cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی سکرپٹ دی ستریخ
سرائیکی سکرپٹ دی ستریخ
رسم الخط دا ݙوجھا حصہ حروف دی تعداد دی ڳݨ مِتھ ہے ۔ حروف علامتاں ہِن ٻولئے ونڄݨ والیں سادہ اَتے بݨیادی آوازیں دیاں۔  اِنہیں سادہ اَتے بݨیادی آوازیں دی پرکھ کیا ہے تاں جو اَساں حروف دا تعین کر سڳوں؟ صوتیات (phonetics) سائنس دی ہک شاخ ہے جیڑھی آوازیں بارے بحث کریندی ہے۔ایں سائنس دا میدان آوازیں دے مخرج (manners of articulation) اَتے نقطہ ادائیگی (point of articulation) دا مطالعہ ہے، آوازیں دی صوتیاتی حیثیت اَتے اُنہیں دے استعمال دی بحث ہے ۔ صوتیاتی حیثیت دا تعین تیں اصواتی تضاد (phonetic contrast) معلوم کرݨ واسطے سائنسی طریقہ "اقلی جوڑے" (minimal pairs) بݨاوݨ اَتے "صوتیہ" (phoneme) دے معیار اُتے پرکھݨ ہے۔ صوتیہ کیا ہے؟ ۔ گلیسن دے مطابق اَلاوݨ وچ ‘ اظہار وچ آوازیں دا اِتلا معمولی کنیں معمولی ‘ اِتلا گھٹ کنیں گھٹ فرق جیڑھا ‘ معنی مفہوم وچ فرق پیدا کر گھنے‘ اے صوتیہ ہے، جیویں جو بلا ‘ بھلا‘ چال ‘ چھال وغیرہ۔  اِتھاں اَلا دے اظہار دے معمولی فرق نال معنی اَتے مفہوم بدل ڳئین ۔ ب ‘ بھہ ‘ چ ‘ چھ اَنج اَنج صوتیے سمجھے ویسن۔ اے اَڄ دا واحد سائنسی طریقہ ہے کیوں جو اِنہیں آوازیں واسطے ݙو  اَنج علامتاں مقرر کیتیاں ویسن۔ ایں اصول اَتے معیار دے مطابق ذ ‘ ظ ‘ ض ‘ ز سرائیکی وچ ہک صوتیہ یا فونیم ہے، ایں کیتے اِنہاں دی ہک علامت مقرر تھیوݨی چاہیدی ہے۔ اینویں س ‘ ص ‘ اَتے ث واسطے ‘ اینویں ت اَتے ط واسطے ‘ ک اَتے ق واسطے‘ ح اَتے ہ واسطے ‘ ع اَتے ا واسطے ہک ہک علامت ہووݨی چاہیدی ہے۔ اصول اے ہے جو  ہک آواز واسطے ہک حرف ورتیا ونڄے ۔ ص ‘ ث ‘ ط ‘ ظ اَتے ق وغیرہ دیاں عربی وچ واضح اَتے اَنج اَنج آوازاں ورتیاں ویندن ۔ عربی زبان وچ اے اَنج اَنج صوتیے ہِن اَتے عربی وچ اِنہیں حرفیں دا استعمال جائز اَتے درُست ہے۔ اُردو ‘ سندھی ‘ پنجابی اَتے سرائیکی وچ اے حَرف اِنہیں زبانیں دے مونڈھیں اُتے مُویاں لاشاں ہِن۔ ڈاکٹر مسعود حسین دے مطابق اے ”اردو رسم الخط واسطے ہک مصیبت ہِن“۔ ساݙے ٻالیں اَتے پڑھݨ والیں اُتیں ہک وݙا  اَتے ناجائز بار ہے جو ہک ”س“ آواز کوں کہیں ویلھے ”ث“ نال اَتے کہیں ویلھے ”ص“ نال لکھن۔ جیویں ثواب اَتے صواب وچ تھیندے۔ اَساں اَلیندے ویلھے تاں ہک آواز استعمال کروں پر لکھدے ویلھے ݙو اَنج علامتاں ورتوں،  اے اُپٹھی منطق سمجھ نئیں آندی۔
ہک اعتراص اے کیتا ویندے جو ہک حرف دے استعمال نال ہک لفظ دے کئی معنی تھی ویسن تاں گذارش اے ہے جو انگریزی ‘ عربی ‘ فارسی اُردو وچ وی کئی لفظ ہِن پئے جنہیں دے کئی کئی معنی ہِن ۔لفظیں دے مَعنیں دا تعین آسانی نال اُنہیں دی اڳلی پچھلی عبارت نال تھی ویندے ، اے کوئی خاص رکاوٹ نئیں ۔ ہر زبان وچ ہَم اِملا الفاظ ٻَہوں تعداد وچ ہِن اَتے موقع محل د ے مطابق اِنہیں دے معنی دا تعین تھی ویندے ۔ اے پیلھے اوکھ کنیں گھٹ اوکھ ہے۔ مثلاً خود اُردو ‘ عربی وچ لفظ ”ملک“ صورت خطی وچ ہک ہے پر ادائیگی دے فرق نال کتنے وکھرے معنی رکھدے۔
تاریخی ارتقائی عمل وچ سادہ اَتے بݨیادی آوازیں حرفیں دی صورت اختیار کیتی ہے ۔ سائنس تجربیں دے پیریں نال اڳوں ودھی ہے ۔ سائنس دی ترقی سِدھی لکیر وچ نئیں تھئی ۔ اے رُل رُل راہ اُتے آئی ہے ۔ تاریخ دے ہک موڑ وچ عرب عجم اُتے غالب آئے ۔ عربی دے غلبے دی وجہ کنیں ٻہوں کثرت نال عربی لفظ اپݨی صورتِ خطی نال فارسی وچ وڑیج ڳئین۔  نتیجہ اے تھئے جو فارسی زبان عربی حروف قبول کرݨ ل پئی ہے۔ عربی دے حرف تاں فارسی وچ منتقل تھی ڳئین پر آوازاں فارسی دیاں اپݨاں ریہن۔ ایہو سبب ہے جو فارسی وچ ہک آواز دے کئی حرف ہِن۔ اے تاریخ دا اوجھڑ ہا ۔ اے سائنس دا پیرے کنیں رُل ونڄݨ ہا ۔ ایہا غلطی ‘ ایہا بُھل برصغیر وچ فارسی دے غلبے دے ہتھوں تھئی ہے۔ ہک آواز واسطے کئی کئی حَرف ورتے ڳئین اَتے حرفیں دی صورت خطی عربی رکھی ڳئی ہے۔
تاریخ دا اے ریڑھ گھن ونڄݨ ساݙی لِسانی اَتے علمی ترقی وچ رکاوٹ بݨ ڳئے ۔ اَساں ویہویں صدی دے آخر وچ ساہ گھندے پئے ہئیں۔ تجربیں دے سوجھلے کنیں اَڄ دی دنیا دا انداز سائنسی ہے۔ سرائیکی دا ”کل“ گنجا ہے، سرائیکی دا ”اَڄ“ یتیم دا پلو ہے ۔ اساں جے غیر جذباتی انداز وچ اپݨے مسئلیں اَتے حقیقتیں کوں سمجھݨ دی کوشش کروں تاں ساݙا ایہو خالی پلو ہووݨ ساݙی ہک وݙی دولت بݨ سڳدے۔ ایں دولت واسطے برنارڈشا سِکدا موئے۔ اَساں اَڄ اپݨا سکرپٹ سائنسی بݨیادیں اُتے قائم کر سڳدے ہئیں جیڑھا جو ماضی دے امیر زبانیں واسطے خواب ہے۔
اعتراض کیتا ویندے جے ہک آواز واسطے ہک حرف استعمال کیتا ڳیا تاں اَساں اسلام کنیں ‘اُردو کنیں ٻہوں دور تھی ویسوں ۔ اساݙا مرض اے ہے جو اَساں دِل نال سُچیندے اَتے ذہن نال محسوس کریندے ہئیں۔ مذہب ہک رویہ ہے جیڑھا انسان خدا دے متعلق اختیار کریندے ۔ مذہب احساسِ عبودیت دا ݙوجھا ناں ہے۔ مذہب دا زبان دے حرفیں دی تعداد نال کوئی تعلق نئیں ۔ اینویں ہی اُردو قومی زبان ہے۔ ایندی ترقی دا ذریعہ علاقائی زبانیں دے حرفیں دی تعداد نئیں ۔ اُردو دی ترقی واسطے جو تھیوݨا ہا او نئیں پیا تھیندا۔ جونہی تھیوݨا چاہیدا اُوندے اُتے زور ݙتا ویندا پئے۔ لوڑھ ایں ڳالھ دی ہے جو اُردو دی ترقی تھیوے ۔ علاقائی زبانیں دی ترقی دا مُقدر اُردو دی ترقی نال جُڑیا ہوئے۔
ہُݨ زائد حرفیں دی ڳالھ چھوڑ کیں کُجھ سرائیکی دے آپݨے حرفیں ‘ آپݨے آوازیں دی ڳالھ کروں۔ سرائیکی اَتے سندھی وچ کجھ آوازاں اُردو  پنجابی کنیں اَنج ہِن۔ سندھی وچ اِنہیں اَنج اَوازیں واسطے ست حرف ہِن۔ سرائیکی والے عام طور اُتے پنج حرف گھندن اَتے علامتاں یا نقطے آپݨے لَیندن۔ جے سرائیکی والے ح اَتے ک کوں مخلوط آوازاں سمجھ کے ترک کریندن تاں ایں اصول دے مطابق ”ݨ‘ ‘ دی ضرورت نئیں رَہندی بلکہ جناب مہر عبدالحق دا موٴقف صحیح ہے جو اینکوں ”نڑ“ لکیھا ونڄے۔
جے سرائیکی والے سائنسی سکرپٹ استعمال نئیں کریندے تاں سندھی کنیں علیحدہ سکرپٹ اختیار کرݨ بے تُکا ہے۔ سرائیکی پڑھݨ والے ٻہوں گھٹ ہِن۔ ایں ڳالھوں سرائیکی کتابیں دی مارکیٹ ناں ہووݨ دے برابر ہے ۔ تجارتی پیمانےاُتے سرائیکی والے اپݨا ٹائپ بݨاوݨ ‘ ایں ویلھ اے ڳالھ ممکن نئیں۔ اُردو ٹائپ دا استعمال وی اوکھے۔  سرائیکی سندھی کنیں ٹائپ دے علاوہ وی ٻہوں کُجھ گھن سڳدی ہائی۔ سندھی سکرپٹ کوں چھوڑݨ تیار ٹائپ دی سہولت کوں چھوڑݨ ہے ۔ جے اینویں کیتا ویندے تاں ایندا کوئی فائدہ تاں ہووݨا چاہیدے ۔ فائدہ ایہو تھی سڳدے جو اَساں سرائیکی رسم الخط  دی بݨیاد سائنسی رکھوں۔
تاریخ کہیں دا انتظار نئیں کریندی ۔ اجتماعی غلطیاں کݙاہیں معاف نئیں تھیندیاں۔ اَساں نَیں دی سِیڑھ اُتے لُڑھدے ککھ نہسے ۔ اَساں آپ اپݨی ٻیڑی اَتے آپ اپݨے ونجھ (چپو‘تُلا) ہَئیں۔ ساکوں اپݨی ترقی واسطے‘  پاکستان دی ترقی دی خاطر ‘ علاقائی  زبانیں دی ترقی دی فوری اَتے اَشد ضرورت ہے۔ اَساں تھولے کنیں تھولے وقت وچ ٻہوں کجھ کر سڳدے ہَئیں۔ اَساں ٻہوں کنیں ٻہوں لوکیں تائیں اَڄ دے سائنسی علم پُڄا کنیں تِکھیں تِکھیں ترقی کرݨی ہے ۔ سرائیکی والیں واسطے لازم ہے جو او سرائیکی کنونشن وچ سکرپٹ دا فیصلہ کرن۔ جیڑھا فیصلہ ہووے اُوندے اُتے سَبھ سرائیکی لکھݨ والے عمل کرن۔ سرائیکی زبان کیتے ہک طے شدہ سائنسی سکرپٹ اختیار کرݨ وقت دا تقاضا ہے۔
مریخ تے پاݨی دا وجود
دور حاضر اچ اگرچہ مریخ تے پاݨی دی تھوڑی جیہی مقدار کرۂ فضائی اچ بطور آبی بخارات موجود ہے تاہم اتھاں زیادہ تر پاݨی صرف برف دی صورت اچ پایا ویندے۔ جبکہ کݙہیں کݙہیں تھوڑے جیہے نمکین پاݨی دی مقدار مریخ دی مٹی اچ گھٹ گہرائی اچ وی پاتی ویندی ہے۔ اوہ واحد جگہ جتھاں  پاݨی دی برف سطح تے نظر آ سڳدی ہے اوہ شمالی قطبی برفیلی ٹوپی ہے۔ پاݨی دی برف دی فراواں مقدار مریخ دے جنوبی قطب تے سدا بہار کاربن ڈائی آکسائڈ دی برفیلی ٹوپی دے تلے تے معتدل عرض البلد وچ سطح زمین توں قریب موجود ہے۔ پنجاہ لکھ مکعب کلومیٹر توں زیادہ برف دا سراغ مریخ دی سطح تے یا اوندے قریب لایا ونڄ چکا ہے۔ ایہ مقدار ایں قدر ہے کہ پورے سیارے دی سطح کوں 35 میٹر دی گہرائی اچ ݙٻو سڳدی ہے۔ بلکہ سطح توں تلے تے گہرائی اچ مزید برف دی موجودگی دا امکان ہے۔
مرکز قومی بچت آلیاں دا رویہ
مرکز قومی بچت اچ وڑو تاں منیجر صیب کوں ڈیکھ تے نکل چھرکی ویندی ھے ؛ ھاں مٹھ اچ آ ویندے ؛ پیھلا خیال ایھو امدے جو رقم چھکوا ناں کھڑوں ؛ خان لگدا دیرے تے بندے چوا تے انھاں کوں کٹواونڑ تے انھاں دے رقبے زورے مسائیں اپنڑے ناں کراونڑ آلا ھے پر اللہ سوھنڑیں دی قسم ایویں کینی اے تاں شکر ھے جو خان بلیندا ڈاڈھا مٹھا ھے جے کر بلیندا ناں تے بس ڈٹھی رکھدا تاں ھنڑ تونڑیں نکے دل آلیاں دا ھاں پھٹ گیا ھووے ھا چھڑا ڈیکھ تے ناں ڈرائے کجھ دیر خان نال رام ست وی کرائے تاں جو جھاکا لاھوے تھاڈا مرکز تے خاناں دا قبضہ ھے ھک کنوں ھک وڈے ناں آلا خان اتھاں ملسی تھاکوں سیکنڈ منیجر وی خان اے گالھیں گالھیں اچ اپنڑاں بنڑا گھندے ڈھولنڑ تے مٹھا ماکھی جوان اے ؛ اے بئی گال اے جو چاہ پھکی پیندے.
میڈا جماتی اے ؛ اج میکوں وی پھکی پھڑک چاہ پلوائی ھس ؛ وڈے منیجر دے سامنڑیں بیٹھا ھم ؛ کسکیا ای نمی ؛ پیونڑ دی کیتی ھم ھتھوں واہ واہ کیتی ھم رقم ڈیونڑ تے گھننڑ کیتے بسم اللہ دے ویلے دا نینگر بیٹھے ؛ ایڈے پیار ناں بلیندے جو اپنڑے سکے وی اج کل ایویں نی بلیندے ڈاڑھی رکھوائی نسی ؛ آھدے شیو ودھی ودی ھے ؛ لگدے منیجر صیب ڈاڑھی رکھوا تے چھڑیسی ؛ نینگر نال گال کرو تاں ھاں ٹھر ویندے تے زبان آپے دعا کرنڑ پئے ویندی اے نینگر دا ویھوار ایجھا ھے ڈاڑھی مچھاں صفا نینگر بلیندا گھٹ اے تے اپنڑے کم کوں وختی مکاونڑ تے لگا راھندے ؛ نینگر کھلدا وی ھے یا کیناں ؟ میں تاں کڈھائیں مچکدا وی نی ڈٹھا نینگر کوں ؛ اللہ جانڑے کیھاں ڈکھ ھس ؛ عشق دے چکراں آلا تاں نی لگدا ؛ کھھیں کوں اکھ بھر تے تاں ڈیھدا نی عشق کیا کریسی؟ گجھے رازاں دا رب کوں پتہ اساں تاں ایویں ٹک لا سگدوں میڈے شھر احمد پور شرقیہ دا مرکز قومی بچت انھاں چنگے تے ڈھولنڑ لوگاں دے پورھیئے باجھوں جیھرے ویلے ونجو بھریا پیا ھوندے اللہ پاک دی امان ھوونیں ایں مرکز قومی بچت اچ کم کرنڑ آلے لوگاں نے مرکز کوں اپنڑی محنت تے اخلاق نال آنونڑ آلے سبھے لوگاں کیتے نویکلی مثال بنڑایا ھوئے جتھ پیر ھوونیں اتھ خیر ھوونیں.
جیون جگ تے شالا
18 ستمبر 2018(سلیم خان نیازی)
اسم کیفیت
4 ____اسم کیفیت
1۔ جہڑے لفظ (لوظ) کنوںکہیں حالت دا ناں ظاہرتھیوے جیویں جو نندر، صحت، چال ڈھال، (رفتار)دُھرک بھڄ، سچ، کوڑ، مُٹپ، وݙپ، غریبی، امیری وغیرہ وغیرہ۔ یا کہیں صفت آلی کیفیت دا اظہار تھیوے جیویں جو ۔ درد، خوشی، سُنھْپ ، کاوڑ وغیرہ وغیرہ۔
(سرائیکی زبان دے قاعدے قانون از ڈاکٹر مہر عبد الحق 43  ؎  )
2۔ او اسم جہڑا جو کہیں ٻئے اسم دی کیفیت یا حالت کوں ظاہر کرے اسم کیفیت آکھیا ویندے جیویں جو حاصل مصدر کہیں مصدر کنوں بݨدے ایویں ای اسم کیفیت کہیں نہ کہیں اسم یا صفت کنوں بݨدے۔    (سرائیکی قواعد تے زبان دانی از بشیر احمد بھائیہ 119؎  )
3۔ کہیں شئے یا جاء دے ناں کوں اسم آہدن۔ عام ناں کئی قسم دے ہوندن۔ انھاں وچوں ہک ناں اسم کیفیت سݙیندے۔ اے او اسم ہوندے جہڑا جوکہیں اسم دی حالت کوں ظاہر کرے جے کر اے فعل کنوں بݨ کے آپݨی حالت کوں ظاہر کرے تاں وت اے اسم حاصل مصدر سݙیندے ۔ تے جے کر اے اسم یا صفت کنوں بݨے تاں اینکوں اسم کیفیت آہدن۔
(ائو سرائیکی پڑھوں تے سرائیکی لکھوں از شوکت مغل 47 ؎  )
5۔ اوہو (لوظ )جہڑا جو کئی کیفیت یا حالت ظاہر کرے اسم کیفیت اکھیندے۔ مثال دے طور تے تریہہ، بُکھ، بماری، تھکیڑا، صبر، عشق، قرار، نشہ وغیرہ ۔ (سندھی ٻولی ئَ جو صرف ونحو از واحد بخش شیخ )50؎)(ترجمہ)
6۔ اسم حاصل مصدر او اسم مشتق ئِ جہڑا جو مصدر کنوں بݨیا ہووے تے جئیں ء ِچ مصدری معنی پاتے ون٘ڄن ، اینہہ اسم دا ݙوجھا ناں اسم کیفیت وی ہے۔ حاصل مصدر تے اسم کیفیت ء ِچ فرق صرف اتنا ہے جو حاصل مصدر تاں مصدر کݨ بݨدے تے اسم کیفیت مصدر دے بجائے اسم کن بݨدے مثال دے طور تے جھڳڑݨ کن جھگڑا تاں حاصل مصدر تے لڑکا کن لڑکپن اسم کیفیت ۔
(اُردو کمپوزیشن از غلام جیلانی مخدوم 46؎  ) (ترجمہ)
7۔ اُتے ݙتیں ڳئیں اسم کیفیت دے سارئیں تعریفیں وچوں ڈاکٹر مہر عبد الحق دی تعریف زیادہ جامع ہے تے مکمل کیوں جو اسم کیفیت فقط اسماء کنوںنھیں بݨدے بلکہ اے افعال (مصادر کنوں وی بݨائے ویندن۔ جیویں جو اسمائے کیفیت دے بݨاوݨ دے قاعدئیں کنوں اے ڳالھ واضح تھیسی)۔بابائے اُردو سئیں ڈاکٹر مولوی عبد الحق آپݨی کتاب ’’قواعد اُردو ‘‘ دے صفحہ ۱۷۵تے اسمائے کیفیت دے بݨاوݨ دے قاعدے بیان کریندیں ہوئیں لکھدن جو ’’اکثر افعال کے مادے (یعنی علامت مصدر کے گر جانے کے بعد) اسمائے کیفیت کا کام دیتے ہیں۔ مثلاً ، ہار ، جیت، مار، پھیر، تاک بول، لوٹ، روک وغیرہ ‘‘۔ لہٰذا اساں بلاشبہ اے آکھ سڳدے ہیں جو او حاصل مصدر جہڑے جو کہیں اسم دی کیفیت یا حالت کوں ظاہر کریندن اسم کیفیت اکھیندن پر اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی جو مصادر کن بݨیا ہویا ہر حاصل مصدر اسم کیفیت نھیں ہوندا۔
اسم کیفیت بݨانون دے قاعدے: اُتے ݙتئیںڳئیں اسم کیفیت دیں تعریفیں کن اے نتارا تھئے جو اسم کیفیت بݨانوݨ دے قاعدے ترائے قسمی ہن۔  (۱) اسما کنوں  (۲) صفات کنوں  (۳) مصادر کنوں
1۔ اسمیں کنوں اسمائے کیفیت بݨانوݨ دے قاعدے: اکثر اسماء دے اڳوں مختلف چھوٹے چھوٹے لاحقہ ڳنڈھ کرائیں اسمائے کیفیت بݨائے ویندن۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ء ِ جو سرائیکی زبان دی ٻول چال تے روز مرہ دے مطابق جے کر کہیں اسم دے اخیر ء ِچ یا وچکار حروف علت (ا، و، ی) وچوں کئی ہک یا ہک کن ودھیک حروف علت آ ون٘ڄݨ تاں وت اسم کیفیت بݨدئیں ہوئیں انھیں کوں حذف کر ݙتا ویندے۔ جیویں جو کراڑکِن کرڑکی، چھوہر کن چھہرکّی تے کتاکن کتکی وغیرہ ۔
الف : لاحقہ ’’کی ‘‘ ۔
اسم
اسم کیفیت
چھوہر
چُھہرکّی
ٻال
ٻلکی
کراڑ
کرڑکی
اوݙ
اُݙکی
جت
جتکی
ڄٹ
کتا
موچی
مچُکی
دوستی
امیر
امیری
فقیر
فقیری
دشمن
دشمنی
چور
چوری
ٹھڳ
لوݨ
لوݨی
ج: ’’لاحقہ‘‘ پایا ’’یپا‘‘
ٻڈھا
ٻڈھیپا
رنڈر
رنڈیپا
ڈاہݙھا
ݙڈھیپا
وݙا
وݙیپا
د: لاحقہ ’’ائی ‘‘
نینگر
بھلیمنسائی
سچا
سچائی
چوڑا
چوڑائی
لمبا
لمبائی
موٹا
چھوٹا
چھُٹائی
وݙائی
ر: لاحقہ ’’پ‘‘ یا ’’پݨ‘‘
بلپ ‘ٻلپݨ
دَلا
دلپ‘ دلپݨ
ٻاہنا
وݙپ ‘وݙپݨ
صرف: ’’پ‘‘
لُندھا
لُندھپ
ننگرپ
اندھا
اندھپ
مُٹپ
2۔ صفات کنوں بنݨ آلے اسمائے کیفیت :الف : لاحقہ ’’ل‘‘
ٹھڈھا
ٹھاڈھل
ساوا
ساول
سوجھلا
سوجھل
رَت
رتول
ب: لاحقہ ’’یج‘‘
اندھا یا اندھپ
اندھیج
ننگ یا ننگا
ننگیج
ٻدھ
ج:  ڑ بطور لاحقہ
جھکا
جھکاڑ
اُتے
اُتاڑ
اچا ،اُچ
اُچاڑ
ہیٹھ
ہٹھاڑ
اڳوں
اڳاڑ
یخی
یخاڑ
کُراڑا
کُراڑ
پچھوں
پچھاڑ
د: لاحقہ ’’یݨ‘‘
کالا
کلویݨ
پیلا
پلویݨ
رَتا
رتویݨ
بگویݨ
ر: لاحقہ ’’ند‘‘
رتا
رتاند
اڑ
اڑاند
بھیڑی
بھڑاند
واہ
وہاند
س: لاحقہ ’’یند‘‘
بگا
بگویند
چٹا
چٹویند
رتویند
پلویند/پلویݨ
ش: لاحقہ ’’ک‘‘
چٹک
پھوتی
پھُتک
لُسک
لونڈا
لُنڈک
ص: لاحقہ ’’یر‘‘
ٹھڈھ
ٹھڈھیر
گجیر
کریت
کریر
لو
لویر
3۔ مصادر کنوں بنݨ آلے اسمائے کیفیت:
اے اسمائے کیفیت مصادر دے مصدری مادیں دے بعد بعض لاحقے ڳنڈھ کرائیں بݨائے ویندن۔
الف : لاحقہ ’’ک‘‘بعض مصادر دے مصدری مادے ای بطور اسم کیفیت ورتیے ویندن
اجھک
ٻسکݨ
بَسک
لُسکݨ
ہݙکݨ
ہݙک
بھݨکݨ
بھݨک
بُھݨکݨ
بھُݨک
پھُݨکݨ
پھُݨک
رُݨکݨ
رُݨک
ب: مصدر دی مصدری علامت’’ݨ‘‘ حذف کرݨ دے بعد لاحقہ ’’اری‘‘
پھڑکݨ
پھڑکاری
ہِݨکاری
پھتکݨ
پھتکاری
اُݙرݨ
ج: لاحقہ ’’وند‘‘ یا’’اند‘‘
لڳݨ
لڳوند
ہووݨ
ہوند
بھڑݨ
بھاند
د: لاحقہ ’’ت‘‘
سِکݨ
سِکت
اُٻتݨ
اُٻت
بھُرت
لکݨ
س: لاحقہ ’’وݨی‘‘
پرچانوݨی
پرتانوݨ
پرتانوݨی
ٻجھݨ
ٻجھاوݨی
سہوݨ
سہوݨی
ش: لاحقہ ’’اوا‘‘
ورتݨ
ورتاوا
مکلاوݨ
ݙکھاوݨ
ݙکھاوا
لُݙاوݨ
لُݙاوا
ص: لاحقہ ’’ائی‘‘
لُکݨ
لُکائی
نِوݨ
نِوائی
د ھنگݨ
ہسائی
ض: لاحقہ ’’یپا‘‘
کھُٹݨ
کھُٹیپا
ہنڈھن
ہنڈھیپا
سہݨ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
اج انہاں ڈاہ عظیم الشان شعراء دا نام لکھنڑاں ھے جیڑھے ساڈے نال وسدے پن. دل کوں منصف بنڑا تے نمبر ڈیسو نام ڈاہ کنوں زیادہ ہر گز نہ ھوون. ایں طریقے کجھ تساڈے ذوق دا تساڈے مطالعے دا پتہ وی لگ ویسے اور عظیم الشان شعراء کرام کوں تساڈا سلام وی تھی ویسے. میڈے مطالعہ وچ جو ناں ہن او میں لکھینداں پیاں تساں اپنڑے من پسند نام لکھسو.
اسم کیفیت
سہیپا
جلݨ
جلیپا
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
1 سرکار امان اللہ ارشد
اسم کیفیت
ع: بعض مصادر دے مصدری مادے جنھیں دے اخیر ء ِچ ’’الف‘‘ آندے
چچلاوݨ
چچلا
اُدراوݨ
اُدرا
اٹھراوݨ
اٹھرا
آکڑݨ
آکڑا
ف: بعض مصادر مجہول دی مصدری علامت ’’جݨ‘‘ ہٹاوݨ دے بعدلاحقہ ’’وا‘‘ ڳنڈھݨ نال
منیجݨ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
3 اقبال سوکڑی سرکار
4 بشیر غمخوار سئیں
اسم کیفیت
ولیجݨ
ولیوا
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
5 قیس فریدی صاحب
6 مصطفٰی خادم سئیں
اسم کیفیت
مُکلیجݨ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
7 جہانگیر مخلص
8 اصغر گورمانی
اسم کیفیت
مُکلیوا
ساڑݨ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
9 ساجد علی پوری
اسم کیفیت
ساڑ
پاڑݨ
پاڑ
گھاڑݨ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
10 شاکر شجاع آبادی
نوٹ: ہر کہیں دی اپنڑی پسند اور رائے ہوسے لہذا فضول دی بحث کوئی کینا کریسے
ڈائری دا پنا 53
ڈائری دا پنا : 53
اسم کیفیت
گھاڑ
ݙاڑھݨ
ݙاڑھ
ک: بعض مصادر ددی مصدری علامت ݨ کِن پہلوں آوݨ آلے حرف دے تلوں ’’زیر‘‘لاوݨ نال ۔
کھَنݨ
پَٹݨ
کھُرکݨ
کھُرکِݨ
ط: بعض مصادر دے مصدری مادے دے اگوں ’’الف‘‘ دا ودھارا کرݨ نال
کُرکݨ
کُرکا
کھرکݨ
کھِرکا
تِڑکݨ
تِڑکا
ٻرکݨ
ٻرکا
ظ: لاحقہ ’’اَر‘‘
سُرکݨ
سُرکار
بھُرکار
لڑکݨ
گھُرکݨ
گھُرکار
گجݨ
ڳاج
وڄݨ
واڄ
بھڄݨ
بھاڄ
سرائیکی شاعری دے ١٠ ناں (ہک فیسبک پوسٹ)
ہر کوئی اپنڑی ترتیب تے غور کریسے کہیں دی ترتیب تے تنقید کینا ہوسے کیوں کہ ہر کہیں دا اپنڑا نظریہ تے پسند ہے.
(رفیق احمد تائب)
اسم کیفیت
لڄݨ
لاڄ
ل: بعض سہ حرفی مصادر دے مصدری مادے بطور اسم کیفیت ورتیے ویندن
رڄݨ
رڄ
وڄ
کڄݨ
کڄ
لڄ
م: لاحقہ ’’ارا‘‘
کنبݨ
کنبارا
وسارݨ
وسار
اُݙارݨ
اُݙار
اتارݨ
اتارا
مِلݨ
ملاپ
اڑݨ
سہاپ
سن٘ڄانݨ
و: لاحقہ ’’اٹ‘‘
چنگھݨ
چنگھاٹ
ہونگݨ
ہنگاٹ
شوکݨ
شُکاٹ
کُرلاوݨ
کُرلاٹ
ی: لاحقے ’’اج ‘‘ تے ’’ݨی‘‘
سہاڄ
وہاجݨ
وِہاج
مندھݨ
مندھݨی
کنبݨی
4۔ کجھ اسمیں تے صفتیں کنوں بے قاعدہ بنݨ آلے اسمائے کیفیت
بُکھا
بُکھ
رڄا
رَڄ
رُکھا
رُکھیماں
روسا
رُسیماں
سُکا
سوکڑا
بھرا
بھرپی
سدھا
ٹھڈا
ٹھݙ   یا ٹھاڈل
چِٻا
چٻ
سڄݨ
سڄݨائی یا سڄݨپ
سیالا
سی
کالوݨ
کھٹا
کھٹاج
مٹھا
مٹھاج
کاݨا
5۔ کجھ مصادر کن بے قاعدہ بنݨ آئے اسمائے کیفیت
آپھرݨ
آپھر
آسݨ
آس
آلسݨ
آلس
آنورھݨ
آنورھ
اُتھیڑ
اٹھاوݨ
اُٹھا
اختاوݨ
اختل
اُدھرکݨ
اُدھرکا
ارداسݨ
ارداس
اُکݨ
اُک
اکیرݨ
اکیر
اُگھلاوݨ
اُگھلا
باکھ
پوجݨ
پوجا
پوکݨ
پوک
اینا مولکا احمد
اینا مولکا احمد (اردو: اینا مولکا احمد) (انگریزی: Anna Molka Ahmed) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٣ اگست ١٩١٧ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٢٠ اپریل ١٩٩٥ء) ہِک مہان٘دری پاکستانی فنون لطیفہ دی فنکارہ ہَن۔ اُنّھاں دی ڳِنتری ١٩٤٧ء اَزادی دے بعد مُلخ وِچ فنونِ لطیفہ دی ابتداء کرݨ آلیاں وِچ کِیتی وین٘دی ہِے۔ اُوہ لاہور دی جامعہ پنجاب دی پروفیسر ہَن۔
ذاتی حیاتی
اینا مولکا ١٣ اگست ١٩١٧ء کُوں لندن وِچ ڄَمّی ہَن۔ اینا مولکا دی پیدائش لندن وِچ ٹِکّے ہوئے ہِک یہودی ٹَٻَّر وِچ تھئی۔ ١٩٣٥ء وِچ رائل کالج آف آرٹس لندن وِچ تدریس دے وِچالے وِچ اُنّھاں دی ملاقات اپݨے ہم جماعت شیخ احمد نال تھئی۔ ١٩٣٩ء وِچ کالج تُوں فارغ تِھیوݨ دے بعد اینا مولکا نے شیخ احمد نال شادی کر گِھدّی۔
کَم کار آلی حیاتی اَتے اعزاز
شادی دے بعد اینا مولکا احمد لاہور آ ڳئی جِتّھاں اُوں نے جامعہ پنجاب وِچ شعبہ فنونِ لطیفہ دی بنیاد پاتی۔ ١٩٤٠ء تُوں ١٩٧٢ء تئیں اُوہ اِیں شعبے دی چیئرپرسن رہی۔ حکومتِ پاکستان نے اِنّھاں دی خدمتاں کُوں چِتوین٘دے ہوئے اِنّھاں کُوں صدارتی تمغائے حسنِ کارکردگی نال نوازیا۔
وفات
٢٠ اپریل ١٩٩٥ء کُوں اینا مولکا احمدلاہور وِچ فوت تِھی ڳئی۔ اِنّھاں کُوں لاہور دے میانی صاحب گورستان وِچ پوریا ڳیا ہئی۔
ڈاک ٹکٹ
١٤ اگست ٢٠٠٦ء کُوں پاکستان پوسٹ نے ݙاہ مہان٘درے فوت تھئے ہوئے پاکستانی مصوراں دے احترام وِچ ٤٠ روپے دا ٹکٹ جاری کِیتے۔ اینا مولکا احمد وی اِیں تن٘دِیر وِچ موجود ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:مصور زنانیاں ونکی:پاکستانی مصور ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی فنکار ونکی:اُستانیاں ونکی:یہودیت تُوں اسلام قبول کرݨ آلی شخصیّتاں
سرائیکی شاعری دا ارتقاء وِچ ادوار بندی
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی شاعری دا ارتقاء
مرید حیسن راز
معروف سرائیکی دانشور ہن۔
خانپور نال تعلق ہے۔
ڄم پل
٢٥ دسمبر ١٩١٦ء کوں ڄمے۔
اولاد
مجاہد جتوئی
وفات
٢١ فروری ٢٠١٢ء کوں فوت تھئے، اکوی فروری کوں عرس منایا ویندے،
ڈائری دا پنا 54
ڈائری دا پنا : 54
کانٹیو توں ٹُر پیوسے ' ترے چار کلومیٹر اَگاں ہک ریت دے ٹَبے دی چاڑھی تے خلیل موٹر روکی ' اوندا فون ہا ' ڈوہئیں پاسے جے تئیں نگاہ ونجے تھر ہا ' بارش نہ تھئی ہئی ' نہ گھا ہا نہ پُھل ہا ' دور تئیں روہیڑا وی نہ ہا جو رتے اپنڑے پُھلیں دی مستی وچ نچے ' ول وی تھر دی موجودگی دی اپنڑی ہک جھمر ہئی جیڑھی میڈی ہتھیں تے پیریں کوں سریر پئی ڈیندی ہئی ' خلیل دا فون جاری ہا ' موٹر توں لتھم ' سڑک تے پیر دھریم ' سڑک دے کنارے توں ریت شروع تھی گئی ہئی ' ہمیشاں دے کہیں شوق وچ اگاں ٹریم ' ڈاہ بارھاں گز تے ہک بیری دا ونڑ ہا ' کہیں زمان تے مکان دے دِرگھ وچ کانٹیو توں ترے چار کلو میٹر امر کوٹ دوں ہک ٹِبے تے جیں توں سڑک پئی لنگھدی ہئی ہک نکی جہی بیری ہئی ' ایں نویں نویں بیری دا کوئی اَٹھ یا نؤں فٹ قد ہا ' ایں بھانویں پِچھلی بارش وچوں پَھل وی چاتا ہووے ' ایں بیری تے رتے بھانویں بیر وی لگے ہوون ' ایندے بیر بھانویں مِٹھے ہوون ' کہیں ماہنڑو یا پکھی ایندے بیر بھانویں کھادے ہوون ' ایں ویلے ایہ مینہ باجھوں سُک گئی ہئی ' ایں بیری اُتے کَنڈے ڈھیر تے پَترے گَھٹ ہَن ' ایں بیری دے نیڑے پُج گِیم ' جاہیں تے زمانیاں دے پھیر وچ ایں ویلے میں تھرپارکر دی ہک بیری دے بہوں نیڑے کھڑا ہم ' ایں بیری تلے سپ دی لیٹ ہئی ' ایہ لیٹ آپ پئی ڈسیندی ہئی جو سپ اِتھاہیں ایندے مُنڈھ نال رہندے ' ایں بیری توں ہک پیلا پتا سامنڑے میڈے ڈھٹھا تے تھر دی ریت تے بَیہ گیا ' ایں بیری دی ہک ٹنگلی تے ہتھ دھریم ' ایہ ہک نواں سانگا ہا ' تھرپارکر دی ایں بیر نال ہک نواں سانگا ' جگ جہان دی دوری تے قربت وچ ہک نویں تند ' ایں ویلے ایہ بیری میڈی قریب ترین ہستی ہئی ' اکھیں بند کیتم کھولیم ' ایں بیری کوں ڈٹھم تے ایندے گرد ہک پھیرا لایم وت ڈوجھا وت تریجھا ' ایں بیری کیتے خیر منگیم تے پِچھاں ولیم ' ایں بیری میکوں جَھل گِھدا ' ایں بیری دے ڈو ترے کنڈے میڈے چولے وچ لَیہ گئے ہَن ' کِھل پِیم ' ایں کانٹیو دی بیری میکوں جَھل گِھدا ہا ' ایہ بیری میکوں کجھ دیر بیا وی روکنڑ چاہندی ہئی ' ایں بیری دے کنڈے ایندے ہتھ ہَن ' ایں بیری میکوں روک گھدا ہا ' میں نیلے اپنڑے چولے وچوں ایں بیری دے کنڈے ترسلا نال چُھڑوائے ' اکھیں بند کیتم ول کھولیم تے ایندے چوفیروں ولیم ' ایندے کیتے وت چَنگائی منگیم تے سڑک دوں ٹُر گِیئم۔ رفعت عباس
صبا امتیاز
صبا امتیاز (اردو: صبا امتیاز) (انگریزی: Saba Imtiaz) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٨ جون ١٩٨٥ء) ہِک پاکستانی مصنف زنانی، صحافی، میوزک نقاد اَتے کراچی نال تعلق رکّھݨ آلی سکرین رائٹر ہِن۔ اِنّھاں نے پہلے دی نیوز انٹرنیشنل اَتے ایکسپریس ٹریبیون وِچ کَم کِیتا ہئی، اَتے اِیں ویلے اُوہ نیو یارک ٹائمز، دی گارڈین، اَتے کرسچن سائنس مانیٹر کِیتے لِکھین٘دی پئی ہِن۔ "کراچی، آپ مجھے مار رہے ہو" اِیہ اِنّھاں دا پہلا ناول ہِے جیڑھا سبھ تُوں پہلاں ٢٠١٤ء وِچ چَھپّیا ہئی۔ صبا امتیاز نے رومانٹک کامیڈی "دیکھ مگر پیار سے" (٢٠١٥ء) دا سکرپٹ وِی لِکّھیا۔
کَم کار آلی حیاتی
صبا امتیاز نے اپݨے کَم کار دا اَغاز ہِک اَزاد صحافی اَتے کالم رائٹر دے طور تے کِیتا ہئی۔ اِنّھاں دی نیو یارک ٹائمز، دی گارڈین، اَتے کرسچن سائنس مانیٹر کِیتے لِکّھݨ دا اَغاز کرݨ تُوں پہلاں انجو انج اخباراں جیویں دی نیوز انٹر نیشنل اَتے ایکسپریس ٹربیون کِیتے کَم کِیتا ہئی۔
فرشتیاں دا کوئی جَتّھا کائے نِھیں
صبا امتیاز نے اپݨا ݙوجھا ناول "نو ٹیم آف اینجلس"، کراچی دے تنازعہ دے بارے وِچ لکھیا ہِے، اِیہ ناول ہالی چَھپّیا کائے نِھیں۔
فلمی کَم کار
صبا امتیاز ہِک سکرین رائٹر وی ہِن، اِنّھاں دا پہلا سکرپٹ "دیکھ مگر پیار سے" ہئی اَتے اِین٘دی ہدایتکاری اسد الحق نے کِیتی ہئی، جین٘دے وِچ ہمایما ملک اَتے سکندر رضوی نے اداکاری کِیتی ہئی۔ اِیہ فلم ١٤ اگست، ٢٠١٥ء کُوں جاری کِیتی ڳئی ہئی۔ اَتے وݙی تجاری کامیابی حاصل کرݨ آلی فلم ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:ناول نگار زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:صحافی ونکی:صحافی زنانیاں ونکی:پاکستانی صحافی زنانیاں ونکی:اردو ناول نگار
کاملہ شمسی
thumb|کاملہ شمسی ٢٠١٦۔ ہے فیسٹیول دے وِچالے کاملہ شمسی (اردو: کاملہ شمسی) (انگریزی: Kamila Shamsie) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ۱۳ اگست ۱۹۷۳ء) ہِک انگریزی ٻولی دی پاکستانی نژاد برطانوی مصنف زنانی اَتے ناول نگار ہِن جیڑھی اپݨے ایوارڈ یافتہ ناول "ہوم فائر" کِیتے مہان٘دری ہِن۔ اِنّھاں دی اَمّاں منیزہ ہاشمی وی مصنف زنانی ہَن۔
ابتدائی حیاتی اَتے تعلیم
کاملہ شمسی ١٣ اگست ١٩٧٣ء کُوں ہِک پاکستانی دانشور ٹَٻَّر وِچ ڄَمّی ہَن۔ اِنّھاں اَمّاں صحافی اَتے ایڈیٹر منیزہ ہاشمی ہَن۔ اِنّھاں دی ماسی مصنف زنانی عطیہ حسین ہَن اَتے اُوہ اردو دی مہان٘دری مصنف زنانی "جہاں آرا حبیب اللہ" دی پوتری ہِن۔ اِنّھاں دی پرورش کراچی وِچ تھئی جِتّھاں اِنّھاں نے کراچی گرائمر سکول وِچ تعلیم گِھدّی۔ اِنّھاں نے ہیملٹن کالج تُوں تخلیقی تحریر وِچ بی اے کِیتا ہِے اَتے میسا چوسٹس ایمہرسٹ یونیورسٹی وِچ شاعراں اَتے ادیباں کِیتے کرائے ون٘ڄݨ آلے ایم ایف اے پروگرام دے تحت گریجویشن کِیتا۔ اُوہ کشمیری شاعر آغا شاہد علی توں ٻہوں متأثر ہِن۔
کَم کار آلی حیاتی
کاملہ شمسی نے کالج وِچ رہن٘دے ہوئے اپݨا پہلا ناول "ان دی سٹی بائی دی سمندر" لِکّھیا ہئی اَتے اِیہ ١٩٩٨ء وِچ چَھپّیا ہئی جِہڑیلے اُوہ ٢٥ ورھیاں دی ہَن۔ اِیکُوں یو کے وِچ جان لیوللن رائس پرائز کِیتے چُݨیا ڳیا ہَئی اَتے کاملہ شمسی کُوں ١٩٩٩ء وِچ وزیرِ اعظم ایوارڈ برائے ادب برائے پاکستان مِلیا۔ اِنّھاں دا ݙوجھا ناول، "سالٹ اور زعفران" اِین٘دے بعد ٢٠٠٠ء وِچ چَھپّیا ہئی۔ اِنّھاں دے تریجھے ناول "کارٹو گرافی" (٢٠٠٢ء) کُوں وݙّے پیمانے تے تنقید دا نشانہ بݨایا ڳیا اَتے اُوکُوں برطانیہ وِچ جان لیویلین رائس ایوارڈ کِیتے چُݨیا ڳیا ہئی۔ کارتو گرافی اَتے اُنّھاں دے اڳلے ناول، "بروکن ورسیس" (٢٠٠٥ء) ݙُون٘ہائیں نے، اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں پطرس بخاری ایوارڈ حاصل کِیتا۔ اِنّھاں دے پنڄویں ناول "برنٹ شیڈو" (٢٠٠٩ء) کُوں اوریج اِنام برائے افسانہ کِیتے شارٹ لسٹ کِیتا ڳیا ہئی اَتے افسانے کِیتے انیس فیلڈ-ولف بک ایوارڈ جِتّیا ہئی۔ خپدا کے ہر پتھر (٢٠١٤ء) کُوں ٢٠١٥ء  والٹر سکاٹ پرائز اَتے بیلیس ویمنز فکشن آف فکشن کِیتے چُݨیا ڳیا ہئی۔
ذاتی حیاتی
کاملہ شمسی نے ݙسایا ہِے جو اُوہ اپݨے آپ کُوں مسلمان منین٘دی ہِن۔ اُوہ ٢٠٠٧ء وِچ لندن چلّی ڳئی اَتے ہُݨ اُوہ برطانیہ اَتے پاکستان دی ݙوہڑی شہری ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی نژاد برطانوی ونکی:ناول نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:افسانہ نگار ونکی:پاکستانی افسانہ نگار ونکی:افسانہ نگار زنانیاں ونکی:اردو افسانہ نگار ونکی:اردو ناول نگار ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں
ہما بھابھا
ہما بھابھا (اردو: ہما بھابھا) (انگریزی: Huma Bhabha) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٦٢ء) اُوہ ہِک پاکستانی نژاد امریکی مجسمہ ساز ہِن جیڑھی نیو یارک دے شہر پوفیسکی وِچ رہن٘دی ہِن۔ جیڑھا اپݨی علامتی شکلاں کِیتے سُن٘ڄاݨا وین٘دا ہِے۔ ہما بھابھا اکثر اپݨے مجسمیاں وِچ اِیں مواد دا استعمال کرین٘دی ہِن جین٘دے وِچ سٹائرو فوم، کارک، رٻڑ، پَنّاں، تار اَتے مٹی شامل ہِن۔ اُوہ کݙان٘ہِیں کݙان٘ہِیں ٻِنّھاں لوکاں دے ݙِتّے ڳئے شئیں کُوں اپݨے فن پاریاں وِچ شامل کرین٘دی ہِن۔ جیویں اُنّھاں نے اپݨے ٻہوں سارے مجسمیاں وِچ تِرامے دا استعمال کِیتا ڳیا ہِے۔ اُوہ پَنّے اُتّے وی اپݨے کَم وِچ اِتّی ای مہان٘در رکھین٘دی ہِن، اُوہ پینسٹل ڈرائنگ، فوٹو گرافی اَتے ݙوجھے پرنٹ ایڈیشن وی بݨین٘دی ہِن۔
ابتدائی حیاتی، تعلیم اَتے کَم
ہما بھابھا دی پیدائش کراچی، پاکستان وِچ تھئی اَتے اُنّھاں دی اَمّاں ہِک فنکارہ ہَن جاں جو اُوہ پیشہ ورانہ طور تے کَم نئیں کرین٘دی ہَن۔ ہما بھابھا دا گھر فن دی کتاباں نال بھریا ہویا ہئی اَتے اُنّھاں دی اَمّاں اکثر اِنّھاں کُوں اِنّھاں دے پراجیکٹس وِچ مدد ݙین٘دی ہَن۔ ہائی سکول وِچ ای ہُما نے ڈرائنگ اَتے پینٹنگ کرݨ دا اَغاز کِیتا اَتے ہِک پیشہ ور فنکارہ بݨݨ دے بارے وِچ وِچار کرݨ دا اَغاز کر ݙِتّا۔ ١٩٨١ء وِچ تعلیم حاصل کرݨ کِیتے ریاست ہائے متحدہ امریکہ دا پن٘دھ کِیتا، بھابھا نے بی ایف اے رہوڈ آئلینڈ سکول آف ڈیزائن (١٩٨٥ء) وِچ، مصوری دی کلاسز گِھنَّݨ دے نال نال پرنٹ میکنگ وِچ وی کَم کِیتا۔ اُتُّوں تُوں فارغ تِھیوݨ دے بعد، اُوہ ݙو ورھیاں بعد پاکستان وَل آئی۔ ١٩٨٦ء وِچ اِنّھاں دے اَبّا سئیں دے فوت تِھیوݨ دے بعد، اُوہ امریکہ وَلا ٹُر ڳئی ہَن اَتے کولمبیا یونیورسٹی وِچ تعلیم حاصل کِیتی، جِتّھاں اُنّھاں نے ایم ایف اے دی تعلیم حاصل کِیتی (١٩٨٩ء)۔ کولمبیا وِچ رہن٘دے ہوئے، اُنّھاں نے کینوس دی بجائے لکِّڑ اَتے دھاتڑ دا استعمال کرین٘دے ہوئے فن پارے بݨائے، جین٘دے وجہ کنُوں اُوہ شکل، جاء اَتے رنگ جئیں خاصیّتاں کُوں شامل کر سڳِن۔ کولمبیا وِچ اپݨے ݙوجھے ورھیے وِچ، اُنّھاں نے مصور مئیر وسمان دی معاون دی حیثیّت نال کَم کِیتا۔ جنّھاں توں اُنّھاں نے پیشہ ور فنکارہ بݨݨ دا طریقہ سِکّھیا۔ اِیں نے گریجوایشن کرݨ دے بعد اتے نیٹ ورک تُوں پیشہ ورانہ رابطہ استوار کرݨ اَتے فن دی دُنیا وِچ لوکاں نال مِلَّݨ دے بعد وی اُنّھاں کِیتے کَم کرݨ جاری رکّھیا۔ ہما بھابھا ٢٠٠٢ء تئیں نیو یارک شہر وِچ ٹِکاݨاں کِیتی پئی ہَن اِین٘دے بعد اُوہ پوفکیسی چلی ڳئی، جِتّھاں اُوہ فی الحال رہن٘دی ہِن اَتے کَم کرین٘دی ہِن۔ اُوہ اپݨے پئے جیسن فاکس دے نال رہن٘دی ہِن۔ جیڑھے ہِک فن کار وی ہِن اَتے جِنّھاں نال اُنّھاں دی شادی ١٩٩٠ء وِچ تھئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مصور ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی فنکار ونکی:فنکار زنانیاں ونکی:امریکی مجسمہ ساز ونکی:پاکستانی مجسمہ ساز
ڈائری دا پنا 55
ڈائری دا پنا : 55
امر کوٹ آ گیا ہا ' ترے ڈینہ پہلے اِتھوں ٹُردیاں میکوں کیڑھی خبر ہئی جو واپسی تے ایڈیاں جاہیں لوک تے محبتی میڈے کٹھے ہوسن ' میکوں کیڑھی ڈَس ہئی جو ایڈیاں ساریاں نویں شئیں نال میڈے ٹُر پوسن ' کار وچوں لتھم تاں ہک وڈا جلوس میڈے نال ہا ' ایہ سبھ ہمیشاں کیتے میڈی سنگت وچ رَل آئے ہَن ' میں انہاں کوں اپنڑی بے انت خوشی وچوں سُنجانڑیا ' ایہ بہوں سارے ہَن ' کاسبو دے جبل دی ساری نقش نگاری ہئی ' کاسبو دے موریں دے کنبے ہَن خود راما پیر ہئی ' اسلام کوٹ دیاں نِماں ہَن ' بُگھار دی جنگل جلیبی ہئی ' مِٹھی شہر دا فرسا رام اگوں اگوں رکشہ چلیندا ہا ' کانٹیو دی بیر ہئی..... ' ایہ سارے اپنڑی " میں " وچوں خوش حال ہَن ' ایہ سارے " میں " تے " اساں " دے وچکار نویں ہک معاہدے کیتے وَگ پئے ہَن '......ہک پھیریں وت خلیل کنبھار دے ساوے لان والے گھر وچ آ گئے ہاسے ' خلیل کنبھار دی پولیس دی نوکری دیاں چُھٹیاں مُک گیاں ہَن ' امر کوٹ دا پانڑی مِٹھا تے تازہ ہا ' اج 20 اپریل 2018 دی تازگی وچوں کپڑے بدلائے ' چا دا ہک کپ پیتا ' خلیل نزار قبانی دی آپ بیتی دا اردو ترجمہ میکوں ڈتا " ایہ تیرے لیے " بیگ چاتم میڈے نال اوہو جلوس ہا جیڑھا وجودی کہیں وحدت وچوں باہر پیا ٹُردا ہا گھروں نِکھتم ' ہک سوزوکی مہران تیار اگوں کھڑی ہئی  پچھلی سیٹ تے بیگ اپنڑا سانبھیم ' خلیل دفتر اپنڑے وَنجنڑا ہا اوہ امر کوٹ پیا رُکدا ہا  تیرا دوپہر کا کھانا بھائی حیدر آباد اسحاق سمیجو کے پاس ہے ' وہ انتظار میں ہے " ایہ رومان کوں جَھلنڑ دا ویلا ہا موٹر وچ بیہ تھیم۔ رفعت عباس
مرید باقر انصاری
مرید باقر انصاری سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ میانوالی نال تعلق ہے۔
مرید عارف
ڄم پل
فاضل پور راجن پور وچ ٧ جون ١٩٩٠ء کوں جمے۔
مرید باقر انصاری
غزل
پیدا پیار اِنج میݙے  دِل  دے  اَندر  کر  ݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
حاتم بلوچ دے طرح مصرعے تے کجھ لایناں
مرید باقر انصاری
غزل
تھَل کنوں وَل توں میکوں تار سَمندر کر ݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
مُون٘جھ مَتام کوکار تے کِھلݨ نِی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
میتوں مالِک   تھیندی   ݙھیر  عبادت  کینی
مرید عارف
نمونہ کلام
مَاء دَھرتی دا ݙُکھ نَئ جین٘دے جِیڑے وِچ
مرید باقر انصاری
غزل
مین چاہندیں  تاں   اپڑیں  آپ قَلندر کر ݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
اِین٘جھے وی بےکار تے کِھلݨ نی بَݨدا؟
مرید باقر انصاری
غزل
جیندے دِل دے وچ  احساس انساناں دا ہے
مرید عارف
نمونہ کلام
ہُݨ مَقتول دِیاں دِھّیاں رووَݨ آگیاں ہِن
مرید باقر انصاری
غزل
اُوں انساں کوں  دھرتی کاݨ سکَندر کر ݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
قاتِل دے اَگواڑ تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
وت ہک  وار  قانون  پُراݨاں  رائج  کر   چا
مرید عارف
نمونہ کلام
ہر اِنسان آزاد فطرتوں ڄَایا ھے
ݙُوجھے دے تَہوار تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
جیڑا  جھُوٹا   ہووے   اونکوں  بَندر  کرݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
ݙاݙھے دے وَن٘ج پِڑ پُو تِیکوں ݙیکھاں مَیں
مرید باقر انصاری
غزل
یا تُوں مولٰی علی  نُوں  بھیج  وَلا  دُنیا  ت
مرید عارف
نمونہ کلام
ہِیݨے دِی کَڈھ مَار تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
یا وَت  عِلم   دا  پیدا  آپ  سَمندر  کر  ݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
چُوچک دا مَپ مَار وَن٘ڄݨ وی غیرت نَئ
کَیدو دے کِردار تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
یا وت اپڑیں مَسجد کوں  وی  مَندر کر ݙے
مرید عارف
نمونہ کلام
وَسبے دی کوئی چُنڈ نَئ خالی ݙُکھاں تُوں
مرید باقر انصاری
غزل
باقرؔ  تیݙے   کیتے   جَنّت   سِکدی  پئ  اے
مرید عارف
نمونہ کلام
ݙُکھاں دے وچکار تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
اساں حق دا عَلَم چاتی کھڑے ہیں
مرید عارف
نمونہ کلام
شادی عید برات تے عارفؔ کِھلدا رَہ
مرید باقر انصاری
غزل
فقیری ویس جو پاتی کھڑے ہیں
مرید عارف
نمونہ کلام
ݙاہویں دے ݙینہہ ، وار تے کِھلݨ نی بَݨدا
مرید باقر انصاری
غزل
صِلہ ساکُوں مِلا ہے دوستی دا
جَھلی سینے دے وِچ کاتی کھڑے ہیں
اساں ہر شخص کُوں جاتی کھڑے ہیں
کُوہی معصُوم گئے پر اے نہ بولی
ڈِٹھی دُنیا گُنگی باتی کھڑے ہیں
اساں خُود کُوں کڈنڑ دا مار چھوڑائے
فقط مِٹی دا بُت چاتی کھڑے ہیں
نِسے لگدے سُکھاں دے کُجھ وی باقرؔ
ڈُکھاں دی جَنج تے باراتی کھڑے ہیں
مُـــــــــــرید بـــــــــــاقرؔ انصــــــــــاری
چولا ہے لیر و لیر نئیں ڈسدا
کینوں جگ تے فقیر نئیں ڈسدا
ڈیوے امداد کر غریباں دی
بندہ انج باضمیر نئیں ڈسدا
چلو بابا جو ٹُر گیا خیر ہائ
بھینڑ کوں ہنڑ تاں ویر نئیں ڈسدا
چٹے کپڑاں نوں ہن سلام اج کل
بندہ کینوں حقیر نئیں ڈسدا
ڈنگ دی روٹی غریب کوں ڈیوے
کوئ اینجھا امیر نئیں ڈسدا
ٹُر محبت تاں اج وی سگدی ہے
پر کوئ ہنڑ سفیر نئیں ڈسدا
جیڑا چکی تے آوے کیوں پچھداۓ
اج تاں ڈاڈا بشیر نئیں ڈسدا
جگ تے شاعر تاں ڈھیر ڈسدے ہن
کوئ غالب یا میر نئیں ڈسدا
باقرؔ اج وی حُسین زِندہ ہے
کِتھے غَمِ شبیر نئیں ڈسدا
مُــــــــــــــــرید بــــــــــــــــاقرؔ انصــــــــــــــــاری
سرائیکی غزل احباب کی نظر
ݙورے، گنگے، اندھے
بہرے گونگے اندھے
مرید باقر انصاری
غزل
ایجھا ظالم سماج ڈسدا پۓ
ݙورے، گنگے، اندھے
سن 73 کنوں لا تے آج تک ساڈے ملک تے چھڑا ڈو خاندان حکومت کریندے پن. بھٹو ppp تے شریف pmln ھا ہک ڈو واری چوہدری وی رہے گن یا کجھ جرنیل وی. لیکن زیادہ عرصہ ڈو ہی خاندان دی حکومت ھے. اے ساڈی جمہوریت ھے. اور ایندے ذمہ دار اساں خود ھوں. 73 کنوں آج تک تقریباً 44 سال گزر گن. ایں 44 سال وچ اساں جیڑهی ترقی کیتی ہے او میں ذرا مختصر طور تے بیان کرنڑ دی کوشش کریساں 73 وچ 8.68 روپے دا ہک ڈالر ھوندا ھا آج 108.2 روپے دا ہک ڈالر ھے یعنی سدھا 100 روپے دا فرق. ایندے ذمہ دار کون ہن اساں خود. آج دا عام شہری غریب توں غریب تر تھیندا ویندے اور اے ڈوں خاندان اتنا پیسہ کٹھا کر گن جو ساڈی سوچ کنوں وی بالا تر. اساں پورے پنج سال کھوتے وانگوں کھلے کھا کھا تے ول انہاں ڈوں وچوں ہک چنڑ گھندوں. ولا روندے تے پٹیندے رہے ویندوں. ساڈی سوچ مر گئ ہے. اساں نسلی غلام تھی گیوں. اور جب تک اساں ساڈی سوچ کوں ٹھیک کینا کریسوں ایویں در در دے دھکے کھمدے رہے ویسوں. (رفیق احمد تائب)
مرید باقر انصاری
غزل
بندہ بندہ متھاج ڈسدا پۓ
ظلم عام ایں تے حق پرستی دا
ختم تھیندا رواج ڈسدا پۓ
وت غریباں دا خون پی ویسن
وت امیراں کوں راج ڈسدا پۓ
کیویں روٹی میں پوری کر سگساں
سر تے بھینڑیں دا ڈاج ڈسدا پۓ
میڈا ڈھاندا گراج ڈسدا پۓ
میکوں ہنڑ تیڈے باج ڈسدا پۓ
کوئ باقرؔ سہارا نئیں ڈیندا
اُنج تاں ہر کین مُتھاج ڈسدا پۓ
.
افغانستان وِچ زنانیاں
thumb|افغانستان وِچ زنانیاں دا ہِک گروپ فوٹو thumb|افغانستان دا ١٩٦٣ء دا ڈاک ٹِکٹ، جین٘دے وِچ ہِک افغان زنانی کوں لوک پہناوے وِچ ݙکھایا ڳیا ہِے۔ افغانستان وِچ زنانیاں (اردو: افغانستان میں خواتین) (انگریزی: Women in Afghanistan) دے حقوق وِچ ویلے دے لحاظ نال بَدلاؤ آن٘دا رِیہا ہِے۔ ١٩٦٤ء دے آئین دے تحت زنانیاں کُوں با ضابطہ طور تے برابری مِلّی۔ وَل وی، اِیہ حقوق ١٩٩٠ء دے ݙہاکے وِچ اَنجو انج عارضی حکمراناں جیویں جو طالبان دے ذریعے جاری خانہ جنگی دے وِچالے کَھسّ گِھدّے ڳئے ہَن۔ خاص طور تے طالبان دے دور وِچ، زنانیاں کوں ٻہوں گَھٹ اَزادی ہئی۔ خاص طور تے شہری اَزادیاں دے معاملے وِچ، جِہڑیلے توں امریکہ وِچ ١١ ستمبر دے حملیاں دے بعد طالبان دی حکومت ہٹائی ڳئی، اسلامی جمہوریہ افغانستان دے تحت زنانیاں دے حقوق وِچ بتدریج چَنڳائی آئی، اَتے زنانیاں ہِک واری وَل غیر قنُونی ہَن۔
جائزہ
افغانستان جنوبی ایشیاء وِچ ہِے اَتے اِین٘دی اَبادی تقریباً ٣٤ ملین ہِے۔ اِنّھاں وِچُوں ١٥ ملین مرد اَتے ١٤.٢ ملین زنانیاں ہِن۔ تقریباً ٢٢ فیصد افغان عوام شہری ہِن اَتے بقایا ٧٨ فیصد دِیہ دے علاقیاں وِچ رہن٘دے ہِن۔
پہلا امارات اسلامی افغانستان
اِنّھاں دے اڳواݨ مُلا عمر آلی کار، طالبان دے زیادہ تر فوجی ڳوانڈھی مُلخ پاکستان وِچ وہابی سکولاں وِچ تعلیم گِھنَّݨ آلے غریب دِیہاتی ہَن۔ پاکستانی پشتون وی اِیں جَتّھے وِچ شامل تِھی ڳئے۔ طالبان نے اِعلان کِیتا جو زنانیاں کوں کَم کار تے ون٘ڄݨ توں ہَٹک ݙِتّا ڳیا ہِے اَتے اُوہ اُپݨے گھر تُوں ٻاہر ناں نِکلسِن جاں جو ٹَبَّر دا کوئی مرد اِنّھاں دے نال ناں ہووے۔ جِہڑیلے اُوہ ٻاہر وین٘دیاں ہَن، تاں اُنّھاں کُوں مکمل کَڄَّݨ آلا بُرقا پاوݨاں ضروری ہئی۔ زنانیاں کوں رسمی تعلیم توں محروم رکّھا وین٘دا ہئی اَتے عام طور تے اِنّھاں کُوں گھر وِچ رہوݨ اُتے مجبور کِیتا وین٘دا ہئی۔
طالبان دی پنڄ ورھیاں دی حکمرانی دے دوران، افغانستان وِچ زنانیاں کُوں بنیادی طور تے گھراں وِچ نظر بند کر ݙِتّا وین٘دا ہئی۔
ݙوجھا امارات اسلامی افغانستان
اگست ٢٠٢١ء وِچ افغان صدر اشرف غنی اَتے امریکہ نے ملک چھوڑ ݙِتّا اَتے طالبان نے کنٹرول سن٘ٻھال گِھدّا اَتے ہِک نویں سبّھے مرداں آلی حکومت قائم کِیتی۔ عبوری حکومت کُوں بین الاقوامی سطح اُتے نئیں مَنّیا ڳیا کیوں جو بین الاقوامی بِیادری نے مَنَّݨ  کوں زنانیاں اَتے اقلیتاں دے حقوق دے احترام نال جوڑ ہِے۔
سرائیکی سکرپٹ دی سِتریج
احسن واگھا لکھدن : نذیر لغاری سئیں جیڑھی گُذری وہاݨی ݙسی ہے، اوندے وچ کُجھ نوٹس اُچیچے ہن، خاص کر سرائیکی سکرپٹ کمیٹی دا ذکر۔ ہک ݙو ڳالھیں میݙے چیتے وچ وی ہن۔ (i) سکرپٹ کمیٹی دے ناں دی اے میٹنگ او ویلھے نِکی پر آوݨ آلے ویلھے وچ وݙی ثابت تھئی، کیوں جو 1975 دی سرائیکی کانفرنس  دے ویلھے توڑیں متفقہ سرائیکی سکرپٹ دا جیڑھا کم سینئر بزرگیں دے ہتھوں ادھورا رہ ڳیا ہا، او ایں 1976 دی میٹنگ دے ہتھوں پورا تھی ڳیا۔
ایں میٹنگ وچ یا اِنہیں وچوں ہک میٹنگ وچ سندھ دے سرائیکی بزرگاں وچوں پروفیسر عطا محمد حامی وی شریک تھئے۔ اتے ہک لحظہ کیتے سئیں مہر عبدلحق وی آئے۔ میں ایں میٹنگ دا سبھ کنوں ننواں اتے بے علم پَہارو ہَم۔ سنگتیاں دی شرافت ہئی جو میݙے بڑُک جھل ویندے ہئین۔ سرائیکی سکرپٹ دے مسئلے اُتے سندھی سکرپٹ کوں جوں دا توں اُدھار گھنݨ دا نظریہ وی ہا۔ اساں (میں اتے ممتاز حیدر ݙاہر) اے نکتہ چایا جو اساں تے ساݙے ٻال سکول وچ اردو سکرپٹ پڑھدن، سندھیں دے کُجھ اکھر جیویں جو سندھی دا retroflex nasal یعنی ن اردو دے retroflex نال گݙ مݙ تھیسی۔ تہوں ساکوں ایہو اردو سکرپٹ رکھݨا پوسی۔ ایندے اُتے اتفاق تھیوݨ دے بعد سرائیکی دیاں خاص آوازاں (implosive  اتے retro. N) کیتے نشانیاں (diacritics)  طے کرݨ ہئی تے ٻس۔ اکثریت پیلھوں وی ایں خیال تے متفق ہئی۔ سوال اے ہا جو نشانیاں کیڑھیاں ہوون۔ ایں میٹنگ کنیں پیلھے کُجھ  لوک خاص سرائیکی حرفاں دے ہیٹھوں یا اُتوں نِکا دائرہ، اتے کُجھ لوک لُڑکی دا نشان ورتیندے ہئین۔ کُجھ اینجھا سرائیکی لٹریچر چھپ چُکیا ہئی جیڑھا ایں سٹینڈرائزیشن (standardization) دے نہ ہووݨ دے زمانے دی نشانی دے طور اُتے اَڄ وی لبھ ویسی۔
ایں میٹنگ وچ میں اتے ممتاز حیدر ݙاہر "سوکھ اتے ہک سَنوے" (ease and similarity) دی دلیل ورتیندے ہوئیں رائے ݙتی جو پنج سرائیکی اکھریں دے اُتے دوپڑ نقطہ یعنی ہک دے اُتے ٻیا نقطہ (double dot) لا ݙویجے۔ ساݙی ڳالھ مننیج ڳئی۔ پروفیسر اسلم رسولپوری سئیں ن دے اُتے ڈبل ڈاٹ دے مخالف ہن۔ او آہدے ہئین جو "ݨ" کوں سندھی کنیں اُدھار گھن گھنیجے۔ اساں آہدے ہاسے جو ہک سنویں نشانیاں دا سیٹ چیتے کیتے سوکھا ہوسی۔ اسلم رسولپوری ݙوجھی دلیل اے ݙتی جو ڈبل ڈاٹ وی نون (ن) پنجابی وی ورتیندن۔ اساں اُنہاں کنیں اپݨی انج شناخت رکھݨی ہے، تہوں "ݨ" دی نشانی (diacritic) پنجابی سکرپٹ جہیاں نہ ہووے۔
قصہ مختصر، میٹنگ وچ تاں اکثریت ممتاز ݙاہر اتے میڈی تجویز منظور کر گیدھی پر اے اڳوں ونڄ کنیں اسلم رسولپوری دا موقف عمل وچ آیا اتے ایندے وچ ہک نکتہ اے وی نظردے جو "تاریخی وجوب" (historical determinism) عجب شے ہے۔ سرائیکی سکرپٹ دا جیڑھا مسئلہ 1975 دی اینجھی وݙی کانفرنس طے نہ کر سڳی، اے ہک نکڑی جہیں میٹنگ وچ طے تھی ڳیا۔
جتھوں توڑیں نجم حسین سید اَتے پنجاب دی ڳالھ ہے ایندا پس منظر اے ہا جو اساں اوں جوانی دی عمراہ وچ سرائیکسٹ بݨن توں پیلھوں سوشلسٹ ہوندے ہاسے اَتے ایں وجہ کن لاہور دے پھیرے لیندے ہوندے ہاسے۔ نجم حسین سید دے گروپ نال پتہ نئیں کیویں آ ونڄ شروع تھیا۔ شاید ہک وجہ اے بݨی جو میں اپݨا  ݙوجھا پاکستانی ایم۔اے پنجابی وچ کرݨ کیتے پنجابی ڈیپارٹمنٹ دا چکر لایا (او زمانی حالی ایم۔اے سرائیکی منظور نہا تھیا)۔ نجݨ حسین سید دا گروپ انقلاب کوں اپݨی ٻولی اتے اپݨی پنجابی شاعری دی تحریک نال جُڑیندا ہئی۔ اُݙوں سندھ دا پلیجو گروہ وی طبقاتی جدوجہد کن ودھ cultural revival دی جدوجہد کوں فیشن بݨائی پیا ہا۔ اَساں کُجھ سرائیکی دوست، میں اتے ارشاد تونسوی (میں زیادہ) نجم صاحب دی شاعری کن وی ٻہوں مُتاثر تھیوسے۔ میکوں اڄ وی نجم صاحب دیاں لائناں ڈھیر یاد ہن۔ اَساں ایں پنجابی گروپ کن سکھݨ دی چس چاوݨ ویندے ہاسے؛ تے او شاید ساݙے اُتیں Pan-Punjabism  کیتے انویسٹ کریندے پئے ہوندے ہئین۔ بطور انسان اے ٻہوں چنڳے، صوفی لوک ہئین۔ ساݙے اُتے اُنہاں دا ہک تھورا اے ہے جو اُنہاں کن اَساں سرائیکی کوں "اینتھالوجیز" چھاپ کن پروموٹ کرݨ دا آئیڈیا گیدھا۔
رَسم الخط کیا ہے
مسئلہ سرائیکی رَسم الخط دا فدا حسین گاݙی
[اے مضمون تونسہ کنیں 1970 ء دے ݙھاکے دے شائع تھیوݨ آلے سرائیکی زبان دے رسالے "سنہیا" وچ چھپیا ہئی جیندے مُدیریں وچ اسلم رسولپوری اتے احسن واگھا ہئین] رَسم الخط کیا ہے؟ کہیں زبان دی بݨیادی آوازیں اَتے اُنہیں آوازیں دی صورت خطی دا تعین کرݨ رسم الخط ہے۔ تحریر ݙوجھی بݨیادی شے ہے ۔ تحریر دا کم ‘ تقریر کوں نظر آوݨ والی شکل ݙیوݨ ہے، آوازیں کوں علامت دی شکل ݙے کنیں کاغذ اُتے منتقل کرݨ ہے ۔ لکھݨ واسطے بݨیادی آوازیں دا تعین کرکے اِنہیں آوازیں لو کُجھ علامتاں مقرر کیتیاں ویندن۔ اے علامتاں کاغذ اُتے جیڑھی شکل صورت وچ لکھیندین ‘ او شکل صورت اُوں زبان دے حروف دی صورتِ خطی ہے۔
ساݙے سامہݨے صورتِ خطی ݙو ہِن۔ پیلھی رو من صورتِ خطی ہے جیندے وچ حرَف لفظیں وچ آپݨی شکل صورت نئیں بدلیندے ۔ ہر لفظ وچ حَرف اَنج اَنج رہندن اَتے سا لم ہوندن ۔ ایں وجہ کنیں زبان سکھݨ والا آسانی نال علامتیں کوں سُنڄاݨ سڳدے اَتے پڑھ گھندے ۔ آسانی نال آوازیں اَتے علامتیں وچ تعلق پیدا تھی ونڄݨ دی پاروں ٻہُوں تکھیں آواز دی علامت ذہن وچ آ ویندی ہے اَتے جلدی نال لکھی ونڄ سڳدی ہے ۔ ایں واسطے اے سکرپٹ ودھ سائنسی ہے اَتے  زبان سکھݨ ‘ لکھݨ ‘ پڑھݨ کیتے  آسان ہے ۔ ایندے وچ وقت دی بچت ہے جیڑھی جو اَڄ دے مزاج دا تقاضا ہے۔
ݙوجھی صورتِ خطی سامی ہے جیندے وچ حَرف ہک صورت وچ نئیں رہندے۔ ایہا وجہ ہے جو ایں سکرپٹ  وچ پڑھݨ ‘ لکھݨ ‘ چھاپݨ مشکل ہے ۔ اے سکرپٹ عربی‘ فارسی ‘اَتے اُردو وچ ورتیندے ۔ ساݙے تہذیبی اَتے لسانی رشتے عربی ‘ فارسی اَتے اُردو نال جُڑدن ۔ اَڄ جیڑھی جذباتی فضا پیدا کیتی ڳئی ہے ایندی وجہ کنوں عملی طور اے نا ممکن نئیں تاں ٻہوں مشکل ہے جو اَساں آسان اَتے سائنسی رومن صورتِ خطی ورتوں ۔
ہک اعتراص اے کیتا ویندے جو ہک حرف دے استعمال نال ہک لفظ دے کئی معنی تھی ویسن تاں گذارش اے ہے جو انگریزی ‘ عربی ‘ فارسی اُردو وچ وی کئی لفظ ہِن پئے جنہیں دے کئی کئی معنی ہِن ۔لفظیں دے مَعنیں دا تعین آسانی نال اُنہیں دی اڳلی پچھلی عبارت نال تھی ویندے ، اے کوئی خاص رکاوٹ نئیں ۔ ہر زبان وچ ہَم اِملا الفاظ ٻَہوں تعداد وچ ہِن اَتے موقع محل د ے مطابق اِنہیں دے معنی دا تعین تھی ویندے ۔ اے پیلھے اوکھ کنیں گھٹ اوکھ ہے۔ مثلاً خود اُردو ‘ عربی وچ لفظ ”ملک“ صورت خطی وچ ہک ہے پر ادائیگی دے فرق نال کتنے وکھرے معنی رکھدے۔
تاریخی ارتقائی عمل وچ سادہ اَتے بݨیادی آوازیں حرفیں دی صورت اختیار کیتی ہے ۔ سائنس تجربیں دے پیریں نال اڳوں ودھی ہے ۔ سائنس دی ترقی سِدھی لکیر وچ نئیں تھئی ۔ اے رُل رُل راہ اُتے آئی ہے ۔ تاریخ دے ہک موڑ وچ عرب عجم اُتے غالب آئے ۔ عربی دے غلبے دی وجہ کنیں ٻہوں کثرت نال عربی لفظ اپݨی صورتِ خطی نال فارسی وچ وڑیج ڳئین۔  نتیجہ اے تھئے جو فارسی زبان عربی حروف قبول کرݨ لڳ پئی ہے۔ عربی دے حرف تاں فارسی وچ منتقل تھی ڳئین پر آوازاں فارسی دیاں اپݨاں ریہن۔ ایہو سبب ہے جو فارسی وچ ہک آواز دے کئی حرف ہِن۔ اے تاریخ دا اوجھڑ ہا ۔ اے سائنس دا پیرے کنیں رُل ونڄݨ ہا ۔ ایہا غلطی ‘ ایہا بُھل برصغیر وچ فارسی دے غلبے دے ہتھوں تھئی ہے۔ ہک آواز واسطے کئی کئی حَرف ورتے ڳئین اَتے حرفیں دی صورت خطی عربی رکھی ڳئی ہے۔
تاریخ دا اے ریڑھ گھن ونڄݨ ساݙی لِسانی اَتے علمی ترقی وچ رکاوٹ بݨ ڳئے ۔ اَساں ویہویں صدی دے آخر وچ ساہ گھندے پئے ہئیں۔ تجربیں دے سوجھلے کنیں اَڄ دی دنیا دا انداز سائنسی ہے۔ سرائیکی دا ”کل“ گنجا ہے، سرائیکی دا ”اَڄ“ یتیم دا پلو ہے ۔ اساں جے غیر جذباتی انداز وچ اپݨے مسئلیں اَتے حقیقتیں کوں سمجھݨ دی کوشش کروں تاں ساݙا ایہو خالی پلو ہووݨ ساݙی ہک وݙی دولت بݨ سڳدے۔ ایں دولت واسطے برنارڈشا سِکدا موئے۔ اَساں اَڄ اپݨا سکرپٹ سائنسی بݨیادیں اُتے قائم کر سڳدے ہئیں جیڑھا جو ماضی دے امیر زبانیں واسطے خواب ہے۔
اعتراض کیتا ویندے جے ہک آواز واسطے ہک حرف استعمال کیتا ڳیا تاں اَساں اسلام کنیں ‘اُردو کنیں ٻہوں دور تھی ویسوں ۔ اساݙا مرض اے ہے جو اَساں دِل نال سُچیندے اَتے ذہن نال محسوس کریندے ہئیں۔ مذہب ہک رویہ ہے جیڑھا انسان خدا دے متعلق اختیار کریندے ۔ مذہب احساسِ عبودیت دا ݙوجھا ناں ہے۔ مذہب دا زبان دے حرفیں دی تعداد نال کوئی تعلق نئیں ۔ اینویں ہی اُردو قومی زبان ہے۔ ایندی ترقی دا ذریعہ علاقائی زبانیں دے حرفیں دی تعداد نئیں ۔ اُردو دی ترقی واسطے جو تھیوݨا ہا او نئیں پیا تھیندا۔ جونہی تھیوݨا چاہیدا اُوندے اُتے زور ݙتا ویندا پئے۔ لوڑھ ایں ڳالھ دی ہے جو اُردو دی ترقی تھیوے ۔ علاقائی زبانیں دی ترقی دا مُقدر اُردو دی ترقی نال جُڑیا ہوئے۔
ہُݨ زائد حرفیں دی ڳالھ چھوڑ کیں کُجھ سرائیکی دے آپݨے حرفیں ‘ آپݨے آوازیں دی ڳالھ کروں۔ سرائیکی اَتے سندھی وچ کجھ آوازاں اُردو  پنجابی کنیں اَنج ہِن۔ سندھی وچ اِنہیں اَنج اَوازیں واسطے ست حرف ہِن۔ سرائیکی والے عام طور اُتے پنج حرف گھندن اَتے علامتاں یا نقطے آپݨے لَیندن۔ جے سرائیکی والے ح اَتے ک کوں مخلوط آوازاں سمجھ کے ترک کریندن تاں ایں اصول دے مطابق ”ݨ‘ ‘ دی ضرورت نئیں رَہندی بلکہ جناب مہر عبدالحق دا موٴقف صحیح ہے جو اینکوں ”نڑ“ لکیھا ونڄے۔
تاریخ کہیں دا انتظار نئیں کریندی ۔ اجتماعی غلطیاں کݙاہیں معاف نئیں تھیندیاں۔ اَساں نَیں دی سِیڑھ اُتے لُڑھدے ککھ نہسے ۔ اَساں آپ اپݨی ٻیڑی اَتے آپ اپݨے ونجھ (چپو‘تُلا) ہَئیں۔ ساکوں اپݨی ترقی واسطے‘  پاکستان دی ترقی دی خاطر ‘ علاقائی  زبانیں دی ترقی دی فوری اَتے اَشد ضرورت ہے۔ اَساں تھولے کنیں تھولے وقت وچ ٻہوں کجھ کر سڳدے ہَئیں۔ اَساں ٻہوں کنیں ٻہوں لوکیں تائیں اَڄ دے سائنسی علم پُڄا کنیں تِکھیں تِکھیں ترقی کرݨی ہے ۔ سرائیکی والیں واسطے لازم ہے جو او سرائیکی کنونشن وچ سکرپٹ دا فیصلہ کرن۔ جیڑھا فیصلہ ہووے اُوندے اُتے سَبھ سرائیکی لکھݨ والے عمل کرن۔ سرائیکی زبان کیتے ہک طے شدہ سائنسی سکرپٹ اختیار کرݨ وقت دا تقاضا ہے۔
رفیق احمد تائب
رفیق تائب رفیق تائب  سرائیکی کے نوجوان جدید شاعر ہیں جن کی غزلیں زبان زد عوام ہیں
صنف
سرائیکی زبان وچ شاعری کریندن۔ صنف= غزل، نظم، ڈوہڑہ، قطعہ
غزل
میݙے منہ تے ہاسے ڳولݨ آیا ودے
صحرا دے وچ مچھیاں پکڑݨ آیا ودے
مجرم اپݨے پیرے میٹݨ آیا ودے
ساݙے جھڳڑے کولوں دشمن فائدہ چائیسے
بلدی بھاہ ءچ ہتھ جو سیکھݨ آیا ودے
ھاں ڑی کیوں اج وال تیݙے پے سنے لڳدن
میکوں لڳدے تیݙا ڈھولݨ آیا ودے
قیدی بالیں کوں بس ݙیکھݨ آیا ودے
کیڑھے کیڑھے غم ہن میں توں پچھدا بیٹھے
ݙولی روٹی
ݙولی روٹی ملتان دی حاص سوغات ہے۔ میدے، کھنڈ تے گھیو نال بݨدی ہے۔ ایندے بݨاوݨ دی ہک خاص اٹکل ہوندی ہے۔ ول تلیندن۔ کھاوݨ ویلے ٻہوں مزہ آندے۔ ٻہوں کُولی ہوندی ہے۔
رفیق احمد تائب
غزل
کے ـ ٹو کتنے مݨ ھے تولݨ آیا ودے
ݙولی روٹی
thumb|گندم
ونکی:[[سرائیکی کھاݨے]]
رفیق احمد تائب
غزل
کُپی دی ہک بوتل پی کے نویں دور ءچ
رانجھا ہیر دی چوری کھاوݨ آیا ودے
کجھ ݙینہ کیتے دھیریں بھیݨیں باہر نہ نکلو
عربی تتر ہرݨ مارݨ آیا ودے
اتنے لبرل تھی ڳیوں ساݙیاں ڳلیاں دے وچ
ریڑھی آلا کنڈوم ویچݨ آیا ودے
مسجد کولوں سینما گھر وچ زیادہ رش ھے