cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مخمورقلندری: نویکلی فکرداشاعر
اللہ سوہݨاایویں مٹھاجیویں تھل دے ٻیر
اے قلندری سئیں جھیاں مقامی تے تل وطنی بندہ ای تھی سڳدے  جہرا وسوں دی مکدی  ہرشے داارمان مکدے بندے جتلاکریندےـ
موئے کونجھاں موئے لالیاں دا
بندے موئے جیݙاارمان میاں
کپی ٻوہڑداکپے ٹالھیاں دا
اصل وچ ترش اپݨے وسیب دی  بے وسی تےبے وسیلی دی شاعری ہے. ایں وسوں کوں  وسائل توں ودھ مسائل  دی غیرمتوازی  ونڈ پاکے ازل توں ترسارکھاگے.اے ترش ودھݨ کار ہے. قلندری سئیں اوگرو ہے جہڑا ایں وسوں سے جمبوریاں (نویں نسل) اگوں ایں وسوں کوں بچاوݨ سانگے کئی سوال چیندے.
سرائیکی نثر
دیرہ اسماعیلخان، تکمیل سرائیکستان
مخمورقلندری: نویکلی فکرداشاعر
بول جمورا
سرائیکی نثر
لکھت کرن لاشاری
مخمورقلندری: نویکلی فکرداشاعر
ٻول جمورا وسوں والی ساول کن گئ
سرائیکی نثر
ہک جغرافیائی خطہ قوم سانگے گھر ہوندے جینکوں او اپݨا وطن اپݨا خمیر تے دھرتی ماء جہے خوبصورت الفاظ ݙے تے اپݨے جذبات دا اظہار کریندے،، سرائیکی قوم سانگے سرائیکی وسیب جیندا جغرافیہ ہک مختصر نعرے دی صورت وچ سرائیکی قوم دا ٻال ٻال اپݨی قوم دی جغرافیائی حدود، اور ایکتا بیان کریندے کہ، روہی، تھل دمان، کوہ سلیمان، سرائیکستان سرائیکستان، پر سرائیکی وسیب دا ھک اہم حصہ ڈیرہ اسماعیلخان ڈویژن،بشمول بنوں، لکی، تے ٹانک دے اضلاع سمیت 9نومبر 1901 وچ متعصب انگریز لارڈ کرزن نے. انگریز حکومت کیتے بطور سیاسی چال غیر فطری طریقے نال اپݨے سرائیکی قومی جغرافیے تو جدا کر کے اوں وقت دے نویں صوبے شمال مغربی سرحدی صوبے وچ شامل کر ݙتا ھا، جیندا ہک سیاسی مقصد افغان قبائل دے. علاقے دے اڳوں ھک لسانی باڑ لا تے افغان قبائل کو محدود کرنا ھا، پر بعد دے حالات وچ افغان قبائل تے انگریز وچ مفاہمت تھی ڳئی تے سرائیکی وسیب دے علاقہ جات بطور مفاہمت شمال مغربی سرحدی صوبے دا باقاعدہ حصہ بݨا ݙتا گیا،. جئیں خاطر ڈیرہ اسماعیلخان تے ٹانک سمیت پورے سرائیکی وسیب وچ اڄ تک سرائیکی عوام تے تنظیماں 9 نومبر بطور یوم سیاہ منیدن، ایں ظالمانہ اقدام دے خلاف تے واپس اپݨے فطری جغرافیے نال جڑت سانگے اوں وقت نواب آف ٹانک دی سیاسی جدوجہد اور کئ گمنام  لوکاں مسلح جدوجہد وی کیتی، پر افغان قبائل تے انگریز دے ہک تھیوݨ تے جلد ہی اے تحریک چئودھار دشمݨ دے نرغے وچ کمزور تھی ڳئی،، ایندے بعد تاں جیویں اے خطہ افغانیں کوں بطور مال غنیمت مل گیا،، 1898دی مردم شماری وچ. جیہڑا بنوں ضلع 98% فیصد سرائیکی اکثریت دا ھا اڄ اتھاں سرائیکی 2% فیصد تو وی گھٹ ھے، لکی (مروت)ضلع جو سو فیصد مکمل سرائیکی ضلع ھا اڄ سرائیکی 15%فیصد تو وی گھٹ ھے، ایویں ٹانک ضلع تے مسلسل افغان پناہ گزین آبادکاری دا سیلاب جاری ھے، اور سرائیکی اکثریت صرف 50%, 52% فیصد رہ ڳئی ھے، ایویں ہی ایں خطے دا مرکزی شھار ڈیرہ اسماعیلخان وی غیر قانونی آبادگاری تے قبضے دے عذاب دا شکار ھے، جتھاں افغان آبادگاری تقریباً 30% فیصد دے نیڑے ھے،، افسوس تے اے ھے جو ایں صورت حال وچ زیادہ تر اضافہ قیام پاکستان دے بعد بلخصوص ضیاالحق دی خلافت وچ تھیا، جو اڄݨ تک جاری ھے، مقام افسوس تے حیرت تاں اے ھے جو پشتون رہنما خود تاں ڈیورنڈ لائن بارڈر کو غیر فطری، غیر قانونی تے غیرانسانی آکھ تے تسلیم نی کریندے، پر سرائیکی علاقہ جات دے قبضے تے نہ صرف خاموشی دی منافقت کریندن بلکہ اکثر ڈھٹائی نال اینکوں زبردستی اپݨا حصہ سمنجھدن، جو محکوم قومیں وچ سیاست دی ہک بدترین مثال ھے، اتھاں دے مقامی نمائندے تے سیاسی پارٹیاں وی باقی وسیب دی طرح ہر الیکشن وچ سرائیکی نعرے اور الحاق سرائیکستان دا نعرہ مار تے ووٹ جیتݨ دے بعد درپردہ اپݨا مفاد تخت پشور (پشاور) نال وابستہ کر گھندن، 1901تو اڄ تک ڈیرہ اسماعیلخان خطے دے سرائیکی عوام کہیں نہ کہیں شکل وچ تخت پشور تو ازادی تے اپݨے سرائیکی وسیب نال جڑت سانگے سیاسی جدوجہد جاری ھے، وقت دی ضرورت ھے کہ ملک وچ قومیں سانگے ہک نواں عمرانی معاہدہ کیتا ونڄے، ہر قوم کو اوندا مکمل اکثریتی جغرافیہ ݙتا ونڄے اور ہر قوم دا حق ملکیت تسلیم کیتا ونڄے اساں سرائیکی عوامی تریمت تحریک تے سرائیکی عوامی سنگت دے پلیٹ فارم تو وفاقی تے موجود خیبر پختونخوا دی صوبائی حکومت تو پرزور مطالبہ کریندے ھیں کہ ڈیرہ اسماعیلخان، ٹانک، تے ݙوجھے سرائیکی اکثریتی علاقیاں دی عوام دی خواہش مطابق اے علاقے واپس سرائیکی وسیب نال جوڑ تے مکمل صوبہ سرائیکستان بݨایا ونڄے
مخمورقلندری: نویکلی فکرداشاعر
ڄی استادا ایں وسوں دی ساری ساول
ایں مٹی دی ساری ساول
مٹی رنگے تِݙے کھا گئے
ٻول جمورا
ڄی استادا
وسوں وچ بارود دی بو ہے
مجرم کون اے
جی استادا
میں مجرم ہاں
تو کیوں مجرم
مجرم میں ہاں
ڈس نی سگدا
ایں بھوئیں تے کوئی اتوں قاہر نئیں ترٹا، ایں بھوئیں تے بندے نے آپ اپݨے گھرکون بھالئی ہے، ایکوں آپ اجاڑی ویندے، او آپ ای مجرم ہے.
(مصنف: یوسف نون)
اسد ملک
اسد ملک، پاکستان ٹیلی ویژن نال تعلق رکھݨ والے ہک مشہور اداکار ہن۔ انہاں دا پہلا ڈرامہ دشت ہئی۔ ایندے علاوہ کئی ڈرامیاں تے پاکستانی فلماں اچ اپݨی اداکاری دے جوہر ݙکھا چکن۔
ہک ادبی نشست
لفظیں دی جادوگری نال دِل موہ گِھنݨ والی شخصیت، کمالِ آذَری نال حرفیں کوں صورت ݙیونڑ والی مہان ہستی تے ہمیش مزاحمت اور انقلاب دا درس ݙیونڑ والے عظیم انسان صوفی تاج گوپانگ سئیں دے نال فاضل پور دی سب توں معتبر جاہ استاد نذیر فیض مگی دی بنچ تے سردار منظور احمد خان دریشک تے سعید خان پٹھان دے نال سوجھل نشست..
صوفی تاج محمد گوپانگ سرپرستِ اعلٰی سوجھل دھرتی واس ہِن.. سابق صدر سرائیکی لوک سانجھ تے سابق چیئرمین سرائیکی تھنکرز فورم ہِن. ہُنیں دی ساری زندگی مجاہدے وچ گزری اء.. صدیئیں دا سچ الیندے گزری اے، زندگی جیون دے رمز ݙسیندا اے بزرگ آپنڑیں ساری زندگی آپنڑیں مقصد تے وار چُکیے اور ہݨ وی آپنڑیں زندگی دے دان کوں نَویں نسل دے مستقبل دا سوبھ بنڑدا ݙیکھݨ چاہندے..
زبان کھسیج پئی اے تاں کِیا تھیا، چُپ نِسی کیتی، مزاحمت کار جو ہا، اُنگلیئں دے ݙوݙیں کوں اَواز ݙے ݙِتی ہِس.. ہوندی دھاڑ، ہوندی پُکار اڄ حرفیں تے لوظیں دا چولا پا وِچ بزار دھمالاں پیندی کھڑی اے..
32 سال توں ہر سال تھیوݨ والا عاشق بزدار دا سرائیکی میلہ ہِیں دفعہ صوفی تاج دی خدمات دے اعتراف اِچ ہُنیں دی دستار بندی دا منظر ݙیکھسی.. (ہک لائن دے وچ ݙوں مہان ہستیں دا ذکر کیتم میݙے لفظیں دا سِر وی فخر نال اُچا تھیوݨ پئے ڳئے) عاشق بزدار سیئں نے ہمیشہ ہِیں دھرتی دی سوجھواݨ ہستیئں کوں خِراج تحسین پیش کِیتے، اَکھیں ہِیں منظر کوں ݙیکھنڑ کیتے اُباہلیاں ہِن.
جڈاں وی میں کہیں نال ناراض یا غصے ہوواں صوفی تاج سئیں دا ہک فقرہ میکوں ہوش اچ گِھن امدے.. او آہدن "میݙے نال اج تک جیہڑی وی زیادتی تھئی اے تے اج توں بعد وی جیہڑا ظلم وی تھیسی میں سب دا سب، معاف کِیتم" صوفی جو ہے.
عثمان کریم بھٹہ
لفظ "وساندر"
لفظ " وساندر"
فیس بک تے دوستاں نال رل نویں اکھراں دی ڳول تے پٹ پھرول دی کچاہری کرݨ ٻہوں ودھیا کم ہے ـ لالہ جاوید آصف دے نویں شعری مجموعے دا ناں " وساندر " ء ۔ انھاں وسیب توں سوال پچھے جو وساندر دا سرائیکی زبان ءچ کیا مطلب ء ؟ سوال دا جواب سنگتیاں رل تے ݙتے جو اکثریت دوست لفظ " بھاء یا سوجھلے " تے ٹھہئین ۔ پر جیویں جو ہر ہک لفظ اپݨے اندر تہذیب و ثقافت دے لہی چاڑھی دی مکمل کتاب ہوندے تاں وت ڈھیر پٹ پھرول کرݨ دی لوڑھ ء ۔۔۔۔۔ ہک تاں سنگتی ایں ڳالھ کوں ضرور چیتے رکھن جو ہر لفظ دا اپݨا ہک تل وطن ( اوریجن) ضرور ہوندے ۔ کہیں وی ٹوٹے بھوئیں دے لگدِڑ ٻنّے ہمیشہ نویں پُراݨے لفظاں دی آمدو رفت رکھیندن ، اثر انداز تھیندن ، کئی اویں رہ ویندن کئی اپݨیاں صوتاں ٻولارے الاء بدلا تے نویں لفظ بݨ نویں سِروں نویں معنی تشبیہہ استعارے نال ورتیندن ۔۔۔۔ سرائیکی وسیب دا جغرافیہ دے چُدھاروں ٻنّے بلوچستان دی بلوچی پشتو پہاڑی فارسی ،ٻئے پاسوں سندھی، راجستھانی صحرائی ۔ اُتاڑ ءچ ہمالیائی پہاڑی سرائیکی ہندکو تے پوٹھوہاری لہجے تے زباناں ہن جنہاں دے ڈِھڳ الفاظ سرائیکی زبان ءچ ورتیندن ۔۔۔۔۔ انہاں دا زیادہ تر استعمال لگدڑ علاقیاں ءچ زیادہ ہوندے تے وسیب دے آدھل ءچ آتے اے اوپرے الفاظ تل دی ٻولی ءچ اپݨے لہجہ صوت الارا وٹا تے سرائیکی زبان ءچ ہِک مِک تھی ویندین۔ــــــ انگریزی ۔۔۔۔ ہندی ،،، سنسکرتی فارسی عربی ترکی سنٹرل ایشیائی تے ہسپانوی الفاظ سرائیکی ءچ ورتے ویندن پر مختلف لہجہ تے الارے ءچ ـــــــ مثال طور لفظ "واٹر" انگریزی دا ء جیندا مطلب پاݨی ء پر سرائیکی ءچ واٹر دا مطلب پاݨی دا کھالہ ء۔ ۔۔۔۔۔ اینویں لفظ "مینر" جیندا مطلب چھوٹا کھالہ ء جیڑھا انگریزی ءچ مائینر ء۔۔۔۔۔ اینویں کئی وݙیاں زباناں دے الفاظ اساݙی سرائیکی زبان ءچ ہن۔۔۔ ہُݨ جیکر لفظ " وساندر" دے مُنڈھ پاند کوں چا پکڑوں تاں پہلے ݙو حرف "و تے س" وس بݨدے ۔۔۔۔۔ زیر تے زبر لاوݨ نال زہر تے اباد ۔۔۔۔۔ وسیندڑ یعنی رہائشی ۔۔۔۔۔۔ مطلب ونڄ بݨسی۔۔۔۔۔۔۔۔ اڳوں الف لاؤ تاں " وسا" ونڄ تھیسی یعنی اعتبار ۔۔۔۔۔۔ ݙوجھے پاسے "بھاء" یا روشنی سوجھلا دے مفہوم ءچ سرائیکی ٻولی ءچ رلدے ملدے الارے صوت یا الفاظ لفظ وساندر نال کتھاؤں نئیں رلدا۔ ول اُتوں اے سرائیکی وسیب ءچ اپݨے ایں مفہوم ءچ مستعمل نئیں۔۔۔۔۔ تھی سگدے جو میݙے علمءچ نہ ہوے ۔ میݙا خیال ء جو اے لفظ درآمدی ء۔
شہزاد عرفان
کاچھو
250px|thumb|کاچھو دے صحرا دا نظارا کاچھو (انگریزی:Kachho) سندھ پاکستان دا تھر دے صحرا توں بعد وڈا صحرا ہے۔ کاچھو سندھ دریا تے کھیرتھر جبل دے وچ والا میدانی یا بارانی علائقہ ہے۔ کاچھو سندھ دے دادو ضلع، قمبر شہداد کوٹ ضلع تے جیکب آباد تائیں ہے۔  کاچھو لفظ کچھ توں نکتل ہے جنہں دا مطلب بغل ہے۔ کھیرتھر جبل دی کچھ یا بغل والا  میدانی علائقہ کاچھو سڈیندا ہے۔ مطلب کاچھو ناں کچھ توں نکتل ہے۔
ایران تئیں (حکایت)
حکایت
ایران تئیں....
ایہ ہک ماہنڑو دی کہانڑی ہے جیڑھا کڈاہیں ایران نہ گیا پر اوں ایران دے باغیں دی خوشبو تے بارش تئیں پندھ کیتا تے درگھے صحرا تو گزر کے نیلے مقبریاں تئیں پُجیا ابدی پیالیاں وچ جیونڑ جل پیتا
اوندے کول ایران تئیں پُجنڑ دے ڈو وسیلے ہَن'پہلا 'دیوان حافظ' تے ڈوجھا 'رباعیات خیام'اپنڑے قدیمی شہر دے کتب خانے وچ ایران دی اوں سیل دا ارادہ بدھیا'اِنہاں شاعریں دے کلام دیاں بیڑیاں تے مِنی ایچر دے گھوڑے چمکے'پوادھ دے باغیں دی ہوا گُھلی'مہان ڈو شاعریں دے کلام دا ایہ پندھ اونکوں ایران تئیں گِھن گیا'حافظ نال شیراز وچ زمانہ اوں گزاریا'نیشا پور اوہ پُجیا خیام دے شراب دے پیالے اوں خیام نال پیتے'ایران,عشق'موت تے کلام دی دھرتی'فیروزی اسمان تلے ابدی قبراں جنہاں تے شاعری دے ڈیوے بلدن'رستے وچ بادشاہ ایران دی سپاہ اوہ کلام دی راہ تو گزر گیا
اوہ ولدا اپنڑے شہر آیا تاں اونکوں لگیا ایہ کُل عالم شاعری دا ہک نکا جیہا باغ اے. (رفعت عباس)
اورنگزیب لغاری
اورنگزیب لغاری، پی ٹی وی نال وابستہ ہک مشہور اداکار ہن۔ کئی اردو تے سرائیکی ڈرامیاں اچ کم کر چکن۔
عاقب ستانوی
ایں نامور شاعر دا تعلق ستیاݨہ، کھیوہ ستیانہ ضلع جھنگ نال ہے۔عاقب ستیانوی صاحب پنجابی دے ہک شاعر ہین۔
نمونہ کلام
چو مصرعہ ( ہک ضِدی ویر دےناں)
ویہڑے دے وچ کدھ نہیں چنگی ۔ سوہنیا آکھے لگ
امدیاں نسلاں تیک اپڑسیں ۔ نفرت دی ایہہ اگ
ساجھی جنگ اِچ دُکھاں اگوں ۔ جے نہ سگیں تگ
تینوں رنگلی شال مبارک ۔ سانوں ساڈی پگ
عاقب ستیانوی
چو مصرعہ
کِنانہہ دی سوچ توں چنگے ، کِنانہہ دے خاب توں کسرے..
مِرے اکھراں نوں پر دِتے ، خُدا سُرخاب توں کسرے.
میں محنت کرکے کھاندا ہاں ، کِسے دا حق مریندا نہیں.
مِرے ہتھاں دے چھالے ہِن ، تِرے محراب توں کسرے...
دوہڑہ
تیلی بال کے ونڈ تے نفرت دی ۔ اگ لا نئیں آس امنگ نوں
کیوں بھرم ونجاؤں ایں ویݨی دا ۔ ہتھیں بھن کے صِدق دی ونگ نوں
آ " عاقب" رل کے دفن چاء کریے ۔ اِس پار اُروار دی جنگ نوں
نظم۔ (مُڈھ)
جِتݨا سوہݨا اُتݨا سگھݨا۔ اُچا وانگ پہاڑ۔۔
اکھراں وچ میں دس نہیں سگدا ۔ کی اے اِس دی شان ۔۔
راکھا اِس دا میاں محمد ۔ راکھا شاہ حسین۔۔
وارث شاہ دے ہاں دا ٹھارا ۔ بُلہے دا سُکھ چین۔۔
بݨ کے سچا سیوک اُس دا کیتا کرم مذید
سوہݨے کوٹ مٹھن دے والی پیر غلام فرید
ہاشم شاہ تے مہر علی وی ۔ آݨ بݨے نگران۔۔
ککھ وی اِس دا بھُرݨ نہ دِتا ۔ عارفاں دے سُلطان۔۔
مُڑ ہِک اِنج دا ویلا آیا ۔ تَرُّٹ گئے اِس دے ماݨ ۔
سنجاݨ۔
ہیکِڑ دوکِڑ کر کے ٹُر گئے ۔ اِس دے خِدمتگار۔۔
کھا گئ اِسدے سائیاں نوں بس ۔ ان پڑھیائ دی مار۔۔
آسیوں پاسیوں آݨ
کے لوکی ۔ وسے اِس دے ہیٹھ۔۔
ویچ کے اِس دا پھل منڈیاں تے ۔ بݨ گئے وڈے سیٹھ۔۔
اپݨی اپݨی ٹاہݨی مل کے ۔ کر بیٹھے تفریق ۔۔
عاقب" اصل حقیقت کی اے ۔ کوݨ کرے تصدیق۔۔؟
اِس دے "مُڈھ" دا ناں پنجابی ۔ بھُل نہیں کہیں نوں بھور۔۔
ناں دے بھُکے رکھی جاندن ۔ لگراں" دے ناں ہور۔۔
عاقب ستیانوی ونکی:
ابوبکر گوپانگ
ابوبکر گوپانگ، فاضل پور، ضلع راجن پور نال تعلق رکھݨ والے ہک مشہور سرائیکی کارکن ہن۔
عالم برزخ
عالم برزخ:
ایندے بارے کجھ نظریات تے عقیدے ایہ ہن،
١ـ مرݨ دے بعد زمینی جسم کنوں سوال جواب تھیندن، عذاب تے ثواب فوری شروع تھی ویندا ہے،،. مقربین تے جنتی کیفیت طاری ویندی ہے،،. مقربین زندہ بزرگاں کنوں وی ودھ اختیارات دے مالک تھی ویندن،
٢ـ جسم مردہ تے مٹی دا ڈھیر ہوندے،،. عذاب ثواب، سوال جواب صرف روح کنوں تھیندے،،
٣ـ جسم تے روح ݙونہیں وکھرے وکھرے تھی ویندن تے ݙونہیں چپ چاپ تھی ویندن،، قیامت کبریٰ دے بعد. جسماں وچ روحاں پاتیاں ویسن،،
٤ـ. روح اسماناں تے چلا ویندا،. اتھاں اوں روح کوں جسم مل ویندے،. فوری طور تے حساب کتاب تھی ویندے تے جنت دوزخ مل ویندی ہے،،. قیامت کبریٰ تائیں دا کوئی انتظار کائنی ہوندا،، عالم برزخ دا کوئی وجود کائنی،. ایہ عالم آخرت شروع تھی ویندا ہے،،
سرائیکی افسانہ لِکّھت کار
اِیہ ہِک نا مکمل مضمون ہِے وکیپیڈیا دے شعبہ سرائیکی وِچ اپݨاں حِصّہ پین٘دے ہوئے اِیں مضمون کُوں پورا کرو۔ تھورائیت ہوسوں۔
اِیہ کُجھ سرائیکی افسانہ لکّھت کاراں دی تن٘دِیر ہِے۔
فیض بلوچ
فیض بلوچ بنیادی طور تے شاعر دی حیثیت نال سنڄاتے ویندن۔ انہاں دے ݙو افسانوی مجموعے ’’ولدی ڈھلدی چھاں‘‘تے ’’پکھی واس‘‘سرائیکی وسیب دے جاگیردارانہ نظام دے خلاف تے دیہی پس منظر کوں نمایاں کریندن۔ ایاز احمد ایاز دے افسانیاں دا مجموعہ ’’پیر فرید دا ݙس اے‘‘ روہی رہتل دے پس منظر کوں بیان کریندن۔
ڈاکٹر قاسم جلال
ڈاکٹر قاسم جلال افسانیاں دا مجموعہ ’’ہنجوں دَھیرے‘‘ منظور اعوان، ’’ڳجھے دھک‘‘ غلام حسین راہی گبول، ’’ݙکھیں وات‘‘ قاصر فریدی، ’’آدم ڄایا‘‘ سرائیکی سماج وچ پا تے ونڄݨ والے دیہی شہری مسائل کوں بیان کریندن۔
حبیب فائق
حبیب فائق دا افسانوی مجموعہ ۱۹۹۸ء وچ شائع تھیا۔ جیندے وچ سرائیکی وسیب دی معاشرت تے سماجی مائل کوں بیان کیتا ڳئے تے ایہ افسانے زبان و بیان تے اختصار دی خوبی رکھدن۔
میاں نذیر احمد
میاں نذیر احمد انہاں دا سرائیکی افسانیاں دا مجموعہ ’’پلر پاݨی‘‘ ۱۹۹۰ء وچ شائع تھیا۔ غربت نال جڑے انسانی مسائل، دھوکہ فریب لالچ، خود غرضی وسیب دیاں غلط رسماں جھیٔں موضوعات کوں خوبصورت منظر نگاری تے انڄ اسلوب بیان نال افسانے دا روپ ݙتے۔
عبد الباسط بھٹی
عبدالباسط بھٹی ’’وکاؤ چھانورا‘‘ سرائیکی وسیب اتے اتھ دے واسیاں دی حیاتی نال جڑ تے مسائل، طبقاتی اُچ جھک، ݙاڈھے لوکاں دا ݙڈھپ، ہیݨے لوکاں دی سادگی سچائی کوں خالص زبان دے ورتارے نال کہاݨی کوں قاری دے سامݨے پیش کریندن۔ وسیب دے چور رستہ گیر زمینداراں دھرتی نال جڑت رکھݨ والے لوکاں، کالی جھیٔاں رسماں، تریمتیں دے استحصال، بے روزگاری، جھیٔں مسائل کوں آپݨے افسانیاں راہیں بیان کریندن۔ عبدالباسط بھٹی دے افسانے زبان دے ورتارے دے حوالے نال شاہکار ہن تے سرائیکی سماج وچ بدلدی ہوئی دنیا تے حالات دے ترجمان ہن۔
سید نصیر شاہ
سید نصیر شاہ (اشاعت ۱۹۸۷ء) میانوالی توں تعلق رکھݨ والے سیّد نصیر شاہ دا افسانوی مجموعہ ’’ککر دے پھل‘‘ جیندے وچ میانوالی دے سرائیکی لہجے دی جھات واضح ݙسدی ہے۔ سیّد نصیر شاہ دے افسانیاں وچ منظر نگاری، انسانی کرداراں دی نفسیات عمدگی نال بیان کیتا ڳئے۔ معاشرتی ناہمواریاں دے خلاف احتجاج موجود ہے۔ انہاں دے افسانیاں وچ جدت تے اظہار دی تازگی دا عنصر نمایاں ہے۔
دلشاد کلانچوی
دلشاد کلانچوی تحقیق تنقید تے سرائیکی ادب دی آبیاری وچ انہاں دا ناں ٻہوں اُچیرا ہے۔ ’’رات دی کندھ‘‘ انہاں دے افسانیاں دا مجموعہ ہے جیندے وچ ݙو ڈرامے وی شامل ہن۔ بھانویں جو انہاں دے افسانیاں دا رنگ روائتی ہے مگر انہاں وسیب دے مسائل کوں اجاگر کیتے۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک افسانہ۔ ونکی:سرائیکی لوک افسانے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانہ نگار۔ ونکی:سرائیکی افسانہ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
موہن داس کرم چند دا قتل
موہن داس کرم چند گاندھی، جہرا مہاتما گاندھی دے ناں تو جانڑیا ویندا ہا کو 30 جون 1948 کوں برلا ہاؤس اچ قتل کیتا گیا ہا جتھاں گاندھی اپݨے مزہب دے نلݨ کیتے خاندان دےنال ہن ۔ اوں جاہ تے ہندو مہاسبھا نال تعلق رکھݨ آلا ہک شری تے فسادی بندا نتھورام گوڈ آئے تے گاندھی تے گولی چلا ڈتی. گولی لگݨ تو بعد گاندھی کو مکان دے اندر گھن گئے لیکن اندر ونجݨ تک گاندھی مر چکیا ہا.
کوک ٹی وی
thumb|Saraikistan
سرائیکی زبان پاکستان دے وسیع علاقیاں اچ آسانی نال بولی تے سمجھی ویندی اے ،سرائیکی زبان نے  پنجاب تے سندھھ کوں مضبوط ثقافتی تے سماجی رشتیاں اچ جوڑیا ہوئے ۔پاکستان دی کل آبادی دا 20 فیصد حصہ جیندی کل تعداد 32 ملین دے نیڑے ہے سرائیکی زبان نہ صرف بلیندن بلکہ چنگی طرح سمجھدن ۔پاکستان ہک ایجھا ملک اے جیندے اچ بہوں ساریاں زباناں بولیاں ویندین انہاں کوں آپت اچ متحد رکھن تے قومی جزبات کوں فروغ ڈیون سانگے ضروری اے جو علاقائی زباناں کوں زیادہ فروغ ڈتا ونجے ۔ ایں مقصد دے حصول سانگے سرائیکی زبان دے پہلے انٹر نیشنل کوک چینل نے اپنی نشریات دا 13 اگست 2006 کوں آغاز کیتا ،کوک چینل ہر عمر ، طبقے  تے ہر فرد کوں  سامنے رکھیندیں ہوئیں  پروگرام بنا تے  ٹیلی کاسٹ کریندے  جیندی وجہ نال کوک چینل بہوں گھٹ  مدت اچ  سرائیکی زبان بولن تے سمجھن آلیاں دا مقبول ترین چینل بن گئے  کوک چینل اج نہ صرف  سرائیکی عوام،  بالخصوص  پنجاب  تے پاکستان سمیت  دنیا بھر اچ  بہوں شوق نال ڈٹھا ویندے ۔
ابو جعفر المنصور
ابو جعفر المنصور، دا مکمل نان٘ "ابو جعفر عبداللہ بن محمد المنصور" ہاءی، اوہ ہک  اسلامی تریخ دی بہون٘ وݙی تےعظیم شخصیت ہن٘۔ او  عباسی خلافت دے ݙوجھے خلیفہ ا تے اپنڑے حکمرانی دے دوران بہون٘ زور تے قوت رکھیندے ہن٘۔ المنصور نے 754ء وچ خلافت سنبھالی تے ان٘ہان٘ دی حکمرانی دا دور 754ء توں 775ء تک رہیا ہاءی۔
ابو جعفر المنصور دا خلافتی دور خلافت دے چرچے دی زینت بن٘یا رہیا۔ اون٘ہان٘ نے عباسی خلافت کوں مضبوط رکھن٘ کیتے بہون٘ ساریان٘ کوششاں کیتیان٘ تے خلافت دے افقی تے عمودی حصیان٘ تک  وڈی حکومت کیتی۔ اون٘ہان٘ نے اقتصادی ترقی کیتے بہترین اقدامات چاتے تے تجارت کوں وی فروغ ݙتا۔ اون٘ہان٘ نے بغداد کوں خلافت دا دارالحکومت بن٘ایا تے شہر کوں ترقی ݙتی۔ بغداد اون٘ہان٘  دی حکمرانی دے دوران اسلامی دنیا دا ہک مرکزی شہر بنڑ گیا تے علم تے فن دا اندرونی گھر بنن٘ڑیا رہیا ہاءی۔
ابو جعفر المنصور ہک تعلیم یافتہ شخصیت ہن۔ اون٘ہان٘ نے تعلیم تے تربیت کوں فروغ ݙتا۔ او خود وی علم تے فن دے دیوانے ہن تے ایہہن٘ کیتے بہون٘ سارے عالم تے فنکاراں کوں دعوت ݙتی۔ اواون٘ہان٘ نے مدارس، کتاب خانے تے کتاباں دی قدر کیتی تاکہ علم تے فن دی تعلیم' تے تحقیق دا میدان بہترین طریقے نال دستیاب تھی سگے۔
ابو جعفر المنصور دی حکمرانی دا دورتاریخی  تے اقتصادی ترقی کیتے بہون٘ اہم ثابت تھیا ہاءی۔ اون٘ہان٘ نے اپنڑی دانشمندانہ حکمت عملی دے نال اسلامی خلافت کوں مضبوط بن٘ڑایا اتے قوماں تے لوگاں دے امن تے استقرار دے معاہدے کیتے۔
اون٘ہان٘ دے دوران خلافت دی ترقی تے وسعت ہوئی اتے بغداد ایک ترقی پیشکش کرن والا شہر بن گیا۔
ابو جعفر المنصور دی عباسی خلافت تاریخ وچ رتے لفظان٘ دے نال لکھی ویسی۔ اون٘ہان٘  دی حکمرانی نے انسانی ترقی، عدل تے انصاف، علم تے فن، اقتصادی ترقی تے امن تے استقرار واسطے اہم کردار ادا کیتا۔ اون٘ہان٘ دا دور خلافت نیک تمناواں دا مثالی نمون٘ہ سمجھا ویندا اے۔
الواثق باللہ
thumb|واثق باللہ دے دور دا عباسی دینار واثق باللہ، ناواں عباسی خلیفہ ہئی جیندا تعلق خلافت عباسیہ، بغداد اے۔ اے 5 جنوری 842ء توں 10 اگست 847ء تک خلافت دے عہدے تے ریہا۔ ایندا پیشرو المعتصم باللہ عباسی ہئی تے جانشین المتوکل علی اللہ ہئی۔ ایندی ملکہ دا ناں فریدہ ہئی۔ ایں عباسی خلیفہ دا مکمل ناں ، ابو جعفر ہارون ابن محمد المعتصم الواثق باللہ العباسی الہاشمی بغدادی اے۔ ایندا والد المعتصم باللہ ہئی تے والدہ دا ناں قراطیس ہئی۔ ایندی پیدائش اتوار یکم شعبان 196ھ/ 18 اپریل 812ء کوں تھئی تے وفات ٻدھ 24 ذوالحجہ 232ھ/ 10 اگست 847ء کوں تھئی۔ ایں خلیفہ نے 36 سال قمری، 35 سال شمسی عمر پاتی۔
دلاور دلبر
دلاور دلبر سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
کوٹ قیصراݨی وچ ١٩ نومبر ١٩٩٧ء کو ڄمے۔
غزل
کجھ حقیقت ڈسا جوانی دی
اپنڑی گزری سنڑا جوانی دی
تیڈے پیریں پہاڑ آ ڈھاون
اینجھی طاقت ڈکھا جوانی دی
ہنج ڈھاوے تاں ہنج ہتھ ت رکھ
ہنج مشعل بنڑا جوانی دی
کہیں دے ہٹکیے تے عشق نئ راہندا
اے ہے گالھی بلا جوانی دی
کہیں دے قدمیں ت ڈھ کے جیونڑ توں
ٹھیک ہے پئ قضا جوانی دی
غم،کلہیپا تیں روز دا روونڑ
اے ہے "دلبر" عطا جوانی دی.
سئیں دلاور حسین دلبر تونسہ شریف
پچھاواں میݙا نِت میݙے نال ٹردے
بھاویں اُچ ت جِھک آٸن ہر حال ٹردے
اوکوں میں تاں ٹُرݨاں سکھایا ہا ایویں
جیویں پیر جھل جھل کوٸی بال ٹردے
میݙے من دی مستی ہے محتاج تیݙی
تیݙے ہک اشارے ت سُر تال ٹردے
جہڑا عشق دی چھیکڑی تہہ ت پہنچے
اوہو عشق وچ اپݨاں سِر ڳال ٹردے
میݙی اکھ ت اکھیں دا دم کر ہاں”دلبر“
میݙی اکھ ت سایہ کوٸی لال ٹردے
دلاور دلبر
جہڑا سکھݨاں اَلا نٸ ݙے سڳدا
دردِ دل دی دوا نٸ ݙے سڳدا
میݙی بیڑی کوں سِیڑھ ت ماریس
میں ہوا کوں دعا نٸ ݙے سڳدا
پیر چَیسوں تاں پندھ کُھٹسی کجھ
ایویں منزل خدا نٸ ݙے سڳدا
اویں آٶ تاں فقیر حاضر ہے
پر فقیر ہݨ دعا نٸ ݙے سڳدا
باشزادی اجاں تاٸیں قید اچ ہے
میں تاں قصہ ودھا نٸ ݙے سڳدا
سوچ تیݙی دا سجھ تاں سچے پر
تیکوں جِھݨکیس تاں ول او دلبر ناہ
لکھاری=دلاور حسین دلبر
مونجھ سینے سمبھیج سگدی ہے
ہنج اکھ اچ ُلکیج سگدی ہے
میڈیں اکھیں توں اتلیاں ہنجوں ہن
تیڈی مہندی لویج سگدی ہے
صاحبزادی کوں عشق تھی گۓ ہنڑ
صاحبزادی لُٹیج سگدی ہے
کوٸی ضروری نٸ ہوندا جیونڑ لو
کلہی زندگی کٹیج سگدی ہے
توں فقیریں کوں نہ آوازے ڈے
تیڈی شاہی کھسیج سگدی ہے
ایویں لحظے لو کھل ضرورت ہے
حُسن دلبر دا مثلِ یوسف ہے
تیڈی انگل کٹیج سگدی ہے
شعر
پیر تیڈے جو چُم گیا ہامی
نندر ابدی میں سُم گیا ہامی
دلاور دلبر ونکی:[[سرائیکی شاعر]]
لفظاں دے وٹارے
لفظاں دے وٹارے
شہزاد عرفان
مینر تے واٹر دے لفظ سرائیکی وچ انگریزاں دے آوݨ دے بعد آئے ہن ۔ اے الفاظ برٹش انڈیا دے آوݨ دے بعد لوکاں دی زبان دا حصہ بݨن خاص طور تے جݙݨ انگریز نے نہراں دا اری گیشن سسٹم ہندوستان ءچ شروع کیتا جیندے نہراں کھٹݨ آلے مقامی لوک ہوندے ہن ۔ایندے توں پہلے یعنی نہری نظام توں پہلے دریاواں دے نال نال منڈھ قدیم توں مقامی لوک نالے، واہلے تے کھالے دا لفظ استعمال کریندے ہن ۔۔۔۔۔ نالے تے واہلے وݙی اُچی کندھاں دی موکلی بھر نال بݨدے ہن دریا توں پاݨی لوڑھ تے ہک علاقے توں ٻئے علاقے گھن ونجݨ کیتے۔ جیڑھی سیلاب دے زمانے واہندے ہن ۔۔۔۔ ول اتھوں وݙے بند بݨا تے کٹھی وݙی زمین دے ٹوٹے یا کھتان کوں پِلاوݨ کیتے کھال کھالے تے کھالیاں تے اتھوں چھوٹے پیچ تے تھوڑے کیارے کوں پِلاوݨ کیتے ہوندے ہن ۔ واہلے تے ناہلے انگریز دے نہری نظام نال نہری نظام ءچ مُک ڳئن پر کھال تے کھالے اڄݨ تئیں مستعمل ہن ۔ تہوں آکھے جو کجھ لفظ نویں ٹکنالوجی آوݨ دے بعد پراݨی الفاظ دا متباد بݨدن یا اصلوں وٹیج تے نواں لفظ بݨدن ۔۔۔اینویں اڄ سندھ ءچ کلاک تے اساݙے پاسے ٹائم دا لفظ استعمال تھیندے ۔ شہزاد عرفان
عمران رضا ناصر
غزل:
ڈینہہ دی جھولی وچ ڈتا ہے کیں جگارا رات کوں
رلدی پھلدی دا بنڑے ہا کوئی سہارا رات کوں
سنویں سنج دی پا گدی ہے میں کلہیپے دی پوشاک
مونجھ رانڑی آپ کر ڈیکھیں نتارا رات کوں
میڈے اجڑن دی کہانی صرف دیگر تائیں تاں نیں
میڈے خیمے دا کریں ہا ہک نظارا رات کوں
سیت دی سدرہ توں لہہ کے آ گیاں میں دار تے
میڈے سوگ اچ سم گیا ہے شہر سارا رات کوں
شام دی دہلیز تےہے کون سجدہ ریز ول؟
کئیں ڈتا ہے تحفے وچ کالا اندھارا رات کوں
گودڑی تے کاسا چا کے ٹر پیا ناصر ولا
سئیں عمران رضا ناصر رضوی ونکی:سرائیکی شاعر
دل شاد کلانچوی
= دل شاد کلانچوی =
از: ڈاکٹر خالد اقبال
سیئں دلشاد کلانچوی‘ سرائیکی زبان و ادب نال محبت کرن والے انہاں محسناں وچوں ہن جنہاں سرائیکی ادب دے اِیرے کوں مضبوط کرن سانگے بہوں اہم اتے بنیادی کم کیتے۔ اُنہاں دا ادبی‘ تخلیقی‘ تحقیقی‘ ترجمے دا اتے ”تنقیدی کم اتِلا ہے جیہڑا نویں نسل کیتے ہک سوجھل دگ ثابت تھیندا ڈسدے۔ انہاں دا ڈھیر سارا ادبی‘ تخلیقی‘ تحقیقی اتے تنقیدی کم انہاں دی شحصیت دیاں ون پونیاں دلچسپیاں کوں وی ظاہر کریندے۔ سرائیکی ادبی تنقید دے حوالے نال انہاں دیاں کتاباں ”تنقید دیاں پوڑھیاں“ تے ”ادبی چو ل پڑچول“ بہوں اہم ہن۔
سیئں دلشاد کلانچوی ہوراں دی تنقیدی سوچ اتے فکر کوں سامنے رکھیندیں ہوئیں انہاں دا تنقیدی رویہ کجھ ایں طراں ڈکھائی ڈیندے:
۱)        سرائیکی ادب دے نظری معاملات
(جیندے وچ ادب۔ تخلیقی ادب تنقید دا مقام۔ ادب وچ علامت نگاری دی اہمیت۔ شاعری دامقصد تے تنقیدی دبستان وغیرہ)
۲)        عملی تنقید۔
۳)        ادب دا سماج نال تعلق
۴)        سرائیکی ادب اتے لسانیات
انہاں دا آکھن بھانویں جو انہاں دی طبیعت وچ جھک نوائی کوں ظاہر کریندے مگر ایں گالہہ وچ کوئی شک شبہ نی جو او عالم فاضل محقق‘ تنقید نگار تے صاحب ارائے دانشور ہن۔ انہاں سرائیکی ادب دے پلو وچ بہوں کجھ پا تے۔ بھانویں جو سرائیکی تنقید دے کم کوں کافی کجھ انگریزی توں اردو ترجمے دی صورت وچ ورثے وچ ملیے پر ایندے باوجود سرائیکی تنقید دے مکھ مہاندرے کوں سنگھارن سنوارن مغربی و مشرقی تنقید دے ڈگھ سارے کم کوں دلشاد کلانچوی ہوراں اپنے سرائیکی ادبی وسیبی ساہ سمل وچوں اسر گا کریندے ڈسدن۔دلشاد کلانچوی ہوراں ڈھیر سارا تنقیدی کم عملی تنقید دے زاویے کوں اگاں ٹریندے ایں حوالے دے نال انہاں دیاں ترے(۳) کتاباں سرائیکی شعراء دے تذکرے بارے ہن۔
۱)۔   قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب:        (حضرت سلطان باہوؒ۔ چراغ اعوان۔ علی حیدر ملتانی۔ سید اکبر شاہ۔ غلام حسین گامن۔ غلام سکندرخان غلام۔ فیرو ز الدین فیروز۔ گل محمد چشتی۔ خواجہ غلام فریدؒ۔ قاضی فخر الدین راضی۔ محمد بخش نوروز۔ گل محمد عاشق ملتانی۔ خرم بہاولپوری)
۲)۔   چار سرائیکی صوفی شاعر:       (سلطان باہوؒ۔ علی حیدر ملتانیؒ۔ سچل سر مستؒ۔ حافظ جمال اللہ ملتانی)
اِنہاں کتاباں وچ انہاں نیں شعراء دے حالات زندگی تے زندگی دے مختلف پہلوواں دا ذکر کیتے تے شاعراں دے کلام دا فکری تے فنی ویورا پیش کیتے۔
”ادب کوئی نظری یا خیالی شے کائے نہیں۔ ایہہ ہک فطری شے ہے۔ تے فطری طور تے انسان وچوں پیدا تھیندے تے اینداکم وی فطرت دی عکاسی کرن ہے۔ فطرت دا اظہار ہے بلکہ سچ پچھو تاں حقیقتاں دا متحرک عکس ہے ایہا وجہ ہے جو مادی حقیقتاں وی ادب توں تخلیق کرن دا باعث بنٹردین۔ ملک دا معاشی نظام وی ایندے اتے اثر کریندے۔ جیں طراں حقیقت وچ تبدیلیاں آندین۔ اوں طراں ادب وچ وی خرابیاں پیدا تھی ویندین۔ ول انہاں کوں ہٹاون یا مٹاون دیاں تحریکاں چلائن۔ تے ول نواں ادب تخلیق تھیندے تے لکھیندے پڑھیندے“(۲)
ایں اقتباس توں دلشاد کلانچوی دا ادب بارے نظریہ واضح تھیندے تے ڈس پوندی ہے جو او ادب کُوں عمرانی فلسفے وچوں ڈیہدن۔او ادب اتے تنقید دی اہمیت تے تنقید نگار دے منصب کوں چنگی ریت جانڑدن۔ انہاں دے نزدیک جے تئیں تخلیق دے نال نال تنقید نہ ہووے تاں او تائیں فن پاریاں کوں چانچن پرکھن داکوئی معیاری اصول وجود وچ نی آندا۔ جیندا نتیجہ اے تھیندے جو تخلیق کار کوں اپنی کامیابی دا اندازہ تھی سگے‘ تے نہ پڑھن والے اوندی محنت تے فنکاری دا مزہ گھن سگن۔ انہاں دے نظریہئ تنقید مطابق نقاد فکر اتے فن ڈونہاں گالہیں دا خیال رکھیندے۔ او سمجھے سلجھے فکر نال فن وچ نظم تے ضبط تے نکھار گھن آندے او ادب دیاں افادی تے جمالیاتی پہلوؤں کوں وی سامنے رکھدے ایندے نال نال خیال دی پاکیسزگی اتے اسلوب دی اہمیت کوں وی جانڑدے۔ ہک چنگے نقاد دی ایہہ خوبی ہوندی ہے جو او تاریخ بارے وی پتہ سدھ رکھدے۔ دلشاد کلانچوی سیئں تنقید دیاں ترے(۳) شقاں کو سامنے رکھدن۔ ۱)نحو‘ معانی۔ ۲)نظم تے نثر پارے دی پچھان تے  ۳)نفسیات تے فلسفہ اتے فنی قانون دی گالہہ۔ سب کنوں اہم گالہہ اے جو او تنقید دے قانون تے اصولاں کوں بے اصولا نہیں سمجھدے کیوں جو تنقید دی بنیاد اصولاں ضابطیاں تے عقل اتے ہے۔ دلشاد کلانچوی ہوراں دی تنقید توازن دی خوبصورت مثال ہے تے انہاں دا تنقیدی شعور روایت دے اصولاں نال جڑیاں ہویا ہے۔ او سمجھدن جو تنقیدوی کیمیا دی طراں دا کوئی تجرباتی علم کائے نی۔ تنقید وچ اے طاقت کوئے نی جو ایہہ ادب پیدا کر ڈکھاوے ول وی او تنقید کوں اہمیت ڈیندن جوعظیم ادب کیتے تنقید دا ہوون لا ضروری ہے۔تحقیق اتے تنقید دے حوالے نال دلشاد کلانچوی ہوراں دی ہک مختصر جھیئں کتاب۔
دلشاد کلانچوی ہوراں اپنے کلاسیکی ادب دی اہمیت کوں خوب جانڑدے ہن۔ تے سمجھدے ہن جو کلاسیکی شعراء دے کلام دی گول پھرول تے اوندی سانبھ نال سرائیکی ادب دا دامن مضبوط تھیسی ات پاروں انہاں خواجہ محکم الدین سیرانی دے قلمی نسخے کوں مرتب کیتا تے ایں حوالے نال انہاں تحقیق۔ تنقید تے قلمی نسخے کوں ترتیب ڈتے تے اوندی تدوین وی کیتی۔ ایندے نال نال او تنقید دے لا ضروری اجزاء یعنی مواد (متن) ہیئت (Form) اتے اسلوب(Diction) اتے گہری نظر رکھدن۔
سیئں دلشاد کلانچوی ادب تنقید اتے حیاتی کوں ہک ڈوجھے نال رلواں سمجھدن۔ اتے ایں سانگے او کہیں گنجل فلسفے کوں نی بیان کریندے بلکہ پوری سچائی تے سادگی نال ادب اتے حیاتی دے مختلف پہلوواں کوں سوہناں تے پور ے سنگھرئیے مُکھ سبھا نال ڈیکھناں چاہندن۔
سیئں دلشاد کلانچوی متنی تنقید بارے بہوں حساس (Concious) ہن تے متنی تنقید دے مراحل طے کرن دی مثال دے طور تے آنپڑیں تصحیح شدہ مثنوی ”زلیخا“ مصنف عبدالحکیم اُچوی دیمقدمے دا حوالہ ڈیندن تے آہدن جو میڈے نظریات تنقید دی عملی شکل ایں مثنوی دا دیباچہ ہے۔ادب وچ علامت نگاری نال انہاں دا نقطۂ نظر اے ہے جو علامت ہک یقینی نشانی تاں ڈیندی ہے پر اوندے معنیاں کوں مقرر تے متعین نہیں کرسگدی۔ بہر حال او علامت دے ورتن کوں شاعر ی وچ نویں حسن اتے نویں تازگی نال تعبیر کریندن۔ البتہ علامت کوں ترے (۳) پُکھاں وچ تقسیم کریندن۔
۱۔      آفاقی علامتاں
۲۔       علاقائی علامتاں
۳۔      شخصی یا ذاتی علامتاں
تنقید دے دبستاناں بارے انہاں دے خیالات بہوں عمدہ ہن او تنقیدی دبستاناں کوں تسلیم کریندن تے انہاں دبستاناں دیاں خوبیاں دے وی قائل ہن پر او تنقیدی دبستاناں دی خامیاں دا ذکر وی کھلے الفاظ نال کریندن:
”دبستانی تنقید دی بئی خامی ایہہ ہے جو نقاد آپنے عقائد تے نظریات دے متصادم دبستان کوں غیر مستحق‘ مشکوک تے غلط قرار دے ڈیندن بئی گالہہ اے ہے جو او اپنے دبستان دے چنگے مندے سارے اصولاں کوں آپنے کیتے سبھ کجھ سمجھدن تے بئے دے کہیں اصول کوں نی منیدے۔۔۔ جواب ایہہ ہے جو ایں طراں۔۔۔ نقاداں وچ ہک توں زائد رجحانات ضرور ہوونے چاہیدے ہن تاں جو کہیں ادب پارے دا صحیح طور تے مکمل جائزہ گھدا ونج سگیجے تے اور صحیح مقام تے پہچایا ونج سگیجے“(۵)
تنقید دے معرو ف مدرسیاں (School of Thought) بارے انہاں دی رائے محض انہاں مدرسیاں دے تعارف‘ انہاں دیاں خوبیاں خامیاں بارے ہک روائتی بحث ہے۔ انہاں مدرسیاں وچوں او آپ کہڑے School of thoughts توں متاثر ہن ایں بارے انہاں کوئی گالہہ نی کیتی البتہ سرائیکی تنقید پڑھن والے طالب علماں کیتے توضیحی تنقید‘ تقابلی تنقید‘ تشریحی تنقید۔ جمالیاتی تنقید‘ تاثراتی تنقید‘ نفسیاتی تنقید‘ رومانی تنقید‘ تاریخی تنقید‘ سائنٹیفک تنقید بارے بھرویں بحث کیتی اے البتہ کتاب دے ایں پکھ دے چھیکڑ تے ہک اہم تجویز (Suggestive) ڈیندن جو کم از کم سرائیکی دے نقاد ہک اہجا دبستان قائم کرن جہڑا انہاں دبستاناں دے موٹے موٹے کم دے اصولاں والا وی ہووے تے اپنے طور تے افضل تے کامل وی ہووے۔ جہڑی جو بہوں مخلصانہ تے ہمدردانہ تجویز ہے۔
”ادبی چول پڑچول“ دلشاد کلانچوی ہوراں دا سرائیکی ادب وچ مختلف موضوعات دیاں حامل چھپیل کتاباں بارے تنقیدی گھٹ تے تعریفی توصیفی تے تبصرے اتے مبنی تاثراتی مضامین دا مجموعہ ہے۔ جینویں انہاں آپنی تنقید دی کتاب ”تنقید دیاں پوڑھیاں“ وچ تنقید بارے اپنے اُشاکی تے سجاکی نظریات دی وضاحت کیتی ہے تنقید کوں انویں ورتیا (Apply) کوئے نی۔ ایندی وجہ وی انہاں اپنی کتاب ”ادبی چو ل پڑچول“ وچ صفحہ نمبر ۵ تے خود بیان کر ڈتی اے۔
چنانہہ دریا
دریائے چنانہہ یا چنھاں یا چناب دا ناں 'چن' تے 'آب' توں مل کے بݨدے جس وچ چن دا مطلب چندر تے آب دا مطلب پاݨی ہے، (چندر بھاڳ،  دریائے چناب دا پراݨا ناں ہے۔) دریائے چندرا تے دریائے بھاڳا دے بالائی ہمالیہ وچ ٹنڈی دے مقام تے ملاپ نال بݨدے، جیہڑا بھارت دی ریاست ہماچل پردیش دے ضلع لاہول وچ واقع ہے۔ بالائی علاقیاں وچ اینکوں چندرابھاڳا دے ناں نال وی پکارا ویندے۔ ایہ جموں و کشمیر دے جموں دے علاقہ توں وہندا ہویا پنجاب دے میداناں وچ داخل تھیندے۔ پاکستان دے ضلع جھنگ وچ تریموں بیراج دے مقام تے ایہ دریائے جہلم نال ملدے تے ول دریائے راوی کوں ملیندا ہویا اوچ شریف دے مقام تے دریائے ستلج نال مل کے پنجند بݨیندے، جیہڑا کوٹ مٹھن دے مقام تے دریائے سندھ وچ ونڄ ڈہندے ۔ دریائے چناب دی کل لمبائی 960 کلو میٹر ہے تے سندھ طاس معاہدے دی رو نال ایندے پاݨی تے پاکستان دا حق تسلیم ہے۔ ویدک زمانہ (قدیم ہندوستان) وچ اینکوں اشکنی یا اسکمتی دے ناں نال تے قدیم یونان وچ آچے سائنز دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہئی۔ 325 قبل مسیح وچ سکندر اعظم نے سکندریہ (جیہڑا اڄ شاید اوچ شریف یا مٹھن کوٹ یا چچارن ہے) ناں دا ہک شہر دریائے سندھ دے نزدیک پنجند دے سنگم تے تعمیر کیتا۔ پنجابی تے سرائیکی تہذیب وچ چناب دا مقام ہک علامت دے طور تے ہے جس دے گرد پنجابی تے سرائیکی سوجھ ٻوجھ گھمدی ہے تے ہیر رانجھا دی سرائیکی رومانوی داستان دریائے چناب دے گرد ہی گھمدی ہے۔ ہندوستان ریلوے، جموں و کشمیر وچ دریائے چناب تے دنیا دا سب توں اچا پل بݨیندی پئی ہے ۔
دل شاد کلانچوی
”سرائیکی زبان نے ادب دا نشاۃ ثانیہ دا دور ہے ہر پاسے انیدا چرچا ہے تے ہر لکھاری ایندی جہت وچ لگیا ہوے۔۔۔ تنقید دے سلسلے وچ میڈے اتے ہمدردانہ رویے دا لیبل اسانی نال لا ڈتا ویندے تے میں اینکوں منیدا وی ہاں پر اصل مقصدکنوں پرے کڈ انہیں نی ہٹیا۔ جتی تھی سگدے‘آپڑیں منصب کوں نبھیندا تے اگوں تے ٹرداں“(۶)
پروفیسر دلشاد کلانچوی متوازن اتے نمانے لہجے دے نقاد ہن۔ اتے انہاں دا ایہہ رویہ انہاں دے تنقیدی رویے اتے وی اثر انداز تھیندے۔ دلشاد کلانچوی ہوراں تخلیقی فن پارے دی اہمیت دے قائل وی ہن تے تخلیق کار دے تخلیقی جوہر کو اہم جاندے ہن۔
حوالہ جات
۱)        دلشاد کلانچوی‘ پروفیسر‘ دیباچہ‘ ”تنقید دیاں پوڑھیاں“ بہاول پور‘ سرائیکی لائبریری‘ بار اول ۱۸۹۱ء‘ شرقی پریس‘ ص:۴
۲)        دلشاد کلانچوی‘ پروفیسر‘ دیباچہ‘ ”تنقید دیاں پوڑھیاں“ بہاول پور‘ سرائیکی لائبریری‘ بار اول‘ ۱۸۹۱ء شرقی پریس ص:۹
۳)        شوکت مغل‘ پروفیسر‘ مرتب‘ ”دلشاد کلانچوی شخصیت اور فن“ بہاول پور‘ اکادمی سرائیکی ادب‘ مئی ۶۰۰۲ء،ص:۵۵۔
۴)       راشد مرتضیٰ‘ سید‘  ”دلشاد کلانچوی دا نظریہئ تنقید“، مشمولہ: دلشاد کلانچوی ”شخصیت اور فن“ مرتب پروفیسر شوکت مغل، بہاول پور‘ اکادمی سرائیکی ادب‘ مئی ۵۰۰۲، ص:۶۵۱
۶)        دلشاد کلانچوی‘ پروفیسر‘ دیباچہ، ”ادبی چول پڑ چول“، بہاول پور‘ اکادمی سرائیکی ادب‘ اشاعت:۷۸۹۱ء،ص:۵
(اقتباس از کتاب: ‘‘[[سرائیکی تنقیدی شعور]]’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 13:18, 12 June 2019 (UTC)
عمران احمد خان نیازی
عمران احمد خان نیازی پاکستانی سیاست دان تے سابقہ کرکٹ کھلاڑی ہن جیہڑے پاکستان دے ٻاویہویں وزیر اعظم ہن تے نال ہی اوہ پاکستان دے موجودہ وزیر داخلہ  تے وزیر توانائی وی ہن۔ اوہ پاکستان تحریک انصاف دے سربراہ وی ہن۔ اس توں پہلے اوہ 2002ء تا 2007ء اور 2008ء تا 2013ء تک پاکستان قومی اسمبلی دے رکن وی رہ چکے ہن۔ سیاست وچ قدم رکھݨ توں قبل عمران خان ہک کرکٹر تے مخیر ہن۔ انہاں نے ݙو ݙہاکیاں تک بین الاقوامی کرکٹ کھیݙی تے بعد وچ خدمت خلق دے منصوبے بݨائے جیویں کہ شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر تے نمل کالج۔
ذاتی زندگی تے تعلیم
عمران دی پیدائش 25 نومبر، 1952ء کوں لاہور، پاکستان وچ تھئی۔ اوہ میانوالی نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی پٹھاݨاں دے مشہور قبیلے نیازی نال تعلق رکھدے ہن، انہاں دی والدہ شوکت خانم صاحبہ زیادہ تر میانوالی وچ سکونت پزیر رہیاں۔ اوہ اکرام اللہ خان نیازی دے کلہے پتر ہن۔ عمران خان نے ابتدائی تعلیم لاہور وچ کیتھیڈرل اسکول تے ایچیسن کالج، لاہور توں حاصل کیتی، اس دے بعد اعلیٰ تعلیم کیتے برطانیہ چلے گئے۔ اتھاں رائل گرائمر اسکول وچ تعلیم حاصل کیتی تے ول اوکسفرڈ یونیورسٹی سے توں میں ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی۔ اوہ 1974ء وچ اوکسفرڈ یونیورسٹی کرکٹ ٹیم دے کپتان وی رہے۔
کرکٹ دا دور
عمران خان نے کرکٹ دے جہان وچ وی اپݨا ہک اعلیٰ مقام بݨایا ہے تے بین الاقوامی سطح تے ماضی وچ اوہ سیاست دی بجائے کرکٹ دے حوالے نال زیادہ مشہور رہے ہن۔ انہاں ہی دی قیادت وچ پاکستان نے 1992 کرکٹ عالمی کپ جیتا ہئی۔ فرسٹ کلاس کرکٹ دا آغاز 1969ء - 1970ء وچ لاہور دی طرف توں سرگودھا دے خلاف کھیݙدے ہوئے کیتا۔ 1971ء وچ انگلستان دے خلاف پہلا ٹیسٹ میچ کھیݙا۔
سیاست
25 اپریل، 1996ء کوں تحریک انصاف قائم کر کے سیاسی میدان وچ قدم رکھا۔ ابتدائی طور تے انہاں کوں کامیابی نہ مل سڳی۔ لیکن حالیہ ݙینہاں وچ اوہ اپݨی جدوجہد تے اصول پرستی دی بدولت پاکستانی عوام، خصوصاً نوجواناں وچ تیزی نال مقبولیت حاصل کریندے پن۔ اس وقت انہاں دی سیاسی جماعت کوں پاکستان پارلیمنٹ دے ایوان زیریں وچ 32، ایوان بالا میں 7، صوبائی اسمبلی سندھ وچ 4، صوبائی سمبلی پنجاب وچ 30 تے صوبائی اسمبلی خیبر پختونخوا وچ 59 نشستیں حاصل ہن۔
وزیر اعظم پاکستان
17 اگست 2018ء کوں عمران خان 176 ووٹ حاصل کر کے پاکستان دے ٻاویہویں وزیر اعظم پاکستان بݨ گئے جبکہ انہاں دے مد مقابل تے قائد حزب اختلاف شہباز شریف نے 96 ووٹ حاصل کیتے۔ انہوں نے 18 اگست 2018ء کو حلف لیا۔ 18 اگست، کوں انہاں نے ویہہ رکنی کابینہ دا اعلان کیتا تے وزیر داخلہ تے وزارت توانائی دا قلمدان خود کیتے منتخب کیتا۔
کابینہ
عمران خان نے حلف چاوݨ دے بعد اپݨی کابینہ دا اعلان کر ݙتا ہئی۔ انہاں دے زیادہ تر مقرر کردہ وزراء پہلے وی مشرف دے دور وچ تے پاکستان پیپلز پارٹی دی حکومت دے دور وچ خدمات سر انجام ݙے چکے ہن۔
محمد بن زکریا الرازی
ابوبکر محمد بن زکریا الرازی (پیدائش: 854ء– وفات: 925ء) (انگریزی: Rasis /Rhazes) فارس دے سائنسدان، ماہرِ طبیعیات، ہیئت دان تے فلسفی ہن۔
ابو بکر محمد ابن زکریا الرازی 250ھ/ 864ء وچ ایران دے شہر رے وچ پیدا تھئے تے ایں نسبت نال رازی سݙیجے. آپ نامور مسلمان عالم، طبیب، فلسفی، ماہر علم نجوم تے کیمیاء دان ہن۔ جالینوس العرب دے لقب نال مشہور تھئے۔ آکھا ویندا ہے کہ بقراط نے طب ایجاد کیتا، جالینوس نے طب دا احیاء کیتا، رازی نے متفرق سلسلہ ہائے طب کوں جمع کر ݙتا تے ابن سینا نے تکمیل تک پہنچایا۔ جوانی وچ موسیقی دے دلدادہ رہے ول ادب و فلسفہ، ریاضیات و نجوم تے کیمیا و طب وچ خوب مہارت حاصل کیتی۔ پہلے رے ول بغداد وچ سرکاری شفاخانیاں دے ناظم رہے۔ طب وچ آپ کوں اوہ شہرت دوام ملی کہ آپ طب دے امام وقت ٹھہرے۔
سائنسی خدمات
دنیا دی تاریخ و جتھاں بہت سارے طبیباں دا ناں آندا ہے اتھاں "ابوبکر محمد بن زکریا رازی" دا ناں علم طب دے امام دی حیثیت نال گھدا ویندے۔۔ جݙݨ زندگی دی ذمہ داریاں ودھیاں تاں کیمیا گری دے فن کوں اپنایا۔ انہاں دا خیال ہئی کہ کیمیا گری دی بدولت اوہ کم قیمت دھاتاں کوں سونے وش تبدیل کرکے بہت جلد امیر تء دولت مند بن ویسن ۔ کیمیاگری دے جو طریقے اس زمانے وچ مشہور ہن، انہاں وچ مختلف جڑی بوٹیاں کوں ملا کے ݙینہاں بلکہ مہیناں تک دھات کوں بھاہ تے رکھݨا پوندا ہئی، زکریا رازی نے وی ایہو طریقہ اختیار کیتا۔ دواؤاں تے جڑی بوٹیاں دے حصول کیتے انہاں کوں دوا فروشاں دی دکاناں تے ونجݨاں پوندا ہئی۔ اس سلسلے وچ انہاں دی ہک دوا فروش نال دوستی تھی گئی۔ چنانچہ اوہ فرصت دے لمحات وچ عموماً اس دی دکان تے ٻیہہ ویندے۔ اس نال انہاں وچ رفتہ رفتہ طب دے علم وچ دلچسپی پیدا تھی گئی۔ ہک ݙینہہ کیمیاگری دے شوق وچ بھاہ کوں پھونکاں مریندے ہوئے انہاں دی انکھیاں جھلس گئیاں۔ اوہ علاج دے کیتے ہک طبیب دے کول گئے۔ طبیب نے علاج کرݨ کیتے اچھی خاصی فیس طلب کیتی۔ اس وقت رازی دے ذہن وچ ایہ ڳال آئی کہ اصل کیمیا گری تاں ایہ ہے نہ کہ اوہ جس وچ اوہ ہݨ تک سرکھپیندے رہے۔ چنانچہ رازی نے ہݨ اپݨی توجہ علم طبِ دی تحصیل وچ صرف کیتی۔ اوہ طب دی تعلیم حاصل کرݨ کیتے  بغداد روانہ تھی گئے۔ بغداد وچ اس وقت ’’فردوس الحکمت‘‘ دا نامور مصنف علی بن ربن طبری بقید حیات ہئی۔ رازی نے اس بزرگ استاد توں طب دے تمام رموز سکھے اور بڑی محنت نال اس وچ کمال حاصل کیتا۔ 908ء وچ بغداد دے مرکزی شفا خانے وچ، جیہڑا اس زمانے وچ عالم اسلام دا سب توں وݙا شفا خانہ ہئی، انہاں کوں اعلیٰ افسر دا عہدہ پیش کیتا گیا جتھاں اوہ 17 سال تک کم کریندے رہے۔ ایہ عرصہ انہاں نے طبی تحقیقات تے تصنیف وتالیف وچ گزارا۔ انہاں دی سب توں مشہور کتاب "حاوی" این زمانے دی یاد گار ہے۔ حاوی دراصل ہک عظیم طبی انسائیکلوپیڈیا ہے جس وچ انہاں نے تمام طبی سائنس کوں جیہڑی متقدمین دی کوششاں نال صدیاں وچ مرتب تھئی، ہک جگہ جمع کر ݙتا تے ول اپݨی ذاتی تحقیقات نال اس دی تکمیل کیتی۔
اہم تصانیف
رازی دی تصانیف سترہویں صدی عیسوی تک یورپ وچ وݙی مستند تصور کیتی ویندے ہن، انہاں دے تراجم لاطینی وچ کیتے گئے تے یورپ دی درسگاہواں وچ بطور نصاب پڑھائی ویندے ریہے۔
چنجݨ
چنجݨ ہک سرائیکی برادری ہے. چنڑ برادری دی شاخ ہے۔
حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم
thumb| thumb|213x213px|مسجد النبویﷺ دے دروازہ تے لکھا عربی خط اچ لفظ "محمد" thumb|گنبدِ خضراء، مدینہ منورہ ابو القاسم حضرت محمد بن عبد اللہ بن عبد المطلب (12 ربیع الاول عام الفیل / 8 جون 570ء یا 571ء – 12 ربیع الاول 10ھ / 8 جون 632ء) اللہ تعالیٰ دے آخری نبی تے رسول ہن۔ آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دی کنیت ابوالقاسم ہے۔ مسلماناں دے عقیدے دے مطابق حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم اللہ دی طرفوں انسانیت دی جانب بھیڄے ونڄݨ والے انبیاء کرام دے سلسلے دے آخری نبی ہن جنہاں کوں اللہ تعالیٰ نے اپݨے دین دی درست شکل انساناں دی جانب آخری وار پہنچاوݨ کیتے دنیا اچ بھیڄا۔ انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا دے مطابق آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دنیا دی تمام مذہبی شخصیات وچوں سب توں کامیاب شخصیت ہن۔
لفظ "محمد"ﷺ دے معنی
لفظ "محمد" عربی زبان دا لفظ اے ایندے معنی "جنہاں دی تعریف کیتی ڳئی" ہن۔ اے لفظ اپݨ‏ی اصل حمد کنے ہے جیندا مطلب اے تعریف کرݨ‏ا۔
لقب
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کوں رسول، خاتم النبیین، حضور اکرم، رحمت للعالمین تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے القابات کنے وی سݙیا ویندے۔ اپݨ‏ی سچائی ، دیانت داری تے شفاف کردار دی وجہ کنوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم عرب قبیلیاں اچ صادق تے امین دے القاب نال سنڄاݨ‏ے ونڄݨ‏ لگ ڳئن۔  ایندے علاوہ وی آپﷺ دے ٻہوں ناں تے القاب ہن۔
حلیہ مبارک
ابن عباس نے رسول صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دا حلیہ ایویں بیان کیتے: جسامت قد و قامت ݙوہیں معتدل تے درمیانے ہن (جسم نہ زیادہ فربہ تے نہ دبلا پتلا، ایویں ہی قد نہ زیادہ لمبا تے نہ چھوٹا بلکہ معتدل) آپﷺ دا رنگ صاف گندمی سفیدی مائل، اکھیں سرمگیں، خندہ دہن، خوبصورت ماہ تابی چہرہ، ݙاڑھی نہایت گنجان جیہڑی پورے چہرہ انور دا احاطہ کیتے ہوئے تے سینے دے ابتدائی حصے تے پھیلی ہوئی ہئی۔
خاندان مبارک
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا تعلق قریش عرب دے معزز ترین قبیلہ بنو ہاشم نال ہئی۔ ایں خاندان دی شرافت، ایمانداری تے سخاوت بہت مشہور ہئی۔ ایہ خاندان حضرت ابراہیم علیہ السلام دے دین تے ہئی جینکوں دینِ حنیف آکھدن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے والد حضرت عبداللہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ اپݨی خوبصورتی کیتے مشہور ہن مگر انہاں دا انتقال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت توں چھی مہینے پہلے تھی ڳیا ہئی۔ والدہ دا ناں حضرت آمنہ بنت وہب رضی اللہ عنہا ہئی جیہڑے قبیلہ بنی زہرہ دے سردار وہب بن عبدمناف بن قصی بن کلاب دی صاحبزادی ہن۔ یعنی انہاں دا شجرہ انہاں دے شوہر سیدنا عبداللہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ دے نال عبد مناف بن قصی تے مل ویندے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا عبدالمطلب قریش دے سردار ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا شجرہ نسب حضرت عدنان نال ونڄ ملدے جیہڑے حضرت اسماعیل علیہ السلام ابن حضرت ابراہیم علیہ السلام دی اولاد وچوں ہن تے مشہور ترین عرباں وچوں ہن۔ حضرت عدنان دی اولاد کوں بنو عدنان آکھا ویندے۔ ایہ شجرہ پاک ایویں ہے:-
سیدنا محمد صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔
ولادت باسعادت
آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت مشہور عام تاریخ دے مطابق 12 ربیع الاول عام الفیل بمطابق 570ء یا 571ء کوں تھئی۔ آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت تے معجزات رونما تھئے جنہاں دا ذکر قدیم آسمانی کتب اچ ہئی۔ مثلاً آتشکدہ فارس جیہڑا ہزار سال توں زیادہ عرصے توں روشن ہئی وسم ڳیا۔ مشکوٰۃ شریف دی ہک حدیث ہے جیندے مطابق حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ارشاد ہے کہ ' میں صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم اوں وقت وی نبی ہم جݙݨ آدم علیہ السلام مٹی تے پاݨی دے درمیان اچ ہن۔ میں صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ابراہیم علیہ السلام دی دعا، عیسیٰ علیہ السلام دی بشارت تے اپݨی والدہ ماجدہ رضی اللہ عنہا دا اوہ خواب ہاں جیہڑا انہاں نے میݙی ولادت باسعادت دے وقت ݙٹھا تے انہاں وچوں ہک اینجھا نور ظاہر تھیا جیندے توں شام دے محلات روشن تھی ڳئے'۔ جیں سال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت تھئی، اوں توں پہلے قریش معاشی بدحالی دا شکار ہن مگر اوں سال ویران زمین سرسبز و شاداب تھئی، سُکے ہوئے درخت ہرے تھی ڳئے تے قریش خوشحال تھی ڳئے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی تاریخ ولادت باسعادت دے بارے اچ دیگر روایات وی ہن۔ اہل سنت دے نزدیک زیادہ روایات 12 ربیع الاول دے ہن اگرچہ کجھ علما 9 ربیع الاول کوں درست منیندن۔ اہلِ تشیع 17 ربیع الاول کوں درست سمجھدن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ناں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا حضرت عبدالمطلب نے رکھا۔ ایہ ناں اوں توں پہلے کݙہیں نہ رکھا ڳیا ہئی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت مکہ دے علاقے شعب ابی طالب دے جیں گھر مبارک اچ تھئی، اوہ بعد اچ کافی عرصہ ہک مسجد رہی جینکوں ہݨ ہک کتب خانہ (لائبریری) بݨا ݙتا ڳئے۔
ٻلپݨ مبارک
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے والد محترم حضرت عبداللہ ابن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ، آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت توں چھی مہینے قبل وفات پا چکے ہن تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پرورش آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا حضرت عبدالمطلب نے کیتی۔ اوں دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے کجھ مدت ہک بدوی قبیلے دے نال بسر کیتی جیویں کہ عرب دا رواج ہئی۔ اوندا مقصد ٻالاں کوں فصیح عربی زبان سکھاوݨا تے کھلی آب و ہوا اچ صحت مند طریقے نال پرورش کرݨا ہئی۔ اوں دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں حضرت حلیمہ بنت عبداللہ تے حضرت ثویبہ (درست تلفظ: ثُوَیبہ) نے کھیر پلایا۔ چھی سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی والدہ تے اٹھ سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا وی وفات پا ڳئے۔ اوندے بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پرورش دی ذمہ داریاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا تے بنو ہاشم دے نویں سردار حضرت ابو طالب نے سر انجام ݙتے۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابو طالب دے نال شام دا تجارتی سفر وی اختیار کیتا تے تجارت دے امور توں واقفیت حاصل کیتی۔ اوں سفر دے دوران ہک بحیرا نامی عیسائی راہب نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اچ کجھ ایسے نشانیاں ݙٹھے جیہڑے ہک آوݨ والے پیغمبر دے بارے اچ قدیم آسمانی کتب اچ لکھے ہن۔ اوں نے حضرت ابوطالب کوں ݙسا کہ اگر شام دے یہود یا نصاریٰ نے ایہ نشانیاں پا گھدے تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی جان کوں معاذاللہ خطرہ تھی سڳدےے۔ چنانچہ حضرت ابوطالب نے ایہ سفر ملتوی کر ݙتا تے واپس مکہ آ ڳئے۔ ایندے توں معلوم تھیندے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ٻلپݨ عام ٻالاں دی طرح کھیݙ اچ نی گزرا بلکہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اچ نبوت دے نشانیاں شروع توں ہی موجود ہن۔ ایں قسم دا ہک واقعہ اوں وقت وی پیش آیا جݙݨ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم بدوی قبیلے اچ اپݨی دائی دے کول ہن۔ اتھاں حبشہ دے کجھ عیسائیاں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں بغور ݙٹھا تے کجھ سوالات کیتے اتھاں تک کہ نبوت دے نشانیاں پاتے تے ول آکھݨ لڳے کہ اساں ایں ٻال کوں اپݨی سرزمین گھن ڄلسوں۔ اوں واقعے دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں مکے شریف بھیڄ ݙتا ڳیا۔
شام دا ݙوجھا سفر تے شادی
تقریباً 25 سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے شام دا ݙوجھا وݙا سفر کیتا جیہڑا حضرت خدیجہ علیہا السلام دے تجارتی قافلے کیتے ہئی۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے ایمانداری دی بنا تے اپݨے آپ کوں ہک اچھا تاجر ثابت کیتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ݙوجھے لوگاں دا مال تجارت وی تجارت دی غرض نال گھن کے ویندے ہوندے ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ایہ خدمات حضرت خدیجہ علیہا السلام کیتے وی انجام ݙیندے ہن۔ اوں سفر توں واپسی تے حضرت خدیجہ دے غلام میسرہ نے انہاں کوں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ایمانداری تے اخلاق دے کجھ ڳالہیں ݙسے۔ انہاں نے جݙݨ ایہ ڳالہیں اپݨے سوتر ورقہ بن نوفل کوں ݙسے تاں ورقہ بن نوفل نے آکھا کہ جیہڑے ڳالہیں تساں ݙسن اگر صحیح ہن تاں ایہ صاحب یقیناً نبی ہن۔ آپ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے اچھے اخلاق تے ایمانداری توں بہت متاثر تھئے تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں شادی دا پیغام ݙتا جینکوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابوطالب دے مشورے نال قبول کر گھدا۔ اوں وقت آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی عمر 25 سال ہئی۔ حضرت خدیجہ علیہا السلام قریش دے مالدار ترین تے معزز ترین خواتین وچوں ہن۔ حضرت خدیجہ علیہا السلام نال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چار صاحبزادیاں حضرت سیدہ زینب رضی اللہ عنہا، حضرت رقیہ رضی اللہ عنہا، حضرت ام کلثوم رضی اللہ تعالیٰ عنہا تے حضرت سیدہ فاطمہ رضیہ اللہ عنہا پیدا تھئے۔
بعثت (پہلی وحی)
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم غور و فکر کیتے مکہ توں ٻاہر ہک غار، حرا اچ تشریف گھن ویندے ہن۔ ایہ کوہ حرا دا ہک غار ہے جینکوں کوہِ فاران وی آکھا ویندا ہئی۔ 610ء میں فرشتہ جبرائیل علیہ السلام پہلی وحی لے کر تشریف لائے، اس وقت سورۃ العلق کی وہ آیات نازل ہوئیں جن کا تذکرہ شروع میں ہوا ہے۔ اس وقت حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کی عمر مبارک تقریباً چالیہہ سال ہئی۔ شروع ہی اچ حضرت خدیجہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا ، آپ دے سوتر حضرت علی رضی اللہ تعالیٰ عنہ، آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے قریبی دوست حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالٰی عنہ تے آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دے آزاد کردہ غلام تے صحابی حضرت زید بن ثابت رضی اللہ عنہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے ایمان گھن آئے۔ مکہ دے ٻاہر توں پہلے شخص حضرت ابوذر غفاری رضی اللہ عنہ ہن جیہڑے اسلام گھن آئے۔ پہلے تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے قریبی ساتھیاں وچ تبلیغ کیتی ول تقریباً پہلی وحی دے ترئے سال بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے دعوتِ ذوالعشیرہ دے بعد توں اسلام دے پیغام دی کھلی تبلیغ شروع کیتی۔ اکثر لوگاں نے مخالفت کیتی مگر کجھ لوگ آہستہ آہستہ اسلام دی دعوت قبول کریندے ڳئے۔
قریش ولوں مخالفت
جیویں جیویں اسلام قبول کرݨ والیاں دی تعداد ودھدی ویندی ہئی، مقامی قبیلیاں تے لیڈراں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے کیتے خطرہ سمجھݨا شروع کر ݙتا۔ انہاں دی دولت تے عزت کعبہ دی وجہ توں ہئی۔ اگر اوہ اپݨے بت کعبے توں ٻاہر سٹ کے ہک اللہ دی عبادت کرݨ لڳدے تاں انہاں خوف ہئی کہ تجارت دا مرکز انہاں دے ہتھوں نکل نہ ونڄے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں اپݨے قبیلے توں وی مخالفت دا سامݨا کرݨا پیا کیونکہ اوہ ہی کعبے دے رکھوالے ہن۔ قبائل نے ہک معاہدے دے تحت مسلماناں دا معاشی تے معاشرتی بائیکاٹ کیتا اتھاں تک کہ مسلمان ترئے سال شعبِ ابی طالب اچ محصور ریہے۔ ایہ بائیکاٹ اوں وقت ختم تھیا جݙݨ کعبہ تے لٹکے ہوئے معاہدے اچ ایہ ݙٹھا ڳیا کہ لفظ 'اللہ' دے علاوہ تمام حروف دیمک دی وجہ توں کھادے ڳن۔ جݙݨ مخالفت حد توں ودھ ڳئی تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اپݨے ساتھیاں کوں حبشہ جتھاں ہک عیسائی بادشاہ نجاشی حکومت کریندا ہئی، دی طرف ہجرت کرݨ دی اجازت ݙے ݙتی۔