cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صادق محمد خان پنجم عباسی
پاکستان بݨ ونجݨ دے بعد آپ نے ریاست دے خزانے توں نویں ملک کوں سپورٹ کیتا تے 6 مہینے تک پورے ملک دے تمام محکمیاں دے تنخواہواں جاری کیتیاں. تے ملکی کرنسی دی منظوری کیتے زر ضمانت وی فراہم کیتا جیہڑا کہ کئی مݨ سونے تے مشتمل ہئی. ایندے علاوہ قائداعظم واسطے کراچی دا بہاولپور ہاؤس تے سواری واسطے رولز رائس کار وی مہیا کیتی. thumb|اعلٰحضرت نواب الحاج، جنرل سر صادق محمد خان پنجم عباسی رحمۃ اللہ علیہ، محسنِ پاکستان 1930 توں لا کے آخر تک نواب صاحب اپݨے سرکاری چھٹیاں انگلینڈ وچ گزریندے ہن. لندن وچ انہاں نے اپݨا ہک گھر وی بݨایا ہویا ہئی. ایں طرح دہلی وچ بہاولپور ہاؤس قائم کیتا جیہڑا اڄ وی موجود اے. thumb|ٻلپݨ دی تصویر
پیدائش
نواب محمد بہاول خان پنجم دے گھر بروز جمعہ 30 ستمبر 1904ء کوں ہک ٻال دی ولادت تھئی۔ جیندا ناں صادق محمد خان رکھا ڳیا۔ صاحبزادہ صادق محمد خان دی ولادت دولت خانہ محل بہاولپور اچ ہوئی۔
سلسلہ نسب
نواب آف بہاولپور حضرت عباس بن عبد المطلب رضی اللہ تعالی عنہ دے خاندان توں ہن ایں واسطے عباسی مشہور ہن۔ نواب صادق محمد خان پنجم عباسی دا شجرہ نسب کجھ ایویں ہے:
دستار بندی
نواب محمد بہاول خان پنچم فریضہ حج کیتے تشریف گھن ڳئے جس اچ اپݨے ݙو سال دے صاحبزادے کوں وی گھن ڳئے۔ واپسی تے سفر دے دوران نواب محمد بہاول خان پنچم فوت تھی ڳئے ۔ نواب دا ہک ہی فرزند ہئی۔ ایں واسطے ریاست واپس آ ونڄݨ دے بعد صاحبزادہ صادق محمد خان دی ترئے سال دی عمر اچ 15 مئی 1907ء کوں دستار بندی کیتی ڳئی۔ صاحبزادہ نے اپݨے کیتے نواب صادق محمد خان پنچم دا ناں منتخب کیتا۔ چونکہ نواب کم سن ہن ایں واسطے ریاست دی انتظامی نگرانی کیتے حکومت برطانیہ نے I.C.S سر رحیم بخش دی سربراہی اچ کونسل آف ریجنسی (The Council of Regency) قائم کیتی۔ ریاست 1907ء توں 1924 تک کونسل دی زیرنگین رہی۔
تعلیم و تربیت
نواب صادق محمد خان پنجم نے ابتدائی فارسی، عربی تے مذہبی تعلیم اپݨے اتالیق علامہ مولوی غلام حسین قریشی توں حاصل کیتی۔ نواب کوں 1913ء اچ اعلیٰ تعلیم تے امور ریاست دی تربیت کیتے لندن بھیڄا ڳیا جتھاں 1915ء تک تعلیم حاصل کیتی۔ 1915ء توں 1921ء تک نواب نے ایچیسن کالج لاہور اچ تعلیم حاصل کیتی۔ نواب 1921ء اچ ہزرائل ہائینس آف ویلز دے ایڈی کانگ مقرر تھئے۔
تاج پوشی
نواب صادق محمد خان پنجم دی تقریباً ویہہ سال دی عمر اچ تاج پوشی کیتی ڳئی۔ تاج پوشی دی تقریب 24 مارچ 1924ء کوں نور محل بہاولپور اچ منعقد کیتی ڳئی۔ اوں تقریب اچ لارڈ ریڈنگ واسرائے ہند نے نواب صادق محمد خان پنجم دی رسم تاج پوشی ادا کیتی تے مکمل اختیارات حکمرانی نواب کوں تقویض کیتے ڳئے۔
ادائیگی حج
نواب صادق محمد خان پنجم عباسی فریضہ حج دی ادائیگی کیتے 1935ء اچ تشریف گھن ڳئے جیندے اچ آپ اپݨے خرچ تے ہک سو افراد کوں وی نال گھن ڳئے ہن۔ ایہ سفر بروز جمعرات 24 جنوری 1935ء کوں کراچی دی بندرگاہ توں شروع تھیا تے اوندا اختتام بروز اتوار 5 اپریل 1935ء کوں ڈیرہ نواب بہاولپور اچ تھیا۔
روانگی
نواب صادق محمد خان پنجم فریضہ حج کیتے 1935ء اچ سعودی عرب تشریف گھن ڳئے۔ آپ دا ایہ سفر کراچی دی بندرگاہ توں 24 جنوری 1935ء کوں شروع تھیا تے 3 فروری کوں جدہ بندرگاہ تے اختتام پذیر تھیا۔ اوں سفر اچ آپ دے نال مولوی غلام محمد شیخ الجامعہ بہاولپور وی تشریف فرما ہن۔ نمازاں تے نماز جمعہ آپ دی امامت اچ ادا کیتی ویندی۔ نواب صاحب نے جہاز دے تمام عملہ اچ انعامات تقسیم کیتے ہن۔
مکہ مکرمہ اچ قیام
نواب صادق محمد خان پنجم نے 2 مارچ کوں مکہ مکرمہ دی طرف شروع کیتا۔ مختلف مقامات دی زیارت کریندے ہوئے 5 مارچ کوں مکہ مکرمہ پہنچے۔ 5 مارچ کوں بیت اللہ شریف دا طواف کیتا تے عمرہ دی سعادت حاصل کیتی۔ اونہی ݙینہہ امیر فیصل بن عبد العزیز نال ملاقات کیتی۔ 11 مارچ کوں سلطان عبد العزیز نال ملاقات کیتے قیصر سلطانی تشریف گھن ڳئے۔ نواب نے 12 مارچ کوں سلطان عبد العزیز بن سعود دے ہمراہ غسل بیت اللہ شریف دی سعادت حاصل کیتی۔ 13 مارچ توں 15 مارچ تک حج دے فرائض ادا کیتے۔ 23 مارچ کوں طواف وداع دی سعادت حاصل کیتی۔
واپسی
نواب صادق محمد پنجم 23 مارچ کوں مکہ مکرمہ توں جدہ کیتے روانہ تھئے۔ 25 مارچ کوں جدہ توں کراچی کیتے روانہ تھئے۔ ایہ جہاز 4 اپریل کوں کراچی دی بندرگاہ تے پہنچا تے اتھاں نواب اسپیشل ٹرین دے ذریعے 5 اپریل کوں ڈیرہ نواب صاحب بہاولپور پہنچے۔
قائد اعظم دے نال تعلقات
1928ء توں نواب صادق محمد خان پنجم تے قائد اعظم محمد علی جناح دے درمیان لازوال دوستی دا رشتہ قائم تھیا۔ ریاست دے اوں وقت دے وزیر اعظم سر سکندر حیات (یونینسٹ رہنما) نے ریاست دے خلاف درپردہ سازش دا آغاز کیتا تے ستلج ویلی پراجیکٹ دے بقایا جات دے حوالے نال مرکزی حکومت کوں لکھا کہ ریاست قرضے دی ادائیگی نی کر سڳدی لہٰذا صادق آباد تے کوٹ سبزل دے علاقہ جات ریاست توں گھن گھدے ونڄن۔ ریاست دے اوں وقت دے ہوم منسٹر تے نواب دے اتالیق مولوی غلام حسین قریشی نے اوں سازش کوں بے نقاب کیتا تے نواب کوں اپݨے قانونی مشیر نال مشورہ گھنݨ دا آکھا۔ اوں مقدمے دی پیروی اوں وقت دے ریاست دے قانونی مشیر قائدِ اعظم محمد علی جناح نے کیتی تے مقدمے دا فیصلہ بہاول پور دے حق اچ تھیا۔ قائد اعظم دے مشورے تے نواب صاحب نے اوں سازش دے سرغنہ سر سکندر حیات کوں نہ صرف عہدے توں برطرف کر ݙتا بلکہ فوراً ریاست بدر کر ݙتا ڳیا۔ تحریک پاکستان دے دوران کراچی اچ موجود اپݨی جائیداد الشمس محل تے القمر محل قائد اعظم محمد علی جناح تے انہاں دی پیاری بھیݨ محترمہ فاطمہ جناح کوں نواب نے بطور رہائش ݙے ݙتے ہن۔ بانی پاکستان قائد اعظم جݙݨ حلف چاوݨ کیتے چلے تاں نواب صاحب نے اپݨی شاہی سواری قائد اعظم کوں پیش کر ݙتی جیندے وچ ٻیہھ کے قائد اعظم محمد علی جناح بطور گورنر جنرل پاکستان حلف چاوݨ آئے۔ نواب صاحب نے اتھائیں بس نہ کیتا، انہاں نے گورنر جنرل پاکستان دی سواری کیتے اپݨی مہنگی ترین کار رولزرائس وی قائد اعظم کوں بطور تحفہ پیش کر ݙتی ہئی۔ نواب صادق محمد خان پنجم دی بے لوث خدمات دے صلے اچ قائد اعظم نے انہاں کوں ’’محسن پاکستان‘‘ دے خطاب نال نوازا ہئی۔ انہاں دا آکھݨا ہئی کہ
پاکستان بݨن توں پہلے وی پاکستان ریاست بہاولپور دی صورت اچ موجود ہئی۔
ریاست بہاولپور تے پاکستان
ریاست بہاولپور دے پاکستان کیتے بے شمار خدمات ہن جنہاں دا احاطہ کرݨا مشکل اے۔ انہاں وچوں کجھ ہیٹھاں درج ہن۔
الحاق
پنڈت جواہر لعل نہرو تے سردار پٹیل نے ریاست بہاولپور کوں بھارت اچ شامل کرواوݨ دی سر توڑ کوششاں کیتیاں، اتھاں تک کہ بیکانیر تے اردگرد دے علاقیاں کوں ریاست اچ شامل کرݨ دی پیشکش وی کر ݙتی۔ اوندے جواب اچ نواب صادق محمد خان پنجم نے آکھا کہ بھارت میݙے گھر دے پچھوں ہے جبکہ پاکستان سامݨے تے شریف آدمی ہمیشہ سامݨے دا رستہ اختیار کریندے۔ اپریل 1947ء اچ یونینسٹ وزیر مشتاق احمد گرماݨی پنجاب دے وزیراعلیٰ مقرر تھئے، اختیارات دی منتقلی دے وقت ایہ افواہاں عام ہن کہ بہاولپور دی جانب توں ہندوستان دے نال الحاق کیتا ویسی۔ 15 اگست 1947ء کوں نواب صادق محمد خان پنجم نے آزاد حکمران دے طور تے رہݨ دا اعلان کریندے ہوئے بہاولپور کوں پاکستان دے تحت چلاوݨ دی خواہش دا اظہار کیتا، جیندے بعد حکومت پاکستان نے خطرے کوں محسوس کریندے ہوئے بہاولپور کوں پاکستان دا حصہ بݨاوݨ تے کم شروع کر ݙتا تے نواب دے انگلینڈ توں واپس آوݨ تک بات چیت دا انتظار کیتا ڳیا۔ مشتاق احمد گرماݨی بہاولپور دی جانب توں ہندوستان دے نال الحاق دی افواہاں دے باوجود انہاں تے الحاق کیتے دباؤ نی ݙیندے، اوں معاملے کوں حل کرݨ کیتے امیر دے دستخط کافی ہن، جیہڑے انہاں نے 3 اکتوبر 1947ء کوں کیتے۔
پاکستان دی امداد
حکومت پاکستان کوں قیام دے بعد خزانہ خالی ہووݨ تے نواب سر صادق محمد خان عباسی نے ابتدائی طور تے سرکاری ملازمین دے تنخواہواں کیتے 7 کروڑ روپے تے بعد ازاں 2 کروڑ روپے ، ول 22 ہزار ٹن گندم تے مہاجرین کیتے 5 لاکھ روپے ݙتے۔ بہاول پور اچ مہاجرین دی آبادکاری کیتے نویں وزارت بحالی مہاجرین بݨائی ڳئی جیندے ذریعے مہاجرین کوں ریاست بہاول پور اچ باعزت طریقے نال آباد کیتا ڳیا تے مخدوم الملک غلام میراں شاہ کوں وزیر مہاجرین بݨایا ڳیا۔ 4 اگست 1947ء کوں برٹش ائیرویز دا کارگو جہاز ملتان ایئر پورٹ تے لتھا تاں نواب بہاولپور دے نمائندے ہر آوݨ والے دا نا صرف استقبال کریندے پئے ہن بلکہ انہاں کوں گھنائی ہوئی سواریاں اچ ٻلھا کے بہاولنگر تے اوندے قرب و جوار اچ خالی پئے مکانات تے حویلیاں اچ ٻلہیندے ہن۔ انہاں کیتے وافر مقدار اچ کھاوݨ پیوݨ دا سامان مہیا کریندے پئے ہن۔
تعمیر و ترقی
نواب صادق محمد خان پنجم نے 1928ء اچ ستلج ویلی پراجیکٹ دا افتتاح کیتا جس دے تحت دریائے ستلج تے ترئے ہیڈ ورکس سلیمانکی، ہیڈ اسلام تے ہیڈ پنجند تعمیر کیتے ڳئے تے پوری ریاست اچ نہراں دا ڄال وچھا ݙتا ڳیا تے غیر آباد زمیناں دی آباد کاری کیتے مختلف علاقیاں توں آبادکاراں کوں ریاست اچ آباد تھیوݨ ڈی ترغیب ݙتی ڳئی۔ نویں منڈیاں تے شہر ہارون آباد، فورٹ عباس، حاصل پور، چشتیاں ، یزمان، لیاقت پور تے صادق آباد وسائے ڳئے۔ 1942ء اچ بہاولپور اچ ہک وݙا چڑیا گھر اپݨے دی عوام دی سیر و تفریح کیتے  بݨوایا تے ڈرنگ اسٹیڈیم وی بݨوایا جس وچ پہلی وار پاکستان تے بھارت دا پہلا کرکٹ میچ کھیݙا ڳیا۔
علمی خدمات
نواب صادق محمد خان نے 1925ء اچ جدید تقاضیاں نال ہم آہنگ دینی تعلیم کیتے مدرسہ صدر دینیات کوں ترقی ݙے کے جامعتہ الازہر دی طرز تے جامعہ عباسیہ قائم کیتا ڳیا۔ 1926ء اچ جامعہ عباسیہ دا ہک ذیلی ادارہ طبیہ کالج قائم کیتا ڳیا جیہڑا اوں وقت واحد پنجاب دا سرکاری کالج ہئی۔ ایہ ادارہ ترقی کریندے ہوئے اڄ دی اسلامیہ یونیورسٹی آف بہاولپور دے ناں نال ہک نامور ادارہ ہے۔ 3 دسمبر 1930ء کوں سر راس مسعود (وائس چانسلر) دی دعوت تے مسلم یونیورسٹی علی ڳڑھ دے سالانہ کانووکیشن دی صدارت کیتی تے اوں وقت ہک لکھ روپے دی خطیر رقم بطور عطیہ ݙتی۔ 28 دسمبر 1930ء کوں انجمن حمایت اسلام لاہور دے سالانہ جلسہ دی صدارت کیتی تے گرانقدر مالی امداد کیتی۔ اپریل 1931ء اچ طبیہ کالج دہلی دے کانووکیشن دی صدارت کیتی تے گرانقدر مالی امداد دا اعلان کیتا۔ 27 فروری 1934ء کوں نواب صاحب دی تعلیمی خدمات دے اعتراف دے طور تے رجسٹرار پنجاب یونیورسٹی ڈاکٹر وُلز نے بہاول پور آ کے صادق ڳڑھ پیلس اچ منعقدہ تقریب اچ نواب کوں L.L.D دی اعزازی ڈگری ݙتی۔ 1952ء اچ پیرا میڈیکلاسکول، نرسنگاسکول تے ایل ایس ایم ایف کلاسز دا اجرا کیتا ڳیا۔ اوں سال علامہ شبیر احمد عثمانی ؒ دی سربراہی اچ ریاست اچ تعلیمی اصلاحات تے نصاب کوں جدید خطوط تے استوار کرݨ کیتے کمیشن قائم کیتا ڳیا۔ 1954ء اچ صادق محمد پنجم نے ایچیسن کالج دی طرز تے صادق پبلک سکول قائم کیتا جس دی تعمیر کیتے نواب نے اپݨی ذاتی زمین توں 450 ایکڑ زمین عطا کیتی۔ ایندے علاوہ اوندی تعمیر و ترقی کیتے فنڈز فراہم کیتے۔ نواب نے ایچیسن دے معروف استاد تے ماہر تعلیم خان انور مسعود سکندر خان کوں ایں اسکول دا پرنسپل مقرر کیتا۔
ادبی خدمات
24 مارچ 1925ء کوں نواب دی تاج پوشی دے بعد صادق ریڈنگ لائبریری دی عمارت دا سنگ بنیاد رکھا ڳیا جیہڑا ہݨ سنٹرل لائبریری دے ناں نال منسوب ہے۔ ایہ پنچاب دی ݙوجھی وݙی لائبریری ہے۔ نواب سر صادق دی سرپرستی اچ عزیز الرحمٰن عزیز نے پہلی وار سرائیکی دے قادر الکلام صوفی شاعر حضرت خواجہ غلام فریدؒ دا کلام ’’دیوانِ فرید‘‘ ترجمہ تے تشریح دے نال 1942ء اچ عزیز المطابع پریس توں شائع کیتا۔
طبی خدمات
1930ء اچ بہاول وکٹوریہ ہسپتال اچ توسیع کیتی ڳئی، نواں ٹی بی وارڈ، نواں آپریشن تھیٹر تے بستریاں دی تعداد اچ اضافہ کیتا ڳیا۔ 1938ء اچ سرجن ڈاکٹر جمیل الرحمٰن دی سربراہی اچ ایکسرے دا شعبہ قائم کیتا ڳیا۔ پوری ریاست اچ ہسپتالاں تے ڈسپنسریاں دا ڄال وچھا ݙتا ڳیا جتھاں علاج دی مفت سہولیات دے علاوہ مریضاں کوں خوراک وی مہیا کیتی ویندی ہئی۔ صادق ڳڑھ پیلس اچ کیمپ ہسپتال تے سٹاف ڈسپنسری دے علاوہ فوج دی ضروریات کیتے 1911ء اچ بہاول پور اچ کمبائنڈ ملٹری ہسپتال تے ڈیرہ نواب صاحب اچ کیولری ہسپتال قائم کیتے ڳئے۔ جیلاں اچ قیدیاں دے علاج معالجے کیتے ڈسپنسری تے میونسپل کمیٹیاں دے زیرِ انتظام شہراں اچ سٹی ڈسپنسریاں قائم کیتے ڳئے۔ ڈاکٹرز، نرساں، ڈسپنسرز تے حکیماں کوں ملک دے ݙوجھے علاقیاں دی نسبت زیادہ تنخواہواں تے مراعات ݙتے ویندے ہن ۔1953ء اچ بہاول وکٹوریہ ہسپتال اچ وݙے پیمانے تے توسیع کیتی ڳئی۔
مذہبی خدمات
1930ء اچ سر صادق محمد خان پنجم نے ریاست کپور تھلہ اچ جامع مسجد کپور تھلہ تعمیر کرائی۔ مہاراجا کپور تھلہ دی فرمائش تے خود نواب نے افتتاح کیتا۔ 1935ء اچ نواب فریضہ حج دی ادائیگی کیتے ڳئے ہن تے مدینہ منورہ اچ قیام دے دوران مسجد نبوی اچ قیمتی فانوس لوائے۔ جولائی 1935ء اچ جامع مسجد دہلی دی طرز تے ’’جامع مسجد الصادق‘‘ دی ازسرِ نو تعمیر دا سنگِ بنیاد رکھا جیہڑی ایں وقت پاکستان دی چوتھی وݙی مسجد ہے۔ جامع مسجد دے اخراجات کیتے کثیر زرعی رقبہ وقف کیتا۔ ایندی تعمیر اچ سنگِ سرخ تے سنگِ مرمر دا استعمال کیتا ڳیا ہے۔ جمعۃ المبارک دا سب توں وݙا اجتماع جامع مسجد الصادق اچ منعقد تھیںدے تے بلا تخصیص مسلک سب لوگ جامع مسجد اچ نماز جمعہ دی ادائیگی کوں ترجیح ݙیندے ہن۔ حضرت شیخ الجامعہ مولانا غلام محمد گھوٹویؒ تمام عمر جمعہ دی نماز جامع مسجد تے عیدین دی نماز مرکزی عید گاہ اخ (باوجود مسلکی فرق دے) آخری شاہی خطیب حضرت مولانا قاضی عظیم الدین علویؒ دی امامت اچ ادا کریندے رہے۔ شہر باہر عید گاہ دی تعمیر کیتی ڳئی۔ ریاست بہاولپور اچ حج دے موقع تے ترئے مہینے دی چھٹی معہ ایڈوانس تنخواہ ݙتی ویندی ہئی۔ بہاول پور حکومت دی طرفوں مکہ تے مدینہ اچ سرائے موجود ہن جتھاں بہاولپور دے حجاج کیتے مفت رہائش تے خوراک دا انتظام ہوندا ہئی۔ آخری عشرہ رمضان اچ تمام مساجد اچ حکومت دی طرفوں مرمت تے سفیدی کیتی ویندی ہئی۔
نواب صاحب تے رولز رائس دا مالک
نواب آف بہاولپور صادق محمد خان پنجم سادہ لیکن خوددار شخصیت دے مالک ہن۔ اپݨے لندن اچ قیام دے دوران ہک روز سادہ لباس اچ عام شہری دے لباس اچ ٹہلݨ نکلے۔ اونہی دوران انہاں دی نظر معروف ترین کار ساز کمپنی رولزرائس دے شوروم تے پئی۔ انہاں کوں شو روم اچ کھڑی گݙیاں بے حد پسند آئیاں۔ اوہ جݙݨ انہاں دی قیمت معلوم کرݨ اندر داخل تھیوݨ لڳے تاں دروازے تے موجود گارڈ نے انہاں کوں غریب ایشیائی باشندہ سمجھ کے انہاں دی بے ہتک کر ݙتی۔ گارڈ نے معمولی لباس ݙیکھ کے آکھا ایہ گݙیاں تیݙی پہنچ توں بہت دور ہن۔ گارڈ دی اوں بدتمیزی دے بعد نواب واپس ہوٹل چلے ڳئے۔ اڳلے روز نواب صادق محمد خان پنجم پورے شاہی لوازمات دے نال ملازماں دی فوج گھن کے شوروم پہنچے تے اتھاں موجود چھی دی چھی گݙیاں خرید گھدے۔ گݙیاں خریدݨ دے بعد ملازماں کوں حکم ݙتا کہ فوراً ایہ گݙیاں بہاولپور بھڄوا کے میونسپلٹی دے حوالے کر ݙتے ونڄن۔ میونسپلٹی کوں حکم سݨایا ونڄے کہ انہاں گݙیاں نال شہر کوں صاف کرݨ تے گند چاوݨ دا کم گھدا ونڄے۔ جݙݨ بہاولپور اچ رولز رائس گݙیاں کوڑا چاوݨ لڳے تاں ایہ ڳالھ پوری دنیا اچ جنگل دی بھاہ دی طرح پھیل ڳئی۔ اوں وجہ توں مارکیٹ اچ رولز رائس دی قیمت تیزی نال ڈھہݨ لڳی۔ دنیا اچ رولزرائس کمپنی دی ساکھ کوں بری طرح نقصان پہنچا۔ جݙݨ کہیں وی رولز رائس دا ناں گھدا ویندا تاں لوگ کھلدے تے آہدے کہ’’اوہا رولزرائس جیندے نال پاکستان دے شہر بہاولپور اچ کوڑا چاتا ویندے‘‘۔ اوں صورت حال توں پریشان تھی کے رولز رائس کمپنی دے مالک نواب صاحب توں معافی منگݨ خود بہاولپور ڳئے۔ رولز رائس کمپنی دے مالک نے نواب کوں تحریری معافی نامہ پیش کیتا جس اچ درخواست کیتی ڳئی کہ گݙیاں کوں کوڑا کٹھا کرݨ تے صفائی دے کم توں ہٹا ݙتا ونڄے۔ نواب صادق محمد خان نے انہاں دی معافی قبول کریندے ہوئے تمام گݙیاں کوں کوڑے تے صفائی دے کم توں ہٹا ݙتا۔ رولز رائس کمپنی دے مالک نے نواب آف بہاولپور کوں بطور تحفہ چھی نویں گݙیاں وی پیش کیتے۔ نواب صادق محمد خان نے انہاں گݙیاں وچوں ہک سعودی عرب دے شاہ کوں تحفے اچ پیش کیتی جیہڑے اوں وقت پاکستان دے دورے تے آئے ہوئے ہن۔ ایہ سعودی عرب دی سرزمین تے چلݨ والی پہلی رولزرائس گݙی ہئی۔ رولز رائس ایں وقت دنیا دی 10 مہنگی ترین گݙیاں اچ شمار تھیندی ہے۔
وفات
ریاست دے آخری حکمران، نواب سر صادق نے 24 مئی 1966ء کوں لندن وچ اپݨی رہائش گاہ سرے کاؤنٹی وچ انتقال کیتا تے انہاں دا جسدِ خاکی پاکستان گھن کے آیا گیا۔ ڈیرہ نواب صاحب دی عید گاہ وچ خطیبِ ریاست حضرت قاضی عظیم الدین علویؒ نے نمازِجنازہ پڑھائی تے نواب صاحب دی میت کوں 21 توپاں دی سلامی ݙتی گئی تے پاکستان آرمی دی توپ گݙی وچ پورے فوجی تے سرکاری اعزاز دے نال قلعہ ڈیراور گھن کے گئے، جتھاں شاہی قبرستان دے اندر مقبرہ نوابین وچ انہاں کوں دفن کیتا گیا۔پورے ملک وچ قومی سوگ دا اعلان کیتا گیا تے قومی پرچم سرنگوں ریہا۔
اولاد
نواب صادق محمد خان پنجم عباسی ہوراں دی اولاد اچ ݙاہ صاحبزادے تے ݙاہ صاحبزادیاں شامل ہن۔
وسیبی سماج وِچ سُنڄاݨ دا بحران
"سنڄاݨ دے بحران" دا ہک منطقی نتیجہ ایہ وی ہوندے جو ایندے اثر تلے وسدے لوک ݙوں علمی دے رستے اُتے ٹر پوندن۔ انہاں دی ݙوں رخی شخصیت انہاں دے قول تے قول تے فعل اِچ پُٹھپ (تضاد) پیدا کر ݙیندی اے۔ ایندی بنیادی وجہ ایہ ہے جو پراݨے عقیدے اتے اَڄوکے دور اِچ فاصلے ودھ ویندن۔ ول وقت دے لوڑھ (دھارے) اِچ ٹُٻیاں مریندے ایہ بے چہرہ لوک کوئی ڈھنگ دا فیصلہ وی نی کر سڳدے۔ اساں اَڄ ایں مسئلے دا شکار ہیں۔ اساں خود غرضی، مفاد پرستی اَتے موقعہ پرستی اِچ وسدی قوم ہیں۔ بھل قوم ہیں وی کائناں کیوں جو قوماں تاں آپݨی سنڄاݨ دی بنیاد اُتے بݨدن۔ موجودہ نسل اِچ شایت ای کوئی پڑھا لکھا بندہ ایجھاں ہووے جیڑھا ڄاݨدا ہووے جو سندھ وادی دی پنڄ ہزار توں چھ ہزار سال پراݨی تہذیب ہے۔ اِتھاں دنیا دے سبھ توں پراݨے قبائل وسدے ہن جنہاں اِچوں ہک (منڈا قبیلہ) وی ہے۔ انڈیا دا ناں وی ہیں شیر دریا انڈس نال مناسبت رکھیندے۔ دنیا دا سبھ توں امیر ادب ’’رگ وید‘‘ وی ایں وادی اچ تخلیق تھئے۔ وݙے وݙے صوفیاں دی شاعری اِچ سندھ وادی ٻولیندی اے پر اَڄ دے نینگراں کوں ایجھی کہیں حقیقت نال کوئی غرض کائینی جو اُنہاں دا پچھوال (ماضی) کیا ہا۔ او چھڑا آپݨا ذاتی تحفظ چاہندن۔ ہر جائز ناجائز طریقے نال امیر تے طاقتور بݨݨ چاہندن۔ محبت، انسان دوستی، بھرا بھرپی، رواداری ہک ݙوجھے نال اُٹھݨ ٻہݨ، رل وسݨ نال ودھددی پَھلدی اے۔ ایندی بنیاد ہک تکڑی اَتے لا زوال سنڄاݨ اِچ لُکیل ہے۔
ہیں ڳالھ کوں سامݨے رکھیندے ہوئے سدھ پوندی اے جو ریاست، نصاب، سیاست کار اَتے ݙوجھے ادارے ذمے وار ہن۔ جیڑھیلے ریاست آپݨے لوکاں کوں تحفظ اتے حقوق ݙیوݨ اِچ ناکام تھی ونڄے، نصاب اِچ آپݨی تاریخ، تہذیب اتے ثقافت کوں تعلیمی حکمتاں نال نہ پڑھاوے۔ سیاست کار کوئی تکڑا سیاسی نظام نہ بݨا سڳن۔ نویں نینگراں دا مستقبل بے یقینی دا شکار ہووے، ریاستی ادارے کم نہ کرن۔ تعلیم جدید تقاضیاں نال ہم آہنگ نہ ہووے۔ تعلیم طبقات اِچ ونڈی ہوئی ہووے۔ ایجھے حالات اِچ لوکاں دی جڑت، عقیدت آپݨے ملک، آپݨی دھرتی اَتے لوکاں نال نہ ہووے تاں ایندے اِچ حیران تھیوݨ دی کیڑھی ڳالھ اے۔ جیڑھی دھرتی اتے مختلف ممالک، دھرم، مذاہب اَتے ڈھڳ زباناں ٻولݨ دے مسائل تاں پیدا تھیسن۔ سنڄاݨ انسان دا فطری تے بنیادی تقاضا ہے۔ آپݨے آپ کوں منواوݨ، آپݨی ذات دا احترام کراوݨ، انسان دی سِک رہی اے پر ساݙے ملک اِچ ذات برادری اَتے دین دھرم دے اتنے پُٹھپ (تضادات) موجود ہن جو ملک دی ہک وݙی آبادی آپݨے آپ کوں ایجھے نظام زندگی دا حصہ وی نی سمجھدی۔ پاکستان بݨیئے کوں پوݨی صدی تھیوݨ آلی ہے لیکن حالی توݨیں ملک اِچ وسدیاں چھوٹیاں قوماں اسٹیبلشمنٹ دے رحم و کرم اُتے ہن۔ سچی ڳالھ اے ایندے پچھوں او طرز احساس ہے جیڑھا اَݨ ڄاݨ ݙر دا شکار اے۔ چھوٹیاں قوماں کوں حقوق ݙیوݨ تلوچڑ (مقامی) زباناں کوں احترام ݙیوݨ اتے اقلیتاں دی من منا نال کہیں دا کوئی نقصان نی تھیندا۔ ایہ سبھو کجھ کیوں ہے؟ ایندی بنیادی وجہ ایہ ہے جو قومی سطح اُتے کوئی ایجھی سنڄاݨ کائینی جیڑھی ساکوں بھرا بھرپی تے روا داری دا رستہ ݙیکھاوے تاں جو متوازن معاشرے دی بنیاد کھڑی تھی سڳے۔ جے ایں پس منظر اِچ ݙٹھا ونڄے تاں اَڄوکے دور اِچ پاکستان دیاں علاقائی زباناں اِچ تخلیق تھیوݨ آلی شعریات اَتے ادبیات، ’’ما بعد نو آبادیاتی‘‘ مطالعے آلے پاسے گھدی ویندن۔ تلوچڑ (مقامی) ثقافتاں، کرداراں دا آپݨی دھرتی آلے پاسے ولݨ دا درس، دراصل اوں بیگانگی اَتے اُوپرپ (اجنبیت) توں محفوظ رکھݨ دا درس ہے جیڑھا شناختی بحران دی وجہ توں پاکستانیاں دا مقدر ہے۔ المیہ ایہ وی ہے جو اتھاں وسدے آپݨی اصلی سنڄاݨ کوں سمجھݨ کیتے وی تیار کائینی۔ او آپݨی سنڄاݨ، آپݨی زبان، تہذیب، ثقافت اَتے تاریخ دی بجائے مذہب اچ ڳولیندن۔ ایہ تماشہ اساں مشرقی پاکستان ہتھوں ݙے تے ݙیکھ ٻیٹھے ہن۔ مولانا ابو الکلام آزاد ۱۹۴۶ء اِچ ہک انٹرویو ݙیندے ہوئے آکھیا ہا ایہ جیڑھے مشرقی تے مغربی پاکستان بݨدے پئین صرف ہوں ویلے تئیں متحد راہسن جے تئیں محمد علی جناح اَتے لیاقت علی خاں جیندے راہسن کیوں جو مشرقی پاکستان اتے مغربی پاکستان اِچ سوائے اسلام دے کوئی شئے سانجھی کائینی ݙوجھا اَڄ تئیں مسلمان ملکاں اِچ ہیں سانگوں پائیدار اِتحاد قائم نی تھی سڳیا کیوں جو اتھاں مذہبی، تہذیبی اتے ثقافتی سطح اُتے ٻہوں سارے پٹھپ (تضادات) موجود ہن۔ مولانا ابو الکلام دا ایہ بیانیہ سچ ثابت تھئے جو قوماں کوں مذہب جوڑیندا بھل دھرتی ݙیندی اے۔ اڄوکے پاکستان اچ شناختی بحران اڄ دی شدت نال موجود ہے۔ کیوں جو دھرتی تاں سارے رل وسدیاں دی سانجھی ہوندی اے جݙاں جو مذہب تے مذہبی عقائد آپواݨے ہوندن۔ سنڄاݨ دے مسائل آپت سمائی دی محبت تے رواداری نال حل تھی سڳدن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب ونکی:پاکستانی سن٘ڄاݨ
بیتال پچیسی (کتاب)
”بیتال پچیسی “مظہر علی ولا دی مشہور کتاب ہے۔ ایں کتاب دے ترجمے وچ ”للو لال“ وی انہاں دے نال شریک ہن۔ ایہ پنجیہہ کہانیاں ہن جیہڑے برج بھاشا توں ترجمہ کیتے ڳن۔ کتاب وچ فارسی دے الفاظ بہت کم ہن۔ زبان ہندی آمیز ہے تے سنسکرت دے الفاظ بکثرت ہن جیندی وجہ توں عبارت سلیس و عام فہم نی۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہے۔
اتالیق ہندی (کتاب)
”اتالیق ہندی“ دی تالیف وچ مظہر علی ولا دے علاوہ کالج دے کجھ ݙوجھے اہل قلم وی شریک ہن۔ ایہ کتاب اخلاقی اسباق تے کہانیاں دا مجموعہ ہے۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی اے۔
ضلع عمرکوٹ
ضلع عمر کوٹ صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ میر پور خاص ڈویژن وچ شامل ہے۔
جغرافیہ
تھر دا علاقہ ہے۔
زباناں
ﺳﻨﺪﮬﯽ، سرائیکی، مارواڑی، ﮈﮬﺎﭨﮑﯽ تے ﭘﺎﺭﮐﺮﯼ
تِریمت
thumb|مادہ جݨس دی نمائندگی کرݨ آلا نشان تِریمت / زنانی (اردو: عورت عربی سے ماخوذ)۔ (انگریزی: Woman) یا زن (فارسی تُوں زنانہ) مادہ یا مؤنث انسان کُوں آکھیا وین٘دا ہِے۔
تِریمت یا زنانی بالغ انسان  مادہ کُوں آکھیا وین٘دا ہِے جاں جو لوّظ چھوہِر یا ٻالڑی  دِھی کِیتے مستعمل ہِے۔ ول وی، بعض ویلے، تِریمت دی اصطلاح سبّھے انسانی مادہ نوع دی نمائندگی کرین٘دی ہِے۔
سبھ تُوں چنڳی تِریمت
اسماعیل بن مسلم نے حضرت امام جعفر صادق ؓ تُوں اَتے اُنّھاں نے اپݨے وݙیرے ؓ تُوں اَتے اُنّھاں نے اپݨے وݙ وݙیریاںؓ تُوں روائت کِیتی ہِے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلّم نے حُکم ݙِتّا جو "میݙی اُمّت وِچ سبھ تُوں اُچّی / چنڳّی اُوہ تِریمت ہِے جِین٘دا ٻُتھاڑ سبھ تُوں سوہݨاں اَتے چنڳا ہِے اَتے اُون٘دا مہر سبھ تُوں گَھٹ ہوسی۔
ٻِیا ݙیکھو
ونکی:زنانیت ونکی:زنانیاں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِریمت ونکی:زنانی
سرائیکی انشائیہ نگاری
اِیہ وی سرائیکی لوک ادب دی ہِک وَنکی ہِے جِین٘دے وِچ انجو انج مقصداں کِیتے انجو انج طرزاں دے انشائیے لکّھے وین٘دے ہِن۔ اِیہ وی سرائیکی مضمون نگاری نال رَلدی مِلدی لوک ادب دی وَنکی ہے۔
اشائیہ نگاری
انشائیہ، سرائیکی مضمون نگاری دی ہک قسم ہے۔ انگریزی وچ اینکوں ہلکا پھلکا مضمون Light essay آکھیا ویندے۔ ایہ صنف فرانسیسی زبان توں انگریزی تے ول اردو تے سرائیکی زبان تک منتقل تھئی ہے۔ اردو نثری ادب وچ صنف انشائیہ کوں ڈاکٹر وزیر آغا نے متعارف کرایا۔ او صنف انشائیہ بارے لکھدن:
’’انشائیہ ہک اینجھی صنف ہے جیندے وچ نہ صرف تازگی دا سب کنوں ڈھیر مظاہرہ کیتا ویندے بلکہ تازگی دے ذرا جھیٔں گھٹ احساس دی وجہ نال انشائیہ آپݨے فنی مقام توں تلے ڈھہ ویندے۔ تازگی توں مراد محض اظہار تے ابلاغ دی تازگی نھیں بلکہ تازگی توں مراد موضوع تے نقطہ نظر دا اینجھا انوکھا پن ہے۔ جیڑھا جو حیاتی دی یکسانیت تے ٹھہراؤ اڳاں ودھ کے ماحول دا نویں سروں جائزہ گھنݨ تے مائل کریندے۔‘‘
اشائیے دا اندازِ تحریر
انشائیہ ہک اینجھی مختصر تحریر ہوندی ہے جیندے وچ مصنف حیاتی دے متعلق، کہیں وی موضوع بارے برحسّہ، سادہ تے شگفتہ انداز نال اظہار خیال کرے۔
انشائیے دا موضوع
انشائیے وِچ خارجی دنیا دے واقعات کوں داخلی احساس دے نال حِسی تجربے نال ملا تے پیش کیتا ونڄے۔ انشائیے وچ ڳالھ توں ڳالھ کوں اڳاں ٹوریا ویندے۔ کہیں وی عام جھیٔں موضوع تے نِکی جھیٔں چیز بارے ڳالھ ٹوری ویندی ہے۔ موضوع دے حوالے نال تہہ در تہہ معانی کھولے ویندن مگر اسلوب یا انداز پُر لطف ہووݨاں چاہیدے۔ سرائیکی ہک مٹھڑی زبان ہے ایندے وچ انشائیہ لکھݨ دی ٻہوں زیادہ گنجائش موجود ہے۔ سرائیکی زبان دے انشائیہ نگاراں نے آپݨے انشائیاں وچ بظاہر عام موضوعات بارے شگفتہ انداز نال پتے دیاں ڳالھیں کیتین۔ ڳالھ وچوں ڳالھ بݨاوݨ انشایئے دی اُتم خوبی ہے۔ انشایئے وچ، انشائیہ نگار دا بے تکلفانہ انداز نال کہیں موضوع بارے شگفتگی تے روانی نال اظہار کریندے۔ جیندے نال پڑھݨ والا تحریر کوں خوشی خوشی پڑھدے تے تازگی دی کیفیت محسوس کریندے۔
انشائیے وِچ مزاح
مزاح انشایئے دا لازمی جزو نھیں مگر وَت وی انشایئے وچ شگفتگی تے تازگی دا ہووݨ ضروری ہے۔ انشایئے وچ انشائیہ نگار کوں ایہ آزادی حاصل ہوندی ہے جو او نکتہ آفرینی، اشعار دے حوالے، حسب ضرورت طنز و مزاح دے مختلف حربیاں کوں ازما سڳدے۔ سرائیکی ادب وچ انشایئے کوں متعارف کراوݨ والے لکھاریاں محمد اسلم میتلا، ڈاکٹر سلیم ملک، حبیب فائق، ڈاکٹر طاہر تونسوی، پروفیسر عامر فہیم، جاوید احسن، اللہ بچایا نمبر، انجم لاشاری، حمید الفت ملغانی، ڈاکٹر خالد اقبال، عمر علی خاں بلوچ، اسلم بھٹی، عبدالباسط بھٹی، قاصر فریدی، راہی گبول، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز، پروفیسر دلشاد کلانچوی، ابن الامام شفتر، نذیر علی شاہ (مرحوم)، اللہ بخش یار، رحیم طلب، ابو البشر شاہ جیلانی، فاروق آتش، منظور اعوان، سردار احمد سعید، ملک اقبال حسن بھپلا، تے مریم حفیظ گھوٹیہ دے ناں شامل ہن۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
ملتان دی قدیم لوک ثقافت اتے اُستاد فِدا حسین
ملتان دی قدیم ثقافت لوک کہاݨیاں وِچ پرہلاد نے ڄݙاں ݙٹھا ڄو بھا نال گرم تھی تے انگارہ تھی ونڄن آلے تھمبھے تے ہِک کوِیلی ٹُری ویندی ہِے تاں او ہ وِی تھمبھے کوں وِلھڑ ڳیا۔ پرہلاد اَصل اِچ وحدہٗ لاشریک ذات دا منݨ آلا ہئی اُوکوں بھا نے کوئی نقصان نہ پُچایا۔ ملتان دی دھرتی تے محمد بن قاسم دے آنوݨ توں صدیاں پہلے وی پرہلاد دی صورت اِچ وحدانیت دا پرچار کرݨ آلے موجود ہَن جنہاں سینکڑے ظلم سہہ کے وِی وحدانیت  نال ناطہ جوڑی رکھیا۔ اے تصوراتی مصوّری اُستاد فِدا حسین آرٹسٹ ملتانی خطاط و آرٹسٹ دے مُو قلم دا شہکار ہِے۔ پر ہلاد  دی ہِیں لوک کہاݨی دی روشنی اِچ ملتان دا ہِک پراݨاں ناں کیشپ پوری۔ اَتے وت پر ہلاد پور مشہور تھیا ہا۔ ۔
قلعہ ملتان دِی سب توں پراݨی آبادی ڄݙاں دریا راوی ایندے ٹِیلے دے نال ٹکراندا ہَا۔ ایہہ او قدیم لوک ہن ڄنہاں ملتان دی دھرتی تے آپݨیاں جھونپڑیاں بݨایا ہَن۔ شاید اِے 35000 قبل مسیح دے لوک ہَن اَے تصوّراتی تصویر اُستاد فدا حسین خطاط اَتے مصور توں علامہ عتیق فکری نے بݨوائی ہئی۔ اے تصویر نقشِ ملتان دے صفحہ نمبر 33 توں گھن تے لائی ڳئی ہِے۔
387 ہجری اِچ ڄݙاں سبکتگین دی موت واقع تھئی تاں اُوندے بعد محمود غزنوی نے حکومت سنبھال ڳدی۔ عباسی خلیفہ قاہر باللہ نے اُوکوں توثیق ݙے ݙتی۔ محمود غزنوی نے ملتان تے وِی حملہ کر تے اسمٰعیلی حکومت دا خاتمہ کر ݙتا۔ اِیں تصویر اِچ ملتان دا حاکم دائود بِن نصر زنجیراں اِچ ہِے۔ تے محمود دے کول کمر نِوائی کھڑوتے۔ اے مصوری اُستاد فدا حسین مصور و خطاط دی تخلیق ہِے۔
ملتان تے چڑھائی ویلے کئی ݙینہاں دی لڑائی دے بعد محمد بن قاسم نے اپݨے سپاہیاں نال منجنیق دے ذریعے قلعہ دی فصیل آلی دیوار تروڑن اِچ کامیاب تھی ڳیا۔ ایندے بعد ملتان تے اُوندا قبضہ تھی ڳیا۔ اے تصویر وِی تصوّراتی ہِے۔ اُستاد فدا حسین خطاط اَتے آرٹسٹ نے عتیق فکری سئیں دی فرمائش تے بݨائی ہئی۔ اَتے کتاب نقشِ ملتان حصہ اوّل صفحہ نمبر 281دِی ہِے۔   ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
خَطِ رَعنا دے موُجد دَا ہِک وَکھرا تخلیقی اظہار
تبصرہ
سئیں ابنِ کلیم ھُٹن تائیں ہِک صَاحبِ طرز خطّاط تےِ خوشنویس دے طور تےِ مشہُور تے مقبول رِیہن، تِے اِیں حیثیّت وِچ ملکی تِے بینُ الاقوامی اِمتیاز حاصِل کیتے نِے ۔ "خطِ رعنا" انہاں دِی اُپج تِے اختراعی صَلاحیّت دا واضح ثبوت ہِےـ پچھلے کُجھ عرصے تُوں انہاں دِی تَوجّہ شاعری دِی طرف وِی تِھی ڳئ ہِےـ سرائیکی زبان ءِچ ٻالاں کِیتے نظماں دِاہِک مجموعہ اَلّولولی او پہلے اِی شائع کر چُکن، ھُݨ او معَاشرتی مَسائل تےِ مبنی عام فہم انداز دے نظماں دَا اےِ مجموعہ اِی شائع کریندے پین، انہاں نظماں ءِچ انہاں دَا سماجی شعُور وِی موجُود ہِے، تے اپݨے وسیب دے مسائل نال وابستگی دَا اظہار وِی تِھین٘دے، ہِک سچّے فن کار دِی طَرحاں ابنِ کلیم وِی اپݨے وسیب نال گھنڈے ہوئے ہِن، تے وسیب دے ہِک باشعور فرد دِی حیثیّت وِچ اپݨے رَدِّعمل سے اظہار دا سلیقہ وِی رکھیندِن انہاں نظماں دِی عمومی اپیل انہاں کُوں وسیب دے لوکاں ءِچ ضرور مقبول بݨیسِی ـ انہاں نظماں دِی اصَل اہمیّت اےِ وِی ہِے ڄواےِ "خطِ رعنا" دے مُوجد داہِک وَکھرا تخلیقی اظہار ہِے۔
ضلع قمبر شہداد کوٹ
ضلع قمبر شہداد کوٹ صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
اسم ظرف
اسم ظرف دی تعریف : ظرف دا لغوی معنی اے (i) تھاں ، بھانڈا، برتن ، (ii)گنجائش، حوصلہ ، بردباری، (iii)صرف تے نَحو دی اصطلاح اِ چ اسم ظرف، اسم ذات دی ہک ایجھیں قسم ء ِ جہڑی جو جاء یا وقت دے معنی تے دلالت کریندی ء ِ مثال دے طور تے جھر ، جھنگی ، مسیت ، ٹٻہ ، سکول ، فجر ، نماشاں ، ݙینہہ، رات ہفتہ ، مہینہ ، سال وغیرہ ۔
اسم ظرف کوں سمجھݨ تے سن٘ڄاݨݨ کیتے کجھ جملے مثال دے طور تے پیش کیتے ویندن۔
جملہ
سوال
جواب
-1اسلم ہݨیں ہݨیں ویندا پئے ۔
کݙاں؟
ہݨیںہݨیں (وقت)
-2احمد اندرو وڑ ڳئے۔
کتھاں ؟
اندرو (جاء)
-3ٻال ہولئیں ہولئیں ٹردا ودے۔
کیویں ؟
ہولئیں ہولئیں (انداز ، طور، ریت)
ٻہوں (قدر یا مقدار)
-5کجھ وی تاں نوھی سوچا۔
اقرار یا انکار؟
نوھی سوچا (انکاری انداز)
-6اکبر بالکل تِکھّا لکھدے۔
کیجھاں؟
بالکل تِکھّا (صفت)
-7تئیں وݙا چنڳا ںکم کیتے۔
کیجھاں
چنڳاں (صفت)
-8  توں ٻہوں تِکھّا لکھدیں۔
ٻہوں تکھا( صفت)
پہلے ، ݙوجھے ، تریجھے تے چوتھے جملے ء ِچ ہݨیں ہݨیں ، اندرو،ٻہوں تے ہولئیں ہولئیں جھئیں لوظ افعال ون٘ڄݨ ، وڑݨ ، ٹرݨ تے بھڄݨ کنوں پہلوں آئین۔ اے لوظ فعل دی حقیقت کوں ودھیک نشابر کریندن۔ لہٰذا جہڑے لوظ فعل کنوں پہلوں آکرئیں اوندی حقیقت کوں ودھیک نشابرکَرِن ’’ظرف‘‘ اکھیندن۔ پنجویں جملے دا انداز انکاری ء ِ یعنی فعل سوچݨ کنوں پہلوں لوظ ’’نوھی‘‘ انکار دے طور تے استعمال تھئے ۔ جݙاں جو چھیویں جملے ء ِ چ فعل لکھݨ دی صفت ’’بالکل تکھا‘‘ بیان کیتی ڳئی ستویں جملے ء ِ چ چنگاں کنوں پہلوں آوݨ آلی صفت ’’وݙا‘‘ تے اٹھویں جملے ء ِچ تکھا کنوں پہلوں آوݨ آلی صفت ٻہوں ’’چنڳاں تے تکھا دی حقیقت کوںودھیک نشابر کریندی ء ِ۔ لہٰذا چنڳاں کنوں پہلوں آوݨ آلی صفت وݙا تے تکھا کنوں پہلوں آوݨ آلی صفت ٻہوں اسم ظرف آکھیسی۔ ایویں ای چھیویں جملے ء ِچ تکھا کنوں پہلوں بالکل دا ودھارا کیتا ڳئے لہٰذا بالکل وی اسم ظرف آکھیسی۔
مکدی ڳالھ اُتے پیش کیتیں ڳئیں مثالیں دی بنیاد تے ’’اسم ظرف‘‘ دی تعریف کجھ ایں وی کیتی ون٘ڄ سڳدی ء ِ جو ’’اسم ظرف‘‘ او لوظ ہوندے جئیں وچوں وقت، جاء ریت ( طور ، طریقہ ، انداز، قاعدہ ، قانون ، تمیز، تجویز، تدبیر) ، قدر (مقدار، قیمت ، بھا، ڳݨ، جوہر، رتبہ، درجہ ، لحاظ) ، انداز تے اقرار یا انکار دا معنی نکلے اسم ظرف اکھیندے ۔ ݙوجھے لوظیں ء ِچ او اسم جیندا کہیں جملے  فعل، صفت یا کہیں ٻئے ظرف نال تعلق (ڳانڈھا) ہووے اسم ظرف ڳݨیا ویندے ۔ مزید وضاحت کیتے اتھاں مزید مثالاں پیش کیتیاں ویندئین۔
-1 سرائیکی زبان ء ِ چ بعض صفتیں دے لوظ اسم ظرف دے طور تے ورتئے ویندن۔ خاص کر اونہہ حالت ء ِ چ جݙاں جو انھیں دا تعلق اسم یا ضمیر کنوں سوا کہیں ٻئے لوظ نال ہووے ۔ جیویں جو ’’اسلم تکھا ٹردے یا چھوٹے ٻال ٻہوں روندن ‘‘ وچ تکھا تے ٻہوں دراصل اسم صفت دے لوظ ہن پر اتھاں ’’ظرف‘‘ دی صورت ء ِ چ استعمال تھین جنھیں دا ڳانڈھا افعال ٹرن تے رووݨ نال ء ِ۔
-2 بعض اسم جہڑے جو فاعلی یا عام صورت ء ِچ ہوندن بذات خود ’’ظرف‘‘ دا کم ݙیندن جیویں جو ’’رات چندر گرہن تھیئِ۔ ہک پاسے تھی ٻہہ‘‘ انھیںجملئیں ء ِچ رات تے ’’ہک پاسے‘‘ توڑے جو اسم ہن تے اے اسم فاعلی صورت ء ِچ ورتئے ڳئین پر اتھاں اے افعال تھیوݨ تے ٻہوں نال ڳانڈھے دی وجہ کنوں ’’ظرف‘‘ دے طور تے استعمال تھین۔
اسم ظرف دیاں صورتاں : اتھاں کجھ اسمیں دیاں ایجھاں صورتاں بیان کیتیاں ویندئین جہڑیاں جو ’’اسم ظرف‘‘ دے طور تے استعمال تھیندیاں رہندئین۔
-1ایجھئیں اسم جہڑے جو بنیادی طور تے ظرف کیتے استعمال کیتے ویندن:ہَت =(بے انداز، بے انتہا، ٻہوں زیادہ، حدکنوں ودھیک وغیرہ وغیرہ)،اِتھ =(اتھاں ، اینہہ جاء تے ، سولا، ایہہ) ،اُتھ =(اتھاں ، پرے ، اونہہ جا تے) ،اُتے یا اتیں ، اتو، اتاں ، اتے اتے (ٻہوں اتے، ولا ولا ، ساندھوڑاندھ، لڳ ولڳ، ذری ذری، ہک سرئو، پکو پک، سلسلہ وار، ہک ٻئے دے اڳوں پچھوں ، ہمیشاں ، روز روز، روز ݙہاڑی)،اڄاں =(ہݨ تئیں، اڄ تئیں، اڄواڄ، اینہہ وقت تئیں، اڄݨ، اڄݨ تئیں ،اڄݨ توݨیں) ،کلھ = (گذرئیل ݙینہہ) ، کلتھوں =(ݙو ݙینہہ پہلوں)، اڑتھوں =(ترے ݙینہہ پہلوں) ، پڑتھوں =(چار ݙینہہ پہلوں)،ٻس (خاتمہ، کافی ، فقط، ٻہوں)،ٻہوں =(ٻہوں شئے، ٻہوں مُد، ٻہوں چنڳاں، ٻہوں کجھ ،ٻہوں سارا، بالکل ، نہایت) ،ترُت = (جلدی ، جھٹ پٹ، یکدم ، ٹھہ پھہ، اینہہ ویلھے، فوراً، ݙوٹوک، تُرکی بہ ترکی) ،سچی =( سچی مچی، سچ پچ ، یقیناً ، پک)،جݙاں= (جئیںوقت، جئیں ویلھے، جݙوں ، جݙاں تݙاں)،جے کݙہیں =(جے کر، مبادا، شاید)،جیویں =(وانگوں، وانگر، وانگیں، ایویں تیوں ، جیویں تاں، سمجھ تاں، گویا) ،جھٹ پٹ =(جلدی ، فوراً) ،جہڑا ، جہڑی، جہڑے ، جہڑیاں =(جو، وانگیں، جنھاں جِنھاں تنِھاں، کیویں ای) ،جتھاں تتھاں =(جہڑی جا تے ، جہڑے پاسے )،مسیں مسیں =(مشکل نال ، اڄاں، فقط ، تھوڑا تھوڑا‘ وِرلے ، وِرلے ، کݙہیں کݙہیں، خدا خدا کرکے)،نت (مسلسل، ہمیشاں ، ڳنڈھئیل ، ہک ٻئے دے اڳوں پچھوں، واری واری ، سدا ،مدام، دائم، ہرہمیش، ساندھوڑاندھ، جاوداں، ہر ویلھے)،اَنت =(آخر کار، اخیر، اوڑک، قصہ کوتاہ، پچھاڑی، انجام کار، انتہاء)،ہݨیں تئیں =  (اینہہ وقت، جلدی، تازہ، ہݨیں ہݨ، ہݨیںلا)،ہرو بھرو =(خواہ مخواہ، فی الفور، بناں سبب، ہݨیں جھئیں، بے وجہ، اڄائی، مفت، خالی خولی) ،ہُݨ= (اینہہ گھڑی، اینہہ ویلھے ، فوراً ، جلدی) ،ہک واری =(ہک دفعہ ، ہک پھیرے ، ہک چکر ، ہک وار، ہک مرتبہ، کݙہیں، کݙہیں وی) ،کیوں =(کہڑے سبب، کہیں کیتے ، کہیں واسطے)۔
-2کجھ صفتاں جہڑیاں جو ظرف دے طور تے استعمال تھیندئین:
اچن چیتی (بے خبری ء ِچ ، اچانک، ناگہاں، اتفاقاً، اچل چیت، اچاچیتی، یکدم ابڑغُت)،اݙو =(نزدیک، قریب، کولھو)،اُݙو=( پریں ، دور)،اونہوں =(انکار دا لوظ، منع کرݨ دا انداز) ، آں ہاں)،اویل سویل =(اڳیں پچھیں، دیر نال یا وقت کنوں اگیں)،تھولا =(تھوڑا ، ذری جتنا، ٻہوں گھٹ)،ݙاڈھا =(زورآور، مضبوط، قابو، پختہ، پوختہ، پکا، سخت، رُکھّا ، جابر، ظالم، تکھا، تیز، ٻہوں زیادہ، وزبر، بے حد، بالکل، اوکھا)،سودھا =(راست باز، صاف دل، کھرا، سچا)،ہُرڑا (چست، چالاک، چوبند)،سوایا =(ودھیک ، کجھ زیادہ) ۔
-3کجھ ایجھئیں صفات جنھیںکنوں وقت یا جاء دے معنی نکلݨ تے جنھیںدے اخیرئِ چ الف ، وائو، اں یا ی ہووے۔ اڳو یا اڳوں، اڳاں، اڳونہاں، اڳونہی، اڳونہے، اڳانہاں، پچھو، پچھوں، پچھاں، پچھانہاں، پچھونہاں، پچھونہی، پچھونہے ، پچھلا، پچھلی ، پچھلے ، پچھلیاں، اڳیرے ، اڳیرا، اڳیری ، اڳیریاں، پرو، پرھاں، پرھوں، پرھیں، پرونہاں، پرونہی، پرونہے، پروبھرا، پروبھری، پروبھرے ، پروبھریاں، اݙو، ایݙو، ایݙے ، اُݙو، اوݙو، اوݙے، اتو، اتوں، اتے ، اتاں، اتلا، اتلے، اتلی ، اتلیاں، ہیٹھو، ہیٹھوں، ہیٹھاں، ہٹھیلا، ہیٹھلی ،ہیٹھلے ، ہیٹھلیاں، وچو، وچوں، وچالے ، وچانگے ، وچاں، وچلا، وچلی ، وچلے ، وچلیاں، اندرو، آندری، اندروں، اندرلا، اندرلی ، اندرلے ، اندرلیاں، ٻہرو، ٻہری ، ٻہروں، ٻہرلا، ٻہرلی،ٻہرلے ، ٻہرلیاں، پروں، پرلا، پرلے ، پرلیاں، پرلی، دلوں، دل نال، دل ء ِچ وغیرہ وغیرہ ۔
صفت
ظرف
چنڳا
مندا
مندئیں
وݙا
وݙئیں
مَٹھا
مٹَھئیں
تِکھا
تِکھئیں
سُتا
سُتئیں
ٻیٹھا
روندا
روندئیں
پوندا
پوندئیں
-5 ضمیری بنیادیں کنوں بݨݨ آلے اسمائے ظرف:
الف۔ضمیر ایہہ:
ظرف مکاں: اتھ، اتھاں ، اتھوں اتھئیِں، اتھاہوں، اتھاہیں، اتھاہو، اتھائیں۔
ظرف زماں: اے تئیں ، اے توݨیں، اتنے وقت تیئں اتنی دیر تئیں، اتنی حد تئیں۔
ظرف تمیز یا ریت: ایں ، اینویں، ایجھئیاں، ایجھئی، ایجھئیں، ایجھی ، ایجھاں، ایجھیں، اینہہ جھئیاں، اینہہ جھئی، اینہہ جھئیں،
ایندی ، ایندے، ایندیاں ، ایندا۔
ظرف مقداری:  ایݙا، ایݙی، ایݙے ، ایݙیاں، اتنا، اتنی ، اتنے ، اتنیاں ،اُتلا، اُتلی ، اُتلے ، اُتلیاںیا اوتلا ،اوتلی ،اوتلے ،اوتلیاں
سمتی ظرف: ایݙو، ایݙے ، ایݙہاں، اݙاہو، اݙاہوں، اݙاہیں، اݙاہاں، اݙہوں، اݙہئیں۔
ب۔ضمیر ’’او‘‘:
ظرف مکاں: اُتھ، اُتھاں، اتھوں، اتھئیں، اتھئوں، اتھاہوں، اتھاہیں، اتھاہو، اتھائیں۔
ظرف زماں: اوتئیں (اتنے وقت تئیں ، اتنی دیر تئیں، اتنی حد تئیں) ، اوتوݨیں۔
اوندے ، اوندیاں۔
سمتی ظرف: اݙو، اݙے ، اݙانہہ ، اݙاہو، اݙاہوں،اُݙانہیں ،اُݙانہاں، اݙہوں، اݙہیں۔
ج۔ضمیر ’’جو‘‘
ظرف مکاں: جتھ، جتھاں، جتھو، جتھوں۔
ظرف زماں: جَݙ، جَݙاں، جݙوں(جتنی دیر تئیں، جتنے وقت تئیںِ، جتنی حد تئیں)
ظرف تمیز یا ریت: جیویں ، جیجھیں،جیجھئیں، جیجھاں، جیجھئیاں، جیجھی، جیجھیاں، جہڑا، جہڑی ، جہڑے ، جہڑیاں، جیندا، جیندی ،
جیندے ، جیندیاں۔
ظرف مقداری: جتنا ، جتنی ،جتنے ، جتنیاں ، جتی، جتیاں، جتے ، جتلا، جتلی ، جتلے ، جتلیاں، جیݙے، جیݙی ، جیݙیاں، جیݙا۔
د۔ضمیر ’’توں‘‘
ظرف مکاں:   تتھاں، تتھوں
ظرف زماں: تݙاں ،تݙہیں، تݙہوں،تݙانہاں، تستائیں، تستوݨیں۔
ظرف تمیز یا ریت: تیویں، تیݙا، تیݙی، تیݙے، تیݙیاں۔
سمتی ظرف: تیݙو، تہاݙو، تیݙوں، تساں ݙوں، تئیں ݙوں۔
ر۔ضمیر ’’کئی‘‘
ظرف مکاں: کتھ، کتھاں، کتھائیِں، کتھاہیں، کتھئوں، کتھاہوں، کتھوں۔
ظرف زماں: کݙاں، کݙوں، کݙیں، کݙانہہ، کݙاہیں، کݙانہاں۔
ظرف تمیز یا ریت: کَیں، کہیں، کینہاں، کینہی، کینہے، کیجھاں ، کیجھی، کیجھے، کیجھئیاں، کیجھئیں، کیجھئیے، کیندا، کیندی ، کیندے ،
کیندیاں، کہڑا، کہڑی، کہڑے ، کہڑیاں۔
ظرف مقداری: کتنا، کتنی ، کتنے ، کتنیاں، کتلا، کتلی ، کتلے ، کتلیاں، کیݙا، کیݙی، کیݙے ، کیݙیاں۔
سمتی ظرف: کݙو، کݙے ، کݙہیں، کیݙو، کیݙے، کنتیں۔
-6کجھ اسم ظرف زماں جنھیں نال ودھیک سابقے یا لاحقے ڳنڈھ کرئیں مرکب اسم زماں بݨائے ون٘ڄ سڳدن۔
الف۔سابقہ جے : جے تئیں، جے توݨیں، جے کݙاہیں، جے کݙہئیں، جے تیکر۔
ب۔سابقہ جݙاں: جݙاں تئیں، جݙاں توݨیں، جݙاں تیکر۔
ج۔سابقہ کے : کے تئیں ، کے توݨیں، کے تیکر۔
د۔سابقہ کݙاں: کݙاں تئیں، کݙاں توݨیں، کݙاں تیکر۔
ر۔سابقہ اے : اے تئیں، اے توݨیں، اے تیکر۔
س۔لاحقہ کِن کنیں‘ کنوں:کلھ کِن، رات کن، اڄ کن، شام کن، فجر کن، کݙاں کن، جݙاں کن، تݙاں کن، کݙوں کن، جݙوں کن، تݙوں کن۔
الف خفی الصوت
وضاحت
’’الف خفی الصوت‘‘ دی مزید وضا حت کیتے اتھاں ہک ٻئی تو جیہہ وی پیش کیتی ویندی ئِ تاں جو ایندے سمجھن ئِ چ مزید اسانی رہوے ۔ پہلے اے ڳا لھ یا د رکھݨ آلی ئِ جو ’’ حر وفِ علت ‘‘ ݙو قسمی ہو ند ن ۔ ہکڑے وݙے حروف علت ( ا، و ، ی ) تے ݙوجھے چھو ٹے حروف علت ( زبر ، زیر ، پیش ) ۔ حروف علت دراصل ا و حروف تہجی ہو ندن جنھیں دی اواز نہا یت ای کمز ور تے مدھم ہو ندی ئِ ۔ جݙاں جو چھو ٹے حروف علت (زبر ، زیر ، پیش ) دی اواز وݙے حر وف علت دی اواز کن وی ادھی ہو ندی ئِ۔ ݙوجھے لو ظیں ء چ زبر دی اواز الف دی اواز دی ادھی ، زیر دی اواز ’’ ی ‘‘ دی اواز دی ادھی تے پیش دی اواز ’’ واؤ ‘‘ دی اواز دی ادھی ہو ندی ئِ ۔ ہک ٻئی اے ڳا لھ وی یا د رکھݨ آلی ئِ ، توڑے جو عربی حروف ِ تہجی ء ِچ ہمزہ ’’ ء ‘‘ کو ں ہک حرف تہجی دا درجہ ݙتا ویندے پر ایندی اواز الف دی اواز دی آدھل دے برابر ہو ندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ زبر دی اواز تے ہمزہ دی اواز تقریباً تقریباً ہکو ں جھئیں ہو ندی ئِ ۔ لہٰذا الف خفی الصوت یعنی ( ئِ ) دی اواز۲ /۱=(الف +ی)دی اواز تے ء ُ دی اواز ۲/۱=(الف +پیش ) دی اواز ۔ ساݙے سرائیکی اہل قلم ’’ ئِ‘‘ کوں ’’اے ‘‘ تے ’’ ء ُ  ‘‘ کو ں ’’ او ‘‘ لکھدن۔ جڈاٖں جو اے دی اواز =الف +ی تے او دی اواز= الف +’’واو‘‘دے برابر ہوندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اے دی اواز =۲(ئِ)، تے او دی اواز=۲ (ء ُ)۔   یا ایں آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو اے تے او دی اواز ئِ ، ء ُ کن ݙوڑی ہوندیئِ۔ٻس اتھاں اے ڳا لھ نشابر تھی کے سامنے آڳئی ئِ جو اے تے او سرائیکی زبا ن دی صوتی ضرورت کو ں پو را نھئیںکریندے بلکہ تحریر دی روانی ئِ چ مزاحم تھیندن ۔ جݙاں جو ئِ تے ء ُ سرائیکی زبان دی صوتی ضرورت دے عین مطا بق ہن بلکہ ئِ تے ء ُ (یعنی الف خفی الصوت) دا استعمال قابل ستائش وی ہے کیوں جو ایندے استعمال نا ل نہ صرف تحریر ئِ چ روانی پیدا تھیندی ئِ بلکہ اوندی خوبصورتی ئِ چ اضا فہ وی تھیندے۔
اسم ظرف
ض۔سابقہ تݙاں: تݙاں تئیں، تݙاں توݨیں، تݙاں تیکر۔
ع۔لاحقہ تئیں: اڄاں تئیں جݙاں تئیں، کݙاں تئیں، تݙاں تئیِں، جݙوں تئیں، کݙوں تئیں، تݙوں تئیں، کلھ تئیں، اڄ تئیں،
شام تئیں، فجر تئیںِ رات تئیں، ݙینہہ تئیں، ݙوپہریں تئیں وغیرہ وغیرہ۔
-7کجھ اسم ظرف مکاں جنھیںنال ودھیک سابقے ڳنڈھ کرئیں اسم ظرف مکاں بݨائے ون٘ڄ سڳدن۔
الف۔سابقہ کتنے یا کے : کتنے تئیں ،کتنے توݨیں، کے تئیں، کے توݨیں۔
ب۔سابقہ کتلے یا کیتلے: کتلے تئیں، کتلے توݨیں، کیتلے تئیں، کیتلے توݨیں۔
ج۔سابقہ اتنے یا اتلے یا ایتلے: اِتنے تئیں، اِتنے توݨیں، اِتلے تئیں، اِتلے توݨیں، ایتلے تئیں، ایتلے توݨیں۔
د۔سابقہ جتنے ، جتلے یا جیتلے: جتنے تئیں، جتنے توݨیں، جتلے تئیں، جتلے توݨیں، جیتلے تئیںِ ، جیتلے توݨیں۔
ر۔سابقہ جِتی: جتی تئیں، جتی توݨیں۔
-8بعض اوقات اسم مفعول یا اسم حالیہ اسم ظرف وانگوں کم آندن جیویں جو :
-1میں ٻیٹھیں رات گذار چھوڑی ئِ۔ -2او کنبدا کنبدا سوڑ ء ِچ ون٘ڄ وڑئیے۔
پہلے جملے ء ِچ ٻیٹھیں اسم مفعول ئِ تے ݙوجھے جملے ء ِچ ’’کنبدا کنبدا‘‘ اسم حالیہ ء ِ۔ جݙاں جو اتھاں اے ظرف دے طور تے استعمال تھین۔
-9کجھ مرکب ترکیباں (لوظ) جہڑیاں جو ظرف دے طور تے استعمال تھیندئین ۔
الف: ݙو ہکو جھئیں اسم یا ہم جنس اسمیں دے مرکبات:
فرھاد فریدی
فرھاد فریدی سرائیکی شاعر ہے۔
اسم ظرف
اوڑاپاڑا، اویل سویل، پل پل، گھڑی گھڑی، ݙینہہ پہ ݙینہہ ، ݙینہہ رات، روز روز، نت نت، دردر، گھرگھر، دھوڑچھاہی، گھرگھاٹ، گھر بار ، تڑپتݨ، ݙیڈھی پردہ، محل ماڑی، خط پتر، اتہ پتہ ، نینواں پتہ، پتہ اݙھا، خبر چار، ٻانہہ ٻیلی ، نوکر چاکر، قصہ کہانی ، قصہ قواصہ، سدھ سنیہا، چلھا پتھاری، داݨہ دھپا، ڈھور ڈنڳر، ہل پھالا، ہل پن٘ڄالی، تھاں تھپا، آتھر ٻورا، ڳاݨاں ٻدھاوغیرہ۔
ب: اسم تے اسم مفعول دا ڳانڈھا:
فرھاد فریدی
جم پل
4 اپریل 2000ء  بستی فقیرے خاں روش آباد رحیم یار خان
اسم ظرف
تتے تاء، چندر ابھردے، سجھ لتھے، پو پھٹے، سجھ ابھرئیے، چندر ݙٹھے، رات ڈھلئیے، تارے لݙئیے، پاپیادے، پرھئیں پھٹے، ݙینہہ لتھے، لوکیں ستے، ٻانہہ بھنے ، مینہہ وٹھے وغیرہ وغیرہ ۔
ج: اسم تے اسم حالیہ دا ڳانڈھا:
بکھ مردئیں، رات ڈھلدئیں، رت روندئیں، نیر وہیندئیں، ڳالھ کریندئیں، مینہہ وسیندئیں، چندر تکیندئیں، راہ بھلیندئیں، روح وندلیندئیں، رنگ وٹیندئیں، ٻانہہ بھنیدئیں، رڳ نپیندئیںِ ڳہݨ اݙھیندئیں، بھیڑی بھڑدئیں، وٹا چیندئیں وغیرہ وغیرہ ۔
فرھاد فریدی
تعلیم
بی ۔ اے
اسم ظرف
د: اسم تے اسم صفت دا ڳانڈھا:
مرزا کاظم علی جوان
مرزا کاظم علی جوان دی پیدائش دے بارے اچ کجھ معلوم نی۔ مرزا کاظم علی جوان جنہاں دا وطن دلی ہئی، دلی دی تباہی دے بعد پھردے پھراندے لکھنؤ آئے۔ لکھنؤ وچ انہاں ݙینہاں شعر و شاعری دے محفلاں گرم ہن۔ بحیثیت شاعر انھاں نے ٻہوں جلدی مقبولیت حاصل کیتی۔ فورٹ ولیم کالج کلکتہ وچ کرنل اسکاٹ دی وساطت نال ملازم تھئے۔ 1801ء وچ فورٹ ولیم کالج وچ اپݨی ملازمت دا آغاز کیتا۔ 3 جولائی 1816ء کوں انہاں دا انتقال تھیا۔
اسم ظرف
ر: اسم تے حرف جار دا ڳانڈھا:
اٹکل نال، رات کوں ، فجر تئیں، سک وچ ، شرم کنوں ، عمر بھر، ݙر کنوں، اکھیں وچوں ، کوٹھے اتے، ہتھیں نال، سیندھ وچ، وَݨ ہیٹھ، ٹالھی اُتے ، ڄنگھ تلے ، کنڈ پچھوں وغیرہ۔
س: اسم تے حالیہ معطوفی دا ڳانڈھا:
مرزا کاظم علی جوان
تصانیف
کاظم علی جوان دی تصانیف مندرجہ ذیل ہن:
اسم ظرف
پیر سنگھوڑئیے، پیر ودھائے ، ہتھ جوڑئیے، ہتھ ٻدھے، متھا ٹیکئیے، اکھیں نوٹیئے، اکھیں بھالئیے، اکھیں ݙٹھے، وال ٻدھے، وال کھولئیے، وال کھنڈئیے، رنگ وٹئیے، رنگ ݙکھئیے، منہ وٹیئے، منہ ݙکھئے، منہ لکئیے، سندھلا ٻدھے، پندھ پئے وغیرہ ۔
ش: اسم مفعول دے ݙو صیغئیں دا ڳانڈھا:
کھادے پیتے ، ردھے پکے ، رڄے پڄے، تھکے ترٹے، دھوتے پوتے، بھنے ترٹے، ڳلئے بھرئیے، سُڄے پُڄے، مارئیے کٹیے، اُݙئیے پُݙئیے، ٻدھے چھٹئے، بھنے بھروڑئیے، لُڳے کھتھے، بکھے تسے وغیرہ وغیرہ ۔
ص: اسم حالیہ ناتمام دے ݙو صیغئیں دا ڳانڈھا:
اٹھدا ٻہندا، روندا پٹیندا، رڑھدا رٻڑدا، آندا ویندا، روندا کھاندا، الیندا ٻلیندا، گھمدا پھردا، کھاندا پیندا ، وسدا رسدا، کھلدا کھیݙدا، سیندا پوندا، رڄدا پڄدا، ݙکدا تھڑکدا، کنبدا کنبدا، سڄدا پڄدا، کھلدا ہسدا، روندا ٻرڑاندا وغیرہ وغیرہ۔
اٹھدئیں بہندئیں، روندئیں پٹیندئیں، رِڑھدئیں رٻڑدئیں، آندئیں ویندئیںِ روندئیں کھاندئیں، کھاندئیں پیندئیں، الیندئیں ٻلیندئیں، گھمدئیں پھر دئیں، وسدئیں رسدئیںِ کھلدئیں کھیݙدئیں، سیندئیں پوندئیں، ݙکدئیں تھڑکدئیں، کھلدئیں ہَسدئیں، وغیرہ وغیرہ ۔
ط: ݙو صفتیں دا ڳانڈھا:
اولاّ سولاّ، اوتر نکتھر، سدھا پٹھا، سُکا سڑیا، چنڳاں بھلا، پرنیا پتریا، موٹا ݙنڈا، سن٘ڄاں سکھݨاں، رڄیا کڄیا، اوکھا سوکھا، رکھا سکھا، ٻدھا چھٹا، تھولا تھولا، تکھا تکھا، ہولا ہولا، وݙاوݙا، سکی ترنبھ، نکا وݙا، سوہݨاں سوڈھا، ماریا کُٹیا، کملا رملا، للا بھولا، لُڳا کھتھا، کاݨاںکھُنݙا، ݙٻا کھڑٻا، نیک پاک ، چور چکار، چور ڄار، کچا پکا، سدھ سولا وغیرہ وغیرہ ۔
ظ: فعل امر تے حالیہ معطوفی دا ڳانڈھا:
سوچ سمجھ کے /کرئیں، ݙیکھ بھال کے/کرئیں، مارکٹ کے ، بݨا جوڑ کے ، اݙ اݙ کے ، بھڄ بھڄ کے ، سݨ سݨ کے ، مار مار کے ، بھن بھروڑ کے ، لک چھپ کے ، گھٹ وٹ کے ، بھڄ درک کے ، سݨ سمجھ کے ، سڑ بھڄ کے ، سک سڑ کے وغیرہ وغیرہ۔
ع: ݙو زمانی ظرفیں دا ڳانڈھا:
اڄ کلھ ، کلھ کلتھوں ، جݙاں کݙاں ، نت ݙہاڑی ، راتیں ݙینہیں ، کݙہیں کݙہیں، ہݨیں ہݨیں ، اڑتھوں پڑتھوں، سنجھ صباحیں، روز ݙہاڑی ، سویلے کویلے ، رات ݙوپہریں، جݙاں تݙاں ، کݙانہہ کݙانہہ، نت نت ، روز روز۔
غ: ݙو مکانی ظرفیں دا ڳانڈھا:
اِتھاں اُتھاں ، اِتھوں اُتھوں ، جتھوں کتھوں ، جتھاں کتھاں ، اتھاہیں کتھا ہیں ، جنتے کنتے ، کتھئں کتھئں، ٹھوبھے ٹبھݨیں، کھوہ کھاݙے ، بند بندوڑے، رہیں پندھیں و غیرہ ۔
ف: تمیزی یا ریتی ظرفیں دا ڳانڈھا :
ایویں اونئیں ، جیویں تیویں ، جہڑئیں تہڑئیں،جیجھئیں،تیجھئیں، ایجھئیں اوجھئیں وغیرہ وغیرہ ۔
ک: ݙو مقداری ظرفیں دا ڳانڈھا:
ایݙا اوݙا، جتنے کتنے ، جیݙئیں کیݙئیں، وݙئیں چھوٹئیں، ایݙئیں اوݙئیں، کتنئیں کتنئیں، اتنئیں اتنئیں ، جتنئیں جتئیں، ایݙہئیں ایݙہئیں، وݙئیں وݙئیں وغیرہ ۔
گ: ݙو سمتی ظرفیں دا ڳانڈھا:
ل: کجھ فارسی زبان دے اسم ظرف:
آہستہ آہستہ، ٻس، جلد، شاید ، مفت ، ہرگز، ہمیشہ ، بار بار، برابر، بے شک ، درحقیقت، دم بدم ، سراسر، صبح شام ، ناحق ، ہردم ، ہر روز، ہرسال، ہر وقت، ہر گھڑی ، ہر پل، یکدم وغیرہ وغیرہ ۔
م: کجھ عربی لوظ یا ترکیباں:
اکثر ، بعید، تمام ، حاضر ، ضرور، ظاہر، غائب ، فقط ، قریب، محال، مسلسل، مقابل، ممکن ، واجب، بالکل، عنقریب، فی الحال، فی الحقیقت، اتفاقاً، دائماً ، غالباً، فوراً، لازماً، مثلاً، یقیناً وغیرہ وغیرہ ۔
-10اسم ظرف دیاں قسماں: اسم ظرف دیاں اٹھ قسماں ہن۔ جہڑیاں جو اے ہن۔
-1ظرف مکاں -2ظرف زماں -3ظرف تمیز یا ریت     -4ظرف مقداری
-5ظرف سمتی -6ظرف سببی -7ظرف اقراری یا ایجابی      -8ظرف انکاری
-1اسم ظرف مکاں :اوہو اسم ظرف جئیں وچوں کہیں جاء ، مقام یا طرف (سمت) دے معنی نکلݨ اونہہ اسم ظرف کوں اسم ظرف مکاں آکھیا ویندے ۔ مثال دے طور تے گھر، پہاڑ، جھر ، جھنگی ، مسیت، ٹٻہ ، جھوک ، وساخ، پڑ، اتھاں، اُتھاں، ایݙو، اݙو، چودھاروں، لمیو، ابھیوِ، جتھاں ، کتھاں وغیرہ وغیرہ ۔
-2اسم ظرف زماں :او ظرف جئیں ئِ چ کہیں وقت یا زمانے دی سُدھ پووے ۔ اسم ظرف زماں اکھیندے ۔ مثال دے طور تے رات ، ݙینہہ ، شام، فجر، دھمیں، چھمانہی، سال ، مہینہ، جݙاں ، کݙاں ، تݙاں، ہݨیں، کلھ، کلتھوں، چندر ابھردے ،سجھ لتھے ، پچھلے پہر، چٹا ݙینہہ، کالی رات وغیرہ وغیرہ ۔
-3اسم ظرف تمیز یا ریت: اسم ظرف تمیز او اسم ئِ جہڑا جو کہیں فعل، کہیں صفت یا کہیں امر دے واقع تھیوݨ دا طور طریقہ بیا ن کرے یا انھیںدی کیفیت دی وضاحت کرے ۔ ظرف تمیز دے آوݨ نال افعال یا صفات دے معنی ئِ چ تھوڑی ٻہوں کمی بیشی ضرور واقع تھی ویندی ئِ۔ کجھ تمیزی لوظ ایجھئیں ہن جہڑے جو ضمائر کنوں بݨدن تے کجھ اسماء کنوں وی بݨدن۔ مثال دے طور تے اینویں ، ایجھاں ، اوجھاں ،جہڑا، کہوئیں، مسئیں، جیجھاں ، اکثر، البتہ ، الغرض ، محال ،کیجھاں ، کیجھئیاں، کیجھی، جھیجھی، کیویں، کیجھے ، کیجھئیے، کہیں ، کینہاں ، کینہی ، کینہے وغیرہ وغیرہ ۔
-4اسم ظرف مقداری :او اسم جئیں وچوں وسعت (فراخی) قدر، مقدار یا انداز دے معنی نکلݨ اوکوں اسم ظرف مقداری آکھیا ویندے ۔ مثال دے طور تے بالکل ، بے حد، بے شمار، بے انداز ،ٻہوں ، تھولا،ڈھیر، سارا، سب ،باقی ، تل جتنا، ذری جتنا، گپل، ٹوٹا، بھورا، سوایا ، گھٹ، کجھ، ودھیک، اتنا، جتنا، کتنا، ایتلا، جیتلا، کیتلا، ایݙا، اوݙا، جیݙا، کیݙا، ذرہ بھورا، عام تام وغیرہ وغیرہ ۔
-5اسم ظرف سمتی:ایجھئیں لوظ جہڑے جو کہیں سمت کوں ظاہر کرݨ اسم ظرف سمتی اکھیندن ۔ مثال دے طور تے ایݙے ، اوݙے ، اݙاہوں ، اݙاہیں جیݙے کیݙے ، کے تئیں ، کݙو، کیݙو، کیݙے ، اتے ، تلے ، لمیو، ابھیو، ݙنبھاروں، ݙلھاہوں، اندرو،ٻہرو، وچ، اِنتے ، جنتے ، کنتے ، اُنتے ، اِنوں ، اُنوں ، جنوں ، کنوں ، اِنوں اُنوِں ، جنوں کنوں، ایݙوں اوݙوں، جیݙوں کیݙوں، اِن، اُن، جن، کن، جنوں، کنوں وغیرہ وغیرہ۔
-6اسم ظرف سببی :او لوظ جہڑے جو کہیں سبب دے طور تے ورتئیے ون٘ڄݨ یا جنھیں کنوںکہیں ’’سبب‘‘ وجہ یا علت دے معنی نکلݨ اسم ظرف سببی اکھیندن۔ جیویں جو : اینہہ کیتے ، اینہہ واسطے ، تہیں ، تہوں ،تہوں تاں، اینہہ پاروں، اینہہ خاطر، اینہہ لئیوں ، اینویں ، ایں طرحاں، ایندی کار، چنانچہ ،تاں جو ، متاں ، کیوں جو، ایندے کارݨ ، اینہہ وانگوں، اونہہ وانگوں، اینہہ سانگھے  وغیرہ وغیرہ ۔
-7اسم ظرف اقراری یا ایجابی : ایجھاں ظرف جہڑا جو اثبات ، ایجاب یا اقرار دے معنی ݙیوے اسم ظرف اقراری یا ایجابی اکھیندے ۔ مثال دے طور تے ہا، جی ہا، اچھا، چنڳاں، جی ، ہوں ، اچھا جی، یقیناً، بالکل ، بے شک ، بلاشبہ ، اصلوں، البتہ ، بجا، ٹھیک، درست، صحیح، واقعی ، ہکو جھئیاں، ٹھیک ئِ، سچی مچی، ضرور، کہیں وی صورت ئِ چ جیویں ، جیجھاں، شالا وغیرہ وغیرہ ۔
-8اسم ظرف انکاری : ایجھاں اسم ظرف جہڑا جو نفی یا انکار دے معنی ݙیوے اسم ظرف انکاری اکھیندے ۔ مثال دے طور تے ۔ نہ ، نئیں نھئیں ، آنہاں، اونہوں، نئیں نئیں، شاید، غالباً، ہرگز، بن، کوء ، کوئیناں ، کائیناں، کائینی ، کوی نئیں ، کجھ نئیں، کجھ وی نئیں، توڑے جو نئیں ، بالکل نہ ، کہوئیں نہ وغیرہ ۔
-9سرائیکی سابقیں نال بݨݨ آلے اسم ظرف مکاں:
آڑہ / آڑی:آڑہ اکبر شاہ، آڑی احمد خان ۔
بنڈہ:بنڈہ اسحاق ، بنڈہ سرگانہ، بنڈہ بلوچاں۔
ٻیٹ: ٻیٹ بختیاری ،ٻیٹ بھتڑ، ٻیٹ جھلݨ، ٻیٹ ہیر، ٻیٹ دبلی ، ٻیٹ گُجی، ٻیٹ وساوا، ٻیٹ ہزاری ، ٻیٹ کچھیلا، ٻیٹ مور جھنگی ،
ٻیٹ فتح خان، ٻیٹ تھوری، ٻیٹ سکھاݨی ، ٻیٹ بھیݙاں آلی ۔
ترنڈہ :ترنڈہ محمد پناہ، ترنڈہ سوائے خان، ترنڈہ میر خان، ترنڈہ کورکیج۔
ٹٻہ: ٹٻہ امام ، ٹٻہ شاہ حبیب، ٹٻہ سلطان پور، ٹٻہ مسعود پور، ٹٻہ روڈہ، ٹٻہ عالمگیر، ٹٻہ مہربان شاہ، ٹٻہ بدر شیر، ٹٻہ موچیاں ، ٹٻہ امام شاہ
ٹٻی : ٹٻی قیصرانی، ٹٻی ہزاری ، ٹٻی عزت، ٹٻی جھلݨ، ٹٻی سہاڳݨ، ٹٻی ہوت مہر، ٹٻی داتا، ٹٻی سیداں ،ٹٻی  لوہاراں۔
ٹھُل: ٹھل نو، ٹھل حمزہ، ٹھل دریا، ٹھل ہیر، ٹھل حسن، ٹھل ہیرو، ٹھل نجیب۔
ٹھیڑھ: ٹھڑھ دلورائے ، ٹھیڑھ پوستی، ٹھیڑھ ضبطی۔
تل :تل ابیب، تل کوٹ، متی تل ۔
جھوک : جھوک اترا، جھوک چھتری ، جھوک گلاب شاہ، جھوک حسن خان، جھوک وینس، جھوک دائو، جھوک نائچ، جھوک سانول،
جھوک لشاری ، جھوک مٹھے آلی ، جھوک دلے والی ، جھوک بودو۔
چک: چک جھمرہ، چک حیدر آباد، چک شہزاد، چک لوہاراں، چک نورنگ، چک عباس، چک ڈبہ، چک لالہ۔
دائرہ: دائرہ دین پناہ ، دائرہ ودھو۔
رکھ: رکھ فتح خان، رکھ خیرے آلا، رکھ شیرݨ آلا، رکھ مور جھنگی۔
چوٹی:چوٹی زیریں ، چوٹی بالا۔
دڑہ / دڑی:  دڑہ باقر پور، دڑی عظیم خان، دڑی سانگی ، دڑی مہتماں، دڑی مہراں۔
دیرہ:دیرہ غازیخان، دیرہ اسماعیل خان، دیرہ فتح خان ، دیرہ نواب صاحب، دیرہ بکھا، دیرہ دون۔
کڑی: کڑی احمد خان، کڑی افغانان، کڑی شموزئی ، کڑی جمنداں۔
خلیفہ ، کوٹ چھٹہ ، کوٹ مراد۔‘کوٹ قطب۔
کوٹلہ : کوٹلہ حاجی شاہ، کوٹلہ نارنگ سارنگ، کوٹلہ تولے خان، کوٹلہ موسیٰ خان، کوٹلہ خیرے خان، کوٹلہ پٹھان ، کوٹلہ نواب،
کوٹلہ نصیر، کوٹلہ عیسن۔
کوٹلی : کوٹلی مراد، کوٹلی کوہاراں، کوٹلی نجابت۔
ڳڑھ: ڳڑھ مہاراجہ۔تاج ڳڑھ۔
ڳڑھی:ڳڑھی اختیار خان ، ڳڑھی شاہو، ڳڑھی خیرو،ڳڑھی حبیب اللہ ۔
روجھاݨ : روجھاݨ جمالی ، روجھاݨ مزاری ۔
ماڑی: ماڑی اللہ وسایا، ماڑی انڈس،ماڑی اللہ بچایا۔
فرھاد فریدی
آغاز شاعری
اپریل 2015ء