cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آ چُݨوں رَل یار سرائیکی لوک گیت
تشریح
اِیں لوک کافی دے اِیں بند وِچ خواجہ فرید روہی دے ماحول دی منظر کشی کِیتی اے تے روہی کُوں بہشت دا نمونہ بݨا تے آکھیے جو اِتّھاں حُوراں تے پریاں ٹولیں دی صورت وِچ موجود اِن اتے اپݨے حُسن دی ہیل نال راتیں کُوں ٹھڈا ٹھار تے برہوں دے جھولے نال ڳوئلیں کوں تتّا تے گرم کرین٘دیاں نظر اَمدِن، دوستو! ہیل ایجھا پیارا لوّظ اے جِین٘دا مترادف بادِ نسیم وی نی تِھی سڳدا ڄیکر ڳالھ صرف ہِیل تے کرین٘دے رہوں تاں ورقے اِتھائیں مُک ویسِن۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی لوک قصّے۔ ونکی:سرائیکی لوک گیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:خواجہ فرید دا لوک ادب۔ ونکی:خواجہ غلام فرید سرائیکی لوک شاعر۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سردار محمد شریف خان کھوسہ بلوچ
سردار محمد شریف خان کھوسہ بلوچ جیندا تعلق ڈیرہ غازی خان توں ایں تے او سرائیکی کاز تے نظریے تے کم کریندے
اونہاں ایں اصلاح حمید اصغر شاہین کنوں گھیدی ایں جو انہاں دا اکھنڑ ہئی کہ اساں کہیں نشنل پارٹی دے اگوں کائنا جھکسو تے آہیو نظریہ اکبر خان ملکانی دا دا وی ہئی ایندے بعد بابا راز جتوئی صاحب نے وی بہوں کجھ لکھیا ایں بارے اج اونہاں دے ایں نظریے کوں پہنچاونڑ کیتے سردار شریف خان کھوسہ نے بڑی محنت دے نال جاری رکھے تے او سرائیکستان دا مقدمہ وی لڑے پن
میڈا تعلق بئی پارٹی نال ایں لیکن میڈے اکھنڑ دا مقصد اساں آہیو جیے بندے دے نال ہیسے جیڑا اپنی ماء دھرتی دا سچا سپاہی ایں جیڑا ماء دھرتی دا درد رکھیدے میڈا بہوں سارا وقت انہاں دیاں پوسٹاں پڑھن تے لگدے جو میں انہاں دی پوسٹ کوں بڑے غور دے نال پڑھدا ول انہاں اچو سبق حاصل کریندا حمید اصغر شاہین سرائیکستان دے بہوں وڈے غیرت مند لیڈر ہن انہاں محنتاں کیتں ہن قوم دی خدمت کریندے رہیے سرائیکی قوم کوں جڈاں تک حقوق نی ملدے ساڈی جنگ ہمشیہ جاری راہسی قوم کوں ویچن آلے جیڑے مفاد پرست ہن آنہاں دی وی ساکوں پہچانڑ کرنی پوسی بہرحال سردار محمد شریف خان کھوسہ بلوچ دے خدمات کوں اساں سلام پیش کریندے ہیسے اللہ انہاں کوں سلامت رکھے
ٻر ٻر رابھا
حکایت
بُر بُر رابھا
ہک ہا بُر بُر رابھا ' اوہ پہلے ہک نِکے جہیں شہر وچ راہندا ہا وت وڈے ہک شہر وچ لگا گیا ' اوں بہوں سارے کم کیتے اونکوں چَس نہ آئی ' وت اونکوں مرضی دا ہک کم لَدھا
مسٹر بُر بُر رابھا گھر وچوں دھمی نال نکلے ہا ' بہوں جلدی اونکوں بال تریمتیں بُڈھڑے نقلی جوکر شاعر سیاسی ورکر ڈِس کتھاہیں پوون ہا ' اوندی چَس بَنڑ وَنجے ہا۔ رفعت عباس۔
صدیق طاہر
= صدیق طاہر =
از: ڈاکٹر خالد اقبال صدیق طاہر سرائیکی ادبی تحقیق اتے تنقید دے انہاں اگواناں وچوں ہن جنہاں دی حیاتی دا مقصد سرائیکی خطے دی ثقافت تاریخ‘ تہذیب‘ تے ادبی ریت روایت وچوں نویں نسل کوں شعور دان کرن ہئی۔بھانویں جو صدیق طاہر سیئں دے علم دا کوئی حد بناں نہ ہا۔ سرائیکی علاقے دی تاریخ۔ اشری باقیات۔ لوک ورثے اتے علمی و ادبی سرمائے تے انہاں دی وڈی گہری نگاہ ہئی۔ انہاں ہمیشہ ایں عظیم تہذیبی سرمائے دے تحفظ تے اشاعت واسطے تن لائی رکھئیے وادی ئ ہاکڑہ دے قدیم آثار اتے انہاں دا تحقیقی کم سند دی حیثیت رکھدے۔ حضرت خواجہ علام فریدؒ دے دیوان دی ترتیب و تدوین تے ترجمہ۔ حضرت سچل سر مستؒ دے سرائیکی کلام دا ترجمہ تے اشاعت یا صادق نامہ دا ترجمہ ہووے ہر پاسے آپ دا سنجیدہ علمی رویہ واضح ڈسدے تے اپنی دھرتی اپنے وسیب نال آپ دے ان مُک گاندے کوں ظاہر کریندے۔ او سرائیکی وسیب دی ہر سوہنی ادا کوں۔ ہر دل موہنے رنگ روپ ادا کوں۔ ہران چٹیئے رُخ۔ ہر سُکیئے۔ ہر رُلیئے سو بھ کوں۔ ہر رنگلے رسیلے سہاگ کوں اپنی بکل وچ سانبھ سانبھ تے رکھدے ہن جو کہیں طراں اے ساراتاریخی علمی ادبی تے ثقافتی ورثہ محفوظ تھی تے آون والیاں نسلاں تیئں پج ونجے“(۱)
سیئں صدیق طاہر ہوراں دی کتاب ”ویورے“ وچ انہاں دیاں لکھتاں ”سرائیکی اکھر“ تے ”پرانیاں لکھتاں“ اینجھیاں ہن جنہاں دے راہیں انہاں سرائیکی زبان دی قدامت بارے کھوج پرکھ کیتی اے۔ تے لکھدن:
”آثار قدیمہ دے ماہرین دی نویں تحقیق دا اتے نتارا منیا ونج چکے جو سرائیکی وسیب تے خاص کر۔ وادیئ ہاکڑہ دا علاقہ‘ وادیئ سندھ دی شاندار تہذیب دا مرکزی وسیب ہا۔ کلہے چولستان اچ انہاں قدیم آبادیاں دے اتِلے نشان مل چکن۔ جتلے سارے برصغیر اچ کوئنی بس ہن سوال اے ہے جو ایں وادی دے وسینکاں دی زبان کیا ہئی“(۲)
سائیں صدیق طاہر ہوراں تاریخی تحقیق دی بنیاد اتے اپنے تحقیقی کم کوں اگاں ٹورئیے تاں جو عصری مسائل دا حل ماضی وچوں بولیا ونجے، حال اتے آون والے کل دے رجحانات اتے روشنی پاتی ونجے کیوں جو تاریخی تحقیق ای انسان دا قدیم تہذیب دے نال تعلق واضح تھیندے اتے ایہ گالہہ منی منائی ہے جو تہذیبی ترقی انسان بارے بہوں کجھ ڈسیندی ہے۔
۱)    غیر موجود حقائق دریافت ہے                          ۲)         موجودہ حقائق دا دوبارہ جائزہ                   ۳)         حدود علم دی توسیع (ودھارا)                           ۴)         مناسب اسلوب۔(۳)
سیئں صدیق طاہر ہوراں دی تحقیق دا مقصد وی بحوالہ سرائیکی زبان ایہو ہے تے ایں سانگے او سرائیکی زبان دے قدیم اکھراں دی تلاش کریندن‘ تصویری شکلاں تے اکھراں بارے تجزیاتی مطالعہ کریندن تے ملتان دے پرانے قلعے کنون ملن والیاں ٹھیکریاں تے کتبیاں توں اکھراں کوں سامنے گھن آندن:
”ملتان انہاں زندہ شہراں اچوں ہے جیڑھے موہنجودڑو دے زمانے کنوں موجود اِن۔ کئی واری اجڑیا تے کئی واری وسیا پر لگدے جو ایندی زبان تے ثقافت ہر زمانے دے نال نال ٹردیاں رہیاں۔ ملتان دے قدیم قلعے کنوں  ملن آلیاں ٹھکریاں تے کتبیاں دیاں ٹوٹیاں کنوں جنہاں اکھراں دا پتہ لگیے۔“(۴)
ماضی دا علم اتے اوندی رشتہ بندی اساڈی ات پاروں مدد کریندی اے جو اساں مستقبل دے فیصلے، دانش مندی نال کر سگوں۔
ڈاکٹر سلطانہ بخش جان ڈبلیو بسٹ (John W.Best) دا حوالہ ڈیندیں ہوئے لکھدین جو:
”تحقیق دا مقصد علم و فن کوں ترقی ڈیون ہے تحقیق علم وچ بے شمار چھوٹے چھوٹے وادھے کرتے انسانی بہبود ے وچ حصہ گھندی ہے محقق وچ کویلی دیاں کجھ خصوصیات ہوندیاں ہن جیہری جو اپنے اڈھ (ڈھیر) تے ہک دانے دا وادھا (اضافہ) کریندی ہے“۔(۵)
سئیں صدیق طاہر دی تحقیق دا مقصد دی علم وچ ودھارا کرن اے تے ایندے نال نال اپنی زبان دے حوالے نال تہذیبی لسانی سنجان وی چاہندن۔ انہاں اپنی تحقیق دا حد بنا بہوں کھلارکھیئے۔ انہاں پرانیاں لکھتاں تے انہاں اکھراں جینویں جو ملتانی مٹی دے بنے ہوئے تھانواں تے ”اکیر یئے گئے اکھراں تے موہنجو داڑو تون لبھیجنوالے اکھراں دا موازنہ کرن تے ماہر آثاریات علامہ عتیق فکری‘ ابن حنیف‘ مسعود حسن شہاب‘ وحید اختر دی منڈھلی تحقیق کوں سامنے رکھیندیں ہوئیں اپنی تحقیق کوں اگاں ٹور پئے۔ انہاں اپنے وسیب وچوں لبھیجن والے انہاں پرانے ”کتبیاں داخاص طور تے مطالعہ کیتے تے سمہ سٹہ دے نیٹرے سوئی وہار دے ٹھیڑاں توں ملن والے کتبیاں بارے ڈسیدن جو
”سوئی وہار دے ٹھیڑ تے اج کل مسلماناں دا ہک قبرستان اے جنوری ۲۷۹۱ء اچ اتھاں ہک قبر کھٹیندیں ہوئیں گوتم دا ہک مجسمہ ملیا ہا۔ جیہڑا راقم نے حاصل کیتے تے قائداعظم یونیورسٹی اسلام آباد دے ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر احمد حسن دانی کنوں مطالعہ کرایا۔ انہاں اینکوں پنجویں صدی عیسوی دا تیار کیتا ہویا ڈسیا“۔(۶)
وادیئ سندھ دیاں کتبیان‘ مہراں توں سرائیکی زبان دے تہذیبی ثقافتی عناصر دی منڈہلی گول پھرول دا پتہ لایا ونج سگیندا ہئی۔ اے سبھ کجھ انویں نہ تھی سگیا جینویں تھیوناں چاہیدا ہئی۔ پر سئیں صدیق طاہر ہوراں وت وی آپنے وسی تحقیقی کاوشاں کیتیاں تے سرائیکی منڈھلی لفظالی تے لسانی ورثے تئیں بچن دی کوشش ضرور کیتی ہے جیہڑھی قابل ستائش ہے۔ ادب‘ زبان اتے لسانیاتی مطالعے وچ عام طور تے ڈو(۲) طراح دی تحقیق ورتی ویندی ہے۔۱)دستاویزی یا تاریخی۔ ۲)تجزیاتی یا تقابل تحقیق۔ دستاویز ی تحقیق وچ اصل بنیاد دستاویز یا حوالے دے معتبر ہوون دی ہوندی ہے۔
سیئں صدیق طاہر دی سرائیکی لسانی تحقیق بارے آکھیا ونج سگیندے جو او اپنے تحقیقی نتائج عہد بہ عہد تاریخ دے ویورے توں بعد سامنے گھن تے آندن۔تے انہاں دا طریقہ کار استدلالی ہوندے تے نتائج دابیان سادہ مگر تاریخی حقیقت نال جڑیا ہویا ہوندے۔ انہاں دے سرائیکی زبان بارے تحقیقی کم کوں تاریخی اتے تقابلی تحقیق دے دائرے وچوں جانچیا پرکھیا ونج سگیندے۔ او اپنی تحقیق دی بنیاد متن اتے دستاویزی ثبوت کو ں بنیدن تے قاری کوں بتدریج تحقیقی ویورے وچ نال گھن تے ٹُردن۔ او ہوا وچ ڈانگان سوٹے نی چلیندے بلکہ حقائق دی گول پھرول تاریخ دے سچ دے گواہی نال کریندن۔ ات پاروں آکھیا ونج سگدے جو اہ تحقیق وچ مبالغہ آرائی نی کریندے
”تریجھی صدی ہجری دے موہرے ادھواڑے اچ بہاولپور دے علاقے اچ بھٹی تے بھائیہ راجے‘ راج کریندے ہن (مطابق ۴۳۸ھ‘ ۶۶۲ھ) اچ راجہ دیوا سدھ نے اپنے ماما راجہ ججہ کوں ہک ٹوٹا زمین دا گھن تے اوندے تے قلعہ (ڈیراور) اسارن شروع کیتا۔ ججہ کوں پتہ لگیا تاں او اے اساری روک ڈتی۔ اتھاں دیوا سدھ دی ماء نے اپنے بھرا کوں اکھوایا جو او ایں ہٹک کوں ختم کرے او اپنے بھرا راجہ ججرکوں لکھوایا۔
”رائے ججر تیں و نیتی بھین پُچھاوے       -            کیا بھٹی کیا بھائیہ‘ کوٹ اُسارن دے“
ترجمہ:  راجہ ججر کوں اوندی بہین آہدی اے بھٹی تے بھائیہ ہک چیز ہن قلعہ اسارن دی موکل ڈے ڈیو“(۸)
”دستاویزی تحقیق کہیں عہد دے فکری منظر کوں پیش کریندی ہے تے اساں پرانی دستاویزات دے مطالعے توں ای کہیں عہد دی ذہنی ساخت دا جائزہ گھندے ہیں اتے اوں عہد دیاں ذہنی تحریکاں توں واقف تھیندے ہیں... جے دستاویزی تحقیق دااے خصوصی کرادار نہ ہوندا تاں اج انسانی تہذیب دی تاریخ محفوظ نہ ہوندی ”ماضی“ گھپ اندھارے وچ ہوندا تے اوندا ”حال“ نال سانگا نہ ہوندا۔ دستاویزی تحقیق دا اے ہک اہم کارنامہ ہے جو اے طریقہئ تحقیق ”حال“کوں ”ماضی“ دیاں روائیتاں دے حوالے نال سمجھن دی کوشش کریندے ایں طرح حال تے ماضی وچ ربط جڑدے اتے مستقبل کیتے دستاویزی سرمایہ محفوظ تھیندے“۔(۹)
سرائیکی ادب وچ ساکوں جو تہذیبی معاشرتی سماجی تے ادبی رجحانات تے محرکات دی تبدیلی ڈسدی ہے ایندا ایرا علامہ عتیق فکری‘ ڈاکٹر مہر عبدالحق‘ مولانا عزیز الرحمن‘ علامہ عبد الرشید طالوت‘ ابنِ حنیف‘ میر حسان الحیدری‘ محمد بشیر ظامی‘ کیفی جامپوری‘ وحید اختر ملتانی‘ اسلم رسولپوری‘ پروفیسر شوکت مغل‘ دلشاد بہاولپوری‘ ڈاکٹر طاہر تونسوی‘ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز‘ حمید الفت ملغانی تے بئے تحقیق کاراں تنقید نگاراں تئیں بچدے جیکر صدیق طاہر ہوراندے تنقیدی کم در جھات پاتی ونجے تاں اُنہاں دا کم تاریخی تنقید دے زمرے وچ آندے کیوں او تاریخ دے شعور دے نال جڑ تے ادب دا مطالعہ کریندن جو تخلیق کار دے عہد‘ سماجی اثرات‘ ادیب دی حالات زندگی تے بئے ادبی عوامل داجائزہ وی این تاریخی شعور تنقید دے نقطہئ نظر نال گھندن۔
سئیں صدیق طاہر ذاتی پسند نا پسند تے بئے تعصبات توں ہٹ کراہیں تخلیق کار تے تخلیق کوں جانن سمجھن دا آہر کریندن۔ سچل سر مستؒ‘ مولوی لطف علی خرم بہاولپوری‘ بخت فقیر‘ فیص محمد دلچسپ‘ سفیر لاشاری توں نصراللہ خاں ناصرؔ دی شاعری دے فکری پہلوں‘حسن کلام دیاں خصوصیات‘ ثقافتی عوامل دی تلاش اسلو ب بیان دی وضاحت‘ زبان‘ روزمرہ محاورے تشبیہاں تے استعاریاں دے ورتارے بارے وی خوب پرکھ پڑچول کریندن۔ ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر ہوراں دی تخلیقی شاعری دا ویورا کریندے ہوئے لکھدن:
سیئں صدیق طاہر ایں گالہہ کوں شعوری طور تے جانڑدن جو اصل وچ ہر زبان دا اپنا مزاج تے آہنگ ہوندے عام تشبیہاں‘ محاورے تے استعارے زبان دا سنہپ ہوندن۔ او تخلیق دے جمالیاتی حسن دیاں خوبیاں بیان کرن دے نال نال‘ معاشرتی قدراں دی عکاسی تے سماجی خرابیاں دی نشاندہی وی کریندن۔ کہیں شاعر نے اسلوب اظہار‘ رمزیت‘ اشاریت تے علامت دا کیا پیرائیہ ورتئیے یا کہیں شاعر اپنے شعری تخلیقی سرمائے دے نال نال سرائیکی زبان دے معیاری ذخیرہئ الفاظ کوں کتلا محفوظ کیتے ایں گالہہ دا جائزہ اور ہک نقاد محقق دے نال نال ماہر لسانیات دی حیثیت نال گھندن۔
”حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی ہک جگ مشہور کافی                           ؎
آ چنو رل یار۔۔۔۔۔
ایندے وچ ہک لفظ ”لوئیں“ ورتیا گئے جیہڑا جو ”لُو“ دی جمع ہے تے کتابت دی غلطی پاروں اینویں تھئے ”لوئیں“ توں مراد سخت اتے گرم ہواواں ہن۔ اینویں ای
روہی لگڑی ہے ساونی                         ترت ولا ہوت مہاراں
ایندے ۷۵ وچ بند وچ                      کہ دھد کارے گاجڑاں
گاوں برہوں دیاں واراں
لفظ ”واراں دی جا ”دھاراں“ اصل متن دے بر خلاف لکھیا گئے“۔(۱۱)
سیئں صدیق طاہر نے خواجہ غلام فریدؒ دیاں بہوں ساریاں کافیاں دی جہت لفظی بارے توجہ کرائی ہے۔
صدیق طاہر ہوراں دا تنقیدی اتے تحقیقی بیانیہ سادہ اتے طرز اظہار رواں دواں نثر دا خوبصورت نمونہ ہے۔ او اپنے علمی استدلال کوں تخلیقی شعور نال قاری تئیں پجیدن:
صدیق طاہر ہوراں تحقیقی اتے تنقیدی عمل راہیں سرائیکی وسیب اتے ایندی جان سنجان کیتے جو ویورا کیتے او انہاں دی فکری بصیرت‘ سرائیکی تہذیب‘ تاریخ اتے سیاست دی نویں تفہیم کریندے۔
صدیق طاہر ہوراں دی تحقیق اتے تنقید‘ سرائیکی وسیب دی تاریخ‘ تہذیب اتے ادبی ورثے وچوں خوشبو کھنڈیندی اے۔ او تنقید اتے تحقیق راہیں سرائیکی قوم دے شعور وچ وادھا کریندن تے انہاں دا سارا تحقیقی‘ تنقیدی سرامایہ ایں زاویہ نظر دی پیداوار ہے۔ او محض ادب برائے ادب تئیں محدود نی رھیئے بلکہ تہذیب۔ سرائیکی زبان دے رشتیاں اُوندے پچھوکڑ تے اپنے ویلے دے عصری شعور دے درمیان کہیں اکائی کوں لبھیندے رہئیے۔ او ادب پاریاں دی قدر و قیمت دا جائزہ وی پورے دیانت نال گھندن تے سرائیکی وسیب دی تاریخ‘ تہذیب اتے لسانی رشتے کوں نال نال گھن تے ٹردن انہاں دے تحقیقی تنقیدی رویے موجب کوئی وی تخلیق اپنی تہذیب‘ تاریخی شعور اتے اپنی زبان دی صحیح شناخت توں بغیر سنہٹپ دان نی کر سگدی۔
حوالہ جات
۱)         نصراللہ خان ناصر‘ ڈاکٹر،دیباچہ، ”سرائیکی وسیب دا مہاندرا“، مصنف: صدیق طاہر، بہاول پور‘ سرائیکی ادبی مجلس‘ اشاعت:۶۹۹۱ء،ص:۹۔۸
۲)         صدیق طاہر،”ویورے“، بہاول پور‘ سرائیکی ادبی مجلس‘ اشاعت:۶۹۹۱ء،ص:۲۱
۳)         گیان چند‘ ڈاکٹر، ”تحقیق کا فن“، اسلام آباد‘ مقتدرہ قومی زبان‘ سال اشاعت:  ۳۰۰۲ء،ص:۲۱
۴)         صدیق طاہر،”ویورے“، ص:۴۱
۵)         ایم سلطانہ بخش‘ ڈاکٹر، مطالعاتی رہنما‘ ”اصول تحقیق“ اسلام آباد‘ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی‘ سال اشاعت:  ۸۸۹۱ء،ص:۳۲۱
۶)         صدیق طاہر،”ویورے“، ص:۰۳
۷)         گیان چند‘ ڈاکٹر،”تحقیق کا فن“،ص:۴۱
۸)         صدیق طاہر،”ویورے“، بہاولپور‘ص:۲۲۔۱۲
۹)         تبسم کاشمیری‘ ڈکٹر‘ ”ادبی تحقیق“کے اصول‘ اسلام آباد‘ مقتدرہ قومی زبان‘ طبع اول:۲۹۹۱ء،ص:۶۷۔۵۷
۰۱)      صدیق طاہر،”ویورے“، ص:۹۶۱
۱۱)     صدیق طاہر،”ویورے“، ص:۱۳۱
۲۱)     صدیق طاہر،”ویورے“، ص:۳۳
۳۱)     صدیق طاہر،”ویورے“، ص:۵۶۱
(اقتباس از کتاب: ‘‘سرائیکی تنقیدی شعور’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 13:10, 12 June 2019 (UTC)
ورلڈ ریکارڈ
دنیا وچ قائم ورلڈ ریکارڈ
براعظم
ایشیا دنیا دا سب توں وڈا براعظم ہے
آسڑیلیا دنیا دا سب توں چھوٹا براعظم ہے ۔
آسڑیلیا دنیا دا سب توں چھوٹا آبادی والا براعظم ہے ۔ =
ملک
روس دنیا دا سب توں وڈا ملک ہے
ویٹی کن سٹی دنیا دا سب توں چھوٹا ملک ہے
اسلامی ملک
قازقستان دنیا وچ رقبہ دے لحاظ نال وڈا اسلامی ملک ہے
انڈونیشیا دنیا وچ سب توں زیادہ آبادی والا اسلامی ملک ہے
آبادی والا شھر
جاپان دا شھر ٹوکیو دنیا دا سب توں وڈا آبادی والا شھر ہے
پہاڑی سلسلہ
کوہ ہمالیہ دنیا دا سب توں وڈا پہاڑی سلسلہ ہے
سمندر
بحر الکاہل دنیا دا سب توں وڈا سمندر ہے
بحیرہ قلزم دنیا دا سب توں چھوٹا سمندر ہے
ٹائٹینک
ٹائٹینک ہک مشہور برطانوی مسافر بحری جہاز ہئی جیہڑا اپݨے پہلے ہی سفر دے دوران ہک برفانی توݙے نال ٹکرا کے ٻݙ ڳیا ہئی۔
سرائیکی وسیب دی ثقافت تے دانشور
کہیں وی قوم دی سُنجاݨ ‘اوندے ثقافتی رویاں دی صورت اِچ نشابر تھیندی اے۔ دانشور ‘اپݨی زبان تے اپݨی شناخت کوں نتار کے ایں طرانویں پیش کریندے جو زبان تے ثقافت (ݙوہائیں) آپݨے مُکھ مہاندرے نال ‘اپݨا اثر وی ݙکھیندن تے آپنی سنجان وِی کرویندن۔ اپݨی تہذیب تے ثقافت نال جُڑت ‘دراصل انسان کوں اوندی شناخت عطا کریندی اے ۔ بندہ اپݨی تاریخ دا مطالعہ کر ‘ تے وسیب اِچ اپݨے مقام دا تعین خود کریندے۔ او عہدِ حاضر دا مطالعہ ‘ اپݨے تاریخی پس منظر اِچ کریندے ۔ اتھائیں ‘اوکوں اپݨی عظمت دا احساس تھیندے ۔ اوندی اپݨی مٹی تے ماء دھرتی نال جُڑت ودھدی اے۔ ’’ایہو او مقام اے ‘ جتھوں مقامیت توں لافانیت جنم گھندی اے۔
اُنھاں دیاں لوک نظماں کنگھی (ص۔357) ‘ تھی نئیں سڳدا (ص۔263)‘ پردے آلے پردہ کرو (ص۔263)‘ وانگو واݨی(ص۔240) ‘ کہیں شئے دے کُھنج ونڄݨ دا ‘ واضح ثبوت ہِن ۔ کنگھی‘ والیں کوں سُوہݨپ عطا کریندی ہے ۔
ساݙے اندر رنگ وِسر ڳئی
ٻانہیں چا تے ونگ وِسر ڳئی
اُنھاںدی شاعری ‘ ایں اندری اندر دے خوف کوں مار تے اپݨا سفر کریندی ہے ۔ اَتے بالآخر او اپݨے اندر اتنی قوت پیدا کر گھندی ہے جو او نظم ’’لوڑھی‘‘ اِچ واضح طور تے آہدن جو:
ہُݨ اسمان دا کئی اَن داتا
ساݙے راہ تیں
آس اواندھے نہ پیا ٻدھے
ہُݨ کُئی دھرتی واس اساݙا
ساݙے منہ تے
چُپ دی چھاب نہ ݙیوے
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک نظم
لوک قصّہ سیف الملوک وِچ ثقافتی رنگ
ٻاہرے رابطے
سئیں ظہور دھریجہ دا تعارف اُردو زبان وِچ۔  ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔  ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے ۔  ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب ۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
مقامات
دنیا دے اہم مقامات ۔ عمارتاں تے گلیاں
خانہ کعبہ
مسلمان قوم دا روحانی مرکز مکہ مکرمہ وچ واقع ہے
عرفات
مکہ معظمہ دے نزدیک ہک پہاڑی جتھاں ونجے بغیر حج نی تھیندا
مدینہ
مدینہ وچ اساڈے پیارے نبی [[محمد صلی اللہ علیہ وسلم[[ دا روضہ مبارک ہے
مسجد نبوی صلی اللہ علیہ وسلم وی ہے
حضرت ابوبکر صدیق رضی تعالی عنہ تے عمر فاروق رضی تعالی عنہ تے بے وی عظیم ترین صحابہ دیاں قبراں مبارکاں ہن
الااقصی
مسلمانیں دی تریجھی متبرک مسیت یروشلم وچ ہے
ملتان
پاکستان دا قدیم ترین شھر ہے
ہڑپہ
ساہیوال ( پنجاب ) وچ ہک قدیم وستی جیں دی کھدائی دے بعد دریافت کیتا گیا۔
انار کلی
لاہور دا مصروف ترین کاروباری مرکز
سی این این ٹاور
کینیڈا وچ ہک بلند ٹاور
مکلی ہلز
ٹھٹھہ دے مقام تے دنیا دا سب توں وڈا غستان
برج الخلیفہ
دبئی دی بلند ترین عمارت ۔ اے دنیا دی وی بلند ترین عمارت ہے
امالہ
امالہ دا لغوی معنی ئِ آپ دو چھکݨ یا آپ د و جھکاوݨ ۔ ایندا ݙوجھا معنی ئِ فتحہ یعنی ( __ َ  ) زبر کوں کسرہ (__   ِ ) زیر دو اتنا جھکاوݨ جو او یائے مجہول (ے) دی اواز ݙیوݨ لڳ ون٘ڄے ۔علم صرف دی اصطلاح ئِ چ کہیں لوظ دے الف یا ہائے ہوّ ز (ہ) کوں یائے مجہول (ے) نال تبدیل کر ݙیوݨ کوں امالہ آکھیا ویندے مثال دے طور تے حساب کوں حسیب، رکاب کوں رکیب ، کتاب کوں کتیب وغیرہ ایویں ای آگرہ کن آگرے ، ٻڈھا کن ٻڈھے تے بندہ کن بندے وغیرہ اے ڳالھ گنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو کجھ لوک امالے دا غلط استعمال کریندن مثال دے طور تے ۔ غلط جملہ
درست جملہ ۱
اے خدا تے بندہ دا معاملہ ئِ
۱
اے خدا تے بندے دا معاملہ ئِ۔ ۲
میں لیہ ویندا پیاں
۲
میں لیے ویندا پیاں
او کمرہ ئِ چ ٻیٹھے
۳
او کمرے ئِ چ ٻیٹھے
۴
کعبہ دو منہہ کرکے نماز پڑھ
کعبے دو منہہ کرکے نماز پڑھ
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
قسور عباس ( ماہر نفسیات ):
قسط نمبر 1
( بالیں دے نفسیاتی مسائل)
موجودہ دور اچ بالیں وچ نفسیاتی مسائل ودھدے ویندن تے ہوندی سب توں وڈی وجہ والدین دا اپݨیں بالیں کنوں بے نیاز تھیوݨ اے. والدین کوں چاہی دا ہے جو او اپݨیں بالیں کوں وقت ڈیون تاکہ انہاں کوں اپݨیں بالیں نال جڑے مسائل کنوں آگاہی ملے. بال نہایت ہی معصوم مخلوق اے. تاں میڈی ہنیں دے پیو  ماء کوں اے صلاح ہے جو اوو اپݨیں بالیں دی پروہ کرݨ تے ہنیں پھلیں کوں پھلݨ پھولݨ وچ مدد کرݨ. تاکہ ہنیں کوں معاشرے دی مفید  شخصیت بݨاون. اویں تاں بالیں دے بہوں سارے نفسیاتی مسئلے ہن انہاں وچوں چند اہم تلے درج ہن.
1.سکول دا ڈر 2.پڑھݨ ، لکھݨ دی صلاحیت وچ کمی  3. ہکلاوݨ 4.نہوں چباوݨ  5.عجیب و غریب حرکتاں  ( منہ
سکول دا ڈر
ڈوجھی قسط وچ اساں بالیں دے سکول کنوں ڈر جئیں اہم مسئلے تے گال کریندے ہوئیں پیو تے ماء کوں اے ڈساونر چاہندے ہیں جو اوو اپݨیں بالیں کوں سکول دی عمر وچ سکول بھیجن جہڑی جو ماہرین نفسیات دے مطابق 5 تو 7 سال ہے. 1 توں 5 سال دی عمر وچ بال اپݨیں پیو ماء بھیڑیں تے ہم عمریں کنوں ہک طرح دا علم حاصل کریندا پیا ہوندے جہڑا جو بال دی شخصیت دا خاص حصہ بݨدے. اے مرض بالیں وچ تھیوݨ دیاں بہوں ساریاں وجوھات ہن چند اہم تلے درج کریندا پیاں.
●کتابیں دا خوف
● شرارتی بالیں دیاں حرکتاں
●سکول دا نا سازگار ماحول
● استادیں دا جارہانہ رویہ
● کم عمری
انہاں وجوہات دی بناں تے بال وچ سکول دا خوف پیدا تھیندے. تے بال سکول نہ ونجن واسطے طرح طرح دے بہانے بݨیندے مثلا میڈے ہݨوں وچ درد اے ، میڈے پیٹ وچ درد اے.
اگر والدین ایں معاملے وچ سختی کرݨ تاں ہوندے نتائج سنگین نکل سگدن یا اسلوں نرمی کرݨ تاں بال خراب تھی ویسن. تاں درمیانی راستہ اختیار کریندے ہوئیں درج گالہیں تے عمل کرݨاں پوسی.
1۔ سکول دی خاص عمر وچ بالیں کوں سکول بھیجن.
2. سکول دے اساتذہ نال رابطے وچ راہون.
3. بالیں دے دوست بݨین تاکہ انہاں کوں بال دے مسئلیاں دا پتہ چلے.
4.مسئلے دی صورت وچ انہاں کوں اعتماد وچ گھنن.
استاداں دا کردار
اساتذہ دا وی ہئیں مسئلے وچ اہم رول ہے. انہاں کو وی اے چاہی دا ہے جو
● اپݨاں جارہا نہ رویہ ختم کرݨ
●   تے بالیں کوں پیار محبت کرن تے دوست  بݨ کے پڑھاون.
● سکول دا ماحول سازگار بݨاون
● بالیں دی ڈیکھ بھال کرن
● تے دوستانہ اصلاحی ماحول پیدا کرن
پڑھڑن, لکھنڑ دی صلاحیت وچ کمی
ہئیں مرض کوں Dyslexia  آہدن. Dys دا مطلب آؤکھ تے lexia دا مطلب پڑھن تاں ہیندا پورا مطلب ہے پڑھنڑ، لکھنڑ دے وچ آؤکھ ٠ سب توں پہلے ایں لفظ دا تعارف اکھیاں دے ماہر سئیں آر برلن نے 1884 وچ کر وائے ٠اے مرض ٻال کوں 6 توں 8 سال دی عمر وچ تھیندی اے ٠ہک تحقیق دے مطابق اے مرض دماغ دے سجے یا کھٻے حصے وچ نقص دی وجہ کنوں تھیندی اے ٠مارچ 2005 وچ ویلز کالج آف میڈیسن دے ماہرین نے ہئیں بیماری دا جین دریافت کیتا جیندا ناں MiAA0319 ہے ٠.
( کجھ اہم علامتاں )
1۔ بال پنسل نئیں پکڑ سگدا 2۔بال دا خط چنگا کینی ہوندا
واجد دے ݙوہڑے
سئیں بسم اللہ ست بسم اللہ ہے بسم اللہ لکھواری
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
( کجھ اہم علامتاں )
3۔لفظ پورا نئیں لکھ سگدا
واجد دے ݙوہڑے
پیا دل ݙاڈھا مسرور تھیندے رُت ݙیکھ کے باد بہاری
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
( کجھ اہم علامتاں )
4۔تحریر وچ لفظ و ڈے چھوٹے لکھدے
واجد دے ݙوہڑے
جھڑ خوشیاں دے اڄ گج پئے ہن اکھ واجدؔ کھمݨ ماری
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
( کجھ اہم علامتاں )
5۔لفظ ہوں پڑھن وچ غلطی کریندے مثال دے طور تے u کوں n تے b کوں d پڑھدے تے لکھدے.
واجد دے ݙوہڑے
اڄ بھاڳ بھری ایں محفل وچ لنگھ اَئی ہے سنگت ساری
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
( کجھ اہم علامتاں )
6 ۔مہینے / ڈنہواریں دے ناں ترتیب نال یاد نی کر سگدا.
واجد دے ݙوہڑے
سئیں پیش آداب سلام ہوون ساݙی محفل دے مہمان ہیوے، ساݙی شان ہیوے
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
( کجھ اہم علامتاں )
7- t کوں نئیں پڑھدا یعنی train کوں rain پڑھدے تے لکھنے.
واجد دے ݙوہڑے
اساں جی آیاں کوں آہدے ہیں لنگھ اَئے اتھاں جند جان ہیوے، ساݙی شان ہیوے
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
( کجھ اہم علامتاں )
8.اے بال یاد تاں جلدی کر گھندن لیکن لکھ نئیں سگدے. اے بیماری پیو تے ماء کنوں بالیں کوں منتقل تھیونڑ دے 50% چانسز ہن.
واجد دے ݙوہڑے
تُساں میل محبت آن سُہائے لکھ خوشیاں کیتیاں دان ہیوے، ساݙی شان ہیوے
اساں پھُلیں دے ڳل ہار پواؤں ساݙے واجدؔ مہربان ہیوے، ساݙی شان ہیوے
ٻالیں دے نفسیاتی مسائل
(    ڈس لیکسیا دے مریض کیا سوچیندن تے آکھدن )
● ساکوں کوئی لفظ زیادہ دیر تک یاد نئیں رہندا.
♤ ماہرین آمدن جو اے مرض بالیں کوں concentration دی خرابی ، anxiety, over thinking تے کنفیوژن دی وجہ پنوں تھیندی اے.
مقبول ذکی مقبول
تحریر : ارشاد ڈیروی
کتاب : سجدہ ، شاعر، مقبول ذکی مقبولؔ، منکیرہ
دنیا تے جتناں وی زباناں ٻولیاں ویندیاں پئین اُنھیں زبانیں دیوچ جیڑھا اعزاز سرائیکی زبان کوں حاصل ہے ، ٻیا کہیں زبان کوں کائٰینی کیوں جو ، سرائیکی زبان دا مٹھاس تے ݙُکھ بھر ے لفظیں نال جڑیے ہوئے دردیلیں مِصرعیں کوں جݙاں کربلائی ادب وچ پڑھدے ہیں ، تاں ہاں چھِکیجݨ پئے ویندے ، سرائیکی کربلائی ادب کݙاں وجود وچ اَئے ایں ڳالھ دیاں تاریخاں گواہ ہِن پیاں تاریخ دیں کتابیں وچ ملدے ، جو امام زین العابدینؑ دے گھر وچ ہِک کنیز ہئی جیندی مادری زبان سرائیکی ہئی اوں نیک سیرت بی بی دے پیکے خاندان دا تعلق اوں ویلھے دے ہندوستان دے صوبہ سندھ دے شہر روجھاݨ نال ہا اوں بی بی کربلا دی ݙُکھ بھری کہانی کوں اپݨی مادری زبان دے لفظیں وچ ترتیب ݙے کے پہلا سرائیکی نوحہ لکھ کے امام زین العابدینؑ کوں سݨوایا امامِ عالی مقام او سرائیکی نوحہ سُݨدے وی رہیے تے رت وی روندے رہیے ، جݙاں او نوحہ تمام تھیا تاں آپ نے اپݨیں رَت روندیں اَکھیں نال اوں کنیز کوں دُعا کیتی ، جو خالقِ کائنات تہاݙی اِیں مادری زبان کوں مزید تاثیر عطا فرماوے تے مولاؑ نے اے وی ارشاد فرمایا ، جو اساں اِینجھا ݙُکھ بھریا نوحہ اڄ تئیں کہیں بی زبان دے شاعر توں نہیں سُݨیا، اے سید الساجدین امام زینؑ العابدین دے رت بھریں اَکھیں دی دُعا دا نتیجہ ہے،جو اڄ سرائیکی کربلائٰی ادب نے ہِک اپݨی سلطنت قائم کیتی ہوئی ہے، بلخصوص ساݙے سرائیکی وسیب ساکوں ٻہوں عظیم ہستیاں دان کیتن جِنھیں اپݨے اپݨے دور وچ تاج وریاں پاتن انھیں عظیم ہستیں دے اِسم مبارک اے ہِن۔ غلام سکندر غلام، مولوی فروز بھکری، مولوی محمود مولائی ، سید علی شاہ چھینوی ، سیدگانموں شاہ واصفب ، مولوی نذرحسین ترک ، آغا مشرف حسین شاہ نقوی، سید غلام حسن تائب، مولوی غلام حیدر فدا، گل محمد عاشق ملتانی،قاضی خدا بخش محزون، غلام علی ناظم، نور محمد گدائی، غلام علی لنگاہ مداح، مولوی منظور حسین، فدا حسین مشکور جھنڈیر، مولوی اللّٰہ بخش غم ناک، نذر حسین ارشاد عباسی، سید تصدیق حسین شرازی ، سیدجعفر الزمان نقوی،جہانباز جتوئی ، سرور خان کربلائی، عزیز اکبر شاہد، سید مہجور بخاری ،سید منظور حسین منظور ریتڑہ، واحد علوی ،ارشاؔد ڈیروی،حسین گوہر توں ٹردا ہو یا سرائیکی کربلائی ادب مقبول ذکی مقبول تئیں ان پہنچے انھیں دی کتاب (سجدہ) پڑھ کے محسوس تھیندے جو سرائیکی کربلائی ادب اگلی سنگت تئیں اپݨے ساہ سلامت رکھسی سئیں مقبول ذکی مقبول ہِک مکمل شاعر ہوݨ دے نال نال ٻہوں وݙے انسان وی ہِن انھیں دے کلام وچ استادانہ تے ماہرا نہ لفظیں دی جڑت پاتی ویندی ہے، انھیں دی موجود ہ کتاب سجدہ دے کلام وچ علامات ، استعارات ، تشبیہات تے تلمیحات دا ستعمال سرائیکی وسیب دے سنجوک نال ڳنڈھیاں ہویا ڳانڈھا ہے، اپݨی طرفوں عروض داوی خاص خیال رکھدیں ہوئیں چنڳاں سفر کریندے پئین اڄ دا دور سرائیکی کربلائی ادب دا ارتقائی دور ہے، جیندی ٻہوں وݙی دلیل فنی پختگی اتے زبان دی فصاحت ، بلاغت تے نفاست دا ہوݨ ہے، مقبول ذکی مقبولؔ دا پہلا مجموعہ سرائیکی کربلائی شاعری تے مشتمعل ہے، جیڑھا ، جو حمد ، نعت ،میلاد مبارک ، سلام یاحسینؑ، منقبت ،مسدس، ݙوہڑھے ، قطعے، دُعائیں اتے آزاد نظماں وی شامل تحریر ہِن ۔ اللّٰہ تبارک وتعالیٰ دا ذکر کرݨا صرف انسان تے فرض نہیں کیتا ڳیا خالقِ کائنات دی بݨی ہوئی جتناں وی مخلوقات ہے، اپݨے سچے ربّٰ دی تسبیح و اذکار وچ مصروف ہے، مقبول ذکی مقبول جݙاں مخلوقات کوں محوِ ذکر ݙہدے تاں انھیں دا قلم کاغذ تے سجدہ ریز تھی کے لکھݨ تے مجبور تھی
عام الحزن
619ء اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی بیوی حضرت خدیجہ تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے پیارے چاچا حضرت ابوطالب انتقال فرما ڳئے۔ اینہی کیتے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے اوں سال کوں عام الحزن یعنی ݙکھ دا سال قرار ݙتا۔
مقبول ذکی مقبول
ویندے۔
اپݨےروح دی غذا کیتے اے بالیدہ شاعر ہر وقت لفظیں دی ڳنڈھ تروپ کیتی راہندے ݙینہہ ہووے یا رات انھیں دی ایہا ہِکا کوشش ہوندی ہے۔
میکوں رنگ لڳ ونڄن نعت پڑھدا رہواں
ݙیکھو سب ذرے ذرے زمیں دے اُتے سوہݨے آقاﷺ میݙے دا سوہݨا نام ہے
توں وی مقبولؔ ہر کہیں کوں ایویں ڈسا یا رسولِﷺ خدایا حبیبِﷺخدا
ذہن اچ مدینے دی مئے دے خمار ہون نمراش اَکھیں دیوچ طیبہ دی مونجھ ہووے ، تاں نیک سرت بندے کوں جتناں وی دُنیا وی خوشیاں
نصیب تھیون ، مگر اوندے دل وچ اے حسرت باقی راہندی ہے۔
مقبولؔ دُعا خالق منظور کریسی چا
چُم شہر گِھناں سارا ہِک وار مدینے دا
تیہر اں رجب سن چھی سوعیسوی دی شرمیلی رُت دے مُصلے تے فجریں دی نماز توں بعد خُمریں دی کُو کُو تے چیڑیں دے چلکار سُݨ کے جنابِ فاطمہؑ بنت اسدؑ خدا دی امانت خدا دے گھر پنہچاوݨ ڳئی تاں حرمِ ابو طالبؑ کوں
آندا ݙیکھ کے بیت اللہ شریف جھوم جھوم کے کھڑا آہدا ہا۔
جاں ربّ اکبر اے خبر ݙتی آندا کول تیݙے پیا حیدرؑ ہے
ہاں پھٹ ڳئے میݙا خوشیاں توں دیوار تے خاص نشان اے
بُت پرستی نہ چلسی ذرا وی اتھاں ہُݨ مُحمدﷺ دا کلمہ پڑھائسی علیؑ
قریش دی مخالفت اسلام
جیویں جیویں اسلام قبول کرݨ والیاں دی تعداد ودھدی ویندی ہئی، مقامی قبیلیاں تے لیڈراں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے کیتے خطرہ سمجھݨا شروع کر ݙتا۔ انہاں دی دولت تے عزت کعبہ دی وجہ توں ہئی۔ اگر اوہ اپݨے بت کعبے توں ٻاہر سٹ کے ہک اللہ دی عبادت کرݨ لڳدے تاں انہاں خوف ہئی کہ تجارت دا مرکز انہاں دے ہتھوں نکل نہ ونڄے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے قبیلے توں وی مخالفت دا سامݨا کرݨا پیا کیونکہ اوہ ہی کعبے دے رکھوالے ہن۔ قبائل نے ہک معاہدے دے تحت مسلماناں دا معاشی تے معاشرتی بائیکاٹ کیتا اتھاں تک کہ مسلمان ترئے سال شعبِ ابی طالب اچ محصور ریہے۔ ایہ بائیکاٹ اوں وقت ختم تھیا جݙݨ کعبہ تے لٹکے ہوئے معاہدے اچ ایہ ݙٹھا ڳیا کہ لفظ 'اللہ' دے علاوہ تمام حروف دیمک دی وجہ توں کھادے ڳن۔ جݙݨ مخالفت حد توں ودھ ڳئی تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اپݨے ساتھیاں کوں حبشہ جتھاں ہک عیسائی بادشاہ نجاشی حکومت کریندا ہئی، دی طرف ہجرت کرݨ دی اجازت ݙے ݙتی۔
مقبول ذکی مقبول
اڄ توں ہوسی عبادت دا سچا اثر مرحبا یا علیؑ یا علیؑ حق علیؑ
قریش دی مخالفت اسلام
619ء اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی بیوی حضرت خدیجہ تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے پیارے چچا حضرت ابوطالب انتقال فرما ڳئے۔ اینہی کیتے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے اوں سال کوں عام الحزن یعنی ݙکھ دا سال قرار ݙتا۔
مقبول ذکی مقبول
واقعہ کربلا تے سرائیکی زبان دا رشتہ ایویں محسوس تھیندے جیویں اِنھیں ݙوہائیں دا آپت وچ کُئی خونی رشتہ ہووے ، جݙاں مقبول ذکی مقبولؔ سرائیکی وچ کربلا دے ݙُکھ لِکھیندے تاں ایہویں پتہ لڳدے یاایں شاعر دے اندر کربلا ہے، یا اے شاعر کربلا وچ موجود ہا میݙیاں اے ڳالھیں کے جتناں سچیاں ہِن تُساں خود انھیں دی لکھی ہوئی ہِک نظم دے ݙو بند پڑھ کے اندازہ
کر سڳدے وے!
بدل ݙُکھ دے سارے او کڑکݨ لڳے ہن
تے دشمن دے شعلے وی بھڑکݨ لڳےہن
تے بچے وی تسے جو پھڑکݨ لڳے ہن
نبیاںؑ دے دل غم توں دھڑکݨ لڳے ہن
ہے ہر چیز بےچین ارض وسما وچ
زمانے ݙِٹھا ہے اے کرب و بلا وچ
اے اکبرؑ تےاصغرؑ جھئیں ٻچڑے کُہاکے
صبر تے کھڑوتا ہے دنیا لُٹا کے
تے فرمان سارے نبیؑ دے ݙسا کے
اخیری ویلھے نال ربّ دے اَلا کے
اے دیں دا محافظ کُسیا راہ خدا وچ
زمانے ݙٹھا ہے اے کرب وبلاوچ
ٻُجھارت
ٻُجھارت کیا ہِے؟
ٻُجھارت کُوں عربی زبان وِچ "لُغز" آہ٘دِن جین٘دے معنے ہِن "جنگلی چوہے" یا "گوہ دی کُھݙ" جِہڑی ݙِنگی پَڑِنگی ہون٘دی ہِے۔ "لُغز" دا مطلب ہے معمّہ یا گول مول ڳالھ۔ لُغز دی جمع "الغاز" ہِے۔ فارسی وِچ ٻُجھارت کُوں "چِیستان" اُردو وِچ پہیلی تے سرائیکی وِچ ٻُجھارت آہْدِن۔
سرائیکی وِچ ٻُجھارت
سرائیکی اِچ ٻُجھارت کِیتے کئی ٻئے لفظ وی ٻولے وین٘دِن۔ جِیویں: ٻُجھارت دے جواب کوں ٻُجھݨی / ٻُجھݨِیں آہ٘دِن۔ جِیویں: ٻُجھارت گھتّݨ کِیتے اے افعال استعمال تِھین٘دِن: ٻُجھݨی ݙیوݨ نال اے افعال وَرتے وین٘دِن:
سِر چَڑھݨ ٻُجھارت کھولݨ
سرائیکی ٻُجھارتاں لوک دَناوَت دا بھرپور اظہار ہِن۔ اِنّھاں کُوں سئیں پروفیسر شوکت مغل دی پوتھی "ساݙا ترکہ 1999ء" وِچ موضوع وار کَٹّھا کر ݙِتّا ڳے۔ مَیں اَڄاں وِی نِھیں آکھ سڳدا جو ساریاں ٻُجھارتاں اِتّھاں کٹّھیاں تِھی ڳئین۔
حوالہ
ونکی:سرائیکی ٻُجھارت۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک ٻُجھارتاں۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی لوک ثقافت۔ ونکی:پاکستانی لوک ادب۔ MubasherKaleem (ڳالھ مُہاڑ) ١٨:٢٥, ١ فروری ٢٠٢٢ (PKT)
سرائیکی لوک ثقافت وِچ خَجّی دی اہمیّت
سرائیکی وسیب دی لوک ثقافت وِچ خَجّی کُوں ٻہوں اہمیّت حاصل اے، خَجّی تُوں حاصل تِھیوݨ والے میوے کُوں پِنڈ آکھیا وین٘دے، اِیں پِنڈ دیاں قسماں، وَنکیاں، آپوواݨیاں اتے اِنّھاں دے سواد، ذائقے، رنگ اَتے شکلاں وی آپو واݨیاں ہون٘دِن۔ اپݨی دھرتی دی لوک ثقافت دے حوالے نال شاعری کرݨ والے شاعریں خَجّی تے پِنڈ دا ذکر وݙّی محبّت نال کِیتے۔ سرائیکی وسیب وِچ پِنڈ دیاں سین٘کڑاں قِسماں تے ونکیاں ہِن، اِنّھاں وِچ کُجھ ناں اِیں طرح ہِن:
اتے اِیں طرح پِنڈ دے ٻئے سین٘کڑاں ناں موجود ہِن۔
خَجّی تے چڑھ تے پنڈ چُݨݨ والے کُوں چاڑھا آکھیا وین٘دے۔ چاڑھا خَجّی تے چڑھݨ تُوں پہلے کمند ٻدھین٘دے اَتے خَجّی تے سڄّا پیر رکّھݨ تُوں پہلاں آکھدے "بسم اللہ الرحمٰن الرحیم یا اللہ یا محمد یا پیر اُستاد یا لقمان حکیم حکمت دا بادشا"۔ ہمیش مادی کُوں پَھل لڳدے، نر خَجّی کُوں مادی بݨاوݨ کِیتے اُون٘کُوں مادی دا ٻور ݙِتّا وین٘دے۔ سرائیکی لوک شاعری وِچ ڄاہ ڄاہ تے خَجّی تے پِنڈ دا ذکر وݙّی محبّت نال مِلدے۔
پورنیما (ڳائیکہ)
thumb|پورنیما
ذاتی زندگی
پورنیما 6 ستمبر 1960ء کوں ممبئی وِچ ڄَمّی ہئی۔ انّھاں دا تعلق نیپالی نیور برادری نال ہے۔ انّھاں دے پِیؤ موسیقی کمپوزر بھولا ناتھ بہترین ہَن جنھاں نے بنیادی طور تے ہندی فلم میوزک ہدایت کاراں دے نال کَم کِیتا۔ بھولا ناتھ دا تعلق نیپال دے کاٹھمنڈو نال ہئی، اوہ پہلے کولکاتا اَتے وَل ممبئی وِچ رہݨ لڳے۔ 12 اپریل 1971ء وِچ پورنیما جِہڑیلے 11 سال دی ہَن اُوں ویلے اِنّھاں دا پِیؤ فوت تِھی ڳیا۔
پیشہ ورانہ زندگی
سوشما نے اپݨاں پہلا ڳاݨاں 11 نومبر 1969ء کو محمد رفیع اَتے سمن کلیان پور دے نال ریکارڈ کیتا ہئی۔ محمد رفیع پورنیما دی ڳائیکی توں ٻہوں متاثر تھئے۔
1990ء دے ݙہاکے دے اَخِیر وِچ، پورنیما دا البم میرا دل بولے پیا پیا ٻہوں مقبول تِھیا اتے اِیں سال اوہ سبھ توں بہتر ݙاہ فنکاراں وچوں ہِک ہئی۔ 1990 ء دے ݙہاکے دے وِچالے، پورنیما دے نال الکا یاگنک اَتے کویتا کرشنا مورتی اداکارائیں کِیتے ٻہوں مقبول پس پردہ ڳائیکہ ہَن۔
ٹیلی ویژن
پورنیما ڳاݨے دے رئیلٹی شو بھارت کی شان: سنگنگ اسٹار دے تِرِیجھے سیزن وِچ ہِک جج ہئی، جیڑھا دوردرشن توں جاری تِھیا ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی ڳائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:بھارتی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:ہندی ٻولی دے ڳائیک ونکی:ہندی سینما ونکی:فلمی ڳائیک ونکی:نیپالی ٻولی دے ڳائیک
صلح حدیبیہ
مکہ معظمہ توں ہک منزل دے فاصلے تے ہک کھوہ حدیبیہ دے ناں توں مشہور ہے, اتھاں ریاست مدینہ تے مشرکینِ مکہ دے درمیان مارچ 628ء کوں ہک معاہدہ تھیا جینکوں صلح حدیبیہ (عربی وچ صلح الحديبية) آہدن۔ 628ء (6 ھجری) وچ 1400 مسلماناں دے ہمراہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مدینے توں مکہ دی طرف عمرے دے ارادہ توں روانہ تھئے۔ عرب دے رواج دے مطابق غیر مسلح افراد چاہے او دشمن کیوں نہ ہوون کعبہ دی زیارت کر سڳدے ہن جیندے وچ رسومات وی شامل ہن۔
پسِ منظر
ایہا وجہ ہئی کہ مسلمان تقریباً غیر مسلح ہن۔ مگر عرب دے رواج دے خلاف مشرکینِ مکہ نے حضرت خالد بن ولید (جیہڑے بعد و مسلمان تھی ڳئے) دی قیادت وچ ݙو سو مسلح سواراں دے نال مسلماناں کوں حدیبیہ دے مقام تے مکہ دے ٻاہر ہی روک گھدا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ کوں سفیر بݨا کے مکہ بھیڄا۔ انھاں کوں اتھاں روک گھدا ڳیا۔ انہاں دے واپس آوݨ وچ تاخیر تھئی تاں آپ ﷺ نے صحابہ توں بیعت گھدی جیہڑی بیعت رضوان دے نام نغ مشہور ہے۔ اوں بیعت وچ مسلماناں نے عہد کیتا کہ او مردے دم تک حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ساتھ نہ چھوڑیسن۔۔ تھوڑی دیر بعد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ واپس آ ڳئے۔ ایں بیعت دی خبر مکہ والیاں کوں تھئی تے انھاں نے مسلماناں کوں جنگ کیتے تیار پاتا تاں صلح تے آمادہ تھی ڳئے۔ رسول پاک صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مکہ والیاں دے شرائط قبول فرما گھدے۔
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ کولوں اے صلح نامہ لکھوایا۔ صلح حدیبیہ تک مسلمان انتہائی طاقتور تھی چکے ہن مگر اے یاد رہوے کہ اوں وقت مسلمان جنگ دی تیاری دے نال نہ آئے ہن۔ اینہی واسطے بعض لوگ چاہندے ہن کہ جنگ ضرور تھیوے۔ خود مسلماناں وچ ایسے لوگ ہن جنہاں کوں معاہدے دے شرائط پسند نہ ہن مثلاً اگر کوئی مسلمان مکہ دے لوگاں دے کول چلا ونڄے تاں اونکوں واپس نہ کیتا ویسی مگر کوئی مشرک مسلمان تھی کے اپݨے بزرگاں دی اجازت دے بغیر مدینہ چلا ونڄے تاں اونکوں واپس کیتا ویسی۔ مگر حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی دانشمندی نال صلح دا معاہدہ تھی ڳیا۔ اس دی بنیادی شق اے ہئی کہ ݙاہ سال تک جنگ نہ لڑی ویسی تے مسلمان ایں سال واپس چلے ویسن تے عمرہ کیتے اڳلے سال آسن۔ چنانچہ مسلمان واپس مدینہ آئے تے ول 629ء وچ حج کیتا۔ ایں معاہدے دے بہت سود مند اثرات برآمد تھئے۔
معاہدہ
معاہدہ اے ہئی:
"ابتدا اللہ دے ناں توں۔ امن دے اے شرائط محمد بن عبداللہ (صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم) تے سہیل بن عمرو سفیرِ مکہ دے درمیان  طے تھئے۔ ݙاہ سال تک کوئی جنگ نہ تھیی۔ کوئی وی (حضرت) محمد (صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم) دا ساتھ ݙیوݨا چاہے یا انہاں نال معاہدہ کرݨا چاہے تاں ایں امر اچ آزاد ہے۔ اینہی طرح کوئی وی قریش (مشرکینِ مکہ) دا ساتھ ݙیوݨا چاہے یا انہاں نال معاہدہ کرݨا چاہے تاں ایں امر وچ آزاد ہے۔ کوئی وی جوان آدمی یا ایسا شخص جیندا باپ زندہ ہووے، (حضرت) محمد (صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم) دی طرف اپݨے والد یا سرپرست دی اجازت دے بغیر ونڄے تاں اونکوں اوندے والد یا سرپرست کوں واپس کر ݙتا ویسی لیکن اگر کوئی وی قریش دی طرف ونڄے تاں اونکوں واپس نہ کیتا ویسی۔ ایں سال (حضرت) محمد (صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم) مکہ وچ داخل تھئے بغیر واپس چلے ویسن۔ مگر اڳلے سال او تے انہاں دے ساتھی مکہ وچ داخل تھی سڳدن، ترئے ݙینہہ گزار سڳدن تے طواف کر سڳدن۔ انہاں ترئے ݙینہاں اچ قریشِ مکہ اردگرد دے پہاڑیاں توں ہٹ ویسن۔ جݙݨ (حضرت) محمد (صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم) تے انہاں دے ساتھی مکہ وچ داخل تھیسن تاں غیر مسلح ہوسن سوائے انہاں سادہ تلواراں دے جیہڑے عرب ہمیشہ اپݨے نال رکھدن“۔
عہدِ ابدالی اِچ ملتان دے لوک فنکار خطاط
احمد شاہ ابدالی دے دَورِ حکومت اِچ ڄݙاں نواب مظفر خان شہید دے دورِ گورنری اِچ فنِ خطاطی کوں ملتان اِچ ٻہوں ترقی اَتے تقویت ملی۔ حضرت حافظ محمد جمال اللہ چشتی نظامی ملتانی المتوفی 1265ھ ، حضرت خواجہ خدا بخش چشتی نظامی المتوفی 1251ھ، حضرت منشی غلام حسن شہید المتوفی 1265، حضرت خواجہ پیر دلیر قادری 1247ھ، ڄیں اکابر بزرگان نے لوک فنون خطاطی و خوشنویسی کوں نہ صرف عام کیتا بلکہ اِیں فن دی خوب اشاعت اَتے ترقی کیتے آپݨیاں زندگیاں وقف کر ݙتیاں۔ خود نواب مظفر خان شہید 1817ء، نہ صرف بہترین کاتب ہن، بلکہ ایں فن دیاں اصناف خطِ نستعلیق، خطِ نسخ اَتے خطِ کوفی دے اسرار و رموز توں چنڳیں طرحاں واقف ہَن جنہاں دِیاں خوبصورت تحریراں زمانے نے ݙٹھن۔ کوݨ نیں جاݨدا ڄو بعد اِچ آنوݨ آلے سِکھ شاہی دور نے اسلامی قلمی کتاباں ا۔تے خطاطی دا قیمتی اثاثہ کینویں کینویں تلف اَتے تباہ کر کے نشان مٹا ݙتے۔
ہک واقعہ وݙا اہم ہِے ایں حوالے نال ڄیندا ذکر دلچسپی توں خالی کے نِیں۔ واقعہ اِے ہِے ڄو نواب آف بہاولپور محمد صادق خان عباسی کول تلاوت کیتے ہک قلمی منقش قرآنِ پاک ہَا ڄیندا ہِک صفحہ الحمد شریف آلا خستہ تھی تے ضائع تھی ڳیا ہا اُوں دَور اِچ ٻہوں سارے خطاط و خوشنویس صاحبان کُوں اُنویں دا اُنویں صفحہ نقش و نگار نال اَتے ملدی ہوئی خطاطی نال لکھ تے مکمل کرن دا آکھیاں ڳیا تاں کہیں نے ہمت نہ بدھی جواب ݙے گئے ڄو ایݙا نفیس کم اَتے اینویں سوہݨی خطاطی ساݙے کولوں ممکن کے نِیں۔ ڄیڑھے ویلے منشی غلام حسن شہید نے سُݨیاں تان ہُو بہو او صفحہ تیار کر کے قرآن شریف اِچ لا ݙتا اَتے اُونویں جلد وی چڑھا ݙتی ڄیڑھی پہلی آلی جلد دی کار چمڑے تے منقش جلد ہئی۔ ڄݙاں نواب صاحب نے او صفحہ ہو بہو ݙٹھا تاں منشی غلام حسن شہیدؒ دا وݙا شکریہ ادا کیتا تے اِنہاں دی فنی عظمت کوں سلام پیش کریندے ہوئے بہوں انعام دی عطا کیتا۔
تاج محل آگرہ بݨاوݨ آلیاں اِچ ملتان دی دھرتی دے مستری، خوشنویس اَتے خطاط لوکاں اتے دستکاراں نے وی وݙا تاریخی کم کیتا ہئی۔ مغل بادشاہ شاہجہان وی فن آلیاں دا وݙا محبتی ہئی۔ تاج محل دی سجاوٹ، بݨاوٹ اِچ ملتان اِچوں ڄیڑھے فن آلے لوک کم کرݨ ڳئے اِنہاں اِچوں کُجھ ناں اے ہِن:  عبدالغفار خوشنویس، امیر علی خطاط و گلتراش، شکر اللہ، ابو تراب خان، چنتامن، ہیرامن، بنسی دَھر۔ ۔
جتوئی (تحصیل)
سرائیکی وسیب لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
ضلع مظفر گڑھ
ضلع مظفر گڑھ سرائیکی دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع ملتان ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے سندھ اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ مظفر گڑھ دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے۔
جُغرافیہ
تحصیل علی پور توں16 کلو میٹر اُتے دریائے سندھ کنُوں 6 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے جاں جو دریائے چناب اِتھوں 14 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ جتوئی قبیلے دے آباد کرݨ دِی وجہ توں اِیندا ناں ’’جتوئی‘‘ سݙویندے۔
لوک ادب
سرائیکی زبان دے معروف شاعراں، یتیم جتوئی، جانباز جتوئی، کہتر، راز جتوئی تے حسین دا تعلق اِیں شہر نال ہِے۔
یتیم جتوئی دا اَصل ناں غلام حیدر جتوئی ہئی۔ 1894ء وِچ اِتھائیں پیدا تھئے۔ تخلص یتیم ہَئی۔ انہیں کوں سرائیکی دا شاعر ِ اِنقلاب آکھیا ویندے ڄاں جو اُنہاں کُوں فِردوسیٔ ملتان دا خطاب وِی ڈِتا ڳیا۔ ’’درِ یتیم‘‘ دے ناں نال اُنہاں دا شعری مجموعہ 1967ء وِچ چھپیا۔
جانباز جتوئی دا اَصل ناں غلام رسول خاں جتوئی ہِے۔ 1918ء وِچ پیدا تھئے۔ اُنہاں دِیاں تصانیف اَرداساں، فضائلِ محمدﷺ۔
بہاء الدین زکریا یُونیورسٹی ملتان شُعبہ اُردو دے سابق صدر اے بی اَشرف دا تعلق وِی، قَصبہ جتوئی نال ہِے۔ اَج کل اَنقرہ یونیورسٹی (ترکی) شُعبہ اُردو نال منسلک ہِن۔ جتوئی دے ٻئے شاعراں وِچُوں، مولانا نور محمد کہتر راز جتوئی (پیدائش 1871ء۔ وفات 1941ء)، اُنہاں دِیاں تصانیف، مجموعہ مولود شریف قابل ذِکر ہِن۔ غلام حیدر مونس (پیدائش 1896ء۔ وفات 1956ء) مختلف اَصناف سخن اُتے مشتمل ’’دیوان‘‘ دے علاوہ ’’سسّی‘‘ جو 500 صفحات اُتے مشتمل ہِے، چھپ چُکیئن۔
راز جتوئی، اَصل ناں مُرید حسین دا تعلق وِی اِیں قصبے نال ہِے۔ محمد اقبال تحسین (ݙُکھ دا ہار، شعری مجموعہ) کوثر جتوئی، دے ݙوہڑے، چَھپ چُکیئن۔ منیر طاہر تے ڈاکٹر خالد پرویز اِتھوں دے معروف لکھاری ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
سرحدیں
ڈیورنڈ لائن
اے پاکستان تے افغانستان دے درمیان وچ بݨائی گئی حد اے ۔
میکمہن لائن
سر ہیزی میکموہن نے اے لائن چیکی ہئی ۔ اے انڈیا تے چائنہ کوں ملیندی اے ۔ چائنہ نے ایں سرحد کوں تسلیم نہ کیتا تے 1962 وچ اینکوں کراس کیتا۔
ریڈکلف لائن
اینکوں سر ریڈ کلف نے چیکایا ہا اے پاکستان تے انڈیا کوں ملیندی اے۔
ٹونٹی فورتھ پیرالل
ایں سرحد کوں پاکستان نے انڈیا تے پاکستان دے درمیان بݨاوݨ دا دعوی کیتا لیکن انڈیا نے تسلیم نہ کیتا
تھرٹی ایٹ پیرالل
اے عرض البلد دا پیرالل ہے جو شمالی کوریا تے جنوبی کوریا کوں تقسیم کریندے
فورٹی نائن پیرالل
اے کینیڈا تے یو ایس اے دے درمیان سرحد ہے
صفدر بلوچ
صفدر بلوچ سرائیکی تے اردو دا خوبصورت شاعر ہے. خان پور ضلع رحیم یار خاں نال تعلق ہے۔
صفدر مولائی
صفدر موالائی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
بکھر نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
سر سر ہے سر دی پگ کیتے سر نئیں کرنڑے خم ڈوجھاں دے
ساڈا صفدر ہے کم کار ہکو اساں آندے ہیں کم ڈوجھاں دے ونکی:سرائیکی شاعر
بیعتِ رضوان
مکہ معظمہ توں ہک منزل دے فاصلے تے ہک کھوہ حدیبیہ دے ناں توں مشہور ہے, اتھاں ریاست مدینہ تے مشرکینِ مکہ دے درمیان مارچ 628ء کوں ہک معاہدہ تھیا جینکوں صلح حدیبیہ (عربی وچ صلح الحديبية) آہدن۔ 628ء (6 ھجری) وچ 1400 مسلماناں دے ہمراہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مدینے توں مکہ دی طرف عمرے دے ارادہ توں روانہ تھئے۔ عرب دے رواج دے مطابق غیر مسلح افراد چاہے او دشمن کیوں نہ ہوون کعبہ دی زیارت کر سڳدے ہن جیندے وچ رسومات وی شامل ہ۔۔ ایہا وجہ ہئی کہ مسلمان تقریباً غیر مسلح ہن۔ مگر عرب دے رواج دے خلاف مشرکینِ مکہ نے حضرت خالد بن ولید (جیہڑے بعد و مسلمان تھی ڳئے) دی قیادت وچ ݙو سو مسلح سواراں دے نال مسلماناں کوں حدیبیہ دے مقام تے مکہ دے ٻاہر ہی روک گھدا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ کوں سفیر بݨا کے مکہ بھیڄا۔ انھاں کوں اتھاں روک گھدا ڳیا۔ انہاں دے واپس آوݨ وچ تاخیر تھئی تاں آپ ﷺ نے صحابہ توں بیعت گھدی جیہڑی بیعت رضوان دے نام نغ مشہور ہے۔ اوں بیعت وچ مسلماناں نے عہد کیتا کہ او مردے دم تک حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ساتھ نہ چھوڑیسن۔۔ تھوڑی دیر بعد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ واپس آ ڳئے۔ ایں بیعت دی خبر مکہ والیاں کوں تھئی تے انھاں نے مسلماناں کوں جنگ کیتے تیار پاتا تاں صلح تے آمادہ تھی ڳئے۔ رسول پاک صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مکہ والیاں دے شرائط قبول فرما گھدے۔
منیزہ علوی
منیزہ علوی (اردو: منیزا علوی) (انگریزی: Moniza Alvi) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢ فروری ١٩٥٤ء – ڄَمَّݨ دی جاء: لاہور، پاکستان) ہِک پاکستانی نژاد برطانوی مصنف زنانی اَتے شاعرہ ہِن۔ اِنّھاں نے اپݨے کلام کِیتے اَݨ ڳِݨت مہان٘درے اِنام جِتّےہِن۔
حیاتی اَتے تعلیم
منیزہ علوی ہِک پاکستانی پِیؤ اَتے ہِک برطانوی اَمّاں دے گھر پاکستان دے شہر لاہور وِچ ڄَمّی ہئی۔ اِین٘دے اَبّا انگلینڈ دے شہر ہیٹفیلڈ، ہارٹفورڈشائر کوچ کر ڳئے ہَن اُوں ویلے علوی دی عُمر کُجھ مہینے دی ہئی ۔ اِنّھاں نے اپݨی نظماں دی پہلی کتاب "دی کنٹری ایٹ مائی شولڈر" دی اشاعت دے بعد تئیں پاکستان دا دورہ نئیں کِیتا۔ اِنّھاں نے ہِک ہائی سکول اُستانی دی حیثیت نال کئی ورھیاں تئیں کَم کِیتا جاں جو اِیں ویلے اُوہ ہِک اَزادانہ مصنف اَتے اُستانی ہِن، جیڑھی نورفک وِچ رہن٘دی ہِے۔
شاعری
علوی دا آکھݨاں ہِے جو: "پاکستان وِچ میݙی ماسیاں دی طرفُوں توں پیش کردہ تحفیاں، میݙی لکّھی ڳئی نظماں وِچ پہلی نظم ہئی۔ جِہڑیلے میں اِیہ نظم لکّھی ہئی تاں میں حقیقت وِچ پاکستان کائے ناں ڳئی ہَم۔ نظم وِچ موجود چھوہِر دی عمر تقریباً ١٣ ورھیاں دی ہوسی۔ اِین٘ویں لڳدا ہِے جو کپڑے اِین٘دے آلی کار کہِیں نِکّی جِلد آلی کار غیر اَرام دہ اَتے پُر سکون رہن٘دے ہَن، اَتے اُوہ سمجھدیاں ہِن جو اِین٘دے کِیتے شئیں سِدھیاں کائے نِھیں۔ میکُوں اِیہ محسوس تِھیا جو پاکستان نظماں لِکّھݨ ضروری ہِے کیوں جو میں اپݨے پِچھوکڑ حالات تُوں رابطے وِچ ہَم۔ اَتے تِھی سڳدا ہِے جو نظماں دے پِچّھاں کُجھ اِیہو جئیں پیغام ہووِن جِنّھاں وِچ گزرے ویلے دا تذکرہ ہووے اَتے اِیہ جو شَئیت ممکن تِھیوے تاں کُجھ ٻُوہے کُھلَّݨ لڳ ون٘ڄِن۔"
٢٠٠٢ء وِچ اِنّھاں نے اپݨی شاعری کِیتے چلمونڈلی ایوارڈ گِھدّا۔ ٢٠٠٣ء وِچ اِنّھاں دی شاعری دا ہِک چوݨ ݙو ٻولیاں ݙچ اَتے انگریزی ایڈیشن وِچ چَھپیا ہئی۔ اِنّھاں دے پچھوکڑ کتاباں، "اسپلٹ ورلڈ: نظماں" ١٩٩٠ – ٢٠٠٥ء وِچُوں ہِک چوݨ ٢٠٠٨ء وِچ چَھپیا ہئی۔
١٦ جنوری ٢٠١٤ء کُوں، علوی نے بی بی سی ریڈیو ٣ سیریز "مضمون – ہِک نوجوان شاعر کوں چِٹّھی" وِچ حِصّہ گِھدّا۔ رائٹر ماریہ ریلکے دے کلاسیکی متن "کوں گِھن تے، ہِک نوجوان شاعر کُوں خطوط" دے طور تے، اِنّھاں دے پریرتا دے طور تے، مہان٘درے شاعراں نے ہِک پروٹجی کُوں ہِک خط لِکّھیا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:شاعرہ ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی نژاد برطانوی ونکی:غیر ملکی پاکستانی مصنف ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں ونکی:انگریزی ٻولی دے مصنف زنانیاں
مقاطعہ شعب ابی طالب
جیویں جیویں اسلام قبول کرݨ والیاں دی تعداد ودھدی ویندی ہئی، مقامی قبیلیاں تے لیڈراں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے کیتے خطرہ سمجھݨا شروع کر ݙتا۔ انہاں دی دولت تے عزت کعبہ دی وجہ توں ہئی۔ اگر اوہ اپݨے بت کعبے توں ٻاہر سٹ کے ہک اللہ دی عبادت کرݨ لڳدے تاں انہاں خوف ہئی کہ تجارت دا مرکز انہاں دے ہتھوں نکل نہ ونڄے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے قبیلے توں وی مخالفت دا سامݨا کرݨا پیا کیونکہ اوہ ہی کعبے دے رکھوالے ہن۔ قبائل نے ہک معاہدے دے تحت مسلماناں دا معاشی تے معاشرتی بائیکاٹ کیتا اتھاں تک کہ مسلمان ترئے سال شعبِ ابی طالب اچ محصور ریہے۔ ایہ بائیکاٹ اوں وقت ختم تھیا جݙݨ کعبہ تے لٹکے ہوئے معاہدے اچ ایہ ݙٹھا ڳیا کہ لفظ 'اللہ' دے علاوہ تمام حروف دیمک دی وجہ توں کھادے ڳن۔
صحرا
دنیا دے مشہور صحرا
صحراء اعظم ( صحارا)
اے افریقہ وچ ہے
3500000 مربع میل وچ رقبہ ہے
گوبی
چین وچ ہے
500000 مربع میل رقبہ ہے
وکٹوریہ
آسڑیلیا وچ ہے
150000 مربع میل رقبہ ہے
گبسن
آسڑیلیا وچ ہے
تکلی مکاں
چین وچ ہے
140000 مربع میل رقبہ ہے
کالا ہاری
جنوبی افریقہ وچ ہے
نوبین
سوڈان وچ ہے
100000 مربع میل رقبہ ہے
تھر
پاکستان تے انڈیا وچ ہے
10000 مربع میل رقبہ ہے
صلح حدیبیہ دے اسباب
628ء (6 ھجری) وچ 1400 مسلماناں دے ہمراہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مدینے توں مکہ دی طرف عمرے دے ارادہ توں روانہ تھئے۔ عرب دے رواج دے مطابق غیر مسلح افراد چاہے او دشمن کیوں نہ ہوون کعبہ دی زیارت کر سڳدے ہن جیندے وچ رسومات وی شامل ہ۔۔ ایہا وجہ ہئی کہ مسلمان تقریباً غیر مسلح ہن۔ مگر عرب دے رواج دے خلاف مشرکینِ مکہ نے حضرت خالد بن ولید (جیہڑے بعد و مسلمان تھی ڳئے) دی قیادت وچ ݙو سو مسلح سواراں دے نال مسلماناں کوں حدیبیہ دے مقام تے مکہ دے ٻاہر ہی روک گھدا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ کوں سفیر بݨا کے مکہ بھیڄا۔ انھاں کوں اتھاں روک گھدا ڳیا۔ انہاں دے واپس آوݨ وچ تاخیر تھئی تاں آپ ﷺ نے صحابہ توں بیعت گھدی جیہڑی بیعت رضوان دے نام نغ مشہور ہے۔ اوں بیعت وچ مسلماناں نے عہد کیتا کہ او مردے دم تک حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ساتھ نہ چھوڑیسن۔۔ تھوڑی دیر بعد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ واپس آ ڳئے۔ ایں بیعت دی خبر مکہ والیاں کوں تھئی تے انھاں نے مسلماناں کوں جنگ کیتے تیار پاتا تاں صلح تے آمادہ تھی ڳئے۔ رسول پاک صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مکہ والیاں دے شرائط قبول فرما گھدے۔
لوک دُعائیں
لوک دُعائیں کیا ہِن؟
سرائیکی لوک دُعائیں / لوک دُعاواں بعضیاں کتاباں اِچ کِھنڈیاں ہوئیاں نظر آن٘دیاں ہِن جِنّھاں کُوں پہلی واری سئیں پروفیسر شوکت مغل دی پوتھی "ساݙا ترکہ 1999ء" وِچ ہِکّی جاء تے ڳنڈھیل شِکل اِچ ترتیب ݙتّا ڳے۔ اے وی سرائیکی لوک ادب دا ہِک اَݨ مُل تے اَݨ کُھٹ خزانہ ہِے۔ اِنّھاں دُعائیں دا سرائیکی لوکاں دی حیاتی تے کلچر اِچ ہِک اہم تے اُچیرا مقام ہِے۔ ہر چھوٹا وَݙّا ٻُڈّھا، نَن٘ڈھڑا، نِین٘گِر مرد، ذال مُݨس، آپݨاں اوپرا، سَکّا سِیاء، مِلدیں ویلے ہِک ٻئے کُوں دُعا ݙین٘دے تے دُعا گِھندے۔ اِتّھاں دُنیاوی ݙے گِھن دی جاء تے روحانی ݙے گِھن دا فارمولا لاگو تِھین٘دے اَتے ہر کُئی ٻئے کُوں دُعا ݙیون دی سِک رکھدے دُعا گِھنّݨ دی تانگھ نِھیں رکھدا۔
لوک دُعائیں دا مُنڈھ
لوک دُعاواں دا مُنڈھ کݙّان٘ہ ٻَدھیجا؟ اِین٘دے بارے انسانی بُھوم چُپ ہِے پر اَساں آکھ سڳدے ہَیں جو جݙان٘ہ اِیں دھرتی اُتّے ہِک بندہ ٻئے دے کَم آن٘وݨ لڳّا تاں دُعا ݙیوݨ دا مُنڈھ ٻَدِھیڄ ڳِیا ہا۔
لوک دُعائیں دے فَیدے
دُعا ݙیوݨ نال محبت وَدھدی ہِے۔ دِلّاں وِچ نرمی تے گُداز پَیدا تِھین٘دِن، حَسد، تحسُّب، بُغض، کِینہ تے گُن٘در مُک وین٘دِن۔ ذہن اِچ چَنڳائی ڄان٘دی ہِے تے نفرت دا دُھوں نِکلݨ بند تھی وین٘دے۔
کُجھ دُعائیں
دُعا اصل اِچ انساناں دے آپت دے میل دی پہلی دلی (Recognition) ہِے۔ جِین٘دے لفظاں دی چوݨ مخاطب دی سماجی تے وسیبی قدر، مقام تے اہمیّت دے مطابق ہون٘دی ہِے۔ لوک دُعاواں وِچ بعضیاں دُعائیں اللہ سئیں کِنوں منگیاں وین٘دِن۔ جِیویں: بعضیاں دُعائیں وݙیریاں تے مہان٘دریاں دا مرتبہ وَدّھݨ کِیتے ݙِتّیاں وین٘دِن۔ جِیویں: بعضیاں دُعائیں سماجی دے وسیبی وَرت وَرتاوے اِچ ہِک ݙُوجھے کوں ݙِتّیاں وین٘دِن۔ جیویں: سرائیکی زبان دیاں بعضیاں دُعائیں اِہجیاں ہِن جِنّھاں دے مقابل دُعائیں کُئی ٻئی زبان مثال دے طور تے وی پیش ناں کر سڳسی۔ ذرا اِنّھاں دُعائیں اِچ ݙُنگھاں تاں ݙیکھو: لوک دُعائیں دا استعمال دُعا ݙیوݨ آلے دے آپݨے سِنپ اُتّے منحصر ہِے جو اوہ کِہڑے موقعے تے کِہڑی دُعا ݙین٘دے اَتے اُون٘دے کِیتے کِہڑے لفظ وَرتین٘دے۔
حوالہ
ونکی:سرائیکی دُعائیں۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک دُعاواں۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی لوک ثقافت۔ ونکی:پاکستانی لوک ادب۔ MubasherKaleem (ڳالھ مُہاڑ) ١٨:٥٥, ١ فروری ٢٠٢٢ (PKT)
بندر گائیں
دنیا دیاں اہم بندر گاواں
امریکہ
سیٹل
بوسٹن
نیویارک
پانامہ
کولون
پرتگال
لزبن
پاکستان
کراچی
گوادر
بن قاسم
برطانیہ
لیورپول