cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
ہندو میتھالوجی وچ تریمت شکتی ہے۔ جے اے شکتی شیوا کوں وی نہ ملے تاں او آپ کلہا کُجھ وی نئیں۔ اے کلہی میتھالوجی دی ڳالھ نئیں۔ اے ہک منا منایا سچ وی ہے جو تریمت کہیں وی بندے دے جیوݨ وچ ٻہوں کُجھ ہوندی ہے۔ میݙے پیو کوں اے شکتی یا تاں ادھی پچدی ملی یا وت اپݨی اُلٹ شکل وچ اوندے ہتھیں آئی۔ اونکوں اپݨی اَماں کنیں چھڑی درد تے پیڑھا ورثے وچ ملی۔ اے درد تے پیڑھا سارے جیوݨ اونکوں جتھاں ہیݨا ہارا کیتی رکھیا، اوندے وچ بلپ پیدا کیتُس تاں اُتھاں اے اوندی شکتی وی بݨی۔ بندہ جے درد پیڑھ تے مونجھ مونجھاری کنیں ٻہوں ٻلپݨ وچ سُنڄاپوں تھی ونڄے اتیں نال نال درد کوں درمان کرݨ دی کلا تے چیتے کاری وی اوندے ہتھیں آونڄے تاں وت اے شکتی بݨ ویندے۔ ݙوجھی تریمت جیڑھی میݙے پیو دے جیوݨ وچ آئی، اوں ہک ٻئے انداز وچ میݙے پیو کوں درد تے پیڑھ پُچائی۔ اے تریمت اوندی پیلھی ذال جندن مائی ہئی۔ اوندے نال میݙے پیو دی شادی اوں ویلھے تھئی جݙاں او چھیویں یا ستویں پڑھدا ہوسی۔ او ہک چٹی گوری سوہݨی تریمت ہائی۔ او گورماݨن ہئی۔ کُجھ ای وریہیں وچ او میݙے پیو کو چھوڑ وستی دے ہک امیر ٻُڈھے علی خان نال شادی کر گیدھی۔ میݙا پیو جݙاں وی اپݨی پیلھی ذال بارے ڳالھ کرے ہا تاں اوندی ہکا تاویل ہوندی ہئی جو او چُوسل ٻہوں ہئی تے او بُڈھا علی خان اوندے کیتے ہر ویلھے جلیباں تے حلوے گھن آوے ہا جݙاں جو جندن مائی دی اَماں (میݙے پیو دی سَس) دی نظر اوندے زمینیں تے ہئی۔ او اوتر نکھتر ہئی تے مرݨ منجھی تے ہئی۔ میݙے پیو دی سَس دا خیال ہئی جو اونداں سبھے زمیناں وت اُنہیں دے ہتھیکے تھیسن۔ اپݨی پیلھی ذال کوں طلاق ݙیوݨ کوئی سوکھا نہی۔ اے کلہا محبت دی ڳالھ نئیں ہوندی ۔ وستی وچ ماݨ تے مردانگی انہیں ڳالھیں نال جُڑیاں ہوندن ۔ جے مُڑس کوں اپݨی ذال کوں ہک سکینڈل دی بنا طلاق ݙیوݨی پووے تاں او بھن ترُٹ ویندے۔ میں جݙاں وی اپݨے پیو کنیں پُچھدا ہم جو اوندا کیا احساس ہئی تاں او ہکا کہاݨی سُݨیدا ہئی جو اپݨی پیلھی ذال کوں طلاق ݙے اوں اپݨے جیوݨ وچ پیلھی واری ٻہوں سارا دھتورا پیتا تے سیالے دی پوری رات وستی دے کھوہ دی ڳادھی گھڑیندا ریہا۔ مشتاق گاݙی یادواشت ہمیش کہیں گُذری ویہاݨی دی ہوندی ہے جیڑھی اَڄ نئیں ریہے ڳئی۔ ساکوں کیا یاد رہندے، کیا یاد نئیں رہندا، اے سوال آپ ہک بُجھارت کنیں گھٹ نئیں۔ یادواشت تے بُھلݨ دے کئی مرݨے ہن جیڑھے اڄاں تائیں پورے نئیں ستھیج سڳے۔ ایں کیتے کہیں وی یادواشت کوں سند سمجھݨ درست نہ ہوسی۔ یاد دی ہک وَنکی ݙسی ݙسائی ڳالھ ہوندی جیندے وچ ساݙا اپݨا انوبھئو (تجربہ) نئیں رلیا ہوندا۔ اینجھی یاد دے وت اپݨے کئی ڈھڳ رولے ہوندن۔ آکھݨ میں اے چاہنداں جو میݙاں اے یاداں ہک شخص، ہک پیو، ہک سنگی، ہک ویری بارے ہن، انہیں وچوں کُجھ میݙی اپݨی گُذری ویہاݨی وچوں نکھتن تے کُجھ ݙسیاں ݙسایاں ہن۔ انہیں کوں کہیں طرانح دی سند نئیں سمجھݨا چاہیدا۔
نجیب اللہ نازش
گیت
دل نال چا دل وٹوایو سے نہ تئیں سوچا نہ میں سوچا
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
تھی سڳدے تُساں شبد "سنگی" تے "ویری" دے کٹھے ورتارے اُتیں کُجھ حریان تھئے ہوؤ۔ ایں کنیں ودھ نئیں آہدا جیندے نال تہاکوں پریم پیار ہووے، اوتہاݙا سنگی تے ویری کٹھے ہوندے۔ او جتھاں تُہاݙی آپ دی سُنڄاݨ دا دُھرا ہوندے، تُہاݙی تݙ ہوندے، اُتھاں تُساں اوندی پاسیوں ݙتی ہک اݨ ڄاݨ ڈھک وچ وی ہوندے ہاؤ۔ پریم پیار جیتلا سوھݨا، من موھݨا ہووے پر ایندے وچ مُکتی ناں دی کئی شے نئیں ہوندی۔ ایندے وچ مَن چیت ہک دائمی پکڑیج وچ ہوندے۔ ایں کیتے تاں گوتما ٻدھا "کروݨا" دی ڳالھ کریندے۔
نجیب اللہ نازش
گیت
ہک لحظہ دیر نہ لایو سے نہ تئیں سوچا نہ میں سوچا
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
چنڳا ہوسی یادیں دا دھاڳا جتھوں ترُٹے اُتھاؤں جوڑوں۔
نجیب اللہ نازش
گیت
نہ پیار وسرسے مردیں تئیں ہا خوشیاں وچ اقرار تھیا
ول قسم چا بھج تے چایو سے نہ تئیں سوچا نہ میں سوچا
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
اے ستر دے ݙھاکے دی ڳالھ ہوسی۔ اوں ویلھے بھٹو صاحب دی حکومت ہئی۔ میݙے پیو دی پوسٹنگ بطور ہیڈ ماسٹر ہائی سکول شادن لُنڈ دے قصبے وچ ہئی۔ میں اڄاں سکول ونڄݨ نہمی لڳا۔ کئی واری گھر آلیں ترلا کیتا میکوں سکول ٻہلا آون پر میں چوری بھڄ کنیں یا تاں یونین کونسل دی عمارت لڳا ویندا ہم جتھاں ہر ویلھے جیندرے لڳے پئے ہوندے ہن یا وت سڑک ٹپ پچادھوں گُذردی ریلوے لائن دی پٹڑی ونڄ کوئلے چُݨدا ہم تاں جو اُنہیں نال کوئی چترکاری کراں۔ اَساں کئی سال شادن لُنڈ ریہے۔ میں اوں پوری مُدت سکول ونڄݨ کنیں انکاری ریہم۔ میکوں نئیں یاد آندا جو میݙے پیو کݙاھیں ہک واری وی میکوں دڑکا ݙتا ہووے جو توں سکول کیوں نئیں ویندا۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
سرائیکی شاعری روایتی مضامین توں پرے ہَٹدی پئی اے۔
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
ساݙے جُھڳے دے شادن لُنڈ قیام وچ کُجھ یاداں جیڑھاں ٻہوں نُشابر ہن، اُنہیں وچوں ہک اے ہے جو میݙا وݙا بھرا منظر اوں ویلھے میݙے پیو تے ٻہوں وڳڑا رہندا ہئی۔ میݙی وݙی بھیݨ ممتاز ساݙے نمبردار مامے دے کلہے پُتر حنیف دی مَنگ ہئی۔ او سکول وچ پڑدھی پئی ہئی جݙاں جو ساݙا مُلیر نمبردار دا پُتر ہوندیں ہوئیں پڑھائی کنیں سروں کورا ہئی۔ میݙے مامے دا اصرار ہئی جو اُنہیں دی شادی کہیں دیر مُتوں کر ݙیویڄے۔ میݙی اَماں تاں اپݨے بھرا دی محبت یا زور وچ ہئی تے چاہندی ہئی جو اے شادی تھی ونڄے۔ میݙا پیو ایں ڳالھ نال سَہمت نہی۔ او اپݨی دھی کوں اڳوں پڑھاوݨ چاہندا ہئی۔ میݙے وݙے بھرا اُتیں اوں ویلھے شادن لُنڈ دے سرداریں نال یاری دی بنا کُجھ فیوڈل ازم دا چوکھا رنگ چڑھیا ہویا ہئی۔ اُنہیں سرداریں وانگ او گھوڑے تے کُتے رکھی پیا ہوندا ہئی۔ اُنہیں نال سوریں دے شکار تے ونڄے ہا۔ وت میݙے مامے تے اوندے پُتر اونکوں کُجھ پٹوایا وی ہئی جو چھوہیر کوں پڑھاوݨ بے شرمی ہے۔ اوں ویلھے میݙی وݙی بھیݨ کُجھ جوان تھئی آئی ہئی تے اونکوں میݙے پیو رواج دے اُلٹ برقعہ وی نہی پوایا ہئی۔ اوندی منگ میݙے مُلیر کوں ایں ڳالھ تے شرم آندی ہئی تے اُنہیں دا تقاضا ہئی جو اَساں جݙاں وی وستی آؤں تاں بھیݨ کوں پردہ کروا کنیں آؤں۔ جو وی ڳالھ ہووے پر ساݙے گھر اوں ویلھے ٹینشن ہوندی ہئی۔ میکوں ٻئے بھرا الطاف ہک واری ݙسیا جو ساݙا وݙا بھرا اپݨے کھیسے وچ "کرچ" رکھدے تے او ابے کوں ایں کرچ نال مارݨ چاہندے۔ میکوں اوں ویلھے دا اپݨا ݙر بھئو تے سنسی ݙوھییں یاد ہن۔ چھیکڑ وچ اے تھیا جو میݙے مُلیر دا پَرنا ٻئی جاہ تھی ڳیا تے میݙی بھیݨ اپݨی پڑھائی جاری رکھی۔
نجیب اللہ نازش
گیت
ہے یاد اچانک مل پوّݨا تیݙے نال تیݙے کجھ اپݨے ھَن
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
اے نویں فکر دان کریندی پئی اے۔
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
شادن لُنڈ دے قیام وچ ہک ٻئی نُشابر یاد ساݙے گھر نالوں وساخ ہئی۔ اوں وساخ وچ ݙو منجھیں، گھوڑا تے کُتا ٻدھے ہوندے ہن۔ اُتھاں ہک مُلازم کم کریندا ہئی۔ شام کوں اکثرا اُتھاں میݙے پیو دے سنگتی آ ویندے ہن۔ کُجھ سکول دے اُستاد، کُجھ شادن لُنڈ قصبے دے بندے تے کُجھ اوندے سنگتی جنہیں نال او اُنہیں ڳالھیں تے بحث مباحثہ کریندا ہئی جیندی میکوں اوں ویلھے ککھ وی سمجھ نہی آندی۔ اُنہیں لوکیں وچوں میݙے کیتے ودھیک دلچسپ او ننیگر ہوندے ہن جیڑھے میݙے پیو دے سنگتی نما شاگرد ہن۔ اُنہیں وچوں ٻہوں سارے سکول یا کالج وچ پڑھدے ہن۔ اُنہیں وچوں ٻہوں سارے اڳوں ونڄ کنیں میݙے پیو دی پکی سیاسی سنگت وچ رَل ڳئے۔ مشتاق گاݙی ساݙے گھر ٻالیں دا ہمیش جمگھٹا لگیا رہے ویندا ہئی۔ ہک تاں اَساں آپ ست بھیݨ بھرا ہاسے وت اُتوں میݙے پیو کوں اے شوق جو وسبے دے ٻنہیں ٻالیں کوں پڑھاوݨے۔ شادن لُنڈ ساݙے گھر وچ وستی پیر دے شاہ دا پُتر، وستی بُھرڳڑی دا ہک چھوہر، گاݙیں دی وستی کنیں ݙو سَکیاں تے ہک سَکا وی رہندے ہئین۔ جے تائیں میݙا پیو جیندا ریہے اے ٻاہروں دے ٻالیں کوں گھر ٹکا کنیں پڑھاوݨ دی ریت ہمیش چلدی ریہی ہے۔ ٻیا تاں ٻیا ہک واری میݙے پیو دے علی پور کنیں ٻیٹ ہزار خان دے ہک سنگتی دا ٻال جینکوں "لِٹل" آکھیا ویندا ہئی او وی کئی سال ساݙے تونسے آلے گھر آ کنیں ٹکا ریہا۔ میݙی اَماں کوں ایں ڳالھ نال شکوہ شکایت ریہے ویندی ہئی جو تائیں ٻنہیں دے ٻالیں دا کوئی ٹھیکا چاتا ہوئے۔ اصل وچ تاں اوں شودی کوں ترائے واری ٹکر بھاڄی دا جو کرݨا ہوندا ہئی۔ وت گھر وچ ٻالیں دے جھیڑے جھڳڑے تے شرارتاں وی ودھ ہوندے ہئین۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
اے ہئیت دے نویں تجرے کریندی پئی اے۔
نجیب اللہ نازش
گیت
میݙا وقت نزع تیݙا لنگھ آوݨ کُجھ لوگ حقیقت جاݨ ڳئے
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
جتھاں ایتلے ٻہوں سارے بندے ہوون، اُتوں ہٹک ہوڑ وی سروں نہ ہووے تاں وت اوں گھر وچ نکے ٻال کُجھ ودھ چُھڑ واڳ تھی ویندن۔ رَڄ کنیں کھیݙن، بھڑدن لڑدن یا وت وݙیں دے ہتھیں دٻیڄ ویندن۔ کھیݙن تے بھڑن لڑن میݙا تاں ہر ویلھے دا مشغلہ ہئی۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
ہُن سرائیکی شاعری اپݨی نویں فکری مُکھ نال سامنے آندی اے۔ نویں سرائیکی شاعری دے موضوعات کجھ ایں طرح دے ہِن۔
نجیب اللہ نازش
گیت
جیویں رو رو وقت نبھایو سے نہ تئیں سوچا نہ میں سوچا
ارمان ہے نازش نکھڑݨ دا ہا سخت نکھیڑا محشر تئیں
صوفی نجیب اللہ نازش
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
۲۔     روحانی کلیپھا۔
۳۔     بندے دا کلیپھا تے بے چینی۔
۴۔     اُمیداں پوریاں نہ تھیون دا ڈُکھ
۵۔     فرسودہ عقائد تے فرسودہ سیاسی نظام نال ٹُرن توں انکار
۶۔     خود ساختہ اخلاقی نظام تے تنقید
۷۔     رائج مذہبی خیالات کا وَلا جائزہ گھنن دا  آہر۔
۸۔     آپنی ثقافت تے آپنی اسطور دی گول۔
۱۰۔   درباری تاریخ ( سرکاری بیانیے) توں درست منن توں انکار
غزوۂِ ذی قرد
صلح حدیبیہ دے بعد حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اپݨے سب توں وݙے دشمن قریش دے مکر و فریب تے شر و عداوت توں مطمئن تھی چکے ہن کیونکہ اے عہد تھیا ہئی کہ ݙاہ سال تک جنگ بند رہسی۔ تݙانہہ آپ ﷺ اپݨے سب توں شریر دشمن یہود دی طرف متوجہ تھئے کیونکہ یہود ہر پل مسلماناں کوں ستاوݨ وچ کوئی کسر نہ چھوڑیندے، تاں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اے فیصلہ فرمایا کہ او یہود نال نبڑسن۔ یہودی خیبر تے اوندے شمال وچ آباد ہن۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم انہاں دی طرف روانگی دی تیاری فرمیندے پئے ہن کہ اوں وقت ہک چھوٹا جیہا واقعہ درپیش تھیا جینکوں غزوۂ غابہ یا غزوہ ذی قرد آکھا ویندے۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
۱۱۔   مقامی بندے دی ڈَسی ہوئی تاریخ دا مطالعہ۔
غزوۂِ ذی قرد
واقعات
ایں واقعے دا خلاصہ اے ہے کہ حضرت محمد ﷺ نے اپݨے اُٹھ احد دے اطراف، غابہ دے اندر چرݨ کیتے بھیڄ ݙتے۔ نال ہی آپ ﷺ دا غلام رباح، اٹھاں دا چرواہا تے سلمہ بن اکوع ( ہک مرد صحابی دا ناں ) ہن۔ حضرت سلمہؓ دے نال ابوطلحہؓ وی ہن۔ اچانک عبد الرحمان بن عینہ فزاری نے اٹھاں تے چھاپہ مارا تے تمام اٹھ ہانک کے گھن ڳیا۔ سلمہؓ نے اپݨا گھوڑا رباح کوں ݙتا کہ او جلدی ونڄ کے مدینے وچ حضرت محمد ﷺ کوں آگاہ کرے تے سلمہ ؓ خود ہک ٹیلے تے کھڑے تھی ڳئے تے ترئے وار بلند آواز نال پکارا ’’یا صباحاہ‘‘ (ہائے صبح دا حملہ)، ول سلمہؓ حملہ آوراں دے پچھوں چل نکلے، او تیر وسیندے ہن تے سلمہؓ بن اکوع اے رجز پڑھدے ویندے ہن:
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
نویں شاعری نے ہئیت دے وِی نویں تجربے کیتے۔ اے او تجربے ہَن جنہیں نال سرائیکی شاعری ہُن تئیں متعارف کائنی۔
"آزاد نظم کوں ، نویں نظم دا ایرا آکھیا ونج سگدے۔ اے نظم انگریزی کنوںاُردو تے وَل اُردو توں سرائیکی اِچ اَئی۔ آزاد نظم وچ قافیے دی پابندی نئیںہوندی۔ ایندے مصرعے وِی ہکو جیڈے نئیں ہوندے۔ پر، ایندی بحر، شروع توں گھنن تے آخر تئیں ہِکا ہوندی اے۔"
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
ہک ݙینہہ میں گھر دی کَندھلی تے چڑھا دُرکدا کھڑا ہم۔ساݙی وستی دا چھوہر جیڑھا پڑھݨ کیتے ساݙے گھر ٹکیا پیا ہئی، او کَندھلی دے پچھاویں کھٹڑا سَٹ لیٹا پیا ہئی۔ میں اونکوں آکھیم "ماراں تیݙے اُتیں ٹپا" تے اوں لاتکائی نال آکھیا "ہا مارچا"۔ ٻس میں کُجھ سوچے سمجھے مُتوں سَدھی چھال ماری تے میݙے ݙوھیں پیر اوندے سینے تے ٹھا ونڄ لڳے۔ او اچݨ چیتی بے ہوش تھی ڳیا تے پورے گھر دھاڑ پٹکار مچ ڳئی۔ میں توڑے جو نکا ہم پر اے سُدھ ٻُدھ ہئی جو اے مَردے تاں وت میݙی خیر کائیں نئیں۔ بھڄ کنیں یونین کونسل دی بلڈنگ لڳا ڳیم تے وت رات تائیں اُتھاں لُکیا ٻیٹھا ریہا۔ چھیکڑ وچ میݙے بھراویں میکوں ڳول گیدھا تے گھر گھن ڳئے۔ اوں چھوہر کوں ہوش ݙیواوݨ کیتے شادن لُنڈ دے حکیم کوں سݙیا ڳیا ہئی۔ میں ݙریا ہویا تاں ٻہوں ہم پر میکوں مار نہ ملی۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
آزاد نظم اِچ بحر دے نال نال وَزن، آہنگ تے ہِک لَئے ہوندی اے۔ اے ساریاں گالھیں مِل تے، سرائیکی نظم کوں موسیقی عطا کریندئین۔ جیڑھی قافیہ تے ردیف دی موسیقی توں انج ہِک موسیقی ہوندی اے۔  اِیکوں اَساں سرائیکی شاعری دی خاص آواز (musical meter) آہدے ہیں۔ اے رنگ آزاد تے معری نظم اِچ وی موجود ہوندے، جیڑھا اوکوں مقفی نثر توں وی انج کریندے۔   اِیں موضوع تے گالھ کریندے ہوئے مہاندرے سرائیکی محقق سئیں اسماعیل احمدانی آہدن جو:
غزوۂِ ذی قرد
واقعات
خُذُھَا ،أنَا ابنُ اَکُوُعِ وَالیَومُ الرُّضَّعِ
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
شادن لُنڈ وچ کُجھ میݙاں اینجھاں یاداں وی ہن جیڑھے ساݙے وسبے دے اکثر ٻال ٻلوڑیں دے انو بھئو (تجربے) وچ تاں ہوندن پر اُنہیں اُتے کوئی ودھیک ڳالھ نئیں تھیندی۔ جو کُجھ تھیندا رہندے، اُوندے اُتیں ہک پُڑ رکھ ݙتا ویندے۔ ہک ویلھے "ویسٹ" وچ وی ایہو حال ہئی تے اے سمجھیا ویندا ہئی جو ٻالیں دے جیوݨ وچ سیکس دا کوئی عمل دخل نئیں ہوندا۔ ویہویں صدی وچ سگمنڈ فرائیڈ آ کنیں ایں ڳالھ کوں چیلنج کیتا تے نویکلی "اینفینٹائل سیکشوئیلٹی" دی ڳالھ کیتُس۔ ہُݨ تاں خیر اُتھاں ٻالیں کوں "سیکس ایجوکیشن" ݙیوݨ دا رواج عام ہے۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
"آزاد نظم صرف لفظیں ، ترکیبیںدی جوڑ  جُک اتے وݙئیں چھوٹیںمصرعیں تے سطریں دی اُٹھا ٻلہا دا ناں نئیں، ایندے اِچ تخیل، وزن بحر، نویکلا ڈکشن، خصوصی اسلوب، فنی گرفت اتے آہنگ دیاں کتلیاں ای شعری پابندیاں اَتے مومل دی  ماڑی جہیاں رکاوٹاں ہِن، جنہاں اِچوں لنگھ کے شاعر سوبھارا تھیندے۔"
غزوۂِ ذی قرد
واقعات
یعنی ’’اے گھن! میں اکوع دا بیٹا ہاں تے اڄ دا ݙینہہ کھیر پیوݨ والے دا ݙینہہ ہے‘‘ اوندے بعد جناب سلمہ بن اکوعؓ دشمن دا پیچھا کریندے ڳئے تے تیر وسیندے رہیے۔ آخرکار، جݙݨ دشمن یعنی عبد الرحمان بن عینہ فرازی ہک پہاڑ دے تنگ رستے وچ داخل تھیا تاں سلمہؓ پہاڑ دے اتے چڑھ ڳئے تے عبد الرحمان بن عینہ تے پتھر لڑھکاوݨ لگے۔ ایویں اوں نے تمام او اٹھ چھوڑ ݙتے جیہڑے اوں نے حضرت محمد ﷺ دی چراگاہ توں ہکلے ہن۔
ہاکی
ہاکی پاکستان دی قومی کھیݙ ہے
غزوۂِ ذی قرد
واقعات
ایندے باوجود وی سلمہ بن اکوعؓ اوندا پیچھا کریندے رہیے حتٰی کہ اوں نے ٻوجھ گھٹ کرݨ کیتے تریہہ چادراں تے تریہہ نیزے سٹ ݙتے۔ حضرت سلمہؓ انہاں تے بطور نشان تھوڑے تھوڑے پتھر سٹیندے ڳئے تاکہ انہاں کوں پہچاݨ گھدا ونڄے۔ ول او لوگ گھاٹی دے ہک تنگ موڑ تے ٻیہہ ڳئے۔ سلمہؓ نے ݙٹھا کہ رسول اللہ ﷺ دے شہسوار درختاں دے درمیان آندے پئے ہن۔ آڳوں جناب اخرم ول ابوقتادہؓ ول مقدادؓ ول اخرم تے عبد الرحمان وچ تکرار تھئی۔ اخرمؓ نے عبد الرحمان دے گھوڑے کوں زخمی کیتا مگر عبد الرحمان نے واپس انہاں کوں نیزہ مار کے شہید کر ݙتا تے انہاں دے گھوڑے تے ول آیا لیکن اتنے وچ ابوقتادہؓ عبد الرحمان دے سر تے ونڄ پہنچے تے اونکوں نیزہ مار کے قتل کر ݙتا۔ دشمن دے باقی آدمی بھڄ کھڑے تھئے۔ حضرت سلمہ وی انہاں دے نال پیدل بھڄدے ویندے ہن۔سورج ڈھلݨ توں کچھ دیر پہلے دشمن ہک گھاٹی وچ ونڄ پہنچا جیندے وچ ذی القرد ناں دا چشمہ ہئی۔ دشمن پیاسا ہئی تے پاݨی پیوݨا چاہندا ہئی۔ لیکن سلمہؓ نے اونکوں تیر مار کے پرے (زخمی) کر ݙتا۔ رسول ﷺ تے صحابہ ݙینہہ دھلݨ توں پہلے سلمہؓ دے کول پہنچے۔ سلمہؓ نے فرمایا کہ یارسول اللہﷺ ! اے سب پیاسے ہن۔ اگر تساں ساکوں سو آدمی ݙے ݙیو تاں میں انہاں دے جانوراں سمیت انہاں دے گردناں پکڑ آواں۔ آپ ﷺ نے فرمایا:
ہاکی
ہاکی دا پہلا ولڈ کپ میچ
ہاکی دا پہلا ولڈکپ میچ پاکستان نے جتیا ۔
غزوۂِ ذی قرد
واقعات
اکوع دے صاحبزادے (سلمہؓ)! توں قابو پا ڳئیں تے ہݨ نرمی کر۔ اوں وقت بنوغطفان وچ انہاں دی مہمان نوازی تھیندی پئی ہے۔
سرائیکی شاعری اَتے روائتی لوک شاعری
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک نظم
ہاکی
ہاکی دا ولڈکپ
پاکستان نے 3 واری ہاکی دا ولڈکپ جتیا ہے
اشباع
اشباع دا لغوی معنی ئِ ’’حرکت کوں دراز کرݨ ‘‘ یعنی کہیں لوظ ئِ چ موجود کہیں حرف تَہجّی دی حرکت زبر ( َ ) کوں اتنا لمباچھکیا ون٘ڄے جو او ’’الف بݨ ون٘ڄے زیر کوں اتنا لمبا چھِکیا ون٘ڄے جو او ’’ی‘‘ تے پیش (  ُ ) کوں اتنا لمبا چاچِھکیا ون٘ڄے جو او ( وائو) دی آواز ݙیوݨ لڳے اشباع اکھیندے مثال دے طور تے فیصلہ کوں فیصلا ۔ بھلئو کوں بھلا وو مکئو کوں مکاوو۔ کرخت کوں کرختا ، بخت کوں بختا ، سخت کوں سختا تے تخت کوں تختا وغیرہ وغیرہ ۔
۱
نحو
نحو دا لُغوی معنیٰ رستہ، کنارہ یا ارادہ کرݨ ہے۔ ڄݙاں جو اصطلاح وچ ایں توں مراد او علم ہے جیندے وچ ایجھے قواعد بیان کیتے ون٘ڄن جو جیندے ذریعے اسم ، فعل تے حرف دے آخر وچ تبدیلی واقہ تھیوݨ تے نہ تھیوݨ تے اوندے وچ تبدیلی دی نوعیت دا علم ہووے، ٻیا انھاں کلمات کوں آپت وچ رلاوݨ دا طریقہ وی معلوم ہووے تاں ایں کوں نَحو آکھسوں۔
قواعد دا او حصہ جیندے وچ وکھرے وکھرے الفاظ دی بجائے الفاظ دے مجموعے، مرکب جملے یا عبارتاں دی بحث کیتی ویندی ہے، نحو ہوندے۔ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
اشباع
اُجڑیاں کو ڳل لاوو چا
۲
یار اڳوں تاں رسسو ناں
ایّھا ڳالھ مکاوو چا
شاکر شجاع آبادی
۳
اے مناسب نھئیں اݙو سکرات ہے توں ٹر پیئں
امان اللہ کاظم
۴
ایݙا کول کراڑ وی چنڳاں نھئیں، میݙا چن دلدار کرختا !
نت رس ویندا ہیں شاکر توں، میݙا بھاڳ سہاڳ تے بختا !
کݙہیں دھرتی تے وی لہہ پیا کر ٻس کہیں سلیمان دے تختا !
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ بھلئو کو بھلاوو ، تے لئو کوں لاوو، ݙوجھے شعر ئِ چ نہ کوں ناں تے مکئو کوں مکاوو، تریجھے شعر ئِ چ فیصلہ کوں فیصلا ، تے چوتھے بند ئِ چ کرخت کوں کرختا، بخت کوں بختا، سخت کوں سختا، تے تخت کوں تختا ٻدھا ڳئے ۔
ٹی وی دے افطاری پروگرام
نعت خوانیں دے لباس تیں جڈاں نظر ویندی ھے یقین منو میکوں اُو پتلیاں پتلیاں تریمتیں یاد آویندن جیرھاں فیشن شو تیں مٹک مٹک کے ٹردئن، پھل بوٹے گوٹے کنارے آلا لباس پاء کے نعت رسول عشق رسول دا حق ادا پیاء تھیندے، پتہ نیں اینجھے مولوی تیں نعت خوان اے ٹی وی آلے گول کتھو آندن جنھیں دا دین ساڈے دین کنیں جُدا ھے، ساکوں تاں دین آھدے تساں اکھ دا وی روزہ رکھنڑے کتھائیں غیر محرم تیں نہ ونج پووے، ٹی وی آلے ملاں تاں انھیں کوں گوڈے نال بلہا کے روزہ کھولندن، میں گالھے کوں تاں ایھا سمجھ لگی ھے کہ اے ساڈا ایمان تازہ نیں بلکہ ساڈے ایمان تیں ڈاکہ مریندے پئین اے ٹی وی آلے ملاں جیرھے سحری افطاری پروگرامیں ءچ آندن اے شودے سستی شہرت تیں پیسے دی لالچی ہن، عام لوظیں ءچ آکھاں تاں منافق ہن، ہُنڑ بھانویں میڈے اتیں فتوی لاؤ یا سوچو،،،،
قلم کاری
قلم کاری ہِک ونکی دا ہتھ نال پینٹ یا بلاک دی چِھمبائی کِیتا ہویا کپڑا ہِے جیڑھا ایران دے شہر اصفہان اتے ہندوستان دی ریاستاں آندھرا پردیش اَتے تلنگانہ وِچ تیّار کِیتا وین٘دا ہِے۔ قلم کاری وِچ صرف قدرتی رنگ استعمال کِیتے وین٘دے ہِن، جِنّھاں کُوں تِرِیہہ اَنج اَنج طریقیاں نال ورتیا وین٘دا ہِے۔  ہندوستان وِچ قلم کار فن دے ݙو خاص انداز ہِن۔ قلم کاری سریکلا ہستی انداز، جِتّھاں موضوع کُوں اَزادانہ طور تے ڈرائنگ کرݨ اَتے رنگ بھرݨ کِیتے قلم استعمال کِیتا وین٘دا ہِے۔ اِیہ انداز مندراں وِچ وَدّھیا پَھلّیا۔ اِین٘دے وِچ کتاباں، مندر وِچ پَھئے، رَتھ بینر اَتے دیوتاؤاں اَتے ہندو مہاکاویاں (جِین٘ویں: رامائن، مہا بھارت اَتے پرانا) تُوں گِھدّے ڳئے مناظر دی نمائش شامل ہِے۔ اِیں انداز دی آپݨی موجودہ حیثیّت کملادوی چٹوپا دھیائے دے کول ہِے ڄئیں اِیں فن دا آل انڈیا ہینڈی کرافٹس بورڈ دے پہلے چیئرپرسن دی حیثیّت نال پرچار کِیتے۔
تَرِیخ
موسیقاراں اَتے مصورّاں کُوں، جِنّھاں کُوں تصویر کار آہْدے ہِن، دِیہ تُوں ٹُر تے دِیہ دے رَہوݨ آلیاں کُوں ہندو پوران داستان دے کہاݨیاں سُݨین٘دے ہِن۔ اُنّھاں دے ٻوٹیاں تُوں نِکلے ہوئے سَوکھے ذرائع اَتے رنگّاں دے نال موقع اُتے پینٹ کینوس دے وݙّے بولٹ استعمال کر تے آپݨے کھاتیاں دا پرچار کِیتا۔ اِین٘ویں اِی، جیڑھی ہندو مندراں وِچ رَہن٘دے ہَن اُوہ قلم کاری دے وݙے پینل ہِن جیڑھے ہندو متکلماں اَتے نقش نگاری دے قسطاں کُوں پیش کرین٘دے ہِن، جیڑھے ٻُدھ تھانگکا فن پاریاں آلی کار اِی ہِن۔ آرٹ دی شکل دے طور تے، اِیہ قرونِ وسطیٰ وِچ، حیدرآباد دے گولکونڈا سلطنت دے متمول چوٹی توں گِھدّا ڳیا ہئی۔ مغل جِنّھاں نے اِیں ہنر کُوں کورمنڈل اَتے گولکونڈہ صوبے وِچ پرچار کِیتے، اُنّھاں نے اِیں دستکاری دے مشق کاراں کُوں "کالامکرس" آکھیا، جِتُّھوں تُوں "قلم کاری" دی اصطلاح تیّار تھئی۔
وِچلی حالت
قرونِ وسطیٰ وِچ ، اِیہ اصطلاح ہندوستان دے ٻہوں سارے خِطّیاں وِچ اَزادانہ ہَتّھاں اَتے بلاک چِھمبائی نال ساولِیں دے رنگ دے ذریعہ کہِیں وی سوتی کپڑے دی تشکیل کِیتے وی استعمال کِیتی وین٘دی ہئی۔ اِنّھاں جائیں اُتّے جِتّھاں تاݨے باݨے چھاپے ہوئے ہِن قلم چنڳے تفصیلاں تیّار کرݨ اَتے کُجھ رنگاں دے استعمال کِیتے استعمال کِیتا وین٘دے ہِے۔
ونکی:قلم کاری۔ ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک ثقافت تے فنون۔
غزوۂِ ذی قرد
واقعات
این غزوہ وچ سلمہ بن اکوعؓ کوں رسولﷺ نے پیدل تے سوار ݙوہاں دا حصہ ݙتا تے عضباء ݙاچی تے نال ٻلہھایا تے فرمایا: اڄ ساݙے بہترین سوار ابوقتادہؓ تے بہترین پیادے سلمہؓ ہن۔ اے غزوہ آپ ﷺ دے خیبر روانگی توں صرف ترئے روز پہلے پیش آیا۔ ایں غزوہ دے دوران مدینے دا انتظام آپ ﷺ نے ابن ام مکتوم کوں سونپا تے پرچم حضرت مقدادؓ کوں عطا فرمایا۔
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
میکوں یاد ہے جو شادن لُنڈ دے پکے گھریں دے کندھیں اُتے چاک نال لکھیا ہوندا ہئی "پپو یار تنگ نہ کر، پیسہ گھن جنگ نہ کر"۔ ایندے پورے اَرتھ کنیں تاں میں ڄاݨوں نہم پر وݙے چھوہر جݙاں کُورس وچ اینکوں آکھن ہا تاں کُجھ عجیب جیہاں ڄاپدا ہئی۔
ہک واری میں ٻنہیں چھوہریں نال ریلوے لائن دو ڳیا ودا ہم۔ او تھولا جیہاں میں کنیں وݙے ہن۔ اُتھاں ونڄ اُنہیں ڳالھ کیتی جو "واری وَٹی کروں"۔ پیلھے تاں میکوں سجھ نہ آئی جو او کیا چاہندن۔ جݙاں ڄاݨ پئی تاں میں درُک کنیں گھر آڳیم۔ تھولی دیر بعد میݙا وݙا بھرا الطاف شوکدا پوکدا آیا۔ او ٻہوں کاوڑ وچ ہئی۔ اوندا منہ رتا لال تے ساہ چڑھیا ہویا ہا۔ کُجھ آکھے مُتوں او میکوں کُٹݨ لڳ پیا۔ وت کُجھ مُد باد آکُھس جو تائیں میݙی نک کپوا سَٹی ہے۔ میݙی بے عزتی تھئی ہے۔ میں ٻاہرو ونڄݨ جوڳا نہمی ریہا۔ مُدا اے کُھلا جو اُنہیں چھوہریں صلاح کر میݙے بھرا کوں آکھیا جو تیݙا چھوٹا بھرا چُتو ہے۔ ڳالھ میݙے پیو تائیں لڳی ڳئی تے اوں مُسکا ݙتا۔ اَڄ میکوں اے سُدھ پوندی ہے جینکوں اَساں شرم حیا آہدے ہئیں او کیویں اینجھے معاملیں وچ وݙیں دے ٻالیں نال کُراڑے تے لعن طعن دے  رویے نال بݨدی ہے۔ ڄاپدے اے شرم حیا اڄ ساݙی جذباتی شخصیت دا ہݨ وݙا خاصا بݨ ڳئی ہے تے ساکوں ہک وݙے اوکھ وچ سٹیا ہوئے سی۔
شادن لُنڈ وچ ہک اینجھی ڳالھ میݙے جیوݨ وچ تھئی جیڑھی میکوں کݙاھیں وی نئیں بُھلی۔ ہک ݙیہاڑے میں تے میݙی وستی گاݙیں دی سَکی گھر وچ کلہے ہاسے۔ یاد نئیں آندا جو سارے ٻئے لوک کتھاں لڳے ڳئے ہئین۔ او سَکی میکوں اکثر پیار کریندی ریہہ ویندی ہئی۔ کہیں کہیں ویلھے میݙے والیں وچ کنگھی وی کرے ہا۔ اوں ݙینہہ وی اوں میکوں کنگھی کرݨ دے بہانے تݙی تے اپݨے نال ٻلہا گیدھا۔ وت ہولیں ہولیں میݙا ہتھ پکڑ کنیں گُھٹنݨ پئے ڳئی۔ ہالی میکوں پوری ڄاݨ وی نہ تھئی جو اے میݙے نال کیا تھیندا پئے تاں او میݙے نکڑے جہیں ہتھ کوں پکڑ اپݨے بُبیں تے رکھ ݙتا۔ چولا اُتوں تے چا کنیں جیویں ٻال کوں کھیر پلویندے میکوں اپݨی چھاتی نال چا لائیس۔ وت میݙے ہتھ اپݨی سُتھݨ وچ گھن ڳئی۔ میکوں کُجھ نَہی پتہ لڳدا پیا جو میݙے نال اے کیا تھیندا پئے۔ چھیکڑ میں اپݨے آپ کوں چُھڑوا گھروں بھڄ گیا۔ ٻہوں دیر تائیں میݙا بھیڄا سائیں سائیں کریندا ریہا تے میں شادن لُنڈ دے خالی ڳلیں پھردا ریہم۔
اے تاں میں جݙاں کُجھ وݙا تھیا (میݙا خیال اے چھیویں سَتویں پڑھدا ہم) تاں میݙا سیکس دے سبجیکٹ بارے جھاکا اوں ویلھے لتھا جݙاں میݙے پیو ایندے اُتیں میݙے نال ڳالھ مُہاڑ کیتی۔ میݙے پیو اُتیں ہک لیبل اے وی ہے جو او "فرائیڈین" ہے۔ اے فرائیڈین کیا ہوندے تے او کیڑھے معنی وچ فرائیڈین ہئی، ایندے بارے اڳوں ونڄ کنیں ڳالھ تھیسی۔ اُویں تاں اوندے اُتیں ٻئے وی ڈھڳ سارے سچے کوڑے لیبلز ہن۔ جیویں جو او کیمونسٹ تے دَھریا ہئی تے خدا کوں نہی منیدا۔ تونسے وچ کُجھ بندیں کنیں میں آپ سُݨیا جو فدا حسین گاݙی چھوہریں دے چیتے ایں سوال نال وڳڑیندے "ݙسو خُدا ہے یا کائیں نی؟" کُجھ پڑھے لکھے سنگتی (خاصکر سئیں احسن واگھا) اونکوں سُقراطی وی آہدے ہئین۔ ایندی وجہ اوندا ہر ویلھے ڳالھہ مُہاڑ کوں ہک "کریٹیکل ڈائیلاگ" وچ وٹا ݙیوݨ دا وطیرہ ہئی۔ بندے دی اپݨی ڳالھ وچوں اوں ڳالھ دے اُلٹ سوال چاوݨ تے اُنہیں سوالیں وچوں تریجھے امکان دی ڳول پھرول کرݨ اوندی ہر ویلھے دی کار کرت ہئی۔ اے "توں ݙس کاکا" ایں پریکٹس کنوں نکھتا ہویا اوندا رواجی فقرہ ہوندا ہئی۔ افلاطون دی کتاب "ری پیبلک" وچ سُقراط دا سارا میتھڈ ایہا "ڈائیلاجیکل ڈائلیکٹس" ہئی۔ میݙا پیو سُقراط کنیں کیتلا متاثر ہئی ایندے بارے ہک کہاݨی ہے جیڑھی میں اڳوں ونڄ کنیں اوں ویلھے سُݨیساں جݙاں اوندی جوانی دے جیوݨ دی ڳالھ تھیسی۔ ہک ٻیا لیبل میݙے پیو اُتیں فقیر یا صوفی منش ہووݨ دا ہے۔ ہک واری سَن 1986 کوں کراچی وچ "پراگریسو رائٹرز کانفرنس" تھیندی پئی ہئی۔ ضیا الحق دے مارشل لا دا ݙدھپ تے ظُلم غیر جماعتی الیکشن باد کُجھ ڈھلا تھی ڳیا ہئی تے اے ترقی پسند قوتیں دا ٻہوں مُدت باد ہک وݙا کٹھ ہئی تے سرائیکی ڈیلیگیشن اُتھاں اپݨی انج سُنڄاݨ نال شریک تھیا۔ میں اوں ویلھے نہویں پڑھدا ہم۔ میکوں ٻہوں شوق تھیا تے بھڑ لڑ اوں ڈیلیگیشن وچ شامل تھی ڳیم۔ میݙے شوق دا اے حال ہئی جو میݙے پیو آکھیا میݙے کولہوں تیݙے کرائے دے پیسے کائیں نی۔ اوں ویلھے تونسے وچ ساݙے محلے دی ہک ہَٹی دا قریشی دکاندار چھوہر میݙا سنگتی ہئی تے میں اُوں کن ݙو سو روپے اُدھار چا اپݨے کرائے بھاڑے دا بندوبست کیتا۔ میکوں یاد ہے پروگریسو رائٹرز کانفرنس وچ مجنوں گورکھپوری تقریر کریندے ہوئیں آکھیا جو "میں کیمونسٹ تے صوفی کٹھے ہاں"۔ میں اوں ویلھے اپݨے پیو دے نال آلی کُرسی تے بیٹھا ہم۔ او ایں ڳالھ کنیں ودھیک متاثر تھیا تے میکوں آکھس جو میں وی اپݨے آپ بارے ایہو سمجھداں۔ میݙا خیال ہے اے میݙے جیوݨ وچ پیلھی واری ہئی جݙاں اوں اپݨے آپ دی سُنڄاݨ بارے آپ کوئی ڳالھ کیتی ہووے۔
خیر اے ڳالھیں اڳوں ونڄ کنیں میں ودھیک کھولیساں۔ اڄاں تاں شادن لُنڈ پَھتے پئے ہئیں۔ شادن لُنڈ دی ہک اینجھی ڳالھ ہے جیندے اَرتھ دی میکوں اوں ویلھے کوئی ڄاݨکاری نہی۔ اے تاں ٻہوں باد وچ میکوں اوندا آڳا پیچھا پتہ لڳیا تے اے سُدھ ٻُدھ وی تھئی جو اینجھی ڳالھ دی ساݙی وسوں تے کہیں بندے دے جیوݨ وچ کیا جاہ بݨدی ہے۔
ہک ݙینہہ ساݙے گھر وچ ٻہوں تھرتھلی مچی ہوئی ہئی جو اَساں پورا جُھڳا تونسے بیراج دی سیر تے ویندے پئے ہئیں۔ میݙے پیو دا چاچا تے اوندے ٻال ٻلوڑے وستی کنیں ساݙے گھر آئے ہوئے ہن جو اُنہیں ساݙے کٹھے ونڄݨا ہئی۔ اوں ݙینہہ کہیں آکھیا جو ٻالیں کوں گھر چھوڑ ویندے ہئیں۔ میں جیتلا وی چھوٹا ہامی پر اے سمجھ آ ڳئی جو انہیں چھوٹیں وچوں ہک میں وی آں ۔
جیڑھے یادیں دے جُھٹکے تے اُول میکوں اڄ وی آندن اوندے وچ ہک تاں میݙی اَماں دا کہیں فکر اندیشے وچ ھووݨ ہئی۔ او میکوں کُجھ مونجھی کُجھ کاوڑ وچ لڳدی ہئی۔ تھی سڳدے اے تاثر میں باد وچ بݨایا ہووے جݙاں میکوں اوں مُعاملے دی ودھ ڄاݨکاری تھئی۔ پر اوندا اوکھا ہووݨ تاں میکوں نئیں بُھلدا۔
میݙی اَماں اݨ پڑھ ھئی، دیہات دے ٻنہیں تریمتیں وانگ ہک سدھارݨ تریمت ہئی۔ میݙے پیو کُجھ ویلھا اے ترلا کیتی رکھیا جو اونکوں لکھݨ پڑھݨ سکھاوے پر اوں اینجھے کمیں دے نال ای نہی ویندی۔ گھر دے کم کار تے ٻال پالݨ وچ غرق رہندی ہئی۔ جیڑھی ڳالھ اونکوں خوش کرے ہا، خوش تھیندی ہئی، جیڑھی ڳالھ بُری لڳدی ہاسی اوندے اُتے جھیڑا لیندی ہئی۔ ڄاݨکاری دی بݨیاد تے وادھوں چیتے کاری اوندے من مزاج وچ نہی۔ میں اڳوں ونڄ کنیں اپݨی اَماں تے پیو دی پَرنے تے سانگے بارے کُجھ ودھیک سوجھلا کریساں۔ ہتھیکی ڳالھ ایہا ہے جو اوں ݙینہہ او خوش نہی۔ اے تاں میکوں باد وچ پتہ لڳیا جو اوندے اوکھے تے ݙکھی ہووݨ دا کارݨ او اوپری نینگر تریمت ہئی جیڑھی اوں ݙینہہ ساݙے نال تونسے بیراج ڳئی ہئی۔
چلو میں ایں ڳالھ کوں اپݨی باد دی ڄاݨکاری دی بݨیاد اُتیں اوندے پورے آڳے پیچھے نال ݙسینداں جو پڑھݨ آلیں کوں سمجھ آوے جو پوری سَمسیا کیا ہئی؟
اے نینگر تریمت تونسے دے قصبے منگروٹھے دی ہئی۔ منگروٹھہ سنگھڑ دی اُبھی کندھی دا قصبہ ہئی تے گاݙیں سنگھڑ دی لَمی کندھی دی وستی۔ آکھݨ میں چاہنداں جو اے ݙوھیں سانگھڑی وسبہ سݙیندے ہئین۔ ساݙی منگروٹھہ وچ کُجھ سَک سکاوت وی ہئی۔ ڳالھ اوں نینگر اوپری تریمت دی تھیندی پئی ہئی۔ او ہک سوھݨی صورت مورت دی چھوہر ہئی۔ اُوندی باد وچ میں ہک سٹوڈیو دی بݨی تصویر ݙٹھی تے او میݙے چیت وچ کُھٻ ڳئی۔ اے تصویر مُلتان یا ڈیرہ غازیخان دے کہیں سٹوڈیو وچ چھکی ڳئی ہوسی۔ او ہک کاؤچ تے ادھی لیٹی ہوئی ہے۔ اُتلا دھڑ اوں اپݨی اِرک دی تݙ تے تھولا اُچا کیتا ہویا ہے۔ نال ہک نکی جہیں ٹیبل اُتے پُراݨا ٹیلیفون لاتھے۔  اے تصویر ساݙے گھر ہک ٹرنک وچ رکھی ہوئی ہئی جیڑھی کہیں ویلھے میݙے ہتھیں لڳ ڳئی۔ میکوں ڄاپدے او چھوٹے درمیانے قد دی ہک بھرے ہوئے شریر دی چھوہر ہئی۔ اڄ وی اوندے مُکھڑے دیاں ݙو ترائے شئیں اچݨ چیتی میݙے اڳوں آویندن۔ او چٹے گندمی رنگ دی ہئی۔ اوندیاں وݙیاں کالیاں کجلے بھریاں اَکھیں ہئین۔ اوندے نیناں تاں آپ سوہݨے ہئین ای سہی پر سونے تے سُہاڳا اُنہیں وچوں نکلدے کاری تیر ہن۔ تُساں آکھسو میں کُجھ ودھ مَسکا لیندا پیاں۔ یقین کرو اینجھی کوئی ڳالھ نئیں۔اُنہیں اکھیں دی خود پسندی تے نرگسیت جیڑھی میں کُجھ اپݨے سامہݨے تے وت نجھا کنیں تصویر وچ ݙٹھی او اَڄ وی میݙے چیتے وچ کُھٻی ہوئی ہے۔ چلو میں ایں ڳالھ کوں اتھائیں رُکیندا جو اڳوں وت میݙی اپݨی تحلیل نفسی تھی سڳدی ہے۔
میݙے پیو دا اوں نینگر تریمت نال کوئی پریم پیار جیہاں سانگا ہے، ایندی میکوں اوں ویلھے ودھ سُدھ ٻُدھ تھئی جݙاں اساں شادن لُنݙ کنیں تونسے شہر آڳئے ہاسے۔ میں اَڄاں وی سکول نہمی ویندا۔ ہک ݙینہہ ساݙے گھر وچ زور دا جھیڑا تھیا۔ میݙی وݙی بھیݨ ممتاز پیٹی وچوں کُجھ شئیں ڳولیندی پئی ہئی تاں اوندے ہتھیں ٻہوں سارے خط پتر لڳے جیڑھے اوں نینگر تریمت میݙے پیو دو لکھے ہوئے ہئین۔ میں او خط پتر تاں نہمی پڑھ سڳدا تے نہ اُنہیں نال کوئی ودھ ڄاݨکاری ہے۔ پر اُنہیں خطیں ساݙے گھر وچ ہک چنڳا ڳڑدھال مچا ݙتا۔ میݙی اَماں رَڄ کنیں جھیڑا لایا۔ وت اوندے وچ میݙا وݙا بھرا تے ٻئے ٻال وی رَل ڳئے۔ جھیڑا نہ ودھے اے سوچ میݙا پیو گھروں نکل ڳیا۔ او جھیڑا تاں مُک ای ڳیا وت اوندی پڑݙو کُجھ مُدت کݙاھیں کݙاھیں ساݙے گھر سُݨیج ویندی ہئی۔
ایں معاملے وچ میݙی ہک ٻئی یادواشت اوں ننیگر تریمت دی شادی ہے جیندے وچ رلݨ کیتے ساݙا سارا ٹٻر تونسے کنیں کچاویں اُتے سوار تھی منگروٹھے دے قصبے ڳئے۔ میکوں سَن تاں پورا یاد نئیں پر اے بھٹو صاحب دی پھاہی کنیں پیلھے دی ڳالھ ہے۔ اڄ جݙاں میں اپݨے یادیں دے چھاپیں کوں پُھرلینداں تاں ݙو تاثرات میݙے چیتے وچ آندن۔ ہک میݙی اَماں دا اوں نینگر چھوہر دے پرنے اُتیں خوش تے آنند ہووݨ تے ٻیا اوں ننیگر تریمت دی اَماں دا ساݙے پورے جُھڳے نال اُکھڑا اُکھڑا ہووݨ۔
تُساں آکھسو کہاݨی اَڄاں وی کھنڈری پُنڈری ہے۔ ٻُچ پاند تاں ملدے پر سَرا نئیں ملدا۔ اینجھیاں کہاݨیاں اینویں ای ہوندن۔ کئی واری تاں جیندے نال گُذردی پئی ہوندی ہے، اونکوں آپ کوں وی ایندا سِرا نئیں لبھدا۔
میں وت وی اے ترلا کریساں جو ایں کہاݨی کوں کوئی رُخ ݙیواں۔ ایندے کیتے کُجھ واقعات میں اپݨے پیو کنیں پُچھے ہئین جئیں میݙے سوالیں دے چھوندے چھوندے ولدے ݙے میکوں فارغ کر چھوڑا ہئی۔ کُجھ واقعات احسن واگھا سئیں دی کہاݨی "آئی صورتوں سچا" کنیں گیدھم تے کُجھ ڳالھیں میں اپݨے وݙے بھرا کنیں پچھلے سال پُچھیم جیڑھا کینیڈا کنیں تونسے گھر آیا ودا ہئی۔
کہاݨی کُجھ ایں بݨدی ہے۔
میݙے پیو دا منگروٹھے کنیں ہک شاگرد ہئی۔ او آپ وی ٻہوں سوھݨا من موھݨا بندہ ہئی۔ اوندے نال میں کئی واری اپݨے پیو دے کٹھے باد وچ ملدا وی ریہم۔ میݙے پیو دی کُجھ سنگت دا اے وی خیال ہے جو او میݙے پیو دا معشوق ہئی۔ جو وی سچ کوڑ ہئی پر ہک واری اوں میݙے پیو کوں آکھیا جو اوندی بھیݨ بورڈ دا امتحان ݙیوݨے تے اونکوں ڈیرہ غازی خان کُجھ مُدت رہائش کیتے جاہ چاہیدی ہے۔ میݙے پیو دی اوں ویلھے پوسٹنگ ڈیرہ غازی خان سکول وچ ہئی تے او ہک کرائے دے مکان وچ رہندا ہئی۔ لُنڈی ڳالھ کریجے تاں او چھوہر تے اوندی بھیݨ اوندے مکان منتقل تھی ڳئے تے او آپ ہک ٻئی جاہ لڳیا ڳیا۔ کہیں کہیں ویلھے او اپݨیاں اُتھاں رکھیاں کتاباں یا وت ٻیا سامان چاوݨ لڳیا ویندا ہئی۔ اُتھاں اوں چھوہر نال ہک اَدھ ڳالھ مُہاڑ تھی ویندی ہئی۔ اَکھیں اَکھیں وچ کیا تھیندا ہئی اے خدا ڄاݨے۔ کُجھ مُدت باد جݙاں اُپرپ کُجھ گھٹے تاں اوں چھوہر اپݨا ہک خط میݙے پیو کوں ݙتا جو اے منگروٹھے دے ہک چھوہر ناویں ہے جیندے نال اونکوں محبت ہئی۔ اوں نینگر چھوہر آکھیا جو او مونجھا ہوسی میݙی یاد وچ۔ میں خط لکھݨ دا وعدہ کیتا ہئی۔ تُساں اے خط پوسٹ کر ݙیسو تاں تُہاݙی مہربانی ہوسی۔ خط پوسٹ تھی ڳیا۔ وت اوندا ولدا آیا تاں او میݙے پیو اوں چھوہر کوں ݙے ݙتا۔ وچوں کیا کیا تھیندا ریہا ایندی ڄاݨکاری نئیں۔ پر ڳالھ ایں اڳوں ودھی جو اوں نینگر چھوہیر میݙے پیو کوں آکھیا تُساں میݙے کیتے اوندے خط دا ولدا لکھ ݙیوؤ۔ او نینگر چھوہیر دی پاسیوں وت میݙا پیو ولدے لکھݨ شروع تھی ڳیا۔ نئیں پتہ اوں خط و کتابت وچ اوں کیتلی تے کینجھی رومانوی ٻولی تے استعارے ورتے۔ انت تھیا اے جو او چھوہیر تاں اپݨے عاشق دی پاسیوں آئے ولدے پڑھݨ ای چھوڑ ڳئی پر اُنہیں دے جواب ݙیوݨ دا کم میݙے پیو جاری رکھیا۔ کتھاں، کیویں تے کیڑھے ویلھے او ہک ٻئے کولہوں تھئے یا وت پیلھی نظر وچ ای نال ہئین، ایندا وی نئیں پتہ۔ چھیکڑ تھیا اے جو او چھوہیر میݙے پیو نال جُڑیج ڳئی۔
کیویں اُنہیں دے میل ملاپ تھئے، کیا ڳالھیں تھیاں، کائیں کینکوں مُندرے چھلے ݙتے تے کیڑھا وعدہ دا کوڑا بݨدا ریہا، اے اَساں نئیں ڄاݨ سڳدے۔ چھڑا اے پک ہے جو میݙے پیو اوں چھوہر نال پرنیوا ناں کیتا۔ اے وی میں ڄاݨداںجو اوں چھوہر کوں کوئی موذی بیماری وی ہئی تے ڈاکٹریں اونکوں پرنیوے کنیں ہٹکا ہویا ہئی۔ میݙے بھرا منظر اے وی ݙسیندے جو جیڑھے خط پتر ساݙے گھر دی پیٹی کنیں نکھتے ہئین، اُنہیں وچ اوں نینگر چھوہر دے میݙے پیو کنیں اے وی شکوے شکایتاں ہئین جو توں میݙی شادی نئیں تھیوݨ ݙیندا۔ ہک ڳالھ پکی اے جو میݙے پیو گھر آلیں دے سماہݨے کݙاھیں اے نہ منیا جو اوندا اوں چھوہر نال کوئی پریم دا سانگا ہے۔ میݙے بھرا تاں اے وی ݙسیا جو ساݙے پیو کئی واری اونکوں آکھیا جو توں اوں چھوہر نال شادی کر گھن۔ خیر اُو ٻہوں چھوٹا ہئی تے اپݨی اَماں دے چڑھاوے وچ ودھ ہوندا ہئی۔ ڄاپدا تاں ایہو ہے جو اونکوں ٹھڈا کرݨ کیتے ساݙا پیو اینجھی ڳالھ کریندا ہوسی۔
جو ہئی، جیویں ہئی پر میݙے پیو دا اوں ننیگر چھوہر نال پرنیوا ناں تھیا بھلکہ اپݨے ہتھیں نال اونکوں ٹورِس۔ جیویں ڈاکٹر دا آکھݨ ہئی او نینگر چھوہر کوئی ٻال ڄمائے مُتوں اپݨے پرنیوے دی ٻہوں تھولی مُدت وچ ای مَر سُتی۔ اوندی فوتگی تے میݙا پیو تے اَماں کٹھے منگروٹھے ڳئے۔ اُوں ݙینہ دی میکوں ہک اُݙیل ہے چھڑی۔
جݙاں او آپ جیوݨ مُکت تھیا تاں اوندے سوڳ وچ اشو لال دی لکھی اے نظم ایویں ڄاپدے جیویں او آپ ہولیں ہولیں اشو دے کنیں ٻول ڳیا ہووے:
علی پُور
سرائیکی دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔ سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
"موت دا ݙکھ نئَیں اصل ݙکھ وچھوڑے دا ہے جیکر کہیں اݨ چتی اڳوں اَساں ساریاں ہکے ݙینہہ جے مرݨا ہُوندا اَڄ مر ویندے" (گوتم نال جھڑا ۔۔۔ صفحہ 87)
علی پُور
ضلع مظفر گڑھ
ضلع مظفر گڑھ سرائیکی دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع ملتان ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے سندھ اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ مظفر گڑھ دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے۔
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
او جیتلا وچھوڑے کنیں پِچی پوندا ہئی، وٻلاندا ہئی، اُتلا ای اے ݙکھ ہک لُوت ٻوٹی وانگ اونکوں ولھڑدا چمبڑدا ہئی۔
جݙاں ہالی او چھوہرہئی تاں اوندی اُدھلی، وچھوڑے ماری اَماں اونکوں چُھوہرا بݨا ایں جڳ جہان کنیں ہمیش کیتے ٹر ڳئی۔ اڄاں او آپ جوان ہئی تاں اوندے کلہے چھوٹے ڳبھرو بھرا منظور حسین کوں ابڑغتی ٹائیفائڈ تھیا تے تھولی مُدت ݙُکھالا ریہہ اوندا انتم سمسکار تھی ڳیا۔ اے چھڑے ݙو بھرا ہئین تے انہیں دی کوئی بھیݨ کائیں نہی۔
ساݙا چاچا میݙے پیو کنیں ہک ٻہوں انج تے نویکلا ماہݨو ہئی۔ اوندا وݙا بھرا تاں چھوٹے سَن وچ ای لکھائی پڑھائی وچ پئے ڳیا۔ او وچاریں دی دنیا وچ غرق ریہہ ویندا ہئی ۔ ہک جوڳی وانگ اپݨے وسیب وسبے دا ہوندیں ہوئیں ہک اُپرپ دا چولا چا پاتُس۔ جݙاں جو ساݙا چاچا منظور ویہویں صدی دے وچالے دی دَمانی وَسوں دی ہک جیندی جاڳدی مورت ہئی۔ او وݙے وݙے چوݨے رکھدا ہئی۔ ہتھیں ڳانے، انڳلیں مُندرے پیندا ہئی۔ نت ننویں چولے ݙیہݙے پاوݨ اوندا شوق ہئی۔ او ٻہوں چنڳا گھوڑ سوار ہئی تے اوندے کول ہک ݙو گھوڑے گھوڑیاں ہر ویلھے ریہہ ویندے ہئین۔ او گھرٻہوں گھٹ تے جھوک اُتے اپݨا ویلھا ودھ گُزریندا ہئی۔ اوندی بݨائی ہوئی جھوک مَیں ݙٹھی ہوئی ہے۔ اے جھوک گاݙیں دی اُبھی تے لمی وستی دے وچالے ساݙے ہک رکݨی ناں دے بَند اُتیں ہوندی ہئی۔ اُتھاں اوندے گھوڑے ٻدھݨ دی جاہ، سُمھݨ دا کھٹڑا تے ٻیا سامان وی پیا رہندا ہئی۔
علی پُور
علی پُور دا لوک ادب
علی پور ضلع مظفر گڑھ دِی تحصیل ہِے۔ علمی حوالے نال، عالمِ دین تے شاعر مولوی عبداللہ گُلشن (پیدائش 1871ء ۔ وفات 1941ء) اُنہاں دِیاں تصانیف ہِن۔ مجموعہ صدق مُحمدی، مولود شریف، محمد عرفان ہاشمی، مسیت جلوں، رکنِ عالم سرکار، جواب حاضر، سوال گولوں، میلہ پندھری ساوݨ دا شائع تھی چُکیئن۔ ظفر حسین ظفر، اِتھ دے مشہور شاعر ہِن۔
فٹبال
فٹبال دنیا دی مشہور کھیݙ ہے
علی پُور
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
میݙے ݙاݙے کوں اپݨے چھوٹے پُتر نال ٻہوں اُنس پیار ہئی۔ میݙا پیو تاں چھوٹی عمرانہہ وچ وستی چھوڑ ڳیا۔ پڑھائی تے لُڳ پھرݨ دی چاہ اونکوں ہک اینجھا پندھیڑو بݨا ݙتا جیندےکیتے اوندی وستی ویندیاں دا راہ تے آندیاں دی جھوک بݨ ڳئی۔ جݙاں جو میݙا چاچا اپݨے پیو دی تݙ تے ماݨ ہئی۔ اوندے ہر وسیبی کم دا ٻانہہ ٻیل۔ سنگھڑ دے درہ دا خاکی کمارہ، نائیں نال بند بھراوݨ، جوار ٻاجھری دی رڑھ راہی، ڳاہ ڳہاوݨ، مال منی دی رَکھ رکھݨ، وساخ وچ کٹھے ٻہوݨ، شریکے تے مَر جی دیاں ریتاں رسماں نبھاوݨ، او ہر وسیبی رواجی کم وچ میݙے ݙاݙے دے رَلے ہوندا ہئی۔
اپݨی فوتگی کنیں کُجھ مہینے پیلھوں میݙے چاچے دا وݙی چاہ نال پرنیوا تھیا۔ اوندی پیلھی اولاد (میݙی کلہی سوتر) اڄاں اپݨی اَماں دے ڈڈھ وچ ہئی جو اونکوں ٹائیفائیڈ تھی ڳیا۔ اوں ویلھے میݙا پیو لاہور جی۔سی۔ کالج وچ بی۔ ٹی۔ بی۔ ایڈ کریندا پیا ہئی۔ جݙاں ساݙی وسوں دے حکیمیں طبیبیں دا دوا دارو کم ناں کیتا اَتے روڳ ودھدا ڳیا تاں میݙے ݙاݙے نراش تھی میݙے پیو دو ہک ٹیلی گرام بھڄوایا۔ میکوں نئیں پتہ اوں ویلھے ٹیلی گرام تونسے کنیں تھیندا ہئی یا ایندے کیتے اُنہیں کوں کہیں ٻئے شاہر ونڄݨا پیا۔ جݙاں اے ٹیلی گرام میݙے پیو کوں ملا تاں او ٹرین تے چڑھ وستی دو روانہ تھی پیا۔ اے وی نئیں پک جو او ٹرین کنیں کروڑ لال عیسن لتھا تے وت دریا ٹپ تونسے آیا یا کوئی ٻیا ٹیشن ہئی۔ او ݙسیندا ہئی جݙاں او گاݙیں دے پوادھوں دی وستی بوہڑ پُڄا تاں کُجھ بندیں اونکوں ݙسیا جو اوندا بھرا فوت تھی چُکے۔ اے پندھ کیویں کٹیا، اوں کیا سوچا، کیا محسوس کیتا، اے تاں انتر دیاں ڳالھیں ہن تے اونکوں آپ ای ایندی ڄاݨکاری تھی سڳدی ہے۔ ایتلا او ݙسیندا ہئی جو وݙاں وݙاں ٻلانڳاں بھریندا وستی دو ڳیا ہم ۔ جݙاں او وستی پُڄے تاں ساری وستی قبرستان ڳئی ہوئی ہئی۔
ایں کنیں پیلھوں جو میں اڳوں دا حال ݙیواں ، کُجھ اپݨی وستی دے قبرستان دی ڄاݨکاری ݙتی ونڄاں۔ اصل وچ گاݙیں دیاں ݙو وستیاں ہن۔ ہک اُبھی تے ٻئی لمی۔ ساݙا جُھڳا تے پَھلی اُبھی وستی رہندے ہن تے ایں وستی دے لوک ودھ زمیندار ہئین۔ اُبھی وستی سنگھڑ نائیں دے پیچ وچ ودھ ہئی تے لمی وستی کنیں ٻنی شروع تھی ویندی ہئی۔ اوندے اڳوں ہک دریگھی ریخ۔ لمی وستی دے پچاھوں لموں شیخ رئیس دی مشہور زیارت ہے۔ ساݙے پیو دے سوتر مر کھٹڑے چاچے حیات دا آکھݨ ہئی جو اتھاں "ابنَ سینا" دفن ہے۔ اینجھی لوکل سکالرشپ تے اوندیاں تھیوریاں ساکوں پورے سرائیکی وسیب وچ کھنڈیاں ملدن۔ شیخ رئیس دی ایں زیارت وچ ہک تاں نو گزیں قبریں وانگ ہک لمبی چوڑی قبر ہے جیندے نال کئی ڄالیں دے وݨ تے ہک ادھ کرینہہ دا ٻوٹا ہے۔ ڄالیں اُتے ہر پاسیوں رنگیل کپڑیں دیاں منت دیاں ریلاں ٻدھیاں کھڑن۔ نال ٻہوں سارے کچے اَستاوے تے تکڑے ہن جیڑے قبر دے اُتوں تے چارچوداروں ستھے پئین۔ ہر خمیس کوں اِتھاں منت منگݨ والے، خاصکر تریمتیں کٹھیاں تھیندن۔ کُجھ او لوک وی آندن جیڑھے کہیں بشارت دے تانگھی ہوندن تے او رات کوں وت اُتھاں ٹکدن۔ شیخ رئیس دی زیارت دے پچادھوں ساݙی وستی دا لمبا چوڑا قبرستان ہے۔ دمان دے ٻنہیں کئی قبرستاناں وانگ سلیمانی پتھویں نال ستھیا ہوئیاں قبراں تے وچالے ریت دے ٹٻے ہن۔ کُجھ ٻہوں ای نکے سائز دیاں مٹی دیاں قبراں وی ہن۔ اے اُوݙیں دیاں قبراں ہن جیڑھے ہر ݙاہویں محرم کوں نہ ڄاݨ کتھوں آ کنیں اُنہیں دی لیپا پوتی کریندن تے وت لڳے ویندن۔
چنڳا ہوسی حال کوں اُتھاؤں جوڑو جتھوں اے ترُٹا ہئی۔
میݙا پیو جݙاں قبرستان پُڄا تاں اڄاں چاچا منظور دفن نہی تھیا۔ میݙے پیو کوں ݙیہدیں ای میݙے ݙاݙے اُتیں ہک دورہ پئے ڳیا۔ اوں ݙٹھے بھالے مُتوں میݙے پیو کوں کُٹݨ لڳ پیا۔ اکھ ݙٹھی نہ نک ٻس ہک چیتے پھرے بندے وانگ میݙے پیو دی پنڄکار کڈھ رکھُس۔ نال نال اے وی ول ول آہدا ونڄے "توں ہُݨ آئیں جݙاں تیݙا بھرا مر سُتے۔" تھی سڳدے اوندے من وچ اے ہووے جو اے تکھیں پُڄدا تاں وت بھرا کوں شاہر وݙے ڈاکٹر دو گھن ونڄے ہا تے او بچ ونڄے ہا۔ جو وی اوندے من چیت وچ ہئی پر اوں ایتلا میݙے پیو کوں کُٹا پنڄا جو او رتو رت تھی ڳیا۔ میݙا پیو ݙسیندا ہئی جو ایں واقعے باد اونکوں نکسیر چُھٹݨ دی بیماری لڳی۔ گرمیں وچ اونکوں اے نکسیر چُھٹدی ݙیکھݨ ساݙے کیتے ہک عام ڳالھ ہئی۔ اوندی اپݨی فوتگی کنیں کُجھ ݙینہہ پیلھوں ایہا نکسیر چُھٹی تے وت اوندی جان گھن لتھی۔
مُکتی، فنا تے وچھوڑے دا ݙکھ اوندے جیوݨ وچ اتھائیں نئیں مُکدا۔ کُجھ وریہیں باد جݙاں لہور وچ میݙے پیو اپݨی پڑھائی لکھائی پُڄا گیدھی تاں وت اوندی ہک ہائی سکول ٹیچر دی پوزیشن وچ گورنمنٹ سروس تھی ڳئی۔  اوندی پیلھی پوسٹنگ کروڑ پکا شہر تھئی۔ اوں ویلھے میݙی اَماں نال اوندی شادی تھی چُکی ہئی تے او اپݨی ذال کوں وی کروڑ پکے نال گھن ڳیا۔ ودھ تاں نئیں ڄاݨدا پر اوں ویلھے تائیں اوندی ہک کیمونسٹ دَھریے دی سُنڄاݨ پکی تھی چُکی ہئی۔ اے ڳالھ تاج خان لنگاہ میݙے پیو دی برسی دی ہک مجلس وچ ݙسی۔ جیویں جو ساکوں ڄاݨ ہے تاج خان لنگاہ کروڑ پکے دے ہک زمیندار گھرانے دا سپوت ہئی۔ اوں ویلھے او چھوہر ہئی تے کروڑ پکے دے ہائی سکول وچ شاگرد ہئی۔ سرائیکی دے ہک ٻئے مہاندرے عبداللہ عرفان ہوریں وی اوں ویلھے تاج خان لنگاہ دے نال اوں ہائی سکول پڑھدے ہئین تے میݙے پیو دے شاگرد ہن۔ تاج خان لنگاہ ݙسیا جو سکول وچ اے کانا پھوسی تھیندی ہئی جو اے ٹیچر کیمونسٹ ہے تے خُدا تے یقین نئیں رکھدا۔ جݙاں اے ڳالھ کُجھ ودھ ڳئی تاں میݙے پیو سکول دی اسمبلی وچ کُجھ ڳالھیں کیتاں جیندے نال اے سُنڄاݨ ودھیک پکی تھی ڳئی۔ ݙوھیں تاج خان لنگاہ تے عبداللہ عرفان نال اپݨے اپݨے ݙھنگ ڈھالے نال میݙے پیو دا سانگا ساری حیاتی ریہا۔
جݙاں میݙے پیو دی کروڑ پکے پوسٹنگ تھئی تاں او اپݨے سکے سوتر غلام رسول کوں وی نال گھن ڳیا۔ غلام رسول اوندے چاچے مور خان دا کلہا پُتر ہئی۔ اوں ویلھے اوندی کوئی ٻئی اولاد نہی۔ اے نئیں ڄاݨ جو غلام رسول کوں او پڑھاوݨ کیتے گھن ڳیا یا وت اے سوچ کنیں جو اے میݙے نال رہوے۔ غلام رسول اوں ویلھے " ٹین ایج " دا ہک نکورچھوہر ہئی۔ اُتھاں ونڄ کُجھ مُدت باد اونکوں "جَلندر " تھی ڳیا۔ پیلھے تاں میݙے پیو اوندا کروڑ پکے دوا دارو کرݨ دا ترلا کیتا۔ جݙاں اوندی طبعیت وڳڑدی ڳئی تاں اوں آکھیا میکوں وستی گھن ڄلو۔ ودھ تاں میکوں نئیں ڄاݨ پر اے پک ہے جو اونکوں کئی واری میݙا پیو ڈاکٹر کوں ݙکھاوݨ ڈیرہ غازی خان گھن ویندا ریہا۔ اوں ویلھے پندھ کرݨ ایتلا سوکھا نہی ہوندا۔ تونسے تے ڈیرہ غازی خان دی سڑک تاں بݨی ہوئی ہئی پر ٹرانسپورٹ ملݨ ٻہوں اوکھا ہئی۔ اَڄ تاں کمیونکیشن دا ریولیوشن آیا کھڑے۔
میݙے پیو دے سوتر غلام رسول دی بیماری جَلندر لاعلاج ہئی۔ ایں بیماری وچ جگر بیکار تھی ویندے تے ڈڈھ وچ ہولیں ہولیں پاݨی بھریجݨ لڳ پوندے۔ پورے شریر وچ زہر کھنڈ ویندے۔ مریض ایں بیماری وچ ٻہوں اوکھ تے ݙکھ ٻہوں بُھگتیندے۔ میݙی اَماں ݙسیندی ہے اپݨے سوتر غلام رسول دے چھیکڑی ݙیہاڑیں میݙا پیو ساݙے وݙے بھرا منظور منظر (جیندا ناں میݙے چاچے دے ناں نال جوڑا ڳیا) کوں مونڈھے اُتے ٻہلا گھر کنیں ٻاہرو گھن ونڄے ہا تے کئی کئی گھنٹے لَٹھیں ڈگریں اُتے پھردا رہوے ہا۔ آہدا تاں او اے ہئی جو اے ٻال ہے میں نئیں چاہندا مَردے بندے دی حالت تے اوندی ویݨ کریندی اَماں دے نظارے اوندے چیتے وچ کوئی ݙونگھے چھاپے چھاپن جیڑھے اوندے اڳلے جیوݨ کوں اوکھا بݨا ݙیسن۔ اے تھی سڳدے اوندے اپݨے کنیں سریر نہ تھیندا ہووے۔
میݙی وݙی بھیݨ ممتاز دی سَن 1987 وچ فوتگی تاں ہک اینجھا ݙکھ ہا جئیں اونکوں جیندے جی اَدھ مار سٹیا۔ ممتاز دی کُجھ ورھیں پیلھوں ساݙی وستی دے ہک نال دے سَکے مشتاق خان نال پرنیوا تھیا ہئی۔ اوں ویلھے او فوج وچ کمیشن گھن لیفٹیننٹ ہئی۔ اے ضیاالحق دے مارشل لا دا ویلھا ہئی۔ اوں ویلھے میݙے پیو تے تونسہ دی ٻئی لیفٹ پالیٹکس دی سنگت (جیندے وچ محمود نظامی، احسن واگھا تے ٻئے کئی شامل ہن) دے خلاف جماعت اسلامی دے ترجمان تکبیر وچ کئی واری مضمون چھپ چُکے ہئین۔ کئی واری تونسہ وچ سی۔آئی۔ ڈی والیں کنیں رپورٹاں وی منڳیا ڳیاں۔ تونسے وچ سی۔ آئی۔ ڈی دا ملازم میݙے پیو دا سُونہاں ہئی۔ انہیں رپورٹیں دی ڄاݨ میکوں ایں تھئی جو ہک ݙینہہ میں پیو نال گھر کنیں تونسے دے بازار ویندا پیا ہم تاں او سی۔ آئی۔ ڈی دا بندہ ساکوں ڳلی وچ مل پیاں۔ اوں میݙے پیو کوں رپورٹ منڳݨ دی پوری کہاݨی سُݨا پُچھیا جو ݙسو میں کیا رپورٹ لکھ کنیں بھیڄاں۔ کیا رپورٹاں لکھیاں تے بھیڄاں ڳیاں، ایندی خبر نہیں۔ اوں ویلھے لوک سانجھ تاں نہی بݨی پر سرائیکی سُنڄاݨ دی تحریک اپݨا رنگ روپ کُجھ چوکھا بݨیدی آندی ہئی۔ آہدا میں اے پیا ہم جو میݙی بھیݨ ممتاز دا ساݙے اوں لیفٹیننٹ سکے نال پرنیوے دی ڳالھ  ہک وادھوں کھپ پا ݙتی۔ اوں ویلھے او بہاالدین زکریا یونیورسٹی ایم۔ اے کیمسٹری دی سٹوڈنٹ ہئی۔ ممتاز تے میݙے اوں سکے لیفٹیننٹ وچالے اُتھائیں پیار دی پینگھ رَچی یا آکھو میل جول تھیا۔ او ڄاݨدے تاں ہک ٻئے کوں ٻلپݨ دے ای ہئین۔
میݙی بھیݨ جݙاں میݙے پیو کوں پیلھی واری آپݨے ایں سانگے دی ݙس ݙتی تے پرنیجݨ دی ڳالھ کیُتس تاں او کُجھ فکر اندیشیں وچ پئے ڳیا۔ فوج دا ادارہ اونکوں سروں پسند نہی۔ وت سَک سکاوت دے آپݨے مرݨے ہوندن، او وی اوندے چیتے وچ ہوسن۔ ایہو حال کُجھ ساݙے اوں لیفٹیننٹ سکے دا وی ہئی۔ ہک پاسیوں او میݙی بھیݨ نال پرنیجݨ چاہندا ہئی تاں ٻئی پاسیوں اونکوں اے اندیشہ وی ڄاپدا ہئی جو فدا حسین گاݙی دے جُھڳے نال اے سانگا جوڑ اوندے ملٹری کیریر دا کیا بݨسی۔ جیویں آہدن پیار اَندھا ہوندے۔ اے سبھے فکر اندیشے ہوندیں ہوئیں اُنہیں پرنیجݨ دا مِتھ گیدھا۔ ساݙے سکے لیفٹیننٹ دا اے آکھݨ ہئی جو شادی کہیں دیر مُتوں تھیوے۔ اُوں ویلھے میݙی بھیݨ ممتاز دی ایم۔ اے دی ڈگری تھیوݨ وچ کُجھ مہینے دی دیر ہئی۔ میݙے پیو دا آکھݨ ہئی جو اے اپݨی یونیورسٹی دی ڈگری پوری کر گھنے تاں وت شادی کر گھنائے۔ میݙا لیفٹیننٹ سَکا ایں ڳالھ نال سَہمت نہی۔ اوں میݙی بھیݨ کوں چوایا لوایا، زور پاتُس ، جو کُجھ وی کیتُس، پر ہک ݙینہہ میݙی بھیݨ مُلتان کنیں گھر آئی تے اوں آکھیا اَساں کُجھ ای ݙیہاڑیں وچ پریجݨے۔ میݙے پیو اوندی سٹڈی مکمل تھیوݨ دی ڳالھ کیتی تاں او وڳڑیج ڳئی۔ اوں رُواٹ پٹکار کر ݙتا۔ ہک ویلھے تاں ایویں لڳیا جو اونکوں دورہ پئے ڳئے۔ اوں جھیڑے باد میݙے پیو ہاری مَن گیدھی تے اپݨی سٹڈی پوری کرݨ دی ڳالھ کنیں دستبردار تھی ڳیا۔ اونکوں افسوس تاں ٻہوں ہئی جو ایندی پڑھائی چُھٹ ویسی تے ایم۔ اے۔ دی ڈگری ہتھیں نہ آسی۔ میکوں ایویں ڄاپدے جو ایں اچݨ چیتی پرنیوے دی شرط پچھوں ساݙے لیفٹیننٹ سکے دا اے وی خیال ہوسی جو ایں طرانح نال میݙی بھیݨ اپݨے جُھڳے نال گھٹ جُڑی رہسی تے اوندے ملٹری کیریر دا کُجھ بچا تھی ویسی۔ پار دیاں کیہاں اروار ڄاݨے۔
اُنہیں دا پرنیوا تھی ڳیا۔ وت پیلھا ٻال ڄمݨ سیتی فوت تھی ڳیا۔ اڳلا ٻال جیندا ناں ذوہیب ہئی، او ڄمیا تاں میݙی بھیݨ بیمار رہوݨ لڳ پئی۔ کُجھ ای ویلھے باد میݙے بھݨویے دی ٹرانسفر پشاور کنیں کراچی تھئی۔ اوں ویلھے او ڈڈھ نال ہئی۔ ساکوں اے ڄاݨ تھیندی ریہے ویندی ہئی جو اوندی طبعیت ٹھیک نئیں رہندی۔ ہک واری میݙی اِماں تے پیو اے وی متھی جو او کراچی لڳے ونڄن۔ ہالی او تیاریں وچ ہئین جو فون آڳیا جو ساݙی جوان بھیݨ ٻال ڄݨیندیں فوت تھی ڳئی ہے تے نال اوندی ننویں ڄائی دھی وی نئیں بچی۔
ساݙا گھر ٻیٹھیں ٻیٹھیں قبرستان بݨ ڳیا۔ کُجھ ای دیر باد سارے گھر آلے گاݙیں دی وستی لڳے ڳئے جو کراچی کنیں میݙی بھیݨ دی لاش مُلتان بائی ائیر پُڄݨی ہئی تے وت ہک ایمبولینس وچ اونکوں ساݙی وستی گھن آوݨا ہانیں۔ لاش کیویں پُڄی، کیویں دفنیجی، ایندی کہاݨی میں اتھائیں چھوڑیندا۔
میکوں تاں چھڑا اے یاد ہے جݙاں او دفنیج ڳئی تاں میکوں پیو آکھیا آ تونسے ڄلوں۔ اڳیں اے تھیندا ہئی جو اَساں گاݙیں دی وستی کنیں ݙو اڈھائی میل ٹُردیں بوہڑیں دی وستی دے اݙے آندے ہاسے تے وت بس تے سوار تھی تونسے پُڄ ویندے ہاسے۔ اوں ݙینہہ میݙے پیو آکھیا جو تونسے ٹُردے ڄلدے ہئیں۔ کُجھ دیر تاں اَساں گُم سُم، چُپ چاپ کٹھے ٹردے ریہے۔ جݙاں ترائے چار بند ٹَپ گیدھے تاں میݙا پیو ہولیں ہولیں اَلاوݨ لڳ پیا۔ آہدن بندہ ݙکھ وچ نستلجیا دا شکار تھی ویندے۔ اونکوں آپݨے سبھے وچھڑے یاد آندن، آپݨا ٻلپݨ یاد آندے، او ݙُکھ مونجھ کوں ڳلے لیندے، اتیں ایں تراویں اپݨا کتھارسس کرݨ دا ترلا کریندے۔ اوں قیامت دے پندھ وچ میݙے پیو ایہو کُجھ کیتا۔ او آپݨی اَماں، پیو، بھرا، سوتر سبھیں کوں ہک ہک کر یاد کریندا ریہا۔ اے سبھ کریندیں ہوئیں او میݙے سامہݨے رُنیا ناں۔ ٻس ہولیں ہولیں ڳوہے دی بھا وانگ ݙکھ بھریں یادیں وچ دُکھدا ریہا۔ غم دی سانگ رَلیا ہویا۔
اینجھے مہا ݙکھ وچ کتھارسس کتھاں تھیندے۔ بندہ اَلا ٻول کنیں تھولا جیہاں اپݨا من خالی کریندے تاں کُجھ ای دیر باد رنج الم نال ݙٹیج ویندے۔ ملامتیں دی ننویں پَنڈ سر اُتے چا گھندے۔ ایں چا کراں ہا، اوں چا کراں ہا۔ اے نہ تھیوے ہا، او نہ تھیوے ہا۔ اوں ݙینہہ میں اے سبھ سُݨدا ݙیہدا آیاں توڑے جو اوندی سُدھ ٻُدھ میکوں تھولی ہئی۔
بندے دے بارے کیا سچ ہے، کیا کوڑ ہے؟ کیا درست ہے، کیا غلط ہے،؟ کوئی پرسنیلٹی کیویں بݨدی ہے، ایندا نتارہ نئیں تھی سڳدا۔ میں فلسفے تے نفسیات دی ایں بحث وچ نئیں پوندا۔ جیویں روسی ناولسٹ دستووسکی آہدے جو بندہ ہک گُجھپ ہے۔ اینکوں جیتلا کُھلیسو اُتلا گُندرپ ساݙے اڳوں آسی۔ ایں کیتے انتر دے ایں گُجھپ، ایں گُندرپ کوں ہک پاسیوں رکھیندیں میں کلہا اوہو آکھساں جیڑھا میں ݙٹھے بھالے تے سُݨے۔
کوئی ݙینہہ اینجھا نہی گُذردا جݙاں میݙے پیو کہیں بہانے، کہیں حوالے موت، فنا تے وچھوڑے دی میݙے نال ڳالھ نہ کیتی ہووے۔ فنا تے وچھوڑے دے ایں کالے کوٹ بدلیں وچ اونکوں آپݨی مَیں مَیں نہی نظردی۔ اوندی ہوند ہک اݨ ہوند بݨی رہندی ہئی۔ او ہک اینجھا سُقراطی ہئی جیڑھا ہر پل سَکرات وچ ہئی۔ میں چھوہر ہوندیں ہوئیں ایں ڳالھ کوں ودھ اہم نَہم سمجھدا۔ پر کݙاھیں کݙاھیں کَنب ویندا ہم جو موت تے فنا دا اے کینجھا دائمی ویس ہے جیڑھا اوں پاتا ہوئے۔
جے میݙی ایں الاوݨی وچ تہاکوں زور بیاں ودھ ڄاپدے تاں اَحسن واگھا سئیں کوں لکھے ہوئے کُجھ خطیں وچ اوندے آپݨے لفظیں دے روپ نال ایندا نمونہ ݙیکھ گھنو۔
او لکھدن:
"سئیں! اپݨی 'میں' تاں اتلی کمزور ہے جو کوئی تعلق تعلق نئیں نظردا۔ کوئی شے وی بقا دا ہلکا جیہاں یقین نئیں ݙے سڳدی۔ سکندر لوکیں دا آدرش ہے، ٻہوں مُلکیں دی تاریخ مُتاثر کیتی اِس۔ اوندے نال کئی قصے کہاݨیاں جُڑیاں ہوئن۔ سکندر دا گلیمر وی اپݨی بے یقینی دا دارو نئیں ۔۔۔۔۔ واقعی بے یقینی دل دی موت ہوندی ہے تے میں ایں بے یقینی دی موت مَر سُتاں۔۔۔"
"ودھے نستلجیا دا نتیجہ ہوسی جو پُراݨے بھاݨ میکوں یاد آئن۔ مُدتیں دے بعد اپݨے موئے مامے دے گھر زاہدہ، رخسانہ تے انہیں دی ما کوں گھن ڳیا۔ اُنہیں دا گھر ہیڈ دے ہیٹھوں میل کھن دریا دی بالکل کندھی تے ہے، کوئی فرلانگ کنیں وی گھٹ۔ تہاکوں پتہ ہے اڄ کل اُتھاں امبیں دا موسم ہے۔ اُتھاں ساول ہئی، درختیں دے جُھنڈ ہئین، اُنہیں درختیں تے کوئل کوکدی ہئی، نال واہندا دریا تے اوندے وچ ٻیڑی۔ پراݨے وقت، پراݨے لوک، آپݨے ما پیو، نکھڑے دوست بھرا سبھ یاد آئن۔ یادیں دا ہک ہلکا جیہاں احساس تے جھٹکا تھئے۔ تُساں تاں ڄاݨدے ہاؤ جو او نکھڑ ڳئے جنہیں دے ملݨ دی کوئی آس نہ ہووے۔ اُنہیں دی یاد ہک دھوئیں دی لکیر ہوندی ہے۔ وقت دے ݙوجھے پل مٹ ویندی ہے۔ کوئی کیندی آس تے جیوے"
" اپݨی مَیں دا تاں ٻیا حال ہے۔ مرکزی کردار تے گلیمر دا کوئی خواب نئیں۔ نہ کݙاھیں کوئی شے وُݨی ہم، نہ جاڳدی اکھ دے خواب ہن۔ ایں واسطے اپݨا جیوݨ دُھند دُھند، گرد گرد ہے۔ اپݨے اندر دا آدمی ہمیش سکرات وچ ہے۔ "