cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لیّہ
کہروڑ لعل عیسن (تحصیل)
سرائیکی لوک ادب دے حوالے نال ڈاکٹر اَشُّو لال، سرائیکی لوک شاعری وِچ ہِک وَݙا ناں ہِے اُنہاں دا تعلق اِیں شہر نال ہِے۔ ’’چھیڑو ہَتھ نہ مُرلی‘‘، ’’کاں وسوں دا پَکھی اے‘‘، ’’گوتم نال جھیڑا‘‘، ’’سِندھ ساگر نال ہمیشہ‘‘ انہاں دِی شاعری دِیاں کتاباں ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:لیّہ دا لوک ادب ونکی:لیّہ دی ثقافت
جلیل پور اتے ملتان دی قدیم تہذیب
ملتان کنوں کجھ دور جلیل پور وچ کھدائی کرݨ دے بعد اے یقین پکا تھی گئے جو ملتان بہوں قدیم شہر ہے تے وادیٔ سندھ دے لوک سومیرین عہد کنوں مصر تے بئے قدیم ملکاں نال تجارت کریندے ریہن۔ محمد رفیق مغل نے وستی جلیل پور دی کھدائی کروائی ہئی ایں کھدائی دے بعد ایں وستی کوں وادیء سندھ قدیم ترین تہذیب ہووݨ دا حوالہ منیا ڳیا پر بعد اِچ ایں کھدائی کوں حکومت دی طرفوں روک ݙتا ڳیا ہئی۔ علامہ عتیق فکری آپݨی کتاب، نقشِ ملتان وچ ایں وستی  بارے لکھدئین جو:"ملتان سے چند میل دور جلیل پور کی کھدائی نے مزید شہادت پیش کر دی ہے کہ ملتان کے علاقہ شہروقلعہ کی تہذیبی زندگی کی قدامت یقینی ہے۔"ترجمہ:       ملتان کنوں کجھ میل پرے ’’جلیل پور‘‘ دی کھدائی دے کم نے ٻئی گواہی پیش کر ݙتی ہے جو ملتان دے علاقے شہر تے قلعے دی تہذیب دا پچھلپ یا قدامت یقینی ڳالھ ہے۔
وادیء سندھ دی تہذیب دنیا دیاں طاقتور تے خوشحال تہذیباں وچوں ھک ہیء۔ایں تہذیب دے لوکاں دیاں رسماں ریتاںجادو ٹوݨے صحت کیتے استعمال کیتے ونڄݨ والے دیسی، یونانی تے اجوکے انگریزی نسخے دریاواں دے بنے اباد تھی کراہیں دریا دے پاݨی کوں فصل تے گھر کیتے ورتݨ دے اصول نالیاںڳلیاں عمارتاں دے بݨاوݨ دے نقشے زمین دے اندر کھٹیے ہوئے قدیمی کھوہ نائی اولگی بھٹ مراثی کمبھار تے کاشتکاراں دا کم کسب گراں نیل گراں دستکاراں تے روغن بݨاوݨ والیاں دی محنت دریاواں اتے مول استھان ڈیراوڑ فورٹ عباس مروٹ تے ایں سنویں ڈھگ سارے قلعے قلعیاں دے نال  گنڈھئیے ہوئے بزار تے قلعیاں دے ٻاہروں حملہ آور دشمناں کوں روکݨ کیتے اساری ڳئی فصیل بادشاہ تے انہاں دی ریاست تے ہر ریاست دی آپݨی فوج اُٹھاں تے ݙانداں اتے قدیم دور دے بندیاں دے کشتی میلے ،رچھ ککڑ تے کتیاں دیاں ملہݨیں ،ایں وسوں دیاں قدیم شاہی علامتاں نانگ تے مور ، دریائے سندھ دی اندھی ٻُلہݨ، تے ایں وسوں اتے باہر توں آئے منگولاں افغانیاں تے ایرانیاں دی چڑھ مار تے قتل خنام رچھ نچاوݨ اتے بندر دا تماشہ ݙکھاوݨ والے پاولی قلعہ دراوڑ دی سنارا بزار دے سنارے ،جیسلمیر دے بوچھݨ تے سوہے رنگݨ والے رنگولی، روم دی شاہی ویلے کنوں قصے دی ٹور کوں وادیٔ سندھ وچ متعارف کرواوݨ والے قصہ گر قصولی ،سنگھڑی بھنݨ اولݨاں بھنݨ،وݨاں تے مزاراں دیاں ڄالیاں نال چِلے ٻدھݨ، چک کڈھݨ تے رات کوں ٻالہیں دے لشکر کوں اساطیری کہاݨیاں سݨاوݨ والیاں ٻُڈھݨیاں، مکھݨ گندلاں دا ساگ تے چلڑے ، جوار مکئی تے بیسن دی روٹی ،شمال توں آوݨ والیاں خنام دی بشارت ݙیندیاں رتیاں لال اندھاریاں تے ٻکروال کالے بدلاں دے اجڑ، ہاتھ نال گیڑݨ والیاں چکیاں،چرخہ گھماوݨ تے پھٹی کتݨ آلیاں نینگریںتے وݙ ٻڈھڑیاں، جنہاں دا کتݨ یورپ کیتے کاٹن دی اصطلاح دے ورتیا ڳیا کیوں جو کپاہ دا ٻوٹا پہلی واری وادیٔ سندھ وچ رہایا ڳیا۔
ٻہوں عرصے تئیں ملتان منصورہ مرکز ریہے تے ملتان توں وی مضافاتی علاقیاں تئیں دریاواں دے ذریعے بندرگاہی تجارت تھیندی رہی ہے جینویں جو ملتان کنوراوی دریا دی ہک شاخ سکندرآباد شجاع آباد تئیں ویندی ہئی تے سکندر آباد قدیم دور وچ دریائی بندرگاہ ہئی پیا، اینویں ای اوچ ملتان روڈ حال ملتان شجاع آباد جلال پور تا اوچ شریف ا ڄ وی موجود ہے۔  علامہ عتیق فکری ِآپݨی کتاب ’’نقش ِملتان ‘‘وچ لکھدن جو:"'قلعہ قدیم سے نکلا ہوا رسم الخط موہنجو ڈیرو اور ہڑپہ کی تہذیب کا ہم عصر ہے اور یوں ملتان اور اس کے گردونواح کی تہذیب قبل مسیح ۲۵۰۰ ء کے لگ بھگ متعین ہو جاتی ہے۔'"ترجمہ:       قلعہ قدیم توں نکلݨ والا رسم الخط دڑوتے ہڑپہ دی تہذیب دا سینگھا ہے تے ایں ملتان تے ایندے آسوں پاسوں دی تہذیب قبل مسیح ۲۵۰۰ دے نیڑے دے حوالے نال متعین تھی ویندی ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
ضلع اوکاڑہ
ضلع اوکاڑہ صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
دریائے ستلج تے دریائے راوی دا درمیانی علاقہ ہے۔
تاریخ
پہلے ایہ ضلو ساہیوال دا حصہ ہائی۔
اَمَّاں حَوّا
اَمَّاں حَوّا حضرت آدم علیہ السلام دی ذال، اَتے موجودہ مکمل انسانی نسل دی اَمّاں ہِن۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو حضرت آدم علیہ السلام دے کَھٻّے پان٘سے تُوں اِنّھاں دی تخلیق تھئی۔ کیوں جو اُوہ جِین٘دے بندے نال بݨائے ڳئے ہَن تَہُوں اُنّھاں ناں "حوّا" رکّھا ڳیا۔ اِنّھاں دا ناں قُرآن مجید وِچ نِھیں آیا۔ صرف "آدم دی ذال" دا کئی مجائیں اُتّے ذِکر ہِے۔
جدّہ دے ٻاہر سمندر دے کَنّے تے ہِک قبر دا نشان ہِے جین٘دے بارے وِچ لوکاں دا وِچار ہِے جو اِیہ حوّا دی قبر ہِے۔ یہودیاں دی رِیتاں دے مطابق آدم تے حوّا دے پرنیوے وِچ خپدا، جبرائیل اَتے ٻئے فرشتے رَلّے۔ جنّت تُوں نِکلݨ دے بعد آدم اَتے حوّا نے مکّہ دا سفر کِیتا اَتے خُدا دی عبادت کِیتی اَتے اِتھائیں اَمّاں حَوّا کُوں پہلا حیض آیا۔
آکھیا وین٘دا ہِے جو ݙاہ ونکیاں دے سزائیں حوّا اَتے اُون٘دے دِھیاں کُوں تجویز تھئیاں جِنّھاں وِچ حیض آوݨ، حمل اَتے وضع حمل دی اوکھاں شامل ہِن۔ وَل آکھیا ڳیا جو ڄیکر اُوہ آپݨے پَئے دی وفادار رہسِن تاں اُون٘دے نال جنّت وِچ ویسِن۔ ڄیکر اُوہ ٻال دے ڄَمَّݨ دے وِچالے وِچ ٹُر ون٘ڄِن تاں شہید دا مرتبہ پیسِن۔ آکھیا وین٘دا ہِے جو حوّا حضرت آدم علیہ السلام دے ݙو سال بعد جھوک لݙا ڳئے ہَن اَتے اُنّھاں دے پاسے وِچ پور ڈِتّے ڳئے ہَن۔
آکھیا وین٘دا ہِے جو جنّت وِچ صرف ݙو مُݨس (آدم تے حوّا) اِیہو جئیں ہوسِن جِنّھاں دی دُھنّی ناں ہوسی کیوں جا دُھنّی امّاں دے ڈِھڈ وِچُّوں ڄَمَّݨ آلے ٻالاں وِچ اِی ممکن ہِے۔
جزیرہ مینداناؤ
مینداناو (Mindanao) (تگالوگ: Kamindanawan) فلپائن دا ݙوجھا سب توں اہم تے انتہائی جنوبی جزیرہ ہے۔ جزیرے دی آبادی 25،375،527 ہے (2010ء دی مردم شماری دے مطابق)۔ مینڈاناؤ یا مینڈاناؤ جنوب مشرقی ایشیاء دے فلپائنی ملک دا انتہائی جنوبی اور دوسرا بڑا جزیرہ ہے۔ انتظامی نقطہ نظر نال فلپائن کوں جزیرے دے ترئے وݙے گروہاں وچ تقسیم کیتا ڳیا۔
عظیم انڈمان
عظیم انڈمان (انگریزی: Great Andaman) بھارت دے جزائر انڈمان دا مرکزی مجمع الجزائر ہے۔ شمال توں جنوب دی جانب ایندے وچ جزیرہ شمالی انڈمان، جزیرہ انٹرویو، جزیرہ وسطی انڈمان، لانگ آئلینڈ، جزیرہ باراتنگ، جزیرہ جنوبی انڈمان تے جزیرہ رٹلینڈ شامل ہن۔
وارانسی
وارانسی (ہندی: वाराणसी؛ جینکوں بنارس وی آکھا ویندے) بھارت دی ریاست اتر پردیش دا ہک تاریخی شہر ہے۔ ایندا ہک ٻیا ناں کاشی وی ہے۔ دریائے گنگا دے گھٻے کنارے آباد ہے۔ اصل ناں وارانسی ہے جیہڑا بگڑ کے بنارس تھی ڳیا۔ اے ہندواں دے نزدیک بہت متبرک شہر ہے۔ اتھاں ہک سو توں زائد مندر ہن۔ ہر سال تقریباً ݙاہ لاکھ یاتری اتھاں اشنان کیتے آندن۔ ایں شہر اچ شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر دی تعمیر کردہ مسجد اسلامی دور دی بہترین یادگار ہے۔ بنارس ہندو یونیورسٹی جیہڑی 1916ء وچ قائم کیتی ڳئی ہئی، بہت بڑی درس گاہ ہے۔ ایندے وچ سنسکرت دی تعلیم دا خاص انتظام ہے۔ ہندومت دے علاوہ ٻدھ مت تے جین مت وچ وی اینکوں مقدس سمجھا ویندے۔
ضلع اٹک
جغرافیہ
پہاڑی علاقہ ہے۔ سطح مرتفع پوٹھوہار دا مغربی علاقہ ہے۔
زباناں
پشتو ہندکو تے سرائیکی مقامی زباناں ہن۔
جنوبی انڈومان
جزیرہ جنوبی انڈمان (انگریزی: South Andaman Island) بھارت دے یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے زیر انتظام عظیم انڈمان دا جنوبی ترین جزیرہ ہے۔ جزائر انڈمان و نکوبار دا دار الحکومت پورٹ بلیئر اینہی جزیرے تے واقع ہے۔
فورٹ ولیم کالج کلکتہ
فورٹ ولیم کالج دا قیام اردو ادب دی تاریخ دا ہک اہم واقعہ ہے۔ اردو نثر دی تاریخ وچ خصوصاً ایہ کالج سنگ میل دی حیثیت رکھدے۔ اگرچہ کالج دا قیام انگریزاں دے سیاسی مصلحتاں دے تحت عمل وچ آیا ول وی ایں کالج نے اردو زبان دے نثری ادب دی ترقی کیتے نویں راہواں کھول ݙتے ۔ سر زمین پاک و ہند وچ فورٹ ولیم کالج مغربی طرز دا پہلا تعلیمی ادارہ ہئی جیہڑا لارڈ ولزلی دے حکم تے 1800ء وچ قائم کیتا ڳیا۔ thumb|Mohd. Hamid Ansari addressing at the release of the “Descriptive Catalogue of Manuscripts; Descriptive Catalogue of Manuscripts of Fort William College; and Fascimile copies of Rozmnama, Tarikh–i-Alfi and Ilajut Tuyur thumb|Exlibris FortWilliamCollegeLibrary thumb|Ex libris FWC thumb|Catalogue des ouvrages conservés au Fort William College ایں کالج دا پس منظر ایہ ہے کہ 1798ء وچ جیہڑلے لارڈ ولزلی ہندوستان دا گورنر جنرل بݨ کے آیا تاں اتھوں دے نظم و نسق دا جائزہ گھنݨ دے بعد ایں نتیجے تے پہنچا کہ انگلستان توں جیہڑے نویں ملازمین کمپنی دے مختلف شعبیاں وچ کم کرݨ اتھاں آندن اوہ کہیں منظم تے باقاعدہ تربیت دے بغیر اچھے کارکن نی بݨ سڳدے۔ لارڈ ولزلی دے نزدیک انہاں ملازمین دی تربیت دے ݙو پہلو ہن، ہک انہاں نوجوان ملازمین دی علمی قابلیت وچ اضافہ کرݨا تے ݙوجھا انہاں کوں ہندوستانیاں دے مزاج تے انہاں دی زندگی دے مختلف شعبیاں اچ انہاں دی زبان تے طور طریقیاں نال واقفیت ݙیواونا۔
پہلے زبان سکھݨ کیتے افسران کوں الاؤنس ݙتا ویندا ہئی لیکن اُوندے نال کوئی خاطر خواہ نتائج برآمد نہ تھی سڳے ہن۔ ایں کیتے جیہڑلے لارڈ ولزلی گورنر جنرل بݨ کے آیا تاں اُوں نے ایہ ضروری سمجھا کہ انگریزاں کوں اگر اتھاں حکومت کرنی ہے تاں ایندا تقاضا ایہ ہے کہ کمپنی دے ملازمین دا مقامی زباناں تے ماحول نال آگاہی کیتے تعلیم و تربیت دا باقاعدہ انتظام کیتا ونڄے۔ انہاں وجوہات دی بناء تے ولزلی نے کمپنی دے سامݨے ہک کالج دی تجویز پیش کیتی۔ کمپنی دے کئی عہداران تے پادریاں نے ایندی حمایت کیتی تے ایں طرح جان گلکرسٹ جیہڑا ہندوستانی زبان تے دسترس رکھدا ہئی، کمپنی دے ملازمین کوں روزانہ درس ݙیوݨ کیتے تیار تھی ڳیا تے لارڈ ولزلی نے ایہ حکم جاری کیتا کہ آئندہ کہیں سول انگریز ملازم کوں اوں وقت تک بنگال، اڑیسہ تے بنارس وچ اہم عہدیاں تے مقرر نہ کیتا ویسی جے تک اوہ قوانین و ضوابط دا تے مقامی زبان دا امتحان نہ پاس کر گھنے۔ ایں فیصلے دے بعد گلکرسٹ دی سربراہی وچ ہک جنوری 1799ء اچ ہک مدرسہ Oriental Seminary قائم کیتا ڳیا جیہڑا بعد وچ فورٹ ولیم کالج دا پیش خیمہ ثابت تھیا۔ کجھ مسائل دی وجہ توں اوں مدرسے توں وی نتائج برآمد نہ تھئے جنہاں دی توقع ہئی۔ جیندے بعد لارڈ ولزلی نے کالج دے منصوبے کوں عملی جامہ پہواوݨ دا فیصلہ کیتا۔
نصاب
فورٹ ولیم کالج دے ریگلولیشن دے تحت کالج وچ اردو (ہندوستانی) عربی، فارسی، سنسکرت، مرہٹی تے کٹری زباناں دے شعبے قائم کیتے ڳئے۔ ایندے علاوہ اسلامی فقہ، ہندو دھرم، اخلاقیات، اصول قانون، برطانوی قانون، معاشیات، جغرافیہ، ریاضی، یورپ دے جدید زباناں، انگریزی ادبیات، جدید و قدیم تاریخ ہندوستان، دکن دی قدیم تاریخ۔ طبیعیات، کیمسٹری تے علوم نجوم وغیرہ دی تعلیم دا بندوبست کیتا ڳیا ہئی۔ کالج وچ مشرقی زباناں دی تعلیم تے سب توں زیادہ زور ݙتا ویندا ہئی۔ ایں کیتے السنۂ شرقیہ دے شعبیاں وچ انگریز پادریاں دے علاوہ پروفیسراں دی مدد کیتے شعبے وچ منشی تے پنڈت وی مقرر کیتے ڳئے ہن۔ ہندوستانی زبان دے شعبے وچ پہلے ٻارہاں منشی مقرر تھئے جیہڑے بعد وچ ودھا کے 25 کر ݙتے ڳئے۔
فورٹ ولیم کالج دے مصنفین
فورٹ ولیم کالج صرف ہک تعلیمی ادارہ نہ ہئی بلکہ ایہ کالج اوں زمانے وچ تصنیف و تالیف دا وی بڑا مرکز ہئی۔ ایں کالج دے اساتذہ تے منشی صاحبان طلباء کوں پڑھاوݨ دے علاوہ کتاباں وی لکھدے ہن، ایہا وجہ ہے کہ ایں کالج وچ لغت، تاریخ، اخلاقی، مذہبی اتے قصیاں کہانیاں دے کتاباں بڑی تعداد وچ لکھے ڳئے۔ مصنفین دی حوصلہ افزائی کیتے منظور شدہ کتاباں تے انعام وی ݙتا ویندا ہئی۔ کالج دے قیام دے ابتدائی چار سالاں وچ 23 کتاباں لکھے ڳئے۔ ذیل وچ بعض مشہور مصنفین دے ناں درج ہن۔
خدمات
ایں ڳالھ اچ کوئی شک و شبہ نی کہ انگریزاں نے ایہ کالج سیاسی مصلحتاں دے تحت قائم کیتا ہئی۔ تاکہ انگریز اتھوں دی زبان سکھ کے رسم و رواج نال واقف تھی کے اہل ہند تے مضبوطی نال حکومت کر سڳن۔ لیکن ایہ وی حقیقت ہے کہ فورٹ ولیم کالج ہند دا اوہ پہلا ادبی تے تعلیمی ادارہ ہے جتھاں اجتماعی حیثیت نال ہک واضح مقصد تے منظم ضابطہ دے تحت ایسا کم تھیا جیندے نال اردو زبان و ادب دی بڑی خدمت تھئی۔
ایں کالج دے ماتحت جیہڑے علمی و ادبی تخلیقات تھئے جتھاں اوہ ہک طرف علمی و ادبی حیثیت نال بڑی اہمیت رکھدن تاں ݙوجھی طرف انہاں دی اہمیت و افادیت ایں بناء تے وی ہے کہ انہاں تخلیقات نے اردو زبان و ادب دے مستقبل دی تعمیر و تشکیل وچ بڑا حصہ گھدا۔ خصوصاً انہاں تخلیقات نے اردو نثر کوں ہک نویں راہ تے سٹا۔ فورٹ ولیم کالج دے قیام توں قبل اردو زبان دا نثری ذخیرہ بہت محدود ہئی۔ اردو نثر وچ جیہڑے چند کتاباں لکھے ڳئے ہن انہاں دی زبان مشکل، ثقیل تے ٻوجھل ہئی۔ فارسی اثرات دے زیراثر اسلوب نگارش تکلف تے تصنع نال بھر پور ہئی۔ ہر لکھݨ والا اپݨی قابلیت جتاوݨ تے اپݨے علم و فضل دے اظہار کیتے موٹے موٹے تے مشکل الفاظ لبھ کے آندا ہئی۔ لیکن فورٹ کالج دی سب توں وݙی خدمت ایہ ہے کہ ایں نے اردو نثر کوں اوں پر تکلف انداز تحریر دے خارزار اچوں کڈھݨ دی کامیاب کوشش کیتی۔ سادگی، روانی، ٻول چال تے انداز، معاشرے دی عکاسی وغیرہ ایں کالج دے مصنفین دی تحریراں دا نمایاں وصف ہے۔ فورٹ ولیم کالج دی بدولت تصنیف و تالیف دے نال ترجمے دی اہمیت وی واضح تھئی۔ منظم طور تے ترجمیاں دی مساعی نال اردو نثر وچ ترجمیاں دی روایت دا آغاز تھیا تے انیہویں تے ویہویں صدی وچ اردو نثر وچ ترجمہ کرݨ دے جتنے تحریکاں شروع تھئے انہاں دے پس پردہ فورٹ ولیم دا اثر کار فرما رہیا۔ فورٹ ولیم کالج دی بدولت تصنیف و تالیف دے کم وچ موضوع دی افادیت تے اہمیت دے علاوہ اسلوب بیان کوں بڑی اہمیت حاصل تھئی۔ ایہ محسوس کیتا ڳیا کہ جس قدر موضوع اہمیت دا حامل ہے اوں قدر اسلوب بیان، اسلوب بیان دی سادگی، سلاست تے زبان دا اردو روزمرہ دے مطابق ہووݨا ضروری ہے تاکہ قاری ڳالھ کوں صحیح طور تے سمجھ سڳے۔ ایندے کیتے ضروری ہے کہ مطالب کوں سادہ، آسان تے عام فہم زبان اچ بیان کیتا ونڄے۔ فورٹ ولیم کالج دے مصنفین دی مساعی دی بدولت اردو زبان ہک بلند سطح تے پہنچی۔ فورٹ ولیم کالج دے اردو تصانیف توں قبل اردو زبان یا تاں پر تکلف داستان سرائی تک محدود ہئی یا ول اینکوں مذہبی تے اخلاقی تبلیغ دی زبان تصور کیتا ویندا ہئی۔ لیکن فورٹ ولیم کالج وچ لکھی ونڄݨ والی کتاباں نے ایہ ثابت کر ݙتا کہ اردو زبان وچ اتنی وسعت تے صلاحیت ہے کہ ایندے وچ تاریخ، جغرافیہ، سائنس، داستان، تذکرے، غرض کہ ہر موضوع تے مضمون کوں آسانی نال بیان کیتا ونڄ سڳیندے۔
مہناز بیگم
مہناز بیگم (اردو: مہناز بیگم) (ڄَمَّݨ دا سال: 1958 - فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: 19 جنوری 2013) ہِک پاکستانی ڳائیکہ ہَن - اُوہ اپݨی فلمی ڳائیکی کِیتے مہان٘دری ہَن۔ اِنّھاں دے انجو انج ونکی دے گیت ڳائے تہوں غزل، ٹھمری، دادرہ، خیال، سلام، نوحہ اَتے مرثیہ وِچ خاص مہان٘در رکھین٘دی ہَن۔ اُوہ برصغیر دی مہان٘دری ڳائیکہ کجن بیگم اتے عبد للہ عبد للہ تسنیم دی دِھی ہِن۔
اعزازات
مہناز کوں اَݨ ڳِݨت واری بہترین ڳائیکہ دے ایوارڈز نال وی نوازیا ڳیا۔ جِنّھاں وچوں 1973ء توں گِھن تے 1985ء تئیں مسلسل لگا تار سَت ایوارڈ حاصل کرݨ دا وی اعزاز شامل ہِے۔
وفات
اَخِیرلے ݙیہاڑیاں وِچ اِنّھاں دی بِماری دی پارُوں توں امریکہ گِھن وین٘دے پئے ہَن علاج دی غرض توں جاں جو پرواز دے وِچالے اِنّھاں دی طبیعت وِڳڑݨ دی پارُوں انّھاں دے جہاز کوں بحرین وِچ لہاوݨاں پِیا اَتے ہسپتال گِھن ونڄݨ دے باوجود اُوہ ٻچ ناں سڳّی اَتے 19 جنوری 2013ء کوں فوت تِھی ڳئی
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی ڳائیکہ ونکی:پاکستانی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی فلمی پس پردہ ڳائیکاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی زنانیاں
نفرت دا لاوا
ساڈے دماغ اچ نفرت دا ہیک غیر معمولی بڑکدا لاوا ہے، او پکدا پئے، ٹی وی تے بیٹھے سرمایہ دار دے ملازم او پکیندے بیٹھن، سرمایہ دار دے پکووے مسیتاں اچ وڑیے بیٹھن، او نت لاوا پکیندے بیٹھن، بس اساں ہنڑ لڑدے پئے ہیں، سرمایہ دار ریاست دے ملازماں اعلان کرڈتا، لاوا پھٹ پیا، پڑھیے لکھیے وی سوشل میڈیا تیں محاذ آرائی شروع کر ڈیندن، اساں انھاں کوں ونجا کے رکھ ڈیسوں، اساں انھاں کوں برباد کر ڈیسوں، لڑاند بھڑاند، جنگ، سبھ ساڈے دل کوں سکون ڈیندن،، ہیک بندے مارنڑ آلا پرزہ اساں بنڑایا، بس اوندے اتیں ساکوں فخر ہے، اوندی محافظت سانگے جام مدد علی دی کتاباں آلے پیسے چا گھدے گئے، راجن پور دے کہیں غریب دی دوائی کھس گھدی گئی، تونسے دے کہیں غریب دی فصل تباہ کر ڈتی گئی، سکھر دے کہیں مزدور کوں رول ڈتا گیا، اساں محافظت پئے کریندوں، او پرزہ مار ڈتا گیا، اساں جیت گیوں او ہر گئین، بندے تاں مر گئے، میں خاب ڈیھدا رہیاں، سوچیندا رہیاں، ہنڑ میڈی روح پکھی ودی گولیندی ہائی پتہ لگا جو گیرے کوں او پرزے قتل کرڈتے، ہنس ہنڑ کینی، میں اشو دی نظم کینویں پڑھاں ؟ کیندے واسطے پڑھاں؟ زناور نئیں رہ گئے، ونڑاں دی نہ ڈسنڑ آلی رت بھوئیں کوں مونجھا کرڈتا، فضا دا ہیک ہیک ایٹم نوحے پڑھدا خدا دو ٹر گیا، بھوئیں دے ماتم ہن، بلہنڑ قتل تھی گئی، سندھو سئیں کوں زہر پلا ڈتی گئی، خواجہ صیب دے مزار توں ہیک وینڑ آندے "کتھاں درد کتھاں درمان بنڑوں" چاچے واحدو دا باغ قتل تھی گیا، اے ارمان سبھ توں ودھ ہے، امب دا او درخت جیہرا میکوں ڈیکھ کے کھلدا ہا، قتل تھی گیا، خدا ہیک فرشتے کوں بھیجیا، ونج ڈیکھ آ وسوں کوں، فرشتے آن پچھیا کیہری وسوں؟ اتھاں تاں رت ہے، تیڈے مسلمان کامیاب تھی گئین، انھیں کلمہ پڑھ تے حملہ کیتا ہا، بھگوان کوں کہیں اوندے کلرک ونج ڈسیا گیتا رت اچ بڈی لاتھی اے، عیسی کوں آپنڑے درد بھل گئے، حسین کوں سندھو دے پونگھیں دا ڈاڈھا ارمان تھیا، بس اگلی دفعہ وسوں وسیسوں، اوندے وچ قتل کرنڑ آلے پرزیں دے سامان نہ بنڑیسوں، دھماکے آلا مواد بھوئیں دے پیٹے اچ نہ رکھیسوں، بندوخاں کوں زنگال لا ڈیسوں، خدا آکھیا اے بھوئیں تیں ڈھاونڑ والے رت دے ٹیپے میکوں ارمانی کر گئین، ایٹم بم ساڈی وسوں کوں کھا گئے. مظہر حسین
وسطی انڈمان
جزیرہ وسطی انڈمان (انگریزی: Middle Andaman Island) ہک جزیرہ ہے جیہڑا عظیم انڈمان دا حصہ ہے۔ ایہ انڈمان جزیرے دے بالکل وسط یعنی درمیان وچ ہے۔
ضلع بدین
جغرافیہ
ساحل سمندر ی علاقہ ہے۔ کل رقبہ ٦٧٢٦ مربع کلومیٹر ہے۔
شمالی انڈمان
جزیرہ شمالی انڈمان (انگریزی: North Andaman Island) بھارت دے یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع شمالی تے وسطی انڈمان وچ شامل عظیم انڈمان دا حصہ ہے۔ ایہ جزیرہ پورٹ بلیئر توں 137 کلومیٹر (85 میل) شمال دی طرف واقع ہے۔
ننکاݨہ
پاکستانی پنجاب دا ہک اہم ضلع اے جیہڑا ضلع شیخوپورہ توں وکھ کر کے بݨایا ڳیا اے.
وارث چنڑ
وارث چنڑ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
١٤ اگست ١٩٩٢ء کوں ڄمے۔ بہاول پور نال تعلق ہے۔
گورنمنٹ پرائیمری سکول چاہ عاصم والاسمہ سٹہ بہاول پور بستی منگوانیاں
نمونہ کلام
تُوں ہئیں دل دی دھڑکن میݙی تُوں میݙی جِند جان
تئیں تُوں جِند قُربان ہے میݙی سُوہݨا پاکستان
سُوہݨے رنگ ہِن مال ہنبھاہ دے، ٻوتھیے رہندن کھیت کپاہ دے
حُقہ ٻہے ٻُڑکیندے کھوہ تے میݙا ڄٹ جوان
تھل سُوہݨا دامان وی سُوہݨا، دیرہ تے مُلتان وی سُوہݨا
میکوں سب تُوں سُوہݨا لڳدے میݙا چولستان
بیشک کائینی محل تے ماڑیاں، ساݙا کلچر جُھمراں تاڑیاں
ساݙے جھوپڑ تے گوپیاں وچ آئے رہندن مہمان
وارث چنڑ بہاول پوری
شعر
جݙاں یاد اندی ہے پیو نال ماء دی
نکل دھاڑ ویندی ہے قسم خدا دی
وارث چنڑ بہاول پوری
آپ وسا
ݙاݙی اماں، ماما تیݙا رُس ڳئے ساݙے کول
ہُݨ تاں ول آ چھوڑ ڳیئاں کُوں آ کے آپ منا
تیݙے ٻاجھوں روہی لڳدی ݙیݨ ݙراکِل وانگ
اُجڑیاں جھوکاں بُھردیاں سالہیں آ کے آپ وسا
وارث چنڑ بہاول پوری
ݙوھڑا
ہووے مطلب پیریں جگ پوندے بن مطلب بے پرواہ ہوندن
سُکھ ہوندن سکھݨیں ݙو ݙیہنہ دے ݙُکھ ایں جیویں ساہ ہوندن
جݙاں بخت بھنور وِچ آ پووے ول دُشمن ہک دے ݙاہ ہوندن
ہک وارث یار دی خاطِر ول ودے پندے وقت دے شاہ ہوندن
وارث چنڑ بہاول پوری
سئیں وارث چنڑ بہاولپوری دے بیت
نِکھڑ ونڄݨ دیاں کیݙو ریتاں چلیاں وو
تھی وِیران ڳیاں ہِن ساݙیاں ڳلیاں وو
عربی شیخ جݙاں دے روہی مَل ڳئے ہِن
ہَرݨ، تلوراں، کُونجاں ول نئیں ولیاں وو
جُھمر دا تہوں گھیرا گَھٹدا ویندا ہے
سینگیاں جو آ ساݙے نال نہ رلیاں وو
کئیں نزریا ہے ساݙے ساکھیں چاکھیں کوں
ٻیریں، ڄالیں، کھجیاں ول نئیں پھلیاں وو
وارث چنڑ بہاول پوری
نقالی
"نقالی ہک طرانح دی لُکا چَھپی ہے۔۔۔۔۔۔ ایندا مقصد اپݨے ماحول تے پچھوکڑ سنواں تھیوݨ نئیں ہوندا بلکہ ݙٻ کھڑب تھیوݨ ہوندے۔ ہک اینجھا ݙٻ کھڑٻ تھیوݨ جینویں جو جنگ اچ اپݨے مخالف کوں دھوکہ ݙیوݨ کیتے کیموفلاج کیتا ویندے۔" جیکوئس لاکان (فرانسیسی سائیکالوجسٹ)
نقالی جیوݨ دا ہک وݙا ہُنر تے ڈھنگ ہے۔ جئیں ویلھے ایں ہُنر تے فن کوں کیموفلاج کرݨ کیتے ورتیا ونڄے تاں ایندا مقصد خطرناک تھی ویندے۔ کیموفلاج اچ اپݨے مخالف کوں نظر یا سمجھ دا دھوکہ ݙیوݨ مطلوب ہوندے تاں جو اوندی صحیح سُنڄاݨ دی صلاحیت بیکار تھی ونڄے۔ شاید اے ہوند تے نظر سمجھ دے وچالے کئی اینجھی وتھ ہے جیڑھی کیموفلاج بݨدی ہے تے جیندے بارے شاعر لکھے "جو نظردے او ہوندا نئیں، جو ہوندے او نظردا نئیں۔"
نقالی لفظ دا خاص مطلب انگلش دی ٹرم یا اصطلاح mimicry ہے۔ ایں ٹرم یا تصور دے علمی طور گھنیرے ورتارے ہن۔ مثال کیتے بائیولوجی اچ ݙٹھا ویندے جو کیویں جانور نقالی کوں سگنلز یا اشارے بݨا شکار دوران ورتیندن۔ انسانیں دے جیوݨ اچ تاں نقالی دا ہُنر تے فن اُتم ہے۔ چھوٹے ٻالیں دی ساری پیلھی سکھت نقالی تے کھڑی ہے۔ افلاطون شاعری کوں نقالی نال جوڑے۔ اینتھروپولوجی ݙسیندی ہے جو کیویں قدیم جادو ٹوݨے دی رسم دے پچھوں نقالی دی سائنس تے فن کھڑے۔ انیویں ساݙے کلچر تے آرٹ دا کیڑھا حصہ ہے جیندے اچ نقالی دا عمل دخل نئیں ہوندا۔ سیاست تے جنگ اچ ایں نقالی دا وݙا اظہار کیموفلاج دی صورت اچ تھیندے۔ (شاکاہاری دی ہک لکھت توں ماخوذ)
ست دریاواں دی دھرتی دی ثقافت تے تہذیب
حیاتی نال موت دی بھڑاند ازل توں آندی پئی ہے، ایں بھڑاند وچ چھیکڑ اے تھیا جو گھاگھرا (ہاکڑہ) سُک ڳیا، کاک ندی مر، مک ستی چولستان دے اوٹھیہڑ اجڑ ڳئے جتھاں چرواہے تے مسافر ارام کریندے ہن، میل دے تصور نال جڑئیے ہوئے پندھاں کوں چولستان وچ اٹھݨ والے صحرائی طوفاناں نے ݙراکلا بݨا چھوڑیا۔ سالہیں ویران تھیاں، ٹوبھے سُکݨ مرݨ لڳ پئے تھر کنوں چولستان تئیں اَٹھ ڳئیں منجھیں بھیݙاں ٻکریاں ٻال بندے تے تریمتیں دے سکے کرنگے نظر آوݨ لڳ پئے ،ہک اباد وسوں اجڑ گئی ،سچل سرمست ،حمل فقیر تے بیدل سندھی دے بعد خواجہ غلام فرید نے کافی دی روایت کوں اگاٖں دِر ٹوریا تاں ایں اڄڑی وسوں دی مونجھ بندے دے اللہ تے دھرتی نال عشق تے معرفت دے تعلق تے روہی دے حسن بارے لازوال کافیاں تخلیق کیتیاں جنہاں کوں ثریا ملتانیکر تے پٹھانے خان نے امر کر چھوڑئیے۔
ریاست بہاول پور دا پاکستان بݨݨ دے کجھ سالہیں بعد پاکستان وچ ادغام تھی ڳیا، ملتان دی جاہ تے حکومت مرکز لاہور کوں بݨا ݙتا ڳیا ایں طرحاں ملتان خاص کر سرائیکی وسوں دی ترقی دی رفتار کوں بریکاں لڳ ڳیاں تے اے خطہ محرومیاں دا شکار تھیوݨ لڳ پیا۔
مڑیچے ماڑ روہیلے روہ، تھلوی تھل، اتے دمانی دمان وچ پرائے تھی کراہیں رل ستے۔ عرب وچ اسلام دی آمد کنوں چھ سو سال پہلے سکندر مقدونی یونان توں لشکر گھن تے ملتان دے حملہ کیتا جیندا مقابلہ اِتھوں ملتان دی طاقت ور ملہی قوم نے کیتا ۔ ملتان کنوں تلمبہ تئیں بھاہ مچی رہی چھیکڑ باقی سکندر کوں تیر لگاٖ تے او زخمی تھی پیا۔ اوکوں اے امید نہ ہئی جو زیوس دیوتا دے پتر دا خون ویہہ سڳدے ، اوآپݨا خون ݙیکھ تے ݙرڳیا تے ، ویندیں واری سندھ پار ٹپدیں ہوئیں مر پیا۔
سارے تاریخی تہذیبی اتے او ثقافتی حوالے ہن جیڑھے جو شمالی وادیٔ سندھ اڄوکے صوفیاء دے ملتان دی عظمت تے بزرگی دا اعتراف ہن۔ ملتان دی تریخ تے تہذیب وچ عرباں دے ملتان آوݨ مقامی آبادی دے حملہ کرݨ تے ہند اسلامی ثقافت دے رل مل ونڄݨ نال جیڑھی تبدیلی آئی تے اریحہ شام فلسطین عراق تے ٻنہاں عرب ریاستاں وچوں جیڑھے الراعی عربوں آئے انہاں مقامی دیسی تہذیب کوں عرب اسلامی ثقافت نال رلا کے اتھوں دی مقامیت تے اساطیری ادبی وݨت کوں ہک سراوں تبدیل کر ݙتا، محمد بن قاسم کوں حجاج بن یوسف نے واپس سݙ گھِدا  پَر انہاں دے نال آوݨ والے ست ہزار لوک اتھاں ارائیاں دے نام نال وس ڳئے، پر جیڑھے وی اتھاں آئے او سبھ لوک اِتھوں دی ڳوڑھی ثقافت اتے زبان کوں ورتݨ بغیر نہ رہ سڳئے سدوزئی ،افغانی ، عربی ،ایرانی تے یونانی نسل دے سبھ لوک ایں وسوں وچ آ کے سرائیکی تھی ڳئے تے اتھوں دی زبان تے ثقافت کوں اَپنا گھِدا۔
سابقہ ست دریاواں دی دھرتی سرائیکی وسیب دا ستلج سُک ڳئے چناب ادھا واہندے سندھ اَڄاں وی پہلے آلے زور وچ ہے پر، اے تھل روہ روہی اَتے دمان دی تریہہ نی پیا لہا سڳدا ، بہاولپور وچ آباد کاری نظام نے بہاولپور دی دھرتی دی پراݨی شناخت کوں خراب کیتے قلعہ دیراوڑ مائی جیوندی دا مزار پتن منارہ کوٹ مٹھن اوچ شریف دے مزار ات، فورٹ عباس مروٹ ، شجاع آباد تے ملتان دے قلعے کردے بھردے ویندئین ، سورج کنڈ سورج میانی اندرون ملتان شہر تے مضافات دے قدیمݨی آثارات وی دھوڑا مٹی تھیندے پئین جنہاں کوں توجہ دی لوڑ ہے پئی۔
پورٹ بلیئر
پورٹ بلیئر (Port Blair) audio speaker iconتلفظ (help·info); (بنگالی: পোর্ট ব্লেয়ার)‏; ہندی: पोर्ट ब्लेयर‎) جزائر انڈمان تے ضلع انڈمان دا سب توں وݙا شہر تے بلدیاتی کونسل ہے تے جزائر انڈمان و نکوبار دا دارالحکومت وی ہے۔ برطانوی دور دی بدنام جیل کالا پاݨی اتھائیں واقع ہے۔
مس یونیورس اعزاز گِھنَّݨ آلیاں دی تن٘دِیر
مُلخ / علاقہ بلحاظ جِت دی ڳِنتری
thumb|300x300px|Countries that have won Miss Universe and number of titles.
حوالہ جات
ونکی:مقابلہ سُݨھَپ وِچ زنانیاں دیاں تن٘دِیراں ونکی:زنانیاں دیاں تن٘دِیراں ونکی:مس یونیورس ونکی:سُݨھَپ دا مقابلہ ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:زنانیاں دی تن٘دِیر
مہوش حیات
ڈرامے
مہوش حیات نے تلّے ݙِتّے ڳئے کُجھ ڈرامیاں وِچ کَم کِیتا:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن شوز ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن میزبان
سورہ نساء
قُرآن مجید دی چوتھی سورت ہِے۔ اِیں سورت دا موضوع اُمتِ مسلمہ کِیتے نیک معاشرت دی اساسات اَتے اِین٘دا تزکیہ تے تطہیر ہِے۔
زمانۂ نزول اَتے اجزاء مضمون
اِیہ سورت اَݨ ڳِݨت خطبیاں اُتّے مشتمل ہِے جیڑھے غالباً 3 ہجری دے مُکَّݨ ویلے تُوں گِھن تے 4 ہجری دے مُکَّݨ ویلے یا 5 ہجری دے اَغاز ویلے تئیں اَنجو اَنج ویلیاں وِچ نازل تھئے ہَن۔ ڄاں جو اِیہ اندازہ لاوݨ اوکھا ہِے جو کیڑھی جاء تُوں کیڑھی جاء تئیں آیتاں ہِک سلسلۂ تقریر وِچ نازل تھئیاں ہَن اَتے اِنّھاں دا دُرُست زمانہؑ نزول کیا ہِے جاں جو بعض احکام اتے واقعیاں دی طرف بعض اشارے ایہو جئیں ہِن جِنّھاں دے نزول دے ترِیخاں اساکوں رِیتاں توں معلوم تِھی وین٘دیاں ہِن اِیں کِیتے اِنّھاں دی مدد نال اساں اِنّھاں اَنجو انج تقریراں کُوں ہِک سرسری جئیں حد بندی کر سڳدے ہِسے جِنّھاں وِچ اِیہ احکام اَتے اِیہ اشارے واقع تھئے ہَن۔
جین٘ویں جو اَساکوں پتا ہِے جو وراثت دی ونڈ اَتے یتیماں دے حقوق دے بارے وِچ ہدایتاں جنگِ اُحد دے بعد نازل تھئیاں ہَن جیڑھے ویلے جو مسلماناں دے ٧٠ مُݨس شہید تھی ڳئے ہَن اَتے مدینہ دی نِکّی جئیں وَستی وِچ اِیں حادثے دی وجہ کنُوں ٻہوں سارے گھراں و،چ اِیہ سوال ڄَم پِیا ہئی جو شہداء دی میراث کین٘ویں ون٘ݙائی ون٘ڄے اَتے جیڑھے یتیم ٻال اُنّھاں نے چھوڑے ہِن، اُنّھاں دے مفاد دا تحفّظ کین٘ویں تِھیسی۔ اِین بناء اُتّے اَساں اندازہ کر سڳدے ہیں جو شروع دے چار رکوع اَتے پنڄویں رکوع دی پہلی ترے آیتاں اِیں زمانے وِچ لتّھیاں ہوسِن۔
رِیتاں وِچ صلٰوۃِ خوف (عین جنگ دی حالت وِچ نماز پڑھݨ) دا ذکر اَساکُوں "غزوۂ ذات الرقاع" وِچ مِلدا ہِے جیڑھا 4 ہجری وِچ تِھیا ہئی۔ اِیں کِیتے اندازہ لایا ون٘ڄ سڳین]دا ہِے جو اِین٘دے نیڑے تیڑے ویلے وِچ اُوہ خطبہ نازل تِھیا ہوسی جین٘دے وِچ اِیں نماز دی ترکیب ݙَسائی ڳئی ہِے۔ (رکوع ١٥)۔
مدینے تُوں بنی نضیر دا نِکلݨ ربیع الاوّل ٤ ہجری وِچ تِھیا اِیں کِیتے تَکڑا اندازہ اِیہ ہِے جو اُوہ خطبہ اِیں تُوں پہلاں نیڑے دے ویلے وِچ لَتّھا ہوسی جین٘دے وِچ یہودیاں کُوں اَخِیرلی تنبِیہ کِیتی ڳئی ہِے جو "ایمان گِھن آوو اِیں تُوں پہلاں جو اَساں ٻُتھاڑ وِڳاڑ تے پِچُّھوں کَن پھیر ݙیؤں"۔
پاݨی ناں مِلّݨ دی پارُوں تیمّم دی اجازت غزوۂ بنی المصطلق دے موقع اُتے ݙِتّی ڳئی ہوسی جیڑھا ٥ ہجری وِچ تِھیا اِیں کِیتے اُوہ خُطبہ جین٘دے وِچ تیمّم دا ذکر ہِے اِین٘دے نال متصل ویلا سمجھݨاں چاہِیدا ہِے۔ (رکوع ٧)۔
شانِ نزول اَتے مباحث
اِین٘ویں اِی بحیثیّت مجموعی سورت دا زمانۂ نزول معلوم تِھی ونڄݨ دے بعد اَساں اِیں زمانے دی تَرِیخ اُتّے ہِک بھال پاوݨی چاہِیدی ہِے جو سورت دے مضامین سمجھݨ و،چ اِین٘دے تُوں مدد گِھدّی ون٘ج سڳین٘دی ہِے۔ تفصیلات کِیتے سورۃ دا ترجمہ ݙیکھو: قُرآن مجید دا چوتھا سِیپارہ ݙیکھو جِین٘دے وِچ سورۃ النساء ہِے۔
ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:اسلام وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:مذہبی تحریکاں وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:اسلام وِچ پرنیوا ونکی:اسلام وِچ شادی
ضلع بکھر
ضلع بکھر صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
انتظامی ونڈ
بکھر، کلورکوٹ، منکیرہ، دریا خاں چار تحصیلاں ہن۔
جغرافیہ
تھل دا علاقہ ہے
زبان
مقامی زبان سرائیکی ہے۔
تعلیم
سرگودھا یونیورسٹی دا سب کیمپس
میان٘والی
جُغرافیہ تے تاریخ
ضلع میانوالی، سرائیکی وسیب دی قدیم تہذیب ثقافت، لوک ادب دا اہم مرکز ہِے۔ میانوالی توں ݙاہ  میل دور روکھڑی دے مقام توں گوتم بدھ دے مجسمے، گندھارا آرٹ دے شاہکار ہِن۔ تاریخی طور تے اِیں علاقے دا ناں دھنوان ہَئی جِہڑا بعد وِچ کرشنوان بݨیا۔ دریائے سندھ دے کنارے آباد ہُووَݨ دی وجہ کنُوں کچھی دا علاقہ وِی آکھیا ویندے۔ میانوالی دا جدید شہر انگریز عہد وِچ بݨیا ۔ انگریز عہد دے شروع وِچ میانوالی، بنّوں دی ہِک تحصیل ہَئی۔ 1901ء وِچ اِینکُوں ضلع دا درجہ مِلیا اَتے اِینکُوں ملتان ڈویژن وِچ شامل کِیتا گیا۔ اِیندے بعد اِینکُوں راول پنڈی تے 1955ء وِچ ڈیرہ اِسماعیل خان ڈویژن دے نال شامل کِیتا گیا۔ 1960ء وِچ اِینکُوں سرگودھا ڈویژن دا حِصہ بݨایا گیا۔ ریلوے لائن جیہڑی ملتان توں راول پِنڈی کُوں ویندی ہِے۔ ضلع میانوالی تُوں تِھی کے ویندی ہِے۔
لوک ادب
علم و لوک ادب دے حوالے نال میانوالی سرائیکی وسیب دا ہِک اہم مرکز ہِے ۔ معروف اَدبی شخصیات وِچُوں فاروق روکھڑی، ندیم نیازی، سیّد نصیر شاہ، منصور علی ملک، ظفر خان نیازی، پروفیسر سلیم احسن، ڈاکٹر اجمل نیازی، فیروز شاہ، مظہر نیازی، اَسلم دِلبر، افضل عاجز۔
ضلع بکھر
ذاتاں
عباسی، آنگرہ، انصاری، آرائیں، اعوان، بلوچ، بھٹی، چدھڑ، چھپ، چھڈو، چوہدری، کمبوہ، ڈھنڈھلا، گورچہ، کھوکھر، لودھی، قریشی، رانا،سید، نیازی تے سیال۔
میان٘والی
جُغرافیہ
واں بھچراں، میانوالی دا ہِک قصبہ ہِے۔
لوک ادب
واں بھچراں، میانوالی دا ہِک قصبہ ہِے۔ اِتّھوں دے شاعر تے اَدیب، روش ملک نے ہرن جندوڑ، ہَسی تے میانوالی دے شُعراء دا تعارف تے کلام شائع کِیتے۔
جُغرافیہ
پیلاں (لیاقت آباد) دا ہِک قصبہ ہے۔
لوک ادب
پیلاں (لیاقت آباد) تُوں، ملک عبدالکریم قاسم نے ’’مُسکار‘‘ دے ناں نال ’’تذکرہ شُعرائے پِیلاں‘‘ مُرتب کِیتے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:میان٘والی دا لوک ادب ونکی:میان٘والی دی ثقافت
وارݨ
وارݨ، دھوڑکوٹ، تحصیل احمدپورشرقیہ دا سب توں اہم نسلی سرائیکی قبیلہ اے تے ایندے علاوہ ہتھیجی تے کوٹلہ موسیٰ خان وچ وی قابل ذکر تعداد وچ موجود اے. زیادہ افراد رڑھ واہی تے ماہی گیری نال منسلک ہن. اہم افراد وچ سردار ملک احمد یار وارݨ مرحوم سابق ایم پی اے، ملک عامر وارݨ‌ سابق ایم این اے، ملک خالد وارݨ ایم پی اے تے ملک جہانزیب وارݨ شامل ہن.
حروف تہجی
او حروف جیئں کِن کُئی زبان وجود ئِ چ آندی ئِ او حروف اُونہہ زبان دے حروفِ تَہجّی اَکھیِندن ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ کہیں وی زبان کوں ٻولݨ ، لکھݨ تے پڑھݨ کیتے جنھیں لوظیں دا سہارا گِھدا وَیندے او لوظ کُجھ حروف دا مجموعہ ہوندِن ۔ انھیں حرفیں کُوں حروفِ تَہجّی آکھیا ویندے ۔
جزائر انڈمان و نکوبار
انڈمان و نکوبار بھارت دے مرکزی زیرِ انتظام علاقہ جات ہن۔ ایہ جزیریاں تے مشتمل ہن تے خلیج بنگال وچ واقع ہن۔ انہاں دا شمار جنوبی ہند وچ کیتا ویندے۔ زیادہ تر تامل، ملیالم تے انڈمانی زباناں ٻولے ویندن۔ 2011ء بھارتی مردم شماری دے مطابق انڈمان و نکوبار دی آبادی 379,944 ہئی۔ جنہاں وچوں 202,330 ( کل آبادی دا 53 فیصد ) مرد ہن تے 177,614 ( کل آبادی دا 47 فیصد) خواتین ہن۔ جنوبی ایشیاء وچ صرف انڈمان اوہ جگہ ہے جتھاں زندہ آتش فشاں پایا ویندے۔ ماضی دی بدنام ترین جیل کالا پاݨی انڈمان وچ ہی واقع ہے تے برطانوی استعمار دی یاد تازہ کریندی ہے۔ انہاں جزائر وچ ملیریا بہت عام ہے۔
اصطلاح
اِصطلاح دا لُغوی مَعنی ہے آپت ئِ چ صلح کَرݨ یا ہِک ݙوجھے نال کہیں ڳالھ تے متّفق تِھیوݨ، تے اِیندا مرادی مَعنی ہے کہیں علمی یا فنی گروہ دا کہیں لوظ دے عام (لغوی) مَعنیئں کِن علاوہ کہیں خاص مفہوم تے مُتفّق تھی وَن٘ڄن۔
وارننگ
حکومت کوں وارننگ
ترے سال چار سال اساں حکومت دے نال ہیں جے تک صوبہ نی بنڑدا اساڈا مقصد صرف ہک صوبہ حکومت دے منشور اچ وی ہک صوبہ اے اساڈی دلی خواہش تاں ھ سرائیکیتان بنڑے لیکن مشکل بنڑاون ڈو تہائی اکثریت کینی ن لیگ کائینا بنڑڑ ڈیسے جنوبی پنجاب صوبہ بنڑو صوبہ بنڑے ناں دی ڈیمانڈ بعد اچ تے بہاولپور صوبہ کہیں صورت قبول کائینا کریسوں میں وی بہاولپور دا رہائشی ہاں لیکن وسیب دے ٹکڑے کائینا کرن ڈیسوں اے لوگیں دی سازش اے جو صوبہ نہ بنڑے ووٹ وی صوبے دے ناں کوں ڈتے امید صرف عمران خان تے ہے باقی خسرو تے بئے ایم این اے یا ایم پی اے تے پہلے امید ھئی نہ ھ انشاءاللہ عمران خان ضرور صوبہ بنڑیسی نہ بنڑیا تاں پی پی ن لیگ آلا ہال تھیسے اساں حکومت دی خشامت تے چاپ لوسی نی کرنڑی پاکستان واسطے ووٹ ڈتے جہڑا صیح ماند کم کریسی اساں اوندے نال اے۔ ڄام انعام الحسن
اسم مکبّر
اسم مکبّربݨاوݨ دے قاعدے :
-1 کہیں وی مونث اسم دی اخیرلی ’’ی‘‘ کوں حذف کرݙتا ون٘ڄے تاں باقی اسم مکبر بچ ویندے ݙوجھے لوظیں ء ِ چ کہیں وی اسم دا صیغہ مذکر بطور اسم مکبّر استعمال تھیندے جیویں جو :
اسم مونث
اسم مکبر
ٻوٹی
ٻوٹ
تھالی
تھال
ݙول
پہاڑی
پہاڑ
تھڳڑی
تھڳڑ
ٹَٻری
ٹٻر
ٹوپی
ٹوپ
چھپری
چھپر
راگݨی
ڈھینگری
ڈھینگر
طاقی
طاق
کُنالی
کنال
-2 بعض اسمائے مونث دے اخیر ء ِ چ آوݨ آلی ’’ی‘‘ کوں ’’الف‘‘ نال بدل کرئیں بݨݨ آلا اسم مذکر اسم مکبر دے طور تے استعمال تھیندے جیویں جو :
اسم مکبّر
ٹوکری
ٹوکرا
ݙوݙی
ݙوݙا
کٹوری
کٹورا
کہاڑی
مولھی
مولھا
ٻانھی
ٻانھا
ٻڈھا
تَݙا
تِݙی
تِݙا
چَلھی
چَلھا
ٻکری
ٻکرا
چیڑا
اَڳاڑی
ٻڈھڑی
ٻڈھڑ
ٻٹِوڑی
ٻٹوڑ
ٻناڑی
ٻناڑ
بھُڳڑی
بھُڳڑ
ٻتَڑی
شمالی سینٹینیل آئی لینڈ
شمالی سینٹینل جزیرہ (انگریزی: North Sentinel Island) جزائر انڈمان، خلیج بنگال وچ ہک جزیرہ ہے۔ جزیرے دے مقامی لوگ ٻاہر دی دنیا نال کہیں وی قسم دے رابطے وچ نی۔ اگر کوئی انہاں دے جزیرے تے آوݨ چاہے تاں ایہ اونکوں پرتشدد طور تے مسترد کریندن۔ ایہ لوگ جدید تہذیب توں بالکل ناواقف ہن تے اپݨے آباو اجداد دی طرح زندگی گزریندے پئے ہن۔ ایہ جزیرہ در اصل بھارت دی یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے تحت آندے۔ لیکن عملی طور تے بھارتی حکام نے جزیرے والیاں دی خواہش کوں تسلیم کریندے ہوئے انہاں کوں حق خودارادیت ݙے ݙتے تے اپݨا کردار دور توں نگرانی تک محدود کر ݙتے۔ اتھاں تک کہ انہاں کوں جزیرے تے غلطی نال آوݨ والے غیر لوگاں کوں قتل کرݨ دی وی کوئی سزا مقرر نی۔
اسم مکبّر
ترڳڑی
ترڳڑ
ترنگڑی
ترنگڑ
جھڑی
جھڑ
پھپھڑی
پھپھڑ
پلوڑی
پلوڑ
-4 بعض اسمائے مونث جنھیں دے اخیر ء ِ چ ’’ڑی‘‘ آندے تاں وت ’’ڑی‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں ’’الف‘‘ نال بدل ݙتا ون٘ڄے تاں اسم مکبّر حاصل تھیندے جیویں جو :
ٻیڑی
ٻیڑا
ٻڈھڑا
تَھڑی
تَھڑا
دَڑا
دَھڑی
دھڑا
رہڑا
کُوکڑی
کُوکڑا
لَڑی
لڑا
-5 بعض اسمائے مونث یا مذکر نال ’’ڑ‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مکبر بݨایا ون٘ڄ سڳدے جیویں جو :
بگ
بگڑ
بھِلھ
بھِلھڑ
ٻوتھ
ٻوتھڑ
پڳ
پڳڑ
پَنڈ
پنڈڑ
تھَپ
تھَپڑ
جَھت
جھتڑ
جھَل
جھلڑ
چھلڑ
دَن
دَنڑ
لَپ
لپڑ
گلَٖھ
گلھڑ
-6 بعض اسمائے مونث /مذکر دے اخیرٔ ِچ ’’اڑ‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مکبّر بݨ ویندے جیکراسماء دے وچکار یا اخیر ء ِچ کوئی حرف علّت (ا،و،ی) آونجے تاں وت اوکوں حذف کر ݙتا ویندے جیویں جو :
اُچ
اُچاڑ
ٻنی
جھِک
جھِکاڑ
کھاکھ
کھکھاڑ
-7 بعض اسمائے مونث /مذکر جنھیںدے اخیر اِ چ ’’الف‘‘ آون٘ڄے تاں وت اونہہ ’’الف‘‘ کو حذف کرݨ سیتی اسم مکبر بݨ ویندے جیویں جو :
ٻکوٹا
ٻکوٹ
تلول
چَموٹا
چموٹ
چَپوٹا
چپوٹ
جھمبوٹا
جھمبوٹ
جھولا
جھول
ݙولا
ڈھولا
ڈھول
غلولا
غلول
منجھولا
منجھول
پڑوٹا
پڑوٹ
مندھاݨی
مندھاݨ
پراݨی
پراݨ
کھنبھاݨی
کھنبھاݨ
رَچھی
رچھاݨ
کَھݙی
کھݙاݨ
ٹِٻی
ٹٻاݨ
َمݙی
مڈاݨ
تھوبی
تھُباݨ
اَݙی
اݙاݨ
ݙپھی
ݙپھاݨ
وہاݨ
لَݙی
لݙاݨ
-9 بعض اسمائے مونث / مذکر جنھیں دے اخیر ء ِچ ’’ی‘‘ آندی ئِ ، تاں وت ’’ی‘‘ کوں حذف کرکے باقی نال ’’اں‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مکبر بݨ ویندے جیویں جو :
ٻناں
پِنی
پِناں
ݙنی
ݙناں
کُنی
کناں
مُنی
مناں
مَنھی
منھاں
-10 بعض اسمائے فارسی نال ’’شاہ‘‘ یا ’’شہ‘‘ دا سابقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مکبر بݨ ویندے جیویں جو:
شاہباز
کار
راہ
شاہراہ
شہ سوار
شاہ
شہنشاہ
خرچ
شہ خرچ
پر
شہپر
رڳ
شہ رڳ
توت
شہتوت
تیر
شہتیر
زور
شہزور
-11 بعض اسمائے مونث / مذکر کنوں بے قاعدہ بݨݨ آلے اسم مکبر جیویں جو :
اسم مونث /مذکر
اسم مونث / مذکر
بھنگی
بھَنگڑ
کھُتھڑا
کھتھڑ
ڈِھلا
ڈِھلُڑ
ٹُھلا
ٹھُلڑ
کلھوٹی
کلھوٹ
چِھلوٹا
چھلوٹ
گھنگھوٹی
گھنگھوٹ
پچھڑوٹی
پچھڑوٹ
مندھرا
مندھروٹ
ڳبھرو
ڳبھراٹ
کھنبھ
کھنبھلاٹ
ڄال
ڄلوٹ
-12بعض اسماء جہڑے جو اسم مکبر دے طور تے استعمال کیتے ویندن ۔آڑنگ، آکڑا،اَجڑ، آنھِل ، اندھیج، اڑانگھا ، اوجھ ، الوچ، اُک، اُلیل، انگرکھا، اُلاڑ، آنڈ، اُچاڑ، بٹھ، بوخر، بغلول، بھِلھ، بھینگ‘ ٻسکار،ٻلیم،ٻکھڑ، ٻانڈ، ٻانبھن، ٻاگھڑ ٻلا‘ٻڑکار، ٻکاٹ، ٻڑک، ٻڑھا، ٻسک، ٻگھیلا، ٻلانگ، ٻلیدھ، ٻوک، بھِکل، بھَنبھ، ٻدھاݨ، بھَبھوت، ٻٹََھل ،ٻگھ، ٻبھا، پمَݨ ، پَدھر، پھانگ، پھَݙا، پھلپھوٹ، پھُمݨ ، پھِٻر، تاخوں ، تاوڑی ، تراٹ، تراکڑ، ترڳڑ، ترنگڑ، تڑپھا، تغار، َتلونگ، تلھٹ، تنچھَڑ،تَنوݨ ،تاچھڑ، تنَھر، تھَنبھ، تھَٻا، ٹِڳ، ڈِھڳ،ٹِل، ِٹھٹھ، جمبیل ، جھنگ، جلال، جھپال، جھرونبھا، جھَجھر، جپَھا، چَکل، چِنگھاٹ، چخا، چکبھیڑ، چَکّل، چبِھڑ، چیتھڑ، ِجھرڑاٹ، خپڑ، چِکاٹ، دَھچر، دَرمڑ، دُناڑ، دیہہ، دُپھ، دھانک، دُھڑا، ݙندال، ݙھینگر، ݙاکݨی، ݙاٻݨ ، ݙنبھرا، ݙنبھ، راخس، رغیلا، ریپھڑ، رَچھ، رڑاٹ، زیپڑا، زَلّل، زنبوٹا، زُنبہ، سرانہہ، سندھاݨ، شاغلا، شَپڑ، سانڈھ، طبل، غربان، غرش، غروال، کڄڑ، کرنگھا، کوتھ، کھانبھا، کٻاڑ، کوڑھ، کھَنبھ، کھَݙ، کھپارا، کھول، کھلول،کَھنگر، گھاݨ گوگڑ، گھاگھر، گھاگھ، گھُرکاٹ،گُراڑا، گھرڑا، گھٻکار، گھمساݨ،ڳتھل، ڳلڑھ، ڳپل، ڳلَتھّا، ڳوسوں ، ڳپاٹ، گھانگھا، ڳلھوڑ، لٹھ، لیچڑ، لَچھّا، لوتھ، لُمب، لانگھا، مِہاڳ، میڑھ، مُول، مَم، ممَݨ، مڳتر، مسواݨ، مستوکڑ، مَچھّڈ، مکھڈ، متھنجݨ، ملپھ، مگر مچھ، مڑیچا، مݙیہہ، مریہہ، مَچ، مجھنگ، مچھیل، مَنگھ، وَڳ، وݙاݨ ، ولھر، وکھر، واچھڑ۔
سرائیکی وسیب وِچ پَڳ
جِین٘ویں ہر خِطّے اَتے دیس دے اپݨے اپݨے لوک ویس وِچ ہون٘دِن اُون٘ویں اِی سرائیکی وسیب دے وی اپݨے لوک ویس ہِن جِنّھاں دی عزّت تے تکریم وسیبیاں کِیتے ٻہوں وَدھ اہمیّت رکھین٘دی ہِے۔ سرائیکی وسیب دے لوکاں دی شان / عزّت تے وݙائی او اپݨی پڳ کُوں سمجھین٘دِن اَتے پڳ نال کہِیں وی قِسم دا مذاخ اُور نئیں برداشت کر سڳدے اِین٘دی ہِک جِین٘دی ڄاڳدی مثال اساکُوں سرائیکی لوک کہاݨیاں وِچ وی مِلدی ہِے۔
ریاست بہاولپور دے ہِک سوہݨے شہر خان پور وِچ ہِک محلّہ ٹھٹھاراں ہِے، اِیں محلّے وِچ وݙّے محنتی تے کاریگر ٹھٹھار رہن٘دے ہِن، اے لوک کُٹ دے کٹورے بݨین٘دے ہَن، انّھاں دے بݨیے ہوئے کٹورے دِلّی تے ولائت تئیں مشہور ہَن، اُنّھاں دی وجّہ تُوں خان پور دا ناں خانپور کٹورہ مشہور تِھیا۔ محلّہ ٹھٹھاراں دے ٹھٹھاریں دا کاروبار ڈاڈھا چمکیا ہویا ہا، پیسہ پا ڈھیر ہون٘دا ہا، لوک اپݨی روائت دے پکّے، بھلے مانس تے سادمرادے ہَن، پا پیسے والے لوک چِٹّی چادر چِٹّا چولا اَتے کئی گز دی اُچّی پڳ پین٘دے ہَن۔ انگریز دا دور ہا، خانپور (جیڑھا پہلے ضلع ہا) دا وݙٓا افسر پڳ والے لوکیں نال مزاخاں کرین٘دا ہا، اَتے کہیں ویلے پڳ کُوں ہنٹر نال چھیڑݨ دی کوشِت کرین٘دا ہا، ہِک ݙین٘ھ انگریز افسر اپݨی گھوڑی تے ہوا خوری تے وین٘دا پِیا ہا، چوک وِچ اُچّے قد، سوہݨی شِکّل اَتے اُچّی پڳ والا بندہ نظر آیا تاں اپݨے تَلھڑ نال پڳ کُوں تلٌّے لہا ماریا، پڳ دار ہِک کِیتی نہ ٻئی انگریز افسر دے مُن٘ھ تے بَھنّی دَوری دا ٹھیٻر مار تے اُون٘دا مُن٘ھ بَھن ݙِتّا۔ کیس وائسرائے تئیں ڳیا پر کُجھ نہ بݨیا، اُوں عزّت مند سرائیکی پڳ دار دا ناں ہا موسیٰ ٹھٹھار۔ اَڄ قوم کُوں موسیٰ ٹھٹھار جئیں غیرت ون٘د پتریں دی ضرورت اے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں دے کردار۔ ونکی:سرائیکی لوک پہناوے۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
خلیج بنگال
خلیج بنگال دنیا دی سب توں وݙی خلیج ہے جیہڑی بحر ہند دا شمال مشرقی حصہ ہے۔ مثلث دی شکل دی ایہ خلیج مغرب وچ بنگلہ دیش تے بھارت دی ریاست مغربی بنگال توں گھن کے تمل ناڈو تے سری لنکا، مشرق وچ برما (میانمار) تے انڈمان و نکوبار دے جزائر نال ملدی ہے۔ thumb|خلیج بنگال دا نقشہ خلیج بنگال 2,172,000 مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی ہے۔ کئی وݙے دریا ایں خلیج وچ ڈھہندن جنہاں وچ دریائے پدما، میگھنا، جمنا، ایراوتی، گوداوری، مہاندی، کرشنا تے کاویری شامل ہن۔ ایں خلیج دے کناریاں تے واقع اہم بندرگاہواں وچ چنئی، پونڈیچری، وشاکھاپٹنم، کولکتا، چٹاگانگ تے ینگون شامل ہن۔ خلیج بنگال دی اوسط گہرائی 2600 میٹر (8500 فٹ) تے زیادہ توں زیادہ گہرائی 4694 میٹر (15400 فٹ) ہے۔ خلیج دی زیادہ توں زیادہ لمبائی 2090 کلومیٹر تے چوڑائی 1610 کلومیٹر ہے۔
تمل ناڈو
تمل ناڈو (تامل: audio speaker iconதமிழ்நாடு (help·info)) یعنی "تامل لوگاں دا ملک"۔ بھارت دے 29 ریاستاں وچوں ہک ریاست ہے۔ ایندا دار الحکومت چنائی شہر ہے۔ بلحاظ رقبہ اے ریاست بھارت دی 11ویں تے بلحاظ آبادی ستویں ریاست ہے۔ ایہ ریاست مدراس ریاست دے ناں نال وی موسوم ہئی۔ ایندے دار الحکومت چنائی دا پراݨا ناں مدراس ہئی۔ اینہی دے ناں نال ریاست کوں وی ڄاݨا ویندا ہئی۔ لیکن قدیم دور وچ ایں ریاست دا ناں دراوڑ ناڈو ہئی۔
واصفؔ دی شاعری
واصف دی وصف بھری شاعری
خانوادۂ کلیمیہ دے دستکار خطاط
مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم دے وݙے پُتر محمد مختار حسن (ڈبل ایم اے) وی خطاط ہَن۔ اُنہاں خطاطی دے لوک فن دے نال نال کمرشل کم وی کیتا اَتے اُردو بازار ملتان بیرون بوہڑ گیٹ اِچ باقاعدہ احسن خطاطی سنٹر دے ناں نال ادارہ قائم کر کے خوشخطی کوں فروغ ݙیوݨ دا کم کریندے رَہ ڳئے ہَن۔ بعد اِچ او لاسال ہائی سکول اِچ اُستاد مقرر تھئے اُنہاں دے دَور اِچ لاسال سکول اِچ پڑھن آلے ٻالاں دا خط وی چنڳا ہوندا ہَا۔ کیوں ڄو او نال نال ٻالاں کوں خوشخطی دی سمجھ بوجھ وی ݙیندے راہندے ہَن۔ اُنہاں دے پُتر راشد مختار وی خطاط اَتے آرٹسٹ ہن۔
اِینویں محمد حسن کلیم رقم سئیں دے ݙوجھے پُتر حافظ محمد اقبال عرف ابن کلیم احسن نظامی ہِن ڄہڑھے خطاط ہفت قلم ہِن اَتے اُنہاں خطاطی دی دُنیاں اِچ ہِک نواں طرزِ تحریر خط رعنا دے ناں نال ایجاد کیتے۔ خطاطی دے کئی سو تخلیقی فن پارے بݨائے ہِن۔ اَتے اُنہاں دیاں نمائشاں کیتیاں ہِن۔ پاکستان دے یَکے شہراں، سعودی عرب، بھارت، ایران، عراق، شام، سویڈن، ڈنمارک اَتے ناروے وغیرہ اِچ اُنہاں دے فن پاریاں دیاں نمائشاں تھی چُکن۔ نال اِی اُنہاں نے لوک فن خطاطی دے وَدھارے کیتے سَت کتاباں وی لکھن اَتے چھاپن وَت اَڳاں انہاں دے پنج پُتر خطاط ہِن۔ ڄہڑھے آپݨے اَبا سئیں ابن کلیم دے شاگرد ہِن۔
وݙے پُتر دا ناں محمد جمال محسن ہِے ڄہڑھا خطاط ہفت قلم ہِے اَتے کراچی اِچ ایں فن کوں عام کریندا پئے اُوں نے خطاطی دا نصاب وی بݨائے ڄیندی مدد نال لوک آپݨا ہتھ خوشخط بݨا سڳدن۔ خطِ کوفی دا وݙا ماہر ہِے اُوں خطِ کوفی اِچ اللہ سئیں دے 99 فن پارے ڈیزائن کر کے کراچی آرٹس کونسل اِچ نمائش کرائی ہِے۔ لندن اِچ وی اوندے فن پاریاں دی نمائش تھی چکی ہِے۔
ݙوجھے پُتر محمد مختار علی ہِن ڄہڑھے بہترین خطاط ہفت قلم اَتے ہونہار شاعر وی ہِن تخلیقی خطاطی اَتے کمپیوٹر دے ذریعے فن پارے بݨاون اُنہاں دا وکھرا کمال ہِے۔ اُنہاں دے ترے شعری دے مجموعے وی چھپ چُکن ڄنہاں دی خطاطی اِ چ اُنہاں دا ہنر وی خود بولیندا پئے۔ سعودی عرب اِچ وِی انہاں دے فن دا چرچا ہِے۔
تریجھے پُتر حامد اقبال خان ہِن ڄہڑھے خطاط ہفت قلم ہِن بطور خاص خطِ ثلث لکھݨ اِچ وݙی مہارت اَتے کمال رکھدن اے وی خطاطی دی سکھلائی دیاں ترے ، چار کتاباں دے مصنف ہِن۔ خطاطی دا تخلیقی اَتے کمرشل کم کریندے پین۔ اُنہاں وی کمپیوٹر دے ذریعے کلر سکیم دے نال کئی شاہکار فن پارے تخلیق کیتن۔ فرانس اِچ ایندے فن پاریاں دی نمائش تھی چکی ہِے۔
چوتھا پُتر محمد آصف اقبال خان ہِے۔ انہاں وی آپݨے اَبا جی توں سارے خط سِکھن اَتے شوقیہ طور تے ایں کم کوں کریندن کیوں ڄو ملازمت کریندن۔ پنڄواں پُتر مبشر کلیم خان ہِے ڄہڑھا خطاطی وی کریندے اَتے کمپیوٹر ڈیزائننگ دَا وی ماہِر ہِے۔
اے خانوادۂ کلیمی کئی نسلاں توں ملتان دی دھرتی کوں فنِ خطاطی دے نال مالا مال کریندا پئے محمد حسن خان کلیم رقم دا خطاطی دا فیضان عام تام تھیندا پے۔ سچ تاں اِے ہِے ڄو اے حضرت مولانا قائم الدین خان لنگاہ توں پُشت در پُشت فیض جاری و ساری ہِے۔ اَتے نال اِی حضرت حافظ بشیر احمد قریشی العراقی دے خاندانِ عراقی دا وی ملتان تے احسان ہِے ڄو ایں فنِ خطاطی دا روایتی اَتے تخلیقی عمل مسلسل جارے ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
واقف ملتانی
واقف ملتانی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔تے ماہر عملیات ہے۔
ڄم پل
اصل ناں حافظ خدا بخش ہے۔ ٢٤ ستمبر ١٩٨٩ء کوں موضع کھاکھی پنجاݨی ضلع ملتان وچ ڄمے۔
قطعہ
میڈاحال حویلہ سنڑگھن @
رانجھنڑرنگ رنگیلہ سنڑگھن @
تیڈی مونجھ اچ رو رو واقف @
رنگ وی تھی گے پیلہ سنڑگھن @
یاردی یاری سئےتھی پئی اے@
جہڑی واقف کھیڈیا ھے او@
کھیڈ مداری سئےتھی پئی اے @
قطعہ
ڈکھرےتارھن ماری ویندن
باری بارن ماری ویندن# ونکی:سرائیکی شاعر
ملتان دی دھرتی دے ماہرینِ فن دی روائت
ہِک وݙی پَتے دی ڳالھ اِے ہِے ڄو پاکستان بݨن توں پہلے ملتان دی دھرتی اِچ ہک عجیب رواج ہئی ڄو کہیں وی فن آلا ماہر آپݨاں لوک فن آپݨی اولاد کُوں وی نہ سکھیندا ہئی، پتہ نیں اِے بخیلی ہئی یا احساسِ کمتری ہئی ڄو اَساں اولاد کو سکھا ݙتا تاں شیت اِیں فن دی لوڑ اَڳاں تے نہ ہووے تاں ول ساݙی اولاد بُکھی مَرسی۔ یا وَل اِے ہئی ڄو آپݨے فن کوں اِیندیاں رمزاں کوں لُکاؤ کہیں کوں اِی فنی باریکیاں دا ٻُچ نہ ݙیو۔
ساڈے اَکھیں ݙٹھی ہِک مثال ہِے ڄو ہِک حکیم صاحب ہَن ڄنہاں کُول کڄھ سدری نسخے وی ہَن ڄہڑھے سینہ بسینہ ہَن۔ ڈائریاں اِچ اے نسخے قلمی لکھ رکھے ہانے۔ مرن توں پہلے کہیں کوں وی نہ ݙسیونے۔ ڄہڑھے ویلے ٻہوں علیل تھی ڳئے تے اُنہاں کوں اندازہ تھی ڳیا ڄو ہُݨ میں نِمیں بچدا تاں اُوں آپݨی نُونہہ کوں آکھیا میݙیاں ڈائریاں آلی صندوقڑی چاوا۔ او چا آئی تاں اِیں حکیم صاحب ڄنہاں دا ناں زکریا خان ہئی صندوقڑی موندھی کر ݙتی تے یکے کاغذاں کوں بَھا لا ݙتی تاں ڄو میݙا پُتر وی اِنہاں نسخیاں توں فائدہ نہ چاوے۔ ڄہڑھا ڄو ہِک بانہہ توں معذور وی ہئی۔ اِینویں ٻئے کئی مثالاں وی ہِن۔
پاکستان بݨ ونجݨ دے بعد ہنر منداں / دستکاراں دے اندر حوصلہ پیدا تھیا تے کنجوسی آلی اَتے بخیلی آلی گاٖلھ ختم تھی ڳئی ہر فن آلے نے ٻنہاں شگرداں دے نال نال آپݨیاں اَولاداں کوں وی آپݨے فن سکھائے تاں اَج ملتان دی دھرتی کئی قسماں دے علم اَتے لوک فنون نال مالا مال ہِے۔ آزادی دی نعمت نے فن کار کوں حوصلہ اَتے اعتماد ݙتا، اُوکوں آپݨی پہچاݨ ملی۔ ترقی دے رستے کھل ڳئے۔
اَڄݨ خامہ فرسائیاں ٻیاں وی ہِن
دھرتی خالی کݙاں رہی ہے ہنر منداں توں
ڄو گلشن دے وِچ رعنائیاں ٻیاں وی ہِن
ہر فن دی اَتے اُوندے نال جُڑے ہوئے فن کار دی وݙی عزت، توقیر اَتے چاہت و مقبولیت ہر دور اِچ رہی ہِے۔ پر کئی فن اینجھے وی ہِن ڄیڑھے گم (ناپید) تھی ڳین پر اللہ دی شان ݙیکھو ڄو خطاطی و خوشنویسی دا فن اینجھیاں مبارک ہِے اَتے ہر دل بھاندا ہِے۔ اے ازل تو جاری تھیا ہَا تے ابد تک زندہ راہسی۔ اَتے ملتان دی دھرتی اِچ ایندا وکھرا غوغا اَتے وَکھرا مقام ہِے۔ روایت نال ولدا گاٖنݙھا ڳنݙھی ڳئے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
وانجھی یا وِرلا
ایں نقشے دے وچ جتھاں ستارے لڳے کھڑن اے پہلی ٹیم دے کھݙکار تصور تھیندے پن جݙاں جو جیہڑے ترائے نقطے لکیراں وچ نظر امدے پن اے واری ݙیوݨ آلی ٹیم ہے.
ونکی:[[سرائیکی کھیݙاں]]
محمد عمیر اعواݨ
محمد عمیر اعواݨ دا تعلق وادیِ سون سکیسر، تحصیل و ضلع خوشاب نال اے۔ اکتوبر 21، 1997ء کوں پیدا تھئے۔ پنجاب یونیورسٹی اچ قانون دے طالبعلم ہن۔
خوشاب
اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
جُغرافیہ
سرگودھا تُوں 47 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ خوشاب دا لفظ فارسی دے ݙو لفظاں ’’خوش آب‘‘ دا مُرکب ہِے جِیندا مطلب ہِے مِٹھا پاݨی ، ضلع خوشاب دے شمال والے پاسے جہلم، جنوب دے پاسے ضلع جھنگ اَتے مغرب دے پاسے میاں والی تے بھکر دے اضلاع ہِن۔
لوک ادب
خوشاب شہر سرگودھا کنوں 47 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ علم و لوک ادب دے حوالے نال اِیں شہر دِیاں مشہور و معروف شخصیات وچُوں مولانا محمد فتح الدین ازبر انصاری، واصف علی واصفؔ (صوفی شاعر دانش ور)، مختار عالم خوشاب، اِمتیاز حسین اِمتیاز، طارق حبیب (شاعر اَدیب، نقاد)، شاہ سوار علی ناصر، اقبال قریشی (مٹھیاں سنگتاں، عشق دی جھانجھر، عشق کُوں یار سلام) دے سرائیکی شعری مجموعے چَھپ چُکیئن۔ شریف ملک، سرائیکی لوک شاعری کریندِن۔ اُنہاں دا تعلق جوہر آباد نال ہِے۔
نور پور تھل، ضلع خوشاب دی تحصیل ہِے۔ نور پور تَھل کُوں ’’تَھل‘‘ دا دِل آکھیا ویندے، اِیہ علاقہ دریائے جہلم اَتے سندھ دے وِچکار ہِے۔ اِیندی بُنیاد روحانی بزرگ نور حسین غازی نے رَکھی ہَئی ۔ تاریخی اعتبار نال اِیہ علاقہ بنّوں، لیّہ اَتے ملتان دے زیر اَثر ہِے۔ نور پور تَھل وِچ ہر سال 9 چیتر کُوں میلہ نوروز لَگدے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:ٰخوشاب دا لوک ادب ونکی:خوشاب دی ثقافت