cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قبائلی علاقے
انھاں دے علاوہ پشاور، ٹانک، بنوں، کوہاٹ اور ڈیرہ اسماعیل خاننال ملحقہ قبائلی علاقے وی موجود ہن۔
قبائلی علاقہ جات دے اہم شہراں وچ میران شاہ، باجوڑ، وانا اور درہ بازار شامل ہن۔
ترقی اچوں غیر ترقی دا ویلا اتے مقامی خدشات۔۔۔
ترقی ٻہوں چنڳی شے ہے پر مقامی ثقافتاں نال ترقی دے ناں تے جو تھیندا آندے اوندا ریکارڈ تاریخ اچوں غائب ہے، کیوں جو مقامی ثقافتاں دے ہتھ کپݨ دا اے ریکارڈ واہر در واہر ݙڈھپ بارے ٻہوں کُجھ ڄاݨدے۔ مقامی اکثریت ہمیشاں توں اپݨے وچوں اے سمجھیندی آندی ہے جو اے ترقی سہولت توں ودھ اوندے کیتے چھڑی حیرانی دا باعث ہے۔ موٹر وے، کالا باغ ڈیم، گریٹر تھل کینال، چشمہ رائٹ بینک کینال، وغیرہ۔۔۔۔۔ تاں بلکل نال دی حیرانی ہے۔
شاید اے او ویلا نئیں جݙاں سوداگراں دے بہروپ وچ مقامی ہُنرونداں دے ہتھ کپݨے پوون۔ بلکہ اے تاں آہدن جمہوری کلچر دا پروردہ اڄوکا جدید ویلا ہے، جیہڑا مقامی ثقافتاں راہیں کالونئیل ازم دیاں ننواں شکلاں پیا وٹیندے، اتے مقامی اکثریت اڄ وی اونویں دی اونویں بے وس اتے مونجھی ماندی ہے جینکوں کئی ایمنسٹی انٹرنیشل یا ہیومن رائتس دی اکھ نئیں ݙیکھ پئی سڳدی۔ ڈویلپمنٹ دے ناں تے فنڈز مہیا کرݨ آلے سود خور ایں ڳالھ دی وی ضمانت گھندے ہوسن جو ترقی دے ناں تے مقامی ثقافتاں راہیں آبادی دا توازن خراب نہ تھیسی یا ایندے نال جوڑویں سیاسی اتے ثقافتی مسائل پیدا نہ تھیسن۔ پر ایندے اُلٹ مقامی ثقافتاں کوں "neo-phobic" آکھ کراہیں ترقی دی راہ وچ رکاوٹ فرض کر گیدھا ویندے۔ اے کوئی نئیں سُچیندا جو مقامی ثقافتاں راہیں اے "neo-phobic" واہر در واہر زور وری اڳوں اپݨی بقا سانگے انہاں دے دفاعی نظام دا حصہ ہوندے۔ اپݨی ݙچک اتے "Cultural Lag" دے باوجود سندھ وادی دے لوک وݙی کُشادگی نال اِنہاں واہراں کوں قبول کریندے آندن۔ انہاں شاید تانگھ اتے فاقے نال زندہ رہوݨ سکھ گیدھے۔ پر آہستہ آہستہ انہاں دی وسوں اِنہاں دے چارچوپھیروں غائب تھیندی ویندی ہے۔ اڄ تھل دا وارا ہے تاں کل روہی دا نمبر ہوسی۔
1.   مظہر نواز جیڑھا تھل دا وسنیک ہے، آہدے جو ݙیکھ یار، تھل کوں پاݨی دی موت پئے مریندن۔
2.   اکرم میراݨی جیڑھا "گریٹر تھل" دا مصنف ہے، اے سمجھدے جو اے چھڑا ترقی دے ناں تے رقبے ہتھیاوݨ دا سلسلہ ہے۔
3.   مشتاق گاݙی دا خیال ہے جو ترقی توں ودھ اہم ڳالھ اے ہوندی ہے جو ایندے hazards دی چھاݨ بین کرݨ جینکوں ہمیشاں بعد اچ سوچیا ویندے۔
انیویں مقامی ادیباں، شاعراں دی ڈھیر ساری تعداد ہے جیہڑی ترقی کوں شک دی نظر نال ݙیہدی ہے۔ کیوں جو ایں ترقی دا پہلا مظالطہ ، مظیر عارف دے خیال اچ، تھل کوں روہی وانگوں بنجر اتے بے آباد فرض کر گھنݨ ہے۔ جبکہ مقامی اکثریت راہیں تھل ہک آباد تے زندہ حقیقت ہے، جیہڑیا صدیاں توں اپݨے تھلوچڑاں کوں پلیندا آندے اتے ہُݨ وی ایندے اندر اے صلاحیت موجود ہے جو پورے مُلک کوں چݨا، لائیو سٹال اتے لکڑی مُہیا کر سڳدے۔
چاہیدا تاں اے ہے جو جدید سائنسی ٹکنیک نال تھل دی ایں صلاحیت کوں ودھایا ویندا۔ ایندے پکھیاں، جانوراں کوں بچایا ویندا، اینکوں نیشنل ورثے دا درجہ ݙے کے محفوظ بݨایا ویندا۔ پر ایندے اُلٹ اینکوں ترقی دے ناں تے بنجر آکھ کراہیں کھیت کھلیاݨ دی شکل وچ ملیامیٹ کیتا ویندا پئے۔ پہلے مرحلے وچ کُپیں دے ذریعے ایندے درختاں کوں کوئلہ بݨایا ڳئے۔ کوئلہ بݨاوݨ آلے اے کُپ تھل اچ ہر جاہ تے ݙٹھے ونڄ سڳدن جیڑھے مقامی آبادیاں راہیں pollution دا باعث ہن جیڑھی کہیں ریاستی ایجنسی یا اِتھوں دے سیاسی مُہاندرے کوں نظر نئیں آندی۔ کہیں فورم ولوں کوئی ڈیمانسٹریشن یا واک دا اہتمام نئیں تھیا۔ ناں ای ایں ڳالھ کوں ترقی دی ترڄیحات وچ رکھیا ڳئے جو انہیں کوں بند کرایا ویندا۔ ایں خطرناک کم وچ ملوث لوکاں کیتے متبادل روزگار دا انتظام کیتا ویندا۔ ۔ پر ایہو ای فرض کیتا ڳئے جو تھل تاں بنجر اتے غیر آباد ہے۔ سو اینکوں مزید بنجر اتے غیر آباد تھیوݨ ݙیویجے۔ اڄاں مقامی آبادی pollution دی ایں مصیبت توں جانبر نہی پئی تھیندی جو پتہ لڳے "ویران" تھل کوں آباد کرݨ کیتے گریٹر تھل پئی آندی ہے۔ حقیقت تاں اے ہے جو "پاݨی دا کال ہے، پاݨی دا کال ہے" دا شور مچا کے سندھ دریا کوں محض ہک نہر اچ تبدیل کیتا ویندا پئے، جیڑھا کچھی سونے دی پچھی نال کݙاہیں سو لڑیاں اچ واہندا ہئی۔ کُجھ سوجھواݨاں دا اے خیال وی ہے جو اے کیوں نئیں سوچیا ویندا جو کُجھ مُدت پچھوں اِتھوں دیاں زمیناں وی اونویں سیم تھور نہ تھی ویسن جیویں اُتلے پنجاب اچ تھی چُکن؟ کیا ترقی دے ناں تے نہری نظام بھوئیں کوں مریندا اتے گُھٹیندا نئیں آندا؟ ممکن ہے اے سبھ خدشات سیاسی مواد دی حثیت رکھدے ہوون۔ وت وی اساں سرائیکی، پنجابی، اردو ادیباں دی اے ذمہ داری بݨدی ہے جو اپݨی حکمران elite دے اڳوں تھل دی ݙُکھ بھری کتھا رکھوں۔
تمام مُہذب دنیا اے سمجھیندی ہے جو اندھی ٻُلہݨ کوں، پاڑے کوں، ہرݨ کوں، ہنس کوں بچاوݨ دے کلچرل معنے کیا ہوندن۔ یا اے وی کہیں Green Peace دا صرف media play ہے؟ گلوبلائزیشن دے ناں تے مقامی ثقافتاں راہیں اِنہاں دی وسوں کوں جیویں ماریا ویندا پئے بالآخر بارود دا ڈھیر ثابت تھیسی۔ ھووݨاں تاں اے چاہیدا ہا جو ترقی بارے خدشات کوں دُور کیتا ویندا۔ تھل دی ثقافت، ایندے گیت، ایندی شاعری، ایندے پھل، پکھی، جانور محفوظ کیتے ویندے۔ ایندے وسݨیکاں تائیں جتھاں جتھاں او پئین، سہولتاں پُڄایاں ویندیاں۔ اینکوں نیشنل میوزیم دا “World Heritage” اعزاز نصیب ہوندا۔ کوئی اے پُچھ ݙیوے جو تھل مرݨ، کتاب مرݨ، دریا مرݨ، ہرݨ مرݨ، جنگل مرݨ دے کیا معنے ہوندن؟
کوئی خوشی ہے جیہڑی اپݨے نال منائی نئیں
کوئی غم ہے جیہڑا دل اپݨے تے رکھیا نئیں
وچو ٹمک پیا اَکھ اپݨی دے کہیں تکیا نئیں
(اشو لال دا لکھیا ہویا اے مضمون سرائیکی ٻولی اتے لٹریچر دے جرنل "سُنڄاݨ" دے پیلھے نمبر 2001 وچ چھپیا ہئی)
سرائیکی وسیب وچ قبضہ گیری
سرائیکی وسیب وچ قبضہ گیری،
تحریر,: کرن لاشاری
صدر،
سرائیکی عوامی تریمت تحریک
قیام پاکستان دے بعد جو حشر نشر سرائیکی خطے نال تھے اوندی تفصیل تے رزمیہ کتابیں دا پورا ٹرک لکھیا ونجے تاں وی گھٹ ھے،
کیویں ایں خطے دی ڈیموگرافی، تبدیل کیتی ڳئی، کیویں کوڑے کلیم کر کر تے قبضے دے جواز پیدا کیتے گے، تے کیویں عقائد تے نظریات دے ناں تے لٹ مار کو قانونی جواز ݙتے
ایں لٹ مار دا شکار تھیوݨ والا پہلا ضلع بنوں بشمول لکی مروت،، قیام پاکستان تو پہلے انگریز دور وچ تھیوݨ والی مردم شماری مطابق اتھا 98% سرائیکی لوک ھن. ولا پہلے پہل اینکو ڈیرہ اسماعیلخاں تو انج کیتا گیا تے منظم انگریز گردی نے اتھ افغانی آبادکاری شروع کیتی تے. 1908 دے وچ غیر فطری تقسیم دے زریعے ٹانک سمیت پورا ڈیرہ اسماعیلخاں ڈویژن اوندے فطری تے قومی جغرافیہ تو تروڑ تے افغانی آبادگاریں کو دان کر ݙتا گیا، اور اج المیہ اے ھے جو بنوں شہر سرائیکی تل وطنیا کنتے علاقہ غیر ھے، تے افسوس اتو اساݙے. سرائیکی رہنما وی ایں شہر تو مکمل دستبردار تھی چکن...
اڄ ٹانک دی صورت حال وی نازک ھے جتھ سرائیکی تناسب ہر مردم شماری وچ خطرناک حد تک گھٹ کر ݙتا ویندے،
ایویں ہی دریاے سندھ تے شروع کیتا گیا کچھی کنال منصوبہ وی سرائیکی وسیب دے اضلاع خوشاب، میانوالی، بکھر، تے لیہ دی لسانی ڈیموگرافی سانگے ھک زہر قاتل ثابت تھیا، تے انھاں اضلاع دی زرخیز زمیناں کوڑیاں مل آبادگاریں وچ تقسیم کر تے مقامی سرائیکی لوکیں دی اکثریت تے معیشت کو ناقابل تلافی نقصان ݙتا گیا،،
ایویں ہی قیام پاکستان تو پہلے شروع تھیوݨ والا منصوبہ ستلج ویلی پروجکٹ، سرائیکی وسیب وچ غیرمقامی آبادگاری دا قانونی پروجکٹ بݨ گیا، جیندے نال خصوصاً بہاولنگر ضلع اتنا متاثر تھیا جو اڄ ایں ضلع وچ مقامی سرائیکی خود اجنبی لگدے تے سرائیکی تناسب کل آبادی دا 5%فیصد تو وی گھٹ تھی گے،
ایویں ہی قیام پاکستان تو بعد جتنی لٹ پھر ملتان ڈویژن نال تھئی اتنا فلسطین دی ڈیموگرافی نال وی نہ تھیا ھوسی، مہاجرین دے سیلاب تے کوڑے سچے کلیم رڄ رڄ پورے کیتے گے، گالھ اتنے تک تے پڄ گئی جو مقامی لوکیں دی زاتی ملکیت زمیناں پہلے بحق سرکار ضبط کیتی ڳیاں ولا اونکو کوڑے کلیمیں وچ غیرمقامی لوکیں کو مفت ونڈا ݙتیاں گئی،، ملتان دے قدیمی فطری جغرافیے کو تقسیم در تقسیم کر تے قانونی جواز پیدا کیتے ڳے،
آبادگاری، قبضہ گیری تے وسائل دی لٹ پھر کو قانونی تحفظ ݙتا ڳیا،،،
سرائیکی وسیب دی زرخیز زمیناں تے وسائل ہی وسیب کیتے نقصان دا ثابت تھیے، ہر چور اچکے تے قبضہ گیر نے وسیب دا راستہ تاڑ گھدا، اور راتو رات تجوریاں دے منہ بھرے، وسیب دا ہر ضلع غیر قانونی آبادگاری تے قبضہ گیری دے عزاب تو متاثر ھے
اور اڄ دے دور وچ جو خطرناک واردات سرائیکی وسیب دے بہاولپور ڈویژن نال تھئی ھے اوندا احساس تےتوجہ نہ مقامی سرائیکی کیتے نہ ہی اوندے نام نہاد لیڈران کوی مزمت تے اجتجاج دا کوئی ترلا،
پورے بہاولپور ڈویژن دا کل رقبے دا 40% فیصد رقبہ جو مکمل طور چولستان تے مشتمل ھے کٹ تے ھک فرمائشی تحصیل یزمان دے وچ شامل کر ݙتا ڳئے، تحصیل یزمان باظاہر تے سرائیکی وسیب دا اٹوٹ حصہ ھے پر حقیقتاً غیر مقامی آبادگاریں دا منظم سیاسی مرکز ھے، اور اڄوکی واردات دے مطابق پورے ڈویژن دا 40% غیر آباد چولستان دا علاقہ یزمان دے سیاسی آبادگاریں کو ݙے تے قبضہ گیری دا قانونی تحفظ وی ݙتا ڳئے، مقامی سرائیکی روہیلایاں کو مخصوص ٹوبھیاں تک محدود کر تے انھیں دے نقل حرکت کنٹرول کرݨ سانڳے پرمٹ جاری کیتے ویندن،
اڄ مقامی سرائیکی پچھدے کہیں عقیدے، تے نظریے دے ٹھیکے داراں کنے اور اپݨے سیاسی نمائندیاں کنے، اپݨے قوم پرست اڳواݨیں کنے کہ نظریات تےعقائد سانگے اساں مزید کتنی قربانی ڈیسوں، اساکوں اپݨی ھی دھرتی تو در بدر کر تے غیر مقامی آبادگاری کے تئیں جاری راہسی، کے تئیں اساݙے وسائل تے دھرتی تے اساݙا حق تسلیم نہ کیتا ویسی،
خدارا ارباب اختیار عقل کرن اساݙا پیارا ملک پاکستان مزید کہیں سانحے دا متحمل کینھی،
ھک نواں عمرانی معاہدہ کر تے ہر قومی اکائی کو اوندا اصل جغرافیہ تے وسائل تے مکمل حق تسلیم کیتا ونڄے، اور سرائیکی وسیب دے اصل قدیمی جغرافیے کو بحال کر تے غیر قانونی الاٹمنٹ تے قبضہ گیری بند کیتی ونجیں، نتاں او ݙینھ دور نی جݙاں سرائیکی وسیب دے لوک اپݨی بقا سانگے ہر نظریے تے قانون کو لتاڑ ݙیون
جیب انشائیہ
= جیب انشائیہ =
پہلا پرت
thumb|center| سڄـݨ آون اکھـیں ٹھـرِن بھُوم ڳوجھی وچ تُہـاکـوں  سَـــت بـِســم اللہ!
{| style="width:100%; margin-top:10px;" {| width="100%" style=" padding:0px; margin-top:0px; margin-bottom:0px; background:#faf5ff;"
کمپوٹر تے لیپ ٹاپ کیتے
یا
جیب انشائیہ
از: ڈاکٹر خالد اقبال
کہیں نے خوب آکھیا ہے جو دنیا تہاڈی گرم جیب دے دَم نال سوہنی ہے۔ کھیسے اِچ روپے ھووِن تاں ہر موسم خریداری دا موسم ہوندا ہے۔ پر ایں گالہہ دا کیا کریجے جو انہاں ڈینہواراں مہنگائی دا موسم وی جو بن تے ہے۔ تے ایں صورتِ حال اِچ غریب آدمی دی جیب کوں جیب آکھنا جیب دی توہین ہے۔ اے وی سچ ہے جو اُوں جیب دا کیا فائدہ جتھاں گنڈھ کپاں کوں وی صِرف غیر اَدا شدہ بل‘ اشیائے صرف دے نرخ نامے‘ آسان قسطاں تے ملن آلیاں چیزاں دے اشتہار‘نامکمل غزلاں‘ نظماں دے مصرعے ملن۔ تاں ایندے کول خالی جیب اِی چنگی اے۔ اوئیں جیب ہے ڈاڈھی کم دی چیز‘ بٹوا‘ رومال کنگھی‘قلم‘ چھوٹے موٹے ضروری کاغزات رکھن کیتے جیب دا ہوونا بہوں ضروری ہے۔ جیب ہک طرحاں نال ساڈے مہذب ہوون دا ثبوت ہے اَج دے دور اِچ مشین دی طرحاں بھجدا دُھر کدا ہویا ہر بندہ جیڑھا کم جان مار کے کریندا پے۔اوہے نوٹ بناون........ نوٹاں کوں گِن کے جیب اِچ رکھنا پر ایندے کول وَدھ اوکھا کم ہے ڈوجھیاں دے کھیسے اچوں نوٹ کڈھاون۔ جیڑھے لوک جیب اِچوں روپے کڈھوا سگدن اوہر صورت اِچ جیب اِچوں روپے کڈھ گھِندن۔ تے پتہ وی نی چلن ڈیندے۔ جیکر خواہش تے لوڑ اِچ فرق محسوس کر گِدا ونجے۔ تاں جیب کوں نقصان گھٹ پہنچ سگدے۔ جنہاں لوکاں دی جیب اِچ کجھ نی ہوندا۔ او بنہاں دی جیب تے اَکھ رکھیندن ۔ خود آپنے بارے اِچ اے فرمیندن جو چھیکڑ سکندرِ اعظم وی تاں دُنیا توں خالی ہتھ رخصت تھیا ہئی۔ ہِیں کیتے ایہو جئیں احباب دا موٹو (Mato) ہوندے۔ دوستاں دے کھیسے تے اَکھ رکھو۔ اُنہاں کول کھاؤ پیو تے مزے اُڈاؤ۔
پاکستان اِچ جیکر کہیں پولیس آلے کول معزز شہری دی تعریف پچھو تاں آکھسی جیندا کھیسا نوٹاں نال بھریا ہووے اوہو معزز ہے۔ مصلحتاں‘ ضرورتاں تے اندیشے بندے کول کیا کجھ نی کرویندے۔ شروع ڈینہاں اِچ جڈاں سادگی دا زمانہ ہئی۔ جیب دا مطلب جیب ای ہوندا ہئی۔ ہُن تاں جیب دیاں وی مختلف قسماں ایجاد تھی چُکن۔ مثال دے طور تے قمیض تے سامنے سجے کھبے جیب زخمی دِل دی طرحاں جیب.......... سُرخ عُلاب دی طرحاں‘( اے دِل جلے عاشقاں دی جیب اَکھویندی ہے)۔ پانچے آلی جیب......... کالر آلی جیب‘ نیفے آلی جیب‘ الغرض جیباں دیاں بہوں ساریاں قسماں سامنے آ چُکن۔ پر جیہڑی جیب گھٹ‘ تے غیر ضروری چٹاں کاغذات دے بوجھ دی وجہ نال پُرانے زمانے دی تمباکو آلی تھیلی زیادہ نظر آندی ہے۔ عام آدمی دی جیب تے گزریل کئی سالاں توں مہانگ دی پاروں ایڈا اثر تھیا ہے جو ایندی جیب........ جیب اَکھاون دی حقدار اِی نی رہی۔ جیکر جیب ہری بھری تے پیسیاں نال پُر ہووے تاں کائنات دے اسرار تے ایندا راز وی آپنی جیب اِچ لُکیا ہویا ہے۔
مریض نے جواب اِچ آکھیا طبیعت تاں نی البتہ جیب ضرور ہلکی تھی گئی ہے۔
اجوکے دور وچ مشین وانگوں دَھرکدا‘ بھجدا بندہ جیہڑا کم بہوں چستائی نال کریندا پئے اوہے نوٹ بناوناں۔بھانویں جو ایں کوشش وِچ بندہ اپنی صحت بناون بھُل گئے۔ نوٹ بناون تے نوٹاں کوں گن گن تے جیباں وِچ رکھناں تے ایں تو وَدھ ڈوجھیاں دے کھیسے وچوں نوٹ کڈھن ہک اینجھا فن ہے جیندے کیتے جیب تراش دی دیدہ دلیری دی داد ڈیوناں پوندی ہے۔ جیب تراش بھرئیے میلے وچ لوٹیندن تے مسافراں کوں اوں ویلھے پتہ لگدے جئیں ویلھے کھیسہ اُکا خالی تھی چکیا ہوندے۔ ہک واری میں آپ خود دفتر ونجن کیتے ویگن وچ سوار تھیوم‘ رستے وچ کلینر (کنڈیکٹر) نے کرایہ منگیا۔ میں کھیسے وچ ہتھ گھیتا تاں پتہ اے لگا جو جیب دی خیرت نیک مطلوب کوئے نی میں کنڈیکٹر کُوں ایں صورتحال بادے ڈسیایا تاں آکھن لگا ’’کیوں مذاق کریندے ھیوے؟......... پیسے جیب وِچ کوئے نی تے شکایت اے جو جیب کٹ گئی اےِ‘‘۔ اے تاں اللہ بھلا کرے ہک واقف کار دا‘ جئیں کرایہ ادا کیتا۔ ورنا پتہ نی میکوں کنڈیکٹر ویگن تُون لہا ڈیندا اتے میں چلدی ویگن توں لہون دے نتیجے وچ خبر نی پہلے ہسپتال ویندا یا دفتر....... ؟ بہر حال سئیں جیب کٹویجن والے بندے دا ڈُکھ جیب کٹواون والا ای جان سکدے جاں جو بئے لوک تاں ڈرامہ اِیح سمجھدن۔ سئیں میکوں اے نی پتہ جو جیب دی مقبولیت یا اہم ہوون پاروں‘ شلوار قمیض‘ چولے ‘ کرتے‘ پاجامے‘ کوٹ پینٹ شرٹ دے نال جیب دا ہوون کیوں ضروری سمجھیا گئے؟ اے جانڑدے ہوئے وی جو جیب روپئے پیسے داوقتی گھر ہے جیب دی گالہہ ٹردی پئی ہے تاں اے گالہہ وی یاد آندی ہے جو کجھ لوکاں دی جیب اُنہاں دے دل وانگوں ہوندی ہے تے جو لوک دل دے غنی ہوندن اُنہاں دی جیب کڈانہیں خالی نی راہندی اَتے انہاں لوکاں دی وی جیہڑے خاہش تے ضرورت وندی وچ فرق محسوس کر گھندن۔ جیب دے فائدے تاں بہوں ہِن پر میکوں جیب حسرت خانہء دُنیاوانگوں جاپدی ہے۔ میڈے کُجھ جانن آلے سنگتیاں دا آکھنہے جیب جیکر مال اتے زر نال پُر ہووے تاں وت کائنات دے اِسرار اتے رموز آپوں آپ کھل تے سامنے آویندن میڈے خیال موجب اے محض فریب نظر ہے جیب تاں گردش دولت دا ہک چھوٹا جھیاں خانہ ہے جیکوں آباد رکھناں کہیں شریف بندے دا کم نی.........
(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 14:36, 9 September 2018 (UTC)
اخبارِ عام
اخبار عام، کوہ نور دے کاتب پنڈت مکندرام نے یکم جنوری 1871ء کوں لاہور توں جاری کیتا۔ پہلے ہفت روزہ ہئی، ول سہ روزہ تھی گیا۔ پنڈت گوپی ناتھ پہلے اڈیٹر ہن۔ قیمت فی پرچہ ہک پیسہ تے سالانہ چندہ ڈھائی روپے ہئی۔ اکثر اشتہارات کیتے چار صفحات تے مشتمل الگ ضمیمہ نکلدا ہئی۔ پنجاب دی اردو صحافت وچ جدید دور دا آغاز ہیں اخبار نال تھیا۔
سرائیکی وسیب، چھل ٻوݙ اَتیں واٹر انفراسٹرکچر
لکھت، شاکا ہاری
سرائیکی وسیب سپت سندھو دی دھرتی ہے۔ اتھاں ہزاراں وریہیں کنوں سندھو، اوندے ٻیلی دریا اَتے ہاکڑہ  اپݨی پاݨی اتیں مٹی دی کھیݙ رچائی پئین۔ایہو کھیݙ ساݙی وسوں دی لوں لوں وچ رچی ہوئی ہے۔
ایں کھیݙ وچ ہُݨ وݙی ہک ݙک ڈیمز ، بیراجیں تے نہریں دے روپ وچ آڳئی ہے۔سندھو دی ایں پراچین کھیݙ دا وݙا ارتھ ہئی جو نائیں ہک مݨ تے نئیں وہندی۔پاݨی کتھائیں مٹی پوریندا ہئی تاں کتھائیں ڈھاہ لیندا ہئی۔ آہدن جو سندھو ویہہ کلومیٹر دے پیٹے وچ وہندا ہئی تے ایندے پیٹ اچ کئٰی ٻیٹ، ٻیلے تے بُھنگ پلدے ہئین۔ کئی مور، کیہل، جھٻیل، موہاݨے دا ایندے نال سنگ ہئی۔
ساݙے بزرگیں اپݨی سوجھواݨی تے سِہݨپ نال چھل ٻوݙ کوں فیدہ مند بݨاوݨ کیتے سیلابی نہریں دی ہک وݙی تند ایں وسوں وچ تاݨی۔ اے سیلابی نہراں کلہا چھل ٻوݙ دے چار پنج مہینے چلدیاں ہئین۔ انہیں نال نیل، کپاہ، کݨک، ڳنا، جوار، ٻاجھرہ، چݨا اَتیں ٻیا ونکو ونک دیاں رَڑھیں تاں رھیندا ں ای ہئین پر نال نال وݙی چھل ٻوݙ دی ݙک ٹھل دا وی ہک سُتھرا بندوبست تھی ویندا ہئی۔ چھل ٻوݙ دا ٻہوں سارا پاݨی انہیں نہریں وچ وڳ ویندا ہئی تاں بچت تھی ویندی ہئی، اویں توڑے جو سندھو آپ بادشاہ ہے۔
ابو جعفر طحاوی
امام ابو جعفر طحاوی تریجھی صدی دے عظیم محدث و فقیہہ ہن. محدثین دے ہاں انہاں کوں حافظ تے امام دا درجہ حاصل ہے جبکہ فقہا انہاں کوں مجتہد منتسب قرار ݙیندے ہن۔ عموما امام طحاوی دے ناں نال وی معروف ہن۔ ناں، احمد۔ کنیت، ابو جعفر۔ والد دا ناں، محمد ہے۔ سلسلہ نسب ایویں ہے۔ الامام الحافظ ابو جعفر احمد بن محمد بن سلامہ بن سلمہ بن عبد الملک بن سلمہ بن سلیم بن سلیمان بن خباب ازدی حجری طحاوی مصری حنفی۔ ابوسعید بن یونس نے آکھے کہ میکوں امام طحاوی نے بیان کیتا کہ میݙی پیدائش 239ھ بمطابق 853ء وچ تھئی۔
سرائیکی وسیب، چھل ٻوݙ اَتیں واٹر انفراسٹرکچر
انگریز یں اپݨے لوبھ اَتیں لندن دی سٹاک مارکیٹ دے ودھارے کیتے ہک ننویں کھیݙ ستری جیڑھی اڄ ساݙا ہک وݙا عذاب بݨ ڳئی ہے۔ اے کھیݙ ہئی دریانویں دے اڳوں گیٹیں نال ہک اینجھی  پکی ݙک ٻدھݨ ( جنہیں کوں بیراج آکھیا ویندے) تاں جو پورے سال چلݨ آلیاں نہراں بݨ سڳن۔اے ڳالھ اوں ویلھے تائیں کامیاب نہی تھی سڳدی جݙاں تائیں دریا دا پیٹا نہ گھٹایا ونڄے ہا جیندے کیتے دریا دے نال نال پکے بند بدھݨ دی لوڑھ ہئی۔ انہیں بندیں نال اے تھئے جو انہیں دے پچھوں پکیاں آبادیاں تھی ڳئین جنہیں کوں ہر ویلھے بند ترٹݨ نال لُڑھ تے برباد تھی ونڄݨ دا ݙر بھئو رہندے۔  اگست 2010ء وچ تونسہ بیراج دے بند تُرٹݨ نال جیڑھی بربادی تھئی اے ہک اڳونہی جھلکی ہئی۔
ابو جعفر طحاوی
اساتذہ
امام طحاوی دے شیوخ و اساتذہ دی ہک طویل فہرست ہے انہاں وچ چند ہک ایہ ہن۔ ابراہیم بن ابی داؤد سلیمان بن داؤد الاسدی ،احمد بن شعیب بن علی النسائی صاحب السنن ،احمد بن ابی عمران القاضی،اسحاق بن ابراہیم بن یونس البغدادی،اسماعیل بن یحیی المزنی ،بحربن نصر بن سابق الخولانی،بکار بن قتیبہ بن البصری القاضی،یونس بن عبد الاعلی الصدفی، ہارون بن سعیدایلی،محمد بن عبد اللہ بن الحکم،عیسیٰ بن مشرود اور عبد الغنی بن رفاعہ.
سرائیکی وسیب، چھل ٻوݙ اَتیں واٹر انفراسٹرکچر
ایں ساری کھیݙ وچ اساں اے بُھل ڳئے جو او لکھاں کروڑاں ٹن مٹی جیڑھی سندھو اتے اوندے ٻیلی دریا مقدس ہمالیہ کنیں ڈُھو ڈُھو ساݙی وسوں دے سینے اُتے کِھنڈریندن تاں اوندا کیا بݨسی؟ ݙو کلومیٹر کنیں وی گھٹ دریا دی اڄوکی گُذرگاہ وچ کئی ݙہاکیں کنیں ٻَہندی او مٹی دریاویں دے واہݨ اُچے کر ݙتن۔ پُراݨے بند جھکے تھی ڳئین۔ جنگل ٻیلے نہیں ریہے جیڑھے دریا دی رفتار گھٹاون۔ ٹریکٹر نال ٻیٹ اینویں پدھرے تھی چُکن جیویں کوئی پَٹ ہوون۔ بیراجیں دے اَپ سٹریم ایتلی مٹی کٹھی تھی چُکی ہے جو  اُنہیں دے کئی گیٹ کم کنیں فارغ تھی چُکن۔ ٹیکنکل زبان وچ اکھیجے تاں انہیں بیراجیں دی ڈیزائن کپیسٹی (Design Capacity) ٻہوں گھٹ ڳئی ہے۔ اُتوں مجبوری اے ہے جو  چھل ٻوݙ دے موسم وچ ݙیمیں اتے بیراجیں دے گیٹ کُھلے تے نہراں کوں بند رکھݨا پوندے۔
ابو جعفر طحاوی
شاگرد
امام طحاوی دی علمی شہرت جیہڑے ویلے دور دور تک پھیل گئی تاں ول تشنگان علم تے علم حدیث و فقہ دے شائقین نے دوردراز توں آپ دی جانب رجوع کیتا تے آپ دی شاگردی اختیار کیتی۔ امام طحاوی دے شاگرداں دی وی ہک طویل فہرست ہے جیویں کہ الجواہر المضیئہ وچ لکھا ہویا اے. چند اسماء ذکر کیتے ویندن ۔ احمد بن ابراہیم بن حماد احمد بن محمد بن منصور الانصاری الدامغانی عبد الرحمن بن احمد بن یونس المورخ سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی ابوالقاسم صاحب المعاجم عبد اللہ بن عدی بن عبد اللہ الجرجانی ابواحمد صاحب کتاب الکامل فی الجرح والتعدیل علی بن احمد الطحاوی ابو القاسم عبید اللہ بن علی الداؤدی شیخ اہل الظاہر فی عصرہ، محمد بن عبد اللہ بن احمد بن زبر ابوسلیمان الحافظ ابوبکرمحمد بن جعفربن الحسین البغدادی المعروف بغندرالحافظ المفید.
وفات
امام طحاوی دی وفات یکم ذیقعدہ 321ھ بمطابق 933ء وچ 82 سال دی عمر وچ تھئی
سرائیکی وسیب، چھل ٻوݙ اَتیں واٹر انفراسٹرکچر
اڄ دی ٹیکنالوجی دے رُعب، خوشحالی تے بے انت دے جھوٹے لاریں ساکوں  اپݨے دریاویں دے پاݨی تے مٹی دی ایں کھیݙ کنیں اݨ ڄاݨ تے بے پراوہ کر ݙتے۔ اُتوں اڄوکا اُوپرا اَتیں وَیرا میڈیا ایں سبھ دی اینجھی الاوݨی بݨیدے جو اَساں چھل ٻوݙ تاں پٹدے رہندے ہئیں پرسندھو دی ایں وسوں دی پرستھیتیکی (Ecology) دا دھیان گیان نئیں کریندے۔ چٹے انگریز دا ہک جادو ہے  جیڑھا اڄ وی سر چڑھ ٻلیندا پئے۔ اساں ایں مُندریجے ہئیں جو ساکوں اپݨی اکھیں ݙٹھی نئیں ݙسدی۔ سُنڄاݨ تاں ٻہوں اڳوں دی ڳالھ ہے۔
دلدل
دوستو گال اے ھے اساں سرائیکی لوک وی اوں گیدڑ آلی کار ,گودیں سرداریں دی بنڑائ ھوئ دہدل ءچ ٹپ تاں مار بہندے ھئیں پچھیں آن پھتکاڑیاں مریندے ہیں لیکن وقت ویلھا کڈاں ہتھ آندے. عقلمند اینجھے ھیں اگر ھمسایہ ساڈی زمین دو ھک فٹ ودھ پووے اوندا سر پاڑ گھتنڑ فرض سمجھدے ھیں ,مگر جئیں ساڈے پورے سرائیکی وسیب تیں قبضہ کیتے ساکوں لٹ کے محل تیں کوٹھیاں بنڑائن ساڈے بالیں کوں ٹاٹ تیں بلہا کے آپڑیں بال باھر ملک ,پڑھائن ,ساڈی پگڑی پیریں اچ لتاڑ کے آپڑیں پگ وڈی کیتس ,ااوندے اگوں چپ ھیں اوھو ساڈا سردار ھے اوھو ساڈا گودا ھے ,وائے الله دے بندے چیڑیاں شور کرکے نانگ بھجا سگدئن اساں شور کرکے چور نسے بھجا سگدے.
آرامی زبان
(آرامی، ܐܪܡܝܐ, ארמית، Arāmît، تلفظ، ɑrɑmɑjɑ, ɔrɔmɔjɔ) عراق، شام، کنعان، فلسطین، فونیشیا تے جزیرہ نما عرب وچ جیہڑے عرب اقوام ہن، او تمام سامی الاصل ہن۔ آکھا ویندے کہ اے تمام قوماں سام بن نوح دی اولاد ہن۔ اس واسطے سامی سݙیندے ہن۔ انہاں ملکاں دی مختلف زباناں (موجودہ قدیم ݙوہاں) کوں سامی زباناں آکھدے ہن۔ اس دے علاوہ ملک سیریا یا شام دی زرخیزی تے  ایندے درالحکومت دمشق دی دلفریبی دے باعث ایں ملک کوں ارم یا باغ ارم وی آکھدن۔ اس واسطے سامی یا سریانی دا تریجھا ناں آرامی ہے۔
ماخذ
آکھا ویندا ہے کہ حضرت نوح دے پتر سام دا مسکن شام ہی ہئی اس واسطے تمام سامی قوماں دی مختلف بولیاں دا اجتماعی ناں سامی، سریانی تے آرامی ہے۔ زباناں دے سامی گروہ وچ فونیقی، اسیری، کلدی، عبرانی، بابلی،حطیطی، زباناں شامل ہن۔ حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے وقت فلسطین، کنعان وچ آرامی زبان ہی بولی ویندی ہئی۔ جیہڑی عبرانی زبان دی ہک شاخ ہے۔ موجودہ عربی قدیم آرامی ہی دی ہک ترمیم شدہ صورت ہے۔ البتہ رسم الخط وچ تبدیلی تھی گئی ہے۔ لیکن اے تبدیلی اسلام توں ٻہوں پہلے رونما تھئی ہئی۔
حضور پاک صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ مکہ مکرّمہ تے اس دے گرد ݙوجھے قصبیاں وچ مقیم مسیحی آرامی ٻولیندے ہن۔ لہذا قرآن کریم دے آیات وچ کئی آرامی نژاد الفاظ موجود ہن۔ ایندے کئی وجوھات تھی سڳدے ہن —ہک تاں اے کہ چونکہ قرآن شریف کئی مواقع تے اہلِ کتاب نال مخاطب ہے اس واسطے انہاں دی ہی زبان دے کلمات موجود ہن تاکہ او انہاں آیات کوں اپݨی کتب وچ موجود انہاں موضوعات دی روشنی وچ بہتر سمجھ سڳن۔ ݙوجھا اس واسطے کہ مکہ وچ ابھرتی تھئی، مسلم امّت عرب کافراں دی نسبت اہلِ کتاب نال شناختی لحاظ نال زیادہ منسلک ہئی تے قرآن وچ موجود اے لفظ ایں ڳالھ دی تائید کریندے ہن۔
آرزو شاہین
آرزو شاہین سرائیکی گلوکار ہے
ڄم پل
ہزارے نال تعلق ہے۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی گلوکار
سرائیکی وکیپیڈیا
2008ء وچ وکیمیڈیا انکوبیٹر تےسرائیکی زبان وچ وکیپیڈیا دا منصوبہ شروع تھیا جیہڑا 22 نومبر 2020ء کوں منظور کر ݙتا ڳیا تے 15 دسمبر 2020ء کوں ایندی اپݨی ویب سائٹ لانچ کر ݙتی ڳئی۔ ایں طرح پندرھاں دسمبر ݙو ہزار ویہہ سرائیکی زبان و قومیت کیتے ہک تاریخی ݙینہہ بݨ ڳیا۔
سرائیکی بھُوم ڳوجھی (انسائیکلوپیڈیا) دی حتمی منظوری تے باقاعدہ آغاز
سرائیکی بھوم ڳوجھی دا آغاز ٢٠٠٨ء وچ تھیا ہائی۔ اوں ویلے نیٹ دیاں سہولیات گھٹ ہووݨ پاروں سرائیکی دا کم مٹھی چال نال چلدا ریہا۔
منظوری
٢٢ نومبر ٢٠٢٠ ء کوں باقائدہ منظوری تھئی۔ تے انجینئراں ویب سائٹ بݨاوݨ شروع کرݙتی۔
تخلیق
باقاعدہ طور تے سرائیکی بھوم ڳوجھی ١٥ دسمبر ٢٠٢٠ء کوں آن لائن تھئی۔ منگل ٢٩ ربیع الثانی ١٤٤٢ ہجری تے ٣ پوہ ٢٠٧٧ بکرمی کوں شام کوں یعنی ٻدھ رات شروع تھیوݨ ویلے رات کوں ساݙھے اٹھ وڄے سرائیکی وکشنری دے نال ہی تخلیق تھئی۔
سرائیکی زبان دی علمی ترقی وچ وکیپیڈیا دی اہمیت تے ضرورت
سرائیکی زبان دے حروف تے الفاظ سرائیکی دی سُن٘ڄاݨ ہن، علم کہیں وی قوم کیتے ضروری شئے ہے، او کتاب جیندے وچ سارے علوم ہوون اوں کوں انسائیکلوپیڈیا اہدن، اڄکل کمپیوٹر تے موبائل دا دور ہے،  کتاباں نیٹ تے آ ڳیاں ہن،، ساݙی زبان سرائیکی ایں معاملے وچ ذری پچھوں ہے،، سرائیکی زبان وچ تے سرائیکی لکھائی وچ آن لائن سرائیکی وکی پیڈیا موجود ہے، دوستو سرائیکی کی بورڈ انسٹال کر گھنو تے سرائیکی وکیپیڈیا وچ آپݨی پسند دے مطابق آپݨے آپݨے فیلڈ مثلاً اسلامیات،  سائنس،  کیمسٹری،  انجینئرنگ،  ثقافت،  ادب تے سیاست بارے مضمون لکھݨ شروع کرو،
سرائیکی بھُوم ڳوجھی (انسائیکلوپیڈیا) وچ شامل علمی شاخاں تے کم دا طریقہ کار
وکی پیڈیا دا کھاتہ بݨا تے لاگ ان تھی ون٘ڄو۔ لاگ ان تھیوݨ دے بعد تساں کوئی نواں مضمون وی لکھ سڳدے ہو تے پہلے آلے مضموناں وچ تبدیلی وی کر سڳدے ہو۔
نواں کھاتہ بݨاوݨ
لاگ ان تھیوݨ کیتے اتھ کلک کرو لاگ ان تھی وکی پیڈیا وچ لکھݨ شروع کرو۔
سوجھل دھرتی واس
سچ اے ہے جو ایں ویلے سوجھل دھرتی واس وسیب دی ہک نمائندہ تنظیم ہے جیہڑی پوتر نیت نال وسیب دی علیحدہ شناخت، سرائیکی زبان ادب آتے قوماں دے درمیان مذاکرات کیتے بھج دھرک اچ مصروف ہے۔ میکوں قسم ہے فاضل پور دی اوں بھاگ وند رات دی جڈاں غلام فرید دے الغوذہ تے ڈاکٹر عباس برمانی، مرشد عزیز شاہد شاہنواز خان، عثمان کریم بھٹہ ، مرشد صوفی تاج خان گوپانگ، مرشد حیدر جاوید سید اتے روٹھا ڈھول مرشد شمیم عارف قریشی دی وجودی گواہی اچ جھمر کھڑے کھیڈدے ہن سوجھل دھرتی واس تے شک کرن پاپ ہے ۔ اے میڈا سچ ہے اتے میکوں اپنڑے سچ سمیت جیونڑ دا حق ہے۔ پاندھی ٹردا جھل کیوں جو تھل ماڑو دا سارا پینڈا تھیسم ہک بلانگ۔ محمود مہے
سرائیکی ٹیکنالوجی
سرائیکی ٹیکنالوجی
اینڈرائیڈ (Android )دی بݨیاد
اکتوبر 2003 وچ ، "اسمارٹ فون" دی اصطلاح زیادہ تر عوام استعمال کریدے ہن ، اور ایپل نے اپڑے پہلے آئی فون اور اس دے آئی او ایس(IOS) دا اعلان کرنے سے کئی سال قبل ، کمپنی اینڈروئیڈ انک کی بنیاد پالو آلٹو ، کیلیفورنیا وچ رکھی ہائی۔ اس دے چار بانی رچ مائنر ، نک سیئرز ، کرس وائٹ اور اینڈی روبن ہن۔ عوامی تاسیس دے وقت ، روبین کے حوالے نال آکھہا گیا ہائ کہ اینڈروئیڈ انک "بہتر موبائل آلات تیار کرنے والی شے ہے جیڑھا اپڑے مالک دے مقام اور ترجیحات سے زیادہ واقف ہن۔"
اینڈرائیڈ ایپاں بݨاوݨ دے کورس
اینڈرائیڈ ایپس بݨاوݨ کیتے مکمل کورس موجود ہن۔
اگر توساں اینڈرائیڈ ایپ وغیرہ بݨاوݨ وچ شوق رکھ دے وے تہ توساں ایہ ویب سائٹ کر ڳھنو۔ https://nowlearnathome.blogspot.com
سرائیکی وسیب، لکھت شعیب نواز جتوئی
سرائیکی وسیب
اللہ سائیں دی سب توں سوہنی نعمت ساڈا پیارا پاکستان  ، تے پاکستان  دا دل  ساڈا وسیب ، شالا  ہمیش  وسدا راہوے۔ ساڈے ملک  وچ بہوں ساری چیزاں دا رواج اے  ، تے بہوں ساری "چیزاں" دا راج اے۔ہک رواج  تاں اے ہے  جو  جیہڑے شاعر کینی او وی شاعری کریندن،  وسیب  ساڈا  ایں معاملے  وچ سارے ملک  توں اگھاں اے۔ پورے ملک وچ اتنیاں کویلیاں  کیناں ہوسن جتنے  صرف وسیب وچ شاعر  ورادھے پئین ۔ چلو  سائیں خیر اے شاعر ہوونا کوئی  گناہ تاں نی۔  پر  روون ایں گالھ دے آندے  جو  جیہڑے  شاعر دی شاعری  سن گھنو  ، لگسی  ایں کنوں شودا  بندہ  کوئی بیا کیناں ہوسی۔  اردو  آلے پُھنڈے ودے ہوندن  جو ساڈا   میر تقی  میر ؔ ، ساڈا میر تقی میرؔ ۔۔۔دل آدھے جو   بندہ انہاں کو ڈکھاوے میاں ہک میر اُتے   ایڈے اکڑیندے وے ، وسیب  وچ تاں  ہر پنج سو شاعراں وچوں   چار سو نناوے  شاعر  میرؔ تقی میرؔ ہن۔ جیکوں ڈیکھو   اوہوو  مسکین ڈکھدا ودا  ہوسی۔او،   ہِک مومن  خاں  کوں سر تے چاتی ودِن   ساڈے  وسیب  دا خیر نال  ہر  ہزار وچوں نو ں سو نناوے  شاعر   عاشقی  معشوقی  تے ٹھرک پُنڑے   وچ  مومن  کنوں  52  ہتھ  اگھاں  ہے۔ اے کوئی لُکی چھپی  گالھ  کینی ، بندہ  بندہ  جانڑدے  جو  شاعر لوگ  گالھیں دے گلھوڑ   ہوندن،  بسم اللہ  کنوں جو تھل بدھیندن ،  ول  پنجویں  گیر کنوں تلے نی آندے ۔ڈند بھانویں  کِر  گئین ،  اکھیں وچ سوجھلا پوندے نی پوندا،  محبوباں  آلی  حرم سرا دی آبادی   گھٹ  نی  تھیون ڈیندے۔ چسولی گالھ اے  جو   محبوب  کوں تشبیہہ  وی کوئی بندیاں آلی نیں ڈیندے۔  نک  طوطے  آکوں، آواز کوئل آکوں،  گِچی  گیری  آکوں، چال  مورنی  آکوں وغیرہ وغیرہ  ۔سچی پچھو  تاں میکوں لگدے  ، مستقبل  دے شاعر  معشوق دیاں زلفاں کو گھوڑے دی پوچھڑ  نال  وی تشبیہہ  ڈیسن۔ محبوب دی تعریف کریندے کریندے  بندے کوں  بیٹھے بیٹھے   بہاولپور   چڑیا گھر دی سیر کروا ڈیندن۔  اے کرامت نی تاں کیا ہے؟؟ سیانے آدھے ہن  جو ساون دے  اندھے کوں ہرشئے ساوی  لگدی اے۔   20  گھنٹے  دی لوڈ شیڈنگ  دے مارے شاعر   محبوب دیاں اکھیں کوں  بجلی گھر  سمجھ گھندن ، جتنیاں بجلیاں  محبوب  دی اکھیں وچوں  ڈھاہندن ، پنج ست  شاعراں دا کلام سنڑن  دے بعدمیں جئے  کئی  سدھے سادھے بندےمنیدےنی جو بجلی پانی نال بنڑدی  اے۔
میڈی خوش قسمتی آکھو  یا میڈی  بدقسمتی سمجھو۔ ہک شاعر  نال  میڈی وی  یاری اے۔  انہاں  کوں ڈیکھ تے وڈے توں وڈا منکر  وی  ایہہ من گھندے جو شاعری  ڈائن وانگوں  شاعر دا خون پیندی اے۔   انہاں  وچ پنج ست کلو خون  تے  پنج ست کلو  گوشت  بیا ہووے ہا  تاں لوک  سسی  دا خان پُنل سمجھن  ہا۔پر   دنیا  دی  نا قدری تاں ڈیکھو جو لوک  انہاں کوں صومالیہ  دا نسوکڑ  سمجھدن ، جیں جو پاکستان  آ  پناہ گھدی اے۔ چھوٹا  غالب آھدے  عقل  توں پیدل  تاں  لوکاں   بہوں ڈٹھن  ، شاعر موصوف صحت توں پیدل ہن۔کجھ  عادی چغلخوراں دی چغلیاں توں ثابت اے  جو بچپن وچ واہ  وا ہینڈسم  تےسوہنیاں  وچوں ہک سوہنے ہن۔  میٹرک  وچ آ کے شاعری دی سِوی (دیمک) جو لگی بس ولا  شاعر سائیں دا  ہک پھکا  رہ گئے۔ کجھ  خوش پڈو  اے وی روایت  کریندن  کہ  جیویں  غزوہ  احد وچ  حضور  نبی کریم ﷺ دے  ڈند مبارک  دی شہادت  دا سُن دے  یمن وچ  حضرت خواجہ  اویس قرنی   اپنے بتری  ڈند  بھن سٹے ۔ کوڑ  سچ  ،انہاں کوں بابائے  قوم  قائد اعظم  ؒ نال ایڈی روحانی  محبت اے جو  انہاں دیاں فوٹوواں  ڈیکھ کے   آپ وی  زندہ مسواک  بنڑ  گئین۔  کجھ تُکے باز  آہدن  جو  انہاں  دا خیال اے  جو  محمد علی جناح  جے تونڑیں  ہٹے کٹے  ہن ، صرف  مسٹر  جناح بیرسٹر ہن،  جیں ویلے صحت، قوم  دی فکر وچ قربان کر تے   سُکے پتلے تھئے ، عوام  دی نظراں وچ قائد اعظم  تھی گئے۔  شاعر  موصوف وی شاعرِ اعظم  بڑن دے چکر  وچ  صحت  نال سلام دعا  مکا بیٹھن ۔   انہاں گپاں  وچ کتنی حقیقت  اے کتنا کوڑ  ، اے تاں اللہ  جانڑے  یا جانڑے شعیب نواز۔۔۔
مرزا غالب آکھیا ہا    میں وبا  وچ نی مردا ،  میڈی  انفرادیت اُتے حرف آندے۔بس  ولا جیویں  پِتی  (خربوزہ) کوں ڈیکھ  تے پِتی  رنگ   بدلا  گھندی اے ،ماضی  بعید  دے  شاعر کوں ڈیکھ  تے مستقبل  بعید  دے شاعر کو  عالمِ ارواح وچ ایڈی ریس(رشک) آئی کہ انہاں   وی اے گالھ  بتی بنڑا  دے کن تے چا ٹنگی تاں جو  سند  راہسی  تے لوڑ (ضرورت ) ویلے کم ڈیسی۔  شعیب سائیں  دے جمنڑے واسطےقدرت  اپریل دا مہینہ    مقرر کیتا۔  انہاں  وی ہڑتال کر ڈتی  میں  پہلی  کو ں نی جمدا ، ہک میں آپ کمزور،  اتوں یکم اپریل ،  والدین  سوچیسن  قدرت  اپریل فول کیتے ۔  21  اپریل کوں  وی نمہی جمدا ، عوام اے نہ سمجھے  جو  علامہ اقبال  دی بدروح  دنیا  وچ آ گئی اے۔   فرشتے  انہاں دی بیان بازی  تے دھرنے   توں تنگ آ کے  ڈوجھی ڈینوہار   انہاں کوں ٹَنگا لولی  کر  تے  دنیا  وچ دِھکا ڈے گئے۔ کجھ عرصہ  ڈاہڈے رُنے، اخیر  تھک  ہار تے چُپ  کر گئے۔ موصوف  آپ فرمیندن  میں جماندروں شاعر ہامی ،  عالم ِ ارواح  دیاں روحاں کنوں پُچھ گھنو۔  پر دنیا وچ احتجاجاً میں میٹرک تک  شاعری دی کُنڈی نہ  کھولی۔
ہِک دفعہ بوُتھا ڑ  بُک (فیس بک)  تے کئی ڈیہاں بعد ملاقات  تھئی   تاں میں پچھیا خیر  اے بِھرا ؟  شکل شریف  تے تیرھاں  وجے ودِن، مزاج شریف دے اُکے  موئے ودِن ؟   خیر  تاں ہے۔؟ جواب وچ شعیب سائیں دو چار ٹھڈڑے ساہ کڈھ کےشودا مونھ  بنڑا یاتے نک سُنگھاڑ تےسو ں سوں کیتی،  میکوں  شک تھیا،  یا تاں  انہاں کہیں کوں  مس کال ماری اے تے  اگلے رسیو  کر گھدی اے۔  یا ول  انہاں  پنجاہ  دا ایزی لوڈ  کروائے تے  لوڈ نی  پُنا۔ میں حالی ایں حساب کتاب وچ ہامی  کہ شعیب سائیں بولے ۔  ادا سائیں باقی تاں سبھے خیراں  ہِن۔ پر اج کل طبیعت بڑی عجیب جئیں تھی  گئی۔  میکوں لگدے جو  میں ادبی طور تے بانجھ تھی گیاں۔ میں نک تے انگل رکھدے رکھدے یاد کیتم   جو ایں تاں تریمتیں کریندن ۔ول   نک  کوں خرسی  کرتے   پُچھیا ، اے کیا گالھ اے۔ آکھن لگے یار ہِک ویلا  ہا جو طبیعت تے ایں جوبن ہا،  جو نِچھ ماراں  ہا تاں ہِک ادھ ڈوہڑہ نکل پوندا  ہا۔  سویرے سویرے   کروا  چا تے  جوار وچ جو ونجاں ہا  ، تاں بیٹھے  بیٹھے ہِک ڈو غزلاں  بنڑا دے اٹھیندا  ہامی۔ہُن پتا نی  کیہڑی نحوست  آن  پئی اے ،  یا کہیں حریف  شاعر دا پلُوتا  لگے ، اینویں لگدے میڈی  شاعری  دی بی ٹی  کپاہ کوں کالا تیلا لگ گئے ۔  کروا چا تے سویرے سویرے جوار وچ ونج باہنداں تے شہزادہ آصف علی دے ایصالِ ثواب واسطے گنگناندا  ں :۔ " تاہیں لایا  اے جوار  وچ ڈیرہ ، ڈوہڑے اتھؤں آونااے۔ " یقین کرو جوگی سائیں ! بیٹھے بیٹھے آندراں باہر آونڑ پئے ویندِن ، پِنیاں سُج ویندنِ تے پیر  وِسم ویندن ۔ پر آمد  اصلوں  نی تھیندی ۔ میڈا ٹکارا  نِکل گیا،میں آکھیا   او یار  بس اتنی گالھ ہئی ،  سوہنیا اے کوئی خاص  پریشانی  آلی گالھ  نی۔  آکھاں لگے "او کیویں؟" میں عرض کیتی :۔" سائیں میڈا!!! پھلدار  درخت   وی ہک  ادھ سال سہی کڈھیندے راہندن۔ تے دیسی کُکِڑ وی   انڈیاں  دا کوٹہ پُگاہ  دے کُڑک  پیندی راہندی اے برائلر  کُکڑ   کینی پیندی۔ اینویں اصیل شاعر وی  کجھ عرصہ  ادبی  کُڑک  پیندے راہندن ۔ برائلر  قسم دے شاعراں کوں ڈیکھ  تے سڑو  کُڑھو ناں  بلکہ شُکر کرو  جو  تساں  اصیل  شاعراں  وچوں ہیوے ،  جتنا کلام لکھدے وے ، چونڑواں  بہترین  تے  بہوں اعلیٰ ہوندے ۔ اردو شاعری  دی مثال اے  جو سب توں چھوٹا دیوان   مرزا غالب دا اے۔   پر اے وی تاں ڈیکھو جو  ایندے باوجود  وی  نہ صرف  اردو  ادب  بلکہ عالمی  ادب    وچ غالب داکیا مقام  و مرتبہ اے۔ میڈی ایں ریں ریں  نال  شعیب سائیں دی تسلی  تھئی یا کوئینہ اے تاں  اللہ کوں پتا۔  لیکن جنہاں جنہاں  شعیب نواز   دا کلام  سنے یا پڑھے  او لوک یقیناً  میڈے نال اتفاق کریسن جو  شعیب  سائیں دی شاعری سرائیکی ادب دی  بہترین شاعری   دے کہیں وی چونڑ وچ   بلا تکلف شامل  کرن دے قابل اے۔
صرف شاعری  کیا  ۔ کرکٹ دا اے کھڈاری  کھیڈ وچ آل راؤنڈر ہووے  نہ ہووے ، پر سرائیکی  ادب دا آل راؤنڈر اے۔  اردو  ، سرائیکی شاعری  دے  علاوہ  شعیب سائیں سرائیکی  نثر وچ  مزاح نگاری وی   کریندن ۔   میں سرائیکی  ادب دا نقاد نی  جو شعیب  دی مزاح  نگاری  دی تعریف کر سگاں۔پر  بقول غالب  :۔"صلائے عام  ہے یاران ِ نکتہ داں کیلئے" تبرک  دے طور تے  کہیں  ویلے   "کولمبس  دی کہانی" تے   "شعیب نواز  دے عالم ارواح   دوں خط " پڑھ ڈیکھو ۔ آپ آکھسو  کہ  اے نوجوان ایویں لگا ریہا  تاں  ہِک ڈینوہار  سارا وسیب ایکوں  سرائیکی ادب دا سنگھار اکھیسی ۔  ول میں جیہا ناچیز  وی پھوتاں  مریسی  جو میں ہِک دفعہ  شعیب نوازدا خاکہ لکھیا ہا،  چوہے  تے  ہاتھی  آلی کہانی  وانگوں ساڈی ڈاہڈی گھاٹی یاری  ہئی   ۔
اخباری شیعہ
اخباری اثنا عشریہ اہل تشیع وچ نمودار تھیوݨ والا ہک ذیلی فرقہ اکھیج سڳدا ہے جس وچ قرآن، حدیث حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تے حدیث امامیان اثنا عشریہ دی جانب توں آوݨ والی خبر تے قیام کیتا ویندا ہے تے انہاں دے مطابق کہیں دیگر عالم (علما) دے اجتہاد دی اہمیت دینی امور وچ محض فتاوی دی حد تک ہی محدود ہوندی ہے نا کہ ایں دے برعکس تفرقے اصولی دی طرح علما کوں امام دے بارے وچ اجتہاد دی اجازت فراہم کیتی ونجے۔ شیعاں وچ ایں تحریک یا فرقے دی ابتدا دا زمانہ ستارہویں صدی (یا اس توں کچھ قبل)۔ بیان کیتا ویندا ہے تے اس دا مقام ایران تسلیم کیتا ویندا ہے. اوں زمانے وچ اوہ علما جیہڑے اجتہاد کوں رد کریندے ہن انہاں توں ہی ایں دا آغاز تھیا جبکہ سنی تفرقے والیاں دے برخلاف (جنہاں دے مطابق اجتہاد دی ہݨ ضرورت باقی نی رہی) شیعہ اخباریاں دے خیال وچ قرآن تے سنت (جس وچ امامیان دی احادیث یعنی خبراں وی شامل ہن) تمام اقسام دے مسائل دی وضاحت کیتے کافی ہن تے غیبت صغرٰی دے زمانے وچ عقل تے اجماع کوں استعمال کریندے ہوئے علما دے کول مذہب وچ مداخلت دی گنجائش نی.
ماضی دے اخباری شیعہ عالم دین
1.شیخ یوسف بحرانی
حاجی احمد فِگار
حاجی احمد فگار سرائیکی دا شاعر ہے۔
ڄم پل
١٩٢٥ء وچ نور پور تھل وچ ڄمے،
تعلیم
١٩٤٠ء وچ میٹرک پاس کرتے سکول استاد بݨ ڳئے۔ ١٩٧٢ء وچ بطور ہیڈماسٹر ترقی تھئی، ١٩٨٥ء وچ ریٹائر تھئے، ١٩٨٧ء وچ حج کیتی۔
وفات
١٩٩٢ء وچ فوت تھئے
آرگس
1)یونانی دیومالا وچ ہک صد چشم عفریت دیوتا زیوس نے آئیو دیوی دے حسن دی تعریف کیتی تاں دیوی ہیرا نے سڑ کے اُونکوں ڳاں بݨا ݙتا تے اوں دی حفاظت کیتے سو اکھیاں والے ہک دیو، آرگس (आरगस) کوں مقرر کیتا۔ ہرمس نے آرگس کوں کہانیاں سݨا کے سمہا ݙتا تے ول اونکوں قتل کر کے آئیو کوں رہائی ݙیوائی۔ ہیرا نے اوں دی اکھیاں اپݨے محبوب پرندے مور دی دم وچ لا ݙتے۔ چوکنے تے مستعد چوکیدار کوں (آرگس چشم) آہدے ہن۔
٢) اودلیئیس دا وفادار کتا، اودلیئس 19 سال بعد اتھاکا واپس آیا تاں اوں دے کتے نے اونکوں پہچاݨ گھدا تے ول فورا ہی مر ڳیا۔
٣) زیوس دا لڑکا جیہڑا ہک فانی عورت، نیوبے توں پیدا تھیا۔
٤) یونانی دیومالا دے مشہور ہیرو، جیسن دا ہک ٻال جیہڑا میدیا دے بطن توں ہئی۔
ابو جعفر منصور
ابوجعفر منصور دی ولادت 711ء، 95 ھ وچ اپݨے ݙاݙے علی بن عبد اللہ بن عباس دی زندگی وچ حمیمہ قصبہ وچ تھئی۔ ابو جعفر اس دی کنیت تے منصور لقب ہئی۔ اس دی ماں بربری النسل دی ہک لونڈی ہئی جس دا نام سلامہ ہئی۔ اوہ بڑی عابد و زاہد خاتون ہئی۔ ابوجعفر دا خاندان بڑا متمول تے علم و فضل میں یکتا ہئی۔ لہذا بچپن وچ اینکوں جیہڑا شاندار ماحول میسر آیا اس اس دی صلاحیتاں کوں نکھارݨ وش بڑا حصہ ادا کیتا۔
خلافت
سفاح نے اپݨی زندگی وچ ہی ابوجعفر منصور تے اس دے بعد عیسی بن موسی دے حق وچ وصیت کر ݙتی ہئی۔ سفاح دی وفات دے وقت اوہ حج کیتے مکہ مکرمہ وچ ہئی۔ بھائی دی موت دی خبر پا کے اوہ فوری بغداد پہنچا۔ جامع مسجد کوفہ وچ جمعہ دی نماز پڑھائی تے اپݨا پہلا خطبہ ݙتا۔ اوہ مسند خلافت تے 754ء کوں متمکن تھیا۔ عمر وچ اپݨے بھائی سفاح توں وݙا ہئی۔ منصور نے خلافت سنبھالݨ دے بعد درالحکومت انبار وچ جشنِ خلافت منا کے اپݨی حکومت دا افتتاح کیتا۔ اس وقت اس دی عمر اکتالیہہ سال ہئی ۔
دورِ خلافت
منصور نے بغاوتاں کوں فرو کر کے ہک مضبوط عباسی حکومت دی بنیاد پاتی تے ملکی نظم و نسق کوں بہتر بݨاوݨ دی طرف توجہ کیتی۔ ایں ملکی استحکام دی وجہ نال انہاں دے جانشیناں نے عظیم الشان کارنامے انجام ݙتے۔ منصور نے ہک ایسی حکومت اپݨے جانشین دے حوالے کیتی جس دا خزانہ پُر، لوگاں دے دل امن نال معمور تے رعایا خوشحال، تجارت روبہ ترقی تے ریاست بے حد مستحکم ہری۔ اس فوج کوں مستحکم کیتا۔ انہاں دی تنخواہواں دا باقاعدہ انتظام کیتا. فوجی چوکیاں تے چھاوݨیاں تعمیر کیتیاں۔ محکمہ جاسوسی کوں بہتر بݨایا۔ اس علویاں دی طاقت دا خاتمہ کیتا جس نال عباسی خلافت دا وجود یقینی تھی گیا۔
اس خلافت دے مذہبی تقدس کوں بحال کیتا تے پوری اسلامی دنیا وچ خلافت دا روحانی تشخص قائم کیتا جیہڑا کہ خلافتِ راشدہ دا خاصہ ہئی، اے روحانی تقدس خلافت عثمانیہ دے اختتام تک قائم ریہا. مزید ایہ نظریہ پیش کیتا کہ چونکہ بنو عباس وی اہل بیت توں ہن لہٰذا سیاسی قیادت دے علاوہ مذہبی سیادت یعنی امامت وی انہاں ہی دا حق ہے۔ ایویں مستقبل وچ اساں ݙیکھدے ہیں کہ سیاسی قوت تے غلبہ کھو ونجݨ دے باوجود صدیاں تک عباسی خلافت دی اسلامی دنیا وچ مرکزی تے روحانی حیثیت قائم رہی۔
مالیات دے محکمے کوں مستحکم کیتا۔ اس دا مشہور قول ہے کہ دولت حکومت کیتے حصن تے دین و دنیا کیتے بمنزلہ رکن ہے۔ اپݨے اس مقولہ تے عمل پیرا تھی کے اس ساری عمر فضول خرچیاں توں اجتناب برتا تے کفایت شعاری کوں معمول بݨا گھدا۔ انہاں دی وفات دے وقت خزانہ مال و دولت نال پر ہئی۔ ایویں رعایا دی خوشحالی دا آغاز تھیا۔
سیرت
اس دی نجی تے ذاتی زندگی سادگی دا نمونہ ہئی۔ ابن خلدون نے اس دی سادگی تے اینکوں خراج عقیدت پیش کیتا ہے۔ اوہ پابند و صوم صلوۃ ہئی۔ اکثر پیوند لگے کپڑے پیندا ہئی۔ اس دے کمرے دے اندر ہک ٹاٹ وچھا ہوندا ہئی جتھاں منصور دے بستر، لحاف تے توشک دے کجھ ٻیا موجود نہ ہئی ہوندا۔ موسیقی نال اونکوں کوئی لگاؤ نہ ہئی۔ عیش و عشرت نال اینکوں نفرت ہئی۔
اولاد
خلیفہ منصور عباسی دے اٹھ پتر ہن۔
وفات
سفاح دی وصیت دے برخلاف اپݨ جانشینی اپݨے پتر مہدی دے ناں وصیت کرݨ دے بعد اوہ 775ء بمطابق 148ھ کوں حج کیتے روانہ تھیا۔ دورانِ سفر بیمار تھی گیا تے چھ ذی الحج کوں بیرمیمون دے مقام تے تریسٹھ سال تے کجھ مہینے دی عمر وچ وفات پاتی۔ وفات دے وقت سوائے اس دے خاص خادماں تے وزیر ربیع دے ٻیا کوئی موجود نہ ہئی۔ اس دا عہدِ حکومت تقریبا ٻاویہہ سال ریہا۔
ابو جندل بن سہیل
ابو جندل بن سہیل صحابیٔ رسولؐ تے سہیل بن عمرو دے پتر ہن۔ عاص ناں، ابو جندل کنیت ، نسب نامہ ایہ ہے، ابو جندل بن سہیل بن عمرو بن عبد شمس بن عبد ود بن نصر ابن مالک بن حل بن عامر بن لوئی قرشی عامری.
اسلام دی خاطر قید تے قربانیاں
ابو جندل اس وقت مسلمان تھئے جݙݨ انہاں دا گھر اسلام دشمنی دا گڑھ ہئی. والد سہیل نے انہاں دے پیراں وچ بیڑیاں پا کے قید کر ݙتا تے اوہ کئی سال تک اس قید و بند وچ گرفتار رہے. 6ھ صلح حدیبیہ وچ انہاں دے والد سہیل ہی قریش مکہ دی طرفوں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول مصالحت کیتے آئے ہن۔ جیہڑلے شرائط لکھیندے پئے ہن تاں انہاں وچ ہک شرط اے وی ہئی کہ "قریش دا کوئی آدمی وی خواہ اوہ مسلمان ہی کیوں نہ ہووے مسلماناں دے کول چلا آسی تاں مسلمان اس دے قریش مکہ کوں واپس کرݨ دے پابند ہوسن.
ابوجندل جیہڑے اسلام قبول کر چکے ہن تے کفار مکہ دی قید وچ ہن۔ کہیں طرح بھڄ کے بیڑیاں سمیت حضور صلی اللہ علیہ وسلم دی خدمت وچ حاضر تھی گئے تے اپݨے زخم ݙکھا کے فریاد کیتی کہ انھاں کوں اپݨے نال مدینہ گھن ڄلو۔ حضورؐ نے سہیل کوں کافی سمجھایا کہ اوہ ابوجندل کوں مدینہ ونجݨ دی اجازت ݙے ݙیون۔ مگر اوہ راضی نہ تھیا تے آکھا کہ شرائط صلح دی رو نال آپؐ اینکوں نی گھن کے ونج سڳدے۔ چنانچہ حضورؐ نے صحابہ کرام دی مخالفت دے باوجود ابوجندل کوں سہیل دے حوالے کر ݙتا تے آکھا " ابو جندل صبر و ضبط نال کم گھن، خدا تہاݙے تے ݙوجھے مظلوم مسلماناں کیتے کوئی رستہ پیدا کریسی، اساں صلح کرچکے ہیں اور صلح دے بعد انہاں نال بد عہدی نی کر سڳدے۔ ابوجندل کفار دی سختیاں سہندے ریہے تے جݙݨ مکہ دے ستم زدہ مسلماناں نے مقام عیص وچ ہک پناہ گاہ بݨا گھدی تاں ایہ وی اتھاں چلے گئے۔
رہائی تے غزوات
جݙݨ کفار مکہ نے صلح حدیبیہ دی اوہ دفعہ جس دی رو نال ابو جندل واپس کیتے گئے ہن، واپس گھن گھدی تاں آنحضرتﷺ نے ابو جندل تے انہاں دے ساتھی ابو بصیر کوں مدینہ سݙا بھیجا، ابو بصیر کوں مدینہ آوݨ دی نوبت نی آئی تے اوہ اوں وادیِ غربت وچ پیوندِ خاک تھی گئے. ابو جندل مدینہ واپس تھئے، مدینہ آوݨ دے بعد جس قدر غزوات تھئے، سب وچ شرکت دی سعادت حاصل کیتی۔
وفات
آنحضرتﷺ دی حیات مبارکہ دے دوران مدینہ وچ رہے. اس دے بعد عمرفاروق دے زمانہ وچ جݙݨ شام تے فوج کشی تھئی تاں اس وچ مجاہدانہ شرکت کیتی تے پنج چھی سال تک مسلسل جہاد فی سبیل اللہ وچ مشغول رہ کے حضرت عمر فاروق د ے عہد خلافت 18ھ وچ طاعون دی وبا وچ عمواس وچ وفات پاتی۔
اخسویرس
اخسویرس ایران دا بادشاہ ہئی جیہڑا یونانی زبان وچ Xerxes دے ناں توں مشہور ہے۔ ایں دا دارالخلافہ سوسن (Shushan) نامی شہر ہئی۔ تاریخ گواہ ہے کہ ایں بادشاہ دی مملکت قدیم ہندوستان دے شمال مغربی علاقوں توں گھن کے مشرقی افریقہ وچ ایتھوپیا (Ethiopia) تک پھیلی ہوئی ہئی۔ اس بادشاہ دی تخت نشینی دا سال 486 قبل مسیح تے سال وفات 465 قبل مسیح ݙسایا ویندا ہے ۔ اخسویرس بادشاہ نے مشہور یہودیہ آستر نال شادی کیتی۔ جیں نے بادشاہ دے ہک وزیر ہامان دی یہودیاں دے قتل عام دی سازش کوں ناکام بݨایا۔ بادشاہ دا ذکر بائبل دی کتاب آستر وچ تفصیل نال آیا ہے۔
جہانگیر مخلص
جہانگیر مخلص سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ احمدپور شرقیہ نال تعلق ہے۔
آ میݙا جانیاں آ میݙے دیس وچ
آمیݙا جانیاں آمیݙے دیس وچ
آ کے ݙیکھیں جو دردیں دی سولی اتے لوک چڑھدن کیویں لوک لہندن کیویں.
پتھریں دے بݨے ہوۓ گھریں دے اندر ریشمی جسم ݙکھاں کوں سہندن کیویں.
مونجھاں کونجیں دے وانگوں چودھاروں پھرن
شام تھیوے تاں کندھیاں تے بہندن کیویں.
رات بے سئیت لوکاں دے گھر دے اندر ویݨ در دے ولیکھاں توں آندن کیوں.
آکے ݙیکھیں جو دردیں دی درسال تے ایں حیاتی کوں کیویں رو وایا ویندے.
اپݨیں آکھیں دیں ہنجھوں کوں پالݨ کیتے بے کسی کوں وسیلہ بݨایا ویندے.
عید دی رات ہے بھانویں شب رات ہے دڑکے ݙے ݙے کے اوکوں سمایا ویندے.
آمیݙا جانیاں...
آکے ݙیکھیں جو روہی دا راول اتھاں کیویں جیوݨ دی خیرات پندا کھڑے.
گھگھ اندھارے اندر، گنگےلوکیں کیتے، سنجے سجھ دے کولھوں جھات پندا کھڑے.
اتھاں بکھے ببھر گھن کے کوئی نہ سمے اپݨے مالک توں او رات پندا کھڑے.
تتی روہی تے روح نال رج کے وسے ایجھیں ساوݨ دی برسات پندا کھڑے.
آمیݙا جانیاں....
آکے ݙیکھیں جو جمدے ہوئے بال کوں سول صدمے ملن ساہ کوں سانگاں ملن.
گھٹی ݙکھاں دی اوکوں پلائی ونجے اوندے کنیں دے وچ بکھ دیاں بانگاں ملن.
دھیریں جمن تاں ما پیو کوں جھورا لگے سیندھ سرمے ملن نہ کوئی مانگھاں ملن
چاندی کھنڈدی ونجے توڑے سر دے اتے سیجھ رنگلی کیتے صرف تانگھاں ملن.
آ میݙا جانیاں آ میݙے دیس وچ...
آ کے ݙیکھیں جو بے علم ملا کنوں دین بدلے زمانے دیں ریتاں دے وچ.
اوندے متھے محراب بکھدا کھڑے اوندی گذری حیاتی پلۂپاں دے وچ.
ساکوں فرقے بݨا کے لڑایا ویندے اساݙا مذۂب وی آگۓ فصیتاں دے وچ.
چھینڈے اݙدن لہو دے دیواریں توڑیں کیویں انسان کسدے مسیتاں دے وچ.
آمیݙا جانیاں آ میݙے ݙیس وچ.
آکے ݙیکھیں جو حاکم دے ہرکارے اتھ اوندا لکھیا ہے پڑھ پڑھ سݨیندے ودن.
جنھاں اکھیں کوں خاباں دی عادت ہائی انہاں اکھیں کوں اندھا کریندے ودن.
جنھاں ہونٹیں تے لفظیں ٹھکاݨا کیتے انہاں ہونٹاں توں ہر لفظ چئیندے ودن.
جنھاں ہتھاں کو سچ کوڑ لکھݨ دی عادت ہائی انھاں ہتھاں کوں بانہاں تئیں کپیندے ودن.
آتے ݙیکھیں جو پڑ تے پئی بار ہے لوک آندے کھڑن آپݨیں لاݨھیں کیتے.
بار ݙے کے بھتاریں دا لیکھا کیتے کوئی گھلیندا رہا میکوں تھاݨئیں کیتے.
میݙے گندھڑے کلہوٹیاں وی واندیاں رہیاں بال روندے کھڑن شۓ دیں داݨیں کیتے.
سال پورے دا پوہریا انویں رل گیا بھوں وی بچ نہ سگیا میݙئیں بھاݨے کیتے.
آ کے ݙیکھیں جو میݙے مقدر دے وچ اوکھے پینڈے ریہے پندھ کشالے ریہے.
تیݙے سانگے ݙسا خوشیاں کتھوں پناں میکوں ملݨ کیتے ݙکھ اوبہالے ریہے.
میݙے کیتے تاں بدرا دی دھپ وانگے ہن اے ہونالے ریہے یا سیالے ریہے.
تیݙے ہتھاں تے مہندی اونویں نہ لگی میݙے پیراں تے آݙیکھ چھالے ریہے.
پرفیسر جہانگیر مخلص
آ میݙا جانیاں آ میݙے ݙیس وِچ
کوݨ سَچ کوں صلیبیں چڑھاوے وَدا
کوݨ بے خوف تِھیوے تے ٻولے اِتھاں
اِتھاں مُنصف وی مُجرم دا ہم ذات ھے کیہڑا نادان اِنصاف ڳولے اِتھاں
ساݙے گودے نےغیرت کوں رکھئے گِرو
ظُلم ݙیکھے ٻیٹھا لَٻ نہ چولے اِتھاں
ظلم دے اچے میناراں کوں
ظلم دے اچے میناراں کوں
.ستی قوم دے بیماراں کوں,
کوڑے کوٹ دے دیواراں کوں,
,سنگتی ساتھی حُب داراں کوں.
.دُھر دے گنگے زرداراں کوں
,نواباں کوں سرداراں کوں
روویں چیکیں زور دا باکیں
.میݙے واروں اتنا آکھیں
.پھٹ جگر دے سیوݨ ݙیوو
,خود جوگا کجھ تھیوݨ ݙیوو
ھݨ تاں ساکوں جیوݨ ݙیوو
اخفشِ اکبر
اخفش اکبر ابوالخطاب عبد الحميد بن عبد المجيد ہن تے انہاں دی شہرت اخفش اکبر نال ہے. انہاں دی وفات 177ھ بمطابق 793ء اے تے ایہ نحوی ہن۔
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
توں سر سوتی ہاکڑا تے سک بیاس دے وانگوں منہ نئیں موڑیا ساہ نہیں تروڑیا.
حاجی ظفر گرماݨی
ساڈے گل دا ھار جدا تھی گۓ
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
توں نہیں وکیا.
حاجی ظفر گرماݨی
ساڈا مخلص یار جدا تھی گۓ
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
تیڈے نال تاں صدیاں دی تہذیب ویکاݨی
حاجی ظفر گرماݨی
سرائیکی دے زبان دے مہاندرے شاعر جناب حاجی ظفرگرمانی صاحب ایں جہانءفانی توں پردہ پوشی کر گئین انہیں دے ایصالء ثواب دی خاطر قل خوانی دا ختم شریف. 12.6.2015. بروز جمعہ کوں وستی گرمانی موضع ڈبی شاہ اچ فجریں 9. وجے پڑھیا ویسی.
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
تیڈے انے بیٹ تے بیلے
اخفشِ اکبر
ولادت هَجَر بحرين، وچ تھئی تے انہاں دی سکونت بصرہ وچ ہئی. ایہ غلام ہن قيس بن ثعلبہ دے .انہاں کوں اخفش اول وی آکھا ویندا ہے. ایہ کتب تفاسیر وچ اشعار دے ماہر ہن. انہاں توں ہک جماعت نے علم حاصل کیتا. انہاں وچوں عيسٰى ابن عمرو، ابو عبيدة، معمر بن المثنى، و أبو زيد الأنصاری، اصمعی، و سيبویہ زیادہ مشہور ہن۔
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
تیڈی سہیڑھ تے ساہ گھندے ہن
اخفش اصغر
اخفش اصغر، ابو المحاسن علی بن سليمان بن الفضل تے ایہ مشہور ہن اخفش اصغر توں،  ولادت 235ھ 849ء وفات 315ھ، 927ء) ایہ نحوی ہن.  بغداد نال تعلق ہے۔ اوہ مصر وچ رہے 287ھ توں 300ھ تک، ول اوہ حلب چلے گئے، ول واپس بغداد آ گئے تے اتھائیں کر فوت تھئے.  انہاں دی تصنیفات وچ  «شرح سيبویہ» و «لانواء» و «المهذب» ہن.
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
تیڈی بھوئیں تے بھاݨ پراݨے.
دکھدے دھوہیں مہنیں مہاگاں
امباں دی پیٹی
اے سرائیکی افسانہ اسماعیل بھٹہ دا لکھا ہویا اے جیندے وچ سرائیکی وسیب دے مزدور طبقے دی زندگی دے حالات ݙکھائے ڳن۔ تے اے ݙکھایا ڳیا اے کہ کیویں بالادست طبقہ انہاں دے احساسات کوں پامال کریندے۔
حوالے
ونکی:امباں دی پیٹی
جہانگیر مخلص
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں نہیں وکیا.
لسی ڈھی مکھن دیاں جاگاں
انت رکھاݨے
میڈا سوہݨا ستلج سئیں توں...
ساڈی سونہہ سنجاݨ ویکاݨی
ساڈیاں لیکھ لیکراں وکیاں ۰
شاہی نال جاگیراں وکیاں
ساڈیاں امدݨ نسلاں وکیاں
ساڈی بھوئیں تے فصلاں وکیاں
توں نہیں وکیا ....
ساڈے پکھڑو ساڈیاں بولیاں
سانجوں سکدیاں ساڈیاں لولیاں.
بیلے دی خوشبو دیاں جھولیاں
لائی لاݨے تے بور ویکاݨے
تیڈی سہیڑھ تے ٹھلدے ٹھلدے بیڑیاں سودھے پور ویکاݨے.
اکھیں وکیاں نور ویکاݨے.
رل گئی مݨ دے قصے رل گئے
سکھ دیاں جھمراں ڈکھ دے ڈھاکے
رل گیا دول تے دولی رلیا.
کون ہے جو رل گئیں ناویں کانے بدھے تولھے تارے
کوئی تاں پرلھی کندھی کھڑ کے
ساکوں زور دیاں ہکلاں مارے.
سئیں جہانگیر مخلص
حاجی ظفر گرماݨی
ہر وقت دعا ھے مالک توں اوندا قرب قیام نہ وسرے
جہانگیر مخلص
اساں تاں خواب ہیں کوڑا
" اساں تاں خواب ھیں کوڑا,
اساں وسواس ھیں سانول ,
حاجی ظفر گرماݨی
اوندا ذکر زبان دی زینت ھے اوندا پاک کلام نہ وسرے
جہانگیر مخلص
اساں تاں خواب ہیں کوڑا
اساں مندرے ھوۓ ہوٹھاں دی
ہک ارداس ھیں سانول ,
اساں چپ چاپ کس گۓ ھیں,
الیندی پئی ھے رت ساݙی ,
اساں تاں کھوڑ تے وکدے,
تھڑکدے
ماس ھیں سانول ,
حاجی ظفر گرماݨی
شالا مدنی ساکوں یاد رکھیۓ کہیں صحبؤ شام نہ وسرے
جہانگیر مخلص
اساں تاں خواب ہیں کوڑا
اساں ھیں چاندنی پوہ دی,
حاجی ظفر گرماݨی
جڈاں ظفر سر تے موت آوۓ سرکار دا نام نہ وسرے (بلال رضوی، ١٠ جون ٢٠١٥ء)