cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خواجہ غلام فرید
خواجہ صاحبؒ دے بارے صابر شفیق ملتانی دا مضمون
حضرت خواجہ فریدؒ اپݨی شاعری وچ حُسن واخلاق ، ملنساری ، ہمدردی ، خیر خواہی تے رواداری دا درس ݙتے۔ آپ بنی نوع انسان کوں ہی ہک قبیلہ سمجھدن۔ ساری مخلوق خدا جوڑی اے ۔ کہیں انسان دا تعلق کہیں وی معاشرے ، قبیلے ، وطن یا قوم نال ہووے اوندا مقام و مرتبہ جڳ جہان دے لوکاں وچ ہکو سنواں ہوندے۔ اوندا پیا ر ، محبت اتے بھئی والی معاشرے وچ رواداری کوں فروغ ݙیندی ھے۔ جیڑھے ویلے تئیں انسان طبقاتی تقسیم اچ ونڈیا رہ ویسی اوں ویلے تئیں او امیر تے غریب دے درمیان ہک دریا دی مݨ وانگ ݙسسی۔ اپݨے آپ کوں انج سمجھسی ۔ اوندی رواداری ، ہمدردی تے خیر خواہی اپݨے طبقے تک محدود راہسی۔ جݙاں جو تلواں طبقہ جیڑھا صرف بُکھ، افلاس ، تنگ دستی دی حالت وچ صرف اپݨے جہیں لوکاں دے علاوہ کہیں ݙوجھے بندے کنوں مدد حاصل نئیں کر سڳدا۔ ایہ ڳالھ شرفِ انسانیت دے خلاف ھے۔ ایہا وجہ ھے جو ݙوجھے صوفیاء کرام وانگیں حضرت خواجہ غلام فریدؒ ہوراں وی سماجی رواداری دا درس ݙتے۔ لوک داستاناں کہیں وی سماج دی ثقافت دا عکس ہوندن ۔ جنھاں وچ عقل و دانش ، شعور دی راند اچ رچیاں لوک کہانیاں ، قصے داستان، سینہ بہ سینہ محفوظ ہوندن۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ وی اپݨی شاعری وچ لوک داستاناں تے اُنھاں دے سماجی روئیے نشابر کیتن۔
رانجھݨ جوڳی ویڑھے آیم
سڑدے مردے کھیڑے بھیڑے
ہُݨ وت سانول کون نکھیڑے
پَل پَل ٻانہہ سراندی ھے
محبت ہک ایجھا جوہر ھے جیڑھا انسان کوں ترقی دا راہ ݙکھیندے۔ سکون ، سکوت موت دا کوجھا روپ ھے۔ جہد مسلسل تے تحریک ہی زندگی دی علامت ھے۔ ایہا وجہ ھے جوکلامِ فریدؒ اچ جابجا عمل دا درس مِلدے۔ آپ دی فِکر سماج دی فکری ابتداء دی منزل کوں پاوݨ دا جذبہ پیدا کریندی ھے۔ جیڑھی سماج اچ خوشحالی واسطے محنت تے عمل دا پِڑ ھے۔
تھل مارو دا پینڈا سارا
تھیسم ہک ٻلہانگ
عجز ، نیاز مندی ہک ایجھا وݨ ھے جیندی بدولت انسان اپݨی حیاتی کوں تعصب اتے بغض جہیں کثافت کنوں پاک صاف رکھیندیں ہوئیں پاکیزہ زندگی گُزریندے تے ایہو جذبہ انسان کوں اپݨے تئیں محدود نئیں رکھیندا۔ بلکہ آہروں ٻاہروں دے وسیݨک لوکاں نال محبت دا جذبہ پیدا کریندے۔ نمرودیت دا سِر کپ ݙیندے ۔ جڳ جہان اچ ہر بندے کوں اپݨے کنوں ودھیک تے چنگا سمجھدے ۔ جیندی وجہ توں ساݙا معاشرہ خیر خواہی تے رواداری دا عمدہ نمونہ بݨدے۔ حضرت خواجہ فریدؒ پابندِ شریعت تے حقیقی پارسا ہووݨ دے باوجود اپݨی شاعری اچ عجز و انکساری دا اظہار ایں فرمیندن: دُھوئیں دار فقیر تھیوسے
فخر وݙائیاں سٹیاں ہِیؤں دلبر دے کُتڑے در دے
بِرہوں پیاں ڳل ڳٹیاں مونجھ فریدؔ مزید ہمیشہ
اجٖکل خوشیاں گھٹیاں حضرت خواجہ غلام فریدؒ آفاقی شاعر ہن۔ فطرت دی منظر نگاری اُنھاں دی شاعری دا خاصہ ھے۔ آپ بُنیادی طور تے سرائیکی زبان دے شاعر ہَن ۔ آپ اُردو، فارسی، سندھی، عربی ، ہندی ، پوربی زبان وچ وی شعر آکھین۔ ایں وجہ توں آپ کوں ہفت زبان شاعر آکھیا ویندے۔ آپ جئیں معاشرے اچ اکھ کھولی او سرائیکی معاشرہ ہا۔ ایں دھرتی دے رسم ورواج وِکھرے ہَن ۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ کوں نہ صرف سرائیکی زبان تے مہارت رکھدے ہَن بلکہ اُنھاں کوں اُردو ، فارسی زبان تے وی کمال حاصل ہئی۔ خواجہ فریدؒ دااُردو دیوان وی سماجی موضوعات نال بھریل ھے۔ خواجہ فریدؒ دا سرائیکی کلام خیر خواہی تے معاشرتی ہمدردی دا مظہر ھے۔ جیڑھی ڳالھ فریدؒ دی زبان وچوں نکلے ہا لوکاں دے دِلاں تے براہِ راست اثر کریندی ہئی۔ آپ دی شاعری عوام دوستی اتے خلق پرستی دے رَس نال بھری ہوئی اے۔ وسیب نال محبت دا اظہار خواجہ فریدؒ ایں کیتے: ایہا روہی یار ملاوڑی ءِ
شالا ہر دَم راہوے ساوڑی ءِ
ونجٖ پیسوں لسڑی ڳاوڑی ءِ
گھِن اپݨے سوہݨے سئیں کنوں
خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ سماج دے سارے روئیے سوجھل تھیندن۔ فکرِ فریدؒ تے سماجی رواداری دا پہلا گُٖݨ ایہو ھے جو ݙوجھے دی سنبھال رکھݨ تے ہر کم کاراچ صبر وتحمل محبت نال پیش آوݨ۔اینویں جٖال دا وَݨ روہی دے وݨیں دا سردار ھے ۔ سردار کہیں وی طبقے دا ہووے ، صبر وتحمل تے رواداری دا پیکر ہوندے۔ جیویں قوس قزاح دے رنگ ست لڑی پینگھ وانگوں ہِن اینویں جٖال دے وݨ تے لڳݨ آلیاں پیلھوں وی رنگ برنگیاں ہِن۔ اتے ایں دھرتی تے وسݨ والے لوکاں دے روئیے وی اِنھاں رنگیں والی کار ہِن۔خواجہ سئیں دی ایں کافی وچ فکر تے سماجی رواداری دے رنگ وی موجود ہِن:
آ چُݨوں رَل یار ، پیلوں پَکیاں نی وے
کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں
کئی بھوریاں کئی پھِکڑیاں نیلیاں
کئی اودیاں گُلنار ، کِٹویاں ریتاں نی وے
پیلوں چُݨدیں بوچھݨ لیراں
چولا وی تھیا لیر کتیراں گِلردے کِرن پُچار ، سینگیاں سَکیاں نی وے
حضرت خواجہ غلام فریدؒ صوفی صفت انسان ہَن۔ او انسانیت دے خیر خواہ ہَن۔ فرقہ بندی تے طبقاتی نظام کوں بالکل تسلیم نئیں کیتا۔ بلکہ پوری انسانیت کوں رواداری اتے پیار محبت دا درس ݙتے۔اُنھاں دے نزدیک اصل ہیرا محبت تے حُسن واخلاق ھے۔
سمجھ سُنجٖاݨی غیر نہ جٖاݨی
سبھ صورت ھے عین ظہور
رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ
کعبہ ، قبلہ ، دَیر ، دَوارہ
مسجد مندر ہکڑو نور
خواجہ فریدؒ اپݨی دھرتی تے دھرتی جٖئے لوکیں دی پسماندگی ، غربت تے افلاس کنوں ایں طرح متاثر تھیندن جو اُنھاں دے سِوا ٻئی کوئی شئے تے توجہ نی ݙیندے۔ اپݨے لوکاں تے اپݨے وسیب نال محبت دا درس ݙیندن۔ ایہا وجہ ھے جو فریدؒ اپݨی شاعری اچ ساݙی معاشرت دی ہر چھوٹی توں چھوٹی روایت دا ذکر وݙے سوہݨے انداز نال کیتے۔ اُنھاں دی شاعری اچ روہی دے ٹوبھے دا ذکر وی مِلدے۔ روہی دے بیابان تے سُنجٖ بَر دے علاقے وچ ’’ٹوبھا‘‘ آبِ حیات وانگوں ھے۔ ایہ تاں اٹل حقیقت ھے جو حیاتی واسطے پاݨی مونڈھلی ضرورت ھے۔ جیڑھا وسیب دے ݙوجھے علاقیاں وانگ روہی اچ نی پاتا ویندا۔ خُشک سالی دی وجہ توں بارش وی ٻہوں کم تھیندی ھے۔ پر جݙݨ بارش تھیندی ھے تاں پاݨی ٹوبھیاں وچ جمع تھی ویندے جتھاں تمام ذی روح پاݨی پیندن۔ ایہ ڳالھ آکھݨ بے جا نہ ہوسی جو ٹوبھا معاشی، معاشرتی ، سماجی، ثقافتی، روحانی تے ذہنی سرگرمیاں دا محور ومرکز ھے۔ایہا وجہ ھے جو خواجہ سئیں ٹوبھے کوں اپݨیاں کافیاں وچ مرکزی مقام ݙتے تے سماج دی ضرورت کوں بیان کیتے۔
لاݨے پھوڳ فریدؒ سُہیساں
کرڑی تے ونجٖ جھوکاں لیساں
اجٖکل ٹوبھا وَس پیا
خواجہ فریدؒ در حقیقت اپݨی شاعری وچ سماجی رواداری دا درس ݙیندیں ہوئیں انفرادیت دی بجائے اجتماعیت کوں زیادہ اہم سمجھدن ۔ او صرف اپݨی ذات تک محدود نی راہندے۔ بھل جو پورے وس وسیب تے سماج دی ڳالھ کریندن۔ اُنھاں اپݨے جذبات تے محسوسات اچ سارے معاشرے دی نمائندگی کیتی ھے۔ ہک سوہݨا تے کامیاب معاشرہ اوں ویلے بݨدے جیڑھلے لوکاں اچ خیر خواہی تے خیر سگالی دا درجہ اُتم ہوسی۔ اگر ہر بندہ اپݨی خوشی اچ کھِلدا رہ ونجٖے کہیں دی پرواہ نہ کرے تاں ول او ڈُٖکھ ویلے وی کلہا ہوسی۔ اونکوں پُچھ پریت کرݨ آلا کوئی نہ ہوسی۔ حیاتی رَل مِل تے راہݨ دا ناں ھے۔ سماج نال جُڑ تے راہݨ دا ناں ھے۔ ساݙا معاشرہ کݙاہیں وی ایں ڳالھ دی حوصلہ افزائی نہ کریسی جو اپݨی خوشی وچ کہیں کوں شامل نہ کرو۔ فریدؒ دی شاعری معاشرے دی ترجمان ھے۔ الغرض خواجہ فریدؒ دی شاعری نہ صرف سماجی رواداری دی امین ھے بھل جو انسانی اعلیٰ اقدار تے اخلاقیات دا مجموعہ ھے۔جیندے وچکار انسانی مساوات، اخوت ، بھائی چارہ، ڈُٖکھ سُکھ دی سانجھ تے ہک ہووݨ دا دَرس مِلدے۔
رتھ دھیمیں دھیمیں ٹور
میڈا دستہ نرم کرور دا متاں ونگیں لگم ٹکور
رتھ دے بہندی درڳ نہ سہندی ہم طبع کمزور
روز ازل دی پاتم ڳل وچ برہوں تیڈے دی ڈور
شالا مول سلامت نیواں رہ وچ لڑدن چور
جیکر رتھ تے ٻیٹھیں تھک پوساں گھوڑا گھنساں بور
سوکھا تیز لغام دا کولا نہ اوکھا سر زور
راڄھݨ تے میں جوڑ کوں جوڑوں جوڑ جڑیندا جوڑ
سک تے طلب ملݨ دی سینے. روز نواں ہم شور
پندھ اڑانگے دلڑی تانگے جلد پڄاویں توڑ
میں تے یار فرید مݨیسوں رل مل شہر بھنبھور
)کافی نمبر چار)
نیل ابیض دریا
نیل ابیض افریقا دا ہک دریا ہے جیہڑا دریائے نیل دے ݙو معاون دریاواں وچوں ہک ہے۔ اے جھیل وکٹوریہ توں نکلدے جتھاں اینکوں وکٹوریہ نیل آکھا ویندے، جتھوں ایہ شمال تے مغرب دی جانب سفر کریندا ہویا یوگنڈا، جھیل کیوگا تے جھیل البرٹ توں گذردے۔ مزید شمال دی جانب سفر کریندا ہویا ایہ سوڈان وچ داحل تھیندے تے میدانی علاقیاں توں گذردے ہوئے دارالحکومت خرطوم دے مقام تے نیل ازرق نال مل کے دریائے نیل تشکیل ݙیندے۔ جھیل وکٹوریہ توں خرطوم تک ایں دریا دی لمبائی تقریبا 3700 کلومیٹر (2300 میل) ہے۔ 19ویں صدی وچ دریائے نیل دے منبع دی تلاش دے کم وچ تمام تر توجہ اینہی دریا تے مرکوز رہی۔
احمد زیول
thumb|احمد زیول
احمد حسان زویل (مصری عربی: أحمد حسن زويل، بین الاقوامی اصواتی ابجدیہ: [ˈæħmæd ˈħæsæn zeˈwe:l]; 26 فروری 1946 – 2 اگست 2016ء[20]) امریکی شہریت یافتہ مصری کیمیادان ہن۔ انہاں کوں 1993ء وچ نوبل انعام برائے کیمیا ݙتا گیا جس دی وجہ کیمیاء دی شاخ فمٹو کیمسٹری نال جڑے انہاں دے کارنامے ہن. انھاں کوں فیمٹو کیمسٹری دا بانی وی آکھا ویندا ہے۔ اوہ پہلے مصری تے مسلمان باشندے ہن جنھاں کوں نوبل انعام برائے کیمیا ملا. اوہ آخری عمر کیلیفورننیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی وچ بطور پروفیسر کم کریندے پئے ہن۔ پروفیسر احمد زویل نے اپݨی تمام زندگی امریکا وچ صرف دی تے امریکی صدر براک اوباما دے مشیراں دی کونسل دے رکن وی رہے۔
فیاض شاد بھٹی
نمونہ کلام
سک دے تھل تے مونجھیں دے مکران دے اندر ہا ں
ا ج کل یا ر و ! دردیں د ے د ا مان د ے ا ند ر ہا ں
سُنج ' بر جنگل کِتھ پیا ا و جھڑ ما ر گو لیند ا ہیں
چاہت ہا ں میں یا ر و ! ہر ا نسا ن د ے ا ند ر ہا ں
میں ہر ہک کوں ا و ند ی شا ن مطا بق ملد ا ہا ں
میں تاں شرف آں ' میں ہرہک دی شان دے اندر ہا ں
لکھ ا لحمد ! میڈ ا کئی مسلک کئی و ی فر قہ نئیں
حا لی حا ل تاں یا ر و ! میں ایمان د ے ا ند ر ہا ں
جیکر کو شش کر ے کئی تا ں ا و نکو ں مل پوساں
ممکن ہا ں میں تہوں تاں ہر ا مکا ن دے ا ند ر ہاں
کربلا دے ٻہتر شہید
شہدائے کربلا اوہ مظلوم افراد ہن جیہڑے غیر منصفانہ جنگ وچ مار ݙتے گئے ۔ جنہاں دا جرم صرف ایہ ہئی کہ اوہ وقت دے حاکم کوں درست تسلیم نہ کریندے ہن۔
فیاض شاد بھٹی
نمونہ کلام
چپ ا ی چپ اے کئی وی حق دی گال کر یندا نئیں
کربلا دے ٻہتر شہید
بنی ہاشم قبیلے نال تعلق رکھݨ والے شہید
شہدائے کربلا وچ بنی ہاشم دے سب شہداء حضرت ابوطالب دے ہی پوترے تے پڑپوترے ہن۔
فیاض شاد بھٹی
نمونہ کلام
میڈی سیت ا ی شاد بھڑیسی میں و ی پھر پوساں
حا لی حال میں ا نڑ چِتے نقصا ن د ے ا ند ر ہا ں
کربلا دے ٻہتر شہید
ی
نوٹ: ایہ 140 ناواں دی فہرست ہے بعض کتب وچ 108 ناں تے بعض وچ کم یا زیادہ ناں ملدے ہن۔ ایں فہرست وچ بنی ہاشم (دے 25 توں زیادہ شہدا) تے غلاماں (30 دے قریب) نیز دیگران (جیویں کہ یوم عاشورہ توں پہلے دے شہداء وغیرہ یا دشمناں دے لشکر توں آوݨ والے شہداء 10 دے قریب) کوں شمار نہ کیتا ونجے تاں مشہور تعداد 72 ہی بݨدی ہے۔
فیاض شاد بھٹی
نمونہ کلام
فیاض شاد بھٹی
ساحر رنگپوری دی شخصیت
رنگ پور کوں میں طائف سمجھدا ہم، رنگ پور کوں ہُنڑ وی میں کھیڑیں دا شَہر سمِجھ تے بے رنگ سمجھدا راہواں ہا جیکر میں رنگ پور دے ساحر کوں نہ ملاں ہا... ساحر سئیں جئیں ویلھے شعر پڑھدِن تاں ایویں لڳدے جو رانجھا وی ہُو بہو ایویں الیندا ہوسی. ہُنیں دے لہجے دی مٹھاس تے ہُنیں دی اکھیں دی چمک ݙیکھ کراہیں میکوں ایویں لڳدے جو ہنیں دی پیدائش ای محبت کرݨ سانگھے تے شاعری کرݨ سانگھے تھئی اے. محبت جئیں ویلھے کہیں بُت اچ آپنڑیں روح پُھوک ݙیندی اے تاں ول اوں جسم اچوں کوئی خاص مقناطیسی لہراں نِکلدن جیہڑیاں ݙسیندن جو ہِیں جسم دا رہائشی مُحب وی ہے تے محبوب وی ہے. ساحر سئیں کوں ملݨ آلا ہر سنگتی گواہی ڈیسی جو ہُنیں دے نال ٻہندے ہی او لہراں واضح طور تے محسوس تھیندِن.
ساحر رنگ پوری سئیں اوکاڑہ یونیورسٹی وچ ریاضی دے لیکچرار ہن. اج کل لہور ریاضی وچ پی ایچ ڈی کریندے پن. ہک انگریز آکھیا ہا کہ اگر کوئی انسان خدا تک واقعی پہنچ ڳیا تو او کوئی ریاضی دان ہی ہوسی کیوں جو میں کائنات دی ہر شئے وچ ریاضی دے کلیے استعمال تھئے ہوئے ݙٹھن. شاعری وچ ریاضی کتلا اثر انداز تھیندی ھ اے تاں ساحر سئیں آپ ہی ݙسا سڳدن میکوں تاں ہُنیں دی شاعری وچ حساب دی بجائے جذبات نظر آندِن. او جذبات جیہڑے انسان دی روح کوں شاد کریندِن تے شعور کوں پوِتر کریندِن... مرشد تواݙی زندگی دے چند لمحیں دی مل پووݨ والی سانجھ اساݙی ساری زندگی دا حاصل ھ... سدا سلامتی..
وݙ وݙیرے ݙس ڳئے ساکوں عشق دیاں ساریاں رمزاں دل دے جندرے کیویں کُھلدِن کیڑھی کُنجی لڳدی (ســؔـاحر)
عثمان کریم بھٹہ
کردار سنگھ، فلم
کرتار سنگھ، لالی ووڈ فلم انڈسٹری دی ہک پنجابی فلم ہئی جیہڑی 1959ء وچ ریلیز کیتی ڳئی۔ فلم وچ مرکزی کردار علاؤالدین نے ادا کیتا جیہڑے کہ کرتار سنگھ دے روپ وچ ہن۔ فلم دی کہانی ہندوستان دی ونڈ دے دوران مشرقی پنجاب دے ہک دیہات دے گرد گھندی اے جتھاں ہندو، مسلمان تے سکھ رل کے رہندے ہوندن پر ونڈ دے نتیجے وچ اتھوں دے مسلماناں کوں پاکستان آوݨا پوندے۔ ایں فلم دے سارے گیت عنایت حسین بھٹی ہوراں نے ڳائے۔ اے پاکستان دی ہک کامیاب پنجابی فلم ثابت تھئی۔
مولوی فضل الحق
حالاتِ زندگی
شیر بنگال مولوی اے دے فضل الحق 26 اکتوبر 1873ء کوں بنگال دے ضلع باریسال دے مشہور قاضی خاندان وچ پیدا تھئے۔ انہاں دے والد وکیل ہن تے انہاں دا شمار ممتاز قانون داناں وچ تھیندا ہئی۔ انہاں نے اپݨے پتر کوں قرآن پاک، اسلامیات تے عربی و فارسی دے مضامین وچ خصوصی طور تے تعلیم ݙیوائی۔ مولوی اے کے فضل الحق دا تعلیمی ریکارڈ ہمیشہ شاندار ریہا۔ آپ نے 1894ء وچ کلکتہ پریذیڈنسی کالج توں بی اے کیتا۔ بعد ازاں کلکتہ یونیورسٹی توں لاء دی ڈگری حاصل کر کے کلکتہ ہائی کورٹ وچ پریکٹس شروع کر ݙتی۔ آپ دا شمار غیر منقسم بنگال تے بعد وچ پاکستان دے ممتاز قانون داناں وچ کیتا ویندا رہا ہے۔ وکالت شروع کرݨ دے بعد آپ صوبائی سیاست وچ وی حصہ گھندے رہے۔
23 مارچ 1940ء کوں لاہور وچ مسلم لیگ دے سالانہ اجلاس وچ علیحدہ مملکت دے حصول دا مطالبہ پیش کیتا ڳیا۔ منٹو پارک لاہور وچ منعقد تھیوݨ والے اس تاریخی اجلاس وچ لکھاں افراد پورے برصغیر توں شریک تھئے۔ اجلاس دی صدارت بابائے قوم حضرت قائداعظم محمد علی جناحؒ نے کیتی تے اس وچ شیر بنگال مولوی اے کے فضل الحق نے تاریخی قرار داد لاہور پیش کریندے ہوئے مطالبہ کیتا کہ مسلماناں دی اکثریت والا شمال مشرقی حصہ جس وچ بنگال تے آسام شامل ہن تے شمال مغربی حصہ جس وچ پنجاب‘ سندھ‘ بلوچستان تے کشمیر دے علاقے ہن انہاں سب تے مشتمل آزاد مملکت قائم تھیوݨی چاہیدی اے۔
مولوی اے کے فضل الحق دا انتقال 27 اپریل 1962ء کوں 89 سال دی عمر وچ تھیا تے انہاں کوں ڈھاکہ وچ سپرد خاک کیتا گیا.
نیل ارزق دریا
نیل ازرق دریا، ایتھوپیا دی جھیل ٹانا توں نکلݨ والا ہک دریا ہے جینکوں ایتھوپیا وچ ابے تے سوڈان وچ نیل ازرق دے ناں نال پکارا ویندے۔ نیل ازرق سوڈان دے دار الحکومت خرطوم دے قریب نیل ابیض نال مل کے دریائے نیل تشکیل ݙیندے جیہڑا سوڈان تے مصر توں گذردا ہویا اسکندریہ دے مقام تے بحیرہ روم وچ ڈھہندے۔ نیل ازرق جھیل ٹانا توں نکلݨ دے بعد شمال مغرب دی جانب اپݨے سفر دا آغاز کریندے تے صرف 30 کلومیٹر دے فاصلے دے بعد ہک عظیم گھاٹی وچ داخل تھی ویندے۔ ایہ علاقہ ایتھوپیا وچ سیاحت دے حوالے نال معروف ہے۔ جون توں ستمبر دے بارش دے موسم وچ نیل ازرق وچ سطح آب بہت ودھ ویندی ہے تے اے دریائے نیل کوں ݙو ترہائی پاݨی فراہم کریندے۔ ایہو دریا ایتھوپیا دے دریائے اتبارا دے نال مل کے دریائے نیل وچ سیلاب دا باعث بݨدا رہیا لیکن 1970ء وچ اسوان ڈیم دی تعمیر دے نال ہی ایں سلسلے دا خاتمہ تھی ڳیا۔ نیل ازرق، نیل ابیض کولوں لمبائی وچ چھوٹا ہے لیکن ایندے باوجود مصر پہنچݨ والا 56 فیصد پاݨی ایہو دریا فراہم کریندے۔ ایہ دریا سوڈان کیتے یکساں اہمیت دا حامل ہے جتھاں ایندے تے قائم ݙو ڈیم ملک دی 80 فیصد بجلی پیدا کریندن۔ انہی ڈیماں دی بدولت ایں علاقے وچ دنیا دی بہترین کپاس پیدا تھیندی ہے۔
شاہ بانو بلگرامی
شاہ بانو بِلگرامی (اردو: شاہ بانو بلگرامی) (انگریزی: Shahbano Bilgrami) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٧٣ء)  پاکستان نال تعلّق رکّھݨ آلی ہِک مصنف زنانی، ایڈیٹر، شاعرہ، اَتے کتاب / فلم دا جائزہ گِھنَّم آلی پاکستانی شخصیّت ہِن۔
حیاتی دا احوال
راولپنڈی، پاکستان وِچ ڄَمَّݨ آلی شاہ بانو نے اپݨی ابتدائی حیاتی کینیڈا دے کیوبیک، مونٹریال وِچ لنگھائی۔ ادب وِچ دلچسپی گِھنَّݨ دی باروں، اِنّھاں نے ہائی سکول وِچ مضمون نویسی اَتے تخلیقی تحریری مقابلیاں وِچ اِنّھاں کُوں انجو انج اِنامات نال نوازیا ڳیا۔ ١٩٩١ء وِچ، اُوہ اَتے اُنّھاں دا ٹَٻَّر اپݨے اَبائی دیس وَل ڳیا، جِتّھاں اُنّھاں نے اے لیول مکمل کِیتا۔ اِین٘دے بعد شاہ بانو نے انگلینڈ وِچ بی اے آنرز اَتے کنگز کالج لندن تُوں وِیہوِیں صدی دے ادب وِچ ایم اے کرݨ کِیتے لندن یونیورسٹی کَن رُخ کِیتا۔ اُوہ مغربی ورجینیا دے مورگن ٹاؤن وِچ ٢٠٠٢ء وِچ اپݨے پئے اَتے ݙو دِھیاں دے نال رہن٘دی ہَن۔
ادبی اَتے نصابی خدمتاں
آکسفورڈ یونیورسٹی پریس دی کراچی برانچ وِچ اپݨے اَٹھ ورھیاں دے وِچالے، اُوہ ایجوکیشن ڈویژن دی ایڈیٹر اَتے مصنف ہَن۔ اُتّھاں کَم کرین٘دے ہوئے، اُنّھاں نے ٻالاں دے اَݨ ڳِݨت درسی کتاباں لِکّھیاں اَتے اُنّھاں وِچ معاوݨت کِیتی۔
تصانیف اَتے اعزاز
١٩٩٧ء وِچ اُنّھاں دی شاعری آکسفورڈ یونیورسٹی پریس دے ذریعہ ہِک "انتھالوجی" وِچ چَھپّی ہئی۔ اِیہ پاکستانی نژاد شاعراں دے لِکّھے ہوئے شعراں دا مجموعہ ہِے۔ "خوابوں کے بغیر"، شاہ بانو دا پہلا مکمل لمائی آلا ناول، مین ایشین ادبی اِنام ٢٠٠٧ء دے لانگ لسٹ وِچ رکّھیا ڳیا ہِے۔
ابو اسحاق شامیؒ
شیخ ابو اسحق شامی دا لقب شرف الدین ہئی۔ خلیفہ چہارم حضرت علی دی نانویں پشت توں ہن. ابو اسحٰق شامی چشتی ملک شام وچ پیدا تھئے، ہیں لحاظ نال شامی سݙویجے۔ قصبہ چشت وچ تعلیم و تربیت تھئی۔ آپؒ نے 940 ء 14 ربیع الثانی 329 ھ کوں وصال فرمایا. بعض دے مطابق شام وچ رہے تے اتھائیں وفات پاتی تے اتھائیں دفن تھئے۔
شاہ بانو بلگرامی
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:شاعرہ ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:ناول نگار زنانیاں
ابو اسحاق شامیؒ
مزار
آپؒ دا مزار مبارک شہر عکہ، شام وچ ہے۔ سیر الاقطاب دے مصنف نے لکھا ہے کہ آپؒ دے وصل توں گھن کے اج تک آپؒ دے مزار تے ہک چراغ روشن ہے جیہڑا کݙہیں نی وسمدا۔ اوہ شام توں سویر تک روشن رہندا ہے باد و باراں دا کئی وار طوفان آیا۔ مگر رات دے وقت ایں چراغ کوں نی وسما سڳا۔ ایہ چراغ ایں فارسی شعر دی عملی تصویر ہے:
اگر گیتی سرا سر باد گیرد
چراغ مقبولاں ہرگز نمیرد
شائستہ سہروردی اکرام اللہ
thumb|بیگم ڈاکٹر شائستہ سہروردی اکرام اللہ بیگم ڈاکٹر شائستہ سہروردی اکرام اللہ (اردو: شائستہ اکرام اللہ) (انگریزی: Shaista Suhrawardy Ikramullah) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٢ جولائی ١٩١٥ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ١٠ دسمبر ٢٠٠٠ء)  پاکستان نال تعلّق رکّھݨ آلی اردو دی مہان٘دری مصنف زنانی، تحریک پاکستان دی مہان٘دری زنانی اڳواݨ، پاکستان دی پہلی قنُون ساز اسمبلی دی رُکن اَتے سفارت کار ہَن۔
حیاتی دا احوال
شائستہ سہروردی اکرام اللہ ٢٢ جولائی، ١٩١٥ء کُوں کلکتہ، برطانوی ہند وِچ ڄَمّی ہَن۔ بیگم شائستہ سہروردی نے لوریٹو کالج، کلکتہ تُوں تعلیم حاصل کِیتی۔
اِنّھاں دے اَبّا سئیں "حسان سہروردی" برطانوی وزیرِ ہند دے مشیر ہَن۔ ١٩٣٢ء وِچ اِنّھاں دی شادی مہان٘درے سفارت کار محمد اکرام اللہ نال تھئی جیڑھے قیامِ پاکستان دے بعد پاکستان دے سیکرٹری خارجہ دے عُہدے اُتے فائز تھئے۔ بیگم شائستہ اکرام اللہ شادی تُوں پہلاں ای شائستہ اختر سہروردی دے ناں نال افسانہ لکّھا کرین٘دی ہَن اَتے اِنّھاں دے افسانے اِیں زمانے دے اہم ادبی جریدے "ہمایوں"، "ادبی دُنیا"، "تہذیبِ نسواں" اَتے "عالمگیر" وغیرہ وِچ چھپدے ہون٘دے ہَن۔ ١٩٤٠ء وِچ اِنّھاں نے لندن یونیورسٹی تُوں ناول نگاری دے موضوع اُتے پی ایچ ڈی کِیتی، اُوہ اِیں یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی کرݨ آلی پہلی ہندوستانی زنانی ہَن۔ اِنّھاں دے تحقیقی مقالے دا موضوع "اردو ناول اور افسانے کی ترقی" ہئی، اِین٘دے وِچ اُنّھاں نے اردو ادب دا ناقدانہ جائزہ گِھدّا ۔
شادی اتے ٻال
بیگم شائستہ سہروردی نے محمد اکرام اللہ نال ١٩٣٣ء وِچ شادی کِیتی ۔ اِنّھاں دے چار ٻال ہَن :
سیاسی حیاتی
تحریکِ پاکستان دے ݙیہاڑیاں وِچ اِنّھاں نے اَزادی دے پورھیے وِچ وی فعال حِصّہ گِھدّا اَتے بنگال لیجسلیٹو اسمبلی دی رُکن رہی۔ قیامِ پاکستان دے بعد اُوہ پاکستان دی پہلی قنُون ساز اسمبلی دی رُکن وی رہی۔ قیامِ پاکستان دے بعد اُنّھاں نے اقوامِ متحدہ وِچ پاکستان دی نمائندگی کِیتی اَتے مراکش وِچ سفارتی خدمتاں انجام ݙِتّیاں۔ شادی دے بعد پردہ چھوڑݨ آلی پہلی ہندوستانی مسلم زنانیاں وِچوں ہِک ہَن۔ محمد علی جناح دے آکھݨ تے اُوہ سیاست وِچ رَلّی ہَن۔ اُوہ مسلم ویمن سٹوڈنٹ فیڈریشن اَتے آل انڈیا مسلم لیگ ویمن ذیلی کمیٹی دی اڳواݨ ہَن۔ ١٩٤٥ء وِچ اُنّھاں نے قائدِ اعظم محمد علی جناح دے آکھݨ تے حکومتِ ہند دی پیسفک ریلیشن کانفرنس وِچ شرکت دی پیشکش ٹُھکرا ݙِتّی۔
تصانیف
اُنّھاں نے "تہذیب" اَتے "عصمت" کِیتے لِکھیا، ݙُونہائیں زنانیاں دے اردو رسالے ہَن۔ بعد وِچ اُنّھاں نے انگریزی اخباراں کِیتے وی لِکّھیا۔ ١٩٥١ء وِچ "نینا" دے ناں لکّھے چِٹّھیاں چَھپّیاں جیڑھیاں نینا دے ناں دی ہِک تِریمت دی طرفُوں فرضی ہندوستانیاں کُوں لِکّھے ڳئے ۔ اصلی نینا اِنّھاں دے ساہْوریاں وِچ ہِک زنانی ہَن۔ اِنّھاں دے تصنیفاں وِچ تَلّے ݙِتّے ڳئے کتاباں شامل ہِن:
اعزازات
حکومتِ پاکستان نے بیگم شائستہ اکرام اللہ دے پورھیے کُوں چِتوین٘دے ہوئے نشانِ امتیاز دا اعزاز ݙِتّا ہئی۔
وفات
بیگم شائستہ اکرام اللہ ١٠ دسمبر، ٢٠٠٠ء کوں متحدہ عرب امارات وِچ فوت تِھی ڳئی ہَن۔ اُوہ کراچی وِچ حضرت عبد اللہ شاہ غازی دے مزار دے احاطے وِچ پُوری ڳئی ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:نشان امتیاز گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی سیاستدان ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی افسانہ نگار ونکی:افسانہ نگار ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی سفیر زنانیاں ونکی:سہروردی ٹَٻَّر ونکی:پاکستانی اردو مصنف ونکی:پاکستانی سفارت کار زنانیاں ونکی:پاکستانی زنانیاں
سرائیکی روزہ مرّہ تے محاورے
روز مرّہ
روزمرہ عام ٻول چال کوں آکھیا ویندے جیویں جو اساں ہک ٻئے نال ڳالھ ُمہاڑ کریندے ہئیں۔
محاورہ
محاورہ علم صرف دی او اصطلاح ئِ جیندے ئِ چ لوظیں دے حقیقی معنی دے بجائے خاص معنے گھدے ویند ِن۔ جیویں جو میں ’’روٹی کھادی ‘‘ یا میں ’’قسم کھادی‘‘ دے معنیاں ئِ چ فرق ئِ۔ یعنی میں ’’روٹی کھادی ‘‘ حقیقی معنی ئِ چ استعمال تھئے جݙاں جو میں قسم کھادی مراد ی معنی ئِ چ استعمال تھئے۔
محاورے دی اہمیّت
دنیا دی کئی زبان وی ایجھیئیں کائینی جیندے ئِ چ محاورے استعمال نہ کیتے ویندے ہوون ۔ محاورہ زبان دا سݨھپ تے ڳاہݨاں ئِ۔ محاورے دے ورتݨ نال نظم ہووے یا نثر ݙوہائیں دا قد ودھ ویندے ایندے نال لوظیں دا ورتارا کھلدے تے تحریر ئِ چ باریکی تے لطافت پیدا تھیندی ئِ۔ ایندے استعمال نال لطیف جذبیئاں تے اچیاں سوچاں دا بھر پور اظہار کیتا ون٘ڄ سڳدے ۔ محاورہ جتھاں زبان دی وسعت کوں نشابر کریندے اتھاں زبان تے بیان تے لکھاری دی مضبوط گرفت کوں وی ظاہر کریندے ۔
محاورے دا ورتݨ
محاورے دا استعمال سرائیکی زبان ئِ چ اتنا عام تے وافر ئِ جو بعض دفعہ تاں این لڳدے جو ساری ڳالھ مہاڑ محاورے ئِ چ ای تھیندی پئی ئِ۔ سرائیکی زبان ئِ چ محاوریں دا زیادہ تے بھرپور استعمال تے عام زندگی ئِ چ ایندا ورتارا اینہہ زبان دی وسعت کوںنشابر کریندے ۔
محاورے دی تعریف
محاورے دی مختصر تعریف کجھ ایں کیتی ون٘ڄ سڳدی ئِ ۔ جو محاورہ لوظیں دا ایجھاں مجموعہ ہوندے جیندے لوظ ݙسݨ ء ِچ تاں عام لڳدن پر محاورے دی ترکیب انھیں لوظیں دے عام معنئیں کوں خاص بناْݙیندی ئِ ۔ محاورے دے متعلق اے آکھیا ویندے جو :
سرائیکی محاوریاں دا ذخیرہ
سرائیکی زبان دے محاوریں دا ذخیرہ اݨ کھٹ ئِ جہڑا جو اینہہ زبان دی وسعت دا مظہر ئِ ۔ اکثر اوقات ساݙا اݨ پڑھ سرائیکی طبقہ وی اپݨی روزمرہ دی ٻول چال ئِ چ بے شمار محاورے ٻول ویندے ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ محاوریں دا استعمال ساݙے سرائیکی وسیب دا عام ورتارا ئِ۔ مثال دے طور تے چند ہک محاورے ملاحظہ ہوون۔ اچا جھکا تھیوݨ، اٹھ نال مکوڑا ٻدھݨ۔ بڑ بڑ کرݨ، برتھا تھیوݨ، جُتیاں سدھیاں کرݨ، جتی چا ہڑھݨ، ڄبھ کڈھݨ ، جھورا لڳݨ ، جھولی اݙݨ ، جھوک رساوݨ، جھمر مارݨ وغیرہ
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں
بھیݙوے اَکھاݨ
بھیݙ(بھیڑ) ساڈٖی وَسُوں دَا ٻہوں مشوم، اللہ راہسی، ہیݨا تے بھولا بھالا زناور ہے. بھیݙ دے ناں نال کئی اَکھاݨ وی مشہور ہن جنہاں وچ بھیݙ کوں بطور تشبیہہ تے استعارہ بݨاکے بزدلی، ہیݨے پن(کمزوری)، کمزور دلی دے میہݨے(طعنے) ݙتے ویندن تے اُوکوں بھیݙ اوئے، بھیݙا مال آکھ کے چِڑایا ویندے۔مثلاً ہٹھے ویلھے رووݨ دھووݨ، چیکݨ ٻاکݨ آلے بندے یا بندی کوں بھیݙ وانگوں ہیݨا، بھیݙ دے مُونہ آلا، ماسی بھیݙ، لِمُلّ بھیݙ، بھیݙ مسات سڈٖ ا ویندے۔
سرائیکی وَسُوں اِچ کُجھ بھیݙوے اَکھاݨ ٻہوں مشہور ہن۔
1۔ بھیݙ بُڈٖ موئی تے مینگݨی تر آئی.
ترجمہ: جہڑی اصل تے اہم چیز ہائی او ٻُݙ ڳئی، ڳم تھی ڳئی تے غیر اہم چیز مل ڳئی۔
2۔ بھیݙ دا پُوچھل پکڑِیا، اُروار وَیسی نہ پار.
ترجمہ: بھیݙ دی پوچھ پکڑݨ آلا، ہیݨے دا سہارا پکڑ تے ٹُرݨ آلاا نہ اُروار (تھل) وچ راہسی نہ دریا پار(دامان) ویسی۔۔ یعنی ایہو جیہے بندے کوں مزل کڈاہیں نئیں ملدی جہڑا ٻیاں دے سہارے ٹُرے۔ سرائیکی وچ ایندے معنی وچ ہک ٻیا اکھاݨ وی ہے۔ آپݨی تڈٖ تے ٹھِلو، اُروار ون٘ڄو یا پار(آپݨی طاقت، آپݨے بھروسے تے ترݨ آلا انسان دریا کوں پار کر گھندا ہے بھان٘ویں تھل ون٘ڄے یا دامان)
3۔ بھیݙ سستی ہووے تاں لوک پُوچھل چا چا ݙیہدِن۔
ترجمہ: سستی شئے خریدݨ ویلے لوک ول ول سوچیندے ہن۔ (احتیاط کرہندے ہن)
ترجمہ: غریب، کمزور انسان کوں ہر کوئی لُوٹیندا ہے، دوکھا ݙیندا ہے۔
5۔ ایہ بھیݙا مال ہے۔
ترجمہ: ایہ کمزور دل، بزدل قسم دا انسان ہے۔
6۔ بھیݙاں ڈَھک کے سُتّا پئے.
7۔بھیݙ مشُوق تے کُتا عاشق۔وِچ ڳڈٖونہہ وکیل سماݨاں
8۔ بھیݙاں وچ بِھگاڑ پِیا
آجڑی کُوں ہنگݨ آیا
ترجمہ: بھیݙاں دےاَیَّڑ تے جہڑے ویلے نہر  حملہ کیتا تاں آجڑی(چرواہا) بھیݙاں کوں بچاوݨ دی بجائے پیشاب دا بہانہ بݨا تے بھڄ ڳیا۔یعنی ڄݙݨ کمزوراں تے مصیبت آندی ہے تاں اُنہاں ہیݨیاں دا محافظ ڈٹݨ تے لڑݨ دی بجائے بہانے بݨا تے بھڄ ویندے۔
عباس سیال
المستنجد باللہ
مستنجد باللہ دا اصل ناں یوسف ہئی۔ ایں خلیفہ نے 1160ء/555ھ توں گھن کے 1170ء/566ھ تک خلافت دا عہدہ سنبھالا۔ ایہ خلیفہ مکتفی باللہ (اصل ناں محمد بن مستظہر) دا بیٹا ہئی۔ مستنجد باللہ اپݨے پیؤ دی زندگی اچ ہی ولی عہد نامزد تھی چکا ہئی ۔ ایندے انتقال دے بعد 1160ء/555ھ اچ ایندی خلافت دا آغاز تھیا۔
نسب
مستنجد باللہ دا نسب ایویں ہے:
المستنجد باللہ یوسف بن محمد المقتفی لامر اللہ بن احمد المستظہر باللہ بن عبد اللہ المقتدی بامر اللہ بن محمد بن القائم بامر اللہ بن احمد القادر باللہ بن اسحاق بن جعفر المقتدر باللہ بن احمد المعتضد باللہ بن محمد الموفق باللہ بن ابوالفضل جعفر المتوکل علی اللہ بن محمد المعتصم باللہ بن ابوجعفر ہارون الرشید بن ابوعبداللہ محمد المہدی باللہ بن ابوجعفر المنصور بن محمد بن علی بن عبد اللہ بن علی بن عبد اللہ بن عباس بن عبد اللہ بن عباس بن عباس بن عبد المطلب۔
واقعات
556ھ/1159ء اچ کئی بغاوتاں ترکاں تے عرباں دی جانب توں تھیاں۔ خلیفہ مستنجد باللہ نے انہاں کوں فرو کیتا۔
558ھ/1161ء اچ خلیفہ مستنجد باللہ نے بنی اسد دے خلاف فوج کشی کیتی تے انہاں کوں عراق توں کڈھ ݙتا۔
559ء/1162ء اچ واسط وچ بغاوت تھئی، جینکوں فرو کیتا ڳیا۔
شام و مصر دی اسلامی طاقت صلیبی حملیاں اچ مصروف رہی۔ نورالدین زنگی نے صلیبیاں نال کئی معرکے کیتے۔
تمام بے جاٹیکس عوام تے معاف کر ݙتے ڳئے تے ضبط شدہ مال واپس کیتا ڳیا۔
کئی مقامات تے فتوحات حاصل تھیاں۔ عراق، فارس تے دیگر مقامات تے علاقیاں تے حکومت بغداد دا اثر و اقتدار قائم ریہا۔
ایہ زمانہ امن و امان تے مسلماناں دے اطمینان دا زمانہ ہئی۔ ملک تمام دجالی فتنیاں توں محفوظ ریہا۔
وفات
1170ء/566ھ اچ خلیفہ مستنجد باللہ دا بیماری دے بعد انتقال تھیا۔
اسلم رسولپوری
ڄم پل
ڄام پور وچ رہندے۔ اسلم رسولپوری :
ناں: محمد اسلم رسولپوری
تاریخ پیدائش: ١٩٤١ء
جائے پیدائش: رسول پور
کم کار: وکالت/ ادب
اسلم رسول پوری ہک علمی گھراݨے وچ ١٩٤١ء کوں رسولپور وچ پیدا تھئے۔
تعلیم
جام پور دے ہائی سکول توں میٹرک کرݨ دے بعد اُنہاں مظفر گڑھ کنوں جے وی دا امتحان پاس کر تے بھکر پور توں ١٩٦٢ء وچ تدریس دا آغاز کیتا۔ اُنہاں ١٩٧٠ء دے ڈہاکے وچ سرائیکی ادبی تنقید لکھݨ شروع کیتی تے ہک کتابچہ مارکسی نقطۂ نظر تے ساڈا ادب شائع کرایا۔ اسلم رسولپوری کوں احساس ہا جو تنقیدی فکر نال ای کہیں ادب دی بہترین آبیاری تھی سگدی ہے۔ سرائیکی ادب وچ نظریاتی دے خلا کوں پُر کرݨ کیتے اُنہاں مغربی تنقید دا مطالعہ کیتا تے سرائیکی کلاسیکی شاعری دی نویں تعبیر و تشریح کیتی تے ول سرائیکی ادبی تنقید تے ڈوجھی لکھت تلاوڑے شائع کرائی۔ اسلم رسولپوری، سرائیکی لسانیات تے بہوں لکھیئے۔ اُنہاں اپݨی کتاب سرائیکی زبان اوندا رسم الخط تے آوازاں وچ سرائیکی دا منڈا زباناں نال تعلق واضح کیتے تے ایں سلسلے دی ڈوجھی کڑی سرائیکی دیاں بچکار آوازاں ہے اُنہیں دیں لسانی تحریریں دی نظریاتی جہت سرائیکی زبان تے لسانیات وچ نمایاں ہے۔ سرائیکی ادبی تنقید دے حوالے نال ستارے، لیکھے دے بعد سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ سرائیکی تنقید تے ما بعد نو آبادیاتی نظریہ بہوں اہم کتاباں ہن اُنہاں دی کتاب تلاوڑے کوں سرائیکی ادبی تنقید وچ کلاسیک دا درجہ حاصل ہے۔ تلاوڑے دی اشاعت توں پہلے سرائیکی ادبی تنقید محض تاثراتی تنقید تئیں محدود ہئی۔ تلاوڑے سرائیکی ادب وچ نظریاتی تنقید کوں متعارف کرائے۔ سرائیکی زبان، اوندا رسم الخط تے آوازاں ایندے وچ سرائیکی زبان بارے انڈو آریائی نظریئے کوں رد کر تے سرائیکی زبان دیاں بنیاداں منڈا قبائل دی ہک زبان منڈاری وچ ثابت کرݨ دی کوشش کیتی گئی ہے۔ اسلم رسولپوری دی تحقیق موجب سرائیکی زبان دا ڈکشن تے ایندیاں مخصوص آوازاں منڈاری نال مشترک ہن کیوں جو سرائیکی تے منڈا ثقافت (جھمر، تاڑی، گݨتری، رسماں ریتاں، سنگیت وغیرہ) وچ کافی اشتراک ہے۔ سرائیکی زبان، اوندا رسم الخط تے آوازاں وچ پہلی واری سرائیکی صوتیات دا نظام وضع کیتا گئے۔ سرائیکی وچ کُل ٤٦ آوازاں ہن جیندے کیتے ٥٦ علامتاں استعمال کیتیاں ویندین۔ البتہ سرائیکی دیاں بچکار آوازیں بارے ایں کتاب دے نقطۂ کنوں ہَٹ کرانہیں سرائیکی دیں بچکار آوازیں دی بنیاد افریقی زبانیں وچ گولݨ دا آہر کیتا گئے۔ اسلم رسولپوری دا کم سرائیکی رسم الخط متعین کرݨ وچ وی فیصلہ کُن شکل وچ سامݨے آندے۔ سرائیکی لسانیات، ادبی تنقید دے موضوعات تے اُنہاں دیاں تاریخ ساز کتاباں چھپ چُکین۔ اُنہیں اپݨیاں کتاباں سچل سر مست، بیدل سندھی، حمل لغاری دے سرائیکی کلام دے انتخاب دے سلسلے وچ اُنھیں دی شاعرانہ فکر کوں صرف تصوف دی بجائے ترقی پسندانہ فکر، انسان دوستی، رواداری اتے عام انسانی حیاتی دے حوالے نال پرکھیئے۔ اسلم رسولپوری ہوراں تنقیدی مجموعے لیکھے'' وچ اپݨے تنقیدی شعور کوں عالمی ادب تے مختلف عالمی فکری حوالیں نال رلائے جیندے وچ انسانی زندگی دی بے معنویت اتے لا لعنیت دا نظریہ شامل ہے۔ ایندے علاوہ اُنھیں اپݨے بہوں سارے تنقیدی مضامین وچ سماجی جبر دے خلاف شاعری وچ مزاحمتی رویئے اتے امید دے عنصر کوں وی اجاگر کیتے۔ فنون لطیفہ، موسیقی، ناٹک تے مصوری نال اُنھیں کوں بہوں دلچسپی ہے۔
اسلم رسولپوری ادب دے روایت شکن تے عہد ساز تنقید نگار ہن۔ سرائیکی تنقید تے ما بعد نو آبادیاتی فکر دے حوالے نال مغربی تہذیبی جبر دی مذمت پاروں اسلم رسولپوری ہک دور اندیش نقاد جاپدن۔ اُنہاں درس و تدریس دے بعد قانون دا پیشہ اختیار کیتا تے سرائیکی وسیب وچ سیاسی تے انسانی حقوق کیتے عملی جدوجہد وچ برابر حصہ گھدے۔ اسلم رسولپوری ترقی پسند، تنقید نگار تے دانشور ہن۔ انہیں دی نثر رواں تے سلیس ہے تے اساڈے عہد دی مروجہ سرائیکی دی ترجمانی کریندی ہے۔ اسلم رسولپوری دے تنقیدی تے تحقیقی مضامین استدلالی خاصیت رکھدن۔
سیاست
سرائیکی پارٹی دی مجلس عاملہ دا رکن ہے۔
کتاباں
ہک درجن کنوں ودھ کتاباں ہن۔
ٻاہرلے جوڑ
اسلم رسول پوری دیاں کتاباں
حوالے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
سید حسین بن علی
مکہ دا گورنر ہئی جیہڑا نسلی طور تے عرب تے سید ہووݨ دی وجہ توں خلافت دا دعویدار ہئی تے خلافتِ عثمانیہ دے خاتمے وچ ایندا سب توں وݙا کردار ہئی.
دلا بھٹی
سینکڑیاں ورھے پنجاب دیاں شہراں وِچ کِسے دُلّے بھٹی دی کہانی نہ کیتی- شہر مُغلِ شاہی دے ٹھانے سن- شہراں وِچ امیراں تے سوداگراں، افسراں تے چاکراں، عالماں تے سُوجھواناں، پڑھن والیاں تے پڑھاون والیاں، حُجریاں والیاں تے مُجریاں والیاں دی رِزق ڈوری مُغل شاہی دِیاں رکاباں نال بجّھی ہوئی سی- دُلّے مُغل شاہی دے جُوہو جُوہ کُداڑدے گھوڑے نوں بار دے جنڈ نال بنّھ چھڈیا تے اوہدی کہانی مُغل راج توں نابری دا ڈگا بن گئی- ایس کارن شہراں وِچ دُلّے دا ناں مُونہوں کڈھن حرام تھی گیا-
پِنڈ گراں وِچ وی دُلّے دا ناں مُونہوں کڈھن حرام ہا- پِنڈ وسوں امیراں سرداراں مُغل راج دے نِکے موٹے پتی داراں دی داب ہیٹھ آہی- آپوں ایہہ امیر شہریں رہندے سن پر تھانیداراں پٹواریاں تے قاضیاں ملوانیاں راہیں لوکڑیاں دے جیون وسن دی ڈور آپنے ہتھ رکھدے سن تے آپنی لوڑ مرضی مُوجب پئے چِھکدے بھواندے سن- ہِک بار دا تپہ ہا جِتھے دُلّے دی کہانی والی ڈھانڈ پئی بلی- بار دیاں اوجھڑاں وِچ اوہناں لوکاں دے ڈیرے سن جیہڑے مُغل شاہی توں نابر تھئے- ایہناں لوکاں وِچ واہک راہک، کمی سیپی، ایانے سیانے، بُڈھڑے گبھرو، مرد ترےمتاں سبھ سن- سبھ وہ لوک جیہناں دے لک اُتے زروالاں تے مالکی والاں دا بھار حدوں باہرا تھی گیا ہا- جیہڑے شہر واس امیراں تے اوہناں دے پِنڈ واس چمچیاں دیاں بُتیاں نہ کڈھ سکے تے اخیر پُرانیاں چودھراں دے پھاہے وڈھ کے پُرانی دھونس اگے سِدھے ہو کھلوتے-
دُلّے دی کہانی والی ڈھانڈ بار دِیاں راتاں وِچ پئی بلی تے بار دیاں گبھرواں تے بُڈھڑیاں راٹھاں اوہدے سیک نال آپنے وجود پئے سیکے تے آپنے ہتھیار پئے تپائے- دُلّے دی کیتی ورتی اوہناں دیاں سوچاں سپنیاں دا تانا پیٹا بن گئی- دُلّے دے جیون نوں اوہناں آپنے جیون دا نقشہ مِتھ لیتا- دُلّے والی کھیڈ اوہناں نوں روز کھیڈنی پوندی- بار واسیاں دی واپری وِچ دُلّے روز جمنا، چُغتیاں نال لوہا لینا تے سُولیاں اُتے جُھولنا- ایسے وجہوں ویکھن سُنن والیاں نوں ہمیش ای بار وِچ دُلّے دا پہرہ دِسنا تے اوہناں بار نوں دُلّے دی بار آکھنا-
پیو دادے دے قتل توں تھوڑے چِر پِچھوں دُلّا جمیا-
دُلّے دا بادشاہزادیاں ساواں آدر ہوون لگا- جو شیخو کھاوے لاوے سو دُلّا کھاوے لاوے تاں جے وڈا ہووے تے جھولی چُک امیر تھیوے چُغتے راج دے دھرو دا بانہہ بیلی تھیوے- دُلّے دے سبھا نوں چاکری دا جھس پاون واسطے اوہدِیاں ایانِیاں اکھیاں موہرے امیریاں وزیرِیاں دے نقشے جھلکاریونیں- دربار واس دے ٹوہر دی گین کیتیونیں- آکِیاں دے چھوہر نوں درباری رہتل دے رنگ وِچ رنگن واسطے اوہدی پڑھائی دا اُچیچا سربندھ ہویا- اِک اُگھے عالم دی ڈیوٹی لگی پئی دُلّے نوں شہردار علم دِیاں گُھنڈیاں کھول کے دسے تے ایہناں گُھنڈیاں دے جال وِچ پھس کے دُلّے نوں آپنے آل دوالے دی سُرت نہ رہوے-
ایہہ علم نیکی پاکی سُگھڑپ تے ملُوک ورتب دی مت دیندا آہا- باتشاہ دی تابعداری سبھ تھیں وڈیرا گُن آہا- باتشاہی ورتارا رب دا ورتارا آہا- جیہڑا جگ تے آیا ہے اوہدا رب نال سانگا اوہو ای ہے جیہڑا باتشاہ نال ہے- باتشاہی دائرے وِچ آپنا ٹکانہ بناونا سمجھو بندیائی دی مُڈھلی صِفت ہے- پڑھن تے دُلّا پے گیا پر اوہنے اُستاد نوں گلاں اجیہیاں پُچھنیاں جیہناں نال اُستاد دے ِعلم دی نِینہہ ڈولن لگ پینی- دُلّے دی کیوں کیہ ہتھوں چِھتھیاں پے کے اُستاد ہوراں چھوہر نوں گُھرکی دبکے نال ٹھپن دا چارا کیتا- تے جدوں چھوہر نوں دبکا نہ پوہیا تے اُستاد ہوراں عُلمائی والا جُبہ لاہ کے پاسے دھر دِتا تے بھاڑے دے بدمعاش والا رُوپ ظاہر چا کیتونیں- پر دُلّے نوں گوڈے ہیٹھ دھرن دا واہ لاوندیاں آپیں چھوہر دے گوڈے ہیٹھ ہو گئے- باتشاہی پنتھ دے گرنتھی کولوں کَھنب چھڈا کے دُلّا سنے بیلیاں مدرسیوں نکل گیا تے مُڑ نہ پرتیا-
دُلّے اُتلے میل دی جوڑی تعلیم نوں لت مار دِتی- اوہنوں سُجھ گئی آہی جے ایس تعلیم دی نِینہہ کُوڑی ہے- ایس تعلیم دے دسے سارے سُگھڑپ تے چنگ چج دا مُول ایہہ ہا جے دُلّے دا من کِیل کے اوہدیاں پیراں وِچ باتشاہی تابعداری دا نیانا گھتیجے- آپنی وسوں دی ورتی واپری ساہویں اوہنوں ایہہ تعلیم پھوکی، پیتلی تے لِیہوں لتھی جاپی- اوہنوں سُجھ گئی آہی پئی مدرسیاں والی پڑھائی سکھلائی دا کُل پسارا اُتلے میل دیاں ہیڑواناں دی پھاہی ہے-
دُلّے جیہڑا مدرسے نوں چھڈیا تے جیہڑے ڈھنگ چھڈیا اوہ سمجھو اوہدی نابری دا مُڈھ ہے- مدرسے دے اُستاد دے رُوپ وِچ اوس ویری نوں پچھان لِتا- مدرسے اُڈار گبھرواں دی سوچ نوں پھاہن تے سدھاون دی کلا ہن- روح تے جُسے نوں اُتلے میل دی غلامی وِچ جُولن دا وسیلہ ہن- اُستاد دی سِکھلائی بندے دے من وِچ رِیس تے کھار والی وِس گھولدی ہے- تعلیم وِچ جیہڑا پُگیا اوہنے میدان ماریا- نالدیاں سینکڑیاں نال سِر وڈھواں گھول گُھل کے آپنا سِر اُتانہہ کڈھیا-
امتحاناں انعاماں تکمیاں سنداں دی منڈی وِچ آن کے ہر بندے دا کم اوہدی گھروکی پُونجی بن ویندا ہے تے بئی کُل دُنیا نوں اوہ آپنا شریک گِندا ہے- امتحان سنداں تکمے بندے نوں مَل مارن تے آپنا پیٹا پُورن والا چیٹک لاوندے ہن- جیہڑا ایہہ گھول نہیں گُھلدا یاں گُھلدیاں تھڑ ویندا ہے- اوہ آپنے آپ نوں اصلوں ہِینا سمجھدا ہے تے جیون اوہدے بھا دا میہنا تھی ویندا ہے- جیہڑا گھول وِچ جِتیا اوہ وی تے جیہڑا ہاریا اوہ وی دوویں آپو آپنے کھوکھلے اندرونے دے اِکلونج وِچ بُڈے- مخلوق نال آپنے آپ نال اوہناں دا کوئی سانگا نہ جُڑیا- ایہہ گھول گُھلن تے کُجھ بندے دے وس ہوندا ہے پر ایہدا مُل پاون تے اصلوں اُتلیاں اُچیریاں ان ڈِٹھیاں دے وس ہوندا ہے- باتشاہ ایہناں ساریاں اُچیریاں توں اُچا ہے- ہر بندہ درجے وار باتشاہ دی خدائی ڈوری وِچ بجّھا پیا ہے تے آپنے توں اُتلے اگے سر نِواون باتشاہ اگے رب اگے سر نِواون ہے- جیہنے آپنے توں اُتلے دا آکھا موڑیا اوہ دوہیں جہانیں ردیا گیا-
جے دُلّے نوں آپنی ثابتی چاہیدی ہے، آپنا آپ لوڑِیدا ہے، جے اوہنوں جیون دی تانگھ ہے تاں اوہنوں استاد دی کُرسی مُوہدی مارنی پوسی تے مدرسہ ڈھاونا پوسی- استاد دے دبکے اگے نہ لِف کے اوہدے دھرو نوں آپنے زور نال مُکا کے دُلّے آپنی جِند سگویں بچا کھڑی- مدرسے دی پڑھائی تج کے آپنی اصل لِیہہ لدھیوس- آپنے آپ نوں لڑائی دے چج تے ہتھیاراں دی ورتوں سِکھایوس- آپنی وسوں نوں آپنا مدرسہ جاتوس تے ایسے مدرسے وچ لڑائی دی کتاب کُھلی ڈِٹھیوس- اُستاد نال نِجٹھ کے سہی کیتوس پئی آل دوالے دھرو دا ہِک گُجھا جال وِچھیا پیا ہے- ایس دھرو دا گُجھ مُکاون واسطے ایہدی شکل ظاہرا وکھاون واسطے ایہدا ہتھ ڈکن دی نِیت کیتیوس- دُلّے دے اندر جد ایہہ متا جاگیا تے اوہنوں آپنے پچھوکڑ دی وی سار تھی گئی- آپنے پیو دادے دی کہانی اوہنے سُنی تے سمجھی- اوہدا ایانا علم سیانا تھی گیا- اوہدی ماں جیہڑیاں دُلّے بال کولوں لُکاؤندی آہی اوہ دُلّے گبھرو نوں سُناونیاں پئیاں-
اسیں ایہہ گہنا لا کے ظُلمِیاں نوں رجھاوندے- آپنیاں ویریاں دے نیڑے بہن جوگے ہوون واسطے اسیں ایس گہنے نال آپنا سریر سجاوندے- مدرسیاں وِچ پرکھ جوکھ دا مُول ایہہ آہا جے بندہ جماندرُو گُناہی ہے- جیہنے پڑھائی والا گھول گُھل کے ہِک بئے نالوں ودھ چڑھ کے جماتاں مارِیاں اوہدے گناہ بخشے گئے- سنداں شفاعت دے پروانے سن- اُتلے میل دی بہشت دے گیٹ پاس سن- ایہہ پاس گِھنن واسطے سانوں سارِیاں سانجھاں بھن کے تیر میر دے جِلھن وِچ چھال مارنی پیندی- دُلّے نوں سار ہوئی پئی پڑھائی سکھلائی دا سارا پسارا ظُلمِیاں دے دھرو دا ویریاں دے ویر دا ہِک گُجھا روپ ہے- اوہدے سَت نوں اوہدی بندیائی نوں مکاون دا منصوبہ ہے- اوس جاچ لیتا جے کتاباں استاد تے مدرسہ ظلم دے ہِک وڈیرے تے بہوں موکلے جال دِیاںگُھنڈیاں ہن- پورا وسیب ایس جال دی ولھیٹ وِچ ہے- ایس گُجھے دھرو اُتوں، کوڑھ دے ایس اندرے اندر وگدے نالے اُتوں ڈھکن لاہون واسطے دُلّے ہتھیار چاون دی کیتی-
دُلّے دی سجری سُرت نوں آپنی ماں سنے سارے وڈکے ویرِیاں دے ظلم نال نبھا کریندے جاپے اوہناں دے ہتھ ہتھیار بنے جاپے- اوہنوں پڑھنے پاون دی صلاح تے باتشاہ دِتی آہی پر صلاح نوں منن والے اوہدی ماں تے اوہدے وڈکے ای آہے- ایس پاروں دُلّے تے اوہدیاں بیلیاں پوند آپنیاں وڈکیاں نال متھا لایا- گلیلیاں نال ہر پکی عمر والے دا راہ مارن اوہناں آپنی کھیڈ مِتھ لِتی- ایس زوراوری راہیں دُلّا وڈکیاں دے اندرُونے ہلون کے اوہناں دیاں مُونہاں توں نِبھا دے جندرے لاہون لوڑدا ہا- چُپ ترُٹدیاں ترُٹدی ہے- اوڑک مراثن کولوں نہ جریا گیا- اوس بانہہ لمی کر کے آکھیا وے زنانیاں دے گھڑے پُھنڈن وِچ کیہڑی مردائی آ- جیہناں دے پیو دادیاں دِیاں بھو بھریاں لوتھاں چُغتیاں دے بُوہے ٹنگیاں ہوون اوہ گلیلیاں نال کھیڈدے نہیں سوہندے- اگلے وسیب وِچ مراثی تے ڈھولیاں واراں والے ساڈی تواریخ دے سنبھالنہار آہے- سچ نوں کج کے رکھن والے تے ویلے سِرجنے کھنے دے مُونہہ تے مارن والے- دُلّا ایسے سچ دی ٹوہ وِچ آہا-
جھب گھر ماں اگے ونج کڑکیا جے اج ساری ورتی وِہانی دس نہیں تاں نہ توں بچدی ہیں نہ میں- دُلّے دا نواں طور ویکھ کے ماں بولی تے پِچھلی کہانی کھولدی گئی- ویری دی پچھان آپنی پچھان ہوندی ہے- دُلّے جد آپنی تواریخ وِچ آپنے ویریاں دا مُہاندرا صاف اُلیکیا ڈِٹھا تے آپنا مُہاندرا وی صاف دِسن لگ پیوس- آپنے ہوون دا راہ لبھ گیوس- آپنے جیون دا مُول گولیوس- ایس نوِیں سار دے چاننے اندر باہر دی ہر شے ہِک بئی نال جُڑی جاپی- ہُن دُلّے نوں آپنے دوالے کِسے گُجھے جال دا بھو نہیں- آپنے اندر باہر دی سار نال اوہدا بحر کُھل گیا ہے- اوہدی رت نوں دِڑتا دی پان چڑھ گئی ہے- اوہدی اکھ نے ویری دا نشانہ کر لیتا ہے- اوہدے وجود دا سارا زور سارا اُدم ہِک تھی کے ویری نوں مُکاون دا متا بن گیا ہے- اکبر باتشاہ نال دُلّے دا ویر کوئی گھروکا ویر نہیں- جے نِرا پیو دادے دا ویر لینا ہووے ہا تے دُلّا کِسے ویلے اکبر نوں ونج گھیرے ہا- باتشاہ نوں ہتھ پاون دُلّے واسطے ڈاڈھی اوکھی گل نہ آہی- پر جھیڑا نِرا ہمایوں دے پُتر اکبر تے دُلّے دے پیو فرید دا نہ ہا- اکبر راج کاج دے ہِک ڈھنگ دا ناں ہے، ہِک پُورا ورتارا ہے، ہِک پُورا ویہار رہن وسن دا ہے، جیون دا ہِک پیڈا تے پرانا پنتھ ہے- ہِک اکبر نوں مارن کیتے دُلّے دے پیو دادے جاناں نہیں سن وارِیاں- اوس پنتھ نوں اوس ویہار نوں بھنن کارن وارِیاں سن جیہدے اُپر چُغتہ شاہی دا بُت کھلوتا آہا-
چغتہ شاہی پنتھ نوں سمجھنا ہووے تاں مُغلاں دی کِسے محل ماڑی وِچ جا وڑو تے اوہنوں نِیجھ نال ویکھو- شہدرے وِچ دُلّے دے دُدھ بھرا شیخو(جہانگیر) دا مقبرہ ویکھو- پورا مقبرہ ہِک وڈی پِڑی ہے- باتشاہ دی ڈھیری ایس پِڑی دے دُھر وِچکارلا گھرا ہے- باقی دے گھرے وِچکارلے گھرے دوالے لاگی بنے کھلوتے ہن- ایہناں لاگی گھریاں وِچ ہر کوئی آپو آپنی تھائیں ججمان ہے جیہدے دوالے اگوں آپنیاں لاگیاں دا جُھمر ہے- ہر گھرا اِک نِکی پِڑی دا ججمان ہے تے اِک وڈیری پِڑی وِچ لاگی ہے- سبھ پِڑیاں درجے وار آپنے نالوں وڈیری پِڑی دِیاں لاگی ہن تے سبھ وِچکاراں دا وِچکار، ججماناں دا ججمان باتشاہ دی ڈھیری ہے- مقبرے دی ساری بنتر ایسے حساب سِر ہے- سجاوٹی پُھل بُوٹے وی ایسے حساب سِر ٹکائے گئے ہن- بنتر دا ایہہ ٹُھک ہر اِٹ نوں رنگ دی ہر پھٹی نوں ہِکو کڑے وِچ جڑی کھلوتا ہے- کوئی لِیک ساہ نہیں کڈھ سکدی کوئی وٹہ سِر نہیں بھوا سکدا-
مُغل مقبرے دے وِچکار باتشاہ دی ڈھیری ہے- مُغل راج دا وِچکار باتشاہ آپ ہے- سبھ درباری اوہدے لاگی ہن- ہر درباری دا اگوں آپو آپنا دربار ہے جِتھے اوہ ججمان ہے تے ہور نِکڑے امیر اوہدے لاگی ہن- تے اخیر چکاں دے چودھری ایس نقشے دی سبھ توں باہرلی، کناری والی پِڑی ہن- سارا وسیب ٹُھک سِر اُسریا ہے- ہر بندے دی ہوند کِسے آپنے نالوں وڈیرے بندے دی ہوند دا صدقہ ہے- بندے دا بندے نال سانگا بندیائی پاروں نہیں مالکی چاکری پاروں ہے- سِر نیوندے رہن نذر نذرانے تردے رہن تے سانگے نِبھی ویندے ہن نہیں تاں کوئی نہ- آپنے آپ وِچ بندے دا ہوون کوئی نہیں-
اوہدا لاگ اوہدا ہوون ہے- لاگ ہے تے بندہ گھر وِچ وی ہے باہر وی ہے- لاگ نہیں تاں بندہ نہ آپنے جوگا نہ بیاں جوگا- کِسے امیر دی امیری آپنے آپ وِچ کوئی شے نہیں- ہر ججمانی اوڑک لاگ ہے تے ہر وِچکار اوڑک کناری- ہِک باتشاہ آپنے آپ پرنے ہے- اوہ کِسے دا لاگی نہیں- اوہ رب دا پرچھاواں ہے- اوہ جگ اُتے اوتار ہے- اوہدے ہوون نال باقی جگ دی ہوند ہے- اوہ وسیب دا دُھرا ہے- اوہدی ججمانی کِسے بئے بندے دے لاگ دا صدقہ نہیں- اوہ رب دی عرش والی پِڑی دا ہِک گھرا ہے- کل مخلوق نوں قدرت نے ایسے لیکھے سِر ساجیا ہے- باتشاہ جگ اُتے ربی ورتن دا سنبھالنہار ہے، اوہدا کیتا رب دا کیتا ہے-
جگ اُتے جیون واسطے ہر بندے نوں بھاویں کوئی ہووے ایس قدرت دی درجے بندی وِچ آپنے میل سِر آپنی تھاں بھالنی پوندی ہے- آپنا لاگ پچھاننا پوندا ہے ججمان مَلنا پوندا ہے- آپنا سِر کِسے ہور اگے نِواونا پوندا ہے تے کُجھ ہور سِر آپنے اگے نِواون واسطے گولنے پوندے ہن- جیہڑا باتشاہی ورتن دی ایس پڑسانگ اُتوں ڈھے پوے یا اصلوں ایہدے اُتے پیر دھرنوں ای نابر ہو ونجے اوہ بندہ نہیں کافر ہے- تے جد تائیں ہِک کافر وی جگ دی کِسے کُھندر وِچ وڑیا بیٹھا ہے باتشاہی ویہار نوں وڈا جو کھوں ہے تے قدرت دی کار سواہری نہیں-
ایس پڑسانگ اُتے ہِک پوڑی توں دُوجی پوڑی چڑھیا جا سکدا ہے- اُپر چڑھن وی قدرت دا قانون ہے- پر ایہہ قانون ورتیندا اِنج ہے جے ہر بندہ پہلے آپنے میل دیاں وِچ ججمان تھیوے تے وت پِڑیو پِڑی امارتاں وزارتاں دے گھرے مَلدا باتشاہی گھرے ول ودھے- ججمان دے ایڈا نیڑے ہو ونجو جے آپ ججمان تھی ونجو پر نیڑے ہوون واسطے سِر نِواون تے مرضی منن دی شرط ہے- لاگی آپنے ججمان دا جیڈا اکھاں بدھا ادھین ہوسی اوڈا ای ججمان دی نیڑ دا حقدار تھیسی- چاکری سبھ تھیں وڈا چنگ ہے- اکھ بدھی منتا گُناں دا گُن ہے- ایسے گُن نوں بھاگ ہن- ایسے گُن سِر ای بندہ آپنے میل وِچوں اُبھر کے اُچیرے میل وِچ وڑدا ہے-
چُغتہ شاہی وِچ باتشاہ دی نیڑ مَلن واسطے واہ لاون نوں ای جیون آکھدے سن- باتشاہ دی نیڑ مَلن واسطے دینہہ پر رات سِروڈھواں گھول لگا رہندا ہا- سوہنیاں دا سوہن عالماں دا علم بس باتشاہ دی نیڑ دے وسیلے ہن- آپنے آپ وِچ ایہناں دی کوئی اصل نہیں- باتشاہ دی نیڑ ای سبھ مُولاں دا مُول تے سبھ تتاں دا تت ہے- گُنیاں، سوہنیاں، عالماں بلواناں دا کم نِرا ایہہ آہا جے اوہ آپنی کھٹی وٹی تخت دے پیراں وِچ لیا دھرن- اگوں ایہہ باتشاہ دا کم آہا اوہناں دی نذر نوں جیہڑے لیکھے چاہوے لاوے- عالماں دے علم نوں سوہنیاں دے سوہن نوں گُنیاں دے گُن نوں بلواناں دے بلکار نوں جیویں بھاوے جِتھے بھاوے ورتے- بندیاں دا کم آہا آپنے آپ نوں وستاں سمجھن- آپنی کیتی نوں نہ پرکھن- آپنے اندرلے نوں وادُھو پُچھنے نہ پاون دین- آپنیاں عملاں نوں بس باتشاہ دی مرضی والی کسوَٹی اُتے ای دھرن- سپاہی گولی وگاون لگیاں، عالم لِکھن بولن لگیاں، اہلکار کم کرن لگیاں آپنے آپ نوں نہ کُجھ پُچھدے تے نہ کُجھ دسدے- جد بندے وستاں ہوئے تاں وت وستاں پُچھدِیاں دسدِیاں تے کُجھ نہیں بس ورتنہار دے ہتھ وِچ پئیاں ورتیندِیاں ہن-
دُلّے دا ویر چُغتے راج دِیاں نِیہاں نال سی- اوہنے وست بنن توں نہ چا کیتی- آپنی بندیائی دا پالن کیتوس- سہی کیتوس جے بندہ تاں ای بندہ ہے جے اوہ وست بنن توں نابر ہے- جے اوہ آپنے کیتے نوں پرکھن دا، آپنیاں کراں پیراں نوں آپنی جیبھ نوں آپنی سار مُوجب ورتن دا حق گِھن سکے-
اوہنے للکر کے آکھیا پئی بار دیاں نمانیاں واسیاں نوں راہکاں کامیاں ایانیاں تے محنتیاں نوں بندے دی جُونے جیون دا حق ہے- چُغتہ شاہی نوں کوئی حق نہیں جے اوہ ایہناں نوں وستاں بنا کے ورتے- دُلّا چُغتہ شاہی دے پسار اُتے مَل مارنا نہیں آہا لوڑدا- اوس چُغتہ شاہی دے پسار نوں ڈھا ڈھیری کرن دی دھاری آہی- ہِک واری جد راہ دِس پیوس وت اوہدا ہر دم ایس راہ اُتے ہِک پیر اگیرے آہا- اوس ہر حِیلے نوں وسیلہ جاتا تے جدوں کوئی حِیلہ نہ جُڑیا اوس ہتھیں گھڑ لِتا-
دُلّے آپنا کم گھروں چھوہیا- سبھ تھیں پہلاں اوس آپنے نانکے گھر نوں گھیرا گھتیا تے آپنی برادری وِچوں چُغتے شاہی دے رجائے چودھریاں نوں نپِیڑیا- وادُھو مال وست تے ڈنگر گھوڑے راہکاں محنتیاں تے کامیاں نوں چا ونڈے- ایس ونڈ نوں دُلّے آپنا روز دا آہر بنا لِتا- روز شاہوکاراں دیاں گوہلکاں بھجنیاں- چودھریاں دیاں بھڑولیاں نوں نسار لگ گئی- محنتیاں تے کامیاں دی رَت جاگ پئی- دُلّے دا کم اوہناں دا آپنا کم تھی گیا- لُہاراں دُلّے نوں ہتھیار بنا کے دیونیں تے آپنیاں بانہاں دا زور تے آپنیاں اکھاں دا لشکار وِچ بھر کے دیونا- بار دے جُھگے کِل کنڈے تے نِک سُک دے رسد خانے بن گئے- راہک تے کامے راٹھ بن گئے- دینہہ رات ہِک کر کے راٹھاں دی واہر چُغتیاں اُتے ونج چڑھی- بُہتیاں تھڑاں گھروں پورِیاں ہو گئیاں- رہندیاں بھیڑ وِچ ویریاں آپ پُوریاں کر دِتیاں-
علی ترکستان دا اُگھا سوداگر ہے- باتشاہ نال اوہدا پنج سو گھوڑیاں دی سپلائی دا ٹھیکہ ہے- درباری ٹھیکیداری پاروں امیراں منصب داراں دِیاں حویلیاں وِچ اوہدا چنگا آدر ہوندا ہے- ترکستان توں رسد آندیاں اوہنے کئی واری دُلّے دے گھر اُتارا کیتا تے دُلّے دی ماں اوہدے نال شاہی امیراں والی ورتن ورتی- ایتکاں وی علی گھوڑے گِھن کے لہور ویندیاں فرید دے ڈیرے لتھا- دُلّے وی اوہدا پروکا آدر کیتا- رات وڈے ٹھاٹھ نال رکھیوس- فجریں ٹوردیاں کلاوے گھت کے شُکرگزاری کیتیوس پئی یار وڈی کھیچل کیتی آ- تُرکی نسل دے گھوڑے ساڈے جوگے گِھن آندے نی- علی مندے حالیں لہور اپڑیا تے باتشاہ اگے ونج کُوکیا-
علی کولوں گھوڑے کھوہ کے دُلّے دوہرا کاج کیتا ہے- ہِک تاں آپنی سوارِیاں دی تُھڑ مُکائیوس تے نالے باتشاہ نوں تگڑی چوبھڑ لائیوس- دُلّا جاندا ہے جے باتشاہ سرپر بھاجی موڑسی- سوڑا پے کے فوج چڑھیسی- اوسے گھڑی دی دُلّے نوں اُڈیک ہے-
باتشاہ دُلّے دی ماں ول اہلکار گھلے جے دُلّے وڈی ایانپ کیتی ہے تُساں گھوڑے پرتا دیو تے دُلّے نوں دربارے ٹورو- ساڈا پُتر نوں مِلن تے جی ہے- کلوکی گل ہوندی تے ماں نذر دے ٹکے لدا کے دُلّے نوں لہور گھلدی- پر ہُن اوہ کلوکا دُلّا کِتھوں آندی- دُلّے باتشاہی اہلکاراں دے سِر مُن کے مُونہہ کالے کیتے تے آکھیا اکبر نوں وساہیو میں جھب اپڑساں- ساڈا وی مِلن تے جی ہے-
دُلّے اکبر نال مِلنی کیتی- اوہ تِیر ہار لہوریں لتھا- وڈیریاں آڑھتیاں دِیاں ماڑِیاں تے امیراں دِیاں حویلیاں وِچ بھڑتُھو گھتیوس تے قلعے والیاں نوں کنبنی چاڑھ کے اکھ دے پلکار وِچ مُڑ باریں جا وڑیا- اکبر چِھتھا پے گیا- چُغتیاں دی فوج چڑھی- پیدلاں تے گُھڑ چڑھیاں نے پنڈوکیاں پیہیاں دی دُھوڑ اسمانیں چاڑھ دِتی- دُلّا تے اوہدے بیلی ایس دُھوڑ دے اوہلیوں بِج ہار نِکلدے تے بھاڑے دیاں لشکریاں نوں بھاجڑ پا کے مُڑ ایسے دُھوڑ وِچ چھپ ویندے-
بار واسیاں تے چُغتیاں دا ایہہ بھیڑ کئی ورھے لگا رہیا- چُغتیاں دا ٹِل ایہہ آہا جے ہِکواری دُلّا جیوندا پھڑیجے تے اوہنوں قابو کر کے اوہدے راہیں ساری بار نوں کِیلیئے- چُغتیاں دے بھانے بار وِچ چُغتہ شاہی ویہار ای چالو آہا- دُلّا بار واسیاں دی پِڑی دا وِچکارلا گھرا آہا- ایہنوں چُگ لو تے پِڑی آپنے آپ ای کِھنڈ ویسی- ججمان نوں ہتھ ہیٹھ کر گِھنو تاں لاگی آپنے آپ ای نیوں ویسن- دُلّے نوں پھدن واسطے چُغتیاں بہوں جتن کیتے- اوڑک اِک پَھند پُھر گیا- دُلّا پَھدِی گیا- کڑِیاں بیڑِیاں مار کے لہور آندو نیں-
چُغتیاں جاتا جے کم سر گیا- ہُن دُلّا آپنی گوں نوں باتشاہ دے پیر چُمسی تے بار والے آپنے اگوان دا رنگ دیکھ کے آپنے آپ ای لِیہے چڑھ ویسن- پر چُغتیاں دُلّے نوں پچھاتا نہ ہا- اوہناں دُلّے نوں آپنے ویہار آپنے پنتھ سِر پیا جاچیا- دُلّا اوہناں دی جاچ وِچ کیویں آوے- اوہدا ویہار چُغتیاں دے ویہاروں باہرا، اوہدا پنتھ چُغتیاں دے پنتھوں باہرا- اوہدا تت ہور، اوہدا سبھا ہور- چُغتیاں ڈھیر کھیکھن پئے کیتے پئی دُلّا کِسے حیلے باتشاہ اگے نیواں تھی ونجے- اوہناں دُلّے نوں صلاحیں پئیاں دِتیاں جے باتشاہ نوں سلام کرن تے اینویں رسم ہے- پر دُلّا اوہ کم کیویں کرے جیہدا اوہدے اندرلے نال اوہدے نینہہ نال کوئی جوڑ نہ ہووے- اوہ کِتے وی ہووے آپنے آپ نوں لڑائی دے پِڑ وِچوں باہر نہیں کڈھدا- آپنا آسن نہیں چھڈدا- چُغتیاں نوں تاں ظاہر دا نِیون وی وارا کھاوندا ہے- کیوں جے اوہناں دا اندر تاں ہوندا ای کوئی نہیں-
دُلّے دی نانہہ چُغتیاں نوں بہوں پُڑدی ہے- جے ایہہ گھرا پِڑیوں باہر رہوے تاں ساڈے وسیب دا تانا پیٹا تندو تند ہو ویسی- جے دُلّا جُھوٹھے مُونہہ وی باتشاہ اگے نہ نیویاں تاں چُغتے راج دی نِینہہ اُکھڑ ویسی- چُغتیاں دلیل کیتی پئی دُلّے دا من منے نہ منے آپنیاں اکھیاں نوں تاں مناؤ- دُلّے نوں ہِک نیویں جیہی باری تھانیں دربارے واڑو- وڑن لگیاں اوہنوں سرپر اُڑنا پوسی تے ساڈا گھر پُورا ہو ویسی- راج دا چَھتر ٹِکیا رہسی-