cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسم فاعل
اسماں کنوں اسم فاعل قیاسی بݨاوݨ
بِٹھارا
کُوک
کُکارا
پُکارا
ہوکا
ہُکارا
وَݨج
وَݨجارا
(ii) یرا:
مچھیرا
ڳنڈھ
ڳنڈھیرا
تھَپ یا تھاپی
جُثےدےلِنڳ،لِکھت رمضان ارائیں
جُثے دے لِنڳ
بنڈڑاں: سریں
ڈِھڈ: پیٹ
سَنگھ: حلق
ٻیڑی: مسوڑے
آندراں: انتڑیاں
کُھری: ایڑی
مُرچہ،مُرچی: کلائی
کنڈریڑ: ریڑھ کی ہڈی
ڳوݙا: گُھٹنا
مونڈھا: کندھا
تَلی: ہَتھیلی
مینجھ: چربی
رَت: خون
کھاݙی: ٹھوڑی
ݙاڑھی: داڑھی
اسم فاعل
اسماں کنوں اسم فاعل قیاسی بݨاوݨ
تھپیرا
جُثےدےلِنڳ،لِکھت رمضان ارائیں
جُثے دے لِنڳ
اَکھ: آنکھ
اسم فاعل
اسماں کنوں اسم فاعل قیاسی بݨاوݨ
ہنڈھ یا ہنڈھا
ہنڈھیرا
وَنجھ
ونجھیرا
لُٹ
لٹیرا
کَتر
جُثےدےلِنڳ،لِکھت رمضان ارائیں
جُثے دے لِنڳ
کنڈ: پیٹھ
تِلولا: خال
ݙَن٘د: دانت
چیچی: چھوٹی انگلی
وال: بال
پِپلیاں: پلکاں
ڄَن٘گھ: ٹان٘گ
انگوٹھا: انگوٹھا
انڳل: انگلی
ڳیچی: گردن
کوپری: کھوپری
سِین٘دھ: مان٘گ
ہڑاپ: جبڑا
کَن: کان،گوش
ہَن٘جوں: اشک،آنسو
ڄبھ: زبان
ناڑ: رگ
پٹھے: عصب،پٹھے
ڳِٹا: ٹخنہ
پاسہ: پہلو
وِنگھرےوال: گھنگھریالےبال
ناساں: سراخ بینی
کھیرےݙَن٘د: دودھ کےدان٘ت
ننگیج: شرمگاہ،ستر
اسم فاعل
اسماں کنوں اسم فاعل قیاسی بݨاوݨ
کتیرا
ݙنگ
ݙنگیرا
(iii) ری  یا   اری:
شکار
شکاری
جُواء
جواری
کھیݙ
اِتبار
اتباری
آہر
آہری
لٻار
لٻاری
لِکھ یا لکھت
لکھاری
مَہار
بُکھ
بُکھا
اُٻالھ
اٻالھا
اُڄاڑ
اُڄاڑا
تول
تولا
اُلار
اُلارا
مار
مارا
ٹھکورا
چاڑھی
چاڑھا
(v) یل:
ٻٹ
ٻݨیل
چَک
چکیل
خُندک
خُندکیل
عُصہ
غصیل
مکر
مکریل
خرچیل
خرسی
خرسیل
(vi) ل:"ل"لاحقے کنو ں پہلوں آوݨ آلے ݙو حرفی اسم دے اخیر لے حرف تہیجی دے اُتے شَد تے تَلوں زیر آندی ئِ۔
چَکّلِ
پَݙ
پَݙل
خرسِل
ہوݙ
ہوݙل
چَرسلِ
دھاڑا
خُندکِل
مکرِل
(vii) وَند:
بھاڳ
بھاگ وند
دولت
دولت وند
مال
مال وند
ہوش
ہوش وند
ہُنر
ہُنروند
حاجت
عزت
عزت وند
عقل
عقل وند
(viii) وُ:
مارُو
بار
بارُو
ہار
ہارُو
وسار
وسارُو
مُرو
تاری
چروُ
کرݨ
کروُ
(ix) باز:
کبوتر
کبوتر باز
بٹیرا
بٹیرے باز
تتر
تتر باز
کُکُر
کُکڑ باز
دھوکا
دھاکے باز
دَغا
لونڈا
لونڈے باز
رنڈی
رنڈی باز
(x) دار:
پہرہ
پہرے دار
پَلّہ
پلّے دار
سرمایہ دار
مال دار
زمین
زمین دار
تحصیل
تحصیل دار
ٹھیکہ
ٹھیکے دار
ٹَٻر
ٹٻر دار
(xi) گر:
زر
زرگر
کاری
کاری گر
صِقلی
صِقلی گر
قلعی
قلعی گر
جادو
جادوگر
ستم
ستم گر
کیمیا
کیمیا گر
بازی
بازی گر
(xii) گیر:
رسہ
رسہ گیر
پناہ
پناہ گیر
راہ
راہ گیر
ماہی
ماہی گیر
جہاں
جہاں گیر
دامن
دامن گیر
عالم گیر
آتش
(xiii) ی:
اَجڑ
کُتا
کوتی
مہاڳ
جنگل
جنگلی
جھر
جھَری
بَر
بَری
گھر
گھروڳی
مشک
ماشکی
دھݨ
دھݨوال
ٻاکر
ٻاکروال
بھیݙ
بھائی
بھئیوال
منجھ
مہینوال
جت
جتوال
گھاݨی وال
دیرہ
دیرے وال
(xv) کجھ انسانی پیشے:
۱۔لی: دولی، راملی، پٹولی، پاولی، کٻالی، نرولی، مالی، ہالی، ٻیلی، تیلی
۳۔ ی: بھنگی، درزی، مراثی، موچی، جوگی، شکاری، مستری، پٹواری، سخی، تنوری، طباخی، کھوجی، سوزی
(xvi) ݨاں:مُہاݨاں، ونگوواݨاں، پوچݨاں، ݙوچݨاں، مندھݨاں ، پوݨاں، ڈھکݨاں، جھگݨاں، جھیرݨاں، چھݨکݨاں، وٹݨاں، ویلݨاں،
(xvii) یلا:رنگیلا، سُریلا، شرمیلا، کٹیلا، وَسیلا، پتھریلا
(xviii)یا:ݙاکیا، کٻاڑیا، گویّا، نیاریا، پنساریا،
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
2۔ سابقیں دے ڳنڈھیپ نال بنݨ آلے اسمائے فاعل :
i: دل: دل بس، دل ٻدھ ، دل پشور، دل ٹھار، دل کݙھ ، دل دھیر، دل شاد، دلفریب
ii: ہاں: ہاںبُس، ہاں کݙھ ، ہاں پاڑ، ہاں چیر، ہاں ٹھار، ہاں ساڑ ،ہاں چھک، ہاں جھل
iii: ن: نکماں ، نکھٹو، ن٘ڄاݨ ، نپھر، ندان، نبھایا، نبھاندا۔نبھاڳا
v: ک: کجوڑ، کُڄڄا ،کُرسا ، کپتا، کراہ،کُرَتّا ، کُللا
vi: الف: اَمٹ ،اُچاک، اٹل ، امر، اٹنگ اجوڑ،
vii: اَݨ: سرائیکی زبان دے ایجھیں منفی معنی ݙیوݨ آلے اسمائے فاعل جنھیں کن پہلوں ’’اݨ‘‘ دا سابقہ لڳدے ہمیشاں مصادر کن اخذ کیتے ویندن۔ اے اسمائے فاعل عام طور تے ترائے قسمی ہوندن ۔
۱۔ مصادر کن بنݨ آلے فعل ماضی مطلق دے صیغہ واحد غائب کن پہلوں ’’اَݨ‘‘ دا سابقہ ڳنڈھ کرائیں ۔
۲۔ مصادر دے مصدری مادے (فعل امر) کن پہلوں ’’اَݨ‘‘ دا سابقہ ڳنڈھ کرائیں
۳۔ مصادر کن باقاعدہ طور تے بݨائے ڳئے اسمائے فاعل کن پہلوں ’’اَݨ‘‘ دا سابقہ ڳنڈھ کرائیں۔
مصدر
ماضی مطلق
اسم فاعل
ݙٹھا
اَݨ ݙٹھا
لکھݨ
لکھیا
اَݨ لکھیا
بھُنݨ
بھُنیا
اَݨ بھُنیا
پاڑیا
اَݨ پاڑیا
چھڑیا
اَݨ چھڑیا
سیوݨ
سیتا
اَݨ سیتا
2۔ مصادر دے مصدری مادے (فعل امر) تے سابقہ اَݨ
مصدری مادہ
پھَرݨ
پھَر
اَݨ پَھر
پَھٹݨ
پَھٹ
اَݨ پَھٹ
تُرٹ
اَݨ ترٹ
کچھݨ
کچھ
اَݨ کچھ
پڑھݨ
پڑھ
اَݨ پڑھ
ٹلݨ
ٹل
اَݨ ٹل
3۔ الف: مصادر کن بݨݨ آلے باقاعدہ اسمائے فاعل تے سابقہ اَݨ
قاسم ضامن
قاسم ضامن سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
اسم فاعل
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
باقاعدہ اسم فاعل
منفی اسم فاعل
قاسم ضامن
نمونہ کلام
رنگیں رُجھا ڈتا ہے
سب کجھ بُھلا ڈتا ہے
اسم فاعل
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
بھانوݨ
بھاندڑ
اَݨ بھاندڑ
قاسم ضامن
نمونہ کلام
اُوندا میں تھی گیا ہاں
جگدیش مکھی
جگدیش مکھی
بھارت دی ریاست آسام دے موجودہ گورنر ہن تے کافی عرصے کولوں اے ذمہ داری نبھیندے پن. کئی وار اپݨے علاقے توں ایم ایل اے منتخب تھیندے ریہے ہن.
اسم فاعل
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
سمݨ
سمندڑ
اَݨ سمندڑ
تھیوݨ
تھیندڑ
اݨ تھیندڑ
سکھݨ
قاسم ضامن
نمونہ کلام
میکوں اُوں کیا ڈتا ہے
اسم فاعل
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
سکھندڑ
اݨ سکھندڑ
جگدیش مکھی
حیاتی وہاݨی
جگدیش مکھی ہوراں دا ڄم پل، داڄل ضلع راجن پور دا اے تے 1942ء وچ سرائیکی گھراݨے وچ اکھ کھولی. ہندوستان دی ونڈ ویلے، پاکستان چھوڑ کے اپݨے گھروالیاں نال بھارت ٹر ڳئے.
اسم فاعل
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
وہݨ
وہندڑ
اݨ وہندڑ
دھانوݨ
جگدیش مکھی
خدمات
اپݨی ماں ٻولی، سرائیکی کوں بھارت دیاں قومی زباناں وچ شامل کرݨ واسطے انہاں دے کوششاں قابل قدر ہن.
قاسم ضامن
نمونہ کلام
تیکوں حُسن تے مانڑ اے
اسم فاعل
سابقے لاوݨ نال اسم فاعل بݨاوݨ
دھاندڑ
اݨ دھاندڑ
۸،بے: بے چنت یا بے چنتا، بے اتبار یا بے اتبارا، بے پت یا بے پتا، بے قدر یا بے قدرا بے فکر یا بے فکرا، بے صبر یا بے صبرا، بے ہنر
۹، با: با ادب، با اختیار، با خبر، باوفا، با عمل، باہمت، با وقار۔
۱۰، خود:خود ثنا، خود پرست، خودپسند، خودسر، خود غرض ، خود مختار، خودکُش۔
۱۱، خوش:خوش اخلاق، خوش بیان، خوش زبان، خوش خط، خوش پوش، خوش نویس۔
قاسم ضامن
نمونہ کلام
اے وی خدا ڈتا ہے
موسیقی تے ٹُکّر
چیزیں دا آپس اِچ تعلق ہک رُخہ نہیں کئی رُخا ہوندے،او تعلق بھانویں کتنا اِی معموی کیوں نہ نظر آندا ہووے اتنا اِی پیچیدہ ہوندے جتنا جو کئی ٻہوں پیچیدہ تے بظاہر نہ سمجھݨ آوݨ والا تعلق۔ تے اوں تعلق کوں قائم اِچ بے شمار تے نہ نظر آوݨ والے عوامل شامل ہوندن۔ چیزیں دے آپس دے ایں تعلق کوں سمجھݨ اِی زندگی کرݨ دا آرٹ ہے۔ جتنا کوئی ایں تعلق کوں سمجھݨ دی کوشش کریسی اتنا اِی او جیوݨ کوں بہ معنی کریسی۔ داݨے اتے روٹی دے تعلق کوں کتنا سوکھا ہے پر روٹی تے موسیقی دے تعلق کوں صرف او بندہ سمجھ سڳدے جَیں پوہ دے راتیں کوں کݨکیں پاݨی ل ایا ہووے یا جَیں جاڳ کے خواہ سی موسیقی سُݨی ہووے او ا،ی جاݨ سڳدے جو بھنگڑے دا رِدم دراصل کتھوں آئے کھوہ دے ٹھاکݨ دی آواز کنوں۔ ایں تعلق کوں ذرا اڳوں تے ودھاؤں تاں روٹی تے موسیقی دا تعلق وی سمجھ آسڳدے۔ بظاہر بے جوڑ تعلقات مل کے ہک وݙے سماجی عمل سی شکل بݨدِن تے اے سارے مِل کے ساݙے شخصی خدوخال دی صورت گری کریندن۔
قاسم ضامن
نمونہ کلام
نفرت کریندیں میں توں
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
الف: مصادر کن بݨݨ آلے
مصدر
قاسم ضامن
نمونہ کلام
دنیا ڈسا ڈتا ہے
موسیقی تے ٹُکّر
ساوݨ دا پینگھیں نال تعلق باغیں دے بغیر ملکمل نہیں تھیندا،ہرباغ ساوݨ تے پینگھاں اڳوں کہیں انسانی تعلق نہیں جُڑدیاں تاں بے رنگ تھی ویندن۔ آخر کھمݨ کھمدی اے تاں خواجہ غلام فرید کوں جھوکاں کیوں یاد آوݨ پئے ویندے اوندے اَکھیں وچ جھڑی کیوں لڳ یوندے ہے۔ فرائڈ دے نزدیک نفرت دراصل کہیں شدید محبت دا نتیجہ ہوندی ہے تے کہیں کوں بھُلاوݨ دی خواہش دے پِچھوں اونکوں مِلݨ دا شدید جذبہ کار فرما ہوندے۔ نفرت،محبت دے شدید جذبے دی انتہا ہے۔ جیڑھلے ویلھے انہیں تعلقات کوں اساں کہیں متوازن شکل وچ گھن آںدے ہئیں تاں تعلقات دی ہک نویں نوعیت ساݙی سمجھ وچ آندی اے تے اتھائیں آکے عقل تے وجدان کہیں حدِ فاصل دے بغیر آپس اِچ مل ویندے تاں اتھاہیں ہک نویں Enlighten بندے دا ظہور تھیندے،پر اتنے اتنے تک پہنچݨ کیتے عاجزی کرب دے سوچ دے ہک ٻہوں وݙی دوذخ وچوں گزرݨا ہوندے۔ جے چیزیں دے ایں تعلق کوں اَنج اَنج کر کے ݙیکھوں تاں زندگی،تَتے کالے پیلے نکتے کنوں ودھ کجھ نہیں۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
اسم فاعل
قاسم ضامن
نمونہ کلام
میکوں دعائیں دا تحفہ
میڈی ہی ما ڈتا ہے
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
ٻولݨ
ٻلیار
قاسم ضامن
نمونہ کلام
شیشے دے وچ میں خود کوں
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
کَرتار
ݙیوݨ
ݙاتا
وَسݨ
قاسم ضامن
نمونہ کلام
جیویں سجا ڈتا ہے
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
واسو
چُݨݨ
چوݨا
نپَݨ
ناپا
کُٹݨ
قاسم ضامن
نمونہ کلام
ضامن کوں اُنویں اپنے
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
کوٹا
جھَلݨ
قاسم ضامن
نمونہ کلام
دل وچ بہلا ڈتا ہے
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
نچݨ
ناچو
ہوݙݨ
ہوݙل
رڑݨ
قاسم ضامن
نمونہ کلام
قاسم ضامن
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
راڑا
چھکݨ
چھیکا
ب: اسماء کن بݨݨ آلے
قاسم ضامن
غزل
جڈاں معصوم بالیں دے اکھیں توں نیر ڈہدے ہیں
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
اسم
قاسم ضامن
غزل
پتہ نئیں کے تونڑیں ساڈی ضرورت زندگی کوں ہے
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
سِلھ
سلھ بند
پندھ
پاندھی
پورھیا
پورھیت
کندھ
قاسم ضامن
غزل
بھرم دی بھینک منگدے ہیں کرم دی بھینک منگدے ہیں
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
کاندھی
چھیڑ
چھیڑو
ہل
ہالی
قاسم ضامن
غزل
اساڈے دل دی خواہش ہے تیڈا دیدار تھی پووے
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
ݙاک
ݙاکیا
پیر
پیرو آڈھی
قاسم ضامن
غزل
ہٹا پردہ ڈکھا جلواہ تیڈی تصویر ڈہدے ہیں
اسم فاعل
اسمائے فاعل سماعی
نوٹ: سرائیکی زبان ئِ چ اسمائے فاعل بنانوݨ دے ٻہوں سارے ٻئے طریقے وی ہن پر اتھاں طوالت دے پیش نظر انھیں دا اندراج ممکن کائینی۔
قاسم ضامن
غزل
اساڈا کوئی ضامن نئیں اساڈا صرف توں ضامن
نگار حسن زادہ
نگار حسن زادہ (اردو: نگار حسن زادہ) ( آذربائیجانی: Nigar Həsən-zadə ، [[روسی: Нигяр Гасан-заде ) ہِک شاعر، [[روسی ٻولی اَتے ادب دی ماہر فلولوجسٹ ہِے۔ اُوہ آذربائیجان دی وزارتِ ثقافت تے سیاحت دے انتظام وِچ چلائے ون٘ڄݨ آلے آذربائیجان دے مصنفاں دی یونین اَتے قلم انٹرنیشنل ڈائریکٹر "سوز" ادبی پراجیکٹ دی ممبر ہِے۔
قاسم ضامن
غزل
اساں ضامن دے ضامن دی جلو جاگیر ڈہدے ہیں
قاسم ضامن
نگار حسن زادہ
حیاتی
نگار برطانیہ دے دارالحکومت دے ساؤتھ بینک، آئی سی اے، ریور سائیڈ سٹوڈیوز، شاعری کیفے، لاڈرڈیل ہاؤس اَتے پشکن ہاؤس جئیں دارالحکومت دے سبھ تُوں رون٘ق آلے سٹیجاں اُتے اپݨی شاعری پیش کرین٘دی رہی ہئی۔ اِیں نے بین الاقوامی شاعری دے مطالعے، کانفرنساں، ادبیات دے میلیاں وِچ حِصّہ گِھدّا ہِے۔
٢٠٠٩ء وِچ نگار کوں برطانیہ وِچ رہوݨ آلے اَتے کَم کرݨ آلے ١٠ سبھ تُوں چنڳے غیر مُلخی شاعراں وِچُوں چُݨیا ڳیا ہئی ڄاں جو اُوہ برٹش لائبریری دے ذریعے صوتی دستاویزاں کِیتے ریکارڈ تِھیون۔ نگار دے بی بی سی ٤، روسی بی بی سی ریڈیو، بی بی سی ریڈیو دی آذربائیجان دی اَواز اُتے اَݨ ڳِݨت انٹرویو تھئے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:باکو دے مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:آذربائیجان دیاں مصنف زنانیاں ونکی:آذربائیجانی شخصیّتاں
قاسم سہاݨی
قاسم سہاݨی، شادن لُنڈ، ڈیرہ غازی خان نال تعلق رکھݨ والا ہک سرائیکی لکھاری اے. ایندی لکھت دا ہک نمونہ درج ذیل اے:
لکھت دا نمونہ
میڈے پیارے سجنڑ تے مہربان سئیں سعیدثروت صاحب دا مجموعہ کلام ۔سک سنگتانی ۔بذریعہ ڈاک موصول تھئے میں انہیں دا تہہ دل نال شکریہ ادا کرینداں محبتیں اچ میکوں یاد رکھئے کتاب اچ ظہوراحمددھریجہ ریاض عصمت اصغرگورمانی قاصرجمالی امان اللہ ارشدشبیرطاہرحمائتی صفدربلوچ دے تاثرات پڑھدئیں ہوئیں نذرایں قطعے تک پج گئی ہے جیندے وچ نکھیڑےوچھوڑے تے چوڑھے کوں ایں انداز اچ بیان کیتاگئے
پردردکہانی تھی گئی اے
جئیں ڈینہ دا میکوں چھوڑتے گئیں
تیڈی سک سنگتانی تھی گئ اے۔
کتاب اچ حمدونعت دے علاوہ غزلاں ڈوہڑے قطعات نظماں اپنڑے سوہنڑے ورتارے نال پڑھنڑکوں ملدئن سعیدثرورت وسوں دا سجاک جنڑاں ہے جیندی شاعری اپنڑے وسیب تے وسیب دی ثقافت تہذیب نال جڑی ہوئی ہے شاعر اپنڑے وسیب دے باہرو نئیں نکھتاتے وسوں دی گالھ کوں روائیت دے نال جوڑکرائیں جدید وکھرپ دے نال الاونڑ دا اہرکیتے تے محبوب دا جھیڑا نکھیڑا نازنہورے من نبھاونڑیاں گالہیں کوں وی کتاب اچ خاص جاہ ڈٹی ہے ثروت غزل لکھنڑ دی کوشش اچ کتنا کامیاب تھئے ایندا فیصلہ آونڑآلاوقت کریسی میں اتنا آہداں جیکرثروت مکمل غزل لکھنڑدی پہلی پوڑی تے قدم رکھ چکے تاں ہنڑغزل تے مزید محنت کرے کیونکہ غزل بہوں سارا وقت منگدی ہے ۔ڈکھ انسان دا ساتھی ہے تے انسان کوں کہیں ڈکھے دی قدر دا پتہ اوں وقت لگدے جڈاں اوخود ایں بھوگ توں گزریاہوے سعید ثروت خود ایں گالھ دا قائل ہے
غم جیندے نال توں وی نئیں گزریا
اونکوں رل گئیں دا خیال کیاہوسے۔
چارڈینہ دی زندگی ہے ول کیہاں جیڑھے تے جھگڑے کیہاں رس رنج ہک باشعور شاعر اپنڑے وسوں دے ہرواسی کوں اے پیغام ڈیندے ۔ ساہ دا ثروت کیااعتباراےکہیں دے کولوں منہ نہ پھیرنہ کہیں دے نال عداوت کرتوں
غزلیں دے علاوہ ثروت دے ڈوہڑے وی بہوں چسولے ہن اے بند ڈیکھو ائے لوک ہزاراں زندگی وچ پرپیارہزارتوں ہک تے ائے جیلے نظرملی ہے نئیں نظریا دل کافریامشرک تے ائے کیاپیارہے پیاردیاں کیالذتاں دل پل پل پیارڈے چھک تے ائے کڈی ثروت ملنڑدی چس آئی اے کڈی لطف جناب دی سک تے ائے۔ ثروت دیاں لکھیاں نظماں اپنڑے ون پونے رنگیں نال چمکارے مریندیاں تے دل جھیکویں خیالیں نال جتریاں ہوئیاں من کوں اپنڑے نویں رنگیں دا احساس ڈیویندن انہیں دی ایں نظم دے کجھ شعر ایں دعا نال جو اللہ ایں جوان دے ادبی پورھیے کوں رنگ لاوے تے مابولی دی خدمت وچ اپنڑاں حصہ ملیندا رہووے آمین
اے دنیاہے
جیڑھا ٹرداودے
ٹرداودے ہرکوئی
جیڑھا بہہ گئے
اینویں سمجھو
اوایں دنیاکنوں رہ گئے۔
عرض بلد
عرض بلد (انگریزی: Latitude) سطح ارض تے کہیں مقام دا خط استوا توں شمالاً یا جنوباً فاصلہ، جیندی پیمائش زاویاں وچ کیتی ویندی ہے، ایں مقام دا ناں عرض بلد ہے۔ خط استوا دا عرض بلد صفر ہے جب کہ قطب شمالی تے قطب جنوبی بالترتیب 90 درجے شمالی تے 90 درجے جنوبی عرض بلد منے ویندن۔
حوالے
ونکی:جغرافیہ
جگن ناتھ آزاد
آنجہانی جگن ناتھ آزاد دا تعلق میانوالی نال اے. بھارت وچ سرائیکی کمیونٹی واسطے انہاں دے خدمات بے شمار ہن.
جگن ناتھ آزاد 5 دسمبر، 1918ء کوں عیسیٰ خیل ضلع میانوالی وچ پیدا تھئے جیہڑا ہݨ پاکستان تے سرائیکی وسیب وچ ہے۔ انہاں دے والد تلوک چند محروم اردو دے شاعر ہن۔ آزاد دی ابتدائی تعلیم گھر تے ہی اپݨے والد دے ہتھوں تھئی۔ انہاں نے اردو وچ وی شاعری کیتی اے تے ہندو ہووݨ دے باوجود انہاں دا نعتیہ کلام وی مشہور اے۔ thumb|جگن ناتھ آزاد، [[سرائیکی تے اردو دے شاعر]]
گرِڈ کمپیوٹنگ
ایں ٹیکنک (technique) کوں گرڈ کمپیوٹنگ (Grid computing) یا طݨاوی شمارندگی آکھݨ دی وجہ ایہ ہے کہ ایندے وچ متعدد کمپیوٹراں کوں ایویں جوڑا یا مربوط کیتا ویندا ہے کہ جیویں کہیں بجلی دے نظام وچ بجلی کوں صارف تائیں تاراں یا طݨاواں (Grids) دے ذریعے جوڑ کے پہنچایا ویندا ہے۔
مختلف تعریفاں
گرڈ کمپیوٹنگ، منقسم کمپیوٹر کاری دی ہک ایسی قسم ہے جیہڑی وسائل دی مجاز سازی یا تجرید (Resource virtualization) کریندی ہے، بوقت ضرورت وسائل دی ترسیل تے خدمات یا وسائل جیہڑے مختلف خود مختار اداریاں وچ منقسم ہوون، دا مشترکہ استعمال ممکن بݨیندی ہے۔ مجاز سازی (Resource virtualization) کوں ایویں سمجھیج سڳدا ہے کہ ایہ گویا ہک طرح دی وسائل دی تجرید ہوندی ہے، ایں دی مدد نال وسائل کوں ہک واقعاتی شے (جیہڑی کہیں مظہر یا واقعے نال اپݨے ہووݨ دی شہادت فراہم کرے) دی حیثیت وچ استعمال کیتا ونج سڳدا ہے یعنی مـواد (یا وسیلہ) کہیں وی شمارندے تک حقیقت وچ اتھاں نہ ہوندے ہوئے وی (جیں کوں کہیں ٻئی جگہ بݨایا گیا ہووے) ہک شبیہ دی صورت وچ یا مجازی صورت (virtual) وچ اتھاں استعمال کیتا ونج سڳدا ہے تے ہیں وجہ نال ایں کوں مجازسازی آہدے ہن۔ طݨاوی شمارندگی ناں ہے مختلف خود مختار اداریاں وچ منقسم تے متحرک ماحول وچ ہک منظم طریقے نال وسائل دا مشترکہ استعمال تے مسائل دا حل تلاش کرݨا۔
مخزن
جیں طرح انٹرنیٹ بنیادی طور تے سائنس داناں دی معلومات دے تبادلے یا انہاں دے آپس وچ تبادلہُ خیال دی ضرورت دی وجہ نال معرض وجود وچ آیا، ہیں طرح گرڈ کمپیوٹنگ یا طݨاب دا ارتقا وی سائنس داناں ہی دا مرہون منت ہے۔ گرڈ کمپیوٹنگ دا ظہور اس واسطے تھیا تاکہ مختلف خود مختار اداریاں نال وابستہ سائنس دان اپݨی دریافتاں دے مواد دی بنیاد تے آپس وچ اشتراک عمل کریندے ہوئے نویں نویں نتائج اخذ کر سڳن یا اخذ کرݨ دی کوشش کر سڳن۔
طݨاب یا Grid دی اصطلاح 1990 دی دہائی دے وسط وچ تراشی گئی جݙݨ سب توں پہلے اعلیٰ علم تے ٹیکنالوجی کیتے ہک منقسم شمارندگی ڈھانچہ تجویز کیتا گیا۔ تݙاں توں ہݨ تک ایں ڈھانچے کوں بݨاوݨ تے وسیع کرݨ کیتے کافی کوششاں تھی چکیاں ہن تے تھیندیاں پیاں ہن۔ خاص طور تے ایں دے صنعتی استعمال تے معیار بندی کیتے طݨابی شمارندگی دا بنیادی ڈھانچہ حالی تک ارتقائی مراحل توں گزردا پیا ہے۔
مقاصد تے خوائص
گرڈ کمپیوٹنگ توں کم از کم مندرجہ ذیل مقاصد حاصل کیتے ونج سکدے ہن:-
وسائل دے ضیاع دی روک تھام
مختلف اداریاں وچ زیادہ تر وسائل کہیں نہ کہیں وجہ نال بیکار رہندے ہن، خصوصا" میزی کمپیوٹر (Desktop computers) نوے فیصد توں زیادہ فارغ پئے ہوندن تے عام حالات وچ تاں خدمتگار شمارندے (Server Computers) وی فارغ ہی رہندے ہن۔ طݨابی ڈھانچہ وسائل دے ایں طرح ضیاع تے قابو پاوݨ تے انہاں دا استعمال ودھاوݨ وچ مدد کریندا ہے۔ طݨابی کمپیوٹراں تے خصوصی انتظام مہیا کیتا ویندا ہے جیں دی مدد نال کوئی پروگرام یا مواد (Data) اتھاں بحال (Deploy) کرکے اوں دا اجرا (Execute) کیتا ونج سڳے یعنی اوں کوں استعمال کیتا ونج سڳدا ہے۔
متوازی عملیت دی افزائش
متوازی عملیت یا Parallel processing دی اعلیٰ صلاحیت گرڈ کمپیوٹنگ دے منفرد خدوخال وچوں ہک ہے۔ ایں دے پچھوں بنیادی تحریک (innovation) ایہ ہے کہ بعض اوقات مسائل دا حل یا الخوارزمیہ یا Algorithm ایں طرح عمل وچ گھنایا ویندا ہے جیندے وچ اصل عملیہ (Process) چھوٹے چھوٹے ذیلی عملیاں (sub processes) وچ تقسیم کیتا ونج سکدا ہے تے انہاں دا متوازی اجرا ممکن ہوندا ہے۔ متوازی عملیت وچ مختلف ذیلی عملیے ہک ݙوجھے دے شانہ بہ شانہ (parallel) مختلف کمپیوٹراں تے رائج (execute) کیتے ویندے ہن تے ایں طرح مجموعی کارکردگی وچ خاطرخواہ اضافہ تھی ویندا ہے۔ تصوراتی طور تے اکھیج سکدا ہے کہ جتنے زیادہ کمپیوٹر ہوسن متوازی عملیت نال مجموعی کارکردگی وی ہیں حساب نال ودھ ویسی، لیکن حقیقت وچ ایویں نی ہوندا جیں دی کئی وجوہات ہن۔ مثلًا:
ہک عملیے کوں ہک خاص حد توں زیادہ ذیلی عملیاں وچ تقسیم ہی نی کیتا ونج سکدا۔ اکثر اوقات ذیلی عملیاں دی ترویج و تکمیل ہک ݙوجھے دے حتمی یا ضمنی نتائج تے منحصر ہوندی ہے۔ ایسی صورت حال کوں تنافر یا (contention) آہدے ہن۔ تنافر دی کئی ٻیاں وجوہات وچ بین العملیہ پیغامات دی ترسیل وچ تاخیر، ترسیلی ذریعے دا اختناق یا تنگ راہی (bottleneck)، آلات دی داخلی و خارجی اقدار (Input/Output Values) دے عرض شریط (bandwidth)، دستور ہمگاہی (Synchronization protocol) تے فوری یا اضافی ضروریات دی وجہ نال اجرا وچ تاخیر (latency in execution) شامل ہے۔ طݨابی مصنعُ وسط ( middleware ) تے شرکہ دی اپݨی اضافت (Overhead) وی متوقع کارکردگی وچ کمی دا باعث بݨدی ہے۔
خدمات تے اداریاں دی تجرید
طݨاب دا ہک بہت ہی اہم خاصہ ایہ ہے کہ ایہ طݨاب اطراف عالم وچ کھنڈے ہوئے ہم جنس و غیر ہم جنس وسائل یا کمپیوٹراں دا ہک ایسا ڈھانچہ تشکیل ݙیندا ہے جیہڑا تجریدی سطح تے ہک ہی کمپیوٹر لگدا ہے جیویں اساں ہک بہت وݙا مجازی کمپیوٹر وی آکھ سڳدے ہن۔ دنیا وچ چاراں طرف منقسم اینجھے وسائل ( یا کمپیوٹراں)، خاص طور تے غیر ہم جنس وسائل دی موجودگی وچ ایں طرح دا مجازی ڈھانچہ تشکیل پا سڳدا بہت مشکل کم ہے۔ ایں مشکل تے قابو پاوݨ کیتے ہر طرح دے کمپیوٹراں تے ݙوجھے شمارندی وسائل کوں طݨابی بݨاوݨ کیتے انہاں دی مجاز سازی تے زور ݙتا ویندا ہے۔ اوں دے پچھوں بنیادی خیال انہاں وسائل دی تجریدیت دا حصول ہے۔ اینجھی تجریدیت، جیں وچ مختلف شمارندی وسائل دا مقامی انتظام تے عملیاتی طریقہ بیشک حقیقت وچ آپس وچ نہ ملدا ہووے لیکن اعلیٰ سطح تے انہاں توں ہمگاہی تے بالائی تعلقات دی تشکیل دا طریقہ ہک جیہا ہی ہووے۔ ایں طرح ہک عمیل دے نقطہُ نظر نال تمام شمارندی وسائل نال رابطہ کرݨا تے خدمات دا تبادلہ کرنا آسان تھی ویندا ہے۔ یاد رہوے کہ جݙݨ اساں اتھاں وسائل دی ڳال کریندے ہیں تاں ایں توں مراد نہ صرف مجسم شمارندی آلات ہوندے ہن بلکہ تجریدی سطح تے غیر مجسم مصنع ُ لطیف تے عم لیے وی شامل ہوندے ہن۔
مزید ایہ کہ وسائل دی مجاز سازی اداریاں دی مجازسازی دا سبب بݨدی ہے۔ جݙݨ مختلف خود مختار اداریاں وچ منقسم وسائل آزادانہ طور تے ہک ہی کم کرݨ دے قابل تھی ونجن تاں اوہ آپس وچ مل کے ہک مجازی ادارہ تشکیل ݙیندے ہن۔ مجازی ادارہ جات وچ شامل کمپیوٹر آپس وچ قابل اعتماد طریقے نال خدمات دا تبادلہ تے ہک ݙوجھے دے وسائل دا استعمال کر سڳدے ہن۔ ایں طرح ہدایات و مواد دا تھیوݨ والا تبادلہ مستند ہوندے جیویں باہمی خواہش تے خفیہ وی رکھیج سڳدا ہے۔
مجازسازی کیتے مختلف نویں دساتیر تے لائحہ عمل بݨاوݨ تے کم تھیندا پیا ہے۔ انہاں دساتیر دا اطلاق کجھ ایں طرح تھیندا  پیا ہے یا تھیسی کہ مقامی سطح تے تاں شاید پراݨے دساتیر ہی کم کریندے رہسن لیکن بالائی سطح تے نویں دساتیر کوں لاگو کر ݙتا ویسی ۔ تاکہ مجازسازی تے تجریدیت ممکن تھی سکے۔
طݨابی مجاز سازی دا ہک بہت ہی منفرد تے اہم خاصہ ایہ ہوسی کہ ایندے نال طݨابی ڈھانچہ تے مصنع ُ وسط دی پیچیدگیاں صارفین توں پوشیدہ تھی ویسن۔ ایں طرح ہک غیر مرئی طݨاب (Invisible Grid) دا خواب شرمندہ ُ تعبیر تھی سڳسی ۔
اضافی تے فارغ وسائل تک رسائی
طݨاب صرف شمارندگی طاقت یا مواد دے ذخیرے تک ہی محدود نی بلکہ ایہ ݙوجھے بہت سارے وسائل کیتے وی خاصی کشش رکھدا ہے، وقت دے نال نال ایہ ہک ایسی مجازی مشین بݨ ویسی جیں دے بہت سارے مفید کل پرزے ہوسن تے ایں کوں نا صرف علم دان ہی استعمال کریندے ہوسن بلکہ کاروباری طبقے دے نال نال عام لوگ وی فائدہ چا سڳسن ۔
ایں دے علاوہ اینجھی کمپیوٹر کاری طاقت دا حصول وی ممکن تھی ویسی جیہڑی تنہا کوئی فوقی کمپیوٹر وی فراہم نہ کر سڳسی ۔
وسائل دا متوازن استعمال
طناب منقسم وسائل کوں ایں طرح کٹھا یا مجتمع کریندا ہے کہ ہک بہت وݙا مجازی وسیلہ بݨ ویندا ہے۔ زریں طݨاب فارغ وسائل دا ہک حوض تشکیل پا ویندا ہے، جیندے وچوں بوقت ضرورت برنامیاں یا پروگراماں دی ضروریات دے مطابق مناسب وسائل چݨ کے الاٹ کر ݙتے ویندن ۔ اگر کہیں کمپیوٹر تے ٻوجھ ودھ ونجے تاں اضافی ٻوجھ نسبتاً کم ٻوجھ والے وسائل وچ ونڈیج سڳدا ہے۔
طݨاب چونکہ مختلف ادارے مشترکہ طور تے استعمال کریندے ہن ایں واسطے ہک ادارے دا بار بوقت ضرورت ݙوجھے ادارے دے وسائل برداشت کر سڳدے ہن۔ مزید ایہ کہ وسائل دی کمی دی صورت وچ ہک گھٹ اہم کم کوں موُخر کر کے انتہائی اہم کم کوں پہلے نبڑیج سڳدا ہے۔
منقسم عملدرآمدگی
طناب متوازی عملیت کے ساتھ ساتھ منقسم شمارندگی اور منقسم مصنعُ لطیف کاری کو بھی فروغ دیتا ہے۔ یوں بہتر طریقے سے منقسم عملدرآمدگی عمل میں آتی ہے۔
قابلِ بھروسا شمارندگی
روایتی شمارندی نظامات وچ بھروسگی دا حصول اضافی اجزاُ خصوصا مہنگے مصنعُ کثیف دے اجزاُ دا مرہونِ منت ہے۔ طݨاب دی بنیاد ہی چونکہ اضافی شمارندی اجزاُ تے رکھی گئی ہے۔ ایں واسطے بھروسگی دا حصول نسبتاً سستے داماں ممکن تھی ویندا ہے۔ مجاز سازی تے اجزا دی تجریدیت وی قابلِ بھروسا طݨابی کمپیوٹر کاری دے حصول وچ کافی معاون ثابت تھیندا ہے۔
تخیلاتی ڈھانچہ
طݨاب دا جدید رجحان اشیاُ یا نچلی سطع دی دستور سازی دی بجائے خدمات دی طرف (Service-Orientation) ہے۔ یعنی وسائل کوں اشیاُ دی بجائے خدمات دے لبادے وچ کڄ کے پیش کیتا ویندا ہے۔ تے ایویں اشیاُ دی تجریدیت دی بجائے خدمات دی تجریدیت تے زور ݙتا ویندا ہے.
طݨاب دا تخیلاتی تے خدماتی ڈھانچہ مندرجہ ذیل ترئے مجازی سطحاں تے مشتمل ہوندا ہے:-
نمائندہ سطع
ایہ اعلیٰ بالائی سطح ہے جیہڑی بیرونی دنیا کیتے سطح البین (Interface) دے طور تے پیش کیتی ویندی ہے تے سرورین و صارفین طݨابی خدمات دے حصول کیتے ہیں سطح نال رابطہ کریندے ہن۔ ایویں ایہ سطح طݨاب دے داخلی دروازے دے طور تے کم کریندی ہے۔ ایں سطح دی خدمات کوں زیادہ توں زیادہ قبول صورت تے عام فہم بݨاوݨ کیتے ایں وقت کئی تحقیقاتی ادارے تے جامعیات کم کریندے پئے ہن ۔ انہاں تحقیقات دا مرکزی زور تے تخیل ایں ڳال تے ہے کہ کم تے کم سے بہاوُ یعنی کار رواں Workflow دی پیشکش طݨاب تے اجراُ کیتے ہیں طرح ݙتی ونجے جیویں کہ موجودہ کمپیوٹراں تے کیتی ویندی ہے، یعنی انہاں دی نچلی سطح دی تفصیل وچ ونجے بغیر۔
سطح مصنعُ وسط
جیویں کہ ناں توں ہی ظاہر ہے ایہ ایسی خدمات تے مشتمل ہے جیہڑے وسیط الوسط دے طور تے طݨاب دے استعمال کوں عام صارفین کیتے سہل بݨیندن ۔ انہاں خدمات وچ طݨابی نظامتِ وسائل جیہڑے صارفین دی ضروریات تے حاصل وسائل دے درمیان وچ تقابلے کیتے رابطے دا کم سر انجام ݙیندی ہے تے بوقتِ ضرورت وسائل دی فراہمی ممکن بݨیندی ہے یعنی ضرورت دے مطابق مناسب وسائل دا چݨاوُ تے خدمات دا حصول تے وسائل دے چݨاوُ دے بعد کم دا مطلوبہ وسائل تے اجراُ کر کے تکمیل تک نگرانی دا کم سر انجام ݙیوݨ والی خدمت سرِ فہرست ہے۔
بنیادی سطح
ایہ سطح طݨاب دی بنیادی خدمات فراہم کریندی ہے تے ایں سطح دی خدمات مجسم وسائل تے شرکہ دے نال بنیادی شرکی قواعد دی مدد نال بلا واسطہ روابط قائم کر سڳدے ہن۔ انہاں بنیادی خدمات وچ مقامی نظامتِ وسیلہ طݨابی اطلاعات، طݨابی مواد دی ترسیل تے طݨابی حفاظتی خدمات شامل ہن۔
طݨاب (Grid) دی اہم اقسام
موادی طناب
کمپیوٹر کار طݨاب دے برعکس اس وچ شمارندگی دی نسبت مواد دی پیداوار تے ترسیل و فراہمی زیادہ ہوندی ہے۔ کاروباری طݨاب
طݨاب دی پہلی ݙو قسماں بنیادی طور تے محققین دے کم آندیاں ہن جبکہ کاروباری طݨاب کاروباری طبقہ دی ضروریات کوں اہمیت ݙیندا ہے تے بالواستہ طݨاب دے ثمرات کوں عام آدمی تک پہنچاوݨ دا وعدہ کریندا ہے۔
معراج فن 2006
طݨابی کمپیوٹر کاری (Grid Computing) دے فروغ دے کیتے کئی تحقیقاتی ادارے تے کاروباری طبقہ کوششاں کریندا پیا ہے۔ حلقہ علمِ عظیم انتہائی متحرک انداز وچ ترقیاتی ماحول، کارکردگی وچ اضافہ تے نگرانی وچ بہتری کیتے کم کریندا پیا ہے۔ زیادہ توجہ طݨابی مصنعِ وسط دی پائیداری دے حصول تے ایں دی پیچیدگیاں کوں لکاوݨ تے ݙتی ویندی پئی ہے۔
معیار بندی
عالمی طنایی تنظیم ( GGF) جیں دا حال ہی وچ صنعتی طݨابی اتحاد (EGA) دے نال ادغام تھیا ہے طݨابی معیار بندی کیتے مخصوص ادارہ ہے جیہڑا طݨابی دساتیر دی معیار بندی ڄالی خدماتی دساتیر دے مطابق کریندا پیا ہے۔ ایں ادغام نال ہک نویں تنظیم OGF وجود وچ آئی ہے جیہڑی کھلی معیار بندی دی اصول تے طݨاب کوں فروغ ݙیسی ۔ GGF ابتدائی طور تے حلقہُ محقیقن دی نمائندگی کریندا پیا ہئی جبکہ EGA کاروباری طبقہ تے طݨاب دے صنعتی استعمال دے فروغ کیتے کم کریندا پیا ہئی۔ انہاں ݙوہاں تنظیماں دا ادغام ایں ڳال دی دلیل ہے کہ طݨاب دا ثمر عام آدمی تک پہنچاوݨ کیتے تھیوݨ والی سرگرمیاں کوں تیز کر ݙتا گیا ہے۔
برقیاتی طݨاب نال مماثلت
طݨاب یا Grid دی اصطلاح برقیاتی طݨاب دے پسِ منظر وچ تراشی گئی ہے۔ بنیادی تخیل ایہ ہے کہ جیں طرح بجلی ہک یوٹیلیٹی دی طرح گھر گھر وچ میسر ہے بالکل ہوں طرح شمارندگی (Computing) وی ہر ہک دی چوکھٹ تے موجود ہووے۔ جیویں ہی تساں برقی کنکشن گھن کے اپݨے گھریلو آلات دا تعلق ایندے نال قائم کریندے ہن تاں برقی طاقت تساں کوں حاصل تھی ویندی ہے، تساں کوں ایندے نال غرض نی ہوندی کہ حاصل تھیوݨ والی برقی طاقت کیویں تے کتھاں پیدا تھئی تے کیویں تساں تک پہنچی۔ بالکل ایہو تخیل طݨابی شمارندگی (Grid Computing) دے پچھوں دی نظر آندا ہے۔ تساں سستا جیہا ذاتی کمپیوٹر خرید کے آؤ، انٹرنیٹ نال رابطہ کر کے اپݨی ضرورت و قوتِ خرید دے مطابق شمارندگی (Computing) طاقت حاصل کرن ایں تفصیل وچ ونجے بغیر کہ دنیا وچ کیہڑا کمپیوٹر کݙݨ، کتھاں تے کیویں تساں دی خدمت سر انجام ݙیندا پیا ہے۔
ٰکمپیوٹر کاری سب کیتے، دا خواب جیہڑا احباب نے ݙٹھا اینکوں شرمندہُ تعبیر کرݨ کیتے شائد حالی بہت کجھ کرݨا باقی ہے۔ لیکن بہت جلد ایہ خواب شرمندہُ تعبیر تھیوݨ والا ہے۔
طݨاب تے ڄال محیطِ عالم
طݨاب دا تخیل جال محیط علم (world wide web) دی ترقی دا ہی مرہونِ منت ہے۔ جیویں کہ پہلے بیان کیتا ونج چکا ہے کہ سن 2004 توں طݨابی دساتیر کوں ڄالی دساتیر دے مطابق ڈھالہ گیا ہے تے ݙوہیں ٹیکنالوجیاں WSRF دی شکل وچ مدغم تھی چکیاں ہن۔ ایں طرح توقع ہے کہ طݨاب مستقبل قریب وچ ڄال دے تلے لک ویسی تے ایویں غیر مرئی طݨاب معرضِ وجود وچ آندا ویسی جیں دی پچیدگیاں عام صارفین توں ڈھکے چھپے ہوسن۔
طݨاب تے ہمتا بہ ہمتا کمپیوٹر کاری
ݙوہیں منقسم کمپیوٹر کاری دی تقریباً ہک جیہی قسماں ہن۔ ݙوہیں ہک ݙوجھے نال فائدہ وی چا سڳدے ہن۔ تحفظ، انتقال اختیارات، بین الادارتی تعلقات، ادارہ جاتی مجازسازی، تجریدی ادارہ جاتی معیارات، تجریدی تعلقات وچ شفافیت (transparency)، معیاری خدمت دے حصول کیتے مذاکرات وغیرہ طݨابی خواص ہن۔ جبکہ ایں دے برعکس p2p خود مختاری، متحرک تعلقات، اپنائیت یا مطابقت (adaptability) تے مقیاسیت (scalability) وغیرہ وچ بہتری دا دعویٰ کریندا ہے۔ ݙوہیں ٹیکنالوجیاں ہک ݙوجھے توں کافی کجھ نہ صرف سکھ سڳدے ہن بلکہ تھی سڳدا ہے کہ اڳوں چل کے مدغم وی تھی ونجن، کیونکہ طݨاب (Grid computing technology) مائل بہ خدمت ہے۔
ڈائری دا پنا 47
ڈائری دا پنا : 47
مٹھی شہر وچ دھمی دے سَت وج گئے ہَن ' فرسا رام میکوں گیسٹ ہاؤس لہا کے تقدیر دی سڑک تے رکشا گِھن کے ٹُر گیا ہا ' پندرہ منٹ تئیں خلیل کنبھار آ گیا ' گیسٹ ہاؤس توں باہر نکھتے ' بیگ کار وچ رکھیا تے تھر چوک جیندا ناں ہنڑ کشمیر چوک ہا نرہانڑ کیتے ہک ریستوران پُجیے ' خلیل ناشتے دا آڈر ڈتا ' اُتھاں زیادہ آملیٹ تے پُراٹھے پئے بنڑدے ہَن ' اپنڑے کیتے رُکھی ہک روٹی دی ارداس کیتم : رُکھی سُکھی کھا فریدا ٹھڈا پانڑی پی ڈیکھ بیاں دیاں چوپڑیاں نہ ترساوی جی 1990 وچ میکوں ایہ گالھ عجیب لگدی ہئی تے لکھیومی : کیوں رُکھی سُکھی کھا ٹروں کیوں ٹھڈا پانڑی پی نت ڈیکھ بیاں دیاں چوپڑیاں کیوں نہ ترسے جی مُد پچھوں ڈاکٹر آکھیا محض رُکھی روٹی کھاونڑی ہے ' بے شک بابا فرید توں سچا ہیئیں : جِنہاں کھادیاں چوپڑیاں گَھنڑے سَہنڑ گے ڈُکھ ہک ڈینہ پہلے کاسبو وچ ڈیو جی میگھواڑ دی نرہانڑ یاد آئی رنگلے میز پوش تے مکھنڑ ماکھی دے نال سَے پکوان ہَن پر میں جوار دا ڈھوڈھا وچوں گول گھدا ہا جیں اُتے میگھواڑیں دی محبت وچ گاوا مکھنڑ لاونڑا پیا ہا ' بے شک بابا مسعود الدین فرید تو سچا ہیئیں ' رُکھی مانی تے نتار باجھوں چَنے مٹھی دے نویں ڈینہ دی برکت ہَن ' ایں شہر دی روز ڈہاڑی حیاتی وچ اپنڑے پاندھیاں کیتے ہر طرح دے پکوان ہَن تے پاندھی اپنڑی پر سکون نرہانڑ چُنڑ گھدی ہئی " آملیٹ نہیں لو گے " خلیل کنبھار پُچھیا  نہیں " ایں میز تے مِٹھی بارے بہوں ساریاں گالہیں ٹُریاں " مٹھی 26 جنوری 2001 کوں کَچھ دے شہر بھوج وچوں اُٹھنڑ والے زلزلے وچ تباہ تھی گیا ہا ' ایہ نواں مِٹھی ہا ' نویاں سلہاں تے سڑکاں دا مٹھی ' پہلا مٹھی پنج پنج سیری وڈیاں وڈیاں سلہاں نال بنڑیا ہا ' ادھا مٹھی کچا تے ادھا مٹھی پکا جتھاں ممتاز بھٹو دے ہک انٹرویو موجب بھٹو خاندان جونا گڑھ توں رتو ڈیرو سندھ دو آندیاں بہوں مُد ٹکیا ہا ' ایہ پرانڑے مٹھی دی جاہ نواں مٹھی ہا پر کھوہیاں وچ پانڑی اونویں کھاری ہا ' نواں کوٹ توں نہری پانڑی آندا ہا یا نیسلے وغیرہ دیاں بوتلاں وِکاندیاں ہَن ' اِنہاں وِکاؤ بوتلاں دے پانڑیاں نال شہریں دی تریہہ کِتھ لاہندی ہے ' شہریں دے کھیسے وچ انہاں پانڑی دیاں بوتلاں دے پیسے کتھ ہوندے ہِن ' کال کریہہ اونویں دا اونویں ہا ' پرانڑے تے نویں مٹھی دیاں اکھیں اونویں دیاں اونویں ہَن ' لوک ول ول اسمان دو ڈیکھن دے ہیلک ہَن ' لوک مینہ دے نہ آونڑ توں ڈردے ہَن ' پرانڑے تے نویں مٹھی وچ ہک فرق آ گیا ہا ' فرسا رام دے پیو کول سائیکل ہا ایہ جوان موٹر سائیکل رکشا چلیندا ہا " میں اپنڑے خواب وچ پرانڑا مٹھی ڈیدھا ہَم  خلیل کوں میں ڈسیا "تہوں میکوں مٹھی دی سنجانڑ وچ تھوڑی دیر لگی ہئی"۔ رفعت عباس۔
عربی زبان
عربی ہک زبان ہے۔ ایہ مسسلماناں دی مذہبی زبان ہے۔ قرآن شریف تے حدیث دیاں کتاباں عربی زبان وچ ہن۔
عربی زبان کل انتریہ زباناں دا مجموعہ ہے،، انہاں انتریہ زباناں وچوں سبھ توں وݙی زبان مصری عربی ست کروڑ آبادی نال ہے،
ݙوجھے نمبر تے چار کروڑ نال سوڈانی عربی ہے،
تریجھے تے چوتھے نمبر تے مراکو عربی تے الجیری عربی. سوا ترائے کروڑ آبادی نال ہن،،
پنجویں نمبر تے شمالی لویتانی(شامی عربی) اڈھائی کروڑ تے چھیویں نمبر تے صعیدی عربی ݙو کروڑ چالہی لکھ ہے،
ٻارہویں نمبر تے تعزی عدنی،
تیریویں نمبر تے حجازی عربی ہک کروڑ ݙاہ لکھ،
چوݙویں نمبر تے خلیجی عربی صرف ہک کروڑ ہے،
جہڑی عربی تعلیمی ہے،. تعلیم وچ پڑھائی ویندی ہے، سکولاں وچ لازمی ہے،،. اخباراں تے ریڈیو ٹی وی تے ورتی ویندی ہے، سرکاری زبان ہے،،
او معیاری عربی
مصری عربی نال رلدی ملدی زبان ہے،،
ساری دنیا وچ معیاری عربی چلدی ہے،
سرائیکی ادبی تاریخ تے ادبی بد دیانتی
جدید تحقیق اتے جامعیاتی تحقیق وچ کتابیات دی تفصیل، مصنف داناں، کتاب دا ناں، چھپݨ دا مقام، ادارے دا ناں تے سال اشاعت ،صفحہ نمبر دا اندراج بنیادی شرط ہے۔ جیڑھا تحقیقی عمل وچ حوالہ جاتی مآخذ دی نشاندہی کریندے، ایں تناظر وچ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب سرائیکی ادبی تحقیق کرݨ والے طالب علماں تے محققین کیتے ٻہوں فائدے مند ہے، ایں کتاب وچ درج ہک کتاب دے مندرجات ملاحظہ کرو:"'سرائیکی لوک گیت' (سلسلہ نمبر 89) 'ڈاکٹر مہر عبدالحق دی کتاب 'سرائیکی لوک گیت' بزم ثقافت ملتان نے 1994ء وچ چھاپی ہئی، ایندا نواں ایڈیشن بے نام بن تے 1991ء وچ ولا وچھاپے تے ایندے 136 صفحے ہن‘‘"ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے اپݨی ایں کتاب "سرائیکی ادب ٹورا تے پندھ" دے صفحہ نمبر 12 توں 48 تائیں دے وچ "سرائیکی ادبی تاریخ تے ادبی بد دیانتی" دے عنوان نال ہک مفصل مضمون لکھیے، جیندے وچ انہاںسرائیکی ادبی جائزیاں دے حوالے نال بحث کریندے ہوئے ایہ لکھیے جو سرائیکی ادب دے سالانہ جائزے ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی اپݨی عملی کاوش دا نتیجہ ہن تے او لکھدن:"'سرائیکی ادبی ٹور 1993ء جینکوں سرائیکی ادبی بورڈ ملتان چھاپیا ہا، کوڑ تے سچ دا نکھیڑا کر چھوڑاں۔ایںکتابچے تے 22 جنوری 94ء دی تاریخ درج اے۔ اصل وچ ایہ کتابچے فروری دے چھیکڑ تے چھپئے۔ جیڑھلے جو میݙا جائزہ یکم فروری کوں چھپ چکیاہا۔ میݙا دعویٰ اے ہے جو ’’ سرائیکی ادبی ٹور 1993ء‘‘ ایندا چربہ ہے۔ کتاب دا عنوان ’’ میݙی ڈائریکٹری سرائیکی مصنفین‘‘ مطبوعہ یکم دسمبر 93ء صفحہ 143 تے درج میݙی آوݨ والی کتاب دے ناں توں گھِدا ڳئے۔ کتابچے دا پہلا صفحہ سئیں ڈاکٹر طاہر تونسوی نے لکھیئے جیندے وچ لکھدن: میں خود سرائیکی ادب دا جائزہ لکھݨ دا آغاز کیتا تے ایں روایت کوں لوکیں قائم رکھے‘‘۔ ایہ فقرہ خاص مقصد دے تحت لکھیا ڳئے تاں جو میݙا ناںکٹناں نہ پووے۔ کیوںجو 1984ء توں 1992ء تک صرف میݙے ہی جائزے چھپے ہن‘‘"ڈاکٹر سجادحیدر پرویز نے اپݨی کتاب دے شروع وچ ݙتے ڳئے مضمون وچ سرائیکی ادبی جائزہ نویسی کیتے اپݨی خدمات دا ذکر کیتے، ایہ بیان کیتے جو حمید الفت ملغانی، بعد وچ ادبی جائزیاں دا کم شروع کیتے۔ کتاب وچ شامل مضامین  ایںکتاب وچ 28 کتاباں نے تبصرے ،36 کتاباں نے باقاعدہ مضامین شامل کیتے ڳئین۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
عرب اسرائیل جنگ ١٩٤٨ء
1948ء وچ ریاست اسرائیل دے قیام دے نال ہی عرب تے اسرائیل پہلی وار ہک ݙوجھے نال ٹکرائے تے اس ٹکراؤ کوں عرب اسرائیل جنگ 1948ء دا ناں ݙتا گیا جبکہ اسرائیلی اینکوں "جنگ آزادی" آہدے ہن۔ اسرائیل نے فلسطین تے قابض تھیندے ہی علاقے دی عرب اقلیت تے ظلم دے پہاڑ توڑ ݙتے جس دی وجہ نال عرباں کوں مجبوراً اپݨا وطن چھوڑنا پیا۔ بے گھر عرباں دی تعداد جلد ہی 10 لکھ تک پہنچ گئی۔ عرب پوری طرح مسلح یہودی دستیاں دا مقابلہ نہ کرسڳے تے 15 مئی 1948ء تک اندرون فلسطین وچ عرباں دی مزاحمت ختم تھی گئی۔ 14 تے 15 مئی دی درمیانی شب 12 بجے یہودیاں نے تل ابیب وچ ریاست اسرائیل دے قیام دا اعلان کر ݙتا۔
thumb|[[عرب اسرائیل جنگ دا نقشہ]]
عرباں نے اس ریاست کوں تسلیم کرݨ توں انکار کر ݙتا تے مصر، شام، اردن، لبنان تے عراق دی افواج نے اسرائیل تے حملہ کر ݙتا۔ ایہ جنگ 1949ء دے امن معاہدیاں دے تحت ختم تھی ڳئی۔
سلامتی کونسل دے حکم تے 11 جون 1948ء کوں طرفین نے جنگ بندی کر ݙتی۔ اس دے بعد جنگ شروع تے بند تھیندی رہی اتھاں تک کہ 1949ء وچ عرب ملکاں کوں اسرائیل توں الگ جنگ بندی دے معاہدے کرنا پئے تے اسرائیل دے وجود کوں عملاً تسلیم کرݨ تے مجبور تھیوݨاں پیا۔ 11 مئی 1949ء کوں اسرائیل اقوام متحدہ دا رکن بݨا گھدا ڳیا۔
تحصیل علی پور
تحصیل علی پور ضلع مظفر ڳڑھ دے تریے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام علی پور شہر ہے۔ ایندے وچ 20 یونین کونسلاں ہن۔ جنہاں دی تفصیل مدرجہ ذیل ہے۔
1-خیرپورسادات 2- فتح پور جنوبی 3۔ سیت پور 4۔ کندائی 5۔ علی پور میراݨی 6۔ علی پور اربن 7۔ گھلواں 8۔ بندے شاہ 9۔ على والی 10۔ ٻیٹ ملاں والی 11۔ باز والا 12۔ لتی 13۔ مراد پور جنوبی 14۔ خانڳڑھ دوئمہ 15۔ لنگر واہ 16۔ مسݨ کوٹ 17۔ سلطان پور 18۔ گبر آرائیں 19۔ ݙمر والا جنوبی 20۔ یاکیوالی
ڈائری دا پنا 48
ڈائری دا پنا : 48
مٹھی شہر سُنڑہپ دی کہیں تاکڑی وچوں باہر جھاتی پیا پیندا ہا ' ایہ شہر اپنڑے وحدت الوجود وچوں باہر پیا نکلدا ہا ' مٹھی دے 'اساں' دے شیشے وچ 'میں' دا چمکارا پیا پوندا ہا ' مِٹھی دی وحدت وچ پاندھیاں دے آونڑ تے ونجنڑ دی گنجائش ہئی ' ایہ شہر رومان توں حقیقت تے حقیقت توں رومان دے در پیا کُھلیندا ہا ' مٹھی وچ سرائیکی ہک شاعر دے آونڑ دی لکڑ تار کل دیگر ویلے ہَل گئی ہئی ' اہدن جو پرانڑے مٹھی دی روایتی لکڑ تار ٹیلی فون تار توں ودھ کر ہئی ' کوئی پاندھی مٹھی وچ لاہوے ہا تاں پورے ایں شہر کوں خبر تھی ونجے ہا ' مور چھت اُتے بولے ہا کوئی آ گیا ہے ' کاگا کندھی اُتے کرکے ہا کوئی آ گیا ہے 'بزاراں دکاناں چوکاں تے گالھ ٹُرے ہا کوئی آئے ' کون آئے ؟ تھوڑی دیر وچ مٹھی کوں خبر تھی ونجے ہا ' خلیل آکھیا " بھائی یہ نیا مٹھی ہے پر تیرے آنے کی بھی لکڑ تار ہَلی ہے ''..... "اور جانے کی لکڑ تار " پُچھیم.... "نہیں, تم ملتان سے ہو آؤ مٹھی تمہیں نہیں جانے دے گا " مٹھی وچ دھمی دے اٹھ وج گئے ہَن ' تھر لاری اڈے توں پئے ٹُردے ہاسے ' مٹھی نال ول آون دا وعدہ کیتا جینویں اپنڑی بڈھڑی ما نال وعدہ کریندا ہَم تیکوں کل مائی بڈھڑی دا قصہ سُنڑویساں ' بُھل ونجاں ہا ول کئی ڈینہواراں بعد ونجاں ہا تاں اماں کِھل پووے ہا ' مٹھی دی سبھ توں سوہنڑی سڑک توں گزردے پئے ہاسے ' نویں رنگ دے گھر ہَن ' ایہ سڑک مٹھی دے دروازیاں توں باہر تھر دے ہاں وچ لاہندی ہئی ' ایں سڑک دے ڈوہیں پاسوں درخت ہَن ' ایں سڑک تے مور مرضی نال ٹُردے ہَن ' ایں سڑک دے چھیکڑی بوہے باہروں کیفے تھر ہا جتھوں سجے ہتھ امر کوٹ دا رستا ہا۔ رفعت عباس۔
قاصر فریدی
فیاض حسین قاصر فریدی سرائیکی زبان دا ادیب، شاعر اوتے ناول نگار ہے۔
ڄم پل
٢٨ فروری 1957 کوں ڈیرے شمس وچ پیدا تھن
کارنامے
سانول سرائیکی ادبی اکیڈمی دے چیئرمین ہن۔
سرائیکی زبان دا پہلا قاعدہ لکھے ۔
نثر دی تمام اصناف وچ ادب تخلیق کیتے۔
ناول ۔ افسانے ۔ مکالے ۔ شخصی خاکے ۔ ضرب المثال ۔ مشکل الفاظ دے معنی ۔
مولا علی دے خطوط دا سرائیکی وچ ترجمہ
اعزازات
سانول سنگت پاکستان،آفتاب سرائیکی ادبی تنظیم سرائیکی ویلفیئر،گڈو اتے بلوچ ویلفیئر آرگنائزیشن ولوں آپ کوں انعامات ملے ہن
وفات
6 ربیع الثانی بمطابق 23مارچ 2010ء بروز منگل
شاعری
آپ نے ڈو زباناں وچ شاعری کیتی اے
سرائیکی
اردو
سرائیکی شاعری
ثناء تیڈی کیتے زبان کتھوں آناں
تیڈی شان موجب او شان کتھوں آناں
محمد دے صدقے میں ذی جان ہاں پیا
توں مشرک تے منکر سب کوں پلیندیں
ڈسا تئیں جیھا مہربان کتھوں آناں
میں ادنی غلام آں مدینے دا سڳ ہاں
تیڈے مصطفے جیھا جانان کتھوں آناں