cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سَرائیکی شاعری
Dimple'
آ ہک بئے  کوں  چھمکاں ماروں من دریا تیں
خاب تاں ڈیکھوں خاب متاں سُدھ پار دی ڈیوے
آ  کاغذ    دیاں    بیڑیاں   تاروں    من  دریا تیں
تریہہ اندر دی جینویں تھل اِچ اہڑ ڈوپہرا
چُنی  چولا  پاند  جھباروں من دریا تیں
کئی مُندری کئی ونگ متاں کئی پُھل سرمی دا
پنے   پلکیں   نال     بوہاروں   من  دریا   تیں
اپنے اپنے  مال  دے  چنکے آپ سُنجانوں
جنگل چھوڑ مِہاگاں چاروں من دریا تیں
اپنے اپنے سِجھ دے سیک اِچ سڑدے پئے ہیں
توں پاروں  تے  مَیں  اُرواروں  من دریا تیں
کئی پل شاہدؔ شیت وَلا مل پووے ساکوں
اپنی واروں  تن تے  ماروں  من دریا تیں
ع ش
سائیں ریاض قیصر قیصراݨی
میڈا گھر مسائل دا مکتب
میڈے گھر جڳراتے نچدن
پتر میڈے سکلیں پڑھیل
تیڈا کیا ہے؟
تیڈا گھر تاں سوجھل سوجھل
تیڈے اپ ٹو ڈیٹ سکندر
محل نما ہک کوٹھی اندر
ٹیبل ٹینس کرکٹ کھیڈن
میڈے تاجا، تڳا، گلا
تتی ریت دے ٹٻے اتے
کر تے بند بندوڑے جوڑن
مٹی دے وچ مٹی تھیون
ہکا آس ہے بارش تھیسی
سینگیاں دے سنگ سانوݨ دھانسوں
شام گزر ڳئی
مینہ نہ آیا
منہ تے کالے ٹکے لا کے
لیر کتیراں چولے پا کے
در در ونڄن بکھ دے ماریے
اکھیں نوٹ کے آکھن سارے
کالی بکری کالا شینہہ
گھتو دانڑیں وسے مینہہ
حاتم بلوچ :-
تیڈے ہوندیں ان چگدے ہن گیرے طوطے ول نئیں ولیے ۔
دوکھا جیرھی جاہ توں  ٹردے  ولدا پھردا آتھ ول ولدے۔
کوئی ہک  ڈسو جیندو اوندے ڈتے دوکھے ول نئیں ولیے۔
ساڈے گھر دا رستہ بدھ ڈیو گودیں کوں ونج آکھیا ہاسے۔
کھٹڑے جوڑنڑ توں جی چھٹے ساڈو گودے ول نئیں ولیے۔
سال پسالی کھل  کھلواونڑ میلے دے ڈینہہ آ ویندے  ہن۔
کتواں سالء سرکس آلے شہر ءچ شودے ول  نئیں ولیے ۔
تئیں وی حاتم ول نئیں ولنڑاں گالہیاں دیداں راہ تیں رلسن۔
☃☃
جیونڑ جوگا  ول  نئیں ولیا  جیونڑ جوگے ول نئیں ولیے ۔
عاصم
رتا بوچھنڑ رتیاں ونگاں کیویں منگاں
تیڈے در توں تیکوں منگاں کیویں منگاں
ذوالفقار ظفر
ذوالفقار ظفر (ज़ुलफ़क़ार ज़फ़र) سیں دامان دی دھرتی دا او نینگر اے جہرا ہمیشہ اندرو اسو سرمیں دے پُھلیں وانگوں سر سبز رہندے ہک پڑھیا لکھیا باشعور دوست. سوھڑی تے مرکڑی شاعری ءچ جتھاں ذوالفقار ظفر دامان تے ڈکھ سکھ لکھین زندے پیر دے میلے تے بیر ویچڑ آلی اوں بُڈھڑی دے نویں پوجھنڑ دے خواب تے حسرت ڈیکھ کے روون لگ ویندے تے کھیں ویلھے لاڑیں نال کھار بنڑا کے.
سَرائیکی شاعری
عاصم
تیکوں منگاں یا ناں منگاں
میں تا اپنڑے آپ توں تنگاں کیویں منگاں
ذوالفقار ظفر
سیرت دی پہلی منظوم کتاب، صدقہ سئیں دا
اے کتاب چھپ تے آون آلی اے محدود وسایئل تے اج دے مشکل ترین دؤر ءچ اپنڑی جیبو کتاب چھپواون بھوں مشکل اے اُوندے باوجود انھیں دی آقاء دوجہان نال محبت دا ثبوت ہے کہ انہاں رات ڈینھ محنت کر کے ایں کتاب کو چھپاے .ایندی کامیابی یقینی اے ات واسطے دُعا گو ہیں اللہ تعالی ساڈے ایں سُوھڑیں سجن کو اجر ڈیوے تے دین و دنیا دی بھلائ نصیب کرے .میں ذوالفقار ظفر کو انھیں دی اے قیمتی کتاب چھپن تے مبارخ باد پیش کرینداں.
سَرائیکی شاعری
عاصم
ہتھ کو کیرھے رنگ ءچ رنگاں کیویں منگاں
ذوالفقار ظفر
سیرت دی پہلی منظوم کتاب، صدقہ سئیں دا
اللہ پاک ذوالفقار ظفر کو ڈوہیں جہانیں کامیابیاں نصیب کرے آمین ...
سَرائیکی شاعری
عاصم
پی کے سانول روز سوچینداں
بھرئیے شہر اچ کتھاں دنگاں کیویں منگاں
ذوالفقار ظفر
سیرت دی پہلی منظوم کتاب، صدقہ سئیں دا
دُعا گو ..........یاسین حاتم...
سَرائیکی شاعری
عاصم
میں ہاں تسی تھل دی واسی اللہ راسی
پانی ڈیسن کتھاں گنگاں کیویں منگاں
عاصم پچھدن روز پیالے بھنگاں والے
کتھوں ملسن کوٹ دیاں بھنگاں کیویں منگاں
اصغر گورمانی
ویلھی تھی ݙسا گِھن
ڈکھڑے سݨا گِھن
پیریں اتے ہتھ رکھ
یار کوں منا گِھن
دل ݙے حکیم کوں
دل دی دوا گِھن
کنو بُٹی آکھسی
گھمی گھمی رات ہے
رات کوں روا گِھن
سک ساگی سانبھ رکھ
مونجھ گھݨیں چاگِھن
مندری تاں منگی وی
خواب وی ولا گِھن
در اتے چوگ سٹ
پکھیں دی دعا گِھن
ویندا پئے وی اصغر
مل پو الا گِھن
اصغر گورمانی
رائے احمد خان تے لارڈ برکلے
انگریز نے تحصیلداراں، پٹواریاں تے تھاݨیداراں کوں اندھے اختیار ݙے رکھے ہن تاکہ لوگاں کوں دبا کے رکھیج سگے ، انہاں دے اتے انگریزاں دا ہک اسکاٹش افسر اسسٹنٹ کمشنر لارڈ لیوپولڈ اولیور فزرڈنگ برکلے اس علاقے وچ خصوصی طور تے تعینات ہئی تاکہ اتھوں دے وسائل توں مرکز کوں بھرپور فائدہ پہنچایا ونج سگے، برکلے دا پیؤ ہنری جیمز بریلی دے کلکٹر آفس وچ ہیڈ کلرک ہئی، لارڈ برکلے 1829 وچ بریلی وچ ہی پیدا تھیا، 1830 وچ اینکوں بپتسمہ ملا تے 1857 وچ اٹھاویہہ سال دی عمر وچ اوہ گوگیرہ دا لارڈ متعین تھیا۔
رائے صاحب تے لارڈ برکلے دا پہلا ٹاکرا اوں وقت تھیا جݙݨ برکلے انہاں دے روحانی پیشوا دی گھوڑی چھک کے آیا ہئی، اوں گھوڑی دی پھرتی تے رنگت بیمثال ہئی، اوہ صاحب گھوڑی ویچݨ تے راضی نہ تھئے تاں اوں نے چھک گھدی، رائے صاحب نے اس توں گزارش کیتی کہ ساݙے بزرگ دی گھوڑی واپس کر ݙتی، جݙݨ برکلے نہ منا تاں اونکوں چار ہزار روپے دے عوض خریدݨ دی پیشکش وی کیتی مگر اوہ ول وی نہ منا۔
لوک شاعر ݙاݙا پھوڳی دے مطابق ݙوجھا ٹاکرا اس وقت تھیا جݙݨ دہلی تے میرٹھ وچ بغاوت برپا تھئی، ایں موقعے تے لارڈ برکلے نے رائے صاحب کوں سݙیا تے دہلی دی بغاوت کچلݨ کیتے درکار افرادی قوت تے اچھی نسل دے گھوڑے مہیا کرݨ دا تقاضا کیتا۔
سعید بُھٹہ صاحب لکھدے ہن:
“اخیری کردیاں کردیاں احمد خان نوں وی جوش آیا بھئی ایس لڑائی اچ اساڈے ساندڑ بار دا حصہ وی ہونا چاہی دا، کیہ آکھسن، ایہہ نئیں لڑدے تے دوآ لوک لڑدا پیا ہے”۔
لارڈ برکلے نے آکھا، رائے صاحب میکوں دلی کیتے بندے تے گھوڑے ہر صورت وچ درکار ہن، اس دے بدلے وچ تہاکوں لندن توں وݙا اہم سرکاری اعزاز گھن کے ݙیساں ۔
رائے احمد خان نے جواب ݙتا:
“اساں کݙہیں وی، کہیں وی حال وچ اپݨے گھوڑے، عورت تے زمین کہیں دے حوالے نی کریندے”۔
رائے صاحب، انہاں دے دوست سارنگ فتیاݨہ تے دیگر ساتھی، لارڈ برکلے کوں صاف جواب ݙے کے واپس اپݨے گاؤں جھامرہ چلے آئے لیکن کجھ ݙینہاں بعد ہک نویں تے اینجھی گھمبیر صورتحال پیدا تھی گئی کہ رائے صاحب کوں سرکار دے خلاف ہتھیار چاوݨا پئے ڳیا۔
اتحاد برائے بین القوامی انصاف
اتحاد برائے بین القوامی انصاف (Coalition for International Justice) واشنگٹن ڈی سی تے ہیگ وچ قائم ہک بین الاقوامی، غیر منافع بخش تنظیم ہئی جیہڑی روانڈا تے یوگوسلاویہ کیتے بین الاقوامی جنگی جرائم دے ٹربیونل دی حمایت کریندی ہئی۔ ایندے علاوہ ایہ مشرقی تیمور، سیرالیون، کمبوڈیا تے سوڈان وچ فوجداری تے عبوری انصاف دے اقدامات دی حمایت کریندی ہئی۔
31 مارچ، 2006ء کوں اتحاد برائے بین القوامی انصاف نے ادارے کوں ختم کرݨ دا اعلان کر ݙتا۔ بورڈ آف ڈائریکٹرز وچوں ہک خط وچ لکھا گیا کہ "اتحاد برائے بین القوامی انصاف ہک مستقل ادارہ بݨݨ دا ارادہ نی رکھدی"
ازالۃ الخفا عن خلافۃ الخلفاء
ازالۃ الخفاء عن خلافۃ الخلفاء شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دی کتاب ہے۔ اصل کتاب فارسی زبان وچ ہے۔
مصنف
ناں قطب الدین عرف ولی اللہ بن عبد الرحیم بن الشہید وجیہ الدین بن معظم بن منصور جیہڑے علمی دنیا وچ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی کے نام سے معروف ہیں۔ آپ دی ولادت 14 شوال 1114ھ / 2 مارچ 1703ء کوں تھئی۔ آپ 26 محرم 1176ھ / 17 اگست 1762ء کوں وفات پا ڳئے ۔
کتاب دا موضوع
شاہ صاحب دے زمانے وچ اہل تشیع دہلی تے لکھنؤ دے آس پاس دے علاقیاں وچ کافی زور پکڑ ڳئے ہن۔ انہاں دے جواب وچ آپ نے ایہ کتاب لکھی۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دی ایں تصنیف دا موضوع اسلامی ریاست تے ایں دا نظام ہے۔ جیں وچ خلافت راشدہ توں گھن کے عمومی اسلامی نظام تے بحث کیتی ڳئی ہے ۔
انگونگی واتھیونگو
میں رڑھ واہی کرݨ آلے ہک درگھے ٹٻر وچ ڄمیاں۔ ساݙے ٹٻر وچ میݙا پیو، اوندیاں چار ذالیں تے اٹھاوی ٻال ہئین۔ اے اوں ویلھے دی ڳالھ اے جݙاں ہر ٹٻر پورے ویہڑے تے وت اڳوں پورے وسیب نال گنڈھیا ہویا ہوندا ہئی۔ رڑھ واہی کریندیں ہوئیں ساݙا اَلا ٻول اپݨی ما ٻولی گیکئیو وچ تھیندا ہئی۔ ساݙے گھر تے اوندے ٻاہروں گیکئیو ای الائی ٻولی ویندی ہئی۔
حالات زندگی
اڄ وی میکوں چنڳی تراویں یاد اے کیویں اساں دیگر ویلھے پتھاری دے چُودھار ٻہہ کے قصے کہاݨیاں سُݨدے ہاسے۔ اے قصے کہاݨیاں ٻالیں کوں اُنہیں دے وݙ وݙیرے سُݨیدے ہئین۔ ہر کوئی انہیں قصے کہاݨیں کوں شوق نال ٻہے سُݨدا ہئی۔ اساں ٻالیں دا ہک کم اڳلے ݙینہہ اُنہیں سُݨیے ہوئے قصیں کہاݨیں کوں اپݨے یورپئین تے افریقی مالکیں دے چاہ دے باغ وچ پتے تے ٹِنگڑیں چُݨدے ٻالیں کوں سُݨاوݨ ہوندا ہا۔
اے کہاݨیاں، جنہیں دے وݙے کردار جانور ہئین، ساکوں اپݨی ما ٻولی گیکئیو وچ ݙسیاں وینداں ہئین۔ سیہڑ ننڈھڑا تے ہیݨا ہوندیں ہوئیں وی اپݨی نویکلی ذہانت تے ہوشیاری دی وجہ توں ساݙا ہیرو ہوندا ہا۔ جئیں ویلھے او شیر، چیتا تے اینجھے ٻئے شکاری جانوریں دے خلاف اپݨا بچا کریندا ہئی تاں اساں اپݨے آپ کوں او سیہڑ دی جاہ تے سمجھیندے تے محسوس کریندے ہاسے۔ سیہڑ دی کامیابی ساݙی کامیابی ہوندی ہئی تے اوندی کہاݨی کنیں اساں اے سکھیا جو ہیݨا تے کمزور ݙیکھیجݨ آلا کیویں اپݨے سیہݨپ اتے پُھرتی نال ݙاڈھے کوں ہرا سڳدے۔ انہیں قصے کہاݨیاں وچ اساں ݙیہدے ہاسے اے جانور کیویں سخت فطرت۔جیویں جو کُریہہ، جھڑ مینہہ، گرمی سردی، جھکڑ جھولے وغیرہ۔ دے خلاف بِھڑدن تے ایں بھڑاند وچ سانجھ دے راہ رستے ڳولیندن۔ ساݙی ہک دلچسپی انہیں قصے کہاݨیاں وچ جانوریں دی آپت دی بھڑاند ݙیکھݨ وی ہوندی ہئی، خاص کر درندے شکاری جانوریں اتے اُنہیں دے شکار وچالے تھیوݨ آلی بھڑاند۔ فطرت دے خلاف تے جانوریں دی آپت دی بھڑاند دیاں اے کہاݨیاں ساکوں اپݨی اصلی انسانی دنیا دے بھڑاندیں ونگ لڳدیاں ہئین۔ اے ڳالھ نہی جو اساں او قصے کہاݨیاں نَہسے سُݨدے جیندے وچ انسان وݙے کردار ہوندے ہئین۔ انہیں انسانی کہاںیاں وچ کرداریں دیاں وت ݙو ونکیاں ہوندیاں ہئین۔ اینجھے انسان جنہیں دی خصوصیات وچ مہربانی، رحم، برائی کنیں نفرت، ݙوجھیں دا خیال رکھݨ شامل ہئی تے ݙوجھے پاسو ݙو مُونہے آدم خور انسان ہوندے ہئین جنہیں دی خاصیت لالچ، خود غرضی تے ہر اوں شے کنیں نفرت کرݨ ہا جیندے نال سانجھ تے وسوں ودھدی ہئی۔ ساݙے اوں ویلھے دے وسیب وچ آپت تے سانجھ کوں چنڳا ڄاݨا ویندا ہئی۔ ایں سانجھ وچ انسان تے جانور کٹھے رل کے دیہیں ݙیݨیں دا مقابلہ کریندے۔
قصے کہاݨیاں کرݨ آلیں وچوں کُجھ ٻہوں چنڳے تے کُجھ مندے ہوندے ہئین۔ چنڳا کہاݨی سُݨاوݨ آلا ہکا کہاݨی ولا ولا اینویں سُݨیدا ہئی جو ہر دفعہ سُݨن آلے کوں او ننویں کہاݨی ڄاپدی ہئی یا کہیں ٻئے دی سُݨائی کہاݨی کوں اینویں ولا سُݨویندے ہئین جو او کہاݨی ودھیک ڈرامائی تے مݨ بھاوݨی تھی ویندی ہئی۔ قصہ کہاݨی سُݨاوݨ وچ سارا فرق لفظیں تے تشبیہات دے وکھرے ورتارے تے انجو انج تاثرات کوں ݙکھاوݨ کیتے کڈھے ہوئیں آوازیں نال پوندا ہئی۔انہیں قصے کہاݨیں کنیں اساں لفظ تے اوندے معنی دی قدر کرݨ سِکھیا۔ساݙے کیتے ٻولی کلہا لفظیں نال ڳنڈھیا کئی ہار نہی۔ ایندا اثر لفظیں دے فوری ورتارے تے اُنہیں دے لغوی معنیں کنیں ودھ ہوندے۔ ساکوں لفظیں دی لُکی ہوئی جادوئی طاقت دا پتہ اوں ویلھے لڳیا جݙاں اساں ٻُجھارتیں، آکھاݨ تے ہجیاں دے وٹا پھیر دی چس چاوݨ لڳے یا وت جئیں ویلھے اساں بے معنی پر موسیقیت دے حساب نال سلہڑے لفظ اَلاوݨ لڳے۔ ایہا ڳالھ اے جو اساں اپݨی ٻولی دی موسیقیت کوں سبھ توں پیلھے تے ودھ سِکھدے ہئیں۔ ساݙی ٻولی اپݨے استعاریں تے تشبیہات دے ذریعے ساکوں دنیا کوں ݙکھݨ تے سمجھݨ دی راہ ݙتی۔ ایں سبھ توں ودھ ٻولی دا ہک اپݨا اݨ مُک سُہݨپ ہئی۔ ساݙا گھر تے اوندے ٻاہرو رڑھی راہی دے میدان ساݙے کیتے کچی پکی جماعت دے سکول ہوندے ہئین۔ ساݙی ایں بحث کیتے سبھ توں ودھ اہم ڳالھ اے ہے جو ساݙی شام ویلھے دی لکھائی پڑھائی دی ٻولی تے ساݙے ویہڑے وسبے تے کم کار آلی جاہ دی ٻولی وچ کئی فرق نہی ہوندا۔ اساں سبھے جاہیں تے کم کاریں وچ اپݨی ما ٻولی ٻلیندے ہاسے۔ (ایندی ہک لکھت دے زکریا نتکاݨی دے سرائیکی ترجمے توں ماخوذ)
سرائیکی لوک بیانیہ
ھک گالھ چیتے نہ ہئی بہندی جئیں ویلھے وڈے بزرگ جیرھے جو قدیمی تقویم دے حوالے نال بحث کرن ہا تاں آکھن ہا جو مہینہ تاں پھگن دا اے سغراندیں وساخ دی فلاں فلاں تاریخ اے. اج اے مدعا ایں حل تھیا جئیں ویلھے طارق اسمعیل احمدانی صاحب دی کتاب سرائیکی لوک بیانیہ اچ چیپٹر "سغراند" پڑھئیم. . احمدانی صاحب بہوں سوہنڑے تے سادہ طریقے نال ایں مسئلے کوں سمجھا ڈتے،بجاۓ ایندے کہ اپنڑے لوظاں اچ میں کجھ لکھاں بہتر ہوسی احمدانی صاحب دے اپنڑے اسلوب نال ایں مسئلے کوں دوست سمجن جیرھے ایں بارے انڑجانڑ ان. . . . . . . "تقویمیں (کیلنڈرز) دا دارومدار کتھائیں سجھ  اتے کتھائیں انہیں دی بنیاد چندر  تے ہے . انہیں ڈونہیں تقویمیں دی سانجھ ایں گالھ تے ہے جو اے موسم دے عین مطابق ان اتے انہیں دے ناں تقریبا ہکو جئیں ان لیکن تندیر تے ترتیب وچ تھولا جیہاں فرق ہے. مثلا بکرمی تقسیم دا منڈھلا مہینہ وساخ ہے ،اے سجھ نال جڑیا ہویا اے. ایں تقویم کوں کندرا ماسا  وی اہدن ، اتے "نانک شاہی " تقسیم چیتر کنیں شروع تھیندے ،ایندی جڑت چندر نال اے. ایندے وچ لطف دی گالھ اے ھے جو انہیں ڈونہیں تقویمیں وچ وساخ دی پہلی تاریخ (13 اپریل) کوں سال دا پہلا ڈیہاڑا گنڑیا ویندے . سرائیکی وسیب وچ اے تقویم "سغراند" دے ناں نال مشہور اے .ہندی زبان وچ اینکوں "سکرانت اہدن. اے تقویم موسم نال جڑی ہوئی اے .ایندے مہینیں دے ناں نال موسم دی شدت (سردی گرمی) دا اظہار بھرپور طریقے نال ملدے. سرائیکی وسیب دی زراعت ایں تقویم نال مربوط اے. ". ..
جے احمدانی صاحب دی مذکورہ لکھت دا خلاصہ کڈھوں تاں کجھ ایں بنڑدے جو جیرھے دیسی مہینے اساں ورتیندوں دراصل اے ڈو کیلنڈر ان ہک بکرمی کیلنڈر جیرھا جو وساخ کن شروع تھیندے اے سجھ نال چلدے، ایکوں کندرا ماسا وی اہدن. . ڈوجھا نانک شاہی تقویم اے جیرھا جو چندروکیں حساب نال چلدے. اے چیتر کن شروع تھیندے. . ایں کتاب اچ جھمر تیں لکھیل مضمون بہوں شاندار اے جیکوں لکھنڑ لئیوں احمدانی صاحب بہوں محنت کیتی اے وسیب دے مشہور جھومریں کوں، نغارچیں کوں ، ڈھولک نوازیں کوں ملئین انہاں نال بیٹھن انہاں دے تجربات بارے انہاں دے فن بارے جانڑکاری گھننڑ دے بعد مضمون لکھئے. .ایں مضمون تیں ول کہیں ویلھے تفصیلی گفتگو کریسوں. .(بلال بزدار)
سرائیکی لوک سانجھ دا مہرے آلے وچ تاریخی کٹھ
سرائیکی لوک سانجھ ( راجن پور) دا مہرے آلا اچ تاریخی کٹھ۔ سوجھوانڑیں دی سرائیکی وسیب آتے لوک سانجھ دی تاریخ، سفر، شناخت، کلچر، سیاست آتے اگوں بارے گال مہاڑ۔قرار داداں۔ نینگریں دی وڈی تعداد نے ڈس ڈتے جو لوک سانجھ دا ڈوجھا جنم سرائیکی وسیب کیتے ہک وڈی امید بنڑدا پئے۔ سیں عاشق خان بزدار نے سیں استاد فدا حسین گاڈی دا اساں نیگریں وچ رومانس ڈونگھا کر ڈتے۔ مشتاق گاڈی سیں ڈسیا جو لوک سانجھ پہلے جنم اچ سنجانڑ آتے ہنڑ سیاسی کلچر بنڑاونڑ آتے ودھانوڑ اتے کم کریسی۔۔
وسیم اشرف
وسیم اشرف دا تعلق سرائیکستان دے ضلع بھکر نال اے۔ اے سرائیکی اچ مختلف معاشرتی موضوعاں تے ویڈیوز بݨیندن جنہاں اچ وسیب دے مسائل تے روشنی پاوݨ دے نال مزاح وی شامل ہوندے۔ انہاں دا چینل بھکر بوائز (Bhakkar Boys) یوٹیوب تے موجود اے۔
گنان
گنان دے لغوی معانی "گنگناوݨ" ہن۔ کجھ لوک آہدے ہن۔ گنان لفظ سنسکرت زبان دے لفظ "جنان" توں نکلیا ہے، جیندا مطلب ڄاݨݨ، علم یا حکمت ہے۔ کجھ ماہرین دےخیال وچ لفظ "گنان" گیان توں نکھتے جیندا معنی اینجھا کلام(شاعری) ہے جیڑے اسماعیل داعی یا اسماعیلی پیر آپݨے نومسلم پیروکاراں کوں اسلام دے اصول سکھاوݨ تے سمجھاوݨ کیتے منظوم صورت وچ شاعری دی ہک صنف دے طور تے ییش کریندن۔گنان لفظ کوں عربی زبان دے لفظ "غنہ" دی ٻولی ہوئی صورت بیان کریندن۔ غنہ لفظ دا مطلب "سُر نال ڳاوݨ" ہے۔ یعنی او کلام جہڑا سُر نال ڳایا ون٘ڄ سڳے۔ گنان علم تے ادب دی او صنف ہے جیکوں موسیقی دے سُراں وچ ڳایا ویندے۔ اسماعیلی پیراں تے اسماعیلی داعیاں نے اسماعیلی عقیدے تے فکر کوں موسیقی دے سُراں نال پیش کیتے۔
ریسکیو 15، بہاولپور
بہاولپور وچ پنجاب پولیس دا ہنگامی تے حادثاتی واقعات وچ مدد دا ادارہ، انگریزی وچ Rescue 15 ، سݙویندا ہے۔ عدد 15 توں مراد اس ادارے دا ہاتف عدد ہے جس تے شہری فون کر کے ہنگامی مدد منگ سکدن یا حادثہ دی اطلاع ݙے سکدن۔ 15 ریسکیو (بروقت مدد) دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے۔
گنان
گناناں دی تاریخ
تاریخی لحاظ نال گناناں دی ابتداء ٻہوں پراݨی تے قدیم ہے۔ سبھ توں پہلے ١٠٧٩ء وچ اسماعیلی داعی پیر ست گر نور دے گنان ملدن۔ اسماعیلی پیراں ہک منظم تحریک دے تحت سندھ، گجرات تے سرائیکی علاقے وچ تبلیغی سرگرمیاں شروع کیتیاں۔ ایہ بزرگ اللہ تے رسول دے ارشادات دی روشنی وچ چنگائی نیکی تے تصوف دی تعلیم آپݨے مخصوص انداز وچ ݙیندے ہن۔ انھاں اسماعیلی بزرگاں دی تعلیمات دے نتیجے وچ سینکڑت ہزاراں ہندو مسلمان تھی ڳئے۔ اگرچہ انھاں اسماعیلی بزرگاں وچوں زیادہ تر بزرگ ٻاہروں تشریف گھن آئے۔ لیکن انھاں اتھاں آکے مقامی زباناں کوں اپنا گھدے۔ تے لوکاں دی مقامی زبان وچ درس وتدریس دا فرض انجام ݙیندے ہن، انھاں دے عارفانہ، صوفیانہ تے ناصحانہ کلام کوں گنان آکھیا ویندے۔ ایہ گنان زیادہ تر سندھی، ہندی، گجراتی تے سرائیکی وچ ہن۔ سندھ تے گجرات دے علاوہ انھاں بزرگاں دے ݙو وݙے مرکز ملتان تے اوچ ہن۔ لہذا انھاں کوں اتھاں تبلیغ کریندے ویلے انھاں کوں مقامی سرائیکی زنان کوں ذریعہ بݨاوݨا پیا۔ ایں طرحاں اسماعیلی پیراں دے ایہ گنان پہلے سرائیکی دور دے شعری تے دینی ادب وݙی اہمیت رکھدن۔
ریسکیو 15، بہاولپور
بہاولپور ریسکیو 15 ضلع دے لوگاں کوں مندرجہ ذیل خدمات فراہم کریندی پئی ہے۔
گنان
گنان دے موضوع
گنان دا موضوع انسان دی بہتری کرݨ ہے۔ اسماعیلی پیراں نے ایندے وچ بھائی چارہ، مساوات دا تصور، رواداری، آخرت دی فکر، قرآن دی تعلیمات، خیر سڳالی، چنگے اعمال دی تبلیغ، خدا پرستی، تے صلح جوئی کوں موضوع سخن بݨائے۔ مقامی ہندو آبادیاں وچ ایہ تعلیمات اتݨیاں پھیلیاں جو بے شمار ہندو مسلمان تھیوݨ لڳ پئے۔ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
ریسکیو 15، بہاولپور
ريسکيو 15 بہاولپور دا تاریخی پس منظر
ریسیکو15 بھاولپور دا قیام 2000 وچ عمل وچ آیا. شیخ ہمدان بن راشد المکتوم صاحب منسٹر آف فنانس ڈپٹی رولر دبئی نے فروری 2004 وچ نویں عمارت بݨا کے ضلع پولیس بھاولپور کوں برائے رییسکیو 15 کیتے بلڈنگ تحفہ ݙتی. اے تمام کاوشاں جناب پرویز اکبر لودھی صاحب ڈی آی جی تے جناب سکندر حیات صاحب ایس ایس پی بھاولپور نے حکمراں دبئی نال ملاقات کرکے ریسکیو 15 کیتے عمارت منظور کروائی. ریسکیو 15 بھاولپور نے ابتدا وچ 3 عدد ٹیلی فون لائیز نال منسلک تھی کے ضلع بھاولپور وچ اپݨی سروس شروع کیتی لیکن وقت دے نال نال جناب عارف نواز صاحب ڈی پی او بھاولپور اپݨی کاوشاں نال ریسکیو 15 تے ایلیٹ ٹیم، محافظ اسکارڈ تے اسپشل اسکارڈ برائے کیش ڈیوٹی چھوڑن کیتے مامور کیتے تے موبائل فون ناکارہ کرݨ دی سروس دا انعقاد کیتا. اگست 2008 ٢چ جناب ملک خدابخش اعوان صاحب آرپی او بھاولپور ڈویژن دی کاوشاں نال سٹیژن پولیس لائزنس کمیٹی سی پی ایل سی دا قیام عمل وچ آیا.
ٻاہرلے جوڑ
[پاکستان وچ قانون نافذ کرݨ والے ادارے http://en.wikipedia.org/wiki/Category:Law_enforcement_agencies_of_Pakistan]
شاعر (تعریف)
شاعر (انگریزی:Poet) شعر گوئی کرݨ والے شخص کوں آہدن۔ ایندی جمع شعراء ہے۔ شاعری ہک صنف ہے جیندے وچ لکھݨ والا لفظاں دی چوݨ کر کے انہاں کوں اشعار وچ ڈھال گھندے۔ شاعر دی مونث شاعرہ ہوندی ہے یا شعر گوئی کرݨ والی خاتون کوں شاعرہ (انگریزی:Poetess) آہدن۔ ایندی جمع شاعرات ہے۔
کاظم حسین کاظم
کاظم حسین کاظم سرائیکی شاعر ہے،
نمونہ کلام
میڈے ہوونڑ دا ڈکھ
تیڈے رو ونڑ دا ڈکھ
سوئی دے چنجھ تے ودۓ
ہار پوونڑ دا ڈکھ
اوکوں کھلنڑ دا غم
ساکوں روونڑ دا ڈکھ
پہلے بہاونڑ دا ہائی
ہنڑ کھڑو ونڑ دا ڈکھ
ہتھ نہ ہوونڑ دی ہنج
مہندی لوونڑ دا ڈکھ
سکے کھوہ دے اتے
ڈاند جونڑ دا ڈکھ
خون رو ونڑ دا ڈکھ
جیکوں پا نہ سنگا
اوکوں کھوونڑ دا ڈکھ
بھل ونجنڑ دی سزا
پیش پوونڑ دا ڈکھ
ہنج دا مقسوم ہے
پیر دھونڑ دا ڈکھ
رلے کھلنڑ کوں ڈس
کلہے رونڑ دا ڈکھ
میکوں تیڈے سوا
اپنڑے ہوونڑ دا ڈکھ
ریت پوونڑ دا ڈکھ
کیں کوں ملنڑ دا ڈکھ
کیں کوں لوہونڑ دا ڈکھ
میکوں ہنج کر گیئے
کہیں دے رونڑ دا ڈکھ
لیپا ڈیونڑ دی سک
کوٹھا چوونڑ دا ڈکھ
سوجھلے وچ ودۓ
رات پوونڑ دا ڈکھ
انگلیاں ترٹ پیاں
چھلے ہوونڑ دا ڈکھ
نک دے ہوندے ہوئے
نک نہ ہوونڑ دا ڈکھ
کاظم حسین کاظم
اقبال حسن بھپلا
اقبال حسن بھپلا سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
ملتان
نمونہ کلام
میڈے سر تے تیڈا ہتھ جو ہا میڈی دنیا تے ہئی ٹور عجب
میڈی کہیں تےتک ناں پوندی ہئی منہ زوری دا ہئی زور عجب
میڈی چنچل چال سٙلوری ہئی جیویں جنگل دے وچ مور عجب
"اقبال" کوں وقت نے مار ڈِ تا نتاں جگ تے ہئی شاہ زور عجب ونکی:سرائیکی شاعر
سرائیکی خاکہ نویسی
نثری ادب وچ خاکہ نویسی  ہک وݙی نازک صنف ہے ۔
اے صنف انگریزی ادب کنوں تھیندی ہوئی سرائیکی زبان تک پہنچی اے۔  انگریزی وچ جتھ کوں اسکیچ یا پئین اسکیچ اہدن اوندا ناں اساں "خاکہ" رکھ ݙتے۔
خاکہ نویسی دے تقاضے کیا ہن؟
ہک کامیاب خاکے دے لوازمات کیا کیا تھی سڳدن  ؟ انہاں سوالیں دے جوابات اساں کنوں وسیع مطالعے دا تقاضا کریندن۔
خاکے دی ہک تعریف اے ہے  جو ۔ جیویں کہیں پینسل اسکیچ  وچ گھٹ توں گھٹ لکیریں دے اندر شخصیت دی شکل ، حلیہ تے مطلوبہ تاثرات ابھارݨے ہوندن اُنویں  ۔
جیویں غیر ضروری لکیراں اسکیچ کوں خراب کریندین  ایویں  غیر ضروری لفظیں دی دّٻڑ گُھسڑ تے بھر مار وی خاکے کوں برباد کریندی اے
بظاہر تاں ہک تصویر وی خاکہ ہی ہوندی اے  پر خاکہ تصویر کنوں ڈھیر اڳوں تے  دی اتے موئثر چیز ہوندی اے ۔
اے ہک  وݙے سُگھڑاپے دی ڳالھ ہے جو کہیں خاکے وچ کیا کیا بیان کیتا ونڄے تے کیا کیا نظر انداز کر  ݙتا ونڄے ۔
خاکہ نگاری نہ تاں  چھڑی حُلیہ نگاری ہوندی اے تے نہ ہی صرف سیرت نگاری دا ناں ۔ خاکہ ۔ ہے
عام طور تے خاکہ نویسی وچ ترئے قسم دیاں ڳالھیں تھی سڳدین
1 اخلاقی ڳالھیں ( شخصیت دیاں اچھایاں )
2 غیر اخلاقی ڳالھیں ( شخصیت دیاں بُرائیاں )
3 شخصیت کوں نشابُر کرݨ والیاں خاص خاص ڳالھیں ۔
خاکہ نگار دے کیتے ضروری ہے جو او شخصیت دی انفرادیت بیان کرݨ دے کیتے مناسب الفاظ چُݨے  غیر ضروری طور تے مزاح پیدا کرݨ دے خبط وچ پھکڑ بازی ، پھبتی کّسݨ  اتے وڳتی بازی تے نہ آ ونڄے  ۔ خاکہ نگار مزاح ، طنز تے تشنیع دے فرق کوں چنڳی طرح تے سمجھے طنز تے مزاح وچ ہلکی تے مزیدار چوٹ کنوں کم گھنے ۔ عیب جوئی ۔ گلہ گوئی تے تحقیر توہین کرݨ دا غلیظ دھندا  نہ کرے  چوٹ ایجھی ہووے جو جیئں دے اُتے چوٹ کیتی ونڄے او خود وی پڑھ تے چس چاوے توہین محسوس نہ کرے ۔ لوکیں کنوں مونہہ نہ ودا لُکاوے ۔ دل آزاری خاکہ نویس دا کم نی ہوندا ۔  خاکہ نویس گند بکݨ تے خاکہ لکھݨ وچ فرق رکھے ۔ حملہ آور نہ تھیوے
مثال دے طور تے کہیں دے قد بُت دا ، نک نقشے دا مذاق اُݙاوݨ ۔مزاح دے ناں تے چھچھورا پن  تے وڳتی بازی کرݨ ۔ او  ڳالھ آکھݨ جیرھی  کہیں شخصیت وچ اصلوں نہ ہووے  ۔ڄاݨ ٻُجھ تے شخصیت دی عزت وِڳاڑݨ ۔ یعنی اِرادی طور تے نقصان پُڄاوݨ دی کوشش کرݨ  ، اولاد ، عزیز اقارب تے سماج  وچ عزت گھٹاوݨ دی کوشش کرݨ وغیرہ
خاکے دی ہک تعریف اے وی ہے جو خاکہ صرف او نی جیرھا کجھ تہاکوں شخصیت وچ بظاہر نظردے  خاکہ نگار کوشش کرے جو شخص دے اندر دی شخصیت کوں پھلور تے کہیں وی قسم دی بد دیانتی تے جارحیت دے بغیر پیش کرے۔
بدقسمتی نال سرائیکی زبان وچ لکھیے ڳئے خاکیں وچوں چند  ہی ایں معیار تے پورے لہسن  ۔ ایں میدان وچ خود کوں شہسوار سمجھݨ والے ایں تِلکݨ بھرئیے میدان وچ  زیادہ توں زیادہ تِلکین  ۔کجھ حضرات تاں مزاح دی حد کوں اُلانگھ  تے پھکڑ بازی  بلکہ اصلوں بد تمیزی تک لڳے ڳیئن نمونے دے کیتے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔  ۔ دے لکھیے ڳئے  کجھ خاکے پڑھ ݙیکھو ایویں لڳدے جیویں لہوری اسٹیج دا کوئی بے ہودہ ڈرامہ بیٹھے ݙیکھدے ہووو
"دوزخی" سنواں خاکہ لکھسی
(جیرھا ہک بھیݨ آپݨے بھرا  دا لکھیا ہا) ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
= سرائیکی اَدب وِچ تاریخ نویسی دی روایت =
تحریر: ڈاکٹر خالد اقبال
سرائیکی پاکستان دے چارے صوبیاں وچ ٻولی ونڄݨ والی ہک قدیم زبان ہے۔ ایں زبان دا علمی ادبی سرمایہ صدیاں اُتے پھیلیا ہویا ہے۔ ایں زبان کوں ٻولݨ والیاں دی تعداد کروڑاں افرادتے مشتمل ہے تے سرائیکی زبان اپݨے ٻولݨ والیاں دے جذبات تے احساسات دے اظہار دی مکمل صلاحیت رکھیندی ہے۔ سرائیکی زبان وادئ سندھ دے انہاں علاقیاں وچ ٻولیندی رہئی اے بد قسمتی نال جیڑھا مسلسل حملہ آوری دی زد وچ رہئیے۔ جیندی وجہ پاروں ایندا ٻہوں سارا کلاسیکی ادب محفوظ نہیں رہ سگیا سرائیکی زبان ٻولݨ والے لوکاں دی تعداد پاکستان دے چارے صوبیاں وچ تقریباً 7 کروڑ ہے۔ جینکوں او مادری زبان دی حیثیت نال ٻولیندن۔ سرائیکی زبان تاریخ دے مختلف ادوار وچ مختلف نانواں نال ٻُلیندی تے لکھیندی آئی ہے۔ جینویں ملتانی، ڈیرہ جاتی، بہاول پوری، اچی، جگدالی، جٹکی، جھنگوی وغیرہ۔
ڈاکٹر مہر عبدالحق دی تحقیق دے مطابق:
"مختلف وجوہات دی بنا تے اینکوں کئی ناں ݙتے ڳئے۔ بھانویں جو ایہ اپݨے علاقے وچ ہکو طرحاں ٻولی تے سمجھی ویندی رہئی۔ تحریر اچ ایندا ناں ملتانی ای آیا ہے۔" (۱)
لفظ سرائیکی کوں متفقہ طور تے رواج ݙیواوݨ والے نامور محقق میر حسان الحیدری آہدن:
"1962ء وچ میں سرائیکی اکیڈمی دے ذریعے ’’سرائیکی‘‘ دے لفظ کوں ایں وسیب وچ رواج ݙتا۔ میں کوئی نواں لفظ ایجاد نہیں کیتا۔ ایہہ لفظ صدیاں کنوں سندھ وچ ’’ابھے‘‘ یا سرے دے علاقے دی زبان اتے قوم دی شناخت کیتے مستعمل ہئی۔ ملتان، بہاول پور اتے ڈیرہ غازی خان دے وسیع و عریض خطے وچ وسݨ والے لوکاں اینکوں اپݨا نہ بݨایا ہئی۔ البتہ ایں خطے دے لوکاں دے اندر دی ایہ شدید خواہش موجود ہئی جو اوہ اپݨی شناخت اتے اظہار کیتے مختلف شہراں اتے علاقیاں دی بجائے ہک مشترکہ لفظ اختیار کرن ۔ کیوں جو ملتان جیڑھا جو ہک صوبہ بلکہ ہک ملک ہئی۔ اوہ زوال دے بعد ہک شہر دی علامت بݨ چکاہئی اتے ملتانی زبان یا قوم ٻس ہک شہر دی نمائندگی کریندی پئی ہئی۔ اﷲ تعالیٰ میکوں ایہ شرف بخشیا جو میں ملتان وچ ’’سرائیکی‘‘ دا لفظ رائج کرݨ دی تحریک شروع کیتی۔ 6 اپریل 1962ء کوں اکابرین ملتان اتے علماء، ادباء دے ہک نمائندہ اجلاس وچ میں اپݨے خطبہ استقبالیہ وچ ملتانی، بہاول پوری ریاستی، دیرے والی اتے جھنگوی وغیرہ دی جگہ تے ’’سرائیکی‘‘ دا ناں منظور کراوݨ دی گالھ ٹوری۔ اجلاس دے شرکاء نے متفقہ طور تے ایں ناں دی منظوری ݙتی‘‘۔(۲)
’’سرائیکی‘‘ لفظ بھانویں جو ٻہوں قدیم ہئی۔ جیندے دوبارہ رائج تھیوݨ نال سرائیکی خطے دے کھینڈو کھانڈ لوکاں کوں ہک واری ول ہک مُٹھ تھیوݨ تے اپݨی عظمت دا احساس ملیا۔ جیندے نتیجے وچ ایں خطے دے دانشور، شاعر، تخلیق کار اپݨی زبان دی ترقی کیتے اپݨی زبان سرائیکی کوں وسیلۂ اظہاربݨاوݨ لگ پئے۔
سرائیکی علاقے وچ صوبہ پنجاب وچ ملتان، بہاول پور، ساہیوال، ڈیرہ غازی خان، سرگودھا ڈویژن، فیصل آباد ڈویژن وچ ٹوبہ ٹیک سنگھ اَتے جھنگ شامل ہن۔ صوبہ سرحد وچ ڈیرہ اسماعیل خان، بنوں اَتے ٹانک ہن۔ صوبہ بلوچستان وچ مشرقی علاقے تے سندھ وچ سکھر، خیر پور، جیکب آباد دے ضلع شامل ہن، سندھ وچ اکثر سندھی قبائل دی مادری زبان سندھی ہے ایں اعتبار نال سرائیکی زبان دا علاقہ پاکستان دا دل ہے۔
وادئ سندھ دا شمار دنیا دیاں قدیم ترین تہذیباں وچ تھیندے۔ ایں وادئ سندھ وچ ست دریا وہندے ہن جیندی وجہ پاروں اینکوں ’’سپت سندھو‘‘ وی آکھیا ویندا ہئی۔ بدقسمتی نال ایہ وادی بیرونی اقوام دی حملہ آوراں دی وٹھ وچ رہئی۔
سرائیکی زبان و ادب دے محقق صدیق طاہر لکھدن:
’’ہک علاقے دی سیاسی تاریخ اوندے صدیاں دے ثقافتی ورثے اُتے کتنی اثر انداز تھیندی ہے ایندی مثال سرائیکی ادب دی کہانی ہے اصل وچ سرائیکی علاقہ زیادہ تر غیرملکی فاتحین دے قبضے وچ ریہا۔ ایں واسطے عوامی اظہار دا عوامی ادب محفوظ نہیں رہ سڳیا۔ ایندے علاوہ قدیم زمانیاں وچ سرائیکی کیتے مختلف رسم الحظ دے ورتاوے ہن۔ جنہاں دے بدلݨ یا معدوم تھیوݨ دے نال ای اوندا ذخیرۂ ادب مٹ ڳیا۔‘‘ (۳)
سرائیکی زبان تے ادب دا قدیم لوک ادب، کلاسیکی ادبی سمل سینہ بہ سینہ روایات راہیں ہک ݙوجھے تک منتقل تھیندا رہیا۔ سرائیکی زبان دے رسم الخط وچ ایندے اضافی حروف ’’ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ‘‘ دا مسئلہ درپیش رہیا۔ ٻہوں مدت تئیں سرائیکی زبان کوں کہیں وی سطح اتے سرکاری سرپرستی نہ مل سگی۔ ایں خطے دے راہوݨ والیاں دی معاشی حالت اتنی کمزور ہئی جو ٻہوں سارے شعراء ادباء دیاں تخلیقات محض مخطوطے دی صورت وچ رہ ڳئیاں اتے زیادہ تر مخطوطے/قلمی بیاض، ماضی دی تاریخ دا حصہ بݨ ڳئیاں۔ سرائیکی خطے دے مرکزی تاریخی تہذیبی ثقافتی شہر ملتان توں اخبار دی اشاعت دا سلسلہ 1852ء وچ تھیندے۔
جیندے بارے علامہ محمد اعظم سعیدی اپݨی کتاب وادی پنجند وچ صحافت، بارے تحقیقی حوالے نال لکھدن:
’’سیالکوٹ دے بعد ملتان وݙا شہر ہاجتھاں اردو صحافت دا غلغلہ برپا تھیا۔ 1852ء وچ سب کنوں پہلے اتھاں اخبار ’’ریاض نور‘‘ جاری تھیا۔ ایندے مدیر منشی محمد مہدی حسین خان ہن جنہاں نے دریائے نور وچ کم کرتے مشہوری حاصل کیتی ہئی۔۔۔۔۔۔۔ اتے ’’ریاض نور‘‘ 1857ء دے انقلاب دی نذر تھی گیا۔‘‘(۴)
سرائیکی زبان و ادب دی ابتداء مغلیہ سلطنت دے عہد اتے بعد وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہندوستان اُتے قبضے توں بعد دے دور تک تھیندی ݙسدی ہے۔ انگریزاں کو امور حکومت چلاوݨ کیتے جݙاں ایہ ضرورت پیش آئی جو لوکاں نال معاملات چلاوݨ سانگھے اتھ دے مقامی وسنیکاں (Natives) دی ٻول چال اتے زبان، ذخیرۂ الفاظ کوں ڄاݨݨ ضروری ہے۔ بھَل ایں ضرورت سانگھے مستشرقین سرائیکی زبان و ادب بارے تحقیقی کم دی بنیاد رکھی۔
’’سرائیکی زبان تے لسانیات دے حوالے نال پیلھے انگریزی زبان وچ کم تھئے۔ ابتدائی سطح تے ݙٹھا ونڄے تاں انگریزی دور وچ ای بی سٹیڈمین (سیٹلمنت آفیسر جھنگ 1874ء تا 1880ء) دی رپورٹ آف دی ریوائیزڈ سیٹلمنٹ آف دی جھنگ ڈسٹرکٹ آف دی پنجاب ‘‘مطبوعہ لاہور 1882ء تے ای اوبرائن (اسسٹنٹ کمشنر آف دی مظفر گڑھ ڈسٹرکٹ آف دی پنجاب ‘‘مطبوعہ لاہور 1882ء جھئیں انتظامی رپورٹاں وچ ݙسدی ہے ۔ جنھاں وچ مقامی زبان دے حوالے نال وی لکھیا ڳئے۔ ایں طرحاں سارے ضلعیاں دے ’’گزیٹیئرز‘‘ وچ مقامی زباناں دے حوالے نال وی موجود ہے۔‘‘(۵)
مستشرقین وچوں لسانی حوالے نال گریئرسن دی تحقیق ’’لینگوئسٹک سروے آف انڈیا‘‘ 1898ء وچ تھیوݨ والا کم ٻہوں اہم ہے۔ ایندے وچ گریئرسن نے جنوبی لہندا اُتے اپݨی بحث وچ ولسن دی شاہ پوری، اوبرائن دی ملتانی، جیوکس دی جٹکی دے علاوہ سندھ دی سرائیکی ہند کی، میانوالی تے ڈیرہ اسماعیل خان دی تھلی وغیرہ کوں وی شامل کیتے۔
ڈاکٹر کرسٹوفرشیکل کتاب ’’سرائیکی مطالعے دے سو سال‘‘ وچ لکھدن:
In this book I have set out to give a short account of the development of Saraiki Studies in English over a period of almost exactly one hundred years, down to 1919. The title records the beginning and end of this development, for the same language which we know as "Saraiki" today appears as "Wuch" in the first published account described here, and as "Southern Lahnda" in the last. Many other names will also be encountered, for this is essentially a story of gradual discovery.(۶)
ایں کتاب وچ انگریزی دے حوالے نال سرائیکی زبان دے مطالعے دے ارتقاء دا ہک اینجھا مختصر تذکرہ کیتے ڳئے جیڑا جو 1919ء تئیں دے پورے ہک سو سال دے زمانے تئیں دِرگھا ہے۔ ایں کتاب دا سرنانواں وی ایں زبان دے ہیں ارتقاء دے آغاز تے انجام دی عکاسی کریندے۔ ایہ زبان جیکوں اساں سرائیکی اکھیندے ہیں۔ ایں کتاب وچ لکھے ہوئے شروع زمانہ دے تذکریاں وچ ’’اُچ‘‘ دے نال نال تے ول آخر وچ ’’جنوبی لہندا‘‘ دے ناں نال اُبھری ہے اتے کئی ٻئے ناں وی سامݨے آئن کیوں جو ایہ داستان تاں بنیادی طور تے ہک ہولے ہولے کھُلݨ والے انکشاف دی داستان ہے۔
سرائیکی زبان جیندی ابتداء وچ کئی ناں ہن۔ ایہ زبان مستشرقین دی توجہ اتے تحقیق دا مرکز بݨی۔ ابتداء وچ سرائیکی زبان دے حوالے نال کوششاں ایں زبان دے ذخیرہ الفاظ، صرفی نحوی ڈھانچے تے ابتدائی لغت نویسی تک محدود ہن۔ پر سرائیکی زبان اتے تھیوݨ آلے ایں لسانی کم پاروں سرائیکی زبان دی شناخت اتے ایں زبان دی لسانی تاریخ دا ایرا ٻدھیڄݨ لڳ پیا۔ اتے ایں طرحاں سرائیکی زبان دے لسانی پکھ دے حوالے نال مستشرقین دے کم کوں کوئی وی محقق پرے نی رکھ سڳدا۔
قیام پاکستان توں بعد سرائیکی ادب در توجہ نہ ݙیوݨ دی وجہ سرائیکی دانشوراں، تخلیق کاراں دا قومی زبان اردو دی خدمت وچ جٹ ونڄݨ ، اتے اپݨی زبان سرائیکی دے مختلف لہجیاں وچ اختلاف رائے وی اہم وجہ سمجھی ویندی ہے۔ سرکاری سطح تے تعلیمی نصاب سازی دے عمل وچ ٻئیاں علاقائی زباناں دی طرحا ں سرائیکی زبان دے ادب دی تدوین تے تشکیل اتے زیادہ توجہ نہ ݙتی ڳئی۔ لوک ادب، کلاسیکل شاعری، کلاسیکی نثر، صوفی شعراء، مقامی تہذیب و ثقافت کوں ہک عرصے تک قومی دھارے وچ شامل نہ کیتا گیا۔
جیندے بارے معروف محقق اسلم رسول پوری لکھدن:
’’ستم ظریفی ایہ ہے جو ہر نویں حاکم ساکوں اپݨی تاریخ، زبان تے ادب پڑھایا اتے اونکوں ساڈی تاریخ، زبان تے ادب آکھیا، ایہا وجہ ہے جو اساں عربیں، افغانیں تے مغلیں دی تاریخ، زبان تے ادب کوں اپݨی زبان تے اپݨا ادب سمجھی رکھئے۔‘‘ (۷)
ایں صورت حال دے نتیجے وچ سرائیکی دانشوراں، ادیباں، شاعراں وچ قومیتی شعور بیدار تھیا تاں وت انہاں اپݨے معروض اتے اپݨی شناخت دی ڳول پھرول دے عمل کوں تیز کر ݙتا۔ کیوں جو سرائیکی خطے دا اشرافیہ طبقہ اپݨی ماء ٻولی زبان کوں اہمیت ݙیوݨ دی بجائے عربی، فارسی، تے انگریزی زباناں دے ادب نال جُڑیا رہیا۔ جیندے ردعمل وچ اتھ دے تخلیق کاراں اپݨی تہذیب، ثقافت تے معاشرت دِر توجہ کیتی اتے پوری سنجیدگی نال شعوری سطح اتے اپݨے ادبی ورثے وچ ودھارا کریندے ڳئے۔ ایندی وجہ ہک تاں پاکستان بݨݨ توں بعد ماضی دا جبر مُک گیا ہئی۔اِتھ دیاں مقامی زباناں، تہذیباں،  ثقافتاں دی طرحاں سرائیکی زبان تے ادب وچ اظہار کوں کہیں جکڑ بندی توں آزاد تھی کے مواقع ملݨ لگ پئے
محقق صدیق طاہر لکھدن:
’’ساݙی تاریخ دا او دور جیہڑا آزادی دے بعد اساکوں نصیب تھئے کئی لحاظ نال حوصلہ افزاء تے تابناک ہے۔ کیونکہ ایں دور وچ نہ صرف پراݨے ادبی سرمائے دے تحفظ تے اشاعت دے اہم کم دا آغاز تھیا بلکہ نظم تے نثر دے نویں رجحانات راہ پاتی تے قومی جذبات و احساسات کوں عوامی نغمیاں تے گیتاں دا موضوع بݨایا ڳیا ایہ ارتقائی درجہ سرائیکی زبان کیتے دراصل ہک مرحلہ ہا۔‘‘(۸)
ایں مرحلے تے سرائیکی شاعراں، دانشوراں، تخلیق کاراں دے چیتے وچ اپݨے ماضی نال محبت اتے ماضی دے تاریخی ادبی ورثے دی گٖول پھرول دی جستجو ݙینہہ وار ودھدی ڳئی۔ ایں تاریخی، تہذیبی ثقافتی شعور انہاں کوں اگتے ودھݨ دا راہ، راستہ ݙکھایا۔
اقبال بانو
= اقبال بانو =
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
سرائیکی وسیب دے دانشور سئیں حسین احمد مدنی اپݨے ہک انٹرویو وچ آہدن:
’’ تاریخ ساݙی یاداشت ہے۔ یاداشت جیکر گم تھی ونجٖے تاں باقی کجھ نی رہندا۔ ۔۔۔۔۔۔ قومی سطح تے اساں اپݨی یاداشت گم کریندے ویندے ہیں جے اساں تاریخ کوں ونڄا ݙتا تاں ول اساݙی شناخت وی مُک ویسی، آساکوں اپݨی تاریخ، ثقافت کوں نمایاں کرݨ دے علاوہ سانبھݨ کیتے ٻہوں کجھ کرݨے۔ ‘‘(۹)
اقبال بانو
پیوداناں
حاجی ملک عاشق محمد
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
سرائیکی وسیب دے دانشور سئیں حسین احمد مدنی اپݨے ہک انٹرویو وچ آہدن:
کہیں وی خطے دے لوکاں دا تشخص بنیادی مسئلہ ہوندے جیندیاں ڄڑھاں مادری زبان، لوک ادب، تاریخی، ورثے تے ادب دی صورت وچ تاریخی یاداشت اکھویندن۔ سرائیکی شاعر، ادیب اتے دانشور اپݨی تہذیب، ثقافت اتے زبان تے ادب دے تاریخی تسلسل بارے کوششاں کرݨ لگ پئے۔
اقبال بانو
جمن دی تریخ
پندرھان جولائی ۱۹۶۱ء
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
’’سرائیکی ادب دی قدامت، وسعت اتے ݙونگھائی دا اندازہ اوں وقت لگ سڳدے جݙاں اساں سرائیکی ادب تے سرائیکی ادیباں دے بارے تحقیقاں کروں۔ انہاں دے تذکرے لکھوں، اتے تنقیداں تے تبصرے لکھوں۔‘‘ (۱۰)
دلشاد کلانچوی، سرائیکی ادب دے انہاں مہاندرے وچوں ہن جنہاں اپݨی تحقیق تے تنقید راہیں، تاریخ، ثقافت تے تذکریاں دی صورت ٻہوں کجھ ݙتے۔ جیندی تفصیل درج ذیل ہے۔
اقبال بانو
تعلیم
ایم اے (اردو) ایل ایل بی
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
سرائیکی ادب دیاں کتاباں، ادبی رسائل اتے اخبارات نہ چھپݨ دی وجہ ایں علاقے وچ معاشی حالات دا حوالہ ٻہوں اہم ہے قیام پاکستان توں پہلے اَتے پاکستان بݨݨ توں بعد پنجویں سال تئیں دگرگوں معاشی جبراتے جاگیرداری استحصال دے سبب سرائیکی زبان تے ادب دی اشاعت تقریباً نہ ہووݨ دے برابر رہئی ہے تاہم ایں خطے دے تخلیق کار، شاعر ادیب اپݨیاں تخلیقات وچ بہر طور اظہار کریندے رہیئے اتے ٹانواں ٹانواں ادبی رسائل اتے ادبی تخلیقات (شاعری، نثری) دی صورت وچ چھپیل صورت وچ موجود ݙسدین۔
اقبال بانو
اعزاز
سانول ایوارڈ۔ لیہ ۔
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
ادبی رسائل وچوں سرائیکی ادبی تحریک دے زیراہتمام ’’سرائیکی ادب‘‘ دے ایڈیٹر عمر علی خان بلوچ تحقیقی مضامین اتے مشتمل ہک شمارے (چنگیر نمبر 2) وچ ’’سرائیکی ادبی تاریخ ‘‘ اُتے موضوع وار مضامین کوں چھاپیئے۔ اتے انہاں صنف وار ادبی تاریخ دے تحقیقی مضامین دے کھوج کار ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہن۔ سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے موضوعات دی تندیر کجھ ایں طرحاں ہے۔
اقبال بانو
صنفاں
ناول، افسانہ، شاعری،
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
1۔ سرائیکی ادبی تاریخ (ہک پرت)
اقبال بانو
چھپی کتاب
دل تانگھ تانگھے(نظماں)
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
2۔ سرائیکی شاعری دے چوݙھاں سو سال
اقبال بانو
پتہ
۳۱۲۔ ڈی، شاہرکن عالم کالونی، فیزI، نیو ملتان، فون:۵۵۴۶۲۹
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
3۔ سرائیکی ادب دی شاعری
اقبال بانو
پتہ
ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
ایں ڳالھ دی اہمیت دا ادراک کریندے ہوئے پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
5۔ سرائیکی دے ناول
6۔ سرائیکی افسانوی مجموعے
7۔ سرائیکی ادب دے افسانے تے افسانہ نگار
8۔ سرائیکی ڈرامے
9۔ سرائیکی وچ طنزومزاح (سرائیکی ادبی شخصیات)
10۔ خواجہ غلام فریدؒ تے سرائیکی ادب
11۔ غلام حسن حیدرانی مرحوم پہلا افسانہ
13۔ شیما سیال دیاں لکھتاں
سرائیکی ادبی تاریخ دے صنفی اتے شخصی موضوع تے مشتمل ایہ ادبی شمارہ 14 اگست 1984ء کوں 19۔بی رائٹرز کالونی ملتان توں چھپیا۔(۱۱)
اپݨی تہذیب، ثقافت، زبان تے ادب دی پرکھ پرچول دے ودھارے سانگے منڈھلیاں کوششاں کیتے ذریعہ اظہار اردو زبان کوں بݨایا ڳیا کیوں جو ایں خطے دے دانشور تے محققین ایں زبان تے ادب تے تاریخ دے تسلسل کنوں واقف ہن۔
حفیظ خان لکھدن:
’’ایہ تاں بھلا تھیوے علامہ نسیم طالوت، مولانا نور احمد فریدی، ڈاکٹر مہر عبدالحق تے ول پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں دا، جنہاں نے بھانویں جو اپݨیاں اُردو تحریراں وچ سہی، پر سرائیکی ادبی شخصیات اتے انہاں دے کم کوں اپݨے مضامین دا موضوع تاں بنایا۔1970ء تک دے ایں دور دا سب توں اہم کم کیفی جامپوری سئیں دا ہے جیڑھا انہاں دی کتاب ’’سرائیکی شاعری‘‘ دی شکل وچ سامݨے آیا۔‘‘ (۱۲)
علامہ نسیم طالوت سرائیکی ادب دے انہاں محققین وچوں ہن جنہاں سرائیکی زبان دے آفاقی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری بارے مفصل مقدمہ لکھ تے، تفہیم فرید وچ آسانی پیدا کیتی۔ مولانا نور احمد فریدی نے ’’تاریخ ملتان‘‘ جلد دوم، مطبوعہ (1973ء) وچ سرائیکی ادب دی تاریخ بارے لکھیا۔ دلشاد کلانچوی دی کتاب ’’سرائیکی اور اس کی نثر‘‘جیڑھی جو اردو زبان وچ سرائیکی ادبی نثر دی تاریخ دا ہک خاکہ ہے ایہ کتاب مکتبہ سرائیکی لائبریری بہاول پور توں 1982ء وچ چھپی۔
ڈاکٹر مہر عبدالحق دی 708صفحات اتے مشتمل ضخیم کتاب ’’ملتانی زبان اور اس کا اردو سے تعلق‘‘ جیندے کل پندرہ ابواب ہن۔ ایندے وچوں 9 واں باب ’’ملتانی لٹریچر‘‘ دے حوالے نال ہے۔ جاں جو کیفی جام پوری دی کتاب ’’سرائیکی شاعری‘‘ مطبوعہ 1969ء، ناشر، بزم ثقافت ملتان، کتاب سرائیکی شاعری دی اصناف اتے سرائیکی شاعری دی ادبی تاریخ ہے۔ پنجاب یورنیورسٹی، لاہور دی طرفوں ’’تاریخ ادبیات مسلمانانِ پاک وہند‘‘ مطبوعہ (1971ء) دی جلد چوݙاں دا ستواں باب ’’سرائیکی ادب‘‘ بارے ہے۔ جینکوں نامور محقق میر حسان الحیدری ہوراں ادبی تاریخ نویسی دے اصولاں مطابق لکھئے ۔ کیوں جو ایہ تحقیقی پراجیکٹ اقوام متحد ہ دے ادارے یونیسکو دی طرفوں پنجاب یونیورسٹی کوں ݙتا ڳیا ہئی۔ یقیناًانہاں دی طرفوں ادبی تاریخ نویسی بارے تحقیق تے تنقید اَتے ٻئے ضابطے اصول مقرر کیتے ڳئے ہوسن تاں ایں حوالے نال میر حسان الحیدری دے تحقیقی مقالے ’’سرائیکی ادب‘‘ مشمولہ ’’تاریخ ادبیات مسلمانان پاک وہند‘‘ کوں سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے سلسلے وچ خشت اول دا، مربوط اتے معیاری درجہ حاصل ہے۔ بعد دے زمانے وچ آوݨ والے مورخین و محققین ادب نے میر حسان الحیدری دی تحقیق کوں بنیادی حوالہ بنا تے اپنْے ادبی تاریخ نویسی دے کم کوں اڳاں ٹوریئے۔
پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
’’سرائیکی شاعری تے سرائیکی شاعراں دے متعلق جتنیاں وی وݙیاں چھوٹیاں کتاباں لکھیاں گیاں ہن انہاں وچوں معیاری تے قابل ذکر جیکر کوئی کتاب سامݨے آئی ہے تاں اوہ کیفی جام پوری دی کتاب ’’سرائیکی شاعری‘‘ ہے پرایندے نال سب کجھ نہیں تھی گیا۔ اڄݨ اساکوں اساݙے شاعراں دے حالات تے شخصیات تے اُنھاں دے کلام دے فکری تے فنی جائزیاں دی ضرورت ہے تے ٻہوں ضرورت ہے۔‘‘ (۱۳)
ایندے وچ کوئی شک نہیں جو سرائیکی ادب وچ تاریخ نویسی دے تناظر وچ میر حسان الحیدری، کیفی جام پوری توں بعد ٻہوں عرصے تک کوئی قابلِ ذکر کم سامݨے نہیں آیا۔ تاہم سرائیکی زبان دے مختلف علاقیاں توں ادبی تخلیقی کم جاری رہیا اتے مختلف شہراں دے مختلف ادبی مراکز توں سرائیکی شاعری، شاعراں دے حالات زندگی، انہاں دی شاعری بارے تاثراتی تنقید اُتے مشتمل کتابچے، رسائل، کتب چھپدیاں رہیاں۔ مگر سرائیکی ادبی تاریخ نویسی بارے دانشوراں، محققاں دی طرفوں،سوالات سامݨے آندے رہیئے۔
سرائیکی زبان دے محقق، دانشور، پروفیسر دلشاد کلانچوی، جنہاں ’’سرائیکی زبان و ادب‘‘۔ ’’سرائیکی زبان اور اس کی نثر‘‘۔ ’’سرائیکی دے قدیم شاعر‘‘۔ ’’سرائیکی دے کجھ مہاندرے شاعر‘‘ جھئیاں تحقیقی کتاباں لکھیاں ہن او ہ خود آپݨے ادبی تاریخ نویسی دے کم بارے لکھدن:
’’میں دعویٰ تاں نہیں کریندا جو میں ایں کم کوئی ڄاݨدا ں تے کجھ کیتا وی ہے پراڄݨ دل وچ حسرت ہے جو ایہ کم چوکھا تھی ونڄے ہاتے چنگے طریقے نال کیتا ونڄے۔ ایں میدان وچ اڄݨ کجھ ڈھیر کرݨ دی ضرورت ہے۔‘‘ (۱۴)
سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دی اہمیت و افادیت دے پیش نظر ایندی ضرورت کوں محسوس کریندے ہوئے مختلف، تحقیق کاراں، ادیباں، دانشوراں دی طرفوں اخباری ادبی صفحات وچ انٹرویوز، مختلف ادبی کتاباں دے دیباچیاں، مقدمیاں، فلیپ راہیں آپݨی ڳالھ ٹریندے رہیے۔
پِلاک ایوارڈ تے سیئں جہانگیر مخلص دا مؤقف
میݙے وسیبی بھراوو تقریباً دوستاں کوں خبر ہے جو ہک لکھ روپیہ میݙے سانگے کُئی اہمیت نیئں رکھدا، ایں توں وی ڈھیر میں ہر مہینے حکومتِ پنجاب کنوں تنخواہ وصول کریندا ہاں،جیڑھے جو سارے گھِندے کھڑن، ایوارڈ وصول کرݨ دے ݙوجھے ہی ݙینھ تقریباًطے تھی ڳیا ہا جو دوست پِلاک دے معاملے تے کٹھے تھیسن تے پلاک دے منشور تے تبدیلی اتے سرائیکی زبان منواوݨ سانگے طریقہ کار اختیار کیتا ویسی، پر ایں دوران یار لوکاں فیس بک تے اپݨی کھیݙ شروع کر ݙتی، اوندے وچ فیس بک تے کھیݙݨ آلے اپݨی سوچ تے سوجھ بوجھ دے مطابق حصہ پیندے رہ ڳئے.
ملتان ریلی اچ رات کوں ول بیٹھک تھئی تے محمود مودی، شاہنواز مشوری، ارشاد امین، عرفان ہوت اتے شاہد عالم شاہد ہوراں ہک کٹھ رکھݨا ہا، موبائل تے رابطے وی رہ ڳئے، مگر کیوں جو ملتان اتے فاضل پور اچ سرائیکی سیاسی پِڑ سج ڳئے ہن تے ایہ سارے ول رُجھ ڳئے، انھاں دے رُدھیمیں کوں ݙیکھ تے ایوارڈ بمع چیک واپس کریندا پیاں، ہُݨ دوستاں کوں مزید ایں سانگے کٹھا تھیوݨ اتے ایندے اُتے بحث کرݨ دی لوڑ کائینی، ڳالھیں ضرور چیتے رکھو:
١ـ جو پلاک توں اپݨا حق گھِنݨ دی آھر کرݨی ضروری ہے یا کائناں.
٢ـ صرف انکار کر تے ہیرو بنݨ دی لوڑ اے.
٣ـ کیا تُساں اپݨے علاقے توں ریونیو تے ٹیکس حکومت پنجاب کوں نیئں ݙیندے.
٤ـ پلاک دے منشور وچ ترمیم کراوݨ دی آھر کیوں نی کیتی ڳئی.
٥ـ کیا سرائیکی زبان دے طلباء و طالبات کوں پلاک دی طرفوں لکھاں روپے رقم نیئں ݙتی ڳئی. ڈیپارنمنٹ ہیڈ کوں کہیں احتجاجی مراسلہ بھیڄیا.
٦ـ جیکر منشور وچ ڈڈھپ ہے تاں دوستاں صوبائی اسمبلی اچ احتجاج کراوݨ دی کیوں آہر نی کیتی.حالانکہ منشور وچ تبدیلی ممکن ہے.
٧ـ میݙا ایوارڈ خواجہ غلام فریدؒ ایوارڈ ہا اتے سجادہ نشین درگاہ عالیہ کوٹ مٹھن شریف تے سیݨ ثریا ملتانیکر دے ہتھوں گھِدا ڳیا اتے ایوارڈ تے دوبارہ سرائیکی شاعری وی لکھیا ڳیا.
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
عہد حاضر دے نامور محقق اتے تنقید نگار، دانشور، حفیظ خان لکھدن:
’’سرائیکی شعر و ادب کوں میں اَجٖ دے مروجہ معنی وچ متوازی ادبی تاریخ کنوں ودھ کے اینکوں ہک حیات آفریں اکائی دے طور تے گھنداں۔ جیڑھی جو آپݨے ماضی تک کوں بدل کے رکھ ݙیندی ہے۔ ایں طرحاں ادبی تاریخ وچ شاعری اوہ کڑی ہے جیڑھی جو انسان دے کل کوں اَجٖ نال مربوط کریندی ہے۔ بابا فرید دے اشلوک توں گھن تے جدید سرائیکی شعر و ادب دے آئینے وچ کتائیں وچ تریڑ نہیں آئی، شاید ایہاوجہ ہے جو تمام تر نامساعد حالات دے باوجود، سرائیکی زبان اتے ایندی تہذیب وثقافت اتے ادبی تاریخی تسلسل، تعطل دا شکار نہیں تھیا۔ مگر ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ ایہہ کم ہنوز نامکمل ہے۔(۱۶)
پِلاک ایوارڈ تے سیئں جہانگیر مخلص دا مؤقف
٨ـ میݙا ایوارڈ پرائیڈ آف پنجاب نہ ہا نہ ہی پنجابی زبان و ادب تے ݙتا ڳیا ہا.
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
پروفیسر حفیظ الرحمن خان لکھدن:
’’سرائیکی جنوبی پنجاب دے وسیع علاقے دی زبان ہے۔ ایہ زبان ایں خطے دا قدیم ترین وسیلہ اظہار ہے۔ ایندے وچ، آپݨے ٻولݨ والیاں دی تاریخ وتمدن، معاشرت اتے اقدار و روایات دے خزانے جمع ہن پر حقیقت ایہ ہے جو سرائیکی وچ علمی ادبی خزائن دی دریافت دا خاطر خواہ کم نہیں تھیا۔‘‘ (۱۷)
پِلاک ایوارڈ تے سیئں جہانگیر مخلص دا مؤقف
١٠ـ کیا انھاں ڳالھیں تے کٹھا تھیوݨ دی لوڑ ہئی یا کائناں؟ ملتان وچ ٻیٹھے ہوئے دانشور انھاں ڳالھیں تے ضرور غور کرن تے فوراً فتویٰ جاری نہ کر ݙتا کرن، کیوں جواُنھاں دے فتوے تے کُجھ نادان دوست اکھیں نوٹ تے جھمر کھیݙݨ پئے ویندن تے آپݨیاں دے پیر لتاڑ گھتیندن. اڄاں ملتانی توپاں دا دُھواں نہ مُکیا ہا تے اسلام آباد اچ ٻیٹھی ہوئی این جی او مافیا دی ٻُڈھی توپ کھڑیں کھڑیں چل پئی، ایہا توپ میکوں دھرتی ماء دا درس ݙیسی؟حیرت اے. جیڑھے جھٹے سرائیکی صوبے دی ڳالھ کریندن تے جھٹے جنوبی پنجاب تے ول آندن، ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک کوں بُھل ویندن... ایہ سوہرا تے ڄوائی. صرف ذاتی مفاد، تے باقی تباہی. پچھلے سالیں لاہور وچ مشاعرے دے دوران سرائیکی زبان کوں علیحدہ زبان منوا تے مشاعرہ پڑھیا ہاسے ایندے وچ سرائیکی شعراء دا تیمور لنگ وی شامل ہا.
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
’’نامور شاعر،ڈرامہ نگار، براڈ کاسٹر، دانشور، کیپٹن (ر) اختر جعفری آپݨے ہک اخباری انٹرویو وچ آہدن:
’’جتھاں تک ادبی سرائیکی تاریخ نویسی دی گاٖلھ ہے تاں ایں بارے عرض ہے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دا کم حالی تک تشنہ ہے۔ ایندے تے جامع کم کرݨ دی لوڑھ ہے۔‘‘ (۱۸)
پِلاک ایوارڈ تے سیئں جہانگیر مخلص دا مؤقف
میکوں نی پتہ سیئں ارشاد امین تے سیئں عامر فہیم دے درمیان کیا ڳالہیں تھن، لیکن کُئی وی استعفیٰ نہ ݙیوے میݙی ݙوہیں کوں ارداس اے، سوشل میڈیا فساد وچ میں ڈو پُھل وی آئن تے پتھر وی، ݙوہیں دا تھورائیت ہاں. میݙا بھر پور دفاع کرݨ الیاں کنوں ٻہوں معذرت، میں قومی نظریاتی معاملات سمجھداں میکوں کُئی دھرتی ماء نال جُڑت، وسیب نال محبت تے زبان نال پیار دے درس نہ ݙیوے، ایوارڈ واپس کرݨ اچ دیر دوستاں دے رُدھیمے تے کٹھے نہ تھیوݨ دی وجہ ہے، ایوارڈ وصول کرݨ دے بعد وسیب دے واسیاں دی دل آزاری تھیوݨ تے معذرت. ایوارڈ بمع چیک واپس تھی ڳئے.(غیور بخاری)
سرائیکی ادب وچ تذکرہ نویسی دی روایت
’’نامور شاعر،ڈرامہ نگار، براڈ کاسٹر، دانشور، کیپٹن (ر) اختر جعفری آپݨے ہک اخباری انٹرویو وچ آہدن:
سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ تشنگی دے احساس کوں مدنظر رکھیندے ہوئے ایں خطے دے محققین، مورخین تے ناقدین نے جستہ جستہ کوششاں ضرور کیتین جیندا ثبوت مختلف ادبی، شعری تذکرے اتے تنقیدی تحقیق مضامین اتے سرائیکی ادب دیاں اصناف دے جائزے شامل ہن۔
’’سرائیکی زبان تے ادب‘‘ مطبوعہ 1987ء اکامی ادبیات دی طرفوں انعام یافتہ ایہہ کتاب، پروفیسر دلشاد کلانچوی دی تحقیق و تنقید دا نچوڑ ہے ایندے وچ سرائیکی شاعری اتے جدید نثر ادب دی تاریخ کوں بیان کیتا ڳئے۔
’’ملتان کی ادبی تہذیبی زندگی میں صوفیائے کرام کا حصہ‘‘ ڈاکٹر روبینہ ترین دا ڈاکٹریٹ دا مقالہ ہے جینکوں اردو زبان وچ لکھیا ڳئے تے ایہ مقالہ بیکن بکس ملتان دی طرفوں 1989ء وچ چھاپیا ڳئے۔ ایندے وچ سرائیکی ادب دی تاریخ دے حوالے نال مباحث موجود ہن۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی دے تحقیقی و تنقیدی مضامین اتے مشتمل کتاب ’’سرائیکی ادب، ریت تے روایت‘‘ کوں وی سرائیکی ادب دی تاریخ دے تناظر وچ شامل کیتا ونڄ سڳدے۔