cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی لغت نگاری
14۔سید انیس شاہ جیلانی، مرید حسین راز جتوئی،  سراج الدین سانول، قیس فریدی۔۔۔۔ (سرائیکی لغت نگاری دے سلسلے وچ انھیں دا کم غیر مطبوعہ ہے )
15۔ ڈاکٹر احسن واگھا، اسلم رسولپوری، مجاہد جتوئی، ڈاکٹر غضنفر مہدی، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز، ڈاکٹر نصراللہ خان ناصر، ڈاکٹر حمید الفت ملغانی، طارق اسمعیل احمدانی، پروفیسر محمد خان ملغانی، رحیم طلب، عطاالاکبر بلوچ،  مصطفی مٹھوانی(سرائیکی ٹو انگلش ڈکشنری۔غیر مطبوعہ )، مولوی محمد رمضان معینی تونسوی، ڈاکٹر صفوان احمد۔۔۔۔ دی سرائیکی لسانیات، لغت نگاری تے ورلڈ رجسٹر دے طور تے(مطبوعہ /غیرمطبوعہ )خدمات ایں تسلسل دا اہم حصہ ہن۔
16۔ڈاکٹر گوپی چند نارنگ، جگدیش بترا(فریدیات) ۔۔۔۔سرائیکی لسانیات، زبان دانی،تاریخ تے گرائمر (انڈیا)،
17۔کرسٹوفر شیکل (لندن) ۔۔زبانیں دے خاندان۔سرائیکی زبان تے اوندی قدامت، وسعت، کلچر
18۔بشیر احمد بھائیہ، امان اللہ کاظم ۔۔۔ سرائیکی قواعد تے زباندانی۔
19۔پاݨیݨی۔۔۔زبان، قواعد تے تایخی اصول (500ق۔م ) ویدی عہد دا آخری دور۔۔۔ سنسکرت /سرائیکی خطےدی قدیم تے ابتدائی گرائمر  دا لکھاری (کیمبرج ہسٹری آف انڈیا جلد اول/انڈیاز پاسٹ۔۔۔ستویں صدی ق۔م۔سرراماکرشنا بھنڈارکر /قدیم ہندوستان کی تاریخ ۔از۔رما شنکر ترپاٹھی (1981/2012)۔۔۔۔
20۔اکبر مخمور مغل (مرحوم)۔۔ڈیرہ غازی خان
انھیں دی لغت نویسی دےکم دا عرصہ کم و بیش 30 سال تے مبنی ہے، تقریبا" سوا لکھ توں زیادہ سرائیکی دے قدیم تے جدید الفاظ دا مجموعہ ہے۔ غریب متوسط گھرانے دے ہک غیر ڈگری یافتہ شخص دی کلہی محنت، تندہی، توجہ ، شوق، زبان شناسی، قوم پرستی، وقت، خرچ اخراجات تے جنون دا نتیجہ ہے۔جیندے وچ سرائیکی ٹو سرائیکی +اردو الفاظ، تلفظ، معانی، مصادر،بناوٹ، وضاحت تے تشریحات، مترادفات،ماخذات، مختلف اضلاع دی بولی دے فرق تے لہجے، اکھاݨاں، کہاوتاں، اشارے، ضرب الامثال، پدے پہاکے، ٻجھارتاں، لوک دناوتاں، تے قواعد دے اصول وغیرہ شامل ہن۔۔اے چونکہ کلہے فرد دی خدمت ہے(او وی جیرھا ماہرین لسانیات تے مہاندریں دے مشورے مطابق کئی دفعہ تراش خراش تے سوہݨپ دا عمل جاری رکھی رہ ویندا ہا۔لیکن اوندی اچانک وفات ایں سارے کم کوں ٹھپ کر ݙتے۔ہن انھیں دے پتر تے دوستیں دی محبت دی وجہ نال ناصر نیوز ایجنسی ڈیرہ تے کمپوزنگ دا کم تھیندا پئے۔ مخمور صاحب ایکوں چھپوانون دی بہوں اہر کیتی لیکن ڈھیر خرچے دی وجہ کول کم رہ ویندا ہا۔ میݙے علم اچ کجھ انھیں دی بھج درک ہے جو 3 یونیورسٹیں نال رابطہ کیتا، لیکن کہیں حامی نہ بھری۔ ہک وݙی این جی او والیں ذمہ داری چاتی لیکن او وی گئے۔ ہک سابق ایم پی اے آکھیا ،سابق سی ایم توں فنڈ گھنا ڈیساں نمونہ تے لیٹر وی گھن گیا لیکن ول نہ اپڑیا ۔۔۔
اصل وچ تاں لغت نگاری وݙے وݙے اداریں تے یونیورسٹی دے پینلز دا کم ہوندے جیویں جو پاکستان وچ سندھی ادبی بورڈ، بلوچی اکیڈمی، پشتو اکیڈمی تے پنجابی دے تاں ودھ فنڈز، ادارے تے وݙی یونیورسٹی وی ایں کم کیتے ہن پئے۔ سرائیکی لغت نگاری دی تاریخ وچ تمام لغات الگ الگ شخصیات دی محنت دا نتیجہ ہن۔ ول وی کم تھیندا پئے کیوں جو اتھاں (اتوں ذکر کر آئے ہیں) ہر شخص ہک ادارہ ہے۔اللہ کرے مخمور صاحب دی اے لغات چھپ ونڄے۔جیرھا سرائیکی زبان تے لغت نگاری وچ بہوں وݙا تے تاریخی ودھارا ہوسی۔۔دعا گو۔۔مالک اشتر
پُٹھے مشورے (انشائیہ)
= پُٹھے مشورے (انشائیہ) =
از: ڈاکٹر خالد اقبال محترم قارئین! اَج تُساں یقین گمانی دے مفت مشوریاں توں فائدہ چیسو جنہاں تے عمل کرنا یا نہ کرنا تُہاڈی آپنی ذمہ واری ہے۔ تے نتیجے دے ذمہ دار وی تُساں آپ ہوسو۔ بسم اللہ کرو۔
مفت مشورہ نمبر ہک:
سگریٹ پیونا بُری گالہہ کینی۔ کیوں جو سگریٹ پیون آلیاں کُوں ڈیکھ تے تاں ایہو لگدے جو شیت سگریٹ پیونا زندگی تے زندہ دِلی دی علامت ہے۔ جیہڑے لوک سگریٹ پیندے پِن تے ڈھڑا دھڑ پیندے پِن اُنہاں کیتے سگریٹ اِی سبھو کجھ ہے۔ سگریٹ دی ودھدی ہوئی مانگ کوں سامنے رکھیندے ہوئے جتھاں بہوں سارے ”خود ترقی پسند“ گمنام تاجر حضرات‘ نمبر ڈو سگریٹ دے برانڈ بنا کے وچیندے پن تے اُنہاں کوں چنگا بھلا بخت لگا پے۔ نویں کاروباری حضرات کیتے وی سگریٹ نوش عوام دی صحت نال کھیڈن کیتے کاروبار دا چور دروازہ کھلیا ہے۔ عوام دی صحت تے دولت نال کھل کھیڈن آلے حضرات توجہ کرن۔
مفت مشورہ نمبر ڈو:
چاہ پیونا وَل وَل پیونا ہُن تقریباً ساری پاکستانی قوم دا من بھاونا مشغلہ ہے۔ ایہا وجہ ہے جو چاہ ہر جاہ پیتی ونجے تے اصول موجب گھراں‘ دفتراں‘ ہوٹلاں‘ ٹریناں‘ بساں تے ویگن سٹینڈاں‘ تفریحی پارکاں اِچ اَسانی نال دور یا نیڑے کہیں ناں کہیں کھوکھے تے مِل ویندی ہے۔
چاہ دی ڈیمانڈ ہُن ایڈی ودھ گئے ہے جو چاہ دی پتی کروڑاں روپے دے حساب نال منگوانی پوندی ہے۔ ڈینہہ بہ ڈینہہ چآہ دی پتی دی ودھدی ہوئی ڈیمانڈ تے ودھدے ہوئے ریٹ کوں سامنے رکھیندے ہوئے جیہڑے حضرات چنے دے چھلڑاں کوں بیا کالا رنگ کر کے آپنے کیتے خوشحال تے ونک ونک دے رنگ منگدِن اوچا ہون تاں کھلی چاہ دی پتی چنے دے چھلڑ نال بنا کے منہ منگے پیسیاں نال ویچ کے عوام دی صحت تباہ کر سگدے ہن۔ کجھ لوک لُک لُک کے اے دھندہ وی کریندے پن۔ جیہڑے ایلے تئیں پکڑے ناں ونجن اے کم کریندے راہون۔ بہوں سارے لوک ایں طرحاں دے کاربار نال بہوں ترقی کر چکے ہِن۔ تے کجھ حالی رستے اِچ ودِن تھے۔ تے جیہڑے لوک حالی سچیندے پن‘ حریانی دی گالہہ ہے جو اوکیا سچیندے پن؟ کیوں جو مال نمبر ڈو بناون تے ویچن آلیاں اِچوں کئی کئی قسمت دا ماریا پکڑیا ویندے تے وَل مُک مُکا کر کے چھوڑ ڈتا ویندے۔
مفت مشورہ نمبر ترائے:
میونسپل کارپوریشن ملتان کوں نہ جان عوام دی صحت دو دید بھنواون دا خیال کیوں آگے۔ حالانکہ میونسپل کارپوریشن دے کلرکاں تے ڈوجھے اہل کاراں کوں مسائل اِچ پھسے ہوئے شہریاں دے کھیسے خال کراون تے توجہ ڈیونی چاہیدی اے۔ ہُن سنن اِچ آئے جو کار پوریشن دے وڈے افسراں نے فیصلہ کیتا ہے جو اندرون شہر توں منجھیں کوں باہر کڈھ ڈتا ونجے۔ بھانڑیاں کوں شہر توں باہروں گھلن دے خواہس مند حضرات خوش قسمت ہن۔ اُنہاں کوں مشورہ ہے جو او جلدی جلدی آپنے بھانے شہر توں باہروں گھن ونجن۔ تے پانی اِچ جِتلا مرضی کھیر ملاون۔ تے خوب پیسہ کماون۔ اندرون شہر بھانڑیاں اِچ منجھیں دا کھیر ڈوہون توں پہلے اِی محلے دار تے نیڑے پرے دے لوک برتن بالٹیاں گھن تے حملہ آور تھی ویندن۔ ہِیں کیتے بہوں سارے کھیر ڈوہون آلیاں کوں بالٹی تے منجھ دے تھن دھوون دے بہانے پانی ملاونا پوندا ہئی۔ تے گاہکاں دیاں گالھیں وی سُننا پوندیاں ہَن۔ ہُن کھیر آلے چاہووِن تاں بھانے اندرون شہر توں باہر منتقل کر سگدے ہن۔ تے اَزادی نال کھیر اِچ پانی وی ملا سگسن۔ یاوَل پانی اِچ کھیر۔
مفت مشورہ نمبر چار:
بزاراں تے مارکیٹاں اِچوں خالص تے ملاوٹ توں پاک کھاون پیون دیاں چیزاں مِلن دے امکانات جِِِویں مُکدے ویندن۔ تے ہُن عالم اے ہے جو نا خالص چیزاں وی نا خالص نی ملدیاں۔ لال مرچاں اِی گھِن گھنو‘ سالن اِچ جیڈیاں مرچاں پاؤ پتہ اِی نی لگدا جو سالن اِچ مرچاں پاتیاں گِن۔ اصل مرچاں دے نال نال   چھان بُورا تے لال سِلھاں دی ملاوٹ جیہڑے ایلے تھیسی۔ تاں یقیناً سواد اِی بیا ہوسی۔ بہوں سارے لوکاں نے ملاوٹ دے کاروبار اِچ ڈینہہ رات ہک کر کے آپنے کاروبار کوں خوب چمکا رکھے۔ کاراں‘ کھوٹھیاں تے کارخانیاں دے مالک بن گِن۔ جیہڑے ایلے اُنہاں کوں مزید کھاون دی لوڑنی رہی تاں وَل سماجی ترقی دے کماں اِچ دلچسپی گھنن پئے گن۔ آرمی مانیٹرنگ دے چھاپیاں کول بچ بچا کے جیہڑے لوک ملاوٹ مافیا نال رَل کے ترقی منگدن۔ اُنہاں کیتے ملاوٹ دا کاروبار کرن کیتے سو طرحاں دے رستے موجود ہن۔
(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 09:52, 10 June 2019 (UTC)
انگریزی سَمراج، مہاراجہ رنجیت سکھ ، افغان فرنٹیر اتیں وادی سندھ
انگریزی سَمراج، مہاراجہ رنجیت سکھ ، افغان فرنٹیر اتیں وادی سندھ
شاکا ہاری " دریائے سندھ اُتے افغانیں، سکھیں تے سندھیں دے وچالے طاقت دی ونڈ ساݙا  ہک اینجھا سوچیا سمجھیا بندوبست ہے جیندے کارݨ دریا سندھ دی پاسیوں ساݙے اُتے کوئی دھاڑ نئیں تھی سڳدی۔" (سیکرٹ پولیٹکل کمیٹی، ریکارڈ آف ایسٹ انڈیا کمپنی)
برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی 1757ء اچ بنگال ہتھیکا کیتا تے اُتھوں دی مالیے تے لگان دی سرکاری آمدݨ نال برٹش انڈٰین آرمی دی بݨیاد رکھی جیندے نال اڳوں پورے ہندوستان اچ انگریزی سمراج ٻدھیڄا۔ بنگال ہتھیکا کرݨ پچھوں انگریزیں پیلھے 1764ء اچ بکسر دی مشہور بھڑاند اچ مرہٹیں کوں ہرا  کنیں بہار تے اُڑیسہ اچ کمپنی دی سرکار بݨائی۔وت نظام دکن نال رَل 1797ء اچ   میسور دے ٹیپو سلطان کوں ڈھوایا تے اڳوں روہیلیں تے مرہٹیں کوں ہریندے  1803ء اچ ایسٹ انڈیا کمپنی تے انگریز  پوری گنگا جمنا وادی تے مغل دربار دی مولدھاݨی دِلی دے مالک بݨ چُکے ہئین۔ مغل بادشاہ کوں پنشن ݙ ے ݙتی ڳئی۔ دلی نال ڳانڈھویں پنجاب (صوبہ لہور) اچ  اوں ویلھے خالصہ سکھ تے اُنہیں دیاں کئی مِسلاں رنجیت سنگھ دے ہیٹھوں کٹھے تھی ہک وݙی تݙ بݨ چُکے ہئین۔  رنجیت سنگھ لہور کوں 1799ء اچ ہتھیکا کیتا ۔اوں   1802ء اچ بھنگی مِسل کوں ہرا کنیں سکھیں دے مقدس شہر امرتسر  کوں اپݨی سرکار اچ رَلایا۔ اوں ویلھے انگریزیں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پنجاب تے وادی سندھ کوں ہندوستان تے افغانستان (سنٹرل ایشاء) دے وچالے ہک ' بفر زون' سمجھ اپݨی فوجی تے سفارتی کھیݙ   سِتری۔اپݨی تکڑی نیوی دی تݙ  نال پورے ہند سمندر اُتے اُنہیں دا زور چلدا ہئی تے ہندوستان اچ کمپنی دی سرکار کوں اوں پاسیوں کہیں وݙی چڑھائی دا ݙر بھئو نہی۔ جݙاں جو افغانستان تے ایران راہیں او پیلھے فرانس دے نیپولین تے وت زارِ روس دی چڑھائی دے ݙر بھئو اچ  ریہے تے جیندی اُنہیں ہر تراویں دی فوجی تے سفارتی ݙک ٹھل کیتی۔
افغانستان دی ایں ݙک ٹھل اچ مہاراجہ رنجیت سنگھ تے سکھیں دی پریتی جاہ ہئی۔ انگریزیں جیڑھی شطرنج دی کھیݙ سِتری، اوندا مُکھ مُہاندرا کُجھ ایں ہئی۔
ہک ڳالھ جیندی ساکوں اتھاں سُنڄاݨ دی لوڑھ ہے، او رنجیت سنگھ دی سرکار دا دیسی ہووݨ ہے۔ اوندا وݙا  ارتھ اپݨے آپ کوں سمراٹھ  بݨاوݨ تے اپݨا خزانہ بھرݨ تاں ہئی، پر اوندی چیتے  کاری اچ انگریزی سَمراج وانگ سوشل انجینرنگ تے پولیٹیکل کالونائزیشن دا کوئی ایجنڈا نہی۔ جے کہیں علاقے کنیں اوندی مرضی دا  نذرانہ تے شُکرانہ ملدا ریہوے ہا تاں اوں علاقے کوں  کُھل چھوٹ ݙیوݨ اوندا مسئلہ نہی ہوندا۔مُلتان اچ ساوݨ مل دی سرکار ایندی ہک مثال ہے۔ (سُنڄاݨ سرائیکی جرنل اپریل۔ اگست 2015ء دی ہک لکھت کنوں گیدھا ہک سیکشن)
سَازشاں
thumb|ملتان دے علاقے دا پراݨا نقشہ thumb|سرائیکی وسیب
سازشاں ۔ صوبہ سرائیکستان دی تحریک دا باقاعدہ آغاز ١٩٦٢ اچ تھیا ، تے اوندے نال ہی سازشاں وی شروع تھی ڳیاں پہلے اے سمجھݨ دی لوڑ ھ ، کہ شازشاں کیوں کیتاں ڳیاں ، محرک (وجہ یا ضرورت) کیا ہائی؟؟؟ پاکستان بݨ تون پہلے تےبعد اچ سرائیکی وسیب دے خطے دی زمین دی ونڈ ویلہا (بندر بانٹ )کیتی ڳئی ، خیر پور سرائیکی ریاست (کلہوڑہ ، حکمراں ) سندھ کوں ݙے ݙتی ڳئی ، ملتان پہلے تے بعد اچ سرائیکی ریااست بہاولپور پنجاپ کوں ݙے ݙتی ڳئی ، کے پی کے کوں پاکستان تو پہلے ہی ڈی ّآئی خان ڈویژن ݙے ݙتا ڳیا ،بلوچستان کوں مکران تک دا علاقہ ݙے ݙتا ڳیا،
سرائیکیاں کوں ونڈݨ دی سازش
تحریک دے آغاز نال انھاں کوں خطرہ محسوس تھیا ، کہ سرائیکی اپݨی زمین واپس نہ گھن ونڄن ، سارے کٹھے تھی ڳئے ، تے پہلی سازش شروع تھی ڳئی ، کہ سرائیکیان کوں آپس اچ تقسیم کرو، لہذا بہاول پوریاں کوں اکھیا ڳیا ، کہ یار تساں تاں ریاستی او، سرائیکی تاں کائینی۔ دامان والیاں کوں اکھیا ڳیا، تساں تاں ڈیروی او، ملتاں الے واسیاں کوں آکھیا ڳیا بھرا تساں تاں ملتانی او، جھنگ والیاں کوں آکھیا ڳیا تساں جھنگوچی او، سرائیکی تاں کائنیوے ، سرائیکی قوم پرستاں تے سرائیکی عوام  نے رل تے سرائیکی دشمناں دی  ایں شازش کوں ناکام کر ݙتا ، تے الحمدللہ اج سارے لہجے والے خود کوں فخرا"سرائیکی سجھدن تے لکھدن
سرائیکی صوبہ تحریک
کجھ سال پہلے سرائیکی صوبہ تحریک زور پکڑیا، تے شازشی عناصر ول متحرک تھی ڳے ۔ ایں دفعہ عڄیب وغریب منتق نال  سامنے آئے ۔۔ ایں منتق تے میکوں تان کھل وی اندی اے۔۔۔۔ پنجاپیاں نے سرائیکیاں کو آکھݨ شروع کر ݙتا ، او پائی تسی پنجاپی او، پنجاپ اچ رہندے او۔ تے سرائیکی ، پنجاپی زبان دا اک لہجہ وا۔  تے توہاڈے اباواجداد پنجاپی سݨ ،۔۔  سرائیکیاں  نے ہک ہی جھٹکے اچ پرے چا ماریا ، تے آکھیا پیو ݙاݙا بدلݨ  توہاݙا کم ہوسے ، اسافا نہ ہا تے نہ ھ۔ اسان سرائیکی   ہاسے ، ہووں تے راہسوں
سندھیاں نے کوشش کیتی بھا(بھرا) تساں اساݙے مساط او، تساں سندھی او سرائیکی سندھی دا لہجہ ھ ، اساݙے الفاظ وی ہکو ہن ، لیکن سرائیکیاں نے آکھیا تساں سندھی تے اساں سرائیکی ، ڳال ختم
ݙاݙکی زبان
، ہک مثال اے ۔ ہک سراںیکی نوجوان جیندی عمر ٢٠ توں ٢٥ سال ھ، اندا پیو ٥٠ سال دا ہوسے ، تے ݙاݙا اگر زندہ ھ تاں ٧٥ سال دا (پاکستان دی عمر ٧٠ سال ھ) ، ہݨ اوں سرائیکی نوجوان نے کڈاہی وی گھر اچ تے پیو ݙاݙے کنوں  بلوچی ، پشتو، سندھی عربی  زبان  نی سݨی ، کوئی اونکو اکھے یار توں تاں پشتون، عرب سندھی یا  بلوچی ہی ،  کیا او من گھنسے؟؟؟؟ جواب کائینا،  کیا کوئی وی اپݨی مادری زبان بھل سگدے؟؟؟ اگر جواب ھ کائینا ، تاں ول اوندا پیو وی نا بھلیا  ہوسے ، تے نہ اوندا پرݙاݙا، جھر ݙاݙا اپݨی مادری زبان بھلیا ہوسے ،، مادری زبان  تان پرند  چرند وی ین بھلدے ،  ول انسان کینوے بھل سگدے ،، اگر کہی عربی یا افغانی کوں اکھو کہ یار توں تاں سرائیکی نسل ہی  یا پنجاپی نسل ہی ، بس تیݙی زبان عربی ھے،    تاں کیا من گھنسی ؟؟؟ ول سرائیکی کیوں منے بغیر ثبوت دے
دنیا
میں امریکہ اچ ݙٹھے ، پنجاہ سال توں رہݨ والا سکھ (قانونا" امریکی) تے اوندی اولاد پنجاپی سمجھدے تے الا وی سگدے۔ میں برطانیہ اچ ݙٹھے ، سٹھ سال توں  رہݨ والا کشمیری(قانونا" برطانوی) تے اوندے ٻال ہݨ وی کشمیری سمجھدن تے الیندن۔ میں سعودیہ اچ ݙٹھے ، سٹھ سال کیوں رہݨ والا سرائیکی  تے انھاں دے ٻال ہݨ وی سرائیکی  الیندن تے سمجھدن، حالانکہ انھاں کوں سعودی نیشنلٹی(قانونا" سعودی (تابعہ) وی مل چُکیے؟؟؟ تے اے سمجھ نی اندا ، کہ کوئی غیر سرائیکی نسل یا قوم سرائیکی وسیب اچ آ تے اپݨی مادری زبان کینوے بھل ویندے؟؟؟۔.۔
سوچنڑ دی ڳال
میݙا مقصد کہی خاص قوم دی دل آزاری نی، معذرت دے نال، مثلا" سو سال پہلے ّآئے ہووے بلوچاں نے اپنڑی اولاد کوں اپنڑی مادری زبان بلوچکی نی سکھائی ؟؟؟(ناممکن)،، ول کینوے اج اپنڑے آپ کوں بلوچ آکھنڑ والا بلوچکی زبان نی جانڑدا(ٻول تے سمجھ نی سڳدا)؟؟؟ او وی ملحقہ علاقے اچ رہ تے (بلوچستاں تے وسیب ملحقہ علاقہ)۔ کوئی لکھاں واقعات اچو ہک ادھ تاں منڑ دی ڳال ھ ، پر اتھاں ہر کوئی شوقیہ بلوچ ، بنڑیا ودے۔ ویسے تاریخ ݙسیندی اے ، کہ بلوچ حملہ آور ہن برصغیر اچ ، (حملہ اور ہووݨ کوئی فخر دی ڳال کائینی ، بلکہ اے ہک کالا دھبہ ھ، جینوے حملہ آور،رنجیت سنگھ پنجاپی) ۔ اے عرب نسل ہن تے ایں دھرتی نال انھاں دا کوئی واسطہ کائینی۔ ہر قوم ،نسل ، بندے (فرد) کوں حق حاصل کہ او اپݨی مادری زبان(مأ ٻولی) نال پیار کرے ، تے اے حق انھاں کنون کوئی نی کَھس سگدا۔ ۔۔۔۔۔ اے انسانی فطرت ھ ، کہ او مردیں دم تک اپݨی مأ ٻولی نی بھل سگدا۔۔۔۔۔۔۔۔۔؟؟؟ (By. G M Lakha)
. thumb|سرااج احمد ساغر thumb|غلام مرتضٰی لاکھا
سرائیکی لفظ
لفظ " سرائیکی" لگدے جیویں کوئی مندا ہوے جہڑا بلاول زرداری دے منہہ ءچوں نہیں نکلدا ہا کیوں جو لفظ سرائیکی ایں خطے ءچ وسنْ آلے لوکاں دی سُنجانْ تے شناخت ء جیہڑی پنجابی اسٹبلشمنٹ کوں وارے نئیں کھاندی۔ شناخت دے بغیرپنجابی بنْ تے پہلے پنجاب ءچ راہندے پئے ہیں ول صوبہ جنوبی پنجاب ءچ راہسوں تے جنوبی پنجابی اکھویسوں۔ میڈے ڈومیسائل تے میڈی شناخت ول وی پنجابی راہسی. البتہ میڈا سرائیکی صوبے دا مطالبہ ہمیشہ وسطے تاریخ ءچ دفن تھی ویسی۔ تے سندھیاں دی پنجابیاں توں ہمیشہ وستے جان چُھٹ ویسی ۔ شہزاد عرفان
جنوبی بھارتی ریلوے ہڑتال، 1928ء
1928ء دی جنوبی بھارتی ریلوے ہڑتال، ساؤتھ سنٹرل ریلویز ورکرز یونین دی جانب توں جنوبی بھارتی ریلوے دے 3,100 ملازمین کوں کڈھݨ  دے منصوبے دے خلاف عمومی ہڑتال ہئی۔ ایہ ہڑتال 29 جون توں 2 اگست، 1928ء تک چلی تے اس نال افراد تے اموال دا جنوبی ہند وچ حمل و نقل بری طرح سے متاثر تھیا۔ مدراس خکومت تے جنوبی بھارتی ریلوے نے اس دا چھاپے مار کے جواب ݙتا۔ ہڑتال دے زیادہ تر قائدین قید کیتے گئے تے یونین دی مُسَلّمَہ حیثیت ختم کر ݙتی گئی۔
وجوہات تے انجام
1927ء وچ بھارت بھر دی ریلوے کمپینیاں ایہ متفقہ فیصلہ گھن چکیاں ہن کہ افرادی قوت وچ تخفیف کیتی ونجے تاکہ اخراجات وچ کمی تھیوے. اس دے جواب وچ بنگال، ناگپور، گورکھپور ریلوے تے لیلوہ دے ملازمین نے علی الترتیب فروری، 1927ء تے مارچ، 1928ء کوں ہڑتال کیتی۔ اس ہڑتال کوں حکومت دی جانب توں وحشی انداز وچ کچل ݙتا گیا ہئی۔ جݙݨ مایاورم وچ 5000 ہڑتالی ملازم پٹریاں تے لیٹ گئے ہن، پولیس نو ملازمین کوں گرفتار کر ڳئی تے ٹرین کوں رکوا ݙتا۔ مایاورم ہی وچ پتھراؤ دے جواب وچ پولیس دے ہتھوں ہک قتل کیتا گیا ہئی۔ ایہ پتھراؤ دا سبب کونے نامی چرواہے دی غیر متعلقہ کارروائی ہئی جینکوں ٹیوٹی کورن وچ ہک الگ پتھراؤ دے دوران فرانسیسی طرز دے تیزدھار چاقو بایونیٹ دے ذریعے قتل کر ݙتا گیا ہئی۔ ویلوپورم وچ چھ لوگاں دی موت تھی گئی تے ٻاویہہ زخمی تھی گئے۔
ابولولو فیروز
ابولولو فیروز کوں کجھ لوگاں ولوں پیر نہاوندی وی آکھا ویندا ہے. اوہ عمر بن خطاب دا قاتل ہئی، اوہ ایرانی الاصل تے مغیرہ بن شعبہ دا غلام ہئی۔ اس مدینہ منورہ وچ خلیفہ عمر بن خطاب کوں خنجر دے وار کرکے قتل کیتا۔ ابو لؤلؤہ دا اصلی ناں فیروز نہاوندی ہئی، مغیرہ بن شعبہ دا غلام ہئی، ابو لؤلؤہ اس دی کنیت ہئی، اردو بولݨ والے اونکوں ابولولو فیروز آہدے ہن، لیکن اوں دا اصلی ناں فیروز نہاوندی تے کنیت ابولولؤ ہئی۔
کاروبار
میڈے سوھنڑے مُلک پاکستان ءچ انویں تاں ہر کاروبار فائدہ مند ھے او کاروبار سیاست ھووے ڈاکٹری ھووے، پرائیویٹ تعلیمی ادارے ھوون، میڈیکل سٹور تیں جعلی دوا ھووے، بلیک میل صحافت ھووے، تساں کہیں وی شعبے ءچ کارو بار کرکے ترقی کر سگدے ھاؤ، مگر انھیں توں بہوں وڈا کاروبار ہے جیرھا میڈے ملک ءچ سب توں زیادہ منافع بخش ھے، او کارو بار ھے لاشیں دا، جی ہا حضور، تساں آپڑیں کہیں پیارے دی لاش ویچ کے لکھاں کروڑاں کما سگدے ھاؤ، کجھ مہینیں پہلے تہاکوں یاد ہو سی کوئیٹہ ءچ ھک پولیس انسپکٹر کوں ھک جاگیردار نے جانڑ بجھ کے گڈی دے تلے ڈے کے مار چھوڑیا ہا.
ابولولو فیروز
رومیاں دی ایرانیاں نال جنگ وچ اونکوں اسیر بݨا گھدا گیا تے جݙݨ مسلماناں دی رومیاں نال جنگ تھئی تاں مسلماناں نے اینکوں اپݨا قیدی بݨا گھدا، ایہ اسیر تے غلام مغیرہ بن شعبہ دے حصے وچ آیا۔
کاروبار
کجھ ڈینھ ساڈے وسیب ءچ میڈیا تیں کافی شور شرابا تھئے، اینویں شور شرابا ھر قتل دے بعد تھیندے، مگر کجھ ڈینھ دے بعد بلکل خاموشی تھی ویندی ہے جیویں کجھ تھیاء وی نہ ھووے، کیونکہ مقتول دے وارث لاش دی قیمت زیادہ گھنڑ دے چکریں ءچ ھوندن قاتل گھٹ کراونڑ دے چکر ءچ ھوندے،آخر کار ڈُھائیں لوک راضی تھی کے ھکو بیان ڈیندن کہ مرنڑ آلا مر گئے اساں راضی ھئیں، اتھاں لاشاں وکدن ضمیر کیرھی بلا دا ناں ھے ،اتھاں دین وکدے، انسان کیرھی شئے ھے، اساں او بے عقل قوم ھئیں جیکوں ھر مداری تماشہ ڈیکھا کے لٹیے، کہیں بے دین دین دا ناں گھن کے لٹیے، کہیں لفنگے شرافت دا ناں گھن کے، کہیں لٹیرے انصاف دا وعدہ کرکے لٹیے، کہیں چور ڈاکو خود کوں مظلوم بنڑا کے، کہیں بھنگی چرسی ڈوھڑے غزلاں کوں امامیں دی شان بنڑا کے جیباں بھرئن، کہیں کنجریں سرخی پوڈر لاء کے سر تیں بوچھنڑ پاء کے ساکوں دین دا سبق ڈتے، کہیں چبل واھیات قسم دا بندہ عامر لیاقت جھئیاں اوں ساکوں صراط مستقیم دا راہ ڈیکھلائے، کہیں منبر رسول تیں بیہ کے مندے کڈھنڑ جائز قرار ڈتے، کہیں مولانا ھر چور ڈاکو دا ساتھ ڈے کے ھر حکومت ءچ مزے گھدن، ،،،تیں اساں جی اساں وی ہر اندھی منجھ دا پوچھڑ پکڑیے متاں پرلی کندھی پہنچوں کائینا میڈا ویر ساڈے مقدر ءچ کنارے کائینی، ایھے (گڑُٹیاں)ہن جیرھیاں ملدیاں پئین.
ابولولو فیروز
حضرت عمر نال ناراضگی تے انہاں دا قتل
ابو لولو دا مالک اوندے مطابق اوندے توں زیادہ کم گھندا ہئی تے پیسے گھٹ ݙیندا ہئی۔ اوں نے خلیفہ دوم عمر بن خطاب نال شکایت کیتی۔ عمر فاروق نے ڳال سݨ کے جواب ݙتا کہ تیݙے ہنر دے مقابلے وچ ایہ  پیسے گھٹ نی۔ اس تے ابولولو نے آکھا کہ اوہ عمر فاروق کیتے وی ہک چکی بݨیسی ۔ حضرت عمر فاروق نے اپݨے ساتھیاں کوں آکھ ݙتا کہ ایں نے میکوں قتل دی دھمکی ݙتی ہے لیکن اس دے خلاف کوئی کارروائی نہ کیتی۔ لیکن آپ دا خدشہ درست ثابت تھیا تے ابولولؤ نے موقع پیندے ہی آپ کوں شہید کر ݙتا.
مذہب
اہل سنت دے نزدیک ابو لولؤ اپݨے اصلی دین آتش پرستی تے قائم ہئی۔ اس کیتے اوہ عبد اللہ بن عباس دا قول مرسلا نقل کریندے ہن. (راوی عن ابن عباس: کان ابو لولوہ مجوسیا) ابن عباس توں روایت ہے کہ ابو لولؤ مجوسی تے آتش پرست ہئی۔
آئینِ پاکستان ١٩٧٣ء
مارشل لا دے اٹھݨ دے بعد نویں حکومت کیتے سب توں زیادہ اہم کماں وچوں ہک، نویں آئین دا مسودہ تیار کرݨا ہئی۔1971ء وچ مشرقی پاکستان دی علیحدگی دے بعد 1972ء کوں 1970ء دے انتخابات دی بنیاد تے اسمبلی بݨائی ڳئی۔ ہک کمیٹی مختلف سیاسی جماعتاں دے کراس سیکشن نال قائم کیتی ڳئی۔ اوں کمیٹی دا مقصد ملک وچ ہک آئین بݨاوݨا ہئی جیندے تے تمام سیاسی پارٹیاں متفق ہوون۔ کمیٹی دے اندر ہک اختلاف ایہ ہئی کہ آیا کہ ملک وچ پارلیمانی اقتدار دا نظام ہووݨا چاہیدا اے یا صدارتی نظام۔ اس دے علاوہ صوبائی خود مختاری دے معاملے تے مختلف خیالات ہن۔ اٹھ مہینے آئینی کمیٹی نے اپݨی رپورٹ تیار کرݨ وچ صرف کیتے، بالآخر 10 اپریل 1973ء کوں اس کمیٹی نے آئین دے متعلق اپݨی رپورٹ پیش کیتی۔ وفاقی اسمبلی وچ اکثریت یعنی 135 مثبت ووٹاں دے ساتھ اونکوں منظور کر گھدا ڳیا تے 14 اگست 1973ء کوں ایہ آئین پاکستان وچ نافذ کر ݙتا ڳیا۔
اریفائل
thumb| اریفائل ( Ἐριφύλη، अरीफ़ाइल) ہک یونانی اساطیری کردار، جیں نے پولی نیشیاں توں ہک واری رشوت گھن کے، اپݨے پئے کوں آمفیاروس تھیبس دی لڑائی وچ ونڄݨ تے راضی کیتا، جیندے وچ اوہ مارا ڳیا۔ بعد وچ اوں دے پتر، الکیمون نے ما کوں قتل کر کے پیؤ دے قتل دا بدلہ گھدا۔ یونانی ڈراما نگار ایسٹی ڈاماس دے ڈرامے الکیمون وچ ہیں خاتون دا مرکزی کردار ہے۔
حیاتیات
ڄیوݨ آلیاں چیزاں دے علم کوں حیاتیات آہدن۔ ایندیاں ݙو وݙیاں شاخاں ہن، جانوراں دا علم تے پودیاں دا علم۔ حیاتیات ہک قدرتی جانداراں دی ساخت، تقریب وچ، ترقی، اصل، ارتقا، تقسیم اتے چݨݨ سمیت زندگی اتے زندہ حیاتیات، دے مطالعہ دے متعلق سائنس ہے۔ حیاتیات وسیع ہے بہت سے تقسیم موضوعات اتے مضامین تے مشتمل موضوع ہے.
درجہ بندی
حیاتیات دی ترے تقسیماں ہن:
حیوانیات یا زوالوجی :- ایہ اوہ تقسیم ہے جس وچ جانوراں دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔
نباتیات یا بوٹینی :- ایہ اوہ تقسیم ہے جس وچ نباتات (پودیاں) دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔
خردحیاتیات یا مائیکروبیالوجی :- ایہ اوہ تقسیم ہے جس وچ خوردبینی جانداراں (صغرات، چھوٹے جاندار، بیکٹیریا،وائرس ،وغیرہ) دا مطالعہ کیتا ویندا ہے۔
کارٹون کہانی
کارٹون
کارٹون کوں سٹ نی لگدی،کوٹهے اتوں ڈهاوے بهانویں کندهی تلے آوے اوندی کهیڈ نی مکدی، شہر دی بهیڑ اچ پهس ونجے یا جنگل راہ وسارےاوندی راند نی کهٹدی، اوہ تاں اپنی جهمر پیندا ٹردا رہندے کارٹون بس ترٹ بهج ویندے،ہک پهیریں کئی بئی طرحاں ہوندے، ڈوجهی پهیریں بئی طرحاں جڑدے،اوندی سجی اکهہ کهبی تے کهبی اکهہ، کن دی جاه تے وی جڑ سگدی، اوندے ہتهہ پیر آپس وچ وٹیج وی سگدن، اوہ بهوئیں وچوں ڈسدے تے پانڑیاں تے کهڑ پوندے اونکوں حاکم نے کئی پهیریں قلعے اتوں ہیٹهه بهکوائے پر اوہ حالیں جیندے، اونکوں ول ول ہاتهیاں ہیٹهہ لتاڑیا، مٹیاں اتے لنبیا گئے، اوندے اتوں شاہی فوجاں پریڈ کریندیاں اکثر لنگهن پر اوہ اپڑیاں اکهیں بهویندا سر کوں مونڈهے نال جڑیندا، سنگتاں رلے ول دهرک پوندے.
رفعت عباس (بهوندی بهوئیں تے:1995)
اریا
میر پور خاص وچ ارائیں برادری دی اکثریت ہے ۔. جہڑے عرب اچوں اشاعت. اسلام کیتے آئے ۔ ارائیں ۔۔۔راعی ۔۔۔ بھیڈاں بکریاں چراونڑ والے چرواہے ۔۔۔ اے یہودی النسل لوک ہن جنہاں دا نسبی سلسلہ کنعان دے نبی حضرت یعقوب علیہ السلام  دے خاندان نال ونج رلدے ۔ مسلمان تھیونڑ بعد اے لوک عرب وچوں انڈیا سندھ  آئے تے سندھ اجوکے ملتان وچ وس گئے بلوچ برادری دے بعد ڈوجھی وڈی قوم ارائیں برادری ہے ۔۔۔۔۔  الراعی ۔۔۔ دے نام نال ہک رسالہ وی شائع تھیندے ۔تے اے لوک  دریاواں دے بنے زرعی علاقیاں وچ جالندھر تئیں وسدن۔
ارائیں ہک جنگجو تے بہادر قبیلہ ہے تے اے سو فیصد مسلمان ہے پیا  ۔۔۔ انہاں دا تعلق آریا نال کائنی ۔ انہاں دی سب کاسٹ ' میاں ' ملک' چودھری'  مہر ' تے خان ہے ۔ ایں قبیلے دے  لوک اریحہ ۔۔ فلسطین ۔۔ شام عراق۔۔ تے سعودی عرب وچوں محمد بن قاسم تے بابر سلیمی دے نال مجاہدین دی حیثیت نال سندھ وادی وچ آئے تے راجا داہر کوں شکست ڈتی تے ملتان دے قابض تھئے ۔ بابر سلیمی نال آونڑ آلے ارائیں خود کوں سلیمی ارائیں اکھویندیئن ۔۔انہاں دی اکثریت ۔اندرون سندھ دے ضلعیاں تے سرائیکی وسیب دے علاقیاں ڈیرہ جات ۔ بہاول پور ۔ بہاول نگر ۔ ملتان ۔ساہیوال ۔خانیوال وہاڑی تے وہاڑی کنوں سرگودھا تئیں آباد ہے پئی۔ ==حوال
سرائیکی شاعری، بے زوری تے بدھ مت (ارشاد تونسوی)
سرائیکی شاعری ، بے زُوری تے بدھ مت
ارشاد تونسوی
اے حیرت دی گالھ ء جو ویہویں صدی وچ جیڑھیاں سیاسی تحریکاں آزادی واسطے لڑدیاں ریہن اُنہیں وچوں وی کہیں ہک تحریک دا اثر نہیں لگدا ، اِیندا جیڑھا ٻیا نقصان تھئے اُو تاں ہک پاسے آساں اپنی سنجان وی ونجا ٻیٹھے ہیں ، کیوں جو آساں یا تاں اُتلے پنجاب دے معاشی جبر ہِیٹھ رہ گئے ہیں یا ول جاگیرداریں دی (کنجک) اچ ، اے خیال اپنی جاہ تے ٹھیک ء جو گوریں دے آون کنوں پہلے سِکھیں وی سرائیکی علاقے بارے کوئی خاص توجہ نہیں ڈتی نہ مغلیں کوئی مضبوط انتظامیہ دی ریت چھوڑی ، اِتھاں اتنی لُٹ مار تھئی جو لوگ سر پَٹن جوگے نہیں رہ گئے ، اتے اُنہیں اَندروں ای اَندروں طے کر گِھدے جو کجھ تھیندا پئے اِیندے خلاف اُو کجھ نہیں کر سگدے
سیاسی شعور دی کمی دا اے حال ء جو لوک اڄ وی اِتھاں بہتر سماجی مستقبل دے خواب ڈیکھن دی بجائے انگریزیں دے انصاف دی تعریف کریندن ، جے ذرا پچھوں تے ڈیکھوں تاں اِتھاں چار سو سال دی فاطمی حکومت دا ہک مسلمان سلطان دے ہتھوں خاتمے لوکیں دے سیاسی جدوجہد تے یقین کوں وی ہلا ڈتے ، مسلسل سیاسی جدوجہد دی ناکامی لوکیں دی نفسیات وچ ہک گُجھا بَھو پیدا کر ڈیندی ء ، لوکیں کوں عزت نفس وی نفس دا فریب سمجھن تے مجبور کر ڈیندی ء ، لوکیں کوں چنگیں ڈیہیں دے خواب ڈراکلے لگن پئے ویندن ، بُھوئیں دے وچ پیداواری صلاحتیں دی کمی جیڑھی قناعت پیدا کریندی ء اُو اگوں تے ونج تے پیریں دی زنجیر بن ویندی ء
سرائیکی شاعری وچ مرثیے دی روایت بے زوری تے بے چارگی دی ایجھیں مثال ء جیڑھی برصغیر دے کہیں ٻئے علاقے اچ اِیں شدت نال نال نہیں مِلدی ، غلام بعض اوقات آزاد تھیون کنوں اِیں واسطے وی ڈردے جو اُوندے اچ آزاد بندے آلا اعتماد نہیں ہُوندا ، یا وت بُدھ مت اِیں علاقے وچ اتنا رچیا ہُویا ہا جو اُوندی سیاسی موت کوں صدیاں گذرن دے بعد وی اِتھوں دے بندے دے اَندر دا بُدھ حالی تائیں جِیندا ء ۔
بُھوت دی جُتی (حکایت)
حکایت
بُھوت دی جُتی :
ہک بُھوت راتیں درخت تے سُمدا ہا'اوہ جُتی اپݨی درخت ہیٹھ لہاوے ہا سمے ہا دھمی وت جُتی پا کے گُم تھی ونجے ہا'ہک ڈینہوار جُتی اوندی چوری تھی گئی
اوں گالھڑ توں پُچھیا " تو دھمی دا جاگیا ودیں جتی میڈی درخت تلوں چویجی ہے تیکوں کوئی پتہ ہووے' گالھڑ آکھیا " روز میں جُتی تیڈی درخت تلے ڈیدھاں پر اج نہمی ڈِٹھی "بھوت پہرے دار کول گیا " تیکوں پتہ ہے میں بھوت تیڈے باغ وچ رہنداں تے راتیں درخت تے سُمداں ....."میکوں پتہ ہے تو جُتی راتیں درخت ہیٹھ لہیندیں تے دھمی پا کے گُم تھی ویندیں بھوت آکھیا "جُتی میڈی چویجی تیکوں کوئی پتہ ہووے''پہرےدار بولیا "تیڈی جُتی کینویں چوری تھئی اے ساری رات میں جاگدا ریہاں"
اوہ کئی ڈینہواراں تھاݨے آئے ' جوان رسید اپݨی چا آوے' بُھوت گواہی وچ گالھڑ تے پہرے دار کوں گھن آوے جُتی انہاں کوں نہ ملی ' اوہ بادشاہ تئیں گئے ' بادشاہ جوان دی بھوت دی گالھ پوری سݨی ' اوں پولیس کوں سڈیا تھاݨے دار جُتی سُودا پُج گیا ' بادشاہ نے جُتی ڈِٹھی......جُتی رتے رنگ دی ڈھیر دیر ڈیکھو تاں سُنہری آپے تھی آوے.......بادشاہ وزیریں کوں سڈیا "ایہ جُتی پَوائی میکوں ونجے "
کئی ڈینہواراں بعد ماہݨو تے بھوت ہک بنچ اُتے کٹھے تھئے ' ماہݨو پیرو راݨا تے بھوت اپنی جُتی باجھوں گُم تھیوݨوں رہ گیا ہا " میڈی جُتی تیڈے واروں کَھسی گئی اے "ماہݨو آکھیا ' بھوت اگوں مُرکیا " میں تاں ایں جتی باجھوں غائب تھیوݨوں رہ گیا ہاں "
ہک ڈینہوار اوہ شہر وچ وت کتھاہیں ٹکرے " اساں اپݨی جُتی محل وچوں چوری کر سگدے ہیں " بھوت آکھیا ....."آپ اپنی جُتی اساں چوری کر سگدے ہیں' واہ" ماہݨو اگوں مُسکیا ' ....... بھوت آکھیا " بہوں پھیریں آپ ساکوں اپݨیاں شئیں چوری کرݨیاں پوندیاں ہِن "...... "بادشاہ دے گھوڑے ہِن ہاتھی ہِن لشکر ہے کینویں محل وچوں جتی اپݨی چوری تھیوے " ماہݨو اگوں پُچھیا......"میں گُم تھیوݨوں رہ گیا ہاں پر تیڈے کٹھے رل تے محل اندر ونج سگداں " رات تھئی تاں ڈوہیں محل دو ٹُر پئے ' بادشاہ دے گھوڑے ہاتھی محل باہروں گشت پئے کریندے ہِن ' اوہ لکدے چھاہندے کندھی تاݨیں پُج گئے ' بھوت وت ماہݨو کوں مونڈھے تے بِلہایا قد ڈوہئیں دا ودھ آیا کندھی تے اوہ چڑھ گئے ڈوجھے پاسے لیہ گئے' اندر وت پہرہ اے ' اوہ پہرے وچ پَیہ گئے بادشاہ دے کمرے تئیں پلنگ تئیں پُج گئے ' بتی ہک بلدی پئی بادشاہ پلنگ تے رتی اوہا جتی پاتی سُتا پئے ' ماہݨو سراندی تھی کھڑا ہے پواندی اوں بُھوت وت بادشاہ دے پیریں وچوں جُتی لہائی اے
اوہ شہر وچ لُکانویں ہک جاہ تے ونج بیٹھے ' بھوت آکھیا " توں بہوں ڈینہاں توں پیرو راݨا ودا ہئیں ایہ جُتی ہُݨ توں رکھماہݨو اگوں کِھلیا " توں بھوت ہئیں تَیں گُم وی تاں تھیوݨا ہے ایہ جُتی ہُݨ تیڈی ہے".
خ
پھول کیوں اے پھلیندی توں ظالم سجن تن ھے  زخمی میڈا  ایہو  سالم  سجن
میڈے دل تے لگے ہوئے زخم سانولا بے وفا ھن تیڈے سب کرم سانولا
بہروں خوش ہیں مگر سئیں اندر چور ھے سکدا  سڑدا   میڈے   اکھیں   دا  نور ھے
تیڈا وعدہ ھا تیکوں چھوڑیساں نہ میں تیکوں ڈکھہ زرے جنتا وی ڈیساں نہ میں
سب او وعدے بھلائی میڈی زندگی ونجائی میڈا رکھیا تیں ایویں بھرم سانولا
اے تاں توں ہیں سجن معاف کیتی ویندوں زہر تیڈے ہجر  دا   وی   پیتی ویندوں
ہوندا اتھ کوئی بیا میکوں ڈیندا دغا کچھ گھندا میں اوندے قدم  سانولا
پیار بئی جا  تے  عادل  کریساں  نہ میں خود کوں الفت دی سولی ٹنگیساں نہ میں
ثاقب ساقی
ثاقب ساقی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
تونسے وچ ٩ نومبر ١٩٨٨ء کوں ڄمے۔
.......غزل.......
جے او سمجھے ھا بے وسی میڈی.
ایں نہ گزرے ہا زندگی میڈی.
میں نہ کھلدا تاں معاف تھی ویندی.
غلطی پہلی تے اخری میڈی.
چندر گھندا ھ الویں میں توں.
حسن اپنڑے لو روشنی میڈی.
جے او خوش تھی کے میکوں ڈکھ ڈیندے.
اے غمی وی تاں خوشی میڈی
خود کوں شاعر ودا سمجھدا ھاں.
اے وی غلطی ھ بہوں وڈی میڈی.
ریاض مسݨ تے شاہنواز مشوری دا مکالمہ
(شاہنواز مشوری)
ثاقب ساقی
.......غزل.......
ندر کر گئ ھ خودکشی میڈی.
ثاقب ساقی.
ریاض مسݨ تے شاہنواز مشوری دا مکالمہ
ریاض مسݨ، مرشد سچ ایہے ہن جیہرے تساں ڈسین ۔ اوں ویلہے کیا حالات ہن پتہ نہیں جو صرف ڈو صوبہ وچ رہونڑ والے سرائیکیں کوں ڈسکس کیتا گیا ہا ۔ شاید ھک جماعت سرائیکی موومنٹ کوں اپنڑے فرنٹ دے طور تے اسعمال کرییندی پائ ہائ ۔ کیوں جو سندھ تے بلوچستان دے سرائیکی ہمیشہ انہیں دے پہلے توں بانہہ بیل ہن پے اور انہیں کوں سندھی قوم پرستی پڑھائ گئی ہائ ۔ کیا وجوہات ہن کہ سرائیکی صوبہ محاذ وی اوں پاسے توجہ نہ ڈتی شروع وچ میکوں یاد اے کہ جیکب آباد وچ سرائیکی تنظیم بنڑی ہائ مگر اوں کوں لفٹ کییں نے لفٹ نہ کرائ ہائ ۔ قوم پرستں نال اوں ویلہے گال تھیندی ہائ تے او آھدے ہن کہ ہالی اساں سب قومیں نال نسے لڈسگدے کیوں جو اساں خود شناخت دے مرحلے وچ ہاوں اور انہیں دیاں مجبوریاں جائز ین ۔ سرائیکی تحریک کمزور لوکیں نے مل تے چلائ اے ۔ فنڈز لیڈرشپ دانشوریں دی تقسیم ہمیشہ تحریک دا مسئلہ رہن ۔ مرشد سرائیکی یا اردو وچ گفتگو دا اے فیدہ تھیندے کہ عام آدمی وی تساں جیہیں پڑھیں لکھیں دی گال سنڑڑ چاہندے تے گفتگو وچ حصہ گھنڑ چاہیندے ۔ ہوسکے تاں آپس وچ سرائیکی یا اردو وچ گال تھیووے ۔ جیوو پے۔
ثاقب ساقی
غزل
اے تاں پک ھے ھجر دا سورج ڈھلدا ویندے
خ
سنڑ سجن بے وفا ذات رب دی گواہ کینی رکھنڑا بیا کوئی صنم  سانولا
ثاقب ساقی
غزل
اے کوئ سدھ نئیں اندر کتناں جلدا ویندے
ریاض مسݨ تے شاہنواز مشوری دا مکالمہ
(ریاض مسݨ)
ثاقب ساقی
غزل
میڈی سک تیں کھلنڑ والو ڈیکھو سوچو
خ
بے وفا ھن تیڈے  سب کرم  سانولا
ریاض مسݨ تے شاہنواز مشوری دا مکالمہ
مشوری صیحب، آیہ سیانڑیں افراد جتھاں رہ گئے قوماں کو وی بیوقوف سمجھدن۔ ہک لٹھ بنڑیندیں مولھی ان کڈھی ہینے۔ شریف لوکاں کوں بے عزت انج کیتے نیں۔ چٹا دروہ نئیں جو ڈوں صوبیاں وچ وسدے لوکاں دا ذکر وی کائنی۔ سندھ اچ پوری ہک ریاست ہئ۔ پھٹے کیتی بیٹھن۔ ڈیرہ اسماعیل خان پورا ڈویژن ہئی دل گے۔ ساہیوال ڈویژن کوں ویندا کیتے نے۔ جھنگ تک والے ہے۔ سرگودھا ڈویژن دا ناں کائنی۔ ملتان، ڈی جی خان بہاولپور- تے کلی پسائ بیٹھن۔ سرائکی صرف اتھائں پئی اے۔ یا تاں قومیت دا ناں ناں چو۔ جے بہندے وے تاں ہک چپہ بھویں دا ناں ونجاو۔ غداری بیا کیا ہوندی۔ فن آیہ ہے جو فوراً بئے کوں آکھو جو او غدار اے۔ غیراں نال رل تے جیویں انہاں نام نہاد قوم پرستاں اپنیاں دی بانہہ کپی۔ سب نشابر ء۔ کتھ واسطے؟ آتے آج دا دروہ ڈیکھو جو جنوبی پنجاب صوبے دی تحریک لوک سانجھ چلائ کھڑی ء آہدء ء سرائکی صوبہ بندا پے۔ مشوری صیحب بندہ رووے یا کھلے؟ حق پچھو تاں سارے قومی صوبے ناحق ہن، غاصب ہن، سرائکی زبان تے کلچر دے دشمن ہن۔ آتے وت جنوبی پنجاب دے ناں ہک قومی صوبہ،؟ ایں صدی دا وڈا فریب۔ بھی جیہڑا کھانڈے کھاوے ، میں نہیں کھاندا۔ مزمت کریندا لوک سانجھ دی آتے اوں پارٹی دی جیندی اے ایجنٹ ہے۔
Riaz Missen مرشد صرف لوک سانجھ کوں مورد الزام نسے ٹھرا سگدے ۔ انہیں حالات دے اساں سارے قصور وار ہاوں ۔ اساں ھک بے دی گال ہک جاہ تے بہہ تے سنڑڑ نسے چاہندے ۔ کیڑی کیڑی ہر کوئ خان اے ۔ اساں لیڈرشپ بنڑڑ نہی ڈتی ۔ آپس وچ احترام تے تحمل دا موحول شروع توں نہیں بنڑڑ ڈتا گیا ۔ اگر لیڈرشپ ہوندی کوئ مضبوط تھنک ٹینک ہوندا تے شاید کآفی سفر اگوہاں تھی گیا ہووے ہا ۔ سوش میڈیا نے جتھاں سرائیکی تحریک کوں عام آدمی تک پجاونڑ دا کم۔کیتے اتھاں نویں سوالیں وی جنم ڈتے ۔ اے نویں سوال نویں نسل نے پچھین ۔ کہیں کنے جواب کائنی کیوں جو ساکوں اے پڑھا کائنا گیا ہا نہ ساڈی تحریک نویں تیکنالوجی دے دور واسطے تیار ہائ ۔ ایں سب دے باوجود خوشی اے ہے کہ قومی شعور ودھارے دی طرف اے ۔
خ
شاعر عادل گبول
ثاقب ساقی
غزل
تیںز ھوا وچ ڈیوا کیویں بلدا ویندے
شھر دے واسی ایڈے شور اچ کیویں رھندن
اتھاں آ کے میڈا چیتا رلدا ویندے
وصل دا خواب رَھا کے نیناں پانڑی لایا
بوٹا سُکدا سُک گۓ مالی پھلدا ویندے
شاید میڈا مال اتواری تسا مرسی
جھوک میڈی توں دریا دور نکلدا ویندے
شعر
اے مسئلہ نہیں تھولے چاون بھانویں ڈھیر نہ چاون.
جہریاں تیڈے ہتھ زخماون بیریں بیر نہ چاون.
ثاقب ساقی
دیپ دیوار تے رکھ ڈتا گۓ.
گل تلوار تے رکھ ذتا گۓ..
غزل
میں پھلیں کوں پانی ڈیندا رہ وینداں۰
ونجن والے ڈسڑوں گم تھی ویندن میں۰
دید دے رلے دور تائیں ویندا رہ وینداں۰
فجریں کندھ تے کاں کرکن دی آس اتے۰
ڈیوے ساری رات بلیندا رہ وینداں۰
عشق ہک وائسٹن گھڑی ھ تے میں اونکوں۰
ہٹھے ویلہے چابی ڈیندا رہ وینداں۰
اوں آکھیا ہا خواب اچ ملدے رہ ویسوں۰
میں پاگل ہاں نندر کریندا رہ وینداں۰
سال پسالی چھانگ سٹیندے ہن میکوں.
Saqib Saqi
نثری نمونہ
میں کل رات ھک پوسٹ لائ ھ جو کوئ دوست سرائیکی ت کم کرن چاہندے؟ تاں تھوڑے دوست تیار تھئین .اساں چاہندے ہیں جو ساڈے نال فی میل وی شانہ بشانہ کھڑیاں ہوون. انہیں دے اندرو دا خوف ختم تھیوے ونجے .اگر کہیں پلیٹ فارم تے کٹھے جو کھڑے ہوؤں تاں او اے محسوس وی نہ کرے جو زاہد ،بکر ، عیسی ، موسی کھڑے بلکہ او اے سمجھن جو اے ساڈے بھرا ہن تے ساڈی ماء جاۓ ہن اینویں اساں سمجھوں اے ساڈیاں بھینڑیں ہن. تاں اساں رل کے اپنی ماء بولی کیتے کم کروں.
جڈاں اساں اے سوچ کے کرسوں تاں او خوف جہڑا اساں کہیں ہسپتال وچ فی میل دے ہتھو 2 روپے والی پرچی گھنن لو رکھدے ہیں او ختم تھی ویسی ت جیویں سٹیج ت الاون کتیے فی میل خوف رکھدین..... جڈاں وی اساں بھینڑیں بھرا ایں بارے مخلص تھی پوسوں اوں ویلے ساڈا ادب ءچ تبدیلی آ ویسی ساڈا حق ساڈا صوبہ ساڈے وسائل ساڈا سب کجھ ساکوں مل سگدے.
٣ فروری ٢٠١٥ء
گلزیب خاکوانی
گلزیب خاکوانی سرائیکی زبان دا شاعر، ڈرامہ نگار ہے۔
کنَزیومر سوسایٹی اچ کلچر دی گول
جیویں کُجھ مُد اساں ݙِٹھے
جیویں اَجکل نیئں ݙِسدا
جیویں وَݙکے ݙسیندے ہَن
جیکر اجکل کُئی آرٹسٹ
کتھایئں گزریل ویلھے کوں اوہا رنگاں دے گھیرے وچ
کݙہیں تصویر کر گھندے تاں ݙِس پوندے
کتھایئں دھرتی اَلیندا شعر سُنݨدے سَے
کوئی انَدروں بولیندا لوظ پڑھدے سے
تݙاں احساس تھیندا ہے
اساں ہُݙ اوں تطرانح کایئنی
اے اَکھیں کوُڑ نیئں ݙہدے
او چٹڑے پٹکے نیلیاں لُنگیاں والے اساݙے کون تھیندے ہَن ؟
پٹھانٹرے خاں دی کافی سُنٹر تے رُو بے چین تھی ویندے
ایہا گالھ اے جو خواجہ سیئں کوں پڑھدے نیئں
جو پڑھ گھنوّں تاں وت  موجود  سنگ تکرار تھیندی اے
کُئی تقریر وچ اپنٹریں رواجاں دی
کُئی وسریاں ہویاں گالھیں کریندا پئے
اوہے ویلھے ، اوہا گالھیں
اوہے وہڑھے ، اوہا سالھیں
جو پاکستان راہندے سے۔ سرایئکستان کتھاں ہے؟
تَس دا جشن
دنیا بھر دیاں قوماں اپنٹریاں آزادی دا جشن منیندن
اساں اپنٹری تَس دا جشن مناوݨ والے
اُٹھاں دے جتوال
دریاواں دے سُکے تَل تے
ٹُردے ٹُردے کوٹ ݙیراول آ کھڑدے ہیں
یا وت
اپنٹری تریہہ وچ تَردے
شاہر بہاول آکھڑدے ہیں
انہاں کیتے پانٹری
زہر گھِڑیندیں کھواں وچوں
ساݙی انت کہانٹری
کانٹی نیوٹی
انٹر ݙٹھی کُی چنتا پاروں
بہمنٹر سُک ونٹر تھی کے
چُپ کوں گھر وچ رادھی بیٹھے
نا او کھِلے نا بلواوے نہ کہیں کوں الواوے
پر او چندرا نہ کجھ ݙسے
نا کجھ مونہہ توں پھولے
ݙاݙی پجی رام دوارے
ہتھ جوڑیس وّت سیسس نوا تے
شاستری اگوں بنتی کیتی
ݙس وے پروہت رام دا باہنا
سندھو سئیں دی دھرتی انَدر
ساݙی سامِل وستی انَدر
ہر مانٹرس بے چنت ݙسیندا
ہر کُی سانجھی خوشیاں مانٹریں
سانجھے سہرے گانہٹریں
ہر مانٹروں ہے ساوا سوکھا
لکشمی دیوی دی کرپا ہے
نہ کُی بُکھا نہ کُی ݙُکھا
وّت میݙے ایں لعنٹر اُتے
جیونٹر جوگے بہمنٹر اُتے
رام کرے جند جیندا راہوے
شالا لوڑ دی تھوڑ نہ تھیوے
پر میکوں کُی سُدھ  نئیں پوندی
کہیں ویکے دا تتا شودا
ہاں کوں کھادی ویندِس پِٹکا
اپنٹریں من  دا بھیت ݙساوے
نا گھنے کُی ٹکر ٹیرا
شاستری آکھیا
ݙیکھ ڑی اماں
تیݙی بنتی دے پاروں میں
رام دا نام جپیسا
آنکڑیاں دی گنتی کرویساں
پڑھ پُڑھ تے ای ݙسیساں
آونٹر آلی بدھ کوں آویں
وّت سئیں ہک ݙینہھ
ویلے نے وستی دے کھو توں
سئے ورھیاں دے بوکے چھِکے
وقت وہِانٹراں
رب دا کرنا
بہمنٹر ودھا
اوندیاں نسلاں
کھِنݙیاں پُھنݙیاں
اُبھا لَماں بدھا
ہک ویلھا وت ایجھا آیا
آسوں پاسوں بہمنٹر نسلاں
سامِل سندھو دھرتی انَدر
ہر ہک کوں ویکے گنٹرواون
نا کُی مانٹروں خوش ہیا وسے
نا کُی سوکھا ساوا ݙِسے
ہر ہک جیونٹر کوں دھاں  ݙیوے
ہر ہک قسمت پُنٹرے
اپنٹریں آپ تے رووے
ایہ سب ݙیکھ تے بخشو پُچھیا
اپنٹری ݙاݙی  رحمت کولوں
ݙاݙی اماں
تیݙے ایں سب آکھنٹر موجب
سئے ورھیاں توں بہوں مُد پِچھاں
بہمنٹر دی ݙاݙی اُتھ پُنی۔۔؟؟؟؟؟
بُدھ دے ݙیہنھ اونکوں سُدھ ملی۔۔؟؟
شاستری وت اونکوں کیا ݙسیا ۔۔۔؟؟؟؟؟
بہمنٹر دا آخر کیا بنٹریا۔۔؟؟؟؟
ݙاݙی  ٹھݙا شوکڑا بھر تے
پاند پچھوں وت جوڑی
نا پُنیے کہیں پاپ کرم دا
بھاویں خوشیاں
ایندے در تے آن کھرووِن
بھاویں لکشمی ماتا ایں تے
اپنٹریں رحمت دی چھاں پاوے
جیں کول کُی وشواس نہ ہووے
او مانٹرس مُد شام سبھائیں
اپنٹری ہر ہک  بُدھ کوں رووے
ایں جُگ یا وت کل یُگ توڑیں
اپنٹری سُدھ کوں رووے
(گل زیب خاکوانی)
گلناز ڄٹی
گلناز ڄٹی سرائیکی گلوکار ہے۔ پورا ناں گُل ناز بانو ڄٹی ہے۔ احمد پور شرقیہ ضلع بہاول پور نال تعلق ہے۔ گلناز بانو ہک انٹر نیشنل گلوکارہ ہے۔
تعلیم
مڈھلی تعلیم گورنمنٹ گرلز ہائی سکول احمد پور شرقیہ توں گھدی۔ اوندے بعد اعلیٰ تعلیم پنجاب یونی ورسٹی لہور توں گھدی
آݙیو
١۔ گانا ݙاٹ کام
ویڈیو
١۔نہ بھنیں دیاں ونڳاں
٢۔ ماسی کوں میں آکھساں مسات تنگ کریندا ہے
حوالے
ونکی:سرائیکی گلوکار
ثقافتی سنجاݨ دی ڳول
اکثریت ہوندیں ہوئیں اقلیت دی حالت وچ جیوݨ دی ہک اڄوکی وݙی مثال سرائیکی ہن۔ لکھاں ایکڑ بھوئیں تے قبضہ، اوپری افسر شاہی، بجٹ وچ اپݨے حق کنیں وانڄ ، اماں ٻولی جیندا کوئی سرکاری ماݨ نئیں اَتے نوکریں تے تعلیمی اداریں وچ کہیں کوٹے مُتوں نینگر۔۔۔ ہوند رَکھیندیں ہوئیں اݨ ہوند۔ اے ہک غلامی نئیں تاں ٻیا اینکوں کیا آکھیجے؟
غلام دی وݙی نشانی اُوندی سُنڄاݨ نہ ہووݨ ہے۔ او ٻس غلام ہوندے۔ اوندی لوڑھ، سِک سَدھر، چنڳا مندا، اے سبھ کہیں وی کھاتے وچ شمار نئیں تھیندے۔ اوں مالک کیتے کماوݨے اتیں مالک اونکوں جیندا رکھݨے۔ اے ہک اَڄایا جیوݨ ہوندے۔ بندے کنیں گھن قومیں تائیں غلام دی ایہا ای نشانی ہے جو او سُنڄاݨ مُتوں ہوندے۔ اڳوں سبھ غلامی دے جیوݨ دیاں رمزاں ہن جیڑھے غلام ای ڄاݨدن۔
غلامی کنیں مُکتی دا پیلھا قدم اپݨے آپ دی، اپݨے سروپ دی سُنڄاݨ ہوندے۔ اے کم ہک اَنتر کلاکاری منگدے۔ ایندے کیتے ہک اینجھی ننویں دید دی لوڑھ پوندی ہے جیڑھی پُراݨے کوں ننواں کرݨ دا چمتکار کرے۔ شاعری اتیں قصہ کہاݨی اڳوں آندن جو ننواں علامتاں اتیں استعارے بݨائے ونڄن۔ شئیں دے ننویں ناں رکھیندن۔ نںویں ڳالھ مُہاڑ کیتی ویندی ہے۔ جتھاں جتھاں ننویں سُنڄاݨ بݨی ہے، اُتھاں ایندا اے کلاتمک روپ نُشابر ریہے ڳئے۔ شیت کُجھ ایں کیتے وی جو کلا تے آرٹ وچ کُجھ اینجھے ڳُݨ ہن جیڑھے غلام کیتے اوں مُنڈھلے اتیں ڳٹیں گوݙیں ٻیٹھے ݙربھئو نال ڄالݨ تےاوندی پچھاݨ کرݨ سوکھا بݨا ݙیندن۔ ڳالھ جو وی ہووے پراپݨی ہوند اتیں سروپ دی سُنڄاݨ دی پیلھی پوڑھی کلاتمک ای ہوندی ہے۔
منور حسین راء سائیں
راء سائیں راء منور اردو سرائیکی پوٹھوہاری شاعر ہن۔
ڄم پل
١٩٢٠ء وچ ناڑی خوشاب وچ ڄمے
شاگرد شعراء
انہاں دے بے شمار شاگرد ہن۔ انہاں وچوں کجھ وݙے ناں ایہ ہن۔
وفات
١٩٩٢ء وچ فوت تھئے۔
کتاباں
سسی، وار، ڄس، حسینی ݙوہڑے
ݙوہڑہ
کسے چندری آنڑ سنڑائ سو مندڑی لٹی گئ ہیں سیج تے پئے کے
پاپوش منور نہ سنبھلی سسڑی کئی وار اٹھی ڈھئے ڈھئے کے
،،،،
تریجھا مصرعہ اینج وی پڑھدے ہن
جویں وچ صحرا دے بک نندرانڑے اوٹھے کھرک بندوق توں تریہئے کے
ایہہ ابن الوقت جہئے  ھس  مکھ  ھینی  دلا   ہٹکیا  ھا  کئی  واری۔۔۔
ثمرین ثانی
ثمرین ثانی سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔
منور حسین راء سائیں
ݙوہڑہ
ہتھوں  منڑ  دشمنڑ  سمجھیئوی    جند  جیوی  میری  منت  نوں   دل  آزاری۔۔۔
ثمرین ثانی
ڄم پل
١٤ نومنر ١٩٩٢ء کوں ڄمی۔
ݙوہڑہ
ہالی عیش دی پینگھ تے جھوٹ ودا جݙاں ترٹسن لان٘ہہ تیکوں یاد آساں.
جیڑھی بانہہ تے غیر سمیندا پئیں آسی گل دو بان٘ہہ تیکوں یاد آساں.
تیݙے سامھڑیں بہہ تے غیر جݙاں میݙا گھنسی ناں تیکوں یاد آساں.
رو آکھسیں ثانی ھوندی اج میݙی سݨدی دھاں تیکوں یاد آساں
آکٹل نمبر سسٹم
ایں نظام وچ کل 8 ہندسے ہوندے ہن۔ ایہ ہندسے صفر توں گھن کے 7 تک دے اعداد ہوندے ہن۔ 8 کوں 10 توں، نو کوں 11 نال ظاہر کیتا ویندا ہے۔ ایں طرح 10 کوں 12 نال تے ہیں طرح ایہ سلسلہ چلدا رہندا ہے۔ 18 کوں ظاہر کرݨ کیتے 20، 19 کوں ظاہر کرݨے کیتے 21 تے 20 دی اعشاری رقم کوں 22 نال ظاہر کیتا ویندا ہے۔
منور حسین راء سائیں
ݙوہڑہ
تک  اوہ  پیا  اوندا   ای  نال   غیراں  دے  اچے  ہاسے   مار  کے   تاڑی۔۔۔
میڈے دل مغموم دی فرحت دلبر تسکین قلوب دی مل ونج۰
زرا گالوں گال نئہورے کر ونج زرا میٹھڑا میٹھڑا کھل ونج۰
تیری نظر ہہ تاب مسیحائی  دی  کر  زندہ  دل  بسمل  ونج۰
پیئ طبع منور دی وہمی بݨدی میرے صدق کوں کر کامل ونج۰
ہاسے ڈهیر نفیس تے امن دے عادی ناسے ڄاݨدے رنجگیاں روسے
ہک بشر دی صورت دل لگ گئی وݨ سوچیاں الٹ پیوسے
مینڈا آخری  نامہ  سنمبھل  کہ  پڑھ  خوشحال  لجپال  صنم  ایں
محجُور حُضور  دے  رُخ  انور  دا  پیا  تڑپ  کہ  دیندائئ  دَم  ایں
ڈنہہ دیگر  تائیں  مونھ  رکھیا  راہسی  جے  بخشیں  شرف  قدم  ایں
ونج آکھسی  راء  سائیں  روحاں  کُوں  انج  کردِن  سجنڑ  کرم  ایں
تک میت سسی تے غربت وسدی مچ ھل چل گئی وچ فلکاں.
ہنڑے خان آ ہتھ اکھیاں تے ڈیسی رہیاں آس تے اڈیاں پلکاں.
آکھے اج سکھ لتھی تینڈے ہجراں تھکی ونج راء سائیں خان کوں بھلکاں
.
رائبو نیوکلک ایسڈ
رائبو مرکزی ترشہ (Ribo Nucleic Acid)، مرکزی ترشے دی ہک شکل ہے جیہڑا چھوٹی تے بنیادی موحود (monomer) اکائیاں نال مل کے بݨݨ والے ہک سالمۂ کبیر (macromolecule) یعنی وݙے سالمے دی صورت وچ خلیات دے اندر پایا ویندا ہے۔ موحود، واحد توں بݨا ہویا لفظ ہے جیں دی تفصیل کیتے اوں دا صفحہ مخصوص ہے۔ ڈی این اے دی طرح آر این اے وی، ہک مکثورہ (polymer) جیہڑا بنیادی سالمات جنہاں کوں مرکزی ثالثہ (nucleotide) آکھا ویندا ہے، نال مل کے بݨدا ہے۔ DNA تے RNA وچ اہم ترین فرق ایہ ہوندا ہے کہ آر این اے وچ ڈی آکسی رائبوز (ہک شکر) دی جگہ رائبوز تے قاعدہ تھایامن دی جگہ یوراسل پائی ویندی ہے۔
آکسیجن
آکسیجن یا تیزابساز ہک کیمیائی عنصر ہے جس دا جوہری عدد 8 ہے تے اینکوں انگریزی حروف تہجی دے حرف O نال ظاہر کیتا ویندا ہے۔ عام طور تے اساں تیزابساز کوں نی ݙیکھ سڳدے کیونکہ ایہ ہک بے رنگ، بے سواد تے بے بو فارغہ ہے۔ اس دی تلاش، حصول یا ابتدائی تعلیم وچ جے پريسٹلے تے سی ڈبلیو شے لے نے اہم کم کیتا ہے۔ ایہ ہک طبعی عنصر ہے۔ 1772ء وچ کارل شيلے نے پوٹاشيم نائٹریٹ (KNO3) کوں گرم کر کے تیزابساز فارغہ تیار کیتی، لیکن انہاں دا ایہ کم سن 1777ء میں شائع تھیا۔ 1774ء وچ جوزف پرسٹلے نے مركيرک آكسائیڈ (HgO) کوں گرم کر کے تیزابساز فارغہ تیار کیتی۔ اے نٹوني لے ووجير نے اس فارغہ دی خصوصیات کوں بیان کیتا تے اس دا ناں آکسیجن رکھا، جس دا مطلب ہے "تیزاب پیدا کرݨ یا بݨاوݨ والا". thumb|آکسیجن سپیکٹر Oxygen spectre
موجودگی
تیزابساز زمین دے مختلف مادیاں وچ ہوندی ہے تے اصل وچ دیگر عناصر دے مقابلے وچ اس دی مقدار سب توں زیادہ ہے۔ تیزابساز ہوا وچ آزاد طور تے ملدی ہے تے تجربیاں دے مطابق ایہ کرۂ ہوائی دا تقریباً پنجواں حصہ ہے۔ مرکبات جیویں کہ پاݨی تے ݙوجھی معدنیات دا وی تیزابساز اہم حصہ ہے۔ اس دے علاوہ تیزابساز پودیاں تے جانوراں کیتے وی ضروری ہے۔
تیاری
کئی قسم دے آکسائیڈن (جیویں پارہ، چاندی وغیرہ دے) یا (سیسہ، مینگنیز، بیریم) تے تیزابساز والے بہت سارے نمک (جیویں پوٹاشيم نائٹریٹ، كلوریٹ، پرمیگنیٹ تے ڈائ كرومیٹ) کوں گرم کرݨ نال تیزابساز حاصل تھی سڳدی ہے۔
حوالے
ونکی:کیمسٹری ونکی:کیمیا
خادم حسین مخفی
سردار خادم حسین مخفی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
سدھے رستے اُتے ساکوں ٹور توں یارب سائیں
ہے احسان جنہاں تے تیڈا انہاں دے رہ لائیں
ہر برائی ،بے حیائی توں بچیندی ہے نماز
آدمی دے قلب کوں راحت پچیندی ہے نماز
بے وس جو ہاں ہن کیا کراں دل آہدے اڈ تے آ پجاں
میڈا خدا میکوں عطا کر ڈیوے پر خیر البشر
ایہا ہے آرزو دل دی ایہا حسرت ہے سینے وچ
خدا وندا جو ہے باقی عمر گزرے مدینے وچ
میں اجڑے غم دے مارے تے ہک نظر کرم دی کر آقا
حیران کر ڈیونڑ آلیاں گالھیں
،،،،، حیران کر ڈیونڑ آلیاں گالھیں،،،،،یک مزاحیہ تحریر
1 مکوڑے تیں مکھی کوں شیشے دی بوتل ءچ بند کر ڈیونڑ نال ڈوجھے ڈینھ بوتل پھٹ ویندی ھے ،
2 وڈی ماکھی اگر مالٹے دے درخت توں لہائ گئ ھے اوندے کھاونڑ نال ڈندیں ءچ درد پئے ویندے ،،
3گلیے سڑیے کیلے کوں اگر اٹے ءچ ملا کے روٹی پکائ ونجے روٹی ءچو گلاب دی خوشبو آندی ھے ،
4جیرھے کھیر ءچ بلی مونھ مار گئ ھووے اوں کھیر دی کڈاھیں ڈاہی نیں بنڑدی ،
5چاہ ءچ مکھی ونج پووے او پیالہ ویٹنڑ نال ست سو اینجھے جراثیم بنڑدن جیرھے ککڑیں کوں بیمار کریندن،
7 متواتر اُپٹھی جُتی پاونڑ نال اکھیں بھینگیاں تھی ویندن ،
8 گنجا بندہ اگر مسلسل ترائے منٹ شیشہ ڈیکھے اوکوں اُباسیاں آونڑ لگ ویندن ،
9 کالے یرقان دے مریض کوں اگر تھوڑا جھئیاں کالا پتھر پلایا ونجے ڈو منٹ دیوچ مرض ختم تھی ویسی
10 جیرھے بچے نکے ویلھے چِدا کھادا ھووے چدا باھر نہ نکھتا ھووے اُو وڈا تھی کے ڈاکٹر بنڑدے
11جیرھے کپڑے تیں دانگ لگ وجے اوں کپڑے کوں 12منٹ مٹھے تیل ءچ رکھنڑ نال دانگ لیھ ویندے ،
اے ساریاں گالھیں سچیاں تھی سگدن مگر سیاست دان اتھو وی وڈے کوڑ مریندن اگر انھیں دے گالھیں تیں ہر واری یقین کر گھندو میڈیاں گالھیں وی من گھنو ،،ویسے تھاکوں کیرھا کُوڑ چس دا لگے ،جمیل بلوچ۔
خادم حسین کھوسہ دی مکاݨ
آہ. . سرائیکی وسوں دے مہان جھومری خادم حسین کھوسہ جھوک لڈا گئین. . سخی سرور دے میلے تیں جڈاں سرکار جھومر کوں نہ ہئی روکیندی خادم کھوسہ دی جھومر دا پڑ میلے دا سنجاپو پڑ ہوندا ہا. . ہزاراں لوکاں دا کٹھ انہاں دی جھومر ڈہدا ہئی. . عاشق خان بزدار اپنڑے ہک انٹرویو اچ انہاں کوں جھومر دا دیوتا آکھیا ہئی. . حق مغفرت کرے آمدن خیر دی (بلال بزدار، ٣٠ اپریل ٢٠١٧ء)
پُچھ کوں مارے چک
چھتی تھئ کُتی پُچھ کوں مارے چک
میں سوچینداں اگر خلائ مخلوق نہ ھوندی اے زمینی شیطانی مخلوق تاں میڈے ملک دے ٹکڑے کر کے کھا گئے ھوون ھا میڈے کجھ جٹاکے قسم دے سوال ھن اگر کوئ مسلم لیگ نون دا ورکر جواب ڈیونڑ چاھوے کلبھوشن یادیو اگر تھاکوں یاد ھے انڈیا دی ناپاک نسل جئیں میڈی دھرتی ءچ خون ریزی کیتی ھے اوندے خلاف کوئ ہک بیان ،میاؤں، صاحب دا ڈیکھا ڈیو جٹاکا سوال نمبر 2،ساڈے وسیب دی ریت ھے رسم و رواج ھے اساں لوک پُتر دی شادی تیں ہر ایرے غیرے سنگھت ساتھ برادری سک سکاوت ساریں کوں کانڈھا ڈیندے ہیں مگر دھی بھینڑ دی شادی تیں صرف خاص لوکیں کوں کانڈھا ڈیندے ھیں جئیندے بغیر ساڈی نہ نبھدی ھووے او لوک سڈیندے ھیں میاؤں صاحب دی ڈوھتری دی شادی تیں ھزاراں مسلمانیں دا قاتل مودی بغیر ویزے دے میاؤں صاحب دے گھر دانگی ملنڑ آیا ھا۔