cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی ادب توں نوجواناں دی دُوری
ساݙا سرائیکی خطہ جیویں سوہݨا ھے اونویں وسائل دی کمی پاروں پچھونہاں وی ݙسدے۔ اساݙی وَسوں وچ تعلیم ، صحت تے بے روزگاری جہیں مسائل عام ہِن جنھاں دی وجہ توں اساݙے روئیے بدلدے ویندن۔ افسوس ایں ڳالھ دا وی ھے جو اساݙی نویں نسل جیوݨ دے تقاضے تبدیل کریندی ݙسدی ھے ادب اچ اوندا حصہ اٹے اچ لوݨ برابر ھے۔اَہدن شاعر ہر قوم دا سرمایہ ہوندے ۔ اساݙی دھرتی وݙے ناں والے شاعر پیدا کیتن پر اساکوں ڈُٖکھ ایں ڳالھ دا وی ھے جو اساݙے اِنھاں عظیم معماراں دی قدر نئیں کیتی ڳئی۔ تعلیمی حوالے نال ہُݨ میٹرک ، ایف اے تے بی اے وچ بھانویں جو سرائیکی پڑھائی ویندی پئی ھے پر اساݙی نویں نسل ایں پاسے توجہ نئیں کریندی پئی۔ ایں ویلے اساݙے نینگراں اچ ہک مرض انٹر نیٹ شاملِ حال ھے اساں سوشل میڈیا نال جُڑ کراہیں پوری دُنیا نال تاں جُڑ ڳئے ہئیں پر اپݨیاں ذمہ داریاں توں کنارا کش تھی کراہیں نکمے تے کم چور وی تھیندے ویندوں۔
اساݙی ریت ہئی وِساخ تے بُزرگ کٹھے تھیندے ہَن تے دُنیا جہان دی سُدھ ٻدھ پوندی ہئی اتے نوجوان اپݨیاں رِیتاں روایتاں نال جیوݨ دا ڈھٻ سکھدا ہااڄ او ڳالھ نی رہ ڳئی۔ایں ڳالھ کوں تُساں وی تسلیم کریسو جو جیرھی شئے اساکوں کل بُزرگاں توں لبھدی ہئی او اڄ گوگل توں نئیں ملدی۔دوستو ! ایں سانگے میں سمجھداں ہر قوم دی سُنجٖاݨ اتے بقا اوندا ادبی پورہیا ہوندے ایں سانگے اساکوں اپݨے ادب نال جُٖڑ کراہیں ہک زندہ قوم بݨݨ دی ضرورت ھے۔
حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ
thumb|حضرت علی المرتضٰیؑ علی بن ابی طالب (599ء –661ء) رجب دی تیرہ تاریخ کوں شہر مکہ وچ خانہ کعبہ وچ پیدا تھئے۔ آپ دے والد دا ناں ابوطالب تے والدہ دا ناں فاطمہ بنت اسد ہے۔ آپ دی پیدائش خانہ کعبہ دے اندر 13 رجب بروز جمعہ 30 عام الفیل کوں تھئی۔علیؑ، پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا زاد بھائی ہن بچپن وچ پیغمبر دے گھر آئے تے اتھائیں پرورش پاےی۔ پیغمبر دی زیر نگرانی آپ دی تربیت تھئی۔ حضرت علی پہلے ٻال ہن جنہاں نے اسلام قبول کیتا۔ آپ دی عمر اس وقت تقریباً ݙاہ یا یارہ سال ہئی۔
آلِ جلائر
جلائری قبائل ایل خانیاں ہی دی ہک شاخ ہئی تے ایہ نسلاً منگول ہن۔ جݙݨ ایل خانی سلطان ابو سعید دا انتقال تھیا تاں امراء مرکز وچ صاحب اقتدار تھی گئے۔ اوہ جس کوں چاہندے تخت نشین کریندے تے جس کوں چاہندے تخت توں لہا ݙیندے۔ انہاں وچ جلائری سردار شیخ حسن بزرگ نے جݙݨ اقتدار حاصل کیتا تاں اوہ ایل خانی حکمراناں کوں کٹھ پتلیاں دی طرح نچیندا ہئی۔ جݙݨ آخری ایل خانی حکمران نوشیرواں مر گیا تاں حسن بزرگ (1339ء تا 1356ء) عراق تے قابض تھی گیا تے بغداد کوں دار الحکومت بݨاکے ہک مستقل حکومت قائم کر گھدی۔ thumb|Chupanid - Jalayerid dyansty 1337–1432 ad جلائری سلطنت
حسن بزرگ دے بعد اس دا چھوہر اویس خان (1356ء تا 1374ء) تخت نشین تھیا۔ اس ترکماناں توں جیہڑے آذربائیجان تے مشرقی اناطولیہ تے قابض تھی گئے ہن، تبریز تے آذربائیجان چھک گھدا تے موصل تے دیار باکر تے وی قبضہ کر گھدا۔
جلائریاں دا دور تعمیر و ترقی دے کماں دے لحاظ نال کوئی اہمیت نی رکھدا۔ فارسی دے مشہور قصیدہ گو مسلمان ساوجی (متوفی 1378ء) تے عرب مورخ ابن عرب شاہ (1388ء تا 1450ء) دا جلائری دربار نال تعلق ہئی۔ ابن عرب شاہ دی تاریخ عجائب المقدور اس دور دی تاریخ خصوصاً امیر تیمور دے حالات دا بڑا قیمتی ماخذ ہے۔ ایہ عربی وچ ہے تے اس وچ تیمور دے برائیاں ݙتیاں گئیاں ہن۔ امیر تیمور بغداد فتح کرݨ دے بعد ابن عرب شاہ کوں سمرقند گھن گیا ہئی۔ احمد جلائر نے فارسی دے شاعر حافظ شیرازی دی سرپرستی وی کیتی ہئی۔
حمیدالدین فراہی
نسبت فراہی
فراہی مولانا دا نسبتی ناں ہے، وقت دے نال نال اینکوں اتنی شہرت حاصل تھئی کہ اصل ناں وی پس منظر اچ چلا ڳیا اڄ کہیں مولانا دا ذکر آندا ہے تاں ایہو ناں گھدا ویندے۔ مولانا نے ایہ نسبت کیہڑی وجہ توں اختیار کیتی تے ایندا ماخذ کیا ہے؟ سید سلیمان ندوی دا خیال جیہڑا قرین قیاس وی معلوم تھیندے کہ ایہ نسبت مولانا دے آبائی گرانہہ  پھریہا  دی طرف ہے۔ ایں پھریہا کوں عربی شکل ݙے کے مولانا اپݨے ناں دے نال فراہی لکھدے ہوندے ہن۔
لکھتاں
ذیل وچ مولانا دی تصانیف دا ذکر اے۔
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
thumb|الصحابي عبد الله بن الزبير عبد اللہ بن زیبر جن کا لقب حمامۃ المسجد 64 تا 73ھ (685 تا 695ء) ہک مشہور صحابی ہن تے کجھ عرصہ کافی اسلامی ملکاں وچ بطور خلیفہ وی حکومت کیتی. آپ دی خلافت کوں خلافت راشدہ دوم دا ہک باب تصور کیتا ویندے.
نسب
حضرت عبد اللہ بن زیبر، زبیر ابن العوام دے صاحبزادے ہن۔ آپ دی والدہ حضرت اسماء حضرت ابوبکر صدیق دی وݙی دھی تے حضرت عائشہ دی حقیقی بھیݨ ہن۔ مدینہ منورہ وچ 2ھ کوں پیدا تھئے۔ اس توں پہلے مہاجرین دے ہاں چونکہ کافی عرصہ تک کوئی اولاد نہ تھئی ہئی ایں واسطے آپ دی پیدائش تے مسلماناں نے خوب خوشیاں منائیاں۔ تقریباًً 8 سال دی عمر وچ رسول اللہؐ دے ہتھ تے بیعت کیتی۔ آپ دا شمار انہاݨ مشاہیر اسلام وچ تھیندا ہے جنہاں نے حق و صداقت دا علم بلند رکھݨ کیتے اپݨی جان تک وی نثار کرݨ توں دریغ نہ کیتا۔
طاہر شیرازی
طاہر شیرازی سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شاعر ہے
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
اعلان تے زمانۂ خلافت
شہادت حسین رضی اللہ عنہ تے سانحۂ کربلا نے لوگاں دے دلاں دے اندر ستے ہوئے جذبات کوں اس قدر شدت نال برانگیختہ کیتا کہ ملک دے طول و عرض وچ اموی اقتدار دے خلاف عام ناراضی تے بغاوت دی ہک زبردست لہر اٹھ کھڑی تھئی چنانچہ جیہرلے ابن زبیر نے اہل حجاز کوں انقلاب دی دعوت ݙتی تاں اہل مکہ نے انہاں دے ہتھ تے بیعت کر گھدی۔ اس وقت دنیائے اسلام وچ آپ جیسی موثر شخصیت دا حامل کوئی ݙوجھا شخص نہ ہئی اس واسطے اہل مدینہ نے وی جلدی آپ کوں خلیفہ تسلیم کر گھدا۔
طاہر شیرازی
غزل
میکوں گھر دے رَستے بُھل ڳئےھِن اڄاں پندھ ساݙا ٻَہوں سارا اے
اساں راہی لَمبیاں راتیں دے ساݙیاں تَلیاں ہیٹھ اندھارا اے
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
اعلان تے زمانۂ خلافت
عبد اللہ ابن زبیر نے مروان کوں شام وچ دھکیل کے زبردست سیاسی غلطی دا ارتکاب کیتا حالانکہ اوہنے آپ کوں یزید دی موت دے بعد خود خلافت دی پیشکش کیتی ہئی جیہڑی آپ نے اوندے نال نفرت دی وجہ توں ٹھکرا چھوڑی. چنانچہ مدینہ منورہ توں جیہرلے مروان بن حکم شام پہنچا تاں تمام اموی اس دے گرد جمع تھی گئے۔ تے اکثر امویاں نے اس دے وجود کوں غنیمت ڄاݨیا تے باہمی مشورہ تے رائے دے بعد ݙوجھے ݙو خلافت دے دعویداراں دی بجائے، مروان بن حکم کوں ہی 683ء وچ اپݨا خلیفہ چݨ کے اس دی بیعت کر گھدی۔ قبیلہ بنو قیس نے امویاں دے اس فیصلہ کوں تسلیم کرݨ توں انکار کر ݙتا۔ چنانچہ مروان تے حامیان عبد اللہ بن زبیر (بنو قیس) دے درمیان معرکہ مرج راہط پیش آیا جس وچ بنو قیس کوں شکست تھئی تے اس طرح عبد اللہ ابن زیبر دی قوت کوں پہلی کاری ضرب لگی تے آپ دی خلافت ڈانواں ڈول تھی ڳئی.
طاہر شیرازی
غزل
ول آپ مہارے ٹِھل پوندے توݨیں اَزل کنوں من تارا اے
ساݙا جِیوݨ توڑ حیاتی دا ٻَس فجریں کول نِماشاں تائیں
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
ابنِ زبیر دی شہادت
یزید اپݨے مرݨ توں پہلے اہل مدینہ کوں بیعت تے مجبور کرݨ کیتے مسلم بن عقبہ کوں ݙاہ ہزار فوجیاں دے نال مدینہ روانہ کیتا۔ اہل مدینہ نے شامی افواج دا بڑی پامردی نال مقابلہ کیتا مگر ترے ݙینہہ دی جنگ دے بعد شکست کھادی۔ تاریخ اسلام وچ اس شرمناک واقعہ کوں سانحہ حرہ تے واقعہ حرہ دا ناں ݙتا ویندا ہے۔ مدینہ کوں تاخت و تاراج کرݨ دے بعد یزید دی افواج مکہ دی طرف ودھیاں۔ مسلم بن عقبہ دوران سفر ہی مر گیا۔ لٰہذا حصین بن نمیر کوں سربراہ مقرر کر ݙتا گیا۔ ابن نمیر نے مکہ دا محاصرہ کر گھدا جیہڑا 64 ݙینہہ جاری ریہا اس دوران جیہرلے یزید دی موت دی خبر پہنچی تاں محاصرہ چا گھدا گیا۔ ابن زبیر دا اقتدار پہلے ہی روبہ زوال ہئی لیکن آپ دے انتہائی قریبی ساتھی مصعب بن زبیر دے قتل نے مروان دی وفات توں بعد اوندے پتر تے نویں اموی خلیفہ عبدالملک تے ابن زبیر دے درمیان سیاسی کشمکش تے رسہ کشی دا حتمی فیصلہ کر ݙتا تے عراق آپ دے ہتھوں نکل ڳیا.
طاہر شیرازی
غزل
اساں ساہ دے قیدی لوک ہِسے ساݙا دُھپ چھاں نال گُزارا اے
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
ابنِ زبیر دی شہادت
عراق دے ہتھوں نکل ونجݨ دے بعد ابن زبیر دی سیاسی تے فوجی قوت بہت زیادہ کمزور تھی چکی ہئی۔ لٰہذا انہاں حالات وچ عبد الملک کیتے زبیری اقتدار تے ضرب کاری لاوݨ آسان ہئی چنانچہ حجاج بن یوسف، اموی گورنرِ عراق کوں ابن زبیر دے خلاف مہم دا انچارج بݨا کے روانہ کیتا گیا۔ حجاج نے 695ء وچ مکہ دا محاصرہ کرکے شہر تے سنگباری شروع کر ݙتی جتھاں ابن زبیر موجود ہن۔ ایہ محاصرہ تقریباًً 7 مہینے جاریِ رہا۔ حجاج نے آپ نال سخت مقابلے دے بعد آپ کوں شہید کر کے آپ دی لاش کوں سولی تے لٹکا ݙتا۔ جیہڑی ترے ݙینہہ اتھائیں لٹکدی رہی. آپ دی والدہ حضرت اسماء دا اتھوں گزر تھیا تاں ݙیکھ کے ٻولے
طاہر شیرازی
غزل
ساݙے شاھر تے راڄ کریندے پئے اساں سَکھݨےٻاݨ مَریندے رہے
ڄیڑہیاں رُتیں ساݙیاں کݨکاں تھئے انہاں رُتیں توڑ خسارا اے
حضرت عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ
ابنِ زبیر دی شہادت
آپ دی شہادت دے نال مملکت اسلامیہ توں ہک ایسی شخصیت اٹھ گئی جیہڑی سنت نبوی دی علم بردار تے خلفائے راشدین دے دور دی عملی تصویر ہئی۔ اس دے بعد حجاز دنیائے اسلام دا سیاسی مرکز نہ رہا۔ شمع رسالت دے اس آخری پروانے دی شہادت دے نال خلافت علی منہاج النبوۃ دا آفتاب غروب تھی گیا۔
طاہر شیرازی
غزل
کَیں رُت اپݨی دے جوبن وِچ اساں سن٘گتاں تروڑ کے آئے ہاسے
تائیں بَیگانے ماحَول دے وِچ ساݙا اوپریاں نال گُزارا اے
سوہݨا سبق
میں تے میڈا مُلیر رلے گورنمنٹ پاٸلٹ سکینڈری سکول رحیمیار خان ٕچ پڑھدے ہاسے۔ جماعت دے وچ زیادہ تر تعداد ٕچ پنجابی بولنڑ آلے ہن۔ اساں کجھ چھوکرے سراٸیکی ہاسے۔ باقی چھوکرے آپس ٕچ پنجابی ٕچ گالھ کریندے ہن تے میں وی باقی سراٸیکی بھراواں نال سراٸیکی ٕچ گالھ کریندا ہم۔ پر میڈا ملیر جھیں نال وی الیندا ہا پنجابی الیندا ھا۔ میں اوں کوں کجھ آکھدا ہم تاں اکھیندا ہا یار اتھاں سارے پنجابی ہن آپاں سراٸیکی ٕچ الیسوں تاں کوجھے لگسوں۔ میں آکھیوم چلو سٸیں تیڈی مرضی۔ ہک ڈھیں چھٹی تھی تے کمرے توں باہر نکلیو سے تے میں کوٸی گالھ کیتوم سراٸیکی ٕچ تے اوں میکوں آکھیا۔ چبل آ کیا توں سراٸیکی الیندیں بندہ تیکوں کٸی دفعہ روکم ایویں چبلی نہ ماریا کر۔ خدا دی کرنی ایجھی تھی کہ اساڈے ہک سراٸیکی استاد محترم پچھوں امدے پے ہن تے سنڑ گھدیو نے۔ انہاں میڈے مُلیر کوں آپ ڈے سڈیوں نے تے میکوں فرمایو نٕے جو توں ونج میں ایندے نال گالھ کرنی ھ۔ خدا جانڑے انہاں پتا نی جو ایجھا کیا آکھیو نے او ڈیھن تے اج دا ڈیھن میڈا مُلیر ایجھا سدھرے جو تونڑیں جتھاں وی میں ہووں سراٸیکی ٕچ گالھ کریندے۔(ملک عمر، ٢١ فروری ١٩)
پوٹھوھاری
thumb|پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ
راولپنڈی، اٹک تے اسلام آباد دے اضلاع دی بولی پوٹھوھاری یے. جہلم دے شمالی علاقے تے آزاد کشمیر دے علاقے میرپور تے ڄموں کشمیر دے کجھ علاقے وچ ایں زبان کوں پہاڑی اہدے ہن۔ بھارتی ریاست کشمیر دے سکولاں وچ ایہ زبان پڑھائی وی ویندی ہے۔
پوٹھوہاری زبان دی سب توں خوبصورت ثقافتی صنف پوٹھوہاری شعر اے. اے شعراء تے گوئیے ترنم وچ پڑھدن. ایندے وچ پوٹھوہار خطے دے تمام اشیاء مثلاً گھڑا، سارنگی وغیرہ استعمال تھیندن. صوفیانہ کلام دی تصنیف سیف الملوک جیہڑی حضرت میاں محمد بخشؒ ہوراں نے لکھی اے، پوٹھوہاری زبان وچ اے.
پوٹھوہاری پہاڑی دے لہجے
ایہ زبان ترائے لہجیاں دی زبان ہے: پہاڑی، پوٹھوہاری تے میرپوری۔
ایہ ترائے لہجے کائنی باقاعدہ وکھریاں وکھریاں ترائے زباناں ہن۔ سیاسی حالات دے تحت انہاں کوں کٹھا کرتے ہک زبان دا درجہ ݙتا ڳئے،
پہاڑی
دھنڈی کیرالی
پہاڑی زبان دا مرکز مری ہے۔ ایہا پہاڑی زبان ایوبیا تے نتھیا گلی دے درمیان ایبٹ آباد آلی ہندکو بݨ ویندی ہے، ایوبیا پہاڑی زبان دا چھیکڑی شہر ہے۔ اڳوں تے نتھیا گلی ہندکو دا پہلا شہر ہے۔ بارھ کھوہ کنوں ایوبیا تائیں پہاڑی ہے۔
چیبھالی
دریائے جہلم دے کنارے چیبھال دا علاقہ ہے۔ ایتھوں دی پہاڑی کوں چیبھالی آہدے ہن۔۔ ایں چھبالی دی ݙوجھی قسم پونچھی ہے، پونچھ وچ بولی ونڄݨ آلی چیبھالی کوں پونچھی آہدے ہن۔ تقریباً باقی سارے ابھے آلے پاسے آلا ازاد کشمیر چیبھالی ہے۔
پوٹھوہاری
چھاچھی تے پوٹھوہاری
بارہ کھوہ دے مقام تے پوٹھوہاری مکدی ہے تے پہاڑی شروع تھیندی ہے۔ راولپنڈی شہر، گوجر خان ، کلر سیداں تے کہوٹہ دی زبان پوٹھوہاری ہے۔
کجھ لوکاں ہݨ چھاچی ہندکو کوں پوٹھوہاری دا ݙوجھا ذیلی لہجہ قرار ݙتے۔
پوٹھوہاری دے مزید چار لہجے ہن:
میرپوری
ضلع میرپور دی زبان کوں میرپوری آہدن۔ گوجر خان تحصیل دے مشرقی علاقے وچ میر پوری لہجہ ہے۔ میاں محمد بخش جہلمی کھڑی شریف آلے تے انہاں دی سیف الملوک میر پوری زبان دا شاہکار ہے۔ ایہ زبان پوٹھوہاری تے پہاڑی کنوں بالکل انج ہے۔ thumb|خطہ پوٹھوہار Tilla Jogian
ٻاہرلے جوڑ
‎* پہاڑی قاعدہ‎‎
ݙیٹی ݙنا
دیہات وچ کھیڈیا ون٘ڄݨ آلا ہک مشور کھیڈ ہے۔ جیہڑا ڈو بندیں تو زیادہ کھیڈ سگدن۔ ایندے کھیݙن دے ݙو طریقے ہن 1۔ کائوڈی آلی 2۔ ترائے ٹلے آلی
کاؤݙی آلی
کاؤݙی آلی ݙیٹی ݙنے وچ ݙوں پالٹیاں (ٹیماں)ہوندین. ٹاس یا پکھے توں بعد ہک ٹیم واری کھیݙدی ھ تے ہک واری ݙیندی ھ. جیہڑی ٹیم ٹاس جتیندی ھ او او واری کھیݙدی ھ تے ہرݨ آلی پالٹی واری ݙیندی ھ. سبھ توں ودھ اہم ڳالھ اے ھ جو واری شروع تھیونوݨ توں پہلے کائوݙی طے کیتی ویندے ھ. اکثر تاں پنج توں گھن ہزار تک کاؤݙی رکھی ویندی ھ. جݙاں ایندے وچ کھݙکاریں دی ڳݨتری وہ ٻہوں اہم ہوندی ھ. کاؤݙی دے نمبر طے تھیونڑ توں بعد ٹُلے طے تھیندن جو ہر کھݙکار کتنے ٹُلے مریسی. اتے ایں کھیݙ وچ وی وی پِل (پِلی)کھٹی ویندے ھ اتے واری ݙیونڑ آلی پالٹی پِلی دے سامݨے کھڑویندن. ول کھیݙ باقاعدہ شروع تھیندے. واری ݙیوݨ آلے ہک ٻئے دے پچھوں ݙو ترائے فٹ دے فاصلے تے کھڑ ویندن. ٹاس جیتݨ آلی ٹیم دا ہک کھݙکار پِلی توں ݙنے دے زور تے ݙیٹی کوں پوری طاقت نال اٹکیندے. بھانویں ریڑھویں اٹکاوے بھانویں اݙردی اوندی مرضی ہوندی اے. اݙردی جھپیج ڳئی تاں واری مک ویندی ھ ناں تاں پلی تے رکھیے ݙنے کوں ٹک مریسن. ݙنے کوں ٹک لڳ ڳیا تاں واری مک ویسی ناں تاں کھݙکار ݙیٹی کوں ٹھہا تے ٹلا یا ٹک مریسی. ٹک کیا ہوندے. ٹک اے ھ جو ݙیٹی کوں زمیں تے ٹھاہایا ویندے ول اونکوں ݙنا مر تے اٹکایا ویندے تے اوں اٹکی ہوئی ݙیٹی کوں ہوا وچ ٹک مریندے ٹک لڳ گیا تاں ٹھیک نہ تاں واری مک پوسی. ایویں جے تک ٹک مریندا ویسی کھیݙدا رہ ویسی. جتھاں ٹک مک گیا. اتھوں ݙاھاکے دی شکل وچ نمبر منگسی جیویں جو ݙاہ، ویھی، تریھی، چالھی، پنجھا، سٹھ، ستر، سو، ہک سو تریھی، ہک سو اسی، ݙو سو نوے وغیرہ. ھݨ واری ݙیوݨ آلیاں دی مرضی ہوسی جو او نمبر پل تک کچھن یا ناں کچھِن. جے انہاں نمبر کچھیے جیہڑے جو ݙنے نال پلی تک کچھیندے ھن. او نمبر پورے تھی گے ٹھیک او کھݙکار ول ݙیٹی پلی توں اٹکیسی،. تے ول اونویں کھیݙسی، نمبر پورے ناں تھئے تاں واری مک پوسی. یاد راہوے نمبر کچھدیں جاہ بچ ونجے کھٹی تاں واری دی وی چھٹی. ایویں سارے کھݙکار واری واری کھیݙدن. جݙاں تک کئی ہک ٹیم کاؤݙی دے طے تھے ہوئے نمبراں تک نہ پڄ ونجے. ایں طریقے نال ݙوہیں پالٹیاں کھیݙسن. ہک ٻئے دی واری جلدی مکانوݨ دی کوشت وی جاری راہسی، ول ول کھیݙݨ دا موقع وی مل سڳدے تے کئی واری ہکا واری وچ وی کاؤݙی بھرݨی آویندی ھ. جݙاں ہک پالٹی تے کاؤݙی آویندی ھ تاں جیتݨ آلی پالٹی دا ہر کھݙکار واری واری ݙیٹی ہتھ وچ پا تے ہوا وچ اݙار تے ݙنے نال زور دار ٹلا مریندے تاں جو ݙیٹی ڈھیر پرے ونجے. اے ٹلے ترائے توں ݙاہ یا پندھراں وی تھی سڳدن. اے ٹیماں دی مرضی ہوندی ھ پر اے کھیݙ شروع تھیونڑ توں پہلے طے تھیندن. جݙاں ھیتݨ آلے سارے کھݙکار اپڑیں اپڑیں مقررہ ٹلے مار گھندن. تاں ہرݨ آلے کھݙکاراں وچوں ہر کھݙکار ہک ہک ساہ کاؤݙی بھریندے. ہرݨ آلا کھݙکار جتھاں ݙیٹی ہوندی ھ اتھاؤں کاؤݙی کاؤݙی آہدیں ہوئیں پلی آلے پاسے بھڄدے یعنی دھروکݨی لیندے. اوندے نال جیتݨ آلا ہک کھݙکار وی ناک بھڄدے، تاں جو ݙیکھ سڳے جو کاؤݙی بھرݨ آلے دا ساہ کتھ مکئے. ایویں واری واری سارے ہک ہک ساہ کاؤݙی بھریندن. جے اے پلی تک پڄ ونجن تاں ٹھیک ناں تاں ول ہک کھݙکار طے شدہ ٹلے مریسی تے ہرݨ آلے کھݙکار ول ہکو ساہ وچ پلی تک پڄسن. جے ول ہکو ساہ وچ نہ پڄ سڳیا تاں ول ݙو کھݙکار ٹلے مریسن تے ہرݨ آلیاں وچوں. ݙو کھݙکار کاؤݙی بھریسن مطلب ݙو ساہواں دی اجازت ہوسی. ایویں اے کم چلسی پیا جݙاں تک ہرݨ آلی پالٹی پلی تک نہ پڄسی. جݙاں ہرݨ آلی پالٹی پلی تے پڄ ویسی ول ہرݨ آلی پالٹی پہلے واری کھیݙسی. تے ول اے سلسلہ انویں چلسی پیا.
ترائےٹلّے آلی
ݙیٹی ݙنے دی ایں ونکی وچ وی جوڑیاں یا ٹیماں بݨائیاں ویندن ول ٹاس توں بعد یا پکھے پانوݨ توں بعد پکھا جیتݨ آلی پالٹی کھیݙدی ھ. ایندے کیتے سب توں پہلے بھوئیں تے ہک جاہ اتے پِلی کھٹی ویندی ھ اے ہک مخصوص طرحاں دی کھݙ ہوندی ھ جیہڑی جو الف وانگ نظر امدی ھ. ٹاس جیتݨ آلی ٹیم دا ہک کھݙکار اوں پلی توں ݙنڈے نال ݙیٹی کوں اُٹک ݙیندے تاں جو ݙیٹی پرے ونجے. ݙوجھی ٹیم آلے ݙیٹی کوں جھپݨ دی کوشت کریندن. ݙیٹی زمین تے ڈھانہݨ توں پہلے جھپیج ونجے تاں اوں کھݙکار دی واری مک پندی ھ. جے بچ ونجے تاں ول. کھݙکار ݙنے کوں پلی تے سدھا رکھیندے. یاد راہووے ݙنا پلی تے کراس رکھیا ویندے. ایویں جو جمع. دا نشان بݨ ونجے. جݙاں ݙنا رکھیج ویندے تاں واری ݙیوݨ آلی ٹیم دا ہک کھݙکار ݙنے کوں ٹک مارݨ دی کوشد کریندے. ٹک لڳ ڳیا تاں ٹھیک ناں تاں کھݙکار ݙیٹی کوں بھوئیں تے ٹھاھا. تے ترائے ٹُلے مریندے بھانویں انہاں وچوں کئی چُک وی ونجے تاں کئی مسئلہ نی ہوندا ترائے ٹلیاں توں بعد ݙوجھی ٹیم آلے ول پلی تے ٹھیہے ہوئے ݙنے کوں ٹک مریندن. ٹک لڳ ونجے تاں کھݙکار دی واری مک پمدی ھ اتے ول ٻیا کھݙکار کھیݙدے، ناں تاں ول ترائے ٹلے مریندے، اے سلسلہ ایویں چلدے پیا تے جݙاں ساری ٹم کھیݙ گھندی ھ تاں ݙوجھی ٹیم وی ایویں کھیݙدی ھ.
ابوالقاسم عبدالکریم بن ہوازن قشیریؒ
امام ابوالقاسم عبد الکریم بن ہوازن قشیریؒ المعروف بہ امام قشیریؒ، (پیدائش: 376ھ بمطابق 976ء/وفات: 465ھ بمطابق 1072ء)، انہاں کوں ابو القاسم قشیریؒ تے صاحبِ رسالہ القشیریہ وی آکھا ویندا ہے. آپؒ کوں قشیر بن کعب بن ربیعہ بن عامر بن صعصہ دی طرف نسبت کرݨ دی وجہ توں قشیری آکھا ویندا ہے۔
حالات زندگی
امام ابوالقاسم عبد الکریم بن ہوازن بن عبد الملک بن طلحہ بن محمد استوائی قشیری نیشاپوری شافعی (376ھ۔ 465ھ / 986ء۔ 1072ء ) انہاں دا پورا ناں اے. انہاں دی ولادت ربیع الاول 376ھ نیشا پور دے قریب استواء نامی وستی وچ تھئی ہیں وجہ توں نیشاپوری تے استوائی سݙویندے ہن۔ حالی ٻال ہی ہن کہ والد دا سایہ سر توں چو گیا تے یتیم دی حیثیت وچ پرورش پاتی۔
شیخ ابو علی دقاق دے وعظ وچ ونجݨ دا اتفاق تھیا جیہڑے اپݨے زمانے دے مشہور واعظ ہن جݙݨ انہاں دے اخلاص کوں ݙٹھا تاں انہاں دے حلقہ مریدین وچ شامل تھی گئے تے ول کجھ ہی عرصہ بعد انہاں توں خرقہ تصوف حاصل کیتا۔ خراسان وچ علم و فضل دے امام تے تصوف دے شیخ ہن۔ فقہ ابوبکر الطوسیؒ توں پڑھی. ابوبکر بن فورک توں علم اصول حاصل کیتا۔
16 ربیع الاول بروز اتوار 465ھ بمطابق 1072ء نیشا پور وچ وفات پاتی تے اپݨے مرشد دے پہلو وچ دفن تھئے۔
تصنیفات
۔
دیرہ غازی خان
جغرافیہ
دریائے سندھ دےکنارے ہک شہر ہے.
آلِ فریغون
آل فریغوں (052ھ تا 014ھ) افغانستان وچ حکمران رہے ہن۔ تاریخی کتب مثلاً تاریخ یمنی، آثار الباقیہ، کامل ابن کثیر، تاریخ بیہقی، حدود العالم، یمنتہ الدہر، قابوس نامہ، زین الاخبار، تاریخ بخارا جوامع الحکایات، اصطخری، حیات سلطان محمود (ڈاکٹر محمد ناظم) وچ معلومات ناکافی تے تشنہ ہن۔
تاریخ
اس خاندان دا پہلا حکمران تقریباً 052ھ وچ حکمران تھیا۔ ݙوجھا حکمران احمد بن فریغوں ہئی۔ جس بروایت نرشیخی تقریباً 582ء وچ اسماعیل سامانی دی اطاعت اختیار کیتی تے اس دے بعد اس دا پتر ابوالحارث محمد بن احمد 043ھ وچ حکمران تھیا۔
جیویں کہ ابوسعید عبد الحئی بن الضحاک گردیزی لکھدا ہے کہ نوح بن منصور سامانی نے ابوالحارث محمد بن احمد فریغوں دے ناـ دامادی دا رشتہ 563ء وچ قائم کیتا ہئی۔ اس توں معلوم تھیندا ہے کہ ایہ محمد 523ء دے بعد وی زندہ ہئی تے جس زمانے وچ خاندان غزنوی دا موئس و بانی علم شاہی و جہانگیری بلند کیتے ہوئے ہئی۔ 273ھ دے لگ بھگ حدود العالم د نامعلوم مصنف جوزجان وچ اپݨی کتاب لکھدا پیا ہئی. اس خاندان دا حکمران ایہو محمد بن احمد الحرث یا الحارث ہئی۔ جس دا ناں العتبی تے گردیزی نے وی گھدا ہے۔
سرائیکی ادب تے تعلیمی ادارے
ظاہر ء جتھ عوام معاشی سماجی تے سیاسی جبر دا مستقل شکار تھئے آندے ہوسن اتھاں عوامی بیانیہ احتجاجی مزاحمتی ادب دی صورت ءچ نشابر تھیسی ـ اونکوں کہیں تعلیمی ادریاں ءچ نہ کورس ءچ لیسن نہ پڑھیسن تے نہ ءی ٹی وی ریڈیو دا حصہ بݨیسن ہا البتہ جتھاں ادب برائے ادب یا آداب ہے تعبیداری ء او قابل قبول سمجھا ویندے۔ خیر میݙے کیتے وݙا تخلیقی ادب اوہو ءے جینکوں کہیں ریاستی اداریاں توں زیادہ عوام لوکائی دی سوچاں ءچ دل ءچ جاء تے رتبہ ملے ، جینکوں پیڑھیاں در پیڑھیاں اڄ دی ڳالھ سمجھ تے اپݨی ڳالھ سمجھِن تے اڳھاں ٹورن۔ میں ہک ترتیب نال ملک عبداللہ عرفان ہوراں دے کم کوں باقاعدگی نال فیس بک سوشل میڈیا ءچ گھن آنداں پیاں ۔ کجھ کتاباں پاکستان ءچ کتابت ءچ ݙے آیاں کُجھ دی پروف ریڈنگ شروع ءے ـ اے انتہائی ضروری ء جو ملک عبداللہ عرفان سئیں ہوراں دا کم جتنی جلدی تھی سڳے نویں پیڑھی دے ہتھڑیکے تھیوےـ
شہزاد عرفان
توقیر احمد توقی
توقیر احمد توقی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
تونسہ نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
سݨو ہک داستاں میݙی توجہ نال غربت ہے
کیویں ݙیویں میں حال آپݨاں میں ہاں بے حال غربت ہے
غریبی ایں ولھیٹا ہے بچے بس تن تے کپڑے ہن
ابا ساکوں توں شئے گھن ݙے روندے ہن بال غربت ہے
جیرھے تنگ بہوں کریندے ہن پچھیں رج کے کٹیندا ہاں
میں رو رو کے منیندا ہاں کرو چپ لال غربت ہے
جیرھے ویلھے میں گھر وینداں ہوندی پرشان ہے گھر والی
آہدی ہے بال بکھے ہن توں گھن ݙے دال غربت ہے
میݙے پلے نئیں کجھ ہوندا میں دڑکے ذال کوں ݙینداں
نہ کر خرچے مریں اتنے توں کر کجھ خیال غربت ہے
سودے گھنݨ میں جاں وینداں سݨیندے بہوں دکان آلا
پہلا قرضہ لہا مویا ݙیوی رب ڳال غربت ہے
کیویں ٹبر پلاواں میں کیویں قرضہ لہاواں میں
میں سوچیں وچ نمہی چھوڑا کوئی سر دا وال غربت ہے
جواں دھی وی کنواری ہے نکاح اوندا وی کرݨے میں
ہے کلھا دم کیویں کراں کئی اٹھدین خیال غربت ہے
ناں داݨے گھر دے وچ رہ ڳین ناں گھا پٹھا کتھائیں رہ ڳئے
کریہہ دا سخت موسم ہے پٹیندے مال غربت ہے
کیرھا ݙینہ ہے جو تک چاتے ہکے گھر کوں بیماری وی
میݙا اللہ مصیبت کوں توں ہݨ چا ٹال غربت ہے
میݙا رب آ غریبی کوں ہٹا ݙے ہݨ جو تھک پئے ہیں
وݙا عرصہ نبھائے سے صبر دے نال غربت ہے
وݙی مدت پئی تھیندی ہے ایں غربت کوں ساݙے گھر آئیں
کوئی ہک ݙو ݙینہ تاں نئیں توقی ہے ویہواں سال غربت ہے
(ناچیز توقیراحمدتوقی)
نظم
موسم سارے چنگے ہوندین
چیتر بہار دی آپنڑی چس اے
من وچ جیڑا وسدے ہر دم
اوں منٹھار دی آپنڑی چس اے
کیچ دے ہار دی آپنڑی چس اے
منہ تاں ویسے مٹھا لگدے
کھل مسکار دی آپنڑی چس اے
مساگ دے رنگ دی بئی نئیں تھیندی
کجل دی دھار دی آپنڑی چس اے
صورت کوں کہیں گندا آکھا
ہار سنگھار دی آپنڑی چس اے
شہر تاں سارے شہر ہوندے ہن
یار دے شہر دی آپنڑی چس اے
ہووے دور جیڑا پر نال ڈسیجے
ایجھیں یار دی آپنڑی چس اے
نبھ تاں ویندی ہے پیار متوں وی
توقی پیار دی آپنڑی چس اے
(توقیراحمدتوقی)
او کیجھاں ہوسی
ہیں وے
توں جو آہدیں
کیا ہے اوندے اچ?
جیکوں روز
سوچیندا ہاں میں
جیندے خیال اچ
ڳم تھی وینداں
صم تھی وینداں
جئیں تے شعر
لکھیندا ہاں میں
ول او شعر
چمیندا ہاں میں
کرمیں والیاں
موراں وانگوں
چال ہے اوندی
پتلیاں پتلیاں
زلفاں اوندیاں
میݙے دل کوں
ݙاڈھیاں بھاندین
نین نشیلے
ہونٹ گلابی
جیندا لہجہ
مٹھا ماکھی
ڳال کرے تاں
نندر آندی ہے.
کوئی وی اوکوں?
ݙیکھ گھنے تاں
رک ویندا ہے
ساہ وی اوندا
سک ویندا ہا
کتنا سوہݨے?
چندر توں پچھ
باغ اچ جیویں
دھمی دھمی
رنگےپرنگے
قطرے ڈھاندین
شبنم دے.
پھل لڳدے ہن
پھلیں کولوں
ڈھیر او سوہݨے
اوندے بارے
کیا میں ݙساں?
میݙے کولوں
کیا ہے اوندے اچ
ول ناں پچھیں?
میں آہدا ہاں
کیا نئیں اوندے اچ?
جیندا حال
سݨائے می تیکوں
خود توں سوچ
( ناچیز توقیراحمدتوقی) ونکی:سرائیکی شاعر
پوڳا
پوڳا
اے کھیݙ وی میݙے وسوں دی سونہڑی کھیݙ ھ. ایندے وچ وی کھݙکاراں دی کئی اڑیک کائنی ہوندی. ایندے وچ وی ہر کھݙکار کول ݙنے ہوندن، ایں کھیݙ وچ وی ڳوڑھی شودی کٹیندی ھ تے واری ݙیوݨ آلے کوں وی ݙاڈھے رودھے اندن. ایں کھیݙ وچ سبھائیں کول پہلے پُکھے پمدن. چھیکڑی نمبر آلا بندہ واری ݙیندے پکھے کیویں پمدن ایندی تفصیل منڈی آلی کھیݙ وچ ݙسا ڳیاں. کھیݙ دا منڈھ ٻدھݨ کنے پہلے سارے کھݙکار تقریبا پنج پنج فٹ دے پندھ تے نکیاں نکیاں کھݙوکلیاں مار گھندن تے ݙنے چا تے کھڑ ویندن. انہاں دا ہک پیر اوں کھݙ وچ راہندے. ول جیندے اُتے واری امدی ھ او ویہہ قدم پرے ونج تے ڳوڑھی اتے سٹیندے. ڳوڑھی جیہڑے کھݙکار دے نال ونجے اوہو اوں ڳوڑھی کوں ٹلا مار پرے سٹیندے. واری ݙیوݨ آلا اوں ڳوڑھی کوں پَِلو وچ جھݨ دی کوشد کریندے یا وت ریڑھدی ڳوڑھی کوں پلو وچ پا گھنے تاں جیہڑا ٹلا مریندے اوندے اتے واری آ ویندی ھ. جے واری ݙیوݨ آلا ڳوڑھی پلو وچ نہ پا سڳے تاں وال ڳوڑھی چا تے کہیں ہک کھݙکار کوں تک تے مریندے جے کہیں کھݙکار کوں او ڳوڑھی لڳ ونجے تاں واری اوں کھݙکار تے آ ویندی ھ. ݙنے آلے کھݙکار ݙنے ناک ڳوڑھی کوں ݙک تے. ٹلا مریندن. جے تھوڑی پرے ہووے تاں ول ہک لت تے ٹر تے ٹلا مریندن. ایں دوران جے واری ݙیوݨ آلا اوں کھݙکار دی کھݙ تے قبضہ کر ونجے تاں واری اوں کھݙکار تے آ ویندی اے ول او اپڑاں ݙنا اوں بندے کوں ݙیسی جیہڑا اوندی گُھری تے قبضہ کر ویسی. ول او کھݙکار اتھاؤں ڳوڑھی کوں ٹلا مریسی جتھاں ڳوڑھی پئی ہوسی ول اے کھیݙ اونویں چلسی پئی. ایں کھیݙ وچ کئی کھݙکار پوڳا وی منگ سڳدے مطلب ڳوڑھی جتھاں پئی ہوسی. جیہڑا کھݙکار آکھسی پوڳا اے. تاں ول او کھݙکار آپڑیں گھری چھوڑ تے ہک لت تے ویسی تے ڳوڑھی کوں ٹلا مریسی. جݙاں ٹلا لڳ ویسی ول واری ݙیوݨ آلا تے ٹلا مارݨ آلے دی گھری دو بھڄسی تے ٹلا مارݨ آلا ہک لت تے منڈا تھی اپڑیں گھری دو ولدے. جیہڑا پہلے گھری تگ قبضہ کر گھنے گھری اوندی تے ݙوجھا واری ݙیندے. ایں طرحاں دو صورتحال اوں ویلھے بݨدی ھ جئیں ویلھے ڳوڑھی کہیں کھݙکار دے ٻہوں نیڑے ہووے. ول کھݙکار پوگا منگدے. اے کھیݙ وݙی مزیدار ہوندی ہئی پر افسوس اے مزیدار کھیݙاں مکدیاں ویندین. انہاں کھیݙاں کو جے #سکولاں وچ کھیݙایا ونجے تاں ٻالاں دی صحت وی چنگی راہسی تے ساݙیاں اے کھیݙاں وی محفوظ تھی ویسن. ونکی:[[سرائیکی کھیݙاں]]
توقیر چغتائی
توقیر چغتائی Tauqeer chughtaiسرائیکی زبان دا شاعر، کہانی کار تے صحافی اصل ناں (محمد مشتاق)پیدائش 13مئی 1961 ۔ گِراں بُوٹافتح جنگ ضلع اٹک نال تعلق ہے ۔والد مولانا حافظ عبدالقیوم پنڈ دی مسیت گڑھی محلہ چ سٹھ سال تک امامت کریندے رہے ۔ دادا پڑدادا عربی فارسی زبان دے ماہر تے عالم دین ہے۔ اُردو پنجابی ، گھیبی تے چھاچھی وچ لکھدا ہے ۔ہُن تیکر وچھوڑا، اخیرلا ہنجو،تمہارا خط نہیں  آیا، نورجہان ، روشن خیال لوگ  تے ولُوہنا ناں دیاں کتباں چھپ چکیاں نیں ۔
تعلیم
وفاقی اردو یونی ورسٹی توں ماس کمونیکیشن وچ ڈگری گھدی ہے۔
سماء ٹی وی تے کم کریندے۔
کراچی وچ رہندے۔
کتاباں
وچھوڑا، اخیرلا ہنجو،تمہارا خط نہیں آیا، نورجہان ، روشن خیال لوگ  تے ولُوہنا ناں دیاں کتباں چھپ چکیاں نیں ۔
نمونہ کلام
ڈِنگیاں ہو گیاں کڑیاں
اِس پھیرے چھت تھلےڈھیسی
جے لگ پیاں جَھڑیاں ۔۔۔ توقیر چغتائی
توقیر چغتائی
میݙا ماہی فتح جنگ آسی
گنگور منگا گھنساں، داݨے بھُنوا گھنساں
میں بیر ڈھوا گھنساں، لسّی رڑکا گھنساں
دڑ وٹ کے ٻہہ ویساں، چھُپ چھُپ کے ساہ کڈھساں
چڑھ ویساں مڑہنی تے وت ڈھہہ تے تراہ کڈھساں
پر سوچ کے ڈر لگناں متاں چُنی اُݙ ون٘ڄے
متاں چُولا کھُس ون٘ڄے
کوڑیل جہانے ناں میݙے نال نہ رُس ون٘ڄے
ٻوکے کڈھ کڈھ ٻُڈھے تھی ڳئے
وت بی مُشک نہ مُکی
اس پھیرے تاں
کتا کڈھ کے ٻاہر سٹیساں
گندی کھوہی پاک کریساں
طاہرہ سوز
= طاہرہ سوز =
اصل ناں
طاہرہ واحد جتوئی
پیوداناں
میاں محمد عمر شہبازی
جمن دی تریخ
ویہہ اگست ۱۹۵۴ء
تعلیم
ایم اے بی ایڈ
کم کار
سیکنڈری سکول ٹیچر
ادب دی صنف
شاعری
پتہ
معرفت واحد بخش جتوئی انفارمیشن آفیسر۔ جنوئی منزل کلی اوقاف والی ، بلاک نمبر ۱۷ ڈیرہ غازی خان۔
ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری
مبشر کلیم (گرافک ڈیزائنر، وکیپیڈین، مترجم، ایڈیٹر، کیلی گرافر) وحید پلازہ، حسن پروانہ روڈ، ملتان ۔03061241415۔ ([[User talk:MubasherKaleem|talk]]) (talk) 14:20, 29 September 2020 (UTC)
اعظم بلوچ احمد پوری
اعظم بلوچ احمد پوری سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
پاݨی
اڄ توݨیں ھِے لڑھدا پاݨی
اکھ توں کائینی رکدا پاݨی
جیڑھے خود ھِن کوثر والے
بند انھاں دا تھی ڳیا پاݨی
غازی دیاں وی ٻانہیں کپاں
قطرہ قطرہ وھے ڳیا پاݨی
کس ڳئے او معصوم تریہا
اصغر دا وی بند ہا پاݨی
اپݨی طرز تے ھِے شرمندہ
نہر فرات دا واہندا پاݨی
اڄ تاں اپݨیاں ٹھاٹھاں ݙیندے
ہوں ݙینہہ کِنتے ڳیا ہا پاݨی
وانگ طوفانِ نوح دے اعظم
ہِک لحظہ تاں اٹھدا پاݨی
[غربت] نظم
پیریں دی میں جتی گھنساں
کنیں دیاں میں والیاں گھنساں
رنگ برنگیاں ونگاں گھنساں
ات واری تاں سمی وانگوں
نا گھن ݙیسیں تاں رس ویساں
تیݙے کولہوں بابا سئیاں
گݙی دے وی کپڑے گھنساں
دھی رانی دیاں گالھیں سن تے
میکوں لگدے سکتا تھی گے
ہاں دے اندر گھوبا پئے گے
ات واری تاں گودا پکرے
اللہ سئیاں گودا پکرے
پچھلی عید دے اتے وی تاں
کئی شئے کائیناں ݙتی ہاسی
گھن تے گھر ݙسکار ولیا ہم
ݙے تے میں ونگار ولیا ہم
ݙیلھا خن جے منگدا ھامیں
بے تاݙا میں تِھیندا ھامیں
تہوں تاں اعظم آکھناں پئے گے
میں ہوواں نا ہوواں ہا پر
توں تاں غربت ہوویں نا ہا
اعظم بلوچ احمد پوری
دیرہ جات وچ مقامی تے غیر مقامی
مقامی تے غیر مقامی
قیصرانی بزدار لنڈ کھوسہ لغاری دریشک مزاری اے بلوچ قوماں صدیاں توں کوہ سلمان دے  دراز سلسلہ وچ آباد ہن انہیں جنگجو قومیں  دا گزر بسر دا سلسلہ لٹ مار ہئی کھیتی باڑی دا کوئی خاص سلسلہ نہ ہا بارش  تے نائیں دے پانڑی تے سارا دارومدار ہا جڈا قحط پووے ہا تاں اے لوک پہاڑیں کنوں لہہ کے دریا سندھ دے پچادھی پاسے صدیاں  توں آباد مقامی لوکیں تے حملہ آور آن تھیندے ہن مال مویشی اناج عورتیں دی لٹ مار کرکے واپس ول ویندے ہن
پہلے تاں کوئی خاص مزاحمت نہ تھیندی ہئی اگر مقامی لوک مزحمت کرن وی ہا تاں قتل کر ڈتے ویندے ہن
اے سلسلہ بڑا عرصہ چلدا ریہا کجھ عرصہ دے بعد اے قبیلے پہاڑیں کنوں مکمل طور تے ہجرت کرکے مقامی آباد کاریں کوں بے دخل کرکے قابض تھیندے گئے مقامی آباد کار جنگجو نہ ہن ایں سانگے مزاحمت نہ کر سگیے جان دے جوف کنوں کجھ لوک تاں دریا پار لگے گئے تے کجھ اتھائیں
پولی کٹانڑے کیہل موچی درکھان مہانڑے کمبہار سڈیجنڑ قبول کیتا تے جان دی امان پاتی  اور کجھ  مضبوط مقامیں کنوں مزاحمت دا سامنا وی رہ گئے اے سلسلہ چلدا ریہا کجھ عرصہ بعد  انگریز قابض آن تھیا اتھاں اوں  غیر مقامیں نال الحاق کر گھدا کیوں جو مقامی لوک انتہائی کمزور ہن انہیں کنوں مزاحمت دی  گھٹ توقع ہئی غیر مقامی مضبوط ہن اور جدی پشتی جنگجو ہن تہوں  انگریز سرکار وی غیر مقامیں   نال محاذ کھولنڑ دے حق وچ  نہ ہئی الحاق دے بعد انگریزی سرکار غیر مقامیں واسطے اپنڑی رحمت دے دروازے کھول ڈتے مقامیں کوں جائیدادیں  کنوں مکمل طور تے ہتھ دھونڑے پئے
در بدری زندگی گزارنی پئی مقامی آدمی اج وی وسیب وچ محفوظ نئی
زمانہ ماہو مریخ دی سرحدیں توں ٹپ گئے
اساڈے سر پتھریں دی چوکاٹھ توں نی چودے
اے نو خدائیں دی نحش دھرتی دے ظلم سہندے
وطن دے وچ بے وطن تھی رہندے
شریف لوکو غریب لوکو
پلوطا حرف دعا نئی ہوندا
تے کوئی پتھر خدا نئی ہوندا
ائے علم و دانش دی درساگاہیں
دی شان شوکت ادیب لوکو
عظیم علماء خطیب لوکو
ائے رہبری دے فتور وچ مبتلا
مریضو عجیب لوکو
میڈا سوال ء ہزاریں نسلیں دے بعد
کتلاں اساڈیاں نسلاں
ایں نو خدائیں دی نحش دھرتی دی کھاد بنڑ کے
غلامی دی بےحیا فصل کوں پلیندیاں رہسن
تے اپنڑی قسمت دی کالونڑ اپنڑے منہ تے مل کے
لہو دے ڈیوے محلیں وچ بلیندے رہسن
پتریں کیتے منوتیاں من کے
غلام کیتئیں جڑیندے راہسو
تے آپنڑی پھاسنڑ دے جال ہتھیں
دے نال کیتئیں ونڑیندے راہسوں
زبان مذہب برادری ذات تے سیاست دی کالی کاتی
اساکوں کے تئیں کپیندی رہسی
تے ٹوٹے کریندی رہسی
اساں کڈنڑ تئیں بے ہوش رہسوں
تساں کڈنڑ تئیں خموش رہسو
سرور خان کربلائی
دیرہ غازی خاں
دیرہ غازی خان سرائیکی وسیب دا ہک شہر ہے۔ ضلع وی ہے تے ڈویژن وی ہے۔
تاریخ
غازی خاں آباد کیتا ہائی۔
جغرافیہ
دریا سندھ دے ݙلہا آلے پاسے ہے۔
تونسہ
تونسہ سرائیکی وسیب دا ہک اہم شہر ہے ۔ ایہ ضلع تونسہ دا صدرمقام ہے۔
تاریخ
14 دسمبر 2022ء کوں ضلع بݨایا ڳیا۔
جغرافیہ
کجھ علاقے دریائی تے آباد ہے، زیادہ تر علاقہ پہاڑی ہے. کوہ سلیمان دا علاقہ ہے، درمیانی علاقے کوں دامان اہدن.
ابوالہول
ابوالہول (Greek: Σφίγξ /sphinx/, Bœotian: Φίξ /Phix, Arabic: أبو الهول،) قصے کہانیاں وچ ایسی افسانوی مخلوق دا ناں ہے جس دا جسم تاں شیر دا ہے مگر سر انسان دا۔ مصر دے آثار قدیمہ وچ ابوالہول (Sphinx) دا مجسمہ بہت مشہور ہے۔ ایہ جیزہ دے علاقے وچ ہے۔ اس دی لمبائی 189فٹ تے اونچائی 65 فٹ دے قریب ہے۔ دور توں ݙیکھوں تاں پہاڑ جیہا نظر آندا ہے۔ ایہ مجسمہ تقریباً ترے ہزار سال قبل مسیح ہک وݙی چٹان کوں تراش کے بݨایا گیا ہئی۔ اس دے پنجے تے دھڑ شیر دے ہن تے سر انسان دا۔ سورج دیوتا دی حیثیت نال اس دی پوجا وی کیتی ویندی ہئی۔ امتداد زمانہ توں اس دی صورت بگڑ گئی ہے۔ ڈاڑھی تے نک ٹٹ چکی ہے تے اس دا اوہ پروقار تبسم جس دا ذکر قدیم سیاحاں نے کیتا ہے ناپید تھی چکا ہے۔ ہݨ ایہ ہک ہیبت ناک منظر پیش کریندا ہے۔ ایں وجہ نال عرباں نے اس دا ناں ابوالہول یعنی (خوف دا باپ) رکھ ݙتا ہے۔
ابوالہول تے پہیلی
ابوالہول (افسانوی جانور) نال متعلق ہک پہیلی وی مشہور اے کہ اوہ کیہڑا جانور ہے جیہڑا صبح کوں چار لتاں تے، ݙوپہر کوں ݙو لتاں تے، تے شام کوں ترے لتاں تے چلدا ہے۔ اس دا جواب 'انسان' ہے۔
حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ
thumb| عمر بن خطاب (عربی: أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القریشي) ملقب بہ فاروق (پیدائش: 586ء تا 590ء دے درمیان مکہ وچ- وفات: 6 نومبر، 644ء مدینہ وچ) ابو بکر صدیق دے بعد مسلماناں دے ݙوجھے خلیفہ راشد، محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خسر تے تاریخ اسلام دی اہم ترین شخصیات وچوں ہک ہن۔ عمر بن خطاب ، عشرہ مبشرہ وچوں ہن، انہاں دا شمار علما و زاہدین صحابہ وچ تھیندا ہئی۔ حضرت ابو بکر صدیق دی وفات دے بعد 23 اگست سنہ 634ء مطابق 22 جمادی الثانی سنہ 13ھ کوں مسند خلافت سنبھالی۔ عمر بن خطاب ہک باعظمت، انصاف پسند تے عادل حکمران مشہور ہن، انہاں دی عدالت وچ مسلم و غیر مسلم ݙوہاں کوں یکساں انصاف ملدا ہوندا ہئی۔ عمر بن خطاب دا ایہ عدل و انصاف انتہائی مشہور تھیا تے انہاں دے لقب فاروق دی دیگر وجوہ تسمیہ وچوں ہک وجہ ایہ وی بݨی۔
دور خلافت
حضرت عمر بن خطاب، ہجری تقویم دے بانی ہن، انہاں دے دور خلافت وچ عراق، مصر، لیبیا، سرزمین شام، ایران، خراسان، مشرقی اناطولیہ، جنوبی آرمینیا تے سجستان فتح تھی کے مملکت اسلامی وچ شامل تھئے تے ایندا رقبہ ٻاویہہ لکھ اکونجاہ ہزار تے تریہہ (22,51,030) مربع میل تے پھیل ڳیا۔ عمر بن خطاب ہی دے دور خلافت وچ پہلی مرتبہ یروشلم فتح تھیا، ایں طرح ساسانی سلطنت دا مکمل رقبہ تے بازنطینی سلطنت دا تقریباً تہائی حصہ اسلامی سلطنت دے زیر نگین آ ڳیا۔ حضرت عمر بن خطاب نے جیں مہارت، شجاعت تے عسکری صلاحیت نال ساسانی سلطنت دی مکمل شہنشاہیت کوں ݙو سال توں وی گھٹ عرصے وچ زیر کر گھدا، نیز اپݨی سلطنت و حدود سلطنت دا انتظام، رعایا دی جملہ ضروریات دی نگہداشت تے دیگر امور سلطنت کوں جیں خوش اسلوبی تے مہارت و ذمہ داری دے نال نبھایا اوہ انہاں دی عبقریت دی دلیل ہے۔
غزوۂِ بدر وچ مسلماناں دی کامیابی دے اسباب
غزوہ بدر وچ مسلمان، قریش دے مقابلے وچ ہک ترہائی توں وی گھٹ ہن۔ قریش دے کول اسلحہ وی مسلماناں توں زیادہ ہئی۔ ایندے باوجود کامیابی نے مسلماناں دے قدم چمے۔ غزوہ بدر وچ مسلماناں دی فتح دا سب توں وݙا تے اصل سبب نصرت الہی ہئی۔ اللہ تبارک و تعالٰی توں حضور نبی اکرم صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہٖ و سلم نے دعا فرمائی ہئی:
"اے اللہ! اے قریش اپݨے سامانِ غرور دے نال آئن تاکہ تیݙے رسول صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہٖ و سلم کوں کُوڑا ثابت کرن۔ اے اللہ ہݨ تیݙی او مدد آ ونڄے جیندا توں میݙے نال وعدہ فرمایا۔ اے اللہ ! جے اڄ اے مٹھی بھر جماعت ہلاک تھی ڳئی تاں ول روئے زمین تے تیݙی عبادت کتھائیں نہ تھیسی۔"
ایندے جواب وچ اللہ تعالٰی نے فتح دی بشارت ݙتی تے ہک ہزار فرشتیاں نال امداد فرمائی۔ سورهِٔ الانفال وچ غزوه بدر دی تفصیل موجود ہے۔ اسلام نے مسلماناں دے جیہڑے عقائد مقرر کیتے ہن انہاں وچ عقیدہ آخرت کوں بنیادی حیثیت حاصل ہے۔ مسلمان موت دے بعد آوݨ والی ابدی زندگی کیتے ایں زندگی کوں قربان کرݨ کیتے تیار ہوندے۔ شہادت دی موت اوندے نزدیک موت نی، ابدی زندگی ہے۔ ایں عقیدے نے مسلماناں کوں بےجگری نال لڑݨ تے آمادہ کیتا تے موت جیندے توں ہر انسان خائف ہوندے، مسلمان اینکوں خوشی نال قبول کرݨ کیتے تیار ہن۔
اسلامی لشکر اپݨے سالارِ اعظم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ہکو حکم تے جان قربان کرݨ کوں تیار ہئی۔ ہر شخص اپݨے رہبر دے ہر حکم کوں بلا جھجھک منیندا ہئی۔ مسلمان آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ادنٰی جیہے اشارے تے حرکت وچ آ ویندے ہن۔ لہٰذا انہاں دا تنظیمی ڈھانچہ حریفاں توں بہتر ہئی۔ ایندے برعکس لشکر کفار کئی سرداراں دی کمان وچ ہئی تے انہاں سرداراں وچ اتحاد عمل پیدا تھیوݨا بہت مشکل ہئی۔ چنانچہ جݙݨ قریش نے مل کے حملہ کیتا تاں اونکوں مسلماناں نے روک گھدا لیکن مسلماناں دے منظم حملے کوں قریش نہ روک سڳے۔
عام لڑائی دے آغاز توں پہلے ترئے نامور قریشی سردار میدان وچ آئے تے انہاں نے نہایت متکبرانہ انداز وچ مدمقابل طلب کیتے لیکن او تریہے مقتول تھئے۔ عتبہ، ولید تے شیبہ قریش دے بہت ہی بہادر سردار سمجھے ویندے ہن۔ انہاں دے قتل نال قریش دے حوصلے پست تھی ڳئے۔ بعد وچ ابوجہل دی ہلاکت نے رہی سہی کسر پوری کر ݙتی۔
قبائلی نظام جتھاں وی ہوسی اتھاں اتحاد کامل پیدا تھیوݨا ناممکن ہے۔ قبائلی کبر و غرور تنظیم دا دشمن ہوندے۔ قریشی لشکر وی ایں اصول توں مسثنیٰ نہ ہئی۔ ایں وجہ توں مکہ توں آوݨ والے لشکر وچ اتحاد دا فقدان ہئی۔
اگرچہ لشکر قریشی خاندانی شرافت کوں برقرار رکھݨ کیتے میدان جنگ میں آ ڳیا لیکن ایں مسئلے تے انہاں دے درمیان اختلاف رائے تے بددلی پاتی ویندی ہئی۔ ابوسفیان جݙݨ اپݨے قافلے کوں بچا کے نکل ڳیا تاں اوں نے پیغام بھیڄا کہ جنگ کیتے بغیر واپس ول آؤ لیکن ابوجہل نہ منا۔ ایں تے بنی زہرہ تے بنی عدی واپس ول ڳئے۔ بنو ہاشم کوں مغرور قریشی سرداراں نے آکھا۔ ’’اے بنو ہاشم ! اگرچہ تے ساں ساݙے نال ٹر پئے او لیکن تہاݙا دل تاں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے نال ہے۔‘‘ ایندے تے بنی ہاشم وچوں ہک گروہ طالب بن ابی طالب دی سرکردگی وچ واپس ول ڳیا۔ حکیم بن حزام تے عتبہ نے وی جنگ نہ کرݨ دا مشورہ ݙتا لیکن ابوجہل تے حضرمی دے خاندان دے اصرار تے معرکہ کارزار گرم تھی کے رہیا تے سرداراں نے بادل ناخواستہ ایں جنگ وچ شرکت کیتی۔ ایں ہی سلسلے وچ اے ڳال وی قابل ذکر ہے کہ بعض قریشی پکار پکار کے آہدے رہیے ہن کہ ساکوں محسوس تھیندے کہ آسمان توں ساݙے تے بلائیں نازل تھیندے پئے ہن ۔ انہاں دے بعض افراد نے اینجھے خواب ݙٹھے ہن جنہاں وچ انہاں دی تباہی دی خبر ݙتی ڳئی ہئی۔ انہاں تمام چیزاں دی حقیقت اے ہئی کہ جیہڑے لوگ اسلام دی حقانیت کوں سمجھدے ہن تے انہاں کوں معلوم ہئی کہ اساں ’’خدا دا مقابلہ‘‘ کرݨ ویندے پئے ہیں، ایں کیتے او خواب ݙیکھدے ہن کہ انہاں خواباں دے عام چرچیاں نال لشکر قریش وچ اندر ہی اندر بددلی پھیلی ہوئی ہئی۔
مسلماناں دی کامیابی دے بعض دیگر وجوہات وی ہن۔ مثلاً قریش کوں لڑائی دے وقت سورج سامݨے پوندا ہئی تے اوندے نال انہاں دے اکھیاں چندھیاندے پئے ہن۔ جنگ توں چند گھنٹے پہلے بارش تھئی جیں نے قریش دے پڑ دے قریب گپ کر ݙتی جب کہ مسلماناں دا پڑاؤ ریتڑی زمین تے ہئی تے انہاں کوں ایندا فائدہ پہنچا کہ ریت ڄم گئی، اینجھے تمام چیزاں کوں مسلماناں نے اپݨے کیتے غیبی امداد سمجھا تے قریش مکہ نے اتھوں برے شڳݨ گھدے تے انہاں دے حوصلے پست تھیندے چلے ڳئے۔
ڈڈے
علاقہ
ڈڈے تھل دی سوغات ہن۔ تھل وچ تھیندن۔
فائدے
ایندے وچ پروٹین تے فائبر ریشے کافی مقدار وچ ہوندن۔ وٹامن تے معدنیات کنوں بھرپور ہوندن۔ ایہ گوشت دا بدل ہوندن۔
کولیسٹرول کوں گھٹیندن، ایندے وچ میگنیشیم تے فولیٹ خون دیاں نالیاں کوں طاقت ݙیندن۔ thumb|ڈڈے
‌کِلـے بـانـدر
کلے باندر ایں کھیݙ وچ پڳیا ویندے یا پُکھے پاتے ویندن. جیندے اتے واری آ ونجے او ہک کلے نال ٻدھئیے ہوئے رسے کوں پکڑ گھندے تے اوں کلے نال سارے اپڑیاں جتیاں لاھا تے رکھ ݙیندن. واری ݙیوݨ آلا انہاں جتیاں دی حفاظت کریندے پر شرط ہوندی ھ رسی بالکل سدھی رکھے ڈھلی نہ کرے. ول او اوں رسے کوں پکڑ گول گول چکر لیندے کھڑا. ݙوجھے بندے جتیاں چانوݨ دی کوشد کریندن. جتیاں مکݨ توں پہلےکہیں بندے کوں ہتھ لڳ ونجے تاں اوں بندے تے واری آ ویندی ھ نہ تاں جتیاں مک ونڄݨ تے واری ݙیوݨ آلا بندہ طے تھئی ہوئی پیڑھی(نشان) کوں ہتھ لا تے واپس اوں رسی کوں آن پکڑیندے.ایں دوران کلے توں پیڑھی تک تے پیڑھی توں واپس کلے تک سارے اوھے کھلے واری ݙیوݨ آلے کوں کھیݙݨ آلے ہتھوں چھوڑویں مریندن. ہر بندہ اپڑے چاتے ہوئے کھلے واری ݙیوݨ آلے کوں مریندے. جتیاں سخت یا نرم ہر کئی پہلے طے کر گھندے. واری ݙیوݨ آلا ول واری ݙیندے تے اے سلسلہ ایویں چلدے پیا جے تونڑیں کہیں ٻئے تے واری نہ آونجے. ونکی:[[سرائیکی کھیݙاں]]
ݨ
ݨ سرائیکی زبان دا خاص حرف ہے۔ایندے نال کوئی الفاظ شروع تاں نی تھیندے البتہ الفاظ یا جملیاں دے آخر تے اے حرف استعمال کیتا ویندے. اینکوں پنجابی آلے اڑنون پڑھدے ہن۔ سرائیکی آلے اَݨون یا اَݨنون آہدے ہن۔
thumb|سرائیکی Saraiki سرائیکی دے پنج خاص حروف ایہ ہن:
ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ( ٻے، ڄے، ݙے، ڳے تے ان٘ڑنون)
سرائیکی دنیا دی نانویں وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔ انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ( ٻے، ڄے، ݙے، ڳے تے ان٘ڑنون)
ٻ:ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری
ڄ:ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، ڄلم،
ݙ:ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا
ڳ:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ
ݨ: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ.
سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔
رھ: یارھواں، ٻارھاں
لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ
مھ: کمھار
نھ: ننھا
ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ،
سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر، تریْہ (تس)
ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا.
ونکی:ݨ
آلِ مظفر
آل مظفر 1315ء توں 1393ء تک ایران وچ زیر اقتدار ہک حکومت ہئی جس دا بانی ہک ایرانی امیر مظفر ہئی جیہڑا ایل خانی حکومت دی طرفوں شہر یزد دا حاکم ہئی۔ 1315ء وچ سلطان ابو سعید نے اس دے پتر مبارز الدین محمد کوں یزد تے فارس دی حکومت ݙے ݙتی تے اوہ ایل خانیاں دے زوال دے بعد آزاد تھی گیا۔ اس 1340ء وچ کرمان، 1353ء وچ شیراز تے فارس تے 1357ء وچ اصفہان تے قبضہ کر گھدا۔ مبارز الدین دا دور اس لحاظ نال وی اہم ہے کہ اس شراب خوری تے ݙوجھے برائیاں کوں جیہڑے شیراز وچ اس زمانے وچ عام تھی گئیاں ہن، روکا تے اس مقصد کیتے سخت قوانین نافذ کیتے۔
تاریخ
مبارز الدین دے بعد شاہ شجاع (1357ء تا 1384ء) جانشیں تھیا جیہڑا اس خاندان دا سب توں ممتاز حکمران ہے۔ شاہ شجاع دے بعد اس دا جانشیں زین العابدین (1384ء تا 1387ء) صرف ترے سال حکمران ریہا۔ 1387ء وچ تیمور نے اونکوں کڈھ ݙتا۔ اس دے بعد آل مظفر دے شہزادیاں وچ خانہ جنگی شروع تھی گئی۔ یزد وچ شاہ یحیی، کرمان وچ سلطان احمد تے اصفہان وچ شاہ منصور حکومت کرݨ لگے۔ اس خانہ جنگی توں فائدہ چا کے تیمور نے 1393ء وچ آل مظفر دی حکومت دا خاتمہ کر ݙتا.
سرائیکیاں دی جدوجہد
ہر سرائیکی اپڑیں جاہ تیں طاقت ڈیکھالنڑ دی کوشش کریندا پئے جیرھی جو بہوں چنگیں گال اے لیکن کٹھے تھیونڑ دے بارے کوئی وی نئیں سوچیندا تساں اے ڈیکھو ہر ورکر اپڑیں جاہ تیں میں سمیت پوسٹیں لانونڑ تیں زور لائی پئین شئیت سوکھیاں لگدیاں ھوسن چلو کوئی گال نئیں کوئی نہ کوئی کم چلائی تیں پئین ڈوجھی طرف ساڈے رہنما ان مڑی او ساڈے پوسٹیں کوں کھنیندے ای نئیں چھڑا لائیک نئیں چا کریندے اینجھا کوئی کھلا کھو اچ سٹی بیٹھن جیویں ساڈا کوئی تماشہ بیٹھے ڈہدے ھوون بیلی اپیں تھک ترٹ مرسن ہک پاسے لگسن پچہیں کوئی پالیسی بیان جاری کریسوں برف بنڑیئے ارام نال بیٹھن سرائیکی دی ہک مشہور مثال اے ۔نہ ونڑدن نہ ولا ڈینڈن۔شئیت انہیں دی پالیسی ہنڑ ایہا اے صرف اساں جیرھے ہکڑ ڈکڑ ودوں یا جیرھے چھوٹے چھوٹے گروپ ودوں اوھے لڑھ ماری ودوں بیا اے ساڈیاں اے مدر پارٹیاں وڈیاں پارٹیاں کیوں چپ ان کیوں ہک پالیسی بیان یاکوئی میسج وی جاری نہیں کریندیاں ہر کہیں نال اپڑیں تعلق وی بحال رکھی کھڑن اجرکاں وی پویندے کھڑن اونج ای ہر کہیں نال اے ساڈی ہر کہیں نال ہک سو ست اے ضلعی انتظامیہ نال وی ساڈی نئیں بنڑدی گودیں نال ای ساڈی نئیں بنڑدی ایم این اے ایم پی اے نال ای ساڈی نئیں بنڑدی جنوبی پنجاب الیں نال وی ساڈا سوشل بائیکاٹ اے سرائیکستان دے علاوہ بیا کوئی ناں سنڑنڑ واسطے تیار ای نسے تھیندے ہنڑ ڈسو ساڈے وڈکے تیں اساں کیویں کٹھے ٹرسوں ساڈیاں اپڑیں وڈکیں نال دوریاں پیدا تھیندیاں ویندیں ہیں حال نال ہک ڈیہنہ لیڈر تیں ورکر انجو انج تھی ویسن مہربانی کرو کوئی اجلاس سڈو ساڈیاں گالہیں سنڑو ساڈے نال ٹرو ہنڑ ظالم تیں مظلوم ہکی صف اچ نئیں کھڑ سگدے ن لیگ کوں دشمن وی سڈیندے او کل ٹی وی تیں خاقان عباسی تیں اوندے نال کوئی بیا ساڈیاں اجرکاں پئی بیٹھے ھن کیا انہیں کوں میں پوا ایاں ول کیندے نال بھڑوں اوتیں پئی بیٹھن ساڈی اجرک یااجرک الیں بھڑوں صرف ایہا وضاحت منگدوں اہدے ورکر ایہو کجھ کھڑوں کوئی حد بناں رکھو ۔۔۔۔اکبرخاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی
پَکّے تے کچّے لفظ
لفظ جملے وچ آکے، کئی کئی صورتاں تے حیثیتاں اختیار کر ویندن۔ ہکو لفظ ہک ویلے ہک صورت یا حالت وچ ہوندے اوہو لفظ ٻئے ویلے کہیں ٻئی صورت یا حالت وچ ہون٘دے۔ این٘ویں بعض لفظ آپݨی ذات وچ پورے معنے رکھیندن۔ انھاں کوں پکے یا مستقل لفظ آکھسوں۔
کئی لفظ ٻنھاں لفظاں دے ملݨ نال اپݨا مطلب ظاہر کریندن۔ انھاں کوں "کچے یا غیرمستقل لفظ" آکھسوں۔پکے لفظاں دیاں پنج قسماں ہن۔
١۔ اسم: او لفظ جہڑا کہیں شئے یا شخص یا جاہ یا کیفیت دا ناں ہووے۔
٢۔ صفت: او لفظ جہڑا کہیں اسم دی حالت، چنگائی یا برائی یا ایندے وصف کوں بیان کرے۔ جاہل بندہ، نکمے لوک، شرارتی چھوہر
٣۔ ضمیر: او لفظ جہڑا کہیں اسم دی جاہ تے اوندا عوضی بݨ کے استعمال تھیوے۔ مثلاً اق نھیں آیا، اوں روٹی پکائی۔ انھاں فقریاں وچ او تے اوں ضمیر ہن۔
٤۔ فعل: او لفظ جیں کنوں کہیں کم دا تھیوݨاں ظاہر تھیوے۔
٥۔ تمیز: او لفظ جہڑا کہیں صفت یا فعل یا کہیں ٻئی تمیز دے معنیاں کوں گھٹاوے ودھاوےیا انھاں دی حالت یا کیفیت ݙسے۔
کچے یا غیرمستقل لفظاں کوں حرف آہدن۔ اُنھاں دیاں چار قسماں ہن۔
٤۔ تخصیص: جہڑا لفظ کہیں اسم یا فعل نال آکے انھاں وچ تخصیص پیدا کرݙیوے۔ اوں کوں حرف تخصیص آہدن۔ مثلاً پر، ہک، ٻس، ہکو
٥۔ فجائیہ: جہڑے لفظ کنوں کوئی جوشیا جذبہ ظاہر تھیوے او فجائیہ ھرف ہوندے۔ واہ، ہائے
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
مفکر سرائیکستان بابا راز جتوئیؒ
مفکر سرائیکستان بابا راز جتوئی کول سرائیکی ٹحریک دا سیاسی لٹریچر تیار کرنڑ توں جیکر وقت بچدا ہا تاں او سرائیکی زبان دے اکھر کٹھے کریندے ہن. تاں جو اینکوں ہک وڈی زبان دے طور تے منوایا ونج سگے
دل خوش تھیندے .ہاں ٹھردے جیرھے ویلھے کئی عام انسان. خاص طور تے نینگر خود کوں سرائیکی تحریک نال جڑیندے .وابستگی دا اظہار کریندے .تے اہدے جو. . میں اے کیتے. میں او کیتے اونکوں اے پتہ ای کئینی جو ایں تحریک دا ائیرا کئیں رکھیئے. ارمان اوں ویلھے لگدے. دل اوں ویلھے ڈکھدے جیرھے ویلھے کجھ لوک جیرھے خود کوں دانشور تے مورخ اکھویندن .پر تاریخ نال بدیانتی کریندن .سچ لکیندن. پتہ نی کتھوں کتھوں بندے ودے لبھیندے ہوندن جو سئیں ایں صیب اے کیتا ہا تے اوں صیب او کیتا ہا. فلانڑے نقشہ بنڑایا ہا فلانڑے جھنڈا بنڑایا ہا. فلانڑے پہلی واری لفظ. .سرائیکستان. ورتیا ہا. انہاں وچوں کجھ جیا کجھ لوکیں دا مسئلہ صرف ساڑ. ہوندے .جو مفکرسرائیکستان بابا راز جتوئی دا ناں سامنے نہ آوے .تے جیکر سامنے آوے وی سہی تاں صرف اتنا جو. . ہا او وی ہن پئے. . تے بس. بابا راز جتوئی کوں نام نمود دی خواہش نہ ہئی انہاں دا مشن تے ایمان تے یقین ہا .انہاں 96 سال دی عمراں تے چھیکڑی ساہ تئیں کم جاری رکھیا .کہیں دی وی بھل بھل دی تانگھ نہ رکھی. پلاشبہ ہزاریں لوکیں کوں وسیبی شناخت تے حقوق دا شعور ڈتا .سرائیکی سیاسی تحریک دا دگ سدھا کیتا. زندگی لا ڈتی .وسائل لا ڈتے .کڈاہیں کہیں توں چندہ نہ منگیا .ہتھ نہ اڈیا . عام آدمی کوں اے خبر ہووے تے بھاویں نہ ہووے خیر اے. . پر حیرانی اوں ویلھے تھیندی اے جیرھے ویلھے کجھ باخبر لوک بدیانتی کریندن تے ہر کم دا کریڈٹ ڈیونڑ کیتے بندے لبھیندن ودے ہوندن. .سارے لوکیں دا کم سر اکھیں تے پر بدیانتی تاں نہ کرو. تہاڈے کریڈٹ ڈیونڑ نہ ڈیونڑ نال بابے راز مفکر سرائیکستان کوں کیا فرق پوسے. کیا کجھ لوکیں دی ہتھ ٹھوکویں گھڑتو تاریخ اصلوں حتمی تاریخ ہے. کیا سچ لک ویسے. کیا اے کجھ لوک حقیقت کوں نگل سگدن. اے کم او 1974 وچ وی کریندے ہن . آپ سوچو جو اوں ویلھے کون کتھاں ہا تے او ہا کیرھی عمراں دا. .جو وی جیندا کریڈٹ ہے اونکوں ضرور ضرور ملے پر تاریخ نال مڈاق تاں نہ کیتا ونجے. ہا جے کر کہیں کوں مجاھدجتوئی چنگاں نی لگدا تاں کاوڑ اوندے نال کڈھے ساڑا اوندے نال مارے تاریخ تاں نہ وگاڑے. بابا راز سئیں مفکر سرائیکستان اہدے ہن اساں ول وی پھپھڑ پوسوں تساں خود کوں اگھاڑو ناں
(مجاہد جتوئی)
انڈونیشیا
انڈونیشیا ہک اسلامی ملک ہے.
انڈونیشیا وچ وی انڈونیشی زبان صرف ست فیصد ہے،،. لیکن سرکاری تے دفتری زبان ہے،
ݙوجھی زبان جاوی ٤٢ فیصد ہے، (سارے حکمران جاوی ہن)
تریجھی زباں سندانسی ١٥ فیصد ہے،
مینانکاب تے موسی پنجاہ لکھ تے تریہ لکھ ہن،
انڈونیشیاء وچ کل ٧٢٠ زباناں ہن.
حنا عنبرین
حنا عنبرین سرائیکی شاعرہ ہے ۔
ڄم پل
ملتان شہر
نمونہ کلام
اَڑِی کیا گِھنسیں اَڑِی کیا گِھنسیں ؟
سُکھ ساہ گِھنسیں سر گھا گِھنسیں ؟
دیرہ غازی خاں ڈویژن
تحریر ـ ارشد لاشاری