cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عروض ہک علم تے شاعری فن ہے
عام طور تے شعراء دی اکثریت ایں علم توں نا واقف ہوندی ہے۔کیوں جو مبتدی شعراء کہیں مشّاق شاعر کنوں اپݨے کلام دی اصلاح کروا گھندن تے ماہر استاد انہاں کوں شاعری کرݨ واسطے انڳلیں تے ارکان شمار کرݨ دا آسان طریقہ سمجھا ݙیندن‘ جیندے اتے عمل کر کے اوہ ہمیشہ شاعری کریندن تے ٻیا شاعری دیاں مختلف کتاباں پڑھکے اپݨی خداداد شعری صلاحیت تے مطالعاتی تجربے نال رواں تے موزوں شاعری کرݨ سکھ ویندن‘جیڑھی جو عروض دیاں مقرر شدہ بحراں دے اوزان تے خود بخود پوری لہندی ہے۔در اصل ہر شاعر کہیں نہ کہیں شاعر کنوں ضرور متاثر ہوندے تے اوہ اپݨے پسندیدہ شاعر دے کلام دا مطالعہ زیادہ کریندے تے ول اوندی زمین  اچ لکھݨ دی کوشش کریندے۔مثلاًاقبال سوکڑی دی غزل کنوں متاثر تھی کے جیڑھا شاعر اوندی زمین اچ غزل لکھݨ دی کوشش کریسی تاں ظاہر ہے جواوہ اوندی بحر دا پابند تھی کے قافیہ ردیف نبھیسی۔جے اوہ قافیہ ردیف اپݨاں لیسی تاں وی اوندی غزل دی بحر تے پورا لہسی۔اکثر نووارد شعراء ایہو عمل کریندن۔تے ایندے علاوہ ہر مبتدی شاعری دیاں معیاری کتاباں پڑھ کے مختلف بحراں دا فرق سمجھݨ دی کوشش کریندے۔تے ول اوہ اپݨے مطالعے تے مشاہدے دی روشنی وچ اپݨی شاعری دیاں بحراں دا تعیّن وی خود کرݨ لڳ پوندے۔اوہ آہدن تاں زمانہ سب توں وݙا استاد ہے۔ایویں ای  مشاعریاں وچ ݙوجھے شاعراں کوں سُݨݨ سݨاوݨ نال وی شعر و شاعری کوں وسعت ملدی ہے۔تے ول جتنا کوئی مشقِ سخن کریندے اُتنا ہی کلام اچ روانی تے پختگی آندی ہے۔مشّاق شاعر عروض پڑھئے بغیر عروض دیاں بحراں تے پورا لہندے۔اوکوں جیکر کہیں بحر اچ مصرعہ طرح ݙتا ونڄے تاں اوندے واسطے طرح تے لکھݨاں وی مشکل نہیں ہوندا۔
ایہ ٻئی ڳال ہے جو مشّاق شاعر عروض دیاں مختلف بحراں تے مشق سخن تاں کر سڳدے مگر انہاں بحراں دے ناں ڄاݨݨ تے تقطیع دے قاعدے توں نا واقف ہوندے۔کیوں جو اوہ عروضدانی تے شعر گوئی کوں ترجیح ݙیندے۔بلا شبہ علم عروض دی افادیت توں انکار نہیں کیتا ونڄ سڳدا۔شاعری تے توجہ ݙیوݨ آلے شاعر واسطے عروض پر تکلّف علم ضرور ہے لیکن فنِ شاعری واسطے سوجھلے دا دڳ ہے۔مگر عام طور تے عروضدان مختلف بحراں گردان کرݨ دے چکر اچ رہ ویندن تے شاعری آلے پاسے توجہ نہیں ݙے سڳدے۔ایہا ای وجہ ہے جو اکثر عروضداناں دی شاعری موزوں ہووݨ دے با وجود چس دی نہیں ہوندی۔ݙوجھا اے جو جیکوں علم عروض دی ذرا سوجھ بوجھ آ ونڄے تاں ول اوہ نقاد بݨݨ دی کوشش کریندے تے شاعری کنوں بالکل اوندی توجہ ہٹ ویندی ہے‘تے اوہ ݙینہ رات ݙوجھیاں دی شاعری اچوں نقائص ڳولݨ دی تلاش اچ لڳا رہ ویندے تے ول اوندی کہیں وݙے توں وݙے شاعرتے وی تک نہیں پوندی۔تنقید برائے اصلاح تاں ہر کوئی قبول کریندے پر تنقید برائے تنقید دا وݙاݨ کوئی بردائش نہیں کریندا۔تعمیری تنقید بیشک ادب کوں سنگارݨ تے سنوارݨ دا کم ݙیندی ہے تے ایہوجھئیں تعمیری تنقید کرݨ آلے سطحی سوچ دے مالک ناقدین کہیں وی شاعر دی شاعری تے تنقید کرݨ ویلے اوندیاں خامیاں دے نال نا ل اوندیاں خوبیاں وی بیان کریندن۔تے خواہ مخواہ کہیں دی دل شکنی نہیں کریندے۔لیکن مضحکہ خیز تے طنزیہ تنقید کرݨ پھوتی ٹرڑے تے ہوچھے ناقدین دا کم ہے۔جیڑھے علم و ادب دی خدمت دے دعویدار بݨ کے وݙے وݙے شعراء حضرات دیاں پڳڑیاں اُچھالݨ اپݨی کامیابی سمجھدن۔ایہو جھئیں خود ساختہ ناقدین ساݙے وسیب اچ ودے تاں ٹانبا ٹانبا ہن پر ودے بھا ٻالی ہن۔اللہ تعالیٰ انہاں
کوں ہدایت ݙیوے ۔آمین۔
فاطمہ بُھٹّو
thumb|فاطمہ بھٹو ٢٠١٩ء وِچ ہِک تقریب دے وِچالے فاطمہ بُھٹّو (اردو: فاطمہ بھٹو) (انگریزی: Fatima Bhutto) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٩ مئی ١٩٨٢ء) ہِک پاکستانی مصنف زنانی، شاعرہ اَتے کالم نگار ہِن۔ جیڑھی پاکستان، امریکہ اَتے برطانیہ دے اَنجو انج اخباراں وِچ کالم وی لکھین٘دی ہِن۔ فاطمہ بُھٹّو ٢٩ مئی ١٩٨٢ء کُوں افغان دارالحکومت کابل وِچ اُوں ویلے ڄَمّی ہَن، جِہڑیلے اِنّھاں دے اَبّا سئیں میر مرتضیٰ بُھٹّو دیس نکالی دی حیاتی لنگھین٘دے پئے ہَن۔
ٹَٻَّر دا احوال
فاطمہ بُھٹّو پِچھوکڑ صدر اَتے پِچھوکڑ وزیرِ اعظم پاکستان ذوالفقار علی بُھٹّو دی پوتری جاں جو پِچھوکڑ وزیرِ اعظم پاکستان بے نظیر بُھٹّو دی بھتریڄی ہِن جاں جو اَمّاں سئیݨ فوزیہ فصیح الدین بُھٹّو افغان وزارتِ خارجہ اہلکار دی دِھی ہِن۔ مترائی اَمّاں غنویٰ بُھٹّو ٢٠٢١ء وِچ پاکستان پیپلز پارٹی (شہید بُھٹّو) دی چئیر پرسن ہِن۔ فاطمہ بُھٹّو دے اَبّا سئیں میر مرتضیٰ بُھٹّو ١٩٩٦ء وِچ اپݨی بھیݨ بینظر بُھٹّو دے دورِ حکومت وِچ قتل تھئے۔ فاطمہ دے ڄَمَّݨ دے ویلے اِنّھاں دے اَبّا ضیاء الحق دے آمرانہ دور وِچ دیس نکالی دی حیاتی لنگھین٘دے پئے ہَن۔ اِنّھاں دے ماپیاں دے وِچالے شادی دے ترے ورھیاں بعد ای طلاق تِھی ڳئی۔ طلاق دے بعد فاطمہ بُھٹّو اپݨے پِیؤ دے نال کئی مُلخاں وِچ رہن٘دی رہی۔ ١٩٨٩ء وِچ فاطمہ دے پِیؤ دی ملاقات غنویٰ بُھٹّو نال تھئی جیڑھی ہِک لبنانی بیلے رقاصہ ہَن اَتے شام وِچ دیس نکالی دی حیاتی لنگھین٘دی پئی ہَن۔ فاطمہ بُھٹّو غنویٰ بُھٹّو کُوں اپݨی حقیقی اَمّاں آلی کار سمجھین٘دی ہِن، اِنّھاں دے مترائے بِھرا ذوالفقار علی بُھٹّو جونئیر سان فرانسسکو وِچ ہِک فنکار ہِن۔
تعلیم
فاطمہ بُھٹّو نے ابتدائی تعلیم دمشق (شام) وِچ حاصل کِیتی۔ ١٩٩٣ء وِچ اپݨی اَمّاں غنویٰ بُھٹّو اَتے نِکّے بِھرا ذوالفقار بُھٹّو جونئیر دے نال پاکستان آ ڳئی۔ اِنّھاں نے کراچی امریکن سکول تُوں او لیول کِیتا، وَل ٢٠٠٤ء وِچ کولمبیا یونیورسٹی، نیو یارک تُوں امتیازی نمبراں نال گریجویشن کِیتا۔ گریجویشن وِچ اِنّھاں دا خاص مضمون مشرقِ وُسطیٰ وِچ ٻولی ون٘ڄݨ آلی زباناں اَتے کلچر ہئی۔ ٢٠٠٥ء وِچ اِنّھاں نے سکول سکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز (یونیورسٹی آف لندن) تُوں "جنوبی ایشیائی حکومت اَتے سیاسیات" وِچ ماسٹرز کِیتا، جین٘دے وِچ اِنّھاں نے پاکستان وِچ تحریکِ مزاحمت اُتے اپݨا مقالہ لِکّھیا۔
ذاتی حیاتی اَتے دلچسپیاں
اپݨے مذہبی عقیدے دے بارے وِچ، فاطمہ بُھٹّو نے ہِک انٹرویو وِچ آکھیا ہئی جو اُوہ ہِک ثقافتی مسلمان ہِن اَتے آپ کُوں سیکولر سمجھین٘دی ہِن جاں جو اُوہ مسلماناں اَتے اسلام نال جذباتی لاڳ رکھین٘دی ہِن۔
فاطمہ بُھٹّو نے اَݨ ڳِݨت موقیاں اُتّے اسلام دا دفاع کِیتا اَتے مسلم زنانیاں دے بُرقع پاوݨ دے حق دی وی حمایت کِیتی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:شاعرہ ونکی:ناول نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:اردو ناول نگار ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی صحافی زنانیاں ونکی:صحافی زنانیاں ونکی:بُھٹّو ٹَٻَّر
جھِن٘ڑکاں
جھِن٘ڑکاں او جملے ہن جہڑے کئیں کوں بُرا بھلا آکھݨ ویلے مُون٘ہ توں ادا کیتے ویندن۔ اساں ݙیہدے ہیں جو کئیں کاوِڑ دا اظہار کریندیں ہوئیں اُستاد شاگرد کوں جھن٘ڑکاں ݙین٘دے۔ ماء پُتر کوں جھِن٘ڑکیندی ہے۔ وݙیرا چھوٹیاں اُتے کَوّڑین٘دے۔ پیؤ اولاد کوں بُرا بھلا آہدے تاں اُوں موقع تے کجھ ٻول مون٘ہ وچوں کڈھین٘دے۔ ایہ ٻول جھِن٘ڑکاں ہون٘دن۔ جنہاں وچ مخاطب کوں ڈانٹ ڈپٹ کیتی ڳئی ہوندی ہے۔ بعضے ویلے ایہ سرزنش معمولی ہوندی ہے بعضے ویلے ٻہوں زیادہ ۔ انہاں جھِن٘ڑکاں کوں دلی محبت اُتے غالب آوݨ آلے بدخواہی دے وقتی/عارضی جذبے وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔
ڈائری دا ہک پنا : 6
ڈائری دا ہک پنا : 6
فرحت اشتیاق
فرحت اشتیاق (اردو: فرحت اشتیاق) (انگریزی: Farhat Ishtiaq) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٣ جون ١٩٨٠ء) ہِک پاکستانی مصنف زنانی، سکرین رائٹر اَتے ناول نگار ہِن۔
ابتدائی حیاتی اَتے تعلیم
٢٣ جون ١٩٨٠ء کُوں کراچی پاکستان وِچ ڄَمَّݨ آلی اِیں مصنف زنانی نے ابتدائی تعلیم جاپان اَتے کراچی وِچ حاصل کِیتی۔ نِکّے لاء دا ہِک حِصّہ اٹلی وِچ وی لنگھایا۔ اعلیٰ تعلیم کراچی دی ہِک یونیورسٹی تُوں حاصل کِیتی اَتے سول انجینئرنگ وِچ گریجویشن اَتے جرنلزم وِچ ماسٹرز کِیتا۔
کَم کار آلی حیاتی
فرحت اشتیاق نے سول انجینئرنگ وِچ ماسٹر ڈگری گِھن رکّھی ہِے۔ ٢٠٠٥ء وِچ اِنّھاں نے انجنیئرنگ چھوڑ تے اپݨی بھال لِکّھݨ کَن کر چھوڑی۔ زنانیاں دے رسالیاں وِچ لِکّھݨ دا اَغاز کِیتا اَتے ٻہوں جَلتی صفِ اوّل دے مصنف زنانیاں وِچ اِنّھاں کُوں ڳِݨیا ون٘ڄݨ لڳیا۔ اِین٘دے بعد ٹیلی ویژن کِیتے اردو ڈراما سیریل "ہمسفر" لِکّھیا جیڑھا ہم ٹی وی اُتے جاری کِیتا ڳیا اَتے پاکستانی دورِ حاضر دے ٹیلی ویژن دی تاریخ کِیتے ہِک سنگِ میل ثابت تِھیا۔ فرحت اشتیاق اَڄ کل اَنجو انج کتاباں دے نال نال ٹی وی کِیتے سکرپٹس اُتے کَم کرین٘دی پئی ہِن۔ اِیں ویلے فرحت دا ڈراما "یہ دِل میرا" ہم ٹی وی اُتے ٹاپ ریٹنگ تے ہِے۔
ٻولی وٹار
فرحت اشتیاق نے اپݨے مہان٘درے ناول "وہ یقین کا سفر" دا ہندی ترجمہ ایمازون اُتے جاری کِیتا۔ اُنّھاں نے اپݨے افسانے "ریت سے بت نہ بنا" کوں رومن اردو وِچ وی جاری کِیتا۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:ناول نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:پاکستانی ڈرامہ نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ڈرامہ نگار ونکی:ڈرامہ نگار زنانیاں ونکی:اردو ناول نگار ونکی:اردو ڈرامہ نگار زنانیاں
غلامی دی تند
تھانڑے ءچ نیچ ذات دے عملے کنیں زلیل و خوار تھیندے ھاؤ دھیریں بھنڑیں دیاں غلیظ گالھیں مندے سُنڑدے ھاؤ، ولا اوں گودے پیر دے پیریں ڈیھ معافی منگدے ھاؤ ایں کنیں وڈی سزا بیاء کیا ھوسی ایں کنیں وڈی زلالت بیاء کیا ھوسی، اج وقت ھے فرعونیں دی گردن تیں پیر رکھ کے آپکوں بچاونڑ دا ،ایں دفعہ آپڑیں آپکوں ووٹ ڈے ڈیکھو ہک عام بندیں دے ہتھ ءچ ہتھ ڈے کے فرعونیں دا تماشہ ڈیکھو۔
خطِ نسخ
زمانۂ قدیم اِچ ایران اِچ ڄیڑھا طرزِ تحریر ہئی اوندا ناں ہئی خطِ مسماری، وت خطِ پہلوی دا ذکر آندے ڄیندیاں سَت طرزاں ہَن دین دفتریہ، دیش دبیریہ، الکتج، شاہ دبیریہ، نامہ دبیریہ، راز سہریہ، راس سہریہ۔ بعد اِچ ابنِ مقلہ دی تقلید اِچ ایران اِچ ڄیڑھیاں جدتاں تھِیاں اِنہاں اِچ توقیع، (مناشیر) ، محقق(مطلق)، نسخ، ریحان، رقاع اَتے تعلیق ہِن۔ بعد اِچ عربی خط نسخ دے ایرانی خط تعلیق کُوں رَلا کے ہِک نواں طرزِ تحریر ایجاد کِیتا ڳیا جیندا ناں ’’نسخ تعلیق‘‘ اِی رَکھیا گِیا بعد ’’خ‘‘ حذف تھی گیا تَاں ’’نستعلیق‘‘ آکھیا ڳیا۔
غفور بلوچ
مزدور شاعر,غفورؔ بلوچ
ہما مُلجی
ہما مُلجی (اردو: ہما مولجی) (انگریزی: Huma Mulji) (ڄَمَّݨ دی سال: ١٩٧٠ء) (ڄَمَّݨ دی جاء: کراچی)۔ اُوہ ہِک مہان٘دری فنکارہ ہِن۔ اُوہ مجسمہ سازی اَتے فوٹو گرافی وِچ استعارے دے ورتاوے کِیتے اپݨی وکھری سُن٘ڄاݨ رکھین٘دی ہِن۔ اِنّھاں دے کَم دی نمائش سچی گیلری، لندن اَتے ایشیاء سوسائٹی میوزیم وِچ تھئی اُنّھاں ابرج کیپیٹل آرٹ پرائز ٢٠١٣ء وِچ مِلّیا۔
غفور بلوچ
سئیں غفور بلوچ ہِک مِٹھا تے سریلا شاعر ہے۔جیکوں پڑھدیں چس آندی ہے۔ایندی شاعری اچ ٹھاندے لفظ اپݨی مثال آپ ہن،جنہاں کوں تسبیح دے داݨیاں وانگ پرو کے شعری شکل ݙیوݨ انہاں دا کمال ہے۔وسیب نال جُڑت تے زبان دا سُݨھپ انہاندی دی شاعری اچ واضح نظردے۔ماء ٻولی زبان اچ اپݨیں جذبیں دا اظہار کرݨ آلے مزدور شاعر غفورؔ بلوچ نے وسیب دے مسائل، رنگِ ثقافت، عشق و محبت،امن و آشتی تے درس و نصیحت دا مال متاع کٹھا کر کے ”آسیں دا ست ماڑ“ اُساریئے۔ غفورؔ بلوچ شاعری دیاں ساریاں صنفاں تے ݙاڈھی سنبھال رکھدے۔ڳیت، ݙوہڑہ، غزل، نظم تے مسدس اچ کمال دی شعریت ہے۔وطن دی محبت وی انہاں دی شاعری دا خاص موضوع ہے۔جݙاں میں ریڈیو پاکستان ملتان دے شعبہ موسیقی دا انچارج ہم تاں انہاں دا کافی سارا کلام ریکارڈ کیتا جیڑھا جو سُݨݨ آلیاں وچ پسند کیتا ڳیا۔ٻالاں دے نشریاتی پروگرام اچ انہاں دے ٻالاں دے ڳیت دے ٻول ݙیکھو!
ہما مُلجی
حیاتی
ہما مُلجی ١٩٧٠ء وِچ پاکستان دے شہر کراچی وِچ ڄَمّی ہَن۔ ١٩٩٥ء وِچ، اُنّھاں نے کراچی، پاکستان وِچ انڈس ویلی سکول آف آرٹ اینڈ آرکیٹیکچر وِچ بی ایف اے مکمل کِیتا، اَتے ٢٠١٠ء وِچ، جرمنی، برلن وِچ ٹرانارٹ انسٹی ٹیوٹ سے ایم ایف اے کی تعلیم حاصل کِیتی۔ ٢٠٠٣ء تُوں ٢٠١٥ء تئیں، اُوہ لاہور، پاکستان وِچ بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی، سکول آف ویزول آرٹس وِچ ایسوسی ایٹ پروفیسر رہی۔ ٢٠١٦ء وِچ اُوہ امریکی آرٹ کِیتے ٹیرا فاؤنڈیشن وِچ سنڳتی ہَن۔ ٢٠١٧ء وِچ ہما مُلجی کُوں نگاہ آرٹ ایوارڈ وی مِلّیا۔ اُوہ اِیں ویلے برطانیہ دے برسٹل، برطانیہ دی یونیورسٹی وِچ اَتے پلائیوتھ کالج آف آرٹ، یو کے وِچ لیکچرر، بی اے (آنرز) فائن آرٹ وِچ لیکچرر ہِن۔
غفور بلوچ
ماء دھرتی تے ناز ہے ساݙا
ہما مُلجی
کَم کار
متحدہ عرب امارات دبئی، گوانگجو، جنوبی کوریا وِچ ١٠ ویں گوانجو بائینالے وِچ ہما مُلجی دے فن پاریاں دی نمائش تھئی، اٹلی دے شہر وینس بائینال، کراچی بائینال ٢٠١٧ء، بارسلونا میوزیم اسپین وِچ ہم عصر فن، نیو یارک وِچ ایشیاء سوسائٹی میوزیم، برطانیہ وِچ ساچی گیلری اَتے ممبئی، بھارت وِچ پراجیکٹ ٨٨۔ اِین٘دی سولو نمائشاں وِچ ٢٠٠٩ء وِچ ایلیمیٹا گیلری، دبئی، متحدہ عرب امارات وِچ ہائی رائز، ٢٠١٠ء وِچ روہٹاس گیلری، لاہور، پاکستان وِچ کرسٹل پیلس شامل ہِن، ٢٠١١ء وِچ ممبئی، بھارت دے پراجیکٹ ٨٨ وِچ گودھولی، اَتے ٢٠١٦ء وِچ کوئیل گیلری، کراچی وِچ اِنّھاں دے کَم دی نمائش تھئی۔ ہما مُلجی دا کَم اِیں ڳالھ دی خصوصیت ہِے جو ثقافت، تناظر اَتے ادراک دی ترجمانی تخلیقی تناؤ وِچ کین٘ویں کِیتی وین٘دی ہِے۔ بصری ثقافت دے جغرافیے اُتے چانݨی پین٘دے ہوئے جیڑھا اُنّھاں دے جنوبی ایشین ورثے دا ہِک حِصّہ ہِے، اُوہ مقام دی سیاست کُوں ٻہوں سُݨھَپ نال اُبھرواں کرین٘دی ہِن۔ وجود دے مضحکہ خیزی اَتے اَساݙے نیڑے تیڑے دے سبّھے شئیں دی اَساݙی اتفاق نال قبولیت دے نال، مُلجی دے کَم وِچ ݙو شئیں دے آپتی ریاست دا تسلسل رہن٘دا ہِے، جیڑھا اپݨے آپ کُوں مجسمہ سازی اَتے مصوری، فوٹو گرافی اَتے تنصیب دے آپت کِتھائیں ٻئی جاء رکھین٘دا ہِے۔
غفور بلوچ
ساݙی محنت راز ہے ساݙا
ہما مُلجی
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی فنکار ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:فنکار زنانیاں
غفور بلوچ
علم توں مالا مال ہیں سوہݨے
ماء دھرتی دے نال ہیں سوہݨے
دنیاں دی مطلب پرستی انسانیت کیتے وݙا المیہ ہے۔جݙاں کوئی پیار پرست کہیں سوہݨے بندے نال بے لوث پیار کریندے تاں اوندے پیار کوں اوہ سوہݨاں بندہ اپݨے مطلب دی آڑ بَݨا گھندے تے وݙی بے رحمی نال او کنیں اپنے مطلب کڈھݨ لڳ ویندے۔جیندے نتیجے وچ اوہ پیار پرست مایوس تھی ویندے تے محبوب دی مطلبی خواہش کوں پرکھیندیں ہوئیں مجبوراََ بے ساختہ اَہدے۔
؎پاڳل دلڑی نہ تھی کملی نہ کر کہیں کوں جڳ تے پیار
مطلب دی ہے دنیاں ساری مطلب دے ہِن سارے یار
غفورؔ بلوچ وقت دے دَڳ تے ٹُردا اوہ اݨ تھَک پاندھی ہے جیڑھا آپ وی وقت دیاں قدراں کریندے تے نال ݙوجھیاں کوں وی تلقین کریندے جو نکماں وقت گزار ݙیوݨ اپݨی تقدیر کوں پِچھوہاں کرݨ دا سبب ہے۔اپݨی سئیت دا ستارہ چمکاوݨ کیتے ہر لحظہ محنت کرݨ وقت کوں قابو پا گھِنݨ دا ناں ہے تے ایہو انسان دی عظمت دا راز ہے۔جیڑھا ہِک نظم دے روپ اچ ظاہر کیتا ڳئے۔
اڄ وقت کوں ویکے پا ݙے توں
سر دھڑ دی بازی لاݙے توں
خود اپݨاں رُعب ڄما ݙے توں
ہک جاہ تے وقت کھڑا ݙے توں
تیݙا چمکے ناں چودھار سڄݨ
نہ ویلھا وقت گزار سڄݨ
آخر اچ اے دعا ہے جوغفورؔ بلوچ دا”آسیں دا ست ماڑ“قارئین سانگے سخن آفرینی  دا نویکلہ تکلم ڄاتا ونڄے تے انہاں دا ذوقِ مطالعہ وادھو ودھ تھیوے۔آمین!
آصف خان کھتران
ریڈیو پاکستان ملتان
نگار نذر
thumb|نگار نذر نگار نذر (اردو: نگار نذر) (انگریزی: Nigar Nazar) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٥٣ء) پہلی پاکستانی زنانی کارٹونسٹ ہِن۔ اِنّھاں دا کردار "گوگی" ہِک شہری پاکستانی زنانی ہِے جیڑھی صنف پرست معاشرتی اُصولاں دے تناظر وِچ اپݨے ٻِیلے پَن دے نال پورھیا کرین٘دی پئی ہِے ۔ اُوہ گوگی سٹوڈیو دی چیف ایگزیکٹو آفیسر ہِن۔ ٢٠٠٢ء اَتے ٢٠٠٣ء دے وِچالے وِچ، اُوہ یونیورسٹی آف ارویگون دے آرٹ ڈیپارٹمنٹ وِچ فلبرائٹ پروفیسر ہَن۔
حیاتی دا احوال
thumb|نگار نذر مصوری کرین٘دے ہوئے نگار نے ١٩٦٨ء وِچ میڈیل تُوں فنونِ لطیفہ وِچ اپݨی ڈگری بَدل چھوڑی۔ اِنّھاں دے کارٹون "گوگی" پہلی واری ١٩٧٠ء وِچ کراچی دے انسٹی ٹیوٹ آف آرٹس اینڈ کرافٹس دے سَلانہ رسالے وِچ چَھپّے۔ اِنّھاں نے پنجاب یونیورسٹی، لاہور، تُوں فنونِ لطیفہ دی تعلیم حاصل کِیتی۔ اُوہ آسٹریلیائی نیشنل یونیورسٹی، کینبرا وِچ وی کورسز کِیتے ڳئی ہَن۔ ٢٠٠٢ – ٢٠٠٣ء وِچ اُوہ یونیورسٹی آف اوریگون آرٹ ڈیپارٹمنٹ وِچ فلبرائٹ سکالر ہَن اَتے ٢٠٠٩ء وِچ، اُوہ کولوراڈو کالج وِچ فلبرائٹ وزیٹنگ سپیشلسٹ ہَن۔ اُنّھاں نے منیلا وِچ ہنا-باربیرا سٹوڈیوز وِچ متحرک فلم دے بارے وِچ یونیسف دے زیرِ اہتمام تربیتی سیشن وِچ وی شرکت کِیتی۔ گوگی سٹوڈیوز اِیہو جئیں منصوبیاں اُتے کَم کرین٘دا ہِے جیڑھے معاشرتی مسئلیاں کُوں فعال طور تے حل کرین٘دے ہِن۔ ٢٠٠٩ء وِچ نذر نے "معاشرتی مسئلے جیویں جو انتہا پسندی، بد عنوانی، فرقہ وارانہ تشدد، چھوہِرِیں دی تعلیم اَتے زنانیاں دے حقوق دے بارے وِچ اَگاہی دے بارے وِچ پنڄ اَگاہی مزاخیہ "مکمل کِیتے۔" ترے کِتاباں جیڑھیاں اِنّھاں دے کارٹوناں دی تالیف ہِن چَھپ چُکیاں ہِن، اِین٘دے نال نال کئی کیلنڈراں، بروشراں، ڈائریاں اَتے پوسٹر چَھپ چُکّے ہِن۔ لوکاں وِچ اَگاہی اُجاگر کرݨ کِیتے اُوہ سماجی پیغام پُچاوݨ کِیتے غیر سرکاری تنظیم دے اشتراک نال، پبلک ٹرانسپورٹ دی ١٢ بساں ٢٠٠٤ء وِچ گوگی کارٹوناں نال سن٘وار چُکی ہِن۔
گوگی
نگار نذر دا مرکزی کارٹون کردار "گوگی" دُنیا بھر دے اخباراں وِچ ہِک مزاخیہ مزاح رِیہا ہِے۔ گوگی نے ہِک جدید پاکستانی مسلمان زنانی کُوں نِکّے والاں، لمّے محرماں اَتے پولکا ڈاٹ پہناوے دے نال ݙکھایا ہِے۔ گوگی کُوں بیان کرݨ کِیتے ہِک انٹرویو وِچ پُچّھے ون٘ڄݨ تے، نذر نے آکھیا:"'یونیورسٹی دے ہِک طالبِ علم دے لوّظاں وِچ، جئیں میرے کَم اُتے چنڳی طرحاں نال تحقیق شدہ مقالہ کِیتا ہِے، 'گوگی اپݨے سبھے مہم جوئی اَتے روز ݙیہاڑے دی حیاتی وِچ فرار تُوں بَچَّݨ دے نال، پاکستان وِچ زنانی دی علامت ہِے۔ جیکُوں مرد نفوذ آلے معاشرے وِچ ہر ݙیہاڑے سامھݨاں کرݨاں پون٘دا ہِے۔'"
جنگ
جنگ ݙو فریقاں، قبیلیاں، قوماںیا ملکاں دے درمیان اختلاف دے نتیجے وچ تھیوݨ آلے تصادم کوں آہدے ہن۔ جنگ دی کئی قسماں ہن۔ جنگ مسلح وی ہوندی تے سرد جنگ وی جنگ ہوندی ہے۔  جنگ وچ بے شمار جانی تقصان وی تھیندے ہن۔ لکھاں لوک مارے ویندن۔ تریمتاں بیوہ تھی ویندیاں ہن۔ ٻال یتیم تھی ویندن۔
جنگ دی نوعیت
جنگ کی نوعیت توں مراد سیاسی حصول تے سفارتی مقاصد کوں حاصل کرݨ
ڈائری دا پنا ۳۳
ڈائری دا پنا : 33
اسلام کوٹ ' نِمیں دا شہر اسلام کوٹ ' ننگر پارکر ویندیاں اساں شہر دے باہروں باہروں نکل گئے ہاسے ' بائ پاس چوک دے ہک پٹرول پمپ تے جِتھاں ساکوں تھرپارکر دا شاعر امام علی جانجھی اپنڑے ہک دوست نال ملیا ہا,رکیے ہاسے ' ایں ویلے اساں شہر دے اندر ہاسے ' شہر وچ تپش ہئی پر لوکیں دا ہجوم ہا 'ہک سڑک جیندے ڈوہیں پاسے نِماں دے درخت ہَن ' ہر دکان اگوں نِم دا درخت ہا ' ہوٹل اگوں نِم ' مٹھائی دی دکان اگوں نِم ' واہ! مٹھائی دی دکان اگوں نِم دا درخت ہا ' نِم دا درخت جیڑھا ویڑھیاں, گلیاں, رہواں کوں پراسرار بنڑا ڈیندے ' ایں درخت کوں ڈیکھ تے اینویں لگدے جینویں اِتھاں کوئی بہوں وڈا بھیت ہِے ہُنڑے کُھلسی یا جینکوں اساں ملنڑا ہا اِتھاہیں رہندے ہنڑے نظرسی ' جڈاں جو بیری دے درخت کوں ڈیکھ تے لگدے اتھاں بھیت کوئی ضرور ہے پر کڈاہیں نہ کُھلسی, اِتھاں کوئی رہندا ضرور ہے پر کڈاہیں نہ مِلسی, جڈاں جو پِپل تے ٹالھی بہوں وڈا وعدہ ہِن ' ملاپ دا ترسلا تے درشن دا ' خلیل گاڈی وچ بیٹھا ریہا ' ایندا مطلب ہئی بھائی جلدی جلدی شہر کوں مِل گھنو ' شوکت ہنگورجو تے میں گاڈی وچوں لتھے ' شوکت ہک جنرل سٹور وچ وڑ گیا ' اوں پانڑی دیاں بوتلاں تے چِپس گھدے تے پَھلیں دی ریڑھی اگوں رُک گیاں ' اوں کیلے تے کِنو گِھدے 'میں سڑک تے ہکے پیریں اگاں تے پِچھاں دور تئیں لگا گیا ' اسلام کوٹ شہر دیاں ساریاں گلیاں اندر بزار دے سجے کھبے پاسوں ہکے ویلے پَیہ گیا ' سارے لوکیں کوں ڈٹھم بوہیاں اگوں کھڑیم ' ایہ اوہ اٹکل ہئی جیڑھی میں ایں حیاتی دی تِکھائی وچ بہوں دھیرج نال ڈھارس نال ہک ہک شے کوں ڈیکھنڑ کانڑ سِکھی ہے ' ایہا اوہ ڈَس ہئی جیڑھی میکوں ایں شہر دے کُلم درشن تئیں گھن گئی ' میکوں کہیں شہر وچ ڈو گھڑی پیر دھرنڑ دی جاہ ملے میں یاترا پوری کر گِھنداں ' اسلام کوٹ دے گشٹالٹ وچ اساں پورے 30 مِنٹاں دے زمانِ مطلق وچ رُکیے ریہیے :
ایڈی سوہنڑی دنیا دے وچ جلدی نہ کر دِلڑی
ہولے ہولے ڈیکھنڑ ڈے توں ہک ہک شے اساکوں
(رفعت عباس)
غلام حسین مشوری
میڈی دھرتی دا ہیرو ۔۔۔۔۔غلام حسین خان مشوری شہید
تحریر انجینیر شاہنواز خان مشوری
قوم مشوری وچ ہک روایت آندی پائی ھ کہ کوئی ظلم دے خلاف یا طاقتور دے خلاف اعلان بغاوت کرے تے وڈے وڈکے اوندی جوانی دے ڈر کنوں اونکوں آھدن "توں وڈا غلام حسین مشوری ایں؟ جانڑداں تیکوں جیہڑا توں میہن مشوری ایں سب جانڑداں".
اپریل 1986 وچ میں اٹھویں کلاس دا سٹوڈنٹ ہم. اوں ویلہے جڈاں عاشق بزدار سئیں دی جگ مشہور کتاب "قیدی تخت لاہور دے" مارکیٹ وچ آئی تے ہر جاہ تے اوں کتاب دی قصے مشہور تھیونڑ لگ گے۔ مسلمانیں تے حب الوطن پاکستانییں کوں پاکستان خطرے وچ نظر آیا تے بھارت دے ایجنٹ دی گال سنڑن کوں ملی۔ اشتیاق ودھیا کہ او کتاب پڑھوں تاں سہی جیندے نال ملک کوں خطرہ پئے گئے۔ اوندے وچ لکھیاں نظماں تاں میڈے دماغ دے اُتوں ٹپ گیاں مگر اپنڑے چاچا اسلم رسول پوری دا آرٹیکل ولا ولا پڑھیم. اوندی وجہ صرف غلام حسین مشوری دا تذکرہ ہا۔ اسلم رسولپوری سئیں نے اپنڑے مضمون وچ لکھیا
"عاشق بزدار جتھاں سیاسی جبر دے خلاف آواز چاتی اے اتھاں او سرائیکی قومی جدوجہد دے سوجھلے وچ داؤد خان، مظفر خان، مول راج تے غلام حسین مشوری دی جدوجہد کوں آپنڑاں موضوع بنڑاوے ہا ( جنہیں حملہ آور لٹیریں تے زابر حکمرانیں دے خلاف سر وارین ) تاں اوندی شاعری دے مزاج نال زیادہ مناسبت بنڑے ہا"
اے او الفاظ ہن جیندی وجہ نال میکوں اپنڑی ذات تے فخر محسوس تھیا کہ میڈے وڈکے اپنڑی قومی شناخت تے سودا نہ کیتا ہا اور دھرتی نال جڑنڑ کیتے اپنڑا سر وار ڈتا۔ کجھ سال بعد سرائیکی میلہ مہرے والا وچ عاشق بزدار سئیں ہک سٹیج تھیٹر پیش کیتا جیندا ناں غلام حسین مشوری رکھیا تے اوندا آخری سین اج وی یاد اے کہ جڈاں سنڈیمین دے سامنڑے ہک گورچانی خورجین وچوں سر کڈھ تے ڈتا تے سنڈیمن آکھیا غلام حسین مشوری تیڈا اج قصہ ختم تھی گے تے پنڈال دے ہر کونے وچوں نوجوان اُٹھیے تے انہیں آکھیا قصہ ختم نہی تھیا قصہ تے اج شروع تھے میڈا ناں وی غلام حسین مشوری اے. اوندے بعد پورا پنڈال آہدا کھڑا ھا کہ قصہ ختم نہی تھیا میڈا ناں وی غلام حسین ھ۔ اے سین میڈے دماغ تے میڈے شعور تے گھر کر گیا.
The forward policy and its results
by (Bruce, Richard Isaac)
پڑھنڑ کوں لبھی جئیں کافی حد تک تاریخ نال روشناس کرایا. اوندے بعد رائے بہادر ہتورام دی کتاب تاریخ بلوچاں کھولی تاں ہوندے وچ وی میڈے تریہہ دی تسکین کیتے ڈھیر سارا مواد مل گیا۔ اے سارے لکھاری حکومت برطانیہ دے وفادار ملازم ہن انہیں دی تاریخ واقعات کوں واضح کرنڑ سانگھے تاں بہتر محسوس تھئی لیکن بہرحال اے درباری تاریخ ہئی جیکوں کڈاہیں وی حتمی تے غیر جانبدار نہیں سمجھیا ونج سگیندا. ایں درمیان عثمان کریم بھٹہ سئیں دا آرٹیکل "اجنبی تاریخ" آیا جئیں میڈے موقف کوں مزید مضبوط کر ڈتا.
"میرے اُستاد نے مجھے میری تاریخ نہیں پڑھائی، اجنبی تاریخ پڑھائی، کیونکہ اس کے استاد نے اسے وہی تاریخ پڑھائی تھی.
اُسے تاریخ میں مغلوں کے کٹے ہوئے سر تو دکھائے گئے لیکن راجن پور کے قبائلی پہاڑوں میں غلام حسین مشوری کا کٹا ہوا سر نہ دکھایا گیا جسے انگریزوں کو خوش کرنے کے لئے خُرجین میں ڈال کر لے جایا گیا تھا".
1857 دی ناکام جنگ آزادی (جینکوں انگریز نے غدر دا ناں ڈتا) دے بعد انگریز سرکار نے پاک و ہند دے کونے کونے وچ آپنڑاں اثرورسوخ ودھاونڑ دا فیصلہ کیتا 1867 وچ سنڈیمن دے ماتحت کم کرنڑ والے انگریز اسسٹنٹ کمشنر رچرڈ آئزک ، بروس اپنڑی کتاب ’فارورڈ پالیسی اینڈ اٹِس ریزلٹس' دے وچ لکھیندے
"وسط ایشیائی ریاستیں تک بھرپور تجارتی رسائی کیتے بولان تے کچھی توں گزنڑ والے رستے محفوظ کرنڑ ضروری ہن ایں پاروں ڈیرہ غازی خان دے ڈپٹی کمشنر کیپٹن رابرٹ سنڈیمن نے ھک پالیسی دا اعلان کیتا جینکوں ’فارورڈ پالیسی‘ دا ناں ڈتا گیا۔ اوں پالیسی دا مقصد بلوچ تے پشتون قبائل کوں کہیں ضابطے وچ گھن آونڑ ھا". یاد رہوے کہ اے فارورڈ پالیسی پورے برصغیر وچ لاگو کیتی گائی ہائی. سنڈیمین کوں بعد وچ سر دا خطاب وی ڈتا گیا ہا اتے ہوندے ناں تے بلوچستان وچ ہک قلعہ وی موجود اے جیکوں فورٹ سنڈیمن دے ناں نال یاد کیتا ویندے.
کوہ سلیمان دے پوادھی پاوسوں ضلع ڈیرہ غازی خان دے مزاری، لغاری، کھوسہ، دریشک، بزدار، لنڈ اتے گورچانی قبائل آباد ان جنہیں کوں تُمن آکھیا ویندے، پچادھی پاسوں کھتران، مری تے بگٹی قبائل آباد ان ۔
فاروڈ پالیسی دے اعلان دے بعد انگریز سرکار نے بلوچستان دے سرداریں کنوں حلف گھنڑ شروع کیتا. پوادھی سب سرداریں نے حلف چا گھدا تے پچادھی سرداریں وچوں بکٹی سردار غلام مرتضی خان (ڈاڈا نواب اکبر بکٹی) حلف تابعدرای تے لبیک آکھیا. مگر وڈیرہ غلام حسین مشوری نے آپنڑی ماء دھرتی نال کھڑن دا فیصلہ کیتا۔ ایویں کھیتران قبیلہ تے مری سردار گزن نے وی انہیں دی تابعداری توں انکار کر ڈتا۔
روایتاں وچ وی تے درباری مصنفین نے وی اے تحریر کیتے کہ انہیں باغی لوکیں نال سردار امام بخش مزاری (ڈاڈا میر بلخ شیر مزاری) تے غلام مرتضی خان راہیجہ بکٹی دے ذریعے امن و امن دے ناں تے تابعداری دا حلف چواونڑ کیتے سنڈیمن نے ملیشا ملازمین دی معرفت دوبارہ ملاقات کیتی۔ اے لوگ آ تے گے مگر انہیں سنڈیمین دے نال کہیں قسم دے تعاون توں انکار کر ڈتا اور اینکوں اپنڑی آزادی تے ضرب سمجھیا۔ سنڈیمن نے نراض تھیونڑ دی بجائے اپنڑے ملیشیا سوار سڈیے تے جرگہ توں واپس انہیں کو باعزت پچانونڑ دا انتظام کیتا۔ بقول بروس وییندے ہوئے سنڈیمین غلام حسین مشوری کوں سپشل آکھیس کہ ایں سرکشی دی سزا تیڈا سر ہوسے۔
اوندے بعد سنڈیمین نے سب وفادار سرداریں کوں انگریز سرکار دے باغی قبائل دے خلاف متحد کیتا اور انہیں کوں ہر قسم دی امداد دا اعلان کیتا۔
غلام حسین مشوری نے مشوری، مری اور کھیتران قبائل دے افراد تے مشتمل ہک آزاد ملیشیا بنڑائی۔ انہیں دے نال کجھ ڈوجھے قبیلے دے افراد دا ناں وی اندے جیندے وچ اوندا نائب مزار خان لنڈ ہا۔ انہیں قبائل دی آبادی 1867ء وچ اندازاً چالیہہ ہزار دےلگ بھگ ہوسے۔ انیں قبائل دے بچے، عورتیں تے بڈھے مردیں دے علاوہ ہتھیار بند مردیں دا تقریباً ڈانہواں حصہ میدان جنگ وچ کھڑا کر ڈتا. وفادار سرداریں دی ذریعے مشہور کیتا گیا کہ او ہک ڈاکو اے۔ اوندے خلاف انگریز سرکار دے کم وچ مداخلت اپنڑی ملیشا فوج بنڑاونڑ تے ڈاکہ زنی دے مقدمات درج کرائے گئے۔
اتھاں اے سوال پیدا تھیندے کہ کیا ہک ڈاکو اتنا وڈی فورس تیار کر سگدے؟
کیا کہیں جذبے دے بغیر اتنا لوکیں دا کٹھ تھی سگدے؟
27 جنوری 1867 دے ڈینہہ قلع ہڑند جیہرا جو تحصیل جامپور ضلع راجن پور وچ واقع ھ اتھاں برطانوی فوجی (ملیشیا) چھاؤنی تے حملہ آور تھیونڑ دا پروگرام بنڑیا لیکن سردار مرتضیٰ بگٹی نے حکومت کوں پہلے کنو مخبری کرڈتی. بقول ہتو رائے لشکر دی تعداد 1500 سوار تے مشتمل ہائی۔ گورچانی تے لُنڈ قبائل اپنڑے سرداراں غلام حیدر خان اور ہزار خان دی قیادت وچ کٹھے تھئے امام بخش مزاری ست سو سوار ڈتے تے قلعہ ہرنڈ دی ملیشیا جیہری جو پہلے توں تیار بیٹھی ہائی سب نے رل تے جنگ وچ حصہ گھدا. سارے رستے تے حکومتی تمندار اتے ملیشیا دا رسالہ پہرہ ڈییندا رہ گیا غلام حسین مشوری درہ کھوسڑہ (ٹبی لنڈان دے شمالی پاسوں) میدانی علاقے وچ داخل تھیا تے پہلا سامنڑاں ٹھل علی محمد دے مقام تے تھیا مگر اتھاں کوئی خاص لڑائی نہ تھائی بس چھوٹیاں چھوٹیاں جھڑپاں تھیندیاں رہ گیاں۔ گورچانی قبیلہ دی طرفوں انگریز دی حمایت کوں ڈیکھ تے وڈیرہ غلام حسین مشوری گورچانی قبیلہ کوں سزا ڈیونڑ سانگھے انہیں دے مال مویشی کھس تے نال گھن گیا جیہڑا جو قبائلی جنگ دا پرانا طریقہ اے۔ رستے وچ بعض مورخ درہ کھمبی تے بعض درہ چھاچھڑ (مشہور درگھڑی قلعہ دی اتلی سائیڈ تے مقابلہ تھیا) لکھیندن۔ اے ڈوہیں درے ہک بے دے بہوں نزدیک ان ۔ درہ بنیادی طور تے پہاڑی نالہ ہوندے جیکوں نائیں وی آکھیا وییندے. اے دراصل پانڑی دا رستہ اے جیرا جو پہاڑ توں میدان تک آندے۔ پانڑی دے اے رستے پرانڑے دور وچ آبادی دی آمدورفت تے نقل وحمل دے رستے ہوندے ہن۔ قبیلہ گورچانی، قبیلہ لنڈ تے رسالہ مقیم ہڑند نال مقابلہ تھیا۔ تلوار بازی دا مقابلہ برابری دے نال جاری رہا مگر رسالہ دی فائرنگ نال
غلام حسین مشوری اپنڑے 120 ساتھییں سمیت شہید تھی گیا۔ تقریباً 2 سو قیدی بنڑا ڈتے گئے جنہیں کوں سنڈیمن نے جیل وچ قید کرا ڈتا۔
بعض جگہ تے شہدا دی تعداد زیادہ ڈسی ویندی اے تقریباً 90 مشوری، 70 مری اور 95 کھتران شہید تھین.
آگلے ڈنیہوار سنڈیمن نے جیہرے ویلہے میدان جنگ دا دورہ کیتا غلام حسین مشوری شہید دی لاش بغیر سر دے نظر آئی۔ بروس اپنڑی کتاب وچ لکھیندے کہ ’جناب سنڈیمن جینجھے ویلہے قلعہ ہڑند توں واپس وییندے پے ہن تے ہک گورچانی نے انہیں کوں غلام حسین مشوری دا سر تحفتاً پیش کیتا اور آکھیوس تہاکوں یقین ڈیوانڑ واسطے کہ اج غلام حسین شہید تھی گے تہاڈے واسطے رکھیا ہویا ہا جیندے اتے سنڈیمین نے غصے دا اظہار کیتا اور سر واپس کرنڑ دا حکم ڈتا جیہرا بعد وچ غلام حسین شہید دا خاندان واپس گھن گیا اور باقی جسم نال دفنا ڈتا گیا۔ مگر حقیقی روایت اے ہے کہ سنڈیمین غلام حسین مشوری دا سر خورجین وچ پا تے جام پور فخریہ طور تے گھن آیا اور بحکم تحصیلدار انیہں دا سر مبارک جام پور وچ دفن کیتا گیا۔ ول کافی عرصہ بعد انہیں دے خاندان کوں سر واپس کیتا گیا جیہرا انہیں دے جسد خاکی نال دفن کیتا گیا۔
غلام حسین دی شہادت دے بعد کھتران قبیلہ نے ڈو ہزار جرمانہ ڈے تے انگریز حکومت نال صلح کر گھدی۔
ایویں اے تحریک اتھوں دے میر جعر تے میر صادق دے ہتھیں ہک ڈو سال دے اندر ختم تھی گئی۔
غلام حسین خان اگرچہ ان پڑھ ہا مگر نڈر، دلیر تے بلند حوصلہ بندا ہا۔ اوندے وچ خداداد صلاحیتاں ہن او آزاد پکھی تے آزاد دھرتی تے رہونڑ چاہندا ھا. او انگریز دی ودھدی حکمرانی کوں ڈیکھدا پیا ہا اور اپنڑے تئیں انہیں دا رستہ روکنڑا چاہندا جیندے کیتے اوں انگریز حکومت نال مقابلہ کیتا مگر اونکوں انگریز دے نال نال مقامی خوشامدی تنگ نظر مفاد پرست تمن داریں نال وی مقابلہ کرنڑا پیا۔ او ماء دھرتی دا حلالی پتر ہا جئیں موت تاں قبول کیتی اے لیکن انگریز نال رل کے ما دھرتی دا سودا نسی کیتا.
مگر قصہ ختم نہی تھیا قصہ تاں ٹردا پئے۔ غلام حسین اج وی جیندا ہے پیا۔ اج وی سرداریں وچ کجھ میر گزن ہن پے لیکن مختلف قومیں دے مزار خان لنڈ اج وی وڈیرہ غلام حسین دا ساتھ ڈیندے پن. اج وت ہک دفعہ دل آھدے جو مہرے والے دے میلے وچ ولا عاشق بزدار سٹیج تھیٹر کراوے.. سنڈیمین غلام حسین خاں دے سِر تے اپنڑی سٹک مار کے آکھے غلام حسین مشوری تیڈا قصہ ختم تھی گئے.. میں پنڈال دے ادھ وچوں اٹھاں تے اُچا اُچا آکھاں قصہ ختم نہی تھیا قصہ تاں ہنڑ شروع تھے۔ غلام حسین مشوری تاں اے کھڑے۔ میں ہاں.. میں ہاں غلام حسین مشوری۔ میں ہاں اوندا حقیقی وارث. میڈا شعور ھ اوندا حقیقی وارث. غلام حسین زندہ اے.. میڈی دھرتی، میڈی سرائیکی دھرتی آپنڑیں ہیرو کوں مرن نہ ڈیسی، ہمیشہ زندہ رکھیسی.
جیوے غلام حسین مشوری
جیوے سوجھل دھرتی واس
حوالہ جات
سکیمپ دی کہاݨیاں
الیف ڈبلیو سکیمپ دی کہاݨیاں دی زبان بارے مطمئن کوئے نی۔ انہاں کہاݨیاں سݨاوݨ آلے ترے بندیاں وچوں مولوی عبدالرحمٰن سرائیکی ہا۔ جاں جو ٻئے دو بندے خالص سرائیکی ناں ہَن۔ جیندے پاروں کہاݨیاں اُتے اردو زبان دے اثرات وی ہن۔ اسکیمپ انہاں کہاݨیاں وچ "ݨ" دی آواز کیتے "N" دے تلے نقطہ لائے پر کتھائیں کتھائیں اے علامت نھیں وی لائی ڳئی۔ پر،پروفیسر شوکت مغل ہوراں سرائیکی ترجمہ کاری دے عمل وچ سرائیکی ایں آواز دی اِملا درست کر تے لکھ چھوڑی ہے۔ ایندے علاوہ اُنہاں سکیمپ دیاں کہاݨیاں بارے آپ ٻہوں آہر کیتے،اصض جائیں تک پڄن۔ تاں جو تاریخ دے سچ،مقامی روائیاں کوں پرکھ پڑچول کر تے یکجا کیتا ونڄ سڳے۔ سکیمپ دی کتاب دے مواد دا خلاصہ کجھ ایں طرحاں ہے۔
سکیمپ دیاں ملتانی کہاݨیاں سرائیکی ریتل دی تہذیب تمدن،ثقافت،لوک دانش،شخصی کرداراں دے جذبات تے اُنہاں دی نفسیات کوں نشابر کریندین۔ اسکیمپ دیاں اے کہاݨیاں "ملتانی سٹوریز" دے ناں نال پہلی واری ١٩١٧ء وچ حکومت پنجاب ولوں گورنمنٹ پرنٹنگ پریس لہور توں چھاپیاں ڳئیاں۔ اسکیمپ دیاں اے کہاݨیاں وسوں دی دناوت تے لوک ادب دا اہم سَمّل ہن۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک افسانہ۔ ونکی:سرائیکی لوک افسانے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانہ نگار۔ ونکی:سرائیکی افسانہ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون
لندن
لندن (یا لنڈن) انگلستان تے مملکت متحدہ دا دار الحکومت تے سب توں وݙا شہر ہے۔ ایہ شہر دریائے ٹیمز دے کنارے جنوب مشرقی انگلستان وچ دریا دے 50 میل (80 کلومیٹر) طویل دہانے تے واقع ہے جیہڑا بحیرہ شمال وچ ڈھہندے۔ لندن ݙو ہزار سال توں ہک اہم آباد مقام رہیا ہے۔ لوندینیوم دا قیام رومیاں دے ہتھوں عمل وچ آیا۔ لندن شہر، لندن دا قدیم بنیادی تے مالیاتی مرکز محض 1.12 مربع میل (2.9 مربع کلومیٹر) دا علاقہ ہے جیہڑا عام ٻول چال وچ مربع میل (سکوائر مائیل / سکوائر میل) سݙیندے۔ اڄ وی ایں علاقے دے حدود اوہے یا تقریباً اتنے ہی ہن جیہڑے قرون وسطی وچ ہن۔ ملحقہ ویسٹ منسٹر شہر اندرونی لندن دا حصہ ہے تے صدیاں توں قومی حکومت دا صدر مقام رہیا ہے۔ شہر دی تشکیل کریندن۔ شہر لندن ہک میئر تے لندن اسمبلی دے زیر انتظام ہے۔
غلام محمد درد
غلام محمد درد شاعر ہے۔
ڄم پل
٩ اپریل ١٩٦٨ء کوں کھوئی گورائیہ ساہیوال تحصیل، سرگودھا وچ ڄمے۔
ݙوہڑہ
کائی اونہاں دی سنڑا جنہاں سٹ گھتیا اے قاصد اجڑ گئیاں دا
کمزور دے نال رسائی دے بارے کے خیال اے وقت دے شاہاں دا
کیڈی چھک اے (درد )دی سجنڑاں نوں لبھ ونجے آ پدھ سجنڑاں دا
کداں مک ونجے پتہ نئیں زندگی دا دیہوں جیندیاں چاڑ کے وگ آ..!!
ڈے سگویاں رونڑقاں وطناں نوں ____ پردیس اجاڑ کے وگ آ..!!
لاہ روونڑ درد غریب دے مگروں ___انھاں نال وگاڑ کے وگ آ..!!
چس تاں اے اُدلیاں سنگتاں دا _ پوئیوں ورقہ ای پاڑ کے وگ آ..!!
اُچے بول نہ بول محتاج ہو ویسیں آندا رب نوں فخر پسند نئوں ,,
کدی شاہاں نوں وی پنڑاں پئے وینداۓ راہندا تاج تے تخت بلند نئوں ,,
جداں بخت ڈھلے تاں رعیت رعائیا راہندی حکماں دی پابند نئوں ,,
ہکو ”درؔد“ ہیئ جہڑا چھِک رکھ بہندائ سارا ملکھ عقیدت مند نئوں
گلاں بالغ پن دیاں بچپن وچ کوئی انج دا فرد نہ مُڑ کرسی
کرے ویلے دے نمروداں جو انج بے پرد نہ مُڑ جمسی ۔
ایڈا خود کُش قلم تے کاغز دا کوئی دہشت گرد نہ مُڑ جمسی ۔
میرا دعویٰ ہے اس دنیا وچ کوئی دُوجھا درد نہ مُڑ جمسی
توں وی اپنڑیں قول تے پہرہ دیویں میں وی سنگت دی لاج پلیساں ,,
دہنہ پچھلے "درد" حیاتی دے تیری نوکری وچ گزریساں ,,
محرومیاں تیریاں مدت دیاں کر بالکل ختم چھڑیساں ,,
کسے مشکل وچ کسے لوڑ دے ویلے کسے پاسیوں تکنڑ نہ دیساں
مینوں اپنڑے گھر دا نوکر رکھ لے ودا مفت غلامیاں دیساں :
میں تاں دھوڑ وی توھاڈی جتیاں دی ودا پلکاں نال پجھیساں :
تساں سکھ دیاں تانڑ کے سۓ پونسو میں جاگ کے رات کٹیساں :
ساری زندگی "درد" بانہہ اپنڑی تیرے سر تلوں ہلنڑ نہ دیساں :
جہندی سنگت دی اوٹ تے دسدا ھائے باقی سارا جگ نترانڑاں۔
اسے سگویں**درد**غریب دا گھر تہانوں دسدائے اج کل تھانڑاں۔
ہک قافیے دے ݙوہڑے
1- چنگے وقت اچ رسیں ھا لکھ واری مکھ اوکھ اچ موڑنا ناھیا...
بیشک امداد نہ ڈیویں ھا میرا حوصلہ توڑنا ناھیا...
2-رب ضامن دے کے چھوڑ گیائے ارمان لوایا ائی ماہیا.
نفرت دی قبر اچ دفن چا کیتائی میرا ساری عمر دا دائیا.
نوی گل نہی سنگتی پھٹدے راہندن جے سر پر پھٹنڑاں ہاہیا.
سٹ گھتے ہاہ درد نوں اگلے پہرے دھکا دیگر دیونڑاں ناہیا.
3- توئیں جو ویکھنڑاں ھا ٹُر پھر کے میلہ مُڈھوں دِل ءچ وسنڑاں ناھیا.
ناھیا درد وِلانونڑاں قسماں تے نالے آپ وی پھسنڑاں ناھیا.
چلو چل گیا ہائیں میری غربت توں بندے بندے نوں دسنڑاں ناھیا.
وڈا دُکھ اے انگل شریک دی نپ کے میرے حال تے ہسنڑاں ناھیا.
4- ناہیا دل تاں بیشک ناں لکھیں آ خط سجنڑ جھریٹنا ناہیا.
وت لکھدیاں واری نفرت توں اکھیاں نوں میٹنڑاں ناہیا.
ساڈے صبر نوں نفرت دے کنڈیاں تے بے جرم گھسینڑاں ناہیا.
گھروں "درد " جو کجھ ناھے دے سگدے میرا پنیاں ویٹنڑاں ناہیا.
5-ﭼﺎﺋﯿﺎﮞ ﮐﯿﻮﮞ ﮨﺎﻧﯽ ﻗﺴﻤﺎﮞ ﺗﻮﮌ ﺩﯾﺎﮞ پدھ ﭘﯿﭻ ﺟﮯ ﺍﯾﮩﻮ کجھ ﮨﺎﺋﯿﺎ..
ﺩﯾﮩﮟ ﭼﺎﺭ ﻭﯼ ﺍﭘﻨﮯ ﻗﻮﻝ ﺗﮯ ﭘﺎﮨﺮﮦ ﺩﺗﺎ ﻧﮩﻮﮞ ﭨﮭﮓ ﺑﺎﺯ ﺳﭙﺎﮨﯿﺎ..
ﺑﺎﻟﻔﺮﺽ ﻏﻼﻣﯿﺎﮞ ﻣﯿﺮﯾﺎﮞ ﺩﺍ ﻣُﻞ ﭘﺎ ﻧﮩﻮﮞ ﺳﮑﺪﺍ ﻣﺎﮨﯿﺎ..
ﻭﺕ۔ﺩﺭﺩ۔ﺟﮩﺎﻥ ﺩﮮ ﻣﺠﻤﮯ ﻭﭺ ﻣﯿﺮﺍ ﺍﻭﮬﮉﺭ ﻻﮨﻨﺎ ﻧﺎﮨﺌﯿا..
نظم توجہ
تیری دوستی دی قسم چا کے آندا کدی فرق پاوا تاں اللہ ناں بخشے
تے محبت دے وچ وی ہے توحید لازم کیدئیں ہور جاواں تاں اللہ ناں بخشے
جیدو تائی قائم اے ساواں دا تسلسل کوئی نام چاواں تاں اللہ ناں بخشے
جے دا نستاں دیواں شکايت دا موقعہ جے تیرا دل دُکھاواں تاں اللہ ناں بخشے
سمھج کے تیرا سانی ساری خدائی تے جے کئیں نوں بولاوں تاں اللہ ناں بخشے
میرا (درد) پورا تے منتاں دا حاصل میری سوچیاں سوچاں دا عنوان توں اے
تیرے چندر مکھ دے مقدر سپارے توں جے نظراں ہٹاواں تاں اللہ ناں بخشے.
ڈائری دا ہک پنا : 8
ڈائری دا ہک پنا : 8، डाली दा पन्ना ८
ملتان ٹی ہاؤس دے باہروں بارش وچ شمیم عارف قریشی دا چھیکڑی مسکدا چہرہ یاد ہے ' دوستاں دے آکھنڑ دے باوجود نماز جنازہ پِچھوں میں انہاں دا منہ نہ ڈٹھا ' میڈے نال اُنہاں دے انڑ گنڑت مہاندرے ہِن ' چالیہ ورہیاں دی سنگت دے مہاندرے ' ملتان توں رحیم یار خان, درابن(دیرہ اسماعیل خان) , کروڑ لال عیسنڑ ' اسلام آباد دے نال نال سرائیکی وسوں وچ وستی در وستی گوٹھ در گوٹھ شہر در شہر سنگت دا پندھ جیڑھا "سویل" تے "خمیس یاترا" نانویں کِھنڈیا ہوئے جیڑھا دوستاں کٹھے ذاتی ملاقاتاں نال گنڈھیا ہوئے شمیم عارف قریشی دے مُکھ مہاندرے دا درشن اے ' سرائیکی شاعری, کلچر تے سیاست ناویں ایہ یاترا ساڈی روز ڈہاڑی دی وہیند ہئی, " سویل " طرفوں شاہ شمس سرکار دیاں پوڑیاں وچ " منوتی " دا پروگرام ہئی ' خلق خدا دی واہند وچ شبیر حسن اختر دی رزمیہ نظم " ملوہیا.... سدا سہاگنڑ" بارے گالھ مہاڑ ہئی ' محبوب تابش تے اوندے سنگتیاں خلق تماشا کرنڑا ہا ' صابر چشتی غضنفر عباس سارے اہر پُگا چکے ہَن ' سارے جہان وچ خبراں ہَن ' سویر نال گھر نا معلوم فون آونڑ لگ پئے جو ایں پروگرام دی اجازت نہ ڈتی ویسی تساں خود ذمہ دار ہوسوں 'اِنہاں فوناں وچ مناہی دے نال نال دھمکی وی موجود ہئی 'شمیم صاحب اپنڑی جیپ تے میڈے گھر پُجے ' جیپ وچ منوتی کیتے گلاب دے پھل لڈیل ہَن ' اُنہاں کوں فوناں بارے ڈسیم ' اُنہاں اپنڑا خاص قہقہہ لایا تے آکھیا سرکار ایہ فون میکوں وی آندے پِن ' تساں جیپ وچ باہوو ' جے سرائیکی کیتے ڈھکیندے ہیں تاں ایں توں وڈی برکت کیا ہے
रिफ़ात अब्बास, رفعت عباس
خطِ نستعلیق
زمانۂ قدیم اِچ ایران اِچ ڄیڑھا طرزِ تحریر ہئی اوندا ناں ہئی خطِ مسماری، وت خطِ پہلوی دا ذکر آندے ڄیندیاں سَت طرزاں ہَن دین دفتریہ، دیش دبیریہ، الکتج، شاہ دبیریہ، نامہ دبیریہ، راز سہریہ، راس سہریہ۔ بعد اِچ ابنِ مقلہ دی تقلید اِچ ایران اِچ ڄیڑھیاں جدتاں تھِیاں اِنہاں اِچ توقیع، (مناشیر) ، محقق(مطلق)، نسخ، ریحان، رقاع اَتے تعلیق ہِن۔ بعد اِچ عربی خط نسخ دے ایرانی خط تعلیق کُوں رَلا کے ہِک نواں طرزِ تحریر ایجاد کِیتا ڳیا جیندا ناں ’’نسخ تعلیق‘‘ اِی رَکھیا گِیا بعد ’’خ‘‘ حذف تھی گیا تَاں ’’نستعلیق‘‘ آکھیا ڳیا۔
خطِ نسخ دے وچ دوائر گول ہَن تاں نستعلیق دے وچ دائرے بیضوی بݨائے ڳئے، حروف دی نوک پلک زیادہ خوبصورت کر کے ’’ج‘‘ دی ڳچی باریک کیتی گئی۔ اَتے ’د، ر‘ وغیرہ دے تلویں حصے کُوں باریک نوکدار کرڈتا ڳیا۔ اِیں خطِ نستعلیق دے مُوجد خواجہ میر علی تبریزی ہَن ڄیڑھے عہدِ تیموری 77ھ، مطابق 801ء اِچ خطاط اَتے شاعر ہَن اِنہاں دے بعد میر علی مشہدی دا ناں مشہور ہِے جِنہاں کُوں سلطان حسین تیموری نے ’’قبلۃ الکتابت‘‘ دا خطاب ݙتا۔ وَت میر علی الکاتب ہروی 909ھ میر عباد الحسینی قزوینی وَت اِنہاں دے بھݨیڄے عبدالرشید دیلمی ترتیب وار خطاطی دے پنڄویں امام آکھے ڳئے۔
ڈاکٹر حبیب جگوال
ڈاکٹر حبیب جگوال سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
اُچے ٹبے اُتے بَر تھی ڳئے ہِن مال دے بھاݨیں،
رُل ڳئے،رُل ڳئے ساݙے تھل دے لوک نماݨیں۔۔
ثقافت
ثقافت ہک اصطلاح ہے جہڑی انسانی معاشریاں دے سماجی رویے تے اصولاں دے نال نال انہاں گروہاں دے افراد دے علم، عقائد، فنون، قوانین، رسم و رواج، صلاحیتاں اور عادات تے مشتمل ہے۔
ڈاکٹر حبیب جگوال
نمونہ کلام
وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہُݨ اللہ ڄاݨیں۔۔۔
ثقافت
ثقافت عربی زبان دے لفظ ثقف کنوں نکلا ہے۔ ثقف دے معنی عقلمندی تے مہارت دے ہن۔
ڈاکٹر حبیب جگوال
نمونہ کلام
مینھ آوے،برسات تے جاوآں جنگل بیلے،
رُس ڳئے ہِن جنگلات تے لاݨیں نہی الواݨیں۔۔
وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہُݨ اللہ جاݨیں۔۔۔۔
وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہݨ اللہ ڄاݨیں۔۔۔۔
کامی مال کوں سَݙ نہ مارو آپ او آوے،
حسدی جھوک تے سُنڄ تھی ڳئے ہُݨ سبھی ٹھکاݨیں۔۔
رب دی ݙِتی اُوئی ݙآت کوں جگوال کوݨ پہچاݨیں،
وسدی جھوک دے لوک ہاسے ہُݨ اللہ جاݨیں۔۔۔
لکھت: ڈاکٹر حبیب جگوال۔
غیر مقلد یا وہابی
اہل حدیث توں مراد مسلماناں دے اس تفرقے دی ہے کہ جس دی پیدائش ݙوجھی صدی ہجری دے اواخر تے تریجھی صدی ہجری (یعنی اواخر اٹھویں و نانویں صدی عیسوی) توں ݙیکھݨ وچ آئی۔ اہل الرائے تے اہل القرآن دے برخلاف اس تفرقے وچ احادیثِ نبوی دی اسناد تے زور ݙتا ویندا ہے یعنی اہل الرائے دی طرح تقلید تے قائم نہیں نہ مگر اہل القرآن دی طرح حدیث کوں نظر انداز وی نی کریندے.
محمد بن عبدالوہاب
thumb|فرقیاں دا نقشہ
thumb|محمد بن عبد الوهاب
محمد بن عبد الوہاب (پیدائش: 1703ء— وفات: 21 مئی 1792ء) عرب دے علاقے نجد دے ہک قصبہ العيينہ وچ 1703ء وچ پیدا تھئے ایں سال دہلی وچ شاہ ولی اللہ وی پیدا تھئے۔ او بڑے ذہین ،حافظے دے قوی تے بہترین انسان ہن۔ ݙاہ سال دی عمر وچ قرآن حفظ کر گھدا۔ ابتدائی تعلیم حاصل کرݨ دے بعد انہاں نے مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ ونج کے قرآن و حدیث دی تعلیم حاصل کیتی.
1158ھ وچ نجد دے ہک شہر درعیہ دے امیر محمد بن سعود (متوفی:1765ء) نے انہاں دے ہتھ تے بیعت کر گھدی، امر بالمعروف تے نہی عن المنکر تے عمل کرݨ دا عہد کیتا تے کتاب و سنت دے ݙسے ہوئے طریقیاں تے چلݨ تے آمادگی ظاہر کیتی۔ امیر محمد بن سعود دی مدد نال انہاں دی تحریک سارے نجد وچ پھیل گئی تے امیر دی حکومت وی شہر درعیہ توں ودھ کے سارے نجد وچ قائم تھی گئی۔
محمد بن عبد الوہاب نے پنجاہ سال تبلیغ دا کم انجام ݙیوݨ دے بعد وفات پاتی۔ او کئی کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ کتاب التوحید مشہور ہے۔ محمد بن عبد الوہاب دی تحریک نے اسلامی دنیا تے گہرا اثر پاتا.
وسیب ٹی وی
وسیب ٹی وی سرائیکی زبان دا ٹی وی چینل ہے۔ ٢٠٠٦ء کنوں کم کریندا ہئے۔ ایندا مرکزی دفتر پہلے کراچی ہائی۔ ہݨ ایندا مرکزی دفتر ملتان وچ ہے۔
مِٹھی زبان سرائیکی
خزاں دی رُت وِچ بہار موسم جے آونڄے تاں عجیب لڳدے
کوئی ساتھی قربت دے پیارے لمحے وی چا وّنڄے تاں عجیب لڳدے
کوئی جے وّل وّل دِلا سے ݙیوے حیاتی ساری دیاں قسماں چاوے
تے چا وِسارے اُو ڈھیر مُدت بھُلا ونڄے تاں عجیب لڳدے
اساݙی منزل سُراب منزل اساں تاں سُورج دے نال ڈھلݨے
اساں تاں نقاش حیاتی ساری ہِیں آستین اِچ پے نانگ پالین
سڄݨ ، لٹیرا جے بݨ تے ساکوں بچا ونڄے تاں عجیب لڳدے
جھنگ
جھنگ دریاۓ چناب دے کنارے آباد وسطی پنجاب (پنجاب، پاکستان) دا شہر ہے، جیندی آبادی ترئے لکھ ستاسی ہزار چار سو ستاراں نفوس تے مشتمل ہے۔ جھنگ دی سرحداں شمال ءچ ضلع سرگودھا، شمال مشرق ءچ گوجرانوالہ، مشرق ءچ فیصل آباد تے ٹوبہ ٹیک سنگھ، جنوب اچ مظفر گڑھ اتے خانیوال، مغرب اچ لیہ اتے بھکر اتے شمال مغرب اچ خوشاب نال ملدیاں ہن۔
جغرافیہ
تقریباً سارا علاقہ میدانی ہے، ماسواۓ شمال دے جتھ ربوہ دے قریب دریاۓ چناب دے کنارے کیرانا پہاڑیوں دا سلسلہ ہے جہڑا آراولی سلسلوں نال تعلق رکھدی ہن۔ مغرب وچ تھیل دا صحرائی علاقہ ہے جہڑا دریاۓ جہلم دے کنارے توں شروع ہوتا ہوا خوشاب اور بھکر کے اضلاع تک جاتا ہے۔ گوجرانوالا کے قریب پبانوالا سے بنجر زمین شروع ہوتی ہے جہاں سے زمین کی سطح 10 فٹ (3 میٹر) بلند ہوتی ہے، اور آگے بڑھتی ہوئی 30 فٹ (9 میٹر) تک پہنچ جاتی ہے۔ یہ علاقہ جنوب میں 87 کلومیٹر تک اور چوڑائی میں تقریباّ 30 سے 40 کلومیٹر تک ہے۔ اس علاقہ میں ماضی میں جنگلات تھے اور یہ علاقہ کسی بھی قسم کی کاشت کے لیے موضوع نہیں تھا۔ انگریزی دور حکومت میں یہاں نہری نظام بنایا گیا اور 975 ایکڑ اراضی پر لائلپور (موجودہ فیصل آباد) دی بنیاد رکھی گئی، جو آج ٹیکسٹائل دے شعبہ میں پاکستان دا سب سے بڑا صنعتی شہر ہے۔ اسکے علاوہ دریاۓ چناب اور دریاۓ جہلم دے درمیان وا‌قع کیرانا دا علاقہ جو گھوڑی والا تک پھیلا ہوا ہے، بھی ضلع جھنگ میں شامل ہے۔ دریاؤاں دا قریبی نشیبی علاقہ جو سیلاب دی صورت میں زیر آب آ ویندا ہے ہتھر کہلاتا ہے جبکہ دریاؤں کے درمیان اونچائی والا علاقہ جو زیر آب نہیں آتا اتر کہلاتا ہے۔
نباتات
غیر زرعی رقبہ تے جھنڈ، کریر، وان، کیکر، ٹہلی اور بوہڑ دے درخت بکثرت پاۓ جاتے ہیں، اسکے علاوہ ہرمل، اکڑہ اور باتھو وغیرہ دی جھاڑیاں وی پائی جاتی ہیں۔
تاریخ
جھنگ دا پہلا شہر رائی سیال نے 1288ء ءچ اپݨے پیر و مرشد حضرت شاہ جلال بخاری دے آکھݨ تے آباد کیتا۔ جھنگ کے پہلے حکمران مال خان 1462ء میں ہوۓ۔ سیال قبائل نے جھنگ پر 360 سال حکومت کی اور آخری سیال حکمران احمد خان تھے جنہوں نے 1812ء سے 1822ء تک حکومت کی، جنکے بعد حکومت سکھوں کے ہاتھ آئی، اور پھر ان سے انگریزوں کے قبضہ میں گئی۔
آب و ہوا
جھنگ دی آب و ہوا شدید نوعیت دی ہے، جسکا مطلب سردیوں میں شدید سردی اور گرمیوں میں شدید گرمی ہے۔ موسم گرما، سرما کے مقابلہ میں زیادہ لمبا ہے، اور گرمی دا عمومی درجہ حرارت 35 ڈگری سینٹی گریڈ تک ہے جبکہ سردی میں 12 ڈگرمی سینٹی گریڈ تک گر جاتا ہے۔ موسم گرما میں مون سون کی ہوائیں بارش لاتی ہیں، جن کی شدت جھنگ تک پہنچتے پہنچتے کافی کم ہو چکی ہوتی ہے۔ گرمیوں میں اوسط بارش 7 سے 10انچ (180 ملی میٹر) ہوتی ہے، جبکہ سردیوں میں بھی کبھی کبھی بار‎ش ہوتی ہے۔ اسکے علاوہ آندھیاں اور طوفان بھی چلتے ہیں۔ سال کا بہترین وقت فروری سے وسط اپریل تک کا ہے، جو موسم بہار ہے۔ موسم بہار خوشگوار ہے جو نہ تو زیادہ گرم ہوتا ہے اور نہ ہی زیادہ سرد۔ شہر کے گردونواع میں ہریالی ہی ہریالی ہوتی ہے، اور سرسوں کے پیلے پھول دلفریب نظارہ دیتے ہیں۔ درختوں پر نئے پتے نکلتے ہیں، پھول اور پھل کھلتے ہیں، اور یہی وقت جھنگ کی تہواروں اور میلوں مثلاّ "جھنگ کمیٹی شو" کا ہے۔
تہذیب و تمدن
جھنگوچی زبان تے عظیم رسوم دا ایہ علاقہ کئی پہلوؤں‎ کنوں مشہور ہے، جیں ہیر رانجھا تے مرزا صاحبہ دی رومانوی داستاناں کوں جنم ݙتا۔
نامور شخصیات
تاریخی شخصیات
علم و سائنس
صوفیاء
شعراء محققین اور مصنفین
معالج
قانون دان
وکلاء
انجینرنگ
اساتذہ
کمپیوٹر آرٹس
موسیقار
بیرونی روابط
<div class="NavHead" style="background-color:;"> سرائیکستان دے ضلعے بہاولنگر،  بہاولپور،   بھکر ،  ڈیرہ غازی خان، گوجرانوالا ،     جھنگ، خانیوال خوشاب،   لیہ  لودھراں، ڈیرہ اسماعیل خان،  میانوالی،  ملتان،  مظفر گڑھ،  ٹانک اوکاڑہ،  پاکپتن، رحیم یار خان،  راجن پور  ساہیوال،  سرگودھا، ٹوبہ ٹیک سنگھ، وہاڑی
جھوک کہاݨی
جھوک سرائیکی دا اجراء 1990 وچ خانپوروں تھیا. ایندے ڈیکلریشن دی منظوری میݙے چاچا سئیں خواجہ محمد ادریس نے کرائی جیندا اعتراف جھوک پبلشرز نے اپݨی کتاب وچ وی کیتے. جھوک جیہرا ہک قومی اخبار ہائی اتے ایندے چلاونوݨ اتے کامیاب کرݨ کیتے وسیب نے دل دامے، درمے، قدمے،  سخنے تعاون کیتا. کراچی توں تعلق رکھݨ آلے سرائیکی زبان دے ودھارے کیتے کم کرݨ آلے ادارے نے لکھاں روپے دا چیک ݙتا او چیک میں خود خانپور جھوک دے دفتر پڄایا. مگر افسوس اتنے وݙے کنٹری بیوشن کرݨ آلیاں نال سئیں ہوݨی سلام علیکی دے وی روادار کئینی.
میں اتے میݙے ساتھی طالبعلماں نے ایں اخبار کوں پروموٹ کرݨ کیتے اݨ کھٹ بے لوث اتے سرائیکی زبان و ادب دے ودھارے کیتے کم کیتا. ایں اخبار دے کرتا دھرتا اتے مالک اڄ جو کجھ وی ہن ایں اخبار دی وجہ توں ہن. مگر افسوس دی ڳالھ ھ جو انہاں نے اے اخبار سرائیکی وسیب دے تقریبا ہر معتبر اتے قومپرست لیڈر دی کردار کشی کیتی جیندی زد وچ اپݨے محسن خواجہ ادریس صیب کوں نی بخشیا. اڄ ایں اخبار دا ڈیکلریشن چار شہریں وچوں منظور ھ مگر اے صرف ہک ڈمی اخبار ھ. اے کاغذ دا کوٹہ دا غبن اتے سرکاری اشتہار غپٹاؤ کرݨ دا بہانہ بݨ چکے. ایں وقت سرائیکیاں کوں اپݨا میڈیا بݨاوݨ دی لوڑھ اے. ایں اخبار دے بانی ایڈیٹر محترم سئیں منیر احمد دھریجہ صیب ہن ٻہوں عظیم اتے سرائیکی زبان کیتے محبت کرݨ آلے انسان ہن.اللہ سئیں دا بخش ہوونے. آمین اڄ انہاں دا ناں وی نی گھدا ویندا نہ ہی انہاں دی اولاد دا ادارہ جھوک وچ کوئی عمل دخل ݙتا ڳے۔ عبید خواجہ۔
تحصیل بہاولپور سٹی
تحصیل بہاولپور سٹی ضلع بہاول پور دی ہک تحصیل ہے۔
تحصیل بہاولپور صدر
تحصیل بہاولپور صدر ضلع بہاول پور دی ہک تحصیل ہے۔
یہودی
یہودی ہک الہامی مذہب دے پیروکار ہن۔ ایہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دے منݨ آلے ہن۔ اسرائیل ملک وچ ایہ اکثریت وچ ہن۔
ملتانی راڳ
موسیقی دے ہک راڳ دا ناں ملتانی راڳ ہے. ملتانی راڳ دے موجد بہاء الدین زکریا ملتانی ہِن۔ ایہ راڳ ٹوڈی ٹھاٹھ دا ہک راڳ ہے۔ ایندے ڳاوݨ دا ویلا دیگر دے بعد دا ہے۔
تحصیل احمد پور شرقیہ
تحصیل احمد پور شرقیہ ضلع بہاول پور دی ہک تحصیل ہے۔
مشت زنی
مشت زنی کوں عربی وچ جلق( ہتھ دی مدد نال منی خارج کرݨا، مشت زنی، ہتلس، مٹھولے لاوݨا) یا استمناء بالید( جلق، ہتھ رس) آہدے ہن جبکہمٹھ مارنا، اردو وچ مستعمل ہے۔ (انگریزی:Masturbation) ہک انسانی شہوانی عمل ہوندا ہے، جیندے وچ ہک مرد یا عورت بغیر کہیں ݙوجھے انسان دے اپݨی شرمگاہ کوں ہتھ ،انگلیاں یا کہیں ٻئی چیز دی مدد نال متحرک رکھے تے جیندے وچ انسان دی شرمگاہ توں منی نکل آوے۔ ایں دا ارتکاب انسان عام طور تے اوں وقت کریندا ہے جݙݨ اوہ اپݨی شہوت دے دباؤ کوں نہ سنبھال سڳے۔
تحصیل خیرپور ٹامیوالی
تحصیل خیرپور ٹامیوالی ضلع بہاول پور دی ہک تحصیل ہے۔
ڈاکٹر خالد پرویز
تحصیل کوٹ ادو دا وسدا فقیر جتوئی جہیں محبتیں والے شہر وچ پیر پاتا تاں جتوئی دا ہی تھی رہ ڳیا.... اللہ ڄاݨے جتوئی دے وَسدے لوکیں کول کیجھا منتر ھے یا شاید ایں بھاڳیں بھری مِٹی کوں سوبھ حاصل ھے جو کہیں محبتیں والے انسان ہکواری ایں بھوئیں تے پیر پاتے تاں ول او ایں مِٹی دی خوشبو وچ رچدا تے وَسدا ڳئے..... ڈاکٹر خالد پرویز سیئں سرائیکی ادبی اتے سماجی وسوں دا او جیندا جاڳدا کردار ھے جیرھا سکھڑیں خواب نی ݙہدا بلکہ خوابیں کوں تعبیر دا چولا پواوݨ سانگے اَہر وی کریندے.... تحصیل علی پور دی ادبی فِضا کوں زندہ رکھݨ وچ ایں فقیر دا بُنیادی کردار ھے.... سرائیکی وسوں دے ہر مُہاندرے نال ایں جوان دا ایں پیار ھے جو تقریباً ہر مہینے ݙوں مہینے بعد کہیں نہ کہیں کوں اپݨی ادبی وسوں دی رونق بݨائی پیا ہوندے..... اردو اتے سرائیکی شاعری وچ وی محبتیں والیاں مِٹھیاں مِٹھیاں چونڈھیاں پاتی رکھدے... ماء دھرتی دا عشق ایں جوان دے خمیر وچ شامل ھے.... کُجھ ݙینھ پہلے ڈاکٹر خالد پرویز سیئں اساݙے "سرائیکی ادبی فورم" وچ شامل تھی تے اساݙا ماݨ ودھائے..... شکریہ ڈاکٹر خالد پرویز سیئں...... گروپ وچ موجود سنگت کوں ارداس ھے جو تُساں ڈاکٹر صاحب دی شاعری پڑھی ھے تاں او کمنٹس اچ سانجھی کرو.... یا جتنا ڈاکٹر صاحب کوں ڄاݨدو اُتنا انھاں بارے کُجھ لکھو. (غیور بخاری)
سیٹ
سیٹ ان٘جو ان٘ج چیزاں دا ہک چنگی طرحاں بیان تھیا ہویا کٹھ ہوندے.
سیٹ وکھو وکھ شئیں دا ہک چنگی رِیت بیان تھیا ہویا کٹھ ہوندے،
سینٹ وچ شامل شئے کوں رکن آہدے ہن۔
انہاں تعریفاں وچ ݙو ڳالھیں شامل ہن، پہلی جو سیٹ وچ دے سارے رکن وکھو وکھ ہوون تے ݙوجھی ڳالھ ہے جو سیٹ دے رکن صاف صاف سمجھ آوݨ آلے ہوون۔
خالی سیٹ
او سیٹ جیندے وچ کوئی وی رکن نہ ہووے، اوں کوں خالی سیٹ اہدے ہن۔۔ ایں کوں { } یا \varnothing نال ظاہر کریندے ہن۔ ونکی:ریاضی
خوف دی نفسیات (کہاݨی)
خوف دی نفسیات تے منطق ہِک اہڄی لوک کہاݨی / لوک قصّہ ہِے جیڑھا اساݙے سرائیکی وسیب دے لوک ادب وِچ ٻہوں مہان٘درا زبانی قصّہ ہِے۔
ݙریا بھَوکلھے بندے دا مسٔلہ نہیں اوندے اجتماعی لاشعور دا مسٔلہ ہے۔ کئی واری تاں خوف دے پِچھو کوئی معقول وجہ اِی نہیں ہوندی۔ ٻس بندہ بلاوجہ کہیں خوف دا شکار تھی ویندے یا وت خوف دے پِچھو وجہ کئی ٻئی ہوندے تے اوندا اظہار کہیں ٻئے طریقے نال تھیندا پیا ہوندے۔ میں خود ہک دفعہ استاد فدا حسین خان گاݙی نال اے ڳالھ کیتی جو میں پمیشہ ایں خوف دا شکار رہنداں جو کتھائٰں میݙی نوکری ختم نہ تھی ونڄے۔ اُنہیں اپݨے مخصوص انداز اِچ آکھیا،بندے دا ٻچہ جے اے خوف نہ ہوسی تاں کوئی ٻیا خوف ہوسی،ایندا مطلب اے ہے جو بندہ ہر وقت کہیں نہ کہیں خوف اِچ مبتلا رہندے۔ بھانویں اوں خوف دی سمجھ آوے بھانویں نہ آوے۔ ڳالھ اے ہے جو آکر اے خوف ہے کیا؟ ایں ٢٠وی صدی اِچ جیڑھلے بندہ اتنا مضبوط ہے او اَڄ وی اونویں خوف دا شکار ہے جیویں اوندی صدیاں پہلے دے وݙ وݙرے۔ ایندے پِچھوں شاید اے وجہ ہے جو ابتداء اِچ جہدِبقادی جیڑھی کوشش وچ بندہ مبتلا رہ ڳئے جبلت وچ اَڄ وی اونکوں نہیں کڈھا ونڄ سڳدا۔ اَڄ وی اوندا او ݙر کہیں نہ کہیں شکل وچ اوندے اندر موجود ہے۔ اُوں بندے بس ݙو کم ہَن یا خوراک کٹھی کرݨ تے یا باقی درندے کینوں اپݨے آپ کوں بچاوݨ،جیندے وچ اوندے ہم جنس وی شامل ہن۔ اَڄ بندہ جیڑھے ویلھے انہیں ݙوحالتیں وچوں کہیں دے وچ مبتلا تھیندے تاں اوندے وچوں اوندا او پُراݨا ݙاݙ نکل آںدے جیکوں صرف ہک ڳالھ دا پتہ ہا جو میݙے زندہ رہݨ دی ہک اِی صورت ہے ج؛ے میں ݙوجھی صورت حال کوں ختم کر ݙیواں۔ اوں ویلھے اوندی ساری سفاکی ،ساری خود غرضی،تہذیب دے اعلیٰ آدرش بھُلا کے اپݨے پراݨے ݙاݙے دی جبلت اونکوں آخری سچائی دے طور تے قبول کر گھنیندی ہے۔ دنیا دے تمام قوانین،تمام اعلیٰ ادرش تمام اَسمانی صحیفے خوف دی ایں نفسیات دے خلاف کوئی یقین فراہم نہیں کرسڳے۔ اَڄ وی طاقت دے خلاف دلیل تے منطق اتنی ای کمزور ہے جتنی غار دے آدمی کیتے اپݨے طاقتور ہم جنس کنوں ݙوگر انہہ اپݨی بکُھ مِٹاوݨ دے خاطر حاصل کرݨ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر