cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
منصور شانی،پورھیت رمضان آرائیں
ݙوہڑہ
بھا تو ڈریۓ ہوۓ شخص دے پیر ناں چاہندیں ہوئیں بھا دو پٹیندے ودے ہن. اچانک ایندی دید غار اچ لڑکدے ہھوۓ جالے تے ونج پئ اے جالے اڈی اڈی تے لوکیں دے چہرے تے ونج پوندی ہئ لوک چہرہ صاف کرنڑ دے چکریں اچ ہتھ وی خراب کر بہندے ہن. یار اے بھا بجھاونڑ اچ میڈی مدد کرو. بھا تو ڈریا ہویا شخص ہک جالے اچ پھدکدے ہوۓ جوان کوں امداد لو آہدے. تیکوں بھا دی پۓ گئ ہے ہونڑیں لا میں ایں اوترے جالے کنے تاں جان چھڑوا گھناں. جالےاچ پھتکدے جوان ولدا ڈتا. بھا تو ڈریۓ ہوۓ جوان دے پیر اوکوں اگو تےکیتی گئ. اچانک اوں غار دی چنڈ اچ ہک چلدا ہویا پکھا ڈٹھا پر اے پکھا ہر کہیں کوں ہوا نہی ڈیندا کجھ لوگ ایندی ہک حیل جھلنڑ واسطے گریبان تاں کیا اپنڑے جسم دا ماس کپی کھڑے ہن انہیں دیاں پسلیاں صاف نظردیاں کھڑیاں ہن پر ہوا دی حیل انہیں دے مقدر اچ ناں ہئ. یار بھا دی کجھ چنتا کرو. بھا تو ڈریا شخص ول الانڑاں تھیا. ونج ونج تیکوں بھا دی پۓ گئ ہے ساڈی حالت ڈٹھی. ہوا پھرلیندے جوان ولدا ڈتا. بھا تو ڈریۓ ہوۓ جوان دے پیر اوکوں اگو تے کیتی گۓ. اچانک اوندی دید ہک تریمت تے ونج پئ جیندے سر تے والیں دی جاہ تے کالے کالے وٹھوئیں بھجدے ودے ہن. ایندے چہرے تے ماس دی ذری کۓ ناں ہئ تے ایندے بت دی بد بو تو شاید گجھیں وی مر ونجن, ایندے سینے تے کوئ حسن کۓناں ہئ بلکہ ڈو چٹے زہر دے بھریۓ نانگ بیٹھے ہن, اتنے زہریلے جو اگر ایندا بال ڈیکھ گھنے تاں بکھ توں مر ونجے پر چوسنی کوں منہ ناں لاوے.اے وڈے وڈے نہویں نال اپنڑیں اگو لاتھی لاش دا ماس پٹ پٹ تے کھاندی بیٹھی ہئ تے آہدی بیٹھی ہئ آہاہا میڈے بھرا دا گوشت کتنا مزیدار ہے. کجھ بھا دی چنتا کر چا. بھا تو ڈریۓ ہوۓجوان ایکوں آکھیا. جلو جلو کیا اتنا حسین بنڑا تے میڈا خدا میکوں بھا اچ سٹ ڈیسی؟ ناں ناں. اوں تریمت اپنڑیں اگو لاتھی لاش دی ہک بوٹی منہ اچ پیندیں آکھیا.
بھا تو ڈریۓ ہوۓ جوان دے پیر ایکوں مزید اگو کیتی گۓ. ٹردیں ٹردیں انت اے بھا دے نیڑے پہنچ ویندے پر جیہڑی بھا تو اے ڈردا رہ گۓ اے بھا ایکوں ذری وی تتی نئ لگی. آخر اے بھا جھاگ تے غار دے بۓ پار ول کھڑدے. اے دنیاں تاں اوں غار تو بہوں وکھری ہے. اتھاں ناں چہرے وگاڑنڑ آلے جالے ہن ناں بےماس دے چہرے. ت جیہڑی سب توں چنگی گال ہے اتھاں کہیں دا چنتا کۓ نی. بھا دا چنتا وی کۓنی.
سرائیکی مائیکروفکشن دی پہلی کتاب
“اکھیں ڈٹھے قصے“
وچو [28/11, 8:00 pm] M RAMZAN A: ہدایت اللہ بابر وستی وھوا تونسہ شریف دے خوبصورت سرائیکی شاعر ہن.بانگ ادبی فورم دے ایگزیکٹو ممبر تے بانگ ادبی مجله سرائیکی حصه دے مدیر هن. پہلا غزلیہ مجموعہ چھپدا پۓ نے, حسان بیٹری سٹور تونسہ شریف اچ اوساکا بیٹری دی ڈیلر شپ دے زریعے سلسلہ روزگار چلایا ھویا ھنیں.
نمونه کلام: تیڈیں پلکیں دا سرمایہ نسے بنڑ پائے تاں بئی گالھ اے تیڈیں پیریں دی پائل بنڑ کے چھکڑاں ھا لہا چھوڑی
اے میڈے سیت دے ول ھن جو مٹ گئی داستاں میڈی حنا وانگوں تیڈے ھتہیں تیں بکھڑاں ہا لہا چھوڑی ,.......... تیڈے عشق اچ اجاں دربدر تھیونڑے سک دی سدرٰی تے ونج معتبر تھیونڑے
نامکمل ھ میڈی دعا دا سفر اجاں دامن ہنجوں نال تر تھیونڑے
ذرا کوڑیج تیڈے مناونڑ کیتے صرف پیریں تائیں ہتھ دا سفر تھیونڑے ............ میں ناں تھکیا ٹردیں ٹردیں راہ دی دھوڑ نساہ تھی گئی اے ........ تیڈے پیرے تیں بخت ٹردا ھ ساڈیں ٹالہیں کوں بیر کیتی جل ........ مٹی دی بکھ کے تائیں راہسی چونڑویں دانڑیں مٹی تھی گئے [28/11, 8:05 pm] M RAMZAN A: عمومی مائیکروفکشن
عابد
تیز مینہ اچ پتے کون دروازہ کھڑکائ پۓ؟ نکے بالیں دی پالے نال کمبدی آواز وی آندی پئ ہے شید کہیں مسافر کوں راہ اچ مینہہ ولہیٹ گۓ اندرو آنونڑ چاہندن. پر میں کیویں دروازے تئیں ونجاں میڈیاں نفلیں کھنیندین. نیت کریناں ڈو رکعت نفل اللہ اکبر.
اکھیں ڈٹھے قصے
لکھت منصور شانی [28/11, 8:06 pm] M RAMZAN A: عمومی مائیکروفکشن
"محافظ"
لکھت: منصور شانی
اندھاری گھپ رات تے کلہیں سفر کریندیں ہوئیں دور تو آندی کتیں دی بھونک اوکوں کجھ تکڑا کر ڈیندی ہئ جو آبادی نیڑے ہے. نال نال او دل اچ دعاء کریندا ودا ہا یا اللہ پولیس نہ آ ونجے، میڈے نکے نکے بال 5 سال بعد ولدے پیوء دا راہ تکی بیٹھن. میکوں جیندیں جاگدیں گھر پچا.
وچو
عابد تمیمی
عابد تمیمی سرائیکی شاعر ہے۔
نمونہ کلام
میں کدائیں سکدا رہیا تے اوہ کدائیں سِکدا رہیا
میں کدائیں وِکدا رہیا تے،،،، اوہ کدائیں وِکدا رہیا
زندگی دے ساہواں دا،،،،،،دوہاں دے ہتھ گلوین ہا
اوہ کدائیں چھِکدا رہیا تے میں کدائیں چھِکدا رہیا
بند
(عابد حسین عابد تمیمی صاحب )محترم عابد حسین عابد تمیمی صئیب
دا بند باذوق احباب دی نظر،،،
میرے یار دا روپ سنگھار عجب،
رخسار عجب، انوار عجب،،
اوندے نین بےچین، خمار عجب،
اوندی پائل دی جھنکار عجب،،
سرکار عجب، گفتار عجب،
اقرار عجب، انکار عجب،،
اسرار عجب،، ہوشیار عجب،،
'واہ' "عابد" دا دلدار عجب،،
توجہ کریسو مرحوم عابد حسین عابد تمیمی صاحب دا بند اے
ہنڑ ترسن تے وی ترس آندائے دلدار بشارت دے چا ۔
میری اکھ مشہود فقیرنی ایں جھٹ کانڑ صدارت دے چا  ۔
جے دل دا نہوں کشمیر دیندا وت کل ھم بھارت دے چا ۔
غزوۂِ سویق
جنگ ِ بدر دے بعد مکہ دے ہر گھر وچ سرداران قریش دے قتل تھی ونڄݨ دا ماتم برپا ہئی تے اپݨے مقتولاں دا بدلہ گھنݨ کیتے مکہ دا ٻچہ ٻچہ مضطرب تے بے قرار ہئی۔ چنانچہ غزوهٔ سویق تے جنگ ِاُحد وغیرہ دے لڑائیاں مکہ والیاں دے ایں ہی جوشِ انتقام دا نتیجہ ہن۔ عتبہ تے ابو جہل دے قتل تھی ونڄݨ دے بعد قریش دا سردارِ اعظم ابوسفیان ہئی تے اوندا سب توں وݙا مقصد غزوهٔ بدر دا انتقام ہئی۔ ابوسفیان نے نذر منی ہئی کہ جے تک حضرت محمد ﷺ توں غزوہ بدر دے مقتولاں دا بدلہ نہ گھنساں، نہ غسل جنابت کریساں، نہ سر وچ تیل لیساں ۔ جنگِ بدر دے ݙو مہینے بعد ذوالحجہ 2ھ وچ ابو سفیان ݙو سو شترسواراں دا لشکر گھن کے مدینہ دی طرف ودھیا۔ اونکوں م یہودیاں تے بڑا بھروسا بلکہ ناز ہئی کہ مسلماناں دے مقابلے وچ او اوندی امداد کریسن۔ ایں ہی امید تے ابو سفیان پہلے حیی بن اخطب یہودی دے کول ڳیا مگر اوں نے دروازہ وی نہ کھولا۔
اتھوں مایوس تھی کے سلام بن مشکم کوں ملا جیہڑا قبیلہ بنو نضیر دے یہودیاں دا سردار ہئی تے یہود دے تجارتی خزانے دا نگران وی ہئی، اوں نے ابو سفیان دا پرجوش استقبال کیتا تے حضور ﷺ تے مدینہ منورہ دی اطراف وچ عریض ناں دے مقام تے چھاپہ مار کے کھجور دے کجھ درخت کٹے تے ݙو آدمیاں کوں وی قتل کر کے راہِ فرار اختیار کیتی۔ البتہ انہاں نے اپنا ٻوجھ ہلکا کرݨ کیتے ستو تے توشے سٹ ݙتے۔ مسلماناں نے انہاں دا بہت تعاقب کیتا مگر ہتھ نہ لڳ سڳے، مسلماناں نے قرقرۃ الکدر تک انہاں دا تعاقب کیتا ۔ ایں ہی کیتے ایں مہم دا ناں غزوۂِ سویق تے غزوۂ قرقرہ الکدر ہے۔ سویق عربی زبان وچ ستو کوں آکھا ویندے۔
عابد بزدار
عابد بزدار، ڈیرہ غازی خان نال تعلق رکھݨ والے ہک مہاندرے سرائیکی دانشور، لکھاری تے سیاسی کارکن ہن. او ہݨ آسٹریلیا وچ مقیم ہن. بزدار، سرائیکی اخبار ارداس دے کالم نگار وی ہن. انہاں دی لکھت دا ہک نمونہ درج ذیل اے.
ہک کلاکار ہک  فنکار  تےغربت
استاد فاروق محرم  سئیں  ہک  سرائیکی  کلاسیکل  گلوکار  اے  محرم  سئیں  احمد  خاں  طارق  تے  اشو  سئیں  دے  کلام  کوں  اینڄھے  ݙھنگ  تے  کلاسیکل  آواز  دے  رنگ  ایچ ڳاندے  جو  سݨن  آلیں  تئیں  سحر  تاری  تھی  ویندے  تے سئیں  دی  آواز  ایچ  ہک  اینڄھاں  جادو  اے  ڄھیرا  ہر  سݨن  آلے  کوں  دیوانیں  تےمستانیں  آلی  کارڄھمݨ  تے  مجبور  کر  ݙیندے.لیکن  افسوس  سئیں  جی  دے  فن  کوں  اتنی  قدر  نیں  ملی  جتنی  ملݨی  چاہیدی  ہائی ایندی  وجہ  اے  وی  نیں  جو  محرم  سئیں  دا  ٹیلنٹ لم  اے ایندا اصل  گناھ  سرائیکی  وسیب  ایچ  پیدا  تھیوݨ  ھے. کاش استاد  سئیں  لاہور  ایچ  پیدا  تھیندا  تاں  نصرت  آلی  کار اکسفورڈ  یونیورسٹی  لندن  دا  ہک  حال  ایندے  ناں  نال  رکھیا  ویندا.
سینگی میݙا  بوچھݨ  ہیوی  بوچھݨ  دے  ڳنݙھ کنجیاں  ہنیں
ساکوں ناں  میت  بݨاں  وے  سانولہ
پھلوریا ھے  سارا  جہاں  تیݙے  کیتے
محرم سئیں  دے  انمول  گیت  ہن لالے عرفان  سئیں  کڄھ  ایں  انداز  ایچ سئیں  دی  بے  کسی کوں  داد  ݙیتی  ھے
فریندݨ سئیں دی رمزیں دا
اے محرم کیا کریندا پئے
اساڈی سکھڑیں واہ واہ دا
اے قرضہ اج لہیندا پئے
نیکوسیا دا جغرافیہ
قبرص، بحیرہ روم دے مشرقی حصے وچ واقع ہے۔ ایہ اطالوی جزائر صقلیہ تے ساردینیا دے بعد بحیرہ روم دا تریجھا تے دنیا دا 80 واں وݙا جزیرہ ہے۔ ایہایشیا (یا یوریشیا) دے خطے ایشیائے کوچک دے جنوب وچ ترکی دے جزیرہ نما اناطولیہ دے قریب واقع ہے۔ ایں کیتے اینکوں مغربی ایشیا، مشرق وسطی وچ وی شامل کیتا وںڄ سڳدے۔ قبرص جنوبی یورپ تے شمالی افریقا دے وی قریب ہے۔ ایہ طویل عرصے تک یونان، سرزمین شام، بازنطینی، ترکی تے مغربی یورپ دے زیراثر رہیا ہے۔ جزیرے تے ݙو سلاسل کوہ سلسلہ کوہ ٹروڈوس تے سلسلہ کوہ کیرینیہ موجود ہن جبکہ انہاں دے درمیاں میدانی علاقہ میساوریا موجود ہے۔ ایہ ݙوہیں سلاسل کوہ ترکی سلسلہ کوہ طوروس دے متوازی ہن۔
عابد بزدار
ہک کلاکار ہک  فنکار  تےغربت
اُوویں تاں ساڈڑے مُنہ
نیکوسیا دا جغرافیہ
جغرافیائی سیاسیات
جغرافیائی سیاسیات جغرافیائی سیاسیات دے مطابق جزیرہ چار اکائیاں وچ منقسم ہے۔ جمہوریہ قبرص جزیرے دی واحد بین الاقوامی سطح تے تسلیم شدہ حکومت تے یورپی یونین دی رکن ریاست اے جیہڑی جزیرے دے جنوبی 60٪ رقبے تے موجود ہے۔ ترک جمہوریہ شمالی قبرص سفارتی طور تے صرف ترکی نال تسلیم شدہ جزیرے دے شمالی ہک ترہائی حصہ ہے جیہڑا کل رقبے دا تقریباً 36% ہے۔ اقوام متحدہ دا بفر زون جیہڑا کل رقبے دا 4% ہے۔ اوندے علاوہ ݙو چھوٹے علاقے ایکروتیری و دیکیلیا جتھاں برطانوی فوجی چھاوݨیاں موجود ہن، 254 مربع کلومیٹر اے جیہڑا جزیرے دا 2.8% ہے۔
عابد بزدار
ہک کلاکار ہک  فنکار  تےغربت
کالے شاہ رنگیں دے ڈا دے ہَن
نیکوسیا دا جغرافیہ
آب و ہوا
کوپن موسمی زمرہ بندی دے مطابق نیکوسیا دی آب و ہوا اوندی گھٹ سالانہ بارش تے درجہ حرارت دی حد دی وجہ توں گرم تے نیم خشک ہے۔ موسم گرما اتھاں طویل، گرم تے خشک ہوندے جبکہ موسم سرما سردی اچ متوسط رہندے۔ زیادہ تر بارشاں موسم سرما وچ ہوندن۔ موسم سرما دی بارش دے نال کݙہیں کݙہیں نناواں وی پوندے لیکن برف باری شاذ و نادر ہی تھیندی ہے۔ نیکوسیا وچ برف باری 1950،1974 تے 1997ء وچ تھئی ہئی۔ سردیاں دے راتاں وچ کݙہیں کݙہیں ہلکی کہیڑ] وی ہوندی ہے۔ 2 جولائی 2017ء کوں نیکوسیا دے لیفکوپا موسمی اسٹیشن وچ درجہ حرارت 44.7° سینٹی گریڈ رہیا ہئی۔
عابد بزدار
ہک کلاکار ہک  فنکار  تےغربت
ولا وی ایندا حوصلہ ڈیکھو
جو ساڈی بوتھیاں تے محض
چِٹا رنگ ملیندا پئے
سرائیکی اکھراں دے تھٻے، بزدار دا نویکلا کم
ڈڈھپ دی بودکی چخ ڑخ ایڑے ببیڑے چپے تلے ریت ابھڑغُت چبرواتا چُلھ دی خیر کُل دی خیر ُکوڑ الانواں مُلاں تھیواں ٹُھل پُچھا مریہہ دا ماریا مُلخ ملھیر مُلخ ماہی دا توڈی پیرا
شازیہ منظور
شازیہ منظور (اردو: شازیہ منظور) اردو اَتے پنجابی ٻولی دی ہِک مہان٘دری پاکستانی ڳائیکہ ہِن۔
ابتدائی حیاتی اَتے کَم کار
شازیہ منظور راولپنڈی، پنجاب، پاکستان وِچ ڄَمّی ہئی۔ اُنّھاں نے پہلاں راولپنڈی دے کالج شو وِچ ڳاوݨ دا اَغاز کِیتا۔ شازیہ منظور نے گوالیار ٹَٻَّر دے اُستاد فیروز تُوں موسیقی دی تربیّت حاصل کِیتی۔ شازیہ منظور پاکستان اَتے ہندوستان ݙُون٘ہائیں دیساں وِچ مہان٘درے ہِن۔ خاص طور تے پنجابی ٻولی دے لوک اِنّھاں کُوں وَدھ پسند کرین٘دے ہِن کیوں جو اُوہ زیادہ تر پنجابی وِچ ای ڳان٘دی ہِے۔ اِنّھاں نے اَݨ ڳِݨت پنجابی فوک گِیت اَتے صوفی کلام ڳایا ہِے اَتے کݙان٘ہِیں کݙان٘ہِیں اردو ڳاݨے وی ڳائے ہِن۔ـ
دُھم پاوݨ آلے ڳاݨے
شازیہ منظور تَلّے ݙِتّے ڳئے کُجھ ڳاݨیاں دی پارُوں مہان٘درے ہِن:
شازیہ نے کئی امدادی موسیقی پروگرام وِی کِیتے ہِن جِنّھاں وِچ پاکستان وِچ ٢٠١٠ء دے سیلاب دے بعد فنڈز کَٹّھے کرݨ کِیتے خیراتی موسیقی پروگرام وی شامل ہِن۔ شازیہ دی ١٩٩٢ء وِچ مہان٘درے مذاخیہ عمر شریف نے سُنڄاݨ کروائی ہئی، اِیں بارے وِچ اُنّھاں نے نور جہاں کُوں خراجِ تحسین پیش کرین٘دے ہوئے ہِک انٹرویو وِچ ظِل ہُما کُوں ݙَسایا جو: "'کوک سٹوڈیو پاکستان سیزن ٨ وِچ اُوہ اُبھروِیں فنکارہ ہئی'۔"اُنّھاں نے بی بی سی فُل ہارمنک آرکسٹرا لندن وِچ وی اپݨے فن دا مظاہرہ کِیتا ہِے۔
چوݨویں البمّاں
کوک سٹوڈیو پاکستان دے سیزن ٨ دی قسط ٦ وِش شازیہ کُوں اپݨے فن دے مظاہرے تے نقاداں دی طرفُوں پرنیوے دے گِیت "ہرے ہرے بانس" اُتے ٻہوں داد مِلّی، اِیں ڳاݨے وِچ اُنّھاں دے نال اُستاد رضوان اتے اُستاد معظّم وی ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکاں ونکی:لوک ڳائیکہ ونکی:پنجابی لوک ڳائیکہ ونکی:پاکستانی صوفی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی غزل ڳائیکاں ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیکاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں
منگول خاقاناں دی فہرست
الفاظ "خاقان " تے "خان" وچ موجودہ دور وچ واضح طور تے فرق کیتا ویندےے، تاہم تاریخی اعتبار نال اے ݙوہیں ہک ہی ہن- خاقان دا مطلب "خاناں دا خان" یعنی شہنشاہ ہے- منگول سلطنت دے خاقان اے ہن:
غزوۂِ طائف دا پس منظر
حنین توں بھڄݨ والے کفار دے فوجاں کجھ تاں اوطاس وچ ونڄ کے ٹھہرے ہن تے کجھ طائف دے قلعہ وچ ونڄ کے پناہ گزیں تھی ڳئے ہن۔ اوطاس دے فوجاں شکست کھا کے ہتھیار سٹ ݙیوݨ تے مجبور تھی ڳئے تے سب گرفتار تھئے۔ لیکن طائف وچ پناہ گھنݨ والیاں نال وی جنگ ضروری ہئی۔ ایں کیتے حضور ﷺ نے حنین تے اوطاس دے اموال غنیمت تے قیدیوں کوں مقام جعرانہ تے جمع کرکے طائف دا رخ فرمایا۔
سفیر لشاری
محمد رمضان لشاری
سفیر لشاری
(لکھت ۔۔۔۔عبدالباسط بھٹی)
سفیر لشاری مر ڳئے آخر جھوک فنا دی ہے ۔ ہر کہیں ٹُر ونڄݨیں:
جنت جا ہووس جوان ‘ جوان ہا ۔ اَساں سرائیکی شاعری دا او دور ݙٹھے جݙاں حافظ عبدالکریم دلشاد ‘ جانباز جتوئی‘ صوفی فیض محمد دلچسپ تے سفیر لاشاری کٹھے ہوندے ہن ۔ وستی وستی ‘ ڳوٹھ ڳوٹھ ‘ سرائیکی زبان تے ادب دا پرچار ودے کریندے ہَن ۔ کتھاہیں مشاعرہ جو ہوندا خلقت دا جُھڑ گاجاں ݙیندا ۔ ایہ لوک سٹیج دے بادشاہ ہَن ۔ لوک نہ چھڑا اِنھاں کوں سُݨݨ آندے ہَن بھل ݙیکھݨ وی آندے ہَن کیوں جو اِنھاں لوکاں دے پڑھݨ دا انداز کمال دا ہوندا ہا ۔ اِنھاں نال ٻئے وی اَݨ کُھٹ لوک ہوندے ہَن پر ایہ حضرات موہری تے اُستاد شاعر ہَن ۔ جیرھے ویلے ٹُردے ہَن پچھوں شاگرداں دی قطار ہوندی ہئی ۔ کوئی مُٹھ مروڑا کرے ہا ‘ کوئی بستہ چاوے ہا ‘ کوئی ہتھ پکڑے ہا ‘ ݙنگوری سنبھالے ہا ۔ اَساں اَحٖ جیڑھی سُنڄاݨ پاتی اے ‘اِنھاں لوکاں دے صدقے ہے ۔ اللہ کرے جنت جا ہوونیں۔میں سفیر لشاری کوں پہلی واری حضرت چنݨ پیر سئیں دے میلے تے ہک مشاعرے اِچ ݙٹھا تے سُݨیا ۔ لمبا قد ‘ سادہ ویس پاتا ہویا ۔ جوانی کوں مُکلیندا منہ متھا پر مُچھاں کوں اُلٹا وَٹ ۔ آخر جوان لشاری بلوچ ہا ۔ مشاعرہ جوبن تے ہا رات ڈھیر ساری ویہا ڳئی ہئی ۔ چھیکڑی شاعر سفیر لشاری ہا ۔ سفیر زور دار تاڑیں دے شور اِچ سٹیج تے آیا تاں لوکاں روہی روہی دا شور بلند کیتا ۔ سفیر کھنگورا مار سنگھ صاف کیتا تے وَل:
روہی وُٹھڑی مینگھ ملہاراں
سانول موڑ مہاراں
سُر اِچ پڑھی ۔ بہشتی سُر تال تاں ڄاݨدا ہا ۔ جیویں جیویں شعر پڑھدا ڳیا روہی اَکھیں اڳوں آندی ڳئی ۔ روہی دی ریت ‘ گُل پُھل ‘ وَݨ ‘ ٻوٹے ‘ پکھی پکھیرو ‘ تڑ تاݙے ‘ جھوک گریڑے ‘ ٹٻے ‘ ٹوبھے‘ پھوڳ ‘ پُھلاریاں‘ لئی لاݨے ۔ عجب سماں ہا ۔ روہی دی رات وَل رات دا پچھلا پاہر ۔ کلام دی طاقت ‘ آواز دا جادو ‘ مجمع چُپ دا چُپ ہا ۔ پر سِر ہلدے پئے ہَن۔ ایویں ڄاپدا ہا جیویں لوکاں کوں ککھ سنگھ ڳیا ہووے ۔ میݙے بُت تے وی کنڈیر کھڑی تھیندی ڳئی ۔ میݙے نال ہک پکے سن دا روہیلا ٻیٹھا ہا جیڑھا وَجد اِچ ہا ۔
عابد علی
عابد علی ہک پاکستانی ٹیلی ویژن اداکار ہن جنہاں نے لالی وڈ تے بالی وڈ فلماں وچ وی کم کیتا۔ عابد علی 29 مارچ 1952 کوں کوئٹہ اچ پیدا تھئے۔ عابد علی کوں امجد اسلام امجد دے لکھے ہوئے ڈرامے، وارث توں شہرت حاصل تھئی۔ انہاں نے سینکڑاں ٹیلی ویژن ڈرامیاں تے درجناں فلماں وچ اداکاری دے جوہر ݙکھائے۔ عابد علی دی حالیہ ریلیز تھیوݨ والی فلم ، ہیر مان جا، سنیما گھراں دی زینت بݨی ہوئی ہے جیندے اچ حریم فاروق تے علی رحمان نے مرکزی اداکار کیتا ہے۔
سفیر لشاری
دنیا جہان توں بے خبر۔ اپݨی مستی اِچ مست ۔ جیڑھے ویلے سفیر کافی دا مقطع پڑھیا :
عابد علی
عابد علی اے آر وائی ڈیجیٹل دے ڈرامے ’ٹوٹے ہوئے تارے‘ اچ جلوہ گر تھئے ہن جینڈے اچ نعمان اعجاز نے مرکزی کردار ادا کیتا ہئی۔ صدر پاکستان نے 1985ء وچ عابد علی کوں پرائڈ آف پرفارمنس نال نوازا۔ عابد علی، حکمران جماعت پاکستان تحریک اںصاف (پی ٹی آئی) نال وابستہ ہن۔ انہاں نے 5 ستمبر 2019ء کوں 67 سال دی عمر وچ انتقال کیتا۔
سفیر لشاری
سّیاں ٻاجھوں مال ݙوہیلا کوئی نی ہتھ پھریندا
کیندی ٻکری کون سنبھالے ہر کوئی ہے دُرکیندا
اَپݨی آپ سنبھال سفیرا لہہ رُل ڳئی دیاں ساراں
میݙے نال ٻیٹھے روہیلے دھاڑ ہکلی ڈھٹاتے بے ہوش تھی ڳیا ۔ ایہ شاعر دے کلام دا کمال ہا تے اُوں روہیلے دے سمجھݨ دی بات ۔ اندر دا درد او ڄاݨدا ہا جو رائے سینکے رُلیئے مال دا کیا حال ہوندے ۔ اَحٖ اساں وی تاں رائے سینکے مال وانگوں ہَیں۔ جیندا کوئی وَلی وارث نہ ہووے ۔ بہشتی جانباز جتوئی آکھیا ہا:
کریندا منہ ہاں جئیں پاسے اُݙہاؤں ہات تھیندی ہے
ساݙی دھرتی وی ساݙے پیراں تلوں نکھتی ویندی اے ۔ دھرتی دے ݙکھ درد سمجھݨ آلے بے آسرا تے بے پاوڑے ہِن ۔ ایجھیں حالات اِچ دھݨوال دا ٹُر ونڄݨ مال دی موت ہوندے ۔ سفیر لاشاری کمال دا بندہ ہا ۔ جتھاں مشاعرہ ہوندا اُتھاہیں پُڄدا ۔ خان کݙاہیں ٻُڈھیپے کنوں ہار نہ مَنی ۔ مشاعرہ روہی اِچ ہووے تے بھانویں تھل اِچ ۔ دامان اِچ ہووے تے بھانویں کراچی سفیر ہر جاء موجود ہوندا۔ لوک سفیر نال اَݨ کُھٹ محبت کریندے ہَن۔ ہتھ چُمیندے تے اَکھیں اِچ جا ݙیندے ہَن ۔ ایجھی عزت تے شہرت قدرت قسمت آلیاں کوں دان کریندی اے ۔ سفیر فیس دے معاملے اِچ سخت بندہ ہا‘ رورعایت دا اصلوں قائل نہ ہا ۔ انتظامیہ دا سر گھن ویندا ۔ مارکا عزت وی ݙاڈھی کریندے ہَن ݙردے وی ہَن ‘ متاں سفیر رُس ونڄے ۔ بہشتی فیس پچھوں رُس وی پوندا ہا کوڑیج وی ویندا ہا ۔ خان طبیعت دا چڑوک ہا کہیں دی گاٖلھ اصلوں برداشت نہ کریندا ہا ۔ مذاق اصلوں نہ سہندا ۔ میݙے خاکے چھپیے خان کوں پتہ لڳا جو کتاب اِچ میݙا خاکہ کائنی ۔ جوان پھوکیا شوکیا میݙے کول آیا ’’بھٹی صاحب! وݙا افسوس ہے میکوں سٹھ سال تھی ڳن شاعری کریندے میں سُݨیے تئیں لوکاں دے خاکے لکھین میݙا نہوی لکھیا۔’’ میں بہشتی کوں نال ٻلہایا ۔ چاء پلوائی ہتھ ٻَدھ عرض کیتی ۔ سُوہݨا اڳلی واری تہاݙا خاکہ وی ضرور لکھساں۔‘‘ میں خان کوں اپݨی کتاب ’’ݙُکھ ݙول‘‘ پیش کیتی تے خان ڳیا پیا۔ ٻئے ݙیہاڑے سجھ نہ اُبھریا ہا تے میݙا دروازہ کھڑکیا ٻاہروں آواں تاں کیا ݙہداں سفیر لشاری آیا کھڑے ۔ اللہ سیّاں خیر ہووے ۔ میں پُچھیا خان صاحب! خیر تاں ہے اَحٖ نور حضور دے ویلے۔‘‘
’’میاں! جے خاکے ایویں ہوندن تاں میݙا خاکہ نہ پیا لکھیں۔‘‘ ایہ گاٖلھ کر بہشتی ٹُر پیا ۔ خان اڳوں تے میں پِچھوں پِچھوں ۔ ݙاڈھا جھلیندا رہ ڳیم پر خان ہک نہ سُݨی تے ویندا تھیا۔
اساں بے فیض ساوݨ توں کوئی سوغات نی منگدے
جیندی واچھڑ پٹے ایرے اوجھی برسات نی منگدے
ٻال خوش تھی ویندے‘ خان مست تھی ویندا ۔ چاء پئی پئی ٹھرویندی۔ سڳریٹ دُکھ تے سوا تھی ویندا ۔ پچھلے پاہرے خان کوں ساہ چڑھ ویندا ہا ۔ کھنگ اَکویندی ہَس ۔ بادشاہ آدمی ہا سڳریٹ وی تاں نہ چھڑیندا ہا ۔ بہشتی دے ہتھ عموماً گولڈ لیف دی ڈبی ہوندی ہئی پر وچ سڳریٹ ’’ایکسپریس‘‘ دے ۔ ایہ نی جو ݙکھاوا کریندا ہا ۔ گولڈ لیف دی ڈبی ہوندی اے ذری پکی تے مضبوط ہِیں سانگوں ایکسپریس دی ڈبی گھن ݙبی اِچ ݙبی واڑ ݙیندا ہا ۔ پیسے وی ڈبی اِچ دٻ ݙیندا ہا ۔ تھیلا ساری عمراں خان دے ہتھ اِچ رہ ڳیا ۔ جیندے اِچ دیوان دے علاوہ سڳریٹ تے لیٹر وی ہوندا ہا۔چھیکڑ ݙنگوری وی سنگتی بݨ ڳئی ہَس ۔ ہتھ وی تھڑکدے ہانس ۔خان کوں ادبی خدمات دے صلے ٻہوں سارے اعزازات ملیے ۔ ایں گاٖلھ تے ݙاڈھا پُھنڈدا ہا تے خوش تھیندا ہا ۔ فنکار واسطے اعزاز فخر تے ماݨ دی گاٖلھ ہوندے ۔
سفیر لشاری وݙا صابری جوان ہا ۔ جوان امان پُتر انجم لشاری دی موت خان کوں مار مُکایا ۔ انجم دی موت دے بعد سفیر بھڄ تُرٹ ڳیاہا ۔ اکثر انجم دے شعر پڑھ سُݨویندا:
خدا کرے کوئی ٻال رووے جو گونگیاں سالھیں دا ݙر ونڄیجے
سفیر ٹُردا ایویں ہا جینویں بھڄدا ویندا ہووے ۔ جوانی نواب آف بہاول پور دی فوج اِچ گزاری ہَس تے ایہا بھڄ دُھرک چھیکڑ تئیں پکری ۔ شاعر ‘ ادیب عموماً تنگدست راہندن پر سفیر تے اللہ دا وݙا کرم ہا چار آنے ہر ویلے سفیر کول رہ ویندے ہَن ۔ خان دی ساری عمراں سفراں اِچ گزری۔ موت دا فرشتہ بسترے تے ڳولیندا رہ ڳیا ۔ ہک ݙیہاڑے سفیر دیرہ نواب صاحب دے سٹیشن اُتوں گاݙی تے چڑھیا کراچی دی تیاری ہَس ۔ گاݙی لیاقت پور سٹیشن تے آ کے رُکی اچاچیت عزرائیل اِی ہوں ڈبے اِچ آ وڑیا جیندے اِچ سفیر ٻیٹھا ہا ۔ ݙیکھ تے ٹکی تھی ڳیا ۔ ’’اللہ نہ بھلاوے ہے تاں سفیر لاشاری‘‘ ۔ عزرائیل نال آ ٻیٹھا ۔ سفیر ذری ہک اڳوں تے سُر ڳیا ۔ عزرائیل نلّی تے ہتھ چا رکھیا ‘ اوݙوں گاݙی ٹُر پئی ۔ گیٹ بند تھی ڳئے ۔ سفیر کوں کھڑک ڳئی ۔ بے وَسا تھی ایݙے اوݙے ݙٹھس مجبور تھی ہتھ کھڑے چا کیتونس ۔ عزرائیل اُکھیڑ مار سٹ گھدا ۔ ایں طرحاں سرائیکی شاعری دا ہک دور اَپݨے توڑ کوں پُڄیا۔
نہ ݙے فاتحہ نہ توں پُھل چڑھا
او ہِس قبر ݙہدا تاں ونڄ (سفیر لشاری)
نمونہ کلام
کچا کوٹھا ہِے میں بارِش دی دُعا کیویں کـراں
ہَر کہیں مُنہہ پھیر چھوڑئے، ایں میݙا چھوڑیا نی ساتھ
آپݨے کولھوں میں غُربت کُوں جُدا کیویں کـراں
سِـر کڄاں اُوندا،گِھناں اپݨی دوا،کیویں کـراں
جھوپـڑی میݙی تُوں اوݙِھـر تھی تے،وَن٘ڄ چمکئے کِتھائیں
چن٘در دی ایں بےرُخی دا میں گِلہ کیویں کـراں
وین٘دیں وین٘دیں چھوڑ ݙین٘دی ہِے،جیڑھی ہَتھ راہ وِچ
اے جہیں کھوٹی زن٘دگی دا آسـرا کیویں کـراں
میݙی حالت دا اندھارے رکھیا ہویا ہِے بَھـرم
آپݨے وِیران گھـر وِچ، سوجھلا کیویں کـراں
آڳئی کشتی بھن٘ور وِچ، تَݨ وی مارا ہِم مگـر چھوڑ ڳئے پَتوار جو خُود ناخُدا،کیویں کـراں
تُوں جو سُݨدئیں میݙے درداں دی کہاݨی،میݙا ݙُکھ
ـ ڳالھ ٹوراں تاں کِتھوں میں اِبتدا کیویں کـراں
میں سَـفـیـرا ایں غَـزل دی اِنتہا کیویں کـراں
ترامے دی ہے زمین
ترامے دی ہِے زمین، تے جوبن ہِے ہاڑ تے
چھاں کَیں کنوں منگیجے اِتھاں وات پاڑ تے
بجلی دی ہِک لَسَک نے پَڄالیا ہِے میݙا گھر
اَسمان کِھل پیا ہِے،میݙی سالھ ساڑ تے
زُلفاں جیندیاں گھٹا،تے نَظر جیندی میکدہ
اُوں شوخ نال کیویں جیویجے وِڳاڑ تے
اَسمان کوئی ڈھاندےٗ یا میں وانگ حال ہِس
آوٗ ݙِکھیجے شیخ دی دَستار پاڑ تے
اُتھ او بھریندے ݙُسکی تاں جُھم تھی ویندا ہِے جگ
اِتھ کوئی کَٰو نی ݙیندا میݙی دھاڑ دھاڑ تے
راوی دی چھل نے ٻوڑ ݙِتٗے گھر غـریب دا
بَچ ڳئے محل بُھتار دا او ہا اُچاڑ تے
ہَـر وار" اَرباں" نال سِنگـردے چَھـڑا لہور
لنگھ ویندے ہَـر بَجٹ میݙی روھی لَتاڑ تے
لاتَقنطُو دی آس نہ چھوڑو سَـفـیـر سئیں
اللّہٰ ضرور ݙیسی کَݙاہِیں مِینہہ ماڑ تے
ملی نغمہ
اساں بے فیض ساونڑ توں کوئی سوغات نئیں منگدے
جیندی واچھڑ پٹے ایرے اے جھئیں برسات نئیں منگدے
توں اِتنا کراساکوں اپنڑے قد توڑیں رَسائی ݙے
سرائیکی شعراء
سرائیکی زبان اچ اک لکھ کنوں ودھ شاعر ہن۔ کج شاعراں دے ناں ایہہ ہن۔
سفیر لشاری
ملی نغمہ
خداوندَ اساں بئے تائیں کولھوں درجات نئیں منگدے
اساݙےضبط ہاں کوں پھٹ کرکے نکل آئے ہن
سرائیکی شعراء
بارلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لیکھ ونکی:شاعر
سفیر لشاری
ملی نغمہ
اے دردیں دی دوا منگدن نویں صدمات نئیں منگدے
اساݙے خواب تعبیراں دی سِک ءِچ کے تلک رہسن
اساں ہائیں جھومری سنڑدے ہائیں خواجے پیر دیاں کافیاں
اساں لݙی تے بھنگڑے فُحش نغمات نئیں منگدے
سئیں سفیر لاشاری مرحوم
کافی
چھمبھڑ،بندھ تے ݙہریں پاݨی،ٹوبھے تار متاراں
بکھڑا،ݙودھک،مونیاں،چھپری،ڳنڈھیل،الیٹی
ہلڑا،بھرٹ،مرٹ،سٹ لاٹھی،کترݨ،لائین بہاراں
لاݨے،پھوڳ تے لاݨیاں،کھپوں،کنڈیاں مکاں لایاں
شاں شاں کرتے شوکن مورے،پینگھے جھوٹن لایاں
گندلاں وانگوں سیٹوں نکتن،کُھمبیاں غیر شماراں
وڳ ݙاچیاں دے ،دھݨ ڳائیں دے،بھیݙاں،ٻکریاں چھانگاں
لیلے ، گابے کھیوے سمدن،ہرن مریندن چھانگاں
بے فکرے تھی مستیاں دے وچ،ٹُُردن جوڑ قطاراں
ٹٻیاں تے چڑھ ٻہندن چھیڑو،ونجھلی دے سُر لیندن
سورٹ،جوگ،پہاڑی ڳاندن،جھوک ݙو مال ولیندن
اگلاں مار ملاکاں جوجھن،بونگن گھنڈ تنواراں
ݙیکھݨ لائق نظارا ہوندےمال اچ پوندی ݙوبھی
کیڑاں نال سݙیندن چھیڑو،اڑی آ ۔۔ ندی ،ٹوبھی
ناں دی کو تے نند شوکیندن ،کھیر دیاں وہندن دھاراں
پاݨی وانگوں ݙدھ ورتاون،بچدے جاڳا لاون
دھمی ویلے وقت سہیلے جاڳن سگھڑ سیاݨیاں
سُتھرے بھانڈے ݙہی پلہارن بہندن گھت مندھاݨیاں
حق ہو،حق ہو گھومے ݙیون پڑھ پڑھ استغفاراں
سائیاں ٻاجھوں مال ݙوہیلا ،کئی نی ہتھ پھریندا
کیندی ٻکری،کون سنبھالے ،ہر کوئی ہے درکیندا
اپݨی آپ سنبھال سفیرا ،لہہ رل ڳئی دیاں ساراں
ابنِ تغری بردی
ابن تغری بردی (پیدائش: 2 فروری 1411ء– وفات: 5 جون 1470ء) مؤرخ مصر و مؤرخ اسلام دی حیثیت نال دنیائے اسلام وچ شہرت رکھدے ہن۔ ابن تغری بردی دا عرصہ حیات نانویں صدی ہجری یعنی پندرہویں صدی عیسوی دا ہے جس وچ دنیائے اسلام وچ کئی سیاسی انقلابات آئے جبکہ مصر وچ خلافت عباسیہ قائم تاں ہئی مگر اُنہاں دی حیثیت صرف کٹھ پتلی خفاء دی ہئی تے اصل حکمرانی سلطنت مملوک (مصر) دے مملوک سلاطین دے ہتھاں وچ ہئی۔ ابن تغری بردی دی وفات دے چند ہی عشریاں دے بعد عباسی خلفاء دی خلافت سلطنت عثمانیہ دے حکمراناں دے سپرد تھی گئی۔ ابن تغری بردی دی وجہ شہرت اُنہاں دی ݙو وݙیاں اہم لکھتاں المنہل الصافی تے النجوم الزاھرہ ہن۔
تعارف
ابن تغری بِردی دا مکمل ناں ابو المحاسن جمال الدین بن یوسف بن الامیر سیف الدین تغری بِردِی الاتابکی ہے۔
حیاتی وہاݨی
ابن تغری بِردی دے والد یوسف ہک مملوک ہن جنہاں کوں ایشیائے کوچک یعنی بلاد الروم توں گھنایا گیا ہئی۔ سلطان مصر الظاہر برقوق نے اِنہاں کوں خریدا تے ترقی ݙتی۔ یوسف سلطان الناصر فرج دے ماتحت 810ھ مطابق 1407ء وچ مصری فوجاں دے سپہ سالارِ اعظم یعنی امیر کبیر یا اَتَابک مقرر تھئے۔ 813ھ وچ دمشق وچ اوہ نائب السلطنت مقرر تھئے تے ہیں سال ابن تغری بِردی دی ولادت تھئی۔ 815ھ مطابق 1412ء دے اوائل وچ ابن تغری بِردی دے والد دمشق وچ فوت تھئے جݙݨ ابن تغری بِردی محض 3 سال دے ہن۔ ابن تغری کوں اُنہاں دی بھیݨ نے پالا، جیہڑی پہلے قاضی کبیر محمد بن العدیم الحنفی دی زوجہ ہن تے بعد وچ قاضی کبیر عبد الرحمن البلقینی الشافعی (متوفی 824ھ /1421ء ) دے نکاح وچ آئی۔
منڈی
مَنڈی
اے ساݙے وسوں دی ٻہوں مشہور کھیݙ ھ. ایندے وچ کھݙکاراں دی ڳݨتری دی کئی حد کائنی ہوندی. ایں کھیݙ وچ جتلی کھݙکار ہوندن اتلی ݙنے ہوندن. ہک ڳوڑھی یعنی ڈیں، بال گیند ہوندی ھ. اے ڳوڑھی کجھ کولی ہوندی اے جیویں والی بال دی ڳوڑھی ہوندی اے. ایں کھیݙ دا منڈھ ٻدھیجݨ توں پہلے ہک وݙا سارا دائرہ ماریا ویندے. ول پکھے پاتے ویندن. جتی کھݙکار ہوندن اتنی پکھے پمدن. جیہڑا چھیکڑی ہووے واری اوندے اتے ہوندی اے. اڄ تہاکوں اتھاں پکھے پانوݨ دا ڈھنگ وی ݙسا ݙیواں جو ہک کھݙکار ہک پاسے ونج بھوئیں تے نمبر ایں طرحاں لکھدے جو مکس. تھی ونجن. مثال دے طور تے چھی کھݙکار ھن پہلی لکیر کوں ترائے نمبر، ݙوجھی کوں پنج، تریجھی کوں چھی، چوتھی کوں ہک پنجویں. کوں ݙو نمبر تے چھیویں لکیر کوں چار نمبر ݙے تے او نمبر لُکا ݙیندے صرف لکیراں سامݨے ہوندین،. ول باقی پنج کھݙکار آ تے اپڑہں اپڑیں لکیر چݨ گھندن انہاں وچوں جیہڑا چھیویں نمبر تے ہوندے او واری ݙیندے مطلب تریجھی لکیر آلا واری ݙیندے. پکھے پانوݨ توں باد واری ݙیونوݨ آلا لیکے دے ہک پاسوں باہر کھڑ تے ڳوڑھی اُتے اسمان دو بھُکیندے او ڳوڑھی اوں دائرے وچ آ ڈھاوے. ول انہاں کھݙکاراں وچوں ہک کھݙکار اوں ڳوڑھی کوں زور دا ٹُلا ݙنا مریندے تاں جو ڳوڑھی پرے ونجے ول واری ݙیوݨ آلا بھڄ تے اوں ڳوڑھی کوں پلو یعنی جھولی وچ جھپݨ دی دی کوشد کریندے، ریڑھدی ڳوڑھی کوں وی جیکر پلو وچ پا گھنے تاں ٹلا مارݨ آلے تے واری آویندی ھ.. اتے واری ݙیوݨ آلا ٹُلا مارݨ آلے دا ݙناں چا تے کھیݙدے. ایں کھیݙ وچ کھݙکار لکیر یعنی دائرے توں ٻاہر ونج تے ڳوڑھی کوں ٹلا مریسی تاں ہک لت تے منڈا تھی تے ویسی. اتے اے کھیݙ ایویں چلدی ھ پئی. ایندے وچ کئی شک نی جو اے کھیݙ صحت بخش کھیݙ ہئی،. ایں کھیݙ وچ ݙاڈھی بھڄ دھرُک ہوندی ہئی.
سقوط خلافت عباسیہ بغداد
خلافت عباسیہ دا تریجھا دور 422ھ توں 656ھ یعنی قادر باللہ توں مستعصم (آخری حکمران) تک ہے جیہڑا سلجوقیاں دے غلبے دق دور ہے۔ خلیفہ دء تمام حیثیت ختم تھی گئی۔ اے عہد بغداد دی مرکزیت تے سیاسی وحدت دے مکمل خاتمے دا وی دور ہے۔
تمام اختیارات سلجوقیاں دے ہتھاں وچ ہن تے آخر کار 656ھ وچ خلیفہ دے وزیر ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان نال سازباز دے نتیجے وچ تاتاریاں دے حملے نال عباسیاں دے آخری تاجدار مستعصم باللہ دا اقتدار ختم تھی ڳیا تے عباسی خاندان دا چراغ وی گل کر ݙتا ڳیا۔
ابن علقمی دی غداری
656ھ/1258ء وچ ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان دے حملے دے نتیجے وچ بغداد تباہ تھی ڳیا۔ تاتاریاں دی تباہی دے بعد خلفائے عباسیہ دے اولاایں قید تھی گئیںاں۔ عباسی خلیفہ الظاہر باللہ العباسی دا ہک پتر مستنصر باللہ ہئی جِس 659ھ/1261ء وچ مصر ہجرت کیتی جتھاں اُس دا استقبال مملوک سلطان الظاہر رکن الدین بیبرس بندقداری نے کیتا تے مستنصر باللہ دی بیعت کرکے اونکوں دوبارہ خلیفہ مقرر کر ݙتا۔ ایں طرح دوبارہ خلافت عباسیہ دا احیاء تھیا مگر مملوک سلاطین نے عباسی خلفاء کوں صرف خلیفہ دے عہدہ تے فائز کیتا تے اختیارات توں محروم رکھا۔ حتیٰ کہ تمام اختیارات سلاطین مصر دے کول ہی ہن تے خلفاء محض ناں کے تے مملوکاں دے وظیفہ خوار ہن۔ عباسی خلفائے قاہرہ دی تعداد ستارہاں ہے جنہاں وچ خلیفہ المتوکل علی اللہ ݙو واری خلیفہ مقرر کیتے گئے۔
بی بی سی
thumb بی بی سی (BBC) دنیا دا سب توں وݙا نشریاتی ادارہ ہے، ایہ برطانیہ وچ ہے.
طائف
طائف ہک بہت ہی محفوظ شہر ہئی جس دے چاراں طرف شہر پناہ دی دیوار بݨی ہوئی ہئی اور اتھاں ہک بہت ہی مضبوط قلعہ وی ہئی۔ اتھوں دا رئیس اعظم عروہ بن مسعود ثقفی ہئی جیہڑا ابوسفیان دا داماد ہئی۔ اتھاں بنو ثقیف دا جیہڑا خاندان آباد ہئی او عزت و شرافت وچ قریش دا ہم پلہ شمار کیتا ویندا ہئی۔ کفار دے تمام فوجاں سال بھر دا راشن گھن کے طائف دے قلعے وچ پناہ گزیں تھی ڳئے ہن۔
اسلامیہ یونیورسٹی، بہاولپور
اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور،پنجاب، سرائیکی وسیب دے شہر بہاولپور وچ واقع ہے۔ 1928ء میں بہاولپور وچ مصر دی قدیم یونیورسٹی الازہر یونیورسٹی، قاہرہ، مصر دی طرز تے جامعہ عباسیہ بݨائی ڳئی۔ 1975ء وچ ایں جامعہ عباسیہ کوں یونیورسٹی قرار ݙے کے ایندا ناں، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور رکھ ݙتا ڳیا۔ عام طور تے اینکوں آئی یو بی دے مخفف نال پکارا ویندے۔ شروع وچ ایندے ݙو کیمپس، جیہڑے شہر وچ ہن، عباسیہ اور خواجہ فرید کیمپس بݨا کے ݙاہ شعبیاں  وچ کم شروع کیتا ڳیا۔ ہݨ ایں یونیورسٹی کوں جدید تقاضیاں دے مطابق بݨا کے  1250 ایکڑ زمین تے حاصل پور روڈ تے بغداد کیمپس قائم کیتا ڳیا اے جینکوں مین کیمپس وی آکھا ویندے۔ صحرا کے ٹٻیاں کوں سرسبز قطعیاں وچ بدل ݙتا ڳیا ہے۔ اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور نے جدید ترین تدریسی طریقہ کار تے قومی و بین الاقوامی پیشہ وارانہ ضروریات نال ہم آہنگ پروگراماں تے مشتمل فاصلاتی ذریعہ تعلیم دے نفاذ دا آغاز کر ݙتا ہے۔ بین الاقوامی تعاون و اشتراک نال شروع تھیوݨ والا فاصلاتی ذریعہ تعلیم ملک وچ موجود ایں طرز دے دیگر پروگراماں نال یکسر مختلف تے زیادہ کار آمد ہو سی۔ کیونکہ جدید ترین انفارمیشن ٹیکنالوجی تے نصاب دی بدولت اے پروگرام بین الاقوامی معیار دی فاصلاتی تعلیم فراہم کریسی۔ یونیورسٹی تمام شعبہ جات وچ ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح تے فاصلاتی تعلیمی پروگرام متعارف کرا چکی ہے [1]
یونیورسٹی دے شعبہ جات
یونیورسٹی وچ اعلٰی تعلیم واسطے دنیا وچ رائج علوم توں متعلقہ کئی شعبہ جات قائم کیتے ڳئے ہن جنہاں دی تفصیل درج ذیل ہے: -
علم طبعیات یا فزکس کے میدان میں اعلٰی تعلیم اور تحقیق کے لیے یونیورسٹی میں یہ شعبہ عرصہ دراز سے قائم ہے۔ جس میں خاطر خواہ کام ہو رہا ہے اور ہر سال بہت سارے طلبہ و طالبات سائنس کے اس شعبے سے فارغ التحصیل ہوتے ہیں۔
یونیورسٹی میں کالج آف انجینئری کے ذریعے مندرجہ ذیل انجینئری کے شعبہ جات میں بی ایس سی کروائی جاتی ہے جس سے پہلے انٹری ٹیسٹ لیا جاتا ہے اور میرٹ کے مطابق داخلے کیے جاتے ہیں۔ داخلہ کی اہلیت ایف ایس سی ہوتی ہے: -
اسلامیہ یونیورسٹی میں دور جدید کے تقاضوں کے مطابق شعبہ انفارمیشن ٹیکنالوجی میں اعلٰی تعلیم اور تحقیق کا کام بطریق احسن ہو رہا ہے اور مندرجہ ذیل کورسز کروائے جا رہے ہیں: -
ڳاوݨ
قسماں
ڳاوݨ دیاں کئی قسماں ہون٘دیاں ہن۔ جہڑیاں شاعری، آواز تے خطاں دی بنیاد تے درجہ بندی کیتی وین٘دی ہے۔ لطیف ڳاوݨ، کلاسیکی ڳاوݨ، پاپ ڳاوݨ، یا ول لوک ڳاوݨ ایں دیاں چند مثالاں ہن۔
ڳاوݨ وجاوݨ دا اہتمام محفل یا مجلس دی صورت وچ وی کیتا ویندا ہے۔ ڳاوݨ وڄاوݨ دی خاص مجلس کوں سماع دی مجلس آکھیا وین٘دا ہے۔ جیندے وچ صوفیانہ شعر یا کافیاں ڳائیاں ویندن۔
حوالے
ونکی:ڳاوݨ
لوک ادب دی تاریخ وِچ شاعر تے ادیب
تاریخ دے تناظر وچ ہر واقعے دا معروضی اثر، انسانی شعور اتے سماج دے اُتے اپݨے نقش نشابر کریندے ایں صورت وچ تخلیقی کار دی تخلیقی صلاحیت فن پارے (نظم و نثر) دی شکل وچ تاریخی حقیقت بنٹر دی ہے۔ اتھاؤں تاریخ دے اسرݨ لسنرݨ دا عمل شروع تھیندے۔
لوک ادب دی تاریخ محض شاعراں ادیباں دی سوانح عمری دا مجموعہ نی ہوندی، اتے نہ ای فن پاریاں، تخلیقات دا بستہ ہوندے ہے بلکہ تاریخ ادب تاں بیک وقت ادب، اسلوب، تخلیق کار تے معاشرے ناں دلواں ملواں ہوندی ہے جیندے توں تاریخ، تہذیب دے ݙونگھے شعور تے سماج دے تعلق دی وضاحت تھیندی ہے۔"'ادبی تاریخ جتنی زیادہ تہذیبی، ثقافتی، سماجی اتے فکری تاریخ دے نزدیک ہوسی، او اتنا زیادہ وقیع، ڈھیر بصیرت افروز اتے ڈھیر مفاہیم و مطالب رکھدی ہوسی۔'"لوک ادب وچ پیدا تھیوݨ والیاں تبدیلیاں، سماجی اتے تہذیبی سطح تے تبدیلی دا نتیجہ ہوندین۔ ایں تبدیلی بارے سوالات دے جواب مورخ کوں ݙیوݨے چاہیدن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی
عابد عمیق
تل وطنی
جیویں ساون مانہہ دے بدل
جیویں کونجاں
بھانویں ایہہ جِتھوں وی آون
تل وطنی ہن
جیویں وَن سوَنے پُھل ہن
وت گِن گھنو
اچھا سوچو، نویں لاء توں
جیویں سِجھ ہے
جیویں چندر ہے
جیویں اگٖوں آون والے نویں ڈٖینہہ ہن
جیویں بٖال ہن
بھاویں ایہہ جتھوں دے ہوون
بھانویں ول ہک پھیری سوچو
ہرشے سوہنی تَل وطنی ہے
حوالے
ونکی:عابد عمیق ونکی:[[سرائیکی شاعر]]
عثمان اول
عثمان اول کا مقبرہ عثمان خان غازی (عثمان بن ارطغرل بن گندوز الپ یا سلیمان شاہ، عثمان اول یا عثمان خان غازی) (عثمان غازى(ڃم: 1258ء — وفات: 21 اگست 1326ء ) سلطنت عثمانیہ
قومی رویے
ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ ﻧﯿﻠﯽ ﺭﺗﯽ ﺑﺘﯽ ﺁﻟﮯ ﭼﺎﺭﺟﺮ ﺳﺎﺭﯼ ﺭﺍﺕ ﺑﻮﮈ ﺗﯿﮟ ﻻﺀ ﮐﮯ ﺯﯾﺮﻭ ﺑﻠﺐ ﺩﺍ، ﺗﯿﮟ ﭼﺎﺭﺟﺮ ﺩﺍ ﮐﻢ ﮔﮭﻨﺪﯼ ﮬﮯ، ، ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﮐﮩﯿﮟ ﻻﺵ ﮐﻮﮞ ﮨﺴﭙﺘﺎﻝ ﻧﮧ ﭘُﺠﯿﺴﻦ ﻣﮕﺮ ﮐﮩﯿﮟ ﺗﺮﯾﻤﺖ ﺩﺍ ﺑﻮﭼﮭݨ ﻟﮍﮐﺪﺍ ﻭﺩﺍ ﮬﻮﻭﮮ ﺍﻭﻧﺪﮮ ﭘﭽﮭﻮﮞ ﻣﻮﭨﺮﺳﺎﺋﯿﮑﻞ ﺑﮭﺠﺎ ﮐﮯ ﺍﮮ ﺿﺮﻭﺭ ﻭﻧﺞ ﺁﮐﮭﺴﻦ ﺍﺩﺍ ﮐﭙﮍﺍ ﺟﻮﮌ ﮔﮭﻨﻮ،
ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﮈﯾﻨﮫ ﮐﻮﮞ ﻣﻮﭨﺮ ﺳﺎﺋﯿﮑﻞ ﺩﯼ ﮬﯿﮉ ﻻﺋﭧ ﺑﻠﺪﯼ ﮈﯾﮑﮫ ﮐﮯ ﺑُﺠﯿﮟ ﺩﺍ ﺍﺷﺎﺭﮦ ﮐﺮﮐﮯ ﻻﺋﭧ ﺑﻨﺪ ﮐﺮݨ ﺩﺍ ﺍﺷﺎﺭﮦ ﮐﺮﯾﻨﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ، ﺑﺴﮑﭧ ﭼﺎﮦ ﺀﭺ ﺑُﻮﮌ ﮐﮯ ﺍﺩﮬﺎ ﺑﺴﮑﭧ ﭘﯿﺎﻟﮯ ﺀﭺ ﮈﮬﻮﺍ ﮐﮯ ﺍﯾﮉﮮ ﺍﯾﮉﻭﮞ ﮈﯾﮑﮫ ﮐﮯ ﭼﺎﮦ ﺀﭺ ﮔﮭﻮﻝ ﮐﮯ ﭘﮯ ﭼﮭﻮﮌﯾﻨﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ،
ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﺩﮮ ﻧﮏ ﺗﯿﮟ ﻣﮑﮭﯽ ﺑﯿﮧ ﻭﻧﺠﮯ ﺍُﻭ ﺑﺠﺎﺋﮯ ﮨﺘﮫ ﻧﺎﻝ ﺍُﮈﺍﻭݨ ﺩﮮ، ﻣﻮﻧﮫ ﺩﯾﺎﮞ ﻋﺠﯿﺐ ﻋﺠﯿﺐ ﺷﮑﻼﮞ ﺑݨﺍ ﮐﮯ ﻣﮑﮭﯽ ﺍُﮈﯾﻨﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ، ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﺩﯾﺎﮞ ﺗﺮﯾﻤﺘﯿﮟ ﮐﮩﯿﮟ ﺟﻮﺍﻥ ﺩﯼ ﻣﯿﺖ ﺗﯿﮟ ﻭﻧﺠݨ ﻭﺍﺳﻄﮯ ﺩﺭﻭﺍﺯﮮ ﺗﮏ ﻭﯾﻨﺪﯾﮟ ﮬﻮﺋﯿﮟ ﮐﮭﻠﺪﯾﺎﮞ ﮬﺴﺪﯾﺎﮞ ﮬﻮﻭﻥ ﻣﮕﺮ ﻣﯿﺖ ﺩﯼ ﻭﺍﺭﺙ ﻧﺎﻝ ﮔﻞ ﻟﮕﺪﯾﮟ ﮬﻮﺋﯿﮟ ﭘﺎﮞ ﭘﺎﮞ ﺷﺮﻭﻉ ﮐﺮ ﮈﯾﻮﻥ ﺗﯿﮟ ﮔﻞ ﮐﻨﯿﮟ ﮬﭧ ﮐﮯ ﺍﮔﺮ ﻣﺮﺩ ﺩﯼ ﻻﺵ ﮬﮯ ﺗﺮﯾﻤﺖ ﺩﺍ ﮔﮭﻮﭦ ﮔﻮﻟﯿﻨﺪﯾﺎﮞ ﺑﯿﭩﮭﺎ ﮬﻮﻥ، ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﮐﻮﮞ ﺳﺘﺮ ﺳﺎﻝ ﮐﻨﯿﮟ ﭼﻨﺪ ﻟﻮﮎ ﺑُﮭﻮﻟﻮﮞ ﺑݨا ﮐﮯ ﻭﻭﭦ ﮔﮭﻨﺪﮮ ﮬﻮﻭﻥ ﻟﯿﮑﻦ ﻭﺕ ﻭﯼ ﺳﯿﺎݨﮮ ﺳﮉﻭﯾﻨﺪﮮ ﮬﻮﻭﻥ، ﮈﺍﮌﮬﯽ ﻣﻮﻥ، ﺑﮯ ﻧﻤﺎﺯﯼ، ﮐﺘﮯ ﭘﺎﻟݨ ﺁﻟﮯ ﮐﻮﮞ ﭘﯿﺮ ﻭﻣﺮﺷﺪ ﺳﻤﺠﮫ ﮐﮯ ﮨﺘﮫ ﭘﯿﺮ ﭼُﻤﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ ﺭَﻧﺎﮞ ﺟﻮﺍﻥ ﮐﭩﮭﮯ ﺩﮬﻤﺎﻻﮞ ﭘﺎﺀ ﮐﮯ ﭘﯿﺮ ﻣﻨﯿﺪﮮ ﮬﻮﻭﻥ، ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﮬﯿﺠﮍﯾﮟ ﺗﯿﮟ ﮐﻨﺠﺮﯾﮟ ﺗﯿﮟ ﻟﮑﮭﺎﮞ ﺭﻭﭘﮯ ﺿﺎﺋﻊ ﮐﺮ ﮈﯾﻨﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ ﻣﮕﺮ ﮬﻤﺴﺎﺋﮯ ﺩﮮ ﺑُﮭﮑﮯ ﺑﭽﮯ ﺗﯿﮟ ﻧﻈﺮ ﻧﮧ ﻣﺮﯾﻨﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ، ﻏﯿﺮﺕ ﺩﮮ ﻧﺎﮞ ﺗﯿﮟ ﺻﺮﻑ ﺩﮬﯽ ﺑﮭﯿݨ ﮐﻮﮞ ﺯﺑﺢ ﮐﺮﮐﮯ ﭘُﺘﺮ ﺗﯿﮟ ﺑﮭﺮﺍ ﮐﻮﮞ ﺑﭽﺎﻭݨ ﮐﯿﺘﮯ ﭘﮕﺎﮞ ﭘﯿﺮﯾﮟ ﺳﭩﯿﻨﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ، ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﺩﮮ ﻧﻮﺟﻮﺍﻥ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ ﮬﮏ ﮈﻭﺟﮭﮯ ﮐﻨﯿﮟ ﮐﮩﯿﮟ ﭼﮭﻮﮐﺮﯼ ﺩﺍ ﻧﻤﺒﺮ ﻣﻨﮕﺪﮮ ﮬﻮﻭﻥ ﺍﯾﮟ ﺳﻮﭺ ﺗﯿﮟ ﮐﮧ ﮐﮩﯿﮟ ﺩﯼ ﻋﺰﺕ ﻧﺎﻝ ﭨﺎﺋﻢ ﭘﺎﺱ ﮐﺮﯾﺴﻮﮞ،
ﺟﯿﺮﮬﯽ ﻗﻮﻡ ﮐﻮﮞ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ ﺍﮮ ﭘﺘﮧ ﻧﮧ ﻟﮕﺎ ﮬﻮﻭﮮ ﺳﺎﮈﺍ ﺭﮬﺒﺮ ﮐﻮﻥ ﺗﯿﮟ ﺭﮬﺰﻥ ﮐﻮﻥ ﮬﮯ، ﻓﯿﺲ ﺑﮏ ﺗﯿﮟ ﮬﺰﺍﺭﺍﮞ ﺩﻭﺳﺖ ﮬﻮﻭﻥ ﺳﮑﮯ ﺑﮭﺮﺍ ﻧﺎﻝ ﺍﻻ ﺑﻮﻝ ﻧﮧ ﮬﻮﻭﮮ، ﮬﺮ ﻏﻨﮉﮮ ﺑﺪﻣﻌﺎﺵ ﭼﻮﺭ ﮈﺍﮐﻮ ﻟﭩﯿﺮﮮ ﺭﮬﺰﻥ، ﺩﺭﻧﺪﮮ ﮐﻮﮞ ﻭﻭﭦ ﮈﮮ ﮐﮯ ﺩﻋﺎ ﻣﻨﮕﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ ﻣﻮﻻ ﮐﺮﯾﻢ ﻋﻤﺮ ﭘﺎﮎ ﺟﮭﺌﯿﺎﮞ ﺣﮑﻤﺮﺍﻥ ﻋﻄﺎ ﮐﺮݨ ﺩﯾﺎﮞ ﺩﻋﺎﺋﯿﮟ ﻣﻨﮕﺪﯼ ﮬﻮﻭﮮ ﺍﯾﻨﺠﮭﯽ ﻗﻮﻡ ﮐﻮﮞ ﺳﻤﺠﮭﺎﻭݨ ،ﺑﻘﻮﻝ ﻣﯿﮉﮮ ﭼﮫ ﺳﺎﻝ ﺩﮮ ﭘﺘﺮ ﺩﮮ ﺍُﭨﮫ ﮐﻮﮞ ﭘﺌﯿﻤﭙﺮ ﭘﺎﻭﺍﻭݨ ﺁﻟﯽ ﮔﺎﻝ ﮨﮯ. ﺟﻤﯿﻞ ﺣﯿﺪﺭﯼ
پیپلز پارٹی دا مقصد
پیپلز پارٹی آلے اے ساری کہانی " سندھ ءچ 70 فیصد سرائیکی آبادی" دی کہانی ختم کرنْ سانگے ٹوری کھڑن ۔۔۔۔۔ جیویں اساں سرائیکی پنجاب ءچ مجبوراََپنجابی ہیں ، دیرہ اسماعیل خان ءچ سرائیکی مجبوراََ پٹھانْ تے بلوچستان دے سبی ڈھاڈھر، کچھ تے نصیرآباد دے سرائیکی مجبوراََ بلوچ ہن۔ ۔۔۔۔۔۔ سندھ ءچ پیپلز پارٹی نے دانستہ طور تے سندھ دے اکثریت سرائیکیاں کوں سندھی بالادستی ءچ رکھنْ کیتے سیاسی تے قانونی چال چلی ء تاکہ اتھوں دے سرائیکیاں نال اوہو کیتا ونجے جیویں پنجاب ءچ پنجابی سرائیکیاں نال کریندے پئیں۔۔۔۔ فرق اے ء جو سندھی قومی، قومیتی شعور، قومیتی تحریکاں کنیں واقف ہے سیانْاں ء جو اج جہیڑا مطالبہ سرائیکی پنجابیاں توں کریندے کھڑن او کل سندھ نال کریسن۔۔۔۔۔۔۔ اے ساری کہانی ءے تہوں اے بل پیپلز پارٹی دے اندرون سندھ دے سینیٹرز نے پیش کیتا جیکوں پنجابیاں (اعتزاز احسن) موقع غیمت سمجھا جو پیپلز پارٹی دے ہک قومی نشان "تیر" نال ڈوشکار کیتے نے۔ اے پیپلز پارٹی دے سندھی تے پنجابی لیڈرشب دی مشترکہ سرائیکی دشمن سوچ ہائی جیہڑی رل تے نبھائی نے ۔۔۔۔۔۔ اے فرسودہ دقیانوسی سوچ نہ بےنظیر بھٹو دی ہائی نہ ذولفقار علی بھٹو دی ۔۔۔۔۔ وت اے کون ہن سرائیکی دشمن تساں خود کُھرا چاؤ۔
شہزاد عرفان
ڳاں
ڳاں ہک ممالیہ جانور دا ناں ہے ایندا مذکر ݙاند ہوندا ہے۔ ڳاں دی ٻہوں ساریں قسماں ہوندیاں ہن۔ اِیندے مختلف رنگ ہوندے ہن۔ ایہ ہک پالتو جانور ہے اتے سبزہ گھا کھاندی ہے ۔ڳاں زیادہ تر ہرے بھرے سبزہ زاراں وچ ہوندی  ہے اِیندا کھیر باقی تمام ݙیوݨ آلے جانوراں توں  خوش ذائقہ اتے غذائیت نال بھرپور تصور کیتا ویندا ہے۔ ڳاں  کوں مختلف مذہباں وچ پاکیزہ اتے متبرک منیندے ہن۔ ہندو مت دے مطابق ڳاں ماء دا درجہ رکھدی ہے۔
ڳاں دیاں قسماں
ساہیوال، چولستانی اتے فریژن نسل دی ڳاں مشہور نسلاں ہن۔thumb|ڳاں
منگول سلطنت
منگول سلطنت' تیرھویں تے چوݙہویں صدیاں وچ ایشیا وچ قائم کیتی ڳئی- ایہ سلطنت مشرقی یورپ تک پھیلی ہوئی ہئی- 1206 ء وچ چنگیز خان نے اپݨے آپ کوں مغل قوم دے حاکم ہووݨ دا کیتا- جݙݨ اوہ 1227ء وچ مرا تاں وسطی ایشیا ، شمالی چین تے مشرقی فارس دا کجھ حصه فتح کر چکا ہئی - چنگیز خان دے بعد اوندے جانشیناں نے فتوحات دا سلسلہ جاری رکھا- اتھاں تک کہ منگول سلطنت مشرقی یورپ توں مغربی ایشیا تک پھیل ڳئی جیندے وچ مشرق وسطٰی تے وسطی ایشیا وی شامل ہن- thumb|منگول [[سلطنت دی ٹائم لائن]]
منگول سلطنت دے خاقان
الفاظ "خاقان " تے "خان" وچ موجودہ دور وچ واضح طور تے فرق کیتا ویندےے، تاہم تاریخی اعتبار نال اے ݙوہیں ہک ہی ہن- خاقان دا مطلب "خاناں دا خان" یعنی شہنشاہ ہے-
ابنِ جبیر
ابن جبیر (پیدائش: یکم ستمبر 1145ء– وفات: 29 نومبر 1217ء) اندلس نال تعلق رکھݨ والے قرون وسطی دے جغرافیہ نگار تے سیاح ہن۔ ابن جبیر دا ناں محمد بن احمد تے کنیت ابوالحسین ہے۔ نسب ایویں ہے: محمد بن احمد بن سعید بن جبیر بن محمد بن عبد السلام بن جبیر الکتانی الاندلسی الشاطبی البلنسی. ابن جبیر دی ولادت شب ہفتہ 10 ربیع الاول 540ھ/یکم ستمبر 1145ء کوں بلنسیہ، اندلس وچ تھئی۔ انہاں دا گھراݨہ عرب ہئی تے بنو کنانہ قبیلہ ہئی. انہاں دے والد سرکاری خدمت گار ہن. ابن جبیر نے تعلیم شاطبہ دے قصبے توں حاصل کیتی جتھاں انہاں دے والد ملازمت کریندے ہن. اوہ بعد وچ غرناطہ دے گورنر الموحدون دے مشیر وی ریہے.
ابنِ جبیر دی سیاحت
محمدابن جبیر دُنیا دے اُنہاں چند سیاحاں دی صفِ اوّل وچ نظر آندے ہن جنہاں نے اپݨی سیاحت وچ ہک دُنیا کوں شامل کر گھدا ۔ ایہ سفرنامہ کم و بیش اٹھ سو سال پہلے دا ہے۔ ابن جبیر دا تعلق غرناطہ (اندلس) نال ہئی۔ ایہ دراصل انہاں دا سفرنامہ حج ہے جیہڑا انہاں نے ذی الحج 578ھ وچ شروع کیتا تے صقلیہ، شام، مصر، فلسطین، عراق، لبنان تے حجاز مقدس دے مکمل احوال و آثار تے مشاہدات کوں سمیٹدے ہوئے محرم 581ھ غرناطہ واپس پہنچݨ تے مکمل کیتا۔ اس سفرنامے دی اہمیت ایہ وی ہے کہ ایہ ݙوجھی صلیبی جنگاں دے زمانے دی مستند تاریخی دستاویز ہے۔
ابن جبیر جتھاں جتھاں وی ڳئے، انہاں نے اتھوں دے سیاسی، سماجی تے اقتصادی حالات دے نال نال لوگاں دے مذہبی عقائد و نظریات تے رُسوم و رواج تک تفصیل نال بیان کر ݙتے ہن۔ مزید برآں جس انداز و اسلوب وچ ایہ سفرنامہ لکھا گیا ہے، اس توں پہلے اس دی کوئی نظیر نی ملدی۔ اتھاں تک کہ ابن بطوطہ جیہے سیّاحِ عالم نے اپݨے شہرہ آفاق سفرنامے وچ متعدد جگہاں تے ’’سفرنامہ ابن جبیر‘‘ کوں بطور حوالہ پیش کیتا ہے۔ ایہ سفرنامہ چونکہ فصیح عربی زبان وچ ہئی۔ اس دے متعدد قلمی نسخے دُنیا دے مختلف کتب خانیاں وچ موجود ہن تے تقریباً تمام ترقی یافتہ زباناں وچ اس دے تراجم تھی چکے ہن.
انہاں نے غرناطہ دے حاکم دے آکھݨ تے حج دی خدمت کیتے بحری رستے توں سفر اختیار کیتا تے جبل طارق توں تھیندے ہوئے اسکندریہ پہنچے. انہاں نے اس بحری سفر دے دوران جنوبی افریقہ وچ اس مسلمان گھراݨے کوں وی ݙٹھا جس دی عورتاں تے ٻالاں کوں بطور غلام فروخت کر ݙتا گیا. انہاں نے سسلی دے ساحل تے اپݨے بحری جہاز دے شدید سمندری طوفان وچ گِھر ونجݨ دا وی تزکرہ کیتا. اوہ مصر دے سلطان صلاح الدین بن یوسف دا تذکرہ وی کریندے ہن. قاہرہ وچ مدرسیاں دی کثرت توں اوہ کافی متاثر نظر آندے ہن. ابن جبیر نے مکہ، مدینہ، دمشق تے باقی شام دی وی سیاحت کیتی.
وفات
ابن جبیر نے دوبارہ 1217ء وچ مشرق دی طرف سفر اختیار کیتا مگر ہݨ دے فرشتۂ اَزل نے انہاں کوں موقع نہ ݙتا تے اوہ اسکندریہ وچ فوت تھی ڳئے.
بی بی اجالا لنگاہ دے ناں
ادنیٰ سرائیکی کارکن شہزاد عرفان
منیر احمد بورانہ بہاولپور چولستان
اساں سرائیکی لوکںں دا حق تخت لاہور کادی پ ہن ویلا اے جو اساں جاگ ونجوں تے اپنا حق تخت لاہور توں کس گینوں نہ تاں ساڈیاں نسلایاں وی غلام رہے وسن یاد رکھوں جو او قوم کاڈہن وی ترقی نہیں کرندی جیڑی قوم آپنا حق بھول وندی اے
سقوط ملتان
ملـتان ماءبجنـت اعلیٰ برابر است
آہستہ پابنہ کہ ملک سجدہ می کنند،
لکھت: کرن لاشاری
صدر سرائیکی عوامی تریمت تحریک،
سرائیکی خطہ المعروف ملتان، دے پاݨی دی تاثیر ھے یا ولا مٹی دا خمیر کہ جو وی نمک حلال چار ݙیھاڑے ایں دھرتی دی پیدوار رزق کھاوے او ولا ایں دھرتی دا ہی تھی تے رہ ویندے،،، ایویں ہی ھک عظیم کردار مظفر خان سدوزئی دا ھے جیں ملتان دی دھرتی سانگے اپݨے دھیریں پتریں بمعہ اہل عیال سمیت جانیں دے نظرانے ݙتے
اڄ ݙو (2)جون ھے،،
اڄ تو ٹھیک ݙو سو ݙو (202)سال پہلے خطہ ملتان تے ھک قیامت گزری، تے ملتان،،،
گـرد گـرما گـدا وگـورســتان:
دی زندہ مثال بݨ گیا،،
رنجیت سنگھ نے پہلا حملا 1806 وچ کیتا تے ہر سال مسلسل یارھاں (11) حملے کریندا رہیا، آخر وچ ملتان دی اندرونی محلاتی سازش نال
ایں اندرونی تے بیرونی ݙو طرفہ. حملے دا مقابلہ والیٍ ملتان مظفر خان نے جوانمردی نال آخری دم تک کیتا تے شہید تھے گے، اور ملتان مکمل سکھا شاہی دے رحم کرم وچ آ گیا،
سکھ فوج نے ملتانیاں (سرائیکیاں)تے ظلم دے پہاڑ توڑے، اݨ گݨت بے گناہ ٻالیں، تریمتیں، جوانیں تے بزرگیں کو خون نال دھوا ݙتا، مسجدیں کو جانوریں دے بھاݨے بݨا ݙتے، ساوے باغ تے فصلاں ساڑ ݙتیاں، تے کئی ݙیھاڑے وحشت دا اے کھیݙ جاری رہیا،،
جیندا تسلسل ݙو سو سال گزرݨ دے باوجود اڄ وی کہیں نہ کہیں شکل وچ بھرپور طریقے جاری ھے،،،
ھووے اساکوں کہیندے قومی ہیرو تے اعتراض کینھی، پر او تساݙا ہیرو سرائیکی عوام سانگے بھیانک ظالم ولن وی ھے،
جیندا مطلب واضح ھے کہ پنجاب وچ ݙو قوماں ہن،
ھݨ آل رنجیت خطہ ملتان (سرائیکستان )کو مزید غلام نی رکھ سگدی، نویں سرائیکی نسل تیار ھے اپݨے حق سانگے تے آل رنجیت تو آزادی سانگے
·
سائنس
مشاہدے تے تجربے نال بݨایا ھویا علم سائنس ہوندے۔ سائنس دے مطالعہ دا علم تے تحقیق ہزاراں سالاں کنوں جاری ہے، زمانے دے نال ایندے وچ بہتری آئی ہے۔ thumb|ایٹمی ماڈل
بنیادی طور تے تاں سائنس ہک منظم طریقۂ کار دے تحت کہیں ڳال کوں ڄاݨݨ یا ایں دا علم حاصل کرݨ کوں آکھا ویندا ہے، ایں طرح کہ ایں مطالعے دا طریقہ تے ایں دے نتائج ݙوہیں ہی بعد وچ ݙوجھے وی دہرا سڳدے ہوون یا انہاں دی تصدیق کر سڳدے ہوون یعنی ایویں آکھ گھنوں کہ اوہ قابل تکرار (replicable) ہوون. انگریزی وچ سائنس دا لفظ لاطینی دے scientia تے ایں توں قبل یونانی دے skhizein وچوں آیا ہے جیں دے معنی الگ کرݨا، چاک کرݨا دے ہن۔ مخصوص غیر فنونی علوم جیہڑے انسان سوچ وچار، حساب کتاب تے مطالعے دے ذریعہ حاصل کریندا ہے، کیتے سائنس دے لفظ دا جدید استعمال ستارہویں صدی دے اوائل وچ سامݨے آیا۔
انسان دے سائنسی مطالعے دا سلسلہ زمانۂ قدیم توں جاری ہے (جیں دی تفصیل تاریخ سائنس وچ آسی) تے زمانے دے نال نال ایندے وچ اضافہ تے بہتری تھیندی رہی ہے جیں نے سائنس کوں اوں دی اج دی موجود شکل عطا کیتی۔ آوݨ والے سائنسداناں نے ہمیشہ گذشتہ سائنسداناں دے مشاہدات و تجربات کوں سامݨے رکھ کے ہی نویں پیشگویاں کرݨ دی کوشش کیتی ہے۔ بہرحال سائنس قدیم ہووے یا جدید، بنیادی ہووے یا اطلاقی، ہک اہم ترین عنصر جیہڑا ایں سائنسی مطالعے وچ شامل رہا ہے اوہ اسلوب علم یا سائنسی طریقۂ کار ہی ہے۔ ایہ وی قابل غور ڳال ہے کہ ایں سائنسی اسلوب وچ وی زمانے دے نال نال ترقی تے باریکیاں پیدا تھیندے رہے ہن تے اج کوئی وی سائنسی مطالعہ یا تجربہ اسلوب سائنس تے پورا اترے بغیر قابل توجہ نی سمجھا ویندا۔
سائنس تے فنیات (arts) دی تفریق کجھ ایویں کیتی ونج سڳدی ہے کہ فنیات وچ اوہ شعبہ جات آندے ہن جیہڑے انسان اپݨی قدرتی ہنر مندی تے صلاحیت دے ذریعے کریندا ہے تے سائنس وچ اوہ شعبہ جات آندے ہن جنہاں وچ سوچ وچار، تحقیق تے تجربات کر کے کہیں شے دے بارے وچ حقائق دریافت کیتے ویندے ہن۔ سائنس تے آرٹس دے درمیان ایہ حدِ فاصل ناقابلِِ عبور نی کہ جݙݨ کہیں آرٹ یا فن دا مطالعہ منظم انداز وچ تھیوے تاں ول ایہ ابتدا وچ درج تعریف دے مطابق اوں آرٹ دی سائنس بݨ ویندا ہے۔
سائنس دی تاریخ
thumb|زہراوی ہوراں دے سائنسی آلات وسیع معناں وچ سائنس جدید دور توں پہلے تے بہت سارے تاریخی تہذیباں وچ موجود رہی ہے. جدید سائنس اپݨے نقطہ نظر تے کامیاب نتائج وچ نمایاں ہے. کڑے نکتہ نظر دے لحاظ نال سائنس توں مراد 'جدید سائنس' ہی گھدی ویندی ہے. سائنس دے حقیقی معنی علم دے حصول دی بجاے علم دی ہک مخصوص قسم دے ہن۔ بالخصوص ایہ علم دی انہاں اقسام وچوں ہک ہے، جنہاں کوں لوگ ہک ݙوجھے دے نال ونڈ سڳدے ہن۔ مثال دے طور تے، قدرتی چیزاں دے بارے وچ علم درج شدہ تاریخ توں طویل عرصے پہلے جمع کیتا گیا ہئی جیہڑا کہ پیچیدہ تجریدی سوچ دے ارتقا دا باعث بݨا۔
سائنس دیاں شاخاں
سائنس دے علوم ݙو قسماں وچ تقسیم ہن: طبعی علوم تے حیاتی علوم. ٻیاں کجھ اہم شاخاں ایہ ہن:
سائنس دے بنیادی اصول
سائنس دے میدان کوں عام طور تے ݙو بنیادی خطوط تے اسطوار کیتا ویندے ، ہک تاں اوہ جیہڑے فطری مظاہرات توں متعلق ہوندن تے علوم فطریہ (natural sciences) سݙیندن تے ݙوجھے اوہ جیہڑے انسانی سلوک (human behavior) تے معاشرے نال تعلق رکھدن تے معاشرتی علوم (social sciences) سݙیندن۔ سائنس دے انہاں ݙوہاں ہی شعبہ جات کوں تجربی (empirical) آکھا ویندے کیونکہ انہاں ݙوہاں وچ جیہڑے معلومات حاصل کیتے ویندن انہاں وچ انسانی تجربات تے مظاہر فطرت دے بارے وچ شواہدات دا ہوݨا لازمی قرار ݙتا ویندے، یعنی انہاں معلومات کوں ایسا ہووݨا چاہیدا اے جیہڑے فردی نہ ہووں بلکہ بعد وچ آوݨ والے سائنس دان یا علما وی انہاں دی صحت دی تصدیق کر سڳن تے انہاں کوں اپݨے مستقبل دے تجربات وچ استعمال وی کر سڳن، ہاں ایہ ہے کہ ایویں کرݨ دے دوران (یعنی گذشتہ تجربی مشاہدات دی تصدیق دے دوران) اوہو ماحول لازم ہووے کہ جس وچ انہاں تجربات کوں پیش کرݨ والے نے کیتا ہئی۔
نذر حسین تُرک
مولوی نذر حسین تُرک (بھکر دی یارہی ٻارہی دے بانی) دا تعلق قصبہ گݙولہ ضلع بھکر نال ہئی۔ آپ دے والد دا ناں مولوی محمد فیروز تُرک ہئی۔ مولوی نذر حسین ہک عالم ہووݨ دے نال سرائیکی مرثیہ دے بلند پایہ شاعر تے ذاکر و خطیب وی ہن۔ آپ غلام سکندر خان دے شاگرد ہن۔ مولوی نذر حسین نے سن 1900ء وچ 12 صفر دے مجالس دی بنیاد رکھی جینکوں یارہی ٻارہی آکھا ویندے۔ شروع وچ ایندی خطابت کیتے پورے انڈیا خاص طور تے لکھنؤ توں عالم شرکت کریندے ہن، ملتان توں گردیزی خاندان دے لوگ پیدل سفر کر کے ایں جلسے وچ حصہ گھنݨ آندے ہن۔ اڄ اِیں یارہی ٻارہی وچ مُلک بھر توں نامور ذاکرین شرکت کریندن، لوگاں دی کثیر تعداد ایندے وچ شامل تھیندی اے، ایہ سلسلہ اڄ وی جاری ہے۔ آپ کوں آپدی بے مثال اعلیٰ درجے دی خطابت تے کمال ذاکری دی وجہ توں سُلطان الذاکرین دا خطاب وی ݙتا ڳیا۔ آپ دے شاگرداں وچ غلام علی لنگاہ ہن۔ آپ 1944ء وچ اپݨے خالقِ حقیقی کوں ونڄ ملے۔
محاصرۂِ طائف
طائف دے محاصرے وچ بہت سارے مسلمان زخمی تھئے تے کل ٻارہاں اصحاب شہید تھئے، ست قریش، چار انصار تے ہک شخص بنی لیث دے زخمیاں وچ، ابوبکر صدیق دے صاحبزادے عبد اﷲ بن ابوبکر وی ہن۔ اے ہک تیر توں زخمی تھی ڳئے ہن۔ ول اچھے وی تھی ڳئے، لیکن ہک مدت دے بعد ول انہاں دا زخم پھٹ ڳیا تے اپݨے والد ابوبکر صدیق دے دور خلافت وچ اِینہی زخم توں انہاں دی وفات تھی ڳئی۔ حضرت محمدﷺ نے اعلان فرمایا کہ جیہڑا غلام قلعے توں لیہہ کے ساݙے کول آ ونڄے او آزاد ہے۔ ایں اعلان تے 23 غلام لیہہ آئے انہاں وچ ہک شخص ابوبکرہ وی ہن۔ او قلعے دے دیواراں تے چڑھ چڑھ کے ہک چرخی دی مدد نال جس نال رہٹ توں پاݨی کڈھا ویندے توں لٹک کے تلے آ ڳئے۔ ایں کیتے حضرت محمدﷺ نے انہاں دی کنیت ابوبکرؓہ رکھی۔ عربی زبان وچ چرخی (جس نال پاݨی کڈھا ویندے) کوں بکرہ یا بکر آکھا ویندے۔
یائے خفی الصّوت
یائے خفی الصّوت دا استعمال سرائیکی زبان ئِ چ ٻہوں اہم ئِ۔ کیوں جو کہیں وی لوظ دے تلفظ ئِ چ یائے خفی الصّوت ٻہوں اہم کردار ادا کریندی ئِ۔ یائے خفی الصّوت دا تصوّر صرف سرائیکی زبان ئِ چ ای پاتا ویندے ۔ سرائیکی کِن علاوہ کہیں ٻئی زبان ئِ چ یائے خفی الصّوت دا وجود کائینی۔
سرائیکی لِکّھت کاراں کِیتے اہمیّت
سرائیکی زبان دے لکھارئیں کوں یائے خفی الصّوت دے استعمال تے دسترس رکھݨ ٻہوں ضروری ئِ ۔ خصوصاً سرائیکی زبان دے شعراء کیتے ایندے استعمال تے کما حَقّہ‘ دسترس رکھݨ ضروری ئِ۔ لطف دی ڳالھ تاں اے ہے جو ساݙے سرائیکی زبان دے دانشور اڄاں تیئں یائے خفی الصّوت کوں ہک نویکلا حرف تَہجّی منݨ یا نہ منݨ دی بحث ئِ چ مبتلا ہِن تے نال ای ایندی املا وی اڄاں تئیں متنازعہ ئِ۔ اے ڳالھ ضروری تاں نھئیں جو یائے خفی الصّوت کوں ہَروں بھَروں حرف تَہجّی منیاون٘ڄے پر اے ضروری ئِ جو ایندی کُئی نہ کُئی اِملا ضرور مقرر کر ݙتی ون٘ڄے۔ حضرت ظامی بہاولپوری تاں ایندی املا ’’یO ‘‘ کیتی ئِ جݙاں جو میݙے نزدیک ایندی لکھت ’’ ی   ‘‘ ہووݨی چاہیدی ئِ ۔ کیوں جواَلٹی جزم ’‘ء‘‘ الف خفی الصوت دی آواز ݙیندی ئِ۔ لہٰذا جے کݙۂیں ’’ی‘‘ دے اتے ’’الٹی جزم (      )‘‘ لا ݙتی ون٘ڄے تاں اے ’’ی‘‘ یعنی یا ئے معروف دی آواز کوں مدھم کر ݙیسی ۔ لہٰذا ’’ی‘‘ تے ’’الٹی جزم  (     )‘‘ لا ݙیوݨ یائے خفی الصّوت دے مقصد کوں پورا کرݙیندی ئِ ۔ اتھاں یائے خفی الصّوت دی املا دے کجھ اصول بیان کیتے ویندن تاں جو ایندے وجود کوں نشابر کیتا ون٘ڄ سڳے ۔
مصادر وِچ ورتاوا
ایجھیئں سرائیکی مصادر جئیں کن ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں مصدری علامت ہٹاوݨ دے بعد جے کݙہیں ’’یا‘‘ دا ڳنڈھݨ ضروری تھی ون٘ڄے تاں وت اونہہ ’’یا‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں یائے خفی الصّوت ’’ی‘‘ نال لکھݨ ضروری تھی ویندے کیوں جو سرائیکی زبان ئِ چ اینہہ لوظ دا تلفّظ ایویں ای کیتا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدر کن ماضی مطلق معروف ’’لکھیا‘‘ سمݨ کن ’’سمیا ‘‘ تے کھیݙݨ کِن ’’کھیڈیا‘‘ وغیرہ وغیرہ ۔ جے کر ماضی مطلق معروف ’’لکھیا ‘‘ کوں ’’لکھیا‘‘ سمیا کوں ’’سمیا ‘‘ تے کھیݙیا کوں ’’کھیݙیا‘‘ یعنی انھیں لوظیں دی ’’یائے خفی الصّوت ‘‘ کوں ’’ یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیا ویسی تاں وت اے لوظ سرائیکی دی بجائے پنجابی زبان دے لوظ ڳݨیئے ویسن ۔ اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو لازم مصدر کن متعدی تے متعدی مصدر کِن متعدی المتعدی بناْکرئیں ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں ’’یا‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں ’’یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدر کن متعدی لکھانوݨ تے متعدی المتعدی لکھوانوݨ بݨدے تے انھیں مصادر کن ماضی مطلق معروف ’’ لکھایا‘‘ یا ’’لکھوایا ‘‘ بݨسی ۔ لہٰذا انھیں لوظیں کوں ’’ یائے خفی الصّوت ‘‘ دی بجائے ’’یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیاویسی ۔
متعدی مصادر نال ورتاوا
متعدی مصادر کِن جݙاں ماضی مطلق معروف بݨائی ون٘ڄے تے اونکوں جملے ئِ چ استعمال کیتا ون٘ڄے تاں جے کݙۂیں جملے دا مفعول جمع مونث ہووے تاں ماضی مطلق معروف دا صیغہ جمع غائب موئنث بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال کیتا ویندے ۔ مثلاً متعدی مصادر۔ لکھن ْ، پڑھݨ تے کھاوݨ کن ماضی مطلق معروف ئِ چ بݨائے ڳئے کجھ جملے ملاحظہ تھیون۔
لازم مصادر نال ورتاوا
کہیں وی لازم مصدر کن ماضی مطلق معروف دے صیغے جمع غائب مونث ، جمع حاضر مونث تے جمع متکلم مونث ئِ چ ہمیشاں یائے خفی الصوت ای استعمال تھیندی ئِ۔ مثلاً درکݨ ، سمݨ تے رووݨ مصادر کن ماضی مطلق معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
مصدر                 صیغہ جمع غائب مونث                     صیغہ جمع حاضر مونث                   صیغہ جمع متکلم مونث