cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امیر المنذر
تعارف
اے قرطبہ وچ پیدا تھیا جس وقت ایندا پیو ہمسایہ مسیحی ریاستاں دے نال برسر پیکار ہئی. 865ء وچ ایں نے بطور خاص ہک جنگی مہم دی. قیادت کیتی جیہڑی ناکام تھی ڳئی. او جنگی مہم آسٹریا دے بادشاہ آرڈونو اول دے خلاف ہئی. وادی ڈیورو وچ اپݨی قرطبہ واپسی دے دوران اوں نے ہک مسیحی سردار برگوس روڈرگو کوں شکست ݙتی تے قرطبہ دی سرحد کوں شمال دی جانب ودھایس. اوں نے لیون کوں فتح کرݨ دی کوشش وی کیتی پر او 878ء وچ بادشاہ الفانسو سوم آف آسٹریا دے ہتھوں ناکام تھیا.
thumb|قرطبہ دا 1851ء وچ نقشہ
حتمی فیصلہ الیکشن ٢٠١٨
حتمی فیصلہ الیکشن 2018
امیر المنذر
دور حکومت
المنذر نے بنو قصی ملادی دے خلاف ہک جنگی مہم دا آغاز کیتا جنہاں نے مسیحی بادشاہ الفانسو سوم نال اتحاد کر گھدا ہئی مگر 883ء وچ اے جنگ وی ناکام تھئی. البتہ ایں سال ایں نے باغی امیر ابن مروان کوں باداجوز وچوں کڈھ چھوڑا تے بغاوت دا خاتمہ تھیا.
886ء وچ ایندے والد دی وفات دے بعد اے قرطبہ دے تخت دا مالک بݨیا. اپݨے ݙو سالہ حکومت دے دوران ایندا سارا زور باغی امیر عمر بن حفصون نال جنگ تے اوندی سرکوبی وچ گزریا. حتٰی کہ 888ء وچ مبینہ طور تے اپݨے بھرا عبداللہ بن محمد اموی دے ہتھوں قتل تھی ڳیا جیہڑا بعد وچ تخت نشین وی تھیا.
حتمی فیصلہ الیکشن ٢٠١٨
17 جون کوں سوجھل دھرتی واس دے ممبران دا اجلاس ڈریٹ ہوٹل تے منعقد کیتا گئے جیندے وچ ضلع راجن پور دی سیاست تے ہوندے وچ سوجھل دھرتی واس دے کردار دے بارے وچ گالھ مہاڑ کیتی گئی اے. سوجھل ممبران آپنڑیں منشور دے مطابق وسیب دی محرومییں دے خاتمے اتے سرائیکی صوبے دے حصول کیتے سیاسی عمل اچ شامل تھیون کوں ہمیشہ ناگزیر سمجھدن. گزشتہ کجھ ڈینہوار توں مختلف سیاسی جماعتیں دی طرفوں سوجھل نال رابطہ تھیندا رہ گئے. صوبہ محاذ دے شریک چیئرمین سردار نصراللہ خان دریشک، سردار علی رضا دریشک ،سردار طارق خان دریشک ، سردار فاروق امان اللہ خاں دریشک نال ڈائیلاگ وی چلدے رہ گن. صوبہ محاذ دے کو چئیرمین سردار نصراللہ خان دریشک نال مذاکرات وچ صوبہ دے ناں تے حدود دے بارے وچ سوجھل نے آپنڑیں تحفظات پیش کیتے جیندے اُتے ہُنیں وعدہ کیتے کہ صوبہ دے ناں تے حدود دے بارے وچ او اعلیٰ سطح تے بھرپور طریقے نال گال کریسن تے ہِیں بارے وچ سوجھل دھرتی واس، سرائیکستان قومی رابطہ کمیٹی تے سرائیکستان گرینڈ الائنس کوں وی آن بورڈ کیتا ویسے ۔ انہیں یقین ڈیوائے کہ او صوبے دے قیام سانگھے آپنڑاں پریشر بنڑائی رکھسن تے عمران خاں دے سو ڈیہنہ وچ عملی اقدامات دے وعدے تے وی عمل کراون کیتے آپنڑاں بھرپور کردار ادا کریسن. مذاکرات دی روشنی وچ سوجھل اجلاس اچ درج ذیل فیصلے کیتے گن.
1⃣ وسیب اچ ن لیگ دی شکست سانگھے آپنڑیں تمام تر صلاحیتیں دا استعمال کیتا ویسی
2⃣ وسیب دے مسائل دے حل اور آپنڑیں صوبے دے قیام سانگھے ضلع راجن پور اچ صوبہ محاذ تے پی ٹی آئی دی حمایت دا فیصلہ کیتا گئے
3⃣ ضلع راجن پور دے تمام امیدواران
🔸سردار جعفر خان لغاری این اے 193
🔸سردار نصراللہ خان دریشک این اے 194
🔸سردار زاھد خان مزاری این اے 195
🔸سردار محسن خان لغاری پی پی 293
🔸سردار حسنین بہادر خان پی پی 294
🔸سردار فاروق امان اللہ خان پی پی 295
🔸سردار طارق خان دریشک پی پی ،296
🔸سردار دوست محمد خان مزاری پی پی 297 دی مکمل طور تے حمایت کیتی ویسی اور بھرپور ورک کیتا ویسی
4⃣ تمام ضلع دی سرائیکی تنظیماں نال رابطہ کرتے الیکشن کمپین دا حصہ بنڑاون کیتے ورک کیتا ویسی
5⃣ پی ٹی آئی دی ضلعی تنظیم نال رل تےصوبہ ریلی، ڈور ٹو ڈور الیکشن کمپین تے کارنر میٹنگز دا انعقاد کیتا ویسے. ہِیں سلسلے وچ پاکستان تحریک انصاف دے ضلعی صدر سئیں عبدالرزاق راجہ تے ضلعی جنرل سیکرٹری سئیں کنور شفیق الرحمان نال مل تے عملی اقدامات شروع کیتے ویسن.
6⃣ سردار وقاص خان دریشک صدر یوتھ ونگ سوجھل دھرتی واس دی طرفوں الیکشن کیمپ دی آفر کوں قبول کیتا گیا تے سوجھل ممبران دی روازنہ دی بنیاد تے کیمپ تے موجودگی اتے ورک اچ شمولیت دے فیصلے دی پذیرائی کیتی گی. سوجھل ممبران دے آپنڑیں فیصلے دے بعد سرائیکستان رابطہ کمیٹی دے کنوینر شیخ عامر فہیم سئیں، سرائیکستان گرینڈ الائنس دے چیئرمین حیدر جاوید سید سئیں اور رانا فراز نون سئیں صدر گرینڈ الائنس کوں اعتماد اچ گھدا گئے. جنہاں نے سوجھل دے فیصلے دی توثیق کیتی اے.انشاءاللہ اساڈی منزل بہوں قریب ہے.
عثمان کریم بھٹہ ایڈووکیٹ جنرل سیکرٹری سوجھل دھرتی واس
آزاد جموں و کشمیر یونیورسٹی
جامعہ آزاد جموں و کشمیر، آزاد کشمیر دے دار الحکومت مظفر آباد وچ واقع ہے۔ ایں جامعہ دا قیام 1980ء کوں عمل وچ آیا۔ ہائر ایجوکیشن کمیشن دے مطابق پورے پاکستان وچ ایں جامعہ دا درجہ 14واں ہے۔
آزاد جموں و کشمیر
thumb|آزاد کشمیر دا جھنڈا thumb|سرکاری نشان
آزاد کشمیر ریاست جموں و کشمیر دا اوہ حصہ ہے جیہڑا اس وقت پاکستان دے زیر انتظام ہے۔ اس دا باقاعدہ ناں ریاست آزاد جموں و کشمیر ہے جس تے پاکستان تے بھارت دے مابین تنازع ہے۔ ایہ علاقہ 13،300 مربع کلومیٹر (5،135 مربع میل) تے پھیلا ہویا ہے۔ آزاد کشمیر دا دار الحکومت مظفرآباد ہے تے ریاست آزاد جموں و کشمیر دی آبادی اندازہ 40 لاکھ ہے۔ تے اتھاں پہاڑی، ہندکو، گوجری، پوٹھوہاری تے پشتو زباناں بولیاں ویندن۔ آزاد کشمیر دی شرح تعلیم 65 فیصد ہے۔
اہم سیاحتی مقامات
کشمیر جیہڑا پاکستان دے شمالی حصے وچ واقع ہے، پاکستان دے خوبصورت ترین خطیاں وچوں ہک ہے۔ آزاد کشمیر زیادہ تر سرسبز وادیاں تے پہاڑاں تے مشتمل ہے تے قدرت نے خطے کوں ہر قسم دے نظارے بخشے ہن۔ کشمیر اپݨی قدرتی خوبصورتی تے دلکش مناظر دی وجہ نال ڄاݨیا ویندا ہے تے سیر و تفریح کیتے لوگ بڑی تعداد وچ آزاد کشمیر دا رُخ کریندے ہن۔ ہنہاں خوبصورت مناظر دی وجہ توں مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے آکھا ہئی کہ کشمیر زمین تے جنت ہے۔ thumb| بنجوسہ جھیل، آزاد کشمیر
حفیظ خان
حفیظ خان
حفیظ ہوراں دا ناں سرائیکی ادب دے انہاں اولیں نقش نگاراں، تخلیق کاراں وچ شامل ہے جنہاں اپنی / تخلیقی توانائی اتے خلوص دی سچائی نال اپنے کم دی اینجھی بنیاد رکھی ہے جو آون والیاں کیتے سنگ میل بن ویندی ہے۔
حفیظ خان ہوراں دی سرائیکی ادب وچ اول جان سنجان کہانی کار اتے ڈرامہ نگار دی ہے ”کچ دیاں ماڑیاں“ انہاں دے ولوں سرائیکی ڈرامیاں دی پہلی کتاب ہے جینکوں اکادمی ادبیات پاکستانی دی طرفوں ایوارڈ ڈتا گیا تے ”ویندی رت دی شام“ انہاں دے سرائیکی افسانیاں دا مجموعہ ہے تے ایندے تے وی انہاں کوں اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ایوارڈ عطا کیتا گیا۔
جدید سرائیکی ادب وچ ادبی صنف افسانہ، ڈرامہ دے علاوہ بالاں کیتے انہاں دے لکھیل سرائیکی ڈرامیاں دی کتاب ”ماماں جمال خان“ کوں پہلی کتاب دا اعزاز حاصل ہے اتے اینویں ای انہاں پاکستان ٹیلی ویژن کیتے پہلی سرائیکی ڈرامہ سیریل ”شہریں کوکدا جنگل“ لکھی ہے تے ایہ سبھے اعزازات انہاں دی کمٹمنٹ دا نتیجہ ہن۔ حفیظ خان اپنی دھرتی، اپنے وسیب، ایندی تہذیب ثقافت تاریخ اتے ایں وسیب دیاں سماجی قدراں، فکر و فلسفے، تحریکاں تے اتھ دے وسینکاں نال بہوں جڑے ہوئے ہن۔ انہاں دی ہیں جڑت اتے سپھل سوچ نے ساکوں / انہاں دی تنقیدی بصیرت توں آگاہ تھیون دا موقع ڈتے۔ انہاں دے ولوں سرائیکی تنقید دیاں دو کتاباں ”رفعت عباس کی سرائیکی شاعری۔ نو آبادیاتی خطوں کا نیا مکالمہ“
خرم بہاولپوری۔ شخصیت، فن اور منتخب سرائیکی کلام دے علاوہ انہاں دے پئے بہوں سارے تخلیقی تنقید دیاں رمزاں نال مڑھیے مضامین ایں گالہہ دی گواہی ہن جو بلا شبہ ذہین تخلیق کار جے اپنیاں تخلیقی صلاحیتاں اتے عمیق مطالعے کوں بروئے کار گھن آوے تاں او تنقید دے باغ وچ خوشبو چنبیلی مہکا سکدے۔ حفیظ خان ہوراں متنوع تخلیقی صلاحیتاں رکھن دے نال نال وسیع مطالعہ رکھن والے شخص ہن تے اناں دا مطالعہ محض وسیلہ شوق نئیں بلکہ انہاں اپنے تخلیقی وژن دی بنیاد اتے سرائیکی وسیب کوں ہک جدید تخلیقی تنقیدی شعور وی عطا کیتے ایہ بہوں غیر معمولی واقعہ ہے جیندا اعتراف آون والے ڈینہاں وچ ضرور تھیسی کیون جو حفیظ خاں ہوراں سرائیکی تنقید کوں ہک نویں طرز احساس اتے ادراک دان کیتے تے اینکوں اساں سرائیکی وسوں وسیب، تہذیب، ثقافت، اسطور تاریخ اتے ادب کوں نویں سروں ڈیکھن دی نویں دید (Gazz) وی آکھ سگدے ہیں۔ حفیظ خاں ہوراں ایں نت نویں تخلیقی تنقیدی شعور کوں انگریزی یا وت اوندے التھے اردو ادب دے مانگویں تنقیدی معیارات دی بجائے سرائیکی ادب، سماج، تاریخ، تہذیب، اسطور اتے ثقافت دی واہد وچوں آپ گولیئے ایہا وجہ ہے جو حفیظ خاں ہوراں کوں ایں صدی 2009ء وچ آون والے تنقید نگاراں دی صف وچ پہلے سر خیل تنقید نگار ہوون دا اعزاز حاصل تھیندا پئے جنہاں سرائیکی تنقیدی معیارات اتے عملی و فکری تنقید دے نویں زاویے متعارف کرائن۔ جینویں جو او لکھدن ;
حفیظ ہوراں سرائیکی سماج دی ورلا ورلا کھنڈی ہوئی سنجان کوں معاشرتی، تہذیبی اتے فکری ترٹ بھج وچوں اکھٹا کرتے نویں ڈکھ ڈکھالی دا آہر کریندے ڈسدن کیوں جو ایں توں پہلے سرائیکی خطے وچ بہوں ساری لٹ مار اتے چڑھتل دے سبب ہر حوالے نال سرائیکی قومیت دی شناخت دا گم تھی ونجن وی اہم ڈسدی ہے۔ سرائیکی ورثے دے گم تھی ونجن دیاں جڑاں پاڑاں وی پرچ پرچول کریندیاں حفیظ خان ہوراں آہدن:
·      ”جئیں ویلے کوئی ادبی ورثہ ہتھیکڑا نہ راہسی تاں اوندے اتے کہیں وی قسم دی تول یا پرکھ دا کم کینویں توڑ چڑھسی۔ کیوں کہ ایں ویلے ساڈے کول جیڑھا وی سرائیکی زبان تے ادب دا معلوم ورثہ موجود ہے او سارے دا ساراں اوں ویلے تخلیق تھیا جڈن ساڈے کول پہلے عربی، ول فارسی تے چھیکڑ وچ انگریزی زباں کوں ہک دے بعد بئے آون والے حملہ آوراں نے اتھ ساڈے خطے وچ کجھ ایں طرحاں رائج کیتا کہ او روز دیہاڑے دے عام ورتارے، محاورے، علامتاں اتے ثقافتی استعاریاں دے نال نال پکھی پکھروں، جانوراں تے درختاں دے ناں وی اپنے گھن آئے تاں ول بھلاتل وسیب دیاں قدیمی ادبی اصطلاحاواں کتھوں بچ سگدیاں“  (۲)
حفیظ ہوراں دے خیالات توں اندازہ لایا ونج سگدے جواؤ کینویں سرائکی ادب اتے ورثے کوں اپنے قومیتی تاریخی شعور دے چیتے وچوں دریافت کرن دی گالہہ کریندن۔ انہاں دی تنقید دی ہک خصوصیت اے وی ہے جو او پرانی بتھی تے مانگویں معیارات دی تنقید دے تصورات کوں رد کریندن تے آہدن۔
·      ”تنقید داخلی ہووے یا خارجی، فکری ہووے یا میکانکی سائنسی ہووے یا غیر سائنسی، مارکسی ہووے یا اخلاقی، اردو ادب دے تنقیدی شعور وچ اے سارے سوال وی انگریزی ادب دی فہمید دی بنیاد نہ صرف اسارے گئے بلکہ براہ راست یورپی زباناں دے تنقیدی ورثے دے ارتقائی عمل دا نیتجہ ہن۔ سرائیکی ادب وچ تنقید دے مسئلے تے گالہہ کریندے ہوئے انہاں سوالاں کوں اپنے سامنے رکھناں ایں گالہوں وی ضروری ہا کہ پاکستان بنن توں بعد وی ساڈے سرکاری نصاب وچ وسیبی زباناں دی بجائے ایجھیاں زباناں کوں ذریعہ تعلیم بنایا گیا جنہاں دا تعلق نہ تاں اتھوں دے لوکاں دی ثقافتی اقدار نال ہا تے نہ فکری، سیاسی اتے معاشی رجحانات تے انہاں دے مسائل نال“  (۳)
حفیظ خان رائج تصور تنقید دے محض شدید مخالف ای نئیں بلکہ او ایں رائج شدہ تنقید دے معیارات دی تقلید توں وہ گریز کریندن۔ انہاں نے سرائیکی تنقید وچ ورتیجن والے پیمانیاں کوں سب توں پہلے رد کیتے جیندے پاروں ہن اختلافات دے باوجود نواں تنقیدی ذوق، مقامی رنگ دے نال میل نال اسردا نسردا پئے۔
دنیا دے سارے خطیاں وچ شاعری بارے ہمیش توں گالہہ مہاڑ تھیندی آندی ہے کہیں شاعری کو جذبات دے اظہار دا ناں ڈتے اتے کتھاہیں شاعری کوں شناخت، شعور ذات آکھیا گئے تے ایندے علاوہ وی بہوں کجھ، حفیظ خان ہوراں شاعری بالخصوص سرائیکی شاعری بارے کیا وژن رکھدن آؤ جلاے ہیں مکالمے دی میز تے:
·      ”شاعری شاید ہمیشہ زندہ رہنے کی تمنا سے کونپلیں نکالتی ہے یہی وہ انسانی ہنر ہے جس کے سامنے فنا کو با ر بار پسپا ہوتے دیکھا گیا۔ اسی لیے تاریخ اور فلسفے سمیت دنیا کے تمام علوم شاعری میں منقلب ہو جانے کی خواہش سے دامن نہیں بچا سکے۔ دنیا کی بیشتر اقوام کی قدیم ترین جمالیات آج اپنی شاعری کے آئینے سے ہی منعکس ہے ہو مرکا یونان ہو یا ورجل کاروم، ویاس جی کا بھارت ہو یا فردوسی کا ایران، شاعری کے حوالے سے ہی جدید دنیا میں معتبر ہیں۔ ایک دلچسپ حقیقت، دنیا نے تاریخ سے زیادہ شاعری پر اعتبار کیا ہے اسی لیے شاعر کے جنم میں قومیں صدیوں تک انتظار کرتی رہیں۔ وادی سندھ میں شاہ عبداللطیف بھٹائی ؒ سچل سرمست ؒ اور خواجہ غلام فرید ؒ کا جنم صرف تاریخی واقعہ ہی نہیں بلکہ ایک ایسا تاریخی عمل بھی ہے جس کے سہارے قومیں مزید صدیوں کا سفر طے کر جاتی ہیں“  (۴)
حفیظ خان شاعری کوں نویں حیاتی دان کرن والی اکائی جاندن تے او سمجھدن جو شاعری کہیں قوم یا خطے دے تعلق کوں ماضی اتے مستقبل دے رشتے کوں جوڑیندی ہے۔ انہاں دے نقطہ نظر موجب سرائیکی شاعری دی واہند بابا فرید ؒ دے اشلوک توں گھن کر انہیں اجوکی جدید سرائیکی شاعری تئیں تہذیبی، ثقافتی، تاریخی اتے سیاسی تسلسل دے اظہار دا اتم وسیلہ بنی ہے تے اناں دے شاعری بارے تنقیدی نقطہ نظر توں ایہ سدھ پوندی ہے جو شاعری کہیں وی خطے یا قوم دے شعور کوں نہ صرف واضح کریندی ہے بلکہ شاعری دے شعور وچوں نویں حیاتی وی جنم گھندی ہے۔
حفیظ خاں ہوراں دے تنقیدی تصور موجب اگر کوئی فن پارہ ہک مد تائیں اپنی تخلیقی تکڑ پاروں جے لوکائی دے چیتے توں نئیں وسردا تاں وت ایندا مطلب اے تھیا جو چیتے رہن والے فن پارے کوں قبولیت دا درجہ تے معیاری مقام حاصل ہے۔ خرم بہاولپوری شخصیت فن اور منتخب سرائیکی کلام اینجھی تحقیقی تنقیدی کتاب ہے جیندے رائیں انہاں لوکائی دے چیتے وچ وسن والے گمنام شاعر دی تفہیم نروئے انداز نال کیتی ہے ایہوای کہیں بے لوث دیانت دار تنقید نگار دا کم ہے جو او تخلیق  دے ابدی وصف تے گناں سودھا اونکوں متعارف کروائے اتے ایں تحقیقی تنقیدی زاویے پچھوں محرکات بارے حفیظ خاں آہدن:
·      ”کسی عظیم شاعر کے نئے جنم کی بات کرنا بظاہراتنا آسان نہیں یہ ایسا ہے کہ ہم کہیں کہ اب تک اس شاعر کی تفہیم کا مرحلہ پوری طرح طے ہی نہیں ہو سکا یا پھر یوں کہا جائے کہ اس شاعر کی تفہیم کا ایک نیا در کھولنے چلے ہیں یہ بظاہر ایک بلند بانگ دعویٰ ہے لیکن اگر کسی خطے کی زبان اور اس کی ادبی روایات کی توانائی کے لحاظ سے بات کی جائے تو اسے ایک مخلصانہ کوشش کہا جائے گا۔ اسے ایک علمی و ثقافتی تسلسل بھی کہا جا سکتا ہے جس کا پھیلاؤ ہمارے اندازے سے کہیں زیادہ ہے بہر طور خرم بہاولپوری کے ایک نئے جنم کی بات میں اس لیے کر رہا ہوں کہ مجھے ان کا چہرہ پہلے سے روشن تر دکھائی دے رہا ہے اور وہ چہرہ ایسا نہیں ہے کہ جسے ہم نفسوں کو دکھایا نہ جا سکے۔ ان کی مطبوعہ اور غیر مطبوعہ شاعری کے منتخبات اور ان کے تراجم پیش کرتے ہوئے میں ایک تحیر سے آشنا ہوا ہوں کہ جیسے ہمارے اجداد میں سے کوئی بزرگ اپنی تصویر کے چوکھٹے سے نکل کر ہمارے سامنے چلنے پھرنے لگے اور اپنی بھر پور توانائی اور خوشبو کے ساتھ دوبارہ ہماری زندگی میں رچ بس جائے“  (۵)
·      ”کاش کہ ہماری تنقید میں غیر یقینی اور مبہم رویوں کی بجائے یقینی اور غیر مبہم اسلوب کو اپنایا جا سکے۔ اس کے واسطے ہمیں سماجی Taboos کے ساتھ ساتھ فکری قدغنوں سے بھی چھٹکارا پانا ہو گا۔ ایک بڑا شاعر، فکری مغالطوں استحصالی اداروں اور استعماری قوتوں سے بیک وقت نبرد آزما ہوتا ہے اگر کوئی نقاد اپنے قویٰ کو اس سطح پر نہیں لے جا سکتا تو اسے کسی نئے تفہیمی مغالطے کو جنم دینے کا حق بھی نہیں دیا جا سکتا“ (۶)
·      تنقیددا ایہہ وصف ہے او بے لاگ ہوندی ہے مگر اسلوب وچ پیچیدگی اوں ویلھے پیدا تھیندی ہے جڈاں شخصی اظہار اور فن پارہ بہوں اعلیٰ یا بہوں اوسط درجے دا ہووے اتے اوندی بیانیہ صورت اظہار سانگھے روح راضی نہ ہووے تاں اینجھی صورتحال ”آئی صورتوں سچارہون دا تقاضہ کریندی ہے حفیظ خاں ہوراں اینجھے تنقیدی رویاں اتے چوٹ کریندن۔ شاہد ایہ وی ہک وجہ ہووے جو او آپ ادبی منافقت دی وجہ توں تنقید دے میدان وچ آئن اتے گھلے گھیر نال ادبی مسائل و معاملات دی تفہیم کرن لگ پئین۔ کہیں وی تخلیق دی تفہیم بارے ادبی جغداریاں دا عمومی رویہ اے رہیے جو تخلیقی سطح اتے متاثر کرن والے فن پارے بارے بٹوایا ونجے ایہ دروہ جتھاں تخلیق کاراں دے تعصب کوں ظاہر کریندے اتھاں تنقیدنگاراں دے قد کاٹھ وی چھوٹا کر ڈیندے۔ حفیظ خاں اپنیاں تخلیقی صلاحیتاں اتے تنقیدی رویاں  وچ Sublime دی سطح تے کینویں آئن ایندی وجہ صاف ظاہر ہے جو انہاں دے تخلیقی اظہار وچ کجی کوئے نی تے او تعصب، منافقت اتے ڈؤ حرف بھجیندن۔ اینجھے ادبی محاوراں کیتے میڈی ہک نظم ہے۔ (۷)
سرائیکی تحریک
اے احسن واگھا دی لکھت توں ماخوذ ہے۔
حفیظ خان
حفیظ خان
پڑھ تے کچے پکے اکھر
سرائیکی تحریک
اے تاریخ دا وطیرہ ہے جو کہیں وی مظہر دی صحیح ابتدا دا پتہ نئیں لڳ سڳدا۔ ہر آغاز دے پچھوں ہک ٻیا آغاز ہوندے۔ سرائیکی تحریک دے آغاز دا معاملہ وی کُجھ اینویں ہی ہے۔ اکثر لوک سرائیکی تحریک دے آغاز دے حوالے نال ریاض انور دا ناں ݙسیندن۔  اوندے آپݨے عہد دے بندیں دے علاوہ کرسٹوفر شیکل (1977، صفحہ نمبر 393) اَتے طارق رحمان (1992: صفحہ نمبر 9) وی اوندے کردار کوں ودھیک نُشابر کریندن۔
حفیظ خان
حفیظ خان
بن تے بیٹھن آپ مجاور
سرائیکی تحریک
واقعات
جے تائیں واقعات دا تعلق ہے تاں ریاض انور جشنِ فرید دے سترݨ والے ہئین جیڑھے جو 1961، 1962 اتے 1963 کوں ملتان شہر وچ تھئے۔ جشنِ فرید نال ہک خاص طرانح دا رُحجان پیدا تھیا اتے اینجھے میلے سرائیکی وسیب دے دوردراز علاقیں وچ تھیوݨ لڳ پئے، جیویں جو 1964 وچ ہک میلہ کوٹ مٹھݨ تھیا جتھاں خواجہ غلام فرید دا مزار ہے۔ ایں پروگرام کوں ملتان دے ہک صحافی خان رضوانی ستریا ہئی۔ طارق رحمان لکھدے جو اینجھا پیلھا میلہ اریاض انور دے اپݨے آبائی ضلع مظفرگڑھ وچ منعقد تھیا۔ پر ایں ڳالھ دی ݙوجھے ذرائع کنیں تصدیق نئیں تھیندی، خاص کر ایس۔اے۔ جبار ایں ڳالھ  دی تصدیق نئیں کیتی جیڑھا جو ریاض انور دا ہک ڳاڑھا سنگتی، استاد اتے سیاسی ساتھی ہئی۔
حفیظ خان
حفیظ خان
کوئی کہیں دا ہے دربان
سرائیکی تحریک
جشن فرید
مُلتان وچ تھیوݨ آلے جشنِ فرید وچ لوک وݙی تعداد وچ شریک تھیندے ہئین اتے اے اپݨے گلیمر اتے ونکو ونک دے ثقافتی پروگرامیں دی وجہ توں ٻہوں مشہور ہَن۔ پیپرز پڑھیجݨ اتے ڳالھ مُہاڑ دے علاوہ انہیں پراگرامیں وچ مشہور گلوکاریں کوں سݙا ویندا ہئی جیویں جو مشرقی بنگال دی فردوسی بیگم، روبینہ قریشی اتے ارجمند بانو ہئین۔ اُنہیں وچوں کُجھ گلوکار خواجہ غلام فرید دے سرائیکی کلام کوں ڳاندے وی ہئین۔ انہیں فنکاریں وت خواجہ غلام فرید کوں ملک دے ٻنہیں علاقیں وچ وی ڳایا۔ خواجہ غلام فرید دی شخصیت اتے اوندا فن انہیں پروگرامیں دا وݙا موضوع ہوندا ہئی۔ پٹھاݨا خان جیڑھا جو اڄ سرائیکی کلاسیکل گائیکی دا ہک وݙا ناں ہے، آکھیا ویندے جو اونکوں ریاض انور متعارف کروایا ہئی۔
حفیظ خان
حفیظ خان
کوئی کہیں دے مقبرے تے
سرائیکی تحریک
جشن فرید
اے او ویلھا ہئی جݙاں لمے ایشیا وچ علاقائی سُنڄاݨ دیاں تحریکاں دی اُٹھاݨ ہئی اتے اینجھے ماحول وچ سرائیکی سنڄاݨ دے حوالے نال خواجہ غلام فرید دے ناں کوں لوکیں دی پاسوں  پذیرائی ملی، ایوب خان دی آمرانہ حکومت دے سرکاری حلقیں وی ودھ اعتراض نہ کیتا اتے اے مستقبل کیتے سرائیکی سنڄاݨ دی جدوجہد دی وی ہک علامت بݨ ڳیا۔ سرائیکی کلچر دی ہک وݙی علامت دے طور خواجہ غلام فرید دے ناں دی وجہ توں بہاالدن ذکریا اتے شاہ شمس سبزواری دے ناں وی ایتلے اڳوں ناں آ سڳے جیڑھے جو ملتان دے ٻئے ݙو وݙے بزرگ ہئین (شیکل1977: صفحہ نمبر393)۔
حفیظ خان
حفیظ خان
یار ایہ تخت نشیناں
منصب داراں دے سب
سرائیکی تحریک
جشن فرید
ریاض انور، جیڑھا جو خود ہک شاعر ہئی، اوں رائٹرز گلڈ وچ شمولیت کیتی اتے ایندے وسیلے نال کوی جسیم الدین اتے صلاح الدین جہیں مقبول بنگالی لکھاریں نال گانڈھا جوڑیا۔ اوں ویلہے دے بنگال وچ اَڄ دے سندھ آلی کار لکھاری دا ہک قوم پرست ہووݨ ضروری سمجھیا ویندا ہئی۔ ایں طرانح ڈھاکہ اتے ملتان وچالے باہمی دورے شروع تھئے اتے خواجہ فرید اُتے ڈھاکہ ریڈیو کنیں پروگرام نشر تھیوݨ لڳ پئے۔ ایں طرانح کوی جسیم الدین دے دوریں دے نتیجے وچ ملتان وچ بنگالی زبان سکھاوݨ دیاں کلاساں لڳݨ پئے ڳیاں (سی آر آئی۔19، 33)۔  تاہم اے سبھ کُجھ اوں ویلہے ممکن تھئے جݙاں ایوب خان دی حکومت دی زبانیں بارے پالیسی وچ 1960 دے ݙہاکے دوران  تبدیلی آئی ہے اتے اے فیصلہ تھئے جو عوام کوں ایگریکلچر، فیملی پلاننگ اتے قومی سلہاڑ (national integration) جہیں مقاصد دے ودھارے کیتے علاقائی زبانیں کوں ورتیا ویسی (طاہر 1990: صفحہ نمبر(36۔
حفیظ خان
حفیظ خان
اچے تھمباں ولیئے دراں
سرائیکی تحریک
جشن فرید
جشنِ فرید وچ شامل لوکیں دے بیانات کنیں اینویں لڳدے جو انہیں وچ کلہا مقامی لوک، بنگالی اتے سندھی شریک نَہن تھیندے بلکہ اردو ٻولݨ آلے حکمران ٹولے دے لوک وی انہیں پروگرامیں وچ دلچسپی رکھدے ہئین۔ اختر حسین جیندا تعلق یو۔ پی کنیں ہئی اتے او پچادھی پاکستان دا اوں ویلہے گورنر وی ہئی، اوں جشنِ فرید دے ہک پروگرام دی خود صدارت کیتی۔ سندھیں اتے بنگالیں دی سرائیکی بارے ایں دلچسپی اتے اردو ٻولݨ آلیں دی سرپرستی کنیں مختلف پنجابی گروپس ملتان وچ تھیوݨ آلیں سر گرمیں دی ہک اضافی تعبیر اے کڈھی جو سرائیکی تحریک اُنہیں دے مخالف اردو ٻولݨ آلیں دے ہک سازش ہے جیندی سرپرستی قدرت اللہ شہاب دے ذریعے تھیندی پئی ہے۔ ایں طرانح ریاض انور اتے اوندی ساتھ سنگت کوں "فرقہ شہابیہ" دا ناں ݙتا ڳیا۔
حفیظ خان
حفیظ خان
جندریاں دے رکھوالے
سرائیکی تحریک
جشن فرید
بھانویں اے ڳالھ سچ ہے یا کوڑ پر ایں الزام وچ ہک منطق لازمی ݙسدی ہے۔ پنجابی ٻولی دے کُجھ سپورٹرز دی 1963 وچ رائٹرز گلڈ دی ممبرشپ  وی ختم کیتی ڳئی (شیکل 1970: صفحہ نمبر 258)۔ جیویں جو کُجھ سرائیکی کارکن خود اے ڳالھ آہدن جو قدرت اللہ شہاب سرائیکیں کوں جشنِ فرید دے انعقاد اتے ٻنہیں پروگرامیں کیتے جبار خان دے ذریعے امداد کیتی۔
سوفٹ وئیر
مُصَنَّع لَطِیف یا مَصنُوعِ لطیف (software) شمارندی برنامہ جات تے متعلقہ معطیات دا ایک ایسا مجموعہ جیہڑا شمارندے کوں ایہ ݙسے کہ کیا کرنا ہے تے کیویں کرنا ہے، کیتے ہدایات فراہم کریندا ہے۔ دوجھے الفاظ وچ، مَصنُوعِ لطیف ہک ایسا تصّوراتی وجود (conceptual entity) جیہڑا کہیں معطیاتی عملیتی نظام (data processing system) دے تشغیل نال متعلقہ شمارندی برنامہ جات، دستورات العمل تے وابستہ دستاویزکاری (documentation) دا مجموعہ ہوندے۔ ایہ دراصل ایسی ہدایات ہوندن جنہاں تے شمارندے اپݨے مصنوع کثیف (Hardware) دی مدد نال عمل پیرا تھی کے تجزیاتی افعال انجام ݙیندے، یعنی مَصنُوعِ لطیف وچ شمارندے نال متعلق اوہ سب معطیات تے برنامہ جات شامل ہن جنہاں کوں برقی طور تے شمارندے وچ پہنچایا ونڄ سڳے۔ مَصنُوعِ لطیف کوں مَصنُوعِ کثیف دی طرح چھوا نہیں ونڄیج سڳدا، اِیندا کوئی مادی وجود نی ہوندا تے ایہ صرف سوچ وچار تے گمان دے ذریعے ترتیب ݙتی ڳئی نقشہ گیری ہوندی ہے جیندے تے شمارندہ عمل کریندے۔
سرائیکی تحریک
جشن فرید
مالی امداد اتے سیاسی سرپرستی کرݨ آلیں دی تھور سرائیکی تحریک دا ہک مستقل مسئلہ ریہے۔  تاہم سرائیکی تحریک دی سرپرستی کرݨ آلے ایں چھوٹے جہیں گروہ وچ ریاض انور دے علاوہ ایس۔ اے۔ جبار(ہک کامیاب وکیل اتے ہائی کورٹ دا ریٹائرڈ جج)، ایم۔ کریم خان تونسوی ((ڈپٹی ڈائریکٹر انفارمیشن)، کے۔ بی۔ بُچہ (لیہ کنیں ایوب خان دی کابینہ دا ہک مشہور ممبر) اتے بعد وچ عمر کمال خان ایڈوکیٹ دے ناں اڳوں اڳوں آندن۔ اِنہیں مخیر حضرات خواجہ فرید سوسائٹی دے سرگرمیں کوں قابل ذکر مالی امداد ݙتی۔  جیویں جو جبار خان ݙسیندن جو بعد وچ خواجہ فرید سوسائٹی کوں 1961 وچ بزمِ ثقافت دا ںاں ݙتا ڳیا۔ نواب ایم صادق عباسی، بہاولپور دے سابق حکمران، جشنِ فرید کیتے اپݨی خواجہ فرید دی شان وچ لکھی ہوئی شاعری بھیڄݨ دی علاوہ ݙاہ ہزار روپے دے لگ بھگ ہر سال چندہ وی ݙیندے ہئین۔
حفیظ خان
حفیظ خان
جیکر تازہ ہیل گھلے وی
سرائیکی تحریک
کلام فرید دے ترجمے
ایں گروہ دے کامیابیں وچوں ہک خواجہ غلام فرید دے کلام دا اردو، بنگالی اتے انگلش زبان وچ ترجمہ وی شامل ہئی۔ اردو ترجمہ انور ریاض خود کیتا۔ کوی جسیم الدین بنگالی اتے جیلانی کامران انگلش وچ ترجمہ دا ٻیڑہ چاتا۔ بنگالی زبان وچ تھیوݨ آلا ترجمہ سقوطِ ڈھاکہ دے ویلہے تائیں چھپ نہی سڳیا۔ ایں ترجمہ دا مسودہ اڄ وی کوی جسیم الدین دی دھی کولہوں ڈھاکہ وچ موجود ہے (سی آر آئی۔33)۔
حفیظ خان
حفیظ خان
انہاں تیکر پجدی ناہیں
سرائیکی تحریک
کلام فرید دے ترجمے
جشنِ فرید کوں سترݨ آلے ایں گروہ دے لوک توڑے جو مخدوم سجاد قریشی اتے اوندے قریبی سنگتیں دے سرائیکی تحریک وچ کردار بارے خاموش ہن پر انہیں دے سرائیکی کاز دے ودھارے وچ کردار کنیں انکار ممکن نئیں۔ انہیں کوں شیعیت دے قریب سمجھیا ویندا ہئی اتے انہیں دا طریقہ وی شیعیت دی تحریک دے تاریخی پیٹرن کنوں انج نہی۔ مخدوم سجاد قریشی دا کردار ایتلا نُشابر نہی پر انہیں دے قریب رہوݨ آلے لوکیں اُنہیں دی اجازت نال سرائیکی تحریک دی سرپرستی جاری رکھی۔ انہیں لوکیں وچ وݙے ناں  غضنفر مہدی اتے میر غلام رسول حسان الدیں حیدری دے ہن۔ غضنفر مہدی ملتان شہر دی تاریخی اتے مذہبی حیثیت دی بحالی کیتے کئی پروگرام کیتے۔ انہیں پروگرامیں وچ ملتان کوں وَلیں دے شہر دے طور پیش کیتا ڳیا۔
حفیظ خان
حفیظ خان
حفیظ خاں ہوراں دی عملی تنقیددا زاویہ ہن تک دے سرائیکی تنقد نگاراں توں انج ات پاروں وی ہے جو انہاں فن پارے اتے فنکار بارے تفہیمی پیمانیاں وچوں مستعار تنقید کوں نی ورتیا بلکہ انہاں تخلیق اتے فنکار دے رشتے رویے دی پھلپھوٹ وچوں تنقیدی اظہار دے نویں نقش نشابر کیتن انہاں دا تخلیقی تنقیدی اظہار سرائیکی سماج دے رشتے نال جڑیا ہویا ہے تے ایندیاں جڑاں تاریخ، تہذیب، ثقافت اتے اجماعی شعور یا نفسیات دے بنے اتے ٹردا ہویا ہک وڈی سطح اتے مکالمے دی میز اتے گھن آندے۔
سرائیکی تحریک
کلام فرید دے ترجمے
میر غلام رسول حسان الدین حیدری اپݨے ڄم پل وچ ہک دیہاتی بلوچ ہئی اتے او بریلوی فرقہ دے ݙو اردو میگزین ، آستانہِ ذکریا اتے طوفان، دا ایڈیٹر ہئی۔ او ہک قابل اتے کئی صلاحیتاں رکھݨ آلا بندہ ہئی (این آئی۔ 1)۔ او عربی زبان دا ہک وݙا عالم اتے صوفی ازم دی سہروردی شاخ دا پکا معتقد ہئی۔ اوں سرائیکی ادب دی تاریخ اُتے ہک ٻہوں چنڳا آرٹیکل وی لکھیا (1971)۔  اوں پیلہی چار سرائیکی تنظیمیں وچوں ہک تنظیم سرائیکی اکیڈیمی دی 1961-2 کوں ملتان وچ بݨیاد رکھی۔ ٻنہیں ترائے تنظیمیں وچ خواجہ فرید سوسائٹی، بزمِ ثقافت اتے ملتان ادبی بورڈ شامل ہئین۔  وت مہر عبدالحق ملتان ادبی بورڈ دا ناں 1974 وچ سرائیکی ادبی بورڈ رکھیا۔ اوں اختر بلوچ نال مل کنیں سرائیکی دے میگزین "اختر" کوں چھاپݨ وچ بنیادی کردار ادا کیتا۔ اے میگزین شروع وچ ہک نیوز لیٹر ہئی پر بعد وچ اینکوں ہفتہ وار دی شکل ݙتی ڳئی۔ اے اردو وچ چھپدا ہئی پر ایندا ہر چوتھا ایڈیشن سرائیکی زبان  دے لکھاریں دے تخلیقی لکھتیں کیتے مختص ہوندا ہئی۔ (سی آر۔19)۔
حفیظ خان
حفیظ خان
·      ”میں سمجھتا ہون کہ اپنی تہذیبی بازیافت کے ساتھ ہی نو آبادیاتی خطے میں ایک نیا مکالمہ بھی جنم لے چکا ہے سرائیکی خطے کی عمومی رواداری، امن اور محبت سے پھوٹنے والا یہ مکالمہ کسی تہذیبی ٹکراؤ، اشتعال، نفرت اور انتقام سے ماور ا ایک ایسا فلسفہ ہے جو حملہ آوروں اور استعماریوں کو ان کے اپنے فراہم کردہ دستاویزی ثبوت کی روشنی میں ضمیر کے ایک بڑے کٹہرے میں کھینچ تو لایا ہے لیکن ایک نئی دنیا اور زندگی کے آغاز کے لیے، انہیں معاف کر دینے کا عندیہ بھی دے رہا ہے او ر اب نو آبادیات مسلط کرنے والی طاقتوں کو جان لینا چاہیے کہ نو آبادیوں نے ان کی زمانوں پر محیط فریب کاریوں کو بے نقاب کر دیا ہے ان کا بھرم بھی اس بات میں ہے کہ وہ تہذیبوں کے ٹکراؤ کے بجائے تہذیبوں کی بقا کی بات کریں کہ تنہائی اور دور افتادگی کے عذاب سے دو چار اقوام اب مکالمے کی میز پر ان کے سامنے ہیں“   (۸)
سرائیکی تحریک
کلام فرید دے ترجمے
اِنہیں بندیں دے علاوہ جیڑھے جو اپݨے ویلہے دے سیاست اتے تنظیمی کم دی ڄاݨ سنڄاݨ رکھدے ہئین،  طاہر غنی اتے حسن حیدراݨی جہیں ٻئے وی ٻہوں سارے اینجھے لوک ہئین جنہیں دا آپݨے ماضی نال ڳوڑھا سانگا ہئی اتے او سرائیکی ادبی کم وچ رُدھے ہوئے ہئین۔ انہیں دا سرائیکی مشاعرے اتے ادبی مجلسیں دے سترݨ وچ وݙا کردار ہئی۔ انہیں ادبی سرگرمیں دی وجہ توں کئی اردو شاعر سرائیکی وچ لکھݨ لڳ پئے جیویں جو ارشد ملتانی دی مثال ساݙے سامہݨے ہے۔ اے ادبی سرگرمیاں زیادہ تر سکولیں وچ تھیندیاں ہئیں اتے پائلٹ سکینڈری سکول اُنہیں وچوں ہک اینجھی جاہ ہئی۔ اُمید ملتانی اتے خادم ملک ایں گروہ نال جُڑے ہوئے ہئین جنہیں سرائیکی مجلس دیاں کئی ورہیں تائیں میٹنگز کیتی رکھیاں (رحمان 1992 ؛ سرائیکی مجلس 1977: صفحہ نمبر6-4)
حفیظ خان
حفیظ خان
اتے درج کیتے گئے پیراگراف دا تخلیقی بیانیہ، تنقیدی شعور اتے وڈی سطح دا ایہ مکالمہ ہن تک دی سرائیکی، اردو تنقید وچ نا پید ہے۔ ایندی وجہ اے ہے جو حفیظ خان دے ایں تنقیدی شعور کوں ہن روشن زمانے دی تائید حاصل ہے۔ سرائیکی ادب وچ پرانی بتھی تنقید ہن تک کیوں توجہ حاصل نی کر سگی ایندی وجہ اے وی ہے جو ماضی دے ناقدین فن پاریاں دی سطحی تفہیم توں اگاں نی ودھیئے بلکہ مکھی اتے مکھی مار کے ادبی معاملات وچ بددیانتی کوں رواج ڈینددے رہ گئیں۔ حفیظ خان ہوراں تنقید دے مروجہ تصور تنقید کوں ایں طور چیلنج کیتے جو انہاں تخلیق فن پارے اتے تخلیق کاربارے مختلف محرکات، واقعات، فنی محاسن، سرائیکی زبان دے مزاج کوں دریافت کیتے اتے ادب وچوں سوال بنڑ دے مسائل کوں فکری سطح اتے گھن آتے مکالمے دے دعوت ڈتی ہے ایں طرحاں انہاں دا تنقیدی شعور عملی، نظری، فکری سانجھ جوڑیندا ہویا ادبی تے سیاسی سطح اتے مکالمے دی دعوت ڈیندے۔ کیوں جو ادب جیکر مسائل حیات دی عکاسی کریندے تاں تنقید حیاتی کوں نواں نرویا ڈیکھن چاہندی ہے۔ حفیظ خان ہوراں دا تنقیدی مزاج سرائیکی تاریخی تصور نقد نال گنڈھیل ہے کیونکہ انہاں دے تنقیدی مضامین وچ اب دا مطالعہ، سرائیکی تہذیب دے حوالے نال کیتا گئے، ایں گالہہ دا ڈوجھا پکھ اے وی ہے جو ایں طرحاں ادب، سماج، تہذیب دے مطالعے دے نال نال سرائیکی وسیب دی نفسیات دے تجزئیے دی کوشش وی برابر ڈسیندی ہے۔
آزاد سمندر
thumb|سمندر
حفیظ خان
حفیظ خان
حفیظ خاں ہوراں جینویں ماضی دی ددھیڑ وچوں گم تھیندے شاعر خرم بہاولپوری ہوراں دی نو دریافت کیتی ہے انویں ای انہاں اجوکے عہد دے معتبراتے جدید سرائیکی شاعر سئیں رفعت عباس دی شاعری بارے جنہاں فکری فنی پرکھ پرچول دا فریضہ انجام ڈتے اتے ایں طرحاں رفعت عباس شاعری اتے انہاں دے تخلیقی رویئے دی جان وندی دے نال نال مکالمے دا منڈھ بدھیج گئے، حفیظ خاں ہوراں دا ایہہ مکالماتی انداز تنقید معاصر ہمسایہ علاقائی زباناں اتے اردو زبان وچ نویں تنقید دا نواں طرز احساس ہے۔ رفعت عباس ہوراں دی شاعری بارے گالہہ کریندے ہوئے انہاں دا تنقیدی مکالمہ ہک وسیع تاظر وچ ہدل ویندے۔
سرائیکی تحریک
کلام فرید دے ترجمے
اوں ویلہے ہک اینجھا بندہ وی ہئی جیڑھا انہیں تنظمیں دے سر گرمیں کنوں وانڈھا نظردے پر سارے لوک صلاح مشورے کیتے اوندو ݙیہدے ہئین۔ اوں بندے دا ناں مہر عبدالحق ہے۔ مہر عبدالحق ہک تھلوچڑ اتے محکمہ تعلیم دا ہک افسر ہئی۔ عبدالحق تاریخ اتے روایتی لسانیات دا ہک محنتی سکالر ہا۔ سرائیکی زبان اتے لسانیات دے حوالے نال ملتان وچ اوندا ناں اینویں معتبر سمجھیا ویندا ہئی جیویں جو بہاولپور وچ بشیر احمد ظامی دی حیثیت ہئی۔
حفیظ خان
حفیظ خان
·      ”میں سمجھتا ہوں رفعت عباس کی شاعری کا موضوعاتی مطالعہ اس وادی میں ہمارے بدلتے ہوئے سیاسی، سماجی اور ثقافتی تناظر کو سمجھنے میں مدد کر سکتا ہے یا پھر یہی وہ موضوعات ہیں جو ہمارے رویوں کی تبدیلی کا باعث بن رہے ہیں شاعری اور اس کا اعجاز۔ علاوہ ازیں اس شاعر نے اپنے شعری مذاق اور منطق کے ذریعے ایک ایسا ثقافتی برتاؤ دریافت کیا ہے جس میں غاصب اور استعماری اقوام کے لیے تلخی اشتعال یا جارحیت کا کوئی عنصر موجود نہیں بلکہ اپنی لوک حکمت اور شعری دانش کے ذریعے ایسا مکالمہ وضع ہو گیا ہے جسے ہم مہذب دنیا کا مکالمہ قرار دے سکتے ہیں ضروری نہیں کہ کوئی قوم خود ارادیت کا دفاع، عدم رواداری دہشت گردی اور خود کش حملوں کے ذریعے ہی کرے۔ اس کے لیے عہد در عہد اپنی تہذیبی فراست کو بھی بروئے کار لایا جا سکتا ہے یہی وہ انکشاف ہے جو رفعت عباس نے کیا ہے“   (۹)
سرائیکی تحریک
بہاول پور وچ تحریک
بہاولپور سرائیکی زبان دا تحریک دا ݙوجھا وݙا مرکز ہئی۔ اتھاں سیاسی سُرت تاں اڳونہی ہئی پر ریاستی دور دی وجہ توں لوکیں دا بںہیں سرائیکی علاقیں نال میل جول ذرا گھٹ ہئی۔ اتھوں دے موہری اڳواݨیں دا سانگا کراچی نال ودھیک ہوندا ہئی۔ ریاض ہاشمی ایڈوکیٹ ایندی ہک مثال ہے۔ ٻیا انہیں کوں اپݨے سیاسی مستقبل دے حوالے نال ہک کنفیوژن وی ہئی جو اے بہاولپور صوبہ دی بحالی نال جُڑن یا وت وݙی سرائیکی سُنڄاݨ دا حصہ تھیون۔
حفیظ خان
حفیظ خان
حفیظ خان ہوراں اپنے تصور تنقید نال جینویں تخلیق اتے فن کار بارے جائزہ گھندن اوندے نال نہ صرف جمالیاتی پکھ نمایاں تھیندے بلکہ سرائیکی تہذیبی، تاریخی، سماجیاتی،نفسیاتی تنقید دے بہوں سارے گوشے وی اپنا واضح درشن ڈیون لگ پوندن جینویں جو انہاں دے تنقیدی رویے دے مطالعے وچوں پس منظری تنقید (Contextual  criticisum) دی پر چھانویں وی ڈسدن کیوں جو او پس منظری معاشرتی اتے تاریخی وژن وچوں فن پارے اتے تخلیق کار دا ویورا کریندن اتے بغور ڈیہدن جو فن کار اتے فن پارے اتے کیڑہے کیڑہے سماجی اتے تاریخی عوامل اثر انداز تھیندے رہ گئین۔ اینویں انہاں دی تنقید وچوں Archetypal Approuch وی جھات پیندی ہے جیندے ذریعے او اساطیر بارے الونیدن۔ اسلوبیاتی و ثقافتی تناظر وی انہاں دی تنقید دا سرمایہ ہے۔ حفیظ خاں ہوراں دے تنقیدی رویے رجحان کوئی ہک نام نی ڈتا ونج سگدا۔ البتہ اے ضرور آکھیا ونج سگدے جو انہاں دا تنقیدی وژن نویں سرائیکی تنقید دا ہک نواں منشور ہے۔
سرائیکی تحریک
بہاول پور وچ تحریک
بہاولپور دے موہری اڳواݨ جیڑھے اپݨی مقامی ثقافتی سُنڄاݨ پاسوں چھکیجن، اُنہاں وچ ہک ناں بشیر احمد ظامی دا ہے جیڑھا جو پیشے دے لحاظ نال ٹیچر ہئی اتے لسانیات وچ دلچسپی رکھدا ہا۔ صدیق طاہر ہک ٻیا ناں ہے جیڑھا مقامی تاریخ اتے ادب وچ دلچسپی رکھدا ہا۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی سرائیکی دا ہک لکھاری ہئی۔ سیٹھ عبدی الرحمن وی ایں گروہ وچ شامل ہے۔
حفیظ خان
حفیظ خان
·      ”ارشاد تونسوی نے شعوری طور پر صوفی شاعری کے ڈکشن اور روایتی استعاروں کو اپنی آزاد اور پابند، دونوں طرح کی نظموں میں، اپنے سے انداز میں سموکر بات کرنے کا ڈھنگ اپنایا۔ یہ وہ شاعری تھی کہ جس میں معاصر نقاد کو شاہ حسینؒ، بابا بلھے شاہؒ، خواجہ فریدؒ، سلطان باہوؒ، میاں محمد بخشؒ، حافظ برخوردارؒ  حتی کہ کبیر داس تک کا معنوی آہنگ جھانکتا ہوا نظر آیا اور اسے اس وقت سرائیکی کی کلاسیک شاعری کی تجدید اور فکری توسیع کا نام دے کر ارشاد تونسوی کی بے مثال پذیرائی کا باعث بنا دیا گیا۔ اس رائے کے واسطے اس کی نظموں ”ڈکھ ہے آپ“ (ص ۱۱)، ”لوں لوں پیڑ کرے“ (صفحہ ۲۱)، ”ڈس نہ آوے پاروں“ (صفحہ ۳۱)، میں ناہیں سب توں“ (صفحہ ۶۴)، ”سلطان باہو دی ویل“ (صفحہ ۷۴)، ”چیتر دا گاون“ (صفحہ ۸۴)، ”رتاں بے پرواہ“ (صفحہ ۳۵)، ”ویڑھے آؤس میرے“ (صفحہ ۷۵)، ”۷۴ ء دی چھیکڑی نظم“ (صفحہ ۹۲)، ”بھئے کبیر اداس“(صفحہ ۰۷)، ”بہہ کندھاں تے رووے“ (صفحہ ۱۷)، ”پولیٹیکل ورکر“ (صفحہ ۶۷)، تے ”تریجھی دنیا دے لوک“ (صفحہ ۰۸) کو بنیاد بنایا گیا۔ یہاں ملاحظہ کیجئے اس کی دو نظمیں کہ پہلی میں شاہ حسین کے استعاروں میں ایک ایسے حساس انسان کا درد بیان ہوا ہے کہ جس نے ستر کی دہائی میں خطے پر نازل ہونے والا آشوب سہا ہے جب کہ دوسری نظم میں یہی کرب بابا بلہے شاہ کی شعری علامات اور انداز سخن میں اس طرح سمویا ہے کہ عظیم صوفی روایات کو صدیوں کے سفر سے نکال کر خطے کے اس دکھ کو تکلم عطا کیا کہ جو ارشادتونسوی کے عہد کا اجتماعی دکھ تھا۔“   (۰۱)
سرائیکی تحریک
بہاول پور وچ تحریک
ایں گروہ 1962 وچ فوجی وستی وچ نذیر علی شاہ دے بنگلے وچ اپݨی بیٹھک رکھݨ شروع کیتی۔ کُجھ عرصہ بعد اُنہیں "سرائیکی" دے ناں نال ہک ترائے ماہی رسالے دا ڈیکلریشن گیدھا۔ ایں رسالے دا پیلھا ایشو 1964 وچ چھپیا۔ ٻہوں تکھیں "سرائیکی ادبی مجلس" دے ناں نال ہک خالص ادبی تنظیم وجود وچ آئی۔ ملتان وچ تھیوݨ آلے جشنِ فرید دے پیٹرن اُتے بہاولپور وچ جشنِ روہی دے ناں نال 1966کنیں ثقافتی پروگرام تھیوݨ لڳ پئے جیڑھے جو سابق ریاست دے اثرات دا ہک اظہار ہئین۔ صدیق طاہر دی ہک نظم     "ایہا پیلی ریت ہے درد اساݙا ایہا پیلی ریت دوا " اُتے ٻہوں واہ واہ تھیوے ہا۔ ملتان اتے بہاولپور دے سرائیکی ٻولی دے کارکنیں دے وچالے سیٹھ عبید الرحمن اتے صدیق طاہر ہک رابطے دا پُل ہئین۔
حفیظ خان
حفیظ خان
حفیظ خان ہوراں دی تنقید ی بصیرت دا اے کمال ہے جو انہاں سرائیکی ادب کوں قومیتی شعور اتے شناخت دی سنجان بنائے اتے ایں حو الے نال انہاں تنقید برائے شعور دی گالہہ اگاں ٹورتے سرائیکی ادبی سمل کوں تہذیبی، سیاسی، تاریخی سماجی ترقی دے عمل نال جوڑ ڈتے۔ ایں طرحاں حفیظ خان کا زاویہ تنقید عملی تے فائدے مند تقاضیاں توں انج تھی کرا نہیں اعلیٰ مقصد بن ویندے۔ حفیظ خان ہوراں دا تنقیدی بے غرض نقطہ نظر ”مفادات کی لغت اور فرید فہمی کا مدعا“ وچ کھل تے سامنے آندے:
سرائیکی تحریک
بہاول پور وچ تحریک
سرائیکی ٻولی اتے ادب دے اظہار دا جواب ݙیوݨ وچ ملتان دے پنجابی آبادکاریں دیر نہ کیتی۔ پنجابی آبادکاریں دے ایں ردعمل پچھوں مشکور صابری (وکیل) اتے ولی۔ ایم۔ واجد (صحافی) دا وݙا کردار ہئی۔ صابری مجلس شاہ حسین ناں دی تنظیم بݨاوݨ وچ پیش پیش ہئی جݙاں جو واجد شاہ شمس سبزواری دے حوالے نال فرقہ وارنہ جھیڑے کوں ہوا ݙیوݨ دی کوشش کیتی۔ اوں ویلہے کُجھ سرائیکی شاہ شمس کوں ہک ٻئے سرائیکی کلاسیک دے طور ودھیندے پئے ہئین۔ ٻہاولپور وچ ایں طرانح دا کوئی جھیڑا نہ تھیا۔
حفیظ خان
حفیظ خان
”ماضی قریب میں علامہ اقبال اور قائد اعظم محمد علی جناح کے افکار اور شخصیات کے ساتھ مختلف سیاسی اور غیر سیاسی حکومتوں نے جو حسب منشاء سلوک کیا ہے اس سے اس نقطہ کی تشریح بہتر طور پر کی جا سکتی ہے کہ عسکری اور سیاسی آمروں نے کس طرح ان کی انقلابی اور ہمہ جہت شخصیات پر تقدیس کی چھتری تان کر ان کے چاہنے والوں پر آزاد تفہیم کے تمام دروازے بند کر کے ان کے افکار کو اپنی خواہشات کے سانچے میں اس طور ڈھالتے چلے گئے کہ تاریخ کے قاری کو وہ بیک وقت آمریت اور جمہوریت کے علمبردار دکھائی دیتے ہیں۔ وگرنہ اتنی سی بات کون نہیں جانتا کہ التفات کو عقیدت، عقیدت کو تقدیس اور تقدیس کو عقلی ممانعت کی سطح پر لے جانے سے ہی فکری تسلسل اور تغیر کے دروازے بند اور تفہیمی مغالطے پیدا ہوتے ہیں۔
·      ”سرائیکی خطے اور زبان کے عظیم شاعر خواجہ غلام فرید کا معاملہ بھی تفہیمی سطح پر ”ہنر مندوں“ کے اس رویے سے محفوظ نہیں رہ سکا کیونکہ ان کی شخصیت، منصب اور افکار کی بو قلمونی نے ہی انہیں اس قدر ہمہ جہت بنا دیا کہ ان کی ذات کے مذکور تین مضبوط ستونوں پر کسی بھی شکل کی عمارت استوار کرنا کچھ ایسا مشکل نہیں تھا۔ چنانچہ ایسا ہی ہوا۔فکر فرید ہی کی بنیاد پر ان کی شخصیت کے ظاہر اور منصب کے تقدس کو ڈھال بنا کر اپنے اپنے مفادات کی لغت مرتب کی گئی اور خواجہ صاحب کے عظیم کلام کی بلاغت اور معنوی محاسن کو متذکرہ لغت کے پس منظر اور فرید فہمی کی آڑ میں نہ صرف اس کے حقیقی ابلاغ سے محروم کر دیا گیا بلکہ ان کے قاری پروہ تمام راہیں مسدود کر دی گئیں کہ جن کے ذریعے فکر فرید کی روح تک پہنچا جا سکتا تھا۔“   (۲۱)
حفیظ خان تنقید اتے تحسین کوں ہکے کوزے وچ نی بند کریندے او رسمی تنقیدی تصورات توں ہٹ کر انہیں اپنا فرض ادا کریندے پئن اتے نویں خیالات تے نویں اسلوب تنقید کوں متعارف کرویندے پئین ہک کھرے تنقید نگار دی حیثیت نال او تخلیق دے اصل جوہر دی حقیقت تئیں پجن دا پورا پورا ترلا کریندن اتے ایندے وچ انہاں خاطر خواہ کامیابی اتے انج سنجان وی ملی ہے۔ انہاں متعین شدہ قدراں دا وت ولا نویں سروں تجزیہ اتے تشریحاتی مطالعے کیتے اور انہاں دا تجزیاتی، تشریحاتی تقابلی انداز تنقید، تحقیق دے نال وی رلواں ہے جیندی بھرویں مثال ”خطہ ملتان سرائیکی مرثیہ گوئی ”تاریخ کے آئینے میں“وچ واضح ہے۔
·      ”میں مورخین کی اس رائے سے بھی متفق نہیں کہ ملتان میں مرثیہ خوانی یا عزاداری کا آغاز تیسری اور چوتھی صدی ہجری میں اس وقت ہوا جب فاطمین مصر کے داعی سندھ سے ہوتے ہوئے ملتان پہنچے اور اس شہر کو اپنا مسکن بنایا۔ اسی طرح اس رائے کو بھی تسلیم کرنے کی کوئی عقلی وجہ نہیں ہے کہ چھٹی اور ساتویں صدی ہجری میں بغداد پر منگولوں کی ہلاکت خیز یلغار کے بعد کچھ سادات خاندان ملتان میں آ کر پناہ گزین ہوئے اور مرثیہ گوئی اور عزاداری کی بنیاد رکھی۔ کیونکہ تاریخی حوالوں کے تعین کے لیے جہاں برسوں کا فاصلہ بھی توجیہہ طلب ہوتا ہے وہاں صدیوں کے فاصلوں کو ”تیسری اور چوتھی صدی“ یا ”چھٹی اور ساتویں صدی“ کے طور پر لینا، کسی طور بھی تاریخ نویسی کے تقاضوں کو پورا نہیں کرتا۔ اس امر واقع سے اختلاف کئے بغیر کہ حملہ آوروں کے متعین تعصبات اور تاریخ کو اپنی خواہشات کے اعتبار سے مسخ کرنے کے عمل میں ”حقائق“ کی بجائے ”قیاس“ زیادہ اہمیت اختیار کر لیتے ہیں، مگر تاریخ کے معاملات میں قیاس آرائی کے لیے بھی تاریخی واقعات کے اسباب و علل، بہاؤ اور اثرات کا پیش نظر رکھا جانا از بس ضروری ہوتا ہے۔“  (۳۱)
حفیظ خان ہوراں دا مجموعی تنقیدی نقطہ نظر معروضی اتے غیر ذاتی ہوون دے نال نال سرائیکی قومیتی شعور دے مکھ مہاندرے کوں نواں درشن ڈیندا ڈسدے تے او فکری ازادی دے قائل ہن تاں جو مکالمہ، بھانویں اپنے آپ نال ہووے، ہک خطے وچ رل وسن والیاں ہمسایہ زباناں دے وسنیکاں نال ہووے یا ادبی، تہذیبی ثقافتی سیاسی حوالے نال ڈوجھیاں اقوام دے نال،بہر طور ضروری ہے۔
میکوں امید ہے جو حفیظ خاں ہوراں دی آون والے ڈینہاں وچ چھپیل تنقیدی مضامین دی کتاب ”افکار وجہات“ دے چھپن نال سرائیکی تنقید دا مکھ نویں درشن ڈیسی اتے سرائیکی تنقیدی کیتے نواں چشمہ ثابت تھیسی۔ انشاء اللہ۔
حوالے
۱)         حفیظ خان، ”خرم بہاول پوری شخصیت، فن اور منتخب سرائیکی کلام“ بہاول پور، سرائیکی ادبی مجلس، ۷۰۰۲ ء، ص:۴۱
۲)         حفیظ خان، دیباچہ،”سرائیکی ادب وچ تنقید دا مسئلہ“، مشمولہ: جدید سرائیکی شاعری تے اجوکا بندہ، مصنف محمدممتاز خان، ملتان، جھوک پبلشر ز  ۷۰۰۲ ء، ص: ۹
۳)         حفیظ خان، دیباچہ، ”سرائیکی ادب وچ تنقید دا مسئلہ“، مشمولہ: جدید سرائیکی شاعری تے اجوکا بندہ، مصنف محمدممتاز خان، ملتان، جھوک پبلشر ز  ۷۰۰۲ ء، ص: ۳۱
۴)         حفیظ خان، مکالمے کی میز پر، ”رفعت عباس کی سرائیکی شاعری“، ملتان، انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ، ۶۰۰۲، ص: ۹
۵)         حفیظ خان، فلیپ، ”خرم بہاول پوری شخصیت فن اور منتخب سرائیکی کلام“، بہاول پور، سرائیکی ادبی مجلس، ۷۰۰۲ ء، بیک ٹائٹل
۶)         حفیظ خان، مکالمے کی میز پر، ”رفعت عباس کی سرائیکی شاعری“، ملتان، انسٹی ٹیوٹ آف پالیسی اینڈ ریسرچ، ۶۰۰۲، ص:  ۴۱۔۳۱
۷)         خالد اقبال، نظم، ”کویلی دی کاوڑ“، ملتان، جھوک پبلشرز، ۴۰۰۲ ء، ص: ۳۲
۸)         حفیظ خان، فلیپ، ”رفعت عباس کی سرائیکی شاعری“، ص: بیک ٹائٹل
۹)         حفیظ خان، مکالمے کی میز پر، ”رفعت عباس کی سرائیکی شاعری“، ص: ۲۱
۰۱)      حفیظ خان،غیر مطبوعہ مضمون، ”ارشاد تونسوی.... زمین زاد کی ہزیمت اور حرماں نصیبی کا نوحہ گر“  hafeezkhan_@yahoo.com
۱۱)     حفیظ خان، غیر مطبوعہ مضمون، ”سرائیکی ادب دا دلچسپ عہد“،
hafeezkhan_@yahoo.com
۲۱)     حفیظ خان، غیر مطبوعہ مضمون، ”مفادات کی لغت اور فرید ً فہمی کا مدعا“
(اقتباس از کتاب: ‘‘سرائیکی تنقیدی شعور’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 14:23, 18 June 2019 (UTC)
حجازی عربی
عربی زبان کل انتریہ زباناں دا مجموعہ ہے۔ انہاں وچوں ہک زبان حجازی عربی ہے۔ حجازی عربی دی آبادی ہک کروڑ کنوں ودھ ہے۔
سعودی عرب دے مغرب وچ ݙو ہزار کلومیٹر کنوں ودھ لمبے علاقے وچ الائی ویندی ہے۔ ایہ علاقہ اوسط سو کلومیٹر چوڑا ہے۔ وجھ کنوں ݙو سو کلومیٹر چوڑا تھی ویندے۔
حجازی عربی دا کوڈ acw ہے۔
شمالی حجازی
شمالی حجازی دے چار ذیلی لہجے ہن۔
جنوبی حجازی
جنوبی حجازی دے سولھاں ذیلی لہجے ہن۔
تہامی
وادی تہامہ دی زبان ہے
تہامی ساحلی
وادی تہامہ دے ساحل دی زبان ہے۔
نوٹ:
حوالے
https://www.ethnologue.com/language/acw
قبیلے
عربی تے سرائیکی زبان دا تھوڑا جیا جائزہ ۔
حروف
سرائیکی (حروف تہجی)   ا	ب	ٻ	پ	ت	ٹ	ث	ج	ڄ	چ	ح	خ	د	ڈ	ݙ	ذ	ر	ڑ	ز	ژ	س	ش       ص	ض	ط	ظ	ع	غ	ف	ق	ک	گ	ڳ	ل	م	ن	ں	ݨ	و	ہ	ھ	ء	ی	ے (45) ۔
عربی (حروف تہجی ، حروف ابجد)ا  ب    ت   ث   ج   ح   خ   د  ذ  ر  ز   س   ش   ص   ض   ط   ط   ع   غ   ف   ق   ک   ل   م   ن  ہ  و   ی ۔ (28). . عربی زبان دی اعلی ترین مثال قرآن ، پاک ھ ، جیندے اچ پوری عربی زبان موجود ھ۔ سرائیکی زبان دے او لفظ جیہڑے عربی زبان یا قرآن پاک اچ کائینی۔۔۔ٻ	پ	ٹ	ڄ	چ	ڈ	ݙ	ڑ	ژ	  گ	ڳ	ں	ݨ	ہ	ء	ے (17). عرب اچ ناں مثلا"، احمد محمد صالح الحربی ۔احمد (خود)محمد(پیو) صالح (ݙاݙا)الحربی (قوم ، ذات ، قبیلہ) جیہڑے ویلہے ݙو انڄانڑ عربی (خصوصا" بدو) اپس اچ ملدن ، پہلا سوال ۔ اِش اسمک (تیݙا ناں کیا ھ) ؟؟؟ ݙوجھا سوال ۔ و اش قبیلتک (تیݙا قبیلہ ، ذات ، قوم کیا ھ) ؟؟؟۔ عرب دے کہی ملک ، صوبے ، شہر وستی قبیلے نسل ، ذات ،قوم تے ناں اچ اے الفاظ کائینی (ٻ	پ	ٹ	ڄ	چ	ڈ	ݙ	ڑ	ژ	   گ	ڳ	ں	ݨ	ہ	ء	ے (17).)
قبیلے
عربی ، (قبیلے ۔ ذاتاں قوماں )، الحربی ، العوفی ، الراجحی ، العصاری الصاوی ، الصاعدی ، العلوی ، البلوی، الراعی۔النجدی،الرشیدی، الشریف (پاکستان  مین جن کو سیدکہتے ہیں) وغیرہ ، وغیرہ۔ سرائیکی (قبیلے، ذاتاں ، قوماں )؛۔ڈمرے, ہمڑ, ٹوانڑے ,بیگ,کھڳا.گھلیجہ۔درگھ۔ مور ۔کہیل ۔موہانہ ۔گوپانگ گانگا۔واگھا ۔ویہہ۔کٹانہ۔جھبیل۔ماچھی۔کھوکھر۔بھیلہ۔ملانہ۔واݙو ۔ݙݙا ۔مگی ۔کھونہارا۔کھاکھی ۔کھوکھر۔ککارا۔نائچ۔کمار۔ݙھاݙھی ۔سیہڑ،۔سہو،وگن،کٹیسر،کانجو ،گرواں ، وریا،ٻلھوڑے،بلورا ،بوہڑ ،ارائیں،پرھینہ، اریا ،ملانہ،گڈن ، چنڑ,ویہہ ، چھجو,مکول,مَکوال,لاڑ۔۔مہار۔پرارا۔داد پوترا ,چانڈیہ ، وسیر ، جھلنڑ ، ککڑا ، کھمبڑہ ، ابڑا ، سرگانی ,حجانہ ، ویہائی ،سِپل، گازر ، پہوڑ ، مہیسر. ہنجیرے، گھنجیرے۔کڈن۔کھاکھی ۔کھاروے۔ککارا۔نائچ۔کمار۔کاغذ کٹ،کٹ۔بھٹی کھچی،غوری،پلوانی،رئیس،وینس،بھٹے،درکھان،موچی،]]،ترگڑ،گرڑ،سہو،لاکھٹ، کانجو،کٹیسر،ڈھڈی،جھیڈو،کھرل،سوڈھا، گرواں،وریا،بلورا،بوہڑ،ارائیں،اریا،ریحان ،بھابھا،بھٹی،گڈن،چنڑ,ویہہ،پنوالی،چھجو،مکول،مَکوال,لاڑ۔۔۔۔لاکھے۔۔۔مہار۔پرارا ۔سونترے۔دادپوترا,چانڈیہ، وسیر ، جھلنڑ ، ککڑا،پنوار، کھمبڑہ ،ابڑا،ڈاھا ۔سرگانی ۔حجانہ۔ ویہائی۔ گازر۔زرگر۔ پہوڑ۔مہیسر۔چنھے ۔پتافی۔سِپل.. ہنجیرے ۔جوڑے ۔ کلیار۔ بوہَڑ ۔کھنڈو۔پنوار۔کھیمٹے ۔ہانبھی ۔ لک۔ کہاوڑ۔ سیال ۔ بھونڑ۔ بھوت۔ مڑہل ۔لانجی خیل ۔لانجر۔ کنیال۔ کلیار۔۔۔کلر۔کورائی۔ مجوکے ۔کچھی ۔ کیس۔ کمبوہ ،,جاڑے۔درگھ۔ مور۔گانگا۔واگھا ۔ویہہ۔۔جھکمار۔ترگڑ ، گرڑ ، سہو ،،کانجو ،گرواں ، وریا ،بلورا ،بوہڑ ،ارائیں ،اریا ،ملاݨہ ،گڈن ،کٹیسر، جھیڈو، چنڑ,ویہہ ،بلوچ، جٹ، بوچڑہ چھجو,مکول,مَکوال,لاڑ۔۔مہار۔پرارا۔داد پوترا۔چانڈیہ ، وسیر ، جھلنڑ ، ککڑا ، کھمبڑہ ، ابڑا ، سرگانی٘۔حجانہ ، ویہائی ، گازر ، پہوڑ ، مہیسر. ہنجیرے، گھنجیرے،جوڑے، کلیار,کهاکهی، پرہاڑ، کٹیسر، سامٹیہ، ڈهانڈلہ، مہے، اترا، سونترا، کهوکهر، چن، پنوار، سگو،وغیرہ، وغیرہ۔۔ عرب لوک جیہڑے ویلہے کہی غیر عربی ناں کوں الیدن تان کینوے الیندن۔ پاکستان (الباکستان،باکستان)، پنجابی (بنجابی)، سندھی، سندھ ( سندی، سند)، پشتون (بشتون)، بلوچی (البلوشی، بلوشی)، کراچی (کراتشی، کراشی)چاچا (شاشا)، چچہ وطنی (ششہ وطنی)چاغی (شاغی)، گوادر (غوادر)، اللہ ݙتہ(اللہ دتہ)، اللہ ݙیوایا (اللہ دیوایا)، ۔۔ ۔۔ ۔ ݙو قوماں ، ذاتاں، قبیلے ، پاکستان اچ علوی تے راعی ہن تے سعودیہ اچ وی العلوی تے الراعی ہن ۔ ۔
مادری زبان یا ما ٻولی بندہ کݙاہیں نی بھلدا ، ، ، ۔
خاص مقامی تے غیر عربی آوازاں تے حروف
پاکستان اچ جہیڑا سرائیکی اپنڑی قوم ، ذات قبیلے کوں عربی قوم یا ذات یا نسل اہدے تے اوندے اندر اے ستاراں ((((ٻ	پ	ٹ	ڄ	چ	ڈ	ݙ	ڑ	ژ	  گ	ڳ	ں	ݨ	ہ	ء	ے (17)))).حرف ہن او کوڑ ماریندے ۔ او عرب نسل نی تھی سگدا۔۔ اگر تہاکوں کوئی اہدے کہ تو عربی نسل ہیں ،تے سرائیکی کوئی قوم کائینی،  تاں اپنڑی قوم ، ذات  کوں ایں لکھو ، مثلا"۔ چانڈیہ ۔ (چ۔ا۔ن۔ڈ۔ی۔ہ) ، ول ڈیکھو عربی حروف تہجی یا قرآن پاک اچ اے سارے لوظ موجود ہن ؟؟؟ اگر کائینی تان تساں عرب نسل کائینی۔ اگر سارے موجود ہن تاں شجرہ نسب ثبوت دے طور تے طلب کرو ، یا اپنڑاں شجرہ نسب  اونکون ݙسو ۔ ۔
قوم
کیا پاکستانی ہک قوم ھ؟؟؟، قائداعظم دا قوم نال خطاب، ۔ قوم ، ملک ، سلطنت (قومی ترانہ)۔۔۔۔۔۔دشمن کو پتہ نہیں اس نے کس قوم (پاکستانی ) کو للکارا ھے (ایوب خان ١٩٦٥)، وزیراعظم کا قوم سے خطاب۔، توہاݙے پاسپورٹ تے قومیت (Nationalty) دا خانہ ہوندے اتھاں پاکستان کیون لکھیا ویندے  ؟؟؟ غیر ملک اچ توہاݙا اقامے اچ قومیت دے خانے میں پاکستانی کیوں لکھیا ویندے ؟؟؟  ،کیا پاکستانی ایک بندے دی اولاد ہن ؟؟؟؟۔ہک ہی نسل دے لوگ ہن ؟؟؟؟؟ ہک ہی زبان بولیدن ؟؟؟؟؟؟؟۔لیکن پاکستانی  لوکاں کوں ہک قوم اکھیا ویندے ۔درست بالکل درست ، متفق
زبان
لیکن سارے سرائیکی ہکو ہی زبان الیندن (ہکو ، حروف تہجی تے ہکو رسم الخط) ، انھاں سب دا کلچر، رہن سہن ، رسماں،  ریت رواج ،شادی ، غمی  دے طور ظریقے ہکو ہی ہن ، ݙکھ سکھ سانجھے ہن۔کھاوݨ ، پینونڑ ہکو جیا ہن۔کھیݙاں تک ہکو ہن ،  جتیاں ، کپڑے ہکو طرز دے ہن ، مکانات ہکو طرز دے ہن ۔ علاقے ہک بے نال صدیاں توں جڑیئے ہووے ہن۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ اجنڑ وی اہدو سرائیکی قوم کائینی؟؟؟؟؟
نوٹ
اے میݙی ذاتی معلومات ہن ،اضافہ یا تصحیح ممکن ھ ، کوئی بھرا وی میݙی مدد کر سگدے ، کوئی اعتراض یا ناراضگی کائینی ۔شکریہ سئیں ۔(By; G M  LAKHA) . thumb|غلام مرتضٰی لاکھا
ونکی:قبیلے
سول سوسائٹی تے سرائیکستان
ملک دی سول سوسائیٹی اشرافیہ نال ہک اہم سوال۔۔۔۔۔کیا کہیں ایم این اے کوں کوئئ اکھے ممبر ضلع کونسل اکھے تساں منیسو۔کیئناں۔ کیاکوئی ایم پی اے کوں چئیرمین یونین کونسل اکھے تساں منیسو۔کئیناں۔ کیا کوئی ممبر ضلع کونسل کوں یونین کونسل دا ممبر اکھے تساں منیسو۔۔کئیناں۔ کوئی ڈی ائی جی کوں کوں ڈی ایس پی اکھے تساں منیسو۔کئیناں۔ کیا کوئی ڈی پی او کوں انسپکٹر اکھے تساں منیسو۔کئیناں۔کیا کوئی ڈی سی او کوں اے سی اکھے تساں منیسو۔کئیناں۔کیا کوئی ڈائریکٹر کوں ہیڈ کلرک اکھے تساں منیسو ۔کئیناں۔ ول پچہیں کیا کوئی سرائیکستان کوں جنوبی پنجاب اکھن او تساں منیسو ہنڑ سئیں ھونڑیں دا جیلھے جواب اوسی پچہیں میں لکھساں کئیناں ۔تساں ایمانداری نال جواب ڈیوو میں ایمانداری نال اوھو کجھ لکھساں ایویں سمجھو اے ریفرنڈم اے میکوں یقین اے میڈے ایں عمل کوں مثبت نگاہ نال ڈیکھسو ایندا مثبت جواب ڈیسو میں سئیں دی انتظار اچ اں۔۔۔۔اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی
امیر تیمور
thumb|
امیر تیمور جیہڑا (تمر لین)تیمور لنگ دے ناں نال وی مشہور ہئی، (پیدائش: 1336ء، وفات: 1405ء) تیموری سلطنت دا بانی تے تاریخ عالم دا ہک عظیم جنگجو حکمران ہئی۔ تیمور دے استاد دا ناں علی بیگ ہئی۔ آکھا ویندے کہ استاد علی بیگ اپݨے طالب علماں کوں سبق یاد کراوݨ کیتے ݙنڈے دا استعمال کریندے ہن لیکن انہاں نے کݙہیں وی تیمور کوں نہ مارا کیونکہ تیمور ہمیشہ اپݨا سبق یاد کر گھندا ہئی۔ ہک ݙینہ علی بیگ نے تیمور دے والد کوں سݙا کے آکھا کہ ایں ٻال دی قدر ڄاݨ، ایہ نا صرف ذہین تے ݙوجھے ٻالاں توں بہت اڳاں ہے بلکہ ایندے وچ ناقابل یقنین صلاحیتاں ہن۔ تیمور نے ترئے سال وچ قرآن حفظ کر گھدا ہئی گویا صرف ݙاہ سال دی عمر وچ اوہ قرآن دا حافظ بݨ چکا ہئی۔
حالات
تیمور ہک ترک منگول قبیلے برلاس توں تعلق رکھڈا ہئی۔ چنگیز خان تے امیر تیمور ݙوہاں دا جد امجد تومنہ خان ہئی۔ تیمورلنگ دا تعلق سمرقند نال ہئی۔ اوہ سمرقند دے قریب ہک گرانہہ ’’کیش‘‘ وچ پیدا تھیا۔ ایندے والدین معمولی درجے دے زمیندار ہن۔ تیمور دریائے جیحوں دے شمالی کنارے تے واقع شہر سبز (جینکوں کش وی آہدن ) 1336ء وچ پیدا تھیا۔ ایہ علاقہ اوں وقت چغتائی سلطنت وچ شامل ہئی جیہڑی زوال دی منازل طے کریندی پئی ہئی ۔ چغتائی حکمران بے وس تھی چکے ہن تے ہر جگہ منگول تے ترک سردار اقتدار حاصل کرݨ کیتے ہک نال لڑدے پئے ہن ۔
ادارہ یادگارِ غالبؔ
ادارۂ یادگار غالب کراچی وچ واقع پاکستان دا ہک غیر سرکاری خود مختار علمی و ادبی ادارہ ہے، جیں دے قیام دا مقصد اردو زبان دے عظیم شاعر، مرزا اسد اللہ خان غالب دی صد سالہ تقریبات دا اہتمام کرنا تے غالب دی حیات و فن تے تحقیقی کتب دی نشر و اشاعت ہے۔ ایہ ادارہ نہ نفع نہ نقصان دی بنیاد تے اردو زبان و ادب تے بالخصوص غالب دے فن و فکر دی ترویج دے کیتے وقف ہے۔
قیام تے اغراض و مقاصد
26 جنوری، 1968ء کوں کراچی، پاکستان وچ ادارۂ یادگار غالب دا قیام عمل وچ آیا جیں دے صدر نامور شاعر فیض احمد فیض، جنرل سیکریٹری مرزا ظفر الحسن، سیکریٹری بیگم آمنہ مجید ملک تے خازن محمد عمر مہاجر ہن۔ ایں ادارے دے قیام دا مقصد 1969ء وچ مرزا اسد اللہ خان غالب دی صد سالہ برسی دی تقریبات دا اہتمام کرنا ہئی۔ ایہ ادارہ ہک فعال علمی ادارہ ثابت تھیا۔ ایں ادارے نے 1969ء وچ غالب دی صد سالہ تقریبات بڑے اہتمام نال منائیاں، جنہاں دا آغاز 9 مئی 1969ء کوں تھیا۔ انہاں تقریبات وچ نوادراتِ غالب دی نمائش، محفلِ موسیقی تے محفلِ مشاعرہ دا انعقاد شامل ہئی۔
انتظامیہ
ادارہ یادگار غالب دی موجودہ انتظامیہ دے ناں ایہ ہن :
غالب لائبریری دا قیام
1971ء وچ ادارۂ یادگار غالب نے کراچی وچ ہک بہت شاندار لائبریری قائم کیتی جیں دا ناں غالب لائبریری ہے۔
مطبوعات
ادارۂ یادگار غالب نے غالبیات دے حوالے نال اہم تحقیقی کتاباں شائع کیتیاں جنہاں وچ خاص خاص مندرجہ ذیل ہن:
اداس نسلیں
موضوع
اداس نسلیں دا موضوع برطانوی ہندوستان ہے۔ ایہ ناول اپݨے اندر ہک عہد دی تاریخ سموئے ہوئے ہے۔ ناول دے واقعات دی ابتدا 1857ء دی جنگ آزادی توں تھیندی ہے تے اختتام قیام پاکستان تے تھیندا ہے۔ ناول وچ 1857ء دی جنگ آزادی، جاگیردارانہ ذہنیت دا پھیلاؤ، کانگریس دی سیاست، آل انڈیا مسلم لیگ دی جدوجہد، جلیانوالہ باغ قتل عام، مسلم تشخص دا احساس، ݙوجھی جنگ عظیم تے اوں دے ہندوستان تے اثرات، ہندوستان وچ آزادی دی جدوجہد، تقسیم ہند دے فسادات تے قیام پاکستان دے واقعات کوں خاص کر اجاگر کیتا گیا ہے۔
تصورعاصم دستی
تصور عاصم دستی سرائیکی شاعر ہے
نظم
کاواں دی ڈولی اے
دریا کوں راگ
ڈیو
بیڑی کوں مساگ ڈیو
چنی نپو سوجھلےدی
تارےگنڈھ کھولنڑن۔۔
طوطےسارےکھول ڈیو
لالیاں کوں دول ڈیو
تاڑیاں رلا بہو
کونجاں مہندی چا بہو
روٹھےوی مناونڑن
ڈیوےاجاں چاونڑن۔۔
سنی سنی جال ھے
شال نال پسی اے
تاریاں دےادھ وچ
رات بیٹھی رسی اے
تصورعاصم دستی
(ڈوهڑہ)
ساڈے پیریں شوق دے گهنگهرو بده اساں نچنڑں دهمال دا راہ ڈیکهوں"
جتهاں رستے ونج کے ہک تهیندن راہ ویندے نال دا راہ ڈیکهوں"
ہر آندی ہنج دے آدر وچ اکه دے پنڑیال دا راہ ڈیکهوں"
هنڑیں عاصم دیگر نکهڑ ویسی اوندے ولدے مال دا راہ ڈیکهوں"
تصور عاصم دستی
غزل۔۔۔۔۔۔
چانڈنی کجھ ودھا سوجھلا سوجھلا۔۔۔۔
ریت شیشہ بنڑا سوجھلا سوجھلا۔۔
رات رج کے ھنڈا سوجھلا سوجھلا۔۔
میں وی اکھیں دے اتھ قافلے نیونڑن۔۔۔
نال ہنجوں رلا سوجھلا سوجھلا۔۔۔
دولی ھنڑ تاں سڈا سوجھلا سو جھلا۔۔۔
پتے پیراں دا تھل اے اے کتھ ونج کھڑے۔۔
حالیں اٹھ نہ بھجا سوجھلا سوجھلا۔۔۔۔
نال دریا دے بیڑی دی شادی جو ھے۔۔
لئ کوں بوچھنڑ پوا سوجھلا سوجھلا۔۔۔
رس پیان جال توں میکوں لگدے ایویں۔۔۔۔
سیئں دے لٹھا منا سوجھلا سوجھلا۔۔۔
جیویں لفظیں دے وچ تھوڑا سجھ باقی ھے۔۔
اونکوں عاصم کھڑا سوجھلا سوجھلا۔۔۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
تصور عاصم دستی
شعر
آپنڑی وسوں نال بلہیندی ونجنڑں نہ ڈیندی مونجھاں۔۔
اے نہاں پتہ رستے دے وچ ماریاں ویسن کونجاں۔۔
تصور عاصم دستی
دلی
دلی پاکستان دے ہمسایہ ملک بھارت دا دارالحکومت ہے.
تعلیم
دہلی دے قومی دار الحکومت علاقے وچ تقریباً 500،000 یونیورسٹی دے طالب علماں کیتے 165 کنوں ودھ یونیورسٹیاں تے کالجں ہن۔ دہلی وچ نو وݙیاں یونیورسٹیاں ہیں۔
آزاد کشمیر اسمبلی
آزاد کشمیر اسمبلی ، [[پاکستان]]ی کشمیر دا قانون ساز ایوان ہے، جیہڑا مظفرآباد وچ واقع ہے۔ ایں ایوان دے 49 ارکان ہن ، جنہاں وچ 41 ارکان براہ راست آزاد کشمیر دی عوام دی رائے دہی نال منتحب کیتے ویندن ۔ 5 خواتین ارکان تے 3 نشستاں علما تے ٹیکنوکریٹس تے مشتمل ہن۔
امیر حکم اول بن ہشام
تعارف
thumb|امیر حکم بن ہشام دے جاری کردہ درہم