cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وارث ملک
آنہاں توں علاؤہ بیے وی کافی سارے ساڈے استاد ہن جنہاں اپنے وسیب دی خاطر خدمات ہن
تاں اکھنڑ دا مقصد ایں جو اساں انہاں کنوں رہنمائی گھنوں تے ولا انہاں دی گالیں تو فایدہ وی چاؤ ۔
سولنگی
ایہ ہک ماچهى، اگنی ونشی راجپوتاں وچوں ہک نسلی سرائیکی قبیلہ ہے۔ سولنگی قبیلہ ہک تاریخی قبیلہ ہے جیہڑا پاکستان دے سرائیکی وسیب، سندھ دے اتلے علاقے وچ اور  بلوچستان وچ کثیر تعداد اچ موجود اے۔ سولنگی قبیلے دا تعلق سرائیکى تے سندهى قوم نال ہے۔ پاکستان وچ ایں قبیلے کوں ماچهى وی آہدن۔ انڈیا دے تاریخ دان لکهدن کہ سولنگى قوم دى انڈیا دے کجھ علاقیاں تے 300 سال توں زائد حکومت رهى اے۔ عرب ممالک وچ اے سولانجی دے ناں نال ڄاݨے ویندن۔ سولنگی قبیلے دے لوگ زیادہ تر سرائیکى تے کجھ سندھی تے بلوچی زبان ٻولیندے ہن۔ سندھ دے نچلے شہراں تھرپارکر، بدین، سجاول تے ٹھٹھہ وچ  وى سولنگى پائے ویندن، لیکن پسماندہ حالت وچ ہن۔ تھر پارکر دے ھندو وی سولنگى قوم دا تعلق پاکستان انڈیا دى راجھستانى پٹى نال تے انڈیا دے ہک راجپوت سولنگى نال ملیندن۔ سولنگی کوں مچلک یا چلوک وی آہدن تے اے اگنی بنس خاندان توں ہن۔ سولنگی دے کئی پتر ہن مگر انہاں وچ ݙو بہت مشہور تھئے۔ ہک دا ناں معیدݨ ہئی تے ݙوجھے دا ناں ماچھی ہئی،  ماچھی دا معنی ہے وݙے قد تے جسامت والا۔ اینہی ماچھی دی نسل توں میر، سرکی، رق، تے ایندے علاوہ کئی قبیلے ہن۔ سندھ وچ سولنگی قبیلے دے علاقیاں دے ناں اکثر ماچھیاں دے ناں نال مشهور ہن کیونکہ اصل وچ ماچھی ہی سولنگی ہن۔ ہݨ اگر کوئی ماچھی خود کوں سولنگی آہدے تاں اوہ سو فیصد ٹھیک ہے کیونکہ سولنگی تاں ماچھی دا باپ ہئی۔
اسٹیٹ آف ماچھکہ
سولنگى قوم دے سردار سرائیکی وسیب دے ضلعے رحیم یار خان دے آخرى قصبے ماچھکہ وچ پائے ویندن۔ اے قصبہ کہ "اسٹیٹ آف ماچھکہ" دے ناں نال مشہور ہے، ماچھکہ سردار بہت بہادر، انا پرست، ضدى تے دلیر منے ویندن، ماچھکہ وچ سولنگى قوم دى حکومت منى ویندى ہے۔
ماچھکہ ہک قدیم ریاست تے سولنگى/ماچھی قوم دا ڳڑھ تے اکثریت والا علاقہ ہے۔ماچھکہ اپݨے وجود توں گھن کے ون یونٹ تک سندھ دا حصہ ہئی جیہڑا ول 1970ء وچ سندھ توں الڳ کر کے پنجاب وچ شامل کیتا ڳیا- جتھاں 98% سرائیکى ٻولى ویندى ہے۔ ماضى وچ ماچھکہ، سولنگى/ماچھی ذات دى ہک نیم ریاست ہئى، اڄ وى ماچھکہ دے وݙیرے تے سردار سولنگى قوم دے ہن۔ ماچھکہ ریاست بابت حافظ عبدالستار کوریجو لکھدن کہ "ریاست مانکتارہ، منکارہ یا مانک ڳڑھ دا حاکم "جیسلراءِ ولد ججو سولنگى" ہئی، ریاست ماٹھیلو توں گھن کے اوٻاڑو تے صادق آباد تک پھیلى ہوئى ہئى۔ حافظ صاحب نے ماچھکہ کوں سندھ دى ہک قدیم ریاست تے سولنگى ذات دا مرکز تاں ݙسے پر ایہ نی لکھا کہ ماچھکہ دى اصل جیوگرافى محل وقوع کتنى ہئى؟ وسیب دے ایں قدیم علاقے بارے ڄاموٹ حاجى خان چاچڑ لکھدن کہ "ماچھکہ کوں پاکستان بݨݨ دے بعد سندھ توں الڳ کرکے پنجاب وچ شامل کیتا ڳیا۔ علاقے وچ ماچھى/سولنگى قبیلے دى اکثریت دى وجہ نال ماچھکہ سݙیا ڳیا۔ سندھ تے سرائیکی وسیب دا ایہ حصہ پاکستان بݨݨ دے بعد تقسیم تھیا۔ ماچھکہ بارت ایاز بھاڳت لکھدے کہ " ایہ ریاست موجودہ ماچھکہ والے علاقے تے قائم تھئى ہئى جتھاں سولنگى ذات والے اکثریت نال رہندے ہن، جیہڑے بنیادى طور تے بہت بہادر تے لڑاکو ہن۔ انہاں دے سردار دے کول 66 ہزار دى فوج ہئى، 500 جنگى گاݙیاں تے 6 ہزار گھڑ سوار ہن۔ سولنگى قوم دا شمار سرائیکی وسیب تے شمالی سندھ دے جنگجو قبائل وچ تھیندے۔  سولنگی مالدار تے زمیندار ہن۔ انہاں دا کلچر و لباس خالص سرائیکی ہے۔ سولنگی قبیلے دے عورتاں زیادہ پردہ کریندن۔
سرائیکی حروف تہجی دی ڳنڈھ تروپ
سرائیکی حروفِ تہجی جہڑے جو دنیا دے مختلف زبانیں دے حروفِ تہجی دی ڳنڈھ تروپ نال نشابر تھی کرئیں ساݙے سامݨے آئین انھیںدی تفصیل کجھ ایں ہے ۔ -1 اَرامی یا عبرانی حروف تہجی:دنیا اُتے سب توں پہلے منظر عام تے آوݨ آلے حروفِ تہجی سر زمین شام دی رہاکو قوم (یعنی اَرامی قوم) دے ارامی (عبرانی) زبان دے حروف ِتہجی ہَن جہڑے جو فینیقی(PHOEINEIANS)رسم الخط کنوں غالباً ہک ہزار سال پہلوں معرض وجود ئِ چ آچکے ہن۔ اے کل ٻاویہہ(۲۲) حروف ہن جنھیں کوں چھی(۶) لوظیں ئِ چ ٻدھ ݙتا ڳیا ہا۔ او چھی لوظ اے ہَن۔ ابجد ، ہَوّز ،حُطّی،کَلِمن ، سَعفَص تے قَرشَت۔ اے ٻاویہہ(۲۲) حروف تہجی کجھ ایں بݨدن ۔ ا، ب، ت، ج، ح، د، ر، ز، س، ش، ص، ط، ع، ف، ق، ک، ل، م، ن، و، ہ، ی وغیرہ =۲۲۔ -2عربی حروف تہجی :عربی لہجے دے کجھ حروفِ تہجی ایجھیں وی ہَن جہڑے جو ارامی رسم الخط ئِ چ موجود نہ ہن۔ اے کل چھی حروف ہَن ۔ جہڑے جو اے ہَن۔ ث، خ، ذ، ض ، ظ تے غ، انھیں چھی حروف کوں ݙ و لوظیںئِ چ (ثخذ تے ضظغ) ٻدھ ݙتا ڳیا۔انھیں چھی حروف کنوں علاوہ اہلِ عرب ݙو حروف مزید شامل کیتے جنھیں وچوں ہک آمزہ ہے جہڑا جو وڳڑ کرئیں بعد ئِ چ ہمزہ مشہور تھیا جیندی املا کجھ ایں ہے ۔ ’’ء ‘‘تے ݙوجھا ہک مرکب حرف ’’لا ‘‘شامل کیتا ڳیا ۔ ہمزہ تاں سرائیکی حروفِ تہجی ئِ چ شامل کر گھدا ڳیا ۔جݙاں جو ’’لا ‘‘شامل نہ کیتا ڳیا۔ ایں طرحاں عربی لہجے دے ست حروف ِتہجی دی شمولیت نال سرائیکی حروفِ تہجی دی تعداد ۲۹ تھی ڳئی ۔
-3فارسی لہجے دے حروفِ تہجی: عربی لہجے دے ۲۹ حروفِ تہجی کنوں علاوہ فارسی لہجے دے چار مزید حروفِ تہجی شامل تھی ڳئے جہڑے جو اے ہَن۔ پ، چ، ژ، گ، انھیں چار فارسی حروف تہجی دے شامل تھیوݨ نال سرائیکی حروف تہجی دی تعداد ۳۳ تھی ڳئی ۔
-4سنسکرت یا پراکرات زبانیں دے حروفِ تہجی: سرزمین ہندوستان ئِ چ مروج سنسکرت یا پراکرات زبانیں دے پندرہ مرکب حروف تہجی تے ترے مفرد حروف تہجی مزید شامل کر گھدے ڳئے جہڑے جو اے ہن۔
۱۔مفرد حروف تہجی :ٹ، ڈ، ڑ=۳
ب۔مرکب حروف تہجی: بھ، پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ =۱۵
انھیں ۱۸مفرد تے مرکب حروفِ تہجی کن علاوہ ترے ٻئے حروف تہجی وی ہن جہڑے جو بعض پراکرات زبانیں ئِ چ مستعمل ہَن۔ کجھ ماہرین لسانیات انھیں حروف تہجی کوں مرکب حروف تہجی دی فہرست ئِ چ شامل کریندن جݙاں جو سندھی دانشور انھیں حروفِ کوں مفرد حروف دی تندیر ئِ چ ڳنڈھیندِن ۔اے ترے حروف کجھ ایں ہِن ’’ن٘ڄ ، نڳ، ݨ‘‘سندھی دانشور انھیں حروف کوں مفرد حروف دی فہرست ئِ چ شامل کرݨ دی توجیہہ کجھ ایں پیش کریندن جو :
ایں طرحاں ارامی، عربی ، فارسی تے پراکرات زبانیں دے سارے حروف تہجی جمع کرکرئیں سرائیکی حروف تہجی دی کل تعداد ۵۴ بݨ ڳئی ۔
-5خالص سرائیکی لہجے دے حروف تہجی : اُتے ݙتے ڳئے ۵۴ حروفِ تہجی کنوں علاوہ خالص سرائیکی لہجے دے حروف تہجی دی تعداد چھی ئِ ۔ اے حروف تہجی کجھ ایں ہن۔ ٻ، ڄ، ݙ، ڳ ، وھ، یھ، یعنی چار حروف مفرد تے ݙو مرکب حروف ہن ۔ لہٰذا ایں طرحاں سرائیکی حروف تہجی دی تعداد ۶+ ۵۴ =۶۰تھی ڳئی آ(الف ممدودہ) تے یا ئے مجہول یعنی ’’ے‘‘ حروفِ تہجی ئِ چ شامل کر کرئیں سرائیکی حروف تہجی دی کل تعداد ۶۲ تئیں ون٘ڄ پہنچی۔ ہک زمانے ئِ چ سندھی تے سرائیکی ہِکا زبان ہئی ۔ اے جڑواں زباناںانجو انج تھی ڳیاں۔ سندھی دانشوریں اپݨی زبان دے حروف تہجی دی تعداد ۵۲ مقرر کیتی یعنی کل حروف تہجی ۶۰ کنوں ۸ حروف تہجی حذف کر ݙتے جہڑے جو اے ہن۔ ژ، رھ، ڑھ، لھ،مھ، نھ، وھ، تے یھ۔ پر ݙوہائیں زبانیں دے مخصوص لہجے آلے حروفِ تہجی ہکو جھئیں ہِن۔ یعنی ٻ،ڄ، ن٘ڄ، ( ڃ) ، ݙ، ڳ، نڳ،( ڱ) تے ݨ (ںْ سندھی) ، ݙوجھے لوظیں ئِ چ ترے حروف ن٘ڄ ، نڳ، ݨ (ڑون)دا تلفظ (لہجہ )تاں ہکو جھیئاں ئِ پر املا وکھو وکھ ئِ۔
غزوۂِ بنی قریظہ
پسِ منظر
غزوہ خندق دے دوران مشرکین و یہود نے بنی قریظہ نال رابطہ کیتا تے مسلماناں کوں قتل کرݨ دی ترغیب ݙتی۔ یہودیاں نے مسلماناں نال معاہدہ کر رکھا ہئی ایں واسطے مسلماناں نے انہاں دی طرفوں بے فکری اختیار کیتی ہوئی ہئی۔ یہودیاں نے اپݨی قدیم فطرت دے عین مطابق دغا کیتا تے نو سو افراد مسلماناں تے حملے کیتے تیار تھی ڳئے۔ جݙݨ اے افواہ پھیلی تاں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے سعد بن معاذ تے سعد بن عبادہ کوں تحقیق کیتے بنی قریظہ دی طرف بھیڄا۔ فیصلہ اے تھیا کہ اگر اے ڳال ٹھیک نکلی تاں ایندی اطلاع خفیہ طور تے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں ݙتی ونڄے تاکہ مسلماناں دے حوصلے پست نہ تھیون۔ سے ڳال درست نکلی۔ بنو قریظہ کوں شک ہئی کہ اگر او مسلماناں دے نال عہد شکنی کرن تے قریش کنڈ پھیر کے چلے ونڄن تاں اچھا نہ تھیسی۔ ایں واسطے انہاں نے قریش توں کجھ انہاں دے لوگ بطور یرغمال منگے جینکوں قریش نے اپݨی توہین سمجھا۔ ایں دوران مسلمان یہودی سازش توں آگاہ تھی چکے ہن ایں واسطے انہاں نے راتاں کوں پنج سو سواراں دا گشت شروع کیتا تے نعرہ تکبیر لا کے بزدل یہودیاں دا جگر پاݨی کریندے رہیے۔ انہی وجوہ توں بنی قریظہ عملی طور تے حملہ نہ کر سڳے۔
جنگ
ذی القعدہ۔ ذی الحجہ 5ھ (اپریل 627ء) دے دوران اے جنگ تںئی۔ 23 ذی القعدہ کو غزوہ خندق دے فوراً بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ترئے ہزار سپاہ دے نال بنی قریظہ نال جنگ کیتے روانہ تھئے تاکہ انہاں کوں انہاں دی عہد شکنی دی سزا ݙی ونڄے۔ نمازِ عصر قلعہ بنی قریظہ دے کول پڑھی ڳئی تے قلعہ دا محاصرہ کر گھدا ڳیا۔ ایں دوران تیر اندازی دے علاوہ کوئی جنگ نہ تھئی مگر بنی قریظہ سمجھ ڳئے کہ انہاں دی خیر نی تے مسلماناں نال مقابلہ نی تھی سڳدا۔ انہاں نے اپݨا نمائندہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے کول بھیڄا تے آکھا کہ او اپݨا مال گھن کے مدینہ چھوڑ ݙیسن مگر اے درخواست قبول نہ تھئی ول بنی قریظہ نے پیشکش کیتی کہ او اپݨا مال وی چھوڑیندن لیکن انہاں دی جان بخشی کیتی ونڄے۔ مگر حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اے معلوم ہئی کہ اگر بنی قریظہ مدینے توں چلے ڳئے تاں او وی بنی نضیر جیہے دیگر یہودی قبائل دی طرح مسلماناں دے خلاف سارشاں کریندے رہسن۔ جݙݨ یہودی محاصرے توں تنگ آ ڳئے تاں انہاں نے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کولوں درخواست کیتی کہ انہاں دے دیرینہ دوست ابولبابہ کوں انہاں دے کول مشورے کیتے بھیڄ ݙیون۔ ابو لبابہ اسلام گھن آئے ہن۔ جݙݨ ابولبابہ، بنی قریظہ دے کول پہنچے تاں انہاں نے پچھا کہ کیا اساں خود کوں مسلماناں دے حوالے کر ݙیؤں تاں ابو لبابہ نے اتوں اتوں آکھا کہ ہا حوالے کر ݙیو مگر ہتھ کوں گردن تے پھیر کے اشارے نال انہاں کوں ݙسا ݙتا کہ او گردن مار ݙیسن۔ ایں طرح ابولبابہ نے مسلماناں نال ہک طرح دی خیانت کیتی۔ انہاں کوں ایندا احساس تھیا تاں انہاں نے واپس آ کے اپݨے آپ کوں مسجد دے ستون نال ٻدھ گھدا تے کئی ݙینہہ ٻدھے رہیے جے تک خدا نے انہاں دی توبہ قبول نہ کیتی تے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے انہاں دے رسیاں نہ کھولے۔ ابو لبابہ تا زندگی اپݨی توبہ تے قائم رہیے تے محلہ بنی قریظہ وچ ساری زندگی قدم نہ رکھا۔
ایں واقعے دے بعد بنی قریظہ دے کول کوئی چارہ نہ رہیا مگر اے کہ اپݨے آپ کوں مسلماناں دے حوالے کر ݙیون۔ بنی قریظہ ہی دی مرضی نال اے فیصلہ تھیا کہ انہاں دا فیصلہ سعد بن معاذ کریسن۔ سعد بن معاذ غزوہ خندق وچ لڳݨ والے ہک تیر دی وجہ توں زخمی ہن۔ انہاں نے اے فیصلہ کیتا کہ انہاں مردوں کوں قتل کر ݙتا ونڄے جیہڑے عہد شکن ہن، عورتاں کوں اسیر کیتا ونڄے تے انہاں دا مال ضبط کر گھدا ونڄے۔ اے فیصلہ ݙو وجوہ نال تھیا ہئی۔ ہک اے کہ یہودیاں دی مذہبی کتاب تورات دے مطابق ایں قسم دی عہد شکنی دی سزا موت ہئی تے ݙوجھے اے کہ بنی قریظہ تے مسلماناں دے درمیان معاہدے دی ہک شق اے ہئی کہ اگر او دغا کریسن تاں انہاں کوں قتل تے عورتاں کوں اسیر کر کے انہاں دا مال ضبط کرݨ دا اختیار حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے کول ہوسی۔ چنانچہ 700 یہودیاں کوں علی، زبیر تے قبیلہ اوس دے کجھ افراد نے قتل کیتا۔ ایں جنگ دے مالِ غنیمت وچ بہت ساری شراب وی شامل ہئی جینکوں زمین تے وہا ݙتا ڳیا۔
شروتی ہاسن
thumb|شروتی ہاسن
شروتی راج لكشمی ہاسن (انگریزی: Shruti Haasan) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ:28 جنوری 1986ء ) بھارتی اداکارہ، ڳائیکہ، کمپوزر اتے رقاصہ ہِن جیڑھی جنوبی بھارتی فلماں اتے بالی ووڈ وِچ اداکاری کریندی ہِن۔ انّھاں دے اَمّاں اَبّا ساریکا ٹھاکر اَتے کمل ہاسن ناوِیں فلمی ستارے ہِن۔
اداکاری
thumb|شروتی ہاسن اپݨے پِیؤ کمل ہاسن اتے بھیݨ اكشرا ہاسن دے نال بطور اداکارہ شروتی ہاسن نے پہلی ایکشن ڈراما فلم لک وِچ اداکاری کیتی۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی فلمی اداکار ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:تمل فلمی اداکارائیں ونکی:تیلگو پس پردہ ڳائیکاں ونکی:تیلگو فلم اداکار ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں
ڄام عاشق حسین اسد
ڄام عاشق حسین اسد سرائیکی شاعر ہے۔ رحیم یار خان نال تعلق ہے۔
ساݙے پیریں وچ جولان
ساݙے پیریں وچ جولان
ساکوں ݙیکھ زرہ جندجان
اساݙی لاش تے حاکم نچے
ساݙی وسوں قبرستان
ساݙے ذمے  ھر دم لگدے
ساݙی لاش تے سیاست کرن
میݙے وسبے دے اے خان
اساکوں پانی وی نی ملدا
اساں اپنے دیس دے قیدی
اساکوں بچڑے وی نی لبھدے
ساݙی کیا پچھدیں گزران
ھر عید تے ماتم ھوندن
خود ݙہدے رب رحمان
ساݙی سونے وانڳوں دھرتی
اساں لب وی جیکر چولوں
ساکوں ݙکھڑے تھیندن دان
توں ݙکھ بلوچ دے لکھدیں
ودھے اسد تیݙی  شان
شاعر جام عاشق حسین اسد
ساݙیں جھڳیں کوں
ساݙیں جھگیں کوں بھاہ لگ گئی ساݙے نصیب ھرگئے ہن
کہیں نی ݙکھ ونݙایا چا توڑیں بچڑے جو مر گئے ہن
ھا بکھ دا خوف وستی وچ تہوں لݙ تے ونجن کیݙے
سکھی روزی خدا ݙیوے چھوڑی ہیں سانگے گھر گئے ہن
میݙے وسبے کوں لاشیں دے اے تحفے دان تھیندے ہن
ایجھا ظلمت دا سجھ ابھریئے ایتھاں دے لوک ݙر گئے ہن
ایتھاں قابض جو ڳودے ہن  مارو بندوق بھرتے سائیں
ساݙیاں نسلاں ودیاں رلدین تھی بیلے بیٹ بر گئے ہن
ایہو جہیں موت مرن توں ھے بہتر حق تے مر پووں
میں نوحہ گر ھاں دھرتی دا میݙے الفاظ ٹھر گئے ہن
اسد عقلوں جو اندھے ہیں ماریے ہیں سانگے در گئے ہن
شاعر جام عاشق حسین اسد
ابا میکوں
ابا میکوں جتی گھن ݙے کپڑے عید تے پیساں
ھار سنگار میں کرتے ابا ماسی دے گھر ویساں
کل تاں میکوں خان دے گھروں لتھے کپڑے ملین
اوھے تاں میکوں سوھݨے لگدن ویرن کوں پویساں
ابا تیݙی غربت ݙیکھ تے ھاں ماندہ تھی ویندا ھے
خان دے گھر مزدوری کرتے تیݙے قرض    لہیساں
ھݨ تاں ابا چھوٹی ھاں میں میݙے لاݙ تاں منیے کر
جݙاں میں ول وݙی تھیساں تیکوں ناں   اکھیساں
ابا چاچے کھدو کل تاں شئے دے دانے   ݙتے ہن
شئے دانے ویچ تے ابا مہندی گھن تے    لیساں
تیݙا پٹکا اچا تھیوے میں گھولی دی خیر اے
جتھاں ٹور چھوڑیسیں ابا اتھاں ٹری ویساں
تیݙا سچ سمجھاون اسد میکوں بھلسے کائیناں
تیݙیاں گالھیں ھاں نال لاتے سینے بدھی ویساں
شاعر جام عاشق حسین اسد
اساں تیݙی سک دے
اساں تیݙی سک دے سمندر نی ڳولیے
مسیتاں نی ڳولیاں تے مندر نی ڳولیے
اساکوں تاں رازق تیݙے رزق رولیے
تیݙے پچھوں اپݨے اساں گھر نی ڳولیے
ملتان دی لوک تہذیب
ملتان ٻہوں وݙّا لوک تہذیب، لوک ادب، لوک رِیت اَتے لوک مذہب دا مرکز ہِے۔ اِتّھاں سین٘کڑاں جہیں ایجھیاں ہِن جِتّھاں کم کرݨ دی ضرورت ہِے مگر کم کِیتے ایں جذبے تے سرمائے دی ضرورت ہِے جو جیڑھا سابق حکمراناں دے دِل اِچ لاہور کِیتے موجود ہا۔ ملتان دا تاریخی قلعہ تہذیبی تے ثقافتی اثاچہ ہووݨ دے نال نال بر صغیر جنوبی ایشیاء دا ٻہوں وݙّا روحانی مرکز وی ہِے، اِتّھاں غوث العالمین حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی، شاہ رُکنِ عالم، شاہ صدر الدین، والیٔ ملتان نواب مظفر خان شہید دے مزارات ہِن پر زائرین کُوں کہِیں طرح دی کوئی سہولت میّسر کائے نِیں۔ اِتّھاں داتا دربار لاہور دے بر عکس کوئی میوزیم، کانفرنس ہال، مدرسہ، لائبریری تے مسافر خانہ کائنی، ٻیا تاں ٻیا زائرین کِیتے اِتّھاں پِیوݨ دا پاݨی وی میّسر کائنی اِیں پاسے توجّہ ݙیوݨ دی خاص ضرورت ہِے۔
ڄام عاشق حسین اسد
اساں تیݙی سک دے
اساں تیݙی سک کوں عبادت سمجھدو
تیݙی سک سوا بئے کوں منظر نی ڳولیے
تیݙے ہتھ کوں چم تے ساݙی تریہہ مکسے
ملتان دی لوک تہذیب
قلعے تے موجود ہزاراں سال پُرانی ہندوؤاں دی عبادت گاہ تے پرہلاد مندر کُوں ݙَہا تے اِتّھاں دی تریخ کُوں مسمار کرݨ دی کوشش کِیتی ڳئی اے اِین٘کُوں اِیں جذبے نال بحال کرݨ دی لوڑھ ہِے جیویں جو نواز شریف دورِ حکومت اِچ سکّھاں دے گردواراں دی بحالی کِیتے چار کروڑ روپے دی گرانٹ مہیّا کِیتی ڳئی اِین٘دے نال قلعے تے نا جائز تجاوزات ایس ٹی این، پولیس کاؤنٹر تے فون ٹاور وغیرہ کُوں مسمار کر تے اِین٘دی اصل حیثیّت کُوں بحال کرݨ دی لوڑ ہِے، تاں جو حضرت زکریا سئیں دی روح قبر تُوں خوش تِھی تے اے آکھ سڳے:
ڄام عاشق حسین اسد
اساں تیݙی سک دے
میݙے درد کوں لوک شاعری   سݙیندن
تیݙے خاب اکھیں تے   اکثر نی ڳولیے
ملتان دی لوک تہذیب
آہستہ پابنہ کہ مَلک سجدہ می کنند
ڄام عاشق حسین اسد
اساں تیݙی سک دے
تیݙے روح دی رونق تے بھجدے ودے ھاں
اسد  تیݙے  کولوں   بے۔  بہتر نی ڳولیے
شاعر جام عاشق حسین اسد
ساݙے کیتے
ساݙے کیتے ݙاݙھے ہن  پے اے مخدوم وی سارے
مرشد جان تے جتیاں جوڑن ساݙے لوک وچارے
جیکر کوڑ تے سچ وی اساں سائیں کوں مونہہ تے آکھوں
رنج تھی ویندے مرشد ساݙا ݙیکھدوں ݙینھ دے تارے
اساݙے پیو ݙاݙے دی رت وچ اسریے محل    منارے
سائیں دے محل دے نال اساݙے کچے گھر وی ہن پے
جتھاں ھرھک خواہش کوں پے روز تھپیندوں  گارے
جیویں کرے سائیں دی مرضی ابا ایویں اھدے
توں نہ لکھیں میݙا بچڑا سائیں دے کجھ وی بارے
اسد چھوڑ غلامی ݙیسوں سکھ دا ساہ تاں ملسے
تھیسے دل دی خواہش پوری خاب چڑھیسوں کھارے
شاعر جام عاشق حسین اسد
صابر شفیق ملتانی
صابر شفیق ملتانی، سرائیکی زبان دے ہک لکھاری ہن. ذیل وچ انہاں دی ہک لکھت دا نمونہ درج اے جیہڑی سرائیکی رسالے سویل وچ غیور بخاری نے چھاپی ہئی.
فِکر فریدؒ تے سماجی رواداری
حضرت خواجہ فریدؒ اپݨی شاعری وچ حُسن واخلاق ، ملنساری ، ہمدردی ، خیر خواہی تے رواداری دا درس ݙتے۔ آپ بنی نوع انسان کوں ہی ہک قبیلہ سمجھدن۔ ساری مخلوق خدا جوڑی اے ۔ کہیں انسان دا تعلق کہیں وی معاشرے ، قبیلے ، وطن یا قوم نال ہووے اوندا مقام و مرتبہ جڳ جہان دے لوکاں وچ ہکو سنواں ہوندے۔ اوندا پیا ر ، محبت اتے بھئی والی معاشرے وچ رواداری کوں فروغ ݙیندی ھے۔ جیڑھے ویلے تئیں انسان طبقاتی تقسیم اچ ونڈیا رہ ویسی اوں ویلے تئیں او امیر تے غریب دے درمیان ہک دریا دی مݨ وانگ ݙسسی۔ اپݨے آپ کوں انج سمجھسی ۔ اوندی رواداری ، ہمدردی تے خیر خواہی اپݨے طبقے تک محدود راہسی۔ جݙاں جو تلواں طبقہ جیڑھا صرف بُکھ، افلاس ، تنگ دستی دی حالت وچ صرف اپݨے جہیں لوکاں دے علاوہ کہیں ݙوجھے بندے کنوں مدد حاصل نئیں کر سڳدا۔ ایہ ڳالھ شرفِ انسانیت دے خلاف ھے۔ ایہا وجہ ھے جو ݙوجھے صوفیاء کرام وانگیں حضرت خواجہ غلام فریدؒ ہوراں وی سماجی رواداری دا درس ݙتے۔ لوک داستاناں کہیں وی سماج دی ثقافت دا عکس ہوندن ۔ جنھاں وچ عقل و دانش ، شعور دی راند اچ رچیاں لوک کہانیاں ، قصے داستان، سینہ بہ سینہ محفوظ ہوندن۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ وی اپݨی شاعری وچ لوک داستاناں تے اُنھاں دے سماجی روئیے نشابر کیتن۔
سڑدے مردے کھیڑے بھیڑے
ہُݨ وت سانول کون نکھیڑے
پَل پَل ٻانہہ سراندی ھے
محبت ہک ایجھا جوہر ھے جیڑھا انسان کوں ترقی دا راہ ݙکھیندے۔ سکون ، سکوت موت دا کوجھا روپ ھے۔ جہد مسلسل تے تحریک ہی زندگی دی علامت ھے۔ ایہا وجہ ھے جوکلامِ فریدؒ اچ جابجا عمل دا درس مِلدے۔ آپ دی فِکر سماج دی فکری ابتداء دی منزل کوں پاوݨ دا جذبہ پیدا کریندی ھے۔ جیڑھی سماج اچ خوشحالی واسطے محنت تے عمل دا پِڑ ھے۔
تھل مارو دا پینڈا سارا
تھیسم ہک ٻلہانگ
عجز ، نیاز مندی ہک ایجھا وݨ ھے جیندی بدولت انسان اپݨی حیاتی کوں تعصب اتے بغض جہیں کثافت کنوں پاک صاف رکھیندیں ہوئیں پاکیزہ زندگی گُزریندے تے ایہو جذبہ انسان کوں اپݨے تئیں محدود نئیں رکھیندا۔ بلکہ آہروں ٻاہروں دے وسیݨک لوکاں نال محبت دا جذبہ پیدا کریندے۔ نمرودیت دا سِر کپ ݙیندے ۔ جڳ جہان اچ ہر بندے کوں اپݨے کنوں ودھیک تے چنگا سمجھدے ۔ جیندی وجہ توں ساݙا معاشرہ خیر خواہی تے رواداری دا عمدہ نمونہ بݨدے۔ حضرت خواجہ فریدؒ پابندِ شریعت تے حقیقی پارسا ہووݨ دے باوجود اپݨی شاعری اچ عجز و انکساری دا اظہار ایں فرمیندن: دُھوئیں دار فقیر تھیوسے
فخر وݙائیاں سٹیاں ہِیؤں دلبر دے کُتڑے در دے
بِرہوں پیاں ڳل ڳٹیاں مونجھ فریدؔ مزید ہمیشہ
اجٖکل خوشیاں گھٹیاں حضرت خواجہ غلام فریدؒ آفاقی شاعر ہن۔ فطرت دی منظر نگاری اُنھاں دی شاعری دا خاصہ ھے۔ آپ بُنیادی طور تے سرائیکی زبان دے شاعر ہَن ۔ آپ اُردو، فارسی، سندھی، عربی ، ہندی ، پوربی زبان وچ وی شعر آکھین۔ ایں وجہ توں آپ کوں ہفت زبان شاعر آکھیا ویندے۔ آپ جئیں معاشرے اچ اکھ کھولی او سرائیکی معاشرہ ہا۔ ایں دھرتی دے رسم ورواج وِکھرے ہَن ۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ کوں نہ صرف سرائیکی زبان تے مہارت رکھدے ہَن بلکہ اُنھاں کوں اُردو ، فارسی زبان تے وی کمال حاصل ہئی۔ خواجہ فریدؒ دااُردو دیوان وی سماجی موضوعات نال بھریل ھے۔ خواجہ فریدؒ دا سرائیکی کلام خیر خواہی تے معاشرتی ہمدردی دا مظہر ھے۔ جیڑھی ڳالھ فریدؒ دی زبان وچوں نکلے ہا لوکاں دے دِلاں تے براہِ راست اثر کریندی ہئی۔ آپ دی شاعری عوام دوستی اتے خلق پرستی دے رَس نال بھری ہوئی اے۔ وسیب نال محبت دا اظہار خواجہ فریدؒ ایں کیتے: ایہا روہی یار ملاوڑی ءِ
شالا ہر دَم راہوے ساوڑی ءِ
ونجٖ پیسوں لسڑی ڳاوڑی ءِ
گھِن اپݨے سوہݨے سئیں کنوں
خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ سماج دے سارے روئیے سوجھل تھیندن۔ فکرِ فریدؒ تے سماجی رواداری دا پہلا گُٖݨ ایہو ھے جو ݙوجھے دی سنبھال رکھݨ تے ہر کم کاراچ صبر وتحمل محبت نال پیش آوݨ۔اینویں جٖال دا وَݨ روہی دے وݨیں دا سردار ھے ۔ سردار کہیں وی طبقے دا ہووے ، صبر وتحمل تے رواداری دا پیکر ہوندے۔ جیویں قوس قزاح دے رنگ ست لڑی پینگھ وانگوں ہِن اینویں جٖال دے وݨ تے لڳݨ آلیاں پیلھوں وی رنگ برنگیاں ہِن۔ اتے ایں دھرتی تے وسݨ والے لوکاں دے روئیے وی اِنھاں رنگیں والی کار ہِن۔خواجہ سئیں دی ایں کافی وچ فکر تے سماجی رواداری دے رنگ وی موجود ہِن:
آ چُݨوں رَل یار ، پیلوں پَکیاں نی وے
کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں
کئی بھوریاں کئی پھِکڑیاں نیلیاں
کئی اودیاں گُلنار ، کِٹویاں ریتاں نی وے
پیلوں چُݨدیں بوچھݨ لیراں
چولا وی تھیا لیر کتیراں گِلردے کِرن پُچار ، سینگیاں سَکیاں نی وے
سمجھ سُنجٖاݨی غیر نہ جٖاݨی
سبھ صورت ھے عین ظہور
رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ
کعبہ ، قبلہ ، دَیر ، دَوارہ
مسجد مندر ہکڑو نور
خواجہ فریدؒ اپݨی دھرتی تے دھرتی جٖئے لوکیں دی پسماندگی ، غربت تے افلاس کنوں ایں طرح متاثر تھیندن جو اُنھاں دے سِوا ٻئی کوئی شئے تے توجہ نی ݙیندے۔ اپݨے لوکاں تے اپݨے وسیب نال محبت دا درس ݙیندن۔ ایہا وجہ ھے جو فریدؒ اپݨی شاعری اچ ساݙی معاشرت دی ہر چھوٹی توں چھوٹی روایت دا ذکر وݙے سوہݨے انداز نال کیتے۔ اُنھاں دی شاعری اچ روہی دے ٹوبھے دا ذکر وی مِلدے۔ روہی دے بیابان تے سُنجٖ بَر دے علاقے وچ ’’ٹوبھا‘‘ آبِ حیات وانگوں ھے۔ ایہ تاں اٹل حقیقت ھے جو حیاتی واسطے پاݨی مونڈھلی ضرورت ھے۔ جیڑھا وسیب دے ݙوجھے علاقیاں وانگ روہی اچ نی پاتا ویندا۔ خُشک سالی دی وجہ توں بارش وی ٻہوں کم تھیندی ھے۔ پر جݙݨ بارش تھیندی ھے تاں پاݨی ٹوبھیاں وچ جمع تھی ویندے جتھاں تمام ذی روح پاݨی پیندن۔ ایہ ڳالھ آکھݨ بے جا نہ ہوسی جو ٹوبھا معاشی، معاشرتی ، سماجی، ثقافتی، روحانی تے ذہنی سرگرمیاں دا محور ومرکز ھے۔ایہا وجہ ھے جو خواجہ سئیں ٹوبھے کوں اپݨیاں کافیاں وچ مرکزی مقام ݙتے تے سماج دی ضرورت کوں بیان کیتے۔
لاݨے پھوڳ فریدؒ سُہیساں
سٹ گھر ٻار تے بار وسیساں
کرڑی تے ونجٖ جھوکاں لیساں
اجٖکل ٹوبھا وَس پیا
خواجہ فریدؒ در حقیقت اپݨی شاعری وچ سماجی رواداری دا درس ݙیندیں ہوئیں انفرادیت دی بجائے اجتماعیت کوں زیادہ اہم سمجھدن ۔ او صرف اپݨی ذات تک محدود نی راہندے۔ بھل جو پورے وس وسیب تے سماج دی ڳالھ کریندن۔ اُنھاں اپݨے جذبات تے محسوسات اچ سارے معاشرے دی نمائندگی کیتی ھے۔ ہک سوہݨا تے کامیاب معاشرہ اوں ویلے بݨدے جیڑھلے لوکاں اچ خیر خواہی تے خیر سگالی دا درجہ اُتم ہوسی۔ اگر ہر بندہ اپݨی خوشی اچ کھِلدا رہ ونجٖے کہیں دی پرواہ نہ کرے تاں ول او ڈُٖکھ ویلے وی کلہا ہوسی۔ اونکوں پُچھ پریت کرݨ آلا کوئی نہ ہوسی۔ حیاتی رَل مِل تے راہݨ دا ناں ھے۔ سماج نال جُڑ تے راہݨ دا ناں ھے۔ ساݙا معاشرہ کݙاہیں وی ایں ڳالھ دی حوصلہ افزائی نہ کریسی جو اپݨی خوشی وچ کہیں کوں شامل نہ کرو۔ فریدؒ دی شاعری معاشرے دی ترجمان ھے۔ الغرض خواجہ فریدؒ دی شاعری نہ صرف سماجی رواداری دی امین ھے بھل جو انسانی اعلیٰ اقدار تے اخلاقیات دا مجموعہ ھے۔جیندے وچکار انسانی مساوات، اخوت ، بھائی چارہ، ڈُٖکھ سُکھ دی سانجھ تے ہک ہووݨ دا دَرس مِلدے۔(صابر شفیق ملتانی)
حوالے
ونکی:صابر شفیق ملتانی
روبینہ بدر
روبینہ بدر (1956-2006) ہِک پاکستانی ریڈیو، ٹی وی اَتے فلم ڳائیکہ ہَن۔ اوہ اپإے ٹی وی ْڳاݨے " تم سنگ نینان لگے " کِیتے مہان٘دری ہِن۔
ابتدائی حیاتی اَتے کَم
روبینہ 1956 وِچ ڄَمّی ہئی۔ انّھاں نے اپݨی ڳائیکی دا اَغاز ریڈیو پاکستان کراچی توں کِیتا۔ وَل اُوہ لالی وُوڈ وِچ بطور پلے بیک ڳائیک اپݨی اَواز ݙیوݨ کِیتے لاہور آئی ہَن۔ اِنّھاں نے "رنگیلا" اَتے "منور ظریف"، "پردہ نہ اٹھاؤ"، "ایماندار"، "انتظار "، "شرافت"، "خاطرناک"، "بہشت"، "عزت"، "آرزو"، "خانزادہ" اَتے ٻئے فِلماں وِچ اپݨی اَواز ݙِتّی۔ اِنّھاں نے 42 اردو اَتے پنجابی فلماں وِچ 48 ڳاݨے ڳائے۔
1973 وِچ، روبینہ کوں ہِک ڳائیکہ دے طور تے ہِک کامیابی مِلّی جِہڑیلے اُوں نے پی ٹی وی ، کراچی کِیتے ہِک ڳاݨا " تم سنگ نیناں لگیں " ڳایا ہئی۔ اسد محمد خان دا لکھیا ہویا اَتے خالد نظامی دا کمپوز کِیتا ہویا اِیہ ڳاݨاں اِنّھاں دی ڳائیکی کِیتے سنگِ میل ثابت تِھیا۔ اِنّھاں دے ٻئے فلمی ڳاݨے جیویں: "یونہی دن کٹ جائے" (فلم بہشت (1974) کِیتے اے نیئر دے نال)، "رس کے ٹر پایوں سرکار" (فلم: خانزادہ (1975))، اَتے "جھوم جھوم ناچے آئے" ( ناہید اختر دے نال فلم اناڑی (1975)) نے وی ٻہوں دُھم پاتی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی ڳائیکہ ونکی:پاکستانی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی فلمی پس پردہ ڳائیکاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں
ویہلے دا نروار
ڄہڑے دوست اے سمجھی بیٹھیں جو چلو ہالی قومی اسمبلی ءچ سرائیکی صوبے دی نا سہی جنوبی پنجاب صوبے دی قرارداد تاں منظور تھیندی ہے۔۔۔۔۔۔ پہلے تاں تھیندی نئیں ۔۔ کیوں جو اسٹبلشمنٹ کڈاہیں وی پنجاب دی ونڈ تے راضی نئیں ۔۔۔تے ۔۔ جے تھی وی ونڄے تاں اوندے پچھوں سرائیکی صوبہ نہ ہوسی بلکہ پنجاب دی طاقت کوں ڈو حصے ءچ تقسیم کرݨ مقصود ہوسی جو ہک پنجاب پنجابی مہاجر ابادگر دے پنجابی دا ڄیہڑا اسٹبلشمنٹ دا بازو تے طاقت ء تے ڈوجھا لہور تے اوندے نواح دے طاقتور امیر اشرافیہ دے پنجابی دا پنجاب ۔۔۔۔۔۔۔ سرائیکی صوبے دی ہمیشہ ہمیشہ موت دے مترادف ہے "جنوبی پنجاب صوبہ" ۔۔۔۔۔ دے بعد سرائیکی ہمیشہ وستے اپݨی قومی حقوق دی سیاسی جدوجہد توں دست بردار تھی ویسن ۔۔۔۔ وت سرائیکیاں کوں اسٹیبلشمنٹ دے گماشتے سرائیکی دا ناں وی نہ گھنݨ ݙیسن ۔۔۔۔ جیالے تے یوتھئے کوں اندازہ کوئے نئیں جو قومی تحریکاں بنݨ تے مُکݨ ءچ سارا کردار تاریخ تے اوندے ءچ اہم پاپولر قانون فیصلاں تے ہوندے مثلاَ
(١) پہلی واری پہلے قانونی فیصلے ءچ اساں پاکستان بݨن توں پہلے سکھاں دے حملیاں دے بعد ہک تاریخی جنگ ہارݨ دے بعد زبردستی پنجاب دا حصہ بݨائے گئے۔
(٣) ہُݨ اساݙا تریہجا تاریخی تے قانونی فیصلہ تھیوݨ ویندا پئے ۔ اے فیصلہ ہندوستان توں آیا پنجابی پناہگیر مہاجر تے ابادگر کریندا پئے پنجاب دا پنجابی بݨا تے ۔۔۔۔ ایں تریہجے تاریخی فیصلے ءچ اساں قانونی طور تے موجودہ پنجاب دے پنجابی جنوبی پنجابی بݨسوں تے اکھویسوں ۔
سکھ حملے ءچ پنجابی بݨے ہندوستان دی تقسیم دے بعد وت مغربی پنجابی بݨے تے ہݨ اساں جنوبی پنجابی بݨسوں ۔۔۔۔پہلے اساݙے ڈومیسائل تے پنجابی لکھا ویندا ہا ہُݨ جنوبی پنجابی لکھیسی ۔۔۔۔ ایندے بعد پنجاب دی کیہڑی تقسیم تھیندی ء کݙݨ تھیندی ء اللہ بہتر ڄاݨدے ۔۔۔۔ پر کجھ کوں ضرور علم ہے جو کیا، کڈݨ تے کیویں تھیندی ہے ۔۔۔پر ڄہڑےسیاݨے اپݨی ذہن دانیاں ءچ سرائیکی صوبے دا خاب ݙیکھدے ٻیٹھن جو ہالی صوبہ تاں ملدے بعد ءچ ناں دی لڑائی لڑسوں انہاں کنوں بھولا یملا کملا کوئی نہ ہوسی ۔۔۔۔ کیوں جو سرائیکی زبان ادب کلچر کلچر کرݨ ءچ نہ تہاکوں پہلے کوئی رُکیندا ہا تے نہ بعد ءچ کوئی رُکیسی ۔۔۔ ہتھوں پنجابی کمرشل مافیہ سرائیکی ادب سرائیکی موسیقی تے کلچر کو پروموٹ کریسی جیکر اوندے ءچ چار پیسے لبھدے ہوئے تاں ۔۔۔۔۔۔ اے تاں تھی گئی سرائیکی سرائیکی زبان ادب کلچر نچݨ گاوݨ میہنہ تے ساوݨ دی ڳالھ پر جیکر کہیں وی سیاسی گالھ کیتی ۔۔۔پسماندگی تے سرائیکی حقوق دے بحالی دی ڳالھ ٹوری تاں اڳوں جواب آسی " او پئی ۔۔تسی کیا سی اسی قیدی تخت لہور دے ۔۔۔۔۔پنجاب کھا گیا ۔۔۔ پنجابی کھا گیا اسی گریب ہوگئے ۔
ہن تہاڈے ساری علاقے کٹھے کر دتے تہاڈا صوبہ بݨا ڈتہ ۔۔بندے تہاڈے صوبے دے اسمبلی وی تہاڈے صوبے دی ۔ تہاڈا اپݨا بڄٹ اپݨا اپݨی آمدنی اپݨا خرچ اپݨی نوکریاں سب کُش تُہاڈا تہاڈے کول ہیگا ۔۔۔۔ ہݨ خبردار جو کسی نے پنجاب یا پنجابی دے خلاف کوئی گل کیتی یا سرائیکی سرائیکی کیتی ۔۔۔۔۔۔ " ہک عام لہوری کوں تاں پتہ ءی کوئی نئیں جو سرائیکی کیا بلاں ہے ۔۔۔۔ انہاں کوں تاں رڄ ءچ صرف اتنا پتا ء جو اساݙا وڈا سارا پنجاب ہے جیندے جنوب ءچ ڄانگلی ٻولی بولݨ آلے تے ہندوستان توں پنجابی مہاجر آباد ہن ۔۔۔۔۔ ڄانگلیاں کوں اج کل سرائیکی آکھدن" ۔۔۔۔۔ پر ڄیہڑا پنجابی مہاجر ابادگر پناہگیر سرائیکی وسیب ءچ سنتالی تو وسدے ۔۔۔ جئیں اڄ تیں خود کوں سرائیکی دھرتی کلچر ءچ ضم نئیں کیتا تے جیہڑا اصل ءچ سرائیکی معیشت وسائل تے اقتدار تے قابض ء ۔۔۔۔ ڄیہڑا لہوری پنجابی اشرافیہ دا بھئی وال ہا اوندا تقاضہ بھاولپور صوبہ تے جنوبی پنجاب صوبہ ہے کیوں جو اونکوں مقامی سرائیکی وسیب دی لُٹ پُٹ ءچ لہوری پنجابی کوں حصہ ونڈاوݨ تے اقتدار ءچ مشروط حصہ داری وارے نہ کھاندی ہئی ۔۔۔۔ اونکوں سرائیکی جاگیردار وڈیرے تے سرداراں ڄیہڑے اسٹبلشمنٹ دی پارٹیاں ءچ ہر حُکم دے غلام ہوندن کوں نال رلا تے جنوبی پنجاب صوبے دا صرف شوشا چھوڑنا ہا او وی سرائیکی صوبے دی تحریک ءچ۔۔۔ انہاں کوں پتہ ہا جو نوزائیدہ بے نہ کوئی سر دا سئیں ء نہ کوئی باشعور سیاسی تربیت یافتہ کیڈر ء نہ جماعت نہ کوئی سیاسی تجربہ کار لیڈر۔۔۔۔ چھڑے جزباتی سرائیکی لوکاں دی تحریک ء۔۔۔ ڄیہڑے کݙاہیں پی پی پی تے ہتھے تے کݙاہیں پی ٹی آئی دے ہتھے چڑھے ودن ۔۔۔۔ انہاں کیتے انہاں دا ہک ادنا جا کارکن خبریں اخبار آلا ضیا شاہد ء پوری سرائیکی تحریک کوں اڳوں لاوݨ کیتے کافی ء ۔
تاڄ لنگاہ تے پاکستان سرائیکی پارٹی دی ٻئی سنجیدہ باشعور قیادت دانشور سیاسی کارکن جیندے رہ نئیں گئے۔۔۔۔ ہُݨ ہک سیٹی مریسوں جنوبی پنجاب دا نعرہ مریسوں سبھے آپے لُڑھے آؤسن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔ تے اوہو تھئے ۔۔۔ پہلے سرائیکیاں نال ویہہ ٻاوی سال پی پی پی سرائیکی صوبے دا لولی پاپ ڈے تے پاپ کمائے ہُݨ اوں توں وی ودھ فنکار پی ٹی آئی آلے اپݨی دکان جنوبی پنجاب دی کھول تے آڳئین ۔۔۔۔ اپݨے دل تے ہتھ رکھ تے ݙساہے جو کیا چوہدری شجاعت اینڈ کمپنی سرائیکیاں کیتے ٹھردا ٻیٹھے؟ ۔۔۔ کیا وسیب دے سب توں وڈے استحصالی جاگیردارطبقہ گدی نشین بنیادپرست طبقہ سرائیکیاں کیتے ٹھردا ٻیٹھے؟۔۔۔۔ جنوبی پنجاب صوبے دا ٹاسک جیکر ہے تے اپݨی قوم کوں ویچݨ دا ٹھیکہ مارکہ انہاں کوں ݙتے ۔۔۔۔جنہاں دے پیو ݙاݙے ٻرہوپلے ڈھاڑل ہن جنہاں نے سرائیکی دھرتی تے قہر ٻݨ تے اساݙے ٻالاں وݙکیاں دے ڳاٹے لہائن او ہݨ اج اساڈے حقوق کیتے اوتاولے ٻیٹھن۔۔۔۔۔ سرائیکی دا اکھاݨ ء جو " لمے دے ارائیں ۔۔۔آپے چور تے آپے سئیں "۔۔۔۔۔۔ شہزادعرفان
ہِک درد مند دی ہٻڑاس
اِیہ سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے بارے وِچ "سیئں ظہور دھریجہ" دِی ہِک سوہݨی لِکّھت ہِے۔ ملاحظہ فرماؤ:
خِطّۂ سرائیکستان دی تریخ اتنی پُراݨی اے ڄتنی کہ انسانی تریخ، خطۂ اوچ شریف تے ملتان سرائیکی علاقے دی عملی ادبی تے ثقافتی قدامت دِیاں زندہ تے ڄِیندیاں جاگدیاں مِثالاں ہِن۔ سرائیکی تہذیب دیاں ڄڑھاں اِتِنیاں ترکڑیاں تے مضبوط ہِن ڄو مخالفت دے ہزار جھکڑ جھولیاں دے باوجود سرائیکی زُبان تے تہذیب کُوں ختم نی کِیتا ونڄ سڳیا۔ بالا دست طبقے ہِک خوفناک سازش دے تحت سرائیکی علاقے کُوں صَدیاں تُوں اُندے لِسانی تہذیبی تے جغرافیائی حقوق تُوں محرُوم رکھیندے پَین۔ ١٨١٨ء اِچ رنجیت سنگھ دے حملے دے بعد سَرائیکی علاقے نال ظلم زیاتی تے ݙِڈھپ دا وادھا تھِی ڳے۔ ݙُکھ دی ڳالھ اِے ہِے ڄو لعنتی دَجّال تے قابلِ نفرت جرنیل رنجیت سنگھ دے کافرانہ عمل دے بعد وِی مسلمان بھرانویں وِی سرائیکی علاقے نال کوئی گٹکی نی کِیتی۔ زِیادتیاں کرݨ وَالیئں وچ ٻاہر دے حملہ آوریں دے ایخبٹ وِی شامل ءِن تے سرائیکی دھرتی دے ناخلف تے انگریزیں دی معنوی اولاد وِی شامِل اِے، سرائیکی لوکیں دے ݙُکھ درد، کرب، کشالے محرومیاں تے زیادتیاں جڈݨ حد توں وَدھ ڳن مصیبت دے مارئیے لوک غمیں تُوں ناسیں تار تھِن تاں دھرتی واسیاں دے ترجمان شاعراں نے محرومیاں کُوں "سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی مزاحمتی شاعری" دی زبان ݙِتی اِے۔ خطۂ سرائیکستان دے ݙُکھاں دی ہٻڑاس ڄداں ٻاہر آئی اے تاں ایکُوں سئیں ابن کلیم احسن نظامی دی کتاب دا ناں ݙِتا ڳے۔ سئیں ابنِ کلیم ڄتنے چنگے خطاط تے آرٹسٹ ہِن،اُتنے چنگے انسان وِی ہِن،انہاں کُوں اپݨی ماء دھرتی، ماء ٻولی،تے ماء ٻولی دے لوکاں نال سچّا پیار ہِے، اِیں پیار دا اظہار انہاں دِی شاعری تُوں تھِیندے، انہاں دے تحریریں دے فنی رموز بارے میں کُجھ فی ڄاݨدا، البتہ انہاں دے جذبے دی سچائی، اپݨی مٹٰی نال پیار دِی رِیت تے ظلم دے خلاف کلمۃ الحق بلند کرݨ دے اسلامی فرض دی ادائیگی کُوں سلام پیش کرینداں، خداوندِکریم اپݨے حبیب پاکؐ صدقے انہاں دی توفیق کُوں مزید فرماوے۔ آمین ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
غزوۂِ بنی قریظہ دا پسِ منظر
مدینہ دے اندر ہک یہودی قبیلہ بنی قریظہ رہندا ہئی جیندے نال مسلماناں نے امن دا معاہدہ کر رکھا ہئی۔ غزوۂ خندق وچ انھاں نے مسلماناں دی کنڈ وچ چھرا گھونپݨ دی کوشش کیتی جیہڑی خدا دے فضل نال ناکام تھی ڳئی۔ اینہی وجہ توں مسلماناں نے انہاں نال جنگ کیتی تے عہد شکناں کوں ہلاک کر ݙتا۔
یہودِ بنی قریظہ دی عہد شکنی
غزوہ خندق دے دوران مشرکین و یہود نے بنی قریظہ نال رابطہ کیتا تے مسلماناں کوں قتل کرݨ دی ترغیب ݙتی۔ یہودیاں نے مسلماناں نال معاہدہ کر رکھا ہئی ایں واسطے مسلماناں نے انہاں دی طرفوں بے فکری اختیار کیتی ہوئی ہئی۔ یہودیاں نے اپݨی قدیم فطرت دے عین مطابق دغا کیتا تے نو سو افراد مسلماناں تے حملے کیتے تیار تھی ڳئے۔ جݙݨ اے افواہ پھیلی تاں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے سعد بن معاذ تے سعد بن عبادہ کوں تحقیق کیتے بنی قریظہ دی طرف بھیڄا۔ فیصلہ اے تھیا کہ اگر اے ڳال ٹھیک نکلی تاں ایندی اطلاع خفیہ طور تے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں ݙتی ونڄے تاکہ مسلماناں دے حوصلے پست نہ تھیون۔ سے ڳال درست نکلی۔ بنو قریظہ کوں شک ہئی کہ اگر او مسلماناں دے نال عہد شکنی کرن تے قریش کنڈ پھیر کے چلے ونڄن تاں اچھا نہ تھیسی۔ ایں واسطے انہاں نے قریش توں کجھ انہاں دے لوگ بطور یرغمال منگے جینکوں قریش نے اپݨی توہین سمجھا۔ ایں دوران مسلمان یہودی سازش توں آگاہ تھی چکے ہن ایں واسطے انہاں نے راتاں کوں پنج سو سواراں دا گشت شروع کیتا تے نعرہ تکبیر لا کے بزدل یہودیاں دا جگر پاݨی کریندے رہیے۔ انہی وجوہ توں بنی قریظہ عملی طور تے حملہ نہ کر سڳے۔
قصبہ مڑل
قصبہ مڑل ہک چھوٹا جہیہ قصبہ ہے جہڑا لاڑ شجاع آباد روڈ تے آباد ہے۔ قصبہ مڑل موضع لاڑ کولوں نو کلومیٹر تے تحصیل شجاعباد کولوں اٹھارہ کلو میٹر دور ہے۔ ملتان شہر کولوں قصبہ مڑل تیس کلومیٹر دور ہے۔ قصبہ مڑل دی آبادی 2017 دی مردم شماری دے مطابق اٹھارہ ہزار ہے۔ قصبہ مڑل دی حدود موضع جامپور نال شمال وچ، موضع فیروز پور مغرب وچ، موضع خوجہ جنوب تے موضع قصبہ ثانی نال مشرق وچ ملدی ہن۔ قصبہ مڑل اپنے علاقے وچ ہک بہوں وڈا تعلیمی تے صحتی مرکز ہے۔ کیونکہ اتھا ہک رورل ہیلتھ سینڑ تے بارہویں جماعت تک دا ہائی سکول موجود ہے۔ اہیہ علاقے وچ ہک ڈگری کالج دی اشد ضرورت ہے۔
نواز شریف
پاکستان دا وزیر اعظم ہائی۔ ترائے واری پاکستان وچ وزیر اعظم بݨے۔
ریاست ماچھکہ
سولنگى قوم دے سردار سرائیکی وسیب دے ضلعے رحیم یار خان دے آخرى قصبے ماچھکہ وچ پائے ویندن۔ اے قصبہ کہ "اسٹیٹ آف ماچھکہ" دے ناں نال مشہور ہے، ماچھکہ سردار بہت بہادر، انا پرست، ضدى تے دلیر منے ویندن، ماچھکہ وچ سولنگى قوم دى حکومت منى ویندى ہے۔
ماچھکہ ہک قدیم ریاست تے سولنگى/ماچھی قوم دا ڳڑھ تے اکثریت والا علاقہ ہے۔ماچھکہ اپݨے وجود توں گھن کے ون یونٹ تک سندھ دا حصہ ہئی جیہڑا ول 1970ء وچ سندھ توں الڳ کر کے پنجاب وچ شامل کیتا ڳیا- جتھاں 98% سرائیکى ٻولى ویندى ہے۔ ماضى وچ ماچھکہ، سولنگى/ماچھی ذات دى ہک نیم ریاست ہئى، اڄ وى ماچھکہ دے وݙیرے تے سردار سولنگى قوم دے ہن۔ ماچھکہ ریاست بابت حافظ عبدالستار کوریجو لکھدن کہ "ریاست مانکتارہ، منکارہ یا مانک ڳڑھ دا حاکم "جیسلراءِ ولد ججو سولنگى" ہئی، ریاست ماٹھیلو توں گھن کے اوٻاڑو تے صادق آباد تک پھیلى ہوئى ہئى۔ حافظ صاحب نے ماچھکہ کوں سندھ دى ہک قدیم ریاست تے سولنگى ذات دا مرکز تاں ݙسے پر ایہ نی لکھا کہ ماچھکہ دى اصل جیوگرافى محل وقوع کتنى ہئى؟ وسیب دے ایں قدیم علاقے بارے ڄاموٹ حاجى خان چاچڑ لکھدن کہ "ماچھکہ کوں پاکستان بݨݨ دے بعد سندھ توں الڳ کرکے پنجاب وچ شامل کیتا ڳیا۔ علاقے وچ ماچھى/سولنگى قبیلے دى اکثریت دى وجہ نال ماچھکہ سݙیا ڳیا۔ سندھ تے سرائیکی وسیب دا ایہ حصہ پاکستان بݨݨ دے بعد تقسیم تھیا۔ ماچھکہ بارت ایاز بھاڳت لکھدے کہ " ایہ ریاست موجودہ ماچھکہ والے علاقے تے قائم تھئى ہئى جتھاں سولنگى ذات والے اکثریت نال رہندے ہن، جیہڑے بنیادى طور تے بہت بہادر تے لڑاکو ہن۔ انہاں دے سردار دے کول 66 ہزار دى فوج ہئى، 500 جنگى گاݙیاں تے 6 ہزار گھڑ سوار ہن۔ سولنگى قوم دا شمار سرائیکی وسیب تے شمالی سندھ دے جنگجو قبائل وچ تھیندے۔  سولنگی مالدار تے زمیندار ہن۔ انہاں دا کلچر و لباس خالص سرائیکی ہے۔ سولنگی قبیلے دے عورتاں زیادہ پردہ کریندن۔
غزوۂِ بنی لحیان
بنولحیان او قبیلہ ہئی جیں نے حضرت محمد ﷺ دے صحابہ کرام کوں رجیع وچ قتل کیتا ہئی۔ اے حجاز دے بہت اندر عسفان دے مقام تے آباد ہن۔ ایں واسطے محمد ﷺ نے انہاں نال نبݨݨ وچ قدرے تاخیر فرمائی۔ جݙݨ کفار دے مختلف گروہاں وچ پُھٹ پئے ڳئی تے آپ ﷺ دشمن توں کسے قدر مطمئن تھئے تاں حضرت محمد ﷺ نے مدینہ دا انتظام ابن مکتوم کوں سونپا تے ݙو سو صحابہؓ تے ویہہ گھوڑیاں دے ہمراہ بنو لحیان تے یلغار فرمیندے ہوئے بطن غران دے مقام تک ونڄ پہنچے۔
اے بطن غران تے عسفان دے درمیان ہک وادی ہے جتھاں صحابہؓ کرام شہید کیتے ڳئے ہن۔ مسلمان فوج ݙو ݙینہہ اتھاں قیام کر کے ول حملے کیتے نکلے۔ مگر اتھاں بنو لحیان کوں خبر تھئی تے او پہاڑ دے چوٹیاں ول بھڄ نکلے تے انہاں دا کوئی آدمی مسلماناں دے ہتھ نہ لڳ سڳا۔ ول آپ ﷺ نے عسفان دا قصد کیتا تے اتھاں ݙاہ سواراں دا دستہ اڳاں بھیڄا تاکہ قریش کوں خبر تھی ونڄے تے مرعوب تھی ونڄن۔ اوں دستے نے کراع الغمیم تک چکر لایا۔ اوندے بعد آپ ﷺ کل چوݙہ ݙینہہ مدینہ تو باہر گزارݨ دے بعد واپس مدینہ تشریف گھن ڳئے۔
صادق آباد
صادق آباد سرائیکی وسیب دا ہک شہر ہے۔ ایہ ضلع رحیم یار خان دی تحصیل صادق آباد دا صدر مقام ہے۔ اے سرائیکی وسیب دا ہک مشہور شہر اے۔ ٹرانسپورٹ اچ لہور توں کراچی دے وچکار مرکزی اݙا سمجھا ویندے۔
لحیان
لحیان (Lihyan) (عربی: لحيان) ہک قدیم شمال عربی مملکت ہے۔ اے تقریباً چھیویں صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی قبل مسیح تک مدائن صالح وچ واقع ہئی۔ ایندا دارالحکومت دیدان ہئی جیہڑا ہݨ العلاء دے ناں نال ڄاݨا جاتا ویندے۔ العلاء سعودی شہر تیماء توں جنوب مغرب ول تقریباً 110 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔
عرب سلسلہ نسب دے ماہرین بنو لحیان کوں حضرت اسماعیل علیہ السلام دی اولاد دے عدنانی قبیلے توں سمجھدن۔
صابر مبارک پوری
نور محمد صابر مبارک پوری سرائیکی شاعر تے نعت خوان ہے۔
ڄم پل
مولوی نور محمد صابر وستی کھجی آلا کھوہ۔ کوٹلہ موسیٰ خان تحصیل احمد پور شرقیہ ضلع بہاول پور وچ ١٩٠٤ء وچ ڄمے۔ ایہ وی ہک اتفاق ہے جو ریست بہاول پور دے چھیکڑی نواب سر صادق محمد خان عباسی وی ایں ݙیہاڑے ڄمے۔ نواب صادق عباسی وان٘ڳوں مولوی صابر وی وݙا ناں کمایا۔
اولاد
صابر سائیں دا ݙوہترا خلیل احمد خلیل شاعر تے نعت خوان ہے،
کافی
متاں ول نہ ٹکروں جندڑی پرائی ہے
چوری جے ویسیں ون٘ڄݨ نہ ݙیساں
ڳل پا پلو سئیں منتاں کریساں
پیراں فقیراں دا ناں گھن ٹِکیساں
سکدئیں جو معراج دی رات آئی ہے
مُد ڈھیر ڳذری قاصد پٹھیندئیں
سئیں کاں اُݙیندئیں تے فالاں پیندئیں
جوسی توں پوتھی پھلیندئیں پُچھین٘دئیں
منتاں منیاں ہم تے پیریں پُڄئی ہے۔
سُدھ ہوندی وین٘دے مُنڈھوں نہ سݙین٘دی
ہِیں دل مٹھی کوں نہ روڳ لین٘دی
کن٘وارای مراں ہا خواری نی چین٘دی
تیݙی ذمے نی میں آپ لائی ہے
رہسے ایہو درد ہر آن دل وچ
ویسے قبر تئیں ایہو کان دل وچ
قسمت دیاں ڳالھیں ہے ارمان دل وچ
میں جاء وچھائی ہے پُنل کن٘ڈ ولائی ہے
ݙٹھڑا نہ ہم یار ناں سُݨ تے مُٹھڑی
ڄاوݨ والی رات لو عشق گھُٹڑی
میں کرماں ماری کوں مئی دائی پلائی ہے
ڄمدیوں پُنل خاں تیݙی ہُلی ہاں
سِک ݙے کے سینے تیݙی لُڑھ ڄُلی ہاں
ݙکھ ڈھیڑ ݙٹھڑم تے پوری تُلی ہاں
رَبّ پاک ڄاݨے جیڑھی میں نبھائی ہے
ہک رات رہسیں تاں ایہ کئی خَطا نی
ہِیں دِل دا لاوݨ تاں ہے کئی گناہ نی
رَبّ نی پُچھن٘دا اُوں آپ لائی ہے
سر تئیں تݨیں مردیں تئیں من٘ہ نہ موڑیں
ایہا نن٘در چھوڑیں مگر سِک نہ چھوڑیں
ایں پِیت وی رِیت نازک سکھائی ہے
ونکی:سرائیکی شاعر
ویہویں ویں صدی اتے بیزاد دیاں تصویریاں
ویہویں صدی اپنی آخیر تے پُج گئی ہے ، ساڈی نسل دے ٻہوں تھوڑے بندے اکویہویں صدی دے پہلے دیہائیں اچ زندہ ہُوون ، اُوں ویلھے اُنہاں دی کیا حالت ہُوسی شاید اُو اَڄ اندازہ کر سگدے تاں اُو اکویہویں صدی کوں ڈیکھن دی خواہش نہ کریندے ، اِیندی وجہ اے نہیں جو اکویہویں صدی اِیں صدی کنوں بُری ہُوسی بلکہ اینہہ واسطے جو اکویہویں صدی اگلی نسل دی صدی ہُوسی تے اُوندے وچ اُو اُنویں ہُوسی جیویں کوئی بندہ ایجھیں مُلک اچ ہُووے جیندے وچ کوئی شخص وی اُوندی زبان نہ سمجھدا ہُووے ، اکویہویں صدی آزادیں ، روشنیں اتے زندگی دے نویں امکانات دی صدی ہے ، اے اُو صدی ہے جیں بندے کولوں اُوندے ماضی اتے اجداد دی زندگی دیاں تمام آچھائیں بُرائیں اُوں توں اَنج کر ڈتن ، اُوندا ماضی بھاویں جو اُوندے لاشعور اچ کتنیاں جِھکیاں پاھڑاں رکھدا ہُووے جسمانی طور تے اُونکوں نکھیڑ گھدس ۔ آڄ ماضی دے تمام ڈرامے تے جھاتی پاؤں تاں ساکوں اپنے اجداد کتنے مضحکہ خیز تے بے بس لگدن اتے اُوں ڈرامے دے منظر کتنے ڈراکلے لگدن بازار تے اُنہیں اچ وکدے ہوئے بندے بلا تخفیض رنگ ، نسل ، عقیدہ ، مُلک اتے اپنے تمام جذبیں ، خواہشیں ، حسرتیں اتے ڈکھیں کنوں علحیدہ کیتے ہُوے محض وکاؤ مال کشمیری شال ، یمنی جوتی اتے عربی گھوڑیں کنوں وی ذیادہ بے قیمت ، ویچن والے عالم ، تاجر، محدث ، ترک ، عرب ، پُرتگالی اتے ولندیزی گھنن والے بادشاہ ، جنرل ، شاعر ، فلاسفر ، مفسر ، قاضی جاگیردار اتے درباری سب دے نزدیک ہاتھی دانت دے دستے آلے خنجر ، اصفہان دے قالین تے بلقان یا افریقہ وچوں پکڑے ہُوئے اُنہاں دے ہم جنس اچ کوئی فرق کائنی ، دربار جیندے وچ ہک زرنگار تے ٻیٹھا ہویا بادشاہ سامنے ہَتھیں وچ بلوریں کٹوریں وچ ارغوانی شراب گھدی کنیزاں ہَتھ قصیدہ چائی ہُویا شاعر، انسانی کھوپڑیں دے مینار اُسریندے فوجی جنرل سب سر جھکائی کھڑن اتے ہک کونے اچ درباری واقعہ نویس ٻیٹھا ترکی دے سلطان دے سفیر دے بیھجے ہُوئے تحائف دی تفصیل اتنی تیزی نال لکھدا ٻیٹھے اُونکوں اے پتہ ہے جو اگر کوئی چیز چُک گئی تاں فہرست دے آخیر اچ جیہڑی چیز شامل ہُوسی اُو اُوندی سِری ہُوسی ، ویسے بیزاد دے تصویریں اچ اے سارا منظر کتنا خوبصورت ہے۔
صاحب لغارۍ
صاحب لغارۍ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
ہزار سِکاں ہزار چِھکاں،
اجاں وی دل وِچ تَراٹ گِھندین!
او گُزریے ویلھے ولّا وَلِن ہا،
توں ٹھاہ کریں ہا میں ڈر ونجاں ہا““
صاحب لغاری
مونجھ دی شدت
مونجھ دی شدت میݙی توبہ
عشق محبت میݙی توبہ
دھاڑ خدا دی درد مریندن
دل دی حالت میݙی توبہ
تیݙو ݙیکهنڑ مئے دے مٹ ہے
مئے دی عادت میݙی توبہ
عشق عذاب ہے عشق ہے آتش
تیݙی قربت رب دی رحمت
تیݙی نفرت میݙی توبہ
رس نہ سئیاں دهاں نہ ݙیسوں
رب کوں پارت ، میݙی توبہ
هائے ڑی غربت میݙی توبہ
توبہ زاری ، صاحب لغاري
رس گئے نا وت، میݙی توبہ
صاحب لغارۍ ونکی:سرائیکی شاعر
ماݨہ احمداݨی
ماݨہ احمداݨی توں ہجرت کرݨ آلے ہندو خاندان دے فرد تیج بھن مرگ دے میسج ملنڑ تے صغیر احمداݨی دی نظم
ماݨے  خان   نے   آن   وسایا   نہر   کنارے  ماݨہ
مختلف  ول   قوماں   آیاں   کرݨ    اتھ   ٹکاݨہ
ماݨہ  شہر   ہا   ماݨ   اساڋا  ماݨہ   ساڋی   شان
ہندو مسلم  رل  آہدے  ہن  ماݨہ  من  کوں بھاݨہ
پاکستان بنڑنڑ دےویلھے نہ ہندو شہر چھڑیندے
اوں ویلھے  تاں   ہندو  مسلم   ڈاڈھا  ہا   یارانہ
ساڈا ماݨہ  پیارا  ماݨہ  ہندو  اتھ وی یاد کریندن
ساڈے وڋکے   یاد  کریندے   ہن  او  وقت  پراݨہ
اپڑیں سنگت یاد کریندے ڋوہیں اے ھئیں آھدے
ہکے شہر اچ رہندے ہاسے تھی ڳیوں  کانو  کانہ
اپڑیں وڋکیں دی سنگت صغیر ٹریسی ان شاء اللہ
تیج مرگ  دا  میسج  ساڈے  ملنڑ  دا  ھک  بہانہ
بھٹی
بھٹی راجپوت یادوونشی (Yaduvanshi) تے چندرونشی دے طور تے مشہور ہن۔ بھٹی راجپوت کرشن جی دی اولاد منے ویندن۔ ایں قبیلے دے مشہور ہندو راجاواں وچ راجہ کرشن جی مہاراج، راجہ باہوبلی، راجہ گج سنگھ، راجہ سالباہن، راجہ بلند، راجہ رسالو، راجہ بھاٹی راۓ، راجہ بھونی سنگھ المعروف بجےراۓ، راول جیسل سنگھ والئی ریاست جیسلمیر، راݨا کپور سنگھ بانئ ریاست کپورتھلہ مشہور ہن تے مسلماناں وچ راۓ اچت سنگھ جیہڑے کہ  حضرت بہاٶالدین ذکریا ملتانی دے پڑپوترے دے ہتھ تے مسلمان تھئے تے ناں راۓ اللہ ݙتہ خاں بھٹیؒ رکھا ڳیا۔
راجپوت بھٹیاں دی مشہور ریاست و قلعہ بھٹنیر، راجھستان ہئی جینکوں 1398ء وچ امیر تیمور دے حملیاں نے مسخ کیتا جیندے نال بھٹی راجپوت بھٹنیر چھوڑ کے ݙوجھے علاقیاں وچ بکھر ڳئے۔ ہک زمانے وچ راجپوت بھٹی ہستناپور توں گھن کے کاشغر تک حکمران رہے ہں جینکوں بھٹسر نال یاد کیتا ویندے۔ افغانستان وچ غزنی، جیندا پراݨا نام گجنی ہئی اونہی قبیلے دے ہک راجہ گج سنگھ دے ناں تے ہے۔ راجپوت بھٹیاں دے گوتھاں وچ ٻارہاں پال قابل زکر ہن، جنہاں وچ گورپال بھٹی، میݨ پال بھٹی، لکھݨ پال بھٹی، سانس پال بھٹی، ہرپال بھٹی وغیرہ مشہور ہن۔ اے قبیلہ کیونکہ برصغیر دا مقامی ہے تے ہر وسیب اچ نسلی تے مقامی سمجھیا ویندے ایں طرح سرائیکی وسیب وچ وی باقی علاقیاں دے مطابق مقامی تے نسلی سرائیکی ڳوتھ دے طور تے ڄانا ویندے۔
فورٹ منرو
فورٹ منرو ایک پہاڑی سیاحتی مقام ہے۔ ایہ ہک انگریز منرو دے ناں تے ہے۔ ضلع دیرہ غازی خان وچ ہک ٹھڈھا مقام ہے۔
ملتان دا لوک ادب
سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
اولیاؤاں دی جاء ملتان:
ملتان، صدیاں تُوں آباد شہر ہے۔ اِیہ شہر بابل، نینوا تے موہنجوداڑو وانگوں قدیم ہے۔ اِیندا شُمار دُنیا دے قدیم عِلمی مراکز وِچُوں تھیندے۔ صُوفیائے کرام نے اِتھاں تعلیم و تعلم، عرفان، فلسفہ تصوّف دِی بُنیاد رکھی۔ تہذیب ثقافت، لوک ادب، علوم و فنونِ لطیف مُلتان دِی خاص پچھاݨ ہِن۔
حضرت بہاء الدین زکریاؒ، فخر الدین عراقی، جلال الدین سُرخ پوش بُخاری، شاہ شمس سبزواری، اَمیر خسرو، میر علی حسینی، نواب موسیٰ، خواجہ فخر الدین گیلانی، حافظ جمال ملتانی، علی حیدر ملتانی، غلام حسین شہید، بی بی مخفی، اَتے مختلف اَدوار وِچ ٻئے بَٖہُوں سارے علماء، دانشور، ادیب، شاعر، ایں شہر نال تعلق رکھدے ہَن۔ اِیں شہر توں اِی مخدوم محمد یوسف نے تذکرۃ الملتان اَتے لالہ حکم چند نے ’’تواریخ ملتان‘‘ تصنیف کر تے مُلتان دِی عِلمی روایت کُوں اَگئے وَدھایا۔
اَنگریزاں دے دور وِچ پیر علی مردان اُویسی ، پیرݨ ملتانی، محمد بخش نوروز، منشی فائق، بسمل ملتانی، اَتے کئی ٻئیاں شخصیات دا شمار ملتان دے عُلماء تے فُضلاء وِچ تھیندے۔ موجودہ دور وِچ علامہ عتیق فکری، مولانا نور احمد خان فریدی، ڈاکٹر مہر عبدالحق، منشی عبدالرحمن، کشفی ملتانی، ڈاکٹر عرش صدیقی، ڈاکٹر اے بی اَشرف، ڈاکٹر انوار احمد، ڈاکٹر صلاح الدین حیدر، ڈاکٹر طاہر تونسوی، اَصغر ندیم سیّدک، ڈاکٹر اسلم انصاری، صدیق شاکر، حبیب فائق، ضلع مُلتان دے مشہور قصبات ڄہیڑے جو ہُݨ شہراں دِی صُورت اختیار کریندے ویندِن، اِنہاں وِچُوں شیر شاہ، مخدوم رشید، کھوکھر، جلال پور کھاکھی، مٹوٹلی، کوٹلی نجابت شامل ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:ملتان دی لوک ثقافت ونکی:ملتان دا لوک ادب
سرائیکستان (جنوبی پنجاب) کرکٹ ٹیم
جنوبی پنجاب کرکٹ ٹیم پاکستان دی ہک مقامی کرکٹ ٹیم ہے جیہڑی پاکستان کرکٹ دے ماتحت اے تے صوبہ پنجاب دے جنوبی تے کجھ شمالی حصیاں تے مشتمل سرائیکی وسیب دی نمائندگی کریندی ہے۔ ایہ گھریلو فرسٹ کلاس، لسٹ اے تے ٹی 20 کرکٹ مقابلیاں وچ حصہ گھندی ہے، یعنی قائد اعظم ٹرافی، پاکستان کپ تے قومی ٹی 20 کپ۔ ٹیم سدرن پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر انتظام ہے۔ ایندا قیام 2019ء اچ تھیا۔ زیادہ تر میچ ملتان تے بہاولپور سٹیڈیم اچ تھیندن۔
تاریخ
ٹیم کوں 31 اگست 2019ء کوں پاکستان کرکٹ بورڈ (پی سی بی) دے ذریعے اعلان کردہ نویں گھریلو ڈھانچے دے ہک حصے دے طور تے متعارف کرایا ڳیا ہئی۔ 3 ستمبر 2019ء کوں پی سی بی نے کھلاڑیاں دا اعلان کیتا۔
صادق بزدار دا ارمان
صادق بزدار مرگئے صرف اپ نئیں مویا سنگت کوں وی نال ماری گئےصادق بزدار سندھ دریا دی مھبت بھری منڑ ہا کردار دا صادق پیار دا صادق گال مہاڑ دا صادق ۔۔۔صادق موئے ساڈے سانگے مہرے الا مویا گئے بدھی سنگت دانڑاں دانڑاں تھئی گئی ول یاریں دا ملنڑ مہانگ تھی گیا ول ایں کھیرو کھانڈتھئے ھئیں جو ہک بے دا اتہ پتہ نئیں ریہا ساہ ساہ ہجر دی سانگ تیں ٹنگیچ گئے ھاں ہسیئے تاں کرب اچ کوہیچ گئے  ہک کارواں ھا پیاردا لٹیج گئے مرکیں پئے جیندے ھوسن سدھ بدھ نئیں کتھ ھوسی سرور کربلائی رانڑاں امام بخش  غلام عباس جاڑا منظور خاں دریشک تاج خاں گوپانگ استاد نزیر فیض مگی سمیع مجاز جاوید اصف مسیع اللہ گورچانی ماسٹر رسول بخش گلفاز   عبدالطیف بھٹی ملک سجاد ماڑھا عمرخاں بزدار درخواست جمال خاں عابد مراڑانی  عزیز شاھد۔ریاض عصمت بشیر غمخوار مصطفے خادم اصغر گورمانی فضل عباس ظفر ۔ظفر جتوئی رشید اشتر منظور ٹھلا اسلم ملکانڑیں سعید احمدانی نزیراحمدانی کریم نواز خاں کورائی خادم خاں گشکوری چاچامریداحمد خاں گلفاد لیاقت خاں گلفاد پیلا خاں گلفاد حضور بخش خاں گلفاد ملک حسن عبدالواحد ملنگ اقبال نصرت فیض علی فیض ملنگ واجد بزدار درمحمد راوی حسن لشاری سلیم گورمانی ڈاکٹر فداحسین غلام یسین خاں علیانی ایڈوکیٹ سرور اعوان اسلم مشوری خلیل بھٹی حاجی غلام شبیر خاں بزدار استاد حکیم مرید موچی جام حضورن امیربخش پراھائیں اقبال بزدار ھوٹل الا کوئی منے یا منے صادق خاں دے مرنڑ اچ صرف عاشق بزدار کلہا تھئے عاشق خاں امدنڑ خیر دی ھووی. (اکبر ملکاݨی)
صادق سنجراݨی
صادق سنجراݨی دا تعلقنوکنڈی, ضلع چاغی نال اے۔ ١٢ مارچ ٢٠١٨ کوں ٥٧ ووٹاں دی اکثریت نال انہاں کوںسینیٹ آف پاکستان دا چئرمین منتخب کیتا ڳیا اے۔ انہاں دے مقابلے وچ راجہ ظفرالحق نے ٤٢ ووٹ حاصل کیتے۔