cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شمیم عارف قریشی
خراجِ تحسین
کئ عاجزاں حال محبت ہے ،،
کئ بہوں پرانڑی ِ سک ہے
اے احتجاجی فلسفے وچوں
اجاں تونڑیں نکلئیے نی ،،،
عبداللہ شاہ بخاری
عبداللہ شاہ بخاری ضلع مظفرڳڑھ دے ہک مشہور سیاستدان ہں۔ کئی واری اسمبلی دے رکن. رہ چکن۔
شمیم عارف قریشی
خراجِ تحسین
اے کہیں دگ اچ ،
جنگل اچ کہیں
چشمے دے کہیں دریا دے
کہیں کنڈے دے
کہیں صحرا وچ
ایں وسوں دے
ہر میل پرے دی سنگت وچ ُ
ڈکھاں کنوں چھٹنڑ دے
انہاں سادہ سہج
فرشتیاں کوں
شطرنجیاں دےنال
کھیڈدیں ہوئیں کئ چال نویں نی آندی پئ ،
( اشرف جاوید ملک )
شمیم عارف قریشی دی کافی تے تبصرہ
شمیم عارف قریشی دی کافی مونجھ ،محبت ، تصوف تے حب حبیب دی گالہہ دے نال ہک داخلی شعوری رو وی رکھیندی اے جیندے اندر دا سیاسی فلسفہ کہیں تعارف دا متھاج کائنی ایں فلسفے دا اظہار میں آپنڑیں ایں بحث وچ کار شمول اپنڑیں ایں نظم وچ ڈے چھوڑئیم جہڑی ایں گالہہ بات دی لہر اچ رل مل گئ اے.
رفعت عباس تے شمیم عارف قریشی دے نال نال کجھ کافیاں میں وی خلق کیتئین جنہاں دی متھ سندھی سماج دی ُ حب نال رلی ہوئ اے ،،کافی دی ٹور ٹری آندی اے. ایہو شعوری آہر اے جیکوں اجوکے زمانے داڈا نقاد وسوں دے لوکیں تونڑیں موثریت نال پجا سگدے، او حفیظ خان ہووے جاوید اختر بھٹی ہووے یا ول باسط بھٹی یا شوکت مغل اے گالہہ ایویں ای ٹری راہوے تاں چنگا اے ۔ودھ محبت شمیم عارف دی وسوں نال جڑت دے نامویں. سلام آہداں ۔(اشرف جاوید ملک)
شمیم عارف قریشی سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شاعر ہے
نظم
اَساں خلق کوں روز سلام کیتے
اَساں رب دے نال کلام کیتے
رب ڳوٹھیں وچ رب سالھیں وچ
رب گھوٹ کنّوار دیاں ڳالھیں وچ
رب کانیں کاہیں ٹالھیں وچ
رب کُل فقیری حالیں وچ
رب مکھݨ ماکھیوں مِٹھا ہے
او جھوک اساݙی وٹھا ہے
او پہلے ݙینہوں کٹھا ہے
اساں اوندے نال آرام کیتے
اساں رب دے نال کلام کیتے
رب لُہندیاں دے پُتریلے وچ
رب روہی وچ رب بیلے وچ
رب بھوئیں تے شام سویلے وچ
اوں ہر جاء درشن عام کیتے
رب کٌل وستی دے ٻالیں وچ
رب اُڄڑی ماء دے حالیں وچ
او جمھر کھݙ دھمالیں وچ
او خلق دے کل سوالیں وچ
اوکوں ہر ہر جاہ پرنام کیتے
شاعر: پروفیسر شمیم عارف قریشی
غزل
ساہ تاں ساہ ہِن ٹُردے راہسِن راہ دے وانگوں
توں ولسیں تاں اکھیں ہوسِن گھاہ دے وانگوں
کینجھے ہِن مقسُوم اکھیں توں لُڑھدے ویندِن
دریاویں دی بھَر دی لگڑی ڈھاہ دے وانگوں
کافی بِن تے کنیں دے وِچ گُھلدی ویندی
نیل فلک تُوں اپنا نیلم ول پئی منگے
شہر قدیم دی ڈٹھی ہوئی کہیں جاہ دے وانگوں
ݙوہڑہ
ڈینہاں کہیں دیاں راہیں دے وِچ راتیں سُفناں لبھِن
اکھیں روز حیاتی منگن
جیندے در تے روز ویہاون اوں درشن کوں سنگن
تسے کوئی پکھیاں دے وانگوں گھُٹ پانی دا منگن
اپنی اپنی جا تے نظرِن دِل دے وچوں لنگھن
اٙساں خلق کوں روز سلام کیتے
اٙساں خلق کوں روز سلام کیتے
اَ ساں رب دے نال کلام کیتے
رب ڳوٹھیں وچ رب سالھیں وچ
رب گھوٹ کنّوار دیاں ڳالھیں وچ
رب کانیں کاہیں ٹالھیں وچ
رب کُل فقیری حالیں وچ
رب ساݙے وݨ وِسرام کیتے
اَساں رب دے نال کلام کیتے
رب مکھݨ ماکھیوں مِٹھا ہے
اساں رڄ خلقت وچ ݙٹھا ہے
او جھوک اساݙی وٹھا ہے
او پہلے ݙینہوں کٹھا ہے
اساں اوندے نال آرام کیتے
اساں رب دے نال کلام کیتے
رب کل دی ڄئی دے میلے وچ
رب لُہندیاں دے پُتریلے وچ
رب روہی وچ رب بیلے وچ
اوں ہر جاء درشن عام کیتے
رب کٌل وستی دے ٻالیں وچ
رب اُڄڑی ماء دے حالیں وچ
او جمھر کھݙ دھمالیں وچ
او خلق دے کل سوالیں وچ
اوکوں ہر ہر جاہ پرنام کیتے
رب بھوئیں تے شام سویلے وچ
نیل کتھا
ماہݨوں جیڑھا من کوں بھاوے ہوندا عین اللہ ہے
پتر ہلے تاں ہر کوئی ڄاݨے ہوندی آپ ہوا ہے
پاݨیاں وچوں پاݨی سمن ساول وچوں ساول
نہ کوئی وستی ستی پئی اے نہ کوئی جھوک فنا ہے
باغیں وچوں پکھی اݙن درڳاہواں توں لٹھے
چڑھدی مݨ توں دھاڑل اوہا اوہا شہر پناہ ہے
پیو ݙاݙے دیاں اکھیں وچوں اکھیں جمدیاں رہسن
قبراں ساݙیاں جیندیاں پیاں ہن جیندا شہر وفا ہے
سچ دی سولی اچی رہسی آپ گواہ ہے خلقت
چندر سکھݨاں مکھ ݙکھلیندے کھنڈدا آپ اوشا ہے
عبدالصمد بادوزئی
عبدالصمد خان باروزئی، نواب مظفر خان سدوزئی دا مقرب ہئی۔ ایں نے 1818ء وچ رنجیت مظفر جنگ وچ ملتان نال غداری کیتی تے سقوط ملتان دا باعث بݨیا۔ ایں کیتے اینکوں غدار سرائیکستان دے ناں نال پکاریا ویندے۔
آستھا گل
thumb|آستھا گل دی تصویر P21 العشير ويكي بيانات آستھا گل (اردو: آستھا گل) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٤ جون ١٩٩١ء)۔ (ڄَمَّݨ دی جاء: پنجاب، بھارت)۔
آستھا گل ہِک ہندوستانی ڳائیکہ ہِن۔ اُوہ دلی توں ہے۔ اوہ ہندی فلمی ڳانا ڳاوݨ کِیتے سُن٘ڄاݨی وین٘دی ہِے۔ انّھاں دے بالی ووڈ پلے بیک ڳائیکی کَم کار دا اَغاز 2014 وِچ فلم فُگلی دے ڳانے دھپ چک نال تھیا ہئی۔
ایں نے بعد وِچ فلم  خوبصورت  دے  ابھی تو پارٹی شروع ہوئی ہے  جئیں ہٹ ڳاݨیں وِی ڳائے۔ بادشاہ دے نال ڳایا ڳاݨا ، ڈی جے والے بابو انٹرنیٹ اُتے وائرل تِھی ڳیا اَتے اِین٘دے جاری کرݨ دے ہِک مہینے دے اندر ای یوٹیوپ اُتے ٧٠ لَکھ توں وَدھ لوکاں نے ݙِٹّھا۔
حوالہ جات
ونکی:دلی دے ڳائیک ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی ڳائیکہ ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:اِکوِیہوی صدی دے بھارتی ڳائیک ونکی:ڳائیکہ ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں
اللّٰہُ
اے اللہ تعالیٰ دا ذاتی ناں اے۔
الْعَزِیْزُ
غلبے تے عزت والا، سب تے غالب ۔
الْمُھَیْمِنُ
پوری نگہبانی کرݨ آلا۔
ابھایا ہرانمئی
thumb|ابھایا ہرانمئی ایوارڈ گِھنَّݨ دے بعدابھایا ہرانمئی (اردو: ابھایا ہرانمئی) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 24 مئی 1989ء) بھارتی پس پردہ ڳائیکہ ہے۔ انہاں نے ملیالم اَتے تلگو ٻولیاں وِچ فلمی ڳاݨیاں دی ریکارڈنگ کِیتی ہے اَتے فلمی موسیقی کِیتے معاون اَواز فراہم کِیتی ہِے۔
ابتدائی حیاتی اَتے تعلیم
ابھایا ہرانمئی تروواننتاپورم وِچ ہِک تخلیقی رجحان رکھݨ آلے ٹَٻَّر وِچ ڄَمّی ہئی، ابھایا نے موسیقی دی کوئی باقاعدہ سِکھلائی نئیں گِھدّی۔ انہاں نے موسیقی دی بنیادی ڳالھِیں اپݨی اَمّاں لاتھیکا توں سکھیاں، جیڑھی موسیقی وِچ ماسٹرز اَتے پروفیسر دی شاگردی ہئی۔ ابھایا دے پِیؤ جی موہن، دوردرشن دے پروگرام پروڈیوسر ہَن۔
کَم کار آلی حیاتی
ابھایا نے اپݨے کَم کار دا اَغاز 2014ء وِچ ملیالم فلمی ڳاݨیاں وِچ معاون اواز فراہم کرین٘دے ہوئے کِیتا ہئی۔ اِیں نے ڳاݨاں نکون پینٹا، نکو تکا، توں اغاز کیتا، سواحلی زبان وِچ بیک اپ دی اواز فراہم کیتی۔ ایندے بعد دلیپ - ممتا موہنداس اسٹارر دو ملکوں کے تھانہ تھان ہَن، جِنّھاں دے میوزک کمپوزر، گوپی سندر نے ڳاݨے دے وقفے دے طور تے اِنّھاں دی اَواز دا استعمال کِیتا۔ ایں سال، انہاں نے تلگو فلم ملی مالی ایڈی رانی روزو کے لیے چھوٹی زندگی دے گیت کو پورا کیتا۔ ابھایا ڳاݨے وِچ بہترین کارکردگی کِیتے ایشیا ویوژن ایوارڈ ملیا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی نغمہ نگار ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں
میں ڈیم دے حق وچ ہاں
میں ڈیم دے حق وچ ہاں  لکھیآ  وی ہم  چھپیا  وی ہے. پر اے ڈسو جو جیکر کہیں سڑک دی زد وچ میڈا گھر آوے. وت سارا شہر میکوں آکھے جو توں  سڑک بنڑن ڈے. جھل ول نہ کر. .تاں میں سارے شہر دی گالھ  کیوں مناں. . . بھاویں سارا شہر پٹھا تھی کھڑے.
پہلے شہر والے میکوں متبادل زمین ڈیون .متبادل گھر بنڑا تے دیون. نقل مکانی وچ مدد ڈیون. اوندے بعد میڈا گھر ڈھہا تے سڑک بنڑاون بسم اللہ. . تساں تاں گالھ ای لاشیں توں شروع کیتی اے. اے بدتہذیبی اے. رنجیت سنگھی اے. فاشزم اے .فسطائیت اے .کمینگی اے. ساری دنیا وچ ہکو اصول ہے جو پانی تے  سروپا  ( اوپر والا )  دی مرضی نہ چلسے. پائینا ( نیچے والا )  دے مفاد اور مرضی کوں ترجیح ڈتی ویسے. ہندوستان نال جھگڑے وچ پاکستان دی صرف ایہا دلیل ہے جو  اساڈی رضامندی دے بغیر ڈیم کیوں  بنڑایا گے. پائنا دی مرضی دے بعیر ڈیم بنڑا تے اساں سارے مقدمات یار ویسوں. تے کالا باغ ڈیم جیکر ترئے صوبیں دی مرضی دے بغیر بنڑاونڑ دی کوشش کیتی گئی تاں  ملک ترٹسے. تے اقوام متحدہ پنجاب کوں جتیاں مریسے اے ملک پنجاب دے پیو دی مڈی نی جو من مانی کرے. ہر ہک کوں غدار .ایجنٹ آکھنڑ دی غلیظ بکواس بند تھیوے .ڈیم وی نہ بنڑسے .تے ملک وی ترٹسے. میں ڈیم دا زبردست ہامی ہاں جو پانی مقبوضہ سرائیکی خطے دے تیرھاں ضلعیں کوں ملسے. پر زمیناں پنجابیں کوں الاٹ تھیسن. . تساں لکھاں انسانیں کوں لاشاں بنڑا تے وی کالا باغ ڈیم دی ہک سلھ وی نی لا سگدے بھانوں. پٹھے تھی کھڑو. . .پنجاب ملک وچ کوئی اعتماد نی رکھدا. سندھ دے پانی تے پہلا ڈاکہ پہلی خلاف ورزی .لاہور باڈر دی. بی آر بی نہر دی شکل وچ کیتی گئی ہئی. تے اوندے بعد مسلسل بددیانتی کیتی گئی. اصل نقصان سرائیکی خطے دا تھئے. یاد رکھو. لاشاں ڈے تے کیا تساں پنجاپی ایٹم بم مار تے وی اے ڈیم نی نرا سگدے. ملک تہاڈی جاگیر نی. اے ملک مشترکہ ملکیت ہے. اوقات وچ رہو.
ارسطو دے لکھتاں
ارسطو صرف فلسفی ہی نہ ہئی، بلکہ اوہ علم طب، علم حیوانات، ریاضی، علم ہيئت، سیاسیات، مابعدالطبیعیات تے علم اخلاقیات تے قدیم حکماء دے مابیں مستند تے صاحب الرائے عالم وی منا ویندے۔ اوندی کتب تے تحقیقی رسائل دی تعداد ہزار توں اتے ہے، جنہاں وچوں اہم ایہ ہن۔
مِصر نے شہزاداں نی کہاݨی
اعواݨکاری (لوک داستان)
اڳلے ویلے مِصر نا ہِک پتشاہ ایْہا، اُس نے ترائے پُتَّر ایْہے- خُدا نی مرضی اِنڄے آہی، او وݙا بیمار تھیا، توڑے حکیماں اس نا دارُو درمل دِلے نال کیتا، پر او بچنا نظر نہ آیا- اوڑھک پتشاہ روز روز آپݨا ڳھٹنا حال ویکھ کے جاتیوس جو ٻچنا نہ- نالے مِلکھے وچ رولا ویکھ کے آپݨے تریہا پُتراں آں سدیوس- وت اُنہآں آکھیوس: "چھورو! اڄے تُسی نِکڑے ہو، تے میݙا اے حال اے- میں مرنا آں- دشمݨ اے ڳل ویکھ کے میݙے مِلکھے آں چَوَّائیں پاسوں ویْہڑیا اے- مان٘ہ تُسِّݙا وݙا فکر اے- میں نہ جاݨنا جے میݙے مرݨے کولوں پچھو تُسِّݙا کے حال تھیسی- اے ویکھ کے میں اڄ تُسآں سدیا اے- میݙے محل وچ فلاݨی جائی ہِک چور خانہ وݙیاں نے ویلے نا بݨیا ہویا اے، تے اُس وچ ترائے لعل رکھے ہوئیْن، لکھاں روپیاں نے مُلے نے ایْہن- تُسی اُنہآں گِھن کے وکھری جائی چَھپا رکھو جتھے تُسِّݙے کولوں سِوا ہوری کہیں آں خبر نہ ہووے- متاں خدا نہ کرے پتشاہی تُسِّݙے کولوں کھسی ونڄے، تے تُسآں روپیاں نی لوڑ پووے، تے تُسی کہیں نے مُتھاج نہ تھیو- پتشاہ نے پُتراں پیُو نے آکھݨ مُوجِب تریہے لعل محلے چوں کڈھ کے شاہر نی ہِک اُجڑی ہوئی جائی جِتھے لوکاں نا آوُݨ ونڄُݨ ڳھٹ ہایا چا، ونڄ دٻے-
کہیں دھیْاڑیْاں کولو پچھے پتشاہ مر ڳیا تے پتشاہی دشمݨاں کَھس گِھدی تے پتشاہ نیْاں پُترآں وخُت پئے
ڳیا-  جیہڑے ویلے خرچو تنڳ تھیے، آپس وچ صلاح کِتونے، جیہڑے لعل اسّآں پیُو دتے ایْہے، اُنہآں ویچ چُھڑآں تے کسے ہوری مُلکے وچ ونڄ کے آپݨی حیاتی نے دیْہاڑے کٹآں-  تریْہے بِھرا اُتھے ڳے جتھے لعل  دٻے ایْہے- جِس ویلے زمی پٹیونے، دو لعل نِختے، تے ہِک نہ لَدَّھا- وَݙے حیراݨ تھیے، "اے کے ڳل اے جے کدی کوئی چور پَؤنا، تاں اِنڄ نہ تِھینا، جے ہِک چا کَھڑیْناں تے دو پئے راہنے- وِشَّک اَسَّاں ترَّائیں وچوں کہیں نی نیت ماری ڳئی اے ; سِݙے سِوا ہور کہیں نا کم نہیں-  بس چنڳی ڳل اے جو اسی قاضی کول ونڄ کے سارا حال دَسَّئیون٘س، تے او سِݙا فیصلہ کرے، تے مُقدمہ کُھٹائے- ساراں اے ڳل منظور کیتی، تے قاضی دائِیں ٹُرے-
راہے وچ ویْنیاں ہویْاں، ہِک اوٹھی اُنہآں مِلیا- اُنہاں کولوں  پُچھیوس، تُساں کوئی اُٹھ وینا ݙِٹھا اے- وݙے بِھراؤ آکھیا : "میاں تیݙا اُٹھ کاݨا ایْہا" ؟ اُس آکھیا، جیا میݙا اُٹھ کاݨا ایْہا- وِچکارلے بھراؤ اُس کول پُچھیا، جے تیݙے اُٹھ اُتے سِرکا وی لَݙا ہویا  ایْہا؟ اُس آکھا، ہا جی اے وی سچ اے- نِکڑے آکھیا،  تیݙا اُٹھ لُنڈا وی ایْہا؟ اُس آکھیا، ہا اے ڳل وی سچی آکھی نے- ہُݨ دسو میݙا اُٹھ کِدے ڳیا اے؟ تریہے بھراواں ہس کے آکھیا، "جو اسآں کے خبر، جے کِدے ڳیا اے" ؟ اوٹھی اے ڳل سُݨ کے اُنہآں آکھیا، "واہ وا تُساں اے عجیب ڳل اکھینے او، جے کدی تُساں میݙا اُٹھ نئیں ݙٹھا تاں، اِن سارے پتے کِیکُݨ دینے او؟ میݙا اُٹھ ضرور تُسِّݙے کول اے- چنڳی ڳل اے، میݙا اُٹھ موڑ دیو، نہیں تاں قاضی صیہب اوراں کول ڄُلو"-  شہزادیاں آکھیا  اسی آپ قاضی اوراں کول ویْنے پئے آں- تُو وی سِّݙے نال ڄل-
مُکدی ڳل، قاضی اوراں کول  ڳے، پہلے پہل اوٹھی آپݨا دعویٰ قاضی اورآں دَسایا-  قاضی حال سُݨ کے آکھیا،" تُسِّݙا کے جواب اے" ؟  شہزادیاں آکھیا، "اساں اس نا اُٹھ اُکَّا نئیں ݙِٹھا، سِّݙے اُتے کُوڑ جُڑینا اے"-  اوٹھی قاضی اورآں آکھیا، "غریب پرور، سِر سلامت، اے کُوڑ مریْنن- تُسی اِنہاں کول پُچھو، سارے پتے میݙِے اُٹھے نے، مان٘ہ دسے نے کے نئیں-  مُڑ اے کیوں کُوڑ مریْنن- قاضی اوٹھی نا اے حال سُݨ کے شہزادیْاں کولو پُچھیا- شہزادیْاں مَنیْا جے وِشَّک،  جِیکُݨ اوٹھی آکھنا اے، اِسآں سارے پَتے دسائیْن- قاضی آکھیا، جے تُساں اِس نا اُٹھ نئیں ݙِٹھا تاں کیویْں اِسآں پُورے پُورے پَتے، اِس نے اُٹھے نے دسائے نے- اے ڳل عجیب اے- وت وݙے شہزادے دِر منہ کر کے پُچھیوس، "تُسی دَساؤ جے، کِیکُݨ تُسآں معلوم تھیا، جے اُٹھ کاݨا ایْہا" ؟ شہزادے آکھیا، جے اس مُوجب میں جاتا، جے راہے اُتے میں ݙِٹھا ایْہا، ہِکسے پاسے نے پَتَّر درختاں نے کھادے ہوئے، معلوم ہوئے  ایْہے، بس جاتیُم جے اُٹھ کاݨا ایْہا، نئیں تاں دوئے پاسے نے پَتَّر کھادے ہوئے ضرور ہونے- قاضی وِچلے بھِراؤ کولوں پُچھیا، جے توں کِیکُݨ آکھنا ایں جے اُٹھے اُتے سِرکہ لَݙیا ہویا ایْہا؟ اُس آکھیا جے سِرکے نا دستُور اے جے زِمی تے وِٹیوے تاں زمی اُبِّھر آنی اے، راہے وِچو بہوں جائیں تے ݙِٹھا، اس ڳلو میں یقین کیتا جو اُٹھے نے اُتے سِرکہ لَݙا ہویا ایْہا- قاضی نِکڑے بِھراؤ کولوں پُچھیا، تُدھ کِیکُݨ جاتا اے جو اُٹھ لُنڈا اے؟ اُس آکھیا قاضی صیہب، اے دستور اے جس ویلے اُٹھ زِمی اُتے ٻہوے اُٹھیوے، اُس ویلے ضرور آپݨا پُچُھل زِمی اُتے مرینا اے، اس نے نشان ضرور زِمی اُتے لڳ ویْنن- راہے اُتے بہوں جائیں میں ݙِٹھا، جو اُٹھے نے ٻہوَݨ نیاں ہور سار نشانیاں موجود اِن، پر پُوچھل نی نشانی کِدائیں نئیں- اس ڳلو میں جاتا جو اُٹھ لُنڈا اے- قاضی شہزادیاں نیاں اِن ڳلاں سُݨ کے اُنہاں نی عقل تے دنائی آں سلاہیوس- اُنہآں چنڳی عزت نال آپݨی جائی تے گِھن ڳیا-
سرائیکی وسیب دی مختلف زمانیاں وِچ ونڈ
thumb|سرائیکی وسیب دا قدیم نقشہ
سرائیکی وسیب دی تہذیب تے ثقافت کو نِشابُر کرݨ سانگے ٻہوں سارے لوکیں کم کِیتے پر عملی تحقیقات دے حوالے نال ڈاکٹر رفیق مغل اَتے کتابی ریسرچ دے حوالے نال ملتان دے ابنِ حنیف ٻہوں چنڳّا کَم کِیتے۔ سئیں ڈاکٹر رفیق مغل اپݨی کتاب "سات دریاؤں کی سرزمین" وِچ لکھدِن: "سرائیکی وسیب کُوں مختلف زمانیاں وِچ تقسیم کِیتا ون٘ڄ سڳدے۔ جین٘دا نقشہ کُجھ اِیں طرح بنسے:
ابنِ حنیف ہوراں اپݨی کتاب وِچ لکھیے جو ہاکڑہ تہذیب دے آثادر در اصل پاکستان دا قیمتی سرمایہ ہِن، انّھاں سب کوں محفوظ کرݨ دی تے اڳّوں تے مزید تحقیقاں کرݨ دی ضرورت اے، انّھاں ہاکڑہ تمدّن بارے تفصیلی روشنی پین٘دے ہوئے لکھے جو سرائیکی وسیب وِچ تحقیق تے ریسرچ دا کم سائنسی بنیاداں تے کرن دی ضرورت اے۔
الْجَبَّارُ
صاحب جبروت، ساری مخلوق اوندے زیرِ تصرف ہے۔
سرائیکی معاشرہ
سرائیکی معاشرے نے اپݨی حیثیت کوں مناوݨ کیتے سائنٹیفک طریقے نال جدوجہد کیتی ھے اَتے ثقافتی علامتاں کوں رواج ݙتے۔ بھل ڳالھ اے ھے جو اساں انھیں چیزیں دا جائزہ گھندے ہیں جو ثقافت دا حصہ بݨیاں ھِن ۔ ڈوھر شال ، لسان دا تحفظ ، لکار کھیس ، ڳندی ، کھسہ ، کھیڑی ، گُرڳابی ، تِلے آلی جُتی ، چنری ، لہنگا ، گھاگھرا ، پوپا ، ھسی غرض تمام سُڑہپ دے لوازمات جئیں زندگی کو خوبصورت بڑاوڑ ءِچ بنیادی کردار ادا کیتن ۔۔ مردیں واسطے پٹکا ، گھیرولی شلوار، سجرک ۔ قمیض اُتے ٻوٹے ۔ تمام ثقافتی شئیاں نے مل تے حملہ آوریں دی ثقافت دا مقابلہ کیتے اَتے ایں خطے ءِچ حملہ آوریں ، دراندازیں دی ثقافت کوں اِتھاں نسِڑڑ نہیں ڈتا ۔ دنیا کیا کِنوں کیا تھی ڳئی ھے جدید سائنسی دور آ ڳئے ساڈی پوشاکاں اساڈی روایت تہذیب و تمدن نے جو کردار ادا کیتے یقین کریں کہیں ڈوجھے معاشرے اینجھا کردار ڈیکھائی نہیں ڈتا۔
الْخَالِقُ
پیدا کرݨ والا۔
ارسطو دے علمی کاوشاں
ارسطو (سڄے) اور افلاطون (کھٻے) فلسفہ دے علاوہ جیہڑی چیز ارسطو کوں سابق فلاسفہ توں ممتاز کریندی ہے اوہ اوندا عملی طبیعیات، ہیئت تے حیاتیات وچ ملکہ ہئی۔ اوہ پہلا عالم ہئی جیں نے علمی اصطلاحات وضع کیتے۔ منطق کوں باقاعدہ علم دا درجہ ݙتا تے سیاست و معاشرت کیتے باضابطہ اصول ترتیب ݙتے۔ اوندی قائم کردہ اکیڈمی عرصہ دراز تک مرکز علم و فن رہی۔
امرتھا سریش
امرتھا سریش، امروتھا سریش یا امرتا سریش (اردو: امرتھا سریش) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 2 اگست 1990ء ) ہِک ہندوستانی ڳائیکہ، نغمہ ساز، نغمہ نگار اَتے ریڈیو میزبان ہے۔ 2007ء وِچ حقیقت ٹیلی ویژن ڳانے دا مقابلہ آئیڈیا سٹار گلوکار دے بعد مقبولیت حاصل تھئی۔ ایندے بعد توں، اوہ متعدد فلموں اَتے میوزک البم وِچ نغمہ سازی اَتے ڳائیکی کی۔ اوہ ریڈیو سنو 91.7 اُتے میوزک شو سونو میلوڈیز دے نال مہاندری شخصیت ریڈیو میزبان بݨی۔ 2014ء وِچ، ایں نے میوزک بینڈ امروتم گامے دا ایرا پاتا، جیندے وِچ امروتھا اتے انّھاں دی بھیݨ ابھیرامی سریش مرکزی کردار ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:بھارتی پاپ ڳائیکاں ونکی:بھارتی نغمہ نگار ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:ملیالم فلمی ڳائیکاں
بلغاری زنانیاں دے حقوق
بلغاری زنانیاں دے حقوق توں مراد اُنّھاں زنانیاں دے حقوق ہِن جیڑھے بلغاریہ وِچ رہن٘دیاں ہِن اَتے اِین٘دے نال تعلق رکھین٘دیاں ہِن۔ بلغاریہ دے معاشرے وِچ زنانیاں / تِریمتیں دا مقام اَݨ ڳِݨت ثقافتاں اَتے نظریات نال متأثر تِھیا ہِے، جین٘دے وِچ بازنطینی اَتے عثمانی ثقافتاں، مزرقی آرتھوڈوکس مسیحیت، کمیونسٹ نظریہ، اَتے عصری عالمگیر مغربی اقدار شامل ہِن۔
اَزادی دے حقوق
بلغاریہ دیاں زنانیاں ہِک اِیہو جئیں معاشرے وِچ رہن٘دیاں ہِن جیڑھیاں روائتی طور تے پِدرانہ ہِے۔ جاں جو بلغاریہ کوں اکثر پدرانہ معاشرے دے طور تے بیان کِیتا وین٘دا ہِے، زنانیاں کوں گھروڳے بجٹ یا زرعی فیصلہ سازی وِچ ٻہوں اختیار حاصل تِھی سڳدا ہِے۔ مرد اَتے زنانی / تِریمت ݙُون٘ہائیں کوں چوݨ دا حق اَتے جَذیت رکّھݨ دا حق ہِے۔ صنفی برابری دے کئی ݙہاکیاں دے سوشلسٹ نظریے دے باوجود، زنانیاں اکثر گَھٹ اُجرت آلی ملازمتاں وِچ کَم کرین٘دیاں ہِن۔ زیادہ تر گھروڳے کَمّاں دی ذِمّے وار رہن٘دیاں ہِن، اَتے اَدھ تُوں وَدھ تر رجسٹرڈ بے روزگاراں دی نمائندگی کرین٘دیاں ہِن۔ ١٩٩٦ء وِچ، پوسٹ سوشلسٹ پارلیمانی نمائندیاں وِچوں ١٤ فیصد توں وی گھٹ زنانیاں ہَن، اَتے اِیں سال پنڄ وِچوں صرف ہِک میونسپل کونسلر زنانی ہئی۔ ٢٠١٤ء تئیں، زنانیاں دی پارلیمنٹ وِچ ٢٠.٤ فیصد نمائندگی ہئی۔
آئینی حقوق
بلغاریہ دا آئین صنفی مساوات فراہم کرین٘دا ہِے: شق:٦۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:بلغاریہ وِچ زنانیاں ونکی:بلغاری زنانیاں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں دے حقوق۔ ونکی:تِرِیمتاں دے حقوق
عاشق ظفر بھٹی
سرائیکی وسیب دے ہک دانشور ہن۔ انہاں دا انتقال 3 اکتوبر 2021ء کوں تھیا۔
بنگلہ دیش میں خواتین
بنگلہ دیش وِچ زنانیاں (اردو: بنگلہ دیش میں خواتین) (انگریزی: Women in Bangladesh) دا موقف پِچھوکڑ کُجھ صدیاں توں متواتر طور تے بَدلدا رِیہا ہِے۔ موجودہ بنگلہ دیش دے علاقے وِچ کہِیں زمانے وِچ زنانیاں تعلیم کِیتے ترسدیاں ہَن، تاہم جدید دور وِچ تعلیم عام تِھی چُکّی ہِے۔
عوامی جائیں وِچ ہراسانی اَتے اِین٘دے اُتے قابو پاوݨ دے اقدامات
ہِک تحقیق دے مطابق بنگلہ دیش وِچ ٩٤ فیصد زنانیاں کوں عوامی جائیں اُتے ہراسانی دا سامھݨاں کرݨاں پوندا ہِے اَتے وَدھ تر زنانیاں دا استحصال اِنّھاں دے ٹَٻَّر دے لوک یا ساک دار کرین٘دے ہِن۔ اِیہو جئیں حلات وِچ بنلگہ دیش دیاں زنانیاں وِچ دفاع خودی دی تربیت حاصل کرݨ دا رُجحان وَدھ رِیہا ہِے۔ ڈھاکا دے کراٹے سکولاں وِچ زنانیاں تربیت حاصل کرین٘دیاں پئیاں ہِن۔
رجعت پسند فتواں اُتے روک دے ذریعے زنانیاں دا تحفّظ
حکومتِ بنگلہ دیش آپ کوں ہِک سیکولر اَتے ترقی پسند حکومت ثابت کرݨ کِیتے قدامت پسند مذہبی حلقیاں اُتے لگام کسین٘دی پئی ہِے جیڑھے زنانیاں دی معاشی خوش حالی کوں فتواں دے ذریعے روکین٘دے پئے ہَن۔ ٢٠١٧ء وِچ اِیہو جئیں ای ہِک واقعے وِچ بنگلہ دیشی پُلس نے کھیتاں وِچ زنانیاں دی ملازمت دے خلاف مبینہ فتویٰ جاری کرݨ آلے مَسِیت دے اِمام کوں پَھد گِھدّا ہئی۔ مَسیت دے اِمام دے نال نال ٥ ذِمّے واراں دے خلاف مقدمہ درج کر ݙِتّا ڳیا ہئی۔ امام نے جُمعہ دی نماز دے بعد زنانیاں دے گھر توں ٻاہر نِکل تے کَم کرݨ دے خلاف فتویٰ ݙِتّا ہئی۔
بین الاقوامی کارُوبار وِچ زنانیاں
بنگلہ دیش دیاں زنانیاں صنعتکاراں دی ایسوسی ایشن اَتے چین دے کون مینگ شہر دی زنانیاں دی فیڈریشن دا اجلاس ٢٠١٨ء وِچ ڈھاکا وِچ منعقد تھِیا۔ ݙُون٘ہائیں مُلخاں دیاں زنانیاں نے بنگلہ دیش وِچ زنانیاں تاجراں کوں درپیش موقعیاں اَتے چیلنجاں اُتے بحث کِیتی۔ اِیں طرح دی کوشِتاں دے ذریعے بنگلہ عالمی کاروبار وِچ اپݨے قدم وَدھا رِیہا ہِے اَتے مُلخ دیاں زنانیاں وِچ پیش رفت دی کوشِت کر رِیہاں ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:بنگلہ دیش وِچ زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
الْبَارِیُٔ
ٹھیک بݨاوݨ والا۔
سرائیکی وسیب اَڄ وی عظیم اے
thumb|سرائیکی وسیب دا نقشہ
سرائیکی وسیب تاریخ دی شکست و ریخت اَتے حملہ آوراں دی زیادتیاں دے باوجود اڄ وی سرائیکی وسیب دُنیا دے ݙُو ترہائی ملکاں دی اَبادی تے رقبے تُوں وَدھ ہِے، اَتے سرائیکی وسیب آبادی، آمدنی تے پیداوار دے لحاظ نال نہ سرف پاکستان دے تمام علاقیاں بلکہ دُنیا دے ادھ توں زائد ملکاں توں زیادہ ہے۔ تاریخی تے جغرافیائی لحاظ نال اِین٘دی افادیّت اَڄ وی مسلمہ ہِے۔ سرائیکی تہذیب ایشاء دے ساریاں تہذیباں کنوں جغرافیے دے لحاظ نال سبھ کنوں وݙّی تہذیب اے۔ اے تہذیب پنج لکھ مربّع میل تے پھیلی ہوئی اے۔ چولستان وِچ ملن آلا گنویری آلا ہڑپائی تہذیب دا ہم عمر اے۔ چولستان بارے ٹوڈ لکھدے: "روائتیں کنوں پتہ لڳدے جو اے علاقے ہمیش کنوں غیر آباد نہ ہَن، انّھاں دی بربادی اُوں ویلھے شروع تھئی جݙاں دریا ہاکڑہ سُڳ ڳیا۔ ۔۔۔ جیڑھا سندھ وِچ روہڑی، بکھر تے اُچ دے مقام تے آ مِلدا ہا۔" کوٹ ڈیجی، گنویری والا تے جلیل پور دی طرح ملتان وی اپݨی قدامت دی مثال آپ ہِے، وادی سندھ دی تہذیب دی واحد مثال شہردا ہے، ایندے نال دے سارے شہر زمین وِچ دفن تھی ڳِن، پر سرائیکی لوکاں دی اپݨی دھرتی نال محبّت تے بہادری دا اے ثبوت اے جو اے شہر اَڄ وی اپݨی مکمل شان و شوکت نال آباد ہِے تے اپݨے وسیب دیاں ثقافتی سرگرمیاں دا مرکز بݨیا کھڑے۔
الْمُصَوِّرُ
صورت بݨاوݨ والا۔
عامر فہیم
عامر فہیم ہوراں دا تعلق ملتان نال اے۔ سرائیکی تحریک اچ انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔ اے ہک شاعر، دانشور، ادیب تے محقق ہن۔
نواب محمد بہاول خان اول عباسی
thumb|Saraiki thumb|Coat of arms of State of Bahawalpur thumb|Flag of State of Bahawalpur نواب محمد بہاول خان اول (پیدائش 1715ء وفات 1749ء) ریاست بہاولپور دے ݙوجھے نواب ہن۔ آپ بانی ریاست نواب صادق محمد خان اول دے وݙے صاحبزادے ہن۔ آپ نے بہاولپور شہر دی بنیاد 1748ء اچ رکھی۔ نواب محمد بہاول خان اول دی پیدائش 1715ء اچ تھئی۔ آپ نواب صادق محمد خان اول دے پہلے صاحبزادے ہن۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور عباس بن عبد المطلب دے خاندان توں ہن ایں واسطے عباسی مشہور ہن۔ انہاں دا شجرہ نسب کجھ ایویں ہے:
محمد بہاول خان اول بن صادق محمد خان اول بن نواب مبارک خان اول بن بہادر خان دوم بن فیروز یا پیروج خان بن امیر محمد خان دوم بن بھکھر خان دوم بن بہادر خان بن بھکھر خان بن ہیبت خان بن امیر صالح خان بن امیر چندر خان بن داؤد خان دوم بن بن محمد خان بن محمود خان بن داؤد خان بن امیر چنی خان بن بہاءاللہ عرف بھلا خان بن امیر فتح اللہ خان بن سکندر خان بن عبد القدر یا قاہر خان بن امیر اِبان خان بن سلطان احمد ثانی بن شاہ مزمل بن شاہ عقیل بن سلطان سہیل بن سلطان یاسین بن احمد المستنصر باللہ الثانی بن الظاہر بامر اللہ بن الناصر لدین اللہ بن ابو محمد الحسن المستضی بامر اللہ بن المستنجد باللہ بن المقتفی لامر اللہ بن المستظہر باللہ بن المقتدی بامر اللہ بن القائم بامر اللہ بن القادر باللہ بن المقتدر باللہ بن المعتضد باللہ بن الموفق باللہ بن المتوکل علی اللہ بن المعتصم باللہ بن ہارون الرشید بن المہدی باللہ بن ابو جعفر المنصور بن محمد بن علی بن عبداللہ بن عباس بن عبد المطلب۔
ڈیرہ غازی خان تے حملہ
1162ھ بمطابق 1747ء اچ دیوان کوڑامل کوں ملتان دا صوبہ دار بݨائے ونڄݨ ونڄݨ تے ڈیرہ غازی خان دے حاکم جانیسر خان نے بغاوت کر ݙتی۔ لاہور دے صوبہ دار معین الدین نے دیوان کوڑامل کوں بغاوت فرو کرݨ دا حکم ݙتا لیکن اوندے کول اتنی طاقت نہ ہئی کہ اوہ بغاوت کوں ختم کر سڳے۔ ملتان دے صوبہ دار کوڑامل نے اوں بغاوت کوں کچلݨ کیتے نواب محمد بہاول خان اول توں مدد منگی۔ نواب نے دیوان دی درخواست قبول کر گھدی تے اوندی مدد کیتے فوج روانہ کر ݙتی۔ دیوان تے نواب دی مشترکہ فوج نے ڈیرہ غازی خان تے حملہ کر کے جانیسر خان کوں شکست ݙے ݙتی تے اونکوں ڈیرہ غازی خان توں ٻاہر کڈھ ݙتا۔ اوں امداد دے انعام دے طور تے نواب نے دیوان کوڑامل توں آدم واہن دا تعلقہ دائمی پٹے تے حاصل کرنے دی درخواست کیتی جینکوں دیوان نے قبول کر گھدا۔ نواب محمد بہاول خان اول نے اوں خطے اچ بہاول واہ نہر کھٹوائی۔
نویں شہراں دی تعمیر
نواب محمد بہاول خان اول نے 1748ء اچ متعد نویں شہر آباد کروائے جنہاں اچ قائم پور، حاصل پور، ترنڈہ اعلی مراد خان، شہباز پور تے محمد پور لما سمیت متعدد شہر شامل ہن۔
بہاول پور دی تعمیر
نواب محمد بہاول خان اول نے 1162ھ بمطابق 1748ء اچ محمد پناہ خان گھمرانی دی قیام گاہ دے گرد ہک دیوار تعمیر کروائی تے اوندے اندر ہک قصبہ تعمیر کروایا جیندا نام اپنی نسبت سے بہاولپور رکھا۔ اوندی آب پاشی کیتے نواب نے ہک نہر کھٹوائئ جیہڑی پیر ہالا گاؤں تک ویندی ہے۔ جیندا ناں خان واہ رکھا ڳیا لیکن ول کھاندی ہوئی گزر گاہواں دی وجہ توں نانگݨی مشہور ہے۔
وفات
محمد بہاول خان اول نے 1163ھ بمطابق 1749ء کوں وفات پاتی۔ آپ دی تدفین ملوک شاہ قبرستان بہاولپور اچ تھئی۔
الْغَفَّارُ
گناہواں دا ٻہوں زیادہ بخشݨ والا۔ اللہ دی ہک صفت اے
عقیل مختار جتوئی
عقیل مختیار جتوئی دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال اے۔ سرائیکی تحریک دے ہک متحرک رہنما ہن۔
علی حسین چاچڑ
پیپلز پارٹی دے کارکن علی حسین چاچڑ دا تعلق رحیم یار خان شہر نال اے۔ ایندی شادی جنوری 2016ء کوں ڳڑھی اختیار خان اچ تھئی۔ پیشے دے اعتبار نال آئی ٹی انجینئر اے۔ اعلیٰ تعلیم نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی اسلام آباد توں حاصل کیتی۔
غزوۂِ احد
جنگ احد 17 شوال 3ھ (23 مارچ 625ء) اچ مسلماناں تے مشرکینِ مکہ دے درمیان احد دے پہاڑ دے دامن وچ تھئی۔ مشرکین دے لشکر دی قیادت ابوسفیان دے کول ہئی تے اوں نے 3000 توں زائد افراد دے نال مسلماناں تے حملے دی ٹھاݨی ہئی جیندی باقاعدہ تیاری کیتی ڳئی ہئی۔ مسلماناں دی قیادت حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے کیتی۔ ایں جنگ دے نتیجے کوں کہیں دی فتح یا شکست نی اکھیج سڳدا کیونکہ ݙوہاں طرف شدید نقصان تھیا تے کݙہیں مسلمان غالب آئے تے کݙہیں مشرکین لیکن آخر وچ مشرکین دا لشکر لڑائی ترک کر کے مکہ واپس چلا ڳیا۔
غزوۂِ بدر وچ مسلماناں کوں شاندار فتح تھئی ہئی۔ اوندے بعد علاقے دے قوتاں بشمول قریشِ مکہ تے یہودیاں کوں اندازہ تھیا کہ ہݨ مسلمان ہک معمولی قوت نہ رہیے۔ شکست کھاوݨ دے بعد مشرکینِ مکہ نہایت غصے وچ ہن تے نہ صرف اپݨی بے عزتی دا بدلہ گھنݨ چاہندے ہن بلکہ انہاں تجارتی رستیاں تے دوبارہ قبضہ کرݨا چاہندے ہن جنہاں دی ناکہ بندی مسلماناں نے غزوۂ ِبدر دے بعد کر ݙتی ہئی۔ جنگ دے شعلے بھڑکاوݨ وچ ابوسفیان، اوندی بیوی ہندہ تے ہک یہودی کعب الاشرف دے ناں نمایاں ہن۔ ہندہ نے اپݨے گھر محفلاں شروع کر ݙتے جیندے وچ اشعار دی صورت وچ جنگ دی ترغیب ݙتی ویندی ہئی۔ ابوسفیان نے غزوہ احد توں کجھ پہلے مدینے دے قریب ہک یہودی قبیلہ دے سردار دے کول کچھ ݙینہہ رہائش رکھی تاکہ مدینہ دے حالات توں مکمل آگاہی تھی سڳے۔ ابوجہل غزوۂِ بدر وچ مارا ڳیا ہئی جیندے بعد قریش دی سرداری ابوسفیان دے کول ہئی جیندی قیادت وچ مکہ دے دارالندوہ وچ ہک اجلاس وچ فیصلہ تھیا کہ جنگ دی تیاری کیتی ونڄے۔ ایں مقصد کیتے مال و دولت وی کٹھی کیتی ڳئی۔ جنگ دی بھر پور تیاری کیتی ڳئی۔ 3000 توں کجھ زائد سپاہی جنہاں وچوں ست سو زرہ پوش ہن، تیار تھی ڳئے۔ انہاں دے نال 200 گھوڑے تے 300 اونٹ وی تیار کیتے ڳئے۔ کجھ عورتاں وی نال ڳئے جیہڑے اشعار پڑھ پڑھ کے مشرکین کوں جوش ݙیویندے ہن۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ نے اے ارادہ کیتا کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دا کلیجا چتھسی چنانچہ ایں مقصد کیتے اوں نے حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دے قتل دے کیتے اپݨے ہک غلام کوں خصوصی طور تے تیار کیتا۔ بالآخر مارچ 625ء وچ اے فوج مسلماناں دا مقابلہ کرݨ کیتے روانہ تھی ڳئی۔ ۔
حضرت محمد ﷺ دے چاچا حضرت عباس رضی اللہ ئ نے، جیہڑے مکہ ہی وچ رہندے ہن، انہاں کوں مشرکین دی ایں سازش توں آگاہ کر ݙتا ہئی۔ حضور ﷺ نے انصار و مہاجرین نال مشورہ کیتا کہ شہر و رہ کے دفاع کیتا ونڄے یا ٻاہر ونڄ کے جنگ لڑی ونڄے۔ فیصلہ ݙوجھی صورت وچ تھیا یعنی ٻاہر نکل کے جنگ لڑی ونڄے چنانچہ 6 شوال کوں نمازِ جمعہ دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اصحاب کرام کوں استقامت دی تلقین فرمائی تے 1000 دی فوج دے نال مدینے توں روانہ تھی ڳئے۔ اشواط دے مقام تے ہک منافق عبد اللہ بن ابی 300 سواراں دے نال جنگ توں الڳ تھی ڳیا تے بہانہ اے بݨایا کہ جنگ شہر دے اندر رہ کے لڑݨ دا اوندا مشورہ نی منا ڳیا۔ ہفتہ 7 شوال 3ھ (23 مارچ 625ء) کوں ݙوہیں فوجاں احد دے دامن وچ آمݨے سامݨے آ ڳئے۔ احد دا پہاڑ مسلماناں دی پشت تے ہئی۔ اتھاں ہک درے تے حضور ﷺ نے حضرت عبد اللہ بن جبیر دی قیادت وچ پنجاہ تیر اندازاں کوں مقرر فرمایا تاکہ دشمن اوں رستے توں میدانِ جنگ وچ نہ آ سڳے۔ ۔ جنگ دا آغاز مشرکین دی طرفوں تھیا جݙݨ ابوعامر نے تیر اندازی کیتی۔ اوں مرحلہ تے نؤں افراد مشرکین ولوں آئے جیہڑے سب قتل تھئے۔ ݙوجھے مرحلے وچ مشرکینِ مکہ نے کٹھا بھرپور حملہ کر ݙتا۔ اوں دوران انہاں دے کجھ عورتاں انہاں کوں اشعار نال اشتعال ݙیویندے ہن تاکہ او غزوہ بدر دی عبرتناک شکست دا داغ دھو سڳن۔ ابتدا دی زبردست جنگ وچ مسلماناں نے مشرکین دے کئی لوگاں کوں قتل کیتا جیندے تے مشرکین فرار تھیوݨ لڳے۔ مسلمان اے سمجھے کہ او جنگ جیت ڳن چنانچہ درہ عینین تے تعینات اصحاب نے حضور ﷺ دی اے ہدائت فراموش کر ݙتی کہ درہ کہیں قیمت تے نی چھوڑنا، درہ چھوڑ کے میدان وچ مالِ غنیمت کٹھا کرنا شروع کر ݙتا۔ صرف ݙاہ افراد درے تے رہ ڳئے۔ خالد بن ولید (جیہڑے اوں وقت مسلمان نہ تھئے ہن) نے موقع غنیمت ڄاݨدے ہوئے کوہِ احد دا چکر لا کے درے تے قبضہ کر گھدا تے مسلماناں تے یکدم پچھوں وار کر ݙتا۔ اونہی اثناء وچ اے افواہ پھیلی کہ حضرت محمد ﷺ معاذاللہ شہید کر ݙتے ڳئے ہن۔ اے سݨ کے کجھ اصحاب نے ہمت ہار ݙتی تے راہِ فرار اختیار کیتی۔ ۔ کجھ ارد گرد دے پہاڑیاں تے چڑھ ڳئے۔ کجھ لوگاں نے اے سوچا کہ حضور ﷺ دے بعد زندگی کہیں کم دی نی تے کجھ لوگ حضور ﷺ دے نال رہ ڳئے تے انہاں دی بھر پور حفاظت کیتی۔ اوں موقعے تے حضور ﷺ نے حضرت علی کرم اللہ وجہہ کوں ہک تلوار وی عنایت فرمائی جیہڑی "ذو الفقار" دے ناں نال مشہور ہے۔ اوں دوران حضور ﷺ دے کجھ ݙند مبارک وی شہید تھئے۔ حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ وی شہید تھی ڳئے۔ ۔ ایں بارے اللہ نے قران وچ فرمایا۔
جݙݨ تساں (افراتفری دی حالت وچ) بھڄدے ویندے ہاوے تے کہیں کوں مڑ کے نہ ݙیکھدے ہاوے تے رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اوں جماعت وچ (موجود ہن) جیہڑی تہاݙے قیادت اچ (ثابت قدم) رہی ہئی تہاکوں پکاردے پئے ہن، ول اوں نے تہاکوں غم تے غم ݙتا (اے نصیحت و تربیت ہئی) تاکہ تساں اوندے تے جیہڑا تہاݙے ہتھوں ویندا رہیا تے اوں مصیبت تے جیہڑی تہاݙے تے آݨ پئی، رنج نہ کرو تے اللہ تہاݙے کماں توں خبردار ہے۔ سورۃ آل عمران آیت 153
کجھ وقفے بعد اصحاب میدان وچ واپس آوݨا شروع تھی ڳئے۔ چونکہ مشرکین اپݨے بھاری سامانِ جنگ مثلاً زرہ بکتر دی وجہ توں احد دے پہاڑ تے چڑھ نہ سڳے ایں واسطے کئی مسلماناں دی جان بچ ڳئی۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ تے اوندے نال کجھ لوگاں نے مسلمان شہداء دے نک تے کن کٹے تے ہندہ نے سید الشہداء حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دا کلیجا کڈھ کے چتھیا جیندا حضور ﷺ کوں بے حد رنج رہیا۔ کجھ مسلماناں دے واپس آوݨ تے اے معلوم تھیوݨ دے بعد کہ حضور ﷺ شہید نی تھئے، مشرکین نے جنگ کولوں مکہ دی طرف واپسی اختیار کیتی۔
بعض لوگ ایں جنگ کوں مسلماناں دی شکست خیال کریندن تے بعض دے خیال دے مطابق ایندا کوئی ٹھوس نتیجہ نی نکلا۔ بہرحال اے واضح تھی ڳیا کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ہدایات کوں فراموش کرݨ یا عسکری نظم و ضبط کوں ترک کرݨ دا کیا نتیجہ نکل سڳدے۔ اگر درہ عینین تے تعینات لوگ درہ نہ چھوڑیندے تاں مسلمان فتحیاب تھی چکے ہن۔ ایں جنگ وچ ستر صحابہ کرام شہید تھئے جبکہ ستاویہہ مشرکین ہلاک تھئے۔ مسلماناں نے اپݨے شہداء کوں اتھائیں دفن کیتا۔ ایں غزوہ وچ کہیں حد تک شکست ہک تعمیری شکست ثابت تھئی کیونکہ مسلماناں کوں کجھ سبق ملے جیہڑے اڳلے جنگاں وچ کم آئے۔ مسلماناں کوں اپݨیاں غلطیاں کوں ݙیکھݨ دا موقع ملا۔ خدا نے قرآن وچ یقین ݙوایا کہ حزن و ملال نہ کرو کیونکہ بالآخر مومنین ہی غالب آسن۔
صفت
صفت دا مطلب اے کہیں دے اندر کوئی خوبی، صلاحیت یا قدرت دا ہووݨا۔
الْقَھَّارُ
سب تے پوری طرح غالب، جیندے سامݨے سب مغلوب تے عاجز ہن۔
الْوَھَّابُ
بغیر کہیں منفعت دے خوب عطا کرݨ والا۔
الْفَتَّاحُ
سب کیتے رزق تے رحمت دے دروازے کھولݨ والا۔
الرَّزَّاقُ
سب کوں روزی ݙیوݨ والا۔
الْعَلِیْمُ
سب کجھ ڄاݨݨ والا۔ اللہ دی ہک صفت اے۔
بنگلہ دیش وِچ زنانیاں
بنگلہ دیش وِچ زنانیاں (اردو: بنگلہ دیش میں خواتین) (انگریزی: Women in Bangladesh) دا موقف پِچھوکڑ کُجھ صدیاں توں متواتر طور تے بَدلدا رِیہا ہِے۔ موجودہ بنگلہ دیش دے علاقے وِچ کہِیں زمانے وِچ زنانیاں تعلیم کِیتے ترسدیاں ہَن، تاہم جدید دور وِچ تعلیم عام تِھی چُکّی ہِے۔
عوامی جائیں وِچ ہراسانی اَتے اِین٘دے اُتے قابو پاوݨ دے اقدامات
ہِک تحقیق دے مطابق بنگلہ دیش وِچ ٩٤ فیصد زنانیاں کوں عوامی جائیں اُتے ہراسانی دا سامھݨاں کرݨاں پوندا ہِے اَتے وَدھ تر زنانیاں دا استحصال اِنّھاں دے ٹَٻَّر دے لوک یا ساک دار کرین٘دے ہِن۔ اِیہو جئیں حلات وِچ بنلگہ دیش دیاں زنانیاں وِچ دفاع خودی دی تربیت حاصل کرݨ دا رُجحان وَدھ رِیہا ہِے۔ ڈھاکا دے کراٹے سکولاں وِچ زنانیاں تربیت حاصل کرین٘دیاں پئیاں ہِن۔
رجعت پسند فتواں اُتے روک دے ذریعے زنانیاں دا تحفّظ
حکومتِ بنگلہ دیش آپ کوں ہِک سیکولر اَتے ترقی پسند حکومت ثابت کرݨ کِیتے قدامت پسند مذہبی حلقیاں اُتے لگام کسین٘دی پئی ہِے جیڑھے زنانیاں دی معاشی خوش حالی کوں فتواں دے ذریعے روکین٘دے پئے ہَن۔ ٢٠١٧ء وِچ اِیہو جئیں ای ہِک واقعے وِچ بنگلہ دیشی پُلس نے کھیتاں وِچ زنانیاں دی ملازمت دے خلاف مبینہ فتویٰ جاری کرݨ آلے مَسِیت دے اِمام کوں پَھد گِھدّا ہئی۔ مَسیت دے اِمام دے نال نال ٥ ذِمّے واراں دے خلاف مقدمہ درج کر ݙِتّا ڳیا ہئی۔ امام نے جُمعہ دی نماز دے بعد زنانیاں دے گھر توں ٻاہر نِکل تے کَم کرݨ دے خلاف فتویٰ ݙِتّا ہئی۔
بین الاقوامی کارُوبار وِچ زنانیاں
بنگلہ دیش دیاں زنانیاں صنعتکاراں دی ایسوسی ایشن اَتے چین دے کون مینگ شہر دی زنانیاں دی فیڈریشن دا اجلاس ٢٠١٨ء وِچ ڈھاکا وِچ منعقد تھِیا۔ ݙُون٘ہائیں مُلخاں دیاں زنانیاں نے بنگلہ دیش وِچ زنانیاں تاجراں کوں درپیش موقعیاں اَتے چیلنجاں اُتے بحث کِیتی۔ اِیں طرح دی کوشِتاں دے ذریعے بنگلہ عالمی کاروبار وِچ اپݨے قدم وَدھا رِیہا ہِے اَتے مُلخ دیاں زنانیاں وِچ پیش رفت دی کوشِت کر رِیہاں ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:بنگلہ دیش وِچ زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
الْقَابِضُ
تنگی کرݨ والا۔ اللہ دی ہک صفت اے۔
الْبَاسِطُ
فراخی کرݨ والا۔ اللہ دی ہک صفت اے۔
میں گنگا نمہی الا ڄاݨداں (کتاب)
سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی دیرہ غازیخاں اچ سرائیکی زبان دے نامور شاعر اے انقلاب سئیں عاشق خاں صدقانی دے ہتھوں سئیں کامریڈ عمر خاں بزدار دے ناں دی گفٹ کیتی ھوئی کتاب ۔۔ "میں گونگا نمہیں الا جانڑداں"۔۔ وصول کریندیں ھوئیں۔۔ سرائیکی قومی شاعر عاشق خاں صدقانی نے اکھیئے کامریڈ عمر بزدار دی انسانی حقوق سانگے پیپلز پارٹی دے پلیٹ فارم توں طویل جدو جہد اے جیندا سفر ڈیرہ جیل توں شروع تھیئے اڈیالہ جیل راولپنڈی تیں اختتمام پزیر تھئے میڈی اے کتاب جیرھی ہک محروم سرائیکی قوم دی جدوجہد سانگے ہک نواں تے نویکلا پندھ نشابر کر سگدی اے۔۔ ساڈے وسیب دیاں محرومیاں تے ساڈے وسائل تے ڈاکے دی سنجاپ کرنڑ سانگے وی اے کتاب مدد ڈے سگدی اے قوم پرست جدوجہد سارے وسوں کو رل کے بھڑنی پوسی۔۔ "میں گونگا نمہیں الا جانڑداں" ساڈے وسوں دا ہوکا اے۔۔ تخت لہور دے ڈاکو دے خلاف سارا وسوں ہک تھیسی تاں پندھ سکھا تھیندا ویسی۔۔(اکبر ملکاݨی، ٣٠ دسمبر ٢٠١٨ء)
میݙا داغستان
میݙا داغستان
رسول حمزہ طوف
تساں اہدے او سوویت شہری کوں محض سوویت شہری ہووݨاں چاہیدا اے ،آوار یا داغستانی ناں.لیکن میں اپݨی ڳالھ کریساں کہ میں اپݨے آپ کوں ہکے ویلھے آوار تے داغستان دا وسندڑ تے سوویت شہری سمجداں تے اے ساریاں ڳالھیں یقینی طور تیں ہک ݙوجھے دی نفی نئی کریندیاں.. اے تاں سارے ڄاݨدو جو دنیا دا منڈھ کریملن کن تھیندے خود میݙا وی ایہو خیال اے.میݙے نیڑے دنیا صرف کریملن کن ای شروع نی تھیندی بلکہ میݙے اپݨے گھر کن شروع تھیندی اے میݙے مکان دی ݙیڈھی کن شروع تھیندی اے اتے اوں ڳوٹھ کن شروع تھیندی اے جیندا میں وسندڑ آں.کریملن تے میݙا ڳوٹھ،کمیونزم دیاں چیتے کاریاں اتے اپݨے وسبے نال محبت دا احساس ایویں ہن جیویں ہک پکھی دے ݙو پر یا کہیں پاندور دے ݙو تار....(بلال بزدار)
شوکت مُغل
ویہڑھا خالی تھیندا ویندے
شہزادعرفان
سرائیکی قدیم زبان اتے تہذیب
thumb|سرائیکی زبان
سرائیکی وسیب ہِک قدیم تہذیبی خطّے دا ناں ہِے۔ اے خطّہ اَڄ دے سارے پاکستان تے مشتمل اے۔ اِیں خطّے کُوں وادیٔ سندھ وی آکھیا ڳے، جین٘دی اصل سرائیکی اے، سرائیکی اُردو تے پنجابی دی ماء اے، سندھی سرائیکی توں الگ تھئی، پشتو تے بلوچی ٻاہر دیاں زباناں ہن، جیکر سولہویں صدی عیسوی دے شاعر حضرت شاہ حسین لاہوریؒ تے بابا بلھے شاہ دی شاعری دا مطالعہ کروں تا صاف پتہ لڳدے جو انّھاں سرائیکی زیادہ استعمال کِیتی اے، کوئی منے تے بھانویں نہ منّے، اے ڳالھ سچ اے جو پنجابی سرائیکی دا لہجہ ہے۔ برصغیر دے معروف محقق ڈاکٹر گوپی چند نارنگ اپݨے ہِک مقالے یڑھا پہلی عالمی سرائیکی کانفرنس 1992ء نیو دہلی دے موقعے تے پڑھیا ڳٰا انّھاں ثابت کِیتا جو سرائیکی "مادر لینگویج" اے اتے اے برصغیر دے اکثر زبانیں جین٘دے وِچ سنسکرت وی شامل اے دی ماء اے۔ اِیں واسطے سرائیکی زبان، تہذیب کوں کہیں ٻئی زبان نال سلہاڑیا گڈمڈ کر تے خراب نی کرݨا چاہِیدا۔ سرائیکی خطّہ دریاویں دی سرزمین اے تے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطّہ جینکوں سَت دریاویں دی دھرتی آکھیا وین٘دے اون٘دا ہِک حِصّہ سندھ وِی ہِے۔ اِیں حساب نال سرائیکستان ست سندھ ز دا مالک اے تے سندھ سرائیکستان ہِک اِن۔ ہاکڑہ تہذیب دُنیا دی سب تو قدیم تہذیباں وچوں ہِک ہے۔ سرائیکی وسیب اِیں وادی دا مرکزی حصّہ رہ ڳئے۔ اِیں ڳالھ دا ثبوت اثارِ قدیمہ دیاں تحقیقاں ہن جیڑھیاں اساکوں اے ݙسیندن جو اِیں دھرتی وِچ ہاکڑہ تہذیب جہی وڈی تہذیب ہک زمانے اپݨے عروج تے رہی، ایندے نال نال جلیل پور گنویری آلا تے ملتان ساݙے او علاقے ہن جیڑھے ساݙے وسیب بارے گول پھلور کرݨ آلیں کِیتے ٻہوں کُجھ لکائی کھڑن۔
امیر بائی کرناٹکی
thumb|امیر بائی کرناٹکی امیر بائی کرناٹکی (اردو: امیر بائی کرناٹکی) (انگریزی: Amirbai Karnataki) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 1906ء - فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: 3 مارچ 1965ء) ابتدائی ہندی سنیما دی مشہور اداکارہ / ڳائیکہ اَتے پس پردہ ڳائیکہ ہَن۔ امیر بائی، کنڑا کوکیلا دے ناں توں وی مشہور ہئی۔ مہاتما گاندھی وی امیر بائی دے بھجن ویشنو جان تو دے مداح ہَن۔ امیر بائی کرناٹکی کنڑا دی ابتدائی ڳائیکاں اَتے اداکارائیں وچوں ہِک ہَن جنھاں نے ہندی سنیما وِچ ٻہوں ناں کَمتّا۔ انہاں نے 150 کنڑاتے ہندی فلماں وِچ 380 ڳاݨے ڳائے۔ 1930ء دے ݙہاکے دے وِچالے اُوہ ثریا، شمشاد بیگم، نور جہاں اتے زہرہ بائی انبالے والی جئیں تاریاں دے نال ہِک نمایاں ناں ہَن۔
ابتدائی حیاتی
امیر بائی کرناٹک دے ضلع باگلکوٹ دے بلگی قصبے وِچ ہِک متوسط ​​طبقے دے گھرانے وِچ ڄَمّی ہئی انہاں نے اپݨے پنڄے بھیݨیں وِچوں، امیربائی اتے انھاں دی وݙی بھیݨ، گوہر بائی نے شہرت اتے دولت حاصل کیتی۔ امیر بائی نے میٹرک دی تعلیم مکمل کیتی اتے پندرہ سال دی عمر وِچ بمبئی ٹُر ڳئی۔
وفات
امیر بائی اُتے 1965ء وِچ فالج دا حملہ تِھیا، صرف چار ݙیہاڑیاں بعد بعد ایندی موت تھی ڳئی اَتے اِنّھاں کوں اپݨے اَبائی قصبے وِچ پور ݙِتّا ڳیا۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی
ڈاکٹر طاہر تونسوی دی تنقیدی‘ تحقیقی تے تخلیقی اظہار دے سلسلے وچ وابستگی اردو زبان دے نال رہئی تے بہوں بعد وچ سرائیکی ادب ول توجہ کیتو نے۔ تحقیق‘ تنقید انہاں دا خاص میدان ہے۔ تے ایں میدان وچ انہاں قابل قدراضافہ کیتے تے ہن انہاں دے ناں تو بغیر سرائیکی تحقیق و تنقید ناکمل ڈسدی اے۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہک اینجھے نقاد ہن جہڑے جو کہیں موضوع بارے تاریخی پس منظر روایات‘ رجحانات تے انسان دوستی‘ معاشرتی‘ مسائل اتے انہاں دی نشاندہی کر تے ادب دا تجزیہ کریندن تے لوکیں دے جذبات تے احساسات دی ترجمانی دا حق وی ادا کریندن۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی دے تنقیدی مضامین دے مجموعے ”سرائیکی ادب۔ریت تے روایت“ سرائیکی وچ مزاحمتی شاعری“ خواتین کی سرائیکی تخلیقات میں عورت“ وچ اینجھے موضوعات تے بحث کیتی گئی اے جنہاں دی اہمیت نت نویں ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دے مضامین کوں سامنے رکھیندیں ہوئے موضوعات دی فکری تے نظری ونڈوتیر کجھ ایں طراح کیتی ونج سگدی اے۔
الْخَافِضُ
پست کرݨ والا۔ اللہ دی ہک صفت اے۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی
۱)        سرائیکی ادب دے نظری معاملات
۲)        ادب دا سماجی تعلق
۳)        ادب دا نفسیاتی پہلو (بالخصوص خواتین دیاں تخلیقات دے حوالے نال)
ڈاکٹر طاہر تونسوی سرائیکی ادب دا مان ہن اتے انہاں سرائیکی تنقید وچ اوں ویلھے اپنا حصہ شامل کیتا جئیں ویلھے سرائیکی تنقید دے میدان وچ کم کرن والے خال خال نقاد ہن۔ انہاں سرائیکی ادب وچ تنقید اتے تجزئیے۔ سرائیکی ادب دیاں مختلف اصناف دے گانڈھے سانگے کوں روایت اتے روح عصر نال رلاتے ڈٹھا تے ایں ویورے سانگے ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں ہک لفظ ”لمحہئ موجود“ ورتیندن جہڑا جو محض لفظ نئیں بلکہ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دی سنجان ہک تاریخی سماجی تے اجوکے ویلھے دے ادب دے نبض شناس نقاد دے حوالے نال نشابر تھیندی ڈسدی اے۔ سرائیکی ادب وچ اسلامی تہذیب دے عناصر‘ قومی ادب دے ودھا وچ علاقائی زبانیں دا حصہ‘ اینجھے مضامین ہن جیندے وچ انہاں سرائیکی ادب دا ارتقائی جائزہ گھدے تے ایہ ثابت کیتے جو منڈھ قدیم توں ملتان دی سیاسی اہمیت دے نال ایندی مذہبی‘ علمی‘ ادبی تے تہذیبی حیثیت مسلمہ ہے تے اینویں ای او ایہ ثابت کریندن جو سرائیکی ثقافت یا سرائیکی وسیب پاکستانی ثقافت دی صحیح طور تے نمائندگی کریندی ہے۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں سرائیکی ادب دیاں مختلف اصناف مثلاًکلاسیکی ادب۔مرثیہ۔ داستان۔ مثنوی سیفل نامہ۔ افسانہ۔ تراجم۔ ڈراما۔ طنزو مزاح۔ سفرنامہ۔ ہائیکو۔ سرائیکی شاعری وچ مقام حسینؓ جھئیں مضامین لکھ تے آون والے نقاداں تے کھوج کاراں کیتے ادبی اظہار دا نواں رستہ متعین کر ڈتے۔
تنقید دے حوالے نال ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دیاں درج ذیل کتاباں زندہ راہوان والا ادبی تحقیقی‘ تنقیدی نوعیت دا کم ہے۔
میں کھیر دھوتا کھرا دیہاتی
میں کھیر دُھوتا کھرا دیہاتی
جھوک ہنمباہ کوں گارا لیپا کرنڑ لُو ونگار کریندے ھئیں جھوک دے مالک کنوں چاول کھاندے ھئیں، کہیں پُوں پُوں آلے کنیں سیویں آلا قُلفہ کھاندھے ھئیں، ساڈیاں ریتاں رسماں سچیاں ہن، ساڈے پیار محبت وکھرے ھن، اج وی یار دی یاری لُو سولی چڑھدے ھئیں،سنگھت پلیندے ھئیں بغیر کہیں لالچ دے کیوں جو اساں کھیر دھوتے کھرے تیں سچے دیہاتی ھیں،،،، جمیل بلوچ
ڈاکٹر طاہر تونسوی
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دے تنقیدی نظریات روایت دے شعور تے جدید دور دے نقطہئ نظر دی واضح اتے مدلل انداز وچ عکاسی کریندن۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں سرائیکی دا پہلا افسانہ نگار۔ غلام حسن حیدرانی۔ سرائیکی دا ہک گم نام شاعر۔ خوشدل‘ سرائیکی دا ہک قدیم شاعر گانمن ملتانی ویلھے دی کوک تے ڈکھ دی جنج دا شاعر۔ اقبال سوکری‘ سرائیکی وسیب دے پس منظر دا شاعر۔ سلیم احسن‘ جھئیں تنقیدی مضامین لکھ تے جتھاں انہاں شاعراں دے فکری فنی پکھ نشابر کتین اُتھان انہاں دا ادبی نقطہ ئ نظر عملی تنقید دیاں راہواں کوں پدھرا کریندے۔ جیندے بارے او خو دبیان کریندن:
·     ”میڈے انہیں مضمونیں وچ میڈا اپنا تنقیدی تے تحقیقی نقطہئ نظر وی سامنے آندے تے میں کھلے ڈلے انداز وچ سرائیکی ادب کوں متعارف کراون دی کوشش کیتی اے تاں جو انہیں لوکیں دی اے شکایت دور تھی ونجے جو سرائیکی زبان دے دامن وچ کجھ کوئے نی۔ میڈے مضامین ایں گالہہ کوں واضح کریندن جو سرائیکی زبان تے ادب دا دامن بہوں وسیع اتے تے ایندا سرمایہ تے ورثہ وی بے بہا ہے... میکوں امید ہے جو میڈے ایں مجموعے نال تحقیق تے تنقید دی روایت مضبوط تھیسی تے اے کم اگوں ٹر پوسی“۔(۱)
ڈاکٹر طاہر تونسوی نے اپنے خیالات راہیں جو دلیل بیان کیتی اے او ہک وڈا سچ ہے۔ کیوں ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دی ایں کتاب توں پہلے تنقید اتے تحقیق دے دگ اتے کوئی وکھری تے نمایاں لاٹ نہ ڈسدی ہئی انہاں دے ایں تحقیقی تنقیدی کم نے رستے دے بہوں سارے کنڈے ہٹا چھوڑن۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں ہمہ جہت۔ ہمہ وقت اتے سچی کمٹمنٹ رکھن والے تحقیق کار۔ تنقید نگار ہن۔ ادب دی ترویج تشکیل‘ تہذیب تے تخلیقی جہتاں بارے بحث ہمیش انہاں دا مطمع نظر رھئیے۔ کہیں وی ادب پارے دی قدر و قیمت دااندازہ لاون سانگے انہاں بے شمار مضامین لکھئین۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی دے موضوعاتِ تحقیق اتے تنقید دا گھیر بہوں کھلا ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں تے کہیں وی ہک دبستان تنقید دے نمائندہ ہوون دی چھاپ نی لائی ونج سگدی۔ کیوں جو انہاں دی تنقیدی فکر وچ تحرک ہے ا تے مطالعے دی وسعت وی۔ ات پاروں انہاں دی شخصیت دی داخلی فکر‘ تخلیقی جہت دا بہوں واضح پتہ ڈیندی اے بھانویں جو ”تنقید“ دا مروجہ علم انگریزی توں ارود تے وت اردو توں سرائیکی زبان و ادب وچ آئی ہے مگر ڈاکٹر طاہر تونسوی اپنے تنقیدی رویاں وچ مقامی زباناں دے کلچر۔ تہذیبی قدراں تے لسانی جہتاں دی پاسداری کرن والے ناقدین وچوں بہوں معتبر حوالہ ہن۔ انہاں سرائیکی شعر و ادب کوں اوندی مکمل ریت اتے روایت دے دگ کوں آپ پدھرا کیتے۔ ایں گالہوں آکھیا ونج سگدے جو انہاں دے تنقیدی نظریات محض مغربی تنقید یا مشرق تنقیدی دا اوچھن نئیں بلکہ انہاں تنقید دے رائج شدہ اصولاں دے نال نال سرائیکی شعرو ادب دیاں لوڑاں موجب اپنے کلاسیکی سرمائے تے جدید ادب کوں نویں زاویاں دے نال وی ڈٹھے۔
·     ”تنقید دا اصل کم ایہ نئیں جو ادب دی پرکھ دے معاملے وچ محض شیسہ یا محض روشن چراغ دے حق وچ الا کوں اچا کرے بلکہ شیشے کوں چراغ تے چراغ کو ں شیشہ تصور کرے تے انہاں ڈونہاں دے سانجھے نشابر منظر نامے کوں واضح کرے“(۲)
الْمُعِزُّ
عزت ݙہوݨ آلا۔ اللہ دی ہک صفت اے ۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دا تنقیدی رویہ محض تنقید برائے تنقیدیا تنقید برائے ستائش باہمی ہر گز نئیں بلکہ انہاں دی تنقید تخلیق پارے دے تخلیقی حسن توں پھُٹدی اے۔ او انہاں تنقید نگاراں وچوں ہن جہڑے کہیں وی زمانے دی تخلیقی روح کوں تخلیق وچوں دریافت کریندن۔ میڈی ایں رائے دا وضح ثبوت ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوران دی کتاب ”سرائیکی وچ مزاحمتی شاعری“ اے انہاں سرائیکی شاعری وچ ایں مدافعتی اتے مزاحمتی عمل دا بہوں ڈونگے انداز نال مطالعہ کیتے۔ اتے ایں مزاحمتی عمل وچوں اُسرگے تھیون والے رجحانات تے رویاں کوں واضح۔ ڈو ٹوک تے ہمدردانہ نقطہئ نظر نال پیش کیتے:
۱۔      لسانی پہلو کہ سرائیکی ایک الگ زبان ہے۔
۲۔      معاشی پہلو کہ جنوبی پنجاب کے تمام تر و سائل اس کی تعمیر و ترقی پر خرچ کئیے جائیں۔
۳۔      دھندی سٹیٹ اور چولستان کی زمینوں کی مقامی آبادی کو الاٹمنٹ۔
۴۔      جنوبی پنجاب میں آباد کاروں کا مسئلہ۔
۵۔      بیورو کریٹس کا استحصالی رویہ
۶۔      پاکستان کے وسیع تر تناظر میں جبر و تشدد کے خلاف اجتماعی رویہ
۷۔      سرائیکی صوبے کا قیام
ایہ بیان کیتے گئے نکات ”سرائیکی وچ مزاحمتی شاعر ی“ توں ماخوذ ہن ایں مضمون وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں سرائیکی خطے وچ پیدا تھیون والی سماجی تبدیلی دے عمل کو بہوں وڈے سچ دے طور تے بیان کیتے جو ادب آپ بہوں وڈی حقیقت ہے تے ادبی رویاں تے رجحانات دیاں جڑاں پاڑاں اپنے سماج وچوں ای نقش نشابر تھیندین۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی اپنی تحقیق اتے تنقید دا رشتہ تعلق اپنے وسیب نال جوڑیندن۔ انہاں دے ایں تنقیدی تحقیقی رویے کوں بھانویں جوہن کوئی مزاحمتی‘ ترقی پسند مارکسی آکھے یا بیا کجھ مگر انہاں انہاں دی دید اپنے خطے وچ پیدا تھیون والیاں ادبی سماجی رویاں بارے بہوں ڈونگھی ہوندی ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی اپنے ایں رجحان توں روایت یا ماضی پرست نقاد دے نال نال ادب سماج وچ ترقی ترویج تے ارتقائی منزلاں طے کریندے باشعور ترقی پسند نقاددے طور تے وی سامنے آندن۔
·     ”پاکستان دے قیام توں گھن کے ہن توڑی جنہاں شاعراں نیں سرائیکی شاعری وچ سماجی ناانصافی‘ جبر دے اداریاں اتے گھٹن دے ماحول دے خلاف مظلوماں‘ ناتواناں اتے کمزوراں دی حیاتی دے ”لینڈ اسکیپ“ کوں زبان ڈتی ہے انہاں نیں نویں انداز وچ تمثالاں وی بنایاں ہن اتے نویں نویکلے اسلوباں کوں وی پروان چڑھایا ہے۔ ہک اجتماعی المیے دے احساس کوں دھیان وچ رکھیندے ہوئے ہر شاعر نے ہڈورتے تجربیاں کوں بیان کیتا ہے۔ اتے اجڑے پجڑے لوکاں دی کوئی نا کوئی تصوریر تراشی ہے۔ اتے اپنے ردعمل اتے تجربیاں نال سرائیکی زبان کوں نویاں ترکیباں ڈتیاں ہن۔ کجھ اوہ شاعر وہ ہن جنہاں نیں اردو شاعری دی روایت نال جڑ کے اپنے زمانے دی حیاتی دی ترجمانی کیتی ہے۔ جیویں سئیں جانبازجتوئی‘ حسن رضا گردیزی اتے ارشد ملتانی دا کلام ہے۔ اتے کجھ او شاعر ہن جنہاں نیں ساری دنیا دی مزاحمتی اسلوباں کوں ڈیکھدے ہوئے اپنی مقامی راویت نال جڑ کے ہک نویں شعری ڈکشن دی تخلیق کیتی ہے۔ جیویں سئیں عابد عمیق‘ اسلم جاوید‘ ارشاد تونسوی“۔(۳)
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں روایت کنوں اپنا رشتہ‘ تعلق ایں سانگے جوڑیندن جو اُنہاں دے خیال موجب روایت دا شعور در حقیقت جدیدیت تئیں پجن کیتے بہوں ضروری ہے۔
”خواتین کی سرائیکی تخلیقات میں عورت“ دراصل نسائیت دی تحریک اتے نسائی شعور دے اُوں تنقیدی مطالعے دے سلسلے دی اہم پیش رفت ہے جہڑی جو فکری اتے تحریکی طور تے ہک دبستان دی صورت اختیار کریندی ویندی ہے۔ جیندے بارے معروف نقاد تے افسانہ نگار انتظار حسین لکھدن:
·     ”ایک آکھن غلط ہے جو ایں ویلھے ادب دی کوئی تحریک کوئے نی ہک تحریک ہے۔ اتے اوہ ہے فیمینزم‘ جینیویں جو عالمگیر سطح تے سوشلسٹ تحریک چلدی پئی ہی اُوندے اثرات دے تحت اردو ادب وچ ہک تحریک شروع تھیئ جینکوں اساں ترقی پسند ادب دی تحریک آہدے ہیں۔ ایں طراں ایں ویلھے عالمی سطح اُتے ہک نسائی آزادی دی تحریک چلدی پئی ہے ایندے اثرات آساڈے ادب اُتے وی ڈسدن۔ جنہاں نیں ہن ہک تحریک دی شکل اختیار کر گھدی اے“(۴)
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں عالمی تناظر وچ آون والیاں ادبی تحریکاں‘ رجحانات توں باخبر نقاد ہن ایہا وجہ ہے جو اُنہاں نسائی ادب دے ضمن وچ سرائیکی خواتین لکھاریاں دیاں تخلیقات (افسانے‘ شاعری‘ ڈرامے) بارے نفسیاتی تجزیہ اتے تنقیدی ویورا کیتے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن:
·     تریمت دے حوالے نال جو گالہیں عمومی تناظر وچ آکھیاں گیئں۔ سرائیکی وسیب دا لینڈ اسکیپ اوندے توں وکھرا ہے۔ اتے اتھا ں راہون والیاں تریمتیں دی کہانی قابل رحم ہے کیوں جو ایں خطے دی نوعیت ای کجھ بئی طراں دی ہے اتھاں ہک پاسے جاگیرداری نظام ہے تے ڈوجھے پاسے سرداری سسٹم‘ اتے اتھاں پیدا تھیون والی تریمت ای نئیں مرد وی جاگیردار اتے سردار دا نہ صرف غلام ہوندے بلکہ اوندی رعایا ہے“(۵)
الرَّافِعُ
بلند کرݨ والا۔ اللہ دی ہک صفت اے۔
وکھری شاعری، پورھیا رمضان آرائیں
ایں رات میں یارو ایہا نندر لَدھی ھے
الْمُذِلُّ
ذلت ݙیوݨ آلا۔ اللہ دی ہک صفت اے ۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی
·     ”سرائیکی شاعری وچ تریمت عاشق تے مرد محبوب ہے عشقیہ داستاناں وچ ایندیاں مثالاں موجود ہن۔ ہیر‘ سوہنی سسی‘ سمّی عاشق کرداراں دے طور تے سامنے آندین خاص طور تے سسی دا کردار مظلومیت دا سب کنوں وڈا نشان ہے“(۶)
وکھری شاعری، پورھیا رمضان آرائیں
وسݨیک میݙی  جھوک  دے سرچاتے الیسن
ڈاکٹر طاہر تونسوی
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دی ایہ کتاب ”خواتین کی سرائیکی تخلیقات میں عورت“ ایں گالہہ دا اعتراف ہے جو تریمت دے بغیر ہر تخلیق ادھوری ہے۔ اتے ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں دا ایہ تحقیقی اتے تنقیدی کم ایں شے دی گواہی ہے جو تریمت اپنے ڈکھ سُکھ دا فنکارانہ اظہار خود کر سگدی ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی مسرت کلانچوی دے افسانوی موضوعات دا ویورا کریندے ہوئے آہدن:
وکھری شاعری، پورھیا رمضان آرائیں
پیشانیں توں لہہ ویسے سیاہ رات دی کالک