قائد_اعظم_محمد_علی_جناح
کانگریس توں علیحدگی
کانگریس وچ جناح جیہے خیالات رکھݨ والے ارکان دی کمی تھئی جݙݨ مہتہ تے گوپال کرشنا گھوکھلے 1915ء وچ انتقال کر ڳئے، اوں تنہائی وچ اسوقت مزید اضافہ تھیا جݙݨ دادا بھائی نوروجی وی لندن سدھار ڳئے جتھاں اوہ 1917ء یعنی اپݨی موت تک رہیے۔ اوندے باوجود جناح نے مسلم لیگ تے انڈین نیشنل کانگریس دے درمیان فاصلیاں کوں مٹاوݨ دی کوشش کیتی۔ 1916ء وچ جݙݨ اوہ مسلم لیگ دے صدر ہن، ݙوہاں تنظیماں نے متفقہ طور تے میثاق لکھنؤ تے رضامندی ظاہر کیتی، اوندے تحت مختلف علاقیاں وچ ہندؤاں تے مسلماناں کیتے خاص کوٹے رکھے ڳئے۔ اگرچہ اوں معاہدے تے مکمل عمل درآمد نا تھی سڳا لیکن اوں نے ݙوہاں جماعتاں وچ تعاون دی راہ ہموار کیتی۔ جنگ دے دوران جناح نے انہاں ہندوستانیاں نال اتفاق کیتا جنہاں دا خیال ہئی کہ برطانیہ دی حمایت کرݨ نال شاید ڳورے بطور انعام ہندوستانیاں کوں آزادی ݙے ݙیون۔ 1916ء وچ جناح نے آل انڈیا ہوم رول لیگ دے قیام کیتے کلیدی کردار ادا کیتا۔ انہاں نے دیگر سیاسی رہنماواں جیویں کہ اینی بیسنٹ تے بال گنگا دھر تلک دے نال "ہوم رول" دا مطالبہ کیتا جیندا مقصد ہندوستان کوں سلطنت برطانیہ وچ رہندے ہوئے کینیڈا، نیوزی لینڈ تے آسٹریلیا جیہی خومختاری حاصل کرݨی ہئی لیکن جنگ دے بعد ڳوریاں دی دلچسپیاں انہاں ہندوستانی قانونی اصلاحات وچ سرد پئے ڳئے۔ برطانوی کیبنٹ وزیر ایڈون مونٹیگو اوں دور دے جناح کوں بیان کریندے ہوئے آہدن "جوان، مکمل طور تے باتمیز، متاثر کن چہرہ، تیز لہجیاں نال مسلح تے اپݨے تمام منصوبے تے مصّر"۔ 1918ء وچ جناح نے خود توں پنجیہہ سال کم عمر مریم جناح نال شادی کیتی۔ اوہ انہاں دے دوست سر دینشاہ پیٹٹ دی جواں سال فیشن پسند دھی ہئی جنہاں دا تعلق بمبئی دے ہک امیر پارسی گھراݨے نال ہئی۔ اوں شادی دی مخالفت مریم جناح دے گھر والیاں تے پارسی برادری ولوں خوب کیتی ڳئی، نال ہی کئی دیگر مسلم مذہبی رہنما وی اوں شادی دے خلاف ہن۔ رتن بھائی اپݨے خاندان والیاں دی مخالفت دے باوجود اسلام وچ داخل تھئے تے انہوثں نے مریم جناح دا نام اپݨایا اگرچہ کݙہیں اوہ اے استعمال نہ کریندے ہن۔ ایں طرح اوہ اپݨے خاندان تے پارسی برادری نال ہمیشہ کیتے تعلق ونڄا ٻیٹھے۔ ایں جوڑے نے اپݨی رہائش بمبئی وچ رکھی تے اوہ شادی دے بعد ہندوستان تے یورپ دے کئی علاقیاں وچ تفریح کیتے ڳئے۔ انہاں دی واحد اولاد جیہڑے دھی دینا واڈیا ہن، 15 اگست 1919ء کوں پیدا تھئے۔ 1929ء وچ جناح دی ذال دا انتقال تھیا تے فاطمہ جناح انہاں دی تے انہاں دی دھی دی ݙیکھ بھال کرݨ لڳے۔ 1919ء دے دوران برطانویاں تے ہندوستانیاں دے مابین تعلقات کشیدہ تھئے جݙݨ انہاں نے جنگ دے دوران عوامی آزادیاں تے کئی طرح دے پابندیاں عائد کیتے۔ جناح نے اوں دور وچ استعفی ݙتا۔ جلیانوالہ باغ امرتسر دے واقعے دے بعد سارے ہندوستان وچ بے چینی پھیلی جیندے اچ برطانوی فوجیاں نے ہجوم تے فائرنگ کرکے کئی سو لوگاں دا قتل کیتا ہئی۔ جلیانوالہ باغ سانحے دے تناظر وچ ڳاندھی دی ہندوستان واپسی تھئی تے انہاں کوں ہندوستان وچ گرم جوشی نال خوش آمدید آکھا ڳیا، اوں دور وچ وہ کانگریس دے ہک پر اثر تے قابل احترام رہنما ثابت تھئے تے اونہی دور وچ انہاں نے برطانویاں دے خلاف ستیاگرا دی مہم چلائی، اوہ کئی مسلماناں دے سامݨے وی متاثرکن شخصیت رکھدے ہن۔ جیندی وجہ تحریک خلافت وچ ڳاندھی ولوں مسلماناں دے موقف دی حمایت ہئی۔ ایہ مسلمان خلافت عثمانیہ نال روحانی طور تے منسلک ہن۔ لیکن پہلی جنگ عظیم اچ عثمانی خلیفہ کوں شکست دی وجہ نال اپݨے تخت توں محروم تھیوݨا پیا۔ اوندے بعد اوں مہم نال منسلک کئی مسلمان قتل یا قید کیتے ڳئے تے انہاں مسلماناں دی حمایت دی وجہ توں ڳاندھی نے مسلماناں وچ اچھی خاصی شہرت کمائی۔ جناح دے برعکس ڳاندھی تے آل انڈیا کانگریس دے اکثر رہنما ہندوستانی لباس پاوݨ فخر سمجھدے ہن تے ایہ لوگ ہندوستانی زبان کوں انگریزی تے فوقیت ݙیندے ہن۔ ڳاندھی دے مقامی انداز وچ کیتی ڳئی سیاست نے برصغیر وچ کافی شہرت حاصل کیتی۔ جناح ڳاندھی دے خلافت دے معاملے کوں غلط سمجھدے ہن، اوہ اینکوں "مذہبی جذبات دا بے جا اظہار " آہدے ہن۔ جناح نے ڳاندھی دے ستیاگرا مہم کوں "سیاسی انارکی" نال تشبیہ ݙتی اوہ ایں ڳالھ تے یقین رکھدے ہن کہ خود مختار حکومت دا حصول قانونی طریقیاں نال حاصل کریج سڳدے۔ انہاں نے ڳاندھی دی مخالفت کیتی، لیکن ہندوستانیاں دے نظریات دے موجاں انہاں دے مخالف رہیے۔ 1920ء وچ ناگپور وچ تھیوݨ والے کانگریس دے سالانہ اجلاس وچ کئی رہنماواں نے جناح دے نظریات دی سخت مخالفت کیتی، اوہ ایں ڳالھ تے مصّر ہن کہ ڳاندھی دی ستیاگرا مہم کوں ہندوستان دی آزادی تک چلایا ونڄݨا چاہیدے۔ جناح نے اونہی عرصے وچ تھیوݨ والے مسلم لیگ دے اجلاس وچ شرکت نہ کیتی۔ ایہ اجلاس وی اونہی شہر وچ منعقد تھیا ہئی تے انہاں نے وی اینہی قسم دی قرارداد منظور کیتی۔ کانگریس ولوں ڳاندھی دی مسلسل حمایت دی وجہ نال انہاں نے اوں جماعت دے تمام عہدیاں توں استعفیٰ ݙے ݙتا، لیکن اوہ مسلم لیگ دے عہدیاں تے فائز رہیے۔