cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قائد اعظم محمد علی جناح
سیاسی زندگی
1906ء اچ جناح نے انڈین نیشنل کانگریس وچ شمولیت اختیار کیتی جیہڑی اُوں وقت ہندوستان دی سب توں وݙی سیاسی جماعت ہئی لیکن اُوں وقت دے دیگر کانگریسی رہنماواں دی طرح جناح نے یکسر آزادی دی حمایت کرݨ دی بجائے ہندوستان دی تعلیم، قانون، ثقافت تے صنعت تے برطانوی اثرات کوں ہندوستان کیتے موثر قرار ݙتا۔ جناح سٹھ رکنی مرکزی مشاورتی کونسل (امپیریل لیگسلیٹیو کونسل) دے رکن بݨ ڳئے لیکن اوں کونسل دی اپݨی کوئی حیثیت یا طاقت نہ ہئی تے اوندے اچ شامل زیادہ تر افراد غیر منتخب، سلطنتِ برطانیہ دی زبان ٻولݨ والے یورپی ہن۔ ایندے باوجود جناح متحرک رہیے تے کم عمری دی شادی کیتے قانون تے مسلماناں دے وقف دے حق کوں قانونی شکل ݙیوݨ کیتے کم کریندے رہیے، انہی کاوشاں دے نتیجے وچ سندھرسٹ کمیٹی بݨائی ڳئی، جیں نے ڈیرہ دون وچ ہندوستانی فوجی اکادمی دے قیام وچ کلیدی کردار ادا کیتا۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران جناح نے دیگر ہندوستانی ترقی پسنداں نال برطانوی جنگ دی تائید کیتی، ایں اُمید دے نال کہ شاید ایندے صلے وچ ہندوستانیاں کوں سیاسی آزادی نال نوازا ونڄے۔
جداگانہ دور، برطانیہ وچ رہائش
ڳاندھی تے تحریک خلافت دے مابین موجود اتحاد زیادہ عرصے نا چل سڳا تے مزاحمت دی ایہ مہم امید توں گھٹ ہی پر اثر ثابت تھئی، جیویں کہ برطانوی ادارے بدستور کم کریندے رہیے۔ جناح اوں دور وچ کانگریس دی مخالفت وچ ہک جماعت کھڑی کرݨ تے نویں سیاسی خیالات دے متعلق سوچیندے رہیے۔ ستمبر 1923ء وچ جناح بمبئی دے سنٹرل لیجسلیٹو اسمبلی دے مسلم رکن منتخب تھئے۔ اوہ ہک فعال رکن پارلیمنٹ بݨ کے سامݨے آئے تے انہاں نے کئی ہندوستانی ارکان کوں سورج پارٹی دے نال کم کرݨ کیتے منظم کیتا، انہاں نے اوں دور وچ ہک ذمہ دار حکومت دا مطالبہ جاری رکھا ۔1925ء وچ انہاں دی خدمات دے اعتراف دے طور تے روفس آئزکس جیہڑے وائسرائے دے عہدے توں سبکدوش تھیوݨ والے ہن نے انھاں کوں شہہ سوار دے خطاب نال نوازݨ تے رضامندی ظاہر کیتی لیکن جناح نے جواب ݙتا،" میں مسٹر جناح استعمال کرݨا ترجیح ݙیندں"۔
1927ء وچ کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ) دے منتخب وزیر اعظم اسٹینلے بالڈون نے گوررنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1919ء دے تناظر وچ ہندوستانیاں دے حقوق دا ازسر نو جائزہ گھدا۔ سٹینلی نے اڳلے انتخابات وچ شکست دے خوف توں ایہ جائزہ دو سال قبل شروع کیتا۔ اوں وقت کیبنٹ اپݨے وزیر ونسٹن چرچل توں متاثر ہئی جیہڑے ہندوستان کوں خود مختاری ݙیوݨ دے مخالف ہن، دیگر ارکان دا خیال ہئی کہ ایں کم کوں جلدی کرݨ نال انہاں دی حکومت برقرار رہسی۔ ایں فیصلے دے بعد 1928ء وچ لبرل پارٹی دے رکن پارلیمنٹ جاہن سمن دی قیادت وچ بشمول کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ) دی اکثریت نے مارچ وچ ہندوستان کا دورہ کیتا۔ لیکن انہاں کوں مسلم و ہندو رہنماواں توں بائیکاٹ دے سوا کجھ نا ملا کیونکہ انہاں نے انہاں رہنماواں کوں کمیشن وچ شامل کرݨ کولوں انکار کر ݙتا ہئی۔ کجھ مسلم رہنماواں نے مسلم لیگ توں علیحدگی دا فیصلہ کیتا کیونکہ مسلم لیگ نے اوں کمیشن کوں خوش آمدید کرݨ دا فیصلہ کیتا ہئی لیکن اکثریت نے جناح نال وفاداری ݙکھائی تے انہاں نے دسمبر 1927ء تے جنوری 1928ء دے اجلاساں وچ شرکت کیتی، انہاں اجلاساں نے جناح کوں آل انڈیا مسلم لیگ دی مستقل صدرات سونپ ݙتی۔ جناح نے کمیشن دے وفد نال گفتگو کریندے ہوئے آکھا کہ"برطانیہ تے ہک قانونی جنگ مسلط کیتی ونڄ چکی ہے۔ مسئلے دے حل تے مفاہمت دا مطالبہ ساݙی طرفوں نی آیا۔ ڳوریاں توں پُر ہک کمیشن دے قیام نال لارڈ برکنہڈ نے ساکوں خود مختار حکومت کوں چلاوݨ کیتے نا اہل قرار ݙتے۔" 1928ء وچ برکنہڈ نے ہندوستانیاں کوں اپݨے ولوں ہندوستان کیتے قانونی تبدیلی کیتے تجاویز تیار کرݨ دا حکم ݙتا، جواب وچ آل انڈیا کانگریس نے موتی لال نہرو دی قیادت وچ ہک رپورٹ پیش کیتی۔ کمیٹی دا مقصد ہندوستان کیتے ہندوستانیاں دے ذریعے ہک اینجھے آئینی ڈھانچے کوں تشکیل ݙیوݨا ہئی جیہڑا ہندوستان وچ آباد تمام قومیتاں کیتے قابل قبول ہووے یا جینکوں کم از کم کانفرنس وچ شریک تمام پارٹیاں دی حمایت حاصل ہووے۔ اوں کمیٹی نے جیہڑی آئینی رپورٹ تیار کیتی، ہندوستان دی تاریخ وچ اونکوں نہرو رپورٹ دے ناں نال یاد کیتا ویندے۔ جناح دے نزدیک ایہ رپورٹ مسلماناں دے حقوق دا موثر حل نا ہئی لہٰذا انہاں نے مسلماناں دے حقوق دے تحفظ کیتے ہک الڳ رپورٹ شائع کیتی جیہڑی جناح دے چوݙہاں نکات دے ناں توں معروف تھئی۔ انہاں نکات دے ذریعے جناح کوں امید ہئی کہ لیگ دے باقی ماندہ ارکان وی متحد تھی ویسن۔ لیکن کانگریس تے انگریزاں نے انہاں دے انہاں نکات کوں تسلیم نا کیتا۔
بالڈون 1929ء دے برطانوی انتخابات وچ ہار ڳئے تے لبرل پارٹی دے رامسے مکڈونالڈ وزیراعظم دے عہدے تے فائز تھئے۔ انہاں نے ہندوستان دے مسئلے کوں حل کرݨ کیتے لندن وچ ہندوستانی تے برطانوی سیاست داناں کوں مدعو کیتا۔ اوں عمل دی حمایت جناح وی کر چکے ہن۔ اوں سلسلے وچ ترئے گول میز کانفرنساں اڳلے کجھ سالولاں تک تھیندے رہیے۔ جناح کوں آخری کانفرنس وچ مدعو نہ کیتا ڳیا۔ انہاں کانفرنساں نال مسئلے دے حل وچ کوئی پیش رفت نا تھی سڳی۔ جناح 1930ء تا 1934ء تک لندن وچ قیام پزیر رہیے۔ اوں دوران اوہ پریوی کونسل وچ بیرسٹر دی مشق کریندے رہیے، اوہ اوں دوران ہندوستان نال متعلق کئی معاملات کوں وی نبیڑدے رہیے۔ انہاں دی زندگی دے متعلق لکھݨ والیاں دے نزدیک ایہ بحث طلب موضوع ہے کہ آخر اوہ اتنا عرصہ اتھاں کیوں رہیے۔ معروف مؤرخ اسٹینلے ولپرٹ لکھدن کہ شاید اوہ مستقل سکونت تے برطانوی پارلیمنٹ دے رکن بݨݨ وچ دلچسپی گھندے پئے ہن۔ البتہ انہاں دے اولین سوانح نگار ایں ڳالھ نال متفق نی کہ اوہ ایں بارے کجھ ارادہ رکھدے ہن۔ جبکہ جسونت سنگھ دے نزدیک اوہ ہندوستان دی آزادی دی جدوجہد توں رخصت تے ہن۔ ہیکٹر بولیتھو انہاں ایام کوٹ بیان کریندے ہوئے آہدن کہ "جناح دے ایہ ادوار غور و فکر تے تیاری دے سال ہن۔ ابتدائی جدوجہد دے بعد ہک آخری فتح دے طوفان دی تیاری"۔
1931ء وچ فاطمہ جناح اپݨے بھرا جناح دے کول لندن منتقل تھی ڳئے۔ اوہ انہاں دی ݙیکھ بھال کریندے ہن کیونکہ اوہ ہݨ ٻڈھے تھی چکے ہن تے پھیپھڑیاں دی بیماری وچ وی مبتلا ہن جیہڑی جان لیوا ثابت تھی سڳدی ہئی، فاطمہ جناح نے اپݨے بھرا دے قریبی مشیر دی حیثیت حاصل کر گھدی ہئی۔ جناح دی دھی ڈینا نے تعلیم برطانیہ تے ہندوستان وچ حاصل کیتی۔ جناح تے انہاں دی دھی دے مابین تعلقات اوں وقت خراب تھئے جݙݨ انہاں دی دھی نے نیوائل واڈیہ نال شادی کرݨ دا ارادہ ظاہر کیتا جیہڑا ہک پارسی امیر تاجر گھراݨے تعلق رکھدا ہئی جبکہ جناح دی خواہش ہئی کہ اوہ ہک مسلمان نال شادی کرے لیکن انہاں دی دھی جناح کوں ایہ آہدی ہئی کہ "تساں وی اپݨے ہم مسلک نال شادی نی کیتی"۔ جناح نے اوں معاملے کوں نرمی نال حل کرݨ دی کوشش کیتی لیکن پیؤ دھی دے رشتے وچ فاصلے موجود رہیے تے انہاں دی دھی نے قیام پاکستان دے بعد جناح نال ملاقات نا کیتی، البتہ اوہ جنازے وچ شریک ہئی۔
اقبال دے ذریعے جناح دی نظریاتی تبدیلی
محمد اقبال دے نظریات دا جناح تے بہت زیادہ اثر ہئی ،تے اونہی اثر دے نتیجے و پاکستان دے قائم تھیوݨ دی تے ہموار تھئی تے اوں اثر کوں مصنفین نے زبردست، طاقتور اور ناقابل انکار تک لکھا ہے۔۔ علامہ محمد اقبال دے بارے وچ ایہ وی آکھا ویندے کہ انہاں نے جناح کوں لندن وچ خودساختہ جلاوطنی کوں ختم کر کے ہندوستان دی سیاست وچ شامل تھیوݨ تے وی رضامند کر گھدا ہئی۔ اگرچہ ابتدا وچ اقبال تے جناح ݙو مختلف خیالات دے مالک ہن، جناح دے بارے وچ اقبال دا خیال ہئی کہ اوہ ہندوستان وچ موجود اپݨے مسلم برادری دے بحران توں کنارہ کشی اختیار کیتے ہوئے ہن۔ اکبر صلاح الدین احمد دے مطابق اقبال دے خیالات وچ بدلاؤ انہاں دے 1938ء وچ وفات توں قبل نمودار تھئے۔ اقبال آہستہ آہستہ جناح دے خیالات وچ تبدیلی گھناوݨ وچ کامیاب تھئے تے جناح نے انہاں دی صلاح قبول کر گھدی۔ احمد نے جناح دی طرفوں اقبال کوں بھیڄے ڳئے خط دا حوالہ ݙتا جیندے وچ جناح نے اقبال دے نظرئے، مسلمانوں کیتے ہک الڳ وطن ہووݨا چاہیدا اے تے اتفاق کیتا۔
اقبال دی وجہ نال جناح دے نزدیک مسلم تشخص ہک قابل ستائش چیز وی ٹھہری۔ احمد آہدن کہ جناح نا صرف اقبال نال اپݨی سیاسی بلکہ ذاتی عقائد تے وی متفق تھی ڳئے ہن۔انہاں اثرات دے ثبوت 1937ء توں ظاہر تھیوݨ شروع تھئے، اوں دور وچ جناح اپݨی تقاریر وچ اسلام دے نظریات تے ڳال کریندے۔ او عوامی مقامات تے اسلامی روایات دا ذکر کریندے۔ احمد دے نزدیک جناح دے قول و عمل وچ "کجھ چیزاں بالکل بدل ڳئے ہن"۔ لیکن جناح ہݨ وی اپݨی تقاریر وچ مذہبی آزادی تے اقلیتاں دے حقوق دی پاسداری دی ڳالھ کریندے ہن۔ او پیغمبر اسلام حضرت محمدﷺ دی طرزِ حکمرانی کوں نمونہ عمل سمجھدے۔ احمد دا دعویٰ ہے کہ جیہڑے مصنفین جناح دا ہک سیکولر خاکہ چھکدن، کوں چاہیدا اے کہ اوہ انہاں دی تقاریر سݨن تے انہاں کوں اسلامی تاریخ تے ثقافت دے تناظر وچ پرکھن۔ ایہا تبدیلی ہئی جین نے جناح دی گفتگو وچ ہک واضح فطری اسلامی مملکت دا سوال پیدا کیتا۔ اونہی تبدیلی نے جناح دے آخری ایام تک انہاں کوں اقبال دے نظریات دا طالب بݨا ݙتا، اوہ اقبالی نظریات جیہڑے اسلامی اتحاد، اسلامی نظریہ آزادی، انصاف تے مساوات ،معیشیت تے حتیٰ کہ نماز دے پڑھݨ تک توں متاثر نظر آوݨ لڳے ہن۔ جناح اقبال دی سوچ توں کیں حد تک متاثر ہن دا اندازہ 1940ء وچ کیتی ڳئی انہاں دی ہک عوامی تقریر نال لویج سڳدے۔ انہاں نے آکھا کہ"اگر مستقبل وچ ہندوستان وچ ہک مثالی اسلامی مملکت قائم تھئی تے میکوں آکھا ونڄے کہ اوں طرز حکمرانی تے اقبال دے کم وچ بہتر کیہڑا ہے تاں میں آخری کوں ہی چݨساں۔
سیاست وچ واپسی
1933ء وچ ہندوستانی مسلماناں بالخصوص متحدہ صوبیاں دے مسلماناں نے جناح کولوں دوبارہ آکے مسلم لیگ دی قیادت سنبھالݨ دا آکھݨ لڳے جیہڑی ہݨ قدرے غیر متحرک تھی چکی ہئی۔ او ہݨ صرف ناں دے ہی صدر ہن۔ جݙݨ انہاں کوں 1933ء دے سیشن دی صدارت کیتے مدعو کیتا ڳیا تاں انہاں نے ایہ آکھ کے معذرت کر گھدی کہ اوہ اوں سال دے اختتام توں قبل حاضر نی تھی سڳدے۔ ایں حوالے نال جنہاں رہنماواں نے جناح نال ملاقات کیتی انہاں وچ لیاقت علی خان وی شامل ہن جیہڑے بعد وچ جناح دے قریبی مشیر دے طور تے سامݨے آئے تے اوہ پاکستان دے پہلے وزیر اعظم دے عہدے تے وی فائز تھئے۔ جناح دی واپسی دے حوالے نال لیاقت علی خان نے کئی مسلم رہنماواں نال مشاورت کیتی تے انہاں دے پیغامات جناح تک پہنچائے۔ 1934ء دی ابتدا وچ جناح نے ہیمپسٹیڈ وچ موجود اپݨا مکان ویچ ݙتا تے اپݨی قانونی مشق ختم کر ݙتی تاکہ اوہ واپس ہندوستان ونڄ سڳن۔ بمبئی دے مسلماناں نے اکتوبر 1934ء وچ جناح کوں مرکزی قانون ساز اسمبلی کیتے اپݨا نمائندہ نامزد کیتا۔ برطانوی پارلیمنٹ نے حکومت ہند ایکٹ 1935ء دے تحت صوبیاں کوں کجھ اختیارات ݙتے، جبکہ دلی وچ مرکزی اسمبلی بݨائی ڳئی جیندے کول اختیارات نا ہن مثلاً اوں اسمبلی کوں دفاع، خارجی امور تے بجٹ جیہے معاملات وچ دخل دا حق حاصل نا ہئی۔ وائسرائے کوں اختیار کل دا مالک بݨایا ڳیا تے اوہ اپݨی مرضی نال اسمبلی تے قوانین کوں جݙݨ چاہون تحلیل کر سڳدے ہن۔ لیگ نے اوں منصوبے کوں قبول کیتا لیکن نال ہی کمزور پارلیمنٹ دے معاملے تے اپݨے خدشات دا اظہار کیتا۔ کانگریس نے 1937ء دے انتخابات کیتے خوب تیاری کر رکھی ہئی جبکہ مسلم لیگ انہاں انتخابات وچ بری طرح ناکام تھئی حتیٰ کہ مسلم اکثریتی علاقیاں وچ وی اوں کوں قابل ذکر کامیابی نا مل سڳی۔ ایں جماعت نے دہلی وچ اکثریت حاصل کیتی تے بنگال وچ ایہ فاتح جماعت دی اتحادی بݨی۔ کانگریس تے اوندی اتحادی جماعتاں نے شمال مغربی سرحدی صوبے (1901–1955) وچ وی حکومت بݨائی حالانکہ اوں صوبے وچ رہݨ والے تمام لوگ مسلمان ہن۔
سنگھ دے مطابق ایہ نتائج جناح کیتے زبردست تے تقریباً صدمے تک دا باعث ہن۔ باوجود 20 سال تک جناح دے ایں خیال دے، مسلمان متحدہ ہندوستان وچ باوجود اقلیت وچ ہووݨ دے، کجھ قانونی اصلاحات ،مسلم صوبیاں دی حدبندی نال اپݨے حقوق دا تحفظ کر سڳدے ہن ،جنہاں دے متعلق جناح نے کݙہیں سوچا ہئی کہ ایہ مسلماناں دے گروہی جھڳڑیاں نال ناکام تھی سڳدے۔" سنگھ مسلم رہنماواں تے 1937ء دے انتخابات وچ ناکامی دے اثرات بیان کریندے ہوئے لکھدے"جݙݨ کانگریس نے تقریباً تمام مسلم سیٹاں سمیت حکومت بݨائی تاں غیر کانگریسی مسلمان رہنما جݙݨ انہاں دے مخالف اپوزیشن کرسیاں تے ٻیٹھے تاں انہاں کوں اچانک اوں تلخ حقیقت دا ادراک تھیا کہ اوہ کتنے بے اختیار ہن۔ اگر کانگریس ہک وی مسلم نشست نا جیتدی تاں ایہ انہاں کیتے بے حد اطمینان دا سبب ہوندا۔ جیویں کہ انہاں نے اسمبلی وچ واضح اکثریت حاصل کر گھدی ہئی لہٰذا اوہ بلا شراکت غیرے حکومت بݨاوݨ دے مجاز ہن۔" اڳلے ݙو سالاں تک جناح مسلم لیگ کیتے مسلماناں دی حمایت حاصل کرݨ کیتے کم کریندے رہیے۔ اوہ بنگال تے پنجاب دی حکومت وچ موجود ہن لہٰذا اوہ اتھوں مسلماناں کیتے آواز چیندے رہیے۔ نیز انہاں نے مسلم لیگ کوں پھیلاوݨ کیتے وی کم کیتا۔ انہاں نے جماعت دے رکن بݨݨ دی فیس گھٹ کر کے ݙو آنے (⅛ روپے) کر ݙتی جیہڑی ول وی کانگریس دی ممبرشپ فیس دے ادھ توں زیادہ ہئی۔ انہاں نے کانگریس دی طرز تے مسلم لیگ دی ساخت تبدیل کیتی تے ورکنگ کمیٹی کوں بااختیار بݨایا جنہاں کوں اوہ خود منتخب کریندے ہوندے ہن۔ دسمبر 1939ء وچ لیاقت علی خان دے اندازے دے مطابق ݙو آنے والے ارکان دی تعداد ترئے ملین (تریہہ لکھ) ہئی۔
پاکستان کیتے جدوجہد
1930ء تک اکثر مسلمانان ہند آزادی دی صورت وچ ہندواں دے نال ہک متحد مملکت وچ رہݨ دا خیال رکھدے ہن جیویں کہ اوہ صدیاں توں رہندے آئے ہن تے ایہو خیال ہندواں دا وی ہئی جیہڑے خود مختار حکومت دا مطالبہ کریندے پئے ہن ۔ ایندے علاوہ کجھ قوم پرستانہ بنیاداں تے وی تجاویز ٻݨائے ڳئے ہن۔ 1930ء وچ خطبہ الہ آباد وچ سر محمد اقبال نے مسلماناں کیتے ہک علاحدہ ریاست دا مطالبہ کیتا۔ چوہدری رحمت علی نے 1933ء وچ ہک اعلامیہ پاکستان نامی پمفلٹ شائع کیتا جیندے وچ انہاں نے وادی سندھ دی جانب موجود علاقیاں تے دیگر ہندوستانی مسلم اکثریتی علاقیاں کوں پاکستان دا ناں ݙتا۔ جناح تے اقبال 1936ء تے 1938ء وچ ملاقات کرینفے رہیے تے جناح نے اپݨی تقاریر وچ اقبال دے خواب دی حمایت کیتی۔ اگرچہ تمام کانگریسی رہنما ہک متحد طاقتور ملک کیتے کم کریندے پئے ہن۔ کجھ مسلم رہنما جنہاں وچ جناح وی شامل ہن، ایندے مخالف ہن۔ اوہ انہاں نظریات دی حمایت اپݨے مسلک دی حقوق دے تحفظ دی یقین دہانی نا مل سڳݨ دے سبب کریندے پئے ہن۔ ایندے علاوہ کجھ مسلم سیاست دان کانگریس دے ہم خیال وی ہن انہاں سب دے باوجود اوں منظر وچ اینجھے کئی ہندو سیاست دان وی ہن جیہڑے آزادی دی صورت وچ ہندوستان کوں ہندو ریاست دے طور تے ݙیکھݨا چاہندے ہن (انہاں سیاست داناں وچ ولبھ بھائی پٹیل تے مدن موہن مالویا جیہے شامل ہن) انہاں دے نزدیک آزاد ہندوستان وچ ڳاں دی قربانی تے پابندی تے ہندی کوں سرکاری زبان دا درجہ ملݨا ہئی۔ ہندو نواز کالم نگاراں کوں روکݨ توں قاصر کانگریسی حمایتی مسلماناں کوں کئی طرح دے خدشات دا سامݨا کرݨا پیا۔ ول وی 1937ء تک کانگریس دے حمایتی مسلم تعداد قابل قدر حالت وچ ہن۔
انہاں ݙو گروہاں وچ مزید جدائی سامݨے آئی جݙݨ ایہ ݙوہیں جماعتاں 1937ء دے انتخابات وچ متحدہ صوبیاں وچ اتحادی جماعت بݨاوݨ وچ ناکام نظر آئے۔ مورخ آیان ٹالبوٹ لکھدن " کانگریس دے صوبائی حکومتاں نے مسلم آبادی کوں سمجھݨ تے انہاں دی مذہبی حساسیت دا احترام کرݨ کیےے کوئی وی اقدام نا چاتے۔ جبکہ اوں دور وچ مسلم لیگ مسلماناں دے حقوق دا دعویٰ کریندی ہئی تے وݙی ڳالھ ایہ کہ مسلم لیگ نے اونہی کانگریسی حکومتی ادوار دے فورا بعد پاکستان دا مطالبہ چایا۔" بالراج پوری اپݨے جریدے کوں لکھے ڳئے مضمون وچ جناح دے بارے لکھدن کہ ،"1937ء دے ووٹ دے بعد مسلم لیگ دے صدر دی توجہ تقسیم دی طرف ڳئی"۔ تاریخ دان اکبر صلاح الدین احمد دا خیال ہے کہ انہاں ادوار وچ جناح کوں کانگریس نال مزید مفاہمت کرنا بے سود لڳدا پیا ہئی نیز انہاں ݙینہاں اوہ اسلامی تشخص دے وی گرویدہ تھیندے ویندے ہن تے ایہو انہاں دے نزدیک ہک الڳ ،کافی تے مکمل پہچاݨ ہئی تے ایہ ڳالھ انہاں دی اڳلی زندگی توں وی جھلکدی رہی۔ 1930ء دے بعد توں اوہ مشرقی لباس زیب تن کیتے نظردے ہن۔1937ء دے الیکشن دے بعد جناح دا مطالبہ ہئی کہ طاقت دی تقسیم کوں پورے ہندوستان وچ نافظ کیتا ونڄے تے انہاں کوں تمام مسلمانان ہند دے واحد ترجمان دے طور تے گھدا ونڄے۔
ݙوجھی جنگ عظیم تے قرارداد لہور
برطانوی وزیر اعظم نوائل چیمبرلین نے 3 ستمبر 1939ء کوں نازی جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کر ݙتا تے اوندے نال ہی وائسرائے ہند وکٹر ہوپ نے ہندوستانی سیاست داناں کوں کہیں خاطر وچ گھدے بغیر جنگ وچ برطانیہ دا بھر پور ساتھ ݙیوݨ دا فیصلہ کیتا ۔ ایں عمل تے برصغیر وچ بڑے مظاہرے تھئے۔ جناح نال ملاقات دے بعد وائسرائے نے ایہ موقف اپنایا کہ جنگ دی وجہ توں خود مختار حکومت دا معاملہ معطل کیتا ڳیا ہے۔ کانگریس نے ہک قانونی اسمبلی نال قانون کوں بݨاوݨ تے آزادی دا مطالبہ کیتا، جݙݨ ایں مطالبے کوں مسترد کیتا ڳیا تاں کانگریس 10 نومبر کوں اپݨے اٹھ صوبائی حکومتاں توں مستعفی تھی ڳئی انہاں صوبیاں وچ جنگ دے دوران معاملات کوں گورنر چلیندے رہیے۔ اوں دوران جناح انگریزاں دی حمایت کرݨ لڳے جیندے سبب انگریز انہاں کوں مسلم آبادی دا نمائندہ سمجھݨ لڳے۔ جناح بعد وچ آہدن  کہ جنگ دے شروع تھیوݨ دے بعد انگریز انہاں کوں ڳاندھی دے برابر اہمیت ݙیوݨ لڳے۔ میں حیران ہم کہ میکوں ڳاندھی دے نال والی نشست تے ٻلہایا ویندا۔" اگرچہ مسلم لیگ نے جنگ وچ برطانیہ دی متحرک طور تے حمایت نا کیتی تے نا ہی اوں نے اوندے وچ رکاوٹ پاتی۔
جݙݨ مسلمان ڳوریاں نال مکمل تعاون کرݨ لڳے تاں وائسرائے نے جناح توں خود مختاری دے متعلق مسلم لیگ دی رائے پچھی ایہ سوچ کے کہ لیگ دے خیالات کانگریس توں مکمل مختلف ہوسن۔ اوں مقام تے پہنچ کے لیگ دی ورکنگ کمیٹی نے فروری 1940ء وچ چار ݙینہہ قانونی کمیٹی کوں بھیڄݨ والی سفارشات تے کم کیتا۔ اوں کمیٹی نے جیہڑے مطالبے سب کمیٹی کوں بھیڄے انہاں وچ آکھا ڳیا کہ" مسلم اکثریتی علاقیاں وچ آزاد ریاست قائم تھیوے تے ایہ معاملات سدھے برطانیہ دے انتظام وچ مکمل ہوون" 6 فروری کوں جناح نے وائسرائے کوں آگاہ کیتا کہ لیگ 1935ء ایکٹ تے چلدے ہوئے وفاق دے ماتحت بݨݨ دی تقسیم دا مطالبہ پیش کریسی۔ قرارداد لہور (جیہڑی قرداد پاکستان دے ناں نال معروف ہے اگرچہ اوندے وچ ایہ ناں استعمال نی کیتا ڳیا) ایں کمیٹی دے کم تے مشتمل ہئی نیز ایں نے ݙو قومی نظریہ شمال مغربی مسلم اکثریتی علاقیاں دے انضمام کیتے اپنایا، جیندے وچ انہاں کوں مکمل خود مختاری ݙیوݨ دا مطالبہ کیتا ڳیا۔ اینہی طرح دے حقوق دا مطالبہ مشرقی علاقیاں کیتے وی منگا ڳیا، ایندے وچ دیگر صوبیاں وچ موجود اقلیتاں دا وی خاص ذکر کیتا ڳیا۔ اینکوں مسلم لیگ دے لہور سیشن وچ 23 مارچ 1940ء کوں منظور کیتا ڳیا۔ ڳاندھی نے ایں عمل کوں خاموش رہندے ہوئے "حیران کن" قرار ݙتا لیکن انہاں نے نال ہی اپݨے پیروکاراں کوں آکھا کہ مسلم اقوام وی اپݨی خود مختاری دا مطالبہ کرݨ دا حق رکھدن۔ جب کہ کانگریس دے دیگر رہنماواں نے ایندے تے ٻہوں رد عمل ݙکھایا، جواہر لعل نہرو اینکوں جناح دے "تخیلاتی تجاویز" قرار ݙتا جبکہ چکرورتی راجگوپال آچاریہ نے جناح دی تقسیم دی تجویز کوں "ذہنی بیماری دی علامت" قرار ݙتا۔ 1940ء وچ جناح دی وائسرائے نال ملاقات تھئی تے اوں دوران ہی ونسٹن چرچل وزیر اعظم بݨے۔ انہاں نے اگست وچ کانگریس تے لیگ ݙوہاں کوں ایہ یقین دہانی کرائی کہ جنگ وچ تعاون کرݨ دے صلے وچ وائسرائے ہندوستانی نمائندیاں کوں برطانیہ دے سامݨے اپݨی تجاویز رکھݨ دی اجازت فراہم کریسی۔ وائسرائے نے انہاں نمائندیاں نال وعدہ کیتا کہ جنگ دے بعد ہندوستان دی قسمت دا فیصلہ کیتا ویسی تے کہیں وی وݙی آبادی دی مرضی دے بغیر کوئی فیصلہ نہ کیتا ویسی اگرچہ کانگریس تے لیگ کوں انہاں وعدیاں تے زیادہ اعتبار نا ہئی لیکن جناح خوش ہن کہ ڳورے انہاں کوں مسلماناں دے معاملات وچ انہاں دا نمائندہ سمجھ کے شریک کریندن۔ جناح پاکستان دی سرحدی حدبندی، برطانیہ توں باقی برصغیر نال تعلق دے حوالے نال تجاویز ݙیوݨ تے تذبذب دا شکار ہن کہ کتھائیں ایندے نال لیگ وچ کوئی فرقہ نا بݨ ونڄے۔
جاپانیاں نے دسمبر 1941ء کوں پرل ہاربر حملہ کر کے امریکا کوں جنگ وچ آوݨ دا موقع فراہم کیتا تے انہی ادوار وچ جاپانی فوجاں نے جنوب مشرقی ایشیا دی جانب پیش قدمی شروع کیتی تاں برطانوی کیبنٹ نے ہک مشن جیندی قیادت سر سٹیفورڈ کرپس کریندے پئے ہن، ہندوستان وچ بھیڄی اوں مشن دا مقصد ہندوستانی رہنماواں نال جنگ کیتے بھرپور تعاون منگݨا ہئی۔ کرپس نے کجھ صوبیاں کوں ایہ وی تجویز ݙتی کہ انہاں دی مرضی آیا اوہ کجھ عرصے کیتے خود مختار رہن یا ہمیشہ کیتے یا مستقبل وچ کہیں وی ملک نال ضم تھی ونڄن۔ چونکہ مسلم لیگ مشرقی بنگال دے ہندو علاقیاں وچ ووٹ نا گھن سڳدی ہئی لہٰذا جناح نے اوں تجویز کوں مسترد کر ݙتا۔ کانگریس نے وی انہاں تجاویز دی مخالفت کیتی تے فوری مراعات ݙیوݨ دا مطالبہ کیتا جیندے کیتے کرپس تیار نا ہن۔ اوندے باوجود جناح تے لیگ دے رہنما کرپس دے معاملے کوں پاکستان دے بنیادی مطالبے کوں تسلیم کرݨ نال تشبیہ ݙتی۔ کرپس مشن دے ناکام تھیوݨ تے کانگریس نے اگست 1942ء وچ کوائٹ انڈیا مہم چلائی تے آزادی تک ستیاگرا دی مہم دوبارہ چلاوݨ دا فیصلہ کیتا۔ برطانیہ نے بدلے وچ جنگ دے خاتمے تک تمام کانگریسی رہنماواں کوں قید کیتی رکھا۔ ڳاندھی کوں ڳوریاں نے آغاخان دے ہک محل توں گرفتار کیتا تے انہاں کوں گھر وچ نظر بند رکھا ڳیا لیکن انہاں دی طبیعت دی ناسازی دے سبب انہاں کوں 1944ء وچ رہا کر ݙتا ڳیا۔ کانگریس دے رہنماواں دی سیاسی منظرنامے توں گمشدگی دے دوران جناح نے تحریک پاکستان خوب چلائی۔ جناح نے اوں دوران صوبیاں وچ وی لیگ کوں سیاسی طور تے مضبوط کیتا۔ انہاں نے دلی توں 1940ء وچ انگریزی اخبار ڈان ڈا اجرا کیتا جیندے وچ اوہ لیگ دے پیغامات کوں پھیلیندے تے بعد وچ ایہ پاکستان دے وݙے انگریزی اخبارات وچ شامل تھیا۔ ڳاندھی نے 1944ء وچ اپݨی رہائی دے بعد بمبئی دی مالابار پہاڑی وچ موجود جناح دے گھر وچ انہاں نال ملاقات کیتی۔ ݙو ہفتے چلݨ والی اوں ملاقات نال کوئی نتیجہ برآمد نا تھی سڳا۔ جناح کوں اصرار ہئی کہ ڳوریاں دے انخلا توں قبل ہی برصغیر کوں تقسیم کیتا ونڄݨا چاہیدا اے تے انہاں دے انخلا دے فورا بعد ہی پاکستان کوں آزادی حاصل تھیوݨی چاہیدی اے جبکہ ڳاندھی دا موقف ایہ ہئی انگریزاں دے انخلا دے بعد تقسیم کیتے استصواب رائے معلوم کیتی ونڄے۔ 1945ء وچ جنگ دے بعد لیاقت علی خان تے بھلابھائی دیسائی وچ ملاقات تھئی ݙوہاں نے ایں امر تے اتفاق کیتا کہ کانگریس تے لیگ ہک قائم مقام حکومت بݨیسی تے وائسرائے دی ایکزیکٹیو کونسل وچ ݙوہاں جماعتاں دے ارکان دی تعداد برابر ہوسی۔ جݙݨ 1945ء وچ کانگریس دے دیگر ارکان جیل توں رہا تھئے تاں انہاں نے دیسائی دے عمل دی مخالفت کیتی تے آکھا کہ دیسائی نے اپݨے اختیار توں ودھ کے کم کیتے
جنگ کے بعد
انہاں دے سوانح نگار ہیکٹربولیتھو لکھدن" ایہ جناح دے انتہائی خوش کن لمحے ہن، انہاں دے اݨتھک سیاسی مہمات، انہاں دا یقین تے دعوے، تمام دا ہی فیصلہ تھی چکا ہئی"۔ ولپرٹ دا خیال ہے" انتخابات وچ لیگ دی واضح جیت نے مسلماناں دے مطالبہ آذادی کوں ہک کائناتی حقیقت ثابت کر ݙتا ہئی۔" انڈین نیشنل کانگریس اگرچہ ہݨ وی جنرل اسمبلی وچ اکثریت اچ ہئی لیکن ہݨ انہاں دے پچھلے چار نشستاں گھٹ تھی ڳئے ہن۔ اوں دوران محمد اقبال نے جناح کوں غلام احمد پرویز نال متعارف کروایا جنہاں کوں جناح نے ہک میگزین طلوع اسلام دی ادارت دی زمہ داری سونپی، اوں رسالے وچ مسلماناں دی علاحدہ ریاست دے مطالبے دا پرچار کیتا ویندا ہئی۔ فروری 1946ء وچ برطانوی کیبنٹ نے ہک وفد ہندوستان بھیڄا جیندا مقصد اتھوں دے رہنماواں نال مذاکرات کرنا ہئی۔ اوں کیبنٹ مشن پلان، 1946ء وچ کرپس تے پیتھک لارنس وی شامل ہن۔ اوں اعلیٰ سطحی وفد نے مارچ وچ دلی پہنچ کے مذاکرات وچ موجود جمود ختم کرݨ دی کوشش کیتی۔ ہندوستانی انتخابات دی وجہ توں پچھلے اکتوبر دے بعد توں گھٹ ہی مذاکراتی عمل اڳاں ودھ پایا ہئی۔ برطانوی حکومت نے مئی وچ ہک منصوبہ جاری کیتا جیندے تحت متحدہ ہندوستان جیندے وچ کئی خود مختار ریاستاں وی شامل ہن، نیز انہاں نے مذہب دی بنیاد تے کچھ صوبیاں دے گروپ بݨاوݨ دی ڳالھ کیتی۔ بعض معاملات جیویں دفاع، خارجہ امور تے آمدورفت کوں ہک مرکزی حکومت دی ذمہ رکھݨ دا فیصلہ کیتا ڳیا۔ صوبیاں کوں ایہ مرضی ݙتی ڳئی کہ کہیں وی ریاست توں الڳ تھلگ رہ سڳدن تے اوں پلان وچ آکھا ڳیا کہ لیگ تے کانگریس دے نمائندیاں نال ہک قائم مقام حکومت بݨائی ونڄے۔ جناح تے انہاں دی ورکنگ کمیٹی دے رہنماواں نے اوں پلان کوں جون وچ قبول کر گھدا، لیکن اوہ ایں سوال تے اٹک ڳئے کہ قائم مقام حکومت وچ لیگ تے کانگریس دے نمائندیاں دی کیا تعداد ہوسی نیز اوہ کانگریس دا فیصلہ کہ انہاں دے نمائندیاں وچ ہک مسلم وی موجود ہوسی تے پریشان ہن۔ اوں وفد نے مملکت متحدہ روانگی توں قبل ایہ ڳالھ وی آکھی کہ اگر ہک جماعت اوں فیصلے تے راضی نا وی ہووے تاں اوہ ضرور ہک ہی جماعت نال قائم مقام حکومت بݨیسی۔
انڈین نیشنل کانگریس نے جلدی ہی ہندوستانی وزارت اچ شمولیت اختیار کر گھدی۔ البتہ لیگ نے اوں معاملے اچ سستی دا مظاہرہ کیتا تے اکتوبر 1946ء توں پہلے اوہ اوندے اچ شامل نا تھئی۔ لیگ دی حکومت وچ شامل تھیوݨ دی رضامندی دے سبب جناح کوں کانگریس نال برابری تے مسلم معاملات وچ ویٹو دے مطالبے توں دستبردار تھیوݨا پیا۔ اوں نویں وزارت دی بنیاد مختلف فسادات خاص کر یوم راست اقدام دے منظر نامے وچ رکھی ڳئی کانگریس چاہندی ہئی کہ وائسرائے قانونی اسمبلی کوں سمن جاری کر کے قانون بݨاوݨ دا آکھے ٻیا اوہ محسوس کریندے ہن کہ لیگ دے وزراء کوں اوں معاملے وچ انہاں دا ساتھ ݙیوݨا چاہیدا اے یا مستعفی تھیوݨا چاہیدا اے۔ صورت حال کوں قاٻو وچ رکھݨ کیتے وائسرائے نے جناح ،لیاقت ،نہرو کوں دسمبر 1946ء وچ لندن روانہ کیتا۔ مذکرات دے آخر وچ ایہ اعلامیہ جاری کیتا ڳیا کہ قانون کوں ہندوستان دے کہیں وی علاقے دی منشا دے بغیر نافذ نہ کیتا ویسی۔ واپسی تے جناح تے لیاقت کئی ݙینہاں کیتے قاہرہ وچ پان اسلامک اجلاس وچ شرکت دے واسطے رک ڳئے۔ کانگریس نے کجھ معاملات دی وجہ توں تھیوݨ والے اختلاف رائے تے لندن دے انہاں مذاکرات دی توثیق کر ݙتی۔ لیکن لیگ نے ایویں کرݨ توں انکار کر ݙتا تے اوں نے قانونی اجلاس وچ شرکت نا کیتی۔ جناح اوں وقت ہندوستان نال کجھ تعلقات جیویں کہ مشترکہ دفاع یا آمدورفت نال رکھݨ دا خیال رکھدے ہن۔ لیکن دسمبر 1946ء وچ انہاں نے ہک خود مختار پاکستان تے زور ݙتا۔ لندن معاہدے دی ناکامی دے بعد، جناح کوں مذاکرات کرݨ دی کوئی جلدی نا ہئی اوہ سمجھدے ہن کہ وقت دے نال نال اوہ غیر منقسم پنجاب تے بنگال کوں حاصل کرݨ وچ کامیاب تھی ویسن، لیکن انہاں دولت مند، وݙے تے گنجان علاقیاں دے بعض حصیاں وچ مسلم اقلیت وچ ہن تے ایہے انہاں دے خیال کوں عملی جامہ پہواوݨ وچ رکاوٹ ہن۔ اٹیلی منسٹری نے اوں دوران خواہش کیتی کہ اوہ مملکت متحدہ دے ہندوستان وچوں جلدی انخلا دی خواہش رکھدن، لیکن ویول دی وجہ توں اوہ گھٹ حوصلہ مند ہن۔ دسمبر 1946ء دی ابتدا وچ مملکت متحدہ نے وائسرائے کوں تبدیل کرݨ دا فیصلہ کیتا تے جلدی انہاں دی جگہ لوئس ماؤنٹ بیٹن نے گھن گھدی، جیہڑے ہک جنگی رہنما تے ملکہ وکٹوریہ دے پوترے ہووݨ دے سبب کونزرویٹو دے ہاں مقبولیت رکھدے ہن نیز اوہ اپݨے سیاسی نظریات دے سبب لیبر پارٹی وچ وی مقبول ہن۔
بطور گورنر جنرل
”	پاکستانی قانون کوں حالی پاکستانی اسمبلی نے بݨاوݨا ہے، میکوں ایہ ڳالھ معلوم نی کہ قانون دی اصل وضع کیا ہوسی، لیکن میکوں یقین ہے کہ ایہ ہک جمہوری قسم دی ہوسی، جیندے وچ اسلام دے بنیادی اصول وی شامل کیتے ویسن۔ اڄ وی ایہ قانون ایویں ہی قابل عمل ہن جیویں کہ اوہ 13 سو سال قبل ہن۔ اسلام تے ایندے نظریے نے ساکوں جمہوریت سکھائی ہے۔ ایہ ساکوں انصاف تے مساوات تے ݙوجھیاں نال اچھائی دا درس ݙیندے۔ اساں انہاں اقدار دے وارثین ہیں تے مستقبل دے پاکستانی قانون کوں بݨاوݨ دی مکمل ذمہ داری دا احساس رکھدے ہیں۔	“
مارچ وچ جناح نے باوجود اپݨی طبیعت دے خراب ہووݨ دے مشرقی پاکستان دا دورہ کیتا۔ جناح نے انگریزی وچ ترئے لکھ لوگاں نال خطاب وچ آکھا، اردو پاکستان دی واحد قومی زبان ہوسی تے اوہ یقین رکھدے ہن کہ ایویں کرݨ نال قوم متحد رہ ویسی۔ لیکن مشرقی پاکستان دے بنگالی زبان ٻولݨ والے لوگاں نے بعد وچ ایندی سخت مخالفت کیتی تے ایں معاملے نے 1971ء وچ بنگلہ دیش دے قیام وچ ہک اہم کردار ادا کیتا۔ قیام پاکستان دے بعد پاکستانی نوٹاں تے جارج پنجم دی تصویر چھپی ہوئی ہئی۔ ایہ نوٹ 30 جون 1949ء تک استعمال وچ رہیے۔ لیکن اپریل 1949ء کوں انہاں نوٹاں تے حکومت پاکستان دے سٹیمپ ثبت کیتے ڳئے تے انھاں کوں قانونی اجازت فراہم کیتی ڳئی۔ اونہی ݙینہہ پاکستان دے وزیر خزانہ پاکستان ملک غلام محمد نے ست سکیاں دا سیٹ گورنمنٹ ہاوس وچ جناح دے سامݨے متعارف کروایا۔ ایہ سکے حکومت پاکستان دی جانب توں جاری کیتے ڳئے پہلے سکے ہن۔
وفات دے بعد
جناح دی دھی دینا واڈیہ آزادی دے بعد نیویارک مستقل طور تے منتقل تھیوݨ توں پہلے بھارت اچ قیام پزیر رہیے۔ 1965ء دے صدارتی انتخابات اچ مادر ملت فاطمہ جناح نے ایوب خان دے مخالف جماعتاں ولوں صدارتی امیدوار بݨن دا فیصلہ کیتا لیکن کامیابی حاصل نا کر پائے۔ اڄ وی کئی سیاسی تجزیہ کاراں دے نزدیک ایہ انتخابات دھاندلی نال پر ہن۔ مالابار پہاڑی بمبئی اچ موجود جناح دا مکان اڄ بھارتی حکومت دے انتظام اچ ہے لیکن اوندی ملکیت دے بارے پاکستان تے بھارت تنازع دا شکار ہن۔ جناح نے وزیراعظم نہرو توں درخواست کیتی ہئی کہ اوہ اوں مکان کوں حکومتی تحفظ ݙیون ایں امید تے کہ جناح ہک ݙینہہ ممبئی ویسن۔ اوں عمارت کوں پاکستانی قونصل خانے وچ بدلݨ دی تجاویز وی گردش کریندے رہیے ہن، لیکن دینا واڈیہ نے وی اوندے تے حق ملکیت دا دعوٰی کر رکھا ہے۔ جناح دی وفات دے بعد فاطمہ جناح نے جناح دے قانونی کاروائیاں کوں شیعہ فقہ دے مطابق مکمل کرݨ دا آکھا۔ اوں عمل نال جناح دے مسلک بارے پاکستان وچ بحث چھڑی۔ ولی نثر آہدن" جناح اگرچہ پیدائشی اسماعیلی (شیعہ) تے اعترافاََ ٻارہاں امامی (شیعہ) ہن لیکن اوہ مذہب تے ظاہراََ نہ چلدے ہن"۔ 1970ء وچ حسنین علی گنجی ولجی نے قانونی دعویٰ کیتا کہ جناح نے سنی مسلک اختیار کر گھدا ہئی، لیکن ہائی کورٹ نے اونکوں مسترد کریندے ہوئے 1976ء وچ جناح دے خاندان دے شیعہ مسلک تے ہووݨ دا فیصلہ ݙتا۔ ہک صحافی خالد احمد دے نزدیک جناح فرقہ پرستی دے مخالف ہن تے "جناح نے ہندوستان دے مسلماناں کوں بنیادی اسلامی تشخص تے گھناوݨ کیتے تکالیف چاتے نا کہ تقسیم زدہ فرقہ وارانہ بنیاداں تے"۔ احمد ہک انوکھے پاکستانی عدالتی فیصلے دا حوالہ ݙیندن جیندے اچ لکھا ہے" جناح ہک سیکولر مسلم ہن لہٰذا اوہ شیعہ سنی دے زمرے وچ داخل نی "۔ تے 1984ء وچ لیاقت ایچ مرچنٹ نے اوں فیصلے کوں برقرار رکھدے ہوئے آکھا " جناح نا سنی ہن، نا ہی شیعہ بلکہ اوہ ہک سادہ مسلمان ہن"۔
وراثت
اسٹینلی وولپرٹ نے 1998ء اچ انہاں دے اعزاز وچ تقریر کریندے ہوئے انھاں کوں پاکستان دا سب توں عظیم قائد قرار ݙتا۔
ملک لکھدن "جناح جے تک زندہ ہن، اوہ علاقائی رہنماواں کوں مشترکہ تجارت تے متفق تے حتیٰ کہ مجبور وی کر سڳدے ہن، لیکن انہاں دے انتقال دے بعد، اتفاق رائے نا ہووݨ دے سبب سیاسی طاقت تے معاشی ذرائع تنازع دی جانب مڑ ڳئے"۔ محی الدین دے نزدیک،" جناح دی وفات نال پاکستان ہک اینجھے رہنما توں محروم تھیا جیہڑا توازن تے جمہوری حکومت کوں برقرار رکھ سڳدا ہئی۔ پاکستان دی پتھریلی تے اوندے مقابل بھارت دی قدرے ہموار جمہوری سٹرک دے فرق کوں اوں نہایت قابل احترام تے کرپشن توں پاک قائد کوں آزادی دے بعد بہت جلدی کھووݨ نال منسوب کیتا ونڄ سڳدا ہے"۔
جناح دی تصویر تمام پاکستانی کرنسیاں تے موجود ہے تے انہاندے ناں تے کئی سرکاری ادارے ہن۔ کراچی دا پراݨا ہوائی اݙا قائد اعظم انٹرنیشنل ائیر پورٹ ہݨ جناح عالمی ہوائی اݙا سݙیندا ہے جیہڑا پاکستان دا سب توں مصروف ہوائی اݙا ہے۔ ترکی دی سب توں وݙی شاہراہ شارع جناح دے ناں نال موسوم ہے، جبکہ تہران اچ ہک سڑک دا ناں محمد علی جناح ایکسپریس وے رکھا ڳیا ہے۔ 1976ء وچ ایران دی شاہی حکومت نے جناح دی تاریخ پیدائش تے ہک یادگاری ڈاک ٹکٹ دا اجرا کیتا۔ امریکی شہر شکاگو وچ دیون ایوینیوں دا ہک حصہ "محمد علی جناح" نال منسوب ہے۔ مزار قائد کراچی دا ہک مشہور عوامی مقام ہے۔"جناح مینار" گنٹور آندھراپردیش وچ جناح دی یاد وچ تعمیر کیتا ڳیا۔ پاکستان وچ جناح تے تحقیق کرݨ والے عالماں دی کمی نی۔ اکبر۔ ایس۔ احمد دے نزدیک مقامی لکھاریاں دا کم بیرون ملک زیادہ مقبولیت نی رکھدا کیونکہ انہاں دے کماں وچ جناح تے بہت کم تنقید کیتی ویندی ہے۔ احمد دے نزدیک بیرون ملک کتاباں اچ آکھا ویندے کہ جناح شراب نوشی کریندے ہن جبکہ پاکستان وچ ایں ڳالھ کوں کتاباں توں حذف کر ݙتا ڳیا ہے۔ احمد دے نزدیک شراب نوشی دے قصے کوں سامݨے گھناوݨ نال جناح دے اسلامی تشخص کوں نقصان پہنچسی، لیکن جیہڑے لوگ ایندے تے ڳالھ وی کریندن تاں انہاں دے نزدیک جناح نے عمر دے آخری حصے اچ ایندے توں کنارہ کشی اختیار کر گھدی ہئی۔ مورخ عائشہ جلال دے نزدیک پاکستان وچ جناح دی شخصیت کوں بیان کریندے ہوئے مبالغہ آمیزی نال کم گھدا ویندے جبکہ بھارت اچ انھاں کوں منفی نظر نال ݙٹھا ویندے۔ احمد دے نزدیک "بھارت دی نویں تاریخ وچ جناح بدنام ترین شخصیت ہن"۔ بھارت وچ بہت سارے لوگ انھاں کوں زمین تقسیم کرݨ والے بھوت دے طور تے ݙیکھدن"۔ حتیٰ کہ ٻہوں سارے بھارتی اقلیتی مسلم انھاں کوں اپݨے رنج و الم دا سبب سمجھدن۔ کجھ لکھاریاں جیویں کہ جلال، ایچ ایم سروائی تے جسونت سنگھ دے نزدیک جناح کݙہیں وی تقسیم دے حامی نا ہن۔ ایہ کانگریسی رہنماواں دی ضد ہئی جیہڑے اوہ مسلماناں دے نال اختیارات دی شراکت تے راضی نا ہن۔ انہاں دے نزدیک جناح دی جانب توں مطالبہ پاکستان صرف مسلماناں کوں زیادہ توں زیادہ سیاسی حقوق ݙیواوݨ دی خاطر ہئی۔ بھارتی قوم پرست رہنما لال کرشن اڈوانی نے جناح دی توصیف وی کیتی جیندی وجہ توں انہاں دی جماعت بھارتیہ جنتا پارٹی وچ کافی ہلچل تھئی۔ مغرب دے لوگ جناح دے بارے اچ کہیں حد تک 1982ء دی فلم گاندھی وچ موجود انہاں دے کردار سر رچرڈ اٹنبورو توں وی متاثر ہن۔ اوں فلم کوں نہرو تے ماونٹ بیٹن کوں خراج تحسین پیش کرݨ کیتے بݨایا ڳیا ہئی تے اوں فلم دی حمایت نہرو دی دھی اندرا ڳاندھی نے وی کیتی ہئی۔ اوں فلم وچ جناح دا کردار ہک اینجھے شخص دا ݙکھایا ڳیا ہے جیہڑا ڳاندھی نال حسد دا شکار نظر آندے۔ پدمسی نے بعد وچ اقرار کیتا کہ جناح دے کردار کوں تاریخی تناظر وچ درست نی ݙکھایا ڳیا۔ پاکستان دے پہلے گورنر جنرل تے لکھے ڳئے ہک مضمون اچ تاریخ دان آر جے موری، لکھدے، قیام پاکستان وچ جناح دا مرکزی کردار کائناتی طور تے تسلیم شدہ ہے۔ ولپرٹ دنیا تے جناح دے اثر کوں مختصراََ لکھدن:
”کجھ لوگ تاریخ دے دھارے کوں تبدیل کر ݙیندن۔ جبکہ انہاں وچوں وی کجھ دنیا دے نقشے وچ ترمیم کریندن۔ انہاں وچ ٻہوں ہی گھٹ لوگ نویں قومیت تے ملک تعمیر کرݨ دا سہرا سر تے سجھیندن تے جناح نے ایہ تریہے کم کر ݙکھائے ہن۔“
ڈائری دا پنا 42
ڈائری دا پنا : 42
دوستیں نال دعا خیر تے کیفے تھر توں واپس شہر دوں روانہ ' شام گھاٹی تھی آئی ہئی ' مٹھی دے درخت پکھی پہارو تھر دی بُکل وچ لُک گئے ہَن ' مٹھی دیاں سڑکاں گلیاں تے گھراں وچ لیمپ بَل گئے ہَن ' ڈاہ منٹ دے پندھ پچھوں کار وڈی ہک سڑک توں محلے دی سڑکی تے لَتھی ' ایہ فقیر محلہ ہا ' تھر دے راگیاں موسیقاراں دا جہان ' نویں خوش رنگ گھر ' چوباریاں دیاں بکھدیاں تاکڑیاں ' سڑکی تے لوکیں دی آ وَنج جاری ہئی " ایہ مائی بھاگی دا گھر ہے " خلیل بولیا ,اوہ ڈیپلو دی جَم پرنیج کے ایں محلے وچ آئی ہئی :
کھڑی نیم کے نیچے مائی بھاگی, تھر دا سرمدی گیت تھر دا انہد واجا جیں پورا جہان موہ گھدا ' مٹھی دی رات دے پہلے پہر وچ مائی بھاگی دے ناں سانگے آسمان دے ان کُھٹ تارے ٹلیاں وانگوں وَج پئے ' جے چندر وی نکھتا ہوندا تاں ایں گھڑی عجیب تماشا بنڑ ونجے ہا ' اساں بیجل دے ہکتارے دے کُٹھے لوکیں پاروں مائی بھاگی دا ناں حیاتی دا اوہ بھیت ہا جیڑھا اج ڈہاڑے 19 اپریل 2018 کوں مٹھی دے فقیر محلے وچ کُھلیا ' تھر دے ایں جادوئی شہر مٹھی ہک پاندھی تے اپنڑا بوہا کھول ڈتا ' چار گھنٹے پہلے جڈاں میں ایں شہر وچ لتھا ہم ایندے بوہے بند ہَن ' میں اپنڑی ہوشیاری وچوں حیرت دیاں تمام کَلاں ورتیاں پر مِٹھی دا در نہ کُھلیا ہا ' ایں گھڑی مائی بھاگی دے ناں دی برکت وچوں مٹھی دی سُونہہ لدھی ' ہک گھر اگوں رُک گئے ہاسے ' ایہ تھر دے راگی صادق فقیر دا گھر ہا ' سکھر توں حیدر آباد آندیاں خلیل کنبھار ول ول صادق فقیر دا ذکر کیتا تاں پُچھیا ہم  ملاقات تھیسی صادق فقیر نال " خلیل کنبھار دی دھاڑ نکھتی اوہ روونڑ لگ پیا ہا ' علی دوست عاجز دیاں اکھیں وچ ہنجو تر آئے ہَن ' کار وچ چُپ تھی گئی ہئی  وہ دو سال پہلے چلا گیا......" خلیل کنبھار ڈُسکیا ہا ' گاڈی صادق فقیر دے گھر اگوں رُک گئی ہئی ' اوندا پُتر اجوکے تھر دا گائیک نزاکت صادق فقیر ساڈے نال ہا ' ایہ ڈو منزلہ سوہنڑا گھر ہا ' اساں پوڑیاں چڑھے ' مٹھی دے طلسماتی آکاش تلے چاندڑیاں تے رلیاں وِچھل ہَن جتھاں صادق فقیر دے ذکر وچوں رات دی اساں مانی کھادی۔ رفعت عباس
عثمان بزدار تے تنقید
عثمان بزدار تاں کلھ دی گال ھے تونسہ شریف تاں صدیں کنیں تھاڈے قبضے ءچ ھے تساں کیا کیتے ایں شہر واسطے عثمان کوں طعنے مارنڑ کنوں پہلے انھیں سیاست دانیں دا گریبان پکڑو جیرھے اج تک مسلط ہن ایں شہر تے ۔بلکہ مسلط کیوں جنھیں دے ہتھ پیر چم چم جنھیں دی خوشامد چاپلوسی تساں جھئیں جاہل ایمان سمجھدو زرا انھیں کنیں پچھو اج تک ایں حلقے ءچ اتنی عزت پاونڑ دے باوجود حلقے کوں عزت ڈتی کتنی ھیوے سارے جواب حلق ءچ اڑ ویسن ۔ساڈیں وستیں دی حالت دا زمہ وار عثمان بزدار نیں بلکہ او ایم این اے او ایم پی اے ہن جیرھے ہتھ ُچماواونڑ ثواب کم کراونڑ گناہ سمجھدن ہن ۔کوئ ہک قابل ٍفخر کم تساں چا ڈسو جیرھا اج تک تھیاء ھووے ۔تہاکوں ابے دے ناں تے بنڑیا ھویا کمال پارک نیں نظردا اکھیں ءچ ایجڈا غلامی دا موتی آیا کھڑے اگر نظردے تاں عثمان کوں مندے کڈھنڑ توں پہلے شیشہ ڈیٹھا کرو۔ میں آپڑیں زندگی ءچ آپڑیں وستیں ءچ 1985 دے بعد کوئ ترقیاتی کم تھیندا نیں ڈیٹھا صرف پیر ڈیٹھن مرشد ڈیٹھن سردار ڈیٹھن ۔نیں ڈیٹھی تاں کوئ ترقی نیں ڈیٹھی ۔اج کوئ اگر ٹاں ٹاں کریندا پئے تاں اوکوں آکھو مرشد توں ساکوں صدیں دا حساب گھن ڈے چھ مہینے دا حساب اساں گھن ڈیندے ہیں ساکوں پتے گڑدے کیوں لال تھیندے پئین میں عثمان بزدار کوں ووٹ نیں ڈتا مگر میکوں یقین ھے تونسہ دے بارے انھیں کنیں چنگا سوچیسی ایں یقین تیں اوں وقت تک قائم ہاں جڈاں تئیں او وزیراعلیٰ ھے ۔اگر اوں وی تونسہ شریف نال اوھو سلوک کیتا جیرھا اج تک تھیندا آئے زندگی باقی تاں کُھل کے تنقید کریسوں فلحال اوندا ساتھ ڈیو اوکوں علاقے دے محرومیں دا پتہ ھے باقی کاویں دے ٹھونگیں مارنڑ نال مال نیں مردے ۔جمیل بلوچ
تحصیل کلورکوٹ
ریلوے اسٹیشن کلورکوٹ ایں تحصیل دا صدر مقام کلورکوٹ ہے تے ایندے اچ 8 یونین کونسلاں ہن۔ کلورکوٹ ہک تاریخی شہر ہے تے دریائے سندھ دے کھٻے کنارے آباد اے شہر کئی مرتبہ دریا برد تھی چکا ہے۔ تحصیل کلورکوٹ تے یونین کونسل رکھ غلاماں اچ لائیوسٹاک فارم موجود ہے جیہڑا اعلیٰ نسل دے ڳائیاں، ݙاند گھوڑیاں تے بھیݙاں تے مشتمل ہے۔ فریدہ باغ جتھاں امب، کنوں، نیبو، کھجی تے ڄموں دے باغات ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
آسٹریا وِچ زنانیاں
آسٹریا وِچ زنانیاں (اردو: آسٹریا میں خواتین) (انگریزی: Women in Austria) ١٩٧٠ء دے ݙہاکے دے وِچالے توں آسٹریا وِچ زنانیاں دی قنُونی حیثیت وِچ چنڳائی آئی ہِے۔ زنانیاں دے حقوق دے حوالے نال، آسٹریا وِچ ترجیح صرف برابری دے حقوق حاصل کرݨ دی بجائے ٻِنّھاں صنفاں دے نال برابر سلوک اُتے مبنی ہِے۔ اِیں طرحاں آسٹریا دی زنانیاں کوں اپݨی حکومت دی طرفوں ٻار دی صنف دی مخصوص عدم برابری دی تلافی دی کوشِت توں فائدہ تِھین٘دا ہِے۔ تاہم، آسٹریا وِچ رومن کیتھولک ازم توں متأثر روائتی کرداراں دا تصوّر، آسٹریا دے معاشرے وِچ ہُݨ وی رائج ہِے۔
چوݨ دا حق
زنانیاں دی سیاسی سنڳت کوں چنڳا بݨاوݨ دی پہلی کوشِتاں ١٨٤٨ء دے انقلاب دے وِچالے وِچ وینر ڈیموکریٹیشر فروین ویرین نے کِیتی ہَن۔ جاں جو اِیہ انجمن گَھٹ مُد دی ہئی۔
١٨٩٣ء وِچ عمومی آسٹریائی زنانیاں دی ایسوسی ایشن دے بݨݨ دے نال ای چوݨ دے حق دے پورھیئے دا وَلا اَغاز تِھیا۔
زنانیاں دا چوݨ دا حق ١٩١٩ء وِچ ہیبسبرگ بادشاہت دے تُرُٹّݨ دے بعد ݙِتّا ڳیا ہئی۔
شادی اَتے ٹَٻَّر آلی حیاتی
ٻِنّھاں یورپی مُلخاں آلی کار، شادی روائتی طور تے ذال اُتے پئے دے قنُونی اختیار اُتے مبنی ہئی۔ ١٩٧٠ء دے ݙہاکے دے اَخِیر تئیں، پرنے ہوئے زنانیاں دی اَزادیاں اُتے قنُوںی طور تے پابندی ہئی۔ آسٹریا نے ١٩٨٩ء وِچ رضا مندی نال زناہ کوں جرم توں کڈھ ݙیوݨ آلے اَخِیرلے مغربی مُلخاں وِچوں ہِک ہئی۔
٢٠٠٤ء وِچ ازدواجی زبر زنا ہِک ریاستی سطح اُتے جرم قرار ݙِتّا ڳیا جین٘دا مطلب اِیہ ہِے جو حیاتی ٻیلی دی طرفُوں شکایت دی عدم موجودگی وِچ وی ریاست دی طرفُوں اِین٘دے اُتّے مقدمہ چلایا ون٘ج سڳین٘دا ہِے، طریقہ کار اُوپرے زبر زنا آلی کار اِی ہِے۔
کَم کار
زیادہ تر زنانیاں ملازمت کرین٘دیاں ہِن جاں جو ٻہوں ساریاں ویلے ویلے وِچ کَم کرین٘دیاں ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:آسٹریا وِچ زنانیاں ونکی:آسٹریا وِچ تِریمتیں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
سرائیکی ادب وِچ تحقیق
تحقیق ہک سوچے سمجھے منصوبے دا ناں اے۔ جیڑھی ہک مخصوص وقت اچ انجام ݙتی ویندی اے تے تحقیقی نمونہ اینکوں مقررہ مدت اچ مکمل کرݨ دا طریق کار ݙسیندے یعنی ایندے اُتے تنے خرچے تھیسین تے کیویں تھیسین؟ایں تحقیق دے مکمل تھوݨ دا اِمکان چوکھا ہے؟ ایں تحقیق دا جواز کیا اے؟ یعنی کیڑھی حد تئیں ضروری اے؟ ایندے اچ ذاتی رائے دے دخل کیہو جِتی گھٹ کتیا ونج سڳسی؟ایں اعتبار یا وثوق دے اصول کیا ہن؟وغیرہ۔ تحقیقی نمونہ انہاں سارے سوالاں دا جواب ݙیندے۔ تحقییق دیاں جِتی قسماں دے تحقیقی نمونے مہیا تھئی سڳیندن۔ تحقیقی نمونہ ٻہوں محنت تے احتیاط نال تیار کیتا ویندے۔ کہیں وی تحقیق دے نتائج ایں امر تے منحصر ہوندن جو کوالٔف جمع کرݨ یا مشاہدہ کرݨ اچ کتنی احتیاط ورتی ڳئی اے۔ کوالٔف طریق تحقیق دا تقاضا کریندن تے طریق کار صحیح قسم دے فریضے وضع کرݨ،تحقیق دی تحدید کرݨ تے مسٔلے کوں صحیح طرحاں تے سمجھݨ تے منحصر ہوندے۔ اِتھاں اساں تحقیقی نمونے دے ݙوجھے مقصد یعنی تغیرات کوں قابو اچ رکھݨ دے پہلو کوں فی الوقت نظرابداز کریندے ہیں جو ایندا تعلق سماجی تے سائنسی تحقیق نال ہے تے اساں آپݨی توجہ تاریخی دستاویزی تے ادبی تحقیق آلے پاسے رکھیسوں۔ سماجی تحقیق جیڑھیلے اردو دے شعبے اچ داخل تھیسیتاں وت ݙیکھ گھنسوں۔ کہیں فرد دی علمیت یا سکالر شپ دا زیادہ ہووݨ ایں ڳالھ دی دلیل نیں جو اُو تحقیق کار وی چنگا اے۔ تحقیق دی عمدگی دا انحصار ایندے وسطے استعمال کیتی ڳئی وقت نظری تے ہے۔ ایں وقت نظری دی پیمائش ساݙے وسطے تحقیقی نمونے دی عمدگی تے درجے کوں ظاہر کریسی۔ کہیں محقق دا تحقیقی نمونہ جہیں درجے دا ہوسی اوندی تحقیق اوں درجے تے مذکورہ بالا تحقیقی سوالات دا جواب ݙے سڳسی۔ تُساں تحقیق کاری دا کوئی خاکہ بݨا گھنو۔ ایندے اچوں تحقیقی سوالاں دا جواب ملݨا چاہیدے۔ یعنی کیا اُو خاکہ فرضیاں کوں مناسب طور دے جانچ سڳدے۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
تحقیق دے خاصیتاں
اچھے تحقیقی نمونے دی خصوصیات اچ سب توں اہم خصوصیت ایہ ہے جو ایندے اچ ذاتی رائے تے تعصب دا دخل نہ ہووے،ݙوجھی سب توں اہم خصوصیت ایہہ ہے جو یاندے اچ منطقی اصول علت ومعلول دی خلاف ورذی نہ تھیوئے۔ تریجھی اہم ترین خصوصیت ایہہ ہے جو تحقیق دا ہر مرحلہ ساݙے سامݨے ہووے۔ کوئی طریق کار لُکا نہ راہوے۔ ریسرچ ڈیزائن دے حوالے نال اینددیاں خصوصیات دے پیش نظر ڈاکٹر محمد مقصود عالم بخاری ساکوں کجھ سمجھاوݨ دی کوشش کیتی اے۔ اُنہاں دے نزدیک تحقیق دے درجے تے فائز تھیوݨ کیتے کہیں وی مقابلے اچ منددرجہ ذیل خصوصیات ہووݨ ضروری ہن۔
تحقیق دا اختتام
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
سرائیکی سوال ہک ننویں موڑ تے
(شاکا ہاری)
میݙے یونیورسٹی دے اُستاد اَتے کُجھ عرصہ پیلھوں دے کولیگ سئیں طارق رحمان اپݨی کتاب “Language and Politics in Pakistan” جیڑھی جو 1997 دی چھپیل ہے، سرائیکی تحریک بارے لکھدن: "اے آکھیا ونڄ سڳدے جو سرائیکی ٻولی دی تحریک سرائیکی سُنڄاݨ بݨاوݨ اچ کامیاب تھی ڳئی ہے۔ " سئیں طارق رحمان دا اے حوالہ ایں کیتے اہم ہے جو اے ہک غیر سرائیکی (ٻاہرلے) سکالر دا مشاہدہ ہے۔ ݙوجھا اے حوالہ ایں کیتے وی اہم بݨدے جو سئیں طارق رحمان دے مطابق ایں سرائیکی وکھری سُنڄاݨ بݨاوݨ دا کریڈٹ سرائیکی ٻولی دی تحریک (یعنی دانشوریں، شاعریں، فنکاریں شاگردیں، اُستادیں، سیاسی کارکنیں، تریمتیں دے کم) کوں ویندے جیندا وݙا مورچہ میݙے نزدیک ضیا دے کالے مارشل لا اچ سرائیکی لوک سانجھ ہئی۔
پر میݙے کیتے ودھ چونکاوݨ آلا ایں مشاہدے کنیں پیلھے دا ہک ٻیا جُملہ ہئی۔ او لکھدن جوسرائیکی سُنڄاݨ (یعنی ٻولی) دی "ایں علامت اڄاں تائیں کوئی وݙی تحریکی طاقت نئیں گیدھی۔ شاید ایندی ہک خاص وجہ اے ہے جو سرائیکی دانشوریں دی چنڳی بھلی تعداد اے سمجھدی ہے جو پنجابی سُنڄاݨ رکھیندے ہوئیں ای او چھڑا طاقت اچ اپݨا حصہ ونڈ سڳدن۔" چونکاوݨ آلا ایں کیتے جو ایندے نال سرائیکی تحریک دی ہالی تائیں دی ریڑھ دی ہݙی یعنی دانشوریں اتے ثقافتی ورکریں دی ہک خاص کمزوری (جینکوں پُراݨی زبان اچ موقع پرستی آکھیا ویندے) دی جاݨکاری تھیندی ہے۔ ݙوجھے لفظیں اچ اینجھے سرائیکی دانشوریں کوں جݙاں لوڑھ ہووے تاں سرائیکی سرائیکی کھیݙی رکھن پرایں احساس نال جو ایں کھیݙ اچ مُخالف دی پاسوں چھکی خطرے دی سرخ لکیر سروں نہ ٹپݨ (اِتھاں اے وضاحت وی ضروری ہے جو نکے نکے سرائیکی قوم پرست گروہیں دی خودساختہ لیڈرشپ وی دانشوریں دی ایں کیٹگری اچ ہی آندی ہے)۔
اے خطرے دی لکیر کیا ہے؟ میݙا خیال ہے پچھلے وزیر اعظم یوسف رضا گیلانی کنیں ودھ ایں خطرے دی لکیرکن ٻیا کوئی ودھیک واقف نئیں۔ یعنی سرائیکی کھیڈݨ کنیں ودھ جئیں ویلھے ایں سوال کوں ہک ٹھوکواں وفاقی پارلیمانی/ انتخابی سوال بݨایا ونڄے تاں وت کیویں عدالت اچ مُجرم بݨا کے ݙو سیکنڈ دی سزا نال وزارت اعظمی کنیں وی فارغ کیتا ونڄ سڳدے اتے ٻیا وی اینجھا ٻہوں سارا سبق ݙتا ونڄ سڳدے۔
سِدھی ڳالھ کریجے تاں سرائیکی سُنڄاݨ دا سوال ہک سیاسی موڑ تے ہے۔ اپݨے پچھلے دور اچ پیپلز پارٹی اینکوں ہک ملک گیربحث دا حصہ بݨائے۔ اینکوں ہک پارلیمانی سوال دی شکل ݙتی ہے۔ ایندے کیتے قرادادیں دے نال نال سینٹ کنوں آئینی بل وی منظور کروائے۔ اے پیلھا مرحلہ تاں پار لڳ ڳیا جو اے وقتی طورہک مُلک گیر اتے پارلیمانی سوال تاں بݨ ڳیا پرایندا اڳلا مرحلہ جدوجہد دا ہئی۔ ہک اینجھا سیاسی ماحول اتے کلچر بݨاوݨ دا ہئی جوسرائیکی سُنڄاݨ دا اے سیاسی سوال ودھ کنوں ودھ ہک عوامی مطالبہ بݨے۔ اتے اتھائیں سرائیکی دانشوریں دا کردار شروع تھیندے جو او ہک اینجھا پبلک ڈسکورس بݨاون جو اے ممکن تھی سڳے۔ ایندے کیتے لازمی ہئی جو کہیں اینجھے پلیٹ فارم اُتے کٹھا تھیا ونڄے جیڑھا کہیں حد تائیں سرائیکی لوک سانجھ دی کار سیاسی طور غیر جماعتی ہوندیں ہوئیں اوندی حثیت تحریک دے نمائندے دی ہووے۔ ایں پلیٹ فارم کنیں سندھیں، پختونیں، پنجابیں اتے بلوچیں نال ڈائیلاگ تھی سڳے۔ اے پلیٹ فارم پییپلز پارٹی، اے۔ این۔پی اتے ٻنہیں اینجھے سیاسی جمہوری جماعتیں دی جائز حمایت کرے جیڑھے سرائیکی سُنڄاݨ اتے سرائیکی صوبہ دے سوال بارے ہمدردی رکھدن (سرائیکی تحریک اچ جمہوری قوتیں اتے جدوجہد دی حمایت کوئی ننویں ڳالھ نئیں۔ بے نظیر بھٹو دی 1986 وچ ملک واپسی ویلھے اتے 1990 دے دھاندلی زدہ الیکشن دوران سرائیکی لوک سانجھ دیاں پیلپز پارٹی دی حمایت دیاں قرارداداں ریکارڈ اُتے ہن۔) ایں سبھ کیتے سرگرمیاں تھیون، وسائل کٹھے رلائے ونڄن، وغیرہ وغیرہ۔ اے پلیٹ فارم ایں کیتے وی لازمی ہے جو شاہ محمود قریشی، بہادر خان سیہڑ، سیف الدین کھوسہ جہیں روایتی سیاسی کلاس دے نمائندے پُراݨی طرز دی موقع پرستی کریندے ویلھے کوئی دباؤ محسوس کرن۔
سرائیکی لوک سانجھ دے مُکݨ بعد اینجھے پلیٹ فارم دی جݙاں وی دوستیں ہک ادھ سیریس کوشش کیتی ہے تاں او ݙر، سازش، اَنا، مفاد یا کہیں نہ کہیں ٻئی وجہ توں وڳڑیندی ریہی ہے۔ سویل بݨاؤ چا، وت سویل بݨیدیں ہوئیں ورلڈ سرائیکی کانگرس دی اُتھائیں خچ مارو، ایندے اُتے ٻس نہ تھیوے تاں کلچر تے سیاست دا رپھڑ مار سرائیکی لوک پارٹی چا بݨاؤ۔ ݙوجھی پاسوں نِکے نِکے سرائیکی قوم پرست گروہ اپݨا سارا زور پیپلز پارٹی کوں کُٹݨ اتے سندھیں، پختونیں اتے ٻنہیں قومیں کوں مَندے ڳالھیں کڈھݨ اُتے لائی رکھن۔ مطلب اے جو خطرے دی لکیر نئیں ٹپݨی۔ پنجابی اسٹیبلشمنٹ کوں نراض نئیں کرݨا۔ ملازمت نہ لڳی ونڄے، لاہوراتے اسلام آباد اچ قائم این جی اوز دے متاں پراجیکٹ نہ ملن۔ یا سیاسی عمل اچ شریک تھی سروں اپݨے چٹے کپڑیں تے داغ ای کیوں لایا ونڄے۔
فیصلہ تیرا تیرے ہاتھ میں ہے دِل یا کہ ستم
غزلاں
ڈاکٹر اشو لال فقیر
جندڑی جیوی خیر دا حال اے ساری مدت سکھا ہوویں
در تے سوا مینھ وی ہووی مینھ وی بھورے رنگ دی ہووے
ست نورھیں دا سورھا تھیویں
آپ کوں تیں توں ویل وتاواں
پیریں تیڈیں چھاں وچھانواں
جینجھا ڈینہہ اے ساڈا شینہہ اے
جیرھی رات اے ڈیݨ دا وات اے
ڈینہہ اے رات اے
رات ای رات اے
رات ای اینجھی کال ککونہی
ہتھ کوں ہتھ ای کائنی سجھدا
گالھا ساڈی گالھ نئیں سنڑدا
کالی رات اے جھمر کھیڈوں
جھمر دے نال چندر ابھاروں
جھمر پراہ باکھ کریسے
جھمر ساکوں سوجھلا ڈیسے
جھمر پاک وی سااڈے اتے
اتنا آن ضروری تھئی اے
جیں شادی تے جھمر کائنی
جیں شادی تے دولی کائنی
آصفہ قریشی
آصفہ بانو قریشی (اردو: آصفہ قریشی) (عرف آصفہ قریشی – لینڈز) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٧ جولائی ١٩٦٧ء) ہِک امریکی ماہرِ تعلیم اَتے قانونی سکالر ہَن۔ اُوہ وسکونسن میڈیسن یونیورسٹی وِچ قانون دی پروفیسر ہَن۔ جِتّھاں اُوہ اسلامی قانون اَتے امریکی آئینی قانون دے کورس پڑھین٘دی ہَن۔ اِیں نے ریاستہائے متحدہ دی وفاقی عدالتاں وِچ قانون دے کلرک دے طور تے کَم کِیتا ہِے۔ اِین٘دی حالیہ اشاعتاں وِچ قانونی چوݨ دی علاحیدگی دے نال نال متنی تشریح دے طریقہ کار دے تناظر وِچ اسلامی آئین دے مسئلیاں کُوں حل کِیتا ڳیا ہِے۔
غزلاں
ڈاکٹر اشو لال فقیر
پتر اوندے مترائے جمدن دریا او دریا۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔جنگلاں دی سانویں کہیں ڈینہہ تاں ہوسی خوشی ساڈے نانویں۔
کتھاں نال اپڑیں۔۔۔۔۔اے چھانواں ہنڈیسوں
آصفہ قریشی
قریشی مسلم قوانین دی بین الاقوامی ایسوسی ایٹس (NAML)، اِین٘دی بھیݨ تنظیم مسلم ایڈووکیٹ، جیڑھی سان فرانسسکو وِچ واقع ہِے، اَتے امریکی مسلمز انٹنٹ آن لرننگ اَتے ایکٹیوزم (AMILA) دی اڳواݨی بورڈ رکن ہِن۔ اُوہ مسلم وومن لیگ دی سنڳتی وی ہِن، اَتے مسلم وومن لیگ دی صدر اَتے بورڈ ممبر دے طور تے کَم کر چُکّی ہِن۔
قریشی نے ٢٠١٢ء وِچ گوگن ہائیم رفاقت حاصل کِیتی۔
غزلاں
ڈاکٹر اشو لال فقیر
کتھاں رات پوری۔۔۔۔۔۔۔۔ادھوری ادھوری
کتھاں چندر پورا۔۔۔۔۔۔۔۔کنڑانویں کنڑانویں۔
جڈاں وی بنڑانویں۔۔۔۔۔۔۔ولا یار ساکوں
آصفہ قریشی
تعلیم
آصفہ نے ١٩٨٨ء وِچ یونیورسٹی آف کیلیفورنیا – برکلے تُوں بیچلر آف آرٹس دی ݙڳری حاصل کِیتی اَتے ١٩٩٢ء وِچ یونیورسٹی آف کیلیفورنیا ڈیوس سکول آف لاء تُوں جیوریس ڈاکٹر دی ڈڳری حاصل کِیتی۔ اِیں نے کولمبیا لاء سکول توں ١٩٩٨ء وِچ ماسٹر آف لاز دی ڈگری اَتے ٢٠٠٦ء وِچ ہارورڈ لاء سکول تُوں ڈاکٹر آف جوریڈیکل سائنس دی ڈگری وی حاصل کِیتی۔
قانونی دور
١٩٩٣ء توں ١٩٩٤ء تئیں، اِنّھاں نے کیلیفورنیا دے مشرقی ضلع کِیتے ریاستہائے متحدہ دی ضلعی عدالت دی ڈسٹرکٹ جج ایڈورڈ ڈین پرائس کِیتے قانون کلرک دے طور تے خدمتاں انجام ݙِتّیاں اَتے ١٩٩٤ء تُوں ١٩٩٧ء تئیں، اِیں نے یونائیٹڈ دے نویں سرکٹ کِیتے سزائے موت دے قانون دے کلرک دے طور تے خدمتاں انجام ݙِتّیاں۔
غزلاں
ڈاکٹر اشو لال فقیر
اے بیلا بنڑانویں۔۔۔۔۔۔۔او پانڑی بنڑانویں۔
کٹانڑی بنڑانویں جیویں تیڈی مرضی
جیویں تیڈی مرضی مہانڑی بنڑانویں۔
ڈاکٹر اشو لال فقیر ۔
۔۔۔۔۔      نوی غزل    ۔۔۔۔۔۔۔۔۔
نویں کردار دی ضرورت ہے ہک اداکار دی ضرورت ہے
ساکوں نئیں لوڑ تاج تمغے دی
سر کوں دستار دی ضرورت ہے
بکھے لوکیں کوں رزق مل پوندے
اج وی دربار دی ضرورت  ہے
دل نمانڑاں ہے جھنڑک نئیں سہندا
ساکوں تئیں یار دی ضرورت ہے
بے سبھے رستے جھاگ آیاں ہنڑ
تیڈے اقرار دی ضرورت ہے
غزل
سرائیکی زبان وچ غزل نما کافیاں تاں منڈھ قدیم توں ملدیاں ہن۔ پر باقاعدہ سرائیکی غزل مولانا نصیرالدین خرم بہاول پوری آکھی۔ سارے لوکاں دا خیال ہائی جو غزل اردو دے رستے سرائیکی وچ آئی ہے تے سرائیکی غزل محض سرائیکی نظمیں دا چولا پاتی ہوئہ اردو غزل ہے۔ ایں نظریے کوں سرائیکی شاعر رفعت عباس غلط ثابت کر ݙتا۔ سرائیکی غزل لاتعداد اشعار تے مشتمل ہوندی ہے۔ سرائیکی شاعری وچ غزل فیض بلوچ دی تحقیق دا نچوڑ ہے۔سرائیکی غزل دا آغاز چوتھے دور یعنی پاکستانی دور وچ تھیا۔ ایں دور وچ سرائیکی غزل کوں اردو غزل وان٘گوں فنی تے فکری بلندی نصیب تھئی۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
آ    ولا      کھیڈدوں
ہا وے   ہا کھیڈدوں
غزل
اقبال سوکڑی
اقبال سوکڑی نے آپݨی شاعری دا منڈھ ݙوہڑے توں ٻدھا، تے غزل انہاں دا خاص مقام ہے۔ او غزلکوں اوں ویلے آپݨے ورتاوے وچ گھن آئے ہن، ڄݙاں اردو وچ وی این٘دا چلن گھٹ تھی ڳیا ہائی۔ کُجھ ݙہاکے پہلےحالی، محمد حسین آزاد، شبلی جئیں بندےنوآبادیات دا آلہ کار بݨ تے  انگریزی طرز دی نظم تے زور لیندے پئے ہن تے نال کلاسیکل غزل پورا مندا وی آہدے  کھڑے ہن۔ اوں ویلے تاں این٘ویں لڳدا ہا جو سرائیکی شاعری دی جھولی غزل توں اوترک راہسی۔ کجھ لوکاں ایں توڑیں وی آکھیا ہئی جو سرائیکی زبان غزل جیہیں نازک صنف دی بھارو نیئں تھی سڳدی۔ اوں ویلے اقبال سوکڑی سئیں نہ صرف غزل دے اڳواݨ بݨے بلکہ ایں صنف کوں رواج تے ودھارا وی ݙتا۔ انہاں دی غزل دی خوبی نویں نویں موضوعات ہن۔ اقبال سوکڑی دی جڑت عام بندے نال ہے۔ عام بندے دی محرومیاں دا ذکر تے غاصب قوتاں نال مزاحمت دا رنگ انہاں دی شاعری وچ چھوکھا ہے۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
پیار  دی کھیڈ   وچ
سک ودھا کھیڈدوں
غزل
قیس فریدی
قیس فریدی نے وی غزل دی صورت وچ سرائیکی شاعری کوں ٻہوں وݙا سرمایہ دان کیتے۔ انہاں سرائیکی غزل وچ ٻہوں سارے نویں مضامین متعارف کروائے۔ قیس فریدی نے غزل وچ اشاراتی زبان ورت تے سرائیکی شاعری کوں فنی خوبیاں نال سہݨپ عطا کیتے۔ انہاں دیاں غزلاں انہاں کوں آپݨے دور دا ممتاز شاعر بݨیندیاں ہن۔ قیس دی غزل آوݨ آلے ٻہوں سارے شاعراں کوں غزل لکھݨ دی راہ ݙکھائی ہے۔ پر ٻہوں سارے شاعر لکھ کوشش دے باوجود قیس فریدی دے مقام تائیں نئیں پڄ سڳے۔ کیوں جو اوں مقام تائیں پُڄݨاں ہر کہیں دے وس وچ کائنی۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
اے وی کھیڈ ء اساں
غزل
قیس فریدی
اردو شاعر احمد ندیم قاسمی آکھیا ہائی " سرائیکی جیہی مِٹھی زبان وچ غزل دی کمی کوں پورا کرݨ ثواب ہے۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
کھیڈ   رلے    ساڈے
نہ  سہا    کھیڈدوں
غزل
قیس فریدی
ملتان دے معروف شاعر فدا ملتانی دی کتان "اکرس" وی غزلاں دی ہے۔ ریڈیو پاکستان توں پہلے غزل نسم گیلانی دی نشر تھئی۔
سرائیکی وچ نویں غزل دی ابتداء " پڑچھیاں اتے پھُل" دے مجموعے توں تھیندی ہے۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
ڈھیر ساریاں گڈیاں
بیاں بنڑا  کھیڈدوں
کھڈدوں  مٹی    اتے
غزل
ہئیت
غزل دے پہلے ہم ردیف ہم قافیہ شعر کوں مطلع آہدن۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
شوق  دا  کھیڈدوں
اچ  وی  تیڈی   گلی
غزل
فکری جائزہ
غزل لطیف احساست، جذبات تے محسوسات دا ناں ہوندے، ایہ احساسات اوں ولیے ابھردن جہڑے ویلے مرد یا عورت ہک ٻئے دے عشق دے ہجر و فراق، وصال دا شکار ہوندے ہن۔ غزل صرف ہک جذبے دی ترجمانی کریندی ہے۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
چاندنڑیں  رات کوں
روہی    آ   کھیڈدوں
جھومری ہئیں جھمر
پڑ    لوا    کھیڈدوں
کھیڈ وچ چندر کوں
غزل
فکری جائزہ
خرم بہاولپوری دی غزل نازک خیالی، مضمون آفرینی تے زبان دی چس رس دے لحاظ نال ہک ممتاز مقام رکھیندی ہے۔
نور محمد سائل نے وی غزل لکھی ہے۔ انہاں دی غزل آپݨے عہد دے مسائل دا احاطہ کریندی ہے۔