cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گامݨ دا حال
رات دا پچھلا پہر اے جون جولائی چلدا پئے اچانک گڈا دے ھینگنڑ دی آواز نال سوھنڑی دی اکھ کھلدی اے اٹھی تے پانڑی پیندی اے کجھ پرے ابا کھٹڑے تے سمھ تے ٹک ٹاک چلا تے ڈھدا پئے اندھارے وچ موبائل دی لائٹ اچ ابے دا نورانی چہرہ چم چم کریندا پئے ھائے ووو ،،،اج تاں میں مہینوال کوں ملنڑ ونجڑاں ھا ،،سوھنڑی اپنڑیں آپ نال گالھ کریندی اے وت پریشانی اچ سر اچوں ڈو چار جواں کڈھ تے متھے تے ھتھ مار تے آپ کوں اھدی اے موبائل دا چارجر وی اج خراب تھیونڑاں ھا
اٹھی تے حقہ بکھا تے ڈو لمبے کش لیندی اے متھے دے وٹ ڈسیندے کھڑن جو سوچ وڈی گہری اے حقہ پی کراھیں ذھن فریش تھئے وت بھابھی کوں اٹھیندی اے
اڑی گامنڑ ،،،
او گامنڑ ،،، نندر اچ مست ھک موٹی رن اٹھی بیٹھی
کیہاں مرنڑاں ای،،سمھنڑ ای نوھے ڈیندے
اڑی گامنڑ اپنڑاں چارجر تاں ڈے
تیڈا بھرا چا گئے آکھے مل تے نوکری کریندیں ٹائم نی گزردا تے پب جی کھیڈساں ھنڑ او اگلے مہینے ولسی میڈے کول تاں نوکیا دا سیٹ اے
اچھا بھابھی،،اپنڑیں موبائل توں ھک کال تاں کروا چا سوھنڑی بھابھی دا منت ترلا کیتا
سلام دعا دے بعد مہینوال نراضگی دا اظہار کیتا ،،اج ملنڑ دا وعدہ ھا تیڈا تے میکوں مچھر پٹی چاتی ویندن سویر دا نہر دے نال آلے قبرستان اچ بیٹھاں ھنڑ تاں چلے کٹنڑ آلے وی چلے کٹ تے گھریں ڈو روانہ تھی گئین۔۔۔ جلدی آ ھنڑ تاں گولی دا اثر وی مکدا ویندے تیکوں پتہ اے جو میں نندر دا بھاڑی آں تے میں ھیں سانگے گولی کھادھی ھئی جو نندر نہ آوے
اچھا سئیں میں نوکر ۔۔۔ھنڑیں آندی پئی آں نال تیل وی چاتی آساں تے تیڈے سر دی مالش کریساں تیڈی نندر اڈ ویسے ھنڑ میڈا بیلنس مکدا پئے تے بند کریندی پئی آں
بابھی ھنڑ ونجاں کیویں ،،پل آلے پاسوں تاں فرزانی ھوریں دے کتے ودے ھوندن اگلے جیہاڑے وی میڈی جنگھ چریندے ھن بھج تے جان چھڑائی ھم ڈیکھاں ڈٹھی جو ھاں میڈی سھنڑ ای پڑیج پئی اے
دریا کوں وی زور اے تے گھر کوئی ٹوپ ای کائنی لاتھی
اچھا توں اینویں کر ابے دی سلوار پا چا تے ستھنڑ پھوک تے پار تھی ونجیں ،،،بھابھی مشورہ ڈتا
اچھا بھابھی ٹھیک اے حقہ پیتم تے میکوں ڈو چار لاچیاں تے تیل دی شیشی تاں چا ڈے آتے اپنڑاں باڈی سپرے وی ڈے تھوڑا
اڑی خدا خدا کر عقل کوں ھتھ مار زمین اسمان کمب ویندے بھابھی کنیں کوں ھتھ لا تے آکھیا
کائناں کائناں چندری اینجھی کوئی گالھ کائنی مہینوال دے سر اچ تیل پیساں لحظہ کھن پیار دیاں گالھیں کریسوں تے ول واپسی
اچھا اچھا ٹھیک اے ٹائم نال ول آویں میں کئیں کئیں کوں جواب ڈیساں
ساری تیاری مکمل کر تے سوھنڑی کجھ دیر بعد چناب اچ تردی ویندی ھئی تے سچیندی ویندی ھئی جڈاں دا انڈیا ساڈا پانڑی بند کیتے ھنڑ دریا وی چھوٹا تھیندا ویندے میڈے پیر دریا دے تل کوں لگدے ودن ویسے ابے دی ستھنڑ دی کوئی ضرورت کائناں ھئی اے دریا تاں ٹر تے وی پار تھی ونجے ھا
اچانک سوھنڑی ھک مویا کتا ڈٹھا جیڑھا دریا دے پانڑی اچ تردا ودا ھا ڈڈھ اوندا اپھریج تے منجھ جیڈا تھیا ودا ھا تھوڑی ڈر تے سائیڈ تے تھیونڑ پئی گڑ گڑ دی آواز آئی تے پتہ لگا جو ابے دی سلوار ای پنچر اے تے دریا دے بارے اوندے سارے اندازے غلط ھن
ٹٹارے کھاونڑ کھڑ گئی کئی دفعہ تاں کتے دے منہ نال منہ ونج لگا پاروں منیہنوال چرس آلا سگریٹ لاتی بیٹھا ھا اوں ڈٹھا تے سمجھ گیا دریا اچ ٹپ کڈھ ماریس  کتے کوں گھیل تے باھر کڈھ گیا منہ اچ منہ پا تے مصنوعی تنفس ڈینونڑ دی کوشش کیتس منہ تے نہوندراں لگیاں تاں پتہ لگا جو سوھنڑی کائنی،،
وت دریا ڈو دید پئی تاں اندھارے کوئی رن تھباکے مریندی تے مہینوال دی ما بھینڑ ھک کریندی ابھری۔۔
سور دا پتر آ ،،،پیوو کوں بعد اچ بھاکل پاویں پہلے میکوں کڈھ ،،ووئے تیڈا ککھ نہ رھے
مہینوال ولا ھک دفعہ ھمت ماری تے سوھنڑی کوں کڈھ تے کنارے تے آن سٹیس
آپ توں لچھے کھاندا ودیں تے اساکوں موت سڈ کھڑی مریندی اے سوھنڑی ساھکدی آواز اچ آکھیا
اتھاں تیڈا پیوو لچھے ویچنڑ آیا ھا ،،،
مریں تیکوں بچیندیں بچیندیں میڈے منہ اچ کہیں منجھ دی پھوسی آ گئی اے شئیت
سوھنڑی دے ھوش ولیئے تاں اوں سب توں پہلے ایہا شرط رکھی یا تاں فرزانی ھوریں دے کتیں کوں فجر دے ڈیہنہہ اچ زھر ڈے یا میکوں بھینڑ سڈ
اچھا نراض نہ تھی جیویں تیڈا حکم
آ تیکوں کباب کھواواں ،،
بھاہ دا مچ نال ھا ،،
اوے اے گوشت کتھو منگوائی اج تاں گوشت دا ناغہ نہ ھا
سئیں اے کل منگوایا ھم میڈا ھک یار لہور پڑھدے اتھاوں گھن آئے اھدا پیا ھا وڈا لذیذ گوشت اے
کباب پک تے تیار تھی گئے
پہلا لقہ مہینوال سوھنڑی دے منہ اچ پاتا
تے سوھنڑی دے منہ اچوں غلیظ مندیں دا طوفان جاری تھی گیا
سنگت وید
(سرائیکی تحریک فداحسین گاݙی دیاں کُجھ یادواشتاں دے سوجھلے وچ)
گامݨ دا حال
تیکوں غلط فہمی تھئی اے
سنگت وید
اُنوی (19) جنوری دا ݙیہاڑا میݙی یادواشت دا ہک اینجھا فلیش بلب ہے جیڑھا ایں تاریخ کوں فوت تھئے میݙے    پیو اتَے اُستاد فدا حسین گاݙی کوں ولا جِیندا  کر پورا میݙے سامہݨے اَن کھڑیندے۔ ماضی چِتا دی اندھی گوروں نکل سُوجھلا بݨ ویندے۔وت اے تھی نئیں سڳدا جو اُستاد فدا حسین گاݙی دا خیال آوے تاں مَیں سرائیکی سنگت اتے تحریک بارے سوچ وچار نہ کراں۔ اے ضیائی مارشل لا دے شروع دے ݙیہاڑے ہئین۔ میں ہالی سکول وچ پڑھدا ہَم تاں او  ٹیچر ریٹائرڈ تھی سرائیکی تحریک وچ سرگرم تھئے۔ساݙے گھر وچ یا کم از کم میݙے کیتے وت سبھ کُجھ سرائیکی سرائیکی تھی ڳیا۔ سرائیکی لوک سانجھ دی میٹنگ ہے؛ سرائیکی شاگرد سانجھ دا کٹھ ہے؛ مہرے آلے دا میلہ ہے؛ لیفٹ پالیٹکس وچ سرائیکی  کوں گھُساوݨے؛   پیپلز پارٹی کوں آکھوں جو سرائیکی ثقافتی فرنٹ بݨاوے؛ سندھی، بلوچ اتے ٻنہیں قوم پرستیں نال سرائیکی قومی سُنڄاݨ دی ڳالھ کرݨی ہے؛ سُنڄاݨ رسالہ چھپواؤں؛  سرائیکی تریمت سانجھ بݨاؤ؛ سرائیکی ٹیچر فورم ہووݨا چاہیندا ہے؛ سرائیکی وچ ناٹک یا لوک تماشا دی کوئی ریت بݨے۔  اینجھیاں اݨ گݨت ڳالھیں ساݙےروز مرہ دے  جیوݨ دا حصہ بݨدیاں ڳیاں۔
اَسی دے ݙہاکے وچ اپݨی ݙکھالی ݙے وَت سرائیکی تحریک ݙیوے کار ٹمٹماوݨ لڳ پئی۔ ضیا دے طیارے دا حادثہ تھیا۔ اَدھی ادھوری ڈیموکریسی آئی اتے سرائیکی تحریک (خاص کر لوک سانجھ) ککھ کُلنجر تھئی ڳئی۔ سبھ کھیڈ اینجھی سنگت نال ہئی جیڑھی ݙیہاڑیں وچ ہک ٻئے کنیں اوپری تھی اپݨی ذات دی ݙݙھ سلھی مسیت بݨا اپݨے آپ کوں پوجݨ لڳ پئی۔ رَسدی راند ترٹ پئی، کھیڈ مُک ڳئی۔اے  سبھ کُجھ ہک اذیت ناک جذباتی تجربہ ہئی۔بے شک اے تجربہ داخلی اتے شخصی ہئی پر ایندے نال سرائیکی تحریک اتے اوندے وچ شامل سنگت دا وی کُجھ سوجھلا تھیندے۔ ایں تجربے دی اذیت دا جتھاں میں آپ گواہ ہاں، اُتھاں اُنہیں دے اوں ویلھے دے احسن واگھا کوں لکھیں کُجھ خطیں نال ودھیک اندازہ تھیندے۔ مثال کیتے:
گامݨ دا حال
اے ڈیکھ گوشت تے اجاں وی سوٹیں دے نشان کھڑن،،،،
سنگت وید
"سرائیکی سرائیکی تاں کھیݙی ویندی پئی ہے۔ اے ایں علاقے دی اڄ دی ڳالھ ہے، پر تبدیلی وچ کِتلی موثر ہے، اے ٻیا سوال ہے۔ جیڑھے سنگتی ساتھی سرائیکی دی کھیݙ وچ نال ہئین، اکثر اُنہیں وچوں کھنبیں وچ سر ݙتی ٻیٹھن یا اُنہیں دے راہ بدلیج ڳئین۔"
"سرائیکی سرائیکی چودھار تھیندی پئی ہے، ہک بانگ ہے ݙتی ویندی پئی ہے پر ایندا اثر چم کنیں زیادہ ݙونگھا نئیں۔" "سرائیکی ݙیس وچ ہک ترتیب جیڑھی بݨی ہائی، او کھنڈ ڳئی ہے۔ مظہر عارف فرنٹیر پوست وچ مصروف ہے تے کُجھ ہلکا جھیاں احساس، ہک ہلکی جھئیں ہیل سرائیکی دی محسوس تھیندی ہِس۔ مظہر نواز ہک جیندے جاڳدے بُت دیں اُٹھدیں لَہندیں لہریں وچ گُم تھیا ݙسدے۔ رفیق دکان کنیں جے فارغ تھی ونڄے تاں اپݨی آواز وچ گُم تھیوݨ دی کوشش کریندے۔ اوندا ہارمونیم رہ ڳئے۔ فراز لورالائی ملازمت تے لڳا ڳئے۔ اشو لال اپݨی ذات تے لفظیں وچ گُم ہے۔ زمان شادی کر گیدھی ہے، لنگاہ تے سیاست دا رنگ چوکھا چڑھا ہوئے، او سیاسی صورت وچ دُکھدا پئے۔"
"سانجھ تے سنجھ ہے۔ ایندے وچ شریک مڈل کلاس تھک ڳئی ہے۔ کُجھ شوں شاں ہئی تاں اوں ویلھے دوستیں کوں شُغل ملیا ہویا ہا۔ ہک ٻئے دی جنگھ چھکݨ دا شغل۔ جے میݙی ذات دے نغارے نوبتاں نئیں وڄداں تاں ٻئے دی ذات دے حوالے کہیں جاہ تے کیوں ہوون۔ جے میݙے گوݙیں وچ ساہ نئیں، جے میں نہمی اُٹھی سڳدا تاں ٻیا کیوں اُٹھے۔ اساں جݙاں ذاتی مُراداں نہسے پا سڳدے تاں اساں جیڑھے ٹولے دے ہمراہ ہوندے ہئیں، جے کہیں کوں بامُراد سمجھݨ لڳ ونڄوں تاں اصولیں، ضابطیں تے اخلاق دی آڑ وچ اُنہیں کوں اپݨی نفرت دا نشانہ بݨیدے ہئیں۔ میݙی اے خواہش راہندی ہے جو میں نہمی تاں میݙی ڄاݨ سُنڄاݨ والا وی نہ ہووے۔ خضر حیات دے پیو والی صورت شاید ٻہوں وݙی خواہش تے عادت دے بعد ونڄ تھیوے تاں تھیوے۔ آدمی آپ بالکونی وچ ٻہہ کنیں ٻئے کوں کریندا ݙیکھے۔ تُساں آکھ سڳسو جو اے بلیو پرنٹ وی تاں خواہش دے پورے تھیوݨ دی ٹواݨے والی شکل ہے۔ شئیت میݙے خیال وچ اے اینویں نئیں۔ اتھاں تاں ݙوہیں فریق ڄاݨ سُنڄاݨ والے نئیں ہوندے۔ جے ہوون وی تاں جیوݨ تے زندگی دا او تعلق نئیں ہوندا جیڑھا ڄاݨ سُنڄاݨ نال رل کے گُذارݨ دا ہوندے۔"
جھوک فنا دی ہے۔ انہیں خطیں دے کُجھ ای عرصہ بعد اُستاد فدا حسین گاݙی فوت تھی ڳئے۔
ہندو / ٻدھ مت وچ  عقیدہ ہے جو کہیں شے دی جون اوندے کرمیں نال بدلدی ہے۔ جےہکے کرم رہون تاں اوہا صورت ول ول پیدا تھیندی ہے۔ جے اساں عقیدے کوں چھوڑ  ایں دلیل دی منطق اُتے غور کروں تاں اے کُجھ غلط نئیں نظردی۔ سرائیکی تحریک اتے ایندے وچ شریک سنگت ایندی ہک مثال بݨدی ہے۔
جنرل مُشرف دے ہاں سوڑ دور وچ وت ہک واری سرائیکی سرائیکی کھیݙیجݨ شروع تھئی۔ وݙے عرصے بعد وسیب دا ہک وݙا کٹَھ  مُلتان تھیا۔ سویل بݨی۔ رفعت عباس سئیں دے سر  اُتے پڳ ٻدھی ڳئی۔ وت نہ پتہ لڳیا جو ایندے نال کیا تھیا۔ سویل دی جیڑھی کونسل بݨی، اوندا کوئی ہک کٹھ نہ تھیا۔ اُݙدی اُݙدی خبر ملی جو پڳ ہُݨ بدل ڳئی ہے۔ ذات پرستی اتے گروہ بندی دے اصولیں اُتے چلدیں کُجھ سنگتیں سیاست اتے کلچر  دے کم وچ فرق دا پُراݨا راڳ الاپݨ شروع کیتا۔ سویل کنیں انج ہک بے اثر، روح کنیں خالی سرائیکی لوک پارٹی بݨائی ڳئی۔ پڳوں ودھدیاں ڳیا، وسوں اتَے وسیب  چھوٹے اتے ہِیݨے تھیندے ڳئے۔۔نتیجہ اے نکھتا جو   جیرھلےتاریخ اتے وقت دے دھارے سرائیکی سوال کوں مُلکی سٹیج اُتے گھن آ کنیں پارلیمانی سوال بݨایا تاں نہ کوئی بانگ ہئی نہ کوئی کئو ہئی۔
لڳدے اڄ ایں ہاں سوڑ، ݙݙھپ اتے جبر نال بھرے دور وچ جݙاں جو سرائیکی وسیب دی اڳلے درجہ دی کالونائزیشن اتے انجینرنگ تھیندی پئی ہے تاں ضروری کتھارسس / اینستھیزیا کیتے وت سرائیکی سرائیکی دی لوڑھ بݨدی پئی ہے۔ اڄ وت غلامی دی نفسیات کوں ننواں روپ رنگ ݙیوݨے۔
عدنان ارشد
عدنان ارشد ضلع رحیم یار خان نال تعلق رکھݨ والے ہک سرائیکی گلوکار ہن۔
گامݨ دا حال
اج توں بعد تیڈی ساڈی ختم
میڈا بوزکی دا سوٹ تے ڈاہ ھزار واپس کر تے میکوں پار وی پجا وا،،
راقم الحروف لکھدے جو اوندے بعد واٹس اپ تے وی سوھنڑی مہینوال کوں بلاک کر ڈتا ،،ایں رات دی سویر وڈی عجیب ھئی سویرے سوھنڑی دے ابے دا اکلوتا کھوتا غیب ھا جیندی کھل تے پاوے مہینوال دے گھروں بر آمد تھئے
مہینوال ھیں ٹائم وی حرام گوشت ویچنڑ تے جانوریں تے ظلم کرنڑ دے کیس اچ اندر اے ایں کیس کوں تقویت تاں ملی جئیں ویلھے مہینوال دی جیب اچوں تیل دی بوتل دی برآمدگی تھئی شہر دا کوئی وکیل وی اوندا کیس لڑنڑ تے راضی کائنی
تحریر فیض بلوچ
سرائیکی وسیب دی سیاحت
خطہ سرائیکستان اپݨے ثقافتی حسن، دلفریب کلچر، بولی دی مٹھاس دے نال نال سیر و سیاحت وچ وی ناں رکھدئے تے بہوں تعداد وچ سیاحتی مقامات نال نوازا ڳیا اے. ایں خطے دے سیر وسیاحت دے حوالے نال اہم مقامات اے ہن:
ضلع رحیم یار خان
8 ٹاپ ٹورسٹ سائٹاں:
2 بھونگ مسجد
3 قلعہ مئو مبارک
4 دریائے سندھ، چاچڑاں شریف
5 ٻیری جھیل
6 روہی چولستان
7 ݙاݙی کرم خاتوں
8 فریدی مسیت، چاچڑاں
شاہین صاحب دی مکاݨ
ایہو جہیھاں ہک ناں بزرگ سرائیکی اگوانڑ حمید اصغر شاہین دا حے۔ جینھاں دا کردار سرائیکی قوم تے وسیب واستے کہیں مسیحا توں گھٹ نہ ہا۔۔۔۔انھاں اپڑیں فکر و سوچ نال سرائیکی قوم کو جگاونڑ دی کوشت کیتی اے۔ایں پاروں سرائیکی قوم اچ ہمیش امر تھیئن۔
پاک دھرتی وطن عزیز تے اپڑیں سرائیکی قوم نال محبت دا اے عالم ہا کہ انھاں اپڑیں پتراں دا ناں ہک دا ناں #پاکستان تے ڈوجھے دا ناں #سرائیکستان نال منصوب کیتا ہوا ہا۔
اج او ایں دنیا توں جھوک لڈا گیئن۔
ان للہ و انا الہ الراجعون۔ اللہ پاک انھاں دے درجات بلند فرماوے۔
میں سبھی سرائیکی قوم تے اونھاں دے بالاں رشتہ داراں کوں مکانڑ ڈینداں۔۔۔۔تے صبر دی دعا کرینداں۔ (فیض کھوسہ، ٢٥ دسمبر ٢٠١٨ء)
امام بخش
امام بخش دا تعلق فیس بک دے ہک گروپ جسٹ سرائیکستان نال اے۔ سیاسی تعلق پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔
اُر
اُر ہک قدیم سمیری شہر ہئی جیہڑا اڄ توں 4 ہزار یا 3500 ق م بابل توں تقریباً 140 میل جنوب وچ موجود دریائے فرات توں ݙاہ میل دے فاصلے تے آباد ہئی۔ بائبل دے مطابق حضرت ابراہیم علیہ السلام اینہی شہر وچ پیدا تھئے ہن۔ چھیویں صدی ق م تک ایہ ہک پر رونق تے خوش حال وستی ہئی۔ ویہویں صدی دے اوائل وچ مشہور ماہر آثار قدیمہ لیوناردودولی نے ایں شہر دے آثار دریافت کیتے۔
سرائیکی ادب ریت تے روایت دے خاصیّتاں
ڈاکٹر طاہر تونسوی "پہلا صفحہ" دے عنوان نال اپݨی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" وچ لکھدن:"'سرائیکی ادب ریت تے روایت' میݙے تحقیقی تے تنقیدی مضمونیں دا مجموعہ ہے اے مضمون پچھلے ویہہ (20)ورہیں وچ لکھے ڳئین میڈی کوشش اے رہی جو سرائیکی ادب تے اوندی صنفاں دا مکمل احاطہ تھی ونجے ایہا وجہ اے جو انہیں مضمونیں وچ موضوع تے مواد دے اعتبار نال خاصا تنوع نظر آندے البتہ کھتائیں کھتائیں تکرار وی آ ڳئی اے مگر میں مضمون دی اہمیت دے پیش نظر شامل رہن ݙتے کیوں جو اے مضمون مختلف سیمیناراں وچ پڑھے ڳئین تے رسالیں وچ شامل تھیئن‘‘"ڈاکٹر طاہر تونسوی نے اپݨی کتاب ’’ سرائیکی ادب ریت تے روایت‘‘ وچ منڈھ قدیم توں گھن کراہیں 1990ء دی سرائیکی ادب، اتے ایندیاں صنفی ونکیاں ( اصناف ادب) خاص طور تے ’’ سرائیکی وچ مرثیے دی روایت‘‘ ، سرائیکی وچ داستاناں دی روایت‘‘ ’’ سرائیکی وچ تراجم‘‘ سرائیکی زبان وچ ڈراما ‘‘ ’’ سرائیکی ادب وچ طنز و مزاح‘‘ سرائیکی منظوم تراجم ‘‘ سرائیکی وچ مذہبی سفر نامے ‘‘ ’’ سرائیکی وچ ہائیکو‘‘ بارے گہری نظر نال تحقیقی اتے تنقیدی جائزہ پیش کیتے نہ صرف ایہ بلکہ سرائیکی ادب اُتے تھیوݨ آلے سیاسی ، سماجی ، تہذیبی ، ثقافتی اثرات کوں ہک زیرک مورخ دی حیثیت نال ڈٹھے اتے اپݨا  تجزیہ تاریخی شعور دے نال پیش کیتے۔ اُنہاں ایہ ثابت کرݨ  دی بھرپور کوشش کیتی ہے جو سرائیکی ادب دا دامن ٻہوں  وسعت رکھدے۔
ڈاکٹر مقبول گیلانی، سرائیکی ادب ریت تے روایت‘‘ بارے لکھدن:"'انہاں مضموناں دا دیورا کروں تاں پتہ لگدے جو ڈاکٹر طاہر تونسوی سرائیکی ادب تے گہری نگاہ رکھدن تے سرائیکی زبان تے ادب دے ہر پُکھ کوئی تحقیقی طور تے سامݨے گھن آئن اے کم سرائیکی زبان تے ادب تے کم کرݨ  آلیاں واسطے ہک رستہ وی ہے تو سوجھلا وی ہے ‘‘"ڈاکٹر طاہر تونسوی جݙاں سرائیکی ادب دیاں مختلف اصناف دی ریت ، روایت بیان کریندے ہوئے عہد جدید تک پجدن تاں پتہ لگدے جو او ہر صنف دا ہک طرحاں نال ارتقائی سفر بیان کر ڈیندن۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی ، قدیم اتے گمنام شاعراں ( خوشدل، گانمن ملتانی) دا تذکرہ ہک مورخ اتے تحقیق کار دی حیثیت نال ٻہوں  بھرویں انداز نال پیش کیتے۔ نہ صرف اے بلکہ جدید عہد دے شاعراں( اقبال سوکڑی، محمد سلیم احسن ، فاروق روکھڑی) دے کلام دے فکری فنی پہلوئواں کوں وی تنقیدی پیمانے ورت تے قارئین تک پجائے۔ ہک دیانت دار تنقید نگار اتے محقق دا ایہ فریضہ ڈاکٹر طاہر تونسوی نے بخوبی نبھائے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی نے اپݨی ایں کتاب ’’ سرائیکی ادب ، ریت روایت وچ ‘‘ کتھائیں وی اے دعویٰ نھیں کیتا جو اُنہاں دی ایہ کتاب ادبی تاریخ ہے مگر ایندے باوجود ایہ کتاب ادبی تاریخ ادبی تذکرے دیاں کجھ کجھ خوبیاں رکھدی ہے ۔ ایندی وجہ ایہ ہے جو ڈاکٹر طاہر تونسوی نے ماضی اتے حال ( لمحہ موجود) دے ادبی معیارات اتے اقدار کوں ذہن وچ رکھ تے سرائیکی ادبی تاریخ کو اپݨے مخصوص وژن نال ادب دے قارئیں اتے طالب علماں کیتے تک پجائے۔ اُتھائوں اُنہاں دے مورخ ہووݨ  دا وژن ظاہر تھیندے یعنی او محقق اتے تنقید دے عمومی معیارات دے نال نال سرائیکی خطے دی تاریخ ، تہذیبی ، ادبی ، ثقافتی شعور دی روایت بتدریج اگتے ٹریندن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
تدوین متن
تدوین متن ہک ترکیب ہے جہری جو اضافت دے واٹوں تدوین تے متن کوں جوڑی کھڑی ہے۔ لفظ تدوین عربی زبان دا لفظ ہے۔ جہڑا ہیئت وچ مؤنث ہےتے ہک فن دی حیثیت رکھنیندا ہے تے ایندا معنی تالیف کرݨ، جمع کرݨ یا مرتب کرݨ ہے۔ تدوین یعنی متن دی تصیح وترتیب تحقیق دی ہک شاخ ہے۔ ایندی اہمیت کہیں ٻئی ادبی تحقیق کنوں گھٹ اصلوں کائنی۔ بلکہ کجھ حوالیْاں نال ایندی اہمیت ٻئی  وی ودھ ویندی ہے۔ کیونکہ جے توݨیں ساکوں ادب دے صحیح نمونے کائنی مِلدے اوں ویلے توݨیں کہیں ادیب، دور، دبستان یا تحریک دے بارے درست رائے کائنی قائم کر سڳدے۔ تدوین وچ کہیں پراݨے پَر اہم متن کوں پوری صحت دے نال ولدا اوں شکل وچ مرتب کیتا ویندے جیں شکل وچ اوندے تخلیق کرݨ آلے کوں منظور ہا۔ کہیں مخطوطے کوں مرتب کرݨ دا مقصد محض ہک کتاب کوں گمنامی توں کڈھ تے شائع کر ݙیوݨ کائنی بلکہ ایندا مقصد مصنف دے اصل افکار، اندا تحریر تے زبان تائیں پہنچݨ ہے۔
سرائیکی  زبان  ٻہوں پراݨی  زبان ہے تے عربی رسم الخط وچ لکھی وین٘دی ہے۔  شروع وچ چھاپے خانے دی سہولت نہ ہووݨ پاروں سرائیکی دا قدیم ادب بیشتر مخطوطات دی شکل وچ منظرعام تے آندا ریہا  تے موجودہ دور وچ  قدیم  کتاباں کوں مرتب کرݨ دا رواج عام تھی ڳیا ہے۔ ہُݨ تائیں مدوَن  کیتیاں ڳیاں کتاباں ٻہوں گھٹ ہن جنہاں کوں جدید اصول تحقیق دی روشنی وچ معیاری آکھیا ون٘ڄ سڳے۔ تدوین متن ݙیکھݨ وچ تاں ٻہوں سوکھا کم لڳدے پَر اصل وچ ٻہوں مشکل تے اوکھا کم ہے۔ ایندے وچ ٻہوں سارے اوکھے راہ آندے ہن۔ شاید ایں کیتے کجھ لوک ایں کوں مرض خیال کریندے ہن۔ پَر ایہ نہ   تاں  مرض ہے تے نہ ہی سائنس۔ شرط ایہ ہے جو ایں کوں پوری دیانت داری تے  شوق نال اصولاں دی پیروی کریندے ہوئے کیتا ون٘ڄے۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:تحقیق ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
اللہ نواز خان
اللہ نواز خان درانی دا تعلق ضلع ملتان نال اے۔ فیس دے گروپ جسٹ سرائیکستان دے ہک ایڈمن ہن۔
گاندھی جی اتیں ٹیگور دا فکری موازنہ
گاندھی جی اتیں ٹیگور دا فکری موازنہ :
رابندر ناتھ ٹیگور اتے گاندھی جی ھک ٻئے دے قریبی دوست مگر شدید نظریاتی مخالف وی ھن۔ مثلا" ٹیگور عقلیت اور ترقی پسندی دا قائل ھئی جبکہ گاندھی روایت پسند اتے مذھبی جھکاو رکھݨ آلا ماݨوں ھائی - گاندھی ھندو اور ھندی فلسفہ اڳو رکھدا ھئی اتیں ٹیگور مشرقی اور مغربی فلسفے اتیں اقدار دے سمبندھ دا قائل ھئی جیکو ں ودھارا ݙیوݨ کیتے اوں "وشوا بھارتی" ادارے دی بنیاد رکھی ھئی ۔ گاندھی ٻہوں حد تئیں منظم گزران کوں اھمیت ݙیندا ہئی اتیں ٹیگور ڈسپلینیرئین زندگی کو ں سخت نا پسند کریندا ھئی اتھاں تک کہ اوں "بنگلہ اکیڈمی" تے انگلستانی قانون دی تعلیم ڈوہاں کو ں ہیں ڈسپلن نا پسندی کارن ترک کر ݙتا ھاسی۔ اتیں بغیر کہیں سکول کالج دی آپݨی تعلیم آپ حاصل کیتس -
۔ ٹیگور دا خیال ھئی کہ انسان ھر چیز تے قادر ھے تے اونکوں آپݨی پسند نا پسند مطابق ڈھال سڳدے جبکہ گاندی بہوں حدتک ، باوجود آپݨی سیاسی جدو جہد دے ، تقدیر اتیں تسلسل تے یقین رکھیندا ھئی، روایت نال ڳانڈھا ترک کرݨ کوں تیار کوئنا ھئی۔ ٹیگور مشرق، مغرب اتیں ھندی مسلم ڈھیر سارے فلسفیاں دا مطالعہ رکھدا ہئی جبکہ گاندی آپݨی حیاتی اچ ٻہوی واجبی تے محدود کتاباں دا مطالعہ کیتا ھس
مگر ایکشن اورئینٹڈ ھائی ۔ گاندھی تناسخ اتیں دیوی دیوتائیں دا منوتی ھا اتیں ٹیگور کم وبیش خدا واحد دے وجود دا قائل ہئی یا فطرت کوں خدا گردیندا ھائی ۔ ٹیگو دی رائے ہئی جو علم و تعلیم دا مقصد نیکی ، حسن ۔ انسانیت اتیں مساوات دی تشکیل اے مگر گاندھی جی سوچیندا ھا جو تعلیم دا مقصد اوں سچائی دی تلاش اے جیڑھی پہلے کنوں یانی ازلی وجود رکھدی اے اتیں سماج کوں ھندو تجربہ پہلے ھی ترتیب ݙے چکئیے صرف کجھ  اصلاحات دی ضرورت اے ، یانی جو وڳڑ ڳئے اوکوں ٹھیک کرݨ دی ضررت اے ۔  گاندھی جی صنعتی سودیشیت کوں فروغ ݙیندا ھئی اتیں ٹیگور آھدا ھئی جو ضرورت مطابق سمبندھ اتیں کم و
بیش بدیشئیت نال کمبینیشن دی لوڑھ وقت داتقاضا ھے ۔
گاندی جی آھدا ہئی جو قدرتی آفات اساݙے عملئیں دی سزا ھوندن اتیں ٹیگور ایکوں حماقت قرار ݙیندا ھئی اتیں قدرتی حادثات کوں صرف قدرتی سائینسی عمل سمجھدا ہئی - گاندھی طاقت کوں بدیہی برائی (inherent evil) سمجھدا ھائی اتیں ٹیگور دے نقطہ نظر مطابق بعض معاملات اچ طاقت ہتھڑیکے کرݨ ضروری ہوندے البتہ اوندا استمال انسانیت پسندانہ (humanitarian) ہو و ݨا چاہیدا اے۔ تا ھم چھیکڑ اچ اے ڳالھ ݙسݨ ضروری اے جو ݙوہیں ایں تصور تیں بغیر کہیں رسمی کلام دے متفق ھن جو ازادی مکالمے، امن پسندی ، جمہورئیت اتے پر امن احتجاج دے ذریعے حاصل کرݨی چاہیدی اے  جیکوں اھمساء وی آکھ سڳدے او۔ ۔ ۔ ۔ ۔ !
گانمݨ سچّار
گانمَݨ سَچّار ٻارہویں صدی ہجری وچ نواب غازی خان دی شاہی عُروج تے ہَئ،غازی خان دیرہ غازی خان دا بادشاہ ہا اَتے اسماعیل خان دیرہ اسماعیل خان دی شاہی دا مَالک ھَا.ݙُوہیں مُلخیں دی آپت وچ جنگ رہ وین٘دی ہئ.جھیڑے کُون وَدھاوݨ اَتے دُکھدی کُون تِیلی لاوݨ وَالے ٻہوں سارے چمچے کڑچھے ،خوشامدی برآمدی ہَر دَور وِچ مُوجود ہون٘دن،پَرخوشامتیں دے دربار وچ ہِک شخص اِیجھا وِی ہا جیڑھا ہَر سَچّی گالھ مُنہ تے کر ݙین٘دا ہا،اَپݨی سَچّائ تے سینڑھپ دی وجہ تُوں وزیر دے عُہدے تے پُڄ گیا پر بادشاہ کُوں سَچ آکھݨ تُوں باز نہ آیاـ اُوں شخص دا ناں گانمݨ سچّارـ ذات دا کورائ بلوچ ہا،اصل تعلق جھن٘گ نال ہا،ہِک روایت مُطابق دین پور شریف(خان پور کٹورہ)دے بانی حضرت خلیفہ غلام محمد سئیں وی جھن٘گ وچوں آئے ھَن اَتے گانمݨ سچّار دی سَچّائ دے قِصّے سُݨوین٘دے ہن.آکھیا وین٘دے جو حق سَچ دیاں گالھیں کرݨ تے تُھک جھپ دربارئیں گانمݨ سَچّار کُوں دربار وچوں کݙھوا ݙِتا،اُو اُچ شریف اپݨے پِیراں کول آڳیا تے اِتھاں فوت تِھیا.اُون٘دی قبر دربار جلال الدین بُخاری دے دربار نال اَڄ وی موجود اے،عقیدت مَن٘د گانمݨ سچّار دی قبر دےسَت پھیرے مار تے اُون٘کوں خراج عقیدت پیش کرین٘دن
احمدیت
جماعت احمدیہ 1889ء وچ مرزا غلام احمد (1835ء تا 1908ء) نے لدھیاݨہ وچ قائم کیتی۔ مرزا غلام احمد نے اعلان کیتا کہ انہاں کوں الہام دے ذریعے اپݨے پیروکاراں توں بیعت گھنݨ دی اجازت ݙتی گئی ہے۔ انہاں نے بیک وقت مجدد، امام مہدی تے عیسٰی مسیح یا مسیح موعود تے ظلی و بروزی نبی ہووݨ دا وی دعویٰ کیتا تے بعد وچ ہک صاحب شریعت نبی ہووݨ دا دعویٰ کر ݙتا. مرزا غلام احمد دی وفات دے بعد حکیم نورالدین کوں پہلا خلیفہ المسیح منتخب کیتا گیا. 1914ء وچ حکیم نور الدین دا انتقال تھیا تاں پیروکاراں دا اجتماع ݙو گروہاں وچ ونڈیج گیا جنہاں وچوں ہک احمدیہ جماعت (مرزا قادیانی کوں مکمل نبی و رسول منݨ والا گروہ) تے ݙوجھا احمدیہ انجمن اشاعت اسلام لاہور (مرزا قادیانی کوں مسیح موعود تے مجدد منݨ والا گروہ) سݙویندا ہے۔
تاریخ
مرزا غلام احمد قادیانی نے ایں تحریک کوں 23 مارچ 1889ء وچ شروع کیتا جینکوں احمدی جماعت وی آکھا ویندا ہے۔ انہاں دی وفات دے بعد انہاں دے خلفاء نے ایں جماعت دی قیادت سنبھالی تے ہݨ ایہ مذہب 200 ملکاں وچ اگرچہ قلیل تعداد وچ اے مگر موجود ضرور اے ۔ ایں وقت ایں جماعت دے خلیفہ دا ناں مرزا مسرور احمد ہے جبکہ انہاں دے پیروکاراں دی تعداد کروڑ دے درمیان ہے جیہڑے کہ دنیا دے کئی ملکاں وچ کھنڈے ہوئے ہن۔
احمدیہ جماعت ہک منظم تے مربوط سیاسی و مذہبی عزائم رکھݨ والی جماعت ہے. ایہا وجہ ہے کہ ایندی صرف ہک ہی وڈی شاخ ہے۔ مرزا غلام احمد قادیانی دی نبوت دی نوعیت دے حوالے نال اختلافات دے سبب لاہوری احمدیہ جماعت اصل دھڑے توں الگ تھئی لیکن اج ایہ دھڑا ہک مختصر آبادی تے مشتمل ہے۔ احمدیہ عقائد کوں آغاز توں ہی اسلامی سنی و شیعہ عقائد دے برخلاف خیال کیتا ویندا رہا ہے تے ایں سلسلے وچ قادیانی حضرات مختلف پابندیاں دا وی شکار ہن تے سارے اسلامی گروہ ایں جماعت کوں کافر خیال کریندے ہن۔
قاری خلیل انس
قاری خلیل انس سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ساڈی سرائیکی وسیب دے سجاک شاعر اج میں فخر نال آکھ سڳداں جو قاری خلیل انس سئیں دی شاعری وچوں میکوں میڈے استاد محترم سئیں واجد محمود واجد مرحوم دی شاعری دی خوشبو ڈیندی ھے
ڈوہڑے
( 1)
ہر ڳال دی کر پڑتال الاوں ساڈی ہر ھک ڳال دیوان لڳے
انسان توݨیں 6 فٹ ھووے کردار دا قد اسمان لڳے
جیویں باجھ وضودےٹھیک نہیں ہتھ پاک کتاب قران لڳے
ملے انس براق معراج کیتے ہر وقت سوار انسان لڳے
( 2)
میڈی جان توں ودھ جند جان میڈی تیڈا پیار میکوں جند جان لڳے
جیویں ڈھندی کندھ کوں مل پووے کوی آسرا ایویں آن لڳے
بھنبھور توں گھن مکران تئیں میکوں سارا پندھ میڈا خان لڳے
ہک پل دا انس رسݨ تیڈا میکوں ڈو انڳلیں اسمان لکے
( 3)
میں عشق بدولت کیا آکھاں جگ سارا جمل جہان لڳے
ہر چیز پنل دے پیریں پئی رنگ رنگ دی بان و بان لڳے
تل جتنا اک چک تھینوݨ دا روہ جتلا ونج ارمان لڳے
میں جنتے بھالیے انس میڈا ہر پاسو خان ہی خان لڳے
انتخاب
مختیار مونس جھوکوی ونکی:سرائیکی شاعر
شاہین ڈیروی
= شاھین ڈیروی(غ۔م) =
اصل ناں:
صابرہ شاھین ۔
پیوداناں۔
الہی بخش مجاہد ۔
تعلیم :
ایم اے اردو ، بی ایڈ۔
کم کار:
ڈرائینگ ٹیچر۔
ادب دی صنف:
شاعری
پتہ:
مجاہد آباد کالونی ۔ جام پور روڈ۔ ڈیرہ غازی خان
ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری
مبشر کلیم (گرافک ڈیزائنر، وکیپیڈین، مترجم، ایڈیٹر، کیلی گرافر) وحید پلازہ، حسن پروانہ روڈ، ملتان ۔03061241415۔ ([[User talk:MubasherKaleem|talk]]) (talk) 14:17, 29 September 2020 (UTC)
ڈائری دا پنا 32
ڈائری دا پنا : 32
ولا مِلسوں کاسبو ' کارونجھر دے نال نال ننگر پارکر پئے ویندے ہاسے ' رِنڑ دا شیشہ اسمان تئیں پیا بکھدا ہا ' ایہ دنیا دے جغرافیے وچ ہکڑو میدان ہے جِتھاں آکاش دھرت تے دھرت آکاش بنڑ ویندا ہے ' پچھاں مُڑ تے کون ڈیکھے ' تیکوں ولا آندے ہوئے ڈیکھسوں رِنڑ آف کچھ ' 19 اپریل 2018 دا ڈینہ ننگر پارکر دے بزار توں پیا لنگھدا ہا ' جاہ تے ویلے دا ازلی ابدی ملاپ سمجھ پیا آندا ہا ' ایں ملاپ وچوں ماہنڑو کینویں لنگھدے بھیت پیا کھلدا ہا ' ایں دھرتی دے وارث قدیمی رہائشیاں کوں مِل کے پئے آندے ہاسے ' پہلے حملہ آوریں توں وی پہلے دے دھرتی جایاں دا درشن ہا ' میگھواڑ ' کولھی بھیل ایں دھرتی دا اوہ لُونڑا شیشہ ہا جیڑھا کہیں وی دھاڑل توں نی ترٹیا ' میگھواڑیں دا راما پیر تے بھیلاں دا واگھ(شینہ) اپنڑے نت دے تہواریں نال پیا تگدا ہا(بھیلیں دے دیوتا واگھ توں اپنڑی وسوں دے واگھے پئے یاد آون) کولھی ریاست تے نواں ہک اعتبار پئے کریندے ہَن ' ایہ دلت ہزاراں سالاں دی امر کہانڑی وچ پئے ٹُردے ہَن ' ایہ لوگ کہیں وی طرح دی مرکزیت اگوں اپنڑے ہوونڑ دی گواہی ہَن ' انہاں دے بھگوان کہیں وی طرحاں دی غلامی اگوں پہلا پہلا جتھا ہَن ' میڈے کیتے انہاں رلے پانڑی پیونڑ مانی کھاونڑ حیاتی دا سبھ توں وڈا سوبھ ہا ' میڈے کیتے اِنہاں کوں گُھٹ کے جَپھی پاونڑ حیاتی دا سبھاگ ہا ' اساں انہاں دھرتی جایاں دی تَڈ ڈھارس تے واہند دی کتاب پڑھی آندے ہاسے۔ (رفعت عباس)
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے
سرائیکی وسیب وچ انجو انج تہواراں، میلیاں ٹھیلیاں، شادی خوشی دے مواقع اُتے نقلی ٹولیاں، تماشے وال، بھنڈ، آپس وچ مختلف کرداراں دا روپ دھار کے جگت، وکتی بازی کریندے ہن۔ ڈرامے دی ایہ صورت منڈھ قدیم کنوں اڄاں تک ٹردی پئی ہے۔ سرائیکی زبان وچ منظوم ڈرامہ ’’ہیر رانجھا‘‘، سسّی پنوں، سوہݨی مہیوال، لیلیٰ مجنوں، مرزا صاحباں، سمّی راول، لوک داستاناں اُتے مشتمل ہوندا ہا۔ اِنّھاں وِچُوں کُجھ ڈرامیاں کوں کتابی شکل وِچ چھاپ تے عام لوکاں دے سامھݨے وی گِھن آیا وین٘دا ہِے۔ اِیہو جئیں کُجھ مطبوعہ سرائیکی ڈراما دیاں مثالاں اِیہ ہِن:
میراݨی
میراݨی کوݨ ہئین؟ دیرہ غازی خان وچ بلوچ راج بارے کُجھ مغالطے
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے
سرائیکی وسوں دے مہاندرے شاعر، رحیم طلب دے ڈرامیاں دی کتاب ’’زمین اسمان‘‘ سرائیکی ادبی مجلس، بہاولپور دی طرفوں ۱۹۹۶ء وچ شائع تھئی۔ ایں کتاب وچ ست ڈرامے شامل ہن۔ انہاں ڈرامیاں دے موضوعات دیہی سماج دے رشتے ناطے تے اِتھ مسائل کوںبیان کریندن۔
میراݨی
دیرہ غازی خان وچ ہک دریگھے ویلھے تائیں میراݨی قوم دا راج ریہے۔ ہک عام خیال (یا مغالطہ) اے ہے جو میراݨی بلوچ ہئین تے انہیں دا راج اصل وچ دیرہ غازی خان وچ بلوچیں دا راج ہئین۔ چارلس فرانسس میسی دی 1890 وچ لکھی کتاب ہک ٻئی کہاݨی ݙسیندی ہے۔ اوندے موجب بلوچیں دے پندرہویں صدی وچ آوݨ کنیں پیلھوں دیرہ غازی خان وچ " ناہریں" تے " ستھا سومریں" دا راج ہئی۔ بلوچیں دی ایں علاقے وچ ہجرت نال "ستھا سومریں" تے "بلوچیں" دیاں آپت وچ ملاپ تھیا تے اوں کنیں "دودائی" قوم پیدا تھئی۔ دودائی دا پیو "ستھا سومرہ" تے اماں "بلوچ" ہئی۔ ایں "دودائی" قوم دیاں اڳوں ونڄ کنیں ݙو وݙیاں شاخاں " میراݨی" تے "گورچاݨی" ہئین۔
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے
’’غلام سکندر غلام، سرائیکی ڈرامے دا پہلا لکھاری ہے او بھکر دا رہݨ والا ہا۔ ݙوجھا ڈرامہ نگار پیرݨ ملتان ہے انہاں دے بعد منشی کریم بخش واصل، کریم بخش بورانہ، حسرت ملتانی، اللہ یار پُر جوش، عبدالرشید، مولوی قادر بخش گلزار، نور محمد نورݨ گدائی تے قادر بخش دلسوز دے ناں آندن۔ جنہاں سرائیکی ڈرامے/ ناٹک لکھیئے۔‘‘
میراݨی
مُکدی کوں مکاؤں تاں اے خیال جو دیرہ غازی خان وچ "میراݨی راج" اصل وچ بلوچ راج ہئی، اے ہک مغالطہ ہے۔ اے ڳالھ ٹھیک ہے جو جنگجو ہووݨ دی حیثیت وچ
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے
مقبول عباس کاشر دے ریڈیو پاکستان ملتان توں نشر تھیوݨ والے ڈرامیاں دی کتاب ’’گونگیاں کندھاں دا شور‘‘ ۱۹۹۸ء وچ شائع تھیا جیندے وچ ۵ ڈرامے شامل ہن۔ ۲۰۰۳ء وچ حفیظ خان دے سرائیکی ڈرامیاں دی کتاب ’’خواب گلاب‘‘ شائع تھیا۔
میراݨی
بلوچ قبیلیں دا کردار " بادشاہ گر" دا ریہہ ڳئے۔
مطبوعہ سرائیکی ڈرامے
حوالہ جات
ونکی:لوک کہاݨیاں۔ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی ڈراما۔ ونکی:ڈرامہ ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
میراݨی
جݙاں اٹھارہویں صدی وچ میراݨی راج مُکیا تاں وت ڈیرہ غازی خان وچ اتھاں" کلہوڑیں" دی حکومت بݨی۔ ریہی۔ حاجی پور دے "سرائی" اوں دور دی نشانی ہن۔ اے ہک مہدوی تحریک نال جُڑے ہوئے ہئین۔ سکھیں وانگ سر دے وال نہن مُنیدے تے چوݨے کوں وٹ ݙے کنیں سر اُتیں ٻدھیندے ہئین۔ کلہوڑیں پچھوں احمد شاہ ابدالی دے ویلھے ایں علاقے وچ کُجھ مُدت اُنہیں دے پاسیوں محمود گُجر حاکم ریہا جیڑھا جو میراݨیں دا وزیر ہئی۔ اڳوں ونڄ کنیں اے علاقہ ساوݨ مل دی عملداری وچ آ ڳیا تے اوندے پُتر "مول راج" کوں انگریزیں شکست ݙے کنیں ایں علاقے کوں پنجاب وچ رلیا ݙتا۔
ہک ٻئی دلچسپ ڳالھ چالس فرانسس میسی اے وی لکھدے جو دیرہ غازی خان وچ اڄ وی وݙے زمیندار "ڄٹ تے راجپوت" ہن۔ اوندے موجب اوں ویلھے دے بندوبست اراضی دے ریکارڈ کنیں ڄاݨ تھیندی جو بلوچیں دی کل ملکیت "ویہہ لکھ ایکڑ" بݨدی ہے جݙاں جو ڄٹ تے راجپوت قومیں دی ملکیت پنجاہ لکھ ایکڑ بݨدی ہے۔ اڳوں ونڄ کنیں کہیں حد تائیں انگریزیں بلوچیں کوں جݙاں ودھ نوازا تاں ایں نسبت وچ کُجھ تھولا ٻہوں وٹاندار تھئے۔
دیرہ غازی خان وچ بلوچیں دے سیاسی وݙپ دا ہک کارݨ اُنہیں دا تمنداری نظام ہے جیڑھا جو ہک سیاسی لشکری سلہاڑ وانگ کم کریندے تے قبائلی عصبیت دی بݨیاد تے کٹھ کرݨ سوکھا بݨا ݙیندے۔ جݙاں جو راجپوت تے ڄٹ کہیں اینجھی مرکزی سیاسی تنظیم کنیں وانجے ریہہ ڳئین تے ایں کارݨ او تعداد تے زمین وچ ودھ ہووݨ دے باوجود کوئی وݙا سیاسی کردار ادا نئیں کر سڳے۔
دیرہ غازی خان دے راجپوتیں، ڄٹیں تے بلوچیں کوں "سرائیکی سُنڄاݨ" ہک ننواں پلیٹ فارم ݙیندی ہے جیندے نال او ایں وسیب دے سماجی سیاسی ڈھانچے دی ننویں اُساری کر سڳدن تے ٻاہرلے راج کنیں جان چھڑا اپݨی مقامی خودمختیاری بݨا سڳدن۔
مشتاق گاڈی
بلال جتوئی
بلال جتوئی کراچی اچ رہندن تے صحافت دے پیشے نال وابستہ ہن۔
سرائیکی ادب ریت تے روایت وِچ لوک ادب دی تاریخ
ڈاکٹر طاہر تونسوی دی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" اُنہاں دے تحقیقی ، تنقیدی مضامین اتے مختلف کانفرنساں وچ پڑھے ڳئے مقالات دا مجموعہ ہے ۔ اُنہاں دی ایہ کتاب سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں، جنوری سن 2010ء وچ، ݙوجھی وار چھپی ہے جاں جو ایندی پہلی اشاعت مارچ 1993ء دی ہے ۔
"جے توݨیں سرائیکی زبان دے کلاسیکی ادب دی رِیت دا تعلق اے سرائیکی زبان دے سارے کھوجی ’’ نور نامہ‘‘ کوں سرائیکی دی سب توں پراݨی لکھت قرار ݙیندن۔ نور نامہ دے لکھاری حضرت مُلا نے آپ ای ایندے لکھے ونڄݨ دی تاریخ بارے ݙسائے۔
پنج سے سال جو گذریے آہے ہجرت بعد رسولوں
ملاں کہے غریب و چارا کم علما واں کولوں"'مطلب ایہ جو ہجرت دے پنج سو سال بعد نور نامہ لکھیا گیا ۔ ایں اعتبار نال ایندے لکھے ونڄݨ دا سال 1162ء بݨدے ۔ اتھاں میں مدینے دی ہجرت دا سال 662ہجری گھدے'"بھانویں جو ایہہ ڳالھ تاریخ ادب دے ناقدین دی طرفوں کیتی ویندی ہے جو معیاری تاریخ محض سنین اتے واقعات دا مجموعہ نہیں ہوندی بلکہ معیاری ادبی تاریخ وچ اوں دور دیاں سماجی قدراں، ماحول ، تحریکاں تے رحجانات بارے وی بحث کیتی ویندی ہے ، مگر سنین دی درستی دے پکھ کوں نظر انداز نہیں کیتا ونج سگدا۔ کیوں جو سنین دی درستی آوݨ والے زمانیاں وچ کہیں مکمل ادبی تاریخ لکھݨ والے کیتے مدد گار ثابت تھی سگدی ہے ۔
سرائیکی لوک ادب دی ہک بئی اہم کتاب "نصاب ضروری" دے سن تصنیف بارے ڈاکٹر طاہر تونسوی لکھدن:"'ایندے نال نال جیڑھی وݙی کتاب آساݙے ساہمݨے آندی اے او ’’ نصاب ضروری ہے ‘‘ جیڑھی 879ء وچ لکھی ڳئی ۔ جیندے لکھݨ آلے مولوی خدا بخش جراح تونسہ شریف دے رہݨ آلے ہَن۔ اے سرائیکی لغت اے ایندے وچ سرائیکی ذخیرہ الفاظ دے نال عربی تے فارسی لفظ دی ڈِھگ ہن‘‘"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
امان اللہ کاظم
امان اللہ کاظم سرائیکی زبان دا عظیم دانشور،ادیب شاعر ہے۔
ڄم پل
لیہ نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
جتھاں اُبھا لماں ہک تھیندے
جتھاں لاھی چاڑھی بݨدی اے
جتھاں سورج سیس نویندڑا ہے
جتھاں دھرتی سونا جݨدی اے
جتھاں پانی من کوں موہ گھنندے
یوسف رضا گیلانی
مخدوم یوسف رضا گیلانی 9 جون سنہ 1952 کوں سرائیکستان دے ضلع ملتان دے ہک ایسے با اثر جاگیردار پیر گھراݨے اچ پیدا تھئے جیہڑا پچھلی کئی نسلاں توں سیاست اچ مضبوطی نال قدم ڄمائے ہوئے ہے۔ سید صاحب دی مادری زبان سرائیکی ہے- ملتان دی درگاہ حضرت موسی پاک دے گدی نشین ہوݨ دی بنا تے انہاں دا خاندان مریدین یا روحانی پیروکاراں دا وی وسیع حلقہ رکھدے۔۔ یوسف رضا گیلانی نے 1970ء اچ گریجویشن تے 1976ء اچ یونیورسٹی توں ایم اے صحافت کیتا۔ یوسف رضا گیلانی فروری 2008ء دے انتخابات اچ ملتان توں پیپلز پارٹی دے ٹکٹ تے پنجویں مرتبہ رکن اسمبلی منتخب تھئے ۔ اوہ پاکستان دے 24 ویں وزیر اعظم ہن۔ 2012ء تک مسلسل چار سال وزارت عظمیٰ تے فائز رہݨ دے بعد اوہ تاریخ پاکستان دے سب توں لمبی مدت وزیر اعظم رہݨ دا اعزاز حاصل کر چکن۔ 19 جون 2012ء کوں توہین عدالت دے مقدمے اچ سزا دی وجہ توں پارلیمانی رکنیت تے وزیر اعظم دے عہدے توں برطرف کر ݙتا ڳیا۔
امان اللہ کاظم
نمونہ کلام
جتھاں ہیل حواس جھوٹیندی اے
یوسف رضا گیلانی
عملی سیاست
انھاں نے اپݨی عملی سیاست دا آغاز سن 1978ء اچ کیتا۔ یوسف رضا گیلانی نے 1983ء اچ ضلع کونسل دے انتخابات اچ حصہ گھدا تے سابق سپیکر قومی اسمبلی تے پیپلز پارٹی دے موجودہ رہنما سید فخر امام کوں شکست ݙے کے چیئرمین ضلع کونسل ملتان منتخب تھئے۔
امان اللہ کاظم
غزل
توڑے چھَم چھَم وسّی٘اں اَکھّیں
یوسف رضا گیلانی
عملی سیاست
سن 1985ء اچ انہاں نے صدر جنرل ضیاء الحق دے غیر جماعتی انتخابات اچ حصہ گھدا تے وزیر اعظم محمد خان جونیجو دی کابینہ وچ وزیر ہاوسنگ و تعمیرات تے بعد ازاں وزیرِ ریلوے بݨائے ڳئے۔ راجا محمد ایوب انیہہ سو اٹھاسی اچ پیپلز پارٹی اچ شامل تھئے تے اونہی سال تھیوݨ والے عام انتخابات اچ انہاں نے پاکستان پیپلز پارٹی دی ٹکٹ تے الیکشن اچ حصہ گھدا تے اپݨے مدمقابل نواز شریف کوں شکست ݙتی جیہڑے قومی اسمبلی دی چار نشستاں تے امیدوار ہن۔ انہاں انتخابات اچ کامیابی دے بعد یوسف رضا گیلانی ہک مرتبہ ول وفاقی کابینہ دے رکن بݨے تے اوں مرتبہ انہاں کوں بینظیر بھٹو دی کابینہ اچ سیاحت تے ہاؤسنگ و تعمیرات دی وزارت ملی۔ سیاسی کیرئر دے دوران یوسف رضا گیلانی دے خلاف اختیارات دے ناجائز استعمال دے الزامات اچ نیب نے ریفرنس دائر کیتا تے راولپنڈی دی ہک احتساب عدالت نے ستمبر سنہ ݙو ہزار چار اچ یوسف رضا گیلانی کوں قومی اسمبلی سیکرٹریٹ اچ ترئے سو ملازمین غیر قانونی طور تے بھرتی کرݨ دے الزام اچ ݙاہ سال قید با مشقت دی سزا سݨائی تاہم سنہ ݙو ہزار چھی وچ یوسف رضا گیلانی کوں عدالتی حکم تے رہائی مل ڳئی ۔
امان اللہ کاظم
غزل
وَت وی رِہی٘اں تَسّی٘اں اَکھّیں
یوسف رضا گیلانی
عملی سیاست
یوسف رضا گیلانی نے اڈیالہ جیل اچ اسیری دے دوران اپݨی یادداشتاں تے مبنی ہک کتاب’چاہ یوسف توں صدا‘ وی لکھی۔
توہین عدالت
قومی مفاہمت فرمان 2007ء کالعدم تھی ونڄݨ دے بعد عدالت عظمیٰ نے وفاقی حکومت کوں حکم ݙتا کہ زرداری دے خلاف سوئس عدالتاں اچ زیر سماعت مقدمات کوں رکواوݨ دا فیصلہ واپس گھندے ہوئے دوبارہ مقدمات کھولݨ دی درخواست سؤئس احکام کوں لکھی ونڄے۔ گیلانی ݙو سال ٹال مٹول نال کم گھندے ریہے حتٰی کہ عدالت عظمیٰ نے انہاں کوں توہین عدالت تے طلب کر گھدا جتھاں انہاں دے وکیل نے موقف اختیار کیتا کہ زرداری کوں بطور صدر استشنٰی حاصل ہے جیہڑا عدالت نے مسترد کر ݙتا۔ 13 فروری 2012ء کوں عدالت نے گیلانی تے توہین عدالت دی فرد جرم عائد کر ݙتیی۔ 26 اپریل 2012ء کوں عدالت نے گیلانی کوں توہین عدالت تے 30 سیکنڈ دی سزا سݨائی تے ایں طرح گیلانی مجرم قرار پایا۔ 19 جون 2012ء کوں عدالت نے مکلم پارلیمان دے فرمان دے خلاف مقدمے دے فیصلہ اچ لکھا کہ سزا دے بعد گیلانی پارلیمان دی رکنیت توں نااہل تھی چکن تے ایں طرح وزیر اعظم نی رہ سڳدے۔ نتخابی محکمہ کوں عدالت نے ہدایت کیتی انہاں دی معزولی دا حکم جاری کرے جیہڑا فیصلے دے چند گھنٹے بعد جاری کر ݙتا ڳیا کہ گیلانی 26 اپریل 2012ء توں معزول سمجھا ونڄے۔
امان اللہ کاظم
غزل
ڄاپے کِتھ وِنڄ پھَسّی٘اں اَکھّیں
اُڄرئین وَل نَئیں وَسّی٘اں اکھّیں
ظالِم دُنیا خون رُوائیے
نِت دے رووَݨ کھَسّی٘اں اکھّیں
تَئیں ٻاہجھوں بے چَسّی٘اں اکھّیں
درد کہاݨیاں دل ناں گَنولی٘ا
جَگ بے درد کُوں ݙَسّی٘اں اکھّیں
او اکھّیں وی کیا اکھّیں ہِن
میلہ سخی سرور دا حال
سخی سرور سرکار دے میلے تے ویندیں ہوئیں راہ اچ ہک سنگھ دا منظر. . .اساڈے وڈکے تاں سو سو اٹھ دا سنگھ نیندے ہن پر اے تھوڑے جہیں اٹھ ڈیکھ کے وی من خوش تھی گئے. . . .نینگریں دی سنگھ دے اگوں دول تے بین دی سنگت تے من ہولا کرنڑ دے ترلے. . . . سنگھ اج وی سخی دی درگاہ تے امدن پر ٹرالیں،بسیں ،ویگنیں تے کاریں موٹر سائیکلیں تے. . پر اٹھیں دا سنگھ تاں واہ واہ اے. . . اے دول اے بین اے جھمر درگاہ تے ونج کے بند تھی ویسن کیوں جو ریاست دے ہرکارے اھدن دول بین ناں وجاو جھمر ناں کھیڈو دہشت گردی دا خطرہ اے. . . .طالبان شریعت دے نام تے اساں تل وطنیں کن خوشیاں کھسیندن اور ریاست دہشت گردی دا خوف ڈے کے اساڈی خوشیاں دی دشمن اے. . . . افسوس افسوس ریاست کن میوزیکل نائٹس واسطے، جشن بہاراں واسطے، فیشن شوز واسطے، مولویں دے جلسے واسطے ،پریڈیں واسطے تاں فول پروف سیکورٹی دے انتظامات ہن پر تل وطنیں دی خوشی واسطے کائنی. . . .آخر کیوں؟ (بلال بزدار)
امان اللہ کاظم
غزل
جو نَئیں اپݨے وَسّی٘اں اکھّیں
کُئی منظر تاں ایجھاں ݙِٹھے
وَت ہِک پَل نَئیں ہَسّی٘اں اکھّیں
اَڄ کَل ہر چہرے تے لڳدئین
پھِکی٘اں پھوک کُرَسّی٘اں اکھّیں
رَقص کریندی مَوت دا مَنظَر
میݙی موت تے غَیر تاں رُنّیں
سڄݨٰیں دی٘اں نَئیں پَسّی٘اں اکھّیں
اَزلُوں ݙات ڈھئی ہِم کاظمؔ
پَڄلئیے ہَنجھوں تَسّی٘اں اکھّیں
ٻَہُوں رَستے کُڈھنویں زندگی دے
جو وَس نَئیں بے سَمَل جھَئیں آدمی دے
توں پہلے خود سنبھل تاں اے زمانے.!
پِچھیں طَعنے ݙے میکوں بےخودی دے
مِلئیے تُحفے اے میکوں دوستی دے
تیکوں جگ وِچ لُڑھیندا ہے اندھارا
میکوں کھا ڳئین چِنتے روشنی دے
زمانے کُوں تلاش اُونہہ آدمی دی
رَوٌَئیے جِہڑا بدلے زندگی دے
او رووے کَرب توں ہِس پیٹ خالی
لڳِن تیکوں مِٹھے سُر بینسری دے
پِچھوں کَنڈ دے چَلیندیں تیر بھَیڑا
ݙِٹھوسے ٹَپٌے تَلٌے ریت کاظــــــمؔ
رحیم یار خان
شخصیات
لکھاری و شاعر ۔ حضرت فیاض حسین قاصر فریدی
شاعر ۔ سراج احمد گل ( گل آرٹس شیخ واہن )
شاعر ۔ فرھاد فریدی ( چک 64/Np غلہ گودام )
نعت خواں ۔ منیر احمد فریدی واصفی
نعت خواں ۔ مشرف حسین نوناری ( بستی روشن آباد)
شاعر و نعت خواں ۔ عبدالمجید گانگا ( یوسف آباد)
سنگتیاں کوں پریت
شکر گزار اں اج میں انہیں ساریں لوکیں دا جنہیں اج بارش دی وجہ تو خراب رستیں دے باوجود سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی اچ سیکڑیں لوکیں دے نال رل کیں مابولی دے پروگرام اچ سانجھ کیتی اساں تھوریت ھئیں اپڑیں رہنمانویں سرائیکستان نیشنل فرنٹ فورم دی سربراہ محترمہ اجالا لنگاہ صاحبہ۔سرائیکستان نوجوان تحریک دے سر براہ محترم جناب مظہر عباس کات صاحب ۔سرائیکستان نیشنل فرنٹ فورم دے رہنما محترم جناب مختیار احمد لنگاہ صا حب مہمان اے خصوصی دی حیثیت نال سٹیج تیں موجود ھن۔جلسے دی صدارت سرائیکی دے نامور شاعر جمشید احمد کمتر نے کیتی۔سٹیج سیکرٹری دے فرائض نقشہ اے سرائیکستان دے خالق ڈاکٹراحسان خاں چنگوانی نے ادا کیتے شاعراے انقلاب عاشق خاں صدقانی نویں چھپل کتاب ۔میں گونگا نمہیں الا جانڑداں۔دی گھنڈ کھلاوی دی تقریب پاکستان ملکانڑیں اتحاد دے سربراہ سردار محمد افضل خاں ملکانڑیں ۔تیں پرکھ ادبی ثقافتی سنگت دے سربراہ فضل عباس ظفر دے ہتھو کرائی گئی فضل عباس ظفر نے عاشق صد قانی دی کتاب تیں انہیں شاعری دے احاتے تیں وی روشنی سٹی مقررین دے وچ محترمہ اجالا لنگاہ صاحبہ۔جناب مظہر عباس کات صاحب۔سجاد خاں ملکانڑیں۔سید نعیم الحسن شاہ صاحب۔فضل عباس ظفر صاحب۔صغیر احمدانی صاحب۔عبدالحئی خاں چانڈیہ ۔رانا محمد اکرم ایڈوکیٹ صاحب۔غلام اکبر خان کھوسہ صاحب سردار ابوالحسن خاں لغاری صاحب نے مابولی دے ڈیہنہ تیں تفصیل نال روشنی سٹی نامور سرائیکی شعرا فہیم یاسر ۔ عاشق صدقانی۔ظفر جتوئی۔فضل عباس ظفر۔جمشید کمتر نے پورے مجمعے کوں گرما تیں داد وصول کیتی سٹیج سیکٹری دی حیثیت نال زوردار نعرے بازی کرائی۔۔۔تیڈی شان میڈی شان۔سرائیکستان۔سرائیکستا۔۔۔۔۔۔۔۔۔تخت لاہور تخت پشور۔۔ڈوہیں چور ڈوہیں چور۔۔۔۔۔۔۔۔۔جے تئیں رات اندھاری رہسی۔جنگ اساڈی جاری رہسی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔گھن کیں رھسوں گھن کیں رھسوں۔سرائیکی صوبہ گھن کیں رھسوں۔بہاولپور نہ ملتان۔صوبہ صرف سرائیکستان۔۔۔۔۔۔۔۔جنوبی پنجاب جنوبی پنجاب۔نہ منظور نہ منظور۔۔۔تاریخ اچ ناں لکھوانونڑا ھ۔صوبہ سرائیکستان بنڑونونڑاھ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔توں سرائیکی میں سرائیکی۔ھئیں سرائیکی ھئیں سرائیکی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔جیونڑدابس ہک منصوبہ۔سرائیکی صوبہ سرائیکی صوبہ۔۔۔۔لوکیں نعرہ باذی اچ بہوں دلچسپی گھدی وڈے شوق نال نعریں دا جواب ڈتا۔صحافی عمران لکی نے پوری ڈیوٹی ڈیکے اپڑیں صحافیانہ ڈیوٹی اداکیتی اپڑیں ایں حلقے دے کونسلرنے میزبان دی حیثیت نال مہمانان اے خصوصی محترمہ اجالا لنگاہ صاحبہ۔مظہرعباس کات ۔مختیار احمدخاں لنگاہ دے گل اچ مالا پوائی تیں کونسلر سید عنصر عباس عظیمی دی ٹیم نے مہمنان تیں بارش الی کار پھلیں دیاں پتیاں کیریاں کونسلر صاحب دی پوری ٹیم جلسے دے پورے ٹائم اچ انونڑ الیں مہمانیں دے ادر اچ گیٹ تیں موجود رہی اورہرانونڑ الے بندے دا استقبال کیتا جلسےاچ مہمان خصوصی محترمہ اجالا لنگاہ کوں جنگ اخباردے ڈسٹرک رپورٹرملک سراج احمدنے اپڑیں کتاب تاریخ ڈیرہ غازیخاں پیش کیتی ۔جلسے اچ کوٹ چھٹہ توں ائے ھوئے ڈو بھراواں جلال بلوچ تیں عالم خاں بلوچ۔نواز خاں لسکانی نے خصوصی شرکت کیتی عابد یحیح بابر ایاز خاں رند۔ناظم خاں ایڈو کیٹ سلیم خاں غزلانی خاص مہمان دے طور تیں شریک تھئےلوک کافی تعداد اچ شریک تھئے لوکیں دی امد نال پورا سرائیکستان ھاوس بھریچ گیا ہکواری ولا میں لوکیں دا شکر گزاراں جنہیں ہر موقعے تیں میڈا ساتھ ڈتے جیون لوک جیوے سرائیکستان ۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی. ٢٢ فروری ١٩
رحیم یار خان
شخصیات
شاعر ۔ عبدالحکیم ( ٹبی کورائیاں )
شاعر ۔ اختر حسین زخمی ( ٹبی کورائیاں )
اولیاء
سلطان التارکین حضرت حمیدالدین حاکم ( مئو مبارک )
مولوی لطف علی ( جیں سیفلوالملوک )
حضرت خواجہ غلام فرید ( کوٹ مٹھن)
حوالے
ونکی:آباد شہر تے وستیاں
قرطاجنہ
قرطاج یا قرطاجنہ یا قرطاجہ (انگریزی: Carthage) موجودہ تیونس شہر دے قریب فونیقیاں دا ہک شہر ہئی جیہڑا 814 قبل مسیح وچ آباد کیتا ڳیا، اڄ صرف اوندے آثار باقی ہن۔ ایہ سلطنت قرطاج دے عہد وچ قائم کیتا ڳیا شہر ہئی، جیندا تیسری صدی ق م وچ یونانیاں نال ٹکراؤ تھیا ہئی تے عہد عتیق (انگریزی: Ancient Age) دے مشہور لڑائیاں پیونک جنگاں (انگریزی: Punic Wars) لڑے ڳئے جنہاں وچ یونانی تے فونیقی ترئے مرتبہ مدمقابل آئے۔ ݙوجھی پیونک جنگ (218 تا 201 ق م) وچ قرطاجنہ دے ہنی بال نے روم تے چڑھائی کیتی تاہم حتمی شکست نال ہسپانیہ تے دیگر علاقے قرطاجنہ دے ہتھوں نکل ڳئے۔ 146 ق م وچ رومیاں نے قرطاجنہ کوں تباہ کر ݙتا۔ قرطاجنہ دا عظیم شہر سفید سنگ مرمر تے مختلف رنگ دے سنگ رخام نال تعمیر کیتا ڳیا ہئی۔ مسلماناں نے اینہی شہر دے باقی آثار توں تونس شہر آباد کیتا۔ قرطاجنہ دے آثار قدیمہ عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل ہن۔
تدوین متن دے محقق دے اوصاف
جہڑا بندہ قدرتی طور تے تحقیقی مزاج نہ رکھدا ہووے او تدوین دا کم کائنی کر سڳدا۔
تدوین متن دیاں منزلاں
نسخیاں دی ڳول تے حصول، املا دیاں اوکھائیاں کوں ڄاݨݨ، الحاقی کلام دی سُن٘ڄاݨ، نسخیاں داموازنہ تے مرتب کرݨ، حواشی تے تعلیقات پیش کرݨ تے تصیح متن دا مرحلہ لنگھا تے مقدمہ یا تعارف وغیرہ لکھݨ تدوین متن دے سلسلے دیاں نمایاں منزلاں ہن۔ سرائیکی تحقیق وچ ایہ منزلاں اڄݨ چنڳی طرحاں تے معیاری انداز وچ طے کائنی تھیاں۔ پر ایندے پاسے توجہ ݙتی ویندی پئی ہے۔ ونکی:سرائیکی زبان تے ادب ونکی:تحقیق
حنی بعل
حنی بعل شمالی افریقا وچ قرطاجنہ دا ہک فوجی کمانڈر ہئی۔ ایہ تاریخ دے قابل ترین کمانڈراں وچوں ہک ہئی۔ اوہ قرطاجنہ دے ہک فوجی کمانڈر حملقار برقا دے گھر پیدا تھیا۔ حنی بعل دی سب توں وݙی فوجی کامیابی ݙوجھی پیونک جنگ ہئی، جس وچ اوہ اپݨی فوج تے جنگی ہاتھی آئبیریا، سپین توں کوہ پائرینیس تے کوہ الپس دے اتوں شمالی اطالیہ وچ داخل تھیا ہئی۔ اطالیہ وچ داخل تھیوݨ دے بعد اوں نے رومیاں کوں جنگاں دے ہک سلسلے وچ شکست ݙتی تے رومی سلطنت دے کئی اتحادیاں تے فتح پاتی۔ اوں دوران حنی بعل نے 17 سال تک اپݨے فوجاں اطالیہ وچ رکھیاں۔
ظہور دمانی
ظہور دمانی دا تعلق ضلع ٹانک نال ہئی۔ سرائیکی لوک سانجھ دے اہم رکن تے سرائیکی تحریک دے نظریاتی رہنما ہن۔ سرائیکی تحریک کیتے انہاں دے خدمات لازوال ہن۔ لوک سانجھ دے بعد انہاں نے ٹانک اچ سرائیکی لوک پارٹی دی بنیاد رکھی تے نظریاتی کم مکمل تھیوݨ دے بعد سرائیکی تحریک اچ عملی سیاست دا آغاز کیتا۔ انہاں دے سیاسی سرگرمیاں دا دائرہ کار ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن توں گھن کے باقی وسیب اچ کھنڈ ڳیا۔ 24 اکتوبر 2007ء اچ انہاں عید دے ݙینہہ ہک دہشت گرد حملے اچ شہید کر ݙتا ڳیا تے ایں طرح سرائیکی قومیتی تحریک دا اے روشن سجھ غروب تھی ڳیا۔
زبیر شاہ گیلانی
زبیر شاہ دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ میانوالی اچ بݨائی ڳئی ہک سرائیکی فلم ڳلی سرکاری دے ڈائریکٹر ہن۔ زبیر شاہ گیلانی سرائیکی زبان دے ہک شاعر ہن۔ ایں فلم دے گیت وی انہاں نے ہی لکھن۔
شبیر حسن اختر
استاد شبیر حسن اختر ہمیشہ میݙی روح ءچ ساوا راہندے ۔۔۔۔جئیں ملتان دی کوچیاں گلیاں توں پہلی وار آشنا کیتا ۔۔۔۔۔۔ سرائیکی دھرتی دے ماݨ تے آدرش کیتے جئیں اپݨی پوری حیاتی تیاڳ ݙتی او سئیں شبیر حسن اختر ہے ۔۔۔۔ اپݨے بھاری گجدے الا ءچ جو " اݙے آ کامریڈ عبداللہ عرفان دے پُتر آ ۔۔۔۔۔۔۔ " اڄ وی کناں ءچ وڄدا کھڑے۔۔۔۔۔۔۔ سرائیکی تاریخ دا وݙا پناں ۔" شبیر حسن اختر"
۔۔شہزاد عرفان
شبیر حسن اختر سو رنگیں والا یار...........
پیا ڈُھلِک ڈُھلِک ٹُردا کوئ ڈیکھے گوٹھ بزار..
اج گھڑی سریں تے آئی مکھ ڈیکھنڑ والے ڈینہ
انہاں رستیاں تانڑیں آئے ساڈے پِچھوں ٹردے مینہ
ساڈے اگوں تھی اُڈی بھنبھیری ہک رنگ دار
شبیر حسن اختر سو رنگیں والا یار............
اج ڈاڈھی خبر بنڑی کُل شہر کوں عشق تھیا
ایہو ڈیکھنڑ شور عجب شبیر حسن گیا......
شبیر حسن اختر سو رنگیں والا یار.............
شبیر حسن اختر بارش نال گیا................. شبیر حسن اختر دھپ چھاں دے نال رِہا....
شبیر حسن اختر نت کٹھے چیتر بہار.........
رفعت عباس
سرائیکی وسیب دے اقتصادی تے سماجی مسئلے
چاہیدا تاں اے ہے جو جدید سائنسی ٹکنیک نال تھل دی ایں صلاحیت کوں ودھایا ویندا۔ ایندے پکھیاں، جانوراں کوں بچایا ویندا، اینکوں نیشنل ورثے دا درجہ ݙے کے محفوظ بݨایا ویندا۔ پر ایندے اُلٹ اینکوں ترقی دے ناں تے بنجر آکھ کراہیں کھیت کھلیاݨ دی شکل وچ ملیامیٹ کیتا ویندا پئے۔ پہلے مرحلے وچ کُپیں دے ذریعے ایندے درختاں کوں کوئلہ بݨایا ڳئے۔ کوئلہ بݨاوݨ آلے اے کُپ تھل اچ ہر جاہ تے ݙٹھے ونڄ سڳدن جیڑھے مقامی آبادیاں راہیں pollution دا باعث ہن جیڑھی کہیں ریاستی ایجنسی یا اِتھوں دے سیاسی مُہاندرے کوں نظر نئیں آندی۔
کہیں فورم ولوں کوئی ڈیمانسٹریشن یا واک دا اہتمام نئیں تھیا۔ ناں ای ایں ڳالھ کوں ترقی دی ترڄیحات وچ رکھیا ڳئے جو انہیں کوں بند کرایا ویندا۔ ایں خطرناک کم وچ ملوث لوکاں کیتے متبادل روزگار دا انتظام کیتا ویندا۔ ۔ پر ایہو ای فرض کیتا ڳئے جو تھل تاں بنجر اتے غیر آباد ہے۔ سو اینکوں مزید بنجر اتے غیر آباد تھیوݨ ݙیویجے۔ اڄاں مقامی آبادی pollution دی ایں مصیبت توں جانبر نہی پئی تھیندی جو پتہ لڳے "ویران" تھل کوں آباد کرݨ کیتے گریٹر تھل پئی آندی ہے۔ حقیقت تاں اے ہے جو "پاݨی دا کال ہے، پاݨی دا کال ہے" دا شور مچا کے سندھ دریا کوں محض ہک نہر اچ تبدیل کیتا ویندا پئے، جیڑھا کچھی سونے دی پچھی نال کݙاہیں سو لڑیاں اچ واہندا ہئی۔ کُجھ سوجھواݨاں دا اے خیال وی ہے جو اے کیوں نئیں سوچیا ویندا جو کُجھ مُدت پچھوں اِتھوں دیاں زمیناں وی اونویں سیم تھور نہ تھی ویسن جیویں اُتلے پنجاب اچ تھی چُکن؟
مائیکل فیراڈے
مائیکل فیراڈے ہک انگلستانی سائنس دان ہئی۔ او 22 ستمبر 1791ء کوں انگلستان اچ پیدا تھیا۔ اُوں نے برقناطیسی قوت تے برقناطیسی کیمیا تے بہت کم کیتا۔ اُوں نے برقناطیسی تحریض (Electromagnetic induction) دریافت کیتی۔ اگرچہ اُوں نے ٻہوں گھٹ رسمی تعلیم حاصل کیتی ہئی مگر اڄ سائنس دی تاریخ اچ او ہک ٻہوں اہم ناں ہے۔ بطور کیمیا دان اُوں نے بنزین دریافت کیتی۔ البرٹ آئنسٹائن اپݨے پرس اچ اُوندی تصویر آئزک نیوٹن تے جیمز کلیرک ماکسویل دے تصویراں دے نال رکھدا ہئی۔ مشہورسائنس دان ایرنسٹ ردرفورڈ دا آکھݨا ہے کہ جݙݨ اساں اُوندی ایجادات تے اُنہاں دے اثرات سائنس تے صنعت تے ݙیکھدے ہیں تاں کوئی اعزاز اتنا وݙا نی کہ فیراڈے کوں ݙیویج سڳے، جیہڑا ہر زمانے دا عظیم ترین سائنس دان ہے۔ اُوں نے اپݨی زندگی اچ سر دا خطاب ݙو دفعہ ٹھکرایا۔ اُوندا 25 اگست 1867ء کوں اپݨے گھر اچ انتقال تھی ڳیا۔
سرائیکی وسیب دے اقتصادی تے سماجی مسئلے
کیا ترقی دے ناں تے نہری نظام بھوئیں کوں مریندا اتے گُھٹیندا نئیں آندا؟ ممکن ہے اے سبھ خدشات سیاسی مواد دی حثیت رکھدے ہوون۔ وت وی اساں سرائیکی، پنجابی، اردو ادیباں دی اے ذمہ داری بݨدی ہے جو اپݨی حکمران elite دے اڳوں تھل دی ݙُکھ بھری کتھا رکھوں۔ تمام مُہذب دنیا اے سمجھیندی ہے جو اندھی ٻُلہݨ کوں، پاڑے کوں، ہرݨ کوں، ہنس کوں بچاوݨ دے کلچرل معنے کیا ہوندن۔ یا اے وی کہیں Green Peace دا صرف media play ہے؟ گلوبلائزیشن دے ناں تے مقامی ثقافتاں راہیں اِنہاں دی وسوں کوں جیویں ماریا ویندا پئے بالآخر بارود دا ڈھیر ثابت تھیسی۔ ھووݨاں تاں اے چاہیدا ہا جو ترقی بارے خدشات کوں دُور کیتا ویندا۔ تھل دی ثقافت، ایندے گیت، ایندی شاعری، ایندے پھل، پکھی، جانور محفوظ کیتے ویندے۔ ایندے وسݨیکاں تائیں جتھاں جتھاں او پئین، سہولتاں پُڄایاں ویندیاں۔ اینکوں نیشنل میوزیم دا “World Heritage” اعزاز نصیب ہوندا۔ کوئی اے پُچھ ݙیوے جو تھل مرݨ، کتاب مرݨ، دریا مرݨ، ہرݨ مرݨ، جنگل مرݨ دے کیا معنے ہوندن؟
رستم علی
رستم علی سرائیکی شاعر ہے، لودھراں دا رہوݨ آلا ہے۔
نمونہ کلام
میݙے سر تے چھاں وی نئ آندی بہوں اچا ڈھیر آسمان کھڑے.
کجھ آہدن دل وچ رب وسداۓ کجھ آہدے ہن بھگوان کھڑے.
میں رستم دل کوں چیر ݙٹھم ہکو دل وچ رب رحمان کھڑے.
ݙوہڑہ
لتھا سکھاں دا سورج فجریں کوں ڈینھ رات اچ تھی تبدیل گیا.
گۓ کھل دروازے ڈکھاں دے در سکھاں دا یکدم تھی سیل گیا.
میڈی پھلاں جہی نازک جندڑی کوں کوئ کنڈیاں تے ظالم گھیل گیا.
ترائن دیاں جنگاں
شہاب الدین غوری، زبردست جنگجو تے ہک ماہر سپہ سالار ہئی۔ اوہ اپݨی سلطنت کوں محمود غزنوی دی سلطنت توں وی وسیع کرݨا چاہندا ہئی۔ اوں نے 1175ء وچ ہندوستان تے پہلی وار حملہ کر کے خطہ ملتان، موجودہ سرائیکی وسیب یا سرائیکستان کوں فتح کر گھدا، ایں دے بعد اوہ اُچ پہنچا جیہڑا ہݨ سرائیکستان دے ضلع بہاولپور وچ ہے. ہندوستان تے قبضے کیتے تھیوݨ والی جنگ نہایت نزدیک ہئی. شہاب الدین دے کول اجمیر و دہلی دے راجہ تے زبردست لڑاکا پرتھوی راج نال مقابلے کیتے اچھی فوج موجود ہئی۔
پہلے معرکے وچ پرتھوی راج دا پلہ بھاری رہا تے شہاب الدین کوں پنجاب وچ تھانیسار دے نزدیک ترائین دے مقام تے شکست تھئی. شہاب الدین غوری شدید زخمی تھیا تے غوری افواج میدان چھوڑ کے بھڄ گئیاں. جس تے غوری کوں شدید شرمندگی تھئی تے اوں نے اپݨے انہاں تمام فوجیاں کوں سزا ݙتی جنہاں نے دشمن کوں کنڈ ݙکھائی ہئی۔ 1192ء وچ اوہ مکمل تیاری تے پہلے توں مضبوط فوج دے نال واپس آیا. پرتھوی راج وی اپݨے اتحادیاں دے ہمراہ اڳوں ودھا. ہندؤاں تے مسلماناں دے درمیان ہک ہولناک جنگ چھڑی مگر ایں وار شہاب الدین غوری فاتح رہا تے پرتھوی راج چوہان، دوران جنگ مارا گیا۔ قنوج دے راجہ جے چند نے کافی مزاحمت کیتی مگر شہاب الدین نے اینکوں وی شکست ݙتی تے راجہ میدان جنگ وچ مارا گیا۔ انہاں جنگاں کوں ہندوستان دی تاریخ وچ ترائن دے جنگاں آکھا ویندا اے.
یونان
یونان یا ‘‘‘گریس‘‘‘ (انگریزی:Greece), سرکاری نام “ہیلینک ریپبلک“ (Hellenic Republic) (یونانی ٻولی: Ελληνική Δημοκρατία Ellīnikī́ Dīmokratía ) جنوبی مشرقی یورپ وچ موجود ہک ملک اے، جس دے حدود وچ، شمال وچ البینیا، بلغاریہ تے ماضی دے یوگوسلیویائی مقدونیہ (FYROM)، مشرق وچ ترکی، بحیرہ ایجیئن، جنوب وچ بحیرہ ایونی موجود ہے۔
اتہاس
یونان یورپ دا ھک قدیم، تاریخی تے ثقافتی اعتبار نال انتہائی زرخیز ملک اے. ایندی راجدھاݨی ایتھنز اے. ایں ملک نے دنیا کوں ہر علم دے ماہرین دان کیتن جنہاں وچوں ارسطو، بقراط، سقراط، ارشیمیدس، فیثاغورث، بطلیموس، جالینوس، افلاطون دے ناں بہوں زیادہ اہمیت رکھدن. سکندراعظم دا تعلق وی یونان (گریس) نال ہئی جہڑا فاتح عالم بݨݨ دے جنون وچ سرائیکستان دی راجدھاݨی ملتان تک آیا ہئی مگر ناکام تھیا. اے ملک یورپ وچ ھک خاص وکھرپ رکھدا اے.