cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مول راج، ملتان، انگریزی سمراج: تاریخ دے کُجھ ڳجھے پہلو
مول راج، ملتان، انگریزی سمراج: تاریخ دے کُجھ ڳجھے پہلو
جݙاں مول راج دا لہور دی عدالت وچ مقدمہ چلیا تاں خاکواݨی مہاندریں کیا کیا کوڑے بیان ݙتے؟ مول راج کوں کالے پاݨی دی سزا تھئی تے او رستے وچ مُک مر سُتیا۔۔۔۔
1857 دی بغاوت کنیں پیلھے جیڑھی بھڑاند دی پڑݙو لندن تے نیویارک دے اخباریں تے گزیٹرز وچ تھیندی ریہی او ملتان دی ٻدھ گھیر ہئی۔ میجر ہربرٹ ایڈورڈ تے ٻئے کئی انگریز افسریں ایں قضیے اُتیں کیتلاں کتاباں تے قصے لکھے، مول راج دے مقدمے دے ریکارڈ تے فیصلے اُتے کیتلاں کتاباں ہن، اے ساکوں ٻہوں گھٹ پتہ اے۔
ابنِ صفی
ابن صفی دا اصل نام اسرار احمد ہئی۔ آپ اردو ادب دے نامور ناول نگار تے شاعر ہن۔ آپ دے تحریراتی کماں وچ جاسوسى دنيا "فریدی حمید سیریز"تے عمران سیریز شامل ہن۔ اس دے علاوہ آپ افسانے تے طنز و مزاح وی لکھدے ہن۔
ابتدائی حالات
ابن صفی 26 جولائی 1928ء کوں الہ آباد، اتر پردیش دے ہک گاؤں نارا وچ صفی اللہ تے نذیرا (نضیراء) بی بی دے گھر پیدا تھئے۔ اردو زبان دے شاعر نوح ناروی رشتے وچ ابن صفی دے ماموں لگدے ہن۔ اگست 1952ء وچ ابن صفی اپݨی والدہ تے بھیݨ دے ہمراہ پاکستان آ گئے جتھاں انہاں نے کراچی دے علاقے لالو کھیت دے سی ون وچ 1953ء توں 1958ء تک رہائش اختیار کیتی۔ انہاں دے والد 1947ء وچ کراچی آ چکے ہن۔
ابنِ ماجہ
ابو عبد اللہ محمد بن یزید ابن ماجہ الربعی القزوینی ہک محدث ہن۔ انہاں دا شمار انہاں چھی محدثین وچ تھیندا ہے جنہاں چھی محدثین کوں سب توں زیادہ مستند تسلیم کیتا ویندا ہے۔ تے جنہاں دی کتب صحاح ستہ دے ناں توں مشہور ہن۔ انہاں کوں احادیث جمع کرݨ دا شوق ہئی تے اس سلسلے وچ عراق، عرب، مصر تک سفر کیتا انہاں دی تصنیف دا ناں سنن ابن ماجہ ہے۔ ابن خلکان نے لکھا ہے کہ انھاں نے تفسیر قرآن وی لکھی ہئی۔ لیکن اوہ ہݨ ناپید ہے۔ ابوعبداللہ، ناں : محمد بن یزید بن عبد اللہ ابن ماجہ القزوینی الربعی ہے۔ عراق دے مشہور شہر قزوین وچ 209ھ مطابق 824/ وچ پیدائش تھئی۔ امام ابن ماجہ نے 22 رمضان المبارک 273 ہجری کوں 64 سال دی عمر وچ وفات پاتی۔ آپ دی وفات تے بعض شعرا نے نہایت پر درد مرثیے آکھے۔
ابنِ صفی
ادبی خدمات
سن 1948ء وچ عباس حسینی نے ماہنامہ نکہت دا آغاز کیتا۔ شعبہ نثر دے نگران ابن سعید (پروفیسر مجاور حسین رضوی) ہن جبکہ ابن صفی شعبہ شاعری دے نگران مقرر تھئے۔ رفتہ رفتہ اوہ مختلف قلمی ناواں توں طنز و مزاح تے مختصر کہانیاں لکھݨ لگے۔ انہاں قلمی ناواں وچ طغرل فرغان تے سنکی سولجر جیہے اچھوتے ناں شامل ہن۔ سن 1948ء وچ نکہت وچ انہاں دی پہلی کہانی فرار شائع تھئی۔
ابنِ ماجہ
تحصیل علم
امام ابن ماجہ نے جیہرلے شعور دی اکھ کھولی تاں آپ دے شہر قزوین وچ بڑے بڑے علما مثلاً علی بن محمد طنافسی، عمرو بن رافع، اسماعیل بن ابو سہل، ہارون بن موسیٰ تمیمی وغیرہ موجود ہن۔ ظاہر ہے کہ امام ابن ماجہ نے ابتدائی تعلیم کیتے انھاں لوگاں توں استفادہ کیتا ہوسی، لیکن افسوس ہے کہ اس پہلو توں امام صاحب دے تفصیلی حالات معلوم نی تھیندے۔
ابنِ صفی
ادبی خدمات
1951ء دے اواخر وچ بے تکلف دوستاں دی محفل وچ کہیں نے آکھا ہئی کہ اردو وچ صرف فحش نگاری ہی مقبولیت حاصل کر سڳدی ہے۔ ابن صفی نے اس ڳال توں اختلاف کیتا تے آکھا کہ کہیں وی لکھݨ والے نے فحش نگاری دے اس سیلاب کوں اپݨی تحریر دے ذریعے روکݨ دی کوشش ہی نی کیتی۔ اس تے دوستاں دا موقف ہئی کہ جب تک بازار وچ اس دا متبادل دستیاب نہ ہوسی، لوگ ایہو کجھ پڑھدے رہسن ۔ ایہو اوہ تاریخ ساز لمحہ ہئی جیہرلے ابن صفی نے ایسا ادب تخلیق کرݨ دی ٹھانی کہ بہت جلد لکھاں پڑھن والیاں دی توجہ دا مرکز بݨ ڳئے۔ عباس حسینی دے مشورے نال اس دا ناںجاسوسى دنيا قرار پایا تے ابن صفی دے قلمی ناں توں انسپکٹر فریدی تے سارجنٹ حمید دے کرداراں تے مشتمل سلسلے دا آغاز تھیا جس دا پہلا ناول دلیر مجرم مارچ 1952ء وچ شائع تھیا۔
اسرار پبلیکیشنز دا قیام
ناول بھیانک آدمی کوں ماہانہ جاسوسی دنیا نے نومبر 1955ء وچ کراچی دے نال نال "الہ آباد" توں بیک وقت شائع کیتا ہئی۔ اکتوبر 1957ء وچ ابن صفی نے اسرار پبلیکیشنز دے ناں نال ہک ادارہ قائم کیتا جس دے تحت جاسوسی دنیا دا پہلا ناول ٹھنڈی آگ شائع تھیا۔ 1958ء وچ ابن صفی، لالو کھیت توں کراچی دے علاقے ناظم آباد منتقل تھی گئے۔ جنوری 1959ء وچ ابن صفی اسرار پبلیکیشنز کوں فردوس کالونی منتقل کر چکے ہن تے ایویں انہاں کوں اپݨی تخلیقات کوں پروان چڑھاوݨ کیتے ہک آرام دہ ماحول میسر آ گیا۔ ناظم آباد دی رہائش گاہ وچ اوہ 1980ء وچ اپݨے انتقال تک مقیم رہے۔
ابن صفی دے بقول، انہاں دے صرف اٹھ ناولاں دے مرکزی خیال کہیں ٻیاں توں مستعار گھدے ہن باقی دے 245 ناول مکمل طور تے انہاں دے اپݨے ہن۔
ابنِ ماجہ
شاگرد
امام صاحب توں کسب فیض کرݨ والیاں وچ نمایاں ناں ایہ ہن:
ابنِ صفی
نکہت پبلیکیشنز نال وابستگی
عباس حسینی دی ملکیت وچ الہ آباد دے نکہت پبلیکیشنز دے تحت بھارت وچ ابن صفی دے ناولاں دی اشاعت عمل وچ آندی رہی۔ عباس حسینی نے کانپور توں ابن صفی دے کرداراں تے جعلی ناشراں دے خلاف زبردست مہم چلائی ہئی۔
ابن صفی اور پی ٹی وی
1977ء وچ انہاں دے ہک ناول ڈاکٹر دعاگو کوں پاکستان ٹیلی ویژن نے ٹیلی فلم دی حیثیت نال پکچرائز کیتا ہئی۔ مشہور اداکار قوی خان نے اس وچ عمران دا کردار ادا کیتا ہئی۔ لیکن کجھ سیاسی الجھناں دی وجہ توں ناظرین ایہ ٹیلی فلم ݙیکھݨ توں محروم رہے۔ روزنامہ جنگ نے اپݨی 18، اکتوبر 1979ء دی اشاعت وچ ایہ خبر شائع کیتی۔ "ایہ جملہ ول ول سݨن وچ آندا ہے کہ فلاں فلاں مصنف کوں بعید نما نے بلیک لسٹ کر ݙتا، لیکن کہیں مصنف نے بعید نما کوں بلیک لسٹ کر ݙتا ہووے ایہ عجیب ڳال ہے۔ ابن صفی دا آکھݨ ہے کہ اوہ اس وقت تک بعید نما دے کہیں پروگرام وچ حصہ نہ گھنسن جے تک ایہ نہ ݙسا ونجے کہ انہاں دے ناول ڈاکٹر دعاگو کوں ٹیلی کاسٹ کیوں نی کیتا گیا؟"
وفات
24 جولائی 1980ء کوں انہاں دی طبیعت معمول توں زیادہ خراب تھی گئی۔ اس بیماری کوں تقریباً ݙاہ مہینے توں زائد دا عرصہ تھی چکا ہئی۔ ݙو ݙینہہ بعد، 26 جولائی، 1980ء کوں (یعنی اپݨی سالگرہ دے ہی ݙینہہ) اوہ اس جہان توں رخصت تھئے۔ مشاق احمد قریشی نے لحد وچ اتارا۔ تدفین قبرستان پاپوش نگر وچ تھئی۔ بقول شاعر "اک دھوپ تھی جو ساتھ گئی آفتاب کے۔ "
سرائیکی انشائیہ
خصوصیات
انشائیہ وچ ایہ خصوصیات ہوندیاں ہن:
تاریخ
سرائیکی انشائی ادب وچ پہلی باقاعدہ کتاب دا ناں کتکالیاں ہے۔ پچھلے کئی سالیں توں سرائیکی وچ طنزومزاح دے چن٘ڳے نمونے ملدن۔ ایں طراحواں انشائیے وی لکھے وین٘دے پئے ہن۔ سرائیکی وچ طنز تے مزاح دی صورت حال طاہر تونسوی دے مضمون توں روشن تھی ویندی ہے۔ "ٹک ٹکور" دے ناں نال ابن قیصر دے طنزیہ انشائیے ہن ۔ ڈاکٹر گل عباس اعواݨ دے سرائیکی انشائی مجموعے دا ناں " سوجھلا" ہے۔ ابن قیصر دے مزاحیہ مضموناں دے ٤٨ صفحیاں دے ایں مجموعے وچ نوں مزاحیہ مضمون شامل ہن۔ جنہاں وچ طنز تے مزاح دی چاشݨی موجود ہے۔ پر انہاں مضموناں دا لب ولہجہ سخت تے کھردرا  ہے۔ تاہم ایہ ہک چن٘ڳی کوشت ہے۔ ایندے علاوہ ٻہوں سارے ٻئے انشائیے وی شائع تھئے ہن۔ جنہاں وچ
قابل ذکر ہن۔ ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ دی یاد اِچ
بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ دی یاد اِچ لکھت:ملک ندیم نواز چݨ (ایم ۔اے صحافت )احمد پور شرقیہ
سرائیکی دھرتی اتے قوم دا بے لوث مقدمہ لرݨ والا سچا قوم پرست بابائے سرائیکی تاج محمد خان لنگاہ ۷ اپریل ۲۰۱۳ء کوں ایں جہان توں جھوکاں لݙا ڳیا۔ ساری حیاتی سرائیکی دھرتی اتے قوم کیتے حقوق دی جنگ لڑݨ والے لنگاہ سرکار کوں اساں توں نکھڑیں ترئے سال تھی چُکین ۔آپ سرائیکی دھرتی اتے قوم دے او ہیرو ہَن جنھاں دی بدولت اڄ اساں فخر نال سرائیکی سݙا سڳدے ہئیں ۔اُنھاں اساکوں تے اساݙی قوم کوں جیرھا قومی شعور دا سوجھلا دان کیتے اساں اوندی روشنی تے اپݨی منزل ݙو تݨدے پئے ہئیں۔ میں ہک ڳالھ انتہائی افسوس نال لکھدا پیاں جو ایجھے راہنما کوں اساݙی قوم خراج نئیں بخشیا۔کیݙے ڈُٖکھ دی ڳالھ ھے جو اساں اُنھاں دیں قومی خدمات دے پسانویں اپݨی دھرتی تے کہیں وی کالج ، یونیورسٹی یا کہیں ٻئے ادارے دا ناں اُنھاں شخصیت نال منسوب کر تے اُنھاں کوں زندہ کرݨ دی کوشش نئیں کیتی۔اساں سندھی ، بلوچ یا پختون قوم وانگے تھوڑے ہئیں جو اپݨے محسناں کوں یاد کرݨ سانگے اُنھاں دے ناں نال فلاحی ادارے قائم کریسوں۔ اساں تاں ہک بے حس قوم دے وانگے ہئیں جیرھی صرف اپݨے مفاد سانگے اپݨے محسناں کوں قربان کر ݙیندی ھے۔
تاج لنگاہ سئیں ہک باشعور قوم پرست، چنگے انسان اتے اعلیٰ تعلیم یافتہ قانون دان ہَن۔ جنھاں قومیت دے فلسفے کوں سرائیکی قوم تئیں پُجٖایا۔ سرائیکی دھرتی جٖئیں کوں اُنھاں دے حقوق اتے دھرتی اُتے جنم گھِنݨ والیاں بُرائیاں ݙے توجہ ݙیوائی۔ سرائیکی وسبے وچ تھیوݨ والیاں نا انصافیاں دے خلاف ہر موڑ تے کلمہء حق بلند کیتا۔ ہر اوں ظُلم دے سامہیں سینہ تاݨ تے کھڑے رہ ڳئے جیندے نال دھرتی یا دھرتی واسیں کوں نقصان تھیندا ہا۔ لنگاہ سئیں اپݨی حیاتی دا سارا پورہیا اپݨی دھرتی تے قوم توں قربان کر چھوڑیا ۔ اُنھاں دیاں قربانیاں کوں کوئی وی سچا سرائیکی دھرتی واس رَد نہ کریسی ۔ اڄ جیلے میں سرائیکی قوم دے حقوق دی ڳالھ کرݨ والے چند سرائیکی قوم پرستاں کوں ݙیہداں تاں میکوں لنگاہ سئیں دی شدت نال یاد آندی ھے۔ سرائیکی قومی فلسفے توں چند ہک دے علاوہ اکثر قوم پرست نہ آشنا ہِن۔ دھرتی دی ڳالھ تاں کریندن پر دھرتی نال جُڑئیے لوکاں کوں اپݨے نال نئیں جوڑ سڳدے۔ ایں دَور وچ سرائیکی شناخت کوں بچاوݨ والے پندھیڑو،شناخت مٹاوݨ والیں دی نسبت تھوڑے ہِن۔ ایجھے حالات وچ میں اپݨی نویں نسل توں پُر اُمید ہاں جیرھی اڄ فخر نال اپݨے آپ کوں سرائیکی سݙویندی ھے۔ میکوں لنگاہ مرحوم دا ہک واقعہ یاد آندا پئے ۔ او احمد پور جݙاں تشریف گھن آون ہا تاں میں کوشش کریندا ہامی جو اُنھاں نال ملاقات ضرورتھیوے۔ اُنھاں توں میں ہک ملاقات اچ پُچھیا ہامی جو سئیں سرائیکی صوبے دا خواب اساݙا کݙاں تعبیر تئیں پُجٖسی تاں اُنھاں آکھیا ہا ، پُترا ، فکر نہ کر ، منزل نیڑے ھے ۔
جیویں سرائیکی قوم کوں شناخت مِلی ھے اونویں صوبہ وی مِلسی۔ قوماں بݨݨ تے وقت لڳدے ، کُجھ عرصہ پہلے اساں ملتانی، ڈیرہ والی، ریاستی وغیرہ دے ناں نال سُنجٖاتے ویندے ہاسے اڄ اساں تھوڑے ویلھے وچ اپݨے آپ کوں سرائیکی منوا گھِدے۔اتے انشاء اللہ ہک ݙینھ سرائیکی صوبہ وی گھِن گھِنسوں۔ جیویں سرائیکی دے عظیم شاعر شاکر ؔ شجاعبادی دا خواب ھے جو اللہ سئیاں میکوں اوں ویلے تئیں موت نہ ݙیویں جیڑھے ویلے تک سرائیکی صوبہ نہ بݨے۔ ایہو خواب اڄ دے ہر سچے دھرتی جٖئے دا ھے۔ میݙی ارداس ھے جو سرائیکی دھرتی واس جیکر اپݨی دھرتی اتے قوم نال مخلص ہِن تاں جتھاں حقوق دی ڳالھ کریندن اُتھاں اپݨے قومی ہیروز کوں وی یاد رکھن۔ اُنھاں کوں زندہ رکھݨ کیتے اُنھاں دے ناں تے ادارے قائم کرن ۔ اپݨی نویں نسل کوں قومیت دے فلسفے توں آگاہ کرن اتے اعلیٰ تعلیم یافتہ بݨاون کیوں جو تعلیم انسان دازیور ھے ۔ جیرھیاں قوماں صرف اپݨے محسناں کوں بُھلا ݙیندین او زیادہ دِیر تاݨی زندہ نئیں رہ سڳدیاں ۔ ایں سانگے سرائیکی قوم اپݨی دھرتی تے جیوݨ والے اُنھاں محسناں کوں نہ بُھلے جنھاں اپݨی حیاتی اُنھاں کوں شناخت ݙیوݨ کیتے خرچ کیتی ھے۔
المتوکل علی اللہ
thumb|متوکلی دینار ابوجعفر المتوکل علی اللہ، خلافت عباسیہ دا ݙاہواں خلیفہ ہئی جین نے 847ء توں 861ء تک حکومت کیتی۔ ایندی پیدائش 31 مارچ 822ء کوں تھئی تے وفات 11 دسمبر 861ء کوں 39 سال دی عمر وچ سامراء وچ تھئی۔ ایندی اولاد وچ منتصر باللہ، المعتز باللہ، المؤید، المعتمد علی اللہ تے الموفق باللہ شامل ہن۔ ایں خلیفہ دا والد المعتصم باللہ ہئی۔ تے الواثق باللہ ایندا بھرا ہئی۔
سلطنت ادریسیہ
مراکش دی ہک عرب شیعہ سلطنت(788۔ 974) ہئی. ایندا بانی ادریس اول، حضرت علی دی اولاد وچوں ہئی. تاریخ اسلام وچ ایہ شیعاں دی پہلی سلطنت ہئی۔ عرب قچ عباسیاں دے خلاف بغاوت دی ناکامی دے بعد ادریس مرکزی مراکش دی طرف بھڄ گیا۔ جتھاں اوں نے اپݨی حکومت دی بنیاد رکھی۔ اوں دے بیٹے ادریس دوم نے شہر فیض دی بنیاد رکھی۔ بربریاں دی بغاوتاں، ہسپانیہ دے امویاں تے تیونس دے فاطمیاں نے ادریسی سلطنت دا خاتمہ کر ݙتا۔
ویہویں صدی دے شروع وچ عرباں دی ہک سلطنت جیں دا پہلا حاکم احمد الادریس، مراکش دے ادریسی خاندان نال ہئی۔ اوں نے خالص مذہبی بھائی چارے دی بنیاد تے ہک جماعت قائم کیتی۔ ہیں خاندان دے ہک فرد سید محمد السنوسی نے شمالی افریقہ وچ سنوسی بھائی چارے دی بنیاد رکھی۔
سوناٹافی
سوناٹافی یا سوناٹافی ٹیکنالوجی امریکہ اچ قائم ہک IT کمپنی ہے جیکوں اگست 2020 اچ اسٹیو ٹیپلن تے ڈیوڈ ٹرنر سوناٹافی سروسز دے حصول دے بعد قائم کتا ہئ، جیندی بنیاد 2004 اچ رکھی گئی ہئی۔
احمد خان طارق دا پرسہ
(مرتب: ندیم نواز)
سرائیکی ادب دا مانْ سئیں احمد خان طارقؔ ۳۱ اگست ۱۹۲۴ء کوں شاہ صدر دین (ڈیرہ غازی خان) دے نیڑے کھوہ ماچھی والا وستی دلیل سئیں اللہ بخش کھوسہ دے گھر جٖمئے۔ ۱۹۴۰ء دے ڈٖہاکے وچ سئیں نور محمد سائل ہوریں دی شاگردی حاصل کیتونے۔ ساری حیاتی سرائیکی زبان وادب دی خدمت اچ گزاری۔ سرائیکی زبان دی محبوب صنف ڈوہڑہ سئیں احمد خان طارق دی خاص سُنجٖانْ ھے۔ سرائیکی ڈٖوہڑے کوں دھرتی دے رنگ اچ رنگ کراہیں پیش کرنْ اچ پہلا حوالہ طارقؔ سئیں نظر آندن۔ طارق سئیں دی حیاتی دا قلمی پورہیا اُنھاں دیاں ایہ کتاباں ہِن’’گھروں دَر تانْیں،،احمد خان طارق دے ڈٖوہڑے،،متاں مال وَلے،، میکوں سی لگٖدے،،بٖیٹ دی خوشبو،، ہتھ جوڑی جُٖل،، عمراں دا پورہیا ،، تے سسی پنوں‘‘۔ عجز و انکساری وچ حیاتی گزارنْ والا ایہ فقیر سئیں احمد خان طارق ۱۰ فروری ۲۰۱۷ء کوں سارے وسیب کوں مونجھا کر جھوکاں لڈٖا گٖئے۔ اُنھاں دیاں کتاباں وچ موجود چند وسیبی دانشور ریں اتے شاعریں دے مضامین اچوں کُجھ اقتباس تے شاعری ’’سویل سائیکی‘‘ دے قارئین دی خدمت اچ پیش ھے
عزیز شاہد:
طارقؔ سئیں نال اونویں وی اپنْی نیاز مندی دا قدیمی رشتہ اے۔ گاٖلہیں گاٖلہیں وچ میں طارقؔ سئیں کولہوں پُچھیا جو تہاڈٖی شاعری دے بارے عمومی رائے ایہ ھے جو طارقؔ سئیں صرف بٖیٹ دی شاعری کیتی اے۔ اوں دائرے توں بٖاہر نی آ سگٖیے۔ میں ایہ گاٖلھ کریندیں ہوئیں کہیں نہ کہیں حد تئیں اپنْی شعوری گرفت اچ ہم پر طارق سئیں ہک دم ایجھی مسحور کیفیت اچ آ گٖئین تے میں ہک حیرت نال اُنھاں دیں اکھیں تے دید کیتی تے وَل میں گُم تھی گٖیاں۔ اِتھاں گھنڈیاں ، ٹلیاں، چنڑکے، گھنگھرو، جھوکاں، بھانْے، پاہیں، مال، چھیڑو، کانے، کاہیں ، لئی لانْے، بٖیڑیاں، مُہانْے، پاراُروار دیاں ہیلاں، تانگھاں، وینْ، پتہ نی کیجھے کیجھے جہان وَسدے پئے ہن ۔ میں جڈٖاں وَل وَلیاں تے میڈٖی شعوری رَو کوں کُجھ کُجھ یاد آندے جو ایں عرصے وچ طارق سئیں اپنْے اندر دے وَسدے ہوئے بٖیٹ نال اپنْے ذاتی ، فکری ، روحانی تے وجدانی رشتیں دی رنگ برنگی پینگھ رسائی بٖیٹھے ہَن۔ موجودہ لمحے وچ وی میں او لمحہ یاد کرینداں تاں وَل وَل گُم تھی وینداں۔ اُنھاں دی بارگاہ وچ اپنْے عجز دا اظہار کریندیں ہوئیں رُل وینداں تے وَل میں سوچینداں جو بٖیٹ اپنْے اندر بے پناہ بے اَنت رنگ رکھدے۔ سندھڑے سرکار دی منْ تے وَسدیاں کئی ہزار تہذیباں ریت دے ٹیلیں وچ ٹھیڑ تھیاں پئین۔ کیا پتہ آونْ والا وقت کیا کیا دروہ کرے پر طارق سئیں دے اندر وَسدا ہویا بٖیٹ وادئ سندھ دی ہر تہذیب کوں مکانْ وی ڈٖیندا رہ ویسی تے اپنْی سُنجٖانْ وی ڈٖیندا رہ ویسی۔
اسلم خان گورمانْی:
سئیں احمدخان طارقؔ ساڈٖی دھرتی دا او شاعر ھے جئیں ایں دھرتی دی ہک ہک شئے کوں قریب کولہوں ڈٖٹھے ، محسوس کیتے تے ول اوندا اظہار کیتے۔ سئیں احمد خان طارق بلا مبالغہ ساڈٖی دھرتی دا موجودہ دَور دا ہک صوفی شاعر ھے۔ جئیں عشق مجازی دے رنگ روپ وچ عشق حقیقی دے درشن کرائن۔
مجاہد جتوئی:
طارقؔ سئیں دی شاعری تاں او ھے جیرھی سطریں تے اکھریں وچ لکھی نظردی اے۔ جیکوں ہر کوئی پڑھ سگٖدے پر طارق سئیں دی شاعری دی بٖئی قسم او وی ھے جیرھی سطریں تے اکھریں دے وچاک بغیر لکھی ہوئی نظردی اے۔ ایجھی شاعری کوں پڑھنْ سانگے قاری دا باذوق ہونونْ ضروری ھے۔
ڈاکٹر نجیب حیدر ملغانْی:
سئیں احمد خان طارق دی شاعری سچ تے حُسن دا او ادراک اے جیرھا جذبیں دے بے ساختہ اظہار تے دلیل دی جھنجھٹ توں باہر آتے قبول کر گھننْ نال ممکن تھیندے۔ سرائیکی وسیب دی جھولی وچ کھیڈٖنْ والے دریانویں تے نَیں ہک ایجھا سُکھ ایں دھرتی دے مزاج وچ شامل کر ڈٖتے جو استحصال دیاں صدیاں گُزرنْ دے باوجود ایندے واسی احٖ وی دھرتی دے مزاج وانگوں ہِن ۔ ایں مزاج دے اظہار دی ہک صورت سئیں احمد خان طارق دی شاعری اے۔ سئیں طارق دا تخلیقی تجربہ صوفی دے تجربے وانگوں سادہ اے تے اے سادگی طارق سئیں دی ذات دا حُسن وی ھے تے ذات دے اظہار دا حُسن وی۔
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز:
طارقؔ سئیں دی شاعری وچ زبان تے بیان دے گُٖنْ اینویں ہِن جیویں موتی پروتے لاتھے ہوون۔ اُنھاں کتھائیں تھل دی بھوئیں کوں ترامے دا آکھیے تے کتھائیں ریت کوں رونونْی ریت دا ناں ڈٖتے۔ کتھائیں مقسوم کوں چھانْنْ دا ذکر کیتے تے کتھائیں ہنجھ حمیلاں جیہاں ترکیباں ڈٖتین۔ منیا کونجیں دے کُرلاٹ عام جہیں گاٖلھ اے پر کَو دی بُٖجھارت ، پیار دیاں مٹیاں، دھمدی رات دا متھڑا تاں بالکل نویاں سوچاں اِن۔ ایویں بنْ رول رُلیوسے تے بھنورے بنْیے بھوسوں وغیرہ وچ جیڑھا معنوی تے صوتی سُنْہپ اے او سئیں احمد خان طارق دا ای خاصا ھے۔
پروفیسر محمد خان ملغانْی:
طارقؔ سئیں دے ڈٖوہڑے دی مقبولیت دی اہم وجہ ڈٖوہڑے دی صنف اچ وسیب دے عام مسئلیں کوں موضوع بنْاونْ اے۔ سماجی ، سیاسی تے معاشی ناہمواری دا ذکر بٖہوں سوہنْے انداز اچ کریندن۔ ایں طرح شاعری وچ نعرہ بازی دا شمہ تک وی محسوس نئیں تھیندا۔ ڈٖوہڑے کوں نویں موضوع تے نویں ادبی حوالیں نال جوڑ تے طارق سئیں نے ڈٖوہڑے کوں جدید شاعری دی اہم صنف بنْا تے ایہ ثابت کیتے جو ڈٖوہڑہ ڈھاندی بھِک دا وَنْ نئیں بلکہ جدید سرائیکی شاعری دی اہم صنف اے۔
پروفیسر شبیر نازؔ :
طارق صاحب دی شاعری تے ہک پورا مقالہ (Thesis)لکھیا ونجٖ سگٖدے۔ مختصراً عرض کریساں جو میڈٖے نزدیک سیکولرازم ، کلاسیکیت ، شعریت، زبان دی مٹھاس، سادگی تے سچائی، سوز، علامت تے استعارے دا خوب صورت استعمال اتے آفاقیت طارقؔ صاحب دی شاعری دے نمایاں خدو خال ہِن۔
اقبال سوکڑی:
طارقؔ صاحب ایں طرح ہُنْ اپنْے ہمعصر شاعریں وچوں وکھرے اتے وڈٖے وڈٖے قد آور شاعریں کولوں قدآور نظر آندن۔ کیوں جو اُنھاں نے ڈٖوہڑے دی متروک تھیندی ہوئی صنف کوں نواں رنگ بخشیے جیویں کوئی شریف تے رحم دِل بندہ یتیم بٖال کوں گٖل نال لا تے خوش تھیندے۔
عطا بلوچ:
سئیں احمد خان طارقؔ ہک شخص دا ناں نی بلکہ ہک مکتبہ ء فکر دا ناں ھے۔ اُنہاں دی شاعری تے اُنہاں دی شخصیت دے متاثرین وچ صرف میں کلہا نی بلکہ سارا جگٖ جہان شامل اے۔ میں سمجھداں جو قوماں دی تاریخ وچ ایجھے شاعر روز روز نی بلکہ صدیاں بعد پیدا تھیندن ۔ جیکر طارقؔ سئیں دے حضور میڈٖا ایہ نذرانہ عقیدت قبول تھی پووے تاں میں سمجھساں ’’عمراں دا پورہیا‘‘ کم آ گٖئے۔
ڈاکٹر محمد عباس برمانْی:
تیڈٖا شاعر وی ھے عابد وی تیڈٖی سندھڑو ڈھول نماز پڑھے ہر لہر تے گھانْ وی حمد آکھے ہر چھولی چھول نماز پڑھے ہر جھوک دے گرد طواف کرے ہر سالھ دے کول نماز پڑھے ایہو پکھی واس فقیر تیڈٖا ودا آپ کوں رول نماز پڑھے ’’ہتھ تسبیح مسجد رقص کرے پا گٖل وچ دُول نماز پڑھے‘‘
المسترشد باللہ
المسترشد باللہ انتریہویں عباسی خلیفہ ہن جنہاں دا تعلق خلافت عباسیہ، بغداد نال اے۔ آپ نے 6 اگست 1118ء توں 29 اگست 1135ء تک حکومت کیتی۔ آپ دے پیشرو المستظہر باللہ تے جانشین الراشد باللہ ہن۔ آپ دی ملکہ دا ناں ملکہ فولانا خاتون بنت محمد ہئی۔ آپ دی پیدائش اپریل یا مئی 1092ء دی ہے تے وفات 29 اگست 1135ء کوں 43 سال دی عمر وچ تھئی۔
سرائیکی اَکھاݨ
(سرائیکی اکھان)
1۔ماء مترائی پیو قصائی 2۔جیڑھی کرے گھیو نہ کرے ماء نہ کرےپیو 3۔ماء مارے مارن نہ ڈیوے 4۔جیویں ماء تے ماسی کندھ ائیرے تے آسی 5۔بھرابھرانویں دے چچڑ کانویں دے
6۔بھرا رلے
بھاگ سولے
7۔نکا بال مچھ دا وال
گھر دی ذال دا خیال
8۔نئوں ملاں
منی رن
9۔پیر پتر نہ ڈیسی
تاں رن نہ کھس گھنسی
10۔کنڑک کوں ونجایا
ڈلھ رن کوں ونجایا کھل
کدو
کدو صحت واسطے انتہائی مفید سبزی ہے. ایہ معدہ تے جگر دے افعال کوں درست کرݨ دے نال نال اضافی وزن تے چرٻی کوں تحلیل کریندی ہے. thumb|Courge encore verte
ورتاوا
بھاڄی، مربّہ، حلوہ، کدو دے بیج، کدو دا جوس تے کدو دے پتر وی استعمال تھیندن
علاج
کن دے درد کیتے
وٹھوہیں دے ݙنگ کیتے
سر دی خشکی کیتے
تھوݙ پھٹݨ کیتے
بواسیر
یررقان کیتے
سر دے درد کیتے
ابنِ ماسویہ الخوزی
ابن ماسویہ دا پورا ناں، زکریا یحیی بن ماسویہ الخوزی اے. ماسویہ طبیب تھے تے پیؤ دی طرفوں سریانی تے ماں دی طرفوں صقلبی ہن، سامراء وچ جمادی الآخر 243 ہجری کوں وفات پاتی تے ورثے وچ کوئی چالیہہ دے قریب کتب تے مقالے چھوڑے. thumb|Mesue! ابنِ ماسویہ الخوزی
کتاباں
ابن ماسویہ دے معروف کتاباں ایہ ہن :
ایہ کتاباں کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے کئی واری شائع تھی چکیاں ہن.
انہاں دی غیر شائع شدہ کجھ تصانیف ایہ ہن:
ابن ماسویہ دی طبی تصانیف دی ایہ طویل فہرست عباسی دورِ حکومت دے ابتدائی زمانے وچ انہاں دے ہک بہت وݙے کردار دی عکاسی کریندی ہے، طبی سائنس دی ترقی وچ ہݨ ماسویہ دا بہت بڑا کردار ہے، انہاں نے طبی سائنس کوں یکمشت کئی قدم اگوں دی طرف دھکیل ݙتا، طلبہ دی ہک کثیر تعداد انہاں دے حلقۂ درس توں فارغ التحصیل تھئی تے عرب دے وݙے اطباء سݙویجے.
ابنِ ماسویہ دا تاریخی طبی مشورہ
مچھلی تے کھیر نال نال جمع کرݨا شرعاً ممنوع نی البتہ اطباء اس توں منع کریندے ہن. علامہ ابن قیم رحمہ اللہ نے اپݨی کتاب ”الطب النبوی“ وچ ابن ماسویہ دے حوالہ نال لکھا ہے کہ ”جیہڑا شخص معدہ وچ کھیر تے مچھلی کوں جمع کرے اس دے نتیجے وچ اس کوں جذام برص یا نقرس (پیراں دے جوڑاں دی بیماری جیہڑی اکثر انگوٹھے وش ہوندی ہے) تھی ونجے تاں اوہ اپݨے نفس ہی کوں ملامت کرے (کیونکہ اس انہاں ݙو چیزاں کوں جمع کیتا)۔ ومن جمع فی معدتہ اللبن والسمک فأصابہ جذام أو برص أو نقرس فلا یلومن إلا نفسہ (الطب النبوی لابن قیم: ۱/۳۰۹، ط: دارالہلال، بیروت)۔
جغرافیہ
جغرافیہ یونانی ٻولی دا لفظ ہے۔ جس دے معنی ہن زمین دا بیان۔ "جغرافیہ اوہ علم ہے جس وچ زمین، اس دی خصوصیات، اس دے باشندیاں‎ ،‎اس دے مظاہر تے اس دے نقوش دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔" دنیا تے زمین دے علاقیاں دے حالات دا علم ہے، زمین دی سائنس کوں جغرافیہ آہدن۔ انساناں دی ساری ترقی جغرافیہ دے علم نال تھئی ہے۔ زمین انسان دا گھر ہے، ایں گھر کنوں فائدے چاوݨ کیتے جغرافیہ دی لوڑ ہے۔ "جغرافیہ او علم ہے۔ جیندے وچ زمین، ایندی خصوصیات، ایندے باشندیاں‎ ،‎ایں دے مظاہر تے ایں دے نقوش دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔" thumb|The Earth seen from Apollo 17 زمین دی اپالو توں گھدی ڳئی تصویر
تاریخ
جغرافیہ وچ سب توںپہلے یونانیاں ترقی کیتی ہے۔ ول مسلماناں دا دور آئے، انہاں وچوں ابن بطوطہ، ابن خلدون اتے ادریسی مشہور ہن۔اس علم دا آغاز بطور سائنس مصر تے یونان وچ تھیا۔ زمانہ قدیم دے جغرافیہ داناں دی بعض تحریراں بڑی دلچسپ ہن۔ مثلاً سٹرابو جیہڑا ہک اطالوی جغرافیہ دان ہئی، اس خیال دا مالک ہئی کہ سمندر دا پاݨی ہک بہت وݙے دریا دی طرح کہیں ڈھلان تے بند رہندا ہے۔ ارسطو دا خیال ہئی کہ فضا توں ہوا زمین وچ داخل تھی کے محبوس تھی ویندی ہے تے جݙݨ اوہ فضا وچ واپس ونجݨ کیتے جدوجہد کریندی ہے تاں زلزلہ پیدا تھیندا ہے۔ مگر انہاں عجیب و غریب خیالات دے نال قدیم یونانیاں نے بعض حیرت انگیز دریافتاں وی کیتیاں۔ مثلاً 200ق م دے قریب ارسطارتس نے مصر دے مشرق و مغرب وچ مدوجزر دی لہراں وچ تناسب معلوم کرݨ تے ایہ اعلان کیتا کہ بحر اوقیانوس تے بحر ہند آپس وچ منسلک ہن۔ اس دی ہک ٻئی دریافت قابل ذکر ہے، جس دے مطابق اس  ݙسیا کہ دور مغرب وچ شمال توں جنوب تک کوئی ملک ضرور واقع ہے۔ اس دے 1700 سال بعد کولمبس نے اس ملک امریکا کوں دریافت کیتا۔
جغرافیہ دیاں شاخاں
ایراٹورتھینیس ‎(276-194B.C)‎ اوہ پہلا شخص ہئی جس نے لفظ جغرافیہ استعمال کیتا۔ جغرافیہ کوں زمین دی سائنس وی آکھا ویندا ہے۔ اج تک انسان نے جتنی وی ترقی کیتی ہے۔ اوہ جغرافیہ دی ہی مرہون منت ہے۔ زمین انسان دا گھر ہے تے اس گھر توں زیادہ فوائد حاصل کرݨ کیتے علم جغرافیہ انسان دی رہنمائی کریندا ہے۔ علم جغرافیہ پراݨے زمانے وچ وی موجود ریہا ہے۔ لیکن اس دور وچ اس دی اہمیت بہت کم ہئی۔ عموماً دریاواں، پہاڑاں، سمندراں تے مقامات دے ناں یاد کر گھنݨ ہی کافی سمجھا ویندا ہئی۔ ݙوجھے علوم دی نسبت جغرافیہ وچ بہت سست رفتاری نال ترقی تھئی۔
کجھ سرائیکی گیت
چِٹا چولا سی ڈے درزی
چِٹا چولا سی ڈے درزی
نہی بولیندا ڈھولے دی مرضی
چِٹا چولا آیا باہروں
روندے آئے آں ڈھولے دے شہروں
چٹا چولا لائی کناری
کچی نکلی ڈھولے دی یاری
چِٹا چولا میں سانبھ رکھ ساں
کے تائیں ڈھولا میں تیڈی تانگھ رکھ ساں
چِٹا چولا سوہنڑاں ہار اے
چٹا چولا سی ڈے درزی
چِٹا چولا لایا مَایا
اج وی جیونڑ نہی ملنڑ آیا
= چن کتھاں گزاری ائی رات وے = شاعرہ: پوجا بائی دیرہ اسماعیل خان ١٩٣٠ء
گلوکار تے موسیقار: پروفیسر دینا ناتھ ١٩٣٠ء دیرہ اسماعیل خان
چن کتھاں گزاری ائی رات وے
کوٹھے تے پر-کوٹھڑا ماہی کوٹھے سکدا گھاہ بھلا
عاشقاں جوڑیاں پوڑیاں تے معشوقاں جوڑے راہ بھلا
کوٹھے تے پر-کوٹھڑا ماہی کوٹھے سکدی ریت بھلا
اساں گندائیاں مینڈھیاں توں کسے بہانے ویکھ ذرا
کوٹھے تے پر-کوٹھڑا ماہی کوٹھے تے تنور بھلا
پہلی روٹی توں کھاویں تینڈے ساتھی نسّ گئے دور بھلا
کوٹھے تے پر-کوٹھڑا چن کوٹھے تے تندور بھلا
کوٹھے تے پر-کوٹھڑا ماہی اوتھے بیٹھا کاں بھلا
کلیاں راتاں جاگ کے میں نپیاں تیریاں چوریاں
کوٹھے تے پر-کوٹھڑا ماہی کوٹھے دے وچّ باریاں
ہن تاں واپس آ ماہی توں جتیا تے میں ہاریاں
تیݙی چن پردیس تیاری ہے
میں رو رو رت گزاری ہے
میں راتئیں ہݨ نہ سمدی ہاں
تیݙی چا تصویر کوں چمدی ہاں
میݙی روندی دل بیچاری ہے
تیݙے پیار کوں میں نمی بھل سگدی
مجبور ہاں میں نمی جل سگدی
تیݙی کیوں پردیس تیاری ہے
تیݙی فوٹوں ہاں نل لیندی ہاں
پئ رو رو مونجھ لہندی ہاں
ہر پاسوں رات اندھاری ہے
تئیں باجھ خلیل میں رول ویساں
ول ݙیکھی مرݨ تے تول ویساں
سرائیکی خطے وِچ اَبلاغ دی راہ وِچ اڑاند
= سرائیکی خطے وِچ اَبلاغ دی راہ وِچ اڑاند =
از: ڈاکٹر خالد اقبال جیکر انسان دیاں ضرورتاں کوں سامنے رکھیندیاں گالہہ کروں تاں پہلے ساکوں اوندے عمل‘ سوچ احساس تے شعور وغیرہ دا مطالعہ کرناں پوسی‘ ڈوجھا اے جو ابلاغ دی ساخت اتے عمل کوں سامنے رکھناں پوسی ۔ ابلاغ دی راہ وچ ڈو طرحاں دیاں رکاوٹاں آندین ۔
ابلاغ دی راہ وچ وتھ (فاصلہ) بہوں پہلے توں لا‘ ہن تائیں بہوں وڈی رکاوٹ ہے‘ وت جڈاں رَل مل تے راہون دا احساس پیدا تھیاتاں وَل ہک وستی‘ گوٹھ کنوں ڈوجھی وستی‘ گوٹھ تائیں سنیہا پجاون دی ضرورت محسوس تھئی ۔ ایں ضرورت پاروں لوک پیدل‘ گھوڑے‘ گڈوں ‘خچر تے بہہ تے اپنا پیغام پجیندے ہِن فاصلاتی رکاوٹاں تے قابو پاون سانگھے مشیناں دی ایجاد بہوں فائدے مند تھئی مثلاً اجوکے دور وچ ٹیلی فون‘ پرنٹر‘ تار‘ ٹیلی فیکس‘ ریڈیو‘ ٹیلی ویژن‘ وائرلیس‘ کمپیوٹر‘انٹرنیٹ‘ موبائل فون نے بہوں ساری وتھ مُکا ڈتی ہے ۔ پر سرائیکی وسیب دی بہوں ساری آبادی‘ اجوکے دور دیاں ‘ وتھ مکاون والیاں انہیاں سہولیاں کنوں محروم ہے تے اج وی روہ ‘ روہی ‘ تھل‘ دمان دے اکثر علاقیاں دے لوک اپنا پیغام;223; سڈ‘ اپنی محدود آواز پاروں اگتے نی پجاسگدے جو انہاں علاقیاں وچ جیکر کوئی ناخوشگوار واقعہ تھی ونجے تاں اوندی اطلاع میڈیا ۔ عدالت‘ ایوان تک بہوں ڈینہاں بعد‘ اصل حقائق‘ شواہد وچ تبدیلی توں بعد آن پجدی ہے ۔
نفسیاتی رکاوٹاں :
سرائیکی وسیب دے لوکائی دی سوچ‘ عمل‘ احساس اتے شعور دا جیکر نفسیاتی اعتبار نال مطالعہ کیتا ونجے تاں نفسیاتی رکاوٹاں یعنی (نامکمل اظہار)دی پرتاں کھل سکدین ۔ جیڑھے سماج وچ شرح خواندگی نہ ہون برابر ہووے اتے او سماج جاگیرداری‘ وڈیرا شاہی تمن دار‘ گدی نشینی اتے سرمایہ داری دے آسیب دی زد وچ ہووے اتھاں اظہار رائے دی آزادی نامکمل ہوندی ہے کیوں جو بالا دست طبقہ اپنے مفادات دی خاطر ہرگز اے نی چاہندا جو رَبی ّ وسائل دی تقسیم برابر ہووے ۔ اونی چاہندا جو ذراءع آمدن تے تخلیقی صلاحیتاں دے مواقع کہیں بئے کوں ملن ۔ زرعی پیداوار‘ اوندے ذخیرے‘ ترسیل اتے تجارت وچ بالا دست طبقے دی قبضہ گیری دی شدید خواہش اونکوں مجبور کریندی ہے جو اوزیر دست کمزور‘ محروم‘ مفلوک الحال لوکاں کوں سوچن دا رستہ ای نہ ڈیوے جو او بنیادی ضرورتاں کنوں محروم کیوں ہے؟ اوندے بالاں کیتے تعلیم دے دروازے کیوں بند ہن؟  انہاں کوں دوا دارو دی سہولت کیوں نئیں پئی ملدی اَتے ترقی دے بئے راہ رستے کیوں بند ہِن؟ حالات دی‘ سماج دی‘ ایں جکڑ بندی کوں اللہ دی رضا سمجھیا ویندے اَتے بہوں پریشانی دی صورت وچ استخارہ‘ تعویذ ‘ نقش ‘ وظاءف اتے بھوپیاں دا سہارا گھنداویندے ۔ کہیں وی پریشانی دے دوران اعصاب دی ترٹ بھج تے جادو ٹونے دیاں علامتاں رَل مِل ویندین ۔ جتھوں بھوبیاں تے عاملاں دے مزے تھی پوندن حالانکہ گالہہ اِیں ہے جیکر کوئی بندہ جتلا شدت نال‘ کہیں شے بارے سُچیسی اوہو جھئیں حالات تے واقعات اونکوں پیش آون پئے ویندن ۔ عالمی شہرت یافتہ ماہر نفسیات کارل یونگ اینکوں ’’ ہم واقعیت‘‘ آہندے جاں جو مایوسی اَتے ڈیپریشن توں بچن کیتے نویں سوچ‘ احساس اَتے ماحول درکار ہوندے ۔
مذہب اَتے سیاست دی سانجھ‘ شہری اَتے دیہی وسینکاں دے فرقے اَتے عقیدے کوں استعمال کرتے استحصال کریندی ہے ۔ جیندی وجہ نال اُنہاں دا اظہار رائے حق دہی ’’ووٹ‘‘ غلط استعمال تھی ویندے ۔ جمہوریت وچ ’’ووٹ‘‘ اظہار رائے دی آزادی دا بہوں وڈا حق ہے پر ایندے استعمال وچ اڑاند دی بہوں ساریاں وجوہات وچوں سماج کوں ذات‘ برادری ‘ قبیلے وچ تقسیم کرن ہے ۔ عام بندہ‘ محنت کش مزدور‘ رہائشی مکان‘ اَتے کاشتکار‘ قطعہء زمین‘ کاشتکاری دے آلات دا مالک نی ہوندا اِت پاروں اوندی زبان توں روز مرہ یا محاورے دے الفاظ کجھ ایں طرحاں سنن کوں ملدے ہِن
’’اساں تاں سائیں دے نوکر‘‘۔۔۔’’ہتھ بدھل غلام ہیں سائیں ‘‘
’’جینویں تہاڈا حکم سئیں ‘‘۔۔۔’’ساڈی کیا مجال سئیں ‘‘ پیٹ نہ پئیاں روٹیاں سبھے گالہیں کھوٹیاں ‘‘
ایں طرح کلام کریندی خلق خدا ‘ اَدھورے اظہار نال ‘ اپنے اور اپنے خاندان تے تھیون والی ہر زیادتی کوں مالک دی مرضی سمجھدی ہے حالاں جو اے بہوں وڈا مغالطہ ہے ۔
دیہی سماج‘ اپنے وسبے ‘ رہتل‘گوٹھ‘ وستی یا چک توں ‘ لڈلڈا (ہجرت) جبرا تے ظلم دے خلاف احتجاج دی ہک صورت ہے ۔ اِیندی وجہ معاشی‘ سماجی نا انصافی‘ اخلاقی قدراں دی پائمالی یا نفسیاتی سطح اُتے ذلت دا احساس ہوون ہے ۔ سرائیکی وسیب دی کثیر آبادی ہک مدت کنوں کراچی‘ بلوچستان اَتے پاکستان دے بئے چھوٹے وڈے شہراں وچ مہاجر ونج تھیندی پئی ہے ۔ جتھ انہاں کوں بئے بہوں سارے درپیش مسائل دے نال نال ’’ اپنی لسانی اتے ثقافتی‘‘ سنجان دے گم تھیون دا مسئلہ پیدا تھیندے ۔ سماجی اَتے معاشی حیثیت نہ ہوون پاروں او مرتبہ رکھن والے دی ثقافت اَتے زبان کوں ترجیح ڈیندن ۔ کوئی دی بئی زبان الاون دی شعوری کوشش دے باوجود  چغلی کرڈیندے تے اینجھے لوک اظہار مکمل اعتماد نال نی کرسکدے ۔ سرائیکی وسیب وچ ڈاکٹر اپنے مریض کوں صحت اتے مرض دے حوالے نال نی ڈیہدا بلکہ اونکوں اوندی ’’مالی اتے سماجی‘‘ حیثیت دے تناظر وچ ڈیہندے نہ صرف اے بلکہ ڈاکٹر اَتے مریض دی بولی ان بولی بن ویندی ہے اتھاں ان بولی توں مراد ہے ۔ مقصد اے‘ جو بولی ڈاکٹر بلیندے او مریض کو سمجھ نی آندی‘ اَتے جو مریض اپنی کیفیت بیان کرن چاہندے او ڈاکٹر نی سمجھدا‘ محض اشاراتی زبان دے نال اظہار دی وِتھ  آویندی ہے ۔ سرائیکی خطے دی ڈگھ آبادی‘ جیڑھی جاگیرداری‘شاطر چالاں دی وجہ کنوں پولیس ‘ پٹواری دے ہتھوں ذلت بھگیندی عدالتی نظام وچ وَنج پجدی ہے اتھ سائل اتے وکیل یا عدل کرسی دی زبان انگریزی‘ اردو ہون پاروں سائل دا اظہار محض فریاد بن تے رہ ویندے۔
انداز فکر وچ تبدیلی‘ ابلاغ دی راہ رکاوٹ بن ویندی ہے اَتے ایندے اپنے نفسیاتی محرکات ہوندن ۔ مثال دے طور تے پولیس یا انتظامیہ دے ملازمین بارے اکثر لوکاں دی رائے ہے جو اے طبقہ سب کنوں زیادہ رشوت خور ہِن ۔ حالانکہ ضروری نئیں جو پولیس اَتے انتظامیہ دے سارے ملازمین رشوت خور ہوون ۔ انہاں وچوں ایماندار وی ہوسکدن ۔ اینویں اِی بہوں سارے افراد‘ اداریاں بارے سینہ بہ سینہ بیان کردہ گالہئیں وچ فرق ابلاغ اَتے اظہار وچ وِتھ کوں ظاہر کریندن ۔ ایندے وچ کوئی شک نی جو ثقافت دے حوالے نال سرائیکی وسیب دی انچ سنجان ہے اَتے سرائیکی وسیب دے وسینک اپنی تہذیب ثقافت نال بہوں پیار کریندن ۔ ٹیلی ویژن تے اشتہار ڈیندے ویلھے ایں گالہہ تے بھانویں جو غور کیتا ویندے جو اے اشتہار کنہاں لوکاں کیتے ہے اَتے انہاں دی تہذیب ثقافت کینجھی ہے؟ مثلاً جنوبی پنجاب کاشتکاراں کیتے کہیں زرعی دوائی یا چاء دی پتی بارے اشتہار ڈیوناں ہووے اکثر اِتھ دے لوک فنکاراں گلوکاراں ‘ آرٹسٹاں کوں ماڈل بنایا ویندے ۔ لوک فنکار کیوں جو انہاں دے جذبات احساسات دا ترجمان ہوندے ۔ اُوندی اُوں چاہت پاروں لوک اشتہاری بارے متوجہ ضرور تھیندن پر ایں وسیب وچ کجھ زرعی کمپنیاں اتے کجھ ڈوجھیاں  بݨاون والیاں کمپنیاں دے ڈو نمبر مال پاروں لوکاں استعمال تھیون والی شئے اتے اپنے ہیرو (فنکاراں ) بارے شک دا اظہار کرن شروع کرڈتے جو گیتاں ‘ لوک گیتاں وچ سُر لاون والا‘ ملٹی نیشنل اَتے نیشنل کمپنیاں دے نال رَل تے ساڈے نال دروہ کریندا کھڑے ۔
عام بندہ جیندے کول کوئی سفارشی رقعہ ‘ کہیں دا وزٹنگ کارڈ کوئے نی اوندی شنوائی کہیں سرکاری دفتر تک بہوں مشکل ہے ۔ جے سرکاری دفتر داخل تھی ونجے تاں اتھ وڈے صاحب تک پجن سسٹم دی اینجھی خرابی ہے جو عام بندہ سرکاری دفاتر بارے نفرت رکھن پئے گئے‘ کیوں جواوندے مسائل بارے اوندی گالہہ سنی ای نئیں ویندی ۔ جیندے پاروں لوکاں مضبوط مالی‘ سماجی‘ سیاسی‘ صحافی‘ سرکاری‘ مذہبی شخصیات نال جڑت ‘ اوندی خوشامد‘ صفت صفات بیان کرن‘ اوندی ہر جائز ناجائز منن وچ اپنی عافیت سمجھی ہے کیوں جو اُوندے فرمان تے لوکاں دے تھانے‘ سرکاری دفاتر‘ کچاہریں وچ تمام مشکل کم کار آپوں آپ تھی ویندن ۔ ایندا نتیجہ اے تھئے جو جمہوریت اَتے جمہوری پارٹیاں دے باوجود لوک سیاسی جماعتاں دے نظریات منشور دی بجائے  دے نال کھڑدن ۔ بھانویں او مضبوط بوتا ‘ اخلاقی‘ مالی لحاظ نال کرپٹ ہے یا اُوندے وچ سو طرحاں دیاں خرابیاں ہِن ۔
سرائیکی وسیب وچ تریمت بہوں مظلوم ہے ۔ دیہی وسیب وچ خاص طور تے عورت جاگیرداری‘ سرداری نظام دیاں پرانیاں روایات دی پابند ہے ۔ تے سماجی نا انصافی دا شکار ہے ۔ سرائیکی ادب تریمت بارے ظلم ستم‘ عدم مساوات اَتے غلط روایات دی بہوں حد تک نشاندہی کیتی ہے ۔ پرتریمت دے ڈکھاں دا مداوا قانون دی عمل داری دی صورت وچ اِی ممکن ہے ۔ جیندی راہ وِچ بہوں ساریاں رکاوٹاں ہِن ۔ تریمت دا اغواء‘ تریمت اَتے تشدد تیزاب سُٹن‘ وراثتی جائیداد وِچ خواتین وارثان دا لازمی حصہ وٹہ سٹہ‘ قرآن نال شادی‘ ونی‘ ولور‘ کاروکاری‘ شہری اَتے دیہی خواتین کیتے تعلیم دے مواقع‘ روزگار دے مواقع‘ سرکاری اداریاں وچ خواتین کیتے ڈے کیئر سنٹرز‘ انہاں کیتے ملازمتاں وچ کوٹہ‘ اَتے پئے ڈگھ سارے مسائل اَتے معاملات عملی توجہ منگدن ۔ تریمت رسماں ‘ ریتاں رواجاں وِچ قید رہون دی وجہ نال‘ تے قوت گویائی دی پابندی پاروں ہے ۔ جیندی ہک مثال اے ہے جو آکھیا ویندے تریمتیں بہوں الیندین ۔ تریمیتں ہک بئے کوں جڈاں ملدین تاں بہوں جزئیات وچ گالہیں کریندین حتیٰ کہ تریمتیں ‘ تریمتیں کوں گھر دے بوہے تائیں جڈاں الوداع کرن ویندیں تاں اُتھائیں کھڑیں گھنٹہ اَدھ گھنٹہ گالہیں کرییندین ۔ اے سب کجھ روایات اَتے اظہار دی پابندیاں دا اثر ہے ۔ جیڑھے سماج وچ بندہ یا تریمت آزادئ اظہار کنوں محروم تھی ونجے تاں وت اُتھاں ابلاغ دی راہ وچ پابندی ترقی دی رکاوٹ دا سبب بنڑدی ہے ۔ اے  اکھویندے ۔ جینویں جو سرائیکی وسیب دے بہوں سارے دور اَفتادہ علاقیاں وِچ وڈیریاں ‘ تمن داراں ۔ جاگیرداراں اَتے خاص طبقے دی حکمرانی ہے ۔ خوشامدی ‘ چاپلوس لوک صرف اِیں بالا دست طبقے دیاں خوبیاں بیان کریندن اَتے اُنہاں دے ظلم و ستم دے واقعات اَتے اُنہاں دیاں اخلاقی خامیاں کوں پوشیدہ رکھیا ویندے ۔ اِتھ کر عوام دی حیثیت بھیڈاں بکریاں وانگوں ہوندی ہے ۔ اِتھا ں انسانی جذبات اُنہاں دے سینے وچ دفن تھی تے رِہ ویندن ۔ اِیں طرحاں دیاں بندشاں کوں تروڑ ناں وی میڈیا دی ذمہ داری بنڑدی ہے ۔ کیوں جو ہِن ذراءع ابلاغ  آزاد ہے ۔ ذراءع ابلاغ دے کارکناں دا اے فرض بنڑ دے جو او بالا دست طبقات دیاں خامیاں کوں سامنے گھن آوے تاں جو عوام سکھ دا ساہ گھِنن تے اُنہاں دے مسائل دی حل تھیون جیندے نال وسیب وچ قانون دی‘ تے سماج دی‘ اصلاح دی راہ ہموار تھیسی ۔ انسان بنیادی طور تے آزاد پیدا تھئے ۔ اُوندا پیدائشی تعلق کہیں ذ ات برادری ‘ کہیں جنس اَتے کہیں مذہب نال بعد وِچ جڑدے ۔ انسان حقوق سبھے اِنساناں کیتے برابر ہِن ۔ انسان دے بنیادی حقوق ہک ڈوجھے دی عزت‘ برابری دا درس ڈیندن ۔ بنیادی اِنسانی حقوق دی گالہہ اے یاد ڈیویندی ہے جو ہر ہک کوں غذا خوراک روزگار ملے ۔ ہک ڈوجھے دے حقوق دا احترام ہووے‘ اِیندے نال نال اپنی ذمہ داریاں دا احساس ہووے سرائیکی خطے دے لوک بہوں سارے اُلجھاوے (نفسیاتی رکاوٹاں ) اَتے اُدھراویاں (ڈر ۔ خوف) دا شکار ہِن ۔ اِیں اُلجھناں اَتے کشمکش دیاں مجموعی چار بنیادی وجوہات ہِن:
ذہنی کشمکش دیاں ڈو وجوہات ہوندین:
انفرادی سطح اُتے کشمکش دی وجہ اظہار دی آزادی نہ ملن پاروں منفی جذبات اَتے احساسات دا ابھرن جیندی وجہ نال قدراں اَتے رویہ ڈوجھے لوکاں بارے بدل ویندے تے تصادم دی راہ ہموار تھیون پئے ویندی ہے ۔ نفرت اَتے غلط فہمی ودھدی ہے کشمکش یا ذہنی سطح اُتے نفرت یا غلط فہمی کوں دور کرن سانگھے ضروری ہے جو مکالمے دی فضا ہموار کیتی ونجے ۔ اظہار دی آزادی ہووے عام لوکاں کیتے ترقی دے یکساں مواقع پیدا کیتے ونجن‘ کشمکش کوں ودھن نہ ڈتا ونجے اتے چھیکڑ افراد ۔ طبقات‘ رلے رل تے ہک ڈوجھے نال تعاون کرن ۔ ہک وسیب وچ بہوں سارے لوک‘ گروہ ۔ برادری دی شکل وچ اپنے اپنے احساسات‘ جذبات‘ خیالات‘ صلاحیت‘ذہانت‘ افتادطبع‘ اپنی روایات تے ثقافت‘ اپنی زبان الیندے بلیندے رہندے پئے ہوندن ۔ اے ساریاں گالہیں وسیب دے مختلف رنگاں کوں ظاہر کریندن ۔ ھیں رنگارنگی دا ناں جیون جوگ ہے ۔ سانجھے اعتقادات‘ نظریات‘ زبان‘ ثقافت دے باوجود بندہ‘ بندے نال رَل تے وَسوں کوں وسا سکدے‘ کیوں جو سانجھ اتے ان سانجھ دا ناں حیاتی ہے ۔ لوکاں بارے تعمیری رویہ ای وسیب کوں سوہنا بنا سکدے ۔
1970ء کنوں پہلے دا سرائیکی وسیب اپنے حق حقوق بارے بہوں زیادہ احساس نہ رکھیندا ہئی ۔ اواپنے حق حقوق دی نفی کرتے ڈوجھیاں کوں ترجیح ڈیندا ہئی‘ بہوں سارے معاملات بارے چپ رہندا ہئی ۔ اُوندا رویہ معذرت خواہانہ ہئی ۔ اے گالہیں عام سطح دے بندے دے حوالے نال ہِن ۔ مگر سرائیکی وسیب دا تخلیق کار‘ دانشور پولٹیکل ورکراَتے خاص طور تے شاعر وانجھ تے دروہ دے موہری ڈینہہ توں لا اج تائیں اُشاک رہے ۔ شاعری سرائیکی وسیب دا سب کنوں وڈا ابلاغی نگال ہئی ۔ اِیں ابلاغی نگال  راہیں سرائیکی سماج دے بندے کوں اِیں گالہہ دا احساس تھئے جو اپنے حق حقوق دی گالہہ کیتی ونج سکدی ہے ۔ جینویں ڈوجھیاں دا احترام لازمی ہے اِینویں اِی اپنا احترام وی ضروری ہے ۔ اَجوکے دور وچ بہوں سارے گجھے تے اَن گجھے مسائل اَتے اُنہاں دے حل بارے میڈیا راہنمائی کرنی ہے ۔
ڳݨتڑی ۔۔۔ شماریات دا ݙدھپ
ڳݨتڑی ۔۔۔ شماریات دا ݙدھپ
مشتاق گاݙی
جڳ مشہور فراسیسی سوجھواݨ مشال فوکو دا آکھݨ ہے جو اڄوکی ویسٹرن سولائزیشن وچ ڳݨتڑی ۔۔ شماریات دا ماڈرن سٹیٹ دے وجود نال ٻہوں گہرا سمٻندھ ہے۔ بندیں کوں ٻہوں ساریں وَنکیں ۔۔۔ گروپس وچ ونڈ کنیں جے ہندسہ ۔۔۔ نمبر دا درجہ ݙے ݙتا ونڄے تاں وت ایندے نال اینجھی ڄاݨ کاری آندی ہے جیڑھی ماڈرن سٹیٹ کیتے پاپولیشن کنٹرول، گورننس تے سوشل انجینئرنگ دا کم ٻہوں سوکھا سَولا کر ݙیندی ہے۔ ایندے مُتوں ماڈرن سٹیٹ دا سوچیا ای نئیں ونڄ سڳدا۔ مردم شماری ایں ماڈرن سٹیٹ ۔ گورنمنٹ وچ ہک اُتم ٹیکنالوجی بݨ ویندی ہے۔ ڄمݨ، مرݨ، شادیاں، پیشے دولت، غربت، زباناں، ذاتاں، قوماں، دین دھرم، ٻال، جوان، ٻُڈھے، مرد تریمت، جرائم، شہر، دیہات، روڈ، ایجوکیشن، ہیلتھ، مائیگریشن۔۔۔ اینجھاں ٻہوں ساریاں ونکیاں ۔ کیٹیگریز بݨا کنیں کیا کُجھ دی ڄاݨ کاری نئیں گیدھی ونڄ سڳدی۔
ہندسے دا اے کھیݙ ہمیش کنیں اینویں نہی ہوندا۔ آہدن ہندسہ دی دریافت سندھ ہند وچ تھئی ہئی۔ اتھوں دی گیان دھیان ریت وچ ہندسے دے ݙو نویکلے پُکھ ہن۔ ہک تاں ' نہاسے' کوں ' ہاسے' بݨاوݨ جیڑھا جو ہندسے دے روپ وچ شُنیا (زیرو ۔۔ صفر) ہے ۔ پراچین ہند وچ اڳلا کمال 'ہاسے نہاسے' دے ایں رولے کوں مُکتی نال جوڑݨ ہئی۔ شُنیا یا صفر تھیوݨ ٻُدھی دا درجہ ہے۔  تونسہ دے وسنیک ملامتی صوفی تے سرائیکی ݙوہڑے دے کلاسیکی شاعر سئیں خیر شاہ  تاں 'نہاسے تاں خوش ہاسے'  آکھ کنیں سروں کمال ای کرݙتے۔
گیان دھیان دی ایں ریت وچ ہندسہ دا ݙوجھا ورتارا ساکوں 'سمکھیا فلسفے' وچ ملدے۔ سنسکرت وچ 'کھیا' ہندسے ۔۔۔ نمبر کوں آہدن تے 'سم' دا سابقہ جُڑت کیتے ورتیندے۔ ایں طرانح نال شبد 'سمکھیا' بݨدے۔ سمکھیا اتھوں دے ہر فلسفے تے دھرم دا مُنڈھ بݨدے۔ بھگوان کرشن گیتا وچ ارجن کوں ݙسیندے جو اوندی ݙتی ساری ڄاݨ کاری اصل وچ 'سمکھیا' دے وچار ہن۔ یوگا تے ایورویدا دا سمکھیا نال سمبندھ لُکا چُھپا نئیں۔ آکھیا ویندے ٻُدھ مت دا مُنڈھ وی سمکھیا ای بݨدے۔
سمکھیا کیا اے؟ میݙے وچ ایتلی ڄاݨ کاری تاں نئیں جو اے ݙس سگیاں۔ میں تاں کلہا اے ڄاݨداں اینکوں ہک وید رشی کپیلا دے لکھے "سمکھیا سُترا" نال جوڑا ویندے تے اڄ تائیں ویسٹرن سکالرز کیتے یقین نال اے آکھݨ اوکھا ہے جو آپݨے سبجیکٹ دے حساب نال اے 'فریکل تے میٹافزیکل نالج' دے وچالے کتھاں ٻاہندی ہے؟ اینویں ای پُراݨے یونان وچ فیثاغورث تے ٻئے اینجھے کئی فلاسفرز ہیَن جنہیں ڳنٹری تے ہندسے دے علم کوں گیان دھیان دی ریت وانگ ورتا ودھایا۔ جیویں پیلھے ݙسائے جو ہندسے ۔ شماریات دا اڄوکا ورتارا نویکلا ہے۔ اے کہیں گیان دھیان نال سمبندھ نئیں رکھدا۔ اے ہک پولیٹکل تے سوشل ٹیکنالوجی ہے جیندا وݙا ارتھ ݙاڈھے دے ݙڈھپ کوں ودھیک پکا کرݨ ہے۔ کمپیوٹر تے انٹرنیٹ دے آوݨ نال ایں ݙڈھپ دے ٹیکنالوجی کوں ورتݨ سوکھا ہے تے ایندے گھیرے وچ ٻہوں کُجھ آ سڳدے۔
ہند سندھ وچ مردم شماری دا مُنڈھ برٹش انڈین ایمپائر ٻدھیا ہئی۔ پوسٹ کالوںئیل پیریڈ وچ کُجھ ودھ ݙڈھپ تے بے دردی نال اے جاری ساری ہے۔ کینکوں ایں مردم شماری وچ شامل کرݨے، کینکوں نئیں کرݨا؟ کیندی سُنڄاݨ منی ونڄے، کیندی لُکائی ونڄے؟ کینکوں ڳݨتری وچ ودھ تے کینکوں گھٹ ݙکھایا ونڄے؟ وت ایں ݙڈھپ تے ڈھیٹ پُݨے نال کیتی کوڑی ڳݨتڑی کوں وسائل دی ونڈ کیتے کیویں ورتا ونڄے (جیویں جو نیشنل فنانس ایوارڈ دا میکنزم ہے)، اے سبھ کُجھ ساݙے سامہݨے تھیندا پئے جیندی ہک مثال 2017 دی مردم شماری ہے۔ اے اوں ویلھے تائیں تھیندا رہسی جݙاں تائیں طاقت دا وٹاندرا نئیں تھیندا تے طاقت دے ایں وٹاندرے کیتے ڳݨتڑی ۔ شماریات وچ وٹاندرا ہک راہ ہے.
صابری بِھرا
اصلی ارکان
صابری بِھرا جیڑھے اصل وِچ:
ابتدائی حیاتی
صابری بِھران٘واں نے اپݨے پِیؤ عنایت حسین صابری تُوں موسیقی سِکّھی۔ اُنّھاں نے اپݨے پُتراں کُوں قوالی اَتے ہندوستانی کلاسیکی موسیقی دی تربیّت ݙِتّی۔ غلام فرید صابری دی عوامی کارکردگی ١٩٤٦ء وِچ کلیانہ (ہُݨ ہریانہ، ہندوستان) وِچ شاہی مبارک شاہ دے سالانہ عُرس وِچ ڳائی ہئی۔ اِیہ ٹَٻَّر ١٩٤٧ء وِچ ہند دی ون٘ڈ دے بعد کلیانہ تُوں کراچی، پاکستان کوچ کر تے آ ڳیا ہئی۔ غلام فرید صابری، کمال احمد صابری اَتے مقبول احمد صابری نے اُستاد فتح الدین خان، اُستاد رمضان خان اَتے اُستاد لختِ حسن بریلی شریف تُوں موسیقی دے بارے وِچ ملُومات حاصل کِیتے۔
ابتدائی کَم کار
صابری بِھران٘واں نے ابتدائی طور تے اپݨے کَم کار دا اَغاز صوفی زیارتاں اَتے نجّی محفلاں وِچ انجام ݙے تے کِیتا۔ اِنّھاں دی پہلی ریکارڈنگ ١٩٥٨ء وِچ ای ایم آئی پاکستان نے جاری کِیتی ہئی جین٘دا مُکھ پَنّاں "میرا کوئی نہیں ہے تیرے سوا" ہئی۔ نغمیاں کُوں ١٩٦٥ء وِچ پاکستانی فلم "عشق حبیب" وِچ وی رلایا ڳیا۔
1970ء دا ݙہاکا
١٩٧٠ء دے ݙہاکے وِچ صابری بِھران٘واں دے عروج کُوں ݙِٹّھا ڳیا۔ اُوہ کَلّھا قوالی جَتّھا ہِے جیڑھا پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن وِچ "فرسٹ کلاس" دی حیثیّت رکھین٘دا ہِے۔
١٩٧٠ء وِچ حکومتِ پاکستان نے اِنّھاں کُوں شاہی پرنیوے کِیتے بطورِ نمائندہ نیپال بھیڄیا۔ اِنّھاں نے اپݨی سبھ تُوں مہان٘دری غزل، بھر دو جھولی میری یا محمد، تاجدارِ حرم، او شرابی چھوڑ دے پینا، خواجہ کی دیوانی، اَتے سرِ لا مکاں سے طلب ہوئی، جاری کِیتیاں۔
1980ء دا ݙہاکا
جون ١٩٨١ء وِچ، اِنّھاں نے ایمسٹر ڈیم دے رائل ٹروپیکل انسٹی ٹیوٹ وِچ اپݨے فن دا مظاہرہ کِیتا جیڑھا البم "تسلیم" وِچ جاری کِیتا ڳیا ہئی۔
١٩٨٢ء وِچ صابری بِھرا اپݨی دُھم پاوݨ آلی قوالی "تاجدارِ حرم" دے نال فلم "سہارے" وِچ ݙِسّے۔
حوالہ جات
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیک ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں ونکی:قوال ٹَٻَّر ونکی:قوال جتّھے ونکی:فارسی ٻولی دے ڳائیک ونکی:لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی کلاسیکی ڳائیک ونکی:پاکستانی قوال ونکی:پاکستانی غزل ڳائیک ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
مول راج، مُلتان اَتے سرائیکی ہسٹاریوگرافی
مول راج، مُلتان اَتے سرائیکی ہسٹاریوگرافی
سرائیکی وَسوں دے اڄوکے اِتہاس دا ہک رُلیا پَناں
شاکا سانگھڑی
"میں تیکوں پلوتے ݙیندی اپݨے آپ کوں مار سٹیساں۔ یا توں مُہاندارا  تھی تے  ونڄ بھیڑی بِھڑ۔  جے توں اے نئیں کر سڳدا تاں میکوں اپݨی شکل نہ ݙکھاویں تے وت اے بھیڑی مَیں آپ بِھڑساں ۔ " (مُلتان دے دیوان مول راج دی ماء جوڳ مائی دا   اپݨے پُتر نال  1848 ء اچ انگریزیں نال بھیڑی ہَلݨ کنیں کُجھ پیلھوں دا ہک جَھیڑا۔۔۔ مائی جوڳ دی وار) جݙاں چار چودھاروں دھاڑ مار ہووے، بھاء دے بھانبھڑ ٻلدے پئے ہوون، ہر پاسیوں رَت ای رَت ݙسے، قدیمی شاہر مُلتان دے لوک گھاٻرے ہوئے بَھڄدے ودے ہوون تاں ہک کھتری راݨی ماء دا  اپݨے پُتر نال اینجھا جھیڑا مَہابھارت دی کہیں کتھا کہانی یا ناٹک دا ہک درشن ڄاپدے۔ تھی سڳدے  جوڳ مائی جݙاں اپݨے راج پُتر نال اے  جھیڑا   جِھڑدی پئی ہووے تاں اوندے چور چیتے اچ کتھائیں مَہابھارت گُھمدی کھڑی ہووے۔ یا اونکوں مَہابھارت اچ ہارے ہیݨے تھئے سندھو دیش  دے راجہ جیاد رَتھ دی رَنڈڑ راݨی 'دہشالا' دی اَرڄݨ پانڈو نال کیتی چھیکڑی ڳالھ دی وِس پئی ہووے جو "کھشتری تھی ڄمَݨ ہک مَندا  کرم ہے۔"
مہا بھارت جِیتݨ پچھوں پانڈویں دا وݙا ویرتا ارڄݨ ہک رات کتھا کار واس کوں آہدے: " جو کُجھ  ساݙے نال (مہابھارت اچ) گُذری ہے اوندی پڑݙو  اڄ وی میݙے اَندروں گونجدی رہ ویندی ہے۔  لڳدے اے سبھ  جیویں ٻہوں   پیلھے کنیں تھیندا  آندے تے اڄاں تائیں تھیندا ڄُلدے۔ اساں جیڑھے دَڳ تےچلے ہئیں، اوندے اُتے اَساں جہیں پیلھے کئی لنگھ چُکن۔اینویں ڄاپدے  جیویں ایں سبھ مُتوں ٻیا کوئی راہ رستہ ای نَہی بچا۔"
مہا بھارت ہمیش کنیں تھیندی آندی ہے تے اڄ وی تھیندی پئی ہے۔ جے تائیں بندے دا ہک ٻئے نال ݙر بھئو ہے، اہنسا ہے، میݙے تیݙے دا وکھرپ ہے، کھَس کھوہ ہے، آہم کارا  تے لوبھ ہے، کوڑے سچے تے ݙاݙھے ہیݨے دا سوال ہے تے ایں سبھ کنیں `ودھیک جے تائیں کتھا کہاݨی تے قصہ دی لوڑھ ہے، اوں ویلھے تائیں مہابھارت وی ہمیش ہے تے اݨ کُھٹ کرت کار  ننویں روپیں ناویں نال  اپݨی اپݨی مہابھارت کھیݙݨ ایں کَرم بھومی تے آندے رَہسن۔ ہر ننویں مہا بھارت اِتہاس دا وٹاندرا ہوندی ہے ۔ جیویں آپ مہا بھارت اچ پانڈویں دی کورویں کنیں جیت ہک پورے اِتہاس دا وٹاندرا  ہئی،  راج ریت تے سَمسکرتی دے دھارےدا  وادی سندھ کنیں گنگا جمنا وادی پاسیوں پھر ونڄݨ ہئی۔ ایندے نال  کھشتریں (اڄوکے کھتریں) دی اَݨ زوری تھئی  ۔ ٻاہمݨ  دا وݙپ تے ݙݙھپ ننواں نرویا تھیا۔ یوڳ، جین تے ٻُدھ مت جہیں ننویں دھرم تے وِچار اپݨے پاڑیں سودھا پٹیج ڳئے
قصہ کہاݨیاں تے کَتھائیں کہیں وَسوں دے اِتہاسں دا موہری روپ ہوندن۔اے اِتہاس کوں اڄوکا رنگ روپ تے ننواں اَرتھ   ݙیندن۔  جݙاں کوئی وݙی گھمبیرتا تے  اوکھ وَسوں دی کتھا کہاݨی نئیں بݨ سڳدی تاں او  اِتہاس دے گھیرے کنیں ٻاہروں نکل ویندی ہے۔کہیں وݙی گھمبیرتا  یا  ہار دا  وَسوں دی کتھا کہاݨی نہ تھی سڳݨ  اوندے ہارݨ دا ہک اینجھا اڳلا درجہ ہوندے جیندے اچ وَسوں دی چھیکڑی تَݙ وی مُک ویندی ہے۔
ڄاپدے مول راج دی تخت لہور دے سکھ دربار  تے ننویں پَھپھڑدے انگریزی سَمراج نال 1848ء دی بِھڑاند تے مُلتان شاہر دے لڳ بھڳ سَت مہینے دی ٻَدھ گھیر  نال وی کُجھ اینویں تھئے۔ ایندی نہ کتھا کہاݨی ہے نہ سرائیکی اِتہاس اچ کوئی نُشابر جاہ،    توڑے جو ایں اِتہاس کارݨ سرائیکی وَسوں  اینجھی ݙُبھاڳی تھئی جیندے اچ اَڄ تائیں کئی وِتھ نئیں۔
سرائیکی وسوں دا اڄوکا  وݙا  ݙکھ ایں اِتہاس سانگے اپݨی سُنڄاݨ تے اپݨا راج نہ ہووݨ ہے۔  اَیں ݙکھ دا ہک دارو  ایں اِتہاس دی ننویں سروں اینجھی ڳول پھرول   ہے جیندے کیتے ساکوں اپݨی اَکھیں تے چاڑھے کالونئیل ہسٹارئیوگرافی دے  کھوپے لہاوݨے پوسن۔ اے کالونئیل ہسٹارئیوگرافی ٻاہرلے راج کوں ادھیکارݨ بݨاوݨ کیتے ساکوں اپݨے آپ دے کُجھ نہ ہووݨ دا وسواس ݙیندی ہے۔جیویں ماڈرن ازم، پراگرس تے سولائزیشن جہیں ننویں  پَچھادی وچاریں کنیں پیلھوں ساݙی اے وسوں کہیں اندھیر گور یا پاتال اچ رہندی پئی  ہئی۔
مول راج تے مُلتان شاہر دی انگریزی سمراج نال ایں بھڑاند تے ایندے پچھوکڑدی سوڄھ ٻوجھ تے ڄاݨکاری کیتے ساکوں اوں ویلھے دی سرائیکی وسوں دی راج ریت، لوک کرت تے پولیٹیکل جیوگرافی کوں ݙیکھݨا پوسی.
سارہ شگفتہ
ابتدائی حیاتی
سارہ شگفتہ ٣١ اکتوبر، ١٩٥٤ء کُوں گوجرانوالہ وِچ ڄَمّی ہَن۔ اُوہ اردو اَتے پنجابی وِچ شاعری کرین٘دی ہَن۔ اِنّھاں دی شاعری دی مرغوب صنف نثری نظم ہئی جیڑھی اُنّھاں دے ہِک وکھرے اسلوب نال مرصّع ہئی۔
حیاتی دا احوال
غریب اَتے اَن پڑھ ٹَٻَّر وِچ پس منظر دے باوجود اُوہ پڑھݨاں چاہن٘دی ہَن جاں جو میٹرک پاس نہ کر سڳّے ہَن۔ اِنّھاں دی مترائی اَمّاں، گَھٹ عمر دی شادی اَتے وَل ٻئے ترے شادیاں (اِنّھاں دے ݙو پئے شاعر ہَن) نے اِنّھاں کوں ذہنی ݙُکھ وِچ پاء چھوڑیا۔ اِنّھاں کُوں دماغ امراض دے ہسپتال گَھلّیا ڳیا جِتّھاں اِنّھاں نے خود کشی دی ناکام کوشِت کِیتی۔
شعری مجموعے
سارہ شگفتہ دی پنجابی شاعری دے مجموعے:
وفات
٤ جون ١٩٨٤ء کُوں اُنّھاں نے کراچی وِچ ریل ڳَݙّی دے تلّے آ تے جِند ݙے چھوڑی۔
مرݨ دے بعد خراجِ تحسین
اِنّھاں دی ناگہانی موت تے اِنٌّھاں دی حیاتی اَتے شاعری کُوں ہِک نوی جہت ݙِتّی۔ اِنّھاں دے فوت تِھیوݨ دے بعد اِنّھاں دی شخصیّت اُتے امرتا پریتم نے "ایک تھی سارہ" اَتے انور سن رائے نے "ذلتوں کے اسیر" دے ناں نال کتاباں لِکّھیاں اَتے پاکستان ٹیلی ویژن نے ہِک ڈرامہ سیریل پیش کِیتا جین٘دا ناں "آسمان تک دیوار" ہئی۔
قرض
میرا باپ ننگا تھا
میں نے اپنے کپڑے اتار کر اسے دے دیے
زمین بھی ننگی تھی
میں نے اسے
اپنے مکان سے داغ دیا
شرم بھی ننگی تھی میں نے اسے آنکھیں دیں
پیاس کو لمس دیے
اور ہونٹوں کی کیاری میں
جانے والے کو بو دیا
موسم چاند لیے پھر رہا تھا
میں نے موسم کو داغ دے کر چاند کو آزاد کیا
چتا کے دھوئیں سے میں نے انسان بنایا
اور اس کے سامنے اپنا من رکھا
اس کا لفظ جو اس نے اپنی پیدائش پہ چنا
اور بولا
میں تیری کوکھ میں ایک حیرت دیکھتا ہوں
میرے بدن سے آگ دور ہوئی
تو میں نے اپنے گناہ تاپ لیے
میں ماں بننے کے بعد بھی کنواری ہوئی
اور میری ماں بھی کنواری ہوئی
اب تم کنواری ماں کی حیرت ہو
میں چتا پہ سارے موسم جلا ڈالوں گی
میں نے تجھ میں روح پھونکی
میں تیرے موسموں میں چٹکیاں بجانے والی ہوں
مٹی کیا سوچے گی
مٹی چھاؤں سوچے گی اور ہم مٹی کو سوچیں گے
تیرا انکار مجھے زندگی دیتا ہے
ہم پیروں کے عذاب سہیں
یا دکھوں کے پھٹے کپڑے پہنیں
........
شیلی بیٹی کے نام
تجھے جب بھی کوئی دکھ دے
اس دکھ کا نام بیٹی رکھنا
جب میرے سفید بال
تیرے گالوں پہ آن ہنسیں رو لینا
میرے خواب کے دکھ پہ سو لینا
جن کھیتوں کو ابھی اگنا ہے
ان کھیتوں میں
میں دیکھتی ہوں تیری انگیا بھی
میں کتنی بار ڈری بیٹی
ابھی پیڑوں میں چھپے تیرے کمان ہیں بیٹی
میرا جنم تو ہے بیٹی
اور تیرا جنم تیری بیٹی
تجھے نہلانے کی خواہش میں
میری پوریں خون تھوکتی ہیں
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:شاعرہ ونکی:اردو ٻولی دے شاعر ونکی:پنجابی ٻولی دے شاعر
سٹارک بینک
اسٹارک بینک ، ہک فنٹیک کمپنی جیکوں 2018 اچ رافیل اسٹارک قائم کیتا ہیئ ، برازیل، ساؤ پالو اچ عیندا صدر دفتر موجود ہے۔ کمپنی بیزوس کولو سرمایہ کاری حاصل کیتی ہیئ ، جیندی سربراہی جیف بیزوس ٓپ کیتی ہیئ ، تے ایں کمپنی Y کمبینیٹر W20 ڈیمو ڈے اچ وی حصہ گھدا ہیئ۔ ستمبر 2022 یچ Y کمبینیٹر دے ذریعہ ایکوں ہک اعلی آغاز دے طور تے پہچان حاصل تھیئ ہیئ۔