cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
آزربائجان
اہم شہر، باکو
باکو آذربائیجان دا اہم شہر ہے۔ ایہ 40.395278 درجے شمال، 49.882222 درجے مشرق تے واقع ہے۔ اس دا رقبہ 2,130 مربع کلومیٹر ( 822.4 مربع میل ) ہے۔ آبادی 2008ء وچ 19 لاکھ 70 ہزار ہئی۔ سطح سمندر توں بلندی منفی 28 میٹر (-92 فٹ) ہے یعنی ایہ اوسطاً سطح سمندر توں وی نچلی سطح تے واقع ہے۔ موجودہ ناظم دا ناں حاجی بالا ابوطالبوف ہے۔ آبادی دے لحاظ نال ایہ ہک وڈا شہر ہے۔ ایہ آذربائیجان دا دارالحکومت تے سب توں وݙا شہر ہے۔ ایہ بحیرہ کیسپیئن دے کنارے واقع ہے۔ باکو تیل دی دولت نال مالا مال علاقے وچ واقع ہوݨ دے باعث تیل دی صنعتاں دا مرکز ہے۔ شہر 11 اضلاع تے 48 قصبہ جات وچ تقسیم ہے۔ باکو دے وسط وچ قدیم شہر واقع ہے جس دے گرد فصیل ہے۔ دسمبر 2000ء وچ اقوام متحدہ دے ذیلی ادارے یونیسکو نے اینکوں عالمی ثقافتی ورثہ قرار ݙتا۔ شطرنج دے عالمی شہرت یافتہ کھلاڑی گیری کیسپاروف دا تعلق ایں شہر نال ہے۔
سرائیکی تحریک تے بلوچ برادری
اڄ ہک بھرا دی اے پوسٹ ݙیکھ تے دلی خوشی تھئ اے جو ساݙے بھرا آکھے کہ سرائیکی قوم اچ بلوچ قوم دے لوک تحریک چلیندے پن.. میݙا بھرا ناراض نہ تھیویں تئیں سرائیکی کوں قوم آکھے مگر بلوچیں کوں سرائیکیں کنے علیحدہ لکھے وی.. کیا بلوچ سرائیکی قوم داحصہ کینی ہک پاسے تساں سرائیکی کوں علیحدہ قوم آدھے پے او وت بلوچیں کوں علیحدہ آدھے پے ہو. سرائیکی قوم اچ چالھی فیصد بلوچ اے.. اگر تساں سرائیکی ہنیں کوں آکھے جیڑھے زات دے ڄت ہن ولا او وی سرائیکی کینی او وی ڄت ہن... ڄیویں ڄت سرائیکی ٻولݨ نال آپݨے آپ کوں سرائیکی قوم اکھیندن اویں بلوچ وی سرائیکی قوم دا حصہ ہن.... بلوچ ہی سب توں پہلے سرائیکی اکھیڄݨ دا حقدار اے... ڄٹ زات دے لوگ سرائیکی ہن دا ول بلوچ زات دے لوک وی سرائیکی ہن.. ساری ݙینھ سرائیکیاں دے اتحاد کوں روندے ہیں تے تساݙے اے پوسٹاں ساکوں ݙکھ پڄیندن... اصل سرائیکی بلوچ ہے.... بلوچ اصل سرائیکی ہے... جتنا ڄتاں دا سرائیکی اکھواوݨ دا حق ہے اتنا ساݙا وی حق اے.... ڄتاں کول زیادا اساں سرائیکی دی خدمت بلوچیں کیتی اے... اتے ساکوں سرائیکی کولوں جدا آکھݨا ساݙے نال زیادتی اے... Habib Idress Rind دی اصلاح دا منتظر.. محسن خان سرائیکی بلوچ.... 24 January at 17:36
ادمورتیا جمہوریہ
ادمورتیا (Udmurtia) (روسی: Удму́ртия; ادمورت: Удмуртия) یا ادمورت جمہوریہ (Udmurt Republic) (روسی: Удму́ртская Pеспу́блика; ادمورت: Удмурт Элькун) روس دا ہک وفاقی موضوع (جمہوریہ) ہے۔ ایں دا داورالحکومت ایجیفسک شہر ہے۔ ایں دی آبادی 1،521،420 (2010 کی مردم شماری) نفوس تے مشتمل ہے۔ thumb|جمہوریہ ادمورتیا دا پرچم thumb|سرکاری نشان
معراج محمد خان دا سیاسی خواب
ڄݙاں معراج محمد خان صاحب نوں تحریک انصاف اچ شامل تھی کے عمران خان کو بھٹو ٻناوݨ دا شوق چڑھیا اوں ویلے عمران خان ہر جلسے اچ افغان طالبان دی طرز حکومت دیاں شاندار مثالاں ݙیندیاں ناءی تھکدا۔آدھا ہوندا ہا ڄو ملا عمر ڄہیا حکمران انسانی تاریخ اچ کونی نی آیا،ݙیکھو نا لوکاں کوں اپݨے حکمران تے کتنا اعتماد ہے ،چرواہے پورا ایڑ کلہ چھوڑ کے لڳے ویدنے ہن پرمجال ہے ڄو کوءی ہک بھیݙ ای چوری کر گھنے۔
ہک واری روزنامہ خبریں لاہور اچ عمران خان کوں سݙایا ڳیا انہاں اتھے وی انڄ دیاں ڳلاں کیتیاں تاں معراڄ محمد خان دے نظریاتی ساتھیاں طالبان دی ایسی تیسی پھیر ݙتی لیکن عمران خان وت وی طالبان دیاں تعریفاں کرݨ توں کݙاءیں بھیڑا نہ پیا ۔ اے او زمانہ ہا ڄݙاں اساݙی ریاست طالبان دی پشت پناہی کریندی ہا تے عمران خان چاہندا ہا جو ریاستی ادارے اس دی کنݙ تے وی ہتھ رکھین۔ڄݙاں مشرف تے نواز شریف اچ اݨ بݨ بݨی اوں زمانے اچ عمران خان جی ڈے اے دا حصہ ہا تے جی ڈی اے دے کءی اجلاس انہاں دے گھر زمان پارک اچ وی تھے،نادیدہ قوتاں انہاں کوں مشرف دے قریب گھن ڳییاں،مشرف دا آکھݨ تاں اے ہے ڄو جماءمہ خان میکوں سفارش کیتی ہا جو عمران خان کو سیاست اچ اڳوں تے گھن کے آو۔مشرف جݙاں فیصلہ کیتا ڄو ریفرنڈم دے ذریعے صدر بݨ ونڄن تاں تحریک انصاف دی سنٹرل ایگریکٹو کمیٹی دے اجلاس اچ ریفرنڈم دی حمایت تے مخالفت بارے بحث تھءی ۔معراڄ محمد خان تے انہاں دے ساتھیاں دا خیال ہا ڄو اساکوں ریفرنڈم اچ مشرف دی مخالفت کرݨی چاھی دی ہے لیکن عمران خان تے انہاں دے ݙوڄھے سنگتی حمایت دے حق اچ ہن۔معراج محمد خان اس فیصلے توں بعد پارٹی چھوڑ ݙتی تاے انہاں دا عمران خان کوں بھٹو ٻݨاوݨ دا خواب پورا نہ تھی سڳیا۔
سوویت یونین
thumb|سوویت یونین دا سرکاری نشان thumb|سوویت یونین دا جھنڈا thumb|دنیا دے نقشے اچ سوویت یونین thumb|سوویت یونین اچ شامل ریاستاں روسی سوشلسٹ ریاستاں دا مجموعہ (مختصراً USSR) جینکوں عام طور تے سوویت اتحاد دے ناں نال ڄاݨا ویندے۔ ایہ آئینی اعتبار نال اشتراکی ریاست ہئی جیہڑی یوریشیا وچ 1922ء توں 1991ء تک قائم رہی۔ اینکوں بالعموم روس (Russia) وی آکھا ویندے جیہڑا غلط ہے۔ روس یعنی رشیا ایں اتحاد دی سب توں زیادہ طاقتور ریاست دا ناں ہے۔ 1945ء توں گھن کے 1991ء تک اینکوں امریکہ دے نال دنیا دی ہک عظیم طاقت (Super Power) منا ویندا ہئی۔
خلاصہ
سوویت اتحاد 1917ء دے انقلاب دے دوران بݨݨ والے ریاستی علاقے اچ قائم کیتا ڳیا۔ وقت دے نال نال ایندی جغرافیائی سرحداں تبدیل تھیندیاں رہیاں، لیکن آخری وݙی ٹوٹ پھوٹ دے بعد، جیہڑا بالٹک ریاستاں، مشرقی پولینڈ، مشرقی یورپ دا کجھ حصہ تے کجھ ݙوجھی ریاستاں دے اضافے تے فن لینڈ تے پولینڈ دی علیحدگی دے بعد 1945ء توں گھن کے تحلیل تھیوݨ تک شاہی دور والے روس جیہی ہی رہیاں۔
سوویت حکومت تے سیاسی تنظیماں دی نگرانی تے ݙیکھ بھال دا کم ملک دی واحد سیاسی جماعت، سوویت اتحاد دی کمیونسٹ پارٹی دے کول ریہا۔
1956ء تک سوویت سوشلسٹ ریاستاں دی تعداد چار توں ودھ کے پندرہ تھی ڳئی جیہڑے مندرجہ ذیل ہن۔
1991ء اچ سوویت اتحاد تحلیل تھی ڳیا تے ایندے بعد مذکورہ تمام ریاستاں آزاد تھی ڳیے۔ انہاں وچوں یارہاں ریاستاں نے مل کے ہک ڈھلا ڈھالا جیہا وفاق (Confederation) بݨایا ہویا ہے جینکوں "آزاد ریاستاں دی دولت مشترکہ" آکھا ویندا ہے۔ ترکمانستان جیہڑا پہلے ایں دولت مشترکہ دا باقاعدہ رکن ہئی، ہݨ شریک رکن دا درجہ رکھدا ہے۔ ترئے بالٹک ریاستاں یعنی اسٹونیا، لٹویا تے لتھووینیا نے ایں دولت مشترکہ دی بجائے 2004ء اچ یورپی اتحاد تے نیٹو وچ شمولیت اختیار کیتی۔ روس تے بیلاروس ہݨ اتحاد روس و بیلاروس نال تعلق رکھدن۔
امیر عبدالرحمٰن اول بن معاویہ بن ہشام
عبد الرحمن اول (عربی: عبد الرحمن الداخل) اندلس وچ امارت امویہ دا بانی ہئی جیہڑا 756ء توں 788ء تک اندلس وچ حکمران ریہا۔ او 731ء وچ پیدا تھیا۔ 756ء وچ عبد الرحمٰن الداخل خلافت عباسیہ کوں نظر انداز کر کے امارت قرطبہ فا ایک خود مختار امیر بݨ ڳیا۔پیدائش دمشق وچ سنہ 731ء دی اے تے وفات قرطبہ شہر وچ سنہ 788ء وچ ( عمر 56–57 سال) تھئی.
خلافت امویہ دا خاتمہ تے عبد الرحمن دا فرار
عبد الرحمن خلافت بنو امیہ دے 10ویں خلیفہ ہشام بن عبدالملک دا پوترا ہئی۔ جݙݨ عباسیاں نے دمشق تے قبضہ کرکے خلافت امویہ دا خاتمہ کیتا تاں اوں وقت عبد الرحمن اول دی عمر 20 سال ہئی۔ او عباسیاں دے ہتھوں خاندان امویہ دے قتل عام وچ بچ ونجݨ والا واحد فرد ہئی۔ او تے ایندے بھرا یحییٰ نے محل توں فرار تھی کے صحرا وچ ہک بدوی قبیلے دے کول پناہ گھن گھدی۔ اس دوران عباسی اپنے حریفاں کوں بے رحمی نال قتل کریندے ریہے تے انہاں ݙوہاں بھراواں دء تلاش شروع کر ݙتی۔ ایں دوران انہاں نے عبد الرحمن تے یحییٰ دا پتہ وی چلا گھدا  پر او ݙوہیں بھرا فرار تھی گئے تے دریائے دجلہ وچ ترپ گئے۔ عباسی سپاہیاں نے واپس آوݨ تے امان ݙیوݨ دا وعدہ کیتا جیندے تے یحییٰ انہاں دے آکھݨ تے یقین کرکے دریا وچوں نکل پیا تاں عباسیاں نے اونکوں فوراً ہی قتل کر ݙتا جبکہ عبد الرحمن تر کے دریائے دجلہ عبور کرگیا تے بعد ازاں شام تے فلسطین توں تھیندا ہویا شمالی افریقہ پہنچ کے عباسیاں دی دسترس توں باہر تھی گیا۔
افریقہ وچ قیام
خلافت بنو امیہ دے خاتمے دے بعد افریقہ دے صوبیاں وچ مقامی سرداراں نے حکومتاں قائم کرگھدیاں ہن۔ سلطنت امویہ دے اے سابق امیر امویاں تے عباسیاں ݙوہاں کولوں آزادی چاہندے ہن اس واسطے عبد الرحمٰن کوں انہاں دی جانب توں زندگی دا خطرہ لاحق ہئی تے اوہنے مزید مغرب دی جانب فرار تھی کے ماریطانیہ وچ بربر قبیلیاں دے کول پناہ گھن گھدی.
ہسپانیہ وچ آمد
755ء وچ او کیوٹا دے قریب موجودہ مراکش پہنچا جتھاں اوہنے اپݨا ہک سفیر ہسپانیہ بھیجا تاکہ او خاندان امویہ دے وفادار سابق رہنماواں دی حمایت حاصل کرسڳے۔ انہاں رہنماواں دی وݙی تعداد صوبہ الویرا، موجودہ غرناطہ وچ مقیم ہئی جتھاں امیر یوسف دی کمزور حکومت موجود ہئی جیہڑا ہک قبائلی گروہ دے ہتھوں کٹھ پتلی بݨا ہویا ہئی۔ اے افراد عرباں دے درمیان قبائلی تے عرباں تے بربراں سے درمیان نسلی اختلافات دے باعث پریشان ہن۔ عبد الرحمن نے اینکو بھرپور موقع سمجھا تے سابق وفادار پیروکاراں دی دعوت تے ستمبر 755ء وچ ملاگا دے مشرق وچ المنقب دے ساحل تے لتھا۔
ہسپانیہ دی فتح
ابتدا وچ عبد الرحمن اپݨے حمایت یافتہ افراد نال مشورے دے معاملے وچ خطرات دے باعث محتاط ہئی۔ امیر یوسف نے مذاکرات دے آغاز وچ عبد الرحمن کوں زمین تے اپنی ہک دھی نکاح وچ ݙیوݨ دی پیشکش کیتی۔ عبد الرحمن زیادہ دی امید لائی بیٹھا ہئی لیکن او دباؤ دے باعث اے پیشکش قبول کرݨ دے قریب ہئی کہ امیر یوسف دے ہک اندلسی پیغام رساں دی عبد الرحمن دے ہک حامی عبید اللہ نال جھڑپ تھی گئی۔ اپݨی بہترین عربی لکھݨ دی صلاحیت تے ٹوکݨ تے عبید اللہ نے ایں پیغام رساں تے حملہ کر ݙتا جیندے باعث عبد الرحمن دا یوسف نال تصادم ناگزیر تھی گیا۔
756ء وچ ݙوہاں جماعتاں نے وادی الکبیر وچ ہک جنگ لڑی جیہڑی 16 مئی کوں قرطبہ دے قریب یوسف دی شکست دے نام ختم تھئی۔ عبد الرحمن دی فوج نے بہترین اسلحے نال لیس نہ ہووݨ دے باوجود ہک تاریخی فتح حاصل کیتی۔ انہاں دے کول صرف چند گھوڑے ہن حتیٰ کہ انہاں کول عَلَم بھی نہ ہئی تے ہک سپاہی نے اپݨے نیزے تے اپݨا سبز عمامہ ولہیٹ ݙتا تے بعد وچ ایہو اندلس وچ امویاں دا علم تے نشان قرار پایا۔
حکومت
عبد الرحمن دا طویل دور حکومت عرب تے بربر باشندیاں دی بغاوتوں دیخلاف جدوجہد کرݨ وچ گزرا جنہاں دی اکثریت آزادی چاہندی ہئی۔ 763ء وچ عبد الرحمن نے اپݨے دار الحکومت دے قریب وی انہاں باغیاں نال جنگ لڑی جیہڑے عباسیاں دی حمایت کریندے ہن ۔ اوہنے فیصلہ کن فتح حاصل کیتی۔ آخری سالاں وچ عبد الرحمن نے کئی محلاتی سازشاں کوں وی کچلا۔ اوہنے فن تعمیر دے نادر شاہکار مسجد قرطبہ دی بنیاد رکھی جس دی تعمیر اوندے پتر تے جانشیں ہشام اول دے دور وچ بھی جاری رہی۔ اوہنے جیں حکومت کوں قائم کیتا وہ 1031ء تک ہسپانیہ تے قائم رہی.
ادہم بن امیہ عبدی
ادہم بن امیہ عبدیؒ شہدائے کربلا وچوں ہک ہن۔ جنہاں نے واقعہ کربلا وچ امام حسین دی فوج وچ شمولیت اختیار کیتی۔
سرائیکی تحریک تے نسلی سرائیکی
پیپلز پارٹی کوں جنوبی پنجاپ بُڈ مارے ۔ سیال کیونجو مقامی نسلی سرائیک گروہ کِنوں تعلق رکھیندن ایں سانڳے پیپلز پارٹی نے سرائیکی علاقے ءِچ واپسی کیتے سرائیکی صوبہ دا کارڈ استعمال کیتے ایں دفعہ ھک مقامی نسلی سرائیکی گروہ کنوں تعلق رکھڑ والے سیالیں کِنوں فائدہ اُٹھاوڑ دی کوشش کیتی ھے ۔ میڈے حساب نال پیپلز پارٹی نے سرائیکی صوبہ دے ناں تے باؤنسر اُٹھا تے مارے ایندا فائدہ یقیناً تھیسے لیکن پیپلز پارٹی دی منافقت دا کیا بڑسے جو سرائیکیں کوں اپڑی سیاست اَتے اقتدار دے ہمالیہ تے پُڄڑ واسطہ استعمال کریندی ھے ۔ سرائیکی وسیب کیونجو اقتدار حاصل کررڑ دا گیٹ وے ایں گیٹ وے دی سیاست تے مقامی لوکیں دا حق ھے کہیں پیپلز پارٹی ، نون لیگ تے تحریک انصاف دا کوئی حق کائنی ۔ سرائیکی قوم پرست ایں گیٹ وے کوں سمجھن اَتے اُندے مطابق سیاست کرن (بھورل)
معراج نامہ
معراج نامہ او نظم ہے جیندے وچ حضور اکرم ﷺ دی زندگی دے حیران کن یا عقل کوں دنگ کر ݙیوݨ آلے واقعے "معراج" دا ذکر کیتا ویندا ہے۔ اسلامی اصناف شاعری دی ہک صنف، جیندے وچ حضت محمدﷺ دے ہک معجزے، جیکوں معراج دے ناں نال ڄاݨیا ویندا ہے، دا حال بیان کیتا ویندا ہے۔ مسلماناں دا منݨ ہے جو حضرت محمد ﷺ کوں راتورات مکہ شہر توں بیت المقدس تائیں تے اتھوں ستاں اسماناں، جنت، ٻیاں ڄاہیں تے مقامات دی سیر کروائی۔ ایں عظیم روحانی واقعہ دا بیان شاعری دی صورت وچ مسلمان شعراء نے کیتا ہے۔ تے مولود نامہ، نورنامہ، وفات نامہ دی طرحاں اسلامی شاعری وچمعراج نامہ وی ہک وکھری صنف شاعری ہے۔
تاریخ
زیادہ تر معراج نامے اردو، فارسی تے عربی وچ لکھے ڳئے ہن۔ سرائیکی وچ حضرت قبول فقیر دا تے حافظ محمد یار دے معراج نامے ملدے ہن۔ ایہ معراج نامے سرائیکی زبان دے پہلے دور دی قدیم شاعری دے شاندار نمونے ہن۔ ایں توں علاوہ میاں قادریار دا معراج نامہ ١٢٣٧ھ وچلکھیا ڳئے۔ حافط محمدیار دا معراج نامہ مخمس دے انداز وچ ہے۔ ایندے کل ٢٦ بند ہن۔ ہر بند دا چھیکڑی مصرع ہکو ہے۔
"توں اڳے فریاد میݙی یا محمدؐ مصطفےٰ"
ایں معراج نامے وچ فضائل سیرت، واقعہ ہجرت، حضرت علیؓ دا ذکر، واقعہ کربلا دے علاوہ یاران مصطفےٰ دا ذکر وی وݙی تفصیل نال کیتا ڳئے۔
ابو عمرو بن علاء بصریؒ
آپؒ دے حالاتِ زندگی
انہاں توں عبد الوارث بن سعید، حماد بن زید، معاذ بن معاذ، ہارون الاعور، یونس بن حبیب النحوی، یحیٰ بن مبارک الیزیدی، ابو بحر البکراری، خارجہ بن مصعب تے عبد الوہاب بن عطا وغیرہ نے قرآن پڑھا ہئی. حمید بن قیس الاعرج ابو صفوان المکی الاسدی، اسدیاں وچوں کہیں دے آزاد کردہ غلام ہن۔ مجاہد توں حدیث روایت کریندے ہن،  انہاں توں ابو عمرو بن العلاء نے قرآن پڑھا ہئی۔ یحیٰ بن یعمر المروزی البصری مرو دے رہݨ والے ہن۔ بصرے وچ آ وسے ہن۔ ول مرو وچ قاضی وی مقرر تھئے ہن۔ بڑے ادیب ماہر عربیت عالم لغت تے مشہور نحوی ہن۔ حسین بن الولید، ہارون بن موسیٰ توں روایت کریندے ہن کہ قرآن مجید تے سب توں پہلے نقطے انھاں نے لائے۔ نحو وچ ابو الاسود الدولی دے شاگرد ہن۔
اِمام ابوعمرو بن العلاء البصری دے بارے اکابرین دے اقوال
1۔ امام ذہبی نے کہا: الإمام الکبیر المازني البصري النحوي، شیخ القراء بالبصرۃ ’’بہت بڑے امام مازنی بصری نحوی، بصرہ دے قاریاں دے شیخ‘‘
3۔ امام یحییٰ بن معین نے آکھا: ’ثقہ‘
4۔ امام ابوعبیدہ نے آکھا: کان أعلم الناس بالقراء ات والعربیۃ والشعر وأیام العرب، وکانت دفاتر ملء بیت إلی السقف، ثم تنسک فأحرقہا۔ کان من أشراف العرب، مدحہ الفرزدق وغیرہ۔
5۔ قال ابو حاتم: لیس بہ بأس، اس وچ کوئی حراج نی.
7۔ امام شعبہ نے آکھا: أنظر ما یقرأ بہ أبوعمرو مما یختارہ فاکتبہ، فإنہ سیسیر للناس أستاذا، قال إبراھیم الحربي: کان أبوعمرو من أھل السنۃ۔
وفات
انہاں دی وفات سنہ154ھ وچ کوفہ وچ تھئی. اس وقت انہاں دی عمر 86 سال ہئی.
امیر عبدالرحمٰن دوم
تعارف
thumb|مرسیہ وچ نصب شدہ امیر عبدالرحمٰن دوم دا مجسمہ
دورِ حکومت
thumb|امیر عبدالرحمٰن دوم دا جاری کردہ چاندی دا سکہ
امیر عبدالرحمٰن دوم نے 822ء تون 852ء تک 30 سال اندلس تے حکمرانی کیتی تے 62 قمری سال دی عمر وچ فوت تھیا.
ادھم سنگھ
اُدھم سنگھ، پنجاب دا ہک غیور تے دلیر انسان ہئی۔ اوہ جلیانوالہ باغ دا المیہ فراموش نہ کر سڳا۔ ایہ واقعہ اوں دے سینے وچ کنڈے دی طرح پیوست تھی گیا۔ اوں نے عزم کر گھدا کہ اوہ جلیانوالہ باغ دے قاتل ڈائر توں بدلہ گھن کے ہی دم گھنسی تے اوں نے جلیانوالہ باغ دے شہیداں دی قیمت اوں وقت چکائی جݙݨ سرمایہ دار قومی نیتا آزادی دے ناں تے برطانوی سامراج نال سودا بازی کرݨے وچ مصروف ہن۔ اُدھم سنگھ کوں اپݨا عزم پورا کرݨ دا موقع جلیانوالہ باغ واردات دے ویہ سال بعد ملا جبکہ لندن وچ ہک شام کیگسٹن ہال وچ منعقدہ ہک تقریب وچ لیفٹیننٹ جنرل مائیکل اوڈائر (Michael O'Dwyer)، سانحہ امرتسر دا جلاّد، جینکوں ویہ سال پہلے برطانوی سرکار ہندوستانی عوام دے غضبناک احتجاج دے پیش نظر محض ݙکھاوے کیتے لندن دی عدالت وچ مقدمہ چلا کے بری کر چکی ہئی۔ اگلی صف وچ بڑے اطمینان تے سکون نال براجمان ہئی۔ اوں کوں معلوم نہ ہئی کہ اُدھم سنگھ اوں ہال وچ کجھ فاصلے تے موجود ہے۔
جنرل ایڈوائر دا عبرتناک انجام تے اُدھم سنگھ دی شہادت
جونہی تقاریر دا سلسلہ شروع تھیا تے کجھ وقفے دے بعد لیفٹیننٹ جنرل مائیکل اوڈائر دا ناں نشر تھیوݨ تے اوہ اسٹیج تے تقریر کرݨ کیتے کھڑا تھیا۔ تقریب دی جگہ پستول دی گولیاں نال گونج اُٹھی تے جلیا نوالہ باغ دا جنرل ایڈوائڑ اسٹیج تے ہی ڈھیر تھی گیا۔ حاضرین دی صفاں وچ اودھم سنگھ پستول ہتھ وچ گھدی کھڑا ہئی. اوں دے چہرے تے اطمینان دی ہک جھلک ہئی. اونکوں گرفتار کر گھدا گیا۔ اوں نے اقبال جرم کریندے ہوئے آکھا کہ اوہ جلیانوالہ باغ قچ مارے گئے نہتیاں دا انتقام گھنݨ کیتے ہندوستان توں آیا ہئی تے اوں نے جو کجھ کیتا ہے اوندے تے اونکوں فخر ہے۔ انگریزاں نے اُدھم سنگھ کوں لندن دی ہک جیل وچ پھانسی تے لٹکا ݙتا، ایں طرح سرفروشاں دی فہرست وچ ہک سرفروش دا اضافہ تھی گیا۔
حسن بن صباح
نزاریہ فرقہ (موجودہ آغاخانی مذہب) دا اصل بانی بلاد عجم یعنی ایران دا وݙا داعی، شیخ الجبل، حسن بن صباح ہے۔ اوہنے اپݨی تحریک کوں ایسی ترقی ݙتی، جس دے باعث ݙوجھیاں اسلامی قوتاں نال مقابلہ کرݨ لگا۔ بلکہ اگر اے آکھا ونجے تاں درست ہوسی کہ اوہنے تے اوندے جانشیناں نے ایسی دھاک ٻلہائی کہ اس زمانے دے اسلامی سلاطین وی انہاں توں تھراندے ہن. اوندی پیدائش تقریباً ١٠٣٤ء، قم، فارس دی اے تے وفات ١٢ جون ١١٢٤ء (٢٦ ربیع الثانی ٥١٨ھ) کوں فارس وچ ہی تھئی.
ناں تے نسب
حسن بن صباح دا پورا ناں حسن بن علی بن محمد بن جعفر بن حسین بن الصباح الحمیری ہئی۔ اے ایرانی ہئی تے اوہنے اس زمانے دے رواج دے مطابق اپݨے آپ کوں ہک عرب الحمیری خاندان نال منسوب کیتا ہئی۔ لیکن اونکوں اے ڳالھ پسند نہ ہئی کہ لوگ اس دا نسب بیان کرن۔ او اپݨے مریداں کوں آکھدا ہئی کہ میکوں اپݨے امام دا مخلص غلام آکھا کرو.
اوندا پیو کوفہ توں قم آیا جتھاں حسن پیدا تھیا۔ ست سال دی عمر توں ہی اونکوں تحصیل علم دا شوق ہئی۔ اٹھارہ سال دی عمر تک اوہنے ریاضی، نجوم تے سحر وغیرہ مختلف علوم حاصل کیتے۔ اوں وقت تک اوندا مذہب اپݨے پیو دی طرح اثنا عشری ہئی ۔
اسماعیلی دعوت دی بیعت
حسن بن صباح دے ملاقاتاں فاطمی داعیقں وچوں سب توں پہلے ناصر خسرو، حجت خراسان تے ول امیر حزاب نال تھیاں۔ اوہنے انہاں دے اثرات قبول کیتے۔ امیر حزاب نال اس دے کئی طولانی مذہبی مباحثے تھئے۔ اس نال حسن بن صباح دے اعتقاد وچ لغرش پیدا تھی گئی۔ گو اس کوں اسمٰعیلی دعوت دی صحت دا پورا یقین نہ تھیا۔ لیکن ہک بیماری توں شفا پاوݨ دے بعد جس توں اس کوں نجات پاوݨ دی کوئی امید نہ ہئی۔
او اسٰمعیلی مذہب دی طرف مائل تھی گیا تے ݙو اسٰمعیلی داعیاں ابو نجم سراج تے مومن نال ملا۔ اے داعی ہک وݙے رہبر شیخ احمد بن عبد المالک بن عطاش مالک حلقہ اصفہان دے حکم نال فارس وچ اسمٰعیلی دعوت دی تبلغ کریندے ہن۔ انہاں وچوں اینکوں مومن نے ݙٹھا کہ ابن صباح وݙا ہوشیار تے زبردست شخصیت والا ہے تاں اوہنے پس و پیش کریندے ہوئے اسماعیلی امام مستنصر دی بیعت گھدی ۔
مصر روانگی
ماہ رمضان 464 ہجری وچ ابن عطاش جس دے بحر ( یعنی علاقہ تبلیغ ) وچ اصفہان تے آذر بائیجان ہن رے پہنچا تے اسمٰعیلی دعوت وچ ابن صباح دی شرکت قبول کریندے ہوئے اونکوں مصر ونجݨ دا حکم ݙتا۔ اس بنا تے 467 ہجری وچ او اصفہان پہنچا۔ جتھاں ݙو سال ابن عطاش دی نیابت کرݨ دے بعد آذر بائیجان تے دمشق توں تھیندا ہویا 471 ہجری وچ مصر پہنچا۔
ݙوجھا سبب اس دے مصر ونجݨ دا اے بیان کیتا ویندا ہے کہ ابو مسلم نے، جیہڑا شہر رے دا والی تے نظام المک دا داماد ہئی، اس تے الزم لایا کہ او مصر دے اسمٰعیلی داعیاں نال ملدا رہندے۔ بہر حال جݙݨ او مصر پہنچا تاں مصر دے داعی الدعاۃ تے ݙوجھے مشہور لوگاں نے بہت ہی اعزاز نال اس دا استقبال کیتا۔ فاطمی خلیفہ مستنصر نے وی اینکوں بہت کچھ انعام و اکرام ݙتا۔ مگر اینکوں بذات خود خلیفہ نال ملݨ دی اجازت نہ ہئی ۔
مصر توں روانگی تے نزار دی دعوت
اگرچہ او اٹھارہ مہینے تک قاہرہ وچ ٹھہرا ریہا۔ اس مدت دے بعد اونکوں مجبوراً مصر چھوڑنا پیا۔ کیوں کہ مستنصر دے وزیر بدر الجمالی تے اس دے بڑے پتر نزار دے درمیان، جس دی حسن بن صباح حمایت کریندا ہئی، ناخشگوار تعقات ہن۔ اے وی بیان کیتا ویندے کہ بدر الجمالی نے حسن کوں مصر توں کڈھوا ݙتا تاکہ نزار دی امامت دا کوئی حامی نہ ملے۔ غرض 472 ہجری وچ ابن صباح اسکندریہ توں روانہ تھیا تے 473 ہجری وچ اصفہان پہنچا۔ اس وقت توں او بلادیز، کرمان طبرستان، دامغان تے فارس دے ݙوجھے شہراں وچ نزار دے ناں توں اے دعوت ݙیوݨ لگا کہ مستنصر دے بعد نزار امامت دا مالک ہے۔ نظام الملک کوں اطلاع ملݨ تے اوہنے اپݨے داماد ابومسلم کوں اس دی گرفتاری دا حکم ݙتا۔ مگر حسن بن صباح ہتھ نی آیا۔
پیش رفت
اے او دور ہئی کہ اس وقت قرامطہ دی قوت عراق و شام وچ ترٹ چکی ہئی۔ لیکن انہاں دے ہم مذہب ایران تے ملتان (سرائیکی وسیب) وغیرہ وچ پھیل چکے ہن تے انہاں نے اپݨی تحریک کوں خفیہ طور تے جاری رکھا ہویا ہئی۔ اس طرح دا ماحول حسن بن صباح واسطے بہت ساز گار ہئی۔ نزار دے ناں نے انہاں دی تحریک وچ ہک نویں روح پھونک ݙتی ہئی۔ ہݨ اے لوک اس دے چھنڈے تلے جمع تھی گئے۔ لٹ مار دا سلسلہ ول توں شروع کر ݙتا۔ ابتدا وچ حسن بن صباح نے اپݨی سرگرمیاں مازندران دے وادیاں وچ جتھاں بابک خرمی تے اس دے ہم مذہب رہندے ہن شروع کیتیاں تے جلد ہی فارس دے قلعے تے قبضہ کر گھدا۔ ول اصفہان دے قلعے شاہ در تے انہاں دا قبضہ تھی گیا۔
سلجوقیاں دی خانہ جنگی
اس وقت بغداد وچ خلیفہ عباسی مقتدی باللہ ہئی۔ لیکن حکومت ملک شاہ سلجوقی دے ہاتھ وچ ہئی۔ حسن بن صباح نے اس دے زمانے وچ قوت حاصل کیتی تے ملک شاہ دے مشہور وزیر نظام الملک کوں نزاریاں نے 484 ہجری وچ قتل کر ݙتا۔ انہاں دی قوت بھنݨ کیتے ملک شاہ نے ݙو دفعہ لشکر بھیجا، مگر اونکوں کوئی نمایاں کامیابی نہ ملی۔ 485 ہجری وچ ملک شاہ دے انتقال دے بعد اس دے خاندان دے باہمی جھگڑیاں توں نزاریاں دا زور ودھ گیا۔
اس دی ذال خاتون جلالیہ دی رائے نال خلیفہ نے اس دے چھوٹے پتر محمود کوں سلطنت ݙے کے ناصر الدنیا والدین دے لقب نال سرفراز کیتا۔ لیکن اس دے بڑے پتت برکیارق نے حکومت چھک گھدی تے رکن الدین دا لقب اختیار کیتا۔ محمود تے اس دی ماں نے اصفہان وچ پناہ گھدی۔ برکیارق نے نزاریاں دی مدد نال اصفہان دا محاصرہ کیتا تے محمود کوں بھڄا ݙتا۔ لیکن اصفہان تے نزاریاں دا قبضہ تھی گیا۔ نزاریاں نے اپݨی عادت دے مطابق لٹ مار شروع کرݙتی۔ شہر کے باشندے ان کے مظالم سے تنگ آ گئے۔ آخر کار اصفہانیاں نے نزاریاں توں خوب انتقام گھدا تے انہاں دے کئی سرداراں کوں مار ݙتا۔ اس دے بعد حسن بن صباح قزوین پہنچا۔
قلعہ الموت تے قبضہ
بحیرہ قزوین دے قریب قلعہ الموت واقع ہے۔ اس مقام دے آس پاس رہݨ والیاں نال حسن بن صباح نے دوستی کرگھدی تے انہاں تے اپݨے زہد و تقویٰ دا اثر سٹیا۔ آکھا ویندے کہ اے ہمیشہ ہک کمبل ولہیٹ کے رہندا ہئی تے بہت سادہ زندگی بسر کریندا ہئی۔ اتھوں دے اکثر لوگ اس دے پیرو تھی گئے ہن۔ اس قلعے دا مالک ہک سادہ لوح علوی ہئی۔ ہمیشہ اس دے کول بیٹھا رہندا ہئی تے اس توں برکت حاصل کریندا ہئی۔
جݙݨ حسن اپݨا معاملہ مستحکم کرچکا تاں علوی دے کول گیا تے اس کوں آکھا کہ توں قلعے وچوں نکل ونج۔ علوی مسکرایا تے اینکوں دل لگی سمجھا۔ حسن نے اپݨے چند پیرؤاں کوں حکم ݙتا کہ علوی کوں قلعے توں کݙھ ݙیو. انہاں نے اس دے حکم دی تعمیل کیتی تے کچھ مال ݙے کے اونکوں قلعے وچوں کڈھ ݙتا۔ ہݨ قلعے تے حسن دا قبضہ تھی گیا۔ الموت کو مسقرر تے مرکز بݨا کے حسن بن صباح نے اپݨی دعوت دی تنظیم نو کیتی تے اس دی تبلیغ شروع کر ݙتی۔ دعوت دا اوہو نظام قائم کیتا جو مصر وچ رائج ہئی۔ صرف چند حدود ( ارکان ) مثلاً رفیق، لاحق تے فدائی دا اضافہ کیتا ۔
حسن بن صباح دی جنت
جتھاں پہنچدے ہی او ہوش ربا حوراں دی آغوش شوق وچ اکھ کھلیندے تے خود کوں ہک ایسے عالم وچ ݙیکھدے کہ جتھاں دے خوشیاں تے مسرتاں انہاں دے حوصلے تے انہاں دے خیال توں بالا تر ہوندیاں ہن۔ پر فضا وادیاں، روح افزا آبشاراں، جان بخش باغاں تے فریب نظر مرغ زاراں وچ سیر کریندے، حوراں دء صحبت انہاں دی دلجوئی کریندی، مے ارغوانی وچ لبریز جام غالباً اتھاں شراب طہور دا نام گھن کے ݙتے ویندے ہن۔ اے چیزاں انہاں کوں دنیاوی افکار توں بے پروا کر ݙیندیاں۔ کچھ عرصہ دے بعد او حسن دے کول پہنچائے ویندے۔ جتھاں اکھ کھول کے او اپݨے آپ کوں شیخ دے قدماں تے ݙیکھدے۔ انہاں کوں ول جنت وچ پہنچݨ دی امید ݙیوائی ویندی تے انہاں لوگاں کولوں جنت دی لابھ تے اے ظالمانہ کم گھدے ویندے۔ وݙے وݙے امرا انہاں دے خنجراں توں قتل تھئے تے انہاں فدائیاں نے نظام الملک دی وی جان گھدی۔
وفات تے جانشینی
ملک شاہ دے بعد سلطان سنجر نے حسن بن صباح دا مقابلہ کیتا۔ مگر حسن بن صباح نے نہایت چالاکی نال اونکوں صلح تے راضی کر گھدا، اس دے بعد ایران دے شہراں تے بعد وچ رفتہ رفتہ شام دے بعض مقاماں وچ وی حسن دے منݨ والے پھیل گئے۔ حسن بن صاح نے ہک طویل عمرپاتی تے الموت وچ ہی اس دی موت واقع تھئی۔ اس دی موت دے بعد کے بزرگ امید اس دا جانشین بݨا جیہڑا اس دا پتر ݙسیا ویندا ہے ۔
حوالے
ونکی:حسن بن صباح
دمُودر
دمُودر جھنگ دا رہوݨ آلا ہائی۔ سرائیکی زبان وچ ہیر دا قصہ لکھس۔
نمونہ کلام
١۔۔
ناؤں دمودر ذات گلھاٹی، آیا سک سیالیں
آپنے من وچ مسلت کیتی، بیٹھ اتھائیں جالیں
وڑیا ونج چوچک دے شہرے ، جتھے سیال ابدالیں
آکھ دمودر خوش ہوئیس ، ویکھ اوہناں دے چالیں
٢
اوتھے کیتا رہن دمودر ، اوہ دستی خوش آئی
چوچک نوں جو ونج ملیاسے ، نالے کندی تائیں
چوچک بہوں دلاسا کیتا، تاں دلگیری لاہی
آکھ دمودر ہویا دلاسہ، ہٹی اُتھے بنائی
٣
وچ سیالیں رہے دمودر ، خوشی رہے سر تائیں
اکھیں دیکھ تماشا سارا، لکھ مجھیں ، لکھ گائیں
بادشاہی جو اکبر سندی ، حیل نہ حجت کائی
پتر چار چوچک گھر ہوئے ، دمودر آکھ سنائیں
٤
بوہت خوشی گھر چوچک سندے بہوں سو ملے ودھائی
دئے خیرات خوشی ہو چوچک ، بوہتی خلقت آئی
وہ سکداری چوچک سندی ، بھلی گذارن لنگھائی
آکھ دمودر وار بڈھے دی، مہری کندی ویائی
٥
پٹ ولھیٹی ، مکھن پالی، کچھڑ کیتی دائی
جو ویکھے سو خوش تھیوے، چہرے بہوں سندرائی
آکھ دمودر گھر چوچک دے ، ہیر کڑی وت جائی
٦
وڈی ہوئی ہیر سلیٹی ، زمیں پیر نہ لائے
جے کوئی ویکھے ہیرے تائین ، پیر نہ مولے چائے
لنگی مجھ بنھے پنج تانی، اتے پٹ ہنڈھائے
ویکھ دمودر ہیر دی چالیں ، قصہ آن بنائے
٧
اکھیں ڈٹھا قصہ کیتا ، میں تان گنی نہ کوئی
شوق شوق اٹھی ہے مینڈی، تاں دل امک ہوئی
اساں مونہوں الایا اوہو، جو کجھ نظر پیو ای
آکھ دمودر اگے قصہ ، جو سنے سبھ کوئی
٨
زمیں اسمان فلک درسیتی ، قدرت نال ٹکایا
دور قمر خورشیدو سیتے، کہ ہر جا اکو سایا
ناؤں دمودر ذات گلھاٹی ، میں ایہہ قصہ چایا
٩
اکبر نال کریندا دعوے ، بھوئیں نئیں دا سائیں
سونا، ریا ، مال ، خزینہ، ڈھکن ستے پاہیں
چاروں بیٹے چڑھے چڑھیندے ، گن گن ناؤں سنائیں
واہ دمودر جاون والی، روپ دتو ای سائیں
١٠
ویکھو قدرت قادر والی ، ڈاڈھے رب کیہ بھائی
ہویا حکم حضوروں کوئی، آپے بازی پائی
آکھ دمودر کھان عشق دی گھر چوچکانے لائی
١١
گھر چوچک دے بیٹی جمی، ہوئیاں جگ ودھائیاں
نھاتی دھوتی پٹ ولھیٹی ، کچھڑ کیتی دائیاں
دو ورھیاں دی چھوہر ہوئی، ڈھک رہیاں کڑمائیاں
چونہہ ورھیاں دی چھوہر ہوئی ، گلاں کرے سچیائیاں
١٢
چھیاں ورھیاں دی چھوہر ہوئی ، تاں لگی کرن بھلیائیاں
اٹھاں ورھیاں دی چھوہر ہوئی تاں در در کوکاں پائیاں
وساں ورھیاں دی چھوہر ہوئی چارے بئیں نوائیاں
باراں ورھیاں دی چھوہر ہوء ، تاں رانجھے اکھیں لائیاں
١٣
بھائی بابے متا پکایا ، ہیر کڑی کہیں ڈیہاں
ہکے تاں دیجے توڑ پٹھاناں ، سندھوں پار چڑھیہاں
ہکے دویہاں اکبر غازی ، کچھاں آپ کچھیہاں
آکھ دمودر ذات گلھاٹی ، ایہو متا کریہاں
١٤
رل سیالاں مسلت کیتی ، آکھن چوچک تائیں
آخر مال پرایا ایہو، رکھیاں بندی ناہیں
آکھ دمودر سبھ سیالاں ، ایہو گل سنائی
بھائی تساں خبر نہ کائی ، خط کھیڑیاں دا آیا
کمیں آء رتوکے بیٹھے ، کہیں آدر دے نہ بہایا
کہییں پچھ کے ونج نہ ڈٹھا ، خط نہ گھن پڑھایا
آکھ دمودر جو تساں بھاوے ، دوس نہ میں تھے آیا
١٦
خاناں ! کیہڑی گل نہ دیہاں ، ایہہ مناسب ناہیں
ہک دیونہہ جوکا سکا وڈا، آوے کم اساہیں
ہکو جیہی عمر نہ کسے ، اوسر ہبھسے تائیں
کہے دمودر ڈھل نہ کیجے ، بنے تحمل ناہیں
١٧
اندر خانے راضی ہبھا، ایہو متے پکائے
آیا خان ، ستھ وچ بیٹھا، وڈے روہ الائے
باہمن سد سونپائے باہمن ، خدمت بہوں کرائے
آکھ دمودر ڈوماں تائیں ، گھر مجمان بنائے
١٨
اٹھوہار گذر گئیاں نیں ، چوچک ستھے آیا
کیتوس فکر ، کیہ دیجے بھائی ؟ تاں سنیار سدایا
راضی تھی ، سونا ہتھ لیتا ، تاں بہہ ترگ گھڑایا
آکھ دمودر دتی ودھائی ، تاں باہمن گل پایا
١٩
دے سر پائے ودے تے آندے ، گل چوچک پلو پائے
آکھ دمودر خان سنائے ، "سے واری تساں ودھائے
٢٠
ٹرے ودا تھی ، کمیں یارو، کرن پسند تداہان
ہک انعام اساں دتا چوچک ، دوجا اگوں ونج گھناہاں
جے اگوں سن پائے علی ، تاں سر خاک اساہاں
کہے دمودر پینڈا مندا کر کر گھٹ پیواہاں
٢١
چلے کمیں اوتھوں بھائی ، کیہے قدم اٹھائے
اگے خان ستھ وچ بیٹھا ، دل وچ فکر ہنڈھائے
"کمیں ونج سیالین بیٹھے ، تن کو خبر سنائے"
آکھ دمودر ہویا خوشحالی ، جے اوہ نظری پائے
٢٢
ہس ہس خان سنیہے پچھے ، خوشی ہویا سر تائیں
بوہتے خان سبھ آن کھلوتے بھوئیں نئیں دے سائیں
تنیاں ٹٹ گئیاں علی دیاں ، جثے ماوے ناہیں
کہے دمودر ول وچ کیتوس، ٹمک ڈھول دھراہیں
٢٣
ٹمک آن دھرایا علی، سبھ بھراؤ سدائے
شادی کیتی دل دی بھاندی ، کوٹھے آن لٹائے
کمیں بھیج سدیو نیں سکے، آئے خاناں جائے
گھانا کھا کریندے مسلت ۔ کیہے متے پکائے
آکھے خان سنو بھراؤ ، بیٹھ پسند کریہے
مول تحمل بندا ناہیں ، چنگے ہتھ اٹھیہے
کہے دمودر ڈھل نہ بندی ، تیاری ترت کریہے
٢٥
تاں ہبھے چت ایہا آئی۔ جیوں کرخان سنائے
نقرے ، نیلے، ابلق ، تازی ، گل گج گاہا بنائے
نح نح تان پرنیدے تازی، مخمل ہنے پائے
خان ملوک اکٹھے ہوئے ، عالم ویکھن آئے
٢٦
چلے خان بھوئیں دے خاوند ، کل سامان اٹھائے
گھوڑے بخشن کارن لیتے ، روکڑ اٹھ لدائے
آکھ دمودر ، ملکاں ، خاناں چڑھیا رنگ رنگ سوائے
٢٧
کلے ، کوتل ، ابلق، مشکی ، خان ملوک سدائے
بہیہنگی ، استر ، شتر سوائی ، پورن تان سوائے
اوٹھ ، ٹٹو کشمیری ، اڑدو خانہ ہتھیار بنائے
آکھ دمودر تس دن دھرتی ، بھارنہ سرتے چائے
امیر عبدالرحمٰن سوم بن محمد
دور حکومت
عبد الرحمن صرف ہک طاقتور حکمران ہی نہ ہئی بلکہ او بڑا لائق، عادل تے رعایا پرور بادشاہ ہئی۔ اس دے زمانے وچ حکومت دی آمدنی ہک کروڑ ویہہ لکھ دینار ہعی۔ اس وچوں ہک تہائی رقم او فوج تے خرچ کریندا ہئی تے باقی کوں وقت ضرورت کم آوݨ واسطے خزانے وچ جمع کر ݙیندا ہئی۔
اس دے عدل و انصاف دا اندازہ اس ڳالھ توں لڳ سڳدے کہ ہک مرتبہ اس دے پتر نے بغاوت کیتی۔ جݙݨ او گرفتار کر کے گھنایا گیا تاں عبد الرحمن نے اس کوں موت دی سزا ݙتی۔ اس تے ولی عہد نے اپݨے بھرا کوں معاف کرݨ کیتے گڑ گڑا کے سفارش کیتی لیکن عبد الرحمن نے جواب ݙتا:
” ہک پیو دی حیثیت نال میں اس دی موت تے ساری زندگی ہنجاں وہیساں لیکن میں پیو کے علاوہ بادشاہ وی ہاں۔ اگر باغیاں دے نال رعایت کریساں تاں سلطنت ٹکڑے ٹکڑے تھی ویسی “ اس دے بعد اس دا پتر قتل کر ݙتا گیا.
ابو عیسیٰ محمد ترمذیؒ
ابو عیسیٰ محمد ترمذیؒ ہک مشہور محدث گزرے ہن جنہاں دا پورا ناں ابو عیسیٰ محمد بن سورہ بن شداد ہے۔ آپؒ دے حالات دے متعلق بہت کم علم ہے۔ آہدے ہن کہ پیدائشی نابینا ہن۔ بعض دے بقول آخری عمر وچ نابینا تھی گئے ہم۔ آپؒ نے امام احمد ابن حنبلؒ، امام بخاریؒ تے امام ابو داؤدؒ توں حدیث دا درس گھدا تے ول احادیث جمع کرݨ کیتے خراسان عراق تے حجاز گئے۔ شہر ترمذ وچ، جیہڑا بلخ توں کجھ فاصلے تے دریائے آمو دے کنارے واقع ہے، انتقال کیتا، آپؒ دی ݙو تصانیف اساں تک پہنچیاں ہن۔ ہک آنحضرتؐ دی سیرت، جس دا نام شمائل ترمذی ہے۔ تے ݙوجھی احادیث دا مجموعہ جیہڑا جامع ترمذی دے ناں نال مشہور ہے۔ ݙوہاں کتاباں بہت وقیع تے مستند ہن۔ انہاں دے علاوہ انساب، کنیت تے اسماء الرجال تے وی آپؒ نے کجھ کم کیتا ہئی مگر ایہ کتاباں ہݨ نی ملدیاں۔ thumb|الترمذي
نام و نسب تے وطن
کنیت: ابوعیسیٰ، ناں: محمد بن عیسی بن سَورة بن موسیٰ بن الضحاک، نسبت: ترمذی، بوغی، سُلمی، 209ھ وچ شہر ترمذ وچ پیدا تھئے۔ ترمذ، ہک قدیم شہر ہے جیہڑا دریائے جیحوں دے ساحل تے واقع ہے، اتھوں چند فرسخ تے بوغ نامی گاؤں ہے۔ آپؒ اصلاً اوں گاؤں دے باشندے ہن تے قبیلہٴ بنوسُلیم نال تعلق رکھدے ہن، اس واسطے سُلمی، ترمذی تے بوغی سݙیندے ہن۔
تعلیم
آپؒ نے اپݨی تعلیم دا آغاز 220ھ تے 235ھ دے قریب کیتا، قطعیت دی کوئی روایت نی کیتی۔ آپؒ دے شیوخ دی تعداد جیہڑی کتب وچ آئی ہے اوہ 221 دے لگ بھگ ہے۔ اج کل دے لوگاں کوں ایسے ڳالہیں عجیب لگدی ہن لیکن اس زمانے وچ لوگاں کوں حدیث حاصل کرݨے دا اتنا شوق ہئی کہ جس کوں بیان نہیں کریج سگدا۔ ایہ ہیچمدان عرض کریندا ہے کہ میکوں ایہ بیان کریندے تے لکھدے ہوئے پہلی جماعت توں گھن کے دورہ حدیث تک دے اساتذہ دے گݨن دا خیال تھیا تاں انہاں دی تعداد 30 دے لگ بھگ ہے تے اگر انہاں افراد یا حضرات کوں وی شمار کیتا ونجے جنہاں توں کجھ نہ کجھ سکھا تاں ایہ تعداد چالیہہ تک ونج پہنچدی ہے۔ امام مسلمؒ نال آپؒ دی ملاقات تھئی لیکن انہاں دے حوالے نال ہک روایت اپݨی کتاب وچ گھنائے تے ایویں ہی امام ابوداؤدؒ توں ہک روایت گھنائے.
آپؒ دی مرتب کیتی ہوئی جامع ترمذی دا مقام
بلاشبہ جامع ترمذی صحاح ستہ وچ شامل ہے لیکن اس تے بحث تھیندی ہے کہ اس دا درجہ کس نمبر تے ہے. کئی حضرات آہدے ہن کہ صحیحین (بخاری، مسلم) سنن ابی داؤد، سنن نسائی دے بعد ہے لیکن اکثر دا خیال ہے کہ صحیحین دے بعد اس دا مقام ہے تݙہاں تاں اس کوں جامع آہدے ہن جیہڑی بیک وقت جامع تے سنن ہے۔ جامع ایسی کتاب حدیث کوں آہدے ہن جس وچ حدیث دے تمام موضوعات دا لحاظ رکھا گیا ہووے تے سنن جیہڑی فقہی ترتیب تے ہووے ترمذی وچ ݙوہاں ڳالہیں دا لحاظ رکھا گیا ہے اگر بعض چیزاں یا اعتراضات کوں چھوڑ کے ݙٹھا ونجے تاں جامع ترمذی دے فوائد صحاح ستہ کتب توں زائد ہن اس واسطے ساڈے مدارس عربیہ وچ اکثر روایت ایہ رہی کہ شیخ الحدیث، بخاری تے ترمذی ݙوہیں پڑھیندا ہے۔
وفات
آپؒ دا انتقال ستر سال دی عمر وچ 13 رجب المرجب شب دو شنبہ 279ھ ترمذ وچ تھیا؛ لیکن علامہ سمعانی نے مقامِ رحلت قریہٴ بوغ کوں قرار ݙتا ہے تے سنِ رحلت 275ھ ذکر کیتا ہے۔
ادب وچ تنقید دی لوڑھ
جیویں جو ہر جان کیتے ساہ گھنݨ ضروری ہے اونویں ادب آرٹ وچ وی تنقید ضروری ہے تاں جو تخلیقی کم مزید نکھرے سنور تے سݨہپ نال سامݨے آوے۔ تنقید دا فائدہ تخلیق کار کو ں ای تھیندے جو تنقید دے بعد وچ آوݨ والی تخلیقات اچ کوئی کمی نہ رہ ونجٖے تاں جو تمام نقص توں پاک آرٹ سامݨے آوے ۔ جیویں جو گھر وچ تریمت مٹی تے صبّی نال گھر دے تھاں دھوتے چمکا گھِندی ہے۔ ایو یں تنقیدی سوچ دی چھتر ی تلے تخلیق تھیوݨ والی تحریر منجھی تے مانجھی ہوئی سامݨے آندی ہے۔ ایں تخلیق کوں سنوارݨ دی خاطر کہیں بدیسی ادبی سو جھواݨ ٹی ایس ایلیٹ آکھیا ہئی جو نواں تجربہ ول ول پراݨی شئے توں بہتر ہے۔
شاعراں اچ ایہ رویے کیوں آئن، جدید شاعری دے مسائل تے انھاں دے سوب بارے ایہ ڳوئڑ کیتے نیں جو ساݙی بھوئیں تے ساݙی زبان دے علاوہ لوکیں ساݙی سُنجٖاݨ کھسݨ دی شعور ی تے غیر شعوری کو شت کیتی ہے۔ جیویں جو ریاست بہاول پور وچ پنجابی آبادی کاراں دی آمد یا وت ملک وچ بݨݨ والے وݙے ڈیماں تربیلا ڈیم، منگلا ڈیم دے نیڑ ے وسڑینک لوکاں کوں ساݙی بھوئیں تے آباد کیتا ڳئے۔ چولستان اچ ریٹائر تھیوݨ والیا ں کو لاٹاں ݙتیاں ڳن۔ یاجعلی کاغذات تے روہی اچ اپر پنجاب دے لوک لاٹاں گھن تے آباد تھیندے پِن تے تل دا وسٹرینک روہیلا اونویں سُنجٖا رہ ڳئے۔ اینویں ای پاکستان بݨݨ ویلے سرائیکی وسیب اچ مہاجرین دی آبادی کاری دے علاوہ انگریز اں دی غلامی تے خوشامد کرتے جاگیراں حاصل کرݨ والے وݙے زمیندار اَڄ زبردستی سرمائے دی وجہ توں ساݙے آقا تے سردار بݨے وَدن۔ وسیب دے غریب تے شو دے لوکاں جاگیرداراں دا ݙڈھپ تے اندر دا کجھپ ، وسیب واسیاں کو ں اپݨی آواز بلند کرݨ تے مجبور کر ݙتے۔ ایں سمجھو جو ساݙے لکھاری نے اپݨی بھوئیں تے معاشی ، معاشرتی ، ثقافتی ادبی ، تاریخی تے علمی استحصال کوں جبر تے زورز للھل کوں محسو س کریندے ہوئیں اپݨی شاعری تے اپݨی لکھت دے موضو عات کو ں بدلیے۔ا تے شاعری وچ فکری تے فنی سطح تے انسان دوستی تے امن کو ں لِیکݨ دا اَہر کیتے۔ ایں طراحویں شاعری اچ ثقافتی اسلو ب دے اجرک رنگے رنگاں اچ مزاحمتی تے ملامتی تے علامتی رنگ تے انگ نتر تے سامݨے آڳئے۔ ایہ نشابر رنگ ایں ساݙی اجٖوکی شاعری دی سُنجٖاݨ بݨ ڳئے۔ ایندے وچ مختلف شاعراں ہائیکو ، سرائیکو ، نظم، کافی، انقلابی گیت تے ݙوہڑ ے وچ اپݨی جدید سوچ دے موتی پوتن، اجٖوکی شاعری اچ ظلم تے ݙڈھپ دے نظام نال نفرت ، بے انصا فی دا خاتمہ ، ملکی وسائل وچ برابر دی حصہ داری، و ڑنج تے کلنج ،بھوئیں واسیاں دا کُر لاٹ، ویݨ، غریب امیر وی وِ تھ،مال عزت آبرو، جان دا تحفظ نہ ہووݨ ، سوُ دی تے موذی نظام دا ݙنگ خاص موضوع ہِن۔ ڈاکٹر گل عباس مونڈھی مُکھ پنے اچ جدت تے سُݨہپ داویورا کیتے تے نتا ر انتار تے جدید سرائیکی شاعری دے انگ کو ں نشابر کتیس ۔
تریجھے پّکھے وچ ڈاکٹر گل عباس سئیں نے ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصرؔ تے غزل دے تو انا شاعر اقبال سوکڑی دی شاعری اچ جدید انگ ڳولین، ایہ جدید ادب نویں نکور رُحجانات دا اظہار ہے۔ اجٖوکے جدید موضوعات اچ سماجی قدراں وی بھَن تروڑ ، اجٖوکے واچھے لچھݨ کوں لِیکیا ڳئے تے انسانی معر اج تے فائز روّ یے دی وی تلاش کیتے ڳئے ہِن ۔ شاعری اچ بندے توں بندے نال اوپراپن ، دِ لاں دی وِ تھ فاصلیاں دی وِتھ تے غالب آڳئی اے ۔ اجٖوکی آپ تٹراپی ، غلام نظام توں بے زاری، اخلاقیات دا مکو ٹھپݨ، دین دھرم تے عمل دا ݙیوالہ ، بے عملی پاروں انسان دا روشا، اسطو ر ی پچھوال دی ڳول اچ اڳوال دی دُ ھند نال جڑی شاعری ساݙے ادب تے بھوئیں دی سُنجٖاݨ بݨی ہوئی ہے۔ جدید شاعری میݙے نزدیک چود ھاروں عمیق فکری نظر دا ناں ہے۔ ایہ سماجی حقوق بھوئیں و ا سیاں کو شعور ونڈݨ دے نال نال بے وسی دے ویݨ ہن ۔ ڈاکٹرگل عباس اعواݨ جدید شاعری دا مُنݙھ ڳولیندیں ایں ڳالھ تے پُجِٖن جو ایندا مُنݙھ خواجہ غلام فریدسائیں نے سو سال پہلے ٻد ھ چھوڑیا ہئی۔’’اپنی نگری آپ وسا تو ں پٹ انگریزی تھاݨے‘‘ جہیں روّیے استحصالی قوت دے چنبے گھتݨ دی اطلاع ہئی ۔ ایہ آوݨ والے وقت کتیے ہوکا ہئی ۔ خواجہ سائیں دے بعد جہڑا نرم ملائم تے کُولا چسُو لا لہجہ اختیار کیتا جیویں جو
حوالے
ونکی:تنقید ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
آس دی پونبل
گھنڈ کھلائی کتاب ’’آس دی پونبل،،
رپورٹ: اظہر رضا مہروی
مخفی سرائیکی ادبی سنگت بہاولپور دے زیرِ اہتمام گزری رات اقبال ٹاون ریاض بلوچ ہوراں دی جا تے سرائیکی دی نوجوان شاعر سئیں شعبان جھلݨ شعبان ہوراں دی کتاب ’’آس دی پونبل ،، دی تقریبِ رونمائی کیتی گئی. ایں تقریب دی صدارت سردار خادم حسین مخفیؔ ہوراں کیتی. میزبانی دے فرائض ریاض بلوچ ہوراں انجام ݙتے. خصوصی مقالہ حفیظ طاہر گھوٹیہ ہوراں پڑھیا مہماناں اچ چیف ایڈیٹر ست روزہ اخبار ’’سنہڑا،، ملک ریاض شاہد، حکیم محمد عربی اتے محمد سخی دے نال نال طلبہ و طالبات شرکت کیتی. نظامت پروفیسر عصمت اللہ شاہ ہوراں کیتی. سب توں پہلے ایں تقریب دا منڈھ قادر پاک اللہ دے کلام پاک توں شروع تھیا اتے تلاوتِ کلامِ پاک حافظ فرحان ہوراں کیتی. تقریب دی صدارت سانگے خادم حسین مخفی صیب کوں اسٹیج تے دعوت ݙتی ڳئی.
تفصیل
انہاں محفل دے گھوٹ شعبان جھلݨ شعبان کوں اسٹیج تے سݙ تے پھلاں دے ہار پاوائے اتے اسٹیج تے ٻلہایا. عمصت اللہ شاہ صیب سرائیکی خطے اتے سرائیکی تعلیمی سلسلے تے ڳالھ مہاڑ کریندیں ہوئیں اظہارِ خیال فرمایا. اتے مخفی سرائیکی ادبی سنگت بارے ݙسایا جو اے تریجھا کٹھ اے اتے اساݙی خوش قسمتی ہے جو اساں اپݨے ٻال دی کتاب دی تقریبِ رونمائی کرویندے پیئوں. ایں دوراں محمد سخی ہال اچ آئے اتے شعبان ہوراں کو گجرے تے پھلاں دے ہار پاوائے اتے مبارکباد ݙتی. عصمت اللہ صیب ہوراں سرائیکی ادبی روایت اتے تاریخ تے سوجھلا پیندیں آکھیا جو ’’آس دی پونبل،، سرائیکی شاعری دی آس ہے. ایں دے بعد انہاں ایں تقریب دے خصوصی مقالہ نگار اتے مہاندرے نقاد سئیں حفیظ طاہر گھوٹیہ ہوراں کوں دعوت ݙتی گھوٹیہ صیب شعبان جھلݨ شعبان دی کتاب دی تفصیلی ڳالھ مہاڑ کریندیں قدیم تے جدید اصنافِ سخن تے پوری ڳالھ کیتی اتے اوں دا تقابل شعبان دی کتاب نال کیتا اتے حوالے دے ڈھیر سارے اشعار پڑھیئے. انہاں شعبان دی شاعری کوں حقیقت دی شاعری آکھیا تے قوافی تے ڳالھ کریندیں انہاں جتھاں نویں اتے اوپریاں زبان دے قافیئے کوں وݙی مہارت نال ایں ورتݨ جو او پوری چس رس نال ایں زبان دا حصہ لڳدے پن آکھیا اتھائیں انہاں اے وی نشابر کیتا جو کجھ قافیئے بتھے وی ہن.
انہاں شعبان دی شاعری کوں جدت دی شاعری آکھیا تے مثالاں وی ݙتیاں. ترفع دے عناصر دی وضاحت کریندیں کتاب اچ کمیاں کوتاہیاں کوں وی نشابر کیتا. ول انہاں ایں کتاب اچ تکرار لفظی تے گالھ کیتی اتے اینکوں ما ٻولی دی بہترین مثال قرار ݙتا. انہاں آکھیا شعبان چھوٹی بحر دا وݙا شاعر ہے. شعبان تلمیحات دا آپݨا جہان آباد کیتے اتے کعبے تے ٹنگیڄݨ آلیاں غزلاں دے مقابلے او وسوں وسبے روہی پتݨ منارے دی تلمیع ورتی اے. چھیکڑ اچ انہاں آکھیا اے سارا میݙا موقف اے اتے ایں نال کہیں کوں اختلاف وی تھی سڳدے. انہاں دے بعد پروفیسر عصمت اللہ شاہ صیب کوں اسٹیج تے سݙیا اتے انہاں ایں کتاب بارے اظہارِ خیال کیتا اتے کتاب کوں ٻہوں پسند کریندیں ہوئیں مستقبل دی آس قرار ݙتے. انہاں دے بعد عصمت اللہ شاہ صیب تقریب دے گھوٹ شعبان جھلݨ شعبان ہوراں کوں اظہارِ خیال دی دعوت ݙتی. او ٻہوں خوشی دا اظہار کیتا اتے کتاب دیاں کوتاہیاں جیڑھیاں کتابت دیاں ہن توں آئندہ ایڈیشن اچ پاک کرݨ دی یقین دیہائی کروائی اتے سب دے لنگھ آوݨ دا شکریہ ادا کیتا. چھیکڑ اچ تقریب دے صدر سردار خادم حسین مخفیؔ صیب آکھیا جلدی دی وجہ توں کتابت دیاں کجھ غلطیاں سامݨے آئن اگر کجھ وقت ویلا ݙتا ویندا تاں ٻیا سوہںا ہا پر ول وی اے مجموعہ سرائیکی ادب اچ سوہݨا ودھارا اے. عصمت اللہ شاہ صیب عوامی گلوکار سئیں سجاد سانول کوں دعوت ݙتی اتے انہاں شعبان ہوراں دی کتاب آس دی پونبل اچوں ݙوں گیت ڳائے جیڑھے انہاں دے پہلے البم دا حصہ ہن اتے انہاں ݙسایا جو میں موسیقی دی ابتدا شعبان صیب ہوراں دی ایں کتاب توں شروع کیتے ایہو میݙا فخر اے. بعد ازاں شعبان جھلݨ شعبان کجھ مہماناں کوں اپݨی کتاب سوکھڑی ݙتی اتے چاہ پاݨی نال اے تقریب اپݨے اختام کوں پہنچی.
دوست مشتاق گاڈی دے ہک کمنٹ سانگے
دوست مشتاق گاڈی دے ہک کمنٹ سانگے ............................................................
تساں ہک وڈے گھیر وچ گالھ کیتی ہے ' سمجھ آندی ہے ہکا گالھ عرض کرنی ہے جو حملہ آور تے مقامی بندے دی کلا (فن) دی اٹکل اصلوں وکھری ہے ' تساں آپ جانڑدے ہو جو میں بادلیئر دا ہک وڈا مداح ہاں اوں کنوں بہوں کُجھ سکھے ' اوندے بیلڈز(بُرائی دے پُھل) توں نثری نظماں (پیرس دا بھوگ) تئیں اوندی اٹکل دے وٹاندرے کوں سمجھنڑ دی کوشش کیتی ہے 'بادلیئر دی ہک نظم ہے شاید " بندر گاہ " جیں وچ اوہ آہدے بندر گاہ تے دُھپ ہے کستوری گرم صالحے تے تارکول دی خوشبو ہے ' فرانس کیتے ہک روشن ڈینہ ہے ' بادلیئیر کوں ایہ پتہ نہ ہا جو کستوری دے پِچھوں کیڑھے ہرناں دی موت تے اوندے نافیاں دا المیہ ہے ' اوہ نہ جانڑدا ہا جو ایں گرم مصالحے دی خوشبو پچھوں انڈونیشیا تے ملائشیا وچ تھیونڑ والا قتلام کھڑے ' بادلیئیر فرانس دی استعماریت وچوں جنم پیا گھندا ہا ' مقامی / تل وطنی دا قصہ بیا ہے ' تہاڈا اپنڑا ایں تے بہوں وڈا مطالعہ ہے ' اج توں پنجویہ سال پہلے ارشاد تونسوی جیڑھے ویلے پیا آہدا ہا ' ایں وسوں وچ شاعری دا ویلا مُک گئے تیں اوہ غلط پیا آہدا ہا ' استعماری/ قابض قومیں دی شاعری دا ویلا مُکدا پیا ہا ' استعمار زدہ / مفتوحہ قومیں دی شاعری دا ویلا شروع پیا تھیندا ہا ' دنیا جہان دے دھرتی جائیاں دے نال نال سرائیکی وسوں اپنڑی اکھ پئی لاہندی ہئی۔ رفعت عباس
سرائیکی ڈکشنریاں
سرائیکی ڈکشنریاں
سرائیکی ڈکشنریاں دے کجھ مصنف ایہہ ہن۔
امیر عبداللہ بن محمد
تعارف
امیر عبداللہ بن محمد، امارت بنی امیہ اندلس دا ستواں حکمران ہئی. اے ١١ جنوری ٨٤٤ء وچ ڄمیا تے ١٥ اکتوبر ٩١٢ء کوں فوت تھیا.
دور حکومت
اے ٨٨٨ء توں ٩١٢ء تک مسلم ہسپانیہ دا حکمران ریہا.
ابو غوش
ابو غوش(Abu Ghosh, אבו גוש) اسرائیل وچ ہک عرب اسرائیلی لوکل کونسل ہے۔ ایہ کونسل یروشلم دے مغرب وچ ١٠ کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ ایہ کونسل سطح سمندر توں 610–720 میٹر بلندی تے واقع ہے۔ اس کونسل دا موجودہ ناں ایں قبیلے دے ناں تے رکھا گیا ہے، جبکہ قدیم ناں "قریۃ العناب" (انگوراں دا شہر) ہے۔ thumb|Abu Ghosh ابو غوش
تاریخ
ابو غوش، اسرائیل دے قدیم ترین مساکن وچوں ہک ہے۔ ابو غوش دا قدیم عربی ناں "قریۃ العناب" (انگوراں دا شہر) ہے، اس دی بنیاد ہک بائبلی شہر قریات یارم ہے، جینکوں انگریزی وچ  Kiriath-jearim تے عبرانی زبان وچ جس دا مطلب "لکڑیاں دا شہر" ہے۔ thumb|رومی انسکرپشن، ابو غوش رومی فوج دے لیگیو ایکس فرٹینسس نے ابو غوش وچ تریجھی صدی عیسوی دے اختتام تک اس کونسل وچ رہائش رکھی۔
1047ء وچ ناصر خسرو جݙݨ رملہ توں یروشلم دی طرف سفر کریندا پیا ہئی تاں اوہ اس کونسل توں گزرا۔ thumb|ہارل بریگیڈ عرباں دے ساتھ ابو غوش وچ : 1948
آبادی تے انتظام
ابو غوش وچ لوکل کونسل (اسرائیل) دی حکومت ہے تے ایہ ضلع یروشلم دا ہک حصہ ہے۔ اس کونسل دا موجودہ میئر سلیم جابر ہے۔ اسرائیلی سنٹرل بیورو دی شماریات دے مطابق 2015 وچ ابوغوش دی آبادی 6,978 ہے۔
1997 توں ابو غوش دے جابر حسین، جیہڑے ہک مسلم عرب اسرائیلی ہوٹل دے مینیجر ہن، انہاں نے اسرائیلی چیف ربی توں ہک معاہدہ دے تحت چامتز دی ریاست خرید رکھی ہے۔ 2009 وچ حسین نے 150 ملین امریکی ڈالر مالیت دی چامتز دی زمین کیتے 4,800 امریکی ڈالر (تقریبا 20,000 شیکلز) دی رقم جمع کرا رکھی ہے۔
سرائیکی تحریک اچ موقع پرستی دیاں ݙلاں
==سرائیکی تحریک اچ موقع پرستی دیاں ݙلاں
(Moral Fault Lines of Siraiki Movement)==
(احسن واگھا)
مظہر عارف صاحب کُجھ ݙینہہں پیلھوں فری لانس جرنلسٹ رؤف کلاسرہ، جیڑھے جو اصل وچ سرائیکی دے ہک سرمائے اتے ساݙے قریبی دوست دے چھوٹے بھرا اتے ایں سانگے ساݙے عزیز ہن، اُنہیں کوں سرائیکی تحریک وچ گُھسیڑ کنیں اُنہیں دے سانگے اپݨا وݙپ ݙکھاوݨ دی کوشش کیتی ہے۔  کئی سالیں پچھوں مظہر صاحب سرائیکی صوبہ دے بݨاوݨ کوں ہک ٻئےاسرائیل دے بݨاوݨ نال تشبیہہ ݙتی ہئی۔ کُجھ بَھنے ترٹے بہانیں نال ایں ڳالھ کوں او اڄ وی تسلیم کریندن۔ اُنہیں دی اے ننویں کِرت میکوں ݙو ڳالھیں پاروں پریشان کریندی ہے۔ پیلھی ڳالھ تاں اے جو رؤف کلاسرہ دا قد کاٹھ  سرائیکی جہیں نماݨی اتے ہݨی تحریک کیتے اوندی حیثیت کنیں کُجھ ودھ  کنیں ہے۔ کُجھ عرصہ پیلھوں اُنہاں ہک ٹی وی شو وچ اے سَٹنٹ بݨایا جو کہیں ریٹائرڈ جرنیل۔۔ٻہوں اہم قومی ادارے دے ایکس چیف'  اُنہیں کوں ݙسایا ہئی جو "طالبان ساݙے اپݨے بندے ہن۔" رؤف کنیں کہیں نہ پُچھیا جو تُساں اوں ویلھے کیندے حُکم اُتے ایں ڳالھ کوں ݙسݨ کنیں ݙچکے۔ یا وت ہُݨ کیندے حُکم اُتے تُساں ایں ڳالھ کوں پبلک کریندے پئے ہاؤ۔ رؤف کلاسرہ صاحب دی سرائیکی تحریک دو پاسوں جیڑھی تازہ توجہ بݨدی پئی ہے، کوئی بندہ ایندے اُتے اعتراض نئیں کر سڳدا۔ پرسرائیکی تحریک کیتے ایندے نتائج کوں چیتے وچ رکھݨا چاہیدا ہے۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو کہیں کوں تاں سرائیکی تحریک دی ننیگر پیڑھی کوں اے ݙسݨے جو مظیر عارف اتے روف کلاسرہ جہیں وݙے مفادات رکھݨ والے افراد ایں تحریک نال کیا کر سڳدن جیویں جو ٻنہیں ٻہوں سارے اینجھے معاملات وچ او کر چُکن۔
میں فیس بُک دے ذریعے ایں معاملے نال ڳنڈھیا ہک تبصرہ کیتا تاں شہر یار المعروف کمیونٹی پکچردی وساطت نال میکوں مظہر عارف اپݨی ناراضگی دا ہک خط لکھیا۔ ایں ڳالھ نال میکوں سرائیکی تحریک ، خاص کرایندے وچ ہک ویلھے سرگرم  سرائیکی لوک سانجھ جیندا جو میں خود حصہ وی ریہاں، اوندے بارے کُجھ لکھݨ دا خیال آیا۔ جیویں جو تُساں ڄاݨدے ہاؤ جو واقعات دے ذکر وچ افراد بارے وی ڳالھ کرݨی پوندی ہے۔ ایں کیتے میکوں ݙو بندیں 'فدا حسین گاݙی' اتے 'مظہر عارف' بارے کُجھ ڳالھیں کرݨاں پوسن۔ میݙے خیال وچ جتھاں پیلھا ہک سوجھل ہئی تاں ݙوجھا اُنہیں دا ہک کالا پچھاواں۔ جے تہذیب آداب اتے سچ ہک ٻئے دے آمݨے سامݨے آ ونڄن تاں اے لازمی ہے جو سچ کوں ترجیح ݙتی ونڄے۔ سچ کوں لُکاوݨ یا جَھل رکھݨ ہک ٻئی شے ہے جݙاں جو سچ دا قتل ہک بُرائی ہے۔ سرائیکی ادب اتے تہذیب دا ہک رویہ اے وی ہے جو "سبھ چنڳا ہے۔" اپݨی ایں تہذیبی رویہ اُتے اساں جائز فخر وی کریندے ہئیں۔ جائز ایں کیتے جو بے جاہی اتے بے وقت دے جھیڑے جھگڑے کنوں بچݨ نال تحریک دی توانائی بچدی ہے۔ پر اَساں وچوں کُجھ سنگتی، جیویں جو عاشق خان بُزدار دی مثال ہے، ایں "سبھ چنڳا ہے" کوں "ہمیش چنڳا" بݨا کنیں صوفی ازم دا حصہ سمجھݨ لڳ ڳئین۔ جے سبھ چنڳا ہے تاں وت پنجاب دی بالادستی کیوں چنڳی نئیں؟ مظیر عارف صاحب دی موقع پرستی کوں سنگتیں ایں سبق "سبھ چنڳا ہے" دے تحت برداشت کیتی رکھئے۔
سرائیکی تحریک دے ریسرچر اتے عالم اکرم میراݨی جیہں سنگتی جیڑھا اپݨا آدرعزیز رکھدن۔ توڑے جواو ہک شائستہ سرائیکی رویہ کوں ودھیندے پئے ہوندن پر ایندے نال ہک ٻہوں وݙا نقصان اے تھیندے جو میݙے اتے مظہر عارف صاحب جہیں اپݨی شان اتے وݙائی دی پھوت وچ مُبتلا بندے کُجھ ٻیا حوصلہ پکڑویندن۔ میں اپݨے بارے کوئی دعوی نئیں کریندا پر مظہر عارف صاحب سرائیکی لوک سانجھ دی جنرل سیکریٹری دی حیثیت اچ جہیں طرانح دی موقع پرستی اتے ناجائز وݙپ دا رویہ رکھے، اوندے نال سرائیکی تحریک دے چنڳے بھلے لوکیں، خاص کر مہرے والا اتے بہاولپور دی سنگت، کوں تکلیف پُڄدی ریہی ہے۔ مظہر عارف جیڑھا جو ڄماندروں داخلیت پسند ہے، جئیں ویلے اونکوں ایں ڳالھ دا احساس تھئے تاں اوں اپݨا اے رویہ بݨایا جو 'خود فیصلہ کرو، لُکی چھُپی کم کرو اتے کہیں نال کوئی شے سانجھ نہ کرو۔'
ایں پرابلم/مسئلے کوں چنڳی تراویں سمجھݨ کیتے ساݙے سامہݨے ہک اُلٹ مثال موجود ہے، او ہے مہرے والے دی سرائیکی سنگت جیڑھی جو ہر اپݨے قریبی اندرونی دائرے دے تݙ اُتے چلدی ہے پر ہر ویلھے اے وی آکھی رکھدی ہے جو ' اے سبھ دوستیں دی مہربانی ہے۔'  اپݨے سارے چنڳپ نال اے وہ ہک طرانح دی ٻئی انتہا ہے۔مظیر عارف صاحب دی صورت وچ سرائیکی سنگت اچ ایندا اُلٹ ماڈل ساݙے سامہݨے ہے۔اوندی تُہاݙے نال ڳالھ مُہاڑ کجھ ایں طرانح شروع تھیندی ہے، ' تینوں پتہ اے؟ کیہہ پتہ اے تینوں؟' اے سٹائل اپݨی ہک اندرونی وݙائی دے احساس دی ݙَس ݙیندے۔اپݨے سبھ کُجھ ڄاݨن دی وݙائی دے ایں کوڑے احساس کوں ڄماوݨ کیتے اونکوں اینجھی اݨ گݨت کِرتی  دی لوڑھ پوندی ہے جینکوں او ول اپݨی طاقت اتے ہتھیار بݨا ہر طرانح دی جواب طلبی کنوں بچݨ دا حیلہ بݨیدے۔ ایں وجہ توں مظہر عارف صاحب وسیب دی جواب طلبی کنوں ہُݨ تائیں بچیا ریہے۔پر اڄ اینجھی سخت اتے تنقیدی جواب طلبی دی شدید لوڑھ ہے جیویں جو اساں اڳوں ݙیکھسوں۔
ایں سبھ کُجھ لکھݨ دا مطلب مظہر عارف دا ذاتی کردار ݙَسݨ نئیں بلکہ اے ݙکھاوݨ ہے جو سرائیکی تحریک دیاں وݙیاں کمزوریاں کیا ہَن۔ہک دفعہ دی ڳالھ ہے جو جنرل ضیا دی حکومت کُجھ کشمیری موقع پرستیں دی ہک چھوٹی جہیں فہرست بݨائی۔او موقع پرست ہمیش اسلام آباد دے حکم دے غلام ہوندے ہئین بلکہ صحیح تاں اے ہے جو سبھے اسلام آباد ونڄ کنیں وَس ڳئے۔ آزاد کشمیر ہر طرانح دی ترقی کنیں وانجا ریہا۔ٻیا تے ٻیا پاکستان اتے آزاد کشمیر دے وچالے ہک پُل دی شدید لوڑھ ہئی پر اوندے کیتے وی کوئی ٹکہ خرچ نہ تھیا۔بیچارے کشمیریں دی اکثریت ایں تانگھ اچ ریہی جو کݙاں بھٹو دی وح وت اُتھاں پھیرا پیسی۔
[مظیر عارف کوں ایں ولدے دا ہک وݙا مقصد سرائیکی تحریک وچ سچ ݙس کنیں اوندی ہک طرانح دی خدمت کرݨ ہے، ماسوائے ہک اضافی نکتہ دے۔ مظہر عارف صاحب میکوں اپݨے خط اچ مشورہ ݙتے جو میں اُنہیں دیاں اچھائیاں یاد کراں۔اُنہیں دے ٻہوں سارے اچھائیاں اچوں اچݨ چیتی یاد وچ آوݨ آلی ہک اچھائی اے ہے جو پنج سال پیلھوں جݙاں میں بہاالدین ذکریا یونیورسٹی ہک مُلازمت دا اُمیدوار ہم تاں اُنہیں خاص کر مُلتان دا دورہ کیتا جو اُتھاں اپݨے بااثر سنگتیں دے ذریعے میݙی ملازمت رُکواوے۔اوں دوران ہک سانجھے دوست دے سامہݨے اُنہیں آکھیا جو "واگھا کوں ہُݨ گھر ٻہوݨا چاہیدا ہے۔" اوں سِدھے پروفیسر اُنہیں کوں رد کریندیں ہوئیں آکھیا، " مظیر صاحب، تُساں ایں نصحیت اُتے آپ عمل کیوں نئیں کریندے۔"  اے پوری حیاتی دے سنگتی دے کردار دا ہک چھوٹا جیہاں نمونہ ہے۔  (جاری رہسی)
سوال یا گلے؟ (مظہر عارف) [اے لکھت سُنڄاݨ دی چھیویں لڑی۔فروری 2005 اچ چھپی ہئی۔)
"سُنڄاݨ" دی پنجویں لڑی اچ سئیں عاشق بزدار سرائیکی لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتیں کوں یاد کیتے۔ پڑھ تے خوشی وی تھئی ہے تے روح مونجھا وی تھیا۔ اُنہاں 1986 دی ہک شام دا ذکر کیتے جیڑھی ویہہ (20) سال پیلھے دی ڳالھ اے۔ اوں ویلے اساں سارے جوان ہاسے۔ کُجھ کرݨ دے جذبے توانا اتے طاقتور ہَن۔ ہُݨ کمراں وچ درد شروع تھی ڳئین۔