cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غزوۂِ بدر دی اسلامی تاریخ وچ اہمیت
غزوہ بدر اسلام تے کفر دا پہلا تے اہم ترین تصادم ہے۔ ایندے بعد دنیا تے واضح تھی ڳیا کہ نصرت الٰہی دی بدولت مومنین اپݨے توں کئی گنا فوج کوں شکست ݙے سڳدن۔ اللہ تعالٰی نے قرآن پاک وچ سو مومناں کوں ہزار کافراں تے فتح دی بشارت ݙتی۔ غزوہ بدر وچ شامل مسلماناں نے جیں قوت ایمانی دا مظاہرہ کیتا اوندا اندازہ ایں ڳال توں تھی سڳدے کہ پیؤ، پتر دے خلاف تے پتر، پیؤ دے خلاف، بھݨینجا مامے دے خلاف تے چاچا بھتریجے دے خلاف میدان وچ آیا۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے اپݨے مامے کوں اپݨے ہتھ نال قتل کیتا۔ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ دے صاحبزادے عبد الرحمن جیہڑے قریش دی طرفوں جنگ وچ شریک تھئے ہن۔ اسلام گھناوݨ دے بعد ہک دفعہ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ کوں انہاں نے ݙسا کہ جنگ وچ ہک مرتبہ تساں میݙی زد وچ آ ڳئے ہاوے لیکن میں تہاݙے تے وار کرݨا پسند نہ کیتا۔ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نے فرمایا، خدا دی قسم اگر توں میݙی زد وچ آ ویندا تاں میں کݙہیں لحاظ نہ کریندا۔ حضرت حذیفہ رضی اللہ عنہ دا پیؤ عتبہ بن ربیعہ لشکر قریش دا سپہ سالار ہئی تے سب توں پہلے قتل تھیوݨ والیاں وچ شامل ہئی۔ ایں جنگ دا ہک ٻیا پہلو اے ہے کہ مسلماناں نے بہت نظم و ضبط نال دشمن دا مقابلہ کیتا تے اپݨیاں صفاں نی ترٹݨ ݙتے۔ جنگ دے خاتمے تے اللہ تعالیٰ تے رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے حکم دے تحت مال غنیمت دی تقسیم تھئی۔ مال غنیمت دی اتنی پر امن تے دیانت دارانہ تقسیم دی مثال گھٹ ہی ملدی اے۔ القصہ مسلماناں دے تقوی تے اطاعت رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی وجہ توں انہاں دی برتری روز روشن دی طرح ثابت تھی ڳئی تے کفار دے حوصلے پست تھئے۔ جبکہ مسلماناں دا اللہ تے توکل ودھ ڳیا۔
حکایت ، معاہدہ کنگنڑ والا بنگلہ
حکایت معاہدہ:کنگنڑ والا بنگلہ اوہ پُجے تاں ڈیراور دیاں بُھردیاں کندھاں نویاں پیاں تھیندیاں ہَن'قلعے دے اندر وی عالمی ورثہ والیاں دا کم ہک چالو ہا'ایں توں پہلے نوابیں دا گورستان اُنہاں ڈِٹھا اوہ کنگنڑ بنگلے پُجے شیر میاں عباسی دے مہمان تھئے'سندھ دے ڈو کوی مِٹھی توں خلیل کنبھار تے حیدر آباد توں علی دوست عاجز دا روہی وچ آدر ہا'روہیلے گَویّاں روہی کوں گَنویاں'پندھرویں دے چندر تلے رات دی روٹی'شاعری دے تمبو وچ اوہ راتیں ستے تے خواجہ فرید دے دیوان وچ جاگے'چا دی میز تے انہاں دھمی نال ترے گالہیں مِتھیاں پہلی گالھ : خواجہ فرید دے دیوان دی لِکھت کوں نویں سِروں پڑھیا ونجے ڈوجھی گالھ : دیوان فرید دی اکھریت کوں نویں سِروں سمجھیا ونجے تریجھی گالھ : جنگ کوں شاعری نال جَھلیا ونجے 25 اکتوبر 2018 کنگنڑ والا بنگلہ ست وجے دھمی'شیر میاں عباسی,خلیل کنبھار,علی دوست عاجز,محمود مہے,عصمت اللہ شاہ,لکھ میر تے بُڈھڑے روہیلیاں دی گواہی وچ اساں ایہ ترے گالہیں مِتھیاں۔رفعت عباس
آمد نامہ
سرائیکی زبان وچ "مصدار" تے مشتمل کتاباں مُن٘ڈھ قدیم توں لڳیاں آن٘دیاں ہن۔ ایہ کتاباں درس نظامی دا حصہ ریہہ کے " نصاب ضروری" جیہیں لغت دے نال پڑھائیاں ویندیاں ریہاں ہن۔ ایہ کتاباں فارسی زبان دیاں کتاباں کوں سامھݨے رکھ کے لکھیاں ڳیاں ہن۔ فارسی وچ ایہو جیہی کتاباں کوں "آمدن نامہ"آکھیا ویندا ہے۔ سرائیکی زبان وچ پندرھاں آمد نامے ملدن۔ جنحاں وچوں ٻارھاں آمد نامے مولانا مولوی رحیم بخش دی لکھت ہن۔ اتے ترائے آمد نامیاں دے مصنف نامعلوم ہن۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
ابوجہل دا قتل
جنگ بدر دے دوران انصار دے ݙو کم عمر ٻال حضرت معاذ تے معوذ رضی اللہ عنہم، حضرت عبدالرحمن بن عوف رضی اللہ عنہ دے کول آئے تے انہاں اچوں ہک نے آکھا۔
’’چاچا! تساں ابوجہل کوں پہچاݨدے ہو، او کتھاں ہے۔ اساں سݨے کہ او رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی شان وچ گستاخی کریندے۔ اوں پاک ذات دی قسم جیندے قبضے وچ میݙی جان ہے، اگر میں اونکوں ݙیکھ گھناں تاں اوں وقت تک اوندے توں جدا نہ تھیساں جب تک کہ او مر نہ ونڄے یا میں شہید نہ تھی ونڄاں‘‘ اتفاق نال ابوجہل دا گزر سامݨے توں تھیا۔ حضرت عبد الرحمن بن عوف رضی اللہ عنہ نے اوندی طرف اشارہ کر ݙتا۔ اے اشارہ پیندے ہی ݙوہیں ننھے مجاہد اپݨے تلواراں گھن کے اوندی طرف بھڄے۔ او گھوڑے تے سوار ہئی تے اے ڋوہیں پیدل۔ ویندے ہی انہاں وچوں ہک نے ابوجہل دے گھوڑے تے تے ݙوجھے نے ابوجہل دی لت تے حملہ کر ݙتا۔ گھوڑا تے ابوجہل ݙوہیں ڈھے پئے۔ عکرمہ بن ابوجہل نے معاذ بن عمر دے مونڈھے تے وار کیتا تے انہاں دا بازو لٹک ڳیا۔ باہمت نوجوان نے بازو کوں رستے وچ حائل تھیندے ݙٹھا تاں پیر دے تلے ݙے کے الگ کر ݙتا تے ہک ہی ہتھ نال اپݨے شکار تے حملہ کر ݙتا۔ اتنے وچ معاذ دے بھائی معوذ اتھاں پہنچے تے انہاں نے ابوجہل کوں ٹھڈھا کر ݙتا تے حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ نے اوندا سر تن توں جدا کر ݙتا۔
سرائیکیاں دی صدیاں دی تاریخ
صدیاں دی تاریخ رکھنڑ آلے سرائیکی کیا وجہ ہک لیڈر کیوں نیں پیدا کر سگیے ۔ قوم دی اکھ شعراء ادیب دانشور ہوندن ۔ساڈی ماء بولی دے مہاندرے شعراء ادیب محقق ۔تساں جتناں وڈا ناں گھنسو اُو اتناں وڈا غلام ہوسی ۔بھٹو صاحب سیاسی لیڈر ہا بلا شبہ مگر میں اوکوں سرائیکی قوم دا مسیحا نمھی آکھ سگدا میکوں میڈا بہاولپور نیں بھلدا ۔سیاسی لیڈر علیدہ ہے قوم پرست بی شئے ہے ۔میڈی ماء بولی دے اگوانیں شاعر حضراتیں بھٹو صاحب دی محبت ءچ آ کے ماء بولی دا قرض لہاونڑ دے بجائے درس ء غلامی دا نصاب پڑھاونڑ شروع کر ڈتا ۔میں ہک سرائیکی اگوان کوں سوال کیتا ہیں سئیں تساں کون ہاؤ انھیں فٹ ولدا ڈتے میں وسیب ءچ راھنڑ آلا سرائیکی ہاں ۔میں پُچھے جناب دا لیڈر کون ہے۔ارشاد فرمائے نے بھٹو سئیں ۔میڈا سوال وت کھڑے بھٹو سئیں کوں سیاسی لیڈر مناں یا قوم پرست ۔اگر سیاسی لیڈر مینداں تساں کُوڑے تھیندے ہاؤ ۔اگر بھٹو صاحب کوں قوم پرست آھداں ول وی تساں کُوڑے تھیندے ہاؤ ۔اگر, تساں بھٹو صاحب دے نال بحثیت سیاسی لیڈر محبت رکھدے ہاؤ ست بسم اللہ تھاڈا حق ہے مگر ہک شرط ہے قوم پرستی دا چولا لہا سٹو ۔کیوں جو تھاڈی قوم سرائیکی ہے ۔بھٹو سئیں سندھی ہن ۔ہک سرائیکی قوم دا لیڈر سندھی کیویں بنڑ سگدے ۔اگر بھٹو صاحب ساڈا لیڈر ہے یعنی سندھی لیڈر مطلب غیر قوم دا ۔ول پنجابی لیڈر کیوں نیں بنڑ سگدا۔تخت لاہور دی نفرت آلا نعرہ کئیں ایجاد کیتا ہا ۔پیپلز پارٹی آلیں ۔انھیں اے نعرہ سرائیکی دے مفاد ءچ نیں آپڑیں سیاسی مفاد لو کیتا ہا ۔
میڈا سوال اے ہے جیرھے شعراء اج تک وی پیپلز پارٹی دے شان ءچ قصیدے لکھدے کھڑن ایھو بدبخت ٹولا ہا جنھیں قوم کوں غلامی دا سبق پڑھائے اے معتبر کیویں ہن اے اگوانڑ کہیں ہن ۔مشاعرہ سرائیکی ماء بولی دا تھیندا پئے جھنڈے پنڈال ءچ سندھی جماعت دے لگے کھڑن شعراء ت ادیب و محقق سندھی جماعت دی تسبیح پڑھ پڑھ سرائیکی دی خدمت کریندے کھڑن ۔تُھک ہیوے سئیں جہانگیر مخلص میڈے وسیب دا پتر ہے سوھنڑاں لکھاری ہے انھیں دا کلام سُنڑ کے روونڑ آ گئے جیرھا بھٹو صاحب دی شان ءچ ہا او فرمیندن اساں ہُنڑ چاھندے ہیں بلاول آوے ہا ۔یعنی اساں ایں جماعت دے نسل در نسل غلام ہیں ساکوں کوئ فرق نیں پوندا اگر اے جماعت ساڈی ماء بولی کوں تسلیم نیں کریندی۔۔ بُڈ مرو ہک پاسو رنجیت سنگھ دی اولاد ڈوجھے پاسے راجہ داہر دی نسل ۔ادھ ءچ سرائیکی پسدا آئے ۔رہبر رہنما خود لٹیرے ہن ۔اے سئیں وڈا شاعر ہے ایں سرائیکی دا مقدمہ لکھیے ۔ اے سئیں مرشد ہے ایں پانڑی دا نوحہ لکھیے ۔اے سئیں وڈا محقق ت ادیب ہے ۔معزرت نال میڈی نظر ءچ اے میڈے وسیب دے میڈی نسلیں دے قاتل ہن ۔قوم کوں سیدھا راہ ڈیکھالنڑ دے بجائے غلامی دا درس ڈیونڑ آلا معزز نیں دیھ دا پتر ہے ۔۔۔۔تلخی معاف ۔جمیل بلوچ
دیوار برلن
دیوار برلن (جرمن زبان: Berliner Mauer) ہک رکاوٹی دیوار ہئی جیہڑی عوامی جمہوریہ جرمنی (مشرقی جرمنی) نے مغربی برلن دے گرد تعمیر کیتی ہئی، تاکہ اونکوں مشرقی جرمنی بشمول مشرقی برلن توں جدا کیتا ونڄ سڳے۔ یہ مشرقی و مغربی جرمنی دے درمیان حد بندی وی مقرر کریندی ہئی۔ ایہ دیوار مغربی یورپ تے مشرقی اتحاد دے درمیان آہنی پردے دی علامت ہئی۔
تفصیل
دیوار دی تعمیر توں قبل 35 لاکھ مشرقی جرمن باشندے مشرقی اتحاد دی ہجرت تے پابندیاں کوں بالائے طاق رکھدے ہوئے مغربی جرمنی ہجرت کر ڳئے، جنہاں دی بڑی اکثریت نے مشرقی توں مغربی برلن دی راہ اختیار کیتی۔ 1961ء توں 1989ء تک اپݨے وجود دے دوران دیوار نے ایں طرح دی ہجرتاں کوں روکے رکھا تے ربع صدی توں زائد عرصے تک مشرقی جرمنی کوں مغربی جرمنی توں جدا کیتے رکھا۔ دیوار کوں عبور کرݨ توں روکݨ کیتے ایندے تے کئی رکاوٹاں لائیاں ڳئیاں جیندے نتیجے اچ دیوار عبور کرݨ دی کوشش کرݨ والے 5 ہزار افراد وچوں 98 توں 200 تک اپݨی جان توں ہتھ دھو ٻیٹھے۔
مشرقی اتحاد اچ انقلابی لہر دے دوران چند ہفتیاں دی بد امنی دے بعد مشرقی جرمنی دی حکومت نے 9 نومبر 1989ء کوں اعلان کیتا کہ مشرقی جرمنی دے تمام شہری مغربی جرمنی تے مغربی برلن ونڄ سڳدن۔ ایں اعلان دے نال ہی مشرقی جرمنی دے باشندیاں دی بڑی تعداد دیوار ٹپ کے مغربی جرمنی ونڄ پہنچی جتھاں مغربی جرمنی دے باشندیاں نے انہاں دا بھرپور خیرمقدم کیتا۔ اڳلے چند ہفتیاں اچ پرجوش عوام نے دیوار تے دھاوا ٻول ݙتا تے اوندے مختلف حصیاں کوں توڑ ݙتا، بعد ازاں صنعتی آلات دے ذریعے دیوار کوں مکمل طور تے ختم کر ݙتا ڳیا۔ دیوار برلن دے خاتمے نے جرمن اتحاد مکرر (German reunification) دی راہ ہموار کیتی جیہڑا بالآخر 3 اکتوبر 1990ء کوں باضابطہ طور تے مکمل تھیا۔
ابوبکر شبلیؒ
شیخ ابوبکر شبلیؒ (ولادت 247ھ) جیہڑے شيخ الكبير، العارف الخطير، ذو الفضل الجلی دے القاب نال مشہور ہن. حضرت جنید بغدادیؒ دے شاگرد رشید ہن۔ کنیت ابوبکر لقب شبلی ہئی. آپؒ دا پورا ناں دنف بن جحدر خراسانى ہئی۔ بعض مؤرخین آپؒ دا ناں جعفر بن یونس ݙسیندن.
وجہ تسمیہ
’’شبلہ‘‘ ناں دا ہک گراں ماوارء النہر علاقے وچ وادی فرغانہ وچ ہئی، آپؒ دے خاندان دا اسے گراں نال تعلق ہئی۔ ایں واسطے آپؒ شبلی سݙویجے۔ بعض لوگاں دا خیال ہے کہ آپؒ دا خاندان مصر توں آیا ہئی، لیکن ایہ روایت کمزور ہے، بہر حال آپؒ خود بغداد (یا سامرا) وچ پیدا تھئے تے اتھائیں پروان چڑھے۔ سامرا اس زمانے وچ دارالخلافہ ہئی۔ آپؒ دے والد عرض بیگی دے عہدے تے مامور ہن۔
روحانی تے علمی مرتبہ
جنید بغدادیؒ، شبلیؒ دے روحانی مرتبے توں واقف ہن تے ایں واسطے انہاں دی بڑی قدر ومنزلت کریندے ہن۔ ہک ݙینہ انھاں نے شبلیؒ کوں ذوق و شوق تے اضطراب دی حالت وچ ݙیکھ کے فرمایا، شبلیؒ! اگر توں اپݨا کم حق تعالی تے چھوڑ ݙیو تاں راحت پاؤ۔ ایہ سݨ کے شبلیؒ نے آکھا، ایویں تاں نی، لیکن ہا! اگر حق تعالی میݙا کم میݙے تے چھوڑ ݙیوے تاں البتہ راحت پاواں۔ ایہ سݨ کے جنیدؒ نے فرمایا، شبلیؒ دی تلوار توں خون ٹپکدا ہے۔ ہک وار جنید بغدادیؒ نے خواب وچ ݙٹھا کہ رسول اللہ ﷺ نے شبلیؒ دی پیشانی تے بوسہ ݙتا۔ صبح تھئی تاں شبلیؒ کوں خواب بیان کیتا تے پچھا، توں ایسے کیہڑے اعمال کریندا ہوندیں ؟ انھاں نے جواب ݙتا، مغرب دی سنتاں دے بعد ݙو رکعت نفل ادا کریندا ہاں تے انہاں وچ آیت کریمہ ’’لقد جاء کم رسو ل من انفسکم…الخ‘‘ ضرور پڑھدا ہاں۔ ایہ سݨ کے جنیدؒ نے فرمایا، بے شک ایہ ایندی برکت ہے۔
اقوال
شبلیؒ دے ایہ اقوال تصوف دیاں بنیادی ڳالہیں ہن :
وصال
ابوبکرشبلیؒ دا انتقال ذو الحجہ سنہ 334ھ بمطابق 945ء وچ 87 سال دی عمر وچ تھیا۔ ابو محمد ہروی جیہڑے آپؒ دے خادم خاص تے باصفا عقیدت منداں وچ ہن، اس شب وچ جس دے بعد ݙینہ وچ انہاں دی وفات تھئی، صبح تک آپؒ دے کول ہن، انہاں نے بیان کیتا کہ اس رات شبلی بار بار ایہ شعر پڑھدے ہن : کُلُّ بَیتِِ اَنْتَ سَاکِنُہ غَیْرُ مُحْتَاجِِ اِلی السُّرَجِ وَجْھُکَ اَلماْمُوْلُ حُجتُنَا یَوْمَ یاَتی النَّاسُ باِلْحُجَجِ ترجمہ: جس گھر وچ تو رہندا ہوویں اونکوں چراغ دی ضرورت نی۔ تیݙا چہرہ جیہڑی امید ہے، اس روز جݙݨ سب لوگ اپݨی اپݨی حجتاں گھن کے حاضر ہوسن ، ساݙی حجت ہوسی۔
دیوار چین
یسوع مسیح دی پیدائش توں تقریباً ݙو سو سال پہلے چین دے بادشاہ چن شی ہوانگ نے اپݨے ملک کوں دشمناں دے حملیاں توں محفوظ کرݨ کیتے شمالی سرحد تے ہک دیوار بݨاوݨ دی خواہش کیتی۔ اوں دیوار دی ابتدا چین تے منچوکو دی سرحد دے کولوں کیتی ڳئی۔ چین دے دشمن اوں زمانے اچ ہن تے تاتار ہن جیہڑے وسط ایشیا اچ کافی طاقتور سمجھے ویندے ہن۔ ایہ دیوار خلیج لیاؤتنگ توں منگولیا تے تبت ڈے سرحدی علاقے تک پھیلی ہوئی ہے۔ ایندی لمبائی تقریباً پندرہ سو میل ہے۔ تے ایہ ویہہ توں گھن کے تریہہ فٹ تک اچی ہے۔ چوڑائی تلوں پنجیہہ فٹ تے اتوں ٻارہاں فٹ دے قریب ہے۔ ہر ݙو سو گز دے فاصلے تے پہریداراں کیتے مضبوط پناہ گاہواں بݨے ہوئے ہن۔
امیہ بن خلف دا قتل
میدان بدر اچ ابوجہل دے علاوہ امیہ بن خلف جیں نے حضرت بلال رضی اللہ عنہ تے بے پناہ ظلم ڈھائے ہن تے ابوبختری جیہے اہم سردارانِ قریش وی مارے ڳئے تے اے مغرور لشکر میدان چھوڑ کے بھڄ کھڑا تھیا۔ اللہ تعالٰی نے اسلام کوں فتح ݙتی تے دنیا نے ݙیکھ گھدا کہ فتح و شکست وچ مادی قوت توں زیادہ روحانی قوت دا دخل ہوندے۔ مسلماناں دے کل 14 آدمی شہید تھئے۔ اویندے مقابلے وچ قریش دے 70 آدمی مارے ڳئے جنہاں وچوں 36 حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے ہتھوں قتل تھئے۔ 70 توں زیادہ گرفتار تھئے۔ قریشی مقتولین وچ انہاں دے تقریباً تمام نامور سردار شامل ہن تے گرفتار تھیوݨ والے وی انہاں دے معززین وچوں ہن۔ مثلاً حضرت عباس بن عبد المطلب ’’حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا‘‘ عقیل بن ابی طالب، اسود بن عامر، سہیل بن عمرو تے عبد اللہ بن زمعہ وغیرہ۔
آئرن ڈوم
آئرن ڈوم (عبرانی میں :כיפת ברזל ‎ kipat barzel انگریزی میں :Iron Dome) اسرائیل دا بݨایا گیا ترے سو کلومیٹر تک مار کرݨ والا اینٹی میزائل سسٹم اے جینکوں حزب اللہ تے حماس دی جانب توں سٹے ونجݨ والے راکٹاں کوں تباہ کرݨ کیتے استعمال کیتا گیا تے اینکوں اسرائیلی کمپنی Rafael Advanced Defence Systems نے بݨایا ہے۔
تفصیل
آئرن ڈوم راکٹ شکن نظام ہے جیہڑا اپݨے ہدف کوں راڈار دی مدد نال تلاش کریندا ہے۔ اوہ مخالف راکٹاں کوں تلاش کرݨ تے انہاں کوں نشانہ بݨاوݨ وچ 20 توں گھن کے 45 سيکنڈ تک صرف کریندا ہے۔ آئرن ڈوم دے عمودی رخ کيتے ہوئے ڈھانچے توں داغا ونجݨ والا کوئی وی راکٹ ترے ميٹر لمبا ہوندا ہے تے ہر واری يکے بعد ديگرے ݙو راکٹ سٹے ویندن۔ غیر ملکی خبر رساں ایجنسی دے مطابق فائر کیتے گئے 75 راکٹ وچوں 72 راکٹ کوں آئرن ڈوم فضا وچ تباہ کرݨ وچ کامیاب ریہا لیکن صرف 3 راکٹ اینجھے ہن جیہڑے اسرائیل وچ ڈھٹھے۔ آئرن ڈوم نامی سسٹم کوں ہک اسلحہ ساز کمپنی نے تیار کیتا ہے جس تے تقریباً 210 ملین ڈالر دی لاگت ہے۔ اسرائیل لبنان جنگ دے بعد اسرائیلی وزیر دفاع عمير بيرتز نے حزب اللہ دی جانب توں راکٹ حملیاں توں بچݨ کیتے فروری 2007 وچ آئرن ڈوم دی تنصیب دا فیصلہ کیتا ہئی۔ آئرن ڈوم سسٹم شروع وچ تاں ناکام ریہا لیکن 2011ء تے ول امریکی امداد دے بعد 2012ء وچ اینکوں کامیاب قرار ݙتا گیا۔ کیونکہ اسرائیلی فضائیہ نے اینکوں ٹیک اوور کریندے ہوئے اپ گریڈ کیتا ہئی۔
آٹو ڈیسک
آٹو ڈیسک ، ہک امریکی ملٹی نیشنل سوفٹ وئیر کمپنی ہے جیہڑی مختلف میداناں وچ سوفٹ وئیر بݨیندی ہے۔ ایندے مشہور سافٹ وئیراں وچ آٹو کیڈ تے روٹ سافٹ وئیر ہن۔ ایندے علاوہ میکس تے مائح وی بہت زیادہ استعمال تھیندن۔ آٹوڈیسک یونیورسٹی اچ ہر سال مختلف مقامات تے آٹوڈیسک دی تقریبات منعقد تھیندن۔  آٹوڈیسک ہر سال نویں ورژن متعارف کرویندے۔
ملائیشیا
ملائیشیا (ملائیشیا) جنوب مشرقی ایشیا اچ ہک مسلم ملک ہے ۔ اوندے مصلحتی مقام (strategic position) نے پوری دنیا کوں متاثر کیا- ہندو مت تے ٻدھ مت دے ثقافتاں نے جیہڑے بھارت توں آئیاں ہن اتھاں اپݨا غلبہ قائم کیتا- اگرچہ مسلماناں نے ملائیشیا اچ ابتدائی طور تے 10ويں صدی وچ قدم رکھا ہئی مگر 14ويں تے 15ويں صدی وچ اسلام سب توں پہلے مالے جزیرہ نما تے قائم تھیا-
ثقافت
ملائیشیا ہک کثیر نسلی، کثیر ثقافتی سماج ہے- سب توں پہلے ایں علاقے وچ رہوݨ آلے مقامی قبائل دے لوگ ہن جیہڑے کہ ہݨ وی موجود ہن- چینی تے بھارتی ثقافتی اثرات اتھاں واضح نظر آندن- دیگر ثقافتی اثرات اچ فارسی، عربی، تے برطانوی ثقافتاں شامل ہن- 1971ء وچ حکومت نے ہک "قومی ثقافتی پالیسی" بݨائی جیندے مطابق ملائیشیا دی ثقافت دی بنیاد مقامی ہئی جیندے اچ اسلامی ثقافت دی جھلک نظر آندی ہووے- ملائیشیا ہک وفاقی آئینی اختیاری شہنشاہیت ہے- حکومت دا نظام بریطانوی طرز (ویسٹ منسٹر پارلیمانی نظام) توں قریب تر ہے- یانگ دی پرتوان آگونگ ریاست دا سربراہ جبکہ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہے۔ ملائشیا دی معیشت تیزی توں ودھدی ہوئی تے نسبتا کھلی ریاستی پالیسی تے مبنی ہے-
2011ء تخمینے دے مطابق جی ڈی پی نمو 5.2 فیصد ہے۔ ملائیشیا کل زمین دے علاقے لحاظ نال 67واں سب توں وݙا ملک ہے- مغرب وچ اوندی زمینی سرحد تھائی لینڈ دے نال ملدی ہے جبکہ انڈونیشیا تے برونائی دارالسلام اوندے مشرق وچ واقع ہن- جنوب وچ براستہ پل سنگاپور توں منسلک ہے - ویتنام دے نال اوندی سمندری حدود ہن۔ ملائیشیا دے ݙو جدا حصے ہن جنہاں دے درميان جنوبی چین سمندر ہے-
مذہب
ملائیشیا دا آئین مذہب دی آزادی دی ضمانت ݙیندے جبکہ اسلام سرکاری مذہب ہے مردم شماری 2010ء دے اعداد و شمار دے مطابق:
ریاست بہاولپور دی زبان
سابق ریاست بہاولپور دی مقامی، ثقافتی، اکثریتی تے سرکاری زبان سرائیکی ہئی. ایندی لمبائی شمالاً جنوباً 480 کلومیٹر اے. صرف ریاست دے ہک ضلع بہاولپور دی وسعت(ضلع دا رقبہ تقریباً 25000 مربع کلومیٹر)، دی وجہ نال ایندے وچ سرائیکی دے ترئے لہجے(ملتانی، ابھیچڑی تے اوچی) ٻولے ویندن. ایندی وجہ اے ہے کہ ملک دے باقی اضلاع دی طرح اینکوں تقسیم کر کے مزید ضلعے نی بݨائے ڳئے.سابق ریاست وچ ایں زبان دے جغرافیائی اعتبار نال تے ریاست دی وسعت تے پھیلاؤ دی وجہ نال جیہڑے لہجے ٻولے ویندے ہن انہاں دی تفصیل اے ہے: -
ریاستی/ بہاولپوری: اے لہجہ سابق ریاست دے دارالحکومت، بہاولپور شہر، تحصیل بہاولپور صدر، تحصیل خیر پور ٹامیوالی، ضلع بہاولنگر دے جنوبی حصے، خانقاہ شریف تے تحصیل یزمان دے شمال مشرقی حصے وچ تے سرحد پار، بھارتی صوبہ راجستھان دے نزدیکی علاقیاں وچ ٻولا ویندے. اے حصہ سابق ریاست دے بالکل درمیان وچ ہووݨ پاروں،مقامی لہجے دے اعتبار نال سرائیکی دے باقی لہجیاں دا امتزاج اے تے سرائیکی زبان دی سب توں خوبصورت شکل اے. بہاولپوری لہجہ صحرائے چولستان دے اثرات دے باوجود معمولی فرق نال خالص ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجہ اے، حتٰی کہ سو کلومیٹر دی دوری دے باوجود ݙوہاں شہراں، ملتان تے بہاولپور دی لوکل زبان و لہجہ، الفاظ، شہری ثقافت، لوگاں دے مزاج تے رہݨ سہݨ وچ یکسانیت اے. دورِ ریاست وچ ایں لہجے کوں ریاستی تے بہاولپوری آکھا ویندا ہئی اس واسطے اتھاں ملتانی دی بجائے اوہا اصطلاح استعمال کیتی ڳئی اے جیہڑی اوں وقت وچ رائج ہئی.
اُچوی: تحصل احمد پور شرقیہ، اوچشریف، مبارکپور، کوٹلہ موسٰی خاں، جانو والہ، نوشہرہ جدید، ہتھیجی، دھوڑکوٹ، ترنڈہ محمد پناہ، ضلع مظفر ڳڑھ دی تحصیل علی پور تے ضلع بہاولپور دی تحصل یزمان دے جنوب مغربی حصے مثلاً دیراوڑ تے ہاکڑا دریا دی پراݨی گزرگاہ وغیرہ دی ٻولی ، سرائیکی دا اُچوی لہجہ سݙیندی اے. اوچشریف دی قدامت دی وجہ توں ایں حصے دی ثقافت دا ہک خاص حسن اے. ماہرین ایں لہجے کوں وی ملتانی(معیاری سرائیکی) وچ شامل کریندن.
ابھیچڑی: کھڑی ٻولی دی ایں سرائیکی کوں وسیب دے ݙوجھے اضلاع وچ جھنگوچی لہجہ آکھا ویندا اے. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ابھیچڑی لہجہ ٻلیندن. اے لہجہ سرائیکی دے معیاری، ملتانی لہجے توں مختلف اے.
قطب الدین محمد اعظم شاه
thumb| محمد اعظم شاہ (Muhammad Azam Shah) ہک قلیل مدت کیتے 14 مارچ، 1707ء توں 8 جون، 1707ء تک برائے نام مغل شہنشاہ ہئی۔ اوہ اورنگزیب عالمگیر دا سب توں وݙا پُتر ہئی۔
قصیدہ
حب دار حسین دے کربل وچ شبیر دی عظمت ڄل ݙیکھو
جئیں شہر تے ہر دم وسدی ہے حق پاک دی رحمت ڄل ݙیکھو
پر دیسی شہر مدینے دے ݙکھلایا شان شہادت دا
پئی در اقدس تے جھکدی ہے ہر ملک دی خلقت ڄل ݙیکھو
جئیں ہیبت ناک زمین کنوں ڳئے پیغمبر وی پناہ منگدے
کیویں سر ݙے تے سنڄ نگری شاہ جوڑی ہے جنت ڄل ݙیکھو
واہ نیک نصیب حبیب گھدی جا روضے دی اوراق دے وچ
اوں ٻݙھڑے یار تے مومنو پیر شبیر دی شفقت ڄل ݙیکھو
جئیں شیر نے لاماں تروڑ تے زوری بحر توں پاݨی ونڄ بھریا
اوہو رعب ہے اڄ تئیں روضے وچ عباس دی حشمت ڄل ݙیکھو
توڑے ناری ہا حر پل دے وچ کیویں مولا نوری کر چھوڑیا
دارین دے وچ کہیں عاسی دی اینویں کھلدی قسمت ڄل ڈیکھو
کیا دھن دولت چا سر وی ݙتے راہ حق دے یثرب والیاں نے
کیویں سرخرو کیتا کلمے کوں سادات دی محنت ڄل ݙیکھو
ہر وقت شفیقا ملک وی جھک اوں خاک تے بوسے ݙیندے ہن
جئیں خاک تے سید سجدہ ݙتا اوں خاک دی عظمت ڄل ݙیکھو
بندہ ٻدھݨے وچ ہک رب ہے
بندہ ٻدھݨے وچ ہک رب ہے۔ ویلھا ٻدھݨا ہے۔ آکاش ٻدھݨا ہے۔ مَاس ٻدھݨا ہے اتیں ایں طرانح سبھے انوبھوتی اتے وچیت ٻدھݨے وچ ہن۔ ما اے ڄاݨدی ہے جو ٻدھݨا آپ ٻال نئیں پر ٻال اے ڳالھ نئیں ڄاݨدا۔ اڄاں تائیں بندے کوں اے سُدھ نئیں تھئی جو او ہک ٻدھݨے وچ ہے جیڑھا ہر ݙینہہ، ہر یُگ وٹیندا ریہہ ویندے۔ ایں ڳالھوں اوندی سُدھ ٻدھ وہیند وانگوں ہے اتیں اوندے لفظ ،جیڑھے اوندی ایں سُدھ ٻدھ دا پتہ ݙیندن، کݙاہیں وی سِدھی اتے صاف ݙس نئیں ݙیندے۔ ایں ڳالھوں اوندی ڄاݨ ہک کُہیڑ وچ ولہیٹی ہوئی ہے اتیں اوندا جیوݨ کہیں تُل وچ نَہی۔ اے بندے دی اینجھی وبھرم ہے جیڑھی اوندے چوپھیر کھنڈی ہوئی ہے۔ ایں طرانح بندہ مدد دی پُکار کریندے۔ اوندی چیک دی پڑڈو یُگ یُگ کنیں سُݨی ویندی پئی ہے۔ اوندے ݙُسکیں نال ہر شے سوگوار ہے۔ اوندے ݙسکیں نال ہوا سوگوار ہے، ساگر اوندے ہنجواں نال لوݨ بݨ ڳئے۔ بھوئیں اوندے مزاریں نال بھریج ڳئی ہے، سُرگ اوندی دعائیں نال گونگی تھی چکی ہے۔ ایں وجہ توں بندہ ہالی اپݨی اوں "میں" دا مطلب نئیں ڄاݨ سڳیا جیڑھی اوندے کیتے ہک ٻدھݨا ہے اتے جیندے وچ ٻال ٻدھیا ہوئے۔
جئیں ویلھے بندہ "میں" آہدے تاں ایں لفظ دے ݙو ٹوٹے تھی ویندن: ہک اوندا ٻَدھݨا بݨ ویندے اتے ݙوجھی رب دی موت کنوں مُکت ہوند۔ سچ تاں اے ہے جو بندہ اکھنڈ دی ونڈ وچ لڳ ویندے، جݙاں جو رب کولہوں وی اے شکتی نئیں جو او اکھنڈ دی ونڈ کرے۔ بندے اپݨے ٻلپݨ وچ ہک اینجھی ونڈ دی منوت کریندے۔ بندہ ایں ٻلپݨ وچ اننت دے خلاف یُدھ اتیں بھیڑی وچ جُتیج ویندے۔ او اے یقین کرݨ لڳ پوندے جو اے اننت اوندا ویری ہے۔
ایں بے میل بھیڑی وچ بندہ رَت دیاں ہنجوں اتے نیر وہیندے۔ جݙاں جو رب۔۔اوندا ما پیو۔۔مہر دی نگاہ نال اوندو ݙیہدا رہ ویندے۔ او (رب) چنڳی تراویں ڄاݨدے جو بندہ ہک گہرے پردہ دے ٹوٹے کریندا پئے جئیں اونکوں اپݨے آپ دے ہکڑپ کوں ݙیکھݨ کنیں اندھا کرݙتے۔اے بندے دی تقدیر ہے جو او بھڑے لڑے، پھٹو پھٹ اتے بے ہوش تھی چھیکڑ وچ جاڳت بݨے تاں جو اپݨی "میں" دی ݙل کوں اپݨے ماس نال بھر اپݨی رت دی مُہر لاوے۔ ایں ڳالھوں، اے فقیرو، تساکوں خبردار کیتا ویندا پئے جو اپݨی "میں" دے ورتارے وچ کیری سواہ بݨ ونڄو۔ جے تائیں تُساں ٻدھݨے وچ رہ ٻال کوں ٻھُلئے رہسو، جے تائیں تُساں گھرٹ وچ نہ پہیسو، اُتلے تائیں تُساں بھوڳ وچ رہ اپݨے کیتے اینجھی موت بݨیدے رہسو جیڑھی سبھے ݙکھیں سولیں اُتے کُرک تھی ٻہندی ہے۔ (میخائیل نیمی، سرائیکی ترجمہ از شاکاہاری)
اردو یونیورسٹی وچ سرائیکی ثقافتی ݙیہاڑ
بنڑ کے راہسوں یک مثال
مرسوں جیسوں نیلی اجرک نال
6 مارچ سرائیکی ثقافتی ڈیہنہ (نیلی اجرک ڈے)
2013ء دے اوائل ڈیہنہ ہن سرائیکی سٹوڈنٹس فیڈریشن فیڈرل اردو یونورسٹی نے یونی دے اندر ثقافتی ڈیہنوار دے طور تے ہک پروگرام کروایا،جیندے وچ پنڈی اسلام اباد دے مختلف یونیورسٹی دے سرائیکی کونسلز دے چییرمین و کابینہ نے وی شرکت کیتی۔ جیندے وچ چیئرمین سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے چیئرمین رانا محمد فراز نون نے چیئرمین سرائیکی سٹوڈنٹس فیڈریشن فیڈرل اردو یونیورسٹی صدام فیض بزدار کوں نیلی اجرک پوائی۔ نیلا رنگ اکھیں کوں اتنا بھانڑاں کہ اوں توں بعد کوئی وی پروگرام تھیئا، کوئی وی ثقافتی شو تھیئا نیلی اجرک بغیر پروگرام ٻُسا لگدا ہئی۔ اسلام آباد پنڈی دے طلباء نے اپڑاں حق ادا کیتا سرائیکی اجرک کوں پروموٹ کر کے۔۔۔۔ جیویں نیلی اجرک کوں اوندے وارثاں پہچان گدھا ہووے۔
First of all Let me appreciate The Saraiki Students of Islamabad/Pindi, Lahore, DIKHAN, gujrat, Wah Cantt, BZU multan, Islamia Uni BWP and many others University's Students. تساں طلباء ہی سرائیکی قوم دے اگوانڑ ہائو، تساں ہی سرائیکی قوم دے فلسفے کوں اگوں تے پہچاونڑ آلے لوک ہائو۔ تساں ہی سرائیکی نیلی اجرک دے ایمبسڈر ہائو۔پوری سرائیکی قوم تواکوں سرخ سلام پیش کریندی حے۔
جیوے سرائیکی
عشق سرائیکستان
جیوے جیوے پاکستان
(فیض کھوسہ)
قطب الدین محمد معظم
thumb| بہادر شاہ اول (Bahadur Shah I) مغلیہ سلطنت دا ستواں شہنشاہ ہئی جیں نے ہندوستان تے 1707ء توں 1712ء تک حکومت کیتی۔ ایندا اصل ناں قطب الدین محمد معظم ہئی، جبکہ ایندے والد اورنگزیب عالمگیر نے اینکوں شاہ عالم دا خطاب ݙتا ہئی۔ ملا ابو سعید ایندے استاد ہن.
افسانے دا افسانہ
ادب دیاں سبھے صنفاں وچوں افسانہ ای اُو صنف ہے جیہنے محض قصے کہانیاں سُٹروالے عام لوکائی کوں اتنا معتبر کر ڈکھا یا کہ کہانی ہن شروع وی اُنہاں تے تھیون لگی تے ختم وی اُنہائیں تے ۔ایں طرحاں کتھائیں اُو خود قصے کہانیاں دا جیندا جاگدا کردار بن گئے۔ لہذا اَساں آکھ سگدے ہئیں کہ افسانے دا لکھیا ونجنا ای کتھائیں بادشاہت تے ملوکیت دے خاتمے دا سبب بن کراہیں جمہوریت دی شروعات دی علامت دے طور تے ساڈے ساہمنے آیا۔ ایہہ گالھ محض اتفاق یا مفروضہ کائی کہ دنیا وچوں بادشاہت تے ملوکیت دا خاتمہ تے جمہوریت دا آغاز دا گھٹ ودھ اوہو عرصہ ہے کہ جیندے وچ عالمی منظر نامے تے قصے تے داستاناں مُکدیاں پِن تے افسانہ عوامی جذبات دی بھرپور قوت تے جمہوریت دی خوشبو نال نسرداپے۔
ایں بیک ڈراپ وچ اساں ایہہ وی آکھ سکدے ہئیں کہ ڈوں سو سال پہلے امریکہ وچ افسانے دا آغاز کتھائیں اُوں تحریک دے عکس دے طور تے وی ساہمنے آیا جیہڑی پہلے اُوں خطے وچ تے ول ساری مہذب دنیا وچ عوامی اقتدار دے پھپھوڑ دی بنیاد بنڑیں۔ اساں اگر پاکستانی زباناں وچ لکھے ونجن والے افسانے دی گالھ کروں تاں ایہہ ساکوں پاکستان بنڑن توں بعد ای کہیں نہ کہیں شکل وچ ساہ گھندا ہویا نظر آندے ۔ میں ’’ساہ گھنن‘‘ دی گالھ ایں گالھوں کیتی ہے کہ عام طور تے اساں کہیں وی لکھت دے مُنڈھ کوں اُوں ڈینہہ توں ڈیکھن شروع کریندے ہئیں کہ جڈن اوہ شائع تھئی۔ حالانکہ شائع تھیونا چھپنا کڈھائیں وی نہ تاں کہیں لکھت دے قلم وچوں نکل تے کاغذ تے آ ونجن دی مُد دی نفی کر سگدے تے نہ اُوہندا متبادل بن سگدے کیوں جو طباعت تاں صرف لکھت دے ابلاغ کیتے ہوندی ہے نہ کہ اُوہندی تخلیق دی مُد دے تعین سانگے.
ظ
میڈی ایہا فرمائش پوری کر سجن ہر حال وے اج گهنا ڈے ڈهولناں میکوں سرائیکی شال وے
نہ منگدی میں محل تے ماڑی نہ جهمکے نہ مہنگی سہڑی کانهہ کانے دی چهت ہووے لاکڑ دی در درسال وے
سینگهیاں پاون میں وی پاواں او ڈکهلاون میں ڈکهلاواں
بوچهنڑ نال وی سہنڑی لگساں مونڈهے رکهساں نال وے
توں ہیں میڈے دل دا جانی توں ہیں راجا میں هاں رانی
ہتهہ وی جوڑاں سہنڑاں سئیں سنڑ زندگی دا بهئیوال وے
تیڈی رہساں نوکر عادل مرضی ہئی هنڑ جو کر عادل
تهلاں دے وچ رل رل کے تیڈا چریساں مال وے
..........عادل گبول ........
آمنہ حق
آمنہ حق پاکستان دی فیشن انڈسٹری دا ایسا ناں ہے جیں نے کئی سال تک انڈسٹری تے بلا شرکتِ غیرے حکومت کیتی۔ انہاں دی وجہ شہرت فیشن انڈسٹری دے علاوہ سابق گورنر پنجاب غلام مصطفیٰ کھر دی دھی ہووݨ وی قرار پایا کیونکہ انہاں توں قبل کہیں اتنی ہائی پروفائل شخصیت دی دھی نے فیشن انڈسٹری وچ قدم نہ رکھا ہئی.
ذاتی زندگی
آمنہ حق پاکستان دی ٹاپ دی ماڈلز وچوں ہک ہن جنہاں نے پاکستان فیشن انڈسٹری کوں ہک نویں جہت ݙتی۔ فیشن ڈیزائنر عمار بلال دے نال شادی کے بعد منظر عام توں تقریباً غائب تھی ڳن۔ پاکستانی فیشن تے ٹی وی انڈسٹری دی جانی مانی شخصیت آمنہ حق جنہاں نے مہندی سمیت کئی ڈرامیاں وچ اپݨی اداکاری دے جوہر ݙکھائے تے لمبے عرصے بعد سوشل میڈیا تے اپݨی ایسی تصاویر جاری کر ݙتیاں کہ ݙیکھ کے یقین نی آندا کہ کیا ایہ واقعی ہی اوہا سپر ماڈل آمنہ حق ہے۔ 2009ء وچ فیشن ڈیزائنر عمار بلال دے نال اپݨی زندگی دی اننگز دا آغاز کرݨ دے بعد شوبز انڈسٹری توں غائب تھیوݨ والی اداکارہ نے جݙݨ اپݨی تصاویر انسٹا گرام تے شیئر کیتیاں تاں ݙیکھݨ والے ݙیکھدے ہی رہ گئے. سابق وزیراعلیٰ پنجاب ملک مصطفی کھر دی صاحبزادی تے معروف ماڈل و اداکارہ آمنہ حق طویل عرصے بعد منظر عام تے آ گئیاں۔
اداکارہ آمنہ حق دے قریبی ذرائع دے مطابق اوہ گزشتہ پنج برس توں امریکا وچ مقیم ہن تے اپݨی فیملی دے نال گھریلو زندگی بسر کریندیاں پیاں ہن۔ اوہ امریکا وچ خیریت نال ہن تے انھاں نے نہ تاں گردش شدہ خبراں دے مطابق خودکشی کیتی ہے تے نہ ہی انہاں دی نجی زندگی وچ ایسے کوئی حالات ہن۔ البتہ اوہ ایسی جھوٹی تے منگھڑت خبر چلاوݨ والے ادارے دیخلاف قانونی کارروائی کرݨ دا حق محفوظ رکھدی ہن۔ اس خبر نال انہاں دے چاہݨ والے تے قریبی عزیز و اقارب انتہائی تکلیف نال گزرے ہن۔ واضح رہے کہ آمنہ حق نے اپݨے فنی سفر دے دوران فیشن ڈیزائنر تے بزنس مین عمار بلال نال شادی کر کے شوبز کوں خیرباد آکھ ݙتا ہئی.
ہونڈا سٹی دی مشہوری وچ آمنہ حق دے نغمے دا کردار
SX8 ہونڈا سِٹی کوں کامیاب کرݨ کیتے جنوری 2000ء وچ ہونڈا نے اینکوں ہک نواں انداز ݙتا۔ نویں انداز دی حامل سِٹی دے نال [[پاکستان]]ی ادکارہ آمنہ حق دا ہک نغمہ وی پیش کیتا گیا ہئی۔ اگر مقامی ٹیلی ویژن چینلز تے چلݨ والا اوہ نغمہ تہاکوں یاد نہ ہووے تاں انٹرنیٹ تے موجود ویڈیو ݙیکھ کے ماضی دے جھروکیاں وچ جھانک سکدے او۔ بہرحال، سِٹی دا نواں انداز پیش کریندے ہوئے ہونڈا نے پچھلی خامیاں دا ازالہ وی کیتا.
سرائیکی تحریک دے خلاف سازشاں
وسیب دی تهزیبی شناخت کو ملیا میٹ کرن تے صوبے دی تحریک کوں زبان ڈیون سانگے کتھایؑیں بهاولپور صوبه کتھانیں ملتان صوبه تے کتھانیں جنوبی پنجاب صوبے دیاں تحریکاں شروع کرایاں گیاں مقصد اے ها جو وسیب دے لوک آپت اچ لڑ دے رهن تے لهور اپنا لُچ تلی رکھے محمد علی درانی تےجمال لغاری جهے کنی میر صادق جحفر تے میر صادق پیدا کیتے گے پر وسیب دے لوکاں فیصله ڈتا که نه بهاولپور نه ملتان صوبه صرف سرانیکستان اے لوگ ناکام تھی تے گھر  بیٹھن    وسیب کو تقسیم کرنٰ آلے حاکمین توں وسیب دے لوکاں سوال کیتے جو باقی سارے صوبے شناخت تے هن تے سرانیکستان کیوں نه هووے لوک پچھدن جو بلوچستان تے بلتستان دا ناں حلال تے سرانیکستان حرام  کیوں ۔۔۔۔۔ءءءءء کیا وسیب دے لوک کهیں دے کمی مزارع هن هُںن وانجھ نه چلسی تے هر زبان تے ایهو لفظ هوسی ۔۔۔تیڈی شان۔۔۔میڈی شان ۔۔سرانیکیسان ۔۔۔سرانیکستان۔۔۔۔۔ساںؑیں محمد اشرف خان لنگاه ضلعی صدر P S P  خانیوال ۔۔نمانیدا بی بی سی  اردو کبیر والا ۔۔۔نمانیدا نیا دور باٹی بنگلا  ۔
قطب جنوبی
حوالے
ونکی:جغرافیہ
افشاں زیبی
افشاں زیبی سرائیکی گلوکار ہے
ایوارڈ
پی ٹی وی ٹیلنٹ ایوارڈ ٢٠١١ء
ابوتمیم معد المستنصر باللہ
ابوتمیم معد المستنصرباللہ دولت فاطمیہ دا اٹھواں خلیفہ تے اسمٰعیلیاں دا اٹھارواں امام 427ھ تا 487ھ ہئی. مستنصر دی کمسنی دی وجہ نال حکومت دی باگ ڈور اس دے وزیر علی بن احمد جرجرائی دے ہتھ وچ رہی۔ اس ہی لوگاں توں ظاہر دی بیعت گھدی۔ اس دا دور امن تے خوشحالی دا زمانہ ہئی۔ 429ھ وچ بنو فاطمہ تے قیصر قسطنیطنہ دے درمیان وچ صلح تھیوݨ نال حلب تے شام دے ݙوجھے شہر محفوظ تھی گئے ۔
دورِ حکومت
مستنصر 724ھ وچ نہایت کمسنی وچ امام بݨا، یعنی ست سال دی عمر وچ ایہ خلیفہ بݨ گیا ہئی۔ اس کوں بنو فاطمین وچ ایہ امتیاز حاصل ہے کہ اس دی حکومت تمام فاطمین توں زیادہ طویل یعنی سٹھ سال چار مہینے تک رہی، اس دے ناں دا خطبہ بغداد تے عراق وچ ہک سال تک پڑھا گیا البتہ حجاج تے یمن انہاں دے قبضے وچ ویہ سال رہا۔ مستنصر دے عہد وچ شام، صقلیہ تے بلاد مغرب توں فاطمی حکومت ختم تھی گئی ہئی۔ اسے دے دور وچ ناصر خسرو نے مصر دا دورہ کیتا ہئی۔ اس فاطمی دربار دی شان و شوکت تے دولت و ثروت دے چشم دید واقعات لکھے ہن ۔
461ھ وچ شام تے سلجوقیاں دا قبضہ تھی گیا تے 467ھ وچ انہاں نے بیت المقدس تے قبضہ کر گھدا۔ اس وقت خلافت فاطمیہ دی حالت ایسی خراب ہئی کہ سلجوقی زرا ہمت کریندے تاں دولت فاطمیہ سو سال پہلے ختم تھی ویندی.
خلافت دی حالت خراب تھی گئی ہئی کہ مصر وچ کوئی اس قابل نہ رہا کہ خلافت دی حالت درست کرے۔ اس واسطے مستنصر نے بدر الجمالی کوں شام توں مصر طلب کیتا جیہڑا شام دا والی ہئی۔ بدر الجمالی 466ھ وچ مصر پہنچا تے مصر دی حکومت اپݨے ہتھ وچ گھن گھدی تے اس بڑے بڑے فتنہ پردازاں کوں قتل کر وا ݙتا۔ بدرالجمالی نے ملک وچ امن و امان قائم کیتا تے کجھ مدت کیتے دولت فاطمیہ مستحکم تھی گئی ۔
وزرائے اعظم
یازوری جیہڑا زہر نال 450ھ وچ فوت تھیا۔ اس دے بعد کثرت نال وزیر منتخب تے معزول تھئے۔ بدر الجمالی تک چالیہ وزیراں دا تقرر تھیا۔ ایہو حال قاضیاں دا ہے، انہاں دی تعداد ٻتالیہ ہے۔ بعض وزیر تے قاضیاں دا تقرر ݙو ݙو ترے ترے وار تھیا ۔ اس دا سبب خلیفہ دی کمزوری تے دربار فوج دا باہمی اختلاف ہئی۔ مستنصر معمولی اشخاص دے ہتھوں پھنس گیا ہئی تے اوہ اینکوں تجربہ کار لوگاں نام ملݨ نہ ݙیندے ہن۔ ناصر خسرو جیہے داعی کوں مستنصر نال ملݨ کیتے ڈیڈھ سال تک انتظار کرݨا پیا
فرقہ نزاریہ دی ابتدا
462ھ وچ حسن بن صباح مصر پہنچا۔ حسن بن صباح دا بیان ہے کہ اس مستنصر توں پچھا کہ آپ دے بعد امام کون ہوسی۔ اس تے مستنصر نے آکھا کہ نزار۔ جبکہ بدر الجمالی چاہندا ہئی کہ مستعلی کوں امامت ملے۔ اس واسطے اوں نے  اونکوں مستنصر نال ملاقات توں روک ݙتا تے زبردستی اونکوں شام روانہ کر ݙتا مگر ایں اختلاف نال اسماعیلیاں وچ ہک نویں فرقے دی بنیاد رکھیجی جیہڑا اسماعیلیہ امامیہ نزاریہ یا آغاخانی دے ناں نال ڄاݨیا ویندے تے جیہڑے مستنصر دے بعد مستعلی دی بجائے نزار دی امامت دے قائل ہن.
وفات
مستنصر نے سٹھ سال چار مہینے حکومت کرݨ دے بعد 487ھ زہر نال وفات پاتی ۔
تھر پروڈکشن
تھر پروڈکشن ہک ٻہوں وݙا ادارہ ہے. سرائیکی زبان دی خدمت کریندا پئے
بانی
ایندے بانی سید حسن علی شاہ ہن.
ظامی بہاولپوری
ظامی بہاولپوری سرائیکی زبان دا محقق، شاعر تے سرائیکی دا ماہر لسانیات ہے۔ اصل ناں محمد بشیر احمد ہے۔
حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
جے جے تھامسن
جوزف جوہن تھامسن (18 دسمبر، 1856ء تا 30 اگست، 1940ء ) ہک برطانوی طبعیات دان ہئی۔ اوہ برطانیہ دی رائل سوسائٹی دا ممبر ہئی ۔ 1884ء وچ اونکوں کیمبرج یونیورسٹی وچ واقع کیونڈش لیبارٹری وچ تجرباتی طبیعیات دا پروفیسر مقرر کیتا ڳیا۔ 1897ء وچ جوزف تھامسن نے ایہ ثابت کیتا کہ کیتھوڈ شعاعواں دراصل غیر دریافت شدہ انتہائی باریک ذرات ہن۔ جنہاں دی کمیت تے جسامت انتہائی گھٹ ہے تے انہاں تے منفی برقی چارج موجود ہے۔ انہاں ذرات کوں الیکٹران دا ناں ݙتا ڳیا ۔ایں طرح تھامسن نے پہلا ایٹمی ذرہ دریافت کیتا تے اوں دور وچ رائج ایہ نظریہ کہ ایٹم ناقابل تقسیم ہے کوں غلط ثابت کیتا۔
قطب شاہی سلطنت
سلطنت قطب شاہی (Qutb Shahi Sultanate) جینکوں سلطنت گولکنڈہ (Golconda Sultanate) وی آکھا ویندا ہے. اے ہک ترک سلطنت ہئی جیہڑی فارسی ثقافت توں متاثر ہئی۔ سلاطین کوں مجموعی طور تے قطب شاہی آکھا ویندا ہے تے یہ خاندان گولکنڈہ دی ریاست دا حکمران ہئی۔ thumb|قطب شاہی پرچم
تُریاں
سرائیکی وچ اے سبزی ساوی توری سݙیندی اے. صحت واسطے انتہائی مفید ہے سبزی کئی طرح نال پکا کے کھادی ویندی اے. توری سُک ون٘ڄے تاں ایندے نال سُٻیاں بݨدیاں ہن۔ جہڑیاں دھان٘وݨ ویلے استعمال تھیندیاں ہن۔جسم کوں کُچݨ دے کم آندیاں ہن۔ thumb|ولھ نال لڳی ہوئی توری ایہ ایشیاء تے افریقہ وچ تھیندی ہے۔
دیوان خوشدل
آپ دا پورا ناں دیوان محمد غوث ثالث اتے تخلص خوشدِل ہا۔ آپ حضرت دیوان سلطان احمد قتال تے حضرت مخدوم جہانیاں جہان گشت دی اولاد وچوں ہن۔ آپ دی پیدائش ١٨٣٥ء ہے۔ آپ خواجہ فرید کنوں ݙاہ سال وݙے ہن۔ آپ اوچ شریف کنوں نقل مکانی کرتے جلال پور پیروالا تشریف گھن آئے۔ آپ حضرت محکم الدین سیرانی اویسی دے سلسلہ وچ بیعت ہن۔ جلال پور پیروالا وچ آپ دا مزار مبارک ہے۔ دیوان خوشدِل ٻہوں وݙے عالم تے درویش شخصیت دے مالک ہن، آپ کوں عربی، فارسی زباناں تے عبور حاصل ہائی۔ دیوان خوشدل ݙوہڑے دے بادشاہ ہن۔ آپ ݙوہڑے دے ݙو ترائے وݙے شاعراں وچ شمار تھیندے ہن۔ آپ دا سارا کلام عشقیہ تے فراقیہ ہے۔ آپ دے ݙوہڑے زیادہ تر صوفیانہ رنگ وچ رنگے ہوئے ہن۔ ایں توں علاوہ خوشدل کوں فراقیہ جذبات دی ادائیگی وچ کمال حاصل ہے۔
ساوݨ ماہ سوہیلا آیا، نت ملہاراں جھڑیاں
کر گھمسان وہن ندیاں رہن ہمیشہ چڑھیاں
لُڑھدے بھاݨ، نہ لہسن کندھی دن رات رہن وچ دھڑیاں
خوشدِل ماہی پار سُݨیندا میں راہ بھلیندی کھڑیاں
آپ کوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے خان٘دانی استاد ہووݨ دا شرف حاصل ہے۔ آپ دا وصال ١٩٢١ء مطابق ١٣٣٩ھ وچ تھیا۔ آپ فارسی زبان وادب دے ٻہوں وݙے عالم ہن۔ ایں سانگے آپ کوں سعدی ثانی سݙیا ویندا ہائی۔ ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
اردو یونیورسٹی یا پولیس یونیورسٹی
قوم دے نوجوان جیڑھے جو مختلف شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھدن، ہکے پلیٹ فارم تے جمع تھیونڑ لگ گئن۔ ایہا ساڈی سرائیکی قوم دی سب کے وڈی کامیابی ہے۔ عدم تشدد دے مظاہر فطرت ڈیکھنڑے ہوون تاں ساڈی سرائیکی زبان دے دانشوریں کوں اختلاف رائے دے معاملے وچ آپنڑی ذات کوں آڑ نہ بناونڑ والے لوک نظردن، کہیں دانشور کہیں ڈوجھے دانشور دے قتل دا حکم نہیں ڈتا، چار ہزار سالہ تاریخ گواہ ہے جو کہیں دانشور کہیں قوم کوں نفرت نہیں سکھائی۔ اساں امن محبت والے لوک ہیں، ساکوں تشدد کولو شدید نفرت ہے۔ ساڈے وسیب وچ لاقانونیت دا راج ہے۔ کتنے قسم دے قتل تھئن اتھاں تونسے وچ کہیں دا کوئی پتہ کائنی، اتھاں کتنے جعلی پولیس مقابلے تھئن، حالانکہ ایں دور اچ حقیقی پولیس مقابلے دا تصور وی نہیں ہوونڑا چاہیدا ہے۔
پولیس دے ہتھو عوام کوں پریشرائز کیتا ویندا پئے۔ مہانگ دے خلاف مظاہرین کوں احتجاج کرنڑ تے گرفتار کر کے گھن گئن۔ انہیں تے پرچے تھی گئن۔ لیکن اینجھے کیس جلدی نہیں مکدے۔ فریقین ہک بئے کوں روز پیشی تے ڈیکھ دیکھ عق تھی ویندن تاں عدالت اچ بندہ بئے بندے کوں مار سٹیندے، پولیس دا کوئی زخمی نہیں تھیندا، جوابی کاروائی وچ یا تاں بندہ ملزم گرفتار تھیونڑ دی خبر آ ویندی ہے یا فرار تھیونڑ دی خبر آ ویندی ہے، کوئی زخمی فرار زخمی نہیں تھیا، کوئی پولیس مقابلہ نہیں تھیا۔ پولیس مقابلے تھیونڑے چاہیدے ہن عدالت دے احاطے وچ، یا عدالت دے صحن وچ، باقی ساڈے روایتی جعلے پولیس مقابلے دی عدالت تک وی آواز نہیں آندی۔ حکومت کولو مطالبہ کرو جو پولیس کوں بہتر کرنڑ کیتے پولیس ریفارمز دے ناں تے ہک علیحدہ صوبائی محکمہ بنڑایا ونجے۔ جیڑھا صرف پولیس اصلاحات دی یونیورسٹی ہوسی۔ لیکن کیا کریجے مویا ذال دے دم درودیں تے چھٹا کھڑے۔ نصراللہ بلوچ
بندہ، بھاہ، ہوا تے پاݨی
"بندہ ،بھاہ ہواتے پاݨی" سئیں عبدالباسط بھٹی دا ݙوجھاافسانوی مجموعہ ہےـ ایں مجموعے وچ چھوٹے چھوٹے سولہاں افسانے شامل ہن. پہلے مجموعے: "وکاؤ چھانورا" طرانویں ایں مجموعے داناں وی ہک کلیدی افسانے اتے رکھیاڳئےـ سرائیکی نثر اج باسط سئیں دی بھارو ہے تے انہاں دی روہی دی ڈکشن تے محاورے نال سنگری نثرنے سرائیکی زبان کوں ثروت مندبݨائےـ بقول شخصے :"سرائیکی زبان باسط سئیں تے نازل تھیندی اے "زبان دی خاص چس رس جہڑی باسط سئیں داخاصااے، اے ڈکشن انہاں دے ایں افسانوی مجموعے وچ وی انویں ڄاپدی اےـ انہاں دا سب توں وݙاحربہ انہاں داذخیرہ الفاظ ، زبان داخاص ڈکشن تے قصہ گوئی ہے ـ باسط سئیں دیاں اے کہاݨیاں اساݙے اڳاڑے پچھاڑے تھیوݨ آلے روز دے واقعات ہن. فرق اے ہے جو انہاں ، نکے نکے واقعات کوں ہک تخلیق کاردی نظرنال ݙٹھے، تے انہاں کیتے کوئی عجب تکنیک ورتݨ دی بجائے ہک قصہ گو دے انداز وچ پیش کرݙتےـ باسط سئیں دے اندر ہک فنکار قصولی وی موجوداے جہڑا اساکوں قدیم قصہ گوئی دی روایت نال جڑیندے تے ایں روایت کوں اگوں دے ودھارا وی ݙیندے. انہاں دی نثر پڑھݨ دی اپݨی چس اے تے سݨݨ دی ہک ٻئی رس اےـ جہڑے افسانے انہاں توں سݨیے ہوئے ہن، انہاں کوں پڑھدیں اینویں ڄاپدے جوورقے دے پچھلے پاسوں باسط سائیں اپݨے مٹھے الا تے مخصوص جادوئی انداز وچ آپ الیندے پن ـ انہاں دا ہرافسانہ مقصدی ہوندے جہڑا مکدیں ہوئیں آخیروچ کوئی چیتے پتے دی ڳالھ اساݙے پلے ٻدھ ویندے ـ جینویں پہلے عرض کرچکیاں، جو انہاں دیاں کہاݨیاں زندگی توں نسردن تے انہاں دے کرداروی انہاں دے نت دے سنگتی ساتھی جاء ماحول دے ڄاݨیے سنڄاݨیے لوک ہن. او شمیم سئیں ہن، رفعت عباس سئیں یاول محمودمہے یا کوئی پیر، فقیر، ملاں بھوپا، کامریڈ، سردار ، پروفیسریاول ایجھاں کوئی ٻیا جینداجاگدا، ٹرداپھردا تے ڄاپداکردار ہوندے، جہڑا تھولے ٻہوں وٹاند پھیر نال اساݙے زندگی نال جڑیارہندے  تے اوندا حصہ ہوندےـ  جنہاں نال جڑیے چھوٹے موٹے واقعات، ڳالہیں کہیں ویلے ہک وݙا سبق ݙےویندن ـ انہاں دے سارے موضوع تے  کردار اپݨے ماحول تےوسیب توں نسردن تے ایندا حصہ ہوندن ـ باسط سئیں جوکجھ ݙکھیندن او اساݙا اپݨا سݨہپ تے کڄھپ ہے ـ   پہلے مجموعے وچ شامل "وکاؤ چھانورا" تے ایں مجموعے داکلیدی افسانہ "بندہ بھاہ  ہواتے پاݨی" افسانے دے عالمی انتخاب وچ رکھݨ دے ݙادے ہن. اے افسانے اڄوکی نویں نکور "ماحولیاتی تنقید"(Ecocriticism) کوں ٻہوں سارامواد ݙے سگدن. اے ݙوہائیں افسانے ایں حوالے نال ہک انجھ مطالعے دے متقاضی ہن ـ
باسط سئیں دی نثر میں ورگے ہر طالب علم تے اپݨی ماء ٻولی نال پیارکرݨ آلے ہربندے دے پڑھݨ ݙا دی ہےـ انہاں دی افسانوی نثر جتھاں اپݨی ماء ٻولی دی اصل چس رس نال واقف کریندی ہے اتھاں اے اپݨے پڑھݨ آلے کوں فکری تے نظری سوجھل وی ݙیندی ہےـ
ابوجا
thumb|ابوجا دے کجھ مناظر
ابوجا (انگریزی: Abuja) نائجیریا دا دارالحکومت ہے جیندی آبادی 25 لکھ ہے۔ 1976ء وچ دارالحکومت دی لاگوس توں منتقلی دے متفقہ فیصلے دے بعد ملک دے وسط وچ ایں شہر دی جگہ دا انتخاب کیتا گیا۔ ایویں وفاقی دار الحکومت دی حیثیت نال ایہ شہر وجود وچ آیا۔
ابوجا شہر دی تاریخ
نائجیریا نسلی و مذہبی اعتبار نال کافی حد تک تقسیم ہے تے اس واسطے ملک دی آزادی دے بعد توں ایہ تجاویز سامݨے آندیاں پیاں ہن کہ دارالحکومت اینجھے مقام تے ہوݨا چاہیدا اے جیہڑا تمام فریقاں کیتے غیر جانبدار حیثیت رکھدا ہووے تے اتھاں نسلی یا مذہبی اعتبار نال کہیں فریق کوں اکثریت حاصل نہ ہووے۔ ایں مقصد کیتے 1970ء دی دہائی دے اوائل وچ ایں مقام دا انتخاب کیتا گیا۔ ابوجا دے قیام دا ہک ٻیا سبب لاگوس وچ بہت تیزی نال ودھی ہوئی آبادی ہئی۔
شہر دی تعمیر دا آغاز 1970ء دی دہائی دے اواخر وچ تھیا لیکن اقتصادی مسائل تے سیاسی عدم استحکام دے باعث تعمیر 1980ء دی دہائی دے اواخر تک ہی مکمل تھی پائی۔
12 دسمبر 1991ء کوں ابوجا کوں ملک دا دار الحکومت قرار ݙیوݨ دا باضابطہ اعلان کیتا گیا۔ وفاقی دار الحکومت دا نقشہ تے تعمیرات انٹرنیشنل پلاننگ ایسوسی ایٹس (IPA) نے تیار کیتا جیہڑا امریکی اداریاں، پی آر سی کارپوریشن، والس، میک ہارگ، رابرٹس اینڈ ٹوڈ، تے آرکی سسٹمز تے مشتمل ہئی۔
بندے بندے ہوندن گھوٻی گھوٻی ہوندی اے
سردار آپڑیں وارث کوں سیاسی میدان ءچ آنڑنڑ کنیں پہلے اوکوں سیاست دے گُر تال سکھاونڑ لُو ہک پرانڑے سیاسی دی خدمت حاصل کیتی اوندے اگو مٹھائ دا ڈبہ رکھ کے آکھیس مرشد ایکو آپڑیں شگردی ءچ قبول کرو ایکوں میں، وانگوں گریٹ لیڈر مخلص مسیحا تے کھرا سیاسی بنڑا ڈیو، مرشد پہلے ڈینھ اوکوں ڈسیا میڈا پتر سب توں، پہلے توں لومڑی وانگوں، چالاک بنڑ ڈیکھال سجی، مار کھبی، اے زھن ءچ، رکھ توں کوئ عام انسان نہویں، نہ عام انسانیں، آلی سوچ رکھڑیں ھے، امریں نال توں، بزنس مین بنڑ کے الاونڑے تے عام انسانیں نال تئیں گودا بنڑ کے الاونڑے، سال ڈو ءچ کہیں غریب دے جنازے تیں ونجے تاں گڈی وڈی ءچ ونجیں بھانویں جوان دی لاش ھووے توں، کاٹن شاٹن لاء کے اوندے وارثیں کنیں زیادہ اوندے انھیں رشتے داریں کوں گلکڑیاں پاویں جیرھے تیڈے ووٹر تے سپوٹر ھوون. اگر تیڈا کوئ ووٹر تھانڑے ءچ بند ھووے خبردار بھانویں، جنیجھاں چھوٹا کیس ھووے پہلے ڈینھ نیں چُھڑوانڑاں نتاں گالھیں کریسن کیرھا کیس ھا، اونویں چُھٹ ونجوں ھا، تھانڑے ونجنڑ کنیں پہلے تھانڑے دی کالا ماتا یعنی ایس ایچ او کوں فون کرکے آکھیں میں آندا پیاں توں گشت تے چخے تھی ونج، میں ملزم کوں آکھساں بجرنگ بلی گشت تے ھے، اے ول آ وے پچھیں تیڈی گال کریساں، چل ہُنڑ اے ڈس تقریر کرنڑ آندی ھئ، شاگرد آکھیے نہ مرشد میں تقریر نمھیں کر سگدا، مرشد اوکوں سبزی دے کھیت ءچ گھن گیا جتھاں گوبھیاں پھل چائ کھڑیاں ہن، مرشد آکھیے انھیں گوبھیں کوں بندے سمجھ کے تقریر شروع کر ڈے، جتاما صاحب شروع تھی گیا تقریر تے، کجھ ڈینھ بعد جڈاں ووٹیں دے موقع تے تقریر شروع کیتی، لوکیں سوال کیتے، لتاں کنبنڑ لگ گیاں کیونکہ بندے بندے ھوندن گوبھی گوبھی ھوندی ھے.
عمران خٹک
عمران ختک پاکستانی سیاست دان ہن۔ او قومی اسمبلی دے رکن وی ریہے ہن.۔
سرائیکیاں دی ونڈ
ست کروڑ سرائیکی ڈو قسم دے سرائیکی ان ہک سرائیکی پیور سرائیکستان الے ان او نہ کہیں غیر دی سٹیج تیں ویندن نہ اپڑیں سٹیج تیں کہیں غیر کوں انونڑ ڈیندن۔ ڈوجھے سرائیکی رلوڑ جنوبی پنجاب الے ان صرف چھڑے نعرے سرائیکستان دے مریندن ودے جیڈیں کیڈیں رہ ویندن ہر سٹیج تیں ویندن اندن سہرے وی ہر کہیں کوں پوائی رہندن مبارخاں وی ہر کہیں کوں ڈتی رہ ویندن اجرکاں وی ہر کہیں کوں پوائی رہندن کہیں نال اٹ وٹ وی نئیں کڈھدے کوئی جو تقریر وچ اکھے ساڈا جنوبی پنجاب صوبہ انج کر ڈے اے بھرپور تاڑ یاں وی مریندے رہ ویندن ہر ویلھے عوام دا ای چیتا پٹی رہ ویندن ہک بے کوں صوبے بنڑنڑ دیاں مبارخاں وی اکثر اوقات ڈتی رہ ویندن خوش روحانی لوک ان کہیں شئے دا کوئی پتہ نئیں صوبہ بنڑے نہ بنڑے اے اپڑان خوش نہال ودن سارا ڈیہنہ گودیں نال ودن وت بے ڈیہنہ سرائیکی صوبے دا جلسہ وی رکھی کھڑن اتھاں وت اوہو گودا جناب پنجاب دے نعرے کھڑا مرویندے نعرے مار مار سنگھ انہیں دا پڑیندے اے خوشن جو انہیں کوں انج صوبہ پیا ملدے تساں ڈسو اگر میں غلط اکھیا ھووے ڈو قسم دے سرائیکی ھن یا کئیناں اگر ھن تیں ول پچہیں ڈسو تساں کیرھے سرائیکی او شرم وی نہ کرو ڈسو وی ضرور تساں کیرھے سرائیکی او رلوڑ کیں پیور اساں فی صد اوسط کڈھڑیں اے شفقت کرو وڈیپے توں نکل کیں کمنٹس ضرور کرو اگر کمنٹس نہ کریسو پچھیں میں اے سمجیساں کجھ دال اچ کالا ھ مہربانی جیوو پئے توھاڈا اپڑاں۔۔۔۔۔اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی
9 February at 09:29
سویل
سویل سرائیکی دی اشاعت دا سلسلہ اساں 2006ء وچ شروع کیتا ہاــ جیڑھا جو باقاعدگی نال جاری نہ رہ سگیاــ کویلی دی ٹور ٹُردیں ٹُردیں اساں نوں سالاں وچ یارھاں شمارے شائع کیتے ـــ اوندے بعد ستمبر 2016ء توں اساں باقاعدگی نال سویل سرائیکی دا سہ ماہی شمارہ شائع کریندے پئے ہئیں ــ 2016ء وچ پہلے ڈو شمارے ستمبر اکتوبر اتے نومبر دسمبر ڈو ماہی کڈھیے ہِسے ، باقی شمارے سہ ماہی ہِن ــ سویل سرائیکی دے پہلے یارہاں شماریں دا ریکارڈ اساڈے کول موجود ہے لیکن اُنھاں دی سافٹ کاپی نہ ہووݨ پاروں وِکی پیڈیا تے فی الحال اپلوڈ نسے کر سگدے پئے۔۔۔۔جیویں جیویں وقت مُہلت ڈتی اُنھاں بارہاں شماریں کوں وی ایں پیج تے شامل کر ڈیساں ۔ (غیور بخاری ایڈیٹر : سویل سرائیکی ـــ بہاول پور)
سویل دا ہک اداریہ، ایڈیٹر غیور بخاری دا لکھا ہویا
جیویں 20ویں صدی دے چھیکڑ وچ سرائیکی لوک سانجھ دے دانشوراں سرائیکی قوم دی سُنڄاݨ تے بقا کیتے ہک لائحہ عمل تیار کیتا ہا جیرھا جو اوں وقت دے تقاضیں دے مطابق دُرست تے کامیاب ہا ، اڄوکے دَور دے تیزی نال بدلدے ہوئے حالات دے طوفان وچ جتھاں ایں دھرتی دے لوکاں دی جُڑت تیزی نال تُرٹدی ویندی ہے، نظریاتی سوجھلا ختم تھیندا ویندے ، سرائیکی زبان ، ثقافت تے ادب واسطے کئی چیلنج سامݨے آ ڳن اِنھاں حالات وچ ہک ’’قومی کانفرنس ‘‘ دی سخت ضرورت ہے جیندے وچ سرائیکی دھرتی دے دانشور ، اڳواݨ تے سوجھواݨ شریک تھی تے اڄوکے حالات دے ہر طرح دے چیلنج دا مقابلہ کرݨ سانگے ہک متفقہ لائحہ عمل قوم کوں ݙیون۔ جیندے اُتے عمل کر تے اساں اڄوکے زمانے وچ کامیابی نال جی سڳوں ۔
ایہ تجویز جولائی 2016ء دے چھیکڑی ہفتے اچ سرائیکی وسیب دی کانو کان تھئی سنگت سانگے فیس بُک تے اپ لوڈ کیتم تاں میکوں دھرتی ڄایاں دے چہرے تے مونجھ زیادہ تے اُمید گھٹ نظر آئی۔ مونجھی حیاتی دے ایں کوجھے موڑ دا لانگھا لنگھیم تاں میݙی دید ساری دُنیا دیاں قوماں دے کلچر تے ونڄ پئی تاں میکوں ایں گاٖلھ دا شدت نال احساس تھیا جو پوری دُنیا دا کلچر ’’گلوبل کلچر‘‘ دی شکل اختیار کریندا پئے۔ انسانی حیاتی دے جیوݨ دے تقاضے تبدیل تھیندے پِن ، قوماں ادب اتے تہذیبی حوالے نال زوال دا شکار تھیوݨ دی وجہ توں مرݨ شروع تھی ڳن ایں اوکھے موڑ تے میں اپݨی مردی ثقافت ݙیکھ تے چُپ نی رہ سڳدا۔ میݙا خیال ہے جو اڄوکے حالات اچ بدامنی تے انتشار کوں مُکاوݨ سانگے ادب کوں فروغ ݙیوݨ لازمی تھی ڳئے۔ موبائل فون تے انٹر نیٹ دی وجہ توں بھانویں جو ساݙے پوری دُنیا نال رابطے تھی ڳن پر حقیقی جُڑت ختم تھی ڳئی ہے،حقیقی جُڑت میل ملاپ نال زندہ رہندی ھے۔ ٹیلی ویژن ، ڈش ، کیبل دی وجہ کنوں لوکاں کوں اپݨے گھر اچ تفریح مِل ڳئی ھے جیندی وجہ کنوں ہُݨ میلے مُکدے ویندن تاں ساکوں ہُݨ چاہیدا ھے جو اساں ہُݨ مِلݨ نہ چھوڑوں۔اینویں اساݙے وسیب وچ مشاعریاں دی عظیم روایت وی مُکدی ویندی ہے ایں سانگے ہُݨ اساکوں چاہیدا ھے جو اساں وسیب اچ چھوٹیاں چھوٹیاں ادبی نشستاں دے رواج کوں زیادہ توں زیادہ ودھاؤں۔ میݙے خیال وچ ایں دور اچ ادبی تنظیماں دی پہلے توں ضرورت ودھ ڳئی ہے۔ ادب ہمیشہ انسان کیتے شعورتے سوجھلے دا سبب رہ ڳئے ۔ ہک شاعر ، ادب دے ذریعے قومی خدمت سرانجام ݙے سڳدے میں ادب دے ذریعے اڄوکے دھرتی ڄایاں کوں نویں دڳ تے ٹورݨ دا اَہر کریندا پیاں جے تُساں وی ماء دھرتی دا درد سینے رکھدے ہو تاں اَؤ رَل کراہیں تُرٹدی سنگت دا سچا سانگا جوڑ تے جیوݨ دا اَہر کروں۔ (غیورؔ بخاری)
سرائیکی قومیت تے خطہ سرائیکستان دی دشمن شخصیتاں
خطہ سرائیکستان بشمول سابقہ صوبہ ملتان، ریاستہائے بہاولپور، بکھر، ٹانک وغیرہ، ہک انتہائی قدیم مگر سیاسی، معاشی، ثقافتی تے اقتصادی اعتبار نال ٻہوں اہم علاقہ اے۔ پچھلے وقتاں اچ اے خطہ اپݨی خوشحالی پاروں سونے دی چیڑی مشہور ہئی۔ سندھو، گھارا، راوی، بیاس، ہاکڑا تے چنانہہ جیہے دریاواں دے سنگم تے گزرگاہ ہووݨ دے کارݨ اے سارا علاقہ زرعی پیداوار دا ڳڑھ ہئی تے ایندے نال نال اتر ہندوستان دا ہک وݙا تجارتی مرکز وی ہئی۔ اتھاں تھیوݨ والی تجارت سکے رستیاں دے نال نال دریاواں وچ ٻیڑیاں تے چھوٹے بحری جہازاں دے ذریعے وی تھیندی ہئی۔ تجارت کیتے آوݨ والے کئی قافلے تے وݨکو وݨکی وپاری اپݨا وپار کرݨ آندے ہن تاں واپس وطناں تے ونجݨ دے بجائے اتھوں دے واسی بݨ ویندے ہن۔ ایویں ای اے سارا خطہ دولت، ملک تے حکومت دی ہوس وچ مبتلا حملہ آوراں دی زد وچ وی رہ ڳیا۔ انہاں حملہ آوراں وچ زیادہ تر او ہن جیہڑے آئے تاں اتھاں حملہ کرݨ ہن پر او اتھاں آ کے ، حملہ کر کے تے حکومت تے قبضے کر کے بجائے پچھلی راڄدھاݨی کوں ونڄݨ دے اتھاں رہ ڳئے تے انہاں دے نسلاں وی سرائیکی قومیت وچ ہمیشہ واسطے ضم تھی ڳئے تے سرائیکی وسیب نے وی انہاں کوں قبول کر گِھدا۔ یعنی سرائیکی وسوں وچ جیہڑا آیا ، بھاویں جیہڑی نیت نال آیا پر واپس نہ ڳیا تے سرائیکی بݨ کے وسیب وچ وس ڳیا تے اوندیاں اڳلیاں پیڑھیاں سرائیکی سݙیجیاں۔ ایں طرح سرائیکی وسیب راجپوت، ڄٹ، عرب، قریشی، آریائی، دیراوڑ، بلوچ ، پٹھاݨ، یورپی تے مہاجر جیہے وݨکو وݨکی نسلاں، برادریاں تے قبیلیاں دا ڳڑھ بݨیا تے سرائیکستان سݙیجا تے ہر آوݨ والے کوں اپݨے دامن وچ پناہ ݙیندا ریہا۔
پر ایندے نال ای تصویر دا ݙوجھا رخ اے ہے کہ سرائیکی وسوں دا واسطہ ایہو جیہے لوگاں نال وی پیا کہ جتھاں وسیب نے ہر کہیں کوں فائدہ ݙتا ، اتھائیں کجھ لوگاں نے ایندا قدیم وجود مٹاوݨ تک دا آہر وی کیتا تے اتھوں دے سرائیکی لوگاں کو معاشی ، سیاسی تے اقتصادی نقصان پہنچاوݨ دے نال نال انہاں دا خون کرݨ توں وی دریغ نہ کیتا جیندے مثالاں تاریخ دے ورقیاں وچ ہمیشہ واسطے محفوظ ہن۔ اے سرائیکی دشمن طاقتاں اڄ توں ہزاراں سالاں بتھے تاریخی صفحیاں وچ وی ݙسدن پر اڄ وی موجود ہن۔ انہاں دا مقصد اڄ وی سرائیکی دی سنڄاݨ تے وکھرپ دا خاتمہ کرݨا اے جیندے وچ اے پچھلیاں طرح نامراد تھیسن۔ پر سرائیکی قوم دے نینگراں کیتے انہاں دا نتارا ضروری اے تاکہ سرائیکی قوم دی ترقی تے خوشحالی دا سدھام تھیوے۔ (اسماعیل بھٹہ، 27 اپریل 2019ء)
طیب رضوان زرش
طیب رضوان زرش سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
دیرہ غازی خان نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
تَیݙے زُلــف دَراز تُوں پِیریں تَئیں چُودَھار ہِن چَرچے ݙَیکھن ݙے
مَیں ݙِیونڑے پَاند مــحبت دَا مَیں لِکھݨن پَرچے ݙَیکھن ݙَے
تَھئن زَرِش ؔ تَیݙے چَہرے تے کَئی خُدا دَے خَرچے ݙَیکھن ݙَے
زَرِش ؔ
ݙوہڑہ
اے تَسبیاں ڳکڑیں دَاݨے سَبھ جَہڑے ہِن مَعجُود پَڑھیسن پَئے
اساں نَال نِیاز دے نَاں ہوسوں نَاں ہوسی وَجود پَڑھیسن پَئے
سَاکوں پَڑھسِن پَیارے لَحظہ کَھن کَئی لا مَحدُود پَڑھیسن پئے
آ زَرِشــــّ آخـری زَیـارت ݙے پِچھیں دَم دَرُود پَڑھیسن پَئے
ول کَلہا ݙیکھ کے رَاتیں کُوں ݙکھ ݙُھکدا ہا ہاں ݙُکھدا ہا
میکوں ڳل لا زَرِش مَال اُوندا جَاں جُھکدا ہا ہاں ݙُکھدا ہا
اُوندے بعد ہَمبھاہ پیا ماندا ہا دُھوں دُکھدا ہا ہاں ݙُکھدا ہا
تَیݙا قُول ہا سَنگتی سَــــاہ تئیں ہیں تئیں اپݨاں ظَرف ݙِیکھال گِھدے
مَیـݙا مـَـہݨا نئـیں ھِ ڳال سِــدھی تَیݙیں ڳالہیں خَــــان ٹِھڳال گِھدے
پَر سُوچیں سَـہی میݙی زِندگی دَے تَئـیں ݙھینہ کَھادن تئیں سَـال گِھدے
کَل رات تاں زَرِش کِلـھے تِھئـیوں دِل رُوندِی ہئی مَیں حــَال گِھدے
تَئـیں خِیال چَاتِے تُوں چُور ہِیویں بَݨ آپ اَدِیب نِکھڑدے ڳِئیوں
ھَاسے دُور تَاں سِک وِی تِھیندی ہَئی تِھیُوں ڈَھیر قَریب نِکھڑدے ڳِئیوں
زَرِش ؔ
سَاکُوں رِزق دِی ڳول اِچ ڳال ݙتی ھِ ہُݨ دا شَام سَبھائیں دا نئیں
سَاکوں وَہم دَے وَپرے آن ݙَسائے سِک سئیں دی ھِ سَاہ سائیں دَا نئیں
سُکھ آپو ڄَاݨ کِیوں آ بَہندے مَہمَان تَـــاں سَاݙے جَاہیں دا نئیں
سَاکوں زَرِش تَیݙے آســرے ہِن بِیا ݙسدا پَئے کُوئی کَہیں دَا نَئیں
زَرِشــــّ ,,
سَاہ سَاہ دِی وِیل وَتیندیں ہُونویں سِک سَخت اُمـید بَݨائی پَئی ہَئی
بݨائی پِیاں ہَن اَکھـــیاں جَــالے کَائی ھَنج ھَنج تَنقید بݨائی پَئی ہَئی
اَساں ہَاسے زَرِش ؔ پِیــریں وِچ تَیــــݙی مُونجھ مُرید بݨائی پَئی ہَئی
زَرِش
تیڈی مُونجھ دِے بُھوگ
ڈِھینہ ڈُکھڑے ہَن مَیڈے پُکھڑے ہَن
تَیڈے لَہجے سَخت تِ رُکھڑے ہَن
تِھیاں اَکھیں رُو رُو ٹُکڑے ہَن
تَیڈی ضِد تُوں سئیاں ہِینڑی تَھئی
کَہیں جَاہ دا جَیکر ڈَس مِل پئے..!
کَہیں بِی بِی دِی مَیں واگ مَنی..!
کِہیں بُھوپے توں وَنج پُھل لِکھوائے...!
رُل رُل لِکھوائے آ ڈیکھیں ہا.....؟
آ ڈیکھیں ہا.....؟
پِن مَنگ تِے وَالیاں وَسبے تُوں
میں رَتول کِیتی ڈِیڈھی تِے
کَئی کالے کُکڑ کُہائے ھن مَیں
ڈَس اِتنا رُوگ اِے کَئیں بُھوگئین
تیڈی مُونجھ دِے بُھوگ تَاں مَیں بُھوگئین
زَرِشــ
غزل
تُوڑے بُھولے بَھالے لُوک ہیں
تَیݙے نَاں تُوں ڳَالھے لُوک ہیں
جَہڑے مِـلدن ݙُکھ ݙے وِیندن
کـتنے اَندرُوں کَالے لُوک ہَیں
تیݙی جُھوک دے رَاکھے رہوؤں
وَل نَصیبیں وَالے لُوک ہیں
اَساں تَاں مَتوالے لُوک ہیں
ݙُوھ مَنجھیں دے پَاندے ݙَیسوں
کِھیر پلاوݨ وُالے لُوک ہیں
تَیݙے پیر دی دُھوڑ ہَیں زَرِش
تَیݙے شَہر نِکالے لُوک ہَیں
زَرِشــّـ ,,,
ہُݨ تاں جَندرا کُھولوں
ہَائے ہَائے مَیݙے دِل دی کُنجی
مَٹھی
عَقلوں مَٹھی"
مَیں بُھلکڑ "
رُوح دے رَنگ وچ رَنگ نہ سَڳی
کُنجی تئیں توں مَنگ نہ سَڳی
آ ݙیکھ
وَھم دِی سِوی
ھُولے ھُولے
بَھندی پئی ء