cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پاکستان دے مامے
ہمیں ہمیشہ سے تاریخ غلط پڑھائی جاتی رہی، کیونکہ ہمارا نصاب لکھنے والے مہاجر اور پنجاپی تھے ، اور ان کے خاص مقاصد تھے۔ ہمارے نصاب میں ؟؟ ذرا سوچیں ریاست بہاولپور کی کسی قربانی کا ذکر کیون نہیں ھے ؟؟؟؟ ملتان اور رنجیت سنگھ کا کوئی ذکر کیوں نہیں نصاب میں ؟؟؟ عظیم صوفی شاعر خواجہ غلام فرید کا کوئی ذکر ھے ؟؟٘؟ لیکن علامہ اقبال کا ھے ۔ تازہ ترین مثال مطالعہ پاکستان میں سرائیکی زبان کوپنجاپی کا لہجہ لکھا گیا ھے ۔ اور ہمیں پڑھایا گیا ، کہ مہاجرو ں نے لاکھوں قربانیاں دیں ، اور مہاجر پاکستان بنانے والو کے وارث ہیں ، پاکستان مہاجروں نے بنایا ، اور اج بھی دعوی کرتے ہیں  اس بات کا۔ تو جناب ذرا پاکستان بنے کی بات کرتے ہیں ۔ آل انڈیا مسلم لیگ ١٩٠٦ مین بنی، قائداعظم پہلے کانگرس مین تھے بعد میں مسلم میں آ گئے ، قائداعم نے مسلم لیگ کی باگ ڈور سنبھالی اور مسلمانوں کو اکٹھا کیا اتنے تک تو ہر کوئی مانتا اور جانتا ھے ، قرار داد پاکستان ١٩٤٠ لاہور میں منطور ہوئی ، پھر الیکشن ہوا ، ١٩٤٥ اور آل اندیا مسلم لیگ مسلم علاقوں میں بھاری اکثریت سے جیتی ، اور اسی بنیاد پہ پاکستان کی بنیاد قائم  ہوئی ، فارمولا یہ تھا ، کہ جن علاقں مین مسلمان اکثریت مین ہیں وہ پاکستاں اور جن علاقوں میں ہندو اکثریت مین ہین وہ ہندوستاں ۔ سو ١٩٤٧ میں میں پاکستان معرض وجود مین آ گیا گیا ، مشرقی اور مغربی پاکستان کی صورت میں۔ جن علاقوں کی وجہ سے پاکستان بنا یعنی جن علاقون میں مسلمانوں کی اکثریت تھی وہ پاکستان بنے ، مثلا" سندھ ، پنجاپ بنگال وغیرہ ، جو کہ موجودہ پاکستان کے مقامی لوگ تھے مہاجر نہیں ، قائداعظم کو مقامی لوگوں نے ووٹ دے کر مضبوط کیا اور آواز میں وزن پیدا کیا ، اور قائد نے پاکستان حاصل کیا بغیر کوئی گولی چلائے اور کوئی خون کا قطرہ بہائے بغیر ، بغیر کسی قربانی کے، پاکستان کے مقامی لوگوں کی وجہ سے ، نہ کے مہاجرون کی وجہ سے۔ قائداعطم مقامی تھے  کراچی کے نہ کہ مہاجر، کراچی میں ہی پیدا ہوئے ، کراچی  میں تعلیم حاصل کی ، پھر مہاجر ان کے وارث کیسے بن گئے ؟؟؟ شاید اردو کی وجہ سے ۔ اردو تو ہندو بھی بولتے تھے اوربولتے ہیں ۔اور مہاجرون کی زبانیں تو رانگڑی اور ہریانوی اور پتہ نہین کون کون سی زبانین ہین ۔ آپ سب جانتے ہیں ، پاکستان سے زیادہ مسلمان انڈیا میں ہیں ، جو مسلمان امیر تھے زمین جائیداد رکھتے تھے وہ وہیں  ریے ان کے پاس سب تھا اور ھے، کون لوگ آئے ؟؟ جن کے پاس کچھ نہیں تھا ، ٩٥ فیسد جھوٹے کلیم لے کر آئے اور یہاں زمینیں اور گھر حاصل کیے ۔ کیا کوئی بتا سکتا ھے ، ان آنے والے مہاجروں میں سے کوئی ایک ایسا بھی آیا ہو جو سونے چاندی سے بھرے ہوئے ٹرنک ساتھ لایا ؟؟ یا سب کے سب لوٹ لیے گئے تھے ، آخر کوئی نہ کٖوئی تو بچا ہوگا ان لٹیروں سے ، چالاک لوگ تھے مہاجر اورہیں آخر وقت نے ثابت بھی کیا۔ ۔ پاکستان ، پاکستان کے مقامی لوگوں(سابقہ پاکستان ، بنگہ دیش، بنگالیون نے) نے بنایا نہ کہ مہاجرون نے ، مقامی لوگوں نے ان کے لیے اپنے دروازے کھولے اور ان کو چھت دی ، اپنا رزق دیا ۔ قربانیاں ۔۔۔۔۔۔۔۔؟؟؟ قائد اعظم نے پاکستان حاصل کیا بغیر کوئی گولی چلائے اور کوئی خون کا قطرہ بہائے بغیر قربانی ۔۔ لہذا مہاجر ہمارے مامے بن کر آرڈر نہ چلائیں اور بات بات پہ احسان نہ جتائیں ، مہاجروں پہ احسان مقامیوں کے ہیں ، نہ کہ مہاجروں کے مقامیوں پہ ، جو کود لٹے پتے آئے تھے وہ کیا کسی پہ احسان کرتے ؟؟؟ مہاجر اور پنجاپیون نے مل کر سرائیکی وسیب کو بہت نقصان پہنچایا سرائیکی علاقون کی بندر بانٹ کی ، سرائیکی شناخت کو ختم کرنے کی کوشش کی ، اسلام اور پاکستان کی آڑ میں ۔ اور آج کہتے ہیں ، کون سرائیکی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ لیکن اب ایسا نہیں ہو گا ، سرائیکی جاگ چکے ہین ۔ نوٹ (سرائیکی میں ترجمہ کر کے لکھ دیا جائے گا )
کھیݙ
پاکستان دا سن 2021 وچ ساؤتھ افریقہ دورہ
پاکستان ایں ویلے کپتان بابر اعظم دی قیادت وچ ترینھی فارمیٹس وچ کامیابیاں کٹھی کریندا پئے۔ ڈٹھا ونجے تا پاکستان اتے ساؤتھ افریقہ ڈو منے تنے کرکٹ کھیڈݨ آلے ملک ھن جتھاں دے لوک کرکٹ کوں بہوں پسند کریندن۔
دورہ 2020 میزمان پاکستان:
دورہ 2021 میزمان ساؤتھ افریقہ:
ساؤتھ افریقہ نے پاکستان دے مشکل وچ اساڈا ساتھ ڈتا ساڈے دیس ٹر آئے ساڈا ماݨ ودھایا۔ ھݨ پاکستان دی واری ھئی کہ محبت دا جواب محبت نال ڈیوے۔ بے شک ایں ویلے کرونا وائرس جیہی ڈاڈھی بیماری نے دنیا کوں قابو کیتا ہویا ھ پر پاکستان کیونکہ وفاداریں نال وفا نبھیندے ایں سانگے ایں اوکھے ویلے وی ساؤتھ افریقہ دے دورے کوں ترجیح ڈیتی۔ پاکستان ایں دورے وچ ترائے
پاکستان اتے بھارت دی کرکٹ
بھارت اتے پاکستان کرکٹ دی دنیا دے ڈو وڈے ملک ھن۔ انگریزیں دے برصغیر وچ آوݨ توں بعد ایشیاء وچ ہندوستان دی پہلی ٹیم ھئی جئیں وچ مسلمان، سکھ اتے ہندو کٹھے کھیڈدے ھن۔ سن 1947 توں بعد جڈݨ ہندوستان تقسیم تھیاء، ول پاکستان اتے بھارت آپݨی آپݨی ٹیم دھار دھار بݨا گیدھی۔ وقت تیزی نال گزردا ریھا ڈوھیں ٹیماں دنیا وچ آپݨا آپݨا ناں بݨڑیندیاں رہ گئیاں۔ ایں توں بعد آپس وچ وی کئی سیریز کھیڈیاں گئیاں جئیں وچ پاکستانی کرکٹ ٹیم نے ہمیشہ بھارت کوں رت رووایا۔ ڈوھیں ٹیماں دا مقابلہ ایجھا شاندار ھوندا ھا کے چھڑے پاکستانی تے ہندوستانی کیا پوری دنیا انہاں ڈوھیں ٹیماں دے مقابلے شونق نال ڈیکھدے رہ ویندے ھن۔ انگلینڈ اتے آسٹریلیا دی ٹیماں وچ کھیڈی ونجݨ آلی سیریز ایشیز بہوں مشہور ھئی پر پاک بھارت ٹیمیں دی سیریز ایشیز کوں وی پچھی تے چھوڑ ڈتا۔
ایشیاء وچ پاک، بھارت توں بعد بنگلہ دیش، سری لنکا اتے افغانستان، یو اے ای، ہانگ کانگ جیہاں ٹیماں وی آ گئیاں۔ جئیں دی وجہ نال ایشیاء کپ دا انعقاد کیتا گئیا۔ ایں کپ کو کرکٹ دے شوقینیں بہوں پسند کیتا اتے ایھ مقابلہ حالی تئیں مشہور ھ پیاء۔ بھارت دی کرکٹ ٹیم نے ہمیشہ حکومتی سیاست نال وفا کیتی اتے امن دے ایں کھیڈ کوں وی سیاست دی نذر کر ڈیتا۔ ایہو وجہ ھ کہ اج کل اساں کوں اے دلچسپ مقابلے ڈیکھݨ کوں نئیں ملدے۔ بھارت سیریز دی لالچ ڈے تے آپݨا ذاتی مفاد ڈیکھدے جیکر پاکستان بھارت دے نال کرکٹ ناں کھیڈن دے باوجود دنیا وچ ھک تکڑی ٹیم ھ۔
ڈوھیں ملکیں کوں چہیدے جو کھیڈ کوں کھیڈ دی حد تک رکھیا ونجے ایں وچ سیاست کوں ناں شامل کیتا ونجے تاکہ ایں کھیڈ دے بہانے تھی سگدے اساڈے آپس دے تعلقات بحال تھی ونجن تاں رل مل پیار محبت نال رھݨ لگ ونجوں۔
لکھاری: مظفر حسین بھارہ
ہنجھڑی
ہنجھڑی
لکھت: طارق اسماعیل
ہݙی دے ذریعے کئیں قسم دی پیشین گوئی کرݨ (اڳونہی ݙس)کوں ہنجھڑی ڈیکھݨ آکھیا ویندے ۔دنیا وچ ایں لوک ریت دا رواج منڈھ لا کنیں اڄ تئیں اونویں ساڳی موجود اے ۔اتے ہنجھڑی ݙیکھݨ کوں اڳونہی ݙس دا معتبر حوالہ ڄاتا ویندے ۔جو آوݨ آلی رڑھ رنگڑی تے موسم دا کینجھا اثر پوسی ۔بارش دا ڈھیر تھولا تھیوݨ  کال کریہہ سماج وچ نویں واقعات دا ظہور دے بارے بکری اڳلی دستی دے لکیریں دے مطالعے نال اڳونہی ݙس ݙتی ویندی ہے ۔ضروری نئیں جو اڳونہی ݙس سولہ آنے ٹھیک ہووے۔ایندے وچ ابہام ہوندے۔ ایں ابہام کوں واقعات نال جوڑ تے نتائج حاصل کیتے ویندن ۔چین وچ زمانہ قدیم وچ ہݙی دے مطالعے نال عسکری تے ایہو جیہیں موضوعات کیتے معلومات گھدیاں ویندیاں ہن ۔تاں جو اڳونہے حالات دے موجب پیش بندیاں کیتیاں ونڄ سڳن۔خاص طور تے  اشرافیہ کیتے نیک شگون ڳولݨ دا آہر کیتا ونڄ سڳے ۔یونان دے مندریں وچ وی ہݙی دے لکیریں دے مطالعے اڳونہی ݙس ݙیوݨ دا رواج موجود ہا پیا ۔مقدمہ ابن خلدون وچ اندے جو عرب وچ ہݙی ݙیکھݨ نال فال گھدی ویندی ہئی ۔بلوچستان اتے دیرہ جات دے کوہ سلیمان دے سلسلے وچ ہنجھڑی ݙیکھݨ دا رواج اڄݨ تئیں ہک معتبر حوالے دے طور تے موجود ہے پیا اتے ایں اڳونہی ݙس کوں  یقین دی حد تاڑیں درست ڄاتا ویندے ۔
صوفی فیض محمد دلچسپ
صوفی فیض محمد دلچسپ سرائیکی زبان دے شاعر ہن۔ انہاں دا سانگا لیاقت پور ضلع رحیم یار خان نال ھے
دلچسپ دے ݙوہڑے
جݙوں عشق دی برچھی آن چھٹی ول یاد میکوں اے او نہ رہی
تھی تن تنہا بے باک بیٹھم کوئی سنگت ساتھ دی بو نہ رہی
جگ ݙیکھ تے نفرت ناز کرے بس اجڑ ڳیم کوئی ٹھو نہ رہی
دلچسپ جنازہ سکدا ڳیا ، میݙی میت دی اوہا شو نہ رہی.
ݙوہڑہ
اساں ہار ڳۓ تیݙے عشق دی جنگ
آ مار کٹار شہید تاں کر
کوئی چین نہ ݙے میکوں زندگی دا
توڑے وانگ رقیب دے دید تاں کر
رہے اپنے تائیں وسواس نہ کر
میݙے مر ون٘ڄڑیں دی عید تاں کر
دلچسب تیݙے راہ وکدا پۓ
بن قیمت آن خرید تاں کر
صوفی فیض محمد دلچسپ مرحوم
نہ کاں کاں کر کُر لا وے کانگا اتھ کون مویاں ݙو آندے
ہاسے تاں جگ وسدے ہاسے اج کلھڑے پیوں کُرلاندے
اوݙوں توں کُرلا ایݙوں میں کُرلاواں آ حال ونڈوں درداں دے
دلچسپ ݙوہیں کم لڳ ٻہسوں نبھ ویسن وقت ݙکھاندے
قاصد دی روانگی
من ناں خدا‘ ون٘ڄ قاصدا‘ رُس ڳے مٹھا‘ ایہو ݙے منا
کر چاوفا‘ نہ دیر لا‘ بس دلربا ‘ ایویں گھن تے آ
..
ڳے جھیڑا کر‘ مُٹھڑی دا وَر‘ تاں شور شر‘ سُݨ پا تے ہَر
چِٹڑے پدھر‘ لُٹ ڳیا ہے گھر‘ ڳے ایں اُݙر‘ نہ اَئے نظر
ڳل پے سفر ‘تھل بر تے جھر‘ مٹ ڳے اثر‘ لڳدا ہے ݙر
ہئے ویساں مر‘ تُرٹ ڳے فخر‘ آکھیں مہر ‘کر منہ ݙکھا
پتہ تاں ہَس‘ جو ہے بیکس‘ دل زورے کھس‘ ڳے آپ نس
کیتی ڳے چَس‘ رکھ ہِکا لَس‘ نہ موئی ہوّس‘ پیا کیچ ݙس
بہوں لا تے کس‘ کر ڳیا ہے بس‘ جے ویندا پھس ‘  پچھدی میں ݙس
ہُݨ ہاں بیوس‘ نی سینے رَس ‘ڳئی بُکھ تے تس‘ تن من سُکا
جاں ڳے نِکھڑ‘ میں نال بھِڑ‘ خوشیاں دے تِڑ‘ سب تھی ڳے بھِڑ
ڳئی ہاں وِچھڑ‘ ڳے مفتا چِڑ‘ ہئی چِڑ نہ وِڑ‘ چن پے اُکھڑ
اُو ڳے وِڳڑ‘ میں ڳئی اُجڑ ‘اَئے درد ڳِڑ‘ کڈھ کڈھ تے پِڑ
ڳئی چھیڑ چھڑ‘ درداں دے دِھڑ‘ ڳیم ایجھی تھِڑ‘ نہ ہوش جا
درداں دے ڳٹ‘ ڳل پئے ڳے فٹ‘ اَئے وات پٹ‘ سینہ ڳے پھٹ
کیتے ہَلٹ ‘او نہ ڳے ہٹ‘ کر ڳے نہ ڳھٹ‘ بُلوا ڳے ترٹ
نہ ویلھ جھٹ ‘بس مار سٹ ‘کیتی ڳے چٹ‘ ایجھا ڳے وَٹ
نہ تھئی رَپٹ ‘بیٹھی ہاں کھٹ ‘دُنیا دی بٹ‘ ݙو ݙو جُدا
ون٘ڄ آکھ چن‘ کئی ساݙی من ‘دلبر مُوہن ‘سُݨ ݙے تے کن
ٹھاندا نی زَن‘ اتنی غبن ‘کربے وطن‘ وَل ڳیوں وطن
ݙُکھڑیاں دے دن‘ سُکھ تھئے صفن‘ خشکی بدن‘ ڳیا منہ دا پن
ساہ باقی تن‘ آ بھولے بھن‘ چئی آ کفن‘ ہتھیں پوا
وطناں تے ٹُر‘ ڳئیں ایجھا پھُر‘ میں جھورے جھُر‘بھُردی ڳی بھُر
سینہ تھیا پُر‘ درداں دی چُر‘ کئی مارے سُر‘ کئی ݙیوے ڳُر
ڳئی مار کُر‘ خوشیاں دی بُر‘ پہنچی نہ دُھر‘ ڳئی موت آ
ربدی قسم‘ ہے میݙا کم‘ ڳئی بھوڳ غم‘ ݙکھ درد اَلم
سڑ ڳیا ہے چم ‘اَوکھا ہے دم‘ سر کرتے خم ‘ہُݨ تھئی آں تھم
پٹُھڑے کرم‘ ریہا نہ دھرم‘ اُݙ ڳیا شرم ‘چٹ تھیا بھرم
ہاں کوں زخم‘ ملی نہ ملم‘ تھیندی ختم‘ پئی ہاں بچا
آکھیں بیبا‘ چن چناں دا‘ ہئیں توں میݙا‘ شرم و حیا
دل دی دوا‘ روح دی غذا‘ اَکھ دی شفا‘ ہتھ دی حنا
کیوں ڳئیں بھُلا‘ ڳل پا وبا‘ زندگی سَبھا ‘ جل تھئی سُوا
جے چہندیں لا ‘نت دا توں دا‘ وَل وی دُعا‘ ݙیساں سدا
آکھیں مٹھل‘ آ وَل آ وَل ‘ہک وار وَل‘ ݙیکھاں شکل
نہ کر کھرل‘ وِچ رُوہ جبل ‘جند ویسے ڳل‘ ہُݨ لا نہ پل
خالی بغل‘ کر ڳیوں پُنل‘ ہانویں اصل ‘کریں ہا عدل
میں بے عقل ‘توں با عقل‘ ہاں ویسے ݙل‘ رت نہ رُوا
تیݙی تاں ہاں‘ سُنڑدا نیوںدھاں‘ کنتے ون٘ڄاں‘ جند ہے لباں
کئی کانڳے کاں‘ خط پترے تاں‘ بھیجم لکھاں‘ تئیں ݙو میاں
ڳئیں ایجھا بھاں‘ چن پُنوں خاں‘ جاں ناں گھناں‘ ٹھر ویندے ہاں
تیݙے بناں‘ زندگی ہے پاں‘ کرچانیاں‘ بہوں نہ کھپا
آکھیں سجݨ‘ دلچسپؔ بݨ‘ کئی چنڳی ڳݨ‘ جیواں متݨ
اے اَݨ تے بݨ‘ ہُݨ ݙے ون٘ڄݨ‘ سٹ ݙے رُسݨ‘ نہ کر لکھݨ
ڳل لا تے وَݨ‘ رو ماری تݨ‘ نہ ہے بہݨ ‘میݙا مکھݨ
سئیں باجھ دھݨ‘ ہوندے مرݨ‘ آندے ݙرݨ‘ ہئے نہ ݙرا
صوفی فیض محمد دلچسپ
ﺧﺪﺍ جانڑے ﺳﺒﺐ ﮐﯿﺎ ﮨﮯ ﺍَجنڑ ﺗﺌﯿﮟ ﭼﻦ ﺍﻟﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﺑٖﮩﻮﮞ ﺣﯿﻠﮯ ﺟﺘﻦ ﮐﯿﺘﻢ ﺍٓ ﺍُﺟٖﮍﯼ ﮐﻮﮞ ﻭﺳﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﻭَن٘ڄاں ﮐِﻨﺘﮯ، ﻏﻀﺐ ﺍِﻧﺘﮯ، ﮈیکھاں ﺟِﻨﺘﮯ، ﺍَﻧﺪﮬﺎﺭﺍ ﮨﮯ
ﺑﯿﭩﮭﯽ ﺭﻭﻭﺍﮞ، ﺗﮯ ﺗﻨﮓ ﮨﻮﻭﺍﮞ، ﺗﮯ ﮈﮬﮩﮧ ﭘﻮﻭﺍﮞ، ﻧﮧ ﭼﺎﺭﺍ ﮨﮯ
ﺍٓﯾﺎ ﻧﯽ ﻭﻝ، ﺍﻭﮨﻮ ﺳﺎﻧﻮﻝ، ﺟﯿﮍﮬﺎ ﻭل وﻝ، ﺳﮩﺎﺭﺍ ﮨﮯ
ﮐﺮﺍﮞ ﮐِﯿﻮﯾﮟ، ﺍٓﮐﮭﺎﮞ ﺍِﯾﻮﯾﮟ، ﺗُﻮﮞ ﮐﯿﻮﮞ ﺟِﯿﻮﯾﮟ، ﮐﮭﻨﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﺧﺪﺍ جانڑے ﺳﺒﺐ ﮐﯿﺎ ﮨﮯ ﺍَجنڑ ﺗﺌﯿﮟ ﭼﻦ ﺍﻟﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
سجنڑ ﺗﺎﮞ ﮨﺎ، ﺗﮯ ﮐﺮ ڳے ﺩﺍ، ݙساﻭﺍﮞ ﮐﯿﺎ، ﮨﺎﮞ ﺑﮯ ﻭَﺳِﯽ
کھیݙی ﮨِﺲ ﭼﺎﻝ، ﮐﺮ ﺑﮯ ﺣﺎﻝ، ﻧﮧ کئی ﮔﺎل، ڳے ݙسی
ﻣﻮﻧﺠﮭﺎﮞ ڳِن ﮐﮭﺎ، ﺗﮯ ڳے ﺗﺮﺳﺎ، ﺑﻐﻞ ﻭﭺ ﭘﺎ، ﺗﮯ ﻧَﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﻧِﯿﮍﺍ ﻻﺗُﻢ، ﺗﮯ ﮈُکھ ﭼﺎﺗُﻢ، ﺍٓﭘﮯ ﭘﺎﺗُﻢ، ﺍﮮ ڳل ڳَٹی
ﺍُجڑ ڳئی ﮨﺎﮞ، ﻭِﭼﮭﮍ ڳئی ﮨﺎﮞ، ﻧِﮑﮭﮍ ڳئی ﮨﺎﮞ، ﺍﻭ ڳے ﺳَﭩﯽ
ﺭُﮐﮭﺎ ﮐﺮ ﺗﮯ، ﺑُﮑﮭﺎ ﮐﺮ ﺗﮯ، ﮈُکھا ﮐﺮ ﺗﮯ، ڳِیا ﻭَﭨﯽ
کڈھاں ﺩﮬﺎﮌﺍﮞ، ﭘﮑِﮍ ﺍٓﮌﺍﮞ، ﺗﮯ ﺭﺍﮦ ﺗﺎﮌﺍﮞ، ﻣَﻨﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﺧﺒﺮ ﻧﯽ ﮐﺌﯽ، ڳیا لے ﻟﺌﯽ، ﻭِﻧﺠﯽ ﻧﮧ ﮨﺌﯽ، ﻭِن٘ڄاﺗﮯ ڳے
ﻧﻤﺎنڑاں ﺗﮭﯽ، ﺍَﯾﺎنڑاں ﺗﮭﯽ، پُرانڑاں ﺗﮭﯽ، ﺍَﮐﺎ ﺗﮯ ڳے
ﭘﯿﺮﺍﮞ ﭘﻮﻧﺪﯼ، ﺻَﺪﻕ ﮨﻮﻧﺪﯼ، ﻧﮧ ﮨﻢ ﺭﻭﻧﺪﯼ، ﺭُﻭﺍ ﺗﮯ ڳے
ڳئے ݙُکھ وَنڑ، ﺍﻭ ﻻ ڳے تَنڑ، ﺗﮯ اَپنڑا بَنڑ، ﺭُﻻﯾﺎ ﮨِﺲ
ﻣﯿﮑﻮﮞ ﺍِﺗﮫ سَٹ، ﺗﮯ ﺩﯾﺮﮮ ﭘَﭧ، ڳیا ﮨﮯ ﻭَﭦ، ﮨَﺮﺍﯾﺎ ﮨِﺲ
ﮔِﮭﺪﺍ ﮨِﻢ ﻣﻦ، ﮨﮯ ݙاڈھا ﭼَﻦ ، ݙُکھا ڳے ﺗَﻦ، ﮈُکھایا ﮨِﺲ
ﻋُﻤﺮ ﮔﺰﺭﯼ، ﻧﮧ ﮨﺎﮞ ﺳُﺪﮬﺮﯼ، ﺳﻤﺠﮫ ﮐُﮭﺪﮬﺮﯼ، ﻧِﺒﮭﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﮐﯿﻮﯾﮟ ﮐﺮﺍﮞ، کَیݙے ﻣَﺮﺍﮞ، ﭘﯿﺮﯾﮟ ﺩَﮬﺮﺍﮞ، ﻣﯿﮟ ﺍَپنڑا ﺳِﺮ
ﻭﻻ ﺳﻮہنڑاں، ﮐﺮﮮ ﭼﻮنڑاں، ﺗﮯ ﻣﻦ ﻣﻮہنڑاں، ﻭﯾﻨﺪﺍ ﻣﭽِﮭﺮ
ﻧﮧ ﺣﺪ ﺭَﮐﮭﯽ، ﮔﮯ ﻣُﻨﮧ ﻣَﮑﮭﯽ، ﺍُﮈیا ﭘَﮑﮭﯽ، ﻧﮧ ﺍٓﯾﺎ ﭘِﮭﺮ
ﻧﮧ مُنہ بولے، ﻧﮧ ﮔُﮭﻨﮉ ﮐﮭﻮﻟﮯ، ﺗﮯ ﮨﻮﮞ ﭨﻮﻟﮯ، ﺭَﻟﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﺍﻭ ڳے ﺭﻭﻟﯽ، ﺗﮯ ﮐﺮ ﺑﮭﻮﻟﯽ، ﻣﯿﮟ ﺍَﮈ ﺟﮭﻮﻟﯽ، ﺑﯿﭩﮭﯽ ﭘِﻨﺎﮞ
ﮈَﭨﮭﯽ ﭼﺎ ﺗﮯ، ﺳِﯿﻨﮯ ﻻ ﺗﮯ، ﺍَنگنڑ ﺍٓ ﺗﮯ، ﺳُﮩﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﺟﯿﮍﮬﯿﺎﮞ ﺩِﯾﺪﺍﮞ، ﮐﺮﻥ ﻋﯿﺪﺍﮞ، ﺍﻭﮨﮯ ﺩِﯾﺪﺍﮞ، سجنڑ ﭼﺎ ڳے
ﺍَﮌﺍ ﻣﯿﮑﻮﮞ، ﭘَﮭﺴﺎ ﻣﯿﮑﻮﮞ، ﮈرﺍ ﻣﯿﮑﻮﮞ، ﺗﮯ ﻻ ﺩﺍ ڳے
ﮈَسے ﮐﻮﺋﯽ، ﺍِﯾﻮﯾﮟ ﮨﻮﺋﯽ، ﺟِﯿﻨﺪﯼ ﻣﻮﺋﯽ، ﮐُﻮﮞ ﺑﺞ ﻻ ڳے
ﻣﯿﮟ ﺳﻤﺠﮭﯽ ﮐِﮭﻞ، ﻣِﭩﮭﮯ ﺩﯼ ﺩﻝ، بنڑی ﺳِﻠﮫ ﻣِﻞ، ﺑﮭﻨﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﻣﯿﮟ ﭨُﺮ ڳئی ﺍٓﮞ، ﭘﯿﺮﯾﮟ ﭘﺌﯽ ﺍٓﮞ، ﭘِﮭﮑﯽ ﺗﮭﺌﯽ ﺍٓﮞ، ﺍَﻻﻭﮮ ﻧﮧ
ﺗُﺮﻭﮌﯾﻨﺪﺍ ڳیا، ﺳَﭩﯿﻨﺪﺍ ڳیا، ﺭُﻭﯾﻨﺪﺍ ڳیا، ﺭَﮨﺎﻭﮮ ﻧﮧ
ﻏَﻤﯽ ڳئی ﮐﮭﺎ، ﺍﻭ جانڑوں ہا، ﮨَﺘﮭﯿﮟ ﻻ ﺑﮭﺎ، ﺑُﺠﮭﯿﻨﺪﺍ ﻧﯽ
ﺳَﻤﺠﮭﺪﺍﺭﯼ، ﺭَﮐﮭﮯ ﺳﺎﺭﯼ، ﮐﺮﮮ ﯾﺎﺭﯼ، ﺩﮮ ﻗُﻞ ﺍٓﭘﮯ
ﮨُﻮﻧﺪﮮ ﮐﺎﺭنڑ، لڳُم ﮨﺎﺭنڑ، ڳیا ﻣﺎﺭنڑ، ﺗﮯ ﺗُﻞ ﺍٓﭘﮯ
ﺧﺪﺍ جانڑے، ﮐِﯿﻨﮩﺎﮞ ﻣﺎنڑے، ﺗﮯ ﺍَنڑجانڑے، ݙَسیندا ﻧﯽ
..
کݙاں ﺍٓﺳﮯ، ﺭَﻟﮯ باہسے، ﺍﮮ سُنڑ ﮨﺎﺳﮯ، ﻣِﭩﮭﯿﺎﮞ ﺑٖﻮﻟﯿﺎﮞ
ﺍَﮐﮭﯿﺴﺎﮞ ﻣﯿﮟ، سُنڑیساں ﻣﯿﮟ، ﭘُﮭﻮﻟﯿﺴﺎﮞ ﻣﯿﮟ، ﺑﻨﺪﯾﺎﮞ ﺗﮭﻮﻟﯿﺎﮞ
ﭼَﮭﮍﯼ ﮈِﮬﻞ ﮨﮯ، ﺍﻭﻧﺪﯼ ﮐِﮭﻞ ﮨﮯ، ﺍﻭ ﺳﻨﮕﺪﻝ ﮨﮯ، سݙیندا ﻧﯽ
ﻣَﺘﺎﮞ سوہنڑاں، ﮐﺮﮮ ﭨﻮنڑاں، ﺍﯾﻮﯾﮟ ہونڑاں، ﮨﺎ ﮐﻢ ﺭَﺳﭙﮯ
ﻣﺎﺷﺎﺀ ﺍﻟﻠﮧ، ﺗِﮭﯿﺴﯽ ﺑَﮭﻼ، میݙا ﻭَﻟﻠﮧ، ﺍﮮ ﺩﻝ ﭘَﮭﺴﭙﮯ
ﮐﺮﻡ ﺗِﮭﯿﺴﯽ، ﺭَﺣﻢ ﺗِﮭﯿﺴﯽ، ﻧﺮﻡ ﺗِﮭﯿﺴﯽ، وِن٘ڄیندا ﻧﯽ
وفاق
وفاق (Federation) (لاطینی: foedus) جینکوں مرکز وی آکھا ویندے، ہک سیاسی وجود ہے جیندے وچ صوبے تے دیگر انتظامی اکائیاں ہک متحدہ مرکزی (وفاقی) حکومت دے تحت کم کریندن۔ وفاق تمام صوبیاں تے دیگر علاقیاں دی نمائندگی کریندے۔ وفاق دے کول تمام اہم اختیارات مثلاََ امور دفاع، امور خارجہ وغیرہ ہوندن۔ عموماََ پارلیمانی نظام وچ وزیر اعظم وفاقی حکومت دا سربراہ ہوندے تے صدارتی نظام وچ صدر۔ وفاق دا اختیار ملک دے تمام صوبیاں تے اکائیاں تے ہوندے۔
فاٹا
قبائلی علاقہ جات یا وفاق دے زیر انتظام قبائلی علاقہ جات، پاکستان دے قبائلی علاقہ جات چاراں صوبیاں توں انج حیثیت رکھدے ہن تے ایہ وفاق دے زیر انتظام ہن، مئی 2018ء وچ تھیوݨ والی ہک آئینی ترمیم دے ذریعے انہاں علاقیاں دی قبائلی حیثیت ختم کر کے انہاں کوں صوبہ خیبرپختونخوا وچ ضم کر ݙتا ڳیا۔ قبائلی علاقہ جات 27 ہزار 220 مربع کلومیٹر دے علاقے تے پھیلے ہوئے ہن۔ مغرب وچ قبائلی علاقہ جات دی سرحد افغانستان نال ملدی ہے جتھاں ڈیورنڈ لائن انہاں کوں افغانستان سے جدا کریندی ہے۔ قبائلی علاقہ جات دے مشرق وچ پنجاب تے صوبہ سرحد تے جنوب وچ صوبہ بلوچستان ہے۔ 2000ء دے مطابق قبائلی علاقہ جات دی کل آبادی 33 لکھ 41 ہزار 70 ہے جیہڑی پاکستان دی کل آبادی دا تقریبا 2 فیصد ہے۔ قبائلی علاقیاں وچ لوگ مختلف پشتون قبائل وچ تقسیم ہن۔ علاقائی دار الحکومت پشاور ہے۔ انہاں علاقیاں کوں مختلف ایجنسیاں وچ تقسیم کیتا ڳیا ہے۔
ضروری پوسٹ
اے پوست لاوݨ ات وستے ضروری ء جو سنگت کو علم تھیوے جو ہر او بندہ اج پُݨیندہ پئے مندے کھاندا پئے ڄیہڑا انہاں "چار یار ڈو رشتہ دار" اینڈ این ڄی او کمپنی دی جنوبی پنجاب سازش ءچ شامل نئیں تھئے یا مخالفت کیتی نے او ہݨ بھانویں وسیٻ دے قیدی تخت لہور دے " دا خالق سئیں محترم عاشق بزدار سئیں ہون، سئیں محترم نزیر لغاری صاحب ہون ، ارشاد امین ہون یا شہزاد عرفان ہوے یا رانا ابرار ہوے یا کوئی وی ہوے جئیں انہاں دی پوچھڑ چا تے سرائیکی عوام کوں انہاں دا نگیج نشابُر کیتے او ہر بندہ انہاں دا مخالف ء ۔۔۔۔۔ تے کوئی پُچھے انہاں سرائیکی دے سوداگراں توں جو ول پچھوں تہاݙے نال کون بچدے تے ولدا آندے " چار یار ݙو رشتہ دار" تے پوری پیپلز پارٹی ۔۔۔۔ رل تے سرائیکی وسیب ءچ ووٹ گھنسن جیہڑے سرائیکی وسیب  تے پیپلز پارٹی دے سب توں وݙے مہاندرے سئیں عاشق خان بزدار تے سرائیکی حقوق دا پردھان بے ایمان سڈیجے تے ول ایسی تیسی لوک سانجھ تے  اوندے چند افراد تے شاکا ماکا اینڈ این جی او کمپنی تے نال کارخانہ جنجال سئیں احسن واگھا صاحب جنہاں دے اے سارے باندر ٻچے روز ڄہاڑے وسیب دے مہاندریاں کوں مندے  تے سرائیکی صوبے دی تحریک کوں ویچݨ دا وپار کریندے کھڑن۔۔۔۔۔۔۔
اے لُنڈ تے بھانویں لنڈ بغیر اپݨے استاد دے ہک لفظ منہہ ءچوں نئیں کڈھیندے جے تئیں وڈے اُستاداں دی پچھوں ٻُچکر نہ ہو وے ۔۔۔۔۔۔ ہُݨ اُستاد ہوریں کوں چتاوݨی ء جو اپݨے چٻے منہہ آلے بولی کوں پٹہ پاؤ ۔۔۔ اے نہ ہو ؤے جو جنوبی پنجاب صوبہ دی کمپئین کریندے کریندے لیر کتیر پٹکی نہ لاہا ٻواہے ۔۔۔۔۔۔ تے ول ایں فیس بُک کوں روزنامچہ نامہ اعمال سمجھائے ۔۔۔۔۔۔ لوک اگے سرائیکی وسیب دی سودے بازی کرݨ تے ݙاݙھے تپے ودن ۔۔۔۔۔۔ موڈ ہو وے تے وت ککھ سہی دا چا سمجھو ۔۔۔۔۔ تے روز دا میلہ شروع۔۔۔۔۔۔۔۔۔ کتے ٻلے کوں پٹہ پاوݨ تہاڈا کم ء ۔۔  نتاں ذاتی رنجش بھانویں خیر پور دی ہوے تے بھانویں ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ہوے اتھائیں پوری کرڈیساں ۔۔۔ قصہ وی او جیندے کردار اصلی تے جیندے جاگدے ہون تے قصہ کرݨ دا فن میں اپݨے بابے سئیں عبدللہ عرفان ہوراں توں ڳدے۔۔۔۔وت گلہ نہ پئے کراہے ۔۔
کلیم رقم دے فن دی لوک شاعری وِچ دُھم
حضرت علامہ میر اُفق کاظمی امروہوی ڄیڑھے سید احمد سعید شاہ کاظمی دے چاچا سئیں ہَن نے کئی قطعاتِ تاریخ لکھے۔ اِنہاں اِچوں ہِک اِے ہِے۔ ڄیڑھا فارسی اِچ ہِے۔
محمد حسن کاتبے خوشنویسے
زِدُنیا سوئے ملکِ عقبیٰ رواں شد
چہ خطاط و نقاش و گلکارِ زیبا
دریغا کہ از بزم مَا ناگہاں شد
اُفقؔ سالشِ از وجہِ پاکیزہ آمد
محمد حسن خان کلیم از جہاں شد
1391   ہجری
اِینویں اِی سرائیکی دھرتی دے کئی شاعراں دے اُستاد سئیں عزیز حاصلپوری نے وی قطعۂ تاریخ وفات اَتے ٻئے کئی لوک نظماں‘ شعر مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم سئیں کیتے لکھے، عزیز صاحب کُوں کلیم رقم سئیں نال وݙی محبت اَتے انہاں دے فن نال عقیدت ہئی۔ اُنہاں دا لکھیا ہِک اُردو قطعہ اِتھاں لکھدے ہِیں۔
افسوس آج دے گئے داغِ مفارقت
تحریر کے رئیں محمد حسن کلیم
تاریخِ مرگ کہد و لبِ دور سے عزیزؔ
خطاط و خوشنویس محمد حسن کلیم
1971 ء
سئیں عزیز حاصل پوری دی ہِک اردو لوک نظم دا سرائیکی اِچ ترجمہ کر کے پیش کیتا ویندا پَے۔
نینگر پُتر دا ڄو غم اِنہاں کوں کھا ڳیا
ݙٹھا نہ ویندا ہا حالِ محمد حسن کلیم
آخر کار واصلِ حق خود وی تھی ڳئے
ہِے ’’غم دی وجہ‘‘ وصالِ محمد حسن کلیم
اکھیں تُوں دور تھی تے دل وِچ ڄو لہہ گئی
تصویر خسش جمالِ محمد حسن کلیم
خطاط و خوشنویس‘ زَمّرد رقم ڄو ہَن
کامل ہا اے کمالِ محمد حسن کلیم
ذِہناں دے وچ وَسدی ہِے وِسمی کے نِیں
رَس گھُلیندی رَہ ویسی ساݙے کَناں وِچ
شیرینیٔ مقالِ محمد حسن کلیم
سنجیدہ اَتے متین وی ہَن، خوش مزاج وی
اللہ! اعتدالِ محمد حسن کلیم
آکھو لبِ کلیم توں تاریخ تُساں عزیزؔ
ہیہات ارتحالِ محمد حسن کلیم
1391ہجری
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت ونکی:سرائیکی لوک شاعری
ٻالاں دے لوک ادب وِچ تربیّت
سرائیکی وسیب دا لوک ادب اِیجھیاں وسیع اَتے مہان٘درا ہِے جو اِین٘دے وِچ ٻال ادب یا ٻالاں دے لوک ادب دا ایݙا خزانہ پِیا ہِے جین٘دی مِثال دُنیا دے کہِیں ٻئے ٻال ادب یا لوک ادب وِچ شئیت اِی مِلدی ہوسی۔ ہُݨ تُساں اِیں مثال دا اندازہ اِیں ڳالھ تُوں لاؤ جو اَساݙے سرائیکی ٻالاں کُوں ڳِنتری تربیّت اَتے معاشرتی تے سماجی معاملات اَتے اخلاقیات دی تربیّت ݙیوݨ کِیتے اِیہ سارے کِیویں ہِکّی جاء کٹّھے کِیتے ڳئے ہِن۔ نمونے کِیتے ݙو دا پہاڑا ݙیکھو:
ہِک ݙونیں ݙو
ہِک ݙونیں ݙو
ربّ تو رحیم توں
ݙو ݙونیں چار
پا پُھلّیں دے ہار
ترے ݙونیں چِھی
کݙان٘ہِیں وا کݙان٘ہِیں مِین٘ھ
چار ݙونیں اَٹھ
ہر دَم بولاں سَچ
پن٘ڄ ݙونیں ڈاہ
ربّ دا ڈِتّا کھا
کوڑ بتُوڑ ناں ماراں
سَت ݙونیں چوڈھاں
چُھٹّی مِلّے کھیݙ کھیݙاں
اَٹھ ݙونیں سولھاں
پورا پورا تولاں
نوں ݙونیں اَٹھاراں
چھوٹے کوں ناں ماراں
ݙاہ ݙونیں وِیہہ
کِھیر من٘جِھیں دا پِی
وضاحت
ہُݨ اِیں ہِکّے نمونے کُوں ݙیکھ تے بندے دی عقّل حریان تِھی وین٘دی ہِے جو اِین٘دے وِچ ٻالاں کوں ڳِنتری دے نال نال کوڑ ناں اَلاوݨ، اللہ سئیں دا ݙِتّا کھاوݨ، نِکّے ٻالاں نال شفقت نال پیش آوݨ، سچ ٻولݨ، پورا تولݨ اَتے ٻئے کِتّی تربیّتی معاملے ݙِتّے ڳئے ہِن۔ اَتے آکھݨ کُوں اِیہ صرف ہِک پہاڑا ہِے جاں جو اِین٘دے وِچ ٻال کُوں سِکھاوݨ کِیتے کِتّی کُجھ ݙِتا ڳیا ہِے۔ ہِک ٻیا نمونہ ݙیکھو:
ڈاہ اِیکم ڈاہ
ڈاہ اِیکم ڈاہ
بندہ نِکّا جِیہا
ݙاہ ݙونی وِیہہ
بندہ وݙّا ڳیا تِھی
ݙاہ تریئے ترِیہہ
بندہ ڳیا پرنِیہ
ݙاہ چوکے چالہِی
بندے دے ڳَل پنجالی
ݙاہ پنجے پنجاہ
جیویں نبھدی ہِے نِبھا
ݙاہ چِھکّے سَٹھ
بندہ پِچّھاں ڳیا ہَٹ
ݙاہ سَتّے سَتر
رب سوہݨاں بہتر
ݙاہ اَٹّھے اَسّی
منگّے ڈُدھ مِلّے لَسّی
ݙاہ ݙہائیاں سو
پراں مر تے مغروں لہو
ٻیا ݙیکھو
ونکی:ٻالاں کِیتے سرائیکی لوک نظماں۔ ونکی:سرائیکی لوک پہناوے۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
وحدانی ریاست
وحدانی ریاست (Unitary state) ہک اینجھی ریاست ہوندی ہے جیندے تمام اختیارات مرکزی حکومت دے کول ہوندن۔ ایں طرح کہیں وی قسم دی انتظامی تقسیمات کوں انتظامی امور کیتے اختیارات مرکزی حکومت ہی تفویض کریندی ہے۔ دنیا وچ ریاستاں دی اکثریت دا حکومتی نظام وحدانی ہے۔
ٻولی، تریمت بھاوݨیں اَتیں جنسی وِتھ
ٻولی، تریمت بَھاونا اَتیں جنسی وِتھ
وقاص بلوچ
میری وولسٹون کرافٹ کنیں گھن کرائیں سیمن ڈی بووار تانڑیں سبھے تریمت بھاوݨیں (feminists) دا ایں گالھ اُتیں کٹھ ہے جو جنسی وِتھ کہیں طرانح فطری (biological) نئیں ہوندی۔ انہیں دا آکھݨ ہے جو جنسی وِتھ تے وَکھرپ دے پھپھڑن دا ہک وݙا کارݨ وَسوں تے اوندے ورتارے دی ٻولی ہوندی ہے۔
سَتر دے ݙہاکے وچ جݙاں مغربی دنیا اَتے امریکا وچ لسانیاتی مطالعات وچ ٻولی اَتے جنس (لینگوئیج اینڈ سیکس) کوں پرکھ پرچول وچ گھن آیا ڳیا تاں لینگوئیج اُتیں کم کرݨ آلیں تریمت بھاوݨیں (فیمنسٹس) ٻولی  دے کیتی کرت  کوں جنسی وتھ تے کھرپ دا مُنڈھ آکھیا۔ ایں سانگے ٻہوں ساریں تریمت بھاوݨیں (فیمینسٹس) دی دلچسپی ایں سَمسیا وچ ودھ ڳئی جو کیویں کہیں وسوں تے اُوندی ٻولی دا جنسی وِتھ تے وَکھرپ اُسارݨ تے ودھاوݨ وچ کردار ہوندے؟
ماہرِ لسانیات ٻولی اَتیں ساݙی سمجھ بوجھ دے آپت دے سانگے کوں ݙو درجیں وچ  ونڈیندن۔  انہیں ݙوجھے درجے کوں "مائیکرو درجے" دا ناں ڈِتونے جیہرا عام ٻول چال وچ ورتیندے۔ جݙاں جو پیلھا  درجہ جیہرا ٻہوں اہم اے، او "میکرو درجہ" سݙویندے۔ اینکوں اداریں وچ ورتیجݨ آلی سٹینڈرڈ ٻولی   آکھیا ونج سڳدے۔ اے ہک سلہاڑ دی طرانح  کم کریندی ہے۔ اے زبان دے ڈھنگ ڈھالے دا اَیرا بدھیندی اے۔ جینجھا تأثر اے  پیدا کریسی، ٻولی اونکوں "مائیکرو درجہ" اُتیں اختیار کر گھنسی۔ مائیکرو درجہ ہک سطحی درجہ ہے۔ اِتھاں تریمت جُوان دے وکھرپ تے آپت دی وتھ  کوں سمجھݨ سُوکھا ہے، کیوں جو ایں وکھرپ دی سُدھ ٻُدھ ساکوں اپݨے روز ݙیہاڑے دے جیوݨ وچ جھلݨی پوندی ہے۔ اتھاں مرد کوں پیلھی صنف (جینڈڑ) اَتے تریمت کوں ݙوجھی صنف (جینڈر) سمجھیا ویندے۔ مرد کوں بہادر، دلیر، گبھرو بݨا ݙتا ویندے۔ اوندے اعصاب کوں ہک نمونہ بݨا کنیں پیش کیتا ویندے۔ جݙاں جو تریمت کوں نازک جہیں احساسات رکھݨ آلی ہک گُݙی وانگ ݙ ٖکھایا ویندے۔  اصل وچ "میکرو درجے" اُتیں ادارے یا سلہاڑاں سرگرم ہوندن جیہرے ایں سوچ کوں چھوٹے درجے اُتیں ودھارا ݙیندن۔ ݙ وجھے لفظیں وچ  "مائیکرو درجے" دی سوچ دی لغام اُنہاں "میکرو درجے" دے سلہاڑیں اَتیں اداریں دے ہتھیں ہوندی ہے۔ ٻہوں پیشے ہن جنہیں وچ عُہدیں دے ناں اینجھے ہِن جیہرے چھڑی مرد دی نمائندگی کریندن تیں اِتھاں تریمت دے ناں کوں سروں ٻاہروں کڈھ ݙتا ویندے، جیویں جو اے  پیشہ چھڑا ہکڑی  جنس کیتے ہووے  اتیں او وی مرد ۔ "چیئرمین"، "ورک مین"، "فور مین"، کجھ نوکریں تے عُہدیں دے  اینجھے ناں ہِن جنہیں وچ  تریمت دا ناں تھاں ای نئیں ہوندا۔  کجھ نوکریں یا پیشیں دے ناں اینجھے ہِن جتھاں پیلھی  وار سُچیندے ہوئیں کݙاہیں تریمت ساݙے چیتے وچ ای نئیں آندی۔ جیویں جو "ڈرائیور، کھڈاری، لکھاری" وغیرہ۔ ساݙی ہر لکھت وچ ، ہر کتاب وچ جتھاں جنس نشابر ناں تھیندی ہووے، اَساں اُتھاں چَھڑا مرد ای  مرُاد گھندوں۔ کجھ لوظ اینجھے ہِن جنہیں وچ جنس کھینڈو کھانڈ نئیں ہوندی ( Non-generics)، بَھل  اُنہیں دے ورتارے وچ وی ساݙی عملیت ساکوں محسوس کرویندی ہے جو اِتھاں مرد ای مُراد ہوسی۔ جیویں جو  میں آکھاں "او ٻال پَندھ وچ ٻنہیں ٻالیں کوں پچھوں چھوڑ گئین"۔ اِتھاں لفظ "او" توڑے جو غیر جنسی لوظ ہے پر ساڈی عملیت (pragmatics) ساکوں مرد دے معنی دی پاسیوں گِھن ویندی ہے۔ ایندا کارݨ اے ہے  جو ساݙی عملیت دا سانگا وَسوں  دے مزاج تے وچاریں نال جڑیا ہویا ہوندے۔
کیمرون ہِک ماہر لسانیات ہئی جئیں جنسی لغت کولوں جان چھڑاوݨ دا خیال ݙتا۔ اُوں ایں تصور کوں "لغاتی سُتھریما (verbal hygiene) دا ناں ݙتے۔ الما گراہم ہِک ٻیا امریکی ماہر لسانیات ہئی جئیں ایں وچار کوں امریکی موروثی ڈکشنری سَتھݨ دے روپ وچ وَدھایا۔ اِنہیں ݙوھیں دا سَدھا سَنواں ارتھ  غیر جنسی ٻولی دا ودھارا ہئی۔ اَنہیں اِتھاں "میکرو درجے" اُتیں چالو نوکریں تے عہدیں دے ناں وٹاوݨ دا اِہر  کیتا  جیویں جو  "چیئر مین" کو لغت ءچ مِسا کنیں اوندی جاہ تیں "چیئرپرسن" گھن آئن۔ اینویں "فائر مین" کوں مِسا کنیں "فائر فائٹر" گھن آئن اتھوں اَساں اے سمجھ سڳدوں جو جے تائیں   "میکرو درجے" اُتیں ٻولی  کوں غیر جنسی نہ بݨیسوں تݙاں تائیں وسوں وچ جنسی وِتھ تے وَکھرپ رہ ویسی۔
ضروری ہوکا
"ہک انتہائی ضروری ہوکا"
سئیں محترم حمید اصغر شاھین جنہاں دی سرائیکی وسیب وستے سیاسی خدمات دا کوئی شمار کوئی۔ جنہاں دے حوالے دے بغیر سرائیکی سوال دی تاریخ مکمل نئیں تھیندی، جنہاں دی طبقاتی جدوجہد تے قومی حقوق دی جدوجہد دی مسلسل انتھک محنت دے نتیجہ ءچ اج سرائیکی سوال ہندوستان پاکستان تے عرب ممالک ءچ واضح تھئے۔ سرائیکی وسیب کیتے سئیں حمید اصغر شاھین سئیں ہک اگوانْ قومی اثاثہ تے سرائیکی تحریک دے لیڈر ہن جیہڑے اج جناح ھسپتال ملتان وچ زندگی موت دی کشمکش ءچ ہن۔ سارے وسیب کوں ہوکا تھی گیا جو اپنْا قومی اخلاقی فرض سمجھدے ہوئے انھاں کوں ہسپتال ءچ ونج تےعیادت کرن، دور ہوِن تا فون تے انہاں تے انہاں دے بالاں نال خیر خیریت دے ڈو بول الا تے بزرگ مہان سرائیکی اگوانْ کوں حوصلہ ڈیون جو او اپنْی زندگی دی جدوجہد باقی رکھن۔ (١٦ اگست ٢٠١٦ء)
سرگودھا
اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
مورو تنازعہ
مورو تنازع فلپائن دے مینداناؤ علاقے وچ ہک بغاوت ہئی۔ مورو تنازع ایویں تاں صدیاں دی تاریخ رکھدے، لیکن موجودہ دور وچ ایں تنازعے دی تاریخ 1935ء دے قانون آباد کاری دے ناں نال جبراً نافذ کیتے ڳئے ہک قانون توں شروع تھیندی ہے، ایں قانون دی رو نال تمام مقامی مسلماناں کوں جاہل تے امن کیتے خطرہ قرار ݙے کے انہاں دی آزادی تے ملکیت دے حقوق سلب کر گھدے ڳئے، جب کہ ہک ٻیا قانون جینکوں دولت دا قانون 141 آہدن، مسلماناں تے جبراً لاگو کر ݙتا ڳیا۔ ایں قانون دے تحت مسلماناں دی تمام املاک تے زمیناں کوں سرکاری تحویل وچ گھن ڳھدا ڳیا۔ انہاں قوانین نے مورو مسلماناں تے حکومت فلپائن دے درمیان تنازعے دی صورت اختیار کر گھدی۔
سرگودھا
تاریخ
سرگودھا شہر دِی بُنیاد 1903ء وِچ لارڈ ہیلی آف شاہ پُور نے رَکھی ہَئی۔ موجودہ ضلع سرگودھا پنڄ تحصیلاں (سرگودھا: بھاگئیانوالہ، بھلوال، شاہ پُور، ساہیوال اَتے کوٹ مومن) تے مُشتمل ہِے ۔
لوک ادب
نامور تنقید نگار، اِنشائیہ نگار، شاعر، ڈاکٹر وزیر آغا، ڈاکٹر انور سدید، ڈاکٹر خالق داد، (پاکستان کی علاقائی زبانوں کا اِسلامی لوک ادب)، ڈاکٹر شیخ محمد اقبال، حافظ برخوردار، تخت ہزارہ دے راہݨ والے ہَن ۔ اُنہاں ٻہُوں سارے فقہ دے رسائل لکھے ہَن۔ اِیندے علاوہ قِصّہ مرزا صاحباں، یوسف زلیخان اَتے جنگ نامہ حسینؓ اُنہاں دِیاں معروف تصانیف ہَن ۔ شاہ پور، ملتان کُوں ونڄݨ والی قدیمی شاہراہ بھیرہ دے قریب توں تِھی کے ویندے ہَن۔ بھیرہ دو لفظاہ ’’بھے‘‘ اَتے ’’ہَرا‘‘ دا مجموعہ ہِے جِیندا مطلب ہِے اَمن دِی جگہ بھیرہ، قدیمی شہراں وِچُوں ہِے۔
سیّد احمد سعید شاہ کاظمی اتے کلیم رقم
پیرِ طریقت حضرت سید احمد سعید شاہ کاظمی صاحب نے سئیں مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم دی تعریف اِچ لکھیا:
"کلیم رقم محبت اَتے اخلاص دا پیکر ہَن، آپݨے لوک فن اِچ بے مثال ہَن۔ اِنہاں دے کتابت کیتے نقوش مٹݨ آلے کَے نیں۔ اِنہاں دے فوت تھیوݨ تے فن خطاطی کوں اینجھیاں نقصان تھئے ڄیڑھا پورا نِیں تھی سڳدا۔ اِنہاں دے اخلاقِ حسنہ دے نال انہاں دی شخصیت دا تصور کیتا وَنڄے تاں انہاں دا مقام وݙا اُچا نظر آندا ہِے۔ اللہ تعالیٰ انہاں دی قبر تے رحمت اَتے مغفرت دے پُھل وَساوے اَتے اُنہاں دے ٻالاں کُوں اُنہاں دی عظمت دے چمکدے ہوئے نقش بݨاوے۔ ‘‘ آمین۔ ۔
ہِیں کتاب اِچ سئیں کلیم رقم دی حیاتی اَتے اُنہاں دے فن تے اِنہاں اہم علمی لوکاں دے مضمون ہِن: حضرت علامہ سید نورالحسن شاہ بخاری، علامہ مولانا فیض احمد اویسی بہاولپور، منشی طفیل احمد قادری، محمد علی ظہوری قصور، عبدالرشید مسرور خوش نویس، سئیں محمد اکرم خان مدیر ’’الشمس‘‘ ملتان، علامہ شیخ غلام محمد نظامی، علامہ رشید احمد چشتی، سئیں ارشد ملتانی، سئیں محمد صدیق خان قادری، صاحبزادہ محمد کبیر احمد قریشی، محمد یوسف جاوید، صالح محمد جمالی خوشنویس، رانا ظفر اقبال، محمد جمیل احسنؔ، علامہ اللہ بخش عرف اسد نظامی، محمد اسماعیل نور، قاضی شاکر محمد دیوانہؔ، محمد سیعد شیخ، اَتے ٻئے ٻہوں سارے عِلم آلے لوکاں نے سئیں محمد حسن خان کلیم رقمؔ کُوں سوہݨے لفظاں نال الائے اَتے اُنہاں دے فن تے ٻہوں کڄھ لکھے۔
مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم دے ہتھ دی لکھی ہوئی خط نسخ اِچ ہک سند دی عربی تحریر دا نمونہ  ایندی خوبصورت نقش نگاری وی انہاں دی آپݨی تخلیق ہِے۔ کلیم رقم سئیں وی لاہور دے حضرت حافظ محمد یوسف سدیدی دی طرحاں خطِ نسخ دے کئی طرزاں لکھݨ دے ماہر ہَن۔ ملتان دی سرائیکی دھرتی اِچ خطاطی دے فن دا وݙا ودھارا ہِیں ڳالھوں تھیا ڄو اتھوں دے خطاط صاحبان اِچ تخلیقی اَتے تحقیقی جذبہ ٻہوں ہئی اَتے لوک فن کوں اَتے علم کوں عام کرݨ دا جذبہ وی ٻہوں ہئی۔ کلیم رقم سئیں دے سینکڑاں شگرد ہَن جنہاں اگاٖں ایں فن کھنݙایا۔ ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
پورھیت رمضان ارائیں
کربلا، سماجی مسائل تےنسیم بخاری دی غزل
ماء دھرتی تےماء ٻولی ݙوہیں ماء نال کنڈھیل ہن. دراصل ماء دھرتی تےماء ٻولی نال پیار ماء نال ای پیار ہوندے، اتےماء اللّہ دےبعد کائنات دا سب توں وݙا رشتہ اے. غیرت مند پُتر اُوں دھرتی نال اݨ کھٹ پیارکریندے جیڑھی دھرتی اتےاون٘دی ماء دےپیرچھاپیےکھڑےہون٘دن اینویں اُو ٻولی نال وی پیارتےاون٘دے وَدھارے دےترلےکرین٘دے. جیڑھی ٻولی وچ اونکوں ماء لوری ݙین٘دی اے. نسیم بخاری سیّد اے اتےسیّد تےغیرت دا اݨ تُرٹ رشتہ اے. اتےاےغیور سیّد ماء نال کنڈھیل ݙوہیں چیزاں ماء دھرتی تےماء ٻولی نال اݨ مُک پیار کرین٘دے. جین٘دا ثبوت انہاں شاعری اپݨی ماء ٻولی وچ کر تے ݙتے. میانوالی دی دھرتی سرائیکی زبان تےادب دےارتقا وچ ہمیش باقی خطےوان٘گوں اپݨا برابر دا حصہ ݙتے. سرائیکی مرثیہ، سرائیکی گیت نگاری وچ اےخطہ باقی سرائیکی وسبے کنوں ݙو قدم اڳوں رہ ڳئے. ایں خطےپچھوگ تےاجوک وچ نامور شاعرتےنثرنگار پیداکیتن. اڄوکےعہد دا ہک اہـم ناں سید نسیم بخاری اے. سیّدنسیم بخاری اجوکی غزل دا سرکڈھواں شاعر اے. ایں توں پہلےانہاں دی غزلیات تےمشتمل ہک مجموعہ "دِکھماٹ"منظرعام تےآچُکے. جتھاں توڑیں میں سمجھدا سیّدنسیم بخاری دی غزل وچ نِکےنِکےٻہوں سارے موضوع ملدِن پر انہاں دی غزل وچ ݙو وَڈےموضوع پاتےوین٘دن. ہک سرائیکی وسیب دےسماجی مسائل تےݙوجھا کربلا اے. میں اپݨی ڳالھ کوں انہاں ݙو موضوعات تئیں محدود رکھیساں. سماج دےمسائل دی عکاسی نسیم بخاری دی شاعری دا نشابُر پکھ اے. سماج وچ تھیوݨ والی تبدیلی تےسماجی رشتیں دی بھڄ تُرٹ، مدتاں توں اے راہوݨ والے لوکاں دی اڄوکےدور وچ ہک ݙوجھےنال بےچسی، نِکیاں نِکیاں ڳالھیں تےخون دےرشتیاں دا آپس وچ سماجی بائیکاٹ نسیم بخاری دی غزل وچ نشابُر ݙٹھا وَن٘ڄ سَڳین٘دے..
اڄوکا عہد افراتفری، بےسکونی، دہشت، بےامنی تےبےسکونی دا عہد اے. موجودہ عہد وچ بندیاں دا سُکھ نال جیوݨ خواب اے. معاشرہ ݙکھ دا گھر بݨ ڳئے. چن٘د لوکاں سماج کوں دوزخ بݨا ݙتے. ہر کہیں اپݨی ادھ سِلھ دی مسیت چَھت کھڑائی اے. رل وسدیاں نال بندیاں دا سلوک اُکا چن٘ڳا کائنی. ہِک ݙوجھےنال ݙکھ سُکھ دی سان٘جھ ہووݨی چاہیدی ہئی پر اتھاں تاں ہِک ݙوجھے کنوں خیرصلاح وی نی پُچھی وین٘دی. نسیم بخاری وسبےکوں امن و آشتی تےصلح جوئی دا درس ݙین٘دے. اُو اپݨیاں وستیاں، ڳوٹھ تےشہراں وچ وڳاڑ تے بےامنی نی ݙیکھݨ چاہیدا. اُو رل وسدیاں کوں ہک مُٹھ ݙیکھݨ چاہیندے..
کڈاہیں خیر صلاح وی گوان٘ڈی توں پُچھیندا ہے چن٘دے کیتے مسجد بݨ ڳئ لیکن جاہ سرکاری نکلی اڄوکے مسائل وچ دہشت گردی ہک وَݙا مسئلہ اے. مخلوق خدا بےجرم ماری وین٘دی پئی اے. شہراں بازار ایں دی تاں ڳالھ کائنی اللّہ دا گھر وی محفوظ کائنی. ڈرکنوں بندے ہُݨ اللّہ دے گھرکنوں وی نی ویندے. اےموجودہ عہد دا ٻہوں وَݙا المیہ اے. جیندا گھر امن تےسکون دا گھرہا بندیاں اُوں گھروچ بندے مارَݨ شروع کرݙتے. نسیم بخاری این٘دی عکاسی ٻہوں خوبصورت کیتی اے
خدایا اِتھاں وی قتل دا ہےخطرہ میں تیݙے گھروں تاں روندا ولا ہاں کیہ تائیں اساں اکھیں نوٹ کےجیندےمردے راہسوں ست اسمان دا بھار ہےسر تےہک اسمان تاں پھٹے
غربت ایویں تاں ہک عالمی مسئلہ ہےپرسرائیکی خطےوچ غربت دا ریشو باقی علاقیاں تُوں وَدھ ہے. این٘دیاں ٻہوں ساریاں وجوہات ہن. ایں سماجی مسئلےکوں نسیم بخاری اپݨی غزل دا موضوع بݨائے. سرائیکی خطہ جاگیرداری تےتُمن داری جئیں لعنت دی وَٹھ وچ ہے. راہندی سہن٘دی کسرموجودہ عہد وچ ایں علاقے وچ وݙیاں انڈسٹریاں دےہووَݨ دےنہ ہووَݨ دی غربت وچ وادھا کیتے. اِتھوں دےواسی غربت دی چَکّی وچ مدتاں توں پیہین٘دےپئن تےآوݨ والیاں نسلاں کوں ڄمدیں غربت گھٹی وچ ملدی پئی اے. نسیم بخاری دی غزل وچ اےمسئلہ نشابُرتے اُچیرا تھی تےݙِسدے. کیوں جو شاعر دا تعلق وی ایں طبقے نال اے ات ڳالھوں او ایں مسئلےتوں کیویں اکھ نوٹ سَڳدے.
اوکوں لُٹ کےلُٹیج ویسیں تُوں جیندی کائنات ہک تغاری ہے جاں مسکین پلوتا ݙیوے یار دُعا تے ݙاݙھا ہون٘دے ٻچڑا کہیں تُوں قرضہ گھن کہ بجلی دا بل تار نی آن٘دا گھرکُوں پورا کرݨ کیتےآپ جو وِکدا کھڑاں غربت ݙیکھ کےمیݙےنال گزارےروندےکھڑن ݙیکھ غریب دی مار کےحسرت وت وی نئی پئی رَڄدی جیڑھی غربت ہر شئےنڳلی وین٘دی کوئی بلا ہےنگو سان٘وی غریب زاداں دی ݙکھی سُکھی امیرزاداں کوں بھان٘دی نئی جو کاں وی چیڑیاں تُوں کھس کےکھادے تاں میݙےان٘در ڄلول تھین٘دئے
جتھاں نسیم بخاری معاشرے دےکُجھیپ کوں اپݨی غزل وچ نتاریےاُتھاں معاشرےوچ تھیوݨ والےچن٘ڳےکم دا تذکرہ وی انہاں دی غزل وچ ملدے ایں اوکھے دور وچ ݙوجھےبن٘دےدی خوشی سان٘گےلوک ٻہوں گھٹ توجہ ݙین٘دن، پر ایں سماج وچ کُجھیپ دےنال نال سوہݨپ دےورتارےوالےلوک وی موجود ہن...
کہین٘دا وی راہ بند نہ تھیوے ݙتی گھر وچوں ڳلی ٻیٹھاں پلکاں نال ٻوہاری ݙے ہر رستہ آسان بݨا بخاری انسانیت نال محبت کرݨ والا ڄݨاں ہےاتےانسان اللّہ دا نائب ہے اُون٘دی دل آزاری رب دی دل آزاری ہے. بندیاں دےدل ݙُکھاوݨ والا دراصل اللّہ دا دل ݙکھین٘دا ہے. بندیاں دا دل ݙکھاوݨ والا اللّہ دی سزا توں نی بچ سڳدا. سماج دی بہتری تےسماج کوں سوہݨا بݨاوݨ نسیم بخاری دی غزل دا اہم نقطہ ہے: "دل ݙکھین٘دا ہےجیڑھا بندیاں دا ݙس اُو کیویں سزا تُوں بچ سڳدے" کربلا اُوندی غزل دا ݙوجھا وݙا موضوع اے. کیوں جو کربلا حق تےباطل دےنکھیڑےدا ناں اے. سیّد نسیم بخاری دی کربلا نال وابستگی اڄ دی نائیں اےتاں چوݙاں سو سال پہلےتوں اے. کربلائی مشن انہاں دے اپݨےگھر دا مشن ہے. اِتھ ڳالھوں انہاں دی غزل وچ کربلا دےمختلف پہلوں دا بیان ملدے. کیوں جوباطرف بندہ کربلا نال ڳنڈھیل ہے.
جیڑھا باظرف ہےتاں اُو کیویں مون٘جھ دی کربلا توں بچ سڳدے ظالم دےپاسوں کنڈ کرتےمظلوم دی صنف وچ آکھڑݨ نسیم دی غزل وچ ملدے. کربلا دےانکار کوں اڄ وی قائم کرݨ تےاو انکار تے ڈٹ ون٘ڄݨ، ظالم دےاڳوں سینہ کڈھ کھڑݨ دا درس ݙین٘دے، اپݨےدور دےمظلوم دی حمایت تے اپݨےدور دے ظالم دےاڳوں کھڑ ون٘ڄݨ وی کربلا دےپیغام تے عمل دا ناں اے.
لعنت بھیج کےظالم تےمظلوم دےنال کھڑوکے اڄ تائیں کربل والےدےانکار دو ݙہداں کھڑاں
سیّد غلام حسن شاہ تائب دی بحر دا مصرعہ ہا:
"جبرائیل دا ہَم درس ہاں حق دا سبق حیدر ݙتا" ایں روایت کوں اڳوں تےٹریندیں ہوئیں نسیم بخاری وی کیا خوب ڳالھ کیتی اے.
ایں توں علاوہ نسیم بخاری دی غزل ٻہوں سارےموضوعات نبھیندی ڈسدی اے، چھوٹی بحر لکھݨ پاروں اُو سرائیکی غزل گو شعراء وچ ہک منفرد مقام رکھین٘دن، چھوٹی بحر وچ وچ ڳالھ آکھݨ دا فن انہاں کوں ٻہوں سوہݨاں ݙاں امدے. ایں توں علاوہ سرائیکی غزل گوئی وچ انہاں سہہ غزل دا مُنڈھ ٻدھے. اےاعزاز وی انہاں دےسر ویندے. سرائیکی غزل وچ ایں رنگ دے موجد وی سید نسیم بخاری ہن. ایں توں علاوہ انہاں دی غزل دےٻہوں سارے فنی و فکری پہلو ہن. جنہاں تےکہیں ٻئے ویلھے ڳالھ کیتی ویسی، المختصر سرائیکی غزل گوئی وچ نسیم بخاری ٻہوں سوہݨا ودھارا ہن. امید اے او سرائیکی زبان تے ادب دی اینویں خدمت جاری رکھیسن....
نظم دیاں قسماں
نظم منظم کلام دا ناں ہے۔ نظم دا مطلبے پووݨ۔ ایہ شاعری وچ خاص اہمیت رکھیندی ہے۔ ایندیاں ٻہوں ساریاں قسماں ہن۔
موضوع نال نظم دیاں قسماں
حمد، نعت، غزل، قصیدہ، مرثیہ، گیت، کافی۔ سی حرفی، ٹپہ، چرخہ،جوگی نامہ، ڈھولا وغیرہ
نظم دیاں قسماں ہیئت دے لحاظ نال
ہیئت دے لحاظ نظم کوں ٻہوں ساریاں قسماں وچ ونڈیا ڳئے،
جدید نظم
ایجھیاں نظماں جنہاں کوں سرائیکی زبان عصری تقاضیاں تے جدید شعری رویاں دے تحت قبول کیتے ، انھاں وچ غزل رباعی، قطعہ، آزاد نظم تے نثری نظم وغیرہ ہن۔ ایہ اصناف ٻاہروں آئیاں ہن تے اڄ سرائیکی دا حصہ ہن۔
آزاد نظم
آزاد نظم کوں جدید نظم دا ایرا آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ ایہ نظم انگریزی کنوں اردو تے ول سرائیکی زبان وچ آئی ہے۔ آزادنظم وچ قافیہ تے ردیف دی پابندی نیئں ہون٘دی تے نہ ای مصرعے ہکو جیݙے ہوندن۔ پر ایں نظم وچ بَحِر شروع توں چھکڑ تائیں ہکا ہوندہ ہے۔ مصرعیں دے ارکان گھٹدے ودھدے رہ ویندن۔ ایہ شاعر دی مرضی ہے جو مصرعیاں دے ارکان کوں گھٹ یا ودھ کر ݙیوے۔ آزاد نظم وچ کئی نویں نویں تجربے کیتے ڳئے ہن۔ تے نویں نویں رستے ڳولے ڳئین۔  کوئی لکھاری تلفظ تے آوازیں دا خاص خیال رکھیندن تے کوئی وت موضوع دے تسلسل کوں سامݨے گھن آندن، کݙاہیں کݙاہیں آزاد نظم وچ قافیہ وی ورتیا ویندے،
معریٰ نظم
معریٰ نظم ایجھی نظم کوں آہدن جیندے وچ وزن وی ہوندا ہے تے ارکان بحر دی پابندی وی کیتی ویندی ہے۔ البتہ ایندے وچ قافیہ تے ردیف نال کم نی گھدا ویندا۔
پابند نظم
پابند نظم اوں نظم کوں آہدے ہن جیندے وچ ردیف، قافیہ تے بحر دے مقرر کیتے ڳئے اوزان دی پابندی کیتی ون٘ڄے۔
پابند نظم وچ نہ موضوعات دی قید ہوندی ہےنہ ہی شعراں دی تداد دی۔ شاعر کہیں وی موضوع تے کتی ای تعداد وچ شعر لکھ سڳدے،
نثری نظم
ایہ مکمل آزاد نظم ہے۔ تے ایندے وچ وزن، ردیف تے قافیے دی پابندی کائنی کیتی ویندی۔ لیکن شعریت دا عنصر ضرور ہوندے۔ ایں کیتے اینلوں نظم دے درجے وچ رکھیا ویندے۔ ہر نظم دا ہک مرکزی خیال ہوندے جیکوں چھوٹی وݙی لائناں وچ پیش کیتا ویندا ہے۔
طویل نظم
قصیدہ، مرثیہ یا مثنوی طویل نظماں دیاں مثالاں ہن۔ مثنوی قصیدہ تے مرثیہ دی نسبت لمبی ہوندی ہے۔ ہکے ہی ویلے ہک مثنوی وچ کئی کئی کہاݨیاں بیاں کیتیاں ویندیاں ہن۔ مگر مرکزی کہاݨی ہکو ہوندی ہے۔ ایں کیتے مثنوی مختصر کہاݨیاں دا مجموعہ نہ تھی تے وی ہک لمبی نظم ہوندی ہے۔ ایہ ضروری کائنی کو طویل نظم صرف مثنوی، مرثیہ یا قصیدہ ہی ہووے،
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
قِصّہ قصولی
قِصّہ قصولی (لوک نظم)
قِصّہ قصولی
مر ڳیا پولی
چا ڳیا درکھان
چا ڳئی چڑھوئی
چڑھوئی دا بَھت
چا ڳیا جَت
چا ڳیا کُکّڑ
کُکّڑ دا مور
چا ڳیا چور
چور دی جُتّی
چا ڳئی کُتّی
کُتّی دا شور
کرے بھاں بھاں
ڳاں دا چَم
آیا مَنڈے موچی دے کَم
اِین٘ویں اِی نِکّے ٻالاں دی ہِک ٻئی لوک نظم ݙیکھو جین٘دے وِچ مِٹّی کُوں ورتیا ڳیا ہِے۔
گُھب گُھب مٹّی
گُھب گُھب مٹّی
چھاہ تیݙی کھٹّی
سونیں دا نَہیلا
مکھݨ تیݙا پیلا
سوناں ڳیا پار
گھن آیا کُنوار
کنوار ٻیٹھی چِھکّے تے
چِھکّا ڳیا تُرٹ
کُنوار ڳئی پُھٹ
اِیہو جئیں ٻہوں سارے نظماں اساݙے سرائیکی لوک اَدب وِچ ٻالاں کِیتے لِکّھیاں ہوئیاں مِلدیاں ہِن جیڑھیاں سِینہ بہ سِینہ ٹُردیاں آن٘دیاں ہِن۔ اِنّھاں نظماں وِچ سرائیکی وسیب دے لوکاں اَتے وسیب دے کِرداراں کُوں اَنجو انج ورتیا ڳیا ہِے جو بندہ پڑھ تے حریان تے شَشدر رہ وین٘دے۔
قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں دا ذکر
سورہ نساء
سورۃ نساء قُرآن مجید دی ہِک پوری سورت دا وی ناں ہِے، عربی وِچ تِرِیمت کُوں نساء وِی آہْدے ہِن اَتے قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں کِیتے امراۃ اَتے مراۃ دے لوّظ وِچ آئے ہِن۔ صرف نساء دے ناں تِرِیمتان دا ذکر قُرآن وِچ 46 واری آیا ہِے۔
اَمَّاں حَوّا
اَمَّاں حَوّا حضرت آدم علیہ السلام دی ذال، اَتے موجودہ مکمل انسانی نسل دی اَمّاں ہِن۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو حضرت آدم علیہ السلام دے کَھٻّے پان٘سے تُوں اِنّھاں دی تخلیق تھئی۔ کیوں جو اُوہ جِین٘دے بندے نال بݨائے ڳئے ہَن تَہُوں اُنّھاں ناں "حوّا" رکّھا ڳیا۔ اِنّھاں دا ناں قُرآن مجید وِچ نِھیں آیا۔ صرف آدم دی ذال دا کئی مجائیں اُتّے ذِکر ہِے۔
تفصیلی مضمون کِیتے "اَمَّاں حَوّا" ݙیکھو۔
حضرت لوط علیہ السلام دی دِھیّاں
حضرت لوط علیہ السلام دی ݙو دِھیاں دا ناں وی قُرآن مجید وِچ ورتیا ڳیا ہِے۔ تفصیلی مضمون کِیتے "حضرت لوط علیہ السلام دے دِھیاں ݙیکھو۔
عزیزِ مصر دی ذال (زُلیخا)
عزیزِ مصر دی ذال دا ناں "زُلیخا" وِی قُرآن مجید وِچ ورتیا ڳیا ہِے۔ تفصیلی مضمون کِیتے "زُلیخا (عزیزِ مصر دی ذال) ݙیکھو۔
حضرت موسیٰ علیہ السلام دی اَمّاں، بھیݨ اَتے ذال۔
حضرت موسیٰ علیہ السلام دی اَمّاں، بھیݨ اَتے ذال دے ناں وِی قُرآن مجید وِچ ورتے ڳئے ہِن۔ تفصیلی مضموناں کِیتے "شمخا بنت انوس، مریم بنت عمران (موسیٰ علیہ السلام دی بھیݨ) اَتے "صفورہ ݙیکھو۔
آسیہ، فرعون دی ذال۔
تفصیلی مضمون کِیتے "آسیہ (فرعون دی ذال) ݙیکھو۔
ملکہ بلقیس
تفصیلی مضمون کِیتے "ملکہ سبا" ݙیکھو۔
عمران دی ذال
تفصیلی مضمون کِیتے "حنا (مریم دی اَمّاں)" ݙیکھو۔
حضرت بی بی مریم
تفصیلی مضمون کِیتے "مریم علیہا السلام" ݙیکھو۔
حضور ﷺ دے ذالیں۔
تفصیلی مضمون کِیتے "حضور ﷺ دے ذالیں" ݙیکھو۔
ٻیا ݙیکھو:
ونکی:مذہبی تحریکاں وِچ تِرِیمتاں تے حقوق ونکی:اسلام وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام۔ ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر
لیّہ
اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
لیّہ (ضلع)
سرائیکی وسیب کا اہم علی و اَدبی مرکز ہِے۔ یہ ضلع یکم جولائی 1982ء کُوں ضلع مظفر گڑھ ݙُو حِصّیاں وِچ تقسیم تِھیوݨ دے نتیجے وِچ وجود وِچ آیا۔ اِیندے شمال وِچ ضلع بھکر، مشرق وِچ ضلع جھنگ، جنوب وِچ ضلع مظفر گڑھ اَتے مغربی سرحد دے نال دریائے سندھ وہندے، اَتے اِیندے پار ضلع ڈیرہ غازی خان ہِے۔ اِیہ ضلع ترے تحصیلاں کروڑ، لیہ اَتے چوبارہ اُتے مشتمل ہِے۔ جبکہ چوک اَعظم اَتے چوک فتح کُوں سب تحصیلاں دا درجہ حاصل ہِے۔ سطح دے لحاظ نال اِیہ ݙُوں حِصیاں تے مشتمل ہِے۔ نشیبی دریائی میدان اَتے تھل دا علاقہ، ضلع لیہ وِچ دریائے سِندھ دے نال نال زمین ہموار اَتے زرخیز ہِے۔ اِیں زرخیز زمین دِی پَٹی کُوں کَچے دا علاقہ آکھیا ویندے اِیہ پَٹی 20 تُوں 25 کلو میٹر چوڑی ہِے۔
علم و لوک ادب دے حوالے نال لیّہ دِی شخصیات وِچُوں پروفیسر اکرم میرائی، پروفیسر ڈاکٹر مزمل حسین، اِلٰہی بخش سرائی، نسیم لیّہ، ڈاکٹر ظفر عالم ظفری، ڈاکٹر خیال اَمروہوی، ڈاکٹر حمید اُلفت ملغانی، ڈاکٹر گُل عباس اَعوان، نادر قیصرانی، شمشاد سرائی، منشی منظور، سلیم اختر ندیم، واصف حسین واصف قریشی، نور محمد تھند (مؤرخ)، اقبال نسیم صحرائی، اَمانُ اللہ کاظم، امین سہیل ملغانی، طاہر مسعود مہار، منور اِقبال بلوچ، بانو بلوچ، رفیق ہمراز، فیض سندھڑ، نذیر چوھدری۔
چوک اَعظم (تحصیل)
چوک اَعظم، ضلع لیّہ دِی تحصیل، لیّہ شہر کنُوں 27 کلو میٹر دے فاصلے تے تَھل وِچ ٻہُوں سارے شہراں کُوں ملاوَݨ والیاں شاہراں دی اہم جاء ہِے۔ اِینکُوں تَھل دا دِل وِی آکھیا ویندے اِتھ دِیاں اَہم اَدبی شخصیات وِچُوں صابر عطا، حُبدار خوشابی، منظور سکھاݨی (جمݨ شاہ)، امام بخش اسیر (قصبہ لدھانہ)، نسیم اقبال صحرائی (آ چُݨوں رَل یار، سرائیکی لوک شاعری)، محمد افضال سندھو (تانگھاں) تے معروف شاعر شوکت ہاشمی (لو دا ہوکا)، دا تعلق قصبہ کوٹ سلطان نال ہِے ۔
کہروڑ لعل عیسن (تحصیل)
کروڑ لعل عیسن، ضلع لیّہ دی تحصیل ہِے دریائے سندھ کنُوں 10 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ حضرت بہاء الدین زکریا ملتانیؒ (سن وِلادت 566ھ) جائے وِلادت کوٹ کروڑ ہِے۔ ہِک روایت دے مطابق تقریباً 5 صدیاں پہلے ملتان تُوں حضرت یوسف لعل عیسن کروڑ تشریف گِھن آئے تاں اُنہاں دِی نسبت نال اِیں قصبے دا ناں کروڑ لعل عیسن مشہور تِھی گیا۔