cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابراہیم یکپاسی
حضرت شمس العارفین سید خواجہ ابراہیم یکپاسیؒ چشتی ہک عظیم المرتبت شخصیت دے مالک ہن جنہاں نے علاقہ مستونگ بلوچستان وچ ترویج دین دا کم کیتا خواجہ قطب الدین مودود چشتیؒ دی اولاد وچوں انہاں دے ترئے نواسیاں نے چھی سو سال قبل چشت ہرات افغانستان توں سوئے بلوچستان ہجرت کیتی جنہاں وچوں ہک بھائی خواجہ نظام الدین علی نے پشین منزکی وچ سکونت اختیار کیتی. ݙوجھے بھرا خواجہ ابراہیم یکپاسیؒ نے مستونگ بلوچستان دا رخ کیتا تے اتھاں سکونت اختیار کیتی تے تریجھے بھائی خواجہ نقرالدین شال پیر بابا نے کوئٹہ وچ سکونت اختیار کیتی. خواجہ ابراہیم یکپاسیؒ چشتی دی اولاد نے بلوچستان وچ مستونگ قلات ڈھاڈر کچھی ساروان جھالاوان تے سند وچ خان گڑھ جیکب آباد تے شکارپور دے علاقیاں وچ تبلیغ دین دا کم کیتا - مقام تاسیف ہے کہ اولیاء چشتی مودودی نے علاقے وچ جیہڑے خدمات سر انجام ݙتے انہاں توں دنیا بے خبر ہے. ایں دی سب توں وݙی وجہ تعلیمی میدان وچ پسماندگی ہئی. خواجہ میر ہیبت خان دے بیٹے خواجہ ابراہیم دوپاسیؒ دا مزار بمقام ڈھاڈر (دہانہ درہ بولان) واقع ہے ـ
حوالے
ونکی:ابراہیم یکپاسی
گُلِ زہراء
گُلِ زہراء دا تعلق خطہ سرائیکستان دے ضلع ڈیرہ غازی خان دی تحصیل تونسہ شریف دے نال ہے۔ انہاں دا خاندانی پس منظر تاں شعبہ میڈیکل نال وابستہ ہے پر انہاں کوں بچپن توں شوق ائر فورس وچ ونڄݨ دا یا پائلٹ بݨݨ دا ہئی۔ اگرچہ انہاں دے اہل خانہ دا ارادہ انہاں کوں ڈاکٹر بݨاوݨ دا ہئی مگر انہاں دے شوق دے سامݨے سب کوں ہار منݨی پئی۔ گل زہراء اگرچہ ائیر فورس تاں جوائن نہ کر سڳے لیکن انہاں دا اے شوق ایں طریقے نال پورا تھیا کہ او ہݨ ہک پرائیویٹ ائیر کمپنی اچ کمرشل پائلٹ بݨ چکے ہن تے اپݨی محنت تے کامیابی دی وجہ توں سرائیکی خواتین کیتے ہک مثال ہن۔
اَیٔ
ایہ سرائیکی دا واول(مَصْوَتہ) ہے۔ انگریزی لفظاں بیڈّ۔ سمیلّ وچ آوݨ آلا واول ɛ  بݨدے۔ ایہ وݙی ے تی چھوٹی ی دی درمیانی صوت ہے. وݙی ے دی آواز تکھے تکھے کڈھوں تاں ایہ صوت بݨدی ہے، وݙی ے جے کہیں لفظ دے درمیان وچ آوے تاں چھوٹی ے دی شکل وچ لکھدن ہن،،. تے ی تے اتے جزم دی علامت " ْ" آندی ہے. مثلاً کھیْݙ، میْݙا،
پر انگریزی لفظاں کوں لکھݨ کیتے ی دے اُتے ء آندے،. مثلاً بیٔڈ
ایں کوں زبر تے یٔ نال ظاہر کریندن(ہیٔڈ، گیٔس، میٔس، لیٔس) واضح راہوے جو ایہ زبرجمع چھوٹی ی جمع ہمزہ ہے۔ زبر+ی+ ٔ ہے۔ ئ تے ی جمع ہمزہ وچ فرق ہے۔ جے ئ نال ہووے تاں تلے ݙو نقطے کائنی آندے، مثال دے سائٹ، سائڈ، ہائی، نائی، رائی، دائی، بائی، بھائی
اَکھاݨ
سرائیکی کہاوت۔
گِدڑ تے زمیدار
گیدڑ کوں زمیندار پکڑ گھیدا گیدڑ اکھیا جو میکوں ناں ماریں نتاں قیامت آویسے زمیندار آکھیا جو تیڈی موت تے قیامت دا کیا تعلق اے گیدڑ اکھیا میکوں پہلے چھوڑ تے ول ڈسےساں زمیندار ڈر تے گیدڑ کو چھوڑ ڈتا پرے ونج تے آکھیوس جو مرنڑ دے بعد میڈےکیتے قیامت اے۔۔ کجھ لوک ایں وی اہدن،،، گِڈر آکھیا جو، میکوں نہ ماریں نہ تاں سجھ کینھاں ابھرسے زمیندار تکھے تکھے چھوڑ ݙتا کدڑ کجھ پروبھرا تھیا تاں زمیندار الاݨا جو تیݙے مرݨ دے بعد سجھ کیوں کینھاں ابھرسے ؟ گدڑ ولدا ݙتا جو میں تاں ویساں مر میݙے کیتے تاں کینھاں ابھرسے،تے گدڑ ول ڄول ݙتی۔۔۔۔۔
ملاں تے کاں دا جھیڑا
ملاں دے بال کنوں کاں روٹی چا گیا ملاں کاں کوں اکھیا روٹی ولاڈے کاں ضد کیتی تے آکھیوس ناں ڈتوم ولا کیا کریسیں ملاں آکھیا جو کل جمعہ دا ڈیہنہ اے میں ہک اعلان کرڑاں حےجو کاں حلال آے بس ولا ھک کاں ناں بچسے کاں روٹی واپس کیتی تے اکھیوس جو ملاں میڈی قوم دا سر نیدے میکوں معاف کرڈیو
گدڑ دی نمبرداری
گیدڑ روڑی تے ونج بیٹھا تے گیدڑ دے پچھ کوں ہک اخبار دا ٹکڑا چمبڑ گیا گھر پناں گیدڑی پچھا اے پچھ کوں کیا بدھی ودیں گیدڑ گیدڑی کوں آکھیاجو میکوں زمیندارین نمبر دار بنڑا ڈتے اےنمبر داری دا پٹہ اے ھنڑ مزے کریسوں ہک ڈیہنہ واڑی اچ گیا گیدڑ خربوزے کھاونڑ واڑی آلیں کتے چھوڑ ڈتے
گیدڑ پٹیج سٹیج تے بھج گیا کتیں کنون گیدڑی پچھا اے کیا تھی گے تیکوں تاں زمینداریں نمبردار بنڑایا حا نمبرداری داپٹہ ڈیکھاویں حا گیدڑ آکھیا جو ڈاڈھاڈیکھاایم پر سارے ان پڑھ ھن ۔
ابراہیمی مذاہب
ابراہیمی ادیان یا ابراہیمی مذاہب اوہ مذاہب یا ادیان ہن جنہاں دا خصوصاً نبی ابراہیمؑ نال تعلق ہے تے انہاں مذہباں وچ اللہ کوں سب توں اعلٰی ذات تے طاقت منا ویندا ہے۔ انہاں تمام ادیان وچ ابراہیمؑ کوں ہک بنیادی شخصیت سمجھا ویندے تے ایہ تمام ابراہیمؑ کوں محض خدا دا برگزیدہ نبی تے رسول منیندے ہن تے اندرونی طور تے ایہ تمام ادیان اپݨے آپ کوں موحد (یعنی ہک خدا دے منݨ والے ) آہدے ہن۔ انہاں مذہباں وچ اسلام مسیحیت تے یہودیت شامل ہن تاہم بہائیت تے دیگر چھوٹے مذاہب وی انہاں وچ شمار کیتے ویندن ۔
ملکی نظام
پورے ملک دا نظام درھم برھم ھے عدالت صرف تحریک انصاف تیں مسلم لیگ نون واسطے بنڑی ھے، ھر ٹی وی چینل تیں صرف انھیں ڈو پارٹیں دی گال سُنڑ سُنڑ کے عوام زھنی مریض بنڑ چُکی ھے،دھشت گرد آپڑیں مقصد ءچ کامیاب تھی کے بیگناہ انسانیں کوں نشانہ بنڑیندے پئین، محافظ ایں گال تیں خوش تھیندے بیٹھن کہ شکر ھے تھوڑا نقصان تھئے صرف اٹھ ڈاہ بندے مر گئین، میڈیا وی انھائیں دے نقش ءقدم تیں چلدیں ھوئیں محافظیں دی تعریف ءچ زمین آسمان ھک کریندا پئے، میں سوچینداں کہ صرف ڈاہ بندے مرنڑ نال کیا نقصان تھیندے، کڈھائیں اے وی سوچے وے کہ ھک بندے نال کتنے بندے منسلک ھوندن، ھک بندے دے بھرا بھینڑیں، اماں، ابا، چاچے، مامے، کیا اوں ھک بندے دے مرنڑ نال انھیں بندیں دی ذات تیں زندگی تیں اثر نیں پُوندا، کہیں یتیم کنیں پُچھ ڈیکھو جڈاں ابے دا سایہ سر توں، لیھ ونجے کیا تھیندے، کہیں بیوہ کنوں پُچھ ڈیکھو سر دا تاج اُجڑ ونجے زمانے دے کیا رنگ ھوندن، کہیں بھینڑ کنوں پُچھ ڈیکھو، بھرا جڈاں مردئن، زندگی کیویں لگدی ھے، مگر اے گالھیں اوں بندے کوں پتہ لگدئن جیندا ظرف ضمیر غیرت زندہ ھووے، جڈاں مُلک دے حاکم ھک ڈُوجھے کوں چور تیں بد دیانت ثابت کرنڑ تیں زور لئ ودے ھوون، صرف زور وی ،نہ، ،ھوون وی بد دیانت تیں لٹیرے غاصب، جڈاں محافظ ھر چور تیں رھزن دے چپڑاسی ھوون،جڈاں عوام بے حس تیں گُونگی بنڑ کے بے شرمی دی چادر پاء کے انھیں کوں مسیحا سمجھنڑ لگ ونجے.
جڈاں صحافی چند ٹکیں دی خاطر قلم ویچ کے دلالی شروع کر ڈیوون، جڈاں مولوی دین دی آڑ ءچ کروڑ پتی بنڑ ونجن، ول بچے کُسدے راھسن عورتاں بیوہ تھیندیاں راھسن، کہیں دی عزت تیں عصمت محفوظ نہ راھسی، میڈی دھرتی میں شرمندہ ھاں، میڈے شھیدو میں شرمسار ھاں، میں تاں اے گال سوچ کے رُو پُونداں جڈاں تساں محشر دے ڈینھ پُچھسو ساڈیں قربانیں دا کیا صلہ ڈتا ھاوے ساڈی دھرتی تیں کیکوں حکمران بنڑایا ھاوے اساں کیکوں پیش کریسوں،، میڈے شھیدو میکوں، معاف کر ڈیوائے میں کنیں ایھے بھنے تُرٹے لوظ ھن جیرھے لکھی راھنداں، متاں، میں جھئیں کہیں پاگل دے دل ءچ اثر کر ڈیون.
ملکی یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ سرائیکی شعبہ جات
سرائیکستان تے ملکی سطح تے موجود یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ سرائیکی زبان، قومیت و ثقافت دی تعلیم واسطے مندرجہ ذیل شعبہ جات قائم ہن:
سریانی
سریانی زبان (مشرقی سریانی: ܠܸܫܵܢܵܐ ܣܘܼܪܝܵܝܵܐ، لِشانا سُريايا؛ مغربی سریانی: ܠܶܫܳܢܳܐ ܣܽܪܝܳܝܳܐ، لِشونو سُريويو) دا تعلق سامی زباناں دے خاندان نال ہے تے اے آرامی زبان توں نکلی ہے۔ آرامی زبان اپݨے دور ترقی وچ ݙو لہجہ وچ تقسیم تھی گئی ہئی، ہک عراق وچ رائج ہئی تے ݙوجھا شام وچ۔ ایہو نقطہ آغاز ہے سریانی زبان دا.
تاریخ
اے خطہ عرب دے قرب و جوار دے علاقیاں دی ہک قدیم، فصیح و بلیغ زبان اے جینکوں انبیاء کرام دی زباناں وچ وی شمار کیتا ویندے. ایں زبان دی تاریخ دا جائزہ اے ہے.
عہد مسیحیت
گوکہ سریانی زبان نے عیسائیت دے بعد پرپرزے کڈھے۔ غالباً پہلی یا ݙوجھی صدی عیسوی وچ۔ تے چوتھی صدی عیسوی وچ مسیحی مدارس نے ایندی ترقی وچ زبردست کردار ادا کیتا۔ اڄ وی ایندا شمار مسیحیت دے ترے اہم ترین زباناں یونانی، لاطینی تے سریانی وچ تھیندے۔ مسیحیاں نے ایں زبان کوں کݙہیں مٹݨ نی ݙتا۔
عہد اسلامی
عہد اسلامی وچ وی سریانی زبان خوب پھلی ۔ لیکن جس طرح اندلس وچ مسلماناں دے زوال دی وجہ نال عبرانی زبان فنا تھی گئی ہئی، ایں طرح خلافت عباسیہ تے تاتاری یلغار دے نتیجہ وچ سریانی زبان وی زوال پذیر تھی گئی۔ لیکن مسیحی کنیسہ نے ایں کوں ناپید تھیوݨ توں بچا گھدا۔ اڄ اے زبان کئی ممالک وچ موجود ہے.
الراضی باللہ
الراضی باللہ خلافت عباسیہ دا ویہواں خلیفہ ہئی جیں نے 322ھ/ 934ء توں 328ھ/ 940ء تک حکومت کیتی۔ مختصر مدت حکومت وچ اُوں نے اُمور مملکت کوں منظم تے بہتر کرݨ دے کوششاں کیتے مگر وزراء تے امرا دے ہتھاں وچ اختیارات ہوݨ دے باعث اوہ اِس وچ ناکام رہا۔ اُوندے زمانہ وچ قرامطہ دنیائے اسلام کیتے خطرہ بݨے ریہے تے بغداد وچ حنابلہ دی شورشاں نے ہنگامے برپا کیتی رکھے۔ نظام سلطنت مفلوج ریہا تے محض کجھ نویں کماں دے الراضی باللہ دا عہد وی مزید انحطاط و زوال دی جانب گامزن ریہا۔ خلافت عباسیہ دے اُنھاں خلفاء وچ الراضی باللہ وی شامل ہے جنہاں دے ادوارِ حکومت وچ سلطنت مزید رُو بہ زوال تھئی۔ thumb|راضی باللہ دے دور دا سونے دا دینار
کالا ݙینہ
ڈو جون 1818 سرائیکی قوم دی تاریخ دا سیاہ باب اے جیندے نتیجے وچ سرائیکی دھرتی غلامی دے ایہو جیہے چنگل وچ پھنس گئی جتھوں نکلنڑ دی راہ پتہ نی کتنی دور اے .سرائیکی نیشنلسٹ تنظیماں احسن انداز نال اپنڑی جدوجہد جاری رکھے ھوئے ھن تے انشاءاللہ ضرور کامیاب تھیسن نواب مظفر خان تے آپ دی اولاد دی شہادت توں بعد سرائیکی صوبے تے رنجیت سنگھ دا قبضہ تھی گیا تے آپ دے باقی خاندان دا ملتان وچ رہونڑ ناممکن تھی گیا لہذا اپنڑی جان تے آبرو دی حفاظت دے کارن شہید نواب دے مظلوم خاندان نے بہاولپور ہجرت کر گھدی جینکوں نوابان بہاولپور دی طرفوں خوش آمدید آکھا گیا تے مظلوم خاندان دے لوگاں دی سرپرستی کیتی گئی تے نواب مظفر شہید دے خاندان کوں بھاولپور دے ھک محلے وچ آباد کیتا گیا تے اس محلے کوں محلہ نواباں دا ناں ڈتا گیا جیہڑا اج وی بہاولپور شہر دے درمیان موجود اے. تے نواب مظفر خان دے خاندان دے لوگ اج وی بہاولپور شہر دی زینت ھن.ضرورت ایں گال دی اے کہ سرائیکی تحریک کوں مضبوط کیتا ونجے تے بہاولپور تے ملتان دے الگ الگ صوبے دے شوشے ختم کر کے صرف سرائیکستان واسطے کم کیتا ونجے.شہزاد عرفان
ابرخس
ابرخس، ہک قدیم یونانی ریاضی دان، فلکیات دان تے جغرافیہ دان ہن جیہڑے 190 ق م وچ پیدا تھئے تے 120 ق م وچ وفات پا گئے۔ انہوں نے علم مثلث، علم مثلث دیاں جدولاں تے کروی علم مثلث دے کئی مسئلیاں کوں استعمال کیتا۔ انہاں شمسی تے قمری مسئلیاں نال انہاں نے سب توں پہلے سورج گرہن دی پیشن گوئی دے قابل اعتبار طریقے کوں متعارف کرایا۔ انہاں نے کئی فلکیاتی آلات وی ایجاد کیتے جنہاں دے ذریعے فلکی اجسام دا برہنہ اکھیاں نال مشاہدہ کیتا ونج سکدا ہئی۔ اسطرلاب انہاں دی ایجاد ہے۔
متحدہ عرب امارات
ایہ براعظم ایشیاء دا ہک ملک ہے، ایہ مشرق وسطیٰ وچ ہے۔ ایہ یک اسلامی ملک ہے۔ متحدہ عرب امارات (United Arab Emirates) (عربی: دولة الإمارات العربية المتحدة) جزیرہ نمائے عرب دے جنوب مشرقی ساحلاں تے واقع ہک ملک ہے جہڑا ٧ امارات:ابوظہبی، عجمان، دبئی، فجیرہ، راس الخیمہ، شارجہ تے ام القوین تے مشتمل ہے۔ ١٩٧١ء  توں پہلے ایہ ریاستاں ریاستہائے ساحل متصالح (Trucial States)  دے ناں نال سُنڄاݨیاں ویندیاں ہن۔
جغرافیہ
ساحل سمندر ہے
زبان
عربی
زباناں دا تجزیہ
بھورل گھلیجہ لکھدے کہ:
"ﺩﻧﯿﺎ ﺀِﭺ ﺍﭲ ﻭﯼ ﮐﺌﯽ ﺯﺑﺎﻧﺎﮞ ﺍﯾﻨﺠﮭﯿﺎ ﮬﻦ ﺟﯿﻨﺪﮮ ﻭﭺ ﮐﻢ ﺍﻟﻔﺎﻅ ﮐﻮﮞ ﻣﮑﻤﻞ ﺟﻤﻠﮧ ﺳﻤﺠﮭﺎ ﻭﯾﻨﺪﮮ ﺍَﺗﮯ ﮔﮭﭧ ﺍﻟﻔﺎﻇﯿﮟ ﺩﮮ ﺫﺭﯾﻌﮯ ﺍﭘﮍﺍ ﻣﻄﻠﺐ ﮈﻭﺟﮭﯿﺎ ﺗﮏ ﭘﮩﻨﭽﺎﯾﺎ ﻭﯾﻨﺪﮮ ﮔﮭﭧ ﻟﻔﻈﯿﮟ ﺩﯼ ﻭﺟﮧ ﮐِﻨﻮﮞ ﺑﺎﻗﯽ ﺩﺍ ﻣﻔﮩﻮﻡ ﮈﻭﺟﮭﺎ ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﺍﺧﺬ ﮐﺮ ﮔﮭﻨﺪﮮ ۔ ﺟﯿﻮﯾﮟ ﻋﺮﺑﯽ ﺀِﭺ ﺍﮔﺮ ﺍﮐﮭﯿﺎ ﻭﯾﻨﺪﮮ ﺟﻮ " ﮐﯿﻒَ ﺣﺎﻝ " ﺍﭼﮭﺎ ﺍﺳﺎﮞ ﺍﯾﻨﺪﺍ ﺗﺮﺟﻤﮧ ﮐﺮﻭ ﺗﺎﮞ ﺍﯾﻨﺪﺍ ﺻﺎﻑ ﺻﺎﻑ ﺗﺮﺟﻤﮧ ﺍﮮ ﭔﮍﻧﺪﮮ " ﮐﯿﺎ ﺣﺎﻝ " ﭘﻮﭼﮭﮍ ﻭﺍﻟﮯ ﮔﮭﭧ ﻟﻔﻈﯿﮟ ﺩﺍ ﺳﮩﺎﺭﮦ ﮔﮭﺪﺱ ﺍَﺗﮯ ﮈﻭﺟﮭﺎ ﺷﺨﺺ ﺍﯾﻨﺪﺍ ﻣﻄﻠﺐ ﺍﺧﺬ ﮐﺮﯾﻨﺪﮮ ﺟﻮ ﺍﻭ ﺑﻨﺪﮦ ﻣﯿﮉﺍ ﺣﺎﻝ ﺍﺣﻮﺍﻝ ﭘُﭽﮭﺪﺍ ﭘﺌﮯ ۔ ﺍﯾﻨﺪﮮ ﺑﺮﻋﮑﺲ ﺍﻧﮕﺮﯾﺰﯼ ، ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ، ﮬﻨﺪﯼ ﺍﮔﺮ ﮈﯾﮑﮭﻮ ﺗﺎﮞ ﺍﯾﮟ ﺟﻤﻠﮯ ﮐﻮﮞ ﻣﮑﻤﻞ ﺟﻤﻠﮯ ﺩﯼ ﻃﺮﺯ ﺗﮯ ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﻝ ﮐﯿﺘﺎ ﻭﯾﻨﺪﮮ ﺍَﺗﮯ ﻣﮑﻤﻞ ﺟﻤﻠﮧ ﻟﮑﮭﺎ ﻭﯾﻨﺪﮮ ﺍَﺗﮯ ﮈﻭﺟﮭﺎ ﺷﺨﺺ ﻣﮑﻤﻞ ﺟﻤﻠﮧ ﺳﮍﻧﺪﮮ ۔ ﺟﯿﻮﯾﮟ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺀِﭺ) ﺁﭘﺪﮮ ﮐﯿﺎ ﺣﺎﻝ ﮬﻦ ، ﺍﻧﮕﺮﯾﺰﯼ ﺀِﭺ How Are You, ﮬﻨﺪﯼ ﺀِﭺ ﺍﯾﮟ ﺟﻤﻠﮯ ﮐﻮﮞ ﺍﯾﮟ ﺑﯿﺎﻥ ﮐﯿﺘﺎ ﻭﯾﺴﮯ ﺁﭖ ﮐﺎ ﮐﯿﺎ ﺣﺎﻝ ﮬﮯ)  ﻋﺮﺑﯽ ﺀِﭺ ﺍﯾﻨﺠﮭﯿﺎ ﮈﮬﯿﺮ ﻣﺜﺎﻻﮞ ﮬﻦ ﺍﭖ ﺧﻮﺩ ﺗﺠﺮﺑﮧ ﮐﺮ ﺗﮯ ﮈﯾﮑﮭﯿﮟ ۔ ﺍﮔﺮ ﮐﮩﯿﮟ ﺩﻭﺳﺖ ﮐﻮﮞ ﻋﺮﺑﯽ ﺁﻣﺪﯼ ﮬﮯ ﺗﺎﮞ ﺍﻭ ﺷﺨﺺ ﻣﯿﮉﯼ ﮔﺎﻟﮫ ﻧﺎﻝ ﺍﺗﻔﺎﻕ ﮐﺮﯾﺴﮯ ۔"
رائے احمد خان کھرل تے مہاراجا رنجیت سنگھ دا ہک مشہور واقعہ
سکھا شاہی راج وچ ڳاں دا ذبیحہ ممنوع ہئی لیکن موضع کانڈیوال، تحصیل لالیاں، ضلع چنیوٹ، دے ہک رئیس گھراݨے نے اپݨی شادی دی دعوت وچ ست ڳاواں کٹھیاں کوہ ݙتیاں، ایہ قوم دے “نسوآݨے” سݙیندے ہن، سرکاری اہلکاراں نے پرچہ درج کر کے انہاں کوں خوشاب دی جیل وچ سٹ ݙتا، رنجیت سنگھ نے آرڈر کر ݙتا کہ تیل تے لکڑیاں کٹھی کر کے انہاں سب کوں تیلی ݙکھا ݙیو، نسوآݨے رحم دی اپیل کیتے کوشاں ہن، کہیں نے ݙسیا کہ رائے احمد خان دے علاوہ اتنا سخت آرڈر کوئی نی ٹال سڳدا۔
متاثرین دی عورتاں نے آ کے رائے صاحب کوں گھیر گھدا، کہیں نے بھرا، کہیں نے شوہر، کہیں نے پتر دا رووݨا رویا تاں رائے صاحب نے آکھا، ٹھیک ہے ول جلدی چلو، کتھائیں ایویں نہ تھیوے کہ سکھڑے اتنے سارے بندیاں کوں ساڑ ہی ݙیون، اسوقت دی سرائیکی زبان وچ ایہ کل سات ویہاں آدمی ہن، یعنی ہک سو چالیس افراد۔
رائے صاحب دی عادت ہئی کہ جݙݨ کہیں کوں کوئی خاص ڳال آکھݨی ہوندی تاں بغلگیر تھی کے آہدے ہن، ایں انداز وچ رتنو ناں دے باہمن وزیر کوں کہا کہ ساݙے ایہ بندے چھوڑ ݙے، وزیر نے آکھا، نہ جناب مہاراجہ دا بہت سخت آرڈر ہے کہ انہاں کوں ساڑ ݙیو۔
رائے صاحب نے جیل خانے دی چابیاں منگیاں تاں وی اوں نے اوہا ڳال دہرائی کہ مہاراجہ دا سخت آرڈر ہے، اس تے رائے صاحب نے سختی نال آکھا تاں اوں نے چاٻیاں ݙے ݙتے، رائے صاحب نے جیل دا تالا کھلوا کے آکھا جیہڑے نسواݨے ہن اوہ سب باہر آ ونجن، سب لوگ رہا تھی گئے، اوہ موتیاں والا راجہ، موتیاں والا راجہ دا نعرہ لیندے باہر چلے گئے، کہیں نے آکھا، سٹھ دے قریب بندے حالی وی اندر ہن، رائے صاحب نے آکھا سب نکل ونجو، انہاں قیدیاں نے آکھا اساں دیگر جرائم دے تحت عمر قید وچ ہیں تے نسواݨے نی، رائے صاحب نے آکھا، ونجو تساں وی نکل ونجو، میں ڄاݨاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ ڄاݨے، ایویں ساری جیل خالی کر ݙتی۔
رائے صاحب جیہڑے ویلے لاہور پہنچے تاں مہاراجہ نے آکھا، کھرل صاحب ایہ بہت برا کیتا جیہڑا تساں نسواݨے چھوڑ ݙتے، ہݨ ایندی ݙنڈ بھرنی پوسی، رائے صاحب نے آکھا جیہڑی ݙنڈ لیندے وے لاؤ، مہاراجہ نے چار ہزار دا جرمانہ رکھا، ایں وقت دے پنج لکھ روپے دے برابر ہن تاں چار ہزار پورے علاقے توں وی کٹھے نہ تھی سڳدے ہن، رائے صاحب نے رنجیت دے محل وچ نوکر بھیڄا تے مہاراݨی توں چار ہزار روپے منگوا گھدے۔
احسان دانش
احسان الحق ناں تے دانش تخلص ہئی احسان دانش آپݨے قلمی ناں نال ہی مشہور ہن ایہہ کاندھلہ ضلع مظفر نگر اچ ڄمیے ہن
پڑھݨ
عربی تے فارسی حافظ محمد مصطفیٰ کولوں پڑھی ہئی غریبی ڊی وجہ توں سکول اچ کڄھ کلاساں پڑھ سڳے او ہمیشہ لائبریری اچ ویندے ہن تے کتاباں پڑھدے رہ ڳئین
کم کاڄ
چھوٹے ہن تاں مزدوری کریندے ہن مزدوری کرݨ کیتےلاہور آئے ہن سِلیں چاتیاں،مستری دا کم کیتا،چوکیڊاری کیتی،چپڑاسی تے مالی وی رہے ہن اینہہ وجہ توں انہاں کو مزدور شاعر وی آکھیا ویندے
شعر و شاعری ڊی ابتدا
شعرو شاعری دا وݙا شوق رکھدے ہن قاضی محمد ذکی نال ٻاہوݨ نال شعر و شاعری آکھݨ پئے گئے
لکھیاں ڳیاں کتاباں
انہاں ڊی سب توں مشہور کتاب جہانِ دانش ہئی
احتشام الحق تھانوی
ہک مشہور عالم دین ہن تے قصبہ تھاݨہ بھون (یو۔ پی، بھارت ) وچ ١٩١٥ء وچ پیدا تھئے۔ دارلعلوم دیوبند توں دینی علوم وچ سند فضیلت گھدی۔ تحریک پاکستان وچ سرگرم حصہ گھدا۔ ١٩٤٧ء وچ کراچی آ گئے تے جیکب لائین وچ مسجد تعمیر کرائی۔ حافظ قرآن تے خوش الحان قاری ہن۔ ١٩٤٨ء وچ ٹنڈوالہ یار (سندھ) وچ دیوبند دے نمونے تے ہک دارلعلوم قائم کیتا۔ ١٩٨٠ء وچ مدراس، (ہندوستان) وچ ، جتھاں سیرت کانفرنس وچ شرکت کیتے گئے ہن۔ اچانک دل دا دورہ پووݨ نال انہاں دا انتقال تھی ڳیا۔ اللہ تعالی نے آپ کوں بے پناہ کمالات نال نوازا ہئی، آپ دی تلاوت تے شعر خوانی وچ عجیب حسن پایا ویندا ہئی کہ سامع مسحور تھی ویندا ہئی۔ انہاں دی تلاوت قرآن انٹرنیٹ تے دستیاب ہے۔
سرائیکی لوک ادب دی تاریخ نویسی
سرائیکی زبان دے محقق، دانشور، پروفیسر دلشاد کلانچوی، جنہاں "سرائیکی زبان و ادب"۔ ’’سرائیکی زبان اور اس کی نثر‘‘۔ ’’سرائیکی دے قدیم شاعر‘‘۔ ’’سرائیکی دے کجھ مہاندرے شاعر‘‘ جھئیاں تحقیقی کتاباں لکھیاں ہن او ہ خود آپݨے ادبی تاریخ نویسی دے کم بارے لکھدن:"’’میں دعویٰ تاں نہیں کریندا جو میں ایں کم کوئی ڄاݨدا ںتے کجھ کیتا وی ہے پراڄݨ دل وچ حسرت ہے جو ایہ کم چوکھا تھی ونڄے ہاتے چنگے طریقے نال کیتا ونڄے۔ ایں میدان وچ اڄݨ کجھ ڈھیر کرݨ دی ضرورت ہے۔‘‘"سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دی اہمیت و افادیت دے پیش نظر ایندی ضرورت کوں محسوس کریندے ہوئے مختلف، تحقیق کاراں، ادیباں، دانشوراں دی طرفوں اخباری ادبی صفحات وچ انٹرویوز، مختلف ادبی کتاباں دے دیباچیاں، مقدمیاں، فلیپ راہیں آپݨی گاٖلھ ٹریندے رہیے۔ سرائیکی زبان دے ہک نامور مورخ، فدا حسین گاڈی آپݨی کتاب سرائیکی کلچر وچ لکھدن:"’’ادب اتے کلچر، کہیں قوم دی تہذیبی تاریخ وچ ٻہوں اہمیت دے حامل ہوندن۔ کیوں جو کہیں قوم دی سائیکی کوں سمجھݨ کیتے اوں قوم دی ادبی تاریخ اتے کلچر کوں سمجھݨاں ازحد ضروری ہوندے۔ پرتاسف نال آکھݨا پوندے جو اَڄاں تک سرائیکی ادب دی تاریخ اتے کلچر بارے مربوط انداز وچ نہیں لکھیا ونڄ سڳیا۔‘‘"عہد حاضر دے نامور محقق اتے تنقید نگار، دانشور، حفیظ خان لکھدن:"'سرائیکی شعر و ادب کوں میں اَڄ دے مروجہ معنی وچ متوازی ادبی تاریخ کنوں ودھ کے اینکوں ہک حیات آفریں اکائی دے طور تے گھنداں۔ جیڑھی جو آپݨے ماضی تک کوں بدل کے رکھ ݙیندی ہے۔ ایں طرحاں ادبی تاریخ وچ شاعری اوہ کڑی ہے جیڑھی جو انسان دے کل کوں اَڄ نال مربوط کریندی ہے۔ بابا فرید دے اشلوک توں گھن تے جدید سرائیکی شعر و ادب دے آئینے وچ کتائیں وچ تریڑ نہیں آئی، شاید ایہاوجہ ہے جو تمام تر نامساعد حالات دے باوجود، سرائیکی زبان اتے ایندی تہذیب وثقافت اتے ادبی تاریخی تسلسل، تعطل دا شکار نہیں تھیا۔ مگر ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ ایہہ کم ہنوز نامکمل ہے۔'"پروفیسر حفیظ الرحمن خان لکھدن:"'سرائیکی جنوبی پنجاب دے وسیع علاقے دی زبان ہے۔ ایہ زبان ایں خطے دا قدیم ترین وسیلہ اظہار ہے۔ ایندے وچ، آپݨے ٻولݨ والیاں دی تاریخ وتمدن، معاشرت اتے اقدار و روایات دے خزانے جمع ہن پر حقیقت ایہ ہے جو سرائیکی وچ علمی ادبی خزائن دی دریافت دا خاطر خواہ کم نہیں تھیا۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی
سلطنتِ غلاماں
سلطان محمد غوری ڊا آپݨا پتر کوئینا ہا اینہ وجہ توں او آپݨے ترک غلامیں کو ٻالیں دی کار سمجھیندے ہن سلطان شہاب الدین محمد غوری دے بعد بادشاہی دی لغام انہیں ڊے غلامیں ڊے ہتھیں آ ڳئی اینہہ وجہ توں اینکوں دورِ خاندان غلاماں آہدن اس خاندان ڊا بناوݨ آلا تے وݙا سلطان قطب الدین ایبک ہئی
سرائیکی متھالوجی تے جاوید آصف
سئیں جاوید آصف صاحب اپنڑی کتاب سرائیکی متھالوجی عنایت فرمائ. یقینا" میڈے واسطے متھالوجی (اساطیر) ہک نواں نکور ٹاپک ہے.ایں تحقیقی کتاب ایں راز تو پردہ چاتے. تحقیقی کتاب دان کرنڑ تے مرشد دا شکر گزار ہاں اور مبارک ڈینداں جو آپ نے سرائیکی متھالوجی دی پہلی کتاب لکھ تے سرائیکی ادب تے احسان کیتے.
انہاں دی کتاب دا تعارف
کتاب دا تعارف سئیں محمد حفیظ خان لکھۓپر مکمل مضمون پڑھ تے وی پتہ نئ لگدا جو متھالوجی ہے کیا؟ حق تاں اے ہئ جو ابتدائ مضمون اچ متھالوجی دےنال نال کتاب دا تعارف وی کرایا ونجےہا.
جناب سلیم شہزاد کتاب دی تعریف تاں کر گئن پر متھالوجی دا تعارف تشنہ رہ گۓ. ایندا سارا بار جاوید آصف تےآۓ جئیں اپنڑیں گالھ وچ واضح کر تے ڈساۓجو متھالوجی کیکوں آہدن.میکوں پڑھ تے پتہ لگےجو اساطیر دراصل او لوک روایات ہن جنہیں تے ساڈے وڈکے سختی نال کاربند رہین تے مذہبی لوک انہیں کوں توہمات تے کڑکئیاں رسماں آہدے ریہن جیویں جو کاں دا کرکنڑ تے مہمانیں دا آونڑ، رات کوں بہاری ڈیونڑ نال غربت دا آونڑ تے کنڈ پچھو آواز نہ ڈیونڑ وغیرہ.
مذہبی طور تے متھالوجی دی بحث اچ میں سخت مذہبی ہوونڑ دے باوجود کڈاہیں نمی پیا بلکہ میں چاہندا ہم جو ایں شۓ تےکم کیتا ونجے پر ایندا خوبصورت تے استادانہ ایرا بدھنڑ دا اعزاز جاوید آصف دو ویندے.
سرائیکی وسیب دیاں مٹدیاں ہویاں اساطیر ایں کتاب اچ جمع کر تےہک ادبی کارنامہ کیتا گۓ. بہوں سارے سرائیکی شعراء دے اشعار جیہڑے اساطیری حوالے رکھدن جمع کیتے گئن. اےبہوں اوکھا کم ہے پر جفےکٹ تے سئیں جاوید آصف 110 صفحیں وچ ساکوں پورا جہان قید کر تے ڈے ڈتے. اساطیری شعر لکھنڑ آلےشعرا وچ مؤلف دے علاوہ سئیں احمد خان طارق، صفدر کربلائ، عزیز شاہد، حافظ گلاب فیاض، منشو بھٹہ، جمیل جاذب، سعید ارشد، عاشق بزدار، اشو لال، رفعت عباس، ریاض عصمت، مخمور قلندری تے نواز تابش شامل ہن.
کتاب دےچھیکڑ اچ میڈے محبوب یار ساحر رنگپوری کتاب تے سئیں جاوید آصف دی شان اچ ہک مداحی مضمون لکھ تےکتاب کوں بٹا کر چھوڑیۓ... پتہ ہےکیوں؟ جی ہا سرائیکی متھالوجی دی محنت دی تعریف اردو اچ مضمون لکھ تے کیتی نے. رنگپوری یار میکوں اےچنگاں نئ لگیا البتہ جناب دا مضمون جناب آلی کار چنگاں تے مٹھا لگے.تھوڑا جھیاں سڑیپا وی تھۓ...جو جناب اےتک پج گئن تے ملنڑ وی نئ ڈیندے. جاوید آصف سئیں ہک وار ولا مبارکباد، شکریہ تے شکوہ جو میں خود کوں جناب دا سنگتی سمجھدا ہم پر سنگت دی لسٹ اچ ناں کائناں ہئ شاید جناب دا سنگتی بنڑنڑ واسطے اجاں کجھ محنت کرنڑی پوسی فی الحال تھگ گیاں جو تراۓگھنٹیں اچ مکمل کتاب پڑھ تے گزارشات عرض کر چکاں.....(منصور شانی)
حوالے
ونکی:[[سرائیکی متھالوجی تے جاوید آصف]]
عزیزشاہد
🍃🌿🌺🌷🌹 اینویں 'رلدے 'رلدے اۓ ہاسے بھانویں شک پوندے وت 'رل ڳۓ ہیں
تیڈے در تیں آ کے یاد آیا کجھ آکھݨاں ہا پر بھل ڳۓ ہیں
کہیں 'گجھڑی بند اچ بند اساں او وی 'ڳݨجی 'مݨجی تند  اساں
کوئ بند بھلا کیا 'کھلݨی ھئ بس اپݨیں آپ تیں کھل ڳۓ ہیں
کوئ اندر قہر قیامت ھئ ول کنڈ تیں پنڈ ملامت ھئ
تیڈے ناں دی نسبت رنگ ڈتے اساں نال 'پھلاں دے تل ڳۓ ہیں
`ہن سر تیں بار پہاڑیں دے `تیں سنگ ہن سانگے جے توڑیں
جڈاں سانگے بے بنیاد لڳے ، تھی ساڳی پھل دے پھل ڳۓ ہیں
کہیں در دا کوئ بھرواسہ کیا لب صدا کہیں ہتھ کاسہ کیا
'رلݨے تاں ول ارمان کیہاں کتھ رلݨاں ھا کتھ رل ڳۓ ہیں
کیا 'سدھ ھئ بولݨاں پۓ ویسی اے راز وی کھولݨاں پۓ ویسی
اساں ھاسے لوک فقیر کوئ اینویں مفتے شاعر ہل ڳۓ ہیں
" درشن "
کمپوزر: رمضان ارائیں
ابرق
ابرق ہک قسم دی چمکیلی معدن (mineral) ہوندی ہے، جیندے وچوں برق (بجلی) نی گزر سڳدی مگر حرارت گزر سڳدی ہے۔ ایں وجہ نال ایہ برقی آلات بݨاوݨ دے کم آندی ہے جیویں کہ برقی استری تے ہیٹر (heater) وغیرہ۔ غیر دھاتی ابرق پاکستان دی معدنیات وچ وی شامل ہے۔ thumb|ابرق، Mica
ایہ لفظ ض ابرک وی ہے. ممکن اے کہ اصل ابرق قاف نال، براقت توں ماخوذ ہووے یعنی نہایت چمکدار، جیں طرح فارسی وچ ابلق کوں ابلک آہدے ہن۔ انوارالاسرار وچ ہے " حجر الطلق، حجر براق مؤلف من ورقات"۔ یعنی ابرق دا پتھر ہک چمکدار پتھر ہوندا ہے جینکوں بھنݨ تے کئی ورق نما ٹکڑے بݨدے ہن۔ ایں صلاحیت کوں cleavage آہدے ہن۔ قدرتی ابرق دی کئی اقسام ہوندیاں ہن۔ کیمائی اعتبار نال ایہ phyllosilicate معدنیات ہوندیاں ہن۔ ابرق دی چند اقسام acetone وچ حل تھی ویندن ۔
اَݨ لکھت ٻولی دے ادیبیں دا مسئلہ
فدا حسین گاݙی
ساݙے ٹھوس تجربے ہک خاص ذہنی عمل وچوں گزر کے اساکوں مجرد تصور اَتے خیال ݙیندن۔ اَساں اُنہیں تصورات اَتے خیالیں کوں لفظ ݙیندے ہئیں اَتے انسان لفظیں وچ سوچیندے۔ جے ٻولݨ والے لفظیں وچ نہ لکھیا پڑھیا ونڄے تاں ادیب دی شخصیت ونڈیج ویندی ہے ۔ جے او ماء ٻولی وچ لکھدے تاں لکھت آلی ٻولی دے لفظ اَتے اُنہیں دے تعلق نا ل ڳنڈھیے تصور اَتے خیال وی ذہن وچ آ ویندن اَتے جے او ماء ٻولی کنوں اَنج لکھت پڑھت آلی ٻولی وچ لکھدے تاں ٻولݨ آلی ٻولی دے لفظ نال ڳنڈھے تصور اَتے خیال ذہن وچ آ ویندن۔ ݙوجھی ڳالھ اے تھیندی ہے جو جیڑھی ٻولی لکھت پڑھت وچ نئیں آندی اوندا ادیب آوݨ آلیں نسلیں تئیں نئیں پُڄدا۔ ادبی روایت دا تسلسل تُرٹ ویندے۔ ادب اَتے زبان وچ ترقی نئیں تھیندی، ٻاہروں دے لفظیں دا سہارا گھنݨاں پوندے۔ ٻاہروں دے لفظیں دی موسیقی اَتے ماء ٻولی دے لفظیں دی موسیقی وچ تال میل ٻہوں دیر نال بݨدے۔ ایں واسطے ہک دور دےلکھتیں وچ غیر ہموراگی اَتے اُچ جھک آ ویندے۔ اُوں تحریر وچ ٻولی دا اصل رَچاؤ نئیں آندا ۔ ٻولݨ آلی زبان کلہی نظمی سرمائے تائیں محدود تھی کے رہ ویندی ہے اَتے ایں نظمی سرمائے وچ وی روایت دا تسلسل نئیں ہوندا ۔ نویں تقاضیں واسطے شاعری سانچے (Poetic Pattern)نئیں ہوندے نہ اِی اِنہیں سانچیں دا اِرتقاء تھیندے۔ ایں کنیں وَدھ اے ہے جو شاعر ٻنھیں ٻولیں دے ترقی یافتہ شاعریں، سانچیں اَتے ڈِکشن وچ شاعری پڑھدا راہندے ۔ایں واسطے لکھی نہ ونڄݨ آلی اپݨی ماء ٻولی وچ اظہار دیاں ٻہوں مشکلاں آ ویندین۔
خدمت خلق
اچھا بھراوو اجتک پیج صرف شعر وشاعری پوسٹ کریندا رہ گئے تے اج میڈا دل اہدا پئے جو پیج تے کوئی ٹاپک چھیڑئیا ونجے ۔۔۔۔۔
تے دوستو اج (بروز بدھ 26/9/2018) دا اے ٹاپک ہے کہ۔۔۔۔۔
زبیدہ زیدی
= زبیدہ زیدی =
اصل ناں:
زبیدہ تبسم۔
پیوداناں:
ماسٹر پیر بخش۔
تعلیم:
میٹرک۔
ادب دی صنف:
شاعری۔
پتہ:
محلہ سردار آباد، خانقاہ شریف، تحصیل و ضلع بہاولپور۔
MubasherKaleem (talk) 12:17, 20 June 2019 (UTC)
ملھِݨ
ملھݨ
ایہ کھیݙ جڳ مشہور کھیݙ ہے. ایہ کھیݙ ہربندہ نی کھیݙ سڳدا۔ اینکوں صرف پہلوان کھیݙدن۔ ایندے واسطے سبھ توں پہلے ہوکا ݙتا ویندے جوفلاں وار کوں فلاں جاہ تے فلاں ویلھے ملھݨ تھیسی. تے ایندے وچ فلاں فلاں پہلوان ہوسن.
وار تے ویلھا آنوݨ تے لوکی اوں جاہ کٹھے تھی ویندے ھن. اجکل تاں ایندے کیتے باقاعدہ ٹکٹ لڳدی ھ. ایں کھیݙ کوں لوک وݙے شوق نال ݙیہدن. موقع تے تماش بیناں دا رش لڳ ویندے، پہلوان آویندن تے بین نغارے آلے وی سݙئیے ویندن. ہک پراݨے بندے کوں جج، ریفری یا وݙابݨا ݙتا ویندے جیہڑا پہلواناں دے فیصلے کریندے تے ہوکا لا تے پہلواناں کوں سݙیندے. ہوکا کجھ ایں طرحاں دا ہوندے جو فلاں پہلوان فلاں علاقے دا توں تیار تھی ونج تے فلاں پہلوان فلاں علاقے دا توں وی تیار تھی ونج. ول او پہلوان چوتے شوتے بدھ تے میدان وچ آ ویندن تے پورے ملھݨ گراؤنڈ دا چکر لا تے گراؤنڈ دے ادھ وچ آ تے نعرہ لایندن یا علی مدد تے اتھاؤں مٹی چاتے اپڑیں بت تے ملیندن. ایں گراؤنڈ کوں پہلے کہی نال لپے مار تے مٹی پٹی ویندی اے تے اے مٹی کولی کیتی ویندی ھ تاں جو ݙلھ پہلواناں کوں نہ لڳن اتے انہاں کئی پھٹ شٹ یا جھریٹ نہ لڳ ونجے. ایندے باد پہلوان اشارہ ملݨ تے ہک ٻئے کوں سلام کرتے چمبا پاتے ملھݨ شروع کریندن تے ہک ٻئے کوں داء مار تے ڈھانوݨ دی کوشت کریندن. تے ہک ٻئے دی زمین کوں کنڈھ لانوݨ دی کوشد کریندن. جݙاں کئی ہک پہلوان ݙوجھے پہلوان دی کنڈھ لا گھندے تے او اٹھی تے پہلے نعرہ لیندے یا علی مدد تے ݙوجھا پہلوان واپس ویندے پیا تے جیتݨ آلا پہلوان ہر بندے کول ٹر تے ویندے تے داد دے نال انعام گھندے. جݙاں لڑدیں وی کہیں کوں کہیں پہلوان دا داء بھاہ ونجے تاں او ونج تے پیسے گھول تے ریفری کوں ݙے آندے جیہڑا جو بعد وچ اوں پہلوان کوں مل ویندے. چھیکڑی مقابلہ وݙے پہلواناں دا رکھیا ویندے. اے کھیݙ چھیکڑی پہلوان تک ایویں چلدی ہے پئی. افسوس اے ھ جو اجکل ایں کھیݙ دا رواج مکدا ویندے جیہڑی جو صحت کیتے وی چنگی ہئی تے لوکاں دی تفریح سانگے وی چنگی ہئی
گُھچی
گھچی
اے کھیݙ دیہات وݙی مشہور تے ٻہوں زیادہ کھیݙی ونجݨ آلی کھیݙ ہے. جیہڑی جو اڄ وی کہیں نہ کہیں شکل وچ کھیݙی ویندی اے. پہلے ایہ کھیݙ ٻیرولیاں نال کھیݙی ویندی ہئی پر وقت دے نال نال ایں کھیݙ وچ وی ٻہوں تبدیلیاں آئن. اجکل اے کھیݙ، ٻدھکیاں، پیپڑیاں نال وی کھیݙی ویندی ہے. اے کھیݙ اساں بیرولیاں آلی تصور کر تے لکھت کریندے ہیسے. ایں کھیݙ وچ کھݙکاراں دی کئی پابندی تاں نی ہوندی پر چار اٹھ کھݙکاراں توں ودھ کھݙکار نی کھیݙدے کیوں جو ول واریاں بھل ونجݨ دا چانس ہوندے. ایں کھیݙ وچ ہر کھݙکار کول اپڑیاں آپڑیاں بیرولیاں ہوندین، سب توں پہلے ایچیا ویندے. مطلب دائن توں سارے کھݙکار ماری ڳئی پِل وچ اپڑاں اینٹھا سٹیندن، تاں جو پہل آنون، ایں کھیݙ وچ بعض دفعہ اوتوں آلا پہل رکھیا ویندے کجھ جاہیں تے تلے آلا پہل ہوندے.ݙوجھے تریجھے یا باقی نمبراں سانگے انہاں دے اینٹھیاں دا فاصلے پل توں کچھیے ویندن. جیہڑا جتنا پرے ہوسی اوندا نمبر اتنا پچھوہاں تھیسی. ایچݨ توں بعد سارے برابر برابر برولیاں، رلیندے ھن تے پہل آنوݨ آلا واری کھیݙدے. واریکھیݙݨ آلا پہلا کھݙکار ساریاں برولیاں اچھالویاں گھچی وچ یعنی پل وچ سٹیندے جتنی بیرولیاں پل وچ ویسن اوں کھݙکار دیاں ہوسن. ول باقی کھݙکار اونکوں ہک بیرولی ݙسیندن. جیکوں او ٹک مریندے. اوں بیرولی کوں ٹک لڳ ڳیا تاں ساریاں بیرولیاں اوندیاں تھی ڳیاں. جے ٹک نہ لڳا تاں اوندی واری مک ویندی ہے تے وک ݙوجھا کھݙکار کھیݙدے. جیکر کہیں غلط بیرولی کوں ٹک لڳا تاں چٹی ݙیسی. اے چٹی انہاں بیرولیاں دی آدھل تھی سڳدی ہے تے انہاں دے برابر وی تھی سڳدی ہے  جتلی پہلی وار رلائیاں ڳیاں ھن.اے کھݙکار کوں اوں ویلھے کہیں کول برولی پچھݨ دی لوڑھ نی ہوندی جݙاں کئی ٻِٹ ٻیٹھا ہووے. اے یاد راہوے دائن گھچی کول ہک ݙیڈھ ٻلہانگ پرے ہوندی ھ تے گھچی کول ہک ڳِٹھ دے فاصلے تے ہک لیکا وی ماریا ویندے. ایں لیکے کول جیہڑی بیرولی پچھوں ہوسی او ول سٹائی ویندی ھ. اے کھیݙ ایویں واری واری چلدی ھ پئی. جݙاں ہک ڈھالہ مک ویندے تاں ݙوجھا ڈھالہ وی ایویں کھیݙیا ویندے. جیندے کول چٹی دیاں بیرولیاں نہ ہونون اونکوں پھدو کر ݙتا ویندے. مطلب اونکوں کھیݙ توں ٻاہر کیتا ویندے. باقی انویں واری واری کھیݙدے رہ ویندن اینٹھے کوں بعض جاہیں تے ماٹھا وی آکھیا ویندے. تے بیرولیاں کوں کنچے وی آہدن. ایہ کھیݙ آڄکل روپے ݙو روپے یا پنج روپے دے ٻدھکیاں نال کھیݙی ویندی ہے۔ ونکی:[[سرائیکی کھیݙاں]]
احتشام الحق تھانویؒ
پیدائش؛ 1915ء
وفات؛1980ء
عالم دین، قصبہ تھاݨہ بھون (یو۔ پی، بھارت ) وچ پیدا تھئے۔ دارلعلوم دیوبند توں دینی علوم وچ سند فضیلت گھدی۔ تحریک پاکستان وچ سرگرم حصہ گھدا۔ ١٩٤٧ء وچ کراچی آ گئے تے جیکب لائین و  مسجد تعمیر کرائی۔ حافظ قرآن تے خوش الحان قاری ہن۔ ١٩٤٨ء وچ ٹنڈوالہ یار (سندھ) وچ  دیوبند دے نمونے تے ہک دارلعلوم قائم کیتا۔ مدراس (ہندوستان) وچ، جتھاں سیرت کانفرنس وچ شرکت کیتے گئے ہن۔ دل دا دورہ پوݨ نال انتقال کیتا۔ اللہ تعالی نے آپؒ کوں بے پناہ کمالات نال نوازا ہئی، آپؒ دی تلاوت تے شعر خوانی و عجیب حسن پایا ویندا ہئی کہ سامع مسحور تھی ویندے ہن۔  انہاں دی تلاوت قرآن شبکہ تے دستیاب ہے۔
قطب الدین ایبک
ترائن ڊی جنڳ توں بعد سلطان محمد غوری نے قطب الدین کوں برصغیر اپݨا نائب مقرر کیتے تے آپ غزنی لڳے گئین
تخت نشینی
سلطان محمد غوری دے مرݨ توں بعد قطب الدین ایبک 1206ء اچ سلطان ڊا لقب گھن کے بادشاہ بݨیے او پہلا مسلمان بادشاہ ہا جئیں دہلی کوں اپݨی سلطنت بݨایا تے ہندوستان اچ مسلمانی ڊی بادشاہت ڊا آغاز تھیا
انصاف تے امن و امان
سلطان ایبک ہک بہوں انصاف پسند حکمران ہن
فوتکی
1210ء اچ پولو کھیݙدیں ہوئیں گھوڑے توں ݙاھوݨ ڊی وجہ توں مر گئے انہیں ڊا مزار انار کلی بازار لاہور اچ ہے
متن
جیں مطبوعہ یا غیر مطبوعہ تحریر کوں متنی نقاد مرتب کرݨ چاہندے اوں کوں متن آہدے ہن۔ متن کیتے ضروری ہے جو او تحریر ہووے۔ متن نظم وی تی سڳدا ہے۔ تے نثر وی، متن قدیم وی تھی سڳدے اتے اڄ دے مصنف دی تصنیف وی۔ "ہزاراں ورقیاں تے کھنڈی ہوئی ہووے یا وت ہک صفے دی مختصر جیہی تحریر ݙوہائیں متن تھی سڳدے ہن۔" ایں دے کیتے زمانے تے وخت دی قید کائنی۔ ایہ تحریر کاغذ اُتے مطبوعی یا غیر مطبوعہ ، مختلف دھاتاں دے ٹکڑے، مٹی یا لکڑ دیاں بݨیاں پھٹیاں، بُتاں یا پتھراں، چمڑیاں تے چٹاناں وغیرہ کہیں وی شئے اُتے تھی سڳدی ہے۔
فتحِ مکہ
فتح مکہ (جینکوں فتح عظیم وی آکھا ویندے) عہد نبوی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ہک غزوہ ہے جیہڑا 20 رمضان سنہ 8 ہجری بمطابق 10 جنوری سنہ 630 عیسوی کوں پیش آیا، ایں غزوہ دی بدولت مسلماناں کوں شہر مکہ تے فتح نصیب تھئی تے اینکوں اسلامی قلمرو وچ شامل کر گھدا ڳیا۔ ایں غزوہ دا سبب قریش مکہ دی جانب توں اوں معاہدے دی خلاف ورزی ہئی جیہڑا انہاں دے تے مسلماناں دے درمیان تھیا ہئی یعنی قریش مکہ نے اپݨے حلیف قبیلہ بنو دئل بن بکر بن عبد منات بن کنانہ (اوندی ہک خاص شاخ جینکوں بنو نفاثہ آکھا ویندے) نے بنو خزاعہ دے خلاف قتل و غارت وچ مدد کیتی ہئی تے چونکہ بنو خزاعہ مسلماناں دا حلیف قبیلہ ہئی اس کیتے ایں حملے کوں قریش مکہ دی جانب توں ایں معاہدے دی خلاف ورزی سمجھا ڳیا جیہڑا مسلماناں تے قریش دے درمیان تھیا ہئی، اے معاہدہ "صلح حدیبیہ" دے ناں نال معروف ہے۔ اینہی معاہدے دی خلاف ورزی دے جواب وچ نبی مکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و سلم نے ہک عظیم الشان لشکر تیار فرمایا جیہڑا ݙاہ ہزار مجاہدین تے مشتمل ہئی۔ لشکر اڳاں ودھدا رہیا اتھاں تک کہ مکہ پہنچ ڳیا تے بغیر کہیں مزاحمت دے مکہ وچ پر امن طریقے نال داخل تھی ڳیا سوائے ہک معمولی جیہی جھڑپ دے جیندے سپہ سالار حضرت خالد بن ولید کوں اوں وقت سامݨا تھیا جݙݨ قریش دی ہک ٹولی نے عکرمہ بن ابی جہل دی قیادت وچ مسلماناں نال مزاحمت کیتی تے ول خالد بن ولید رضی اللہ عنہ کوں انہاں نال قتال کرݨا پیا جیندے نتیجے وچ ٻارہاں کفار مارے ڳئے تے باقی بھڄ ڳئے، جبکہ ݙو مسلمان وی شہید تھئے۔
متن
حوالے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب ونکی:تحقیق
فتحِ مکہ
جݙݨ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم مکہ داخل تھئے تے لوگاں کوں اطمینان تھی ڳیا تاں آپ ﷺ کعبہ دے کول آئے تے اوندا طواف فرمایا۔ اثنائے طواف کعبہ دے ارد گرد موجود بتاں کوں اپݨے کول موجود تیر نال سٹیندے تے پڑھدے: جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا و جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ، "جاء الحق و زھق الباطل ان الباطل کان زھوقا" (ترجمہ: حق آݨ پہنچا تے باطل مٹ ڳیا تے یقیناً باطل ایسی ہی چیز ہے جیہڑا مٹݨ والا ہے) تے پڑھدے "جاء الحق وما يبدئ الباطل وما يعيد" (ترجمہ: حق آچکا ہے تے باطل وچ نہ کچلجھ شروع کرݨ دا دم ہے، نہ دوبارہ کرݨ کا)۔ کعبہ وچ بتاں دے تصویراں آویزاں ہن تے انہاں دے مجسمے نصب ہن، رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم نے انہاں کوں وی ہٹاوݨ تے تروڑݨ دا حکم ݙتا جیندی تعمیل کیتی ڳئی، جݙݨ نماز دا وقت تھیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم نے بلال ابن رباح کوں حکم فرمایا کہ کعبہ دے اتے چڑھ ونڄن تے اذان ݙیون، بلال کعبہ تے چڑھے تے اذان ݙتی۔
فتح مکہ دے بعد ہک کثیر تعداد حلقہ بگوش اسلام تھئی جنہاں وچ سرفہرست سردار قریش و کنانہ ابو سفیان تے اوندی بیوی ہند بنت عتبہ ہن۔ اینہی طرح عکرمہ بن ابو جہل، سہیل بن عمرو، صفوان بن امیہ تے ابوبکر صدیق دے والد ابو قحافہ دے اسمائے گرامی قابل ذکر ہن۔
پس منظر
صلح حدیبیہ ݙاہ سال کیتے تھئی ہئی مگر 630ء دے بالکل شروع وچ مشرکینِ مکہ دے اتحادی قبیلے بنو بکر نے مسلماناں دے اتحادی قبیلے بنو خزاعہ تے حملہ کیتا تے کئی آدمی قتل کر ݙتے۔ اوں دوران مکہ دے مشرکین قریش نے چہرے تے نقاب سٹ کے بنو بکر دی مدد وی کیتی مگر اے ڳال راز نہ رہ سڳی۔ اے صلح حدیبیہ دا اختتام ہئی۔ مسلمان ایں وقت تک بہت طاقتور تھی چکے ہن۔ ابوسفیان نے بھانپ گھدا ہئی کہ ہݨ مسلمان ایں ڳال دا بدلہ گھنسن، ایں واسطے اوں نے صلح کوں جاری رکھݨ دی کوشش دے طور تے مدینے دا دورہ کیتا۔ ابوسفیان اپݨی بیٹی حضرت سیدہ امِ حبیبہ دے گھر پہنچا، جیہڑے اسلام گھن آئے ہن تے حضور ﷺ دی زوجہ ہن۔ جݙݨ اوں نے بسترے تے ٻہوݨا چاہا تاں حضرت امِ حبیبہ نے بسترا تے چادر ولہیٹ ݙتی تے ابوسفیان کوں ٻہوݨ نہ ݙتا۔ اوں نے حیران تھی کے پچھا کہ بسترا کیوں ولہیٹا ڳیا ہے تاں حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنہا نے جواب ݙتا کہ 'تساں مشرک ہیوے تے نجس ہو ایں واسطے میں مناسب نی سمجھا کہ تساں رسولﷺ دی جگہ تے ٻہوو۔ جݙٹ ابوسفیان نے صلح دی تجدید کیتے حضور ﷺ توں رجوع کیتا تاں آپ ﷺ نے کوئی جواب نہ ݙتا، ول اوں نے کئی بزرگاں دی وساطت نال کوشش کیتی مگر کامیاب نہ تھیا۔ سخت غصے تے مایوسی وچ اوں نے تجدیدِ صلح دا یکطرفہ اعلان کیتا تے مکہ واپس چلا ڳیا۔ قبیلہ بنو خزاعہ نے حضور ﷺ توں فریاد کیتی تاں آپ ﷺ نے مکہ فتح کرݨ دا فیصلہ فرمایا۔ بنو خزاعہ نے اپݨے ہک شاعر عمرو ابن خزاعہ کوں بھیڄا  جیں نے دردناک اشعار پڑھے تے ݙسایا کہ او 'وتیرہ' دے مقام تے رکوع و سجود وچ مشغول ہن تاں قریش نے انہاں تے حملہ کر ݙتا تے ساݙا قتلِ عام کیتا۔ حضور ﷺ نے اوں کوں فرمایا کہ اساں تہاݙی مدد کریسوں۔ حضور ﷺ نے روانگی دا مقصد ݙسے بغیر اسلامی فوج کوں تیار فرمایا تے مدینہ تے قریبی قبائل دے لوگاں کوں وی نال ملایا۔ لوگاں دے خیال وچ صلحِ حدیبیہ حالی قائم ہئی، ایں واسطے کہیں دے گمان وچ نہ ہئی کہ اے تیاری مکہ روانگی دی ہے۔ حضور ﷺ نے مدینہ توں ٻاہر ونڄݨ والے رستیاں تے نگرانی وی کروائی تاکہ اے خبراں قریش دا کوئی جاسوس ٻاہر نہ پھیلاوے ۔ حضور ﷺ نے دعا وی فرمائی کہ اے خدایا اکھیاں تے خبراں کوں قریش توں پوشیدہ کر ݙے تاکہ مسلمان اچانک مکہ تے چڑھائی کرن۔ 10 رمضان 8ھ کوں روانگی تھئی۔ کہیں کوں معلوم نہ ہئی کتھاں ونڄݨے۔ ہک ہفتے وچ مدینے توں مکے دا فاصلہ طے تھی ڳیا۔ مکہ مکرمہ کولوں کجھ فاصلے تے 'مرالظہران' دے مقام تے لشکرِ اسلام خیمہ زن تھی ڳیا۔ لوگاں کوں معلوم تھی چکا ہئی کہ مکہ دا ارادہ ہے۔
مکے دی فتح
مر الظہران دے مقام تے حضور ﷺ نے تاکید فرمائی کہ لشکر کوں بکھیر ݙتا ونڄے تے بھاہ ٻالی ونڄے تاکہ قریشِ مکہ اے سمجھن کہ لشکر بہت وݙا ہے تے بری طرح ݙر ونڄن تے ایں طرح شاید بغیر خونریزی دے مکہ فتح تھی ونڄے۔ اے تدبیر کارگر رہی۔ مشرکین دے سردار ابوسفیان نے دوروں لشکر کوں ݙٹھا۔ ہک شخص نے آکھا کہ اے شاید بنو خزاعہ دے لوگ ہن جیہڑے بدلہ گھنݨ آئن مگر اوں نے آکھا کہ اتنا وݙا لشکر تے اتنی بھاہ بنو خزاعہ دے وس دی ڳال نی۔ اوندے بعد ابوسفیان حضور ﷺ کول امان پاوݨ کیتے لشکرِ اسلام دی طرف حضور ﷺ دے چاچا حضرت عباس دی پناہ وچ چل پیا۔ کجھ مسلماناں نے اونکوں مارݨا چاہا مگر چونکہ عباس بن عبدالمطلب نے پناہ ݙے رکھی ہئی ایں واسطے باز آئے۔ رات کوں قید وچ رکھ کے سویرے ابوسفیان کوں حضور ﷺ دی خدمت وچ پیش کیتا ڳیا۔ حضور ﷺ نے ابو سفیان کوں ݙٹھا تاں فرمایا 'کیا حالی ایندا وقت نی آیا کہ توں اے سمجھیں کہ ہک خدا دے علاوہ ٻیا کوئی خدا نی؟' ابوسفیان نے آکھا کہ اگر خدائے واحد دے علاوہ کوئی خدا ہوندا تاں ساݙی مدد کریندا۔ اے ݙیکھ کے کہ اوں نے ہک خدا کو تسلیم کیتا ہے، حضور ﷺ نے پچھا کہ 'کیا ایندا م وقت نی آیا کہ توں ڄاݨے کہ میں خدا دا پیغمبر ہاں؟' ایندے تے ابوسفیان نے آکھا کہ 'میکوں آپ ﷺ دی رسالت وچ تردد ہے' ایندے تے انہاں کوں پناہ ݙیوݨ والے عباس بن عبد المطلب سخت ناراض تھئے تے آکھا کہ اے ابوسفیان اگر توں اسلام نہ گھن آیا تاں تیݙی جان دی کوئی ضمانت نی۔ ایندے تے ابوسفیان نے اسلام قبول کر گھدا۔ مگر حضور ﷺ نے اونکوں رہا نہ کیتا بلکہ ہک جگہ رکھ کے مسلماناں دے دستیاں کوں اوندے سامݨے گزارا۔ او بہت مرعوب تھیا تے عباس بن عبد المطلب کوں آکھݨ لڳا کہ 'اے عباس تیݙے بھتریجے نے تاں زبردست سلطنت حاصل کر گھدی ہے'۔ حضرت عباس بن عبد المطلب نے آکھا کہ 'اے ابوسفیان اے سلطنت نی بلکہ نبوت ہے جیہڑی خدا دی عطا کردہ ہے'۔ اوندے بعد حضرت عباس بن عبد المطلب نے حضور ﷺ کوں آکھا کہ 'اے اللہ دے رسولﷺ،  ابوسفیان ایسا شخص ہے جیہڑا ریاست کوں دوست رکھدے۔ اینکوں ایں وقت کوئی مقام عطا فرماؤ' ایندے تے حضرت محمد ﷺ نے فرمایا کہ 'ابوسفیان لوگاں کوں اطمینان ݙیوا سڳدے کہ جیہڑا کوئی ایندی پناہ وچ آویسی امان پیسی۔ جیہڑا شخص اپݨے ہتھیار رکھ کے ایندے گھر چلا ونڄے تے دروازہ بند کر گھنے یا مسجد الحرام وچ پناہ گھن گھنے او سپاہِ اسلام توں محفوظ رہسی'۔ ایندے بعد ابوسفیان کوں رہا کر ݙتا ڳیا جیندا فائدہ اے تھیا کہ اوں نے مکہ ونڄ کے اسلامی لشکر دی عظمت ݙس کے انہاں لوگاں کوں خوب ݙرایا۔
حضرت محمد ﷺ نے لشکر کوں چار دستیاں وچ تقسیم فرمایا تے مختلف سمتاں توں شہر وچ داخل تھیوݨ دا حکم فرمایا تے تاکید فرمائی کہ جیہڑا تہاݙے نٹ لڑے اوندے علاوہ ٻیا کہیں نال جنگ نہ کرݨا۔ چاراں طرفوں شہر گھر ڳیا تے مشرکین دے کول ہتھیار سٹݨے دے علاوہ کوئی رستہ نہ رہیا۔ صرف ہک چھوٹے گروہ نے لڑائی کیتی جیندے وچ صفوان بن امیہ بن ابی خلف تے عکرمہ بن ابی جہل شامل ہن۔ انہاں دا ٹکراؤ حضرت خالد بن ولید دی قیادت کردہ دستے نال تھیا۔ مشرکین دے 28 افراد انتہائی ذلت نال مارے ڳئے۔ لشکر اسلام انتہائی فاتحانہ طریقہ نال شہرِ مکہ وچ داخل تھیا جتھوں اٹھ سال پہلے حضور ﷺ کوں ہجرت کرݨا پئی ہئی۔ کجھ آرام دے بعد حضور ﷺ مجاہدین دے ہمراہ کعبہ دی طرف روانہ تھئے۔ کعبہ تے نظر پوندے ہی گھوڑے تے سواری دی ہی حالت وچ حجرِ اسود کوں بوسہ ݙتا۔ آپ ﷺ تکبیر بلند کریندے ہن تے لشکرِ اسلام آپ ﷺ دے جواب اچ اللہ اکبر آہدے ہن۔ کعبہ وچ داخل تھیوݨ دے بعد آپ ﷺ نے تمام تصاویر کوں ٻاہر کڈھ ݙتا جنہاں وچ حضرت ابراہیم علیہ السلام دی تصویر وی شامل ہئی تے تمام بتاں کوں تروڑ ݙتا۔ بتاں کوں تروڑݨ کیتے آپ ﷺ نے حضرت علی کوں اپنے مبارک مونڈھیاں تے سوار فرمایا تے بتاں کوں اپݨے ہتھوں وی تروڑدے رہیے۔ اتھاں تک کہ کعبہ کوں شرک دے تمام علامتاں توں پاک کر ݙتا۔
فتح مکہ دے نتائج
فتحِ مکہ ہک شاندار فتح ہئی جیندے وچ چند دے علاوہ کوئی قتل نہ تھیا۔ فتح دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے سب کوں عام معافی ݙے ݙتی۔ کافی لوگ مسلمان تھئے۔ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے انہاں کوں شرک نہ کرݨ، زنا نہ کرݨ تے چوری نہ کرݨ دی تاکید تے بیعت گھدی تے انہاں کوں اپݨے اپݨے بتاں کوں تروڑݨ دا حکم فرمایا۔ مکہ دی فتح عرب توں مشرکین دے مکمل خاتمے دی ابتدا ثابت تھئی۔ مکہ دی فتح دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سابقہ مشرکین کوں مکہ دے اطراف وچ بتاں کوں تروڑݨ کیتے بھیڄا۔ مکہ دی فتح دے بعد ارد گرد دے مشرکین پریشان تھی ڳئے تے ہک اتحاد قائم کیتا جیندی وجہ توں فتحِ مکہ دے اگلے ہی مہینے غزوہ حنین پیش آیا۔
ممتاز بھٹی
ممتاز بھٹی سرائیکی شاعر ہے،
نمونہ کلام
تیڈی عادت یار ڈسیندی ھے تئیں پیار نبھانوڑاں کوۓ نی
ایویں اتلے لارے لائ رکھسیں گل نال تئیں لانوڑاں کوۓ نی
گل گھتڑن روگ تئیں عمراں دے پچھے حال تئیں چانوڑاں کوۓ نی
جے توں چھوڑ گیوں ممتاز میکوں سکھا تئیں وی راہوڑاں کوۓ نی
کوٹ ادو
کوٹ ادو شہر تحصیل تے ضلع کوٹ ادو دا صدر مقام ہے۔ ایہہ دریائے سندھ ڊے پوادے پاسوں ہے تے تونسہ بیراج وی اتھائیں واقع ہے۔ ایں شہر دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
اُتلُ ما اُوحِیَ
قرآن کریم دے تریہ پاریاں وچوں 21 ویں پارے دا ناں جیہڑا قرآن کریم دی 29 ویں سورۃ العنکبوت دی آیت نمبر 45 توں گھن کے آخری آیت 69 تے 30 ویں سورۃ الروم دی مکمل 60 آیات، 31 ویں سورۃ سورہ لقمان دی مکمل 34، 32 ویں سورۃ السجدہ دی مکمل 30 تے 33 ویں سورۃ الاحزاب دی ابتدائی 30 آیات تے مشتمل ہے. لہٰزا ایہ پارہ کل 179 آیات تے مشتمل ہے تے ایں دے انیہ 19 رکوع ہن۔
جاویدآصف
کتاباں
جاوید آصف ہک شعری مجموعہ وساندر 2015 وچ دستک پبلیکیشنز ملتان شائع کیتا اتے ہک لئی ہار نامی افسانوی مجموعہ جھوک پبلشرز ملتان توں 2016 وچ چھپیا وساندر دا ݙوجھا ایڈیشن دستک پرنٹنگ پریس تے چھپݨ سانگے گیا پیا ہا دسمبر 2017اچ چھپ تے آیا ہک ٻیا شعری مجموعہ"کھارے چڑھدی سک"مہینہ ݙو پہلے 2018ء اچ شائع تھئے اتے تحقیق دی ہک کتاب سرائیکی میتھالوجی دا مسودہ چھیکڑی مراحل اچ ممکن اے او وی 2018 اچ آونجے ݙو ہزار اٹھاراں وچ نہ چھپ سگیا تاں ݙوہزار انویہہ اچ ضرور شائع تھی ویسی ان شاء اللہ
مکالماتی غزل
آکھیس کیوں نہ تیݙی واری لڳ سڳدی اے
میں آکھـیے تیں جان وی جیکر منگی ݙیساں
آکھیس تیکوں جان وی پیاری لڳ سڳدی اے
مــیں آکھــیے کے تاݨی تیــݙا رسـتہ بھـــالاں
آکھیس ݙیکھو زندگی ساری لڳ سڳــدی اے
میں آکھـیے کیا پیار اچ نکھڑݨ لازم ہـوندے
آکھیس مفتی کئی شے پیاری لڳ سڳدی اے؟
اَݨ پَڑھ وًݙیرا
اَݨ پڑھ وَݙیرا
جاویدآصف
مکالماتی غزل
میں آکھیے ہتھ ݙیکھ ستارے کیا اہدے ہن؟
آکھیس تیکوں عشق بیماری لڳ سڳدی اے
آکھیم عشق اچ آخر کیا کجــھ وارݨا پوندے
آکھیس سر سودھی سرداری لڳ سڳــدی اے
آکھــیم کــئی تنقید آصف دی شــاعــری اتے
آکھیس کئی وی غزل معیاری لڳ سڳدی اے
قطعہ
اڄ توں ایہو گلشن دا وی قاعدہ جوڑیا ونڄے
سلا بھلا عاشقــــاں دا ہݨ دل نہ تروڑیا ونڄے
زیادہ نئیں تاں جیں ویلھے پھلیں دی چوݨی تھیوے
بلبل تے تتلی دا حصــــہ لازمی چھـــوڑیا ونڄـــے
قطعہ
حسین دی فکر سوچ ســاݙی دی سلطـنت اے
اساݙے آڑے اڄــــاں تئیں اونویں یزیدیت اے
اساں وی کسدے پئے ہیں ویلھے دی کربلا وچ
اساڈےپیریں تلے زمین اے نہ سر تے چھت اے
ݙوہڑہ
میــݙی ضـــد دا کیا ھــے دل جیلھــے تیݙی ڳــوری ڳــمدا رہ ویندے
تیݙے کــنڑس ݙو ݙیکھـمݨ نئیں ݙیندا میـݙے پیریں پمدا رہ ویندے
تیݙی ڳول اچ ݙینھ کوں میں بھمداں سر رات کوں بھمدا رہ ویندے
کئـی آصف اینجھـا روڳ تاں ھـے میکـــوں اندروں کھمدا رہ ویندے
غزل
جیت دا جھٹ سالیں دی ہار توں اتر منگدے
اوندا پیار ہر تو تکرار توں اتر منگدے
جیرھا وقت اتے پکرے او پتل سونا
ویلھے دا سو کئی ہزار توں اتر منگدے
اوندا پیار بہتر میریں جتنا ہوسی
کیا او میڈی ماء دے پیار توں اتر منگدے
اوکوں مڑکا مڑکا کر کیوں یاد کراں میں
جیرھا ہر اعداد شمار توں اتر منگدے
جیں دستار دی لوکیں جاݨ سنڄاݨ نہ ہووے
ننگا سر وی اوں دستار توں اتر منگدے
توبہ توبہ بھل اوندے لہجے دی تلخی
ہا دا ولدا وی انکار توں اتر منگدے
ٻئی کیرھی دربار تے ونڄ نئوں راتاں باہواں
تیݙا در تاں ہر دربار توں اتر منگدے
یوسف دیاں تعریفاں اپݨی جاہ تے بر حق
اے ݙیکھو کیا میݙے یار توں اتر منگدے
تیکوں ہار سنگھار کرݨ دی کیرھی لوڑھ اے
تیݙا حسن تاں ہار سنگھار توں اتر منگدے
کــــــنڑک رنگــــــے لوک جــــو ســاکوں رو ݙیندن
شـــک ناں او وی روٹــی دی خوشـــــــبــو ݙیندن
عشـــــق کــــݙاں ݙینـــدے کئــی موقع سوچݨ دا
عاشـــق تاں بھــــــاہ ٻلدی وچ کــــر دھــو ݙیندن
پیار ســــاݙے دی بھـــل بھــل تاں چو پاسوں ھے
اوہــــے لــــــوک تاں ہـــوندن لائق پجیجـــݨ دے
جیرھے چپ تھیں چپڑئیں کوں گھنگھرو ݙیندن
ممکـــن ھــــــے ایں نال وی پراہ باکــــھ پــووے
جــــیرھــی حـــق دی بانگ ودے گبـــھرو ݙیندن
حوالے
ونکی:[[سرائیکی شاعر]]
کوٹ سلطان
کوٹ سلطان لیہ دی ہک یونین کونسل ہے
خرم بہاولپوری
خرم بہاولپوری سرائیکی زبان دا شاعر تے ماہر لسانیات ہے۔
thumb|خرم بہاولپوری
ڄم پل
ناں نصیر الدین ہے، تے پیئو دا ناں مولوی محمد حسن ہے۔ ٣ جون ١٨٥٥ء کوں احمد پور شرقیہ وچ ڄمے۔
سرائیکی ٻولی کوں ٹیکی تے اُساہی ݙیوݨ والے مُہاندرے شاعر
خدا دے ناں
ساوی کچوچ تلھیٹی اچ مکئی دے کھیتاں دے وچالے ہک جُھگاٖ ہئی ۔ ایں جُھڳے دے نال ہک صاف پاݨی دی نَیں ہولے ہولے شُرکار نال مُنݙھ لا کولوں وڳدی پئی ہئی۔ بھلا کھیت چھڑے مینہہ دے پاݨی نال آباد تھیندے ہِن۔ ایں پروبھر ی وادی اچ کھیتاں دے وِچال ہک ٹٻڑے تے لینچو دا جُھگاٖ ہئی ۔ لینچو احٖ سویل کوں اپݨے جُھڳے دے ٻوہے اُتے ٻہہ کے اسمان تے دیداں وچھائی ٻیٹھا ہئی۔ ݙوپہراں کوں اُبھے پاسوں کالی ہاٹھ ݙیکھ کراہیں او خوشی نال نچݨ لڳ پیا۔ ’’سیݨ‘‘ لینچو ذال کوں ہکل ماری ’’ݙیکھ اللہ خڑوس نئیں ، اوندے خزانے دا منہ کُھلݨ آلا ھے‘‘۔ ’’اللہ چنگائی کریسی‘‘اوندی ذال ولدی ݙتی تے ولا اکھیں سنگھوڑ کے ٻالݨ کوں پھوکے ݙیوݨ لڳ پئی۔ ’’ہا ......جیویں اللہ کوں منظور ہویا‘‘ ۔
زبیر احمد
زبیر احمد سرائیکی شاعر ہے
خرم بہاولپوری
ڄم پل
13 جُون 1855 ء  (مجاہد جتوئی)
زبیر احمد
نمونہ کلام
جوگ
خدا دے ناں
ٻال خوشی کولوں راڑ ے ݙیندے رہئے بھلا لینچو دے منہ دا پنّا پِیلا تھیوݨ لڳ پیا۔ ’’سیݨ‘‘ اوں پھِر کے ذال کوں ہَکل ݙتی ۔’’ایہ تاں ٻہوں زیان کر سٹیسی ، اللہ سوہݨا ہُݨ تاں اپݨے جھَڑ کوں کُنج گھِنے‘‘۔ ’’ہا ۔ کُنج گھِنے تاں ٻہوں چنگا ہوسی‘‘۔ ذال تݙی توں تھاں چیندیں ہوئیں آکھا۔ بھلا اینویں تھیا نہ ، ہک گھنٹہ تاتوک ننانواں وسدا رہیا ۔ باغ بغوچے، کھیت، بھاݨ تے گھر دی چھت ننانویں نال لݙیج ڳئے ۔ ہر پاسہ اینویں چِٹا چاٹ تھی ڳیا جیویں کئیں اَݨ ݙٹھے ہتھ ساری وادی اچ لوݨ وِچھا ݙتا ہووے ۔ یکے درختاں اُتوں پَترے ڈھئے ڳئے۔ مکئی وی چوڑ تھی ڳئی ۔ لینچو دا ہاں درد کولوں بھریج ڳیا ۔ اوندیاں اکھیں اِچوں ہنجوں تَر آئے ۔ ننانویں دا زور تُرٹا تاں اوں اپݨے ٻالاں کوں آکھا ’’تِݙی دا حملہ تھی ونڄے تاں وَت وی کُجھ نہ کُجھ بچ ویندئے .... بھلا اے تاں......‘‘ او رواکڑا تھی ڳیا تے سِنی زمین اُتے ٻہہ ڳیا۔ ’’بھلا ایہ تاں اُکا تے چوڑ تھی ڳئی اے‘‘جھٹ ہک اوں سِر چاتا تے آکھا ’’ایں واری داݨے داݨے دی متھاجی ہوسی‘‘۔ او ٻہوں مونجھ آلی رات ہئی ۔ یکے گھر آلے ݙینھ اُبھرݨ تئیں مونجھے مونجھے کُھس پُھس کریندے رہ۔ ’’یکا پورھا اجایا ڳیا‘‘ ’’آندی فصل توݨی بُکھ تے متھاجی ......بھَلا آندی فصل وہیسوں کیویں؟‘‘۔ ’’ایں چِٹ اچ ساݙا ٻانہہ ٻیل تھیسی کون؟‘‘۔ ’’اللہ تاں ھے‘‘۔ ’’ہا ۔ اللہ تاں ھے‘‘۔ ’’کوئی بُکھا نئیں مردا‘‘۔ ’’آھدے تاں ایہو ہن ۔ کوئی بُکھا نئیں مردا‘‘۔ لینچو سب کُجھ سُݨدا رہیا۔ اوکوں وی خدا تے بھرواسہ ہئی ۔ او نِکے لا کولوں سُݨد ا آیا ہئی جو خدا دِلاں دا حال ڄاݨدا اے۔ او کئیں دے حال کولوں بے خبر نئیں ۔ جیڑھا پیدا کریندئے او غنولیج کیویں سڳدا اے؟۔ لینچو پولھے ہݙ دا آدمی ہئی ۔
خرم بہاولپوری
پیشہ
استاد، عباس ہائی سکول ، احمد پور شرقیہ
سری نیواسا رامانوجن
بھارت دے مشہور ریاضی دان ہن، انہاں دا پورا ناں سری نیواسا آینگر رامانوجن ہئی۔ ریاست تمل ناڈو وچ 1887ء وچ پیدا تھئے۔ رامانوجن دے بارے آکھا ڳیا ہے کہ انہاں کوں "لامحدود دی سمجھ ہئی"۔ برصغیر نے پچھلی ترئے صدیاں وچ سب توں ذہین شخص جیہڑا پیدا کیتا اوہ رامانوجن ہن۔ سب توں وݙی ڳال ایہ ہے کہ راما نوجن دی وفات محض 33 سال دی عمر وچ تھئی۔ رامانوجن 1887ء وچ پیدا تھئے تے جوان عمر وچ ہی ٹی بی دے عارضے نال 1920ء وچ فوت تھی ڳئے۔
متی دی انجیل
ایں انجیل کوں متی نے جیہڑے حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے شاگرد ہن، تحریر کیتا۔ اینکوں 60 تا 70 عیسوی دے درمیان شہر انطاکیہ اچ تحریر کیتا ڳیا۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام نے اپݨی رسالت دے آغاز اچ ہی متی کوں اپݨا شاگرد بݨا گھدا ہئی۔ ایں انجیل اچ متی نے صرف اوہے واقعات قلم بند کیتے ہن جنہاں دے اوہ چشم دید گواہ ہن۔ ایہ کتاب(انجیل) حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش توں شروع تھی کے آپ دی وفات تے آپ دے زندہ تھی تھیوݨ دے واقعات تے ختم تھیندی ہے۔
سٻدھ ݙین٘ہ
پوری سرائیکی قوم .سارے سرائیکی وسیب کوں درخواست اے. جو ملتانی ریاستی .جھنگوی .دیروی .سرائیکی دے نانویں وچ ونڈی ہوئی قوم تے زبان کوں ہکے پرانے ناں. . .سرائیکی. . . تے سارے وسیب کوں کٹھا تے ہک مٹھ کرنڑ والے محسن کوں نہ بھلو.
یاد رکھیسو .یاد رکھیے ویسو.
زبیر احمد
نمونہ کلام
بال فقیرا ہڈ توں اپنڑے
سٻدھ ݙین٘ہ
میر حسان الحیدری سئیں 6 اپریل 1962 کوں سارے ضمنی ناں چھوڑ تے ہک بنیادی ناں. . سرائیکی. . تے لوکیں کوں ہک مٹھ کیتا. .
زبیر احمد
نمونہ کلام
اپنڑے آپ کوں ساڑ
توں آپ کوں آپ لتاڑ
ذات قبیلہ کوڑ کہانی
رنگ دا اوچھنڑ پاڑ
بھانویں باد بہاری ہووے
بھانویں پوہ تیں ہاڑ
فرق فِراق مٹانونڑ کیتے
سوچ دی آوی چاڑ
منیں موہیں سرمی تھیسی
چوکھا تھیسی آ واڑ۔
خرم شہزاد کوشہ
خرم شہزاد کوشہ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ ماݨہ احمداݨی وچ ١٥ ١گست ١٩٩٧ کوں ڄمے۔دیرہ غازی خان وچ رہندے۔
نمونہ کلام
تِیݙا ماݨ کریِندوُں جِند جِیوی ساݙے ماݨ ودھاء سَاݙے ماݨِیں آء۔
اوُنوِیں پہِلے منِتاں بہوُں ہِن پیِاں بی وی منِت لاء سَاݙے ماݨیں آء۔
شالا سَانول بخت بُلند ھوُوی منگوُں روُز دُعا سَاݙے ماݨِیں آء ۔ اساں خُرم موُنجھ توُں ماندے ہیں ساݙوُ پھیراء پاء سَاݙے ماݨِیں آء
خرم بہاولپوری
نمونہ کلام
ہِن کینکوں ہوش نمازاں دے. کُٹھے پِئے ہیئں یار دے نازاں دے
وفات
٣ جون ١٩٥١ء کوں بہاولپور وچ فوت تھئے۔ نور شاہ بخاری قبرستان بہاول پور وچ دفن تھئے،
الطاف ݙاہر
پروفیسر الطاف ݙاہِر سرائیکی زبان دے دانشور ہن۔ ڈاکٹر جاوید چانڈیو دے شاگرد خاص ہن۔
ڄم پل
احمد پور
تعلیم
ایم اے ، ایم فل پی ایچ ڈی سکالرسرایکی
کافی دا تہذیبی عرفان
لکھت : ظہور احمد دھریجہ
خدا دے ناں
او نِکے لا توں وہیبا کریندا آندا ہئی۔ بھَلا تھوڑا ٻہوں اوکوں پڑھݨ لکھݨ آندا ہئی ۔ ݙوجھے ݙینھ اوں فیصلہ کیتے جو خدا کوں خط لکھیسی تے وستی اچ ونڄ کے خط ݙاک آلے ݙول اچ سٹ آسی۔خدا دُنیا بݨائی ھے تاں او ایندا خیال وی رکھیندا اے۔ ایہ کیویں تھی سڳدئے جو لینچو تے اوندے نِکے نِکے ٻالاں کوں ایں وادی اِچ چُڑھ چُڑھ کے مرݨ ݙیوے تے خدااَرام نال ٻیٹھا راہوے۔ نماشاں ایلے اوں خدا کوں خط لکھݨ شروع کیتا ’’اللہ سوہݨا‘‘ اوں لکھا’’ جے کر توں میݙا تے میݙے ٻالاں دا ٻانہہ ٻیل نہ تھیا تاں ایں سال ساکوں بُکھ مرݨا پوسی۔ میں پورھے کولوں جان نہ کڈھویندا ۔ میکوں ہک ہزار پیسو پٹھ تاں جو میں بیج گھِن تے وَلا کولوں وہائی کر سڳاں۔ جے کر توں آکھسیں تاں لؤ کرݨ دے بعد تیݙا اُدھار لہا ݙیساں۔ میں حلال کماوݨ والا آدمی ہم.....بھلا تئیں اسمان کولوں میݙے اُتے ڳڑا وسا ݙتئے....‘‘۔ لینچو خط لفافے اچ پاکے اُتے ’’خدا دے ناں‘‘ لکھ کے وستی ٹُر پیا ۔
کافی دا تہذیبی عرفان
کافی سرائیکی شاعری دی قدیم صنف اے تے سرائیکی وسیب جینکوں تاریخ دے کتابیں وچ سندھ وادی وی آکھیا گے‘ ہک ویلے صرف موجودہ پاکستان ہی بلکہ ہندوستان دے پورے ادھ حصے تے مشتمل ہا‘ ایں سندھ وادی وچ ہزاراں سالیں توں شاعری تھیندی آئی اے اتے ڈوجھی اصناف سخن دے نال کافی وی لکھیندی آئی اے‘ساڈے بزرگ حضرات شاہ حسین‘ بابا بلھے شاہ‘ سچل سرمست‘ خواجہ فریدؒ ‘ خرم بہاولپوری‘ خواجہ محمد یار فریدی‘ بخت فقیر تے ایں طرح بئے سینکڑاں شاعراں کافی دی صنف کوں نہ صرف مضبوط تے توانا کیتے بلکہ ایندے وچ سرائیکی دی مٹھاس تے چاشنی رلا تے اینکوں من بھاونا وی بنائے۔ کافی دا پندھ سینکڑاں سالاں دا پندھ کریندا یتیم جتوئی‘ صالح اللہ آبادی توں تھیندا اج احمد خان طارق تئیں پج گے‘ انہاں شاعریں کوں کافی بجھارت نی بنایا بلکہ
خدا دے ناں
ڈاک خانے ونڄ کے اُتے ٹکٹ چمباڑی ، خط ݙول اچ سٹ کے خوش نہال گھر دو وَل آیا۔ ڈاکی لینچو دے خط تے ٹھپا لیندے لیندے کھڑو ڳیا تے نال بے وَسوں کھِل وی پیا۔ اوں لفافے کوں اُپترا سُپتر ا کے ݙٹھا تے وَل بابو دے کمرے ا چ گھِن ڳیا ۔’’ایہ ݙیکھو سئیں ‘‘اوں کھلدے ہوئے آکھاْ’’کئیں ڄٹ خدا دے ناں خط لکھا اے‘‘ ٹُھلے تے کھِلݨے بابو لفافے تے پتہ پڑھا تے کھِلݨ لڳ پیا ۔ وَل تھریم نال الاݨا۔ ’’ایمان دا پک ݙیکھیس ۔ جئیں خدا کوں خط لکھا اے اونکوں خدا تے کیݙا بھروسہ ھے ۔ کیݙا چنگا ہوندا جو میݙا ایمان وی ایݙا پکا ہوندا ۔ خدا دی ہوند تے ایݙا پکا ہووݨ کہیں نعمت کولہوں گھٹ نئیں‘‘۔ بابو ایݙے سادہ تے ایمان دے پکے آدمی کوں مونجھا تھیندا نئیں ݙیکھ سڳدا۔ اوں فیصلہ کیتا جو اوکوں ہَروں بھَروں وَلدا خط پٹھیسی۔ بھلا خط پڑھ کے اوکوں پتہ لگاٖ جو ایندا جواب ݙیوݨ کیتے کُجھ ویلا، قلم کاوز ہی لوڑ نئیں ہک ہزار پیسو وی لوڑ ہِن ۔ وَت وی بابو اپݨی گاٖلھ تے پکارہیا۔ اوں اپݨی تنخواہ اچوں ترئے سو پیسو ݙتے تے باقی پیسے دفتر تے ٻنھے لوکاں کولوں گھدونس ۔ اُنھاں کوں سمجھایوس جو ایندے کولوں وݙا چنگائی دا ٻیا کوئی کم کوئینی جو اساں ہک ایمان آلے آدمی دا ایمان بچا گھِنوں۔ ݙو ݙینھ اچ ست سو پیسو جوڑ گھِدے۔ ساری مݙی ہک لفافے اچ گھت کے اُتے لینچو دی تلھیٹی دا پتہ لکھ ݙتا تے لفافے دیوچ خط گھت کے اُتے لکھوس چا ’’خدا دے پاسوں‘‘ تے لفافہ اپݨے کول چا رکھیوس۔ ہفتہ گُزار کے لینچو ڈاک خانے آیا تے اپݨے خط دا پُچھݨا کیتوس تاں ڈاک خانے دے بابو اپݨے ہتھ نال اوکوں لفافہ ݙتا تے ایہ ݙیکھ کے حیران تھیا جو لینچو کوں ایہ کوئی نویکلی گاٖلھ نی لڳی ۔
کافی دا تہذیبی عرفان
جانی رات رہ پو سانگا خدائی اے متاں ول نہ ٹکروں جندڑی پرائی اے