cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ذوالفقار علی بھٹو
وفات
٤ اپری ١٩٧٩ء کوں پھانسی چڑھا تے ڳڑھی خدا بخش لاڑکنہ دفن تھیا،
تبصرہ
نال ناروا سلوک دی وجہ توں اور سوشلسٹ نظریات دے مخالفین دی اقتدار اچ شمولیت دی وجہ توں پچھے  ہوگئے۔اسلئ بھٹو جی دی رہائی لئ کوئی وڈی عوامی تحریک نہ چل سگی۔
فر تقدیر دا فیصلہ سب دے سامنے وے۔
اللّٰہ پاک مرحوم دی مغفرت کرے۔ امین
ایس ای کالج بہاولپور نال وابستہ سخصیتاں
بہاولپور وچ 1886ء وچ صادق ایجرٹن کالج ( ایس ای کالج ) قائم تھیا تاں گورنمنٹ کالج لاہور دے سوا پنجاب تے سرائیکستان وچ کوئی کالج نہ ہئی۔ صدیق طاہر نے اینکوں انیہویں صدی دا سٹوپا قرار ݙتا۔ ایں کالج توں وحید الدین سلیم پاݨی پتی، مشتاق احمد زاہدی، ایرک چارلس ڈکنسن، ڈاکٹر شجاع ناموس، احمد ندیم قاسمی، دلشاد کلانچوی، محمد خالد اختر، منیر نیازی، ڈاکٹر محمد باقر، سید محمد کاظم، مولانا عزیز الرحمٰن، رشیدالزماں، سہیل اختر، خواجہ عبدالحمید عرفانی، خواجہ عبدالحمید یزدانی، رفیق خاور جسکانی، حمید عسکری ، مشرف احمد، نورالزماں احمد اوج، صدیق طاہر، اسلم انصاری، عابد صدیق، حاجی سیف اللہ، احمد عقیل روبی، اسد اریب، منور علی خاں، حسین سحر، سمیع الرحمٰن، شعیب سڈل، بشیر فرحت، طاہر تونسوی، نجیب اللہ ملک، رفیع خاور ننھا، ضامن علی حسینی، جنرل محمد اقبال، ائیر چیف مارشل شبیر حسن خاں، جسٹس اللہ نواز، جسٹس شاہد صدیقی، جسٹس محمد حسین سندھڑ، احمد بلال محبوب ، اسلم ملک تے پرویز قادر سرائیکی جیہے لوگ معلم یا متعلم دے طور تے وابستہ رہیے۔
ریاض عصمت
ریاض عصمت سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
غزل
سفر ساری حیاتی دا ایویں یزدان لکھݨاں ہا،
اوندی لیکھ اچ منافع تے میݙو نقصان لکھݨاں ہا،
تئیں لا کے کفر دا فتوہ وݙا نقصان کیتا ہے ،
اساں مندر توں فارغ تھی کرائیں قرآن لکھݨاں ہا ،
جنم توں وی بہوں پہلے جے تھئی تقسیم قسمت دی،
تاں ہر ہک آدمی کوں صاحب ایمان لکھݨاں ہا،
اساݙا رل بہݨ تے رس ونجݨ اساݙی ضرورت ہائی ،
تیکوں مسکین ملݨاں ہا اساں دیوان لکھݨاں ہا،
ریاض عصمت لکھیا ہامی تیکوں میں جان لکھݨاں ہا۔ ۔
غزل :-
حال ها بهایئوال دا میں ݙر ڳیاں.
خواب ها لجپال دا میں ݙر ڳیاں.
خون پیندے کهیر پیندے نانڳ هے.
میں هاں چهیڑو مال دا میں ݙر ڳیاں.
نور وهلے هک ستاره بجهہ ڳیا.
وقت ہا پݨیال دا میں ݙر ڳیاں.
یار وی ها نال دا میں ݙر ڳیاں..
بم دے دهوں اچ شور ها کہرام ها.
هک الا ها بال دا میں ݙر ڳیاں.
میں جتهاں پینڳهاں اݙیندا هم کݙهیں.
منڈه پیا ها جال دا میں ݙر ڳیاں..
اللہ بیلی مال دا میں ݙر ڳیاں..
ݙیہنہ کوں عصمت بهال تیݙی وچ ریہاں.
ݙینہہ وی هاوی سال دا میں ݙر ڳیاں..
(ریاض عصمت)
غزل
تیݙی سِک دا سفر سارا کرݨ دا فیصلہ کیتے
اساں جیتی ہوئی بازی ہرݨ دا فیصلہ کیتے
تیں آکھیا ہا ولا ملسوں اوہا ہک آس ہے ورنہ
میں کئی واری تیݙے شہر اچ مرݨ دا فیصلہ کیتے
اساݙی تس دے بوکھے نال یوسفؑ لڑکدا آندے
اساں کھوہ توں جݙاں پاݨی بھرݨ دا فیصلہ کیتے
جیندی الھڑ جوانی کوں ݙریندی سر دی چاندی ہے
اوں اپݨاں ݙاج خود کٹھا کرݨ دا فیصلہ کیتے
جݙاں وی ہجر دے دریا دا پاݨی تار تھئے عصمتؔ
تیݙی یادیں دے تولھے تے ترݨ دا فیصلہ کیتے
جئیں ویلھے کئی یاد تیݙی دا موسم آنوݨ پوندے۔
ساݙے من دا رانجھا تیݙیاں غزلاں گانوݨ پوندے۔
مور تاں تیݙی ٹور دا چور اے چور نہ سوھݨے لڳن۔
میں کوڑینداں مور جݙاں وی پیلاں پانوݨ پوندے۔
آپ کوں چھوڑ کے تیݙی ذات تے آندے ترس خدایا۔
جئیں ویلھے او تیݙیاں کوڑیاں قسماں چانوݨ پوندے۔
اوندا شیخ کفارہ کیا ھے؟ جے کئی عید ݙیہاڑے۔
چھوڑ کے عید نمازاں بکھے بال کھݙانوݨ پوندے۔
ساݙے من اچ ایویں وسدے عصمت جیویں کوئی۔
کچے گھر اچ ٻہہ کے راگ ملھار کوں ڳانوݨ پوندے۔ ونکی:سرائیکی شاعر
بو علی سینا
بو علی سینا دا مکمل ناں علی الحسین بن عبد اللہ بن الحسن بن علی بن سینا (980ء تا 1037ء) ہے، جیہڑے دنیائے اسلام دے ممتاز طبیب تے فلسفی ہن۔ ابن سینا یا ابی سینا فارس دے رہݨ والے ہک جامع العلوم شخص  ہن جنھاں کوں اسلام دے سنہری دور دے سب توں اہم مفکرین تے ادیباں وچ شمار کیتا ویندا ہے۔ thumb|بوعلی سینا
علمی خدمات تے کارنامے
بو علی دا حافظہ بہت تیز ہئی۔ جلد ہی سلطان نوح بن منصور دا کتب خانہ چھاݨ مارا تے ہمہ گیر معلومات کٹھی کر گھدے۔ اکیہہ سال دی عمر وچ پہلی کتاب لکھی۔ ہک روایت دے مطابق بو علی سینا نے اکیہہ وݙی تے چویہہ چھوٹی کتاباں لکھے ہن۔ بعض دے خیال وچ اوں نے ننانوے کتاباں تصنیف کیتیاں۔
علمی خدمات
ابن سینا نے علم و معرفت دے بہت سارے زمریاں وچ بہت ساری تصانیف چھوڑیاں ہن جنہاں وچ اہم ایہ ہن :
ادبی علوم
اس کتاب وچ منطق، لغت تے شعری مواد شامل ہن۔
نظری علوم
اس وچ طبیعیات، ریاضی، علومِ الہی و کلی شامل ہن۔
عملی علوم
اس وچ کتبِ اخلاق، گھر دی تدبیر، شہر دی تدبیر تے تشریع دی تصانیف شامل ہن۔
انہاں اصل علوم دے ذیلی علوم تے وی انہاں دی تصانیف ہن.
ریاضی دے کتاباں
ابن سینا دی کجھ ریاضیاتی کتاباں ایہ ہن :
طبی کتب
ابن سینا دی سب توں مشہور طبی تصنیف کتاب القانون ہے، جیہڑی نہ صرف کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے شائع تھی چکی ہے بلکہ انیہویں صدی عیسوی دے آخر تک یورپ دی یونیورسٹیاں وچ پڑھائی ویندی رہی۔ انہاں دی دیگر طبی تصانیف ایہ ہن :
تے کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے شائع تھیوݨ والی کتاب
موسیقی
ابن سینا نے موسیقی تے وی لکھا، انہاں دی موسیقی تے تصانیف ایہ ہن :
وفات
انہاں دا انتقال ہمدان وچ شعبان 427ھ بمطابق 1037ء کوں تھیا۔ آکھا ویندا ہے کہ اپݨی زندگی دے آخری ایام وچ اوہ قولنج دے مرض وچ مبتلا تھی گئے ہن تے جیہرلے انہاں کوں اپݨی اجل قریب نظر آوݨ لگی تاں انہاں نے غسل کر کے توبہ کیتی، اپݨا مال صدقہ کر ݙتا تے غلاماں کوں آزاد کر ݙتا۔
ارشاد ناصؔر دی شاعری
ارشاد ناصر دا تعلق تحصیل جامپور دے قصبہ آدھیوالا یونین کونسل بُولے والا نال ھے. ناصر اپݨی شاعری وچ ہک نویکلا نفیس پن تے خودداری دا درس ݙیندے۔
تخلص
ناصر
ولدیت
حاجی رسول بخش
استاد شاعری
فیض علی فیض
پیشہ
مزدوری
جاہ ٹکاݨہ
بُولے والا شہر آدھیوالا
فن شاعری
بحوالہ
عاشق بزدار سرائیکی دانشور شاعر سیاسی وسماجی اہدن ناصؔر ݙوہڑے دا مضبوط شاعر ھے. ایندی شاعری وچ سوز، کرب انسانی حقوق دی ترجمانی اتے بےوسی کوں وسیلہ بݨاکراہیں سرداری تے گوداگیری دے خلاف ناصر عَلم بغاوت بُلن٘د کریندے.جیویں جوعاشق خان اہدے اے ناصر دا کلام "‍‍میکوں ہر ھک شہر ءچ قید نہ رکھ کُجھ قید گھٹا کُجھ شہر گھٹا"اے واضع ترجمانی کریندے..
کمال شاعری ناصر دی
تِیڈے پیار ءچ تھئین بَھانویں جتنا تھئین نقصان نہ یاد ݙِیوائے کر
۞‍‍ بھنبھور دی رُل گئ سسڑی کُوں مکران نہ یاد ݙِیوائےکر
۞ تیڈی جُھوک تاں کڈݨ دی چھوڑ آئے ہیں ارمان نہ یاد ݙیوائے کر
.۞ تیڈے ھِن پَئےناصؔرھوسن پئے احسان نہ یاد ݙیوائے کر.۞
مَیں پَان٘دبوچَھݨ دے وُݨ وُݨ تے ھم ٻال پَڑھائے‍‍‍‍‍‌‌، مِیݙے کہیں کم آئے۞
ٻِیا فِیس دی خاطر خانِیں دے ھم ٹُکرپَکائے، مِیݙے کہیں کم آئے۞
وَل ناصؔرہر ہمسائے کُولوں ہَامی قرضے چَائے، مِیݙےکہیں کم آئے۞
کَل ݙُو سِیٹاں چَپڑاس دِیاں آئِن گِھن گُودا گئے، مِیݙے کہیں کم آئے.
تُوں وسدیں نال وسوں رہ وَنڄ اساں یار ویرانے ول ویسوں۞
تیݙی مونجھ نئ ٻیٹ ءچ رہݨ ݙتا آیوں جوڑ بہانے ول ویسوں۞
نہ ذات زمات پَھلور اساݙی نہ ݙے بئے طعنے ول ویسوں۞
اساں ناصؔر کاہیں ویچ گھنوں اساں کپڑن کانے ول ویسوں۞
نمونہ کلام
یا ساہ کݙھ گِھن یا مِنت لا میݙے سِرتےݙھان٘دےقہر گھٹا۞
یامیکوں وَہم وی تھوک ݙیوے یاپوہ دی رات دے پَہرگھٹا۞
میکوں وقت ݙے ناصؔرسن٘بھلݨ دا ھیں وحشی وقت دی لَہرگھٹا۞
میکوں ہَر ھِک شہرءِچ قید نہ رکھ کُجھ قید گھٹا کُجھ شہرگھٹا۞
ݙیواں پِپلیں نال ٻُوہاری مَیں،تیݙا صحن سیجاوݨ روح ݙِین٘دے
جَݙاں چُنری چِیلک نال اَڑے،وَل پان٘دچُھڑاوݨ روح ݙین٘دے
تیݙےناصؔر پیردےتَلیاں کُوں چُم چُم چَمکاوَݨ روح ݙین٘دے
ݙوہڑہ
توݨےرُس ڳَئیں دِل دے ویڑھے وچ تیݙا حالی تَئیں کھڑکار ھےپیا
تیݙےرُخ تےتِل دی تات ھےپَئی تیݙا یاد اَڄاں مُسکار ھےپیا
میں پیار گِھدےھَم پیریں دےمیݙےمنہ کولوں مہکار ھےپیا
ھِیں ناصؔردِل کُوں بھوڳ آوِن تیݙےنال اَڄاں مُسکارھےپیا
تیݙےوَالیں دےتیݙیاں والیاں دے کہیں وَل ءِچ ہَیں تَہوں جَھل ءِچ ہَیں
تیݙےہاسیں دے،تیݙے رُوسیں دےکہیں پَل ءِچ ہَیں تہوں جَھل ءِچ ہَیں
تیݙےعاشق ہَیں،تیݙےنوکر ہَیں،اَٹکَل ءِچ ہَیں تَہوں جَھل ءِچ ہَیں
اَساں ناصؔرپِیت دے منڑکےہَیں تیݙےڳَل ءِچ ہَیں تَہوں جَھل ءِچ ہَیں
ھُݨ سوچ سَسّی بَدلا ڳئی اے ھُݨ کوئی بَھن٘بھور نہ بَر تِھیسی
ھُݨ کہیں دء پُھل نہ اُٹھ چَرسِن نہ کہیں دی باغ نظر تِھیسی
اُنویں خان دا معنٰی پھوڳ تَھئے،ھُݨ ہوت دےنال وی شَر تِھیسی
مَیں اے سوچے اُونکوں دَردیں دا ٻَہہ ݙیساں حال نِماشاں کُوں
اُو رَن٘ج تھی ڳئے،اُو اَن٘ج تھی ڳئےرُل مُوئیں دے نال نِماشاں کُوں
کراں کِنتےمُنہ مَیں مُنہ ماری رُس پَ لَڄپال،نِماشاں کُوں
اُنویں ناصؔر سِرتےکھڑڳئی ھے تھی ڳئن کئ سال،نِماشاں کُوں
اَڑی ݙیکھوݙیکھسی مَیں ݙو ھُݨ ہامی پُھوت بَݨائی، نَوھی دید بَھن٘وائی
مَیں ناصؔرپِین٘گھ تُوں بُھوئیں تَاݨی توݨےپَھڑکدی آئی،نَوھی دید بَھن٘وائی
دَر دَر پِھروائی،مخلوق کِھلوائی،بَھانویں جَئیں سِکھلائی اینکوں پیار اہدِن
مَیں لوئی ہَامی،مَیں لَاواں ہَا اُو رُلدی پَئی اینکوں پیاراَہدِن
مَیں کیا کیتے،تَئیں کیاکیتے،میکوں سَمجھ نی آئ اینکوں پیار اَہدِن
تیݙےپیار دی ناصؔرپُھوت ءِچ ھَم،میݙی پُھوت وَنڄائی اینکوں پیار اَہدِن
تیݙا شہر فقیریں تہوں چھوڑئیےتیݙا شَہرشعور تُوں واقف نَئی
اےڄاݨدےھِن کوہ طُورسڑیے،پرکہیں دےنُورتُوں واقف نَئی
خود داری ݙیکھ غَریبیں دی اے وی کہیں مغرور تُوں واقف نَئی
اُنوں خان کُوں ناصؔر بَھاہ لَیسوں،جہڑاکہیں مغرور تُوں واقف نَئی
تَن٘گ تھی تےشَہر نہ چھوڑ وَن٘ڄاں،ذرا شَہرکُوں آکھ رِعائیت کرے
اِیندیاں چُھولیاں اَکھ نَئ جَھل سَڳدی ذرا بَحرکُوں آکھ رِعائیت کرے
مَیں ان٘دری ان٘در مَرویساں تُوں وی ٻَاہَر کوں آکھ رِعائیت کرے
ہَر پَہرءِچ ناصؔرقہر کھڑے،کہیں قہر کُوں آکھ رعائیت کرے
مَیں ݙَر کُوں ہَر ڳِئیاں ٹھیک تَھئے ہُݨ ہار دا ݙَر نہ راھسی
جݙاں چاوݨےنَئی تیݙی نفرت دے کہیں بار دا ݙر نہ راھسی
سِر لَہسی جیڑھے لَہہ پوسی دَستار داݙر نہ راھسی
میݙے مُلخ کُوں مُلاں بَرکیتی بَرتِھیویں بَدلی چال نِوھی
تیݙا مقصد دَہشت گردی ھے تُوں کہیں فِقےدے نال نِوھی
تَئیں بھوئیں تے بَھائیں ٻَال ݙِتِن کیتاخلق خُدا دا خیال نِوھی
سِجھ ناصؔر آپےاُبھرپوسی،نہ ݙےتُوں بان٘گ بِلال نِوھی
اُوندا نائب ھاں میکوں حُجتاں ھِن اُونکوں سُدھ ھے پَئی جہڑے حال ہاں مَیں
اَکھ جِھمکی تخت چَواگِھنساں،کہیں شاہ سَلمان دا خیال ہاں میں
قُرآن ءِچ ناصؔرݙیکھ تاں سَہی رَب آپ آکھیےتیݙےنال ہاں مَیں
تُوں آکھ چا سِجھ اُبھر پووے نِمہی ݙین٘دا بان٘گ بِلال ہاں مَیں
چَس آؤسی مونجھ دے ماریں کُوں کُجھ پُھوت بَݨاوݨ چَس آؤسی
اَڄ سُݨسوں ݙوہڑےݙاکݨی وچ کوئی ڳاؤسی ڳاوݨ چَس آؤسی
چُپ چُپ ءِچ ناصؔر رُل ڳئے ہَیں تیݙے نال اَلاوݨ چَس آؤسی
تیکوں سُدھ کائنی تیݙےبعد سڄݨ پَئےکینجھےبھوڳ بھوڳین٘دے ہَیں
پُچھ پوہ دی رات دےپَہریں تُوں تیکوں کتنا یادکرین٘دے ہَیں
ہَر رَستہ تیݙا اَ‍‌‌‌ن پُچھدےاَساں جیڑھے راہبتُوں وین٘دے ہَیں
تیݙی مونجھ ناصؔرایں کیتےکھڑے کن٘دھیاں نال اَلین٘دے ہَیں
کیوں روہ تے روہی ھِک اَہدِن تَھل نال دامان دا کیا رشتہ ءِ
کیوں بھوئیں تے بارش بھیج ݙین٘دے،بھوئیں نال اَسمان دا کیا رشتہ ءِ
تَئیں وی یار دی خاطر ران٘د رسائی،تیݙے نال جہان دا کیا رشتہءِ
کوئی ناصؔرعید نصیب نَئ تَھئ،میݙےنال ارمان دا کیا رشتہءِ
باران دی کَئ ماہ پھین٘گ نی آئی ٻُک اَݙ اَݙ ہَر اِنسان رُنے
کوئی سِرسَجدےسَٹ روپیا ھےکوئی پڑھ پڑھ قرآن رُنے
میݙی کن٘ڈتےآدم تڑپداں پئےکرعرض اےتَھل دامان رُنے
ساݙی آہ ناصؔر پُڄ عرش تےڳئی کھڑ کئی لحظہ اسمان رُنے
تیݙےنال تاں چان٘دݨی کھیݙ دی ھِےمیݙےنال ان٘دھارے رَہ وین٘دِن
نال تیݙےسُکھ سُمھ وین٘دِن،میݙے نال کھپارے رہ وین٘دِن
ݙےپھوکےاُݙا کِیری،میݙےنال اَنڳارےرَہ وین٘دِن
تیݙی طَلب دے ناصر نوکر ہَیں،تَہوں سِرتےکھارےرَہ وین٘دِن
تیڈےنہ آوݨ دا کہیں آکھیے
روپئی آں گِھن تے ناں تیݙا مَن موج ءِچ آئےمَیں روپَئی آں
کاں کن٘دھ تےݙیکھ تےخوش تَھئ ھم اُو وی اُݙریاڳئےمَیں روپَئی آں
تیݙی تان٘گھ ءِچ ناصؔر ڈینہہ گُزریے،سِجھ روہ ݙو تَھئےمَیں روپئی آں
قطعہ
نِسی چا مُڑتےپاتی جھاتی نِڳل ڳَئے
تیݙا دَرد پُوری حیاتی نِڳل ڳئے
ناکارےدی زندگی کُوں زندگی نَئ اَہدے
اشارے دی زندگی کُوں زندگی نَئ اَہدے
سہارےتےآڳئیں ناصؔر بہترہےمَر وَن٘ڄ
سَہارے دی زندگی کُوں زندگی نَئ اَہدے
ذرا سُݨ ھاں کُون٘جاں کیا اَہدِن
کُرلاٹ ھےگون٘جاں کیا اَہدِن
ہَاں ݙَلدےناصؔرمونجھ کنوں
تُوں اَہدیں مُونجھاں کیا اَہدِن
لوظ موتی مثال ھووِن
پن٘دھ نی ناصؔرکڈاہیں تَھکین٘دے
سَفریں سَن٘گتی جےنال ھووِن
سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دا مطالعہ
سرائیکی ادبی تاریخ دا ٻہوں سارا مواد علمی ادبی رسائل اخبارات دے ادبی صفحات، اَتے محققین دے تحقیقی تے تنقیدی مضامین وچ کھنڈیا ہویا ملدا ہے جیڑھا جو مختصر اتے نامکمل ہووݨ دے باوجود خاص اہمیت رکھیندے۔
سرائیکی پاکستان دے چارے صوبیاں وچ ٻولی ونڄݨ والی ہک قدیم زبان ہے۔ ایں زبان دا علمی ادبی سرمایہ صدیاں اُتے پھیلیا ہویا ہے۔ ایں زبان کوں ٻولݨ والیاں دی تعداد کروڑاں افرادتے مشتمل ہے تے سرائیکی زبان اپݨے  ٻولݨ والیاں دے جذبات تے احساسات دے اظہار دی مکمل صلاحیت رکھیندی ہے۔ سرائیکی زبان وادئ سندھ دے انہاں علاقیاں وچ ٻولیندی رہئی اے بد قسمتی نال جیڑھا مسلسل حملہ آوری دی زد وچ رہئیے۔ جیندی وجہ پاروں ایندا ٻہوں سارا کلاسیکی ادب محفوظ نہیں رہ سگیا سرائیکی زبان ٻولݨ والے لوکاں دی تعداد پاکستان دے چارے صوبیاں وچ تقریباً 7 کروڑ ہے۔ جینکوں او مادری زبان دی حیثیت نال ٻولیندن۔ سرائیکی زبان تاریخ دے مختلف ادوار وچ مختلف نانواں نال ٻُلیندی تے لکھیندی آئی ہے۔ جینویں ملتانی، ڈیرہ جاتی، بہاول پوری، اچی، جگدالی، جٹکی، جھنگوی وغیرہ۔
ڈاکٹر مہر عبدالحق دی تحقیق دے مطابق:"'مختلف وجوہات دی بنا تے اینکوں کئی ناں ݙتے ڳئے۔ بھانویں جو ایہ اپݨے علاقے وچ ہکو طرحاں ٻولی تے سمجھی ویندی رہئی۔ تحریر اچ ایندا ناں ملتانی ای آیا ہے۔'"تاریخی اعتبار نال ملتان کیوں جو ہک زمانے تئیں اپݨی قدامت، علم، ادب، تہذیب، ثقافت، تصوف، فنون لطیفہ وچ مسلمہ اہمیت دا حامل رہیئے اتے دنیا دا ہک قدیم ترین شہر ہے۔ جیندا تعلق سندھ نال رہ ڳئے کݙاہیں ملتان ہک دارالخلافہ رہے تے کݙاہیں سندھ دا ذیلی حصہ رہئے۔ لفظ سرائیکی کوں متفقہ طور تے رواج ݙیواوݨ والے نامور محقق میر حسان الحیدری آہدن:"'1962ء وچ میں سرائیکی اکیڈمی دے ذریعے ’’سرائیکی‘‘ دے لفظ کوں ایں وسیب وچ رواج ݙتا۔ میں کوئی نواں لفظ ایجاد نہیں کیتا۔ ایہہ لفظ صدیاں کنوں سندھ وچ ’’ابھے‘‘ یا سرے دے علاقے دی زبان اتے قوم دی شناخت کیتے مستعمل ہئی۔ ملتان، بہاول پور اتے ڈیرہ غازی خان دے وسیع و عریض خطے وچ وسݨ والے لوکاں اینکوں اپݨا نہ بنایا ہئی۔ البتہ ایں خطے دے لوکاں دے اندر دی ایہ شدید خواہش موجود ہئی جو اوہ اپݨی شناخت اتے اظہار کیتے مختلف شہراں اتے علاقیاں دی بجائے ہک مشترکہ لفظ اختیار کرن ۔ کیوں جو ملتان جیڑھا جو ہک صوبہ بلکہ ہک ملک ہئی۔ اوہ زوال دے بعد ہک شہر دی علامت بݨ چکاہئی اتے ملتانی زبان یا قوم ٻس ہک شہر دی نمائندگی کریندی پئی ہئی۔ اﷲ تعالیٰ میکوں ایہ شرف بخشیا جو میں ملتان وچ ’’سرائیکی‘‘ دا لفظ رائج کرݨ دی تحریک شروع کیتی۔ 6 اپریل 1962ء کوں اکابرین ملتان اتے علماء، ادباء دے ہک نمائندہ اجلاس وچ میں اپݨے خطبہ استقبالیہ وچ ملتانی، بہاول پوری ریاستی، دیرے والی اتے جھنگوی وغیرہ دی جگہ تے ’’سرائیکی‘‘ دا ناں منظور کراوݨ دی گالھ ٹوری۔ اجلاس دے شرکاء نے متفقہ طور تے ایں ناں دی منظوری ݙتی‘‘۔""سرائیکی" لفظ بھانویں جو ٻہوں قدیم ہئی۔ جیندے دوبارہ رائج تھیوݨ نال سرائیکی خطے دے کھینڈو کھانڈ لوکاں کوں ہک واری ول ہک مُٹھ تھیوݨ تے اپݨی عظمت دا احساس ملیا۔ جیندے نتیجے وچ ایں خطے دے دانشور، شاعر، تخلیق کار اپݨی زبان دی ترقی کیتے اپݨی زبان سرائیکی کوں وسیلۂ اظہاربݨاوݨ لگ پئے۔
سرائیکی علاقے وچ صوبہ پنجاب وچ ملتان، بہاول پور، ساہیوال، ڈیرہ غازی خان، سرگودھا ڈویژن، فیصل آباد ڈویژن وچ ٹوبہ ٹیک سنگھ اَتے جھنگ شامل ہن۔ صوبہ خیبر پختون خواہ وچ ڈیرہ اسماعیل خان، بنوں اَتے ٹانک ہن۔ صوبہ بلوچستان وچ مشرقی علاقے تے سندھ وچ سکھر، خیر پور، جیکب آباد دے ضلع شامل ہن، سندھ وچ اکثر سندھی قبائل دی مادری زبان سندھی ہے ایں اعتبار نال سرائیکی زبان دا علاقہ پاکستان دا دل ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی
ڈیلی سویل
پاکستان دے قومی میڈیادی طرفوں تل وطنی قوماں دیزبان ثقافت تے ادب دے نال نال انہاں دے وسائل تے مسائل کو ں مسلسل نظرانداز کیتا ویندا پئے۔
ڈیلی سویل سرائیکی،سندھی ،بلوچ ،پشتون ،کشمیری تے گلگت بلتستان دے عوام سمیت ڈوجھے مظلوم طبقیاں خاص طور تے وطن عزیزاچ وسن والیاں اقلیتاں دی آواز ہے۔
dailyswail.com
ظفر لاشاری
ظفر لاشاری سرائیکی دے اُچّے ناول نڳار تے اَفسانہ نویس ہِن سرائیکی فکشن وِچ اُنھاں دا مقام بہوں اُچا ہے ڈاکدر طاہر تونسوی دے نزدیک ظفر لاشاری سرائیکی افسانے دا فریدؒ ہے موضوعات دے لحاظ نال او اُردو افسانہ نگار احمد ندیم قاسمؔ دے ناں نال ٹُردا نظردے ۔اَتے عورتاں دے ڈُکّھاں تے ڈُکھی تِھیوݨ دی وجہ کِنوں علامہ راشد الخیری دے نال کَھڑا ݙِسدے ۔ظفر لاشاری دے سارے موضوع اُندے قریب تے اُندے وسیب دے ہِن موضوعی اعتبار نال ظفر لاشاری مَرد ھووݨ دے باوجود فنکار دے سانجھے رشتے دی بادولت معاشرے وچ حالات تے واقعات دے ہتھوں پِیٹھی ھوئی عورت دی نمائندگی کریندے تے ایں معصوم طبقے دی حمایت وِی
ابوفتح داؤد
سلطان محمود غزنوی نے جݙݨ ہندو راجاواں دے خلاف فوج کشی کیتی تاں داؤد بن نصر اس وقت صوبہ ملتان دا حکمران ہئی۔ جیہڑا شیخ نصر دا پتر ہئی۔ داؤد نے ہندو راجاواں دا ساتھ ݙتا۔ خاص کر جݙݨ محمود نے راجا بھاٹیہ دے خلاف فوج کشی کیتی تاں صوبہ ملتان دے اسماعیلیاں نے راجا بجے رائے دی مدد کیتی ہئی۔ اس واسطے سلطان محمود نے اگلا حملہ ملتان تت کرݨ دا فیصلہ کر گھدا۔ چنانچہ او درہ بولان دا قریبی رستہ چھوڑ کے درہ خیبر دے رستے توں اس واسطے روانہ تھیا کہ داؤد کوں علم نہ تھیوے کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پیا ہے۔
رستے وچ راجا انند پال نے محمود دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی۔ حالآنکہ سلطان محمود غزنوی نے پہلے ہی اونکوں خبر ݙے ݙتی ہئی کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پئے ۔ پشاور دے مقام تے آنند پال نے سلطان محمود غزنوی دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی مگر شکست کھادی تے پچھوں ہٹ گیا۔ اوݙوں داؤد کوں وی خبر تھی ڳئی ، اس واسطے او سلطان محمود دی آمد دا سݨ کے قلعہ بند تھی گیا۔ سلطان محمود نے قلعہ دا محاصرہ کر گھدا تے اے محاصرہ ست روز تک جاری ریہا۔ آخر داؤد سلطان دی خدمت وچ عاجزانہ صلح دی درخواست کیتی۔ سلطان محمود نے ݙو لکھ درہم سالانہ خراج تے، تے دریائے سندھ نال متصل علاقہ سلطان کوں ݙے کے صلح کر گھدی۔
آپریٹنگ سسٹم
آپریٹنگ سسٹم، کمپیوٹر نظام دا ک سافٹ ويئری جُز ہے۔ ایہ سافٹ ويئر کمپیوٹر دی سرگرمیاں دے انتظام و ہم آہنگی تے کمپیوٹری وسائل دی شراکت داری دا ذمہ دار ہوندا ہے۔ ایہ نظام، کمپیوٹر تے چلݨ والے اطلاقی پروگرام کیتے میزبان دے طور تے کم کریندا ہے۔ بطورِ میزبان، کمپیوٹر ہارڈویئر دی تفاصیل دی تضبیط اِس نظام دے مقاصد وچوں ہک ہے، جس دی وجہ نال اطلاقی پروگرام کوں اِنہاں تفاصیل کوں قابو وچ رکھݨا نی پوندا تے اطلاقیات دی تصنیف آسان تھی ویندی ہے۔ قریباً تمام کمپیوٹر بشمولِ لیپ ٹاپ، بَرمیزی شمارندے، سپر کمپیوٹر تے حتٰی کہ جدید ویڈیو گیم کنسول (Video game consoles) وی کہیں قسم دے عملیاتی نظام اِستعمال کریندے ہن۔
ظفر حسین فریدی
گاٖلھ مُہاڑ: حسن محمود چانڈیہ
سرائیکی نعت گو شاعر سئیں حافظ ظفر حُسین ظفر فریدی اونویں تاں اڄکل علی پور شہر اچ اپݨا جاہ ٹکاݨا بݨا جھوک وسائی پِن پر اِنھاں دے آباؤ اجداد دا تعلق تے فریدی سئیں دا ڄم پَل علی پور دے ہک قریبی علاقے ’’دربار کُل کنول‘‘ دا ھے۔ ایں دَور وچ ٻہوں گھٹ سرائیکی شعر ہِن جنھاں دا تعارف ’’سرائیکی نعتیہ شاعری ‘‘ بݨی ھے۔ اِنھاں چوݨویں چند شعراء وچوں ہک سِر کݙھواں ناں حافظ ظفر حُسین ظفر فریدی ہوریں دا وی ہے۔ کُجھ ݙینھ پہلے اِنھاں نال سویل سرائیکی دے پڑھݨ والیاں سانگے مختصر حال حوال تھیا جیرھا تہاݙی خدمت اچ حاضر ھے۔ حافظ ظفر حُسین ظفر فریدی سئیں توں اساں اُنھاں دے مُنڈھلے پندھ بارے کُجھ گاٖلہیں پُچھیاں جنھاں دے جواب اچ اُنھاں آکھیا شاعری خالقِ کائنات دی او عطا ھے جیرھی ہر انسان دے پُکھے اچ نی آندی۔ او شاعری جیرھی اللہ ، اوندے محبوب،اوندی آل تے اصحاب دی شان اچ لکھی ونڄے او تاں اونویں ٻہوں اوکھی ھے۔ ایں سانگے میں سمجھداں شعرآکھݨ ٻہوں اوکھا عمل ھے۔ جے کر اللہ تے اوندے محبوب دا کرم ہووے تاں ہر اوکھی منزل آسان تھی ویندی ھے۔ میں خواجہ فریدؒ دے علمبرداریں وچوں ہک ادنیٰ فقیر ہاں جیویں خواجہ سئیں فرمائے عشق مجاز ہی عشق حقیقی دی پہلی پوڑی ھے بیشک میں وی اپݨی شاعری دا مُنݙھ مجاز دی پہلی پوڑی چُم تے شروع کیتا ہا۔
میݙا ہک کتابچہ ’’ظفر دے ݙوہڑے ‘‘ وی چھپیا پر میں اوں پندھ کوں ڈھیر دیر جاری نہ رکھ سڳیم کیوں جو میݙی تقدیر اچ کُجھ ٻیا لکھیا ہا۔میں اللہ دی کریمی تے اوندے محبوب دی عظمت دا ہزار واری شُکر ادا کریساں جئیں میݙے پوکھے وچ اپݨی تے اپݨے محبوب دی محبت پاتی۔ اتے میکوں ایہ توفیق بخشی جو میں اُنھاں دی شان اچ شعر لکھݨ جوگاٖ تھیُم ۔ میݙی شاعری دے آغاز داسال غالباً 1998ء ھے ایں راہ تے میݙی رہنمائی کرݨ والے میݙے اُستاد صوفی منظور احمد شوق ؔ ہِن۔ اُنھاں دی محبت تے شفقت ہئی جو میں ہولے ہولے ایں دڳ تے ٹُردا ریہم۔ شاعری دے نال نال میکوں دینی تعلیم حاصل کرݨ دا شوق تھیا میں انوار العلوم ملتان توں دورہ حدیث وی کیتے۔کیوں جو میکوں سرائیکی نعتیہ شاعری وچ عقیدت دے پُھلاں دے نال نال تاریخی حقائق بیان کرݨ دا شوق وی ہا ایں سانگے میں اللہ تے اوندے محبوب دا شان ہمیشہ قرآن وحدیث دی روشنی اچ منظوم کیتے۔ حال حوال دی چس اڳوں تے ٹُری تاں اساں فریدی سئیں توں نعتیہ شاعری دے مستقبل بارے کُجھ سوال پُچھیے تاں اُنھاں آکھیا سئیں میں نعتیہ شاعری دے بارے ایہ نظریہ رکھداں جو ایہ دُنیا تے آخرت دا پورہیا ھے اتے میݙا اپݨے نعتیہ کلام دے بارے ایہ خیال ھے جومیں جتنی شاعری اللہ، اوندے محبوب اتے اوندی آل دی شان اچ لکھی ھے او میݙی آخرت دا سرمایا ھے۔ جے کرحضرت حسان بِن ثابت دے دور کوں ݙکھیجے تاں نعتیہ شاعری کوں سرکارِ دو عالم دی دُعا وی ھے ۔ ایں سانگے میکوں ہمیشہ ایندا مستقبل روشن نظر آئے۔ فریدی سئیں اڄوکی نعتیہ شاعری تے وی گاٖلھ مُہاڑ کیتی اُنھاں آکھیا اڄوکے سرائیکی ادب اچ ٻہوں گھٹ لوک ہِن جیرھے مستقل نعتیہ شاعری کریندے پِن۔محنت نہ کرݨ دی وجہ توں نعت دی شکل اچ تخلیق تھیوݨ والا ادب اپݨے اندر فنی اتے فکری طور تے جدت پیدا نئیں کریندا پیا ۔اگر اساں نعتیہ شاعری دا ارتقائی پندھ ݙیکھوں تاں گُزرئیا ویلھا ڈھیر سوہݨا اتے فنی فِکری حوالے نال ڈھیر اہمیت دا حامل لڳدے۔ اوندی وجہ ایہ ھے جو گُزری صدی اچ شاعری کرݨ والے لوک سچے عاشق رسول ؐ تے بے انت محنتی ہِن۔ جݙاں جو اساں اُنھاں دے مقابلے وچ اپݨے آپ کوں رکھوں تاں اینویں لڳدے جو اساں قول فعل دے کچے اتے محنت کنوں عاری ضرورتاً شاعری کرݨ والے لوک ہئیں۔ شاید میݙی ایں گاٖلھ نال کُجھ دوستاں کوں اختلاف ہووے پر اگر اساں انج ٻہہ تے کݙاہیں ایں گاٖلھ تے غور کریسوں تاں جواب ایہو ہی آسی جیڑھا میں عرض کر چُکاں ۔ اساکوں اگر ادب وچ نعت دے حوالے نال ناں پیدا کرݨا ھے تاں اساکوں محنت کرݨی پوسی۔
اصناف دے حوالے نال اُنھاں آکھیا میکوں ایں جدید دَور دے تقاضیاں دے مطابق شاعری اچ اختصار ٻہوں پسند ھے۔ میں اصنافِ ادب وچ قطعے اتے ݙوہڑے کوں بے حد پسند کرینداں ایں سانگے میں ڈھیر ساری توجہ قطعات اتے ݙوہڑیا ں تے ݙتی ھے۔ ایندے علاوہ نعت لکھݨ میݙا شوق رہ ڳئے ، نعت اچ جدت دے حوالے نال میں کوشش وی کیتی ھے اتے کریندا وی پیاں ۔ جلدی کتابی شکل اچ وسیب دے سامݨے گھِن آساں۔ ماء ٻولی دی خدمت دے حوالے نال فریدی سئیں فرمایا جو میکوں ایں گاٖلھ تے ماݨ ھے جو سرکارؐ دے ذکر دی نسبت نال میں اپݨی ماء ٻولی سرائیکی دا پرچار اُنھاں اُنھاں جاہیں تے وی کیتے جتھاں سرائیکی زبان نہ ٻولی ویندی ہئی اتے نہ سمجھی ویندی ہئی۔میں پاکستان دے کونے کونے وچ اپݨی ماء ٻولی سرائیکی کوں متعارف کرائے۔ کیوں جو خواجہ فریدؒ دی ایں مِٹھی تے سوہݨی زبان دا میݙے اُتے جو قرض ھے میں اونکوں ادا کرݨ دی کوشش کریندا پیاں۔ نعتیہ شاعری اچ متاثر ہووݨ دے حوالے نا ل فریدی سئیں آکھیا سرائیکی ادب وچ جتنی بُزرگ شعراء نے نعتیہ شاعری کیتی ھے میں تقریباً سب کوں پڑھیا ھے اتے ساریں دی شاعری میکوں چنگی لڳدی ھے۔ فریدی نسبت دی گاٖلھ ٹُری تاں حافظ ظفر فریدی سئیں آکھݨ لڳے اساں بابے ݙاݙے توں ایں خانوادے دے مُرید ہئیں ۔ ایں وجہ توں میں اپݨے ناں نال فریدی لکھداں۔اتے سال اچ ہک دفعہ عظیم الشان ’’جشنِ فریدؒ ‘‘ دا اہتمام وی علی پور اچ کرینداں جیندے وچ مشائخ عظام، شعراء کرام ، نعت خوان تے وسیب دے نمائندہ لوک شریک تھیندن۔ مصروفیت تے مشاغل دے حوالے نال فریدی سئیں آکھیا میکوں سرکار دی شان اچ منعقد تھیوݨ والیاں محافل توں سارا سا ل واند نئیں مِلدی۔لیکن ایندے باوجود میکوں کاشتکاری اتے جانوریں دے فارم بناوݨ دا بے حد شوق ھے۔ ایں بارے کُجھ کرݨ سانگے میں سوچیندا وی پیاں۔ باقی اپݨے وسیب دے ٻالاں کوں دینی تعلیم ݙیوݨ سانگے تدریسی سلسلہ وی جاری و ساری ھے۔ علی پور دے قریب ہک مدرسے دی بُنیاد رکھی ہوئی ھے جیندے وچ وسیب دے غریب ٻال مفت دینی تعلیم حاصل کریندے پِن۔ اخیر تے اُنھاں سرائیکی وسیب اتے شعراء کوں پیغام ݙیندیں ہوئیں آکھیا جو خواجہ فریدؒ دے نقشِ قدم تے ٹُر کراہیں علم وادب تے محبت دے پیغام کوں عام کیتا ونڄے۔ انسان دوستی اتے محبت والا رستہ ہی شدت پسندی اتے منافرت دا خاتمہ کر سڳدے۔
ارضیات
زمین دے طبقات تے تہہاں دا علم ارضیات ہوندے۔ ایندے وچ چٹاناں تے چٹاناں وچ تبدیلی دا مطالعہ کیتا ویندے۔ ایہ علم ٻنھاں سیاریاں مثلاً مریخ تے چندر دی ساخت بارے ڄاݨݨ کیتے وی ورتیا ویندے۔
زمین دی تاریخ تے معدنیات کیتے وی ارضیات کنوں مدد گھدی ویندی ہے۔
زمین دے ٻاہر آلے خول تے ساختی تختیاں دا علم وی ارضیات وچ ڳݨیندا ہے۔ زمین ہک ڳولا ہے پر ایہ چھوٹے چھوٹے ٹکڑیاں وچ ون٘ڈی ہوئی ہے۔ انہاں ٹُکڑیاں کوں ساختی تختیاں اہدے ہیں۔
قرآن تے ارضیات
قرآن تے ارضیات (Geology) دراصل قرآن وچ جدید ارضیات دے بارے معلومات تے انکشافات کوں اہدے ہن۔ قرآن دی ہک ہزار توں ودھ آیات جدید سائنس  بارے معلومات ݙیندیاں ہن۔ اور انہاں وچوں کائی آیات صرف ارضیات دے بارے ہن۔ قرآن وچ موجود آبیات دے متعلق حقائق جدید سائنس نال مکمل مطابقت رکھدیاں ہن۔
ارم سیال
ارم سیال ہک ٻہوں چنڳی سرائیکی گلوکار ہے۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی گلوکار
بَالیں دیاں کھیڈاں
شِیدݨ: اے کھیݙ صاف سُتھری تے ہموار زمین تے خانے بݨاتے کھیݙیا وِین٘دے.اے خانے کولے یا نشان نشابُر کرݨ آلی شئے نال بݨائے وین٘دن.انہاں خانیاں وچوں ہِک گول ٹھیکری کُوں جینکوں شیدݨ سݙیا وین٘دے ہِک ڄن٘گھ تےکھڑا تِھی تے بھنوایا وین٘دےتے ݙُوجھی ڄَنگھ دے پیر دے نال تُھڈا مار تے ہِک خانے کنوں ݙُوجھے خانے وچ پُڄایا وین٘دے تے ایں طرح زمین تےٻݨیے ہوئے ساریاں خانیاں وچوں پیر دے انُوٹھے نال شِیدݨ کُوں ٹَپاٹَپاتے آخری خانے تَئیں پُڄایا وین٘دے.بلکہ اوہو کِھڈاری کامیاب تھی وین٘دے جہڑا ہِک ڄن٘گھ تے کھڑا کھڑا آخر تَئیں پُڄ وین٘دے.ھِک کھڈاری دی واری مُک وین٘دی ہے تاں ݙوجھا کھڈاری شروع کر ݙین٘دے تے باقی تماشہ ݙیکھݨ والے اُون٘دے کرتب،اون٘دے ہِک ڄن٘گھ تے کھڑا تھی تے کھیݙݨ دی طاقت کُوں ݙیکھ تے داد ݙین٘دن
جنو کھڑی نچے
(سرائیکی سماج کوں نشابر کرݨ آلی ہک نظم)
جنو کھڑی نچے जनो खड़ी नचे
آئی آں میں ڳئی آں आई आं मैं गयी आं
شادی کھاوݨ ڳئی آں शादी खावण गयी आं
اٹھ کچاوا نئیں لدھا उठ कचावा नी लधा
چڑھ ٻیٹھی آں گݙاں تے चढ़ षेठी आं गडा ते
گݙیں ماری ٹوٹی गडा मारी टूटी
ون٘ڄ پئی جنگل وچ वंज पयी जंगल विच
جنگل وچ ݙو ٻلیاں जंगल विच डूं षिलयां
ٻلیں دے ݙو ٻچے षिलयां दे डूं षचे
ایوب دور وچ ایس ای کالج
1962ء وچ ایوب حکومت نے ترئے سالہ ڈگری کورس دا اعلان کیتا تاں سخت احتجاج تھیا۔ کراچی دے بائیں بازو دے طلبأ نے زبردست احتجاجی تحریک چلائی۔ حسین نقی، معراج محمد خان، سید سعید حسن ،جوہر حسین، علی مختار رضوی،نفیس صدیقی،فتح یاب علی خاں سمیت 12 طلباء کوں شہر بدر کر ݙتا ڳیا۔ علی مختار رضوی بہاولپور آ ڳئے۔ کالج انتظامیہ نے نویں پالیسی دے مطابق کالج کوں انٹر تے ڈگری 2 حصیاں وچ تقسیم کرݨ کیتے اچی دیوار تعمیر کرا ݙتی ہئی۔ علی مختار رضوی دی قیادت وچ طلباء نے ہک ہی ہلے وچ اوہ دیوار سٹ ݙتی۔
بوطیقا
بوطیقیا ارسطو دی کتاب ہے۔ بوطیقا وچ ارسطو نے نقل، فطرت، شاعری دی اصل، شاعری دیاں قسماں، المیہ دے اصول وغیرہ تے بحث کیتی ہے۔ تے شاعری دا ہک آفاقی نظریہ پیش کیتے۔ بوطیقیا دی اصل زبان قدیم یونانی ہے۔ ایندے مختلف زباناں وچ ترجمے کیتے ڳئے ہن۔ ادبی صنف دے لحاظ نال اہ ہک رسالہ ہے، تے ایندی تاریخ اشاعت ٣٣٥ ق م درج ہے۔
"نقل" جمالیات دیہک اصطلاح ہے تے ارسطو ایں لفظ دا اطلاق شاعری تے کریندا ہے۔ پروفیسر پوچر دے لفظاں وچ ارسطو دے مطابق نقل دا مطلب  ہے: حقیقی خیال دے مطابق تخلیق کرݨ تے  خیال دے معنی ہنشئیاں دی اصل جہڑی عالم مچال وچ موجود ہے، جیندیاں خراب نقلاں ایں دنیا وچ نظر آندیاں ہن۔ عالم حواس دی ہر شئے عالم مثال دی نقل ہے۔
ارسطو دے نزدیک انسان حواس دے نال کہیں شئے دا ادراک کریندے۔ تے ہر شئے دے اندر ہک مثالی ہیئت موجود ہے۔  لیکن خود ایں شئے  نال ایں ہیئت دا ادھُورا تے نامکمل اظہار تھین٘دا ہے۔ ایہ ہیئت فنکار دے  ذہن اُتے حسی شکل وچ اثر کریندی ہے۔ اتے او اوندے بھرپُر اظہار دی کوشش کریندے، تے ایں طرحاں عالم امثال کوں سامھݨے گھن آندا ہے جہڑا دنیا دے رن٘گ تے ٻو وچ نامکمل طور تے ظاہر تھیا ہے۔
حواس دے نال جہڑی دنیا کوں محسوس کیتا ویندے او"اصل حقیقت" دے نامکمل تے ادھورے مظاہر ہن۔
تے ارسطو دی بوطیقا وچ افلاطون دے نظریات دا جواب ݙتا ڳئے۔ اسلم رسولپوری ارسطو دی کتاب بوطیقا کوں سرائیکی وچ ترجمہ کیتے۔
حوالے
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
کائنات
کائنات دی تعریف سادہ الفاظ اچ تاں ایویں کیتی ونڄ سڳدی ہے کہ اوہ سب کجھ جیہڑا موجود ہے اوہا کائنات ہے۔ بنیادی طور تے ݙو ہی چیزاں ہن جیہڑے موجود دے دائرے اچ آندن۔ 1- مادہ تے 2- توانائی، لہٰذا کائنات کوں ایویں وی آکھ سڳدے ہیں کہ تمام مادے تے توانائی کوں ملا کے مشترکہ طور تے کائنات آکھا ویندے۔ گو عموماً کائنات توں مراد اجرام فلکی تے انہاں دے مابین موجود فضاواں تے انہاں دے مربوط نظام گھدی ویندی ہے جیہڑے قدرت دی طرفوں بݨائے ڳئے ہن مگر درحقیقت کائنات اچ اوہ سب کجھ ہی شامل ہے جیہڑا موجود ہے۔ بعض اوقات ایں لفظ دا استعمال انسانی حیات تے اوندے  متعلقہ چیزاں کیتے وی کیتا ویندے تے اتھاں وی ایندے توں مراد ہر موجود شے دی ہوتی ہے، اتھاں تک کہ انسانی تجربات تے خود انسان وی ایں دائرے اچ آندن۔
تریمت
تریمت خدا دی او تخلیق اے جیندا ہوونڑ جوانیں دے وجود واسطے بہوں ضروری ہے لیکن ایہ گالھ صرف دماغ اچ رکھنڑی ہے نا تاں ساڈی بلوچکی تے خدا دا عذاب نازل تھی ویسی۔۔ تریمت ساری زندگی جوان دی پگ دی محافظ رہندی ہے زندگی دے کہیں موڑ تے جیکر اوں کنیں کئی غلطی تھی پووے تاں اوندی سزا موت ہوندی ہے یا وت کم از کم بیغیرتی دا معیار اے ہوندے جو اوکوں آپ توں انج کر ڈتا ویندے تے معاشرے اچ کہیں نینگر کوں اے جرات نئیں تھیندی جو اوں تریمت کوں آپنڑاں ساتھی بنڑاوے بلکہ اوکوں شادی برادری توں انج کر ڈتا ویندے چھیکڑ اونکوں خدا دے مصلے تے وی مندے نصیب تھیندن آھدن اے غلط رن ہنڑ خدا کوں دھوکہ پئی ڈیندی اے تے ایں بشکیجنڑاں ویسے کینی۔۔ خدا دی رحمت تے اونداں غفور و رحیم ہوونڑ صرف جوان واسطے ہے پیا او صرف ہک دفعہ استغفار چا کریندے اوندے بعد او معزز بنڑیا ویندے تے ہوندے سارے گناہ دھویج پوندن لیکن شودی تریمت جاونڑ لا کنوں مینہڑیں سنڑ جلدی اے تے جوان دی نوکری کر جلدی اے۔۔ او جاء پووے تاں اوندی ماء کوں طعنے ملدن جو تیکوں دھی جئی ہے اوندے بعد او تھولی جہیں وڈی تھیوے تاں اوندے واسطے ہک ضابطہ حیات بنڑیا لاتھا ہوندے دھیریاں ایں نئیں کریندیاں اوں نئیں کریندیاں۔۔ ہر موقعے تے ایہیے لوظ سنڑ سنڑ کے او شودی احساس کمتری دا شکار تھی ویندی اے۔۔ اوندے بعد او بھراویں دی پگ کوں آپنڑاں لباس بنڑیندی اے۔۔ اوندا بچپن برباد کر تے اوندی جوانی ہک زمینیخدا دے ہتھ ڈے ڈتی ویندی اے جیہرا صرف آپنڑیں انسانی خواہش غیر انسانی رویے نال پوری کر تے تریمت دی روح تیں کاتیاں پھریندے۔۔ اے ہونکوں آپنڑیں نوکرانڑیں سمجھدے ۔۔ صرف اے ناں ہیندا سارا ٹبر اونکوں آپنڑی نوکرانڑیں مقرر کریندن۔۔ اج تریمیتیں دا ڈینہہ مناونڑ واسطے ساکوں اے وعدہ کرنڑاں پوسی جو اساں ایکوں کم از کم انسان سمجھو ۔۔ سندھ وادی دی تہذیب تاں اینکوں خدا دا روپ سمجھدی اے۔۔ اینکوں سردار سمجھدی اے۔۔ ایندی نفاست کوں آدر ڈیندی اے۔۔ ملاں آپنڑی منڈی اچ اے ہوکا کڈھاں نہ لگنڑ ڈیسی کیوں جو اوندی آڑھت اچ خدا لاتھن تھئے اوں آپنڑیں منڈی اچ صرف خدا ویچنڑین۔۔ ملاں آپنڑاں ڈڈھ وسوں رکھنڑ سانگے خدا دے اتیں غیرت دا لیبل لئے چا او ٹیگ ہنڑ جیہرا ہٹاونڑ دی کوشش کریسی۔۔ اونکوں سولی تے چڑھا ڈتا ویسی۔۔ تے جیہری تریمت خدا دی عظمت کوں وسوں دے رنگ اچ رنگڑ سانگے رقص کر ڈکھلیسی اونکوں خدا دی بلوچکی آلی سفیل توں غیرت دی کہاڑی نال قندیل بنڑا ڈتا ویسی۔۔
چهوٹے هِک معصوم ایانڑاں دل بده پیو دے نال الانڑاں ابا سائیں توں رنج ناں تهیویں گال میڈی تے انج ناں تهیویں میکوں هک وسواس پیا کهاوے مسله میکوں سمجھ ناں آوے بهینڑ بهیرو کوں رل مل ساریں گچی گهٹ کے کیوں چا مارائے بیٹھی هائی او وانڑ وٹیندی کہیں دا او هائی کیا وگڑیندی آکهس تیکوں حال میں ڈیندا بچڑا سچی گال ڈسینداں بچڑا کہیں کوں ایہو گال ناں ڈسیں لج دی گال اے گال ناں ڈسیں گزری رات کوں دهمی ویلھے غیر جوان دے نال کهڑی هئی پاتی پیاردهمال کهڑی هئی ابا خوف خدا توں ڈریں ناں کاوڑ میڈی گال تے کریں پر تاں بهیڑے پتر وی تیڈے ایو جیهاں هک جرم کیتا ها پرلی وستی وچ پکڑیج پیا ها اوندے سانگےدر در پگوں رولیاں هانیں چٹی دے وچ ڈو سونڑیاں دهیریں گهولیاں هانیں اوندے اتوں ساه چا واریا هاوی اوکوں کیوں نا ماریا هاوی
نذیر فیض مگی
مظہر حسین
ذہنی غُلامی
لکھت :ارشد لاشاری
وطن عزیز ءچ جتھاں ڈھڳ ساریاں عجئبات،معجزات،تے،تخلیقات گھڑیاں ڳن او اپݨی جاھ پر جو. حشر نشر تاریخ نال کیتا ڳے او دنیاں دے ادب اور روایت ءچ ھک منفرد اسلوب ھے ،
اے دنیاں دا واحد ملخ ھے جتھاں فخر نال اپݨی نسلاں کو پڑھایا ویندے جو تیݙا پیو ݙاݙا ،چوھڑا،مڑیچا ھا ݙرو تے کافر ھا، انسان آکھاؤݨ دے قابل وی نہ ھا، تے ولا کئی غزنی، ترکستان یا سمندر پارو عظیم مہاندرا آیا اوں تیݙے پیو ݙاݙے کوں قتل کیتا تیݙی ماء بھیݨیں کو شرعی کنیز باندیاں بڑایا ،تیݙی دھرتی کو رڄ لٹیا، تیݙے انجنیرنگ دے شہکار شھاریں کو ساڑ تے سواہ کر چھوڑیا، اور تیݙے بچی کھچی نسل ایں ایمان افروز سلوک تو کامل ایمان دا قبول کر تے انسان بݨن دا شرف حاصل کیتا،
وݙے تکبر نال مقامی تل واسیاں کو ہم نسل لوکیں کوں مسلئی،چوھڑا،پولی بھیل،تے کمی کمین آکھیا ویندے ،
اتھ فخر نال آکھیا ویندے اساکوں تے اساݙی دھرتی کو ترک لٹیے،افغانی لٹیے ،یونانی لٹیے عرب لٹیے تے ایرانی لٹیے ،
اتھ فخر نال آکھیا ویندے اساݙے دھرتی ڄاے پورس ،ݙاھر ،ساہتی ،ملھ، لنگاہ،تے روہیلے ،دھرتی کوں بچاوݨ دی گستاخی کریندے کتے دی موت مریے، انھیں صرف اپݨی دھرتی تے پورھیا بچاوݨ دی خاطر عظیم ایماندار سپاہ سلاریں کو ست بسم اللہ کرݨ دی بجاے انھیں نال لڑن دی کافرانہ تے ناپاک جسارت کیتی،
زہنی غلامی دا اے عالم ھے جو ھر چور لٹیرے دی باقیات. غزنی غوری مغل سید ترک ایرانی ازبک،تے درانی وغیرہ کوں اساں اڄ وی عقیدت دی نظر نال ݙیہدے ھیں. انھیں دے ناویں تے شھار تے تعمیرات بݨیدے ھیں تےاپݨی نسل کوں آدھے ھیں اساں انھاں لوکیں دے کمی کمین ھیں ،اے وݙے عظیم لوک ھن،
بھاویں جو انھاں عظیم لوکیں کنے کئی فلسفہ، ادب، آرٹ،آرکیٹکچر، زرخیز دھرتی، ہنر، یا تہزیب کینھا ھا، پر ول وی اے دنیا دے عظیم لوک ھن جنھیں دا زریعہ معاش صرف تلوار ھا اور قتل و خشحال دھرتی کو لٹݨ ھی انھاں دا کم ھا،،
ارمان تے اے ھے جو اڄ وی ستر سال کنے ودھ عرصہ گزرݨ دے کوئی ھک بندا وی دھرتی ڄایا نی ملیا جیندے ناں تے کوئی شھار یا تعلیمی ادارہ ھی بݨ سکے،،،،،
کیوں،
آخر ءچ جانباز صہیب دا ھک مصرہ ھے
تدبیر بݨاوݨ. والا تدبیر  سوچیندا  رہیا
یا مولا میکوں شاھی ݙتی قانون رکھیسا ٻیا
حیات اللہ خان نیازی
حیات اللہ خان نیازی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
میانوالی دے ڄم پل ہن.
نمونہ کلام
جگ دی ریت
ہک گھراچ فاقےہن
نالےوݙا بال بیمارہئی
گھردی حالت ݙیکھ کے
حیات بھٹی
حیات بھٹی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
سوال جواب دوھڑے حیات بھٹی دے
پچھاں ھٹ کیوں پیا دستک دیناں ایں کے ھو گیا ای کملیا روحا
حیات اللہ خان نیازی
نمونہ کلام
ماءشودی لاچارہئی
حیات بھٹی
سوال جواب دوھڑے حیات بھٹی دے
برۓ وقت اچ کونڑ کوویلے ویلے تیرے کانڑ کهولیندا ای بوها
میں من لینا سگیوے سجنڑ ھن تیرے توں وی آپ حیات اے اوها
حیات اللہ خان نیازی
نمونہ کلام
سارےبال رل کےآکھن
اماں کݙاں لالامرسی
حیات بھٹی
سوال جواب دوھڑے حیات بھٹی دے
انھوں گھر دے ائ گھر اچ وڑنڑ ناھوں دیندے جس دی سیت دا ھردا اے جواء
حیات اللہ خان نیازی
غزل
چوراں دی نگری ہے،چوراں دا راج ہے
حیات بھٹی
اندروں جواب آندا
بڑی دیر توں بعد اک اوکھڑے لہجے اندروں کیتا استقبال اے
غریب گواڈی ایھ سارا منظر ویکھ کے آندا
اک نال غریب گواڈی ھا اس سنڑیاں جدنڑ بولارا
میرا جسم پنجال کے گھر لے گیا جیھڑے ھیلیاں نال بیچاره
اگے ایھ بوھا حیات گلیندا ھا تیرۓ بختاں دا لشکاره
ڈھلے وقت کونڑ غریباں دا وس لگدیاں جیندا اے بھاره
غریب دوجی وار مخاطب ھوندا
اساں اودنڑ دے یار گواڈی ھا ایھ بنڑیاں جدنڑ محل اے
تیرے جیۓ کئی بختاں آلیاں دے اتھے گھڑکاندے رھے ٹل اے
من منت حیات ناه آیا کر اتھے کئی ناھوں کرنا بھل اے
ایڈی تائش اچ جئتیاں لاه کے وی وسی کوئی ناھوں وڑدا تھل اے
حیات اللہ خان نیازی
غزل
خلقت خدا دی، کھاوݨ توں متھاج ہے
عمراں داپورھیا،دھیاں داݙاج ہے
اوہاقنون ہے،اوہےاصول ہن
سکھی روٹی،غریباں دا کھاج ہے
خالی تقریراں ہن،یوم مزدوراتے
گارےداتھال،مزدوراں دا تاج ہے
عقل تے شعوردی،نی کوئی ڳالھ کریندا
اوہا سیاݨا ہے،جیندےگھروچ اناج ہے
ساکوں تاں حیات،سوھݨےرب دی لاج ہے
حیات اللہ خان نیازی
دھکےدھوڑےچنڳےلڳدن
راہ اچ روڑےچنڳےلڳدن
کلیپاوی کوئی زندگی ہے
ربی جوڑے چنڳےلڳدن
اساں عادی ہاں درداں دے
تازےپھوڑےچنڳےلڳدن
اپݨامارےچھانویں سٹے
سبھ کجھ اونویں سنبھالی وداں
چھلےموڑےچنڳے لڳدن
چلودل تاں خش تھیندے
رستےچوڑھےچنڳےلڳدن
ساکوں او کیویں ڳل لاوےہا
اپݨےتھوڑے چنڳے لگدن؟
نصاب
سکول دی رہنمائی وچ ٻالاں کیتے جو کجھ کیتا کرایا ون٘ڄے نصاب سݙویندا ہے،
حیات اللہ خان نیازی
غزل
حیات اڄ تئیں او نی بھلدے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
ناں ہلدا ہاں میں روندی ناں
میں روندی ناں من ڳالھ میݙی
حیات اللہ خان نیازی
غزل
جے پیارمُکدے،تاں وَت ساہ مُکدے
جےساہ مُکدے،تاں وَت چاہ مُکدے
جےکھیݙکوں اساں کھیݙنہ سمجھوسے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
تیڈی ہوندی چھاں مائیں روندی ناں
حیات اللہ خان نیازی
غزل
وَت فَن مُکدے،نالےداہ مُکدے
ارہاص
ارہاص (अरहास، دیوناگری سرائیکی) آئندہ نبوت دا پیش خیمہ یا ایہ نبوت دی تمہید ہوندی ہے۔ جیہڑا خرق عادت کم نبی دی نبوت توں پہلے ظاہر تھیوے اوں کوں ارہاص آکھا ویندا ہے، جیویں کہ واقعہ فیل کوں نبی کریم ﷺ دے ارہاصات وچ شمار کیتا گیا ہے۔
حیات اللہ خان نیازی
غزل
لڳدےکھُراتاں اپݨےگھردُووینداپے
ارہاص
” اصحاب الفیل الذین کانوا قد عزموا علی ھدم الکعبۃ کان ھذا من باب الارھاص لمبعث رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) “۔
حیات اللہ خان نیازی
غزل
مُدعامُکدے،وَت گواہ مُکدے
پاݨی تاں زندگی ہے تہوں زندہ ہِسے
نِتاں اَن مُکدے،ساواگھاہ مُکدے
ارہاص
مزید اے کہ نبی دی ولادت توں پہلے وی جییڑے امور خلاف عادت ظاہر تھیون، ارہاص سݙیندن ۔ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دی والدہ مریم ایسی خاتون توں پیدا تھیاں جییڑی ٻڈھڑی تے ٻانجھ ہن، ایہ حضرت عیسیٰ (علیہ السلام) دا ارہاص ہے، ایں طرح حضرت مریم کوں بیت المقدس دی خدمت کیتے قبول کر گھدا گیا ، ایہ وی انہاں دے معمول دے خلاف ہئی تاکہ انہاں دی پاکیزہ سیرت انہاں دے بیٹے دے روح تے کلمۃ اللہ ہوݨ دا عنوان بݨ ونجے۔
حیات اللہ خان نیازی
غزل
ساݙےسِرداکوئی وی سئیں کوئینی
اےگھرمُکدے،گھرداراہ مُکدے
جےحیات اساں سُجاک تھی پیوسے
درباری مُکدے،وَت بادشاہ مُکدے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
کجھ مونجھ تیڈی، کجھ ہجر تیڈے
حیات اللہ خان نیازی
غزل
چنگابیلی اوکھامِلدے
مطبلی یارسوکھامِلدے
نصاب
نصاب دے چار حصے ہن۔
حیات اللہ خان نیازی
غزل
اُتھوں اکثردوکھامِلدے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
کڈھوائی ہے دھاں مائیں روندی ناں
نصاب
نصاب دا قدیم تصور:
نصاب صرف کجھم مضموناں دا مجموعہ ہے۔ نفسیاتی اصولاں دا کوئی خاص خیال کائنی رکھا ویندا، پڑھاوݨ دا صرف لیکچر طریقہ ہائی، ٻال سبق کوں رٹا لیندے ہن۔ استاد ٻالاں کوں جسمانی سزا وی ݙیندے ہن۔
نصاب دا جدید تصور:
ہم نصابی سرگرمیاں وی نصاب وچ شامل ہن۔ پڑھاوݨ دے طریقے نفسیاتی اصولاں دے مطابق ہن۔جسمانی سزا دا تصور کائنی۔
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
ممتاز ہن سارے کم ہاں دے
ہاں ہوندا ناں مائیں روندی ناں
وے میں پنجاں نمازاں نال
تیکوں ڈیواں دعائیں ڈھولا
مانڑیں خوشیاں بہوؤں دیر توں
حیات اللہ خان نیازی
غزل
جیڑااُتوں ہَسداراہندے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
خیر ہووی اوتھائیں ڈھولا
حیات اللہ خان نیازی
غزل
اووچوں شوداکھوکھامِلدے
جےمطبل نکل ونجے تاں
اِتھےوت کون چوکھامِلدے؟
کینداچنڳاپوکھامِلدے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
سِر تے سُکھ دیاں چھاں واں ہوونی ڈکھ کدی پیش نہ پوونی شالا
حیات اللہ خان نیازی
غزل
سوال حیات کُجھ ہوندے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
تیڈی موت الله مائیں تے آنڑیں لمیاں عُمراں ہوونی شالا
حیات اللہ خان نیازی
غزل
پہلےرب کوں اپنڑےاندرڳولوں
وت ونج کےمسجدمندرڳولوں
افراتفری دا اےعالم چھوڑکے
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
تیتھوں تھیواں قربان ووے
حیات اللہ خان نیازی
غزل
جنگل بیلےونج کےقلندرڳولوں
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
کدے تھیوویں نہ پریشان ووے
حیات اللہ خان نیازی
غزل
یَخ بستہ کوئی سمندرڳولوں
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
گھر والے وی پچھدن میتھوں کے ہی وی کیوں چپ چپ راہندیں
کیڑھی ڈَس تکلیف ہے تیکوں کیوں اندری اندوں آپ کو کھاندیں
مجبور ہاں رسماں توں
وچوں چُور ہاں زخماں توں
مائیں مرنا وی نہیں ڈھولا وے میں پنجاں نمازاں نال
جاں جاں تھیندا اے شام دا ویلا میکوں آوِن تیڈیاں یاداں
اپنے آپ تے وَس نِم لگدا زور رُو وَاوِن تیڈیاں یاداں
میکوں ڈے گئے ڈُکھاں وات ووے
ایویں بن گئے حالات ووے
تھی پاگل وِی سائیں ڈھولا
تیڈی تانگھ تنگئیندی را گئی مائیں عرفان انگ راہ ہر ویلے
اے ہو گالھ سچئیندی را گئی مائیں عرفان انگ راہ ہر ویلے
دیداں لایاں راہوں تے
حیات اللہ خان نیازی
غزل
ڳلی ڳلی پِھرکےیارکوں لبھسوں
ایں کم کیتےڈُگڈُگی بندرڳولوں
جیندےݙوہیں ہتھ حیات خالی ہوون
تازہ غزل
تصویرتیڈی ٹنگی را ہسوں
تیکوں رب توں منگی راہسوں
زندگی ڈاڈھی رنگین تھیسی
سِرتےہتھ رکھ ہُنروعدہ کر
پکےسچے سنگی راہسوں
تیڈےدَردے بھنگی راہسوں
پیاردی رات دا پہرہ ڈیسوں
ہولےہولےکھنگی راہسوں
وَت حیات کُجھ نی بچنڑا
جےہِک بئےکوں ڈنگی راہسوں
حیات اللہ خان نیازی ونکی:سرائیکی شاعر
ابوقتادہ انصاری
حضرت ابو قتادہ انصاری دا ناں حارث بن ربعی یا ابن نعمان ہے، کنیت توں زیادہ مشہور ہن. انہاں دا لقب’’ فارسِ رسول اللہ‘‘ ہے۔
نام ونسب
حارث ناں، ابوقتادہ کنیت ، فارسِ رسول اللہ لقب، قبیلہ خزرج دے خاندان سلمہ توں ہن، نسب نامہ ایہ ہے، حارث بن ربعی بن بلدمہ بن خناس ابن سنان بن عبید بن عدی بن غنم بن کعب بن سلمہ بن زید بن جشم بن خزرج ،ابو قتادة الانصاري الخزرجی، ثم من بنی سلمہ، ہے۔ والدہ دا ناں کبشہ بنت مظہر بن حرام ہئی تے بنو سلمہ وچ سواد بن غنم دے خاندان توں ہن۔ ہجرت سے تقریبا 10سال پیشتر مدینہ میں پیدا ہوئے۔
حالات زندگی
بیعت عقبہ تے تمام غزوات وچ شامل تھئے، بدر یا احد وچ آپ دی اکھ نکل پئی ہئی. حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے ایں جگہ اکھ ٹکا کے اپݨا لعاب شریف لا ݙتا تاں اے اکھ ݙوجھی اکھ توں زیادہ روشن تھی گئی. ابو سعید خدری دے اخیافی یعنی ماں شریکے بھائی ہن. ستر سال عمر پاتی تے 54ھ وچ مدینہ منورہ وچ فوت تھئے. علی المرتضی نے جنازہ پڑھایا۔
ابو قتادہ صحابی دے حق وچ حضور صلی اﷲ تعالیٰ علیہ وسلم نے ایہ دعا فرما ݙتی کہ اَفْلَحَ وَجْھُکَ اَللّٰھُمَّ بَارِکْ لَہٗ فِیْ شَعْرِہٖ وَبَشَرِہٖ. یعنی فلاح والا تھی ونجے تیݙا چہرہ ، یااﷲ! اس دے وال تے اس دی کھل وچ برکت ݙے۔ ابو قتادہ نے ستر برس دی عمر پا کے وفات پاتی مگر انہاں دا ہک وال وی سفید نہ تھیا ہئی، نہ بدن وچ جھریاں پیاں ہن، چہرے تے جوانی دی ایسی رونق ہئی کہ گویا حالی پندرہ سال دے جوان ہن۔
عہد نبوت دے بعد علی المرتضیٰ دے زمانہ مبارک وچ امارت مکہ تے نامزد تھئے ہن. لیکن ول کہیں وجہ نال قثم بن عباس امیر بݨائے گئے. ایہ 36ھ دا واقعہ ہے، ایں سنہ وچ جنگ جمل تے ݙوجھے سال صفین دا معرکہ تھیا، ابو قتادہ ݙوہاں وچ شریک تھئے. 38 ھ وچ خوارج نے علم بغاوت بلند کیتا، جناب علی نے جس فوج دے نال فوج کشی کیتی ہئی. ابو قتادہ اس دے پیادیاں دے افسر ہن۔
وفات
سنہ وفات وچ سخت اختلاف ہے. بعض دے نزدیک 40ھ ہے. انہاں لوگاں دے نزدیک کوفہ وچ انتقال کیتا ہئی تے جناب علی نے نماز جنازہ پڑھائی جس وچ 6 یا 7 تکبیراں آکھیاں. لیکن صحیح ایہ ہے کہ 50 ھ تے 60 ھ دے درمیان انتقال کیتا، امام بخاری نے اوسط وچ ایہو لکھا ہے تے اس تے دلائل قائم کیتے ہن۔
تیکوں ݙیواں دعائیں ڈھولا
اعتبار نہیں ساہواں تے
ہنڑ آ ونج انھائیں ڈھولا
جیڑھی جھا تے رکھیں پیر توں
ملوہا، ملوہی کنوں سرائیکی تیئں
ملوہا، ملوہی سے سرائیکی تک تحقیق و تحریر۔ محمدزبیرمظہرپنوار رام کی سوتیلی ماں جھنگ اور ملتان کی رانی رہی ۔۔ ان کا نام سومترا تھا ۔ رامائن کے مطابق راجہ رام کو سومترا کی وجہ سے ہی بنواس ملا ۔۔یہاں یہ بات قابل ذکر اور قابل غور ہے کہ ان کے ادوار کو ککئی راج یا پراکرت زبانوں کی تہذیب یا ادوار کے نام سے یاد کیا جاتا تھا جنھیں خوامخواہ ہی سنسکرت سے جوڑ دیا جاتا ہے، مگر یہ غلط روایات ہیں،۔ اسی بناء پہ اکثر مؤرخین مغالظے میں رہے جبکہ ایسا حقیقتاً نہیں ہے ۔۔سومترا سابقہ ملوہی موجودہ سرائیکی زبان بولا کرتی تھیں ۔یہاں تک کہ ہندو دھرم میں دیوی مانے جانے والی سرسوتی کی عام زبان بھی سرائیکی رہی ۔ تاریخی شواہد موجود ہیں کہ ملتان قلعہ کے پاس ایک دریاء بہتا تھا جس کے کنارے سرسوتی پوجا کیا کرتی تھی ۔ پھر وہی دریاء سرسوتی کے نام سے منسوب کر دیا گیا جو کہ آج سے تقریبا دو ہزار برس قبل سوکھ چکا ہے ، بعض مؤرخین نے اسے دریائے ہاکڑہ بھی کہا ہے ، بعض نے سرسوتی کو الگ دریا کہا ہے۔
جہاں تک میری تحقیق ہے، سرسوتی الگ دریا تھا کیونکہ کسی وقتوں میں سندھ سات پانیوں والی زمین کو کہا جاتا تھا ۔ جو کہ پنجند میں گرتے تھے جبکہ ہاکڑہ تہذیب بہاولپور راجھستان کے چند علاقوں پر مشتمل تھی جو کہ اپنی مثال آپ تھی ۔ خیر ایسے میں سوال ہی نہیں پیدا ہوتا کہ ہاکڑہ بہہ کر ملتان آئے اور پھر پلٹ کر پنجند جبکہ ہاکڑہ کے پلٹنے کے آثار نہیں ملتے ۔سکندر اعظم کی تاریخ میں بھی یہ الفاظ واضح طور پر درج ہیں کہ اسے سندھ پہ قبضہ جمانا تھا جو کہ دریاؤں کی زمین ہے جہاں کی مٹی زرخیز ہے ۔ فصلیں اناج عام ہے ۔ لوگ خوشحال ہیں ۔خیر قصہ مختصر براہمنیت کی خود ساختہ تہذیب نے زبانوں تہذیبوں اور ثقافتوں میں بہت زیادہ ابہام پیدا کر دیئے ۔ پراکرت ککئی راج جیسی اساطیری داستانوں کو جب میں غور سے دیکھتا ہوں یا پڑھتا ہوں تو مجھے حیرت ہوتی ہے کہ مؤرخین اساطیری قصہ جات سے بہت زیادہ استفادہ حاصل کرتے نظر آئے ۔۔
بحرحال ایک بات تو ضرور ثابت ہے کہ یہاں سنسکرت پراکرت کا دور کبھی نہیں رہا، جو تھا وہ ملوہا تھا ملوہی تہذیب اور ملوہی زبان تھی ، مطلب موجودہ سرائیکی زبان۔۔ دلیل کے لیے ایک بات اور قابل غور ہے کہ ہندؤں کی ایک اور معتبر کتاب مہابھارت میں واضح طور پر سرائیکی قوم اور زبان کے اشارے ملتے ہیں ۔۔ مہابھارت وہ مشہور جتگ ہے جس میں ارجن پانڈؤں کے ساتھ لڑے ، دوسری دلیل میرے مطابق یہ ہے کہ موہنجوداڑو تہذیب کی زبان بھی سرائیکی ہی تھی کیونکہ ہڑپہ کا دور اور موہنجوداڑو کا آخری دور ایک ہی وقت میں رہا ۔ پھر ہڑپہ کا فاصلہ ملوہا سے زیادہ نہیں ۔ اب یہ اتفاق ہے یا دونوں تہذیبوں کا ایک دوسرے پہ اثر کہ ہڑپہ اور موہنجوداڑو کی تہذیبوں میں ماحول معاشرہ کلچر رہن سہن ذریعہ معاش عمارتوں کی تعمیر تقریبا ً ایک جیسی ہے ۔۔ ایسے میں یہ کہنا غلط نہ ہو گا کہ دونوں تہذ یبوں کی ایک ہی زبان رہی پھر دونوں تہذیبوں کے تعلقات چاہے وہ سیاسی تھے معاشی مطلب تجارتی تھے بہت قریبی رہے ۔
حوالا جات ۔
تاریخ ہندوستان ۔ شنکر ترپاٹھی ۔
پٹک ۔ گوتم بدھ ۔
ارتھ آف سیون ریورز ۔
تاریخ فریڈ گوٹی مولوی زبیر مظہر پنوار۔
نوٹ۔۔سرائیکی ترجمہ کیا جا رہا ھے ۔
سرائیکی لغت نگاری
سرائیکی لغت نگاری دی تاریخ تے روایت وچ ہک نواں ناں سئیں اکبر مخمور مغل صاحب دا ہے۔ پہلے پراݨی روایت دے تسلسل دے مختصر جائزے وچ قیام پاکستان توں پہلے مولوی خدا بخش جراح تونسوی دی نصاب ضروری (1797 )، ایندے بعد کجھ انگریزی حکومت دے کارندے تے افسران مستشرقین دا کم نظر آندے۔ ای۔او۔برائن دی گلاسری آف ملتانی لینگویج (1881 )، جیمز ولسن دا کم تے اینڈریو جیوکس دی ڈکشنری آف ڄٹکی آر ویسٹرن پنجابی لینگویج (1900 )، سر جارج گرئر سن دی لنگوئسٹک سروے آف انڈیا وچ سرائیکی دا پورشن۔
قیام پاکستان دے بعد
1۔دروگوہر ۔۔۔ اختر وحید (1952 )
2۔لغات سرائیکی ۔۔۔بشیر احمد ظامی بہاولپوری
3۔ سرائیکی سمل ۔۔۔۔جمشید احمد کمتر رسولپوری
4۔لغات_دلشادیہ۔۔۔ دلشاد کلانچوی
5۔فدائے اطہر /اسلم قریشی ۔۔۔۔ نویکلی سرائیکی اردو ڈکشنری
7۔ شوکت مغل ۔۔۔۔ سرائیکی اکھانڑ /سرائیکی محاورے / اصطلاحات _پیشہ وراں۔
8۔ شوکت مغل /ڈاکٹر جاوید چانڈیو /مجاہد جتوئی ۔۔۔ لغات _فریدی دے حوالے نال انجھ انجھ  مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کم۔
9۔سعداللہ خان کھتران ۔۔۔پہلی وݙی سرائیکی اردو لغت (2007/2016 ) بہاالدین زکریا یونیورسٹی
10۔غلام حر خان کندانی ۔۔۔ پوتھی (2011 ) عوام دوست فاونڈیشن بکھر
11۔زبیر احمد ۔۔۔ حرف حمیل
13۔سید ناصر عباس رضوی ۔۔۔ٻولی بھوم دی سنڄاݨ۔