فرانز_فینن
جݙاں میں (الجزائر دی تحریکِ آزادی دے اہم ترین دانشور) فرانز فینن کوں ملیاں تاں اوں ویہلے تائیں او نہ جاݨدے ہیئن جو انہاں کوں خون دا سرطان ہے، بس اتنا آہدے ہئن جو انہاں دی صحت چنڳی نئیں۔ چند مہینیں وچ سرطان دی تشخیص تھئی، جیندے بعد او لکھݨ لکھاوݨ وچ ایں طرح نال مصروف تھی گئے جینویں او اپݨی زندگی دے رس دی آخری بوندیں تائیں نچوڑ گھݨ چاہندے ہووِں۔ انہاں دی کتاب ’’افتادگانِ خاک‘‘ وݙی تِکھائی نال لکھی گئی۔ الجزائر فینن کوں کئی طریقیں نال مختلف قالبیں وچ ڈھالیا۔ 1960ء دے اخیر وچ میکوں وقتاً فوقتاً فینن تیں (امریکا وچ نسل پرستی دے خلاف جدوجہد کرݨ آلے) میلکم ایکس دی زندگیں وچ بعض مشابہتاں ݙِکھائی ݙیوݨ لڳیئن۔ طبقے تیں تعلیمی پسِ منظر دے لحاظ نال دوہائیں شخصیتاں مختلف ہن۔ فینن اعلیٰ تعلیم یافتہ ہا، جݙاں میلکم ایکس کجھ وی تعلیم ناہی پاتی۔ میکوں لڳیا جو ݙوہیں سیاسی شعور، نسلی امتیازات دے حوالے نال حاصل کیتا۔ اے نسلی تیں نسل پرستی دا شعور ھا جیہڑا انہاں کوں اِنہاں معاشریں کنیں ملیا، جتھاں سفید فام لوگیں دا غلبہ ھا۔ اتھاہیں انہاں دی سیاسی تربیت تھئی۔ انہاں دی سیاست دا آغاز نسل پرستی دے خلاف انہاں دی کاوڑ اتیں ردعمل نال ہویا جیہڑا علیحدگی دی حدیں کوں چھووݨ لڳ پیا۔ ݙونہائیں اپݨی کوشت دے ذریعے بنی نوع انسان دی عالمگیریت دا انکشاف کیتا، جݙاں کوشت اچ لڳیئے تاں نسل کنے اتیں اٹھیج پئین۔ معاشرتی صداقتیں دا ادراک تیں سیاسی کوشت انہاں دی شخصیت کوں وٹا (منقلب کر) ݙتا۔ ݙونہیں اے سمجھݨ لڳ گئے جو معاشرت تیں انسانی رویے دا تعین کرݨ دا بنیادی معیار نسل نئیں، بلکہ طبقہ ہے۔ آخر کار ݙونہیں ایں نتیجے تائیں پجیئے جو کچلیئے ہوئے عوام دا اشتراک اپݨے آپ کوں سن٘ڄاݨن دا وسیلہ بݨدے، اپنی طاقت تیں انسانیت نوشابر تھیندی ہے۔ جے کر تساں مزاحمت نہوّے کریندے، جدوجہد نہوّے کریندے تاں اپݨا آپ وی دریافت نہوّے کر سگدے۔ اپݨی انسانیت وی دریافت نہوِے کر سگدے، ݙوجھیئیں دی تاں ڳال وی نا کرو۔ ݙونہیں تیں اے بھیت کھلیا جو طبقہ تیں طبقاتی تعلق معاشریں دی اسار وچ اہم کردار ادا کریندے۔ فینن ’’افتادگانِ خاک‘‘ وچ تشدد دے متعلق باب وچ جیہڑا نکتہ بیان کیتا ہے، امریکا تیں یورپ دے تبصرہ نگاراں اوکوں نئیں سمجھیا۔ ایں وجہ توں انہاں اینکوں غلط رنگ ݙتا، تیں اوکوں مسخ کر چھوڑیا۔ انہاں اینکوں تشدد دی حمایت تیں تعریف ݙسایا۔ حالانکہ ایں ہرگز نا ہائی، ایندے وچ صرف مزاحمت دی اہمیت بیان کیتی ڳئی ہائی، تیں اینکوں اپݨی تیں ݙوجھیئیں دی انسانیت دی پہچاݨ دا وسیلہ قرار ڈتا گیا ہائی تیں ݙسیا ڳیا ھا جو اجتماعیت وچ ہی انسان دی ذات دا بھرپور اظہار تھی سگدے۔ فینن دے ہک پہلے دے مقالے ’’مردا ہویا نوآبادیاتی نظام‘‘ وچ ایندا وضاحت نال اظہار تھئے۔ اوندے وچ او ݙسیندے ہیئن جو کیویں الجزائری خاتون جدوجہد وچ شامل تھئی، تیں اوں رضاکارانہ طور تیں اپݨا نقاب وی ترک کر ݙِتّا۔ ایں طرح نقاب مزاحمت دی علامت بݨ ڳیا تیں اوں ویہلے تائیں ریہا جݙاں تائیں جو مزاحمت منظم نئیں تھی ڳئی۔ روایت نال وابستہ رہ کراہیں الجزائر دے عوام فرانس تیں اوندی ثقافتی اجارہ داری کوں مسترد کر سگدے ہائین۔ فرانسیسی قبضے دے خلاف الجزائر دی جدوجہدِ آزادی کنے پہلے تیں بعد وچ ریڈیو دے استعمال دے حوالے نال وی انہاں ایہو کجھ ہی کیتا تیں ݙسایا جو الجزائر دے عوام قابضین دے زیرِ اثر چلݨ والے ریڈیو کوں جابراں دا وسیلہ سمجھدے ہائین، لیکن جݙاں جدوجہد وچ شامل تھئے تاں ریڈیو کوں تحریک آزادی دا ہک ہتھیار سمجھݨ لڳ پئے۔ ٹیکنالوجی، سماجی رسوم، نو آبادیاتی نظام تیں جبر دی ہر علامت نال تعلق، جدوجہد وچ شرکت کرݨ دے بعد، بدل ویندے۔ فینن تشدد دے نکتے دی وضاحت کیتی ہے، تشدد کرݨ دی ترغیب نئیں ݙِتّی۔ میݙے خیال وچ انہاں کوں غلط پیش کیتا ڳیا ہے۔ انہاں دے آخری فکر انگیز خیالات ’’افتادگانِ خاک‘‘ دے اوں باب وچ ݙٹھے ون٘ڄ سڳدِن، جیہڑا قومی شعور وچ رخنے اتیں ہے۔ میں جݙاں طلبا کوں نوآبادیاتی نظام دے خاتمے دے بعد دی صورت حال پڑھیندا پیا ہونداں، تاں انہاں کوں اے باب پڑھݨ دی تلقین کرینداں۔ فینن چالہی سال دی عمر وچ فوت تھی ڳیئا، کاش او زندہ رہندا۔