cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رائے احمد خان کھرل دا انگریزاں تے پہلا حملہ
محرم دی پنج تے 16 ستمبر 1857ء دی رات جیہڑے ویلے بنگلے پہنچ کے مجاہدین نے حملہ کیتا تاں انگریز وی مقابلے کیتے تیار بیٹھا ہویا ملا، گوگیرہ جیل ٹُٹݨ دے بعد اوہ ہمیشہ الرٹ رہندا ہئی، اوں نے سامݨے توں توپ چلوا ݙتی، سو گولیاں دا بارود اوندے وچوں کٹھا نکلدا ہئی. توپ چلاوݨ والا مسلمان ہئی تے اوں نے رخ زرا اچا رکھا تے بارود سراں دے اتوں درختاں تے ونج پیا. آہدے ہن کہ درختاں وچ بھاہ لگ گئی ہئی۔
بُھٹہ صاحب لکھدے ہن:
“مڑ انگریجاں سیٹی کیتی بھئی نیویں کر، جیس ایلے اوس نیویں کیتی تے مڑ اوس بھوئیں دے نال رلا دتی، چار بندے اوتھے مرا کے، وٹو تے کھرل چل پئے، کسے آکھیا او دھی یاویوں تسیں تاں کُوڑے ہو، تسیں آہدے ہائے اسیں سارنگ، وریام بھروانے مارے، لعل کمیر فتیانے مارے، ہک تُپکڑی چھٹی ہے تے اوس توں چل پئے ہو”۔
توپچی دا احسان ہئی کہ اوں نے ݙو مس فائر کر کے سنبھلݨ دا بہترین موقع ݙے ݙتا لیکن جیہڑے وقت فائر سدھا تھیا تاں چار بندے شہید تھی گئے. ایں صورتحال وچ جیہڑے ویلے وٹو تے کھرل پچھوں ہٹݨ لگے تاں کہیں نے انہاں کوں للکارا، ایندے وچ ݙو الفاظ ایسے ہن جیہڑے غیرت ݙیواوݨ کیتے چاٻک دا کم کریندن اس واسطے حذف نی کیتے۔
“اوہناں آکھیا، رائے جی تھانیاں تے ضلعیاں تے لڑائیاں نئیں ہوندیاں، توں اسانوں بار اچ کڈ دے، رب دا حکم ہویا تے وٹو باہلک اکھیا، تلوارِیں اساں بڑیاں مرسائیں”۔ (سعید بھٹہ صاحب)
وٹو، کھرل، جوئیے، فتیاݨے، ترہاݨے، ویہواݨ، جج، جنجوعے، سیال تے کئی برادریاں انہاں دے نال کھڑیاں ہن مگر انہاں دا آکھݨا ایہ ہئی کہ ضلعی ہیڈکوارٹر وچ لڑائی مشکل ہے، لہذا انہاں کوں کہیں میدان وچ کڈھو. ہک وار کہیں طرح انہاں کوں کھلی جگہ تے گھن آؤ تاں ول ساݙی تلوار زنی وی ݙیکھ گھنݨا۔
وٹو تے کھرل پچھوں ہٹ کے “نورے دی ݙل” نامی جگہ تے چلے گئے، باقی سپاہ وی اتھاں پہنچ گئی، پراݨے دور وچ دیسی بیج دی بدولت فصلاں دے قد انسانی قد توں اچے ہوندے ہن. ٻاجھری، جوار، ڳنا چھی توں ست فٹ تے کݨک چار فٹ تک اچی ہوندی ہئی جبکہ ایں علاقے دیاں جنگلی جھاڑیاں جنہاں کوں“وݨ” آہدے ہن، اوہ وی بندے دے لکݨ کیتے کافی ہوندیاں ہن۔
لارڈ برکلے دیاں فوجاں انہاں دا پیچھا کریندے ہوئے کھگھراں والے پل تک ونج پہنچیاں لیکن انہاں کوں کوئی مزاحمت کار کتھائیں وی نظر نہ آندا پیا ہئی. کوئی مسافر اتھوں گزرا تاں اونکوں کھرل سمجھ کے پکڑ گھدا گیا. دوران تفتیش اوں نے ݙسا کہ ساݙی تاں کھرلاں دے نال دشمنی ہے، تساں میکوں چھوڑ ݙیو تاں میں انہاں کوں تلاش کر کے ݙے سڳدا ہاں لیکن ایندے کیتے میکوں گھر توں پھرتیلیاں گھوڑیاں گھنݨے ہوسن. ایہ گھوڑی بھڄݨ وچ سست ہے، جے میں انہاں دی نظر وچ آ گیا تاں انہاں دے ہتھوں مارا ویساں ۔
برکلے دی اجازت ملݨ تے مُستا ناں دا ایہ بندہ سدھا نورے دی ݙل پہنچا تے او رائے صاحب کوں انگریزی فوج دی ساری پوزیشن سمجھا کے واپس نکل گیا. رائے صاحب دے حکم تے مجاہدین نے فصلاں تے جھاڑیاں نال لکدے چھپدے برکلے دی فوج دا گھیراؤ کر گھدا. ایں موقع تے رائے صاحب نے آکھا، بے جگری نال لڑنا شیرو، انگریز دی گولی کہیں کوں نہ لگسی، اگر کہیں کوں لڳسی تاں صرف میکوں، رائے احمد خان کھرل کوں، ول آکھا، جیہڑیاں گولیاں انگریزاں دیاں ہن او واء ورولیاں ہن۔
ستارہاں یا اٹھارہاں ستمبر دے ایں معرکے وچ برکلے دے چار کراݨی، پانچ رسالدر تے اسی سپاہی مارے گئے تاں اوہ پچھوں ہٹ گیا. اس دے بعد اگلا معرکہ ترے ݙینہ مسلسل چلا، برکلے نے اپݨی بھڄدی ہوئی فوج کوں کئی وار دوبارہ لڑݨ تے آمادہ کیتا مگر ہر وار منہ دی کھادی. مجاہدین توپاں دے سامݨے آئے بغیر پیادہ فوج تے گھڑ سواراں کوں گھات لا کے ماری ویندے ہن. ایں صورتحال وچ انگریزی فوج نے دستی بماں دا استعمال شروع کیتا مگر مجاہدین اچانک وار کر کے تیزی دے نال جگہ بدل گھندے ہن. ایہ جنگ نورے دی ݙل تک موقوف نی رہی بلکہ گشکوری دے جنگل سمیت ہڑپہ تک میدان جنگ بݨا ہویا ہئی جتھاں جتھاں تک لڑائی دی خبر پہنچتی اتھوں اتھوں لوگ میدان وچ لہندے چلے گئے تے فوجی چوکیاں تے حملے کریندے گئے. انگریزی فوج علاقائی نزاکتاں دے حساب نال مختلف جاہواں تے تعینات ہئی جنہاں دے نال جھڑپاں شروع تھیندے چلے ڳئے۔
ایں وݙے دائرے دے اندر ہک چھوٹا دائرہ ٻیا بݨا گھنو جیہڑا گوگیرہ، چیچہ وطنی، کمالیہ تے ول گوگیرہ دے گرد بݨدا ہے. ایں پنجاہ میل علاقے وچ تریہہ ہزار مجاہدین تے سرکاری نفری موجود ہئی، اس دے اندر ہک تریجھا چھوٹا دائرہ وی لاؤ جیہڑا گوگیرہ، گشکوری تے نورے دی ݙل دے گرد بݨدا ہے، ایں مرکزی دائرے وچ ترے ہزار توں زائد مجاہدین تے سرکاری نفری موجود ہئی تے اصل جنگ شدت دے نال ایں مرکزی دائرے وچ ہی برپا ہئی. ول باہر دے دائرے وچ زرا گھٹ تے اس توں باہر دے وݙے دائرے وچ مزید گھٹ، تاہم لڑائی تریہے دائریاں وچ شروع تھی چکی ہئی جیہڑی 16 ستمبر کوں رائے صاحب دی شہادت دے بعد وی جاری رہی تاہم مرکزی دائرے دی جنگ 21 ستمبر کوں ختم تھی گئی ہئی۔
زرداری دا انٹرویو
جمشید رضوانی صاحب دے والد صاحب خان رضوانی سئیں ٻہوں وݙے صحافی ہن. ٻہوں افسوس دی ڳالھ ھ جو اپݨے انٹرویو وچ ساؤتھ پنجاب تے پنجاب دی رٹ لاتی رہ ڳن تے سرائیکی قوم دی دلآزاری دا باعث بݨن. جمشید رضوا نی نے ہک اہم موقع ضائع کیتے سطحی تے عام قسم دے سوال کیتن، اے انٹرویو ٻہو. بہتر اندا،. وچ وی کیتا ونڄ سڳدا ہائی. لڳدا اینوے ھ جو ساؤتھ ساؤتھ دی رٹ لاتے چھڑی اپݨی نوکری پکی کرݨ دی کوشش کیتھ ھ تے سرائیکی قوم تے عوام دے توہین تے دلآزاری کیتی ھ تے او عوام کنو. معذرت کرن. عبید خواجہ صدر ا نٹرنیشنل سرائیکی کانگریس یو ایس اے
مجاھد الدین احمد شاه
احمد شاہ بہادر (Ahmad Shah Bahadur) مغل شہنشاہ ہئی، جیہڑا مغل شہنشاہ محمد شاہ دا بیٹا ہئی۔ مغل ٹبر نال تعلق ہائی۔ ہندوستان دا بادشاہ ہائی۔ thumb|احمد شاہ بہادر thumb|بادشاہ احمد شاہ بہادر
پی ٹی وی ملتان
پاکستان ٹیلی ویژن نے تمام صوبائی مراکز تے وفاقی دارالحکومت دی طرح ملتان وچ وی نشریاتی مرکز قائم کیتا اے جیہڑا خطہ سرائیکستان دے فنکاراں تے اتھوں دی ثقافت دی نمائندگی کریندے تے سرائیکی بولی وچ وی پروگرام پیش کریندے۔ پی ٹی وی ملتان مرکز دا افتتاح 2006ء وچ کیتا ڳیا تے نشریات دا آغاز 2008ء وچ تھیا۔
ابلیس تے آدم
thumb|شاہنامہ طہماسپ وچ ابلیس دی عکاسی
کائناتی امور وچ ابلیس دی حیثیت
ابلیس دا سجدے دے انکار توں پہلے ناں عزازیل ہئی. تے اے کائنات دے کئی امور وچ اللہ دی طرفوں نگران تے سربراہ مقرر ہئی تے اللہ دے نظام تکوین دا حصہ ہئی.
اختلافِ نیابت و خلافتِ زمین تے شرفِ اشرف المخلوقات، مابین ابلیس و آدم تے ابلیس دا سجدے توں انکار
ابلیس دی خواہش تے توقع دے برعکس اللہ نے آدمؑ کوں کائناتی تے زمینی امور وچ اپݨا نائب تے خلیفہ قرار ݙتا تے سب کوں آدمؑ دے سامݨے تعظیمی سجدے دا حکم ݙتا. ابلیس نے حسد تے رقابت وچ آ کے اللہ دے حکم دی تعمیل دی بجائے ضد تے تکبر دا مظاہرہ کیتا تے اللہ دے ایں فیصلے نال اختلاف کریندے ہوئے سجدے توں انکار کر ݙتا تے اوندی وجہ وی ݙس ݙتی کہ ایں منصب دا حقدار میں ہم تے تیݙا فیصلہ غلط اے. اللہ کوں ایندی اے بغاوت نا پسند آئی تے ابلیس ہمیشہ واسطے نافرمان تے مردود قرار پایا.
آدم و ابلیس دی جنگ
اللہ دی بارگاہ وچوں رد تھیوݨ توں بعد ابلیس نے تہیہ کیتا کہ او آدمؑ کولوں ہر حال وچ انتقام گھنسی. او ایں تاک وچ ریہا تے آدمؑ و حواؑ دی رہائش جنتِ عدن تک رسائی دا سوچݨ لگا جیندے واسطے مور تے نانگ اوندے چکر وچ آڳئے جنہاں کوں استعمال کر کے اوں نے جنت وچ حواؑ تک رسائی حاصل کیتی تے ممنوعہ درخت دے کول ونجݨ واسطے اکسایا تے اپݨا مکر دا ڄال سٹیا. بعد وچ حواؑ دے مسلسل آکھݨ تے آدمؑ و حواؑ ممنوعہ درخت کول ونج کے نافرمان تھی ڳئے تے جنت توں خارج تھی کے اسفل سافلین یعنی زمین تے سٹ ݙتے ڳئے. مگر ابلیس دا انتقام ختم نہ تھیا تے اوں نے آدمؑ دے بنی آدمؑ نال تا قیامت جنگ دا اعلان کر ݙتا. جیں توں حفاظت واسطے انساناں وچ انبیاءؑ مبعوث کیتے ڳئے.
ابلیس دی اللہ تعالٰی نال بغاوت
آدمؑ تے حواؑ نے اللہ کولوں مرافی منگ گھدی جیندے نال انہاں کوں جنت وچ واپس تاں نہ بھیجا ڳیا مگر انہاں دی خلافت برقرار رہی. اے ڳالھ ابلیس کوں گوارہ نہ ہئی لہٰذا اوں نے انسان کوں بھٹکاوݨ دا ہورا ڄال تیار کیتا تے غیرمرئی تخریبی نظام قائم کیتا. تے اللہ تعالٰی دی مشیت کوں قبول کرݨ دی بجائے اوندے نال بغاوت دا اعلان کر ݙتا تے جنگ دا اعلان کیتا. او جنگ اڄ وی جاری اے تے تا قیامت جاری رہسی.
رائے احمد خان کھرل
(لالہ صحرائی دی اردو لکھت توں ترجمہ، سرائیکی تلخیص و ترجمہ از اسماعیل بھٹہ)
محرم دی آمد دے نال ہی امامِ عالیشان دی لازوال داستانِ شجاعت دا پیغام بیان کیتا ویندا ہے کہ ظلم دے سامݨے سر جھکاوݨا حرام ہے، ایہ آکھݨا آسان ہے تے اس تے عمل کرݨا مشکل نی فقط جان لیوا ہے، ایں ڳال کوں علامہ اقبالؒ نے ایویں بیان کیتا ہئی:
کہ دانم مشکلات لاالہ را؎
ول جیہڑا ایں مشکل تے قابو پا گھنے اونکوں مرد آکھا:
قبائے لاالہ رنگیں قبا است
کہ بر بالائے نامرداں دراز است؎
امام حسین علیہ السلام دی سنت کوں ہر کہیں نے اپݨی اپݨی اہلیت دی بنیاد تے سمجھا تے قبول کیتا لیکن کوئی ایسا نہ نکلا جیہڑا سید الشہداء دی مثل کربلا جیہے میدان وچ کھڑا تھیندا بجز میݙے اس ممدوح دے جس ٹھیک ک سو اکسٹھ سال پہلے راوی دے کنارے اٹھݨ والے طوفانِ جبر دے سامݨے انکار دا ایسا علم بلند کیتا کہ کارل مارکس وی داد ݙتے بغیر نہ رہ سکا تے جݙݨ ایہ داستان بہادر شاہ ظفر تک پہنچی تاں انہاں نے وی اینکوں خوب سراہا۔ (ڈیلی ٹریبیون، اکیڈمی آف پنجاب نارتھ امریکہ)
لارڈ نے شہید دے پتر محمد خان کوں ملاقات دا پیغام بھیجا جینکوں رد کر ݙتا گیا، ول اوں نے دوبارہ اکھوا بھیجا، آؤ اساں راوی کوں آباد کرݨا چاہندے ہیں، ایں واسطے ہک ملاقات ٻہوں ضروری ہے۔
محمد خان جیہڑے ویلے گوگیرہ بنگلہ پہنچے تاں ہک سرکاری اہلکار نے انہاں دا رستہ روک کے آکھا، بھاہ تے پاݨی ہک ساتھ نی رہ سڳدے، شیر تے نہر دی کوئی دوستی نی، ول آپ دا کیویں آوݨا تھیا؟
محمد خان نے ݙسیا کہ لاٹ صاحب نے صلح دا پیغام بھیجا ہے، ہک میݙے پیش تھیوݨ نال راوی دا امن بحال تھی ونجے تاں کوئی حرج نی، دست درازی اساں نی، انہاں دے بھائی نے شروع کیتی ہئی، ہݨ ایہ امن چاہندے ہن تاں انہاں دی ڳال وی سݨ گھنݨی چاہیدی اے۔
اہلکار نے آکھا، اساں روزی روٹی دے چکر زدہ تے غلامی دے زخم خوردہ لوگ تہاݙے وقار کوں ݙیکھ کے اپݨے زخم سی گھندے ہیں، کوشش کرݨا، دو آبے دا سر نہ جھُکے، میکوں تساں کولوں بس ایہا ہک توقع ہے، محمد خان نے اپݨے شملہ دار سر کوں اثبات وچ جنبش ݙتی، ݙوہیں مٹھیاں بھینچیاں تے تمکنت دے نال چلدا ہویا کمشنر آفس وچ داخل تھی گیا۔
لارڈ نے اپݨے سامݨے ایں تنومند جوان کوں ݙٹھا تاں حیرت نال ݙیکھدا رہ گیا، بلکل اوں طرح جیویں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پہلی واری جݙݨ اوندے پیؤ کوں ݙٹھا ہئی تاں اوہ وی اس دی نظراں وچ اٹک گیا ہئی۔
قصہ رائے صاحب تے رنجیت سنگھ دا
مہاراجہ رنجیت سنگھ ملتان دا دورہ کر کے واپس لاہور ویندا پیا ہئی تاں اوں نے سیّدوالہ وچ وی ہک پڑاؤ سٹا تاکہ وسطی علاقے دے عمائدین نال وی ہک ملاقات کیتی ونجے، رنجیت سنگھ نے عمائدین تے ہک طائرانہ نظر سٹی تاں سڄی طرف کھڑے سردار تے ونج کے اس دی نظراں ٹھہر گئیں، مہاراجہ سب دے بارے وچ پوچھدا ویندا ہئی، ایہ کون ہے، اوہ کون ہے تے معتمد اونکوں سب دا تعارف ݙیندا ویندا ہئی ، ول پچھا ایہ جوان کون ہے؟ اس دے بارے وچ زرا تفصیل نال بیان کرو، معتمد نے ݙسیا کہ ایہ اس علاقے دے حاکم تے اس پرگنہ دے والی صالح خان کھرل دا بھتریجا، رائے احمد خان کھرل ہے۔
رائے صاحب دے آبا ؤ اجداد سیاسی طور تے مغل سلطنت دے نال وابستہ ہن، گوگیرہ دی جاگیر انہاں کوں اورنگزیب عالمگیر نے الاٹ کیتی ہئی، گزشتہ ݙیڈھ صدی توں او اس علاقے دے رئیس تے سردار ہن، رنجیت سنگھ کوں خطہ پنجاب وچ زیادہ مزاحمت دا سامݨا اس واسطے نہ ہئی کہ اس دے پیش رو درانیاں دے دور توں اہل پنجاب بالخصوص اہل لاہور بہت تنگ ہن، رنجیت سنگھ اݨ پڑھ ہووݨ دے باوجود بہت معاملہ فہم انسان ہئی، اس تلوار نال وی کم کڈھا لیکن بیشتر جگہ اوں نے بات چیت، خوش اخلاقی تے دوستانہ طرز عمل نال فتح پاتی ہئی، ماضی وچ رائے صاحب دے خاندان دی سکھاں نال وی کجھ جھڑپاں تھیاں ہن تاہم رنجیت سنگھ دی ایہ بیٹھک اس حال وچ برخواست تھئی کہ اس مجلس وچ اوں نے رائے احمد خان کھرل کوں اپݨی سیاسی حکمت عملی دے تحت اپݨا پگڑی بدل بھرا بݨا گھدا ہئی، ایہ تعلق زبانی جمع خرچ نہ رہا بلکہ مہاراجہ نے ایں تعلق کوں خوب اچھی طرح نال نبھایا ہئی، سکھا شاہی دور دے مقامی اہلکار وی اپݨی نوکریاں بچاوݨ کیتے، زمین جائداد، مال مویشی تے لڑائی بھڑائی دے معاملات وچ رائے صاحب دا عمل دخل تے فیصلہ منیندے ہن۔
سعید بھٹہ صاحب لکھدے ہن کہ سکھا شاہی راج وچ ڳاں دا ذبیحہ ممنوع ہئی لیکن موضع کانڈیوال، تحصیل لالیاں، ضلع چنیوٹ، دے ہک رئیس گھراݨے نے اپݨی شادی دی دعوت وچ ست ڳاواں کٹھیاں کوہ ݙتیاں، ایہ قوم دے “نسوآݨے” سݙیندے ہن، سرکاری اہلکاراں نے پرچہ درج کر کے انہاں کوں خوشاب دی جیل وچ سٹ ݙتا، رنجیت سنگھ نے آرڈر کر ݙتا کہ تیل تے لکڑیاں کٹھی کر کے انہاں سب کوں تیلی ݙکھا ݙیو، نسوآݨے رحم دی اپیل کیتے کوشاں ہن، کہیں نے ݙسیا کہ رائے احمد خان دے علاوہ اتنا سخت آرڈر کوئی نی ٹال سڳدا۔
متاثرین دی عورتاں نے آ کے رائے صاحب کوں گھیر گھدا، کہیں نے بھرا، کہیں نے شوہر، کہیں نے پتر دا رووݨا رویا تاں رائے صاحب نے آکھا، ٹھیک ہے ول جلدی چلو، کتھائیں ایویں نہ تھیوے کہ سکھڑے اتنے سارے بندیاں کوں ساڑ ہی ݙیون، اسوقت دی سرائیکی زبان وچ ایہ کل سات ویہاں آدمی ہن، یعنی ہک سو چالیس افراد۔
رائے صاحب دی عادت ہئی کہ جݙݨ کہیں کوں کوئی خاص ڳال آکھݨی ہوندی تاں بغلگیر تھی کے آہدے ہن، ایں انداز وچ رتنو ناں دے باہمن وزیر کوں کہا کہ ساݙے ایہ بندے چھوڑ ݙے، وزیر نے آکھا، نہ جناب مہاراجہ دا بہت سخت آرڈر ہے کہ انہاں کوں ساڑ ݙیو۔
رائے صاحب نے جیل خانے دی چابیاں منگیاں تاں وی اوں نے اوہا ڳال دہرائی کہ مہاراجہ دا سخت آرڈر ہے، اس تے رائے صاحب نے سختی نال آکھا تاں اوں نے چاٻیاں ݙے ݙتے، رائے صاحب نے جیل دا تالا کھلوا کے آکھا جیہڑے نسواݨے ہن اوہ سب باہر آ ونجن، سب لوگ رہا تھی گئے، اوہ موتیاں والا راجہ، موتیاں والا راجہ دا نعرہ لیندے باہر چلے گئے، کہیں نے آکھا، سٹھ دے قریب بندے حالی وی اندر ہن، رائے صاحب نے آکھا سب نکل ونجو، انہاں قیدیاں نے آکھا اساں دیگر جرائم دے تحت عمر قید وچ ہیں تے نسواݨے نی، رائے صاحب نے آکھا، ونجو تساں وی نکل ونجو، میں ڄاݨاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ ڄاݨے، ایویں ساری جیل خالی کر ݙتی۔
رائے صاحب جیہڑے ویلے لاہور پہنچے تاں مہاراجہ نے آکھا، کھرل صاحب ایہ بہت برا کیتا جیہڑا تساں نسواݨے چھوڑ ݙتے، ہݨ ایندی ݙنڈ بھرنی پوسی، رائے صاحب نے آکھا جیہڑی ݙنڈ لیندے وے لاؤ، مہاراجہ نے چار ہزار دا جرمانہ رکھا، ایں وقت دے پنج لکھ روپے دے برابر ہن تاں چار ہزار پورے علاقے توں وی کٹھے نہ تھی سڳدے ہن، رائے صاحب نے رنجیت دے محل وچ نوکر بھیڄا تے مہاراݨی توں چار ہزار روپے منگوا گھدے۔
سچائی دی اہمیت
سگمنڈ فرائڈ آہدے "جیہرلے میں آپنڑیں بالاں کوں پریاں دے قصے کہانڑیاں سنڑویندا ہم تاں او میں توں پچھدے ہن "ابو اے کہانڑی سچی ہے؟" تے جیہرلے میں انھاں کوں اے ڈسیندا ہم جو اے سچی کینی تاں انھاں دے چہرے تیں انڑ بھاندے جذبات نشابر تھیندے ہن، انھاں کوں ایویں محسوس تھیندا ہا جو انھیں نال ناانصافی کیتی گئی اے، مذہبی لوکاں دا بالاں توں کم ودھیا لاتھا ہوندے کیونکہ عقائد دیاں پریاں دیاں کہانڑیاں تیں تقدس دا ملمع چڑھیا لاتھا ہوندے۔ ایں سانگے مدتاں توں عقائد کوں انسانی فکر تے تجربے دی ترکڑی اچ تولنڑ دی اجازت نئیں ڈتی گئی، عقائد دی نفسیاتی وجوہات گولنڑ نکلوں تاں پتہ لگدے جو انسان کوں تحفظ دی لوڑھ ہوندی ہے جیہرا اوکوں خدا دا تصور دان کریندے اینکوں مختلف خطرات دے خوف توں بچیندے، چنگائی تے برائی دا ہک پیمانہ وی ڈیندے اتے زندگی دی ناانصافیاں دا مرنڑ دے بعد ازالہ وی کریندے۔ کائنات دی ابتداء بُت تے روح دے رشتے اتے زندگی دے بئے مشکلیں دا حل وی ڈیندے، ایندے نال انسان کوں بہوں سارے سوالیں دے بنڑیے بنڑائے جواب وی مل ویندن(جیندے واسطے انھاں کوں محنت، ریسرچ اتے سر کھپائی نئیں کرنڑی پوندی) ایں سانگے لوک مذہب اچ گوشہ عافیت اتے سکون محسوس کریندن۔مظہر حسین
رائے احمد خان کھرل
قصہ رائے صاحب تے رنجیت سنگھ دا
مہاراݨی نے رنجیت سنگھ کوں ݙسیا کہ اج تہاݙے بھرا کوں پیسیاں دی طلب ہئی تے چار ہزار اونکوں بھجوا ݙتے ہن، سویرے جیہڑے ویلے دربار وچ جرمانہ پیش کیتا گیا تاں مہاراجہ نے آکھا، ایہ عجیب ڳال ہے کہ جرمانہ وی ہݨ میݙے ہی گھر توں ادا تھیسی، رائے صاحب نے آکھا، تیݙے میݙے گھر کوئی ݙو تاں نی، ایہا تاں ہک سانجھ ہے، بس تیݙا حکم پورا تھیوݨا چاہیدا ہئی، اوہ جیویں کیویں پورا کر ݙتے ، مہاراجہ ایں ڳال تے کھل پیا تے آکھا، اتھاں راج تاں ول کھرلاں دا ہی تھیا ناں، اساں تاں ایویں ہی بیٹھے ہیں، مہاراجہ نے رائے صاحب کوں رخصت کریندے وقت انہاں دے مصاحباں کیتے پنجیہہ پنجیہہ روپے نذرانے دا اعلان کیتا تے رائے صاحب کوں سونے دے کنگݨ تے اطلس دی پوشاک پیش کیتی۔
احوال رائے صاحب دے آبائی علاقے دا
دریائے راوی لاہور توں خطہ ملتان دی طرف وہندا ہے ایں لحاظ نال دریا دے کھٻے کنارے تے نیلی بار دا علاقہ ہے جس وچ اوکاڑہ، پاکپتن تے ساہیوال آندے ہن، ایہ علاقہ اس وقت ملتان ڈویژن وچ ہئی، ہݨ ایہ ساہیوال ڈویژن وچ ہے، دریا دے سڄے کنارے تے اس وقت دا لائیلپور تے موجودہ فیصل آباد ڈویژن واقع ہے جس وچ تھانہ باہلک، تاندلیانوالہ تے سمندری دا شہر قابل ذکر ہن اینکوں ساندل بار آہدے ہن۔
اوکاڑہ توں فیصل آباد روڈ تے ویہہ کلومیٹر تے بنگلہ گوگیرہ واقع ہے جیہڑق اسوقت انگریز سرکار دے ڈسٹرکٹ منٹگمری دا ہیڈکوارٹر ہئی تے اس دے بالمقابل دریا دے اس پار موضع جھامرہ ہے جیہڑا رائے احمد خان تے کھرلاں دا آبائی مسکن ہئی، انگریز اتھاں آ گئے تاں وسیب وچ امن دا دور وی لگا گیا تے سب کجھ سر دے بھار تلے آ ڈٹھا، اس دوران رائے صاحب اپݨے قبیلے والیاں نال مزاحمت دی صلاح کریندے رہے مگر وݙیاں دا آکھݨ ہئی کہ حالی ایں لڑائی دا وقت نی آیا، جݙݨ وقت آسی تاں جم کے لڑسوں۔
نارمن جی بیرئیر نے جان بمیز دے حوالے نال لکھا ہے:
“There was no law in the Punjab in those days. Our instructions were to decide all cases by the light of common sense and our own sense of what was just and right.”
پروفیسر سعید بُھٹہ صاحب (رچناوی سرائیکی وچ) لکھدے ہن:
“گورے دی کامن سینس تے آزاد بندے دی سینس وچ لکھاں کوہاں دے پاڑے ہن، اوہدی کامن سینس ایہا ہا کہ ایس دیس وچوں دولتاں دے ڈھگ اکٹھے کیتے ونجن تے ایس کان غلاماں دی کنھی اتے گوڈا اینج منڈھیا ہا کہ ہر گل اتے آکھن جیہڑی نیت امام دی اوہا اساڈی”۔
قصہ رائے صاحب تے لارڈ برکلے دا
اس مقصد کیتے انگریز نے تحصیلداراں، پٹواریاں تے تھاݨیداراں کوں اندھے اختیار ݙے رکھے ہن تاکہ لوگاں کوں دبا کے رکھیج سگے ، انہاں دے اتے انگریزاں دا ہک اسکاٹش افسر اسسٹنٹ کمشنر لارڈ لیوپولڈ اولیور فزرڈنگ برکلے اس علاقے وچ خصوصی طور تے تعینات ہئی تاکہ اتھوں دے وسائل توں مرکز کوں بھرپور فائدہ پہنچایا ونج سگے، برکلے دا پیؤ ہنری جیمز بریلی دے کلکٹر آفس وچ ہیڈ کلرک ہئی، لارڈ برکلے 1829 وچ بریلی وچ ہی پیدا تھیا، 1830 وچ اینکوں بپتسمہ ملا تے 1857 وچ اٹھاویہہ سال دی عمر وچ اوہ گوگیرہ دا لارڈ متعین تھیا۔
رائے صاحب تے لارڈ برکلے دا پہلا ٹاکرا اوں وقت تھیا جݙݨ برکلے انہاں دے روحانی پیشوا دی گھوڑی چھک کے آیا ہئی، اوں گھوڑی دی پھرتی تے رنگت بیمثال ہئی، اوہ صاحب گھوڑی ویچݨ تے راضی نہ تھئے تاں اوں نے چھک گھدی، رائے صاحب نے اس توں گزارش کیتی کہ ساݙے بزرگ دی گھوڑی واپس کر ݙتی، جݙݨ برکلے نہ منا تاں اونکوں چار ہزار روپے دے عوض خریدݨ دی پیشکش وی کیتی مگر اوہ ول وی نہ منا۔
سعید بُھٹہ صاحب لکھدے ہن:
“اخیری کردیاں کردیاں احمد خان نوں وی جوش آیا بھئی ایس لڑائی اچ اساڈے ساندڑ بار دا حصہ وی ہونا چاہی دا، کیہ آکھسن، ایہہ نئیں لڑدے تے دوآ لوک لڑدا پیا ہے”۔
لارڈ برکلے نے آکھا، رائے صاحب میکوں دلی کیتے بندے تے گھوڑے ہر صورت وچ درکار ہن، اس دے بدلے وچ تہاکوں لندن توں وݙا اہم سرکاری اعزاز گھن کے ݙیساں ۔
رائے احمد خان نے جواب ݙتا:
“اساں کݙہیں وی، کہیں وی حال وچ اپݨے گھوڑے، عورت تے زمین کہیں دے حوالے نی کریندے”۔
رائے صاحب، انہاں دے دوست سارنگ فتیاݨہ تے دیگر ساتھی، لارڈ برکلے کوں صاف جواب ݙے کے واپس اپݨے گاؤں جھامرہ چلے آئے لیکن کجھ ݙینہاں بعد ہک نویں تے اینجھی گھمبیر صورتحال پیدا تھی گئی کہ رائے صاحب کوں سرکار دے خلاف ہتھیار چاوݨا پئے ڳیا۔
گوگیرہ دے اردگرد نیلی بار تے ساندل بار وچ لارڈ برکلے دی چیرہ دستیاں ودھدے ویندے ہن ، اتھوں دے لوگاں دا روزگار ݙو ترے بڑی حرفتاں دے نال منسلک ہئی جس وچ زمیندار، کسان مزدور، خدمتگار طبقہ تے مال مویشی پال کے ویچݨ والے شامل ہن، سیدوالہ تے گوگیرہ ایں اعتبار نال علاقے وچ اناج، اجناس تے دیگر ضروریات دی مرکزی منڈی وی ہئی، ایہ سارے طبقے ہی انگریز دے خلاف ہن لیکن اپݨے عہد دی سپر پاور دے نال ٹکر گھنݨ دی ہمت کہیں وچ نہ ہئی، انہاں وچ لوہار وی ہن جیہڑے زرعی آلات تے ہتھیار بݨاوݨ دے ماہر ہن، دیگر لوگ جنہاں کوں عرف عام وچ کمی آکھا ویندا ہے، اوہ وی ہتھیاراں دے استعمال توں بے بہرہ نہ ہن، عام لوگ جیہڑے مال مویشی پال کے گزارا کریندے ہن، لڑائی بھڑائی وچ اوہ وی چست ہن جبکہ سردار طبقہ مالی تے دیگر وسائل نال مالا مال ہئی، لیکن اس دے باوجود سرکاری تقاضیاں دے سامݨے انکار دی مجال یا مقابلے دا حوصلہ کہیں وچ نظر نہ آندا ہئی، اس سلسلے وچ ہر کہیں دیاں نظراں رائے صاحب دی طرف ہی اٹھدیاں ہن۔
رائے صاحب جیہا آزاد منش شخص جس اپݨے علاقے تے لوگاں دے مفاد کیتے ہمیشہ دربار سرکار وچ اپݨی ڳال منوائی ہݨ اوہ تھاݨہ کچہری تے سرکاری نظام وچ کافی بے وس نظر آندے ہن، انہاں مشکلات تے ملک وچ انگریزاں دے خلاف اٹھدی ہوئی مزاحمت کوں ݙیکھ کے رائے صاحب وی مزاحمت دا فیصلہ کر چکے ہن۔
انگریز نے ݙاہ سال دے اندر پنجاب تے وسیب وچ پنجویہہ جیلاں تے تھاݨہ کلچر قائم کیتا تاکہ جیہڑا سر چاوے اس دا سر نیہوایا ونج سکے، اس دے عملی مظاہرے جا بجا تھیندے پئے ہن ، نیلی بار وچ اس دا وݙا مظاہرہ اس وقت تھیا جیہڑلے تعلقہ سبوکا دی جوئیہ برادری نے مالیہ تے لگان وصول کرݨ والے سرکاری عملے کوں انگریز دی مرضی دا بھاری معاملہ ݙیوݨ توں انکار کر ݙتا، اس دی پاداش وچ انہاں کوں “نابر” یعنی باغی قرار ݙے کے پکڑ دھکڑ دا سلسلہ شروع تھی گیا۔
قصہ گشکوری دی جنگ دے آغاز دا
جنرل منٹگمری نے لارڈ برکلے کوں خصوصی ہدایات بھیجیاں:
“اس توں پہلے کہ ایہ بغاوت پنجاب بھر وچ سرایت کر ونجے اینکوں اتھائیں کچل ݙیو”۔
ایں حکمنامے دے بعد اہلکاراں دے ہتھ جو کجھ وی لگا، انہاں سب عورتاں، ٻالاں تے مال مویشیاں کوں ہکل کے اوہ بنگلہ گوگیرہ گھن گئے تے جیل وچ بند کر ݙتا۔
اس موقع تے جھامرے دے قریب پتݨ تے ہک اجلاس تھیا جس وچ وٹو برادری نے سیّدوالہ پولیس اسٹیشن تے حملہ کرݨ دا مشورہ ݙتا لیکن رائے صاحب نے ایہ آکھ کے منع کر ݙتا کہ اتھاں پیٹ کی خاطر نوکری کرݨ والے چند اپݨے ہی لوگ ہوسن جیہڑے مارے ویسن ، اس وچ انگریز دا کیا ویسی ؟ کم اوہ کرو جیہڑا انگریز دا تابوت ثابت تھیوے…!۔
ول 26 جولائی 1857 دی رات رائے صاحب نے ہک بھاری دستے نال گوگیرہ جیل تے حملہ کیتا تے تمام باغیاں کوں رہا کرکے گھن گئے، انہاں مجاہدین دے علاوہ قیدی وی بے جگری نال لڑے، اس مقابلے وچ انگریز دے پوݨے چار سو سپاہی مارے گئے تے رائے صاحب خود وی زخمی تھئے، اس معرکے دے بعد سب لوگ راوی دے جنگلات وچ روپوش تھی گئے۔
قصہ لارڈ برکلے ولوں رائے صاحب دے گھر والیاں کوں یرغمال بݨاوݨ دا
لارڈ برکلے نے ہک چال چلی تے رائے صاحب دے اہل خانہ کوں یرغمال بݨا کے گوگیرہ گھن گیا، ایہ اطلاع ملݨ تے رائے صاحب نے گرفتاری ݙے ݙتی لیکن وٹواں تے دیگر قوماں دے احتجاج نال عام سماج وچ وی شورش بلند تھیوݨا شروع تھی گئی، ڈر ہئی کہ بغاوت ہک نواں رخ اختیار کر ویسی تے ڳال گلی محلیاں تک ودھ ویسی اس واسطے رائے صاحب کوں رہا کر ݙتا گیا، رہائی دے بعد رائے صاحب تے انہاں دے مجاہدین نے کمالیہ، چیچہ وطنی تے ساہیوال تک دا سارا علاقہ گوریلا کاروائیاں نال ترے مہینے تک متاثر کیتی رکھا، ول ہک فیصلہ کن جنگ دا منصوبہ ترتیب ݙتا۔
کارل مارکس تے رائے صاحب
کارل مارکس برصغیر وچ برطانیہ دی پالیسیاں تے نظام تے امریکی اخبار “نیویارک ڈیلی ٹریبیون” وچ مسلسل مضامین لکھدا پیا ہئی جیہڑے مارکسزم دے نیٹ آرکائیو تے وی موجود ہن، مارکس 1857ء دی جنگ آزادی تے وی نظر رکھے ہوئے ہئی، رائے صاحب دی اس جدوجہد کوں مارکس وی نظر انداز نہ کر سڳا، اس اپݨے ہک مضمون وچ لکھا کہ “پنجاب وچ انگریزاں کیتے مجاہدین دی طرفوں ہک نویں مشکل کھڑی تھی گئی ہے جس نال پچھلے اٹھ ݙینہاں توں ملتان توں لاہور تک آمدورفت دا راستہ بند تھی ڳئے تے انہاں لوگاں نے انگریز دے سارے رابطے ختم کر ݙتے ہن جیہڑے انگریزاں کیتے سخت تشویش دا باعث بݨ چکے ہن”۔
وسیب دے علاقیاں وچ انگریز دے خلاف تحریک دا آغاز
لارڈ برکلے، جیہڑا کل تک دہلی دی مدد کرنے وچ جانفشانی نال جتا ہویا ہئی، ہݨ اینکوں اپݨا علاقہ قائم رکھݨ کیتے مدد دی سخت ضرورت پے چکی ہئی. برکلے دی درخواست تے علاقے دی صورتحال ݙیکھ کے ملتان تے لاہور توں ݙاہ عدد فوجی دستے گوگیرہ روانہ تھئے جنہاں دی کمان ایہ افسران کریندے پئے ہن۔
جبکہ انہاں دی پشت تے ایہ چار وݙے افسران وی موجود ہن۔
اتنی وݙی کاروائی دی ضرورت این واسطے پیش آئی کہ انہاں ترے مہینے وچ ایہ بغاوت کمالیہ، پنڈی شیخ موسٰی، سیدوالہ، ہڑپہ، چیچہ وطنی، تلمبہ، سرائے سدھو، شورکوٹ، جھملیرا، ساہوکا، پاکپتن، قبولہ تے بہاولنگر دے پاس وہندے ہوئے دریائے ستلج دے کناریاں تک پھیل گئی ہئی، جیندے وچ کم و بیش سوا لکھ مجاہدین شامل ہن. گوگیرہ دی اپݨی آبادی تقریباً ترے لکھ ہئی تے ملتان تک دی کل آبادی تقریباً ݙاہ لکھ دے قریب ہئی. جیندے وچوں بڑی تعداد وچ مجاہدین نکل کے سامݨے آندے پئے ہن تے تحریک دن بدن زور پکڑیندی ویندی ہئی۔
جولائی دے بعد اگست تے ستمبر وچ وی ایہ چھاپہ مار کاروائیاں جاری ہن، ایں دروان لڑائی دا دائرہ مؤثر بݨاوݨ کیتے علاقے دے سرداراں نال رابطے وی جاری ہن. ایں سلسلے وچ مراد فتیاݨے دے بھرا بہاول فتیاݨہ نے بہاولپور دے ہک معروف نواب کوں ہک لکھ مجاہدین کیتے اسلحہ تے مالی امداد کیتے خط لکھا، نواب نے امداد کیا کرنی ہئی، الٹا اوہ خط گھن کے گورنر کوں ݙے ݙتا جیہڑا پنجاب سیکریٹیریٹ دے آرکائیو ڈیپارٹمنٹ وچ محفوظ ہے۔ (اکیڈمی آف پنجاب، نارتھ امریکہ)
انگریزاں دی تازہ جمع شدہ فوجی طاقت کوں ݙیکھدے ہوئے جیں مجلس وچ انگریزاں دے نال باقاعدہ فیس ٹو فیس میچ لاک شروع کرݨ دا فیصلہ تھیا اوندے وچ کمالیے دے سرفراز کھرل تے دیگر بہت سارے سردار شامل ہن. رائے صاحب واپس جھامرے آئے تے حملے کیتے دریا پار لہوݨ دی تیاری کرݨ لگے جبکہ سرفراز کھرل تے جیوے خان مخبری کرݨ رات گئے بنگلہ گوگیرہ وچ ڈپٹی کمشنر دے کول پہنچ گئے۔
ڈپٹی کمشنر گوگیرہ الفنسٹون نے کمشنر ملتان میجر ہملٹن کوں لکھا:
جیویں کہ میں پہلے ݙس چکا ہاں، احمد خان دی سربراہی وچ گوگیرہ جیل توڑی گئی ہے، ایں موقعے تے قیدیاں دیاں جاناں دا خاطر خواہ نقصان تھیا، میں برکلے کوں ویہہ گھڑ سواراں دے نال احمد خان دے پچھوں روانہ کیتا ہئی تاکہ اوہ اینکوں راوی پار کرݨ توں پہلے پکڑ آئے لیکن برکلے دا جواب آیا کہ اوہ راوی پار کر چکا ہے، ول اوں نے خود گرفتاری ݙتی تے آکھا کہ اوہ تاج برطانیہ دا وفادار نی بلکہ اوندی وفاداری مغل شہنشاہ دے نال ہے۔
ڈپٹی کمشنر نے مزید لکھا کہ کمالیہ دے سرفراز کھرل رات گئے میکوں ملݨا چاہندے ہن، انہاں دا آکھݨا ہئی کہ انتہائی اہم اطلاع ݙیوݨی ہے. ملݨ تے اوں نے ݙسا کہ راوی دے سب سردار میݙے کول مدد حاصل کرݨ کیتے جمع ہن تے اوہ ہک جمِ غفیر دے نال ہک وݙی بغاوت برپا کرݨ والے ہن۔
قصہ رائے صاحب دے انگریزاں تے حملے دا
اݙوں رائے صاحب نے ملاحواں کوں آکھا، ساریاں بیڑیاں ملنگ والے پتݨ تے چھک آؤ، سارنگ نے آکھا، رائے جی، سامݨے توپاں ہن، انگریز جھامرے کوں مونج دی طرح کٹ کے پھوگ بݨا ݙیسن ، ایویں ہی تحفظات چند دیگر ساتھیاں دے وی ہن، ادھی رات دا وقت ہئی، سارنگ دے جواب وچ رائے صاحب نے مجاہدین کوں آکھا، سب توں پہلے میݙا پتر اللہ داد کشتی تے سوار تھیسی، ول میں، تاکہ کل کوں تساں ایہ نہ آکھو کہ رائے جی نے بیکار وچ سب کوں مروا ݙتا تے خود کنارہ کر گئے. لائیلپور دے قریب توں رڑاݨے گراں دی جج قوم وی انہاں دی حلیف ہئی، شیرخان جج نے آکھا، رائے جی، ایہہ چھوکرا کوئی لوہے دا تاں ہے کوئی نہ جیہڑا توپ دا وار روک گھنسی ، اساں سارے جج ایں پتݨ تے لڑ مرسوں تے زندگی بھر ایہ ججاں والا پتݨ سݙویسی، ایہ آکھ کے شیرے جج نے اللہ داد کوں ٻیڑی توں لہا ݙتا۔
محرم دی پنج تے 16 ستمبر 1857ء دی رات جیہڑے ویلے بنگلے پہنچ کے مجاہدین نے حملہ کیتا تاں انگریز وی مقابلے کیتے تیار بیٹھا ہویا ملا، گوگیرہ جیل ٹُٹݨ دے بعد اوہ ہمیشہ الرٹ رہندا ہئی، اوں نے سامݨے توں توپ چلوا ݙتی، سو گولیاں دا بارود اوندے وچوں کٹھا نکلدا ہئی. توپ چلاوݨ والا مسلمان ہئی تے اوں نے رخ زرا اچا رکھا تے بارود سراں دے اتوں درختاں تے ونج پیا. آہدے ہن کہ درختاں وچ بھاہ لگ گئی ہئی۔
بُھٹہ صاحب لکھدے ہن:
“مڑ انگریجاں سیٹی کیتی بھئی نیویں کر، جیس ایلے اوس نیویں کیتی تے مڑ اوس بھوئیں دے نال رلا دتی، چار بندے اوتھے مرا کے، وٹو تے کھرل چل پئے، کسے آکھیا او دھی یاویوں تسیں تاں کُوڑے ہو، تسیں آہدے ہائے اسیں سارنگ، وریام بھروانے مارے، لعل کمیر فتیانے مارے، ہک تُپکڑی چھٹی ہے تے اوس توں چل پئے ہو”۔
توپچی دا احسان ہئی کہ اوں نے ݙو مس فائر کر کے سنبھلݨ دا بہترین موقع ݙے ݙتا لیکن جیہڑے وقت فائر سدھا تھیا تاں چار بندے شہید تھی گئے. ایں صورتحال وچ جیہڑے ویلے وٹو تے کھرل پچھوں ہٹݨ لگے تاں کہیں نے انہاں کوں للکارا، ایندے وچ ݙو الفاظ ایسے ہن جیہڑے غیرت ݙیواوݨ کیتے چاٻک دا کم کریندن اس واسطے حذف نی کیتے۔
“اوہناں آکھیا، رائے جی تھانیاں تے ضلعیاں تے لڑائیاں نئیں ہوندیاں، توں اسانوں بار اچ کڈ دے، رب دا حکم ہویا تے وٹو باہلک اکھیا، تلوارِیں اساں بڑیاں مرسائیں”۔ (سعید بھٹہ صاحب)
وٹو، کھرل، جوئیے، فتیاݨے، ترہاݨے، ویہواݨ، جج، جنجوعے، سیال تے کئی برادریاں انہاں دے نال کھڑیاں ہن مگر انہاں دا آکھݨا ایہ ہئی کہ ضلعی ہیڈکوارٹر وچ لڑائی مشکل ہے، لہذا انہاں کوں کہیں میدان وچ کڈھو. ہک وار کہیں طرح انہاں کوں کھلی جگہ تے گھن آؤ تاں ول ساݙی تلوار زنی وی ݙیکھ گھنݨا۔
وٹو تے کھرل پچھوں ہٹ کے “نورے دی ݙل” نامی جگہ تے چلے گئے، باقی سپاہ وی اتھاں پہنچ گئی، پراݨے دور وچ دیسی بیج دی بدولت فصلاں دے قد انسانی قد توں اچے ہوندے ہن. ٻاجھری، جوار،  ڳنا چھی توں ست فٹ تے کݨک چار فٹ تک اچی ہوندی ہئی جبکہ ایں علاقے دیاں جنگلی جھاڑیاں جنہاں کوں“وݨ” آہدے ہن، اوہ وی بندے دے لکݨ کیتے کافی ہوندیاں ہن۔
لارڈ برکلے دیاں فوجاں انہاں دا پیچھا کریندے ہوئے کھگھراں والے پل تک ونج پہنچیاں لیکن انہاں کوں کوئی مزاحمت کار کتھائیں وی نظر نہ آندا پیا ہئی. کوئی مسافر اتھوں گزرا تاں اونکوں کھرل سمجھ کے پکڑ گھدا گیا. دوران تفتیش اوں نے ݙسا کہ ساݙی تاں کھرلاں دے نال دشمنی ہے، تساں میکوں چھوڑ ݙیو تاں میں انہاں کوں تلاش کر کے ݙے سڳدا ہاں لیکن ایندے کیتے میکوں گھر توں پھرتیلیاں گھوڑیاں گھنݨے ہوسن. ایہ گھوڑی بھڄݨ وچ سست ہے، جے میں انہاں دی نظر وچ آ گیا تاں انہاں دے ہتھوں مارا ویساں ۔
برکلے دی اجازت ملݨ تے مُستا ناں دا ایہ بندہ سدھا نورے دی ݙل پہنچا تے او رائے صاحب کوں انگریزی فوج دی ساری پوزیشن سمجھا کے واپس نکل گیا. رائے صاحب دے حکم تے مجاہدین نے فصلاں تے جھاڑیاں نال لکدے چھپدے برکلے دی فوج دا گھیراؤ کر گھدا. ایں موقع تے رائے صاحب نے آکھا، بے جگری نال لڑنا شیرو، انگریز دی گولی کہیں کوں نہ لگسی، اگر کہیں کوں لڳسی تاں صرف میکوں، رائے احمد خان کھرل کوں، ول آکھا، جیہڑیاں گولیاں انگریزاں دیاں ہن او واء ورولیاں ہن۔
ستارہاں یا اٹھارہاں ستمبر دے ایں معرکے وچ برکلے دے چار کراݨی، پانچ رسالدر تے اسی سپاہی مارے گئے تاں اوہ پچھوں ہٹ گیا. اس دے بعد اگلا معرکہ ترے ݙینہ مسلسل چلا، برکلے نے اپݨی بھڄدی ہوئی فوج کوں کئی وار دوبارہ لڑݨ تے آمادہ کیتا مگر ہر وار منہ دی کھادی. مجاہدین توپاں دے سامݨے آئے بغیر پیادہ فوج تے گھڑ سواراں کوں گھات لا کے ماری ویندے ہن. ایں صورتحال وچ انگریزی فوج نے دستی بماں دا استعمال شروع کیتا مگر مجاہدین اچانک وار کر کے تیزی دے نال جگہ بدل گھندے ہن. ایہ جنگ نورے دی ݙل تک موقوف نی رہی بلکہ گشکوری دے جنگل سمیت ہڑپہ تک میدان جنگ بݨا ہویا ہئی جتھاں جتھاں تک لڑائی دی خبر پہنچتی اتھوں اتھوں لوگ میدان وچ لہندے چلے گئے تے فوجی چوکیاں تے حملے کریندے گئے. انگریزی فوج علاقائی نزاکتاں دے حساب نال مختلف جاہواں تے تعینات ہئی جنہاں دے نال جھڑپاں شروع تھیندے چلے ڳئے۔
ایں میدان جنگ دی صورتحال کوں سمجھݨا ہووے تاں اونکوں ترے دائریاں وچ ݙیکھݨا ہوسی. پہلا ایہ کہ لاہور (پنجاب) توں پاکپتݨ، قبولہ، ملتان (سرائیکی وسیب)، کمالیہ، جھامرہ توں واپس لاہور تک ہک وݙا دائرہ چھکا ونجے تاں ایہ لڑائی دا وݙا میدان ہئی جس وچ سوا لکھ مجاہدین تے انگریزی فوج دی ݙاہ کمپنیاں مختلف جاہواں تے موجود ہن. جیویں کہ لیفٹیننٹ نیوائل دریائے ستلج دے کول کھڑا ہئی تے لیفٹیننٹ چیشٹر گشکوری دے جنگل دی طرف ہئی۔
ایں وݙے دائرے دے اندر ہک چھوٹا دائرہ ٻیا بݨا گھنو جیہڑا گوگیرہ، چیچہ وطنی، کمالیہ تے ول گوگیرہ دے گرد بݨدا ہے. ایں پنجاہ میل علاقے وچ تریہہ ہزار مجاہدین تے سرکاری نفری موجود ہئی، اس دے اندر ہک تریجھا چھوٹا دائرہ وی لاؤ جیہڑا گوگیرہ، گشکوری تے نورے دی ݙل دے گرد بݨدا ہے، ایں مرکزی دائرے وچ ترے ہزار توں زائد مجاہدین تے سرکاری نفری موجود ہئی تے اصل جنگ شدت دے نال ایں مرکزی دائرے وچ ہی برپا ہئی. ول باہر دے دائرے وچ زرا گھٹ تے اس توں باہر دے وݙے دائرے وچ مزید گھٹ، تاہم لڑائی تریہے دائریاں وچ شروع تھی چکی ہئی جیہڑی 16 ستمبر کوں رائے صاحب دی شہادت دے بعد وی جاری رہی تاہم مرکزی دائرے دی جنگ 21 ستمبر کوں ختم تھی گئی ہئی۔
رائے احمد خان کھرل دی شہادت
فنانشل کمشنر تھابرن دے بقول “احمدخاں کھرل تے انہاں دے ساتھی ہک مہینے تک کوٹ کمالیہ تے قابض رہے تے ترے مہینے تک ساہیوال توں ملتان تک دا رستہ روکے رکھا”۔
پنجاب میوٹنی گزٹ وچ ہے کہ
“ایہ لوگ ڈھول پیٹیندے ہوئے حملہ آور تھیندے ہن تے بڑی بہادری دے نال انگریزی کمک پہنچݨ توں پہلے انگریز فوجیاں توں ہتھیار چھک کے غائب تھی ویندن”۔
تھابرن لکھدا ہے کہ “ایہ لوگ نڈر تے چالاک گوریلیاں دی طرح کاروائیاں کر کے سرعت دے نال ہک جگہ توں ݙوجھی جگہ منتقل تھی ویندے ہن”۔
“جیہڑے ویلے اساں دریا دے کنارے تے پہنچے تاں باغی نے ݙوجھی جانب کھڑے تھی کے اعلان کیتا کہ اوہ انگریزاں دا وفادار نی صرف دلی دے مغل بادشاہ دے تابع ہے، جس وقت انگریزی فوج دریا توں گزر کے ݙوجھی طرف پہنچی تاں احمد کھرل چھاپہ مار کمانڈر دی طرح غائب تھی چکا ہئی”۔
منٹگمری گزیٹئیر لکھدا ہے کہ “احمد خان ہک قد آور، بہادر، ذہین تے حیرت انگیز شخص ہئی جس دی قیادت وچ گوگیرہ جیہڑا ڈسٹرکٹ منٹگمری دا ہیڈ کوارٹر ہئی جس وچ پاکپتن، ساہیوال تے اوکاڑہ دے علاقے شامل ہن، اس دی عوام انگریز دے خلاف جمع تھی گئی ہئی”۔
تراب الحسن سرگانہ نے ایں پنج روزہ معرکے کوں ایویں بیان کیتا ہے کہ “انگریزی فوجاں ایں علاقے وچ پھیلیان ہوئیاں ہن جیہڑے مجاہدین دی تلاش وچ ہر گراں کوں سڑیندے ویندے ہن. مجاہدین اچانک نمودار تھیندے، انہاں تے حملے کریندے تے لک ویندے”۔
مجاہدین دے کول نیزے بھالے، تلواراں تے چند سو بندوقیں وی موجود ہن. انگریزاں دا زیادہ نقصان اس وقت شروع تھیا جݙݨ مرݨ والی فوج دیاں بندوقاں تے اسلحہ وی مجاہدین دے ہتھ لگݨا شروع تھیا. دست بدست لڑائی وچ مجاہدین وی شہید تھئے لیکن رائے صاحب دے علاوہ کوئی مجاہد انگریز دی گولی نال شہید نی تھیا. انگریزاں دے بارے وچ حنیف رامے صاحب نے لکھا ہے کہ اس وسیع و عریض علاقے یعنی انہاں تریہے دائریاں توں انگریزی فوج دی ترے ہزار لاش چاتی گئی ہئی۔
ݙاہ محرم الحرام بروز جمعہ 21 ستمبر 1857ء کوں گشکوری دی جنگ رائے صاحب دی شہادت دے نال ختم تھی گئی. رائے صاحب اپݨی گھوڑی “ساوی” تے چڑھ کے لڑدے ہن. ایہ گھوڑی اٹھارہ ویہہ فٹ لمبے چھلانگاں مریندی ہوئی دشمن دے سراں توں گزر ویندی تے رائے صاحب وار کریندے ہن ویندے. رائے صاحب نے ݙوپہر دے ویلے آخری وار انگریزاں کوں للکارا لیکن میدان وچ کوئی حرکت نہ تھئی. انگریزی فوج بڑی تعداد وچ مریج چکی ہئی تے باقی سہم کے ݙیڈھ کوہ پچھوں ہٹ چکی ہئی. مجاہدین دے دستے اپݨے اپݨے علاقے توں سرکاری فوج دا صفایا کر کے واپس پلٹدے گئے، رائے صاحب نے آکھا، اساں نماز دے بعد نکلسوں تے شام تک جھامرے دی طرف اپݨے خفیہ ٹھکاݨے تے پہنچ ویسوں. رائے صاحب نے وضو کیتا تے ظہر دی نماز شروع کر ݙتی. انہاں دے نال سردار سارنگ تے پنج چھی دیگر مجاہدین وی موجود ہن۔
لارڈ برکلے اٹھ ݙاہ سپاہیاں دے نال علاقے دا جائزہ گھنݨ ہک واری ول اڳوں ودھا تاں ہک سپاہی نے رائے صاحب کوں نماز پڑھدے ہوئے ݙیکھ گھدا، برکلے نے گولی چلاوݨ دا آرڈر ݙے ݙتا، دھاڑے سنگھ، گلاب سنگھ بیدی تے کھیم سنگھ بیدی نے گولیاں چلائیاں، نماز دی ݙوجھی رکعت چلدی پئی ہئی جیہڑے ویلے رائے صاحب کوں ݙو گولیاں لڳے تاں اوہ زمین تے آ ڈٹھے، ول سردار سارنگ صاحب کوں وی گولی آ لڳی، باقی ساتھی وی سنبھل نہ سڳے تے برکلے سر تے آ پہنچا، اوں نے رائے صاحب دا سر لہوا دے نیزے تے رکھا تے اپݨے نال گھن ڳیا۔
مڑ نماز پڑھدا ہویا ہی مصلے دے اتے شہید ہو ڳیا، کافر جیویں پیر امام حسینؑ دا سر اتار کے لے گئے ہن تاں ایویں احمد خان دا سر نیزے اتے ٹنگ کے انگریج لے ڳئے ہن۔ (سعید بھٹہ صاحب)
سن 1776ء وچ رائے نتھو دے گھر پیدا تھیوݨ والا ایہ لعل 81 سال دی عمر وچ انگریزاں کوں نکوں چݨے چٻوا کے ایمان افروز شان دے نال نماز ادا کریندے ہوئے ایں دنیا توں چلا ڳیا، آہدن اوہ ایں دنیا توں امام حسینؑ دی دنیا وچ چلا ڳیا اے ۔
انگریزی فوج نے جھامرے توں پنڈی شیخ موسٰی تک مجاہدین دی تلاش و عداوت وچ راوی دے اردگرد کھرلاں تے وٹوواں دے کئی دیہاتاں کوں بھاہ تاں ویسے وی لگا رکھی ہئی، پر کجھ بھاہ اوہ فتح دے جشن وچ وی لیندے ڳئے، ہک رستے تے فقیر مستانے دی جھونپڑی دے کول پہنچے تاں برکلے نے آکھا اینکوں وی ساڑ ݙیو، کہیں نے آکھا، ایہ باغی نی فقیر ہے، برکلے نے پچھا فقیر کیا ہوندے؟ اونکوں ݙسا ڳیا کہ اللہ والا عبادت گزار بندہ جیہڑا دنیا توں الڳ تھلڳ رہندے، برکلے نے آکھا، جو کجھ وی ہے تساں جھونپڑی ساڑ ݙیو، ایندے تے درویش نے آکھا
“بڑی چھیتی داتری نے تیرا سر لے ڄاݨا”۔
اڳلے ݙینہ لوگاں دی عبرت کیتے پکڑیجݨ والے باغیاں کوں پھانسی ݙے کے انہاں دی لاشاں درختاں دے نال لٹکا ݙتے ڳئے، ایں بدسلوکی تے اہل علاقہ مشتعل تھیندے ویندے ہن مگر اسوقت کجھ کر نہ سڳدے ہن، مہر مراد فتیاݨے نے کھرلاں نال ہک جگہ منصوبہ بندی کیتی تے دریا تے گھات لا گھدی، برکلے دے خیال وچ احمد خان دے بعد کوئی خطرہ باقی نہ ہئی، سڑدے ہوئے دیہاتاں وچ، سوائے درد توں کراہݨ والیاں دے ، ٻئی کوئی آواز نہ ہئی، دھوئیں دے علاوہ مخالفت دی کوئی بو نہ ہئی، لیکن جݙݨ اونکوں خفیہ گٹھ جوڑ دی خبر ملی تاں اوہ آپے توں ٻاہر تھی ڳیا تے کجھ سپاہیاں دے نال راوی دی گشت کیتے نکل ڳیا، شائد ایہ خبر اونکوں ڄاݨ ٻجھ کے پہنچائی ڳئی ہئی۔
ایں توں قبل کہ اوہ سنبھلدا مراد خاں فتیاݨہ تے سوجھا بھدرو گھات توں نکل کے اوں دے پچھوں پہنچ ڳئے، مراد اپݨے گھوڑے تے نیزہ تولدا ہویا آندا پیا ہئی تے برکلے دے سینے توں پار کریندا ہویا اڳاں نکل ڳیا، برکلے تلے ڈٹھا تاں سوجھے بھدرو نے گھوڑے توں لیہے کے اونکوں قاٻو کر گھدا، ہک جگہ لکھا ہے، ول اونکوں لکڑاں مار مار کے جان توں مار ݙتا ڳیا، ݙوجھی جگہ لکھا ہے، اوں دا سر وی کٹ کے گھن ڳئے۔
سپاہی نے ہک پکا مٹکا گھن کے اوں دا منہ کھلا کیتا تے سر مبارک مٹکے وچ رکھ کے اتے کپڑا ٻدھ کے رائے صاحب دی قبر شریف دے کول دفن کر آیا، ایہ ڳال اوں نے رائے صاحب دے اہل خانہ تک کوں وی نہ پہنچائی تاکہ ڳال توں ڳال اڳوں نہ چلی ونڄے تے اوندے کیتے کہیں مشکل دا پیش خیمہ نہ ثابت تھیوے۔
وڈیو
رائے احمد خاں کھرل تاریخ
احسن خان
احسن خان ہک پاکستانی فلم تے ٹیلی ویژن اداکار، پروڈیوسر، میزبان تے پرفارمر ہن۔ انہاں نے 1998ء وچ اداکاری شروع کیتی۔ اوہ نکاح، بلی، گھر کب آؤ گے، عشق خدا، دل میرا دھڑکن تیری جیہی فلماں وچ جلوہ گر تھئے تے بعد وچ ٹیلی ویژن دی طرف چلے ڳئے۔ انہاں نے 2011ء وچ رمضان دے دوران ہم ٹی وی تے ہک کوئز شو حی علی الفلاح دی میزبانی وی کیتی۔
ذاتی زندگی
اوہ لندن وچ 9 اکتوبر 1981ء کوں پیدا تھئے۔ انہاں دے چار بھیݨ بھائی ہن۔ ہک وݙا بھائی، ݙو وݙے بھیݨیاں تے ہک جڑواں بھرا، یاسر خان۔ انہاں دا خاندان لاہور واپس آ ڳیا تے اوہ خاندان وچ واحد ہن جیہڑے اداکار بݨے ، انہاں نے گورنمنٹ کالج یونیورسٹی توں انگریزی ادب وچ ماسٹرز کیتا۔ احسن نے 17 سال دی عمر وچ 1998ء دی فلم نکاح وچ کم کر کے اداکاری دا آغاز کیتا تے ہوں سال پی ٹی وی کیتے ہنس کی چال کیتا۔ احسن بعد وچ فلم گھر کب آؤ گے (2000ء) وچ جلوہ گر تھئے تے ایندے بعد ٹیلی ویژن وچ قدم رکھا تے بہت سارے ڈرامیاں وچ کم کیتا۔ انہاں نے سنہ 2011ء وچ رمضان دے دوران ہم ٹی وی تے ہک کوئز شو حی علی الفلاح دی میزبانی وی کیتی۔ انہاں نے سال 2016ء وچ ڈراما اڈاری وچ کم کیتا تے خوب داد وصولی۔ 2016ء توں انہاں نے گھسے پٹے سس نوں والے ڈرامیاں توں تنگ آ کے پروڈکشن شروع کیتی، تے سماجی ڈراما سیریز ”دکھ سکھ“ پروڈیوس کیتا۔ سنہ 2018ء تک اوہ ویہ توں زائد ٹی وی ڈرامیاں کوں پروڈیوس کر چکے ہن۔ سنہ 2017ء وچ انہاں نے فلم چھپن چپھائی وچ کم کیتا۔
ضلع مظفر نگر
بھارتی ریاست اتر پردیش ڊا ضلع ہے ایہہ شہر مغل ڊور اچ سید جاگیردار منور نے آپݨے پیو  مظفر علی خان ڊے ناں تے رکھیا ایہہ دہلی تے دیرہ ڈون ریلوے ڊے وچوں آلا علاقہ ہے
ریاست :    اترپردیش
ضلع  :      مظفر نگر
ابن البواب
ابن البواب (پیدائش: 961ء– وفات: اگست 1022ء یا یکم ستمبر 1022ء) خلافت عباسیہ تے آل بویہ کے زمانے وچ عربی دا خطاطاور مصور ہئی۔
thumb|ابن البواب دی قرآنی خطاطی دا ہک نمونہ
ناں تے کنیت
ابن البواب دا ناں علی بن ہلال ابن البواب ہے، لقب ابن البواب تے کنیت ابوالحسن ہئی۔ ابن البواب دے والد ہلال آل بویہ دے اتھاں دربان ہن، ہیں واسطے اُنہاں کوں ابن البواب تے ابن استری (استر: یعنی پردہ) دے القابات نال یاد کیتا ویندا ہئی۔بغداد وچ صاحب الخط دے لقب نال وی مشہور ہئی۔
خطاطی
ابن البواب نے اصلاً خطاطی دی تعلیم ابوعبداللہ محمد بن اسد بغدادی تے ابن جنی (متوفی 1002ء) توں حاصل کیتی۔ بغداد وچ ݙوجھے اساتذہ خطاطی دی تعلیم پاتی۔ فن خطاطی وچ محنت تے ریاضت دے سبب اپݨا ناں پیدا کیتا تے اپݨے زمانے دا ممتاز ترین خطاط بݨ گیا تے اِس دی استادی کوں مستقبل دے تمام خطاطین نے تسلیم کیتا۔ ابن البواب دی فنی صلاحیتاں دی بنا تے بویہی امیر عراق بہاء الدولہ دیلمی (388ھ-403ھ/ 998ء تا 1012ء) دے وزیر فخرالملک ابوطالب نے اونکوں اپݨا ندیم خاص بݨا گھدا تے ول کہیں مجلس وچ ابن البواب کوں جدا نی کیتا۔ کجھ عرصہ تک بہاء الدولہ دیلمی دے کتب خانہ دا منتظم و کتابدار (لائبریرین) وی ریہا۔
ابن مقلہ تے ابن البواب دی تحریر وچ تفاوت
ہیں دور وچ جبکہ ابن البواب دربارِ آل بویہ نال وابستہ ہئی، بہاء الدولہ دیلمی نے کتب خانے توں ابن مقلہ دا خطاطی والا نسخہ قرآن طلب کیتا لیکن ایہ نسخہ مکمل نہ ہئی۔ تریہواں سپارہ اِس نسخے وچ موجود نہ ہئی۔ بہاء الدولہ دیلمی دے حکم تے ابن البواب نے نے آخری پارہ لکھ کے اِس نسخے کوں مکمل کر ݙتا۔ بہاء الدولہ دیلمی خود وی فن خطاطی تے خطوط دا بڑا نقاد ہئی مگر اوہ ایہ تمیز نہ کرسڳا کہ کیہڑا خط ابن مقلہ دا ہے تے کیہڑی تحریر ابن البواب دی ہے؟۔ ابن البواب دا خط حسن و رعنائی وچ ضرب المثل ہئی۔
بھٹو جاتی
شہید ذوالفقار علی بھٹو بارے کجھ معلومات
سندھ نال گانڈھا رکھن آلے ایں قبیلے دا وڈکا شیٹو خان ہا شیٹوخان اسلام قبول کیتا تاں اوندا ناں سردار محمد خان رکھیا گیا. سردار محمد خان کوں ہک پتر جمیا جیندا ناں شاہنواز بھٹو رکھیا شاہ نواز سیاست اچ پیر رکھۓ تے ریاست جونا گڑھ دے وزیراعظم بنڑئیے. . شاہ نواز بھٹو ہک سوہنڑاں نینگر ہا تے ہک کراڑی لکھی بائی کوں مسلمان کر تے شادی کیتی جیندا اسلامی ناں خورشید بیگم رکھیا گیا. شاہ نواز بھٹو کوں خورشید بیگم کن منورالاسلام عرف منا ، بے نظیر تے ذوالفقار جمئیے. . بے نظیر بلپنڑ اچ فوت تھی گئی. . جی ایہے ذوالفقار بھٹو پنج جنوری انوی سو اٹھاوی کوں جمۓ تے بعد اچ وڈے تھے کے دنیا دے وڈے سوجھوان بنڑئے. . اور اپنڑی بھینڑ دے ناں تے دھی دا ناں بے نظیر رکھیا. ذوالفقار بھٹو جیکوں ذولفی وی آکھیا ویندا ہا انہیں دے بلپنڑ دا ناں بوپا ہا. . بوپا تراۓ سال دا ہا تاں ملیریا دا شدید بخار تھیا انہیں دی اماں خورشید بیگم بوپا کوں حضرت شہباذ قلندر دی درگاہ تے گھن گئ تے تندرستی دی دعا منگی. . ات لئوں ذوالفقار بھٹو تے بے نظیر بھٹو ھمیش شہباز سرکار دی حاضری ڈیندے رہ گۓ ۱۹۳۷ اچ زلفی دا داخلہ بمبئ دے کیتھڈرل بوائز سکول اچ کرایا گیا منڈھلی تعلیم دے بعد برکلے یونیورسٹی کیلیفورنیا تے آکسفورڈ توں علم حاصل کیتا کجھ عرصہ ہمیپٹن یونیورسٹی اچ لیکچرار رہۓ ۱۹۵۳ اچ پاکستان ولۓ تے سندھ مسلم کالج اچ قانون پڑھایا تے نال ای وکالت شروع کیتی ۱۹۶۵ دی پاک بھارت جنگ ویلھے آپ وزیر خارجہ ہن تے اقوام متحدہ اچ کشمیر اشو تے شاندار تقریر کیتی صدر نال اختلاف پاروں استعفی ڈتا. ۳نومبر۱۹۶۷ کوں پاکستان پیپلزپارٹی دی بنیاد رکھی. ۱۹۷۳ اچ پاکستان دا آئن بنڑایا ۱۹۷۴ اچ اسلامی کانفرنس کرائی. شملہ معاہدہ دے تحت ۹۳ہزار جنگی فوجی قیدی رہا کراۓ روس دے تعاون نال سٹیل مل بنڑوائی. انہیں کمیں نال امریکہ تتا بھاہ تھیا تے بھٹو صاحب کوں انجام تک پجاون دا اعلان کیتا. . پر عوام بھٹو نال ہئ امریکہ نے وردی آلے کوں مل گھن تے بھٹو صاحب ڈھک ڈتا شاھی دا تخت پلٹ ڈتا ھک کوڑے قتل دے کیس اچ بھٹو صاحب ۴ اپریل ۱۹۷۹ کوں پھاھی لا ڈتا جیندے نال تل وطنیں دا سیت وی پھاھی لگ گیا. .(بلال بزدار)
خط رعنا
= خطِ رعنا =
thumb|خطِ رعنا دے حروفِ اَبجد دِی تختیِ اوّل دا عکس معروف شاہ خالد گولڈ میڈلسٹ خطاط ہفت قلم ابنِ کلیم احسن نظامی سئیں نے اُردو، عربی، فارسی، پنجابی، سرائیکی و دیگر زباناں دا نمائندہ ایک نواں طرزِ تحریر ایجاد کیتا۔ جِیندا ناں سئیں ابنِ کلیم احسن نظامی نے پروفیسر ڈاکٹر اسلم انصاری سئیں دی تجویز  تے "خطِ رعنا" رکھا۔ اے رسم الخط پہلے توں موجود رسم الخط "خطِ نستعلیق" دی ایجاد دے ست سو سال بعد تخلیق کیتا ڳیا ہِک باضابطہ خط (طرزِ تحریر) ہِے۔ ڄیڑھا جو فَنِ خطاطی دِی تاریخ اَتے وِرثے وِچ ہِک سوہݨاں اَتے خوش آئند وَدھارا ہے۔
١٩٧١ء وِچ خطِ رعنا ایجاد تِھیا، تے ہُݨ اَلحمد لِلّٰہ پوری دُنیا وِچ خطِ رعنا معروف اَتے مقبول تِھی چُکیا ہِے۔   اَتے فن تے فَنکار دِی اِیں توں وَدھ پذیرائی کیا تِھی سڳدی ہِے جو ہُݨ کئی ممالک اِچ پہلے تُوں مروّجہ طرز ہائے تحاریر دے نال نال اِیندی وِی سِکھلائی تِھیندی پئی ہِے۔ اَتے ایہ خط ہر خاص و عام اِچ مقبول تِھی چُکیا ہِے۔ ڄِیوں جو غالب اکیڈمی نیو دہلی بھارت وِچ، جاپان دے اِسلامک لینگویج یونیورسٹی، تہران اَتے دیگر کئی علاقیاں وِچ اِیں خط دی باضابطہ اَتے باقاعدہ ڄاݨ کاری دا سلسلہ جاری و ساری ہِے۔ جِیندی وجہ نال "خطِ رعنا" نہ صرف ملتان، پاکستان بلکہ عالمِ اِسلام دا وِرثہ بݨݨ دی وجہ نال سرائیکی خطّے واسطے ہِک اعزاز دِی ڳالھ ہِے۔
اَساتذہِ فن نے خطِ رعنا کُوں ٻہُوں پسند کِیتا اَتے اِیندے موجد سئیں اِبن کلیم احسن نظامی دا حوصلہ وَدھارݨ کِیتے سئیں اِمامُ الخطاطین حافظ محمد یوسف سدیدیؒ، سئیں نفیس رقم اَتے دیگر آرٹسٹاں، خطاطاں اَتے فن کوں ڄاݨݨ تے پرکھݨ آلیاں نے آپݨے آپݨے سوہݨے انداز وِچ خراجِ تحسین پیش کِیتا ہِے۔ اِنڈیا تُوں عظیم خطاط سئیں خلیق ٹونکی، سئیں عاصم امروہوی، الفی قرآن مجید دے کاتِب سئیں محمد یوسف قاسمی دہلوی، خطاط حافظ محمد یوسف دہلوی، معروف دانشور اَتے اِنشاء پرداز سئیں ڈاکٹر گوپی چند نارنگ، جاپانی خطاط کوتیشی ہوندا، جرمن مستشرق سئیݨ ڈاکٹر این میری شِمل، ترکی، اِیرانی، اَمریکی، اَتے سعودی عرب دے نال نال کئی ممالک دے خطاط اَتے صاحبانِ ذوق و شوق و ناقدینِ فَن نے نہ صرف خطِ رعنا کوں مَنّے اَتے معترف تھئے ہِن بلکہ اِیندی ایجاد تے موجدِ خط سئیں اِبنِ کلیم احسن نظامی دا ماݨ ودھائے اَتے خراجِ تحسین نال نوازے۔
حوالہ جات:
MubasherKaleem (talk) 14:24, 5 September 2018 (UTC)
زرداری فوبیا
انتہائی دلچسپ تے عجیب وغریب زرداری فوبیا! پی پی پی پی دے صدرآصف زرداری دی طرفوں تونسہ شریف اچ سرائیکی صوبے دے حق اچ ڈتے گئے بیان تے گزریل 24گھنٹے اچ سوشل میڈیاتے سرائیکیاں ولوں تھیونڑ آلے تبصرے۔۔۔۔۔۔ زرداری ووٹ گھننڑ سانگے سرائیکی صوبے دا لولی پاپ ڈیندا پئے! دھیان کراہے، زرداری آپڑیں کرپشن بچاونڑ سانگے سرائیکی صوبے دا نعرہ مریندا پئے! جڈانہہ صدرہا اوں ویلھے سرائیکی صوبہ کیوں نسی بنڑایا؟ حکومت دے پنج سال تاں سرائیکی صوبے دا ناں نئیں گھدا ہنڑ ساڈے ووٹ گھننڑسانگے سرائیکی صوبے دا لولی پاپ ڈیونڑ آگئے!
زرداری سرائیکی کوں پاکستان دی قومی زبان تاں بنڑایا نئیں اساں صوبے دا کیا کریسوں؟ زرداری چور اے ایندا بنڑایا ہویا صوبہ ساکوں قبول کائنا ہوسی! زرداری سرائیکی بینک دا اعلان کرکے مُکرگیا ہئی ،ہنڑ ول سرائیکی صوبے دا دوکھا ڈیونڑ آگئے! سوال: 1۔ کیا اے سوالات یا تبصرے پنجاپی میڈیا تے پنجاپی شاونسٹ سیاستادانیں دے ذہن دی پیداوارنئیں؟ 2۔ کیا اے سوالات یا تبصرے تخت لہوردے مفاد اچ نئیں؟ 3۔ کیا اے سوالات یا تبصرے ایں گالھ کوں تقویت ڈیون سانگے نئیں،جو 2013دے الیکشن دے بعد ن لیگ دی لیڈرشپ ہک فتویٰ ڈتا ’’جیکرجنوبی پنجاپ دے لوک سرائیکی صوبہ چنہدے ہوندے تاں او پی پی پی کوں ووٹ ڈیون ہا، جنوبی پنجاب دے لوک انج صوبہ نئیں منگدے ،صرف پیپلزپارٹی آپڑیں سیاسی مفاد سانگے انج صوبہ چنہدی اے‘‘۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔کیا ’سرائیکی قوم پرست‘ ہک واری ول تخت لہوردے ایں موقف (فتوے) کوں سچا ثابت کرن سانگے زورنئیں لائی پئے؟؟ (اساں قیدی تخت لہور دے، فیسبک پیج دی ہک پوسٹ)
سچل رات درازے نی ہوندا
حکایت سچل رات درازے نی ہوندا
اساں جیڑھے ویلے پُجے ہیں سچل ڈیوے پیا بلیندا ہا'پِچھوں کیلے تے کھجور دے ونڑ اینویں بندے دے قد برابر تے پَھل سارا بندے دے ہتھ برابر آ گیا ہا
اساں درازے نت دے سلام تے کافیاں لکھن سِکھن کیتے پُجیے'درازا بہوں سُکھی جا'اوہے سارے لٹھے درگاہیں دے جیڑھے ہوندے ہِن'چادراں اوہے گھوٹ دیاں رتیاں ساویاں نارنگی'نیلیاں روغنی سلہاں وچ سرہیوں تے مرجان دی ہک پُٹھ 'سچل اپنڑے روضے توں باہر ساکوں شام دیاں پوڑیاں تے ٹکریا'اوندے کول پنج لکھ ڈیوا پورا کلم جہان دا'سچل ایہ ڈیوے سارے تلیاں تے دھرے ٹر پیا'سچل دے اساں پِچھوں پِچھوں ٹر پئے اوں لکھ لکھ ڈیوا ساڈیاں تلیاں تے وی دھر ڈتا'ایہ ڈیوے دریانواں دے بیڑیاں دے امروداں دے کھجوراں دے باغاں دے'ایہ ڈیوے شہراں بزاراں دے'ایہ ڈیوے کچیاں مسیتاں دے جُھگیاں دے'محبوب دیاں تاکیاں دے جنہاں اگوں ست رنگے شیشے بکھن'سچل دے ڈیوے ساری رات دے
دھمی دی نماز سچل ان درازے پڑھدا (رفعت عباس)
جتوئی
جتوئی ضلع مظفر ڳڑھ دا شہر اے جیہڑا تحصیل جتوئی دا صدر مقام ہے۔ ایندا ناں بلوچ قبیلے دی سرائیکی شاخ جتوئی تے ہے کیونکہ ایں شہر دے وݙے جتوئی بلوچ ہن۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 109,424 اے۔ بلحاظ آبادی پاکستان اچ ایندا نمبر 91 ہے۔
آبدوز
آبدوز (فارسی توں ‘‘آب’’ یعنی پاݨی تے ‘‘دوز’’ یعنی تلے یا اندر۔ انگریزی: Submarine) ہک آبی جہاز یا کشتی ہے جیہڑی پاݨی دے اندر عمل کر سڳدی ہے۔ باالفاظ دیگر، ہک خاص قسم دی جنگی کشتی جیہڑی گہرے پاݨی وچ اندر ہی اندر چل کے سرنگاں توں جنگی جہاز تباہ کریندی ہے۔ اینکوں غوطہ خور کشتی تے ڈبکدی کشتی وی آکھا جاتا ہے۔
سائنسی اصول
آبدوز پاݨی دی اچھال دے اصول دے مطابق گہرے پاݨی وچ لہندی تے ول آب تے نمودار تھی ویندی ہے۔ بحری جہاز بہت وزنی ہووݨ دے باوجود سطح آب تے تردا رہندا ہے لیکن سوئی کم وزن ہوݨ دے باوجود بݙ ویندی ہے۔ ہر اوہ چیز جیہڑی اپݨے گھیراو توں زیادہ پاݨی ہٹیندی ہے اوہ تردی رہندی ہے، ہیں اصول دے تحت آب دوز دی دیواراں دے درمیان خالی جگہ "بیلاسٹ" وچ جیہرلے پاݨی پمپ کرکے بھریج ویندا ہے تاں اوہ زیرِآب چلی ویندی ہے۔ کیونکہ ہݨ اس دا وزن اپݨے حجم توں ہٹائے گئے پاݨی توں زیادہ تھی ویندا ہے۔ دوبارہ سطح آب تے آوݨ کیتے بیلاسٹ پاݨی خارج کر کے ہوا بھر ݙتی ویندی ہے۔ چنانچہ آب دوز دا وزن گھٹ تھی ویندا ہے۔ تے پاݨی اینکوں اتے گھن آندا ہے۔
آبدوزیہ
thumb|آبدوزیے یا چھوٹی آبدوز دی تصویر کشی
آبدوزیہ (submersible)، ہک محدود نقل پزیر زیرآب سفینہ جیہڑا عموماً اپݨے عمل دی جگہ تک ہک سطحی سفینہ یا وݙے آبدوز دے ذریعے پہنچایا ویندا ہے۔ یعنی اِس سفینے دی اپمی نقل مکانی دی طاقت گھٹ ہوندی ہے۔
زرعی یونیورسٹیاں
ملک دے کئی علاقیاں وچ زراعت تے ایندے نال متعلقہ شعبیاں دے مندرجہ ذیل یونیورسٹیاں قائم ہن.
شمیم عارف قُریشی
شمیم عارف قریشی سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شاعر ہے