cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابن الفوطی
وفات
ابن الفوطی نے 78 سال 6 مہینے 18 ݙینہہ (بلحاظِ شمسی) دی عمر وچ بروز بدھ 3 محرم الحرام 723ھ/ 12 جنوری 1323ء کوبغداد دے محلہ خاتونیہ وچ وفات پاتی تے محلہ شُونیزیہ دے قبرستان وچ تدفین کیتی گئی۔
گِھنسوں صوبہ
thumb| سرائیکی Saraiki
اساں کیا گھنسوں صوبہ
ٻال توں پچھو صوبہ
نینگر توں پچھو صوبہ
بڈھڑے توں پچھو صوبہ
تریمت وی آکھے صوبہ
طوطا آکھے صوبہ
کبوتر آکھے صوبہ
کوائل وی آکھے صوبہ
ٹالھی ککر آکھے صوبہ
کجھی ، نِم آکھے صوبہ
ٻیر ، امب وی آکھے صوبہ
لوسنڑ، برسین وی آکھے صوبہ
مکئی ، جوار وی آکھے صوبہ
پُھل تے خشبوں وی آکھے صوبہ
کُکڑ ، ݙاند وی آکھے صوبہ
ٻکری ، بھیݙ وی آکھے صوبہ
ہوا تے پانڑی وی آکھے صوبہ
ٻوٹا ٻوٹا وسیب دا آکھے صوبہ
راہ ، پاندھی وی آکھے صوبہ
اُݙدا ، ٻیٹھا پکھی وی آکھے صوبہ
روہی ، تھل، دامان وی منگے صوبہ
پہاڑ ، دریا وی منگے صوبہ
در ، دیوار وی منگے صوبہ
کُھوں ، جھلار وی منگے صوبہ
چوک ، ڳلی وی منگے صوبہ
شہر ، وستی وی منگے صوبہ
ہنڑ ݙیونڑاں پوسی ہر حال اچ صوبہ
نی تاں کَھس گھنسوں صوبہ
ساری قوم کمال دی منگے صوبہ
ہنڑ کینوے نہ ݙیسیں صوبہ
(غلام مرتضیٰ کمال لاکھا)
جاویدآصف دے افسانے
لئی ہار وسیبی پورہیتیں دا ترجمان
لکھت:- بلال بزدار
"بھئو" ایں افسانے اچ دہشت گردی جہیں لعنت کوں نشابر کیتا ڳئے.دہشت گردی ایں ویلھے جتھاں پوری دنیا دا مسئلہ اے اتھاں سرائیکی وسیب وی ایں دنیا کن باہر کائنی تے ایں لعنت مار،ڈر تے بھئو دی وکیڑ اچ ہے.اے ݙر، خوف تے بھئو کیویں ساݙے گھراں اچ وڑ آئے ایں افسانے اچ متاثر کن جذبات نگاری تے مکالمہ نال ݙسایا ڳئے. سجاد امامݨ پئولی دا منتیں بعد ڄایا ہکو پتر اے. اپݨے پیو ماء تے بھیݨ دی اکھ دا تارا اے. جمعہ دا ݙینہہ اے ماء گہنور مائی سیٹھݨی دے گھر پوچا مارݨ ڳئی اے. گھر اچ سجاد تے اوندی بھیݨ زینب ان. باہر مسیت اچ جمعہ نماز لئیوں بانگ تھیندی اے .سجاد باہر مسیت اچ نماز پڑھن لئیوں ونڄن چاہندے پر زینب بھرا کوں مسیت نئیں ونڄݨ ݙیندی کیوں جو مسیتاں اچ بم پھٹݨ دا ݙر بھئو اے. "اللہ دا ناں ہئی مسیت نہ ونج" زینب اپݨے ویر کوں منتاں ٻیٹھی کریندی اے.پرسجاد ضد کر تیں لڳا ویندے. بھرا دی سلامتی واسطے بھیݨ مصلا وتھیر کے ٻہہ ویندی اے تے مسیت کن اپݨے بھرا دی خیریت نال واپسی تیں ݙو پیکٹ لاچی داݨے منت منیندی اے. ماء گہنور مائی جئیں ویلھے گھر آکے سݨدی اے جو سجاد مسیت ڳیا ودے تاں پریشانی کن سرپکڑ رووݨ ہاکڑی تھی ٻہندی اے. جئیں ویلھے سجاد خیریت نال گھر ول امدے تاں ماء اہدی اے "ابا اڄ تاں جیویں کیویں اللہ دا ناں ہئی ٻئے ݙینہہ ایہو جیہاں کم نہ پیا کریں" ماء ولوں پتر کوں مسیت نہ ونڄݨ دی ایں شدت نال ہٹک افسانے دے قاری کوں ڈونگھی سوچ اچ سٹ ڈیندی اے. آخر اے کینجھا سماج اے ؟ کینجھا ملک اے؟ کینجھے لوک ان جتھاں مئیریں اپݨے پتراں کوں مسیت ݙو ونڄݨ کن ہٹکیندیاں ٻیٹھن. ایندا جواب وی افسانے دے لکھاری اپݨی لکھت اچ ݙتے جو کوئی ماء نئیں چاہندی جو اوندی اولاد مسیتاں امام بارگاہاں اچ تھیوݨ آلی دہشت گردی دی بھاہ دا ٻل بݨے.
"ویزہ" اے افسانہ دراصل پھانڈی ادب (پارٹیشن لٹریچر) دا تسلسل اے. برصغیر دی ونڈ نے جنہاں مسائل کوں جنم ݙتے او ہک وݙا انسانی المیہ ہئی جیندا ماتم اڄ مہار جمعہ کریندا ٻیٹھا ہئی. برصغیر دی پھانڈ ویلھے جتھاں ڈونہاں پاروں نقل مکانی تے قتلام تیں ٻہوں کجھ لکھیا گئے. فلماں تے ڈرامے بݨائے ڳئے، ادب لکھیا گیا جیکوں پارٹیشن لٹریچر آکھیا ویندے. اے پارٹیشن لٹریچر اڄ تئیں یک طرفہ بیانیہ دی ترجمانی کیتی اے آنوݨ آلیاں دے قصے کہاݨیاں تے ݙکھ درد سݨائے پر اتھاں موجود تل وطنیاں دے ݙکھ بارے کجھ نئیں ݙسایا. آنوݨ آلے ریاستی بیانیہ مرتب کرݨ اچ وڈکے بݨ ٻیٹھے اج تئیں ساݙے بالاں دے نصاب کن گھن کے اخبارات ومیڈیا تئیں تل وطنیاں دا ݙکھ کہیں نہ پیش کیتا. افسانہ ویزہ اچ مہار جمعہ تے ݙتو رام دا ݙکھ ،ݙو وسیبیاں دے ݙکھ دے طور تیں پیش کیتا ڳئے جو ایں ونڈ اچ اتھوں دے قدیم واسیاں کوں کیا کیا ݙکھ تے اوکھ پیشن آئن. صدیاں توں کٹھے رہندے ہکی وسوں دے ݙو خاندان سرحدی لکیر پاروں کیویں انج تھئے؟ اج مہارجمعہ اپݨے جگری یار ݙتو رام دی وفات تیں مونجھا ٻیٹھے او اوندی ارتھی کوں مونڈھا ݙیوݨ چاہندے پر سرحدی اہلکار ویزہ متوں اوکوں نئیں ونڄݨ ݙیندے اے افسانہ تاثر ݙیندے جو ݙو دشمن ریاست دی عام لوکائی وچال کوئی دشمنی نئی ہوندی دراصل اے دشمنی تے جھیڑا ریاست دے مخصوص طبقات دا ݙوجھی ریاست دے مخصوس طبقات دے خلاف ہوندے پر ایں جھیڑے دی بھاہ دا بل ہمیش عام لوکائی تے غریب دے ٻال بݨڈن.
افسانہ "ریڈو" نوحہ اے ایں وسیب دے تل وطنیاں دا جنہاں دی دی بھوئیں اوپریں لوکیں ہاٻ تھئی اے. افسانہ نشابر کریندے جو جاوید آصف دی تل وطنی سیاسی سوچ کتنا مضبوط اے. ایں افسانے دا ہک پیرا ݙیکھو. "ملک خمیسہ اے کے جیݙی زیادتی اے تیکوں پتا اے جو اساں اتھاں روہی وچ تݙانہہ دے مقیم ہئوں جݙاں روہی وچ ہاکڑہ واہندہ ہئی جݙاں اتھاں فصلاں تھیندیاں ہن جݙاں روہی آباد ہوندی ہئی. ہاکڑہ دے سک ونڄݨ تے جݙاں بکھ تریہہ توں بھڄ تے کئی خاندانیں اتھوں مݙی لݙاݨ کیتی اوں ویلھے وی ساݙے وݙکیں روہی کوں کنڈ نہ کیتی بکھ تریہہ ݙکھ ݙنج دا مقابلہ کیتا. یار اے کے جیݙا دروہ اے منڈھ قدیم توں وسݨ والئیں دا زمین تیں کوئی حق کائنی، اپر پنجاب دا کوئی فوجی کوئی جرنیل یا کوئی پھر آلا بندہ آنے ٹکے ݙے تے روہی دی زمین اپݨے ناں الاٹ کرا تے آ ونڄے اتے زمیں زادیں کوں بے دخل کر ݙیوے. " افسانے انوکھڑا سودا ، وٹہ سٹہ تے خلیلی اصلاحی افسانے ہن. جنہاں وچ شادی کن پہلے ٻالالا دی رائے گھنݨ، وٹہ سٹہ جہیں غلط ریت تے بالاں دی بہتر تعلیم تے تربیت تیں توجہ ݙیوݨ دی تلقین کیتی ڳئی اے. Disable certificate افسانہ وسیب واسیں دی بیروزگاری تے بے وسی دے ݙکھ کوں بیان کیتا ڳئے "کاں دی کانوڑی مرڳئی" اچ انسانی ہمدردی جہیں جذبیاں دی موت دا ماتم ہے جبکہ ݙوجھی پاسوں کاں جہیں پکھیاں دی میت ݙکھال کے سبق ݙتا ڳئے جو انسان جیرھا جو اشرف المخلوقات اے کم ازکم پکھیاں کن تاں سکھے
افسانہ "پیلھوں" تے "چھاں دیوتا" اچ اپݨے وݨ نال اپݨی وسوں دی جیاجون نال پیار کرݨ دا درس ݙتا ڳئے تے اے ݙکھ بیان کیتا ڳئے جو کیویں تل وطنی وݨ ٻوٹے وسیب توں غائب تھیندے ویندن. "موکل" اے ہک شاندار افسانہ ہے جیندے اچ ہک نویکلی حقیقت کوں نشابر کیتا ڳئے جو جنسیت کیویں سبھے رکاوٹاں پار کر کے اپݨاں راہ کڈھئیۓ تے سبھے ݙکاں تے رکاوٹاں تیں غالب آئی اے. ملک نورݨ تے ملک ماہیوال ݙو سکے بھرا ہن. ظفر ملک نورݨ دا پتر اے تے سکینہ ملک ماہیوال دی دھی اے. انہاں ݙونہاں دی شادی تھیندی اے تے ہک پتر وقاص ڄمدے پورا گھرانہ خوش نہال وسدا رسدا پیا ہوندے.ملک نورݨ دے ݙڈھپ پاروں ہک ایکڑ زمین دا تنازعہ تھیندے جیندی وجہ کن ملک ماہیوال اپݨی دھی کوں گھر بلہا ݙیندے. ظفر اپݨی ذال دی واپسی لیئوں سو ترلے کریندے اپنے چاچے تے سورھے کوں سنگت برادری کن اکھویندے پر ملک ماہیوال سکا جواب ݙے ݙیندے انت ظفر آخری ترلے دے طور تیں بکھر پور دے پیر کوں میڑھ گھن آندے پر ملک ماہیوال پیر سائیں کوں وی جواب ݙے ݙیندے. پیر پھوکیا شوکیا واپس ویندے تے ظفر دی آخری آس وی نراس تھی ویندی اے. ہک ݙینہ ظفر شکار پور ویندے تے واپس ولندیں اوکوں اویل تھی ویندی اے او جیویں گھر دے نیڑے پڄدے تاں سکینہ گھر دے ٻاہروں کاٹھیاں (بالݨ) چیندی کھڑی ہوندی اے. کہانی اتھاں اپݨے کلائمکس تیں پڄدی اے. ظفر سکینہ دا ہتھ پکڑ گھندے .سکینہ تھوڑا ٻہوں کاݨ کونݨ کرݨ دے بعد ٹھہہ پوندی اے جݙاں ظفر سکینہ کوں ونجݨ دی چھٹی ݙیندے تاں سکینہ اہدی اے ہݨ ٻہوں دیر تھی ڳئی اے میں کلہی گھر ونڄݨ جوڳی کائنمی یا تاں توں میکوں اپݨے گھر رلائی ونڄ یا اپݨے ہتھیں میکوں میݙے پیو دے گھر پڄائی آ. ظفر سکینہ کوں رلا تیں اپݨے سوہرے دے گھر ویندے تے نلکے دے تلوں ٻہہ ویندے سکینہ نلکا گھیڑن کھڑ ویندی اے.نلکے دی کئو سݨ سکینہ دا پیو ہکل ݙیندے کیرھا ہئیں؟ اپݨے پیو دی ہکل دا جواب سکینہ ظفر دا ناں گھن کے ݙیندی اے تے ملک ماہیوال چپ تھی ویندے. پراہ باکھ ویلھے ملک ماہیوال ظفر کوں سݙ کے سکینہ کوں رے منتی موکل ݙے ݙتی.اوکم جیرھا بیادری سنگت تے سب توں معتبر پیر سائیں نہ کرا سگئے پر فطری جبلت تے ذال پئے دا آپݨاں رتارا راہ خود بݨا گھندے  تے ملک ماہیوال کوں ہار منݨی پئے ڳئی. ہݨ دھی کوں موکل ݙتیں متوں ملک ماہیوال کن ٻیا کوئی راہ کائنا ہا. سرائیکی ادب اچ ایہو جہیں موضوعات تیں ٻہوں گھٹ لکھیا ڳئے. ڈاکٹراحسن واگھا دے "آدی واس" دے کجھ افسانیاں اچ تے ڈاکٹر اشولال نے"وتھ متوں ویلا" تے "پوہ ماہ دے امب" جہیں افسانیاں اچ ایں حقیقت بارے اپݨے انداز اچ لکھئے. جاوید آصف دے افسانے دراصل ساݙیاں کہاݨیاں ہن ،اساں تل وطنیاں دے ݙکھ ہن جیویں جو صوفی تاج خان گوپانگ "لئی ہار" تیں تبصرہ کریندیں فرمائے "جاوید آصف نے بڑی ہوشیاری سے اپنی کہانی کے اندر میری اور آپکی کہانی ڈال کر کہانیوں کی پوری کتاب لکھ دی،اب بھائی ہمیں اپنی کہانی تو پڑھنی پڑیگی".
پیامی صاحب
پیامی صاحب دیرہ اسماعیل خان دے سرائیکی تے اردو شاعر ہن۔
کتاباں
(اردو شاعری)
نمونہ کلام
(سرائیکی)
آئی رُت ساونٹرں دی کِکراں پھل چاتے
سکیاں لڑیاں ساوے کپڑے چا پاتے
پچھلے سال وی کوئل کو کو کردی رہی
کیں نہ اُوندے سدراں دے ہن مل جاتے
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
اَسیڈے بعد سیڈے یار روسن
ودے پپلاں توں اک دا کھیر ڈھوسین
نہ ہوساں میں تاں کیڑا فرق پوسی
کیڑاں روہ پٹ گھن آسین جیڑے ہوسین
(اُردو)
بہا کے لے گیا سُکھ چین پانیوں کی طرح
کہ رہ گئے ہیں فقط غم نشانیوں کی طرح
عجیب لگتاہے وہ شخص جب سناتا ہے
ہماری بیتیاں ہم کو کہانیوں کی طرح
مجھے غسل دینے مئے سے مجھے جام سےنہلانا
بڑی دھوم سے جنازہ میرا مے کدہ سے لانا
نہ بتانا مہ کشوں کو کہ پیامی مرگیا ہے
وہ جو پوچھیں اُن سے کرنا کوئی اور ہی بہانا ونکی:سرائیکی شاعر
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی بہاولپور
ڈپلوما پروگرامز
ایندے اچ ترئے سالہ ڈپلوما آف ایسوسی ایٹ انجینئر (ڈی اے ای) مندرجہ ذیل ٹیکنالوجیز اچ کرایا ویندے:-
ایندے علاوہ انہاں ٹیکنالوجیز نال متعلقہ شارٹ کورس وی کروائے ویندن۔
سہولیات
کالج اچ ہک لائبریری موجود ہے جیندی ہر شاگرد کوں رکنیت ݙتی ویندی ہے جتھوں او دوران تعلیم استفادہ کر سڳدن۔ اتھاں تمام ٹیکنالوجیز نال متعلقہ لیبارٹریاں موجود ہن جتھوں شاگرد مہارت حاصل کریندن۔ کالج وچ اقامتی ہاسٹل دی سہولت موجود ہے جتھاں رہائش دے نال میس وی قائم کیتا ڳیا اے۔ کالج اچ مسجد، کیتے تے سٹیشنری شاپ وی موجود اے۔ سپورٹس دے ضمن وچ پلے گراؤنڈ وی موجود ہن جتھاں ہر سال انٹرٹیکنالوجی، کرکٹ، فٹبال، ہاکی، باسکٹ بال تے کبڈی دے مقابلے کروائے ویندن۔
ایں کالج دا ہک اعزاز
گورنمنٹ ٹیکنالوجی کالج بہاولپور دے ہونہار طالب علم محمد طاہر نے نابینا افراد دے چلݨ پھرݨ وچ مدد تے سہولت کیتے جدید الیکٹرانک اسٹک ایجاد کیتی ہے۔ اے اسٹک نابینا افراد کوں پاݨی توں بچاؤ تے کہیں وی رکاوٹ دے سامݨے آوݨ تے الارم دے ذریعے ہوشیار کر کے رستہ بدلݨ اچ مدد ݙیسی۔ گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی بہاولپور وچ ڈپلومہ آف ایسوسی ایٹ انجینئر دے تھرڈ ایئر دے طالب علم محمد طاہر نے نابینا افراد کیتے ہک ایسی چھڑی ایجاد کیتی ہے جیہڑی نابینا افراد کوں کہیں رکاوٹ یا پاݨی توں ہوشیار کر ݙیندی ہے۔چھڑی دے تلویں حصے وچ ایسے آلات نصب کیتے ڳئے ہن جیہڑے پاݨی دے چھوندے ہی الارم وڄا کے چھڑی استعمال کرݨ والے کون ہوشیار کر ݙیندن۔ اینہی طرح ݙو جدید آلات دی مدد نال سامݨے آوݨ والے دیگر رکاوٹاں دے بارے وچ نابینا افراد کوں الارم دی صورت وچ آگاہی حاصل تھیسی تے او باآسانی اپݨا رستہ تبدیل کر گھنسن۔ محمد طاہر نے ݙسا کہ ایں چھڑی تے انتہائی کم لاڳت آئی ہے تے اگر ایندے کمرشل استعمال کوں فروغ ݙتا ونڄے تاں اے نہایت کم قیمت تے وی تیار تھی سڳسی۔انہاں نے آکھا کہ ایں چھڑی نال نابینا افراد کوں کہیں وی حادثے توں محفوظ رکھیج سڳسی۔ یاد رہے محمد طاہر محکمہ تعلقات عامہ بہاولپور دے نائب قاصد مشتاق احمد دے فرزند ہن ۔
زم زم
زمزم دا پاݨی حضرت ابراہیم علیہ السلام تے حضرت ہاجرہ علیہا السلام دے شیر خوار پتر حضرت اسماعیل علیہ السلام دی پیاس وسماوݨ دے بہانے اللہ تعالیٰ نے تقریباً 4 ہزار سال قبل ہک معجزے دی صورت وچ مکہ مکرمہ دے بے آب و گیاہ ریگستان وچ جاری کیتا جیہڑا اج تک جاری ہے۔ thumb|زم زم دی جاہ
تفصیلات
جناب عبد المطلب دے زمانے وچ چاہِ زم زم دی کھدائی دے بعد توں گھن کے ہݨ تک اس کھوہ دی لمبائی، چوڑائی تے گہرائی وچ تبدیلی نی گھنائی گئی۔ یعنی ایہ آج تک 18 فٹ لمبا، 14 فٹ چوڑا تے تقریباً 5فٹ گہرا ہے۔
مکہ دا شہر جس وادی وچ ہے اوہ چاراں طرفوں گرینائٹ چٹاناں والے پہاڑاں وچ گھری ہوئی ہے۔ حرم شریف ( مسجد الحرام) وادی وچ سب توں نچلے مقام تے ہے۔ خانہ کعبہ تے مسجد الحرام سمیت پورا شہر مکہ، ریت تے گار دی تہ ( sand and silt formation) تے واقع ہے۔ جس دی گہرائی 50 توں 100 فٹ تک ہے تے جس دے تلے آتشی چٹاناں دی ہک تہ پھیلی ہوئی ہے۔ چاہِ زم زم وی ریت / گار دی ہیں تہ تے واقع ہے تے اس وچ پاݨی دی سطح، اطراف دی زمین توں 40 تا 50 فٹ دی گہرائی تے ہے۔
ابن الصاحب المصری آہدے ہن کہ میں آب زم زم دا وزن مکہ دے ہک چشمہ دے پاݨی نال کیتا تاں میں زم زم کوں اس توں چوتھا حصہ وزنی پاتا۔ ول میں میزان طب دے حساب نال ݙٹھا تاں اس کوں تمام پاݨیاں توں طبی تے شرعی لحاظ نال افضل پاتا۔
غـلام حسن حیدراݨی دی شخصیت اور فن
غلام حسن حیدراݨی دا تعلق رن٘دبلوچ قبیلے نال ہے۔ اُنہاں دے وݙکے ٥٠٠سال پہلےبلوچستان توں نقل مکانی کرتے شادݨ لُنڈتحصیل وضلع ڈیرہ غازی خان آن آباد تھئے. ایہ علاقہ حیدراݨی دے ہک بزرگ میر ریحان خان رند دے پوترے میر غلام حیدر خان نے لودھی افغاناں کوں شکست ڈے کے فتح کیتاتے آپݨے قبیلے کوں آن آباد کیتا. غلام حیدرخان دی وجہ نال اُنہاں دی اولاد حیدراݨی سڈیڄی ایں قبیلے دے لوک زیادہ تر کاشتکار ہن پر کجھ لوکیں سرکاری ملازمت وی اختیار کیتی جنہاں وچوں تعلیم فوج تے پولیس دے شعبے ھن.
ڄم پل
غلام حسن حیدراݨی ٤ جنوری ١٩٢٢ء کوں میر احمد خاں حیدراݨی دے گھر وستی شادن لُنڈ تحصیل تے ضلع دیرہ غازی خاں وچ ڄمے۔ غلام حسن حیدراݨی احمد خان حیدراݨی دی پہلے اولاد ہن۔ ایں کیتے غلام حسن حیدراݨی آپݨے پیؤ دا ٻہوں لاݙلا تے پیارا ہا، لیکن اوندے پیؤ نے ٻیاں شادیاں کر گھدیاں تاں ٻئے بھرا ڄم پئے تے محبت ون٘ڈیج ڳئی،  جیندا غلام حسن حیدراݨی کوں ہمیشہ احساس ریہا۔
پیشہ
غلام حسن حیدراݨی شعبہ تعلیم کوں اختیار کیتا۔ ١٦ اکتوبر١٩٥٢ءتوں بلدیہ ملتان دے پرائمری سکول وچ اُستاد مقررتھئے کافی عرصہ اُتھاں پڑھیندے ریہے پر بیماری اُنہاں کوں ملازمت چھوڑݨ تے مجبور کرݙتا تے او اِتھوں اپݨےآبائی گھر چلے گئے کچھ عرصہ بعد١٢مئ ١٩٧٥ء کُوں ایں دُنیاتوں ہمیشہ واسطے مُنہ موڑگئے.
حوالے
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
خلافت بنی امیہ
بنو ہاشم دے بعد بنو امیہ قریش دا ہک ممتاز تے دولت مند قبیلہ ہئی، ہیں خاندان نے خلافت راشدہ دے بعد تقریباًً ہک صدی تک خلافت سنبھالی تے اسلامی فتوحات کوں بام عروج تے پہنچایا۔ جس دے سرحداں ہک طرف چین تے ݙوجھی طرف اسپین تک پھیلے ہوئے ہن۔ مرکزی خلافت دے خاتمے دے باوجود اس خاندان دا ہک شہزادہ عبدالرحمن الداخل اسپین وچ حکومت قائم کرنے میں کامیاب ہوا۔ جتھاں 1492ء تک اموی سلطنت قائم رہی.
thumb|خلافتِ بنی امیہ
خلیفہ بطور بانی، 661ء تا 680ء معاویہ بن ابو سفیان تے خلیفہ آخر 744ء تا 750ءمروان بن محمد بن مروان ہئی. رقبہ دے اعتبار نال بمطابق 750 عیسوی (132 ہجری) 15,000,000 مربع کلومیٹر(5,791,532 مربع میل) دے مالک ہن. آبادی ہک اندازے دے مطابق، 750 عیسوی وچ (132 ہجری) 34,000,000 ہئی.ایں دور وچ طلائی دینار کرنسی ہئی.
خلفاء بنی امیہ
ایں دور دے تمام خلفاء سوائے حضرت عبداللہ بن زبیر دے (جنہاں دی خلافت کجھ علاقیاں وچ بنی امیہ دے متوازی قائم رہی تے بعد وچ بزور طاقت ختم کیتی ڳئی) سب بنی امیہ قبیلے نال تعلق رکھدن. انہاں دے تفصیلی حالات دا جائزہ اے ہے.
اموی خلافت دا جائزہ
اس خاندان نے اپݨی حکومت تے سلطنت دے استحکام کیتے ظلم و تشدد تے لوگاں کوں قتل کرݨ توں وی دریغ نہیں کیتا۔ خلفاء بنو امیہ وچ زیادہ نامور و قابل حکمران ہی اس غلطی دے مرتکب تھئے۔ اس جبر و ظلم دا نتیجہ وی انہاں دے حق وچ بہتر ثابت نہ تھیا حالانکہ اس وقت انہاں دا نظریہ اپݨے دشمناں کوں رستے توں ہٹاوݨ دا ہئی جس دا اثر الٹا تھیا۔کربلا وچ امام حسین رضی اللہ عنہ تے آپ دے خاندان دی شہادت، اسیری تے ناروا سلوک وی ایں خاندان تے ہک بدنما دھبہ اے.
لیکن اے درست نی کہ انہاں دی خلافت وچ صرف خامیاں پائیاں ویندن. بہت ساری ایسی خوبیاں وی اس حکومت وچ موجود ہن جیہڑے انہاں دے بعد وی بہت کم نظر آئیاں۔ بنو امیہ، قبائل قریش تے ملک عرب دا ہک نامور قبیلہ ہئی۔ اس قبیلے دے اکثر لوگ اپݨے تدبر وچ اپݨے ہم عصراں تے فوقیت رکھدے ہن بلکہ عہد جاہلیت توں انہاں کوں اے خوبیاں میسر ہن۔ اگر بنو امیہ وچ جمہوریت دی روح ختم نہ کیتی ویندی یا بنو امیہ دے قابل لوگاں وچ ہی اقتدار تقسیم تھیندا رہندا تاں یقیناً اس دور دی حکومت وچ وی اضافہ تھیندا تے عالم اسلام کوں وی اتنا نقصان نہ پہنچدا۔
خلافت دی معطلی دا دور
بنی امیہ دی خلافت قرطبہ، ١٠٢٥ء توں ١٠٢٦ء دے دوران یحیٰی بن علی بن حمود المتعلی دے ہتھوں معطل تھی ڳئی مگر ول جلد ہی بحال وی تھی ڳئی. ایں دور کوں خلافت دی معطلی دا زمانہ وی آکھا ویندے.
بھٹہ
اے نسلی سرائیکی قبیلہ سوریہ ونشی راجپوتاں دی شاخ اے تے دیگر کئی راجپوت قبائل دی طرح ڄٹ دے طور تے وی شمار کیتا ویندے۔ ٻہوں سارے ماہرین ایں ڳوتھ دا تعلق ارائیں نال ملیندن تے ایں ڳوتھ دے زیادہ تر افراد خود کوں ارائیں قبیلے نال جوڑیندے وی ہن۔ زیادہ تر لوگاں دے مطابق بھٹہ ذات نا تے آرائیں قبیلہ ہے تے نا ہی راجپوت بلکہ ہک ڄٹ قبیلہ اے۔ بھٹہ قوم دے کجھ لوگ زراعت دے نال نال مٹی دے گھڑے تے دیگر برتن وی بݨیندن، ایندے علاوہ بھٹہ قوم دے کجھ لوگ کپڑا سازی دا وی کم کریندن۔ زراعت توں علاوہ مٹی دے بھانڈے تے کپڑا سازی وی انہاں دا پیشہ رہ چکیا اے۔ بھٹہ ذات دے لوگ ملتان، بہاولپور، ڈیرہ غازی خان، مظفر ڳڑھ، اوکاڑہ, بہاولنگر، سرگودھا وغیرہ دے اضلاع وچ کثرت نال ملدن مگر زیادہ اکثریت ملتان شہر وچ اے تے اے سب سرائیکی ٻولیندن۔ سرائیکستان دے علاوہ لاہور، شیخوپورہ تے سیالکوٹ دے اضلاع وچ وی کافی تعداد وچ پنجابی ٻولݨ والے بھٹے موجود ہن۔ مشرقی پنجاب دا ضلع لدھیاݨہ وی پنجابی چھٹیاں دا مرکز سمجھا ویندے۔ مذہب دے لحاظ نال مسلم، ہندو تے سکھ ہوندن۔ مشہور افراد وچ شہزاد مقبول بھٹہ، ایم پی اے ملتان، سجاد کمال بھٹہ، ملتان، ملک حبیب اللہ بھٹہ، بہاولپور، نواز بھٹہ، گلوکار، مظفرڳڑھ، ڈاکٹر عبدالستاربھٹہ، بہاولپور، وغیرہ اہم ہن۔
عصمت اللہ شاہ
عصمت اللہ شاہ سرائیکی دا پروفیسر ہے۔ لودھراں دا رہائشی ہے۔ مخدوم عالی توں ابتدائی تعلیم حاسل کیتی۔ بہاول پور وچ رہندن۔
ڄم پل
مخدوم عالی
پیشہ
اسسٹنٹ پروفیسر ۔صدر شعبہ سراٸیکی۔گورنمنٹ ایس۔ای کالج بہاول پور
خدمات
1۔سوجھل قصے (سراٸیکی لوک قصے) 2008.جھوک پبلشرز ملتان
2۔حفیظ خان کی تخلیقی جہتیں(تحقیق و تدوین) 2010 ملتان انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ ملتان.
3۔پریم نگر(امن ومحبت اور مذھبی رواداری کے حوالے سے صوفیانہ شاعری کا انتخاب و ترجمہ) 2016 فکشن ھاوس لاھور
4۔ سراٸیکی وسیب کی لوک کہانیاں (ترتیب و ترجمہ)2018 نیشنل بک فاونڈیشن اسلام آباد ۔
5۔ رنگِ فرید(کلام فرید کا موضوعاتی انتخاب و ترجمہ) 2022 خواجہ فرید چٸیر دی اسلامیہ یونیورسٹی آف بہاول پور
اِستعارہ
استعارہ دے معنی ہن عارضی طور تے منگ گھنݨ، سدھار گھنݨ، علم بیان دی اصطلاح وچ ہک شئے کوں اُون٘ویں دا اُون٘ویں ٻئی یا ݙوجھی شئے آکھیا ون٘ڄے، تے ایں ݙوجھی شئے دے لوازمات کوں پہلی شئے نال رَلا ݙت ون٘ڄے، ایں کوں استعارہ آہدے ہن۔
ناز تیݙے من بھاݨے
ایں شعر وچ محبوب کوں یوسف ثانی اکھ تے استعارہ بݨایا ڳئے۔ کوٹھا دل دا ہلدا ہے ایں شعر وچ دل کوں کوٹھا آکھیا ڳئے، ایہ استعارہ ہے۔
استعارہ دے ارکان
استعارہ دے ترائے ارکان ہن۔
مستعار لہٗ
او شئے یا شخص جیندے کیتے کوئی لفظ مستعار یا ادھار گھدا ون٘ڄے۔
؏: یوسف ثانی دل دا جانی کول میݙے ول آوے
محبوب کوں ' یوسف ثانی' آکھیا ڳئے۔ ایہ محبوب کیتے استعارہ ہے، محبوب (دا لفظ) مستعار لہٗ ہے۔
مستعار مِنہُ
او شئے یا شخص جیندے  لوازمات مستعار یا ادھار گھدے ڳئے ہن، جیویں اُتلے مصرعے وچ "یوسف ثانی" مستعار منِہٗ ہے۔
وجہ جامع
او مشترک خوبی جین٘دی وجہ کنوں استعارہ ورتیا ویندے۔
استعارے وچ لفظی طور تے مستعار لہٗ دا ذکر کائنی ہوندا بلکہ مستعار مِنہُ  دا لفظ ادا کرتے ایند مطلب  مستعار لہٗ سمجھ گھدا ویندے۔
ٻیاں مثالاں
دل ہے جے گھر خدا دا
ڈکھ دا مقام کیوں ہے
(قیس فریدی)
رات برہنہ دی آ گئی اے سجناں ٻل پن چندر تے تارے
کے تیں بکھدے رہن دل وچ درداں دے انگارے
(فدائے اطہر)
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
نصراللہ خان ناصر
نصراللہ خان ناصر ہک ادیب شاعر دانشور تے استاد ہے. سرائیکی زبان بہوں وڈے ادیب ہن. جنہاں نے شاعری تحقیق تے تنقید تے بہوں چنگا کم کیتے. ایم اے سرائیکی دے نصاب وچ انہاں دی کتاب پڑھائی ویندی ہے
جمݨ
نصراللہ خان ناصر 3 فروری 1946 کوں بہاولپور وچ جمے ہن
ملازمت
تساں ریڈیو پاکستان توں ٹیشن ڈائریکٹر دے عہدے توں ریٹائر تھائے این توں علاوہ تساں اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے سرائیکی شعبے دے چئیرمین وی رہ چکے ہو.
کتاباں
اجرک (سرائیکی نظماں)
یہ کیسا دکھ ہے (اردو نظماں)
صحرا کے گیت وادئ سندھ کی باقیاتِ
چولستانی خانہ بدوش قبائل کے قدیم گیت
سرائیکی شاعری دا ارتقاء
گھاتک
گھاتک بالی ووڈ دی ہک مشہور ہندی فلم اے۔ جیندے مرکزی اداکار سنی دیول، امریش پوری، میناکشی تے ڈینی ہن۔
خلافت بنی امیہ ہسپانیہ
خلافت قرطبہ، اسلامی خلافت ہائے رنگ برنگ وچوں اوں خلافت کوں آکھا ویندا ہے کہ جیہڑی 929ء تا 1031ء تک بطور خلافت قرطبہ جزیرہ نمائے آئیبیریا (اندلس) تے شمالی افریقا تے قرطبہ دے مرکز توں جاری رہی۔ اس خلافت کوں دریائے ایبرو دے ناں سے ماخوذ آئیبیریا تے، اسلامی دور دی ہک اہم تے شاندار تاریخ رکھݨ والی خلافت وچ شمار کیتا ویندا ہے۔
امارت بنی امیہ، یورپ دی اسلامی تاریخ دا او عظیم دور اے جیہڑا اپݨے عروج وچ اپݨی اہمیت تے مرکز خلافت بغداد کولوں ٻہوں دوری دے کارݨ تے فاطمیاں دی نام نہاد خلافت ولوں مسلسل جارحیت دے توڑ واسطے آخرکار مسلمانانِ یورپ واسطے929ء وچ الگ خلافت دی حیثیت اختیار کر ڳیا. بنی امیہ ولوں امارت کوں خلافت وچ تبدیل کرݨ دی سب توں وݙی وجہ اے ہئی کہ خلافت فاطمیہ دے نام نہاد شیعہ تے ختم نبوت دے منکر اسماعیلی خلفاء دی طرفوں اندلس دے علاقیاں تے مسلسل جارحیت تے حملیاں کولوں حفاظت تے انہاں دے توڑ واسطے ضروری ہئی کہ انہاں دی طرح مزہبی تشخص حاصل کر کے مسلمانان یورپ وچ مرکزی اہمیت حاصل کیتی ونجے تے اسلام کوں بچایا ونجے جیندے وچ بنی امیہ کامیاب تھی ڳئے. امیر عبدالرحمٰن سوم نے اپݨی امارت کوں 929ء وچ خلافت وچ ڈھال ݙتا تے اپݨی حکومت کوں جاری رکھدے ہوئیاں مملکت دے تمام علاقیاں دی مساجد وچ عباسی خلیفہ دی بجائے جمعہ تے عیدین دے نمازاں وچ اپݨے ناں دا خطبہ جاری کرا ݙتا تے ہک نویں دور دا آغاز کیتا. اگرچہ خلیفہ عبدالرحمٰن سوم اموی تے بعد دے خلفاء دا دور وی بنی امیہ دا اے مگر خلافت بنی امیہ، اندلس، دے مذہبی تے روحانی تقدس کوں مد نظر رکھدے ہوئیاں، تاریخ مسلمین دی بجائے، تاریخِ اسلام وچ شامل کیتا ڳیا اے جتھاں ایں عظیم دور خلافت دی تفصیل بیان کیتی ڳئی اے.
thumb|خلافت قرطبہ تے اردگرد دے مسیحی ریاستاں
پسِ منظر تے آغازِ خلافتِ بنی امیّہ، یورپ
بنو عباس دے ہتھوں خلافت بنو امیہ دے خاتمے دے بعد خاندان بنو امیہ دا ہک فرد عبد الرحمٰن کٹھن سفر دے بعد اندلس ونج پہنجا تے بعد ازاں ہک عظیم الشان اسلامی سلطنت دی بنیاد رکھی۔ اے او وقت ہئی جݙݨ اسلام یورپ تک پہنچ چکا ہئی۔ اندلس کوں پرچم اسلام تلے متحد کرݨ دے بعد کجھ عیسائی ریاستاں رہ گئیاں جیہڑیاں اندلس دے باجگزار بݨ گئیاں۔ اسلامی لشکر بعد ازاں فرانس وچ وڑ گئے تے سارے یورپ کوں متحد تھی کے انہاں دا رستہ روکݨا پیا۔ تاتاریاں دے ہتھوں خلافت عباسیہ دے خاتمے دے بعد اندلس دا دارالحکومت قرطبہ اسلامی خلافت دا مرکز بݨ گیا۔ کئی صدیاں تک اندلس ہک مثالی اسلامی ریاست دے طور تے یورپ دی اندھیر نگری وچ آفتاب ہدایت دی مانند چمکدا ریہا تے اج یورپ جس ترقی تے غرور کریندا ہے اے درحقیقت اسلامیان اندلس دی مرہون منت ہے۔
thumb|غرناطہ وچ اسلامی دور دا ہک باغیچہ
آبنائے ملاکا
آبنائے ملاکا (ملے : Selat Melaka، انگریزی: Strait of Malacca) جزیرہ نما ملائیشیا تے انڈونیشیا دے جزیرے سماٹرا دے درمیان ہک آبی گزرگاہ ہے۔ thumb|Map of the Strait of Malacca آبنائے ملاکا دا نقشہ
تفصیل
محل وقوع تے اقتصادی لحاظ نال ایہ نہر سویز تے نہر پاناما دی طرح دنیا دی اہم ترین بحری گزرگاہواں وچ شمار تھیندی ہے۔ ایہ بحر ہند تے بحر الکاہل دے درمیان بحری جہازاں دے گزرݨ دا مرکزی رستہ فراہم کریندی ہے تے اس طرح دنیا دے ترئے گنجان آباد ترین ممالک بھارت، انڈونیشیا تے چین کوں منسلک کریندی ہے۔ آبنائے وچوں سالانہ 50 ہزار بحری جہاز گزردے ہن جیہڑے دنیا دی کل تجارت دا ہک پنجواں یا ہک چوتھائی حصے دے حامل ہوندن۔ دنیا بھر وچ تیل دی کل جہاز لݙائی دا ہک چوتھائی اس گزرگاہ توں گزردا ہے تے 2003ء وچ اندازہ ‎ 11 ملین بیرل تیل روزانہ اس آبنائے توں گزرا۔ 805 کلومیٹر (500 میل) رودبار سنگاپور دے قریب رودبار فلپس دے مقام تے محض 1.5 بحری میل(2.8 کلومیٹر) چوڑی ہے، ایہ اس دا تنگ ترین علاقہ ہے۔ اس دی وجہ نال ذرائع نقل و حمل دا دنیا دا اہم ترین تنگ راہ (Bottleneck) بݨدا ہے۔ اس رستے توں گزرݨ کیتے جہاز دے زیادہ توں زیادہ حجم کوں ملاکامیکس (Malaccamax) آکھا ویندا ہے۔
نانویں صدی عیسوی دے مسلم مصنف یعقوبی نے آبنائے ملاکا کوں بحیرہ کلاح دے ناں نال لکھا ہے تے اینکوں چین تک پہنچݨ کیتے ست سمندراں وچوں ہک ݙسیا ہے۔
بھکر
بھکر سرائیکی وسیب دا اہم ضلع ھے۔اے سرگودھا ڈویژن وچ واقع او ضلع اے جتھاں سرائیکی زبان ٧٣ فیصد لوگ ٻلیندن. جغرافیائی طور تے زیادہ تر دیہی علاقہ تھل تے مشتمل اے. دریا سندھ وی نزدیک پوندے.
برادریاں
عباسی، آنگرہ، انصاری، آرائیں، اعوان، بلوچ، بھٹی، چدھڑ، چھپ، چھڈو، چوہدری، کمبوہ، ڈھنڈھلا، گورچہ، کھوکھر، لودھی،کلول، میبل، قریشی، رانا،سید، نیازی اتے سیال بکھر دیاں برادریاں ہن،
سطح سمندر
سطح سمندر (Sea level) توں عام طور تے مراد اوسط سطح سمندر (Average sea level) ہوندی ہے، جیہڑا ہک یا اوندے توں زیادہ بحیرات دی اوسط سطح ہوندی ہے جیندے مقابلے وچ زمین تے بلندیاں کوں ماپا ویندے۔
الفارابی
ابو نصر فارابی (Pharabius) معلّم ثانی، ابونصر فارابی دا پورا ناں ’’محمد بن ترخان ابو نصر‘‘ اے. ابن ابی اُصیبیہ نے اس دا ناں ’’ابو نصر محمد بن اوزیغ بن طرخان‘‘ لکھا ہے۔
حالات
ترکستان دے مقام ’’فاراب‘‘ وچ 872ء وچ پیدا تھئے۔ انہاں نے 950ء وچ دمشق وچ وفات پاتی۔
فارابی دی ابتدائی زندگی نہایت ہی غربت تے تنگدستی وچ گزری مگر غربت و تنگدستی انہاں دے علم و جستجو تے غالب نہ تھی سڳی۔
ابتدائی دور وچ ایہ ہک واری رات دے ویلے مطالعہ وچ مصروف ہن کہ تیل ختم تھیوݨ نال چراغ وسم ڳیا۔ انہاں وچ اتنی مالی وسعت نہ ہئی کہ تیل مل گھندے۔ مگر شوق مطالعہ انہاں کوں چھک کے ٻاہر گھن آیا تے گشت کریندے ہوئے پہرے دار دے سامݨے گھن کھڑا کیتا۔ فارابی نے پہریدار کوں سارا ماجرا آکھ سݨایا تے اتھاں تھوڑی دیر رکݨ دی گزارش کیتی تاں جو اوہ اپݨا سبق یاد کر گھنے۔ پہریدار اوں ݙینہ من ڳیا، مگر ݙوجھے ݙینہ اوں نے رکݨ توں صاف انکار کر ݙتا۔ مگر فارابی نے گزارش کیتی کہ اوہ اوں دے پچھوں پچھوں چلدا راہسی تاں جو اوندی لالٹین دے سوجھلے وچ مطالعہ کر سڳے۔ کجھ ݙینہاں تک ایہ سلسلہ چلدا رہا مگر ہک ݙینہ پہریدار نے اوندی علمی لگن تے جستجو توں متاثر تھی کے اونکوں نویں لالٹین گھن کے ݙے ݙتی۔ فارابی دے حصول علم دا ایہ بے مثال واقعہ رہندی دنیا تک ہک مشعل راہ ہے۔ انہاں نے تقریباً 50 سال حصولِ علم وچ صرف کیتے۔
انہاں نے مسیحی طبیب یو حنا بن حیلان توں وی استفادہ کیتا۔ ایندے بعد تحقیق و تدریس دی طرف متوجہ تھی کے سیف الدولہ ہمدانی دے دربار نال وابستہ تھی ڳئے۔ thumb|فارابی دے اعزاز وچ ایران دا جاری کردہ ہک ڈاک ٹکٹ
سائنسی خدمات
علم ریاضی، طب، فلسفہ تے موسیقی وچ تحقیق و تحاریر، منطق (logic) دی علمی گروہ بندی کیتی۔ انہاں کوں ارسطو دے بعد ݙوجھا وݙا فلسفی وی آکھا ویندا ہے۔ انہاں نے علم طبیعیات وچ وجود خلا تے اہم تحقیقات کیتیاں۔ ایندے علاوہ ماہر عمرانیات، سیاسیات و موسیقیات وی ہن۔ فارابی، ارسطو تے افلاطون توں بے حد متاثر ہن۔ انہاں نے ارسطو دی اکثر کتاباں دی شرح لکھی. ایں وجہ نال انہاں کوں ’’معلّم ثانی‘‘ وی آکھا ویندا ہے۔ انہاں شرحاں وچ شرح ’’ایساغوجی‘‘ تے بطلیموس دی ’’المجسطی‘‘ بہت مشہور ہن۔
فارابی نہ صرف حکیم تے فلسفی ہن بلکہ سائنس، نجوم تے موسیقی دے علوم تے وی انہاں کوں دسترس ہئی۔ انہاں دی دیگر تصانیف وچ الموسیقی الکبیرہ، معافی العقل تے ’’ارا ء اہل المدینۃ الفاضلہ‘‘ تے ’’السیرۃ الفاضلہ‘‘ معروف ہن۔ انہاں دی تصانیف دی تعداد سینکڑاں تک پہنچدی اے ۔
فارابی شاعر وی ہن۔ انہاں دی ہک طویل دعا وی بہت مشہور و معروف ہے، جینکوں بعض تذکرہ نگاراں نے نقل کیتا ہے۔
بھینڈ
اوچشریف دے نواح وچ ہک سرائیکی ذات اے. پیشہ کھیتی باڑی اے. مذہب اسلام تے مسلک بریلوی اے.
گھ
گ تے ھ دا ہک مخلوط حرف ہے۔
گھر، گھن، گھوڑا، گھت وچ گھ دا حروف ہے۔
سرائیکی دنیا دی نانویں وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔ انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ
ٻ:ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری
ڄ:ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، ڄلم،
ڊ:ڊوں۔ ڊہ، ڊُدھ، ڊوا، ڊاند، ڊیپال پور (ماہرین ایں کوں سرائیکی دا حرف کائنی ڳݨدے)
ݙ:ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا
ڳ:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ
ݨ: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ.
سرائیکی وچ ݙو خاص واول علامتاں وݙی زیر تے وݙی پیش وی ہن۔
سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔
رھ: یارھواں، ٻارھاں
لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ
نھ: ننھا
سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر
ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا.
آبپاشی
آبپاشی، مصنوعی طریقے نال زمین تک پاݨی پہنچاوݨ دا ناں ہے۔ ایہ عمل زرعی فصلیں اگاوݨ، زرعی زمین دی ساخت برقرار رکھݨ تے روکھے علاقیاں وچ بنجر زمین کوں قحط یا بارش دی کمی دے موسم وچ قابل کاشت بݨاوݨ دے کم آندا ہے۔ مزید ایہ کہ آبپاشی دے فصلاں دی پیداوار وچ کئی ݙوجھے فوائد وی ہن، جنہاں وچ فصل کوں یخ موسم توں بچاوݨ، کھیتاں وچ غیر ضروری جڑی ٻوٹیاں دا تدارک، تے زمین وچ زرخیز مٹی کوں درست طریقے نال پھیلاوݨا شامل ہن۔ زمین کوں مصنوعی انداز وچ سیراب کرݨ یعنی کہ آبپاشی دے برعکس، جنہاں علاقیاں وچ بارش دے پاݨی نال زمیناں سیراب تھیون، اینجھے طریقہ کاشت کوں بارانی یا خشک طریقہ کاشت گردانا ویندا ہے۔ thumb|آبپاشی دا نواں طریقہ
ابن القلانسی
ابن القلانسی (پیدائش: 1071ء– 27 مارچ 1160ء) عرب سیاست دان تے مؤرخ ہن۔
وہاݨی
ابن القلانسی توں متعلق معلومات زیادہ فراہم نی تھی سڳے مگر جس قدر معلومات تک رسائی تھی سڳی ہے، اُس توں معلوم تھیندے کہ ابن القلانسی دا نام حمزہ ابن اسد ہئی تے کنیت ابویعلٰی ہئی۔ اُنہاں دا تعلق قبیلہ بنو تمیم نال ہئی۔ ابن القلانسی دی ولادت 463ھ/ 1071ء وچ دمشق وچ تھئی۔ اُنہاں دی زندگی دا ابتدائی حصہ دمشق وچ گزرا جتھاں اُنہاں نے مشہور علما توں تعلیم حاصل کیتی۔ ابن القلانسی نے شریعت، ادب، الہیات دی تعلیم وی دمشق وچ حاصل کیتی۔ آخرِ کار اوہ دمشق وچ دیوان الرسائل دے عہدہ تے فائز تھئے، علاوہ ازیں اوہ شہر دمشق دے ݙو واری رئیس دے عہدہ تے فائز تھئے۔
ابن القلانسی دی زندگی دا طویل حصہ دمشق وچ گزرا۔ ابن القلانسی دی پیدائش دے وقت دمشق تے دولت فاطمیہ دی حکومت قائم ہئی جبکہ 1076ء وچ زین الدولہ اِنتصار ابن یحییٰ المسعودی دے بعد سلجوقی خاندان دی حکومت قائم تھی گئی۔ 1076ء توں 1104ء تک سلجوقی خاندان دمشق تے حکومت کریندا ریہا۔ 1104ء وچ بوری خاندان برسر اِقتدار آگیا تے اِنہاں دی حکومت 1154ء تک دمشق تے قائم رہی۔ 1154ء وچ سلطان نور الدین زنگی نے دمشق تے حکومت قائم کیتی تے سلطان نور الدین زنگی دی حکومت دے چھیویں سال ابن القلانسی دی وفات دمشق وچ تھئی۔ مسلم مؤرخین دی نسبت اوہ پہلے مؤرخ ہن جیہڑے دمشق تے ترے خاندانی حکمراناں دے عینی شاہد ہن۔ ہک اندازے دے مطابق قیاس کریج سڳدا ہے کہ بوری خاندان دے عہدِ حکومت وچ اوہ والی دیوانِ بلاد الشام مقرر کیتے گئے ہن۔
وفات
ابن القلانسی نے 89 سال دی عمر وچ بروز اتوار 17 ربیع الاول 555ھ مطابق 27 مارچ 1160ء کوں دمشق، شام وچ وفات پاتی۔
زمان جعفری
یاد رفتگان
سندھ، سرائیکی وسیب اتے بلوچستان تے مشتمل ہک خود مختار فیڈریشن دا تصور ݙیوݨ آلے وسیب دے مفکر، مدبر، دانشور عظیم قومی رہنما سید زمان جعفری مرحوم دا شمار ملک دی صف اول دی قیادت وچ شمار تھیندا ہائی.
سید زمان جعفری معروف قومپرست اڳواݨ غوش بخش بزنجو تے قریبی ساتھی ہن اتے پارٹی وچ بزنجو صیب دے بعد سینئیر ترین رہنما ہن.
بزنجو صاحب دی پاکستان نیشنل پارٹی او اولین پارٹی ہائی جینے اپݨی پارٹی دا سرائیکستان دے ناں نال صوبائی یونٹ بݨایا.
مرحوم ترقی پسند اتے لیفٹ دے صف اول لیڈراں وچ شمار تھیندا ہائی.
1986 وچ S. S. B( سندھ، سرائیکی وسیب، بلوچستان) دے ناں تے انگلش وچ ہک کتابچہ لکھیا جیہرا انہاں معروف صحافی شبیر حسن اختر مرحوم دی مشاورت نال چھاپیا.
سید زمان جعفری دی فوتگی دے بعد انہاں دے قریبی عزیز سید رضو شاہ صیب مرحوم نے انہاں دی سیاسی سوچ فکر کوں اڳیتے ودھایا( رضو شاہ صیب دا شمار وی صف اول دی ترقی پسند قیادت وچ شمار تھیندے او تاج لنگاہ صیب دے قریبی ساتھی ہن اتے لٹریری طور تے انہاں دا ٻہوں کم اے).
میکوں یاد ھ ہک واری زمان جعفری دے ورھیݨے دی تقریب دی بعد چرکے رات ویہلے ملتانوں واپس ونڄݨ لڳیوسے میݙے نال راشد عزیز بھٹہ اتے ٻئے ساتھی وی نال اساں کجھ تئیں پیریں ٹریوسے تاں پچھوں مرحوم زمان جعفری دے چھوٹے بھائی سید اظہر جعفری اپݨیاں ڳاݙیاں گھن تے آڳئے تے ٻہوں محبت نال اساکوں واپس گھن ڳئے انہاں دی فیملی دے ٻئے افراد انتہائی محبت نال رووݨ لڳ ڳئے جو اساݙے بھرا دے چاہوݨ آلے ادھی رات کوں پیریں واپس ونڄن اساں اپݨے بھرا دی روح تے تہاݙے کنوں شرمندہ ہیسے  تساکوں اساں خود رحیم یار خان تئیں چھوڑ آسوں.
ٻہوں جذباتی منظر تھی ڳیا ہائی اتے اساں رات اتھائیں ٹک پیوسے.
ایں واقعہ دے بعد مرحوم دے بھرا ڈھیر عر صہ تئیں خصوصا سید اظہر جعفری فون اتے خط لکھ کراہیں خیر صلہ کریندے ریہے اتے ہر قسم دی رہنمائی اتے صلاحیں ݙیندے ریہے. اڄ البم ݙیہدے ہوئیں archives وچوں سید زمان جعفری سئیں دی تصویر سامݨے آئی تاں سوچیم تہاݙے نال شئیر کراں.
نوٹ: - اے تصویر وسیب دی معروف صحافی اتے لکھاری سئیں ارشاد امین اساݙے نال سانجھی کیتی ہائی جیندے کیتے انہاں دے تھورائیت ہیسے.
عبید خواجہ
صدر
انٹر نیشنل سرائیکی کانگریس
نیکوسیا دا قرون وسطیٰ دا دور
[[سلیمیہ مسجد، نکوسیا|سینٹ سوفیا کیتھیڈرل / سلیمیہ مسجد]] [[نکوسیا دے وینسی دیواراں]]
1187ء وچ تریجھی صلیبی جنگ دے دوران ارض مقدسہ ویندے ہوئے رچرڈ اول دا بحری ٻیڑا شدید بحری طوفان نال متاثر تھیا۔ اونکوں پہلے کریٹ تے ول رودوش وچ رکݨا پیا۔ پر ٻیڑے وچ شامل تریہے بحری جہاز سفر کریندے رہیے جنہاں وچوں ہک جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری رچرڈ دی ہووݨ والی ذال سوار ہن۔ ݙو جہاز قبرص دے ساحل دے قریب تباہ تھی ڳئے پر جیہڑے جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری سوار ہن اوہ بحفاظت لیماسول پہنچ ڳیا۔ جون نے بحری جہاز توں لہݨ توں انکار کر ݙتا کیونکہ اونکوں ݙر ہئی کہ اسحاق کومنینوس جیہڑا فرنگیاں کوں پسند نہ کریندا انہاں یرغمال بݨا گھنسی۔ جہاز ہک ہفتہ تک ساحل تے لنگر انداز ریہا اتھاں تک کہ 8 مئی کوں رچرڈ اول شاہ انگلستان وی اتھاں پہنچ ڳیا۔ اپݨی بھیݨ تے نال مستقبل دی کنوار نال ناروا سلوک دی وجہ توں رچرڈ نے غم و غصے وچ قبرص تے حملہ کر ݙتا۔
رچرڈ نے نیکوسیا دا محاصرہ کیتا تے آخرکار تریمیتوسیا دے مقام تے اوندا تے اسحاق کومنینوس دا آمݨا سامݨا تھیا۔ اونکوں شکست ݙیوݨ دے بعد رچرڈ جزیرے دا وی حکمران بݨا پر اوں نے اینکوں فرسان الہیکل کوں ویچ ݙتا۔
قبرص وچ فرنگیاں دا دور 1192ء توں شروع تھیا جیہڑا 1489ء تک رہیا۔ اوں دوران نیکوسیا قرون وسطی دی مملکت قبرص دا دار الحکومت رہیا۔ تے اوں دوران ایہ شاہ دی نشست، لاطینی چرچ تے فرنگی انتظامیہ دا مرکز وی رہیا۔ فرنگی دور وچ شہر دی دیواراں تے بہت سارے دیگر عمارتاں وی تعمیر کیتے ڳئے جنہاں وچ سینٹ سوفیا کیتھیڈرل وی شامل ہے۔ اتھاں لوزینیان شاہواں دے مقبرے وی موجود ہن۔ نیکوسیا جیہڑا غیر مقامی ناں ہے لوزینیان دا ہی ݙتا ہویا ہے۔ فرانسیسی زبان ٻولݨ والے صلیبی جنگی یا تاں "لیفکوسیا" ٻول نہ ہن سڳدے یا انہاں کوں تلفظ دی پروا نہ ہئی تے انہاں نے اینکوں نیکوسی (Nicosie) اکھݨ شروع کر ݙتا جیہڑا بعد وچ بین القوامی طور تے نیکوسیا دے ناں نال رائج تھی ڳیا۔
1374ء وچ نیکوسیا تے جمہوریہ جینوا تے 1426ء توں ایہ سلطنت مملوک دے زیرنگیں آ ڳیا۔ 1489ء وچ جزیرے تے جمہوریہ وینس دا قبضہ تھی ڳیا تے نکوسیا انتظامی مرکز تے حکومتی نشست بݨا۔ وینس گورنر نے عثمانی دے خطرے دی وجہ توں قبرص دے تمام شہراں دی قلعہ بندی کوں ضروری سمجھا۔ 1567ء وچ وینسیاں نے فرنگیاں دے تعمیر کیتے دیواراں کوں ڈھہا کے نیکوسیا دے وینسی دیواراں دی تعمیر کیتی جیہڑے اڄ وی اکثر مقامات تے اپݨی اصلی حالت وچ موجود ہن۔ ایندے علاوہ فرنگیاں دے دور دے ٻئے عمارتاں تے شاہی محل دی حفاظت دا وی بندوبست کیتا۔ آرتھوڈوکس تے لاطینی کلیسیا دے گرجا گھر تعمیر کیتے۔
نیکوسیا دے وینسی دیواراں یارہاں نکراں دے ستارے دی شکل دے ہن۔ انہاں دا ڈیزائن دفاع کیتے بہتر کنٹرول تے توپ خانے دے استعمال کیتے زیادہ مناسب ہئی۔ دیواراں وچ ترئے دروازے ہن۔ شمال وچ دروازہ کیرینیہ، مغرب وچ دروازہ پافوس تے مشرق وچ دروازہ فاماگوستا  ہئی۔ دریائے پیدیوس شہر دے دیواراں دے اندروں وہندا ہئی۔ 1567ء وچ دفاعی حکمت عملی دے سبب دریا دا رستہ تبدیل کر کے اونکوں شہر دے ٻاہروں گزارا ڳیا۔
رابعہ بلال
رابعہ بلال سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔
ڄم پل
پہلی اگست ١٩٩٥ء کوں ڄمی۔ کراچی نال تعلق ہے۔
تعلیم
غازی میڈیکل کالج دیرہ غازی خان
ﮈوھڑہ
ایویں کوڑ دیاں قسماں کیوں چائندیں اج سچ آلوا تیکوں من گھنساں
ﮈیندا چھوڑ ونجڑن دیاں دھمکیاں ہیں ہک منٹ لنگھا تیکوں من گھنساں
میں غلط تھیواں جیویں دل آکھی ﮈیویں آپ سزا میں من گھنساں
میڑا جانی رس کے رابعہ توں خوش رہ ﮈکھلا تیکوں من گھنساں
رابعہ بلال
غزل
ھجر دی نئں وچ تردی پئ آں
راتیں خواب اچ ملنڑجو آ ند ے
نندر جو اکھڑے ڈردی پئ آں
کیا انجام ہے کوئ سدھ کئنی
کندھ دے وانگ اسردی پئ آں
جو وی سمجھے جیو یں سمجھے
نوکر سئں دے در دی پئ آں
برف دے وانگ پگھردی پئ آں
کون ہمدرد ہے رابعہ تیڈا
سوچ وچار اچ مردی پئ آں
رابعہ بلال
غُربت جڳ بدنام
اَساں کون؟
کِتھوں دے واسڑی
اَساں کیں دھرتی داڄم
ہوں کیڑھی ذات سݙیندڑے
تے ساڈا کیا ھے ناں
نہ ٻانھیں چَھکدی ذات
اساں بے وارث
اساں اوترے
نہ ساڈی کوئ اوقات
ساڈے ویسر ویر فقیر بݨ
ودے در در خیر منگن
ساڈے راول رُل پردیس موئے
کئ مومل سومل مر سُتڑیاں
نہ کاک کندھی نہ ماڑ
اَساں ہون٘دیں ترکیں تَرس گئے
ساڈے ویری عیش لَہن
ساڈے تن تے لیراں لڑکدیاں
ساݙیاں بھیݨیں کنو ٻُٹ
نہ دِھیریں دے سِر بوچھݨیاں
ساڈیاں میریں مندڑے حال
ساڈے وڈکے ڈُکھ دے وات
ساڈے بُکھ دے قصے ٻاہَر تئیں
ساڈی غربت جگ بدنام
ایں اپݨی بُکھ تریہہ ننگ تے
ساڈے من مان٘دے ڈینہہ رات
ودے رُلدوں جھر بر جنگلیں
اساں مارئیے مال دی کار
جِنھاں کُھوہ کُھوہ تے ساکوں جوپڑاں
اساں کُسڑاں اَنت بازار
(غربت جڳ بدنام) عاشق بُزدار کمپوز دا پورھیا: ملک محمد رمضان نوید آرائیں
تاریخ نسائیت
نسائیت دی تاریخ، (History of feminism) اُنہاں تحریکاں تے نظریات دے احوال (تاریخی یا موضوعی) اُتے مشتمل ہے جیندا مقصد تریمتاں دے مساوی حقوق دا حصول ہے۔ ڄݙاں جو دنیا دے نسائیتی دے اسباب، مقاصد تے وقت اُتے منحصر ارادے، ثقافت تے ملک وچ وکھرے وکھرے ہن، ڈھیر سارے مغربی نسائی مورخین زور ݙے تے آکھیا ہے جو تریمتیں دے حقوق دے حصول کیتے کم کرݨ آلی ساریاں تحریکاں کوں نسائی تحریکاں دے طور تے کم کرݨا چاہیدا ہے، اتھاں توݨیں جو جیہڑے ویلے اُنہاں تحریکاں خود ایں اصطلاح کوں خود اُتے لاگو کیتا (یا کائنی)۔ کجھ ݙوجھے مورخین جدید نسائی تحریک تے اوندے بعد دی ساریاں تحریکاں کیتے "نسائیت" دی اصطلاح کوں محدود کر ݙتا ہے تے (نسائیت دی پہلی لہر) ایں توں پہلے دیاں تحریکاں کوں بیان کرݨ کیتے "ابتدائي نسائیت" (Protofeminism) دا عنوان استعمال کریندے ہِن۔
جدید مغربی نسائيت دی تاریخ دی روایتی طور تے ترائے ادوار یا "لہراں" وچ ون٘ݙ کیتی ڳئی ہے، جیندے وچوں ہر ہک بیشتر پیشرفت دی بنیاد اُتے قدرے وکھرے مقاصد دے نال ہے:
نسائیت دی پہلی لہر، توں مراد پوری مغربی دنیا وچ اُنیہویں تے ویہویں صدی وچ نسائیت متعلقہ سرگرمیاں تے خیالات دا دور ہا۔ ایں تحریک دی بنیادی توجہ قانونی مسائل بنیادی طور تے تریمتیں دے حق رائے ݙیوݨ اُتے ہئی۔
نسائیت دی ݙوجھی لہر، (١٩٦٠ء–١٩٨٠ء دی دہائی)، ثقافتی عدم مساوات، صنف دا کردار تے معاشرے وچ تریمتیں دے کردار اُتے مباحث ایندا حصہ ہن.
نسائیت دی تریجھی لہر، (١٩٨٠ء -٢٠٠٠ء دی دہائی)، توں مراد نسائی سرگرمی دا متنوع تناؤ، تریجھی لہر خود کوں ݙوجھی لہر دے تسلسل تے اوندی ناکامیاں دے جواب دے طور تے ݙیکھدی ہے۔
ابتدائی نسائیت
نسائی تحریک دے وجود توں پہلے جیہڑے لوک تے کارکن تریمتیں دی مساوات اُتے تبادلہ خیال کریندے رہے یا ایکوں آڳوں ودھایا، اُنہاکوں کئی ویلے ابتدائی نسائیت پسند/پروٹو فیمسٹسٹ دا ناں ݙتا ویندا ہئی۔ کجھ اسکالر ایں اصطلاح اُتے تنقید کریندے ہن کیوں جو اُنہاں دا خیال ہے جو ایں توں پہلے کیتی ونڄݨ آلی شراکت دی اہمیت گھٹ ہوندی ہے یا ایہ جو نسائيت دے آغاز دی کوئی مخصوص تاریخ کائنی ہے جیندے کیتے ابتدائی نسائیت/پروٹو فیمسٹسٹ یا جدید نسائیت/پوسٹ فیمسٹسٹ جہی اصطلاحات ورتیاں ونڄݨ.
ایلین ہاف مین بارچ دے مطابق، ٤٢٨ قبل مسیح وچ،  افلاطون، تریمتیں دی مجموعی سیاسی تے جنسی مساوات کیتے بحث کیتی، او تریمتیں دی وکالت کریندے ہوئے انہاں کوں اعلیٰ طبقے (او لوک جیہڑے حکمرانی کریندے ہِن تے لڑدے ہِن) دا رکن ٻݨاوݨ دی حمایت کریندا ہے۔
جاویدآصف،پورھیا رمضان آرائیں
نویں مجموعہ کلام وچوں ہک غزل
نال محبتیں میں بھرجائی کوں بھیݨ کریساں اوپری دھی کوں گھر اپݨے دی سئیݨ کریساں
میں تیڋی مستانی  آکھ  تے  غزلاں  لکھساں میں وسبے دی غربت تے  وی  ویݨ  کریساں
میں نہ کہیں وزبر کوں حق آکھݨ توں چکساں میں ہر پتھر دل کوں ہک ڋینہہ میݨ کریساں
پڑھ بسم اللہ پیار تیڋے دا کھیر ڄویساں اپݨا ساہ ساہ  اوندی  یار  سبیݨ  کریساں
کہیں مجبوری جے  کر  کئی  نشہ  کروایا دل کوں تیڋی آصف ڈھول نشیݨ کریساں
جاوید آصف غزل پتے کیندا  کر  تے  حیا  رُکی  کھڑی  اے فجریں کراؤ ُ  دی  ہوا   رُکی  کھڑی   اے
لگدے جو شاہ دی سواری پئی اے لنگھدی ہر پاسوں   خلق   خُدا   رُکی   کھڑی  اے
دم پیا  ڈیندا  اے  مریض  ایمبولینس  اچ جتھ جیرھی  شے  ھے اوہا  رُکی کھڑی اے
کہیں تاں خطا میڈی روکیا اوندا  راہ   اے عرشاں توں  اُر  تے  دعا  رُکی  کھڑی   اے
کہیں ڈتے آنھے اتے  کہیں وُنڑیا  جال   اے کر جیں   تے   فوج   وِسا  رُکی کھڑی  اے جاویدآصف اونکوں آپ توں کیویں رخصت کراں ہا
دل توں اوندا کیں احساس نکھیڑاں  ہا
چنڳا تھیا او میکوں ڋس تے کائنی  ڳیا
جاویدآصف غریبی او ناگ اے جیندا منتر سونے دی سِل تے لکھا ویندے غریب دی اکھ اچ خوابیں دا جنگل تھیندے تے کوئی ٻوٹا پَھل نی چیندا غریبی او دریا اے جیندے تل اچ ریت وہندی اے غریبی او بیل اے جیندے اتے بُکھ دے گُچھے لڳدن غریبی او تنور اے جتھاں ھݙیاں دا ٻالنڑ ٻلدے تے روٹی ول وی نی پکدی غریبی او کھیت اے جیندی فصل پکݨ توں پہلے ہالی دےبدن دی کھاد منگدی اے
(سید اختر عباس) غزل
مل دے دھوں جیرھی آلودگی رادھی  ھے ساول چھٹ تے اساں  زندگی  رادھی  ھے
تیݙے ساہ دی مہک ضرورت  پئی  اے تاں میں اگواڑ   تے   انت   چنبیلی  رادھی  ھے
بے گھر  تھیندے  پکھی  آنھݨے جوڑ   سڳن میں ایں سوچ تے گھر اچ ٹالھی رادھی ھے
ہار اپݨی   کوں   اتنا   وی  نہ  ہاں  کوں  لا گودا تیݙی   ہار   تاں   تیݙی   رادھی   ھے
تل دئیں چڑیاں کوں وی چوڳا لوڑھ ہوسی نال کپاہ دے میں کجھ ٻاجھری رادھی ھے
جاویدآصف غزل
اچݨ چیتی جو  ہم  پوتھی  پھلوری  سال  پہلے  دی بݨی تیڋی   محبت   ہئی   میموری   سال   پہلے   دی
مدت دے بعد دل کوں دھڑکدا واپس  ڋٹھے  جاہ  تے ولے واپس جیویں تھی ڳئی کئی چوری سال پہلے دی
نویں کوئل  دی  کو کو ھے نہ نغمہ خوانی  بلبل  دی ایویں ہئی چندر دی سک اچ چکوری سال  پہلے  دی
پڑھݨ  تے  پتہ  لڳے  پیا  جو  تھئی  کتنا  پراݨی   اے لکھی ہوئی  ہک  غزل  نویں  نکوری  سال پہلے دی
تیڋی ایں اہل ترسی وچ تیڋا  کئی  رولا  شامل ھے اے نینگر ہئی نتاں چھوری  ندوری  سال پہلے  دی
کتی تلخیں دی تلچھٹ ھے میکوں برداش کرݨی پئی تیں بس آصف ھے بس ہک ڳالھ ٹوری سال پہلے دی
جاویدآصف مظہر حسین دی اتم شاعری۔۔
ساہ نکلے تاں میڈیاں اکھیں کہیں اندھے کوں چا ڈیواہے اے وی آکھ چھوڑاہے رنگاں بھری دنیا ڈیکھیں ڈکھاں والے نقش نہ ڈیکھیں ایں کراہے۔۔۔۔۔۔! کجھ لنگاں دی کیری سندھو دے وچ لوڑھ چھوڑاہے کجھ کوں وادی اندر بھوئیں کوں سانبھ ڈیواہے کجھ کوں گجھاں کھاون اسماناں تیں اڈدیں چس وی ڈاڈھی آسی۔۔ Mazhar Hussain غزل
سینے سانگاں سانبھیاں  لاتھئین تانگھاں تلخیاں سانبھیاں لاتھئین
آؤسیں   تیکوں   پا   ڈکھلیساں ونگاں ، والیاں سانبھیاں لاتھئین
گل اچ پین معاش دے مسئلے پیار محبتاں سانبھیاں لاتھئین
اگلے سال   بھرا   کوں  ڈیساں قلم کتاباں  سانبھیاں  لاتھئین
ہک  ہک    تیڋے   نام   کریساں غزلاں نظماں سانبھیاں لاتھئین
کہیں دے بکھے جنج پئے لنگھدن کہیں دیاں کنڑکاں سانبھیاں لاتھئین
ڈکھیں نال  نبھیندی  پئی  ہاں تیں لئو خوشیاں سانبھیاں لاتھئین
تیکوں رڄ تے ڋیکھساں ہک ڋینہہ ایکھاں اکھییاں سانبھیاں لاتھئین
آصف  میڋے    نیناں   دے    وچ تیڋیاں صورتاں سانبھیاں لاتھئین
مجاہدجتوئی
مجاہد خاں جتوئی سرائیکی زبان دا ہک محقق ، دانشور تے ہک ٻہوں وݙا سیاست دان ہے۔ انہاں دا تعلق خان پور ضلع رحیم یار خان نال ہے۔
فتح مکہ دے نتائج
فتحِ مکہ ہک شاندار فتح ہئی جیندے وچ چند دے علاوہ کوئی قتل نہ تھیا۔ فتح دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے سب کوں عام معافی ݙے ݙتی۔ کافی لوگ مسلمان تھئے۔ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے انہاں کوں شرک نہ کرݨ، زنا نہ کرݨ تے چوری نہ کرݨ دی تاکید تے بیعت گھدی تے انہاں کوں اپݨے اپݨے بتاں کوں تروڑݨ دا حکم فرمایا۔ مکہ دی فتح عرب توں مشرکین دے مکمل خاتمے دی ابتدا ثابت تھئی۔ مکہ دی فتح دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سابقہ مشرکین کوں مکہ دے اطراف وچ بتاں کوں تروڑݨ کیتے بھیڄا۔ مکہ دی فتح دے بعد ارد گرد دے مشرکین پریشان تھی ڳئے تے ہک اتحاد قائم کیتا جیندی وجہ توں فتحِ مکہ دے اگلے ہی مہینے غزوہ حنین پیش آیا۔
آبی چکر (واٹر سائیکل)
thumb|آبی چکر آبی چکر توں مراد زمین دے اندر، زمین تے، تے فضاء وچ پاݨی دی حرکت ہے۔ ایں چکر دے دوران پاݨی ٹھوس یعنی برف، مائع یعنی پانی تے گیس یعنی بخارات دی شکل اختیار کریندا رہندا ہے۔ اگرچہ بہت لمبے عرصے توں زمین تے پاݨی دا توازن برقرار رہا ہے تاہم پاݨی دے مالیکیول آندے ویندے رہندن ۔ پاݨی ہک آبی ذخیرے توں ݙوجھے کوں منتقل تھیندا رہندا ہے جیویں کہ دریا توں سمندر کوں پاݨی منتقل تھیندا ہے یا ول سمندراں توں فضاء وچ بخارات دی شکل اختیار کریندا ہے۔
آبی چکر شمسی توانائی دی وجہ توں ہوندا ہے۔ 86 فیصد بخارات سمندر توں بݨدن جس دی وجہ توں اُوندا درجہ حرارت گھٹ تھی ویندا ہے۔ اگر ایویں نہ ہووے تاں زمین دا درجہ حرارت بہت زیادہ تھی ویسی. تقریباً 67 درجہ سینٹی گریڈ تے زمین ہک گرم سیارہ بݨ ویسی ۔
بھیݙ
بھیݙ ہک پالتو جانور ہے۔ بھیݙ گھریلو سطح تے پالے ون٘ڄݨ آلا ایک چار پیراں آلا زناور ہے، ایہ اُڳل جگالی کریندا ہے۔
فائدے
بھیڈاں کوں گوشت، اُن تے کھیر کیتے پالا ویندا ہے۔
دنیا وچ بھیݙاں دی افزائش داکم 11ہزار سال پہلے شروع تھیا موجودہ دور میں بھیݙاں دیاں 800 کنوں ودھ قسماں ہن۔
علاقے
ایہ جانور دنیادے ہر خطے وچ پالیا وین٘دا ہے ۔گرم،سرد،سرسبز یا بنجر۔ پہاڑ،صحرا،دریائی علاقہ جات ایہ جانور ہر جاء کوں آپݨاں مسکن بݨا گھندے۔ دنیا دے 168 ممالک وچ ایںدی افزائش کیتی ویندی ہے۔ انہاں ممالک وچ چین،پاکستان، بھارت،عرب ممالک ،آسٹریلیا،نیوزی لینڈ،سوڈان، ملائشیا تے انڈونیشیاشامل ہن۔ 08-2007ء دے اعدادوشمار دے مطابق دنیاوچ ٩کروڑ دے لگ بھگ بھیݙاں دی تعداد ہائی۔ ایہ جانور گوشت،اون ،کھال اور دودھ کے حصول کے لیے بے حد اہم ہے۔
استاد، استاد ہوندن
استاد استاد هوندن
اج جیں کولو ڈاہویں دے نمبر پچھو ہزار کولو تلےنی آندا. مہنگائ نال شید قابلیت وی ودھ گئ ء. ہک ساڈا وقت ہا جو رزلٹ آلے وقت, وقت آ ویندا ہا. شید ساڈے دور اچ پڑھائ کن پکڑنڑ توں وی اوکھی ہوندی ہئ. ٹاٹ تاں ہوندےہن پر اساں باہندے ناسے جو کن پکڑنڑ توں ویلے تھیووں ہا تاں. ہا البتہ ساڈے دور دے استادیں دے بال کجھ ڈاکٹر بنڑ گۓ، کوئ انجینئر ت گۓ گزریے لو ابے سئیں دی سیٹ تاں حاضر جناب پئ ہئ. کل شانگرو دی ہوٹل ت استاد محمد خان ڈسیندے پۓ ہن جو کل کیبل خراب ہئ ٹھیک کروائ میں تاں او کیبل آلا شاگرد نکھتے ول کوٹ ادو واپڈا دے دفتر کم ہامی جیہڑے رکشے ت بیٹھاں او ڈرائیور شاگرد ہا پیسے نسی گھدے، اگو دفتر گیاں تاں چپڑاسی وی شاگرد ہا.اتھاں آ تے استاد صاحب چپ ت میں آلانڑاں تھیاں استاد جی ڈیوو حال ول واپڈا آلا کم تھیا یا کائناں؟ تاں آکھۓ نے کائنا شانو خان منہ مہابے دا دور ہے.او افسر میڈا سونهاں کئنا ها. میں دل اچ سوچۓ سچ آکھۓ وے.پود پیڑھی ت توجو ڈیوو ہا تاں اج تہاڈا شاگرد افسر ہووےہا پر تہاڈے شاگرد تاں کیبلاں جڑیندے ت رکشے چلیندے ودن ت ڈھیر خوش قسمت چپڑاسی ہن.
اپنی کتاب ( زیر_طبع) آلیاں بھنوالیاں اچو تلخیص، منصور شانی
سرائیکی افسانہ تے خواتین لکھاری
سرائیکی افسانیاں دا پہلا مجموعہ ’’اُچی دھرتی جھِکا اسمان‘‘ مسرت کلانچوی دا ہے لیکن ایہہ بھلا کیویں آکھیا ونج سگدے کہ ایں توں پہلے کہیں تریمت نے سرائیکی افسانہ لکھیا ای نہ ہو سی۔ جئیں ویلے کو اُوں زمانے توں ذرا پہلے ساکوں بشریٰ رحمن، شیما سیال، بتول رحمانی، نجمہ کوکب تے اقبال بانو دے ناں وی نظر آندن۔ ویہویں صدی دے ستر دے ایں ڈہاکے وچ جیہڑیاں تریمتیں سرائیکی افسانے دی بنیاد کوں مضبوط کرن دا سبب بنڑیاں اُوہناں وچ اُتے گھدے ہوئے ناواں توں علاوہ رعنا فاروقی، ناظمہ، طالب، غزالہ احمدانی، سلمٰی ناز، پروین عزیز، سعید افضل، صبیحہ قریشی، شاہدہ رحمن، شاہدہ عطا مقدس، بشریٰ قریشی، رخسانہ علی، میمونہ طاہرہ تے رفیعہ ضیاء عباسی وی شامل ہین۔ لیکن اِیہناں سب تریمت لکھاریاں دے افسانے ساکوں گھر دی چار دیواری دے اندر دا حال ڈیندے ریہن جنہاں وچ آپسی رشتیاں دے درمیان interaction دے مسائل، رسماں ریتاں دے رولے تے بئے زنانے گویڑ شامل ہِن۔ ایہہ افسانہ ساکوں ہک وسیبی گھر دا شیشہ تاں ضرور ڈکھیندا ہا، پر ایہہ کتھائیں وی کہیں وڈے گھیر وچ عالمی سطح تے کہیں بئے انسان نال جُڑدا ہویا نظر نہیں آندا۔ میڈے نزدیک ایہہ ایڈا کوئی غیر فطری وی کائی نہیں۔ ایکوں معاشرتی پریشر کُکر دے ڈسچارج والوّ توں چا تے گئے ویٹ (weight) دے بعد دی کیفیت نال تشبیہ ڈیونی چاہیدی ہے کہ جیندے وچوں نکلن والی اسٹیم وچ کُنی دے مسالیاں دا سواد تے چرار وی شامل تھی ویندے۔ ایہندی وجہ شاید اُو گھٹن وی ہائی کہ جینے سرائیکی تریمیت کوں تعلیم دے باوجود ہُن تئیں اُوں شعور توں محروم رکھیا ہویا ہا کہ جیندے نال انسان آپڑیں آپ کوں ہِک خاص علاقے دے چھوٹے جیہے گھر دی بجائے پوری کائنات دے ڈُکھ سُکھ نال گنڈھیا ہویا محسوس کریندے۔ افسانہ نگاری دی صورت وچ حقیقت نگاری دے ایں outlet نے جیہڑا شاعری دی تصوراتی دنیا کنوں بلکل ای مختلف ہا، سرائیکی تریمت کوں صرف ہک ایجھا روشندان ڈکھایا جیندے وچوں گھر دے ویڑھے وچ لگے ہوئے کِکر دے ون دے کنڈے ڈٹھے تے آپڑیں بُت وچ پُٹدے تاں محسوس کیتے ونج سکدے ہن، پر پورا اسمان ہالی وی اوندی نگاہ توں اُوڈھرہا۔ ایں پس منظر وچ اساں ڈیکھوں تاں سرائیکی افسانے دے تریمت لکھاریاں دی پوری صف وی صف جیہڑی ساکوں ستر دے ڈہاکے وچ وڈے تکھاج نال ساہمنے آوندی نظر آئی۔