cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آریا
ہجرت
کوئی چار ہزار سال پہلے آریائی اقوام اپݨے مسکن توں نکلے۔ انہاں دی ݙو وݙیاں شاخاں ہن۔ ہک شاخ نے یورپ دا رخ کیتا تے ݙوجھی ایران دی طرف آئی۔ یورپ ونڄݨ والی شاخ کوں ہند یورپی تے ایران دی طرف ونڄݨ والی شاخ ککو ہندآریائی آکھا ڳیا۔ ہند یورپی شاخ اٹلی،کلٹ تے ٹیوٹان دی طرف ودھ ڳئی، ایندا سفر خاصہ لمبا ہیی۔ یورپ پہنچدے انہاں کوں کئی صدیاں بیت ڳیے۔ البتہ ہند آریائی تھوڑی مدت وچ اپݨے نویں وطن، جیہڑا آرمینا، صغدیہ، فارس تے برصغیر تے مشتمل ہئی، پہنچ ڳئے۔ انہاں ملکاں وچ انہاں نے اپݨا تمدن تے زبان چھوڑی، لیکن انہاں دے نال شادی ویاہ نہ کیتا تے خود کوں الڳ رکھا ۔ پامیر دی طرف ہجرت کرݨے ولے گروہ کوں جیہڑے پامیر 1950 ق م پہنچے، اساں انہاں کوں انڈو ایرانی آکھ سڳدے ہیں۔ پامیر پلیٹو توں انہاں دی ہک شاخ ایران وچ داخل تھئی، ݙوجھی شاخ براہ افغانستان، برصغیر وچ داخل تھئی ۔
قدیم آریائی زبان
قدیم آریائی زبان اس وقت موجود نی ، تاہم اس دے بہت سارے الفاظ موجودہ زباناں ہندی، سندھی، سرائیکی وغیرہ وچ مختلف صورتاں تے ہئیت وچ موجود ہن۔ قدیم آریائی زبان جس کوں ہند یورپی زبان وی آکھا ویندا ہے۔ جݙݨ آریا مغربی تے جنوبی حصیاں وچ پھیل گئے، تاں مختلف علاقیاں وچ ونج کے انہاں دی زباناں وچ اختلاف تھیندا گیا۔ ہݨ انہاں زباناں دی شکل بہت حد تک مختلف ہے. بعض ماہرین دا خیال ہے کہ مقصود شدہ آریائی زبان دی ہک چھوٹی جیہی دستاویز دریافت تھی گئی ہے۔ ایہ عہد نامہ ہے جیندے وچ ہتیاں دے بادشاہ مستنیّ دے دیوتا متر اندر تے ورن دا ذکر کیتا ڳیا اے۔ ایہ زبان نہ تاں ہند آریائی ہے تے نہ ایرانی بلکہ ݙوہاں دا ماخذ آریائی زبان اے۔ ایہ دستاویز پندھویں صدی قبل مسیح وچ لکھی گئی ہئی۔ قدیم آریائی زبان قدیم ہند یورپی آریائی تے سنسکرت زبان وچ اتنی مشابہت ہے کہ معلوم تھیندا ہے ݙوہان زباناں کہیں زمانے وچ ہک ہی مشترکہ زبان دے بولیاں ہن۔ اس زبان دی اصل صورت اہل لسانیات کوں براہ راست معلوم نی، اس معاملے وچ انہاں دا علم محض استخراجی ہے۔ جیہڑا ݙوہاں زباناں دی مشابہت تے مبنی ہے۔ گریسن دا آکھݨ ہے کہ آریا ڈھائی ہزار سال قبل مسیح وچ ایران دے شمالی مغربی علاقے میدیا وچ آباد تھئے۔ ول کئی صدیاں دے بعد کجھ لوگ اتھوں نکل کے ہند وچ چلے آئے تے انہاں دی زبان قدیم آریائی توں الگ تھی کے ہند آریائی تھی گئی تے جیہڑے لوگ ایران وچ رہ گئے انہاں دی زبان بدلدے ہوئے ایرانی بݨ گئی۔ قدیم آریائی زبان قدیم ہند یورپی آریائی تے سنسکرت زباناں وچ اتنی مشابہت ہے کہ معلوم تھیندا ہے کہ اے زباناں کہیں زمانے وچ ہک ہی مشترکہ زبان دی بولیاں ہن۔ اس زبان دی اصل صورت اہل لسانیات کوں براہ راست معلوم نی، اس معاملے وچ انہاں دا علم محض استخراجی ہے۔ جیہڑا انہاں زباناں دی مشابہت تے مبنی ہے۔
فرانسس برٹن
سر رچرڈ فرانسس برٹن ہک انگریز سیاح تے فوجی ہائی۔ 1842ء وچ ہندوستان آیا ملتان تے دیرہ غازی خان دا چکر وی لاتا ۔سرائیکی وچ اُنھاں دی لغت تے گرائمر لندن دی شاہی لائبریری وچ موجود ہن۔ 1849ء وچ سرائیکی دی گرائمر لکھی  تے  اوں کتاب وچ "سرائیکی" دا لفظ موجود ہے۔
فرانس
جمہوریہ فرانس یا فرانس (France) مغربی یورپ وچ واقع ہک ملک ہے۔
thumb|قومی نشان
thumb|جھنڈا
فرانس دے چند علاقے سمندر پار شمالی و جنوبی امریکا، بحر الکاہل تے بحر ہند وچ وی واقع ہن۔ یورپ وچ فرانس دے ہمسایہ ممالک ہن، بلجیم، لگزمبرگ(لوگسام بورغ)، جرمنی، سوئٹزرلینڈ، اٹلی، مناکو، انڈورا(اندورا) تے اسپین۔ یورپ دے باہر فرانس دت سرحداں برازیل، سورینام تے نیدرلینڈز نال ملدے ہن۔
فرانس یورپی یونین دے بانی ارکان وچوں ہے تے رقبے دے لحاظ نال اس دا سب توں وݙا رکن ہے۔ فرانس نیٹو دے بانی ارکان وچوں وی ہے۔ فرانس اقوام متحدہ دے بانی ارکان وچوں وی ہے تے سلامتی کونسل دا مستقل رکن ہے۔ فرانس دنیا دے ست ایٹمی طاقتاں وچوں ہک ہے۔
تاریخ
مئی 1940 وچ جرمنی دے حملے دے بعد فرانس کوں جلد ہی شکست تھی گئی۔ وزیر اعظم پال رینوڈ نے استعفٰی ݙے ݙتا۔ پہلی جنگ عظیم دے مقبول ہیرو مارشل ہینری پیٹین نے 22 جون کوں جرمنی دے نال عارضی صلح دے سمجھوتے تے دستخط کر ݙتے۔ اِس سمجھوتے دی شرائط دے تحت فرانس کوں ݙو غیر مساوی حصیاں وچ تقسیم کر ݙتا گیا۔ شمالی حصہ جس وچ بحر اوقیانوس دا تمامتر ساحلی علاقہ شامل ہئی براہ راست جرمن تسلط وچ ݙے ݙتا گیا۔ پیٹین کوں جنوب وچ واقع تریجھے حصے تے اختیار ݙے ݙتا گیا جس وچ میٹروپولیٹن فرانس دا علاقہ تے نو آبادیاں شامل ہن۔ حکومت وچ تبدیلی دے باوجود فرانس دے مسلح افواج دے زیر کنٹرول نوآبادیاتی انتظامیہ زیادہ تر برقرار رہی۔
زباناں
ایں ملک وچ اکثریتی طور تے فرانسیسی زبان ٻولی ویندی اے مگر جنوبی حصیاں وچ آکسیٹان زبان ٻولی ویندی اے.
ابو سلمہ عبد اللہ
حضرت ابو سلمہ عبد اللہ ابن عبد الاسد مخزومی رضی اللہ عنہ دا ناں عبد اللہ بن عبد الاسد ہئی. ام المؤمنین ام سلمہ پہلے انہاں دے نکاح وچ ہن۔ انہاں دی والدہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی پھوپھی ہن اور ایہ، رسول اللہؐ تے حمزہ بن عبد المطلب رضاعی بھائی ہن۔ پورا شجرہ ابو سلمہ بن عبد الاسد بن ہلال بن عبد اللہ بن عمر بن مخزوم بن یقظہ بن مرہ بن كعب قرشی مخزومی ہے۔
ذاتی زندگی
ابو سلمہ دا شمار سب توں پہلے حلقہء اسلام وچ داخل تھیوݨ والیاں وچ تھیندا ہے۔ اصحاب صفہ وچوں ہن. آپ دا نکاح ہند بنت ابی امیہ نال تھیا تے آپ دے چار ٻال سلمہ، عمر، زینب تے درا ہن۔ آپ دی ݙوجھی زوجہ حضرت ام سلمہ ہن جیہڑے کہ آپ دی وفات دے بعد نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نکاح وچ آگئے۔ ݙو ہجرتاں والے ہن۔ اپݨی بیوی ام سلمہ دے نال حبشہ ہجرت کیتی۔ واپس مدینہ منورہ وچ آئے، بدر تے احد وچ شرکت کیتی۔
عسکری زندگی
ابو سلمہ آخری دفعہ غزوہ احد وچ شریک تھئے جس وچ آپ شدید زخمی تھئے۔ جݙݨ قبیلہ بنو اسد نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے مدینہ دی اسلامی ریاست دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا تاں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے ابو سلمہ دی سربراہی وچ بنو اسد تے چڑھائی کیتے لشکر روانہ کیتا۔ مدینہ واپسی تے ابو سلمہ دا ہک زخم جیہڑا انہاں کوں احد و لگا ہئی، ول پھٹ پیا جس دی وجہ نال اوہ جلد ہی وفات پا گئے۔ ابو سلمہ دی اس آخری مہم کوں سریہ ابو سلمہ مخزومی دے ناں توں وی ڄاݨا ویندا ہے۔
سرائیکی شناخت
سرائیکی سڈویجنڑ تیں سرائیکی بڑنڑ ءچ بہوں وڈا فرق ہے جیرھے لوک سرائیکی سڈویندن انھیں دی تعدا کروڑاں ءچ ھے جیرھے صیح سچ دے سرائیکی بنڑئن انھیں دی تعداد انگلیں تیں گنڑی ونج سگدی ھے کیونکہ سرائیکی بڑنڑ ءچ نراء گھاٹا ھے نہ کہیں پارٹی دے راھندے ھاؤ نہ میلے ٹھیلے تیں مشاعرے دا ناں گھن کے پیسے وصول کر سگدے ھاؤ نہ کہیں سردار وڈیرے دی چاپلوسی کر کے نوکری حاصل کر سگدے ھاؤ نہ کہیں پیر گدی نشین سردار دی جاہ تے بیھ کے نکے نکے مشاعرے کر سگدے ھاؤ اگر صرف سرائیکی سڈویندے ھاؤ پچھیں تھاکوں چُھوٹ ھے جو مرضی کرو ،ایں نکے جھئیں لوظ دی میڈی قوم کوں اج تک سمجھ نئیں آئ کہ جیرھا بندہ ڈینھ رات سرائیکی سرائیکی لئ ودے اوترا سرائیکی ھے یا سڈویندا سرائیکی ھے ،جڈاں غور نال ڈیکھسو 99 فیصد ایھو جھئیں ملسن جیرھے صرف ذاتی مفاد کیتے کہیں سیاسی جماعت دے جُتی چُم غلام ہوسن تے چولا سرائیکی دا پاء کے مناقت کریندے ودے ہوسن اے انھائیں منافق ابن منافق لوکیں دی وجہ ھے کہ سرائیکی وسیب اج ایں حالت ءچ ھے ھووے سرائیکی سڈویجے قوم پرست اوندی جاہ تیں جھنڈا پیپلز پارٹی دا لگا کھڑا ھووے او صرف دوکھے باز خود غرض لالچی تھی سگدے قوم پرست نئیں تھی سگدا میڈا زھن اے گال منڑ کوں تیار ہی کائینی کہ قوم پرست تھی کے آپڑیں جاہ تیں نواز شریف دا فوٹو لاوے نہ بھرا اے لوک قوم پرست دے روپ ءچ درندے ہن جنھیں میڈے وسیب دا خون پیتے اے او منافق ہن جنھیں سجا ہتھ ڈیکھا کے کبھا ماریے ، کہیں مشاعرے تیں ونجو میلے تیں ونجو اوندے سٹیج تیں دید ماری کرو اگر کہیں سیاسی پارٹی دا جھنڈا نظر آ ونجے سمجھ ونجائے کُتی چُوریں نال رلی کھڑی ھے لعنت بھیج کے ولیے آوائے ،،،،،،جمیل حیدری
آرینہ لوگ
کھوو (खोव) یا آرینہ (आरीना) قوم دا ہک قبیلہ ہے۔ چترال دے رہوݨ والیاں کوں کھوو آکھا ویندا ہے۔ انہاں دا تعلق افعانستان، سنکیانگ تے پاکستان توں تھی سڳدا ہے۔ ایں دے علاوہ اینجھے لوگ جیہڑے سینکڑاں سالاں توں چترال تے دیگر علاقیاں وچ آباد ہن مگر انہاں دے آباء و اجداد سنٹرل ایشیا توں ہن انہاں کوں وی کھوو آکھا ویندا ہے۔ ضلع چترال وچ اینکوں ہک ذات دے طور تے وی سمجھا ویندا ہے۔
آریائی زبان
قدیم آریائی زبان اس وقت موجود نی ، تاہم اس دے بہت سارے الفاظ موجودہ زباناں ہندی، سندھی، سرائیکی وغیرہ وچ مختلف صورتاں تے ہئیت وچ موجود ہن۔ قدیم آریائی زبان جس کوں ہند یورپی زبان وی آکھا ویندا ہے۔ جݙݨ آریا مغربی تے جنوبی حصیاں وچ پھیل گئے، تاں مختلف علاقیاں وچ ونج کے انہاں دی زباناں وچ اختلاف تھیندا گیا۔ ہݨ انہاں زباناں دی شکل بہت حد تک مختلف ہے.
تاریخ
بعض ماہرین دا خیال ہے کہ مقصود شدہ آریائی زبان دی ہک چھوٹی جیہی دستاویز دریافت تھی گئی ہے۔ ایہ عہد نامہ ہے جیندے وچ ہتیاں دے بادشاہ مستنیّ دے دیوتا متر اندر تے ورن دا ذکر کیتا ڳیا اے۔ ایہ زبان نہ تاں ہند آریائی ہے تے نہ ایرانی بلکہ ݙوہاں دا ماخذ آریائی زبان اے۔ ایہ دستاویز پندھویں صدی قبل مسیح وچ لکھی گئی ہئی۔
قدیم آریائی زبان قدیم ہند یورپی آریائی تے سنسکرت زبان وچ اتنی مشابہت ہے کہ معلوم تھیندا ہے ݙوہان زباناں کہیں زمانے وچ ہک ہی مشترکہ زبان دے بولیاں ہن۔ اس زبان دی اصل صورت اہل لسانیات کوں براہ راست معلوم نی، اس معاملے وچ انہاں دا علم محض استخراجی ہے۔ جیہڑا ݙوہاں زباناں دی مشابہت تے مبنی ہے۔
سرائیکی ٻولی دا قومی ݙین٘ہ چھی اپریل
سرائیکی بولی دا قومی ڈینہہ 6اپریل۔۔۔ عابدہ بتول
سرائیکی ملتان ڈویژن، بہاول پور ڈویژن، ساہیوال ڈویژن، سرگودھا ڈویژن، دیرہ اسمعیل خان ڈویژن، اتے دیرہ غازی خان ڈویژن دے تل وسیب دی بولیءِ۔ پر ایں زبان دا ایہو جغرافیہ نہیں۔ ایں بولی کوں سندھ دریا دے منڈھ اتے وادئ سندھ دے سِرے دی بولی آکھیا گئے۔ وادئ سندھ دا منڈھ یا سِرا اجوکے صوبیاں دی جغرافیائی تقسیم نئیں بلکہ سندھ دا منڈھ یا سندھ دا سِرا مانسرور جھیل کنوں شروع تھیندے، جتھوں سندھ دریا نکل تے وھہہ جلدے۔ مانسرور جھیل اتے دنیا دے ترائے ساریاں کنوں وڈے پہاڑی سلسلیاں، قراقرم، ہندوکش تے ہمالیہ دے دامن وچ جیرھیاں جیرھیاں قدیم قوماں اتے انسانی نسلاں آباد ہن او سرائیکی الیندین۔ پاکستان دے اُبھے علاقیاں دی وڈیاں زباناں کوہستانی تے گوجری آپنی تہذیب اتے معاشرت نال سرائیکی بولیاں ہِن۔کوہستان، سوات، شانگلہ، بٹ گرام اتے بونیر وچ سرائیکی بولی کوں کوہستانی یا گوجری آکھیا ویندے۔ مالاکنڈ، صوابی، مردان، نوشہرہ، گدون امازئی ات پشاور دے دیہاتی علاقیاں وچ سرائیکی کوں خالصہ بولی دا ناں ڈتا ویندے۔
کوہاٹ، بنوں، کرک، لمے وزیرستان، ٹانک اتے دیرہ اسمعیل خان دی سرائیکی کوں دمانی یا دیروی دا ناں ڈتا ویندے۔ سرگودھا، جھنگ، خوشاب، فیصل آباد، ٹوبہ ٹیک سنگھ، میانوالی اتے نکھر وچ سرائیکی کوں جانگلی، لہندا، لہندی، جھنگوی، تھلوچڑاتے میانوالوی سڈیا ویندے۔ ملتان، لیہ، لودھراں، وہاڑی، ساہیوال، پاک پتن ، اوکاڑہ اتے مظفر گڑھ وچ سرائیکی کوں ملتانی آکھیا ویندا ہا اتے کتھاہیں کتھاہیں ہن وی لوک اینکوں پرانے ناں نال ملتانی سڈیندن، دیرہ غاریخان وچ سرائیکی کوں جٹکی، جٹاکی، جغدالی اتے جگدلی سڈیا ویندا ہا اتے ہن وی لوک سرائیکی دے انھاں پرانے نانواں کوں ورتیندن۔
سندھ دی داخلی جغرافیائی ونڈ ترائے نانواں نال تھیندیءِ۔ سرو، لاڑ، وچولو، سکھر، گھوٹکی، شکارپور، خیرپور، کشمورکندھکوٹ اتے جیکب آباد دے علاقے سِرو دے علاقے سڈیئے ویندن، لاڑکانہ، قمبرشہدادکوٹ، دادو دے علاقے کوں لاڑ آکھیا ویندے اتے نواب شاہ کنوں گھن تے حیدرآباد تائیں دے علاقے کوں وچولو یا وچولا آکھیا ویندے۔ پر سندھ دے ہر علاقے وچ سِرائیکی کوں سرائیکی دے ناں نالءِی سڈیا ویندے۔ سندھ دے ہر ضلعے وچ سرائیکی وچ شاعری کرن والے بہوں وڈے شاعر رہ گئن۔ اساں وچوں ڈھیر سارے لوک سائیں سچل سرمست دے ناں کنوں واقفءِن پر ڈھیر سارے لوکاں کوں اے سُدھ کائینھی جو 1756ء وچ (جنگ پلاسی کنوں ہک سال پہلے) پیدا تھیون والے حضرت پیرپگارا وی سرائیکی وچ شاعری کیتی ہئی۔
عشق پنل کوں آن دھوبی کہلوایا
سسی نوں روھیں دے وچ رلوایا
کشش کرکے ڈوھاں دا قبرستاں بنایا وے۔ (تاریخ ادبیات پاکستان وہند، چودھویں جلد، علاقائی ادبیات پاکستان، جلد دوم، حصہ سرائیکی۔ مصنف : میر حسان الحیدری، صفحہ 297)
سندھ دے بنھاں سرائیکی شاعراں وچ صدیق فقیر تھے، یہ پیدا تاں کچھی بلوچستان وچ تھئن پر او اُتھوں لڈ تے تھرپارکر ونج آباد تھئن۔ او تھر دے ہک بئے شاعر روحل فقیر دے ہمعصر ہن۔ صدیق فقیر، روحل فقیر اتے پیر پگارا دا ہکو دور ہا۔ صدیق فقیر سچل سرمست کنوں ویہہ سال چھوٹے ہن۔ ہر شاعر نمونۂ کلام ڈیون دا ویلھا تے موقع کائینھی۔ پر اوں دور دے ہک بے سرائیکی شاعر حمل فقیر لغاری دا ہک ڈوہڑہ پڑھ گھنو۔
سوسوصدقے ساہ کراں ہک دلبر دے دیدار اُتوں
کبکاں وی قربان، ڈھولنڑ دی ڈھلک ٹرن دی دھاراُتوں
قمری،کوئل صدقےسجن دی گویا خوش گفتاراُتوں
حمل اے سر گھول گھمایا پیراں دے پیزار اتوں
سندھ دے بنھاں سرائیکی شاعراں وچ صدیق فقیر تھے، یہ پیدا تاں کچھی بلوچستان وچ تھئن پر او اُتھوں لڈ تے تھرپارکر ونج آباد تھئن۔ او تھر دے ہک بئے شاعر حمل فقیر لغاری دے ہمعصر ہن۔ صدیق فقیر، حمل فقیر اتے پیر پگارا دا ہکو دور ہا۔ صدیق فقیر سچل سرمست کنوں ویہہ سال چھوٹے ہن۔ ہر شاعر نمونۂ کلام ڈیون دا ویلھا تے موقع کائینھی پر حمل دا ہک ڈوہڑہ پڑھ گھنو۔
حمل اے سِر گھول گھمایا پیراں دے پیزاراُتوں
والیانِ خیرپوروچوں کئی حکمران اتے ولیعہد سرائیکی اتے سندھی دے قادرالکلام شاعر رہ گئن۔ میر سہراب خان بانی خیرپور میرس دا ولیعہد میررستم خان سرائیکی دا بہو چنگاں شاعر ہا۔ ول میر رستم دے ڈوہیں پتر میر محمد حسین خان حسن اتے میر علی اکبر خان سرائیکی تے سندھی وچ بہوں چنگی شاعر کیتی۔ خیرپور دا ہک بیاحکمران میر مراد خان مجروح وی سرائیکی تے سندھی وچ وڈی شاعری کریندا رہ گیا۔
آؤ، ہن 6اپریل تے گالھ کروں، اے ڈینہہ ساڈے سانگے ایں گالھوں اہم ھے جو ایں خاص ڈینہہ کوں 1962ء وچ ہک اینجھا تاریخ ساز فیصلہ تھیا جیں سرائیکی زبان، خطے اتے خغرافیئے کوں قوماں وچ نمایاں تے نِشابر کیتا۔ علامہ میر حسان الحیدری ادب اتے صحافت دی سِک وچ بُھنگ کنوں اُباڑوو اتے اتھوں ملتان آگئے۔ ملتان وچ او مہینہ وار رسالےآستانۂ ذکریادے ایڈیٹر ہن۔ ایں رسالے وچ او سلسلۂ سہروردیہ دے بزرگاں حضرت بہاؤالدین زکریا ملتانی، حضرت صدرالدین عارف، حضرت شاہ رکن عالم، حضرت مخدوم جلال سُرخ بخاری، حضرت راجو قتال، حضرت مخدوم جہانیاں جہانگشت اتے حضرت خواجہ بندہ نواز گیسو دراز اتے بنھاں بزرگاں دے بارے تحقیقی مضمون لکھدے ہن۔ ھوں زمانے وچ او ملتان دی بولی ملتانی دی جاہ تے سرائیکی آکھن دا رواج شروع کیتا۔ او 1952ء اتے 1953ء وچ ملتانی، بہاولپوری اتے ریاستی دی جاہ تے سرائیکی دا ناں استعمال کرن دی اہر کیتی۔ 1957ء وچ انھاں ملتانی تے ریاستی دی جاہ سرائیکی لفظ باقاعدہ لکھن پڑھن وچ استعمال کرن شروع کیتا۔ ول 6 اپریل 1962ء کوں او تاریخی ڈینہہ آیا جڈاں سرائیکی مہاندریاں، ادیباں، سیاستداناں اتے مشائخ دا ہک اجلاس دیرہ اڈہ کیفے فردوس سَمرا پبلک ہائی سکول ملتان وچ تھیا۔
ایں اجلاس وچ مخدوم سجاد حسین قریشی، محمداکرم بوسن ایم این اے، ملک رحیم بخش سیال کبیروالا، ملک خدا بخش بُچہ، ملک رحیم بخش بُچہ، علامہ عبدالرشید نسیم طالوت،غلام قاسم خاکوانی، ڈاکٹر مہر عبدالحق اتے میر حسان الحیدری شریک تھئے۔ اجلاس وچ میر حسان الحیدری اے تجویز پیش کیتی جو اساں آپنی بولی دے علاقائی ناں ملتانی، بہاولپوری، ریاستی، دیروی، جھنگوی، جانگلی، جٹکی، جٹاکی، لہندااتے جدگالی چھوڑ تے ہکو ناں سرائیکی استعمال کرن شروع کروں۔ ایں گالھ تے میٹنگ وچ شریک سارے لوکاں اتفاق کیتا۔ میر حسان الحیدری آپنی تجویز ہک قرارداد دی شکل وچ کیتی ہئی جیکومنظور کر گھدا گیا۔ ایں موقع تے سرائیکی اکیڈمی دے ناں نال ہک ادراہ بناون دی تجویز وی حیدری صاحب پیش کیتی، اے تجویز وی من گھدی گئی۔ اکیڈمی دی صدارت سانگے علامہ طالوت دا ناں پیش تھیا پر انھاں معذرت کر گھدی تاں ول مہر عبدالحق دا ناں پیش تھیا اتے انھاں کوں اکیڈمی دا صدر بنا ڈتا گیااتے میر حسان الحیدری کوں اکیڈمی دا سیکریٹری چنیا گیا۔ ایں اجلاس دے تریجھے ڈینہہ مہر عبدالحق سرائیکی اکیڈمی دی صدارت کنوں استعفی ڈے ڈتا۔ انھاں دی جاہ تے مخدوم سجاد حسین قریشی سرائیکی اکیڈمی دے صدر بناڈتے گئے۔ اساں 6 اپریل کوں سرائیکی بولی دا قومی ڈینہہ ایں گالھوں اہدوں جو ایں ڈینہہ تے کروڑاں انساناں کوں سنجان ڈتی گئی۔اساں میر حسان الحیدری کوں ھیں گالھوں بابائے سرائیکی اہدوں جو انھاں ساڈی بزرگ نسل کوں ہک راہ ڈکھالی اتے اساں اوں راہ تے ٹر تے آپنا پندھ اگونہاں کیتے سے۔ ہن سرائیکی ساری دنیا وچ ہک منی منائی قوم ءِ۔
سرائیکی بولی زندہ باد
بابائے سرائیکی میر حسان الحیدری زندہ باد
سرائیکستان زندہ باد
پاکستان پائیندہ باد
حال احوال
میڈے شھر تونسہ شریف ءچ امجد کھوسہ جڈاں پہلی دفعہ جیتا ھا اوں وقت اساں چھوٹے ہاسے، ساکوں صرف نعرے مارنڑ دا ڈا آندا ھا، ساڈے بزرگیں فیصلہ کیتا کہ سردار صاحب کوں اوندے گھر ونج کے مبارک باد ڈتی ونجے، ھک ٹرک کرائے تیں کر کے اوندے وچ وڈے چھوٹے بلہا کے بہادر گڑھ یعنی سردار صاحب دی جاہ دو روانہ تھی پئے، اساں نکڑے بال وی چوری پَُچوری ٹرک ءچ پیھ گئے، کجھ معزز لوک ٹرک دے ٹُول ءچ تیں کجھ فرنٹ سیٹ تیں تشریف رکھی پئے ہن، ٹُول آلے حضرات بھانویں جینجھا نعرہ مریندے ہن اساں ہیٹھو باکدے ھاسے زندہ باد زندہ باد، نہ ککھ دی سمجھ انھیں کوں لگدی پئ ھئ نہ ساکوں، او آپڑیں جاہ تیں گِلھنڑ سُجائ پئے ھن اساں آپڑیں جاہ تیں، میکوں چنگی طرح یاد ھے، جڈاں اساں سردار صاحب دی بارگاہ ءچ حاضر ونج تھئے.
ادھے بندیں دی صرف بوتھی ہلدی ھئ الاء ناہ نکلدا، ٹرک ءچ ڈو ترائے گھنٹے کھڑ کھڑ کے لتاں سُج پیاں، بُکھ کنیں وات پٹی ودے ھاسے، خیر چاہ پانڑی دا بندوبست ھا پیاء، ونجنڑ دی خوشی توں زیادہ واپسی دا غم وڈا ھا جو ابے سئیں جُتی لہا کے اُو خدمت کیتی ساری سیاست ھوا تھی کے نکھتی، بھلا تھیوے سیاسدانیں دا جنھیں دی خاطر نکے ویلھے کنیں جو زلیل تھیونڑ تیں کُٹیجنڑ لگے ھئیں اللہ دی کرم نوازی نال ھُنڑ تئیں دھپیندے جُلدے ھئیں اے تاں شُکر ھے ڈھیٹ مٹی دے بنڑیے ھویے ھاسے جو برداشت کیتی پئے ھیں، کھوسہ صاحب تیڈا وی آخری کیارے ءچ پانڑی لگا ودے عمر دے لحاظ نال تیں سیاست دے لحاظ نال وی،، ویندی واری تاں کوئ چنگی فصل رہا ونج، بیاء وی کجھ نہ تاں ضلع بنڑوا چاء، اگر تونسہ ضلع بنڑ گیا تیڈی تیں تیڈے بعد تیڈے وڈی قد آلے پُتر دی سیٹ لیکی لاتھی ھے، نتاں اساں بندے خاری ھئیں اساں ووٹ خواجیں کوں ڈے ڈیونڑے انھیں دے بعد ولا خواجیں کوں ڈے ڈیونڑے، جینجھے وی ہن آخر ساڈے شھر دے تاں ھن، باقی جیرھے لوک آھدن خواجگان کوئ کم نیں کرویندے وائے پاگل دے سِرو، بھلا پیر و مرشد تھی کے تھاڈیاں گلیاں نالیاں تیں روڈ بنڑواون تھاکوں شرم نیں آندا ایں، گال تیں، کتھاں مرشدیں دی اولاد کتھاں اینجھے گندے کم، کُجھ تاں عقل نال سوچا کرو.
امرت لعل مدان
انہاں دا ڄم تونسہ دا اے تے ہندوستان دے شاعراں وچ انہاں دا شمار اے. سرائیکی وچ شاعری کریندے،
کتاباں
کتاباں ==
حوالے
ونکی:[[سرائیکی شاعر]]
سوجھل دھرتی واس دے اگوانڑیں دی خدمت اچ صلاح
ضلع راجن پور دا مانڑ ہے جو ایندی عملداری اچ کوٹ مٹھنڑ ، مہرے والا تے "شہر کیفی "جام پور شامل ہے اے دھرتی علم و ادب دی دھرتی ہے ۔ اے ضلع صوفیا دا مسکن ہے ایں دھرتی تے خواجہ غلام فرید ۔ نارو والا سرکار، ابن_مولا علی حمزہ سلطان ، صحابی رسول سہل بن عدی تے انڑ گنڑتر مہان ہستئیں جوت جگائی اے ۔ ایں خطے علم و ادب کوں چراغ اعوانڑ، عاقل جوگی، کیفی جام پوری ، اسماعیل احمدانڑی جھئیں شاعر تے ادیب دان کیتن تے دور حاضر وچ اسلم رسول پوری، عاشق خان بزدار، صوفی تاج گوپانگ، ڈاکٹر شکیل پتافی، طارق اسماعیل احمدانڑی، حبیب اللہ طارق تے بئے ڈھیر سارے شاعر ادیب علم و ادب دی آبیاری اچ مصروف عمل ہن جیکر میں اتھاں سبھنائیں دے ناں گنڑاونڑ پئے ونجاں تاں پناں کھٹ ویسی۔ وابستگان_ادب سانگے اطیمنان دی گالھ ہے جو ایں دھرتی دے شاہر فاضل پور دے سجاک نینگریں "سوجھل دھرتی واس" دے ناں نال ہک ادبی تنظیم دا منڈھ بدھے تے ڈو ڈھائی سال دے تھوڑے جھئیں عرصے وچ آپڑیں نویکلی سنجانڑ بنڑائی ہے ۔ سوجھل دھرتی واس ہک ادبی تنظیم ہے تے ایندے نال نال وسیب دے حقوق دی بازیابی سانگے آپڑاں بھرواں حصہ رلیندی پئی ہے ۔ سوجھل دھرتی واس ایں مختصر عرصے وچ مہان شعراء نال شاماں مناونڑ تے کتابیں دی گھنڈ کھلائی دا آھر کیتے اتے سرائیکی تحریک دے یکے پارٹئیں کوں سڈ ہکے پلیٹ فارم تے کٹھا کرنڑ دا ترلا کیتے جیندے نال سوجھل دھرتی واس کوں اے اعزاز حاصل تھئے جو سوجھل دھرتی واس دی سڈی گئی اوں کانفرنس اچ سرائیکی لانگ ۔مارچ دا ہوکا ڈتا گئے۔ ضلع راجن پور اچ ارشد ادبی سنگت راجن پور، خواجہ فرید سرائیکی سنگت جام پور، دبستان فریدجام پور، بزم فیض جام پور، بزم خوشبو داجل، بزم کیفی جام پوری تے بیاں ادبی تنظیماں آپڑیں محدود وسائل دے اندر فروغ ادب سانگے کم کریندیاں پئین ۔ سوجھل دھرتی واس دی خوش نصیبی ہے جو ایندے سرپرست صوفی تاج خان گوپانگ ہن تے ایں تنظیم کوں اے تکڑ وی ہے جو ایندے اگوانڑ سر شاہ نواز مشوری، عثمان کریم بھٹہ تے منظور خان دریشک نویکلے سماجی حوالے دے حامل ہن ۔ ایں توں علاوہ ہروفیسر مرید عارف، جاوید آصف ، میثم سئیں تے ایں سویں بئے شاعر ادیب سوجھل دھرتی واس دے بانہہ بیلی ہن ۔ میں سوجھل دھرتی واس دی 17 مارچ کوں سرائیکی کانفرنس دے انعقاد دی مبارک باد پیش کرینداں تے ایں موقعے تے کجھ صلاح ثواب وی ڈیونڑ چہنداں ۔ 1۔ مشترکہ صلاح مشورے نال سبھ کنوں پہلے سوجھل دھرتی واس دا دستور مرتب کیتا ونجے۔ 2 ۔ سوجھل دھرتی واس دی باقاعدہ رکنیت سازی کیتی ونجے۔ 3 ۔ سوجھل دھرتی واس دا باقاعدہ ریکارڈ رکھیا ونجے تاں جو نال دے نال تاریخ مرتب تھیندی رہ ونجے تے آونڑ والے محققین کوں سوکھ تھیوے سرائیکی لوک سانجھ وسیب دی ہک معتبر تنظیم ہے لیکن افسوس اج دے محقق کوں ایندا ابتدائی دستور تے ریکارڈ میسر کائنی 4۔ موضوعاتی کانفرنساں دا اہتمام کر تے مقالہ جات لکھوائے ونجن تے ول او مقالہ جات کتابی شکل اچ شائع تھیون جیویں جو بزم ثقافت ملتان خواجہ فرید کانفرنس منعقد کر تے پریت مہار چھاپی ہئی تے اج وی تشنگان علم و ادب پریت مہار دی گول اچ راہندن 5۔ اعلی سطح دی "سوجھل دھرتی واس لائبریری" قائم کیتی ونجے جتھاں سکالرز ، طلباء تحقیق کرنڑ آلے ایں اطیمنان نال آ سگن جو اتھوں او خالی نہ ولسن یقین ہے اے لائبریری سوجھل دھرتی واس تے فاضل پور دا ناں اچا کرنڑ دا ذریعہ بنڑسی۔ (سلیم انسب )
اخوان المسلمون
ایہ جماعت 1929ء وچ مصر وچ قائم تھئی۔ ایں دے بانی شیخ حسن البنا ہن جیہڑے اسسروریہ دے ہک گاؤں دے رہݨ والے ہن۔ انھاں نے ایں تحریک دا آغاز 1923ء وچ کیتا ہئی مگر 1929ء وچ اینکوں باقاعدہ شکل ݙتی گئی۔ ایں دا منشا اسلام دے بنیادی عقائد دا احیا تے انہاں دا نفاذ ہئی۔ مگر بعد وچ ایہ جماعت سیاسی شکل اختیار کر گئی۔ مصر وچ ایہ تحریک کافی مقبول تھئی تے ایں دیاں شاخاں ݙوجھے عرب ممالک وچ وی قائم تھی ڳئے۔ ݙوجھی جنگ عظیم دے خاتمے تے ایں دے اراکین دی تعداد ویہہ لکھ دے لگ بھگ ہئی۔
برطانوی ہند
thumb|[[صوبہ ملتان دے سقوط دے بعد 1893ء دا برطانوی ہند دا نقشہ]] انگریزاں نے اپݨے دور حکمرانی اچ برصغیر کوں انتظآمی طور تے مختلف علاقیاں تے صوبیاں اچ ونڈ رکھا ہئی تے اے کم انھاں نے سنہ 1612 ء توں 1947 تک جاری رکھا۔ ایں انتظامی تایخ کوں ترئے مختلف ادوار اچ تقسیم کیتا ویندے۔
امرتسر
امرتسر، مشرقی پنجاب دا ہک اہم تے قدیم ضلع اے جیہڑا سکھ مت دا سب توں مقدس شہر سمجھیا ویندا اے.امرتسر (Amritsar) (ہندی، ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) (مقامی پنجابی تلفظ امبرسر وی ہے) بھارتی پنجاب دا ہک شہر ہے تے ہندوستان دی شمال مغربی ریاست (پنجاب) کے دار الحکومت، چندی گڑھ توں 217 کلومیٹر (135 میل) تے پاکستان دے شہر لاہور توں 28 کلومیٹر (17.4 میل) مشرق دی جانب واقع ہے۔ 2001ء دی مردم شماری دے مطابق اس شہر دی آبادی پندرہ لاکھ ݙسی ویندی ہے جبکہ تمام ضلع امرتسر دی آبادی قریباً چھتیس لاکھ بیان تھیندی ہے۔ امرتسر شہر وچ سکھ مت دا روحانی مقام ہرمندر صاحب واقع ہے۔
thumb|ہرمندر صاحب
دلناز سمینوی
دلناز سمنیوی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
٢١ اگست ١٩٩٥ء کوں ڄمے۔
نمونہ کلام
حاتم بلوچ صاحب دے ڈتے ہوئے مصرعے کوشش
چیڑهیں دے چلکار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا
کہیں دی چیخ پکار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا
رب ڈیندے ڈکهہ تے آپ ونجیندے او
بندے کہیں بیمار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا
ہیر تے رانجهے نال ہن یاداں ایندیاں
قیدو دے کردار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا
جیکوں اپڑے آپ دی وی سدھ کائنی
روانڑ کہیں دے اپڑے وس تاں نئیں ہوندا
کہیں دے وی ڈسکار تے کھلنڑ نیئں بنڑدا
جیندے سر تیں غربت دا ہووے سایہ
اوندی تاں دستار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا
دل وٹواونڑ سنڑیم یار دا پیشہ ہے
کہیں دے کاروبار تے کھلنڑ نیئں بنڑدا
بہہ کے چار چوڈیں دے وچ دلناز تیکوں
تیڈا اپنڑے یار تے کهلنڑ نئیں بنڑدا
غزل سارے دوستیں دی نظر
گال ساری دی ساری اوتھائیں کھڑی ہے
اوندے لب اتے اج وی سبائیں کھڑی ہے
میکوں کیویں ڈسا کجھ تھی سگدا ہے
میڈی امڑی جو ڈیندی دعائیں کھڑی ہے
توں جو اہدی میں عمرہ کراں ہا کڈانہیں
تیڈی مسجد تاں ویران اتھائیں کھڑی ہے
رب جے بخشے تاں اوندے اگوں دیر نئیں
توں کیوں اہدی جو جنت کیتھائیں کھڑی ہے
رب دا ذکر تاں او تائیں تھیندا راہسی
تیڈے بندیں کنوں پئی تھکی ہاں میں
بھوئیں دلناز ڈیندی صدائیں کھڑی ہے
دلناز سمینوی
غزل دا ہک شعر
اجاں پہلے سپارے دے وچ ہیں سجنڑ
اجاں کرنڑاں ہے ساکوں ختم پیار دا
دلناز سمینوی
ہک عید دا ڈوہڑا سارے سنگت دی نظر
ساکوں چھوڑ کے میڈا چن ماہی گل غیر کوں لاونڑ ٹھیک تاں نئیں
تیکوں سدھ ہے ساڈی نئیں نبھدی ول رس کے بہاونڑ ٹھیک تاں نئیں
تیڈی سک ہے سک نہ مار سٹے چن ڈھیر سکاونڑ ٹھیک تاں نئیں
کجھ سوچ تاں سہی دلناز میڈا ہر عید رواونڑ ٹھیک تاں
دلناز سمینوی
اصغر علی واصف
اصغر علی واصف خوب صورت سرائیکی شاعر ھے انہاں دا سانگا  رحیم یار خان تحصیللیاقت پورموضع ترنڈہ میر خان نال ھے اے سرائیکی دے خوب صورت شاعر  رفیق احمد تائب دا سوتر بھائی ھے تعلیم میٹرک ھس استاد شاعری امان اللہ ارشد
نمونہ کلام
ڈوہڑا....... اساں اکھ توں ہنجھ نی ظاہر کیتی ساکوں سینہ ڈال تے روونڑا پے... اوندہ ساتھ سوچیندے ساہ رل گے ایویں وہم خیال تے روونڑا پے... ایں حال بھاویں اوں حال ھاسے ہر حال بے حال تے روونڑا پے... ساکوں واصف وقت ہنڈاونڑا ھا ساکوں ہجر وصال تے روونڑا پے..... اصغر علی واصف.....
آریوسیت
ius.png|thumb|آریوس، आरयूस]] آریوسیت (Arianism، आरयूसयत) پادری آریوس (250-336) دے نظریات دے منݨ والیاں دا مسیحی فرقہ اے۔ آریوسی عقیدے دے مطابق یسوع مسیح کامل مخلوق ہن، خدا پیؤ دے جوہر توں نی۔ایں توں پہلے کہ اوہ پیدا تھیندے، اوہ موجود نہ ہن۔ ہیں عقیدے والیاں کوں پہلی نیقیا کونسل وچ بدعتی قرار ݙتا ڳيا۔
ابو سہل مسیحی گرگانی
ابتدائی حالات
ابو سہل دی پیدائش سریانی زبان ٻولݨ والے راسخ الاعتقاد کلیسیا نال تعلق رکھݨ والے ہک مسیحی گھراݨے وچ تھئی۔ بعد ازاں ابوسہل نے بغداد وچ طب دی تعلیم حاصل کیتی۔ اوہ ہک مختصر عرصہ خراسان تے خوارزم دے شاہی خانداناں نال وابستہ رہا۔ ابن سینا علم طب وچ ابوسہل دا شاگرد ہئی۔ ابوسہل نے کہیں کلیسیا توں تعلیم حاصل نی کیتی۔
سوجھل کانفرنس 2019ء
کانڈھا سب دا سانجھا
22 مارچ ڈیہنہ جمعہ دا فاضل پور شہر وفا ڈریٹ ہوٹل شام 7وجے سوجھل کانفرنس تھیسی۔ ایں تاریخی ڈیہنہ پورا وسیب کٹھا ہوسی ۔پروگرام دی ست ونکیاں ہوسن۔جُھمر، مشاعرہ ،موسیقی تے دانشوریں دے مَکالے اتے پنج نویں نکور کتابیں دی رونمائی نال ایوارڈ دی تقسیم تھیسی ۔ میڈا سانول شام سلونڑاں ہر کوئی اوسی، توں وی آویں توں نہ آیو، میں مونجھا تھیساں
چنگے جھُومری نغارے دی کئو تے امدنـ کیہیں کانگے کیہاں کانگاں۔ مرکھُٹڑا قاصد موبائل دے ڈر توں ول نئیں سنبھریا اوطاق اُتے۔ساکوں شئیت رستے اِچ پندھ کریندیں نِندر دا جھوٹا آئے۔ اکھ بھالی تاں ویلہا ڈھیر اگوہاں ٹُر گیا ہا۔اینجھیاں مہربان مشینا آگِن جو انگریز دی محنت تے خُدا دی قدرت کٹھے تھی تے دنیا کوں ہِک وستی وانگوں کٹھا جوڑیئے۔ سوجھل میلے دا کانڈھا مئی مشین آپ لکھ تے ہِکڑو منٹ ہِکی سہی اِچ ہِکے وخت اِچ پورے وسبے ہِک ہِک گھر اِچ پُجائے جیویں رِم جِھم رِم جھِم بدل وسدے۔ میڈا بھورل ساجرے آویں ہِک ڈوجھے کوں ول ہِک واری ڈیکھ تاں گھنوں۔ ساہ دی کچی تند ترُٹدیں دیر نئیں لگدی۔ توں جوگیں آئیں جتی ستیں ۔ جوگی ہر میلے تے چِرک سویلے پُج ویندن۔ کانڈھیں مُتوں بِن اطلاع دے۔ ( صوفی تاج گوپانگ سرپرست اعلی سوجھل دھرتی واس) لکھت ملک غلام عباس
سرائیکی تاریخ
سرائیکی تحریک دی کہاݨی۔۔۔۔۔۔۔۔۔ احسن واگھا
سرائیکی تحریک دی کہاݨی
[نوٹ: سرائیکی تحریک دی اے کہاݨی سئیں احسن واگھا دے پی۔ ایچ۔ ڈی تھیسس دے ہک حصے کنوں ترجمہ کیتی ڳئی ہئے. کہاݨی دا اے حصہ سرائیکی تحریک دے 1960 دے ݙھاکے دے موہری اڳواݨیں دے کردار کوں نشابر کریندے)
موہری سَنگ
جے تائیں واقعات دا تعلق ہے تاں ریاض انور جشنِ فرید دے سترݨ والے ہئین جیڑھے جو 1961، 1962 اتے 1963 کوں ملتان شہر وچ تھئے۔ جشنِ فرید نال ہک خاص طرانح دا رُحجان پیدا تھیا اتے اینجھے میلے سرائیکی وسیب دے دوردراز علاقیں وچ تھیوݨ لڳ پئے، جیویں جو 1964 وچ ہک میلہ کوٹ مٹھݨ تھیا جتھاں خواجہ غلام فرید دا مزار ہے۔ ایں پروگرام کوں ملتان دے ہک صحافی خان رضوانی ستریا ہئی۔ طارق رحمان لکھدے جو اینجھا پیلھا میلہ اریاض انور دے اپݨے آبائی ضلع مظفرگڑھ وچ منعقد تھیا۔ پر ایں ڳالھ دی ݙوجھے ذرائع کنیں تصدیق نئیں تھیندی، خاص کر ایس۔اے۔ جبار ایں ڳالھ دی تصدیق نئیں کیتی جیڑھا جو ریاض انور دا ہک ڳاڑھا سنگتی، استاد اتے سیاسی ساتھی ہئی۔ مُلتان وچ تھیوݨ آلے جشنِ فرید وچ لوک وݙی تعداد وچ شریک تھیندے ہئین اتے اے اپݨے گلیمر اتے ونکو ونک دے ثقافتی پروگرامیں دی وجہ توں ٻہوں مشہور ہَن۔ پیپرز پڑھیجݨ اتے ڳالھ مُہاڑ دے علاوہ انہیں پراگرامیں وچ مشہور گلوکاریں کوں سݙا ویندا ہئی جیویں جو مشرقی بنگال دی فردوسی بیگم، روبینہ قریشی اتے ارجمند بانو ہئین۔ اُنہیں وچوں کُجھ گلوکار خواجہ غلام فرید دے سرائیکی کلام کوں ڳاندے وی ہئین۔ انہیں فنکاریں وت خواجہ غلام فرید کوں ملک دے ٻنہیں علاقیں وچ وی ڳایا۔ خواجہ غلام فرید دی شخصیت اتے اوندا فن انہیں پروگرامیں دا وݙا موضوع ہوندا ہئی۔ پٹھاݨا خان جیڑھا جو اڄ سرائیکی کلاسیکل گائیکی دا ہک وݙا ناں ہے، آکھیا ویندے جو اونکوں ریاض انور متعارف کروایا ہئی۔
برطانوی راج ہند
برطانوی راج یا برطانوی ہند (غیر باضابطہ نام: سلطنت ہندوستان) (انگریزی: British Raj یا British India، باضابطہ ناں Indian Empire) دی اصطلاح 1858ء توں 1947ء تک برطانیہ دے زیر نگیں بر صغیر کیتے استعمال کیتی ویندی ہے۔ thumb|Star-of-India-gold-centre thumb|British Raj Red Ensign thumb|British Indian empire in 1936 thumb|British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India سلطنت ہندوستان علاقائی و بین الاقوامی سطح تے "ہندوستان" دے ناں نال ڄاݨی ویندی ہئی۔ "ہندوستان" جمعیت اقوام دا تاسیسی رکن تے 1900ء، 1920ء، 1928ء، 1932ء تے 1936ء دے گرمائی اولمپک کھیݙاں وچ شامل تھیا۔
سرائیکی تاریخ
موہری سَنگ
اے او ویلھا ہئی جݙاں لمے ایشیا وچ علاقائی سُنڄاݨ دیاں تحریکاں دی اُٹھاݨ ہئی اتے اینجھے ماحول وچ سرائیکی سنڄاݨ دے حوالے نال خواجہ غلام فرید دے ناں کوں لوکیں دی پاسوں پذیرائی ملی، ایوب خان دی آمرانہ حکومت دے سرکاری حلقیں وی ودھ اعتراض نہ کیتا اتے اے مستقبل کیتے سرائیکی سنڄاݨ دی جدوجہد دی وی ہک علامت بݨ ڳیا۔ سرائیکی کلچر دی ہک وݙی علامت دے طور خواجہ غلام فرید دے ناں دی وجہ توں بہاالدن ذکریا اتے شاہ شمس سبزواری دے ناں وی ایتلے اڳوں ناں آ سڳے جیڑھے جو ملتان دے ٻئے ݙو وݙے بزرگ ہئین (شیکل 1977: صفحہ نمبر393)۔ لازمی ڳالھ ہے جو اے سبھ کُجھ کہیں ہک شخص دے چیتے دی پیداوار نئیں تھی سڳدا۔ ریاض انور دی ذہانت اتے کوشش دے علاوہ ہک ٻیا فیکٹر جیندا ایں احوال وچ اضافہ کیتا ونڄ سڳدے، او ہئی ریاض انور دا پاکستان رائٹرز گلڈ نال سانگا۔ پاکستان رائٹرز گلڈ ایوب خان دے دور وچ ہک نیم سرکاری ادبی تنظیم ہئی جیندیاں شاخاں پچادھی اتے پوادھی پاکستان ݙوہیں وچ ہئین۔ گلڈ اردو دی مشہور ناولسٹ قراۃ العین حیدر اتے اوندے سنگتی لکھاریں دے اَہر نال بݨیا جیڑھی جو اوں ویلھے پاکستان وچ رَھندی ہئی۔ ایں کم وچ قدرت اللہ شہاب دی وی مکمل حمایت اتے امداد شامل ہئی جیڑھا جو او ویلہے چیف مارشل لا ایڈمنسٹریٹرایوب خان دا سیکریٹری ہئی۔ ایں حوالے نال جنوری 1959 کوں کراچی وچ ہک رائٹرز دا کنونشن کیتا ڳیا جیندے وچ 212 مندوبین شرکت کیتی اتے ایں کنونشن وچ قدرت اللہ شہاب کوں رائٹرز گلڈ دا صدر بݨایا ڳیا جئیں ایں عہدے کوں اڳوں اپݨے کولہوں رکھیا۔ (شہاب 1990: صفحہ 747). حکمرانیں دا اے خیال ہئی جو ایں ننویں تنظیم نال سوچݨ ہاریں کوں اپݨے خیالات دے اظہار دا وی موقعہ مِلسی اتے لٹریچر دے وسیلے نال قومی سلہاڑ (national cohesion) کوں ودھایا ونڄ سڳسی۔ اے تنظیم اُنہیں لکھاریں وچ جلدی مقبول تھی ڳئی جیڑھے حکومت دے وسائل نال ذاتی مقبولیت چاہندے ہئین۔
برطانوی راج ہند
شامل علاقے
ایں عرصے اچ برطانیہ دے زیر قبضہ رہݨ والے علاقیاں وچ موجودہ بھارت، پاکستان تے بنگلہ دیش شامل ہن جبکہ کݙہیں کݙہار عدن (1858ء توں 1937ء)، زیریں برما (1858ء توں 1937ء)، بالائی برما (1886ء توں 1937ء) شامل ہن۔ (مکمل برما 1937ء وچ برطانوی ہند توں الڳ کر ݙتا ڳیا)، برطانوی ارض صومالیہ (1884ء توں 1898ء) تے سنگاپور (1858ء توں 1867ء) کوں وی برطانوی راج دا حصہ شمار کیتا ویندے ۔ مشرق وسطٰی، جنگ عظیم اول دے فوراً بعد برطانیہ دے زیر قبضہ بین النہرین (موجودہ عراق) دا انتظام وی حکومت برطانیہ دے ہندی دفتر توں چلایا ویندا ہئی۔ ہندوستانی روپیہ مشرق وسطٰی دے کئی علاقیاں تے مشرقی افریقہ وچ زیر استعمال ریہا۔
سرائیکی تاریخ
موہری سَنگ
ریاض انور، جیڑھا جو خود ہک شاعر ہئی، اوں رائٹرز گلڈ وچ شمولیت کیتی اتے ایندے وسیلے نال کوی جسیم الدین اتے صلاح الدین جہیں مقبول بنگالی لکھاریں نال گانڈھا جوڑیا۔ اوں ویلہے دے بنگال وچ اَڄ دے سندھ آلی کار لکھاری دا ہک قوم پرست ہووݨ ضروری سمجھیا ویندا ہئی۔ ایں طرانح ڈھاکہ اتے ملتان وچالے باہمی دورے شروع تھئے اتے خواجہ فرید اُتے ڈھاکہ ریڈیو کنیں پروگرام نشر تھیوݨ لڳ پئے۔ ایں طرانح کوی جسیم الدین دے دوریں دے نتیجے وچ ملتان وچ بنگالی زبان سکھاوݨ دیاں کلاساں لڳݨ پئے ڳیاں (سی آر آئی۔19، 33)۔ تاہم اے سبھ کُجھ اوں ویلہے ممکن تھئے جݙاں ایوب خان دی حکومت دی زبانیں بارے پالیسی وچ 1960 دے ݙہاکے دوران  تبدیلی آئی ہے اتے اے فیصلہ تھئے جو عوام کوں ایگریکلچر، فیملی پلاننگ اتے قومی سلہاڑ (national integration) جہیں مقاصد دے ودھارے کیتے علاقائی زبانیں کوں ورتیا ویسی (طاہر 1990: صفحہ نمبر(36۔ جشنِ فرید وچ شامل لوکیں دے بیانات کنیں اینویں لڳدے جو انہیں وچ کلہا مقامی لوک، بنگالی اتے سندھی شریک نَہن تھیندے بلکہ اردو ٻولݨ آلے حکمران ٹولے دے لوک وی انہیں پروگرامیں وچ دلچسپی رکھدے ہئین۔ اختر حسین جیندا تعلق یو۔ پی کنیں ہئی اتے او پچادھی پاکستان دا اوں ویلہے گورنر وی ہئی، اوں جشنِ فرید دے ہک پروگرام دی خود صدارت کیتی۔ سندھیں اتے بنگالیں دی سرائیکی بارے ایں دلچسپی اتے اردو ٻولݨ آلیں دی سرپرستی کنیں مختلف پنجابی گروپس ملتان وچ تھیوݨ آلیں سر گرمیں دی ہک اضافی تعبیر اے کڈھی جو سرائیکی تحریک اُنہیں دے مخالف اردو ٻولݨ آلیں دے ہک سازش ہے جیندی سرپرستی قدرت اللہ شہاب دے ذریعے تھیندی پئی ہے۔ ایں طرانح ریاض انور اتے اوندی ساتھ سنگت کوں "فرقہ شہابیہ" دا ناں ݙتا ڳیا۔
برطانوی راج ہند
غیر شامل علاقے
خطے دے دیگر ممالک وچ 1802ء وچ معاہدۂ ایمینز دے تحت برطانیہ دے زیر نگیں آوݨ والا علاقہ سیلون (موجودہ سری لنکا) برطانیہ دی شاہی نو آبادی ہئی تے برطانوی ہند دا حصہ شمار نہ تھیندا ہئی۔ علاوہ ازیں نیپال تے بھوٹان دی بادشاہتاں برطانیہ نال معاہدے دے تحت آزاد ریاستاں دی حیثيت نال تسلیم کیتیاں ڳئیاں ہن تے برطانوی راج دا حصہ نہ ہن۔ ۔ 1861ء دے معاہدے دے نتیجے وچ سکم دی ریاستی خود مختاری تسلیم کیتی ڳئی ۔ جزائر مالدیپ 1867ء توں 1965ء تک برطانیہ دے زیر نگیں ریہے تے برطانوی راج دا حصہ شمار نہ تھیندے ہن۔
سرائیکی تاریخ
موہری سَنگ
بھانویں اے ڳالھ سچ ہے یا کوڑ پر ایں الزام وچ ہک منطق لازمی ݙسدی ہے۔ پنجابی ٻولی دے کُجھ سپورٹرز دی 1963 وچ رائٹرز گلڈ دی ممبرشپ وی ختم کیتی ڳئی (شیکل 1970: صفحہ نمبر 258)۔ جیویں جو کُجھ سرائیکی کارکن خود اے ڳالھ آہدن جو قدرت اللہ شہاب سرائیکیں کوں جشنِ فرید دے انعقاد اتے ٻنہیں پروگرامیں کیتے جبار خان دے ذریعے امداد کیتی۔
برطانوی راج ہند
آغاز و خاتمہ
ہندوستان وچ برطانوی راج دا آغاز 1858ء وچ (جنگ آزادی ہند 1857ء دے بعد) ایسٹ انڈیا کمپنی دے اقتدار دے خاتمے تے ہندوستان دے براہ راست تاج برطانیہ دے زیر نگیں آوݨ نال تھیندے تے خاتمہ 1947ء اچ تقسیم ہند تے بھارت و پاکستان دے قیام دے نال تھیندے۔
سرائیکی تاریخ
موہری سَنگ
مالی امداد اتے سیاسی سرپرستی کرݨ آلیں دی تھور سرائیکی تحریک دا ہک مستقل مسئلہ ریہے۔ تاہم سرائیکی تحریک دی سرپرستی کرݨ آلے ایں چھوٹے جہیں گروہ وچ ریاض انور دے علاوہ ایس۔ اے۔ جبار(ہک کامیاب وکیل اتے ہائی کورٹ دا ریٹائرڈ جج)، ایم۔ کریم خان تونسوی ((ڈپٹی ڈائریکٹر انفارمیشن)، کے۔ بی۔ بُچہ (لیہ کنیں ایوب خان دی کابینہ دا ہک مشہور ممبر) اتے بعد وچ عمر کمال خان ایڈوکیٹ دے ناں اڳوں اڳوں آندن۔ اِنہیں مخیر حضرات خواجہ فرید سوسائٹی دے سرگرمیں کوں قابل ذکر مالی امداد ݙتی۔  جیویں جو جبار خان ݙسیندن جو بعد وچ خواجہ فرید سوسائٹی کوں 1961 وچ بزمِ ثقافت دا ںاں ݙتا ڳیا۔ نواب ایم صادق عباسی، بہاولپور دے سابق حکمران، جشنِ فرید کیتے اپݨی خواجہ فرید دی شان وچ لکھی ہوئی شاعری بھیڄݨ دی علاوہ ݙاہ ہزار روپے دے لگ بھگ ہر سال چندہ وی ݙیندے ہئین۔
ایں گروہ دے کامیابیں وچوں ہک خواجہ غلام فرید دے کلام دا اردو، بنگالی اتے انگلش زبان وچ ترجمہ وی شامل ہئی۔ اردو ترجمہ انور ریاض خود کیتا۔ کوی جسیم الدین بنگالی اتے جیلانی کامران انگلش وچ ترجمہ دا ٻیڑہ چاتا۔ بنگالی زبان وچ تھیوݨ آلا ترجمہ سقوطِ ڈھاکہ دے ویلہے تائیں چھپ نہی سڳیا۔ ایں ترجمہ دا مسودہ اڄ وی کوی جسیم الدین دی دھی کولہوں ڈھاکہ وچ موجود ہے (سی آر آئی۔ 33)۔
جشنِ فرید کوں سترݨ آلے ایں گروہ دے لوک توڑے جو مخدوم سجاد قریشی اتے اوندے قریبی سنگتیں دے سرائیکی تحریک وچ کردار بارے خاموش ہن پر انہیں دے سرائیکی کاز دے ودھارے وچ کردار کنیں انکار ممکن نئیں۔ انہیں کوں شیعیت دے قریب سمجھیا ویندا ہئی اتے انہیں دا طریقہ وی شیعیت دی تحریک دے تاریخی پیٹرن کنوں انج نہی۔ مخدوم سجاد قریشی دا کردار ایتلا نُشابر نہی پر انہیں دے قریب رہوݨ آلے لوکیں اُنہیں دی اجازت نال سرائیکی تحریک دی سرپرستی جاری رکھی۔ انہیں لوکیں وچ وݙے ناں غضنفر مہدی اتے میر غلام رسول حسان الدیں حیدری دے ہن۔ غضنفر مہدی ملتان شہر دی تاریخی اتے مذہبی حیثیت دی بحالی کیتے کئی پروگرام کیتے۔ انہیں پروگرامیں وچ ملتان کوں وَلیں دے شہر دے طور پیش کیتا ڳیا۔
میر غلام رسول حسان الدین حیدری اپݨے ڄم پل وچ ہک دیہاتی بلوچ ہئی اتے او بریلوی فرقہ دے ݙو اردو میگزین ، آستانہِ ذکریا اتے طوفان، دا ایڈیٹر ہئی۔ او ہک قابل اتے کئی صلاحیتاں رکھݨ آلا بندہ ہئی (این آئی۔ 1)۔ او عربی زبان دا ہک وݙا عالم اتے صوفی ازم دی سہروردی شاخ دا پکا معتقد ہئی۔ اوں سرائیکی ادب دی تاریخ اُتے ہک ٻہوں چنڳا آرٹیکل وی لکھیا (1971)۔ اوں پیلہی چار سرائیکی تنظیمیں وچوں ہک تنظیم سرائیکی اکیڈیمی دی 1961-2 کوں ملتان وچ بݨیاد رکھی۔ ٻنہیں ترائے تنظیمیں وچ خواجہ فرید سوسائٹی، بزمِ ثقافت اتے ملتان ادبی بورڈ شامل ہئین۔  وت مہر عبدالحق ملتان ادبی بورڈ دا ناں 1974 وچ سرائیکی ادبی بورڈ رکھیا۔ اوں اختر بلوچ نال مل کنیں سرائیکی دے میگزین "اختر" کوں چھاپݨ وچ بنیادی کردار ادا کیتا۔ اے میگزین شروع وچ ہک نیوز لیٹر ہئی پر بعد وچ اینکوں ہفتہ وار دی شکل ݙتی ڳئی۔ اے اردو وچ چھپدا ہئی پر ایندا ہر چوتھا ایڈیشن سرائیکی زبان  دے لکھاریں دے تخلیقی لکھتیں کیتے مختص ہوندا ہئی۔ (سی آر۔ 19)۔
اِنہیں بندیں دے علاوہ جیڑھے جو اپݨے ویلہے دے سیاست اتے تنظیمی کم دی ڄاݨ سنڄاݨ رکھدے ہئین، طاہر غنی اتے حسن حیدراݨی جہیں ٻئے وی ٻہوں سارے اینجھے لوک ہئین جنہیں دا آپݨے ماضی نال ڳوڑھا سانگا ہئی اتے او سرائیکی ادبی کم وچ رُدھے ہوئے ہئین۔ انہیں دا سرائیکی مشاعرے اتے ادبی مجلسیں دے سترݨ وچ وݙا کردار ہئی۔ انہیں ادبی سرگرمیں دی وجہ توں کئی اردو شاعر سرائیکی وچ لکھݨ لڳ پئے جیویں جو ارشد ملتانی دی مثال ساݙے سامہݨے ہے۔ اے ادبی سرگرمیاں زیادہ تر سکولیں وچ تھیندیاں ہئیں اتے پائلٹ سکینڈری سکول اُنہیں وچوں ہک اینجھی جاہ ہئی۔ اُمید ملتانی اتے خادم ملک ایں گروہ نال جُڑے ہوئے ہئین جنہیں سرائیکی مجلس دیاں کئی ورہیں تائیں میٹنگز کیتی رکھیاں (رحمان 1992 ؛ سرائیکی مجلس 1977: صفحہ نمبر6-4)
اوں ویلہے ہک اینجھا بندہ وی ہئی جیڑھا انہیں تنظمیں دے سر گرمیں کنوں وانڈھا نظردے پر سارے لوک صلاح مشورے کیتے اوندو ݙیہدے ہئین۔ اوں بندے دا ناں مہر عبدالحق ہے۔ مہر عبدالحق ہک تھلوچڑ اتے محکمہ تعلیم دا ہک افسر ہئی۔ عبدالحق تاریخ اتے روایتی لسانیات دا ہک محنتی سکالر ہا۔ سرائیکی زبان اتے لسانیات دے حوالے نال ملتان وچ اوندا ناں اینویں معتبر سمجھیا ویندا ہئی جیویں جو بہاولپور وچ بشیر احمد ظامی دی حیثیت ہئی۔
بہاولپور سرائیکی زبان دا تحریک دا ݙوجھا وݙا مرکز ہئی۔ اتھاں سیاسی سُرت تاں اڳونہی ہئی پر ریاستی دور دی وجہ توں لوکیں دا بںہیں سرائیکی علاقیں نال میل جول ذرا گھٹ ہئی۔ اتھوں دے موہری اڳواݨیں دا سانگا کراچی نال ودھیک ہوندا ہئی۔ ریاض ہاشمی ایڈوکیٹ ایندی ہک مثال ہے۔ ٻیا انہیں کوں اپݨے سیاسی مستقبل دے حوالے نال ہک کنفیوژن وی ہئی جو اے بہاولپور صوبہ دی بحالی نال جُڑن یا وت وݙی سرائیکی سُنڄاݨ دا حصہ تھیون۔
بہاولپور دے موہری اڳواݨ جیڑھے اپݨی مقامی ثقافتی سُنڄاݨ پاسوں چھکیجن، اُنہاں وچ ہک ناں بشیر احمد ظامی دا ہے جیڑھا جو پیشے دے لحاظ نال ٹیچر ہئی اتے لسانیات وچ دلچسپی رکھدا ہا۔ صدیق طاہر ہک ٻیا ناں ہے جیڑھا مقامی تاریخ اتے ادب وچ دلچسپی رکھدا ہا۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی سرائیکی دا ہک لکھاری ہئی۔ سیٹھ عبدی الرحمن وی ایں گروہ وچ شامل ہے۔
ایں گروہ 1962 وچ فوجی وستی وچ نذیر علی شاہ دے بنگلے وچ اپݨی بیٹھک رکھݨ شروع کیتی۔ کُجھ عرصہ بعد اُنہیں "سرائیکی" دے ناں نال ہک ترائے ماہی رسالے دا ڈیکلریشن گیدھا۔ ایں رسالے دا پیلھا ایشو 1964 وچ چھپیا۔ ٻہوں تکھیں "سرائیکی ادبی مجلس" دے ناں نال ہک خالص ادبی تنظیم وجود وچ آئی۔ ملتان وچ تھیوݨ آلے جشنِ فرید دے پیٹرن اُتے بہاولپور وچ جشنِ روہی دے ناں نال 1966 کنیں ثقافتی پروگرام تھیوݨ لڳ پئے جیڑھے جو سابق ریاست دے اثرات دا ہک اظہار ہئین۔ صدیق طاہر دی ہک نظم    "ایہا پیلی ریت ہے درد اساݙا ایہا پیلی ریت دوا " اُتے ٻہوں واہ واہ تھیوے ہا۔ ملتان اتے بہاولپور دے سرائیکی ٻولی دے کارکنیں دے وچالے سیٹھ عبید الرحمن اتے صدیق طاہر ہک رابطے دا پُل ہئین۔
سرائیکی ٻولی اتے ادب دے اظہار دا جواب ݙیوݨ وچ ملتان دے پنجابی آبادکاریں دیر نہ کیتی۔ پنجابی آبادکاریں دے ایں ردعمل پچھوں مشکور صابری (وکیل) اتے ولی۔ ایم۔ واجد (صحافی) دا وݙا کردار ہئی۔ صابری مجلس شاہ حسین ناں دی تنظیم بݨاوݨ وچ پیش پیش ہئی جݙاں جو واجد شاہ شمس سبزواری دے حوالے نال فرقہ وارنہ جھیڑے کوں ہوا ݙیوݨ دی کوشش کیتی۔ اوں ویلہے کُجھ سرائیکی شاہ شمس کوں ہک ٻئے سرائیکی کلاسیک دے طور ودھیندے پئے ہئین۔ ٻہاولپور وچ ایں طرانح دا کوئی جھیڑا نہ تھیا۔
آریچیا
کاستیلی رومانی ( Parco Regionale dei Castelli Romani ) وچ آباد ہے۔ شہر سور دے گوشت نال تیار کردہ روسٹ جیں کوں مقامی زبان وچ پورکیتا (porchetta) آہدے ہن تے اپݨی اعلیٰ معیار دی وائن (شراب) دی وجہ توں شہرت رکھدا ہے۔ شہر دا رقبہ 18 مربع کلومیٹر تے آبادی دسمبر 2004ء وچ 17,995 ہئی۔ شہر سطح سمندر توں 412 میٹر دی بلندی تے واقع ہے۔
شہر دا شمار اٹلی دے قدیم ترین شہراں وچ کیتا ویندا ہے تے آثار قدیمہ دے مطالعے توں اندازہ لایا ڳیا ہے کہ شہر اٹھویں نانویں صدی قبل مسیح وچ آباد ہئی جیہڑا بعد وچ لاطینی لیگ دا رکن وی ریہا۔ شہر کوں رومیاں نے چوتھی صدی قبل مسیح وچ فتح کیتا۔
حام بن نوح
آپ دا تعلق حضرت نوح علیہ السلام دے اہل بیت نال اے تے آپؑ دے او پتر ہن جنہاں دی نسل وچوں حبشی، ہندوستانی، بنگالی، سندھی، سرائیکی تے دیراوڑی شامل ہن. حام دا مزار جہلم وچ اے.
حالات زندگی
نوح دے ݙوجھے پتر جنہاں دا توریت وچ مفصل ذکر ہے۔ قرآن مجید وچ ذکر تاں ہے لیکن ناں نہیں آیا۔ اس واسطے مفسرین وچ اختلاف ہے جیہڑے لوگ توریت دی روایت کوں صحیح سمجھدے ہن۔ او انہاں کوں حضرت نوح دا نافرمان پتر ݙسیندن ہیں۔ جیہڑا کشتی وچ سوار نہ تھیا ہئی بلکہ طوفان وچ غرق تھی گیا ہئی۔ برخلاف اس دے طبری نے غرق تھیوݨ والے پتر کوں حضرت نوح دا چوتھا پتر لکھا ہے۔ تے اوندا ناں کنعان ݙسیا ہے۔ حام دے متعلق لکھا ہے کہ بچݨ والے ترئے چھوہراں وچوں ہک ہئی۔ تے طوفان دے ختم تھیوݨ دے بعد جݙݨ زمین تقسیم تھئی تاں حام کوں مصر، سوڈان، حبش اتے توبہ دے علاقے ملے۔ انہاں دی اولاد وچ سیاہ فام ہن۔ آہدے ہن کہ نمرود وی انہاں دی نسل وچوں ہئی۔ سام دی اولاد گورے رنگ دی ہے۔
اصغر بہاولپوری
اصغر بہاولپوری 7 نومبر 1960ء کوں بہاولپور شہر اچ پیدا تھئے۔ آپ پاکستان ٹیلی ویژن دے نامور اداکار ہن. سرائیکی ڈرامیاں وچ اداکاری کریندے رہ ڳن.پی ٹی وی دے مشہور ڈرامیاں وچ ریگزار سب توں اہم اے جیندے وچ انہاں نے اپݨی اداکاری دے جوہر ݙکھائن. بہاولپور وچ ہک طویل عرصے تو انہاں دی ٹیم سٹیج شو تے ٻالاں واسطے پپٹ شو وغیرہ کریندی رہی اے.
خدمات
اصغر بہاولپوری نے پی ٹی وی دے اردو تے سرائیکی ڈرامیاں اچ اپݨی لازوال اداکاری دے جوہر ݙکھائے تے ایندے نال نال تھیٹر، ٻالاں دے شو، پرائیویٹ پروڈکشن تے سوشل میڈیا اچ لازوال کارنامے سرانجام ݙتے جنہاں دی تفصیل درج ذیل ہے۔
تھیٹر دے شعبے اچ خدمات
انہاں دی ٹیم دا سٹیج شو عینک والا جن وی ٻہوں مشہور اے جینکوں وݙے تے ٻال شوق نال ݙیکھدے ہن. ایں سٹیج شو وچ پی ٹی وی دے ٻالاں دے مشہور ڈرامہ عینک والا جن دے تمام کرداراں کوں سٹیج تے ݙکھایا ویندے. ایندے علاوہ کئی طرح دے دیگر شو وی کریندن. انہاں دا ادارہ نواب موویز، بہاولپور ایں فن دی ترقی وچ پیش پیش اے. ایندے علاوہ پتلی تماشا انہاں دا او کم اے جیہڑا کہ انہاں نے ہمیشہ جاری رکھا ہئی تے آخر اچ اے انہاں دی پہچاݨ بݨ چکا ہئی۔
ٹیلی ویژن تے انہاں دے خدمات
پاکستان ٹیلی ویژن دے سنہرے دور اچ اصغر بہاولپوری دا حصہ لازوال تے اعلیٰ معیار دا ہے۔ انہاں دے درج ذیل ڈرامیاں وچ اپݨی اداکاری دے جوہر ݙکھائے۔
دیگر پیشہ ورانہ خدمات
انہاں نے یوٹیوب تے اپݨا ہک چینل اصغر بہاولپوری ٹی وی دے ناں نال بݨایا ہویا ہئی جیندے معیاری ویڈیوز پیش کیتے ویندے ہن۔ ایندے علاوہ تھر پروڈکشن تے دیگر کئی پرائیویٹ پروڈکشن کمپنیاں اچ وی اپݨے خدمات پیش کیتے۔
وفات
اصغر بہاولپوری دا انتقال دل دے دورے دی وجہ توں 10 اگست 2020ء کوں تھیا۔ 11 اگست کوں انہاں دی تدفین، نماز جنازہ دے بعد بہاولپور اچ انہاں دے آبائی قبرستان اچ کیتی ڳئی۔ پورے سرائیکی وسیب اچ ایں ناگہانی صدمے کوں شدت نال محسوس کیتا ڳیا۔ انتقال دے وقت انہاں دی عمر تقریبا ً 60 سال ہئی ۔
آریوس
انطاکیہ دے علاقے لوکیانوس دے مدرسے وچ تعلیم حاصل کرݨ دے بعد انہاں سب حضرات دا لقب " اللوکیانیین" یا "الاتحاد اللوکیانی" پئے ڳیا، لیکن ایندے نال ایں ڳال دی نفی نی تھیندی کہ آریوس نے ایں توں پہلے اسکندریہ دے مذہبی مدرسے وچ وی تعلیم حاصل کیتی ہے تے ایہ آکھݨا بے جا نہ ہوسی کہ آریوس نے تعلیم دے شعبے وچ ݙو مدرسیاں "انطاکیہ تے اسکندریہ" دے مختلف سمتاں کوں جمع کر ݙتا۔ بعد وچ انطاکیہ دے مدرسے توں نسبت رکھݨ والیاں نے آریوس تے چڑھائی کریندے ہوئے الزام لاوݨ شروع کر ݙتا کہ اوہ "اسکندری" ہے جبکہ ݙوجھے طرف اسکندریہ دے مدرسے نال تعلق رکھݨ والیاں نے "انطاکی" مشہور کر ݙتا۔
ترکی
thumb|Coat of Arms of Turkey قومی نشان thumb|ترک پرچم Flag of Turkey
ترکی دے سرحداں8 ممالک نال ملدیاں ہن جنہاں وچ شمال مغرب وچ بلغاریہ، مغرب وچ یونان، شمال مشرق وچ گرجستان (جارجیا)، مشرق وچ آرمینیا، ایران تے آذربائیجان دا علاقہ نخچوان تے جنوب مشرق وچ عراق تے شام شامل ہن۔ علاوہ ازیں شمال وچ ملکی سرحداں بحیرہ اسود، مغرب وچ بحیرہ ایجیئن تے بحیرہ مرمرہ تے جنوب وچ بحیرہ روم نال ملدے ہن۔
ترکی ہک جمہوری، لادینی، آئینی جمہوریت ہے جس دا موجودہ سیاسی نظام 1923ء وچ سقوط خلافت و سلطنت عثمانیہ دے بعد مصطفیٰ کمال اتاترک دی زیر قیادت تشکیل ݙتا گیا۔ اے اقوام متحدہ تے موتمر عالم اسلامی دا بانی رکن تے 1949ء توں یورپی مجلس تے 1952ء توں شمالی اوقیانوسی معاہدے دا رکن ہے۔ ریاست دی یورپی اتحاد وچ شمولیت کیتے مذاکرات طویل عرصے توں جاری ہن۔
یورپ تے ایشیا دے درمیان محل وقوع دے اعتبار نال اہم مقام تے واقع ہووݨ دی وجہ نال ترکی مشرقی تے مغربی ثقافتاں دے تاریخی چوراہے تے واقع ہے۔
تاریخ
سلطنت عثمانیہ دے بعد مصطفیٰ کمال نے ترکی کوں جمہوری بݨایا ہے۔جدید ترکی دا موجودہ علاقہ دنیا دے انہاں قدیم ترین علاقیاں وچوں ہے جتھاں مستقلاً انسانی تہذیب موجود ہے۔ چتل خیوک، چایونو، نیوالی جوری، خاجی لر، گوبکلی تپہ تے مرسین دے علاقے انسان دی اولین آبادیاں وچوں ہک ہن۔
ترکی دے اناطولیہ ریجن دی تاریخ بہت قدیم ہے۔ اتھاں پتھر دے زمانے توں انسان موجود ہے۔ بحر اسود دے ارد گرد دے علاقے وچ ہݨ توں ١٠ ہزار سال پہلے آبادی دے آثار ملدن. آسانی کیتے اساں ترکی دی تاریخ کوں انہاں ادوار وچ تقسیم کر سکدے ہیں:
حافظ گلاب فیاض
حافظ گلاب فیاض سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
تحصیل وضلع راجن پور دے قصبے وستی مہران اچ راہندن ـ اتے انھاں دا کم زمیندارہ ہے۔حافظ گلاب فیاض شاعری دی ابتدا اکانوے ٻیانوے وچ کیتی اے عبدالسمیع مجاز سئیں دے شاگرد ہن ـ
نمونہ کلام
غزل
بھاݨی نہ بھاݨی ٹھیک ہے
گزری وہاݨی ٹھیک ہے
نویاں شہیں سب ٹھیک ہن
یاری پراݨی ٹھیک ہے
غیریں دے مٹہے کھیر توں
سڄݨیں داپاݨی ٹھیک ہے
دانش ڄݨیندی ہے جیرھی
بختو کٹاݨی ٹھیک ہے
وسدا ہے لیلے ٻاک تے
نہ تھی ایاݨی ٹھیک ہے
سرائیکو
کپڑے اینجہے او میکوں گھنا ݙیوے ہا
ݙوہڑہ
کل راہ ویندا ہک شخص ملیے میݙے من کوں بھاوݨ پئے ڳے
بس اکھ جھمکائی ہس فیاض اینجھی تیݙی تانگھ کوں تاوݨ پئے ڳے
بھاہ بھڑکا مار تے دھرک پئی اے اوݙوں مینہ وی آوݨ پئے ڳے
تیݙیاں شکلاں ہا تیں وانگ نہ ہا میݙے نال الاوݨ پئے ڳے
ایں جاہ دا وسوں واݨ ہوسیں جھر ٻیٹ دے چارے ݙس ڄلدا
کیندے پیر دی خوش بو کانہہ وچ ہے ہن ٻہوں ہٻکارے ݙس ڄلدا
کئی نکھڑیس پیا دریا رڑدے بھر  بھر ڈھنڈکارے  ݙس ڄلدا
سݨ فیاض اے کیندا ناں گھندن وچ بین دے لارھے ݙس ڄلدا
جگ سارا پیر دی پٻ تلے اسمان وی باقی ہتھ وچ ہے
سجھ میں توں پچھ تے روہ  ݙو ڳے  ہر پراہ باکھی ہتھ وچ ہے
ہے فیاض ایہو ست شاہیں دا جیرھا لعل اے لاکھی ہتھ وچ ہے
ایندے ہتھ اچ ہتھ پا ایں لڳدے کائنات اڄ واقعی ہتھ وچ ہے
انج تھــیندیں کئـی شے نئیں راہندی کائنات ای خــالی لگدی ہے
تیݙے کن وچ والی اونویں ھے جیویں چندر اچ ٹالھی لگدی ہے
ہووے رات چوݙی تیݙے پیریں دی میکوں ریت سوالی لگدی ہے
میݙی فیاض نئیں لاہندی مونجھ یکی میکوں رات اٻاہلی لگدی ہے
تیکوں ڈیکھ موالی لوکیں کوں کوئ در نجفی نگ ٹکرے ہا.
توں خان ٹکردا فیاض میکوں ,میکوں خوشیں دا وگ ٹکرے ہا
ساڈی زندگی کینجھی زندگی ہے نہ خاص اچ ہیں نہ عام اچ ہیں.
ہر امدا ڈیہنہ سجھ بھا سٹدے کہیں ظلم دے روز متام اچ ہیں.
آزادی فیاض ہے ڈھیر پرے اجاں کوفے ہیں اجاں شام اچ ہیں.
تیں آپ نئیں آپ دی قدر کیتی تیݙا ہتھ کہیں پیر اچ لاتھا ھے
تیݙا شان شرم تے بھیم بھرم کہیں محل دے ایر اچ لاتھا ھے
ہتھ چا گھن پیر دا پھیر وٹا تیݙا سب کجھ پھیر اچ لاتھا ھے
کائنات کنجیر اے فیاض یکی تیݙا رزق کنجیر اچ لاتھا ھے
جیں دھر توں توڑ دا آکھیا ہا ہک راہ نکھڑیے راہ نکھڑیا گئے
جیلھے غربت ویڑھ ولھیٹ گھدے منہ پھیر کرائیں شاہ نکھڑیا گئے
میڈی اکھ دا ایں نقصان تھئے ہنج نئیں رکدی تاہ نکھڑیا گئے
ساہ وانگے سنگتی فیاض جو ہا جڈاں او نکھڑیے ساہ نکھڑیا گئے
توں نکھـــڑیں کلہا کینمی تھیاســـــر خوف ننانواں رہ ویندے
ســـجھ سر دے خاص برابر ھے سو زور جو لانواں رہ ویندے
برفانی دور
لاف جیہڑا عمل تھیندا ہے جیندے وچ تختہ یخ دی دبازت تے جسامت سکڑݨ لڳدی ہے۔ برف حاشیاں دے مرکز دی بلندیاں آلے پاسے کٹھی تھیندی ویندی ہے۔ ایڈا جو ایہ تختہ یخ غائب تھی ویندا ہے۔ ایہ مدت نایخ زدگی (Deglaciation) سݙیندی ہے۔ نایخ زدگی دے بعد تے اڳلے یخ زدگی توں پہلے معتدل آب و ہوا دا زمانہ آندا ہے جینکوں بین یخ زدگی (Inter Glaciation) آہدے ہن۔ یکے بعد دیگرے یخ زدگی تے بین یخ زدگی دے تواتر دی مجموعی مدت ہک تا 10 ملین سال یا اس توں زیادہ ہوندی ہے جینکوں برفانی دور یا برفانی عہد (Ice Age) آہدے ہن۔
حافظ گلاب فیاض
نمونہ کلام
توݨے ساہ کوں سو سکھ فیاض ملے کئی سول گلانواں رہ ویندے
برفانی دور
گذشتہ ڈھائی توں ترے ملین سالاں وچ زمین تے صرف ہک برفانی دور آیا۔ برفانی عہد دا عنوان سب توں پہلے ہک ماہر فطرت لوئی اڳاسیز (Louis Agassez) نے انیہویں صدی دے تریجھے ݙہاکے وچ استعمال کیتا۔ ایں زمانے اساں بین یخ زدگی دے دور وچ ہیں جیہڑا نایخ زدگی دے دور دے بعد آیا جیہڑا ہݨ توں تقریباً 15 ہزار سال پہلے شروع تھیا۔
حافظ گلاب فیاض
نمونہ کلام
توں اہدیں کلہیں مل میکوں میݙے نال پچھانواں رہ ویندے
برفانی دور
ایں توں پہلے آوݨ آلے یخ زدگی دے دور کوں جدید ترین برفانی عہد (The Pleistocene Ice Age) اکھیج سڳدا ہے۔ ایں دور کوں وسکنسنین یخ زدگی (Wisconsinan Glaciation) دے ناں نال موسوم کیتا ویندا ہے۔
حافظ گلاب فیاض
نمونہ کلام
کل دی گال اے یاد ہوسیا تیڈے نال ہوندی ہک باندی ہئی
تیڈی کھل تے ہانس ساہ ولدے تیڈے دڑکے جھنڑکاں سہندی ہئی
تیکوں ڈیکھ تے بکھ مر ویندی ہس ہر سول عذاب توں واندی ہئی
تیڈے واہندے کھوہ دے ساز اتے کیویں فیاض اوکوں نندر آندی ہئی
آنویں شام کوں آن ہنبھاء ݙیکھیں تیکوں سدھ نئیں ٻیٹ توں کیا نکھڑیے