سڳدے تہوں او ایں ناانصافی کوں نمایاں کرݨ وچ آپݨا کردار ادا کریندے۔
ہر زبان تے ہرقوم کنیں ایہو جہیں ٻہوں سارے مہان لوک موجود ہن جنہیں ویلھا بہ ویلھا اے کم سرانجام ݙتے۔ سرائیکی زبان و ادب وئی ایں لحاظ نال خود کفیل ہے تے مالا مال ہے۔ راڄن پور دی دھرتی ادب دی دھرتی ہے۔ ایں دھرتی ہر دور وچ وݙے معتبر ناں پیدا کِتن۔ انہاں نانویں وچ ہک ناں کوٹلہ شیرمحمد دی دھرتی نال تعلق رکھݨ والے خوبصورت مزاحمتی تے رومانوی شاعر سئیں سلیم سجاد دا ہے۔شاعری ہمیش آپݨے اندر نویں نکور جذبئیں کوں جاہ ݙیندی رہ ڳئی ہے۔ کݙاہیں ٻڈھے،لاغر تے کمزور جذبئیں کوں آپݨے اندر سَماوݨ دی ہرگز کݙاہیں اجازت نئیں ݙتی۔ایں طرانویں اساں اے آکھ سڳدوں جو شاعری آپݨی عمر ءِچ ہر ویلھے تگڑی تے جوان رہ ڳئی ہے۔ ایں آپݨے معاشرے دے اندر ہمت والے لوکیں کوں جاہ ݙتی ہے جنہیں دے جذبے کھیر ہن۔ انہاں دےحوصلے اُچے تے سوچیں دے قداَسمان برابر ہن۔ سلیم سجاد دے جذبے ہمیشہ جوان تے سوچاں اُچیریاں رہ ڳن تےاکھریں تے راج کریندا رہ ڳئے تہوں شعری ادب ایکوں چھیکڑ تونڑیں ڳل لئی رہ ڳئے۔سلیم سجاد ہمیش حالات دے مطابق آپݨے اکھریں کوں جوڑئیے۔ ہُنیں دے اکھر موٹیویشنل ثابت تھیندے رہ ڳن۔او ہک ذہین آپݨے ویلھے دے طالب علم ہن۔ تے جݙاں ہُنیں ادب وچ آپݨا کردار ادا کیتے تاں اتھاں وئی اساں ݙہدوں جو انہاں کمال فن دا مظاہرہ کیتے۔ غزل،نظم،مسدس،رباعی،قطعہ، کافی، سرائیکو۔غرض ہر صنف وچ طبع آزمائی کیتی ہے۔ پر حیاتی وچ انہاں کوں حسبِ روایت کوئی پذیرائی نئیں ݙتی ڳئی۔
عمر  بھر  سنگ زنی  کرتے  رہے اہلِ وطن
یہ الگ بات کہ دفنائیں گے اعزاز کے ساتھ
زندہ اشخاص دی قدر کرݨ سِکھسوں تاں ترقی کریسوں۔ ہمیش جنہیں قومیں زندہ اشخاص دی تے ہُنیں دے فن دی قدر تے ہُنیں دے کم کوں قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ہُنیں ترقی کیتی ہے۔ایویں ہی ایں نینگر لکھاری نال وئی تھئے۔ سوہݨے مزاجیں والا شاعر تے فنی حوالے نال شاعری دے اُتے گرفت رکھݨ والا نینگر سوہݨے مزاجیں سمیت اڄ آپݨئیں یادیں نال اساں کنیں موجود ہے۔جیکوں ایں ویلھے جھوک لݙائیں ݙو سال تھیوݨ والےہن۔ سلیم سجادؔ 31جولائی 2018 کوں جھوک لݙا ڳئے ہن۔ پر اے سجݨ اڄ وی ساݙے دلیں وچ آپݨی شاعری نال زندہ ہے۔
ݙوہڑہ سرائیکی وسوں دی او مقبول ترین صنف ہے جئیں وچ تقریباً ہر شاعر طبع آزمائی کیتی ہے۔ مُنڈھ ءِچ ݙوہڑے چھی مصرعی ہن ول چار مصرعی تھئے۔ ݙوہائیں طرز ءِچ ݙوہڑہ ایں بھوئیں تے اظہار دا بہترین ذریعہ رہ ڳئے۔ایں صنف قاری تے سامع کوں ہمیش کنوں آپݨے سحر ءِچ مبتلا رکھئیے۔تہوں اساں ݙہدوں جو سلیم سجاد وئی ایں صنف ءِچ لکھݨ کوں ہمیشہ ترجیح ݙتی ہے۔انہاں دا ہک ݙوہڑہ ݙیکھو:
میں اولے گھن گھن روندی ہاں تھئے پاند جھٻاروں بوچھݨ دے
نئیں فرق پیا کوئی خس جتنا ٹپ ہنجھ ڳئی پاروں بوچھݨ دے
دل کوہ تے رتول  کر  ݙیکھوں  سئے صدقے واروں بوچھݨ دے
متاں  ݙیکھ  سجاد کوں  آوے پیا اڄ پاند  اُݙاروں بوچھݨ دے
اوندا رتبہ میں نئیں ݙس سڳدا جیڑا ظلم توں ظاری نئیں منگدا
او سر کوسانگ تے نئیں  سڳدا جیڑا دھونس بھوتاری نئیں منگدا
جیندی رڳ رڳ  ءِچ  ڳئی  غیرت رچ او  ریݨ  اواری  نئیں منگدا
جیکوں سانگ تےقُرب نصیب تھیوےڄل سانگ پتھاری نئیں منگدا
اتھ کوئی شئے چن محفوظ نئیں ہک بوچھݨ لڄ دا مسئلہ ہے
کوئی کیویں کہیں دی خیر پِنے  اِتھ روٹی  اڄ  دا  مسئلہ ہے
افسوس ایں ڳال دا تھیندا پئے جو اے سوہݨا،مٹھا تے من بھانوݨا شاعر ٻہوں جلدی وِچھوڑا ݙے ڳئے۔اڄاں تاں پندھ ٻہوں کرݨا ہا۔سفر ٻہوں اوکھا ہا تے اے پھُل پندھیڑو چھوڑی ڳئے جیندی قربت ءِچ ہمیش کجھ نہ کجھ سِکھݨ کوں ملدا ہا۔
تیری قربت کے  لمحے  پھول جیسے
مگر پھولوں کی عمریں مختصر ہیں
ویلھے تے سارا نظام رب کائنات دے ہتھ ءِچ ہے جتھاں انسان تاں کیا ہر ذی روح بےوس ہے۔ صرف ایہو کجھ آکھ سڳدوں۔
اناللہ واناالیہ راجعون۔
لکھت
(شہبازتبسم)
پل آدم
thumb|Adams Bridge aerial پل آدم پایاب چونا پتھر دا ہک سلسلہ ہے جیہڑا بھارت دی ریاست تامل ناڈو دے جنوب مشرقی ساحل تے واقع جزیرہ پامبان جینکوں جزیرہ رامیشورم وی آکھا ویندا ہے، نال سری لنکا دے شمال مغربی ساحل تے جزیرہ منار تک ویندا ہے۔ ارضیاتی ثبوت اس پل کوں بھارت تے سری لنکا دے درمیان وچ ہک سابق زمینی رابطہ تجویز کریندن ۔
ایہ حصہ جہازرانی دے قابل نی۔ کیونکہ کہیں وی جگہ پاݨی دی گہرائی ترے چار فٹ توں زیادہ نی۔ 1883ء وچ اتھاں بحری آمد و رفت کیتے رستہ صاف کرݨ دی کوشش کیتی گئی مگر کامیابی نہ تھی سڳی۔ اسرائیلی و اسلامی روایات دے مطابق آدم نبیؑ کوں جݙݨ سری لنکا لہایا گیا تاں اوہ ہیں رستے توں گزرے ہن۔ جبکہ ہندومت وچ اس کوں رام چندر دا بݨایا ہویا پل آہدے ہن۔ ہندواں دا عقیدہ ہے کہ رام اپݨی اغوا شدہ ذال کوں بازیاب کراوݨ جݙݨ لنکا ویندے پئے ہن تݙہاں اپݨی فوج دی سہولت کیتے انھاں نے ایہ پل بݨایا ہئی۔
وسیم واگھا
وسیم واگھا احسن واگھا دا پتر ہائی۔ روہی ٹی وی تے پروڈیوسر ہائی۔
میں تے رفعت عباس ہک لاری اچ بہہ تے ملتان توں شجاع آباد ویندے پئے ہاسے۔ چک آر ایس تائیں پجے تاں رفعت لالے ݙسایا جو انہاں دے وݙکے ایں چک اچ راہندے ہن۔ وت لالے اپنے وݙکیاں کوں چتایا۔ مونجھا تھی تےاے وی آکھیا جو انہاں دے کجھ وݙکے چک آر ایس دے گستان اچ پریجے ہوئن اتے جݙاں وی او اتھاؤں لنگھندن انہاں دیاں گوراں کوں سلام کریندن۔
میں آکھیم: " اینویں لگدے جیویں تساں اپنے وݙکیاں دی موت توں سہمت نیوے۔"
لالے جواب ݙتا: اینویں ہے سائیں جی! اصلوں اینویں ای ہے۔ اساں بھلا موت نال کیویں سمت تھی سگدے ہیں؟!
میں آکھیم: "موت توں اسہمت تھیون تاں اساݙی تݙ ہے، اے اساکوں ولدا جی پوون دی ݙھارس جو ݙیندی ہے۔"
رفعت لالے کھل اپنی کافی دا ہِک مصرعہ پڑھین پئے گئے۔
اساں وت آسوں محبوبہ
میں پچھیم: "ایں بُت نال؟ ایں حالت اچ؟ ایں خیال نال؟
میں شجاع آباد ݙگری کالج اچ پڑھاون چھوڑ ݙتا، اپنے شاہر ملتان اچوں وی نکھت آئیم۔ اتے پندھ دا نتین ویلھے جیہڑیاں شئیں میں رخت سفر دے طور اچ بدھیاں ہن انہاں اچوں ہک شے ایہہ مصرعہ وی ہا۔
اساں وت آسوں محبوبہ۔
میں لیکچر شپ چھوڑن پچھاں جیہڑی تریجی نوکری کیتی او روہی ٹی وی دی ہئی۔ میکوں او موہری ݙینہوار یاد ہے جݙاں میں روہی ٹی وی دے دفتر اچ وڑیا ہم۔
غضنفر عباس ایف سکس اسلام آباد اچ روہی ٹی وی دے بہوں ای سونہڑے جھئیں دفتر دی کینٹن تے بیٹھا ہئی۔ اوں میکوں ݙٹھا اتے کھل تے بِس کیتی۔
آہدے: " پج آئے وے سئیں جی؟"
وت کینٹین تے بیٹھے سنگتیاں نال ملاون شروع کیتا۔ انہاں سنگتیاں اچوں ہک اعتزاز نقی وی ہئی۔ اعتزاز میکوں گکی پاتے پچھیا: "تساں وسیم واہگہ دے بھرا تاں نیوے؟"
میں اوں ویلھے تائیں کݙاہیں وسیم واہگے نال کینا ملیا ہم۔ میں آکھے کینا میں اوندا بھرا نمھ، پر تساں کیوں پچھدے وے؟
اعتزاز جواب ݙتا: "لالا وݙا، تساں تاں اصلوں اوندیاں شکلاں ݙیندے وے!"
اے ڳالھ سن تے میݙے ہاں اچ وسیم واہگے کوں ملن دی سک پیدا تھی گئی۔
میں انہاں توں پچھیا: " او ایں ویلھے کتھاں ہن؟"
شیری (شہریار تونسوی) جواب ݙتا: "اوندی شام دی شفٹ ہے، گھنٹہ کھن کھڑ تے اوسی۔"
اوں ݙینہوار شام کوں وسیم واہگے نال میݙی موہری ملاقات تھئی۔ ݙھیر ساریاں ڳالھیں تھیاں۔ میکوں جلتی ای اندازہ تھی پیا جو واہگہ پڑھیا لکھیا تے جانو بندہ ہے۔
وسیم میݙا موہرا شفٹ انچارج وی ہا۔
فوڈ پانڈا
اہم نکات
اصل شناختی کارڈ ـ لائنسس ـ
وسیم واگھا
شفٹ مکی تاں اوں میݙے توں پچھیا: " توں کتھاں راہندیں؟"
فوڈ پانڈا
دوکاندار
دوکان تے ونج تے اوڈر کوڈ ڈسا تے اوڈر گھنسو
وسیم واگھا
"جی الیون" میں ݙسایا۔
کیہڑی شے تے گھر ویسیں؟
فوڈ پانڈا
جیں آڈر کیتے
دوکان کنوں آڈر گھنݨ دے بعد جیں دا آڈر ہوسے اوں دےکول روانہ تھی ویسو
وسیم واگھا
ٹیکسی تے۔
میں وی جی الیون دے نیہڑے راہنداں، کھڑ میں تیکوں چھوڑ آنداں۔
فوڈ پانڈا
کمپنی
اے ہک اچھی کمپنی ہے ـ اچھا روزگار اے ـ اپݨی مرضی دا کم اے ـ
وسیم واگھا
اساں اوندی گاݙی اچ بہہ گیوسے اتے وت بٹ لگن پئے گئی۔ وسیم ݙسایا جو او طبلہ سکھن چاہندے۔ اونکوں سویلے سویلے باغ اچ ونج تے کلھے چاء پیون دی عادت ہے اتے ایہہ جو اونکوں اسلام آباد دے مالک مکان اصلوں زاہر لگدن۔
فوڈ پانڈا
اون ڈیمانڈ آڈر
اون ڈیمانڈ آڈر دا ایڈریس ٹھیک تے لوکیشن غلط ہوندی ہے ونڄݨ کنوں پہلے فون کر کے ویسو
وسیم واگھا
وت اوں روہی ٹی وی اچ آون دا کارن ݙسایا۔ آکھن لگا: سرائیکیاں کوں رُس ونجن دی پٹ ہے۔ اتھاں وی اساݙے سنگتی کہیں ناں کہیں گالھ دا گلہ کر تے رُسے راہندن۔ میں چاہنداں جو سرائیکی وی مین سٹریم میݙیا اچ ان تے ڳالھ کرن۔
ایف ٹین دا سگنل رتا تھیا تاں اوں زور دی بریک مار تے میݙے دھر ݙٹھا اتے پچھیا: "بئی مان آ! توں وی تاں بہوں جلتی رسن آلیاں اچوں کینی؟"
فوڈ پانڈا
اون ڈیمانڈ آڈر
فوڈ پانڈا
وسیم واگھا
وت اساں گھر پُج گئے۔ اکٹھے چاء پیتی اتے کجھ سرائیکی دانشوریں دیاں برائیاں کیتاں۔
روہی ٹی وی اچ کم کرن میݙی حیاتی دا بہوں ای سونہڑا تجربہ ہے۔ شیت ایندی وجہ اے ہووے بھئی موہری ݙینہوار ای میݙی ملاقات وسیم واہگے نال تھی پئی ہئی۔
فوڈ پانڈا
کینسل آڈر
اگر آڈر کہیں وجہ کنوں آڈر کنسل تھی ویندے تاں کنسل آڈر اگلے دوکاندار کوں ڈیسو جیں کنوں آڈر چیسو۔
وسیم واگھا
بعد اچ اساں بہوں سارا ویلھا اکٹھے گزاریا۔
فوڈ پانڈا
کینسل آڈر
اگر آڈر پانڈا ماٹ دا ہے تاں ول دوبارہ پانڈا ماٹ تے آڈر جمع کرا تے انھاں کنوں وصول کرنڑ آلی پرچی گھن تے اوندی تصویر کمپنی کوں بیجسو نتاں او آڈر تہاں تے چارج تھی ویسے ۔ [فوڈ پانڈا
وسیم واگھا
ہک ݙینہوار اوں بئے سنگتیاں اتے میکوں ݙسایا جو جرنلزم اوں سنویں شریف بندے دا کم نئیں اتے او  ولدا این جی او سیکڑ جوائن کرن دا نروار کر چکے۔
اے گالھ سن تے یکے سنگتی مونجھے تھی گئے کیوں جو سبھنیں کوں پتہ ہئی بھئی ایں توں بعد وسیم نال باقاعدگی نال ملن دا موقع کینا لبھسی۔
میکوں یاد ہے جݙاں اوں یکے سنگتیاں کوں بھاکل پا تے الوداع آکھیا ہئی۔
اوہا سک جیہڑی جیون دا سونہڑپ ہوندی ہے۔
اساں وت آسوں محبوبہ!
اساں وت آسوں۔۔۔۔۔
آہ کرشن لال بھیل
آہ کرشن لال بِھیل
نہ ادب دی قدر ہے نہ ادیب دی،نہ فن دی قدر ہے نہ فنکار دی،نہ شاعر دی قدر ہے نہ شاعری دی، نہ کھیݙ دی قدر نہ کھلاڑی دی۔ ہک عجیب کھیݙ ءِ کھݙیندا پئے جتھاں کھیݙݨ والا تماشائیں دی داد دی چَس ءِچ ایں کھیݙ ءِچ مگن ہے جو اوکوں نہ آپݨی سُدھ ہے نہ آپݨی صحت دی نہ ویلھے دی۔ بس او داد پُچھوں ڳالھا تھی تے بَلا گُھمیندا کھڑے۔ کھیݙ مُکدی ءِ سارے ݙیکھݨ والے تے داد ݙیوݨ والے کپڑے چَھنڈکیندے او پئے ویندن۔ کہیں کوں کوئی سُدھ کائنی جو کھلاڑی دی کھیݙݨ دے بعد کیا حالت ہے تے نہ کہیں اے کوشش کیتی ہے جو پتہ کیتاونڄے جو او بندہ جیڑھا کلھا ہزاراں تے لکھاں بندئیں دے منہ تے مُسکار دا سبب بݨیے اوندا کیا حال ہے۔ اوݙوں کھلاڑی حیاتی دیاں تکھیاں بالیں کھیݙ کھیݙ باقی بچیا کھڑا ہوندے۔ایں دوران اوکوں ہک تعریفی پَھرا ملدے جیکوں عام طور تے اعزاز آکھیا ویندے جیکوں وصول کر تے او ایندی خوشی وچ کجھ ݙینہہ ٻئے کھیݙݨ جوڳا تھی پوندے۔ پر کتھاں صرف پَھرے نال حیاتی بچے ہا تاں وَلا کیا ہا۔نہ ادب دی قدر ہے نہ ادیب دی،نہ فن دی قدر ہے نہ فنکار دی،نہ شاعر دی قدر ہے نہ شاعری دی، نہ کھیݙ دی قدر نہ کھلاڑی دی۔
اینویں ہی دھرتی ڄایا، آپݨے نویکلے فنی اسلوب نال جڳ تے ڄاݨیا سُنڄاتا ونڄݨ والا فنکار "کرشن لال بھیل" ساری حیاتی ایں دھرتی دی تے دھرتی ڄئیں دی خدمت کیتی ءِ تے موسیقی دے میدان ءِچ ہک بھرپور اننگز کھیݙی ءِ جتھاں تماشائی محو تھی تے ایں فنکار کوں داد ݙیندے رہ ڳن۔ پر جیڑھے اے فنکار،اے موسیقار پویلین ݙو ڳئے تاں ہر کوئی کپڑے چھنڈک تے ٹُر پئے۔ خالی پویلین تے نامورکھلاڑی کلہیپے وچ زمانے دے زخمیں وچ چُور زخم بھریندئیں بھریندئیں ٹُر ڳئے۔ اوندی حیاتی وچ کہیں تماشائی ہوندے زخمیں ݙو دید نئیں بھالی۔ ہݨ سارے تماشائی اوندے ونڄݨ دے بعد ہوندے فن دی ہک واری وَلا داد کھڑے ݙیندن۔ کتنے اینجھے فنکارہن جنہیں دی جڳ تعریف کیتی ہے تے ہُنیں آپݨے فن کوں پوری دنیا وچ منوائے۔ پر چھیکڑی اوکھے ساہ گھن اوکھا ویلھا گزار تے او ٹُر ڳن تے ایں اوکھے ویلھے ہُنیں دی کنڈ تھپݨ والا کوئی نہ ہا۔بس حیاتی وچ تے حیاتی دے بعد ہر کوئی داد ہی داد ݙیندا رہ ڳئے۔ کہیں نئیں پُچھیا "کرشن لال بھیل" تیݙا کیا حال ہے؟
کرشن لال ہمیش آپݨے فن دے نال جیندا راہسی پر معاشرے دی بے حِسی معاشرے دا منہ چِڑیندی رہ ویسی۔نہ ادب دی قدر ہے نہ ادیب دی،نہ فن دی قدر ہے نہ فنکار دی،نہ شاعر دی قدر ہے نہ شاعری دی، نہ کھیݙ دی قدر نہ کھلاڑی دی۔
لکھت
شہبازتبسمؔ
علم
علم نے انسان کوں تمام مخلوق وچ اعلی مقام عطاء کیتے ۔
علم
اللہ تعالی قرآن مجید دے وچ آکھیندے کیا،. ‌{ علم والے تے جاہل برابر تھی سگدن } اگر علم کوں انسان دی دید آکھایا ونجے تاں غلط کینا ہوسے
علم دی وجہ کنوں اللہ تعالی نے انسان کوں اشرف المخلوق بݨائے
علم انسان کوں شعور ڈیندے حق و باطل دا فرق ڈسیندے
برانڈ
ایجھی چیز جیندا ناں کہیں تعارف دا محتاج نہ ہووے اونکوں برانڈ آکھدن ـ
مثال دے طور تے پیپسی بوتل ہک برانڈ ہے اساکوں پتہ اے جو اے بوتل ہک نمبر ہوندی ہے اکھیں موٹ تے اساں گھندے تے پیندے
پروفیسر شوکت مغل
پروفیسر شوکت مغل ہوراں دے تحقیقی تنقیدی کم کوں ڈیکھ تے ایہہ گالہہ آکھی ونج سگدی اے جو انہاں اپنی محنت نال ایں گالہہ دا ثبوت ڈتے تے انہاں دا کم سجایا تھئے۔ کیوں جو انہاں نے صحیح مآخد دی روشنی وچ ڈٹہے۔ ادبی تحقیق دے حوالے نال ڈاکٹر ملک حسن اختر لکھدن:
بنیادی تحقیق دے حوالے نال پروفیسر شوکت مغل ہوراں دے کم دی ترتیب اتے تیند کج ایں طراں بنڈی اے۔
۱۔       سرائیکی قائدہ
۲۔       آؤ سرائیکی پڑھوں تے سرائیکی لکھوں
۳۔       سرائیکی دیاں خاص آوازاں دی کہانی
۴۔       سرائیکی املا دے مسئلے
۵۔       پکی روٹی خرد
۷۔       سرائیکی اکھان (جلد اول)
۸۔       سرائیکی اکھان (جلد دوم)
۹۔       سرائیکی محاورے (حصہ اول)
۰۱۔    سرائیکی محاورے (حصہ دوم)
۱۱۔   معراج نامہ
۲۱۔   نور نامہ (نسخہئ ملاں)
۳۱۔   اردو سرائیکی مترادفات
۴۱۔   قدیم سرائیکی اردو نعت
۵۱۔   سرائیکی اردو ناعت(اوبرائن)
۶۱۔   قدیم اردو نعت اور سرائیکی زبان
۷۱۔   اردو میں سرائیکی زبان کے انمٹ نقوش
۸۱۔   سرائیکی اردو نعت (جیوکس)
۹۱۔   سرائیکی وچ کنائیہ تے قرینہ
۰۲۔    ملتانی کہانیاں
۱۲۔   ملتان دیاں واراں
پروفیسر شوکت مغل ہوراں اپنیاں انہاں کتاباں راہیں سرائیکی زبان و ادب۔ تاریخ‘ تہذیب اتے تحقیق کوں مزید اُسرگا کر چھوڑئیے۔ بھانویں جو کجھ تنقید نگار، ”تحقیق اتے تنقید“ کوں انجو انج کرتے ڈیہدن پر وت وی ایندے نتارے یا ویورے کیتے اجاں بہوں سارے اصول تے ضابطے مقرر کرن دی ضرورت ہے ادب دی ٹر دی راند وچ تنقید اتے تحقیق دی سانجھ برابر ہے تے ایندی ہک مثال سرائیکی ادب وچ پروفیسر شوکت مغل ہوراں دی کتاب ”کو اتے کنوا“ ہے۔ کتاب وچ مضامین کوں ڈو پکھاں وچ ونڈیا گئے۔
۱)         کو: (شخصیات‘ ثقافت)
۲)         کنوا: (تحقیق اتے تنقید)
کتاب دے پہلے پکھ ”کو“ دے وچ سرائیکی وسیب دے مہان کرداراں۔ مخلص سپاہیاں۔ سرائیکی خادم‘ سرائیکی دے مہاندرے عالم‘ حق گو عالم دین بارے‘ فن روایت‘ راویاں دی اسناد دا ناقدانہ جائزہ گھندیں ہوئیں مضمون دے چھیکڑ تے تجزیاتی نتارہ کڈھیا گئے ایں اصول مطابق جو اوں وقت تئیں تحقیق ضروری ہے جداں تئیں اصل حقیقت یا واقعہ سامنے آونجے۔ کتاب دے پہلے پکھ دی ڈوجھی لڑی دا ناں ”ثقافت“ ہے۔ ایں موضوع دی مناسبت نال پنج(۵) ثقافتی مضمون شامل ہن اتے ایہ مضامین سرائیکی دیس وسیب دے تہذیبی ثقافتی پس منظر‘ مختلف سرائیکی علاقیاں دے وسیبی کلچر کو سانجھ سنگ رلاون دی کوشش دا آہر ہن۔ ”کو اتے کنوا“ دا ڈوجھا ”پکھ“۔۔۔ تحقیق اتے تنقید دے نوؤں (۹) مضموناں نال سنگریا ہویا ہے۔ مضامین خالصتاً علمی۔ ادبی۔ تحقیقی اتے تنقیدی رویے دی ڈس ڈیندن۔
سرائیکی زبان دا وکھرپ‘ ایں مضمون وچ پروفیسر شوکت مغل ہوراں دا تنقیدی شعور‘ تاریخی شعور دے نال رلواں تھی کراہیں سرائیکی زبان بارے عام فکری مغالطے دور کریندے۔ جیویں جو:
۱۔       ”سرائیکی ناں تاں کئی نویں زبان ہے ناں قومی ایکے وچ پھڈا پیندی ہے“
۲۔       ”سرائیکی کئی مردہ زبان وی نئیں۔ اینیں اوں ویلے اردو کوں اپنی رت پلائی جڈاں اردو دا اپنا وجود نواں ہئی“ ۳۔       ”زباناں تے لسانیات دے ماہراں نے اے گالہہ تسلیم کیتی ہے جو زباناں اتے آب و ہوا‘ زرعی پیداوار‘ جغرافیائی ماحول‘ لوکاں دے پیشے تے حیاتی دے وسائل بہوں اثر رکھدن جیکر ایں معیار اتے علاقائی زباناں دا مطالعہ کیتا ونجے تاں پتہ لگدے جو سرائیکی اپنے خطے دی مناسبت نال سب توں مٹھڑی بولی ہے“
۴۔       ”سرائیکی زبان وچ ہک ہک لفظ کئی کئی معنیاں وچ ورتیا ویندے‘ ایندے محاورے انج‘ ایندیاں کہاوتاں انج‘ ایندے مصدر انج ایندی گرامر انج ہے ول اے الگ زبان کینویں کوئے نی“
۵۔       ”سندھی تے سرائیکی زبان دامیل بہوں پرانا ہے جیہڑا اج دا نئیں صدیاں دا ہے بلکہ محققاں نے لکھے جو اصل زبان سرائیکی ہے جیندے وچوں یارھویں صدی وچ سندھی انج تھی کے پندرھویں صدی تئیں ہک الگ زبان بن گئی“۔(۴)
تے ایں مضمون دے چھیکڑتے پروفیسر شوکت مغل سرائیکی زبان بارے بہوں ساریاں گالہیں دا نتارا کرن توں بعد اپنی کشادہ فکری سانگے اپنی رائے دا اظہار کریندن جو:
پروفیسر شوکت مغل ہوراں دے تنقیدی شعور دی ایہ خوبی ہے جو اُو متشددانہ رویہ نی رکھدے‘ او اپنے نظریات ڈوجھیاں اُتے تھپن دی بجائے اجتہادی عمل دی دعوت ڈیندن۔ ”سرائیکی زبان وچ گنوار لہجے دا مسئلہ“ بارے لکھدن:
”ایں مضمون دا مقصد ہک لسانی مسئلے دا اظہار ہے جیہڑی کتاباں دا حوالہ ڈتا گیا انہاں دے لکھاری وی محض حوالہ ہن کہیں دی ذات کوں نشانہ مقصد نئیں‘ سرائیکی زبان دے ماہرینِ لسانیات دا فرض ہے جو او ایں مسئلے دے حل دی صورت کڈھن میڈا خیال اے ہے جو ایں ویلے زبان دی وسعت دی خاطر ہر لفظ کوں درستی دے قریب ترین لہجے وچ سرائیکی لغت دا حصہ بنا گھدا ونجے۔ وقت ایندا فیصلہ آپ کریسی جو درست تے معیاری لہجہ کیہڑا ہے“(۶)
پروفیسر شوکت مغل معتدل اتے امتزاجی رویہ رکھن والے تنقید نگار ہن۔ انہاں دی فکر ادب۔ ثقافت۔ اتے لسانیات جھئے موضوعات نال جڑی ہوئی ہے اتے جیندی بنیاد تحقیق ہے۔ ایں طراں او حیاتی اتے ادب دے رشتے دی ترجمانی کریندن۔ او اپنے تنقیدی رویے وچ لفظ اتے معنی دی پھلپھوٹ تے وت ایندی تفہیم کوں ڈھیر اہمیت ڈیندن۔ انہاں دے مضامین توں ایہہ وی پتہ لگدے او جو تحقیق اتے تنقید ڈونہاں دے امتزاج نال اپنا نقطہئ نظر واضح کریندن۔ جینویں جو اساں جاندے ہیں۔تحقیق ہک علمی کم اے تے ایہ کم اوں ویلے قابلِ ذکر بندے جئیں ویلے ایندی جڑت تنقیدی شعور نال ونجے رلے۔ پروفیسر شوکت مغل دے امتزاجی رویے وچ سرائیکی زبان و ادب دی تاریخ‘ ایندی تہذیب اتے ثقافت ہکے بنے ٹردے نظر آندن۔ انہاں دے تحقیقی تنقیدی رجحان موجب ادبی تنقید۔ تاریخ ورثے دے شعور‘ ثقافت دے رنگاں متوں بے معنی ہے۔ ات پاروں اساں آکھ سگدے ہیں جو ہن تنقید محض ادبی دائرے تک محدود نئیں بلکہ سرائیکی ادب دی تنقید دے دائرے وچ تاریخ۔ سماجی۔ تہذیبی۔ ثقافتی رنگاں نال جڑ دی جھات پیندی ڈسدی اے۔
پروفیسر شوکت مغل تحقیق اتے تنقید دے رلواں رنگاں وچوں حیاتی دے حسنِ اسلوب کوں نت نواں نرویا ڈیکھن چاہندن۔ کیوں جو سرائیکی وسیب دا ادب اپنی لسانی سنجان تے ثقافت دے رنگاں وچ رنگیا ہویا ہے۔ تے سرائیکی قوم دی انج سنجان وی۔ پروفیسر شوکت مغل انہاں سرائیکی محققین اتے تنقیدی نگاراں وچوں ہن جیہڑے ایں گالہہ اتے یقین رکھدن جو سرائیکی قوم دی زبان۔ کلچر اتے ادب انہاں دی جان سنجان ہے اتے فکری نظام دے حوالے نال بہوں اہم وی ہے۔
پروفیسر شوکت مغل ہوراں دی تنقید نگاری سچ اتے تاریخی حقیقت دے بیان نال عبارت ہے انہاں نے جیہڑے موضوعات اتے غور اتے فکر کیتے انہاں دا تعلق براہ راست سرائیکی وسیب۔ سرائیکی زبان و ادب‘ ثقافتی ترکہ اے سرائیکی لسانیات نال ہے۔
پروفیسر شوکت مغل ہوراں دا تحقیقی تنقیدی رویہ بعض اینجھے سوالاں کوں وی اگتے ٹریندے جیہڑے سرائیکی قوم کوں وی علیحدہ سنجان سانگے درپیش ہن۔ ایہ سوالات سرائیکی وسیب دے تاریخی تہذیبی ثقافتی اتے لسانی ادبی سیاسی مسائل نال کنڈھیل ہن او اپنے ہک مضمون ”سرائیکی وسیب کی تاریخ و ثقافت سے متعلق تحقیق: ایک تنقیدی جائزہ“ وچ لکھدن:
پروفیسر شوکت مغل ہوراں پران اتے نرول ادب تے وی لکھئیے۔ ہر صنف ادب انہاں دے سامنے رہی اے۔ کہیں وی عہد دا کوئی وی شاعر انہاں دی دید توں اُوڈھر نئیں رھیا۔ او تاریخی اتے زمانی اعتبار نال ادب اتے ایندے پُکھاں وچوں اپنی گالہہ اگاں ٹریندن۔ انہاں دے نزدیک ادب محض تعریف اتے توصیف دا ناں نئیں بلکہ  ادب یا شاعری کوں تحقیق دے وچوں سوہنے رویاں کوں نشاہر کیتا ونجے‘ سرائیکی وسیب دے تاریخی شعور کو تکڑا کیتا ونجے تے اجوکا بندہ اپنے آپ کوں مضبوط جانے۔ تے ایں وسیلے نال سرائیکی قوم دی تہذیب کلچر اتے ادب ودھن پھلن پھلن کار تھیوے۔
پروفیسر شوکت مغل ہوراں سرائیکی دے خصوصی حوالے نال سندیس راسک دا تجزیاتی مطالعہ کریندے ہوئے لکھدن:
”سندیس راسک کوں اپنے دور کنوں ہک کلاسک دا درجہ حاصل ایہا ہوسی۔ ایکوں اپنے زمانے وچ ہک شاہکار دی حیثیت نال پڑھیا گیا ہوسی۔ پر جیہڑیلے سنسکرت دا دور مکّا تاں سندیس وی لوکاں دیاں نگاہواں کنوں اوڈھر تھی گئی اج ول سندیس دا اردو ترجمہ تھئے تاں سندیس راسک کوں ولا اُچا مرتبہ حاصل تھی گئے۔ سندیس راسک دی زبان مِلی جلی ہے ایندے وچ سنسکرت دا غلبہ ہے البتہ پشاچی تے پراکرت دے الفاظ ایں شاعری وچ صاف نظر آندن۔ شاعر دیاں تشبیہاں کمال دیاں ہن۔ ترکیباں زور دار ہن۔ کلام وچ زور ہے۔ دلیلاں وچ طاقت ہے شاعر دا انداز من موہنا ہے“۔(۸)
پروفیسر شوکت مغل ہوراں ادب۔ شاعری اتے بئے فنون کوں بندے دی سنجان دا وسیلہ سمجھدن او کہیں وی شاعر یا ادیب بارے لکھدے ہوئے کوئی اینجھانواں نکتہ سامنے گھن آندن جیندے نال سرائیکی قوم دے پچھوکڑ‘ تاریخ۔ تہذیب۔ ثقافت تے ادب بارے نہ صرف دلچسپی پیدا تھیندی اے بلکہ سرائیکی قوم دے اجتماعی شعور اتے سوچ اچ وادھا تھیندے۔