cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیر و سیاحت دے مقامات
ریاستہائے متحدہ امریکہ
ایں حصے وچ امریکہ دے سیاحتی مقامات دا ذکر اے.
١. آلگر آبشار
آلگر آبشار(Alger Falls) ہک آبشار تے انتہائی خوبصورت سیاحتی مقام ہے جیہڑا مشی گن، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ واقع ہے اس دے مقام وہوک دی مجموعی بلندی پندرہ فٹ ہے۔ thumb|آلگر آبشار
٢. آلبیون، روڈ آئلینڈ
آلبیون، روڈ آئلینڈ (انگریزی Albion, Rhode Island) ریاستہائے متحدہ امریکا دا ہک علاقہ (village in the United States) اے جیہڑا روڈ آئلینڈ وچ واقع ہے۔ thumb|البیون
٣. آگات آبشار
آگات آبشار، انگریزی Agate Falls، ہک آبشار ہے جیہڑی مشی گن، ریاستہائے متحدہ امریکا وچ واقع ہے اس دے مقام وہوک دی مجموعی بلندی ٣٩ فٹ ہے۔ thumb|Agate Falls اگات آبشار
١. آنسو جھیل
آنسو جھیل وادی کاغان وچ جھیل سیف الملوک دے قریب واقع ہک چھوٹی جھیل ہے، جیہڑی ضلع مانسہرہ، خیبر پختونخوا، پاکستان وچ ملکہ پربت دے کول واقع ہے۔ ایہ کوہ ہمالیہ وچ واقع ہے۔ لگ بھگ سولہ ہزار فٹ توں زائد بلندی تے واقع ایں جھیل کوں پاݨی دے قطرے جیہی شکل دی وجہ توں آنسو جھیل دا ناں ݙتا گیا تے ایہ دنیا دی خوبصورت ترین جھیلاں وچوں ہک منی ویندی ہے۔
٢. آبِ گُم
آب گم فارسی زبان دا لفظ ہے جس دا مطلب ہے پاݨی گم تھی گیا۔ اس علاقے دا ناں اس واسطے آب گم ہے کہ اتھاں دریائے بولان دا پاݨی زیر زمین بجریاں وچ گم تھی ویندا ہے۔ اس واسطے اس مقام کوں آبِ گم دا ناں ݙتا گیا ہے۔
١.ایب گریٹ آبشار
آب گریٹ آبشار (انگریزی: Abe Great Falls) ہک آبشار ہے جیہڑی صوبہ شیزوکا، جاپان وچ واقع ہے اس دے مقام وہوک دی مجموعی بلندی 80 میٹر ہے۔ اس آبشار دی اوسط چوڑائی 4 میٹر ہے۔ thumb|ایب گریٹ
١. آیوگرے بیز آبشار
آیوگرے بیز آبشار. ہک آبشار ہے جیہڑی ناردرن کیپ، جنوبی افریقا وچ واقع ہے اس دے مقام واہوک دی مجموعی بلندی 183 فٹ ہے۔ اس آبشار دی اوسط چوڑائی 80 فٹ ہے۔
١. آنیونیوا آبشار
آنیونیوا آبشار (انگریزی Aniwaniwa Falls) ہک مشہور آبشار ہے جیہڑی نیوزی لینڈ وچ واقع ہے اس دے مقام وہوک دی مجموعی بلندی 7 میٹر ہے۔ thumb|آنیونیوا آبشار
ابو الفتح محمد شیبانی خان
ابو الفتح محمد شیبانی خان سولہویں صدی وچ وسط ایشیاء وچ قائم ازبکاں دی سلطنت سلسلہ شیبانیان دا سب توں وݙا بادشاہ ہئی جیہڑا ابو الخیر خان دے ݙوجھے پتر شاہ بداغ خان دا پتر ہئی۔ ازبک قبائل ابو الخیر خان دے انتقال دے بعد دریائے سیحون دی زیریں وادی وچ منتقل تھی گئے ہن تے اتھوں اوہ کݙہیں مشرقی ترکستان دے منگول حکمراناں تے تیموریاں دے حلیف دی حیثيت نال تے کݙہیں انہاں دے خلاف لشکر وچ حصہ گھندے رہندے۔
دورِ حکومت
1468ء وچ منگول حکمران محمود خان ابن یونس خان نے محمد شیبانی کوں اس دی خدمت دے صلے وچ دریائے سیحون دے کنارے شہر ترکستان دی حکومت ݙے ݙتی۔ شیبانی خان 1494ء ماوراء النہر وچ داخل تھیا تے پنج چھی سال دے عرصے وچ پورے ماوراء النہر تے قبضہ کر گھدا۔ بخارا تے سمرقند دے درمیان سر پل دی جنگ وچ بابر کوں شکست ݙے کے 1500ء وچ سمرقند تے وی قبضہ کر گھدا تے ترکستان وچ تیموریاں دی حکومت دا خاتمہ کر ݙتا۔ 1505ء وچ اس خوارزم فتح کرݨ دے بعد دریائے جیحون کوں پار کیتا تے مرو دے قریب حسین بائیقرا دے پتر بدیع الزماں تے ݙوجھے تیموری شہزادیاں دے متحدہ لشکر کوں شکست ݙتی تے 24 مئی 1507ء کوں ہرات وچ داخل تھی کے تیموری اقتدار دا خاتمہ کر ݙتا۔ جݙݨ اوہ تاریخ دے منظر تے پہلی واری ظاہر تھیا تاں لفظ ازبک جاہل تے وحشی دے ہم معنی ہئی لیکن ایہ تعریف شیبانی تے صادق نی آندی۔ اوہ اونویں ہی شائستہ تے مہذب ہئی جیویں تیموری گھراݨے دے ݙوجھے شہزادے"۔
صفویاں نال جنگ تے شیبانی دی موت
1508ء وچ شیبانی نے صوبہ جرجان تے وی قبضہ کر گھدا۔ ہݨ اوہ ہک وسیع و عریض سلطنت دا مالک ہئی جیہڑی جھیل ارال توں بلخ تے ہرات تک تے فرغانہ توں جرجان تک پھیلی ہوئی ہئی۔ ایہ اوہ زمانہ ہئی جݙݨ ایران وچ شاہ اسماعیل صفوی ہک طاقتور حکومت قائم کر چکا ہئی تے سنیاں کوں زبردستی شیعہ بݨیندا پیا ہئی۔ اس دے اس تعصب تے کٹر پن نے عثمانی ترکاں تے ازبکاں وچ بھاہ لا ݙتی ہئی کیونکہ اوہ کٹر سنی ہن۔ ازبکاں دا رد عمل خاص طور تے ویسا ہی متعصبانہ ہئی جینجھا صفوی حکمران دا ہئی تے اوہ کسی صورت صفویاں نال تصفیہ کیتے تیار نہ ہن۔ چنانچہ جݙݨ ازبکاں نے ایران دی طرف پیش قدمی کیتی تاں شاہ اسماعیل نال ٹکراؤ تھی گیا۔ مرغاب دے کول 1510ء کوں ازبکاں تے صفویاں وچ ہک خونریز جنگ تھئی۔ ازبک بے جگری نال لڑے لیکن انہاں کوں شکست تھی گئی تے شیبانی خان مارا گیا۔ شاہ اسماعیل دی نفرت دا ایہ عالم ہئی کہ اس  شیبانی دی کھوپڑی لہا گھدی تے اس تے سونا چڑھا گھدا تے اس کوں پیالے دی جگہ استعمال کریندا ہئی۔
تحصیل میانوالی
تحصیل میانوالی ضلع میانوالی، پنجاب، پاکستان دیاں ترئے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام میانوالی ہے۔ ایندے وچ 2 میونسپل کارپوریشناں، میانوالی شہر، داود خیل تے 27 یونین کونسلاں ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے۔
کرناٹک دے نواب
thumb|Flag of the principality of Carnatic کرناٹک دا نوابی نشان کرناٹک (آرکاٹ) دے نواباں نے جنوبی بھارت دے مشرقی حصے تے 1690ء توں 1801ء تک حکومت کیتی۔ ابتدا وچ انہاں نے آرکاٹ، ویلور شہر کوں اپݨا دار الحکومت بݨایا ہئی۔ انہاں دا عرصۂ اقتدار تامل ناڈو دی تاریخ وچ ہک اہم دور ہے، جس وچ مغلیہ سلطنت دا شیرازہ بکھردا چلا گیا تے متحدہ ہندوستان وچ طوائف الملوکی دا دور دورہ ہئی۔ اس پرآشوب دور وچ انگریز نت نویں پالیسیاں تے سازشاں نال ملک دے چپے چپے تے قابض تھیندے ویندے ہن تے تمام ملک ہمالیہ توں گھن کے راس کماری تک قتل، غارتگری تے لٹ مار دی جولان گاہ بݨا ہویا ہئی۔ thumb|کرناٹک دے نواب محمد علی خان والاجاہ ماضی دا کرناٹِک موجودہ تامل ناڈو تے آندھرا پردیش دے نال واقع ہئی، شمال وچ دریائے کرشنا توں جنوب دے کولیدم دریا تک وسیع تے مغرب وچ کڈپہ، سیلم تے ڈنڈیگل ہن، جیہڑے بعد وچ سلطنت خداداد میسور دا حصہ بݨے۔
عام طور تے مشرقی گھاٹ تے ساحل کورامانڈل تے مغربی گھاٹ دے درمیان وچ جنوبی بھارت دے علاقے کوں کرناٹک دا ناں ݙتا ویندا ہئی۔ کرناٹک، پالگھاٹ توں بیدر تے شمال وچ آندھرا پردیش دے گنٹور ضلع توں جنوب وچ راس کنیاکماری تک وی کہیں حد تک آکھا ویندا ریہا ہے۔
تاریخ
کرناٹک دے نواباں دا سلسلہ نسب خلیفہ دوم حضرت عمر بن خطاب نال ونج ملدا ہے۔ نوابی سلسلے دی شروعات پہلے نواب ذوالفقار علی خان توں شروع تھیندی ہے جنہاں کوں 1692ء وچ مغلیہ شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے مقرر کیتا ہئی۔ کرناٹک نوابی یا حکمرانی دے بانی ذو الفقار علی خان ہن۔ اس توں قبل ایہ حکمرانی مراٹھا سلطنت دے ماتحت ہئی جیہڑی راجارام چھترپتی دی حکمرانی وچ ہئی۔
سلیم احسن
پروفیر سلیم احسن میان٘والی دے رہوݨ آلے شاعر ہن۔ آپ اردو تے سرائیکی  ݙون٘ہاں زباناں وچ شاعری کریندے ہن۔ غزل تے نظم دی اصناف وچ جیندی جاگدی ساہ گھندی شاعری انہاں دی سُن٘ڄاݨ ہے۔ سلیم احسن نویں نسل  دے  انہاں شاعراں وچوں ہن۔ جنھاں دی شاعری وچ آپݨے چودھاروںکھنڈی وسیبی رہتل ڈا شعور ٻہوں ودھ ہے۔
ایوارڈ
سلیم احسن کوں انھاں دی کتاب جکھڑ جھولے تے اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں خواجہفرید ایوارڈ وی مل چکے،
شاعری
سلیم احسن دی شاعری آپݨے وسب نال گنڈھی ہوئی ہے۔ او آپݨی شاعری دا مواد وسیب توں گھندے، تھل دے شاعر سلیم احسن غزل دے تجربے دے بعد آپݨی کتاب "چیتے چنتے" وچ آزاد نظم کوں اظہار دا ذریعہ بݨائے جیندے وچ تھل دیاں اݨ کھُٹ تصویراں فطرت دے حسن دے حوالے نال نظر آندیاں ہن۔ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
بیماریاں دا فطری تے سوکھا علاج
ڈاکٹر آصف محمود جاہ ـ ستارہ امتیاز
صحت زندگی ہے بیماری دی صورت ءچ چنگی صحت کیتے ادویات دا صحیح تے بے جا استعمال بہوں ضروری ہے  ایلوپیتھک دوائیاں دے بے جا تے غیر ضروری استعمال دے نال انہاں دوائیاں دے مضر اثرات دی وجہ نال صحت کوں ناقابل تلافی نقصان پھج سکدا ہے  ایندے نال نال ہوش اُݙاوݨ والی مہنگائی دے ایں دور ءچ آسمان نال گالھیں کریندی دوائیاں کوں گھنݨ ہر کہیں دے وس دی گالھ کینی، دوائیاں دی قیمت ءچ ہر ݙینھ اضافہ تھیندا پیا ہے  ایں وجہہ کر تے گھریلو ٹوٹکیاں دی اہمیت تے افادیت ودھ گئی ہے  ایں وجہہ نال بیماریاں تے قابو پاوݨ کیتے قدرتی طریقہ علاج دی اہمیت تے مقبولیت روز افزاں ہے  مغربی ممالک ءچ ایں تے نت نویں تحقیق جاری ھن چونکہ قدرتی طریقہ علاج ءچ کہیں قسم دے مضر اثرات دا کوئی خطرہ کینی ایں کیتے ایں نال صحت کوں نقصان پھجھݨ دا کوئی اندیشہ نی ہوندا حالیہ سالاں ءچ امریکا ، جاپان ، چین تے انڈیا ءچ ہربل دوایاں مختلف پھلاں تے جڑی بوٹیاں نال بݨی ہوندی ہے  ادویات دی انڈسٹری سب توں زیادہ ترقی کریندی پئی ہے  ہر سال انہاں دویاں تے کروڑاں ڈالراں دا کم کار تھیندے اللہ نے مختلف قسم دی سبزیاں پھلاں اناج وغیرء ءچ انمول طاق رکھی ہے  شہد ، لہسن ، گھیا (لوکی) زیتون دا تیل ، میتھی ، کلونجی کالی مرچ ، اسپغول دا چھلکا ، انجیر ، تربوز ، خربوزہ ، ناشپاتی ، آڑو تازی پاݨیں ، آلو بخاری ، نمک ، گڑ، ݙھی ، ستو ، جو ، گاجر ، دھنیا ، پودینہ ، مولی ، پیاز ، گھیکوار ، کچی لسی وغیری حقیقتان من سلوی توں ودھ تے نعیمتاں ھن انہاں دے مناسب استعمال نال مختلف بیماریاں انہاں دی علامات تے پیچیدگیاں تے قابو پایا ون٘ڄ سکدا ہے
درج ذیل ءچ مختلف سبزیاں پھلاں وغیرہ دے مختلف طریقیاں دے استعمال تے مشتمل ١٠٠ آزمودہ نسخے بیان کیتے ویندے پئے ھن ایلوپیتھک ڈاکٹر ھوون دے باوجود میکوں اے آکھݨ ءچ کوئی تامل کینی کہ قدرتی طریقہ علاج بہوں اعلی ہے کیونکہ ایندے ءچ کہیں قسم دے مضر اثرات تے دوائیاں دے غلط سلط تھیووݨ دا کوئی امکان نی ہوندا، ایں گالھ دا تجربہ تے مشاہرہ کیتا گئیا کہ کہیں ویلے جئیں ویلے ایلو پیتھک دوائیاں کجھ نہ کر سکن تاں قدرتی طریقہ علاج جادوئی اثر کر ݙیکھیندے سینکڑاں مریضاں نے انہاں نسخیاں تے عمل کر تے فائدہ چاتا ہے
اے سبھ آزمودہ نسخے ھن انہاں کیتےطب دی مشہور کتاباں توں استفادہ تے برزگاں توں مشورہ گھیدا گئیا ۔ علاج ازیں مختلف حالات ءچ بیماریاں نال نمٹن ءچ انہاں کوں کامیابی دے ساتھ آزمایا وی گیا اے نسخے استعمال کرݨ دے نال نال بیماری دی مکمل تشخیص تے علاج کیتے اپݨین ڈاکٹر نال ضرور مشورہ کرن جبکہ دوائیاں دے غیر ضرور استعمال توں پرھیز کرن
١۔ گھیکوار دا گودا سویرے شام منہ تے ملݨ نال داغ دھبے دور تھئی ویندن
٢ـ پیشاب دی جلن دور کرݨ کیتے پاݨیں دا زیادہ استعمال کرو
٤ـ پیراں ءچ سیک نکلدا ہووے تاں سویرے شام گھیکوار دے گودے دی مالش کرو
٥ـ دل دی تیز دھڑکن تے پیٹ ءچ گیس کوں روکݨ کیتے سونف تے خشک دھنیا ھک ھک چھٹاک صاف کر تے پیھ گھینو ، ݙیڈھ چھٹانک شکر ملاو ، سویرے شام ھک ھک چمچ گھنیو۔
٦ـ اپݨیاں آکھیاں دی دید ودھاوݨ کیتے ست بادام پیھ تے آدھ چمچ سونف مصری دے نال روزانہ گھینو۔
٨ـ بالاں ءچ پیٹ دے کیڑیاں توں نجات کیتے کمیلہ دا ٣ گرام سفوف سویرے شام ݙیو ۔
٩ـ پھٹے ہووے پیرا تے جلن دے علاج کیتے ھک تولہ کچا سہاگا ھک تولہ پھتکری ھک تولہ گندھک گھن تے پیس گھینو تے ایندے ءچ پیٹرلیم جیلی ملا تے رات کوں سمدے ویلے پیرا تے لاو کجھ ݙینھاں ءچ افاقہ ملسی
١٠ـ موٹاپا گھٹ کرݨ کیتے پیسی ہوئی کلونجی دا آدھا چمچ ھک کپ پاݨی ءچ ابال تے سویرے نہار منہ تے شام کوں گھینو، ھک گلاس پاݨیں ءچ کلونجی تیل دے چار پنجھ قطرے تے ھک لیموں دا رس پا تے سویرے شام متواتر ھک مہینے گھنݨ نال وی موٹاپے تے قابو پاتا ون٘ڄ سکدے۔
١١۔ زکام دے خاتمے کیتے تھوڑی جئی چینی دھکدے ہوئے کوئلیاں تے سٹھ تے ایندا دھواں سنگھݨ نال نزلہ ختم تھئی ویندے۔
١٢ـ ساوے دھاݨیں دا پاݨیں کݙھ تے سونگھݨ نال چھیک آوݨ تے کنٹرول کیتا ون٘ڄ سکدے۔
١٣ـ نکسیر دا خون بند کرݨ کیتے ساوے دھاݨیں دا پاݨیں کڈھ تے سونگھو شفاء ملسی
١٤ـ ناک دی بدبو دور کرݨ کیتے چٹکی بھر پھٹکڑی تھوڑے پاݨیں ءچ حل کر تے نک ءچ پاو ۔
١٥ـ چھوٹے بالاں دے پیشاب دی جلن دور کرݨ کیتے پاݨیں ءچ وسل پیھ تے ٦٠ گرام چینی ملا تے سویرے شام ݙو توں تریھ چمچے پلاو
١٦۔ بدہضمی تے الٹیاں روکݨ کیتے ٣٠ گرام پیاز ، پودینہ دے تھوڑے پتے ست کالی مرچاں چنگی ططرح ملا تے ݙیو
١٧۔ سویرے شام سلاد دے طور تے پیاز دا استعمال بدہضمی رکیندا ہے تے قوت باہ ودھیندا ہے
١٨۔ بھوک ودھݨ کیتے پھلاں دے سر دے ءچ پیاز تے ادرک کٹ تے ، پودینے دے پتے ، لہسن دے دو اچار دے ٹکڑے تے تھوڑی جئی کشمش ملا تے کھاوݨ نال بطور سلاد استعمال کرو
١٩۔ سر دے زخماں تے خارش دور کرݨ کیتے نیم دیاں نمولیاں پیھ تے پاݨیں ءچ ملا تے گھاٹا لیپ بݨاں تے رات کوں والیاں ءچ چنگی طرح لاو۔
٢١۔ کھنگ (کھانسی) روکݨ کیتے سویرے ، ݙوپہر ، شام ملٹھی منہ ءچ رکھ تے چوسو تے ایندا جوس نڳل ونڄو۔
٢٢۔ آکھیاں دی جلن دور کرݨ کیتے ٹھڈے پاݨیں دے چھنڈے مارو تے برف نال ٹکور کرو
٢٣۔ زخمی دی سوج دور کرݨ کیتے زخم تے وسل ساڑ تے ایندے ءچ ھلدی ملا تے لیپ بݨاں تے لاو۔
٢٤۔ دائمی قبض روکݨ کیتے سویرے شام زیتون دا تیل استعمال کرو۔
٢٥۔ پیٹ دے جملہ امراض روکݨ کیتے اسپغول دا چھلکا بلاناغہ استعمال کرو،
٢٦۔ ھچکی روکݨ کیتے دیسی گھی ءچ سوجی دا حلوہ بݨاں تے کھاو، منہ ءچ برف دی ݙلی رکھو یا آہستہ آہستہ گنڈھیریاں چوسو۔،
٢٧۔ بالاں ءچ بخار زیادہ تھئی ون٘ڄے تاں فوران دھوا ݙیو یا ٹھڈے پارݨیں دیاں پٹیاں کرو۔
٢٨۔ دست تے الٹیاں روکݨ کیتے سونف ، پودینہ دھنیا دا قہوہ بݨاں تے پلاو،
٢٩۔ پیراں کوں نرم و ملائم کرݨ کیتے سمݨ توں ݙھا منٹ پہلے تازہ پاݨیں ءچ پُسا ݙیو ، پاݨیں ءچ تھوڑے قطرہ روغن زیتون تے تھوڑا جیاء لوݨ ملاو ، خشک ک رتے پیٹرولیم جیلی یا سرسوں دا تیل لاو۔
٣٠۔ کولیسٹرول گھٹ کرݨ کیتے ھک چمچ آملہ پاوڈر تے مصری پاوڈر ملا تے روزانہ سویرے نہار منہ ھک گلاس پاݨیں دے نال گھینو۔ ٣١ـ زہریلے کیڑا کٹ ون٘ڄے تاں تھوم دا تیل تے شہد ملا تے زکمی والی جا تے لاو ،
٣٢۔ بالاں ءچ پیٹ دے کیڑے ختم کرݨ کیتے کلونجی کوں پاݨی ءچ ابال تے ایندا پاݨیں رات کوں سمݨ توں پہلے پلاو ۔
٣٣۔ جوڑاں دے درد روکݨ کیتے نیم دے پتیاں دی مالیش کرو۔
٣٤۔ تھوم کوں ساڑ تے شہد ملا تے لاوݨ نال پھوڑے پھونسیاں تے نشان دور تھئی ویندن
٣٦۔ زیابیطس کوں کنٹرول کرݨ کیتے پلیتھݨ ءچ تازہ یا پسی ہوئی میتھری ملا تے روٹی بݨاں تے روزانہ ناشتے ءچ کھاو ، ݙو توں تریھ ہفتیاں ءچ شوگر کنٹرول تھئی ویسی۔
٣٧ ۔ ݙند دے درد کوں دور کرݨ کیتے لونگ استعمال کرو ،
٢٨۔ بلڈ پریشر کنٹرول کرݨ کیتے آڑو ، پھلیاں ، لوبیا ، مٹر ، ناشپاتی ، کیلا زیادہ استعمال کرو۔
٤٠۔ سونف دا زیادہ استعمال آکھیں دی بینائی کوں تیز کریندے ۔
٤١۔ شکر تے سونف ہم وزن گھن تے ایں کوں کٹ گھینو چکر دور کرݨ کیتے سویرے و شام ھک چمچ پاݨیں دے ھک گلاس گھینو ۔
٤٢۔ سویرے نہار منہ روزانہ ݙو توں تریھ گلاس پاݨیں پیو ۔ نظام انہضام درست تھئی ویسی۔
٤٣۔ ݙنداں دی چمک برقرار رکھݨ کیتے سویرے و شام نیم دا مسواک استعمال کرو۔ ٤٤۔ برص دے داغ دور کرݨ کیتے خالص شہد دا ھک چمچ ، عرق پیاز ھک چمچ تے نمک ادھا چمچ ملا تے داغاں تے لاو ۔
٤٥۔ حمل ءچ گرمی، قے تے سردرد کوں دور کرݨ کیتے آلو بخارا دا زیادہ استعمال کرو ، آلو بخارا دا شربت بݨاوݨ کیتے پنجھ چھ آلو بخارے رات کوں پاݨیں دے گلاس ءچ پسا ݙیو تھوڑی جئی چینی تے نمک ملا تے آلو بخاری مسل ݙیو ، برف سٹھ تے استعمال کرو۔
٤٦۔ موٹاپا دور کرݨ کیتے اپݨیں خوراک توں ہر قسم دی چکنائی ، کولڈرنک ، بوتلاں تے مٹھائیاں دا استعمال ختم کر ݙیو
٤٧ ۔ تازہ پھل تے سبزیاں زیادہ توں زیادہ استعمال کرو
٤٨، دل دیاں بیماریاں توں بچݨ کیتے سویرے شام سیر کرو تے مرغن غذاواں توں پرھیز کرو۔
٤٩ چھیکاں دی بھر مار توں بچݨ کیتے ھک چمچ میتھ دانہ ھک کپ پاݨی ءچ ابال گھینو ، ٹھڈا کر تے ایکوں چھاݨ تے سمں توں پہلے ݙو تریھ ہفتے تک پیو
٥٠ ۔ ݙکار دور کرݨ کیتے کھاوݨ دے عبد ادرک دے باریک ٹکڑیاں تے نمک لا تے آہستہ آہستہ طبا تے کھاو عیندے علاوہ سالن ءچ ادرک تے لہسن دا استعمال زیادہ کرو۔
٥١۔ خون دی کمی دور کرݨ کیتے انار دا جوس زیادہ پیو، چقندر دا استعمال بطور سلاد کرو تے سیب وی خوب کھاو
٥٢۔ ہتھ یا پیراں ءچ پسینہ زیادہ آندا ہووے تاں پاݨیں ءچ لیموں دا رس یا سرکا ملا تے تریھ ݙینھ ءچ تریھ واری تے سمں توں پہل دھوو، افاقہ تھیسی،
٥٤۔ آنکھیاں دے گرد حلقے دور کرݨ کیتے سویرے اپݨیں دائیں ہتھ تے انگلی بائیں ہتھ دی ہتھیلی دے رگڑو تے گرم گرم انگلی آکھیاں دے گرد حلقے تے پھیرو
٥٥۔ جسم دی چربی پگلھاوݨ کیتے نہار منہ پاݨی ءچ شہد تے چند قطرے لیموں پا تے روزانہ گھینو
۔ ٥٦۔مسوڑیاں توں خون آندا ہووے تاں جامن دے ݙو تریھ پتے دھو تے چباو تے ایکوں مسوڑیاں تے ملو۔ ٥٨ ناخن مضبوط کرݨ کیتے روزانہ چند ہفتے تک ھلکے گرم زیتوں دے تیل ءچ تھوڑی دیر ہتھاں دے ناخون کوں ٻوڑ تے رکھو۔
٥٩۔ بدہضمی تے بھاری پن توں بچݨ کیتے کھانا کھاوݨ دے بعد تھوڑا گُڑ سویٹ ڈش دے طور تے استعمال کرو۔ ٦٠۔ ݙانداں ءچ خون آوݨ توں روکݨ کیتے ھک لیمو دا رس تے ھک کپ نیم گرم پاݨیں تے آدھا چمچ نمک ملا تے سویرے شام غرارے کرو ۔ ٦١۔ پھنسیاں تے فالسے دے پتیے باریک پیھ تے لاوݨ نال پھنسیاں ختم تھئی ویندیاں ھن۔
٦٢، الٹیاں روکݨ کیتے چھوٹی الائچی یا املی دا استعمال کرو۔ ٦٣۔ چھوٹے بال، نمکول دا پاݨیں نا پیوون تاں ݙو چمچ شہد ، آدھا چمچ لوݨ ، ھک چمچ چینی تے تریھ چار قطرے لیموں پا تے ݙو گلاس پاݨیں ءچ حل کر تے گھریلو نمکول بݨاو تے اسہال تے الٹیاں دی صورت ءچ بالاں کوں ݙیو
٦٤۔ ہتھ ءچ جلن دی صورت ءچ متاثرہ جگہ گاجر دا پیس دا لیپ لاو ۔
٦٥ بھاپ نال ہتھ سڑ ون٘ڄے تاں متاثرہ جاء تے آلو دے ٹکڑے کٹ تے لاو ۔
٦٦۔ آملہ دا مربہ کھاوݨ نال ول ول نکسیر آوݨ بند تھئی ویندی ہے ۔
٦٧ پیٹ ءچ شید درد روکݨ کیتے وݙی الائچی ، دار چینی ، سونف ، پودینہ دا قہوہ بݨاں تے پیو ۔
٦٨ آواز ٻیہ ون٘ڄے تاں نیم گرم پاݨین ءچ تھوڑا نمک ملا تے غرارے کرو یا ملٹھی چباو ادرک دے رس ءچ شہد ملا تے چٹݨ نال وی گلہ ٹھیک تھئی ویندے۔ ٦٩ انجیر کھاوݨ نال منہ دی بدبو دور تھؤی ویندی ہے ۔
٧٠۔ ٹیکی دی جگہ سوجن دی صورت ءچ برف دی ٹکور کرو ۔
٧١۔ آکھیاں کوں طراوت ݙیوݨ کیتے کچی گاجراں دا استعمال زیادہ کرو ۔
٧٢۔ ساوے دھاݨیں دا عرق چھالیاں تے لاو ، چھالے دور تھئی ویندن۔
٧٣۔ ݙانداں ءچ درد دور کرݨ کیتے لونگ پیس تے لیموں دے رس ءچ ملا تے درد والی جاء تے لاو ۔ ٧٤۔ خراب تے کٹے پھٹے ہونٹ ٹھیک کرݨ کیتے گلاب دا پھول آدھا پیھ تے ایندے ءچ تھوڑا مکھݨ لا تے ھک ہفتے تک ہونٹاں تے لیپ کرو۔ ٧٥۔ زخماں ءچ پیپ آوݨ توں روکݨ کیتے ݙو توں تریھ جاپانی پھل روزانہ کھاو۔
٧٦۔ جسمانی کمزوریاں دور کرݨ تے وزن ءچ اضافہ کرݨ کیتے روزانہ کھیر دا ملک شیک گھینو ۔ رات کوں گیارہ بادام تے ھک چمچ کشمش آدھی پیالی پاݨیں ءچ پسا تے سویرے بادام تے کشمش دے داݨیں کھا تے بچا ہوویا پاݨیں پی گھینو۔
٧٧۔ لیکوریا تے لتاں ءچ مستقل درد ختم کرݨ کیتے روزانہ تریھ ہفتے تک سویرے دے ویلے ست بادام گھینو۔
٧٨۔ آپریشن وغیرہ دے زخمی دے نشان دور کرں کیتے گھیکوار دے گودے ءچ تھوڑا زیتون دا تیل گرم تیل پا تے گرم کر تے روزانہ لاو ۔
٧٩ ہتھاں ءچ خارش روکݨ کیتے گھیا (لوکی) کچل تے سویرے شام ایندا رس ہتھ تے چنگی طرح ملو۔
٨٠ دل دی گھبراھٹ دور کرݨ تے ھائی بلڈ پریشر رکݨ کیتے ھک پیالی خالص شہد ، پھلاں دا سرکہ ھک پیالی تے دیسی لہشن (آٹھ داݨیں) تریھ کوں گرائینڈر ءچ چنگی طرح پیس تے ملا تے فریج ءچ رکھ ݙیو ھک ہفتے بعد سویرے شام ھک چمچ گھینو۔
٨١ ۔ سر دی خشکی دور کرݨ کیتے چقندر دے پتے ابال تے روزانہ سر دھوو۔
٨٤۔ خارش دور کرݨ کیتے ناریل دے تیل ءچ کافور ملا تے خارش زدہ جاء تے لاو ۔
٨٥۔ شہد دی مکھی یا بھڑکے دے کٹم دی صورت ءچ نمک سرکہ ءچ ملا تے متاثرہ جاء تے لا تے ݙنگ کڈھو ، درد تے سوجن کم تھئی ویسی ۔ ٨٦۔ آدھے سر دے درد کوں دور کرݨ کیتے لیموں دے چھلکے پیھ تے ایکوں زیتون دا تیل ملا تے سر تے لیپ کرو۔
٨٧ ۔ نیند نہ آندی ہووے تاں سمں توں پہلے پیراں تے تلوواں تے خالص سرسوں دے تیل دی مالش کرو تے ݙو چمچے گھینو۔
٨٨۔ سخت ہتھاں کوں نرم و ملائم کرم کیتے رات کوں سمں توں پہلے لیموں دا عرق تے گلیسرین ملا تے ہتھاں تے لاو۔
٩٠۔ آواز بیھ ون٘ڄے تاں ھک گلاس پاݨیں ءچ ݙو چمچ سونف پا تے ایکوں پکاو ، یچنی تے دار چینی وی سٹو ، ایں قہوہ کوں ݙینھ ءچ ݙو تریھ واری استعمال کرو۔
٩١ جشم ءچ کہیں جاء کنڈا لگ ون٘ڄے تاں تھوڑا گڑ گھن تے ایندے ءچ وسل ملا تے متاثرہ جگہ تے پدھ ݙیو ، کانٹا خود باہر نکل آسی۔ ٩٢۔ پیراں دے چھالے دور کرݨ کیتے رات کوں سمں توں پہلے آبلے تے انڈے دی سفیدی لاو ۔
٩٣۔ لو لگݨ دی صورت ءچ پیاز دا رس لیموں تے تھوڑا جیاء نمک سٹھ تے پیو۔
٩٤۔ چھوٹے بالاں ءچ کھنگ ختم کرݨ کیتے تھوڑی جئی لال مرچ الائچی پیھ تے شہد دے آدھے چمچ ءچ ملا تےسویرے و شام ݙیو ۔
٩٥۔ چہرے دیاں جھریاں دور کرݨ کیتے سو گرام عرق گلاب ، ١٥ گرام روغن بادام ، پندرہ گرام پھٹکری گھن تے چار انڈیاں دی سفیدی ءچ ملا تے ہلکی آنچ تے پکاو تے سمندے ویلے چہرے دی مالش کرو ۔
٩٦ ۔ چہرے تے کیل مہاسے دور کرݨ کیتے انڈے دی سفیدی پھینٹ تے چہرے تے پندرہ وی منٹ کیتے لاو بعد ءچ سابݨ نا منہ دھو تے صاف کر گھینو ۔ ٩٧۔ زکام توں بچݨ کیتے قہوہ ءچ ادرک دے دار چینی ملا تے استعمال کرو۔
٩٨۔ ݙانداں دے کیڑے ختم کرݨ کیتے ، چنبیلی دے پتے پاݨیں ءچ ابال گھینو ایندء ءچ تھوڑا لوݨ ملا تے غرارے کرو ۔
٩٩۔ سویرے چاق چوبند تے تروتازہ رھاوݨ کیتے ھک پیالی گرم کھیر ءچ ھک چمچ شہد پا تے سمں توں پہلے روزانہ پیو ۔
١٠٠۔ ول ول پیشاب آوں توں روکݨ کیتے سمں توں پہلے آخروٹ کھاو ، چھوٹے بالاں کوں سمݨ ویلے پیشاب نکل ویندا ہووے تاں انہاں کوں سمں توں پہلے تل دے لݙو یا باجرے دی کھچڑے کھووا۔ موسمی پھل تے سبزیاں موسمی بیماریاں دا علاج تھیندا ہے انہاں دا استعمال زیادہ توں زیادہ کرو، رات کوں بھوک رکھ تے کھاوݨ وی بیماریاں توں بچݨ دا ذریعہ ہے  ، رات گئے شادہ وغیرہ ءچ کھاوݨ وی بیماری ودھݨ دا سبب بݨدے ھن ایں کیتے بے ھنگم کھاوݨ توں پرھیز کیتا ون٘ڄے۔
مَڑیچہ اُٹھ
.
تعارف
اے مڑیچہ اُٹھ ء ۔۔۔۔۔ ڄیہڑا راجستھان دی دھرتی دا "جہاز" سݙویندے ۔۔۔۔۔ سرائیکی دھرتی دا اُٹھ نال رشتہ اتنا گھاٹا ء جو کؤئی ٻیا زناور ایندا وٹّا نئیں تھی سگدا ۔۔ ہُݨ جِتھ کِتھ سڑکاں ہن۔۔۔۔ ایں روہی دے شاہزادے کنیں ڈھیر تکھا دُھرکّݨ آلی جیپاں موٹراں کاراں ہن ۔ بندا لکھ چنگا تھی ونڄے پر مال ݙھانڈے ڈھور توں زیادہ چنگا تے محبتی نئیں تھی سگدا جو لوڑھ مُکی نئیں تے کپ ٹُک تے کھا ونڄے۔ اڄ جے کوئی اُٹھ روہی تھل دمان دے سرائیکی وسیب ءچ نظردا وی ہے تاں او ریڑھے چھکݨ آلے یا میلے ءچ ناچے تے ملھݨ لڑݨ آلے اُٹھ ضرور ہن پرروہی دا مڑیچہ مہارا اُٹھ لبھو نئیں لبھدا کیوں جو نہ او مال ریڑھے ءچ جویجݨ جوگا ہا تے نہ ناچا ۔۔۔۔ اوندا قاتل تاں ہونڈا 125 نکلا جئیں کُجھ کوں منڈی ونڄ لوایا تے باقی بچدا غمیاں خوشیاں ءچ کوہیج تے مُک ڳیا۔۔۔۔ پر جِتھ روہی تھل دمان مُکدے پئین اُتھاں میں کملا روہی دے مڑیچے اُٹھ دا جھورا پیا جُھرداں۔
شکل تے صورت
کالے رنگ دی جھال، لمبی ُپڑسانگ لتاں، ہَولا پتلا لمبا بُت، لمبی ڳِچی تے چھوٹا کوپر ایں اُٹھ دی خاص نشانیاں ہن ۔۔۔ حسینہ ممتاز دا روہیلا گیت " کجلے آلی اکھ مستانی یار دی" بھانویں اتھاؤں نکلے جو سوہݨی لمبی لمبی پِپلیاں کالے بدّل کجل انکھیں تے نِکی ٻوتھی مڑیچے اُٹھ کوں اپݨی اُٹھ برادری ءچ اُتم سوہݨا بݨائے۔ اپݨے گھٹ جُسّے تے لمبے بُت پاروں ہر میلے دا سنگھار بݨدے.
بھاڄ
تے جِتھ ڳالھ بھاڄڑ دی ہوے تاں اُتھ ایندا کوئی جوڑ کوئی نئیں۔ نواب راڄے مہاراجیاں دی فوج تے ݙاکوں باغیاں تے شکاریاں کنیں ایہو سوہݨے تےتِکھے اُٹھ ہن۔ سرائیکی دھرتی دا اُٹھ نال رشتہ اتنا گھاٹا ء جو کؤئی ٻیا زناور ایندا وٹّا نئیں تھی سگدا ۔۔ ۔۔Sh.Irfan۔۔۔
thumb|[[غلام مرتضٰی لاکھا]]
فیصل رانجھا
فیصل رانجھا سرائیکی دا ہک شــاعــر ہے۔
نمونہ کلام
؏ ســاکوں غـربـــت کیتے بے ذائقہ
اوں کــوں یار مصــالے بھاندے ہِن
ݙوہڑہ
ہر رات لنگھی تیݙی یاد دے وچ میکوں انت اندھارے ݙسدے پن
فیاض باقر
فیاض باقر نے اماں بارے کہاݨی لکھی ہے۔ تساں ایہ کہاݨی پڑھو۔
فیصل رانجھا
ݙوہڑہ
میکوں ݙسدیاں پن تیݙیاں بے رخیاں تیکوں غیر ہن پیارے ݙسدے پن
فیاض باقر
اماں (کہانی)
اماں دی سبھ توں پہلی یاد اُوں ویلے دی ہے جݙاں میں ݙوترے سال دا ہوساں۔ ایہہ ہک تصویر میݙے چیتے وچ ہے ۔ میݙے کن وچ درد ہائی تے میں ککاندا پیا ہم۔ روون مکدا نہ ہا۔ اماں کوں سمجھ نہ آوے کیا رولا ہے ابا گھر وچ نہ ہائی، ابا جیل وچ ہائی ۔اُوں ویلے توں آخری ساہ تائیں اماں نیں اماں تے ابا بن کے میکوں پالیا پر سدا مسکدے ہوئے پیار نال ماں دے پیار دی ٹھݙھ نال ۔ اماں نیں نال دے گھر والیاں توں کھیر منگوایا میکوں کھیر ݙتا تے میں سُم گیا۔
فیصل رانجھا
ݙوہڑہ
نت حاضر تھینداں در تیݙے تیݙے سیاسی لارے ݙسدے پن
کجھ ݙینہہ ہن رانجھا مر ویساںوے میکوں پاڑے سارے ݙسدے پن
فیاض باقر
اماں (کہانی)
کجھ ݙیہاں بعد میݙی نکی بھین کوں نمونیہ تھی گیا۔ گلی کمنگراں دے سرے تے ہک ݙاکٹر دی دکان ہائی جو ابے دا یار ہائی۔ ݙاکٹر آیا اوں نیں ٹوٹیاں لائے آکھیئس بچڑی کو نمونیہ ہے۔ پلستر لگسی تے دوا تھیسی میݙی بھین دے متھے تے رتے رنگ دا ٹکا ہائی۔ ݙاکٹر مشرقی پنجاب دا مہاجر ہائی ٹکا ݙیکھ کھلدے ہوئے آکھیس ’’ایہہ ہندنی ہوگئی ہے ‘‘اماں کو پتہ نہ ہائی جو ٹکا لا کے بالڑیاں ہندنیاں تھی ویندے ہن۔ اماں نیں آکھیاں ٹکا لہا ݙیسوں نے ݙاکٹر ٹُر گیا ۔
فیصل رانجھا
ݙوہڑہ
تصوف دے سفر اچ گنبد خضرا دی چھاں تلے بہہ تے لکھیا ݙوہڑہ
فیاض باقر
اماں (کہانی)
میں پنچ سال داہم نے ابا حج تے ٹر گیا ۔ ݙاݙی ساݙے نال رہون کیتے آگئی۔ اماں کوں پیکے ونجن دی قیمت وچ میکوں ݙاݙی کول چھوڑنا پیا۔ میں تے میݙا ہک پھپھیر سارا ݙیہاڑا کھیݙدے تے گھیو شکر کھاندے ہاسے ۔ ݙاݙ ی ساݙے ودھ چڑھ کے لاݙ کریندی ہائی ۔ اینا لاݙاں وچ اماں دی کݙاہیں مونجھ وی نہ آئی۔ ہک ݙہارے نانی نیں اماں کوں اکھیا اڑی تیکوں پتر دی مونجھ وی نہیں آندی۔ اماں آکھیاں میں اوں کوں سݙواواں تاں ول وی اوہ نہ آسی۔ خیر میݙے رشتے دے ہک مامے عبدالوہاب کو بھجونے جو فیاض کوں گھن آ۔ عبدالوہاب نیں در کھڑکایا تے ݙیݙھی وچ میݙا انتظار کرن لگا۔ میں باہر آیا مامے نے آکھیاں امی آدھی ہے شکل تاں ݙکھا ونج۔ میݙا جواب ای سنن آلا ہائی۔ میں آکھیاں اماں کوں اکھیں جیں ویلے میں جمیا ہم تاں میݙی شکل نہ ݙٹھی ہائی۔ عبدالوہاب ول گیا نانی پتہ نہیں کیا سوچیندی ہوسی۔ پر ساری عمر میکوں ݙیکھ کے آدھی ہائی مئیں تے ننھے مٹھے تے گنے ۔
فیصل رانجھا
ݙوہڑہ
جݙاں وطن تے واپس ول جُلسوں پُر نور فضاواں یاد آسن
ساکوں پھیر طواف دے نہ بُھلسن شہ زور ہواواں یاد آسن
ساکوں زم زم اصلوں نہ بھلسی خضرا دیاں چھاواں یاد آسن
پندھ یاد ہوسن رانجھا طائف والے یکے عرب دے راہواں یاد ہوسن
المعتضد باللہ
thumb|معتضد دے دور دا دینار المعتضد باللہ (پیدائش: 854ء– وفات: 5 اپریل 902ء) خلافت عباسیہ دا سولہویں خلیفہ ہن جنہاں نے 892ء توں 902ء تک حکومت کیتی۔ آپ دا ناں احمد، کنیت ابو العباس تے لقب المعتضد باللہ ہے۔ آپ دی پیدائش 242ھ یا 247ھ اچ تھئی آپ دے والد دا ناں ابو احمد طلحہ الموفق باللہ یے۔ آپ دا سلسلہ نسب یہ ہے:
فیاض باقر
اماں (کہانی)
اماں دے دل وچ ایہہ سِک ہوندی ہائی جو میکوں سوہنے توں سوہنے کپڑے پواوے چنگی توں چنگی شئیاں کھاون کوں ݙیوے پر گھر تے باہر دی دنیا وچ ہک لمبا پندھ ہائی ۔ ساݙا پہلا گھر گلی کمنگراں وچ کرائے دا گھر ہائی۔ ایہہ ہک ہندو اکھیاں دے ݙاکٹر دا گھر ہائی جیڑا ونݙویلے بٹالے توں آون والے کچھ مہاجراں کو مل گیا۔ ایں وݙے گھر دے ترے حصے تھی گئے۔ اساں اوندے ہک حصے وچ راہندے ہاسے کرائے تے۔ ݙوجھے ݙو حصے الاٹیاں دے اپنے کولوں ہن۔ تریہے گھراں دے باہر ہک صحن ہائی صحن توں بعد ہک وݙی ݙیݙھی تے ݙیݙھی دے پار تلے لہندیاں ہویاں پوڑھیاں۔ گھر دے نال آلی کندھ نال ہک وݙا بھانا ہائی ایں بھانے توں اساں کھیر گھندے ہاسے تے مہیڑ دی ابے نال بہوں دعا سلام ہائی ساݙے گھر وچ صرف اماں، ابا، اساں ݙو بھین بھرا تے میݙی ݙاݙی رہندی ہائی۔ ابے نیں جیون رنگ سادگی دا وٹا گھدا ہائی۔ سرکاری نوکری چھوڑ کے کاروبار شروع کر گھدا ہائی تے ابے دی روحانیت نے سیاست راہیں اپنا راہ گولناں شروع کرݙتا ہائی۔
ہک ݙوسال ایں گھر وچ رہون کن بعد ابے نے محلہ چہلیک وچ ہک بیا مکان کرائے تے گھن گھدا۔ اتھاں وی ساݙا ہک گوانݙھی مہیڑ ہائی۔ ہک ملت ہائی سکول دا استاد، ہک کوچوان، ہک وکیل، ہک وکیل دا منشی تے ہک سینما دا منیجر۔ تھلے دے اَدھ وچ ہک مسیت ہائی ایہہ گھر ہک حکیم صاحب دی ملکیت ہائی۔ ایں گھر وچ میݙی ݙوبویاں دے بال وی ساݙے نال رہندے ہن۔ اماں دا دل میکوں چنگی چنگی شیواں کھواون کوں منگدا ہائی ۔ محلے توں بے شمار پھیریاں آلے لنگھدے ہن سارا ݙینہہ اوازاں آندے رہندے ہن۔ ’’بھانݙے قلعی کرا لو ‘‘، آلو کچالو باراں مسالے جیہڑا کھاسی ول ول آسی جیہڑا نہ کھاسی منہ دے بھرنے ݙھاسی، آنہ ہک تے قلفی ݙو نہ مالڑی نہ پیو، منجیاں وٹالوں ، تیل کتیلا ساواں پیلا وغیرہ وغیرہ
المعتضد باللہ
ابوالعباس احمد المعتضد باللہ ابن ابو احمد طلحہ الموفق باللہ ابن جعفر المتوکل علی اللہ ابن ابو اسحاق محمد المعتصم باللہ ابن ہارون الرشید ابن ابو عبد للہ محمد المہدی باللہ ابن عبد اللہ ابو جعفر المنصور ابن محمد بن علی ابن علی بن عبد اللہ بن عباس ابن عبداللہ بن عباس ابن عباس بن عبد المطلب ابن عبدالمطلب ابن ہاشم۔
بنی عباس وچ آپ عقل و دانش، تدبیرِ سیاست تے جاہ و جلال وچ ہک امتیازی درجہ رکھدے ہن۔ ایں دل و دماغ تے حوصلہ و ہمت والا خلیفہ ایں تخت تے بہت عرصے بعد ٻیٹھا۔ آپ کݙہیں ترک امراء دا کھݙوݨا نہ بݨے بلکہ تمام سرکش امراء کوں زیر رکھا تے مخالف قوتاں کوں ابھرݨ نہ ݙتا۔ آپ دا دور عام فلاح و بہبود، امن و امان تے عدل و انصاف وچ مشہور ہئی۔ انہاں نے ہی خلافت بنی عباس دے بے روح جسم وچ جان پاتی۔ اس واسطے آپ کوں سفاح ثانی دے لقب نال یاد کیتا ویندے۔
فیاض باقر
اماں (کہانی)
شمس آباد وچ ساݙا گھر بہوں وݙاہائی۔ ایں گھر وچ کل 40بندے رہندے ہن۔ 5چلھے بلدے ہن تے کئی خاندان آباد ہن اوناں وچ ساݙے رشتے دار وی ہن۔ تے ابے دے دیہات توں آیا ہویا ہک جوان جوڑا وی ہائی۔ اماں ایݙے وݙے اکٹھ وچ رہندے ہوئے ساݙے ساہمنے کݙانہہ تنگی ترشی دی شکایت ناہی کیتی ۔ اتھاں ابے دے گھنے مہمان وی آندے ہن۔ ابے دا تعلق جماعت اسلامی نال ہائی۔ جماعت اسلامی دے وݙے لیݙر دی ملتان آندے ہن تاں اتھاں ٹکدے ہن۔ ایں گھر وچ اماں دی جاء ہک ملکہ دی ہائی ۔ اماں گھردے معاملات وی سنبھلیدی ہائی تے سیاست دے کم وچ ابے دے مونݙھے نال مونݙھا ملا کے شامل ہائی۔
اماں کوں اوندے وݙیاں نیں ݙو جماعتاں تو زیادہ سکول وچ پڑھن نہ ݙتا۔ ݙوجھی جماعت وچ ہک واری سکول تو واپس آکے اماں نے اپنی سنگیاں نال رسہ ٹپٹا شروع کیتا ۔ ماں پیوں کو پتہ لگا جو ایہہ کھیݙ سکولوں سکھ کے آئی ہے تاں سکول آوناں ونجناں بند۔ ابے توںشادی دے بعد ابا چاہندا ہائی جو میݙی تریمت میݙے نال سیاسی لیݙر بنے۔ پہلا کم اردو بولنا تے پڑھناسکھاوناں ہائی۔ تے ݙوجھا کم تقریر کرنا ۔ ابے نیں آپنے قریبی دوست مرزا مسرت بیگ دے گھردیاں ذالیاں نال اماں دا میل ملاپ شروع کرایا تاں جو اماں اردو بولناں سکھ ونجے۔ اماں آدھی اے پہلی وار مرزا صاحب دی بھین ساݙے گھر آئی تاں میں پچھیا ’’آپ کس کے نال آئی ہیں ‘‘مرزا صاحب دی بھین کیں بئی گالھ دا بہانہ بنا کے کِھلنا شروع کرݙتا۔ ہولے ہولے اماں نیں اردو زبان تے محاورہ ایویں سکھ گھدا جو اہل زبان دے نیڑے پہنچ گئی۔ وستی ݙبکراں دے سکول دی جیہڑے ویلے اماں صدر بنی تاں سکول دی ہیݙ مسٹریس سمجھیندی ہائی اماں دا تعلق دلی نال ہے اوں کوں بہوں وقت بعد ایہہ پتہ لگیا جواماں خالص ملتانن ہے۔ اردو توں بعد اگلا کم انگریزی سکھن دا ہائی۔ اماں نے انگریزی لفظ پڑھنے ، لکھنے تے بولنے شروع کیتے۔ انگریزی دا کھل ہاسا وی بناوناں شروع کیتا انگریزی دے کھل ہاسے دا ہک شعر جو اماں پڑھدی ہائی او ایہہ ہائی
مانا کہ تم بلیک ہو
پر دل تو نہیں بلیک
ابا جماعت اسلامی دا صدر ہائی تے ابے نے اماں کو جماعت اسلامی دی عورتاں دے اجتماعاں وچ گالھ مہاڑ تے تقریر کرن دی تربیت وی ݙتی۔ تے اماں جماعت اسلامی دی وݙی بلیار عورتاں دے وچ گنی ویندی ہائی۔ گلی کمنگراں توں شمس آباد پہنچدے ہوئے اماں اندرون شہر ملتان دی انجان چھوہر توں ’’اہل زبان مقرر بن گئی ‘‘ جماعت اسلامی دا لٹریچر پڑھ گھدا تے ابے دے میل ملاپ وچ نکے توں نکے کارکناں تو گھن کے وݙے توں وݙے لیݙراں دی مہمانداری دا ݙا سکھ گھدا۔ اینہاں مہماناں وچ ساݙے موضع تو آون والے مزارعیاں توں گھن کے مولانا مودودی تائیں سبھ شامل ہن۔ ایہہ ݙینہ ابے دے کاروبار تے لیݙری دے عروج ول سفر دے ݙینہہ ہن۔
ول زمانہ پرتیا۔ ابا جماعت اسلامی دے وݙے لیݙراں تے بلیاراں وچ گنیا ویندا ہا۔ نومبر 1962ء وچ مولانا مودودی ملتان آئے تاں ساݙے گھر ٹکے۔ مولانا دے ونجن تو بعد ہک ݙیہاڑے جماعت اسلامی ملتان دے پارٹی اجتماع وچ تقریر کریندے ہوئے اچانک ابے نیں بولناں بند کرݙتا لفظ ابے دا ساتھ چھوڑ گئے۔ چیتا پِھٹ گیا ۔ ابا گھر آیا تاں ابے کوں شیواں، کماں، بندیاں دے ناں بھل ویندے ہن۔ ایہہ یاد نہ آندا ہائی ہن کیا کرنا ہے۔ ابا گھروں باہر نکلدا ہائی تاں اماں ہک بھنیجے کو نال بھجیندی ہائی جو مامیں دے نال رہوے۔ جے مامیں کو اپنا گھر بھل ونجے تاں واپس گھر گھن آوے۔ کجھ ݙیہاں بعدابے تے فالج دا حملہ تھیا۔ ابا ہسپتال داخل تھی گیا ول ٹردا پھردا واپس نہ آیا۔
کچھ ہفتے ابے نے نشتر ہسپتال گزارے۔ ول لاہور سی ایم ایچ وچ برین ٹیومر دا آپریشن تھیا ۔ اتھوں میئو ہسپتال تبدیلی تھئی تے جنوری دی ہک ݙوپہراں کو کچھ سدھیاں پٹھیاں خبراں آون لگ گئیاں۔ گھردی سبھ ذالیاں ختم قرآن ودرود پاک تے دعاواں وچ مصروف تھی گئے۔ ول خبر آئی ابے دے ساہ مک گئے ہن۔ اگلے کچھ ݙیہاڑیاں وچ میکوں نہ اماں کو ݙیکھن دا موقع ملیا نا اماں دی خبر ملی۔ اماں کوں بھانویں اگوں سبھ اندھارا نظر آیا ہوسی۔ پر میکوں امی دی اکھیاں تے سکھ تے سوجھلا ہی نظر آیا۔ اماں بھانویں اسمان توں زمین دے آݙٹھی ہوسی پر اماں نیں آپنی چھتر چھاں میݙے تے بیاں بھین بھرانواں توں ہٹن نہ ݙتی۔
متام مک گیا سبھ پرچاون والے ٹر گئے۔ ویلے دے سفر ݙینہہ تے رات دے پہیاں تے دوبارہ شروع تھیا تاں سبھ توں پہلا سوال ایہہ ہائی جو گھر دا خرچہ کیویں چلسی۔ ابے دے ہک یار نے بہوں سالاں بعد ہک واری میکوں آکھیا پتر تہاݙا پیو بکھا ننگا بادشاہ ہئی ۔ ابے دا ناں ہک بہوں وݙے کاروباری دا ہئی۔ ابا سوکھاتے سوّلہا وی ہائی۔ پر ابے دی بہوں ساری جائداد علاج وچ مک گئی ۔ ابے نے شریعت دے روایتی طریقے تے بہوں سختی نال پابندی ساری حیاتی کیتی۔ پردے دی سختی ہائی۔ گھر دیاں دھیاں بھینیں کوں پنجویں جماعت توں ودھ تعلیم نہ گھنن ݙتی۔ گھروں باہر دا سبھ کم نوکرانیاں کریندے ہن۔ کپڑے دے تھان گھر چوکے آندے ہن۔ اماں کتھائیں ونجناں ہووے ہاں تا ںسواری ، ٹانگے ، کار دا انتظام ہوندا ہائی اماں برقعہ پیندی ہائی۔ اماں کوں ہک محلے توں بئے محلے پیدل چل کے ونجن دا راہ نا ہی آندا۔ نوکری دا اماں نیں کیں ݙروانے خاب وچ سوچیا نہ ہا۔ ابے دا کاروبار سنبھالن دی میݙی عمر نہ ہائی۔ ابے دے کاروبار وچ چار پنچ بھائیوال وی ہن۔ ابے دے ونجن تو بعد اوہ ایہہ کاروبار کیں نکے بال دے حوالے نہ کرنا چاہندے ہن۔ ابے دی ترے تریمتاں دے پتر وی کیں ہک پتر کوں سبھ دا سانجھا وݙیرا منن کو تیار نہ ہن۔ اماں نیں سبھ اجھکاں ، ہوڑاں، ہٹکاں کو ہک پاسے بھکایا تے نوکری دا فیصلہ کرگھدا۔
اپنے بھین بھراواں وچ سبھ توں وݙا میں ہم تے میݙی عمر 11سال ہائی۔ اماں دے ݙیہاڑے دے کماں وچ ترے ٹیم روٹی پکاوناں، بالاں کو تیار کرکے سکول بھیجنا ، نوکری کرنا، نوکری تو واپس آکے گھر دے نکے موٹے سبھ کم کرناں، پڑھائی دی خبر رکھنا۔ بالاں دے جھیڑے جھگڑے سننا تے کھلدے ہوے بستریاں ول ٹورنا شامل ہائی۔ ایہہ سارے کم اماں ایݙی پھرتی تے خوشی نال کریندی ہائی جو ساکوں ایویں لگدا ہائی جیویں ایں ݙھنگ نال رہوناں ہر بندے دے وس دی گالھ اے۔ آون والے سالاں وچ اساں اپنی بے پرواہی تے بے سمجھی وچ اماں دا بھار ودھایا تاں سہی گھٹ اصلوں نہ کیتا۔ انقلابی سیاست وچ آون پاروں ساکوں جیڑھے دھکے لگے مالی طور تے جو اُچ جھک تھئی اوندے نال اساں اماں دی منزل لمبی کیتی گھٹائی کوئے ناں۔ اماں واسطے بھانویں ایہہ وی خوشی دی گالھ ہائی اماں نے ہک ݙہاڑے وی ساݙے وچوں کیں کوں کاوڑ نال ناں الایا۔
اماں نیں اپنے سبھ بالاں کوں کالج تے یونیورسٹی دی تعلیم ݙوان دا انتظام کیتا۔ ساݙے بہوں سارے لڑائیاں اینجھے ہن جنہاں دا اماں دی سوچ تے عقیدے نال تعلق نہ ہا۔ پر اماں نے آپنی محبت پاروں ساݙے وچوں کیں دی کنݙھ ناں لگن ݙتی۔ میں ستاراں اٹھاراں سال دا ہم جݙاں میں پہلی واری عید نماز پڑھن نہ گیا۔ واپسی تے میݙے نانکے بزرگاں وچوں کچھ ساݙے گھر آئے تے جواب طلبی کیتی۔ بھئی میں نماز پڑھن کیوں نہیں آیا ۔ ہک جوشیلے وݙیرے نیں آکھیا مذہب دا حکم ہے جو بال ایں عمر وچ نماز نہ پڑھے تا جُتیاں مار کے نماز پڑھائو۔ اماں آپ پنج وقت دی نمازی ہائی۔ مرن توں پہلے وی آخری نماز ہسپتال دے بستر تے پڑھ کے اپنے مالک کو جان حوالے کیتی۔ پر اماں نے صاف لفظاں وچ آکھیا مذہب وچ زور نہیں چلدا زوری مذہب تے ٹورن والیں کوں اختیار کوئی نہیں ایہہ من مرضی دا سودا ہے۔ تساں اپنی نمازاں واسطے جواب دہ ہو۔میݙے بچڑے دی نمازاں دا ذمے دار او آپ ہے گالھ اتھائیں مُک گئی۔ ول ایں بارے کݙائیں کوئی جھیڑا نہ تھیا۔
بارھویں جماعت دے امتحان وچ میں فیل تھی گیا وجہ صاف ہئی میں فلسفہ، ادب تے شاعری پرھنا چاہندا ہم تے میݙے ابے دے سنگتی بزرگ میکوں میݙیکل سائنس پڑھاوناں چاہندے ہن۔ اماں نال میݙا ہک ان اکھیا سمجھوتہ ہائی جو ازادی دے نال ذمے داری وی آندی ہے۔ اماں وچ ایہہ چنگی گالھ ہائی جو اوہ چھڑا اپنے ماملیاں دی چنتا کریندی ہائی میݙے ماملے اوں نہیں میݙے اُتے چھوڑے ہن۔ فیل تھیون تو بعد میں پرائیویٹ امتحان ݙیون دا فیصلہ کیتا کالج دی پڑھائی دے امتحان دی تیاری دی ول وی لوڑ ہائی اماں دی سفارش تے میکوں مدرسہ جامع العلوم وچ بارہویں جماعت وچ داخلہ مل گیا۔ اتھاں میݙی طرح دے کئی بئے وی طالب علم داخل ہن۔پر ساکوں استاد وی بہوں چنگے ملے تے جماعتی وہی بہوں ذہین۔ انگریزی دے استاد بڑے کمال دے ہن میݙی طرح اللہ رسول توں انکاری اوہناں دا ناں عبدالعزیز ہائی۔ خالص ملتانی میݙے ابے دے کالج دے زمانے وچ اوہناں دے استاد رہے ہن۔ اوہناں میکوں آکھیاں تو اتھاں کیا کریندا پیا ہیں۔ تیکوں تاں میݙیکل دے مضموناں دی تیاری کرنی چاہیدی ہے میں کیا آکھاں ہا۔ اماں واسطے ایہو کافی ہئی جو میں پڑھدا پیا ہم۔
فیصل رانجھا
ݙوہڑہ
اساں پاندھی پیار دے راہیں تے بہر حال کلھیپے گھن لاتھن
ساکوں گھن لاتھن ݙکھ راہبر دے ہر حال کلھیپے گھن لاتھن
اساں وات آگئے مجبوریاں دے گڑدھال کلھیپے گھن لاتھن
تیݙی مونجھ رانجھا ساݙا حال ونجائے بھیوال کلھیپے گھن لاتھن
سن پیرا عرض غریباں دی ونجاں یار جوکوں بھل لکھ ایجھا پُھل
میکوں یاد نہ راہوے کون ہاں میں ونجاں راہیں رُل لکھ ایجھا پُھل
لنگھے رات میڈی درباراں تے ونجاں پاگل ہُل لکھ ایجھا پُھل
میڈی گول اچ رانجھا آپ آوے میڈا پووے مُل لکھ ایجھا پُھل
شاعر:#فیصل_رانجھا
فیاض باقر
اماں (کہانی)
اماں دا نوکری کرن تو پہلے باہر آوناں ونجناں بہوں گھٹ ہئی جیہڑے زمانے وچ اساں اندرون شہر گلی کمنگراں وچ رہندے ہاسے تاں ابے دے سبھ یار بیلی جماعت اسلامی دے کارکن تے لیݙر نیڑے تیڑے محلیاں وچ رہندے ہن۔ اینہاں وچ ملتانی وی ہن تے مہاجر وی ۔ کپڑی تیلیاں ، چوڑی سرائے ، بغوچی مرزا جان، صرافہ بزار، اندھی کھوئی، لوہا ہٹ اینہاں سبھ علاقیاں وچ اوہناں دے گھر تے دکاناں ہن۔ زیادہ تر استاد تے فقیر منش لوک ہن۔ اوں زمانے وچ اماں کوں گھروں دھر سال توں باہر پیر دھرنا ہوے ہاں تاں زیادہ تر جماعت اسلامی تے اجتماعاں واسطے۔ نئیں تاں ملن ملاون ذالیاں ساݙے گھر آندے ہن۔ گلی کمنگراں، محلہ چہلیک تے شمس آباد دے لانگھے وچ اماں دی دنیا بالکل بدل گئی۔
اماں نیں صلاح مشورہ کرکے بائیو کیمک، ݙاکٹری دی تعلیم گھنن دا فیصلہ کیتا۔ بیماریاں تے اوہناں دے علاج سنجان واسطے فارماکو پیا پڑھیا بالاں تیں ذالیں دیاں بیماریاں دی سنجان کرنا سیکھی ہک کلینک کھولیا بائیو کیمک دواواں بارے چنگی گالھ ایہہ ہائی جو مریض کو شفا نہ وی تھیوے ہا نقصان ناہی تھیندا۔ ایں کلینک نال اماں کو چنگی آمدنی شروع تھی گئی۔ خدائوں کئی لا علاج عورتاں دے کامیاب علاج تھئے۔ ہک عورت جیکوں ݙاکٹراں نے بانجھ آکھ کے اولاد بارے مایو س کرݙتا ہائی اوندا بال جم پیا۔ اماں دے کئی مریض مٹھائیاں تے تحفے تحائف وی گھن آندے ہن۔ ایہہ کم وی کوئی سوکھا نہ ہائی۔ ویلے کویلے مریض پہنچ ویندے ہن۔ اماں نیں گھر دے کم وی کرنے ہوندے ہن۔ اساں اپنا گھر کرائے تے ݙے کے مامے دے گھر دے چبارے تے رہوناں شروع کرݙتا۔ ایں طرحاں بال گھر وچ کلہے نہ تھیدے ہن۔ ماماں، مامی تے نانی دی نظر تلے ہوندے ہن۔ کجھ وادھو پیسے مل ویند ے ہن تے ساݙا گھر دا خرچہ سوکھا چل ویندا ہائی۔ ہن اماں کوں ملتان دے جغرافیے نال واقفیت تھی گئی۔ اماں کوں پتہ ہائی جو تعلیم دی کمی نیں اماں واسطے کینجھی اوکھتاں پیدا کیتے ہن۔ ایں واسطے اماں نیں پورے خاندان دی مخالفت دے باوجود تریہے دھیاں کو پڑھایا تے پردہ لہاون دی اجازت ݙے ݙتی۔ میݙی ہک بھین ݙاکٹر بنی، بئی نے ایم اے کیتا تے تریجھی نے بی اے کیتا۔ ایہہ1970دے ݙہاکے دی گالھ اے جݙاں بے پردہ جوان چھویر دا باہر آوناں سبھ توں وݙی بے غیرتی سمجھیا ویندا ہائی۔ اپنی آزادی سانبھن واسطے اساں سبھ بھین بھراواں نے بے غیرتی اپنے مونہہ تے مل گھدی تے سینہ تاں کے باہر وی دنیا دے طعنے تشنے جھلے۔ ایہہ بئی گالھ اے جو ݙو ترے ݙہاکیاں وچ تقریباً سارا ملتان ای ’’بے غیرت‘‘ تھی گیا۔
میں ایف اے کرگھدا تاں پتہ لگیا جو پنجاب یونیورسٹی لہور وچ بی اے آنرز دا پروگرام شروع تھی گئے جیندے وچ ایف اے تُوں چار سال بعد ایم اے تھی ویندے۔ میکوں شوق تھیا جو بی اے آنر وچ داخلہ گھناں۔ ابے دے شوق دے مطابق ’’اٹھیون بہون‘‘ دا ݙا سکھاں، چنگی تعلیم تے چنگی نوکری تے راہ لگاں تے اماں دا بھار ونݙاواں۔ اماں میݙا خرچہ چاون واسطے تیار تھی گئی۔ میکوں یونیورسٹی وچ داخلہ مل گیا تے بہوں ترلے منتاں توں بعد ہوسٹل وچ کمرہ وی مل گیا۔ اماں میکوں مہینے دے 125روپے بھجیندی ہائی۔ 70روپے میس دے خرچے تے ویندے ہن 30روپے کمرے دے کرائے تے باقی 25روپے وچ چاہ ،پانی، دھوبی، بس دا کرایہ سبھ دا خرچہ پورا تھیندا ہائی کݙاہیں لوڑ وی تھوڑ نہ پئی۔ تے اماں توں کݙانہہ ہک پیسہ وی ودھ نہ منگیا۔
میݙی نوجوانی دا سبھ توں اوکھا تے اماں دے حوصلے، ہمت تے دانائی دے امتحان دا سبھ توں کڑوا ویلا میݙے یونیورسٹی وچ داخلے بعد شروع تھیا۔ میں یونیورسٹی ایہہ سوچ کے آیا ہم جو میں سدھی پڑھائی کریساں۔ ہوسٹل توں ݙیپارٹمنٹ تے ݙیپارٹمنٹ تو ہوسٹل ویساں۔ پورے وقت وچ ایم اے کریساں نے نوکری شروع کرکے اماں دا بھار اپنے سر تے چا گھنساں۔ پر ایویں تھیا نہ یونیورسٹی آون تے کجھ مہیناں بعد میݙے جماعتیاں وچوں کجھ نیں میکوں علم، ادب تے سوجھ سوجھلے دے ناں تے سیاست ول چھکنا شروع کیتا۔ میݙا ابا اپنے کالج دے زمانے وچ شیعہ توں سنی تھی گیا ہائی، تے جماعت اسلامی دے اگونہے کارکناں تے لیݙراں دی صف وچ شامل تھی گیا ۔ تے میں اونہی عمر وچ کیمونسٹ سیاست وچ پیر دھر کے ابے دی ریت کو چھوڑ ݙتا۔ ماملہ صرف سیاسی بحث، مباحثے، دانشوری تے چاہ دی پیالیاں وچ فکر دے منارے کھڑے کرن تے رہوے ہا تاں کوئی ہرج نہ ہا۔ میں اوں تھوک وچ رل گیا جنہاں دا دعویٰ ہا خاب ایہہ جو اساں بندوق دی نالی نال سرمایہ دار ریاست کوں ملیا میٹ کرݙیونے۔ بندوق چاون دا ویلا خبرے کݙن آوے ہا ، پر پنجاب یونیورسٹی نیو کیمپس وچ اساں ݙانگ سوٹے تے مارکٹ دی سیاست دے پھیر وچ آگئے۔ مذہب توں بغاوت ، بھیڑ تے بھن تروڑ دے نال نال جیون رنگ وچ بئی بہوں سارے تبدیلیاں آون لگ گئے۔ جماعت اسلامی دے ہک وݙے لیݙر صاحب ملتان تو لہور آئے تاں اوہناں پنجاب یونیورسٹی نیو کیمپس دا چکر لایا ۔ میں نیو کیمپس کیفے ٹیریا دے لان وچ بیٹھا ہم۔ دیگر ویلا ہئی لان وچ چھی کرسیاں دائرے وچ لگے ہوئے ہن اتفاق نال پنج جوان چھویریں بیٹھے ہن تے چھیویں کُرسی تے میں ہم۔ ایہو جیہا اعزاز میکوں عام طور تے حاصل ناہی تھیندا ۔ میں ادب تے عقیدت دے اظہار واسطے اپنی کرسی تُوں اٹھا۔ بزرگ کوں سلام کیتا، ہتھ ملایا گل نال لایا ݙوترے گالھیں کیتے تے ول واپس جواں تے حسین چھویریں دے جھرمٹ وچ بہہ گیا۔ میݙی ایہہ حرکت اونہاں دی نظر وچ خونیں انقلاب توں وی زیادہ خطرناک ہئی، اوہنا نیں دل وچ بہوں برا منایا۔ واپس ولے تاں اماں کو شکایت بھیجی اماں نیں ہمیشہ دی طرحاں ایں فکر نامے کوں سجے کنوں سنیا تے کھبے کنوں کݙھ ݙتا۔
فون اوں زمانے وچ پورے ہوسٹل وچ ہک ہوندا ہائی۔ اوہناں ݙیہاں وچ ملتان وچ ساݙے گھر وچ فون نہ ہوندا ہائی۔ خط میں مہینے وچ ہک واری ہی لکھدا ہم جݙن مہینے دا آخری ہفتا ہوندا ہائی۔ اپنی خیر دی خبر اماں کو بھجیندا ہم۔ تاں جو اگلا منی آرݙر میݙے ناں روانہ تھی ونجے۔ ایہ وی ہر مہینے نہ تھیندا ہائی۔ پر اماں کوں اخباراں راہیں دی میݙے بارے خبراں پہنچدے رہندے ہن۔ کیمپس وچ کوئی رولا تھیوے ، بَھیڑ پوے ہا لوک پھٹڑ تھیون ہا تاں سجے تے کھبے پکھ دے جوان اخباراں وچ ودھ چڑھ کے خبراں لویندے ہن۔ ہک پاسے انقلاب دی فتح دا پرچار کرنا مقصد ہونا ہائی بئے پاسے اسلام کوں خطرے توں بچاون دا جہد۔ بعضے ویلے کجھ وی نائی تھیندا چھڑے خبراں لگدے ہن۔ ہک ایہو جہیں خبر لگی جو میں لڑائی وچ زخمی تھی کے ہسپتال داخل تھی گیاں ہاں۔ اماں نے فون تے رابطے دی کوشش کیتی میݙے نال رابطہ نہ تھیا۔ ملتان وچ لوکاں نے فکر تے ہمدردی دے فون ساݙے مامے دے گھر کرنے شروع کرݙتے۔ نانی نیں آکھا ونج پتردی خبر گھن۔ اماں سبھ کم چھوڑ کرایہ پَٹ، اوکھی سوکھی لہور پہنچ گئی ۔ میکوں بہوں ݙکھ تے شرمندگی تھئی۔ میں اماں دا ’’سٹݙی سرکل ‘‘گھدا تے سمجھایا جو ایہہ ’’آرمݙ پراپگینݙا ‘‘ہے۔ ایندا مقصد پراپگینݙے کوں ہتھیار دے طور تے ’’ورتنا ‘‘ہے جیویں میں رب کوں نیں منیندا ۔ او اخبار دی خبراں کوں نہ منا کرے۔ ساݙا نظریہ تاں سچ اے پر اخباردی خبراں وچ بہوں کچھ کوڑ وی ہوندا اے۔ اماں کوں اللہ دی ذات تے ہمیشہ پورا بھروسہ رہیا۔ ایںواقعہ توں بعد میں اخبار خبراں لواون وچ بہوں احتیاط کیتی تے اماں نے میݙی سلامتی اللہ تے چھوڑ ݙتی ۔ تے ول ایں طرحاں دے کیں ماملے وچ لہور دا چکر نہ لایا ۔
میں ایہناں ݙیہاں وچ آپنے تنظیمی کم دے حوالے نال فیصل آباد، سیالکوٹ ، ساہیوال، جوہر آباد، سرگودھا تے پنجاب دے ݙوجھے شہراں وچ چکر لیندا ہوندا ہم۔ کئی وار رات ݙو رات اپنے سنگتیاں دے گھر وی ٹکناں پوندا ہائی۔ ہک رات فیصل آباد وچ میݙے ݙھݙ وچ ادھی راتیں بلا دا درد پیا، ݙاکٹر آیا اوں نیں دوا ݙتی درد گھٹ گیا تے میں ولدا نندر تان کے سم گیا ، ہک ݙو واری ولدا ایویں تھیا ۔ یونیورسٹی دے ݙاکٹر کوں ݙکھایا تاں اوں نیں میکوں میئو ہسپتال معائنے واسطے بھیج ݙتا۔ میئو ہسپتال ونج کے پتہ لگا جو اپینݙکس دا درد ہے تے آپریشن تھیسی۔ میکوں اندازہ ہائی اماں کوں پتہ لگا تے اماں اتھاں آگئی تاں پچھوں میݙے بھین بھراواں دے سارے ماملیاں دی ذمہ واری گھنن والا کوئی نہ ہوسی۔ لہور آون دے رہون دا خرچہ انج۔ تے اماں تے بھین بھراواں دی پریشانی انج۔ میں اوں ویلے یونیورسٹی وچ اپنی بوا دے پتر دے نال ہی رہندا ہم میں اوں کوں اکھیا میݙے آپریشن دی خبر اماں کوں نہ پہنچے۔ خیر آپریشن تھی گیا ٹانکے لگ گئے کچھ ݙیہاں بعد عید ہائی عید تے میکوں گھر ونجنا پیا۔ گھر پہنچا تا میں ٹانکے آلے ݙھݙھ تے ہتھ رکھ کے پوڑھیاں چڑھدے لہندا ہم۔ اماں نیں ہک ݙو دفعہ میتھوں پچھیا ݙھݙھ تے ہتھ رکھ کے پولا پولا کیوں ٹردیں ۔ اخیر میکوں ݙسناں پیاں جو آپریشن تھئے ۔ اماں حیرانی نال آکھیا میکوں کیوں نہ ݙسیو۔ ایندا میݙے کول جواب کوئی نہ ہا۔ اماں نے مٹھی نراضگی نال میکوں ݙٹھا تے گالھ ختم تھی گئی۔ ایویں کئی دفعہ کوئی بیماری یا تکلیف ہووے ہاں تاں میں اماں توں لکاون دی کوشش کریندا ہم۔ اماں کو پتہ لگ ونجے ہا تاں میکوں بے وس ݙیکھ نا ہی سگدی۔ بہوں سالاں بعد میکوں گردے دے درد دی تکلیف شروع تھی گئی۔ میں درد دیاں چنگھاں منہ وچ ݙک کے رکھدا ہم، بعضے ویلے درد ودھن توں بعد گھٹناں شروع تھی ویندا ہائی۔ تے دوا داور یا ہسپتال دے پھیرے دی لوڑ نا ہی رہندی۔ ہک واری اماں نے میکوں درد وچ چنھگدا سن گھدا۔ رکشے وچ بلہایا تے اکھیس چل ݙاکٹر کولوں ونج کے درد دا ٹیکہ لگوا گھن، نال ونجن والا کوئی نہ ہائی۔ اماں آپ رکشے وچ میݙے نال بہہ گئی ݙاکٹر دے کلینک تے لمبی لائن ہائی اساں نشتر ٹر گئے نشتر ایمرجنسی وچ میݙا ہک جماعتی اوہناں ݙیہاں وچ ݙاکٹر ہائی اوں نیں میکوں ݙٹھا میݙے نال میݙی اماں کو ݙٹھا تو حیرانی نال اکھیوس اوئے اماں کوں نال گھن کے آگئیں؟ میں اوں کوں کیویں سمجھاوا ہا جو بال جیݙا وݙا وی تھی ونجے اماں اماں ای رہندی اے۔
یونیورسٹی وچ پڑھیاراں دے بَھیڑ تے مار کٹائی دے ݙینہہ لنگھدے پتہ وی نہ لگا۔ سارے اوکھی سوکھی گھاٹیاں پار کرن توں بعد میکوں ایم اے کریندے ای پنجاب یونیورسٹی وچ ریسرچ آفیسر دی نوکری مل گئی۔ پہلا سال مُکن توں پہلے ای گومل یونیورسٹی دے وائس چانسلر صاحب لیکچراراں دی تلاش وچ پنجاب یونیورسٹی پہنچ گئے۔ میں وی اپنا ناں امیدواراں وچ پوا ݙتا تے انٹرویو توں بعد میں گومل یونیورسٹی اکنامکس ݙیپارٹمنٹ دا ملازم تھی گیا۔ گومل یونیورسٹی وچ وی پنجاب یونیورسٹی دی طرحاں وائس چانسلر تے شعبے دے سربراہ میݙا رولا رپا برداشت کر گھندے ہن۔ اتھاں بہوں سارے لڑائیاں بہوں وݙے جوڑاں نال تھئے ۔ ساݙی شکایتاں بھٹو صاحب دی ݙیرے آمد تے اوہناں دے وفد وچ شامل مشیر کوں پیش کیتی گئی بعد وچ ݙپٹی کمشنر صاحب نیں اپنے دفتر وچ میݙی طلبی کیتی پر سبھ توں اوکھا ویلا حضرت ضیاء الحق صاحب دے حکومت تے قبضہ کرن بعد شروع تھیا۔
اگلے ست سال میں پاکستان تو ں باہر رہیا۔ نہ آونا ونجنا نہ فون تے گالھ وات۔ کݙاہیں کݙاہیں خط پتر دے راہیں دل دا حال ونݙ گھندے ہاسے۔ ایہہ بہوں اوکھے تے دل کݙھ گھنن آلے سال اماں نیں بہوںہمت تے حوصلے نال گزارے۔ کݙانہہ کوئی شکایت دا لفظ مونہہ توں نہ کݙھیا۔ اماں کوں تاں ایہو خوشی ہائی جو میں خیر نال ہاں۔ میݙے بھین بھرا کجھ کالجاں تے کجھ یونیورسٹیاں وچ پڑھدے پئے ہن۔ اوہناں دے خرچے وی ودھ گئے ہن۔ اوہناں کوں بہوں ماملیاں وچ صلاح مشورے دی لوڑ وی ہوندی ہائی ۔ پراماں واسطے ساݙی من مرضی دنیا دی سبھ توں قیمتی شے ہائی۔ تے ایں خزانے کوں محفوظ رکھن واسطے اوہ ہر قیمت ادا کرن کوں تیار ہائی۔ اماں دا دل ایں گالھ تے ٹھردا رہندا ہائی جو اوندے بال دنیادی ہوراں ہٹکاں توں نابر تھی کے چلدے ہن۔ جو دل کوں صحیح جا پے ہا اوں کوں مرشد منیندے ہن ۔اوں کوں ساݙے سچ دا اتنا یقین ہائی جتنا اپنے آپ تے۔ اوکھے سوکھے کرکے کینیݙ امریکہ وچ میں ست سال گزار گھدے تے پاکستان واپس آون دی تیاری شروع کرݙتی۔
گھر اندر اماں دا وجود ساݙے واسطے ایویںہائی جیویں دھمی دی من بھاوٹی ہوا ہووے ۔ایں واء دی ٹور نال پھلاں دے مکھ کھڑدے ہن، دھمی دا نور جاگدا ہے، سانجھڑے دا مشک پنگھردا ہے، ویلا اپنے سوہنے روپ وچ مسکاندا ہے، ہر شے نندر دا آلس بھن کے جاگ پوندی ہے۔ حسن دا سوجھلا ہر پاسے نظر آندا ہے پر دھمی دی وا جیڑی ایں سوہنی دنیا دے بوہے کھولیندی ہے آپوں نظر نہیں آندی۔ ہر رنگ وچ اوندا حسن نظر آندے پر اوہ آپوں نظر نہیں آندی۔ ایہو رشتہ میݙی ماں دا اپنے بالاں نال ہائی ہر اوکھے سوکھے ویلے۔ دل مونجھا ہووے ، کم اٹکے ہوئے ہوون اپنے سجناں، بیلیاں ، ملن ملان والیاں نال اُچی جھکی تھی ونجے۔ اماں دے نال آکے بہوناں ای کافی ہوندا ہائی۔ کجھ آکھے بنا دل دا غبار ہولا تھی ویندا ۔ دل دے پَھٹ مل ویندے ہن حوصلے ول جاگ پوندے ہن۔
اماں نیں ساݙیاں خوشیاں وچ ای آپنی خوشی ݙٹھی۔ ساݙے نظریے، سیاست، سنگتاں، سبھ اماں دے جیون ݙھنگ توں وکھرے ہن۔ پر اماں دے دل وچ ہر اُوں شے واسطے جاہ ہائی جیہڑی ساکوں بھاندی ہائی۔ میں اماں کوں کݙاہیں اداس، فکرمند یا مایوس ناہی ݙٹھا۔ ابے دے ونجن توں بعد دے کئی سالاں وچ امی ابے واسطے بہوں مونجھیندی ہائی۔ اساں نکے ہاسے ساݙے نال دل دا حال ونݙ ناہی سگدی۔ ذمہ داریاں دے ایݙے بھار اماں دے مونݙھیاں تے آپئے جو اُوں کوں سوچن دی ویہل وی نہ ملدی ہوسی۔ پر کیں کیں ویلے جیہڑے ویلے اماں کلہی ہوندی ہائی ۔ نیڑے تیڑے کوئی نظر نہ آندا ہائی تاں اماوں کو میں ہک شعر پڑھدے ہوئے سنیہا ہائی
زندگی کی اداس راتوں میں اک دیا اب بھی ٹمٹماتا ہے
اے تمنا اسے بھی گل کردے، ݙھل گئی رات کون آتا ہے
1986ء وچ میں پاکستان ولیاں تاں میں اسلام آباد آگیا۔1988وچ میں ول امریکہ ٹُر گیا تے1990وچ واپس آیا۔ 1992وچ پاکستان آون توں بعد فرنٹیر پوسٹ وچ کم کریندی میݙی ہک دوست نیں میکوں اخبار واسطے کالم لکھن دا آکھیا۔ میں ہک کالم لکھیا ’’سوشلزم ری وزیٹݙ‘‘ کالم دا فوری اثر تھیا۔ ٹھیک دو ہفتاں بعد سپیشل برانچ دا ہک کانسٹیبل میݙے گھر پہنچ گیا اماں نیں پچھیا کیا کم اے ۔ اوں نیں جواب ݙتا صاحب کوں آکھوں فوراً آبپارہ پولیس سٹیشن رپورٹ کرے۔ اماں نیں میکوں آکھیا ایہہ ول آوناں شروع تھی گئے ہن۔ میں کانسٹیبل نال طے کیتا کہ اگلی پیشی تے میݙے دفتر آونجے میݙے گھر چکر نہ لاوے۔ کانسٹیبل کوں سمجھ آگئی۔ تے میݙے آخری انٹرویو توں بعد میݙی فائلاں بند تھی گیاں۔ ایہہ خوشی ضرور تھئی کہ انٹیلی جنس والے چنگے قارئین ہن۔ بیا کوئی تاں ساݙے خیالات پڑھدا نئیں ایہہ پڑھدے تاں ہن۔
1986 توں 2016 تائیں پورے تریہہ سال ایویں گزرے جیویں میں اپنی اکھ جھپکائی ہووے۔ میݙے سبھ بھیناں بھراواں دے شادیاں تھی گئے تے میں نوکری تے شادی توں بعد باقاعدہ شریف شہریاں دی صفاں وچ شامل تھی گیا۔ نوکری دی چکی ایݙی سخت ہائی جو ’’تخریب کارانہ ‘‘خیالات دے سوچن دا موقعہ ہی ناہی ملدا۔ باہر دی دنیا وچ وی اتھل پتھل تھی گئی۔ کݙاں کݙاہیں پٹھانے خان ساݙے گھر آونجے ہا۔ کجھ پرانے سنگتی چکر لا گھنن ہا، تاں پرائے ݙیہاں دی یاد تازہ تھی ویندی ہائی ۔ ݙینہہ مہیناں تے سالاں وچ تبدیل تھیندے گئے۔ ملتان توں پیر باہر دھرن توں بعد میں سدا پردیسی تھی گیا۔ جیون ایویں تھی گیا جیویں سلطان باہو نیں آکھے
شالا مسافر کائی نہ تھیوے
ککھ جنہاں تھیں بھارے ہو