cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انٹرنیشنل سرائیکی کانفرنس 1997ء دا احوال
سرائیکی نظم دی  پذیرائی
اَزلِی سِرتے لگسِس ݙانگ
آپݨی موت ہݨ آپ اِی  مرسی
ظلم جبر دا بُشیّر نانگ
قہر غضب تے مظلومی دا۔ !
اڄو چھٹ ویسی ہݨ سانگ
اُچے اُچے ایواناں تے
ہݨ سُݨیسی ساݙی ٻانگ
محکومی تے مجبوری دی
ہݨ تاں مک ویسی ہر تانگھ
تھیسم ہک ٻِلانگھ ‘‘
راقم دے بعد سئیں فقیرا بھگت کوں سٹیج تے سڈیا گیا۔ انہاں خواجہ غلام فرید سئیں کوٹ مٹھن آلی سرکار دا عارفانہ کلام ایڈے سوز نال سنڑایا جو ہال وچ بیٹھے ہر بندے دی اکھ وچ ہنجوں آگیاں۔ اتے ول انہاں او ۔ لولی جہڑھی کرشن جی مہاراج کوں انہاں دی اماں سئیں نے ڈتی ہئی۔ آپنی پرسوز آواز نال سنائی تے الاپ آلایا تاں ہک اینجھیاں سماں پیدا تھی گیا جیہڑھا بیان نئیں کیتا ونج سگیندا۔
وت سئیں فقیرا بھگت کوں سٹیج تے سڈیا گیااَتے کئی فرمائشی کافیاں انہاں پیش کیتیاں۔ آخر وچ سئیں نرندر کمار چیئرمین سرائیکی انٹرنیشنل نے سارے شرکا دا ہتھ بدھ تے شکریہ ادا کیتا اتے نال آلے ہال وچ کھاناں کھانون دی دعوت ڈتی۔ سارے شرکاء کھانڑیں دے بعد ولدے کانفرنس ہال وچ آگئے۔ اتے ڈوجھی نشست شروع تھی گئی۔
جگدیش بترا کوں خراجِ تحسین
سٹیج سیکرٹری نے سب دے مَن وِچ سرائیکی جوت جگاون اتے سبھے سرائیکیاں نال رابطے کرن اَتے سڈا ون تے سئیں جگدیش چند بترا کوں خراجِ تحسین پیش کیتا۔ ایندے بعد سئیں تاج لنگاہ اتے سئیں عبدالمجید کانجو کوں سواگت کریندے ہوئے پھلاں دی مالا پوائی گئی۔ سئیں بودلہ جی۔ نریندر کمار آتے آر ایل بھاٹیہ کوں خطاب دی دعوت ڈتی گئی۔ ایندے بعد سرائیکی سماج دی طرفوں کامریڈر گونند جی دی شریمتی کوں ساڑھی ڈتی گئی۔ کامریڈ جھنگ دے ہن۔ انہاں نے آزادی کیتے کوششاں کیتیاں ہن کئی واری جیل گئے تے آزادی دی جنگ کیتے قربانیاں ڈتن۔ انہاں کانفرنس دے لوکاں نے کامریڈ کوں یاد رکھیا تے اُوندے قربانیاں دا نِروار کیتا۔
ایندے بعد سئیں جگدیش بترا نے جے سرائیکی دا نعرہ لاکے سارے شرکاء کانفرنس دا شکریہ ادا کیتا آتے آکھیا ’’ سرائیکی میں نئیں پیدا کیتی بلکہ سرائیکی نے ساکوں پیدا کیتے ‘‘ اَتے نال ہی انہاں نے ملتان دے معروف صحافی اتے پاکستان وچوں شائع تھیون آلے واحد سرائیکی اخبار روزنامہ جھوک دے چیف ایڈیٹر سئیں ظہور دھریجہ کوں خطاب دی دعوت ڈتی۔ انہاں وی سرائیکی دھرتی اتے اوندے واسیاں دے ذکر نال اپنی گالھ مہاڑدا آغاز کیتا۔ انہاں آکھیا جو ڈوہاں ملکاں وچ سرائیکیاں دا حق ماریا ویندا پئے انہاں دے ثقافتی ورثے کوں تباہ کیتا گئے۔ کہیں طرحاں دا کوئی تحفظ نیں۔ انہاں آکھیا پاکستان ہک آزاد تے خود مختار ملک ہے جینویں جو بھارت‘ ہیں سانگے سفارتی ادب آداب دا پورا خیال کیتا ونجے اتے ہک بئے دے احترام کوں اوّلیت ڈتی ونجے۔ انہاں سرائیکی انٹرنیشنل کانفرنس دے میزبان دا شکریہ ادا کیتا جنہاں دیاں کوششاں نال کانفرنس منعقد تھئی۔ دھریجہ سئیں دے بعد ملتان دے (جَمّے جئے ) سئیں کشن لال شرما ( ممبر پارلیمنٹ) کوں سٹیج تے سیڈ کے انہاں دا سواگت کیتا گیا۔ وت بھوٹانی جی دا سواگت کریندے ہوئے آکھیا گیا جو انگریزاں توں آزادی دی خاطر ہندوستانی ہوون بھانویں پاکستانی یا بنگلہ دیشی ہوون سبھناں نے قربانیاں ڈتیاں ہَن۔ اساں بھرا ونڈے ضرور گئے ہیں پر ہک بئے توں جدا کے نسے اساں سرائیکی دی خاطر وڈا کم کریندے پئے ہیں ۔
بعد وچ بودلہ جی سٹیج تے آئے تے انہاں نے سرائیکی دے وڈے پردھاناں دا ذکر کیتا انہاں کوں ودھائی ڈتی۔ انہاں آکھیا 1857ء ایسٹ انڈیا دے انگریزاں نے ساکوں خوار کرکے ساڈے اُتے حکومتی کیتی تے تڈاں دیاں محنتاں تے قربانیاں ہَن، حکومتاں بدلیاں ہَن پر آباد یاں نئیں بدلدیاں۔ لوک وکھو وکھ تھی گئے کئی لوکاں نے جیلاں بھگتیاں، پھانسیاں پاتیاں، اتے انگریزاں کوں کٹھے تھی تے اتھوں کڈھیا۔ اساں آپ لٹ پٹ کے اتھاں آئے تے محنتاں نال آپناں مقام بنایا اساں ہک بئے دی قدر کریندے ہیں۔
آخر وچ سئیں جگدیش بترا نے پاکستان وچوں آئے ہوئے مہماناں دا بہوں شکریہ ادا کیتا۔
(اقتباس از کتاب:" دِلّی یاترا-2 " مصنف: ابنِ کلیم احسن نظامی (مرحوم)۔ ترتیب: مبشر کلیم بن ابن کلیم احسن نظامی۔ اشاعت:  جولائی ٢٠١١ء۔ پبلشر: جھوک پبلشرز، دولت گیٹ۔  ملتان، تعاون: دبستان فروغِ خطاطی رجسٹرڈ ملتان۔)۔
ابوذر غفاری دے متعلق شیعہ نظریہ
ساری زندگی امرا تے اغنیاء کوں زر اندوزی توں رکیندے رہیے۔ قرآن دی ایں آیت؛ (جیہڑے لوگ سونا تے چاندی جمع کریندے ہن اوہ درحقیقت بھاہ کھاندن) توں استدلال کریندے ہن کہ سونا تے چاندی جمع کرݨا ناجائز ہے۔ مگر اوں دور دے صحابہ تے مفسرین و محدثین کوں آپ دی ایں توجیہ نال اتفاق نہ ہئی۔ آپ دی زندگی دا آخری حصہ بڑی تکلیف وچ گذرا۔ امیر معاویہ دے حکم نال دمشق توں خارج البلد کیتے ڳئے تاں مدینہ واپس آئے۔ مگر اتھاں وی حضرت عثمان نے قیام کرݨ دی اجازت نہ ݙتی تے ملک بدر کر کے قریبی شہر الربذہ بھیڄ ݙتا تے نال ہی خلیفہ نے ایہ حکم وی ݙتا کہ کوئی ایندے نال نہ ونڄے لیکن حضرت علی نے ہک نہ منی تے حضرت حسنین کوں ابو ذرغفاری دے نال بھیڄ ݙتا۔ ابوذر غفاری دی عظمت کیتے ایہ وی کافی ہے کہ حضرت حسنین چاچا آکھ کے پکاردے ہن۔ حضرت ابوذرغفاری کوں مدینے دے کول الزبدہ دے مقام تے کسمپرسی دی حالت وچ سخت اذیتاں ݙے کے قتل کیتا ڳیا، ایہ شیعہ نقطہ نظر اے۔ انہاں دی وفات دے بارے سنی نقطہ نظر ذیل وچ بیان کیتا ڳیا ہے۔
حضرت مجدد الف ثانیؒ
شیخ احمد سرہندی المعروف مجدد الف ثانیؒ (مکمل ناں:شیخ احمد سر ہندی ابن شیخ عبد الا حد فاروقی) (پیدائش: 26 جون 1564ء— وفات: 10 دسمبر 1624ء) ݙاہویں صدی ہجری دے نہایت ہی مشہور عالم و صوفی ہن۔ جیہڑے مجدد الف ثانی تے قیوم اول نال معروف ہن۔ آپؒ دے مشہور خلیفہ سید آدم بنوری ہن.
حالات زندگی
بعض روایات توں ایہ ثابت تھیندا ہے کہ ہر ہزار سال دے بعد تجدید دین کیتے اللہ تعالیٰ ہک مجدد مبعوث فرمیندا ہے۔ چنانچہ علما دا اتفاق ہے کہ عمر بن عبدالعزیز رحمۃ اللہ تعالیٰ علیہ دے بعد ݙوجھے ہزار سال دے مجدد آپؒ ہی ہن. ہیں واسطے آپؒ کوں مجدد الف ثانی آہدے ہن۔
مجدد الف ثانی مطلقاً تصوف دے مخالف نہ ہن۔ آپؒ نے اینجھے تصوف دی مخالفت کیتی جیہڑا شریعت دے تابع نہ ہووے۔ قرآن و سنت دی پیروی تے ارکان اسلام تے عمل ہی آپؒ دے نزدیک کامیابی دا واحد رستہ ہے۔ آپؒ دے مرشد خواجہ رضی الدین محمد باقی با اللہ رحمۃ اللہ علیہ نے ہندوستان وچ تصوف دا نقشبندی سلسلہ متعارف کرایا تے آپؒ نے ایں سلسلے کوں ترقی ݙتی۔
انتقال
ہک ݙینہ بیماری دے دوران وچ فرمایا:
بمبئی بم دھماکے ١٩٩٣ء
بھارت عدالت عظمیٰ نے اس مقدمہ دے 20 سال بعد اپݨا فیصلہ 21 مارچ 2013 کوں ݙتا۔  تاہم، مقدمہ دے ݙو اہم ملزمان داؤد ابراہیم تے ٹائیگر میمن حالی تک گرفتار نی کیتے گئے۔ مہارشٹرا حکومت نے یعقوب میمن (ٹائیگر میمن دا بھرا) کوݨ اس دی 53 ویں سالگرہ دے ݙینہہ 30 جولائی 2015ء کوں پھانسی ݙیوݨ دا ارادہ کیتا ۔   پھانسی توں پہلے اپݨے آپ کوں بچاوݨ کیتے یعقوب میمن نے آخری کوشش کیتی تے رحم دی درخواست ݙتی، مگر اونکوں رد کر ݙتا گیا۔ جبکہ سماجی کارکنان تے وکیلاں دے ایک گروہ نے یعقوب میمن دی سزائے موت کوں عمر قید وچ بدلݨ دی درخواست پیش کیتی ۔
انکار آدر
بزم فرید رحیم یارخان دی آہر ءِچ سئیں جہانگیر مخلص دی طرفوں پنجاب انسٹیٹیوٹ لینگویج، آرٹ اینڈ کلچر دا ایوارڈ سرائیکی زبان کوں علیحدہ زبان تسلیم نہ کرݨ دے ردعمل ءِچ احتجاجاًٍ واپس کرݨ تے انھاں دے اعزاز ءِچ "انکارآدر" دے کٹھ ءِچ منظور تھیوݨ والیاں قرارداداں۔
اعلان رحیم یارخان
1۔ اڄ دا اے کٹھ سرائیکی وسوں تے سنڄاݨ دے مطابق صوبہ سرائیکستان دا بھرپور مطالبہ کریندے، جیندا جغرافیہ روہ، روہی، راوا، تھل تے دامان تے مشتمل ھِ۔
2۔ اڄ دا اے کٹھ مطالبہ کریندے جو وفاق پاکستان ءِچ سرائیکی کوں انج قوم تے انج مکمل زبان دا درجہ ݙتا ونجے۔ تے سرائیکی قوم دے وسائل کوں تخت لہور دے 200 سالہ قبضے کنوں واگزار کرایا ونڄے۔
3۔ اج دے ایں کٹھ ءِچ شریک سرائیکی قومی تحریک دے اڳواݨ تے کارکن سرائیکستان صوبہ ٹھہاوݨ دے پارلیمانی طریقہ کار نال اتفاق کریندیں ھوئیں ایں ڳالھ دا اعادہ کریندن جو وسیب دی بھن تروڑ تے سنڄاݨ تے کوئی سمجھوتہ نہ کیتا ویسی۔
4۔ صوبہ سرائیکستان دیرہ اسمعیل خان تے ٹانک دے بغیر قابل قبول نہ ہوسے۔
5۔ اے کٹھ مطالبہ کریندے جو صوبہ سرئیکستان دے قیام توں پہلے سندھو دریا تے کوئی وی ڈیم نہ بݨایا ونڄے تے سرائیکی وسوں کوں دریائی پاݨی دا برابر حصہ ݙتا ونڄے۔
6۔ اج دا اے کٹھ مطالبہ کریندے جو سرائیکی زبان، ادب، ثقافت تے فن دی سانبھ سانگے انج ادارہ قائم کیتا ونڄے۔
7۔ اج دا اے کٹھ خبریں اخبار دے وسیب دشمن روئیے دی مذمت کریندے تے مطالبہ کریندے جو سرائیکی قومی تحریک کو سبوتاژ کرݨ تے سرائیکی اڳواݨیں دی کردار کشی بند کرے۔
8۔ اڄ دا اے کٹھ سئیں عاشق بزدار دی تجویز کو سراکھیں تے رکھیندئیں ھوئیں سئیں جہانگیر مخلص کو قومی شاعر تسلیم کریندے ـــ
افریقہ
افریقہ ہک براعظم اے۔ مصر، سوݙان لیبیا، جنوبی افریقہ، نائیجر اہم ملک ہن۔ رقبے دے لحاظ نال ایہ ݙوجھا وݙا براعظم ہے۔ thumb|براعظم افریقہ
محل وقوع
براعظم دے مغرب وچ دریائے نائجر وگدا ہے جیہڑا وسیع دلدلی ڈیلٹا بݨیندا ہویا بحر اوقیانوس وچ ونج ڈھہندا ہے۔ اس دے مشرق وچ دریائے کانگو افریقا دے گھاٹے استوائی جنگلات توں گزردا ہے۔ براعظم دے مشرقی حصے وچ عظیم وادی الشق تے ایتھوپیا دے بالائی میدان ہن۔ قرن افریقا براعظم دا مشرق دی جانب آخری مقام ہے۔
موسم
موسم گرم تے نم ہے۔ خط استوا دے نال نال بارشاں دی وجہ کنوں گھنے جنگلات واقع ہن۔ اتھوں دا موسم گرم اتے نمی توں بھرپور ہے۔
آزادی
١٩٦٠ء تائیں افریقہ دے اکثر ملک یورہی ملکاں دے غلام ہن، ول آزادی شروع تھی ڳئی تے ١٩٨٠ء اکثر ملک آزاد تھی ڳئ لیکن انہاں دے وسائل نو آبادیاتی دور وچ غصب کر گھدے گئے ہن اس واسطے اقتصادی و معاشی طور تے اوہ اج تک نہ سنبھل سکے تے غربت دی دلدل وچ پھنسے ہوئے ہن۔ وݙے پیمانے تے جہالت دے باعث نسلی و قومی تعصب نے وی افریقی عوام دے دلاں وچ جڑاں پکڑیاں جس دے نتیجے وچ خوفناک جنگاں تے خانہ جنگیاں تھئیاں جنہاں وچ لکھاں انسان اجل دا نشانہ بݨ گئے۔
آبادی
اکثر آبادی دیہاتاں وچ رہندی ہے، قاہرہ وݙا شہر ہے جیندی آبادی 65 لاکھ ہے تے ایہ براعظم دا سب توں وݙا شہر ہے۔ شمال تے مشرق دے بیشتر ممالک دا مذہب اسلام ہے تے اوہ دنیا دے دیگر اسلامی ممالک دے نال عالمی اسلامی اخوت دے گہرے رشتے وچ ٻدھے ہوئے ہن۔
رقبہ
رقبے دے لحاظ نال ݙوجھا وݙا براعظم ہے۔رقبے کے لحاظ نال دنیا دا ݙوجھا سب توں وݙا براعظم ہوݨ دے باوجود افریقا دی آبادی زیادہ نی خصوصاً صحرائی علاقیاں وچ آبادی نہ ہوݨ دے برابر ہے۔ زیادہ تر آبادی پاݨی دے ذخائر تے زرخیز علاقیاں وچ ہے۔ افریقا وچ شرح پیدائش بہت زیادہ ہے اس واسطے آبادی وچ تیزی نال اضافہ تھیندا پیا ہے۔
نباتات تےمعدنیات
براعظم دے جنوبی علاقیاں خصوصاً جنوبی افریقا وچ سب توں زیادہ کاناں ہن جتھوں ہیرے، سونا، یورینیم اتے تانبا نکلدا ہے۔ تانبے دے سب توں زیادہ ذخائر جمہوریہ کانگواتے زیمبیا وچ ہن۔ تیل الجزائر، انگولا، مصر، لیبیا اتے نائجیریا وچوں نکلدا ہے۔
سرائیکی قومی سنجانڑسانگے ساریاں سیاسی جماتاں دی مخالفت کرنی پوسی
سرائیکی تحریک سے وابستہ تمام افراد کی توجہ کیلئے ایک خصوصی تحریر.
لکھت رانا ابرار خالد
سرائیکی قومی سنجانڑسانگے ساریاں سیاسی جماتاں دی مخالفت کرنی پوسی!! گزریل ڈوچار ڈینہاں توں (قومی اسمبلی وچ جنوبی پنجاب صوبے دا بل پیش تھیونڑدے بعد) وسیبی سنگت ولوں ڈو موقف سامڑیں آئن، ہک پاسوں صرف ن لیگ کوں سرائیکی دشمن جمات آکھ کےلعنتاں بھیجاں ویندیاں پئین، ڈوجھے پاسوں ’صوبہ صرف سرائیکستان‘ دا نعرہ لاکے جنوبی پنجاب دی مخالفت سامڑیں آئی اے۔۔۔۔۔۔۔۔ہک بیا وی تریجھا گروپ اے جیہڑا حالی تئیں مپ ماری پئے تے پی ٹی آئی دے جنوبی پنجاب کوں خاموش سپورٹ ڈیندا پئے(اے گروپ کڈاہیں پیپلزپارٹی ولوں جنوبی پنجاب کوں سرائیکی قوم سانگے ما بھینر دامندا جانڑدا ہائی)۔ جیہڑی سنگت سکھڑیں ن لیگ تے لعنتاں پئی بھجیندی اے صاف ظاہر اے انہاں پی ٹی آئی کوں ووٹ ڈتے ہن اوں سانگے ووٹ منگیے ہن، تے، انہاں دا وڈامقصد آپڑیں مخالف جمات دا گراف مزید گھٹ کرنڑ اے، مطلب، حب علی گھٹ تے بغض معاویہ ودھیک اے۔۔۔۔انہاں سانگے کئی مسئلہ کائنی، سرائیکی صوبہ بنڑدے یا جنوبی پنجاب، انہاں کوں اے وی ڈسدا پئے جیکر جنوبی پنجاب صوبہ بنڑسی تاں انہاں دی جمات دی حکومت ہوسی، ایں پاروں بہوں سارا فیض انہاں کوں وی ڈھہیج پوسی، ایندے علاوہ اے وی ہوسگدے جو انہاں دا سرائیکی سنجانڑ نال کئی ڈونگھا گانڈھا نہ ہووے تے آپڑیں ذات والی سنجانڑ کوں کافی تے اُتم جانڑدے ہووِن، پرے کروسرائیکی کوں ،سرائیکی نہ اکھویسوں تاں کیہڑا اسمان ڈھئے پوسی، اساں تاں۔۔۔۔۔تھیندوں۔
ہوسگدے جنوبی پنجاب کوں قبول کرنڑوالے یکے سنگتی اینویں نہ سوچیندے ہووِن پرکجھ تاں اینویں ای سوچیندن، کجھ سنگتی اینجھے وی ہِن جیندا سیاست نال گانڈھا گھٹ ودھ اے بلکہ خودکوں سیاسی کارکن دا روپ ڈے کے مہاندرے بنڑن چنہدن، شیئت انہاں کوں اے خبر وی کائنی جوصوبہ انتظامی یونٹ ہوندے یا وفاقی اکائی، او ایندا ادراک وی نئیں رکھیندے جو ہکے وفاق وچ چار وفاقی اکائیاں تے ہک انتظامی صوبہ کیویں چل سگدے، انہاں کوں اے وی نئیں ملوم جوصوبے تے ضلعے وچ کیافرق اے، او تاں سکھڑیں مُہاندرے بنڑن چنہدن، ہوسگدے ن لیگ تے لعنتاں بھیجنڑ والیں وچوں کجھ اے وی سمجھدے ہووِن جو پی ٹی آئی صوبہ بنڑیسی تاں اگلا الیکشن وی وسیب وچوں جھُنڑ ویسی (مطلب، انہاں دا مقصد صرف پی ٹی آئی کوں تکڑاکرنڑاے، بیا کجھ کائنی)۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔انہاں کوں ایں گالھ نال وی کئی غرض کائنی جوسرائیکی وسیب تقسیم تھیندا پئے، جیکر جنوبی پنجاب صوبہ بنڑسی تاں اے آبادکاراں دا صوبہ ہوسی، وفاق پاکستان وچ رہندڑ ڈوجھاں قوماں ہکے وفاق وچ ڈوپنجاب قبول کریسن یا نہ کریسن۔۔۔۔۔انہاں کوں صرف صوبہ چہیدا اے توڑے جو یارھاں ضلعیں دا صوبہ ہووے!! جنوبی پنجاب کوں سپورٹ کرنڑ والا پہلا تے تریجھا گروپ اصل وچ ہک پیج اُتے ہے، انہاں کوں کئی خیال کائنی جو سرائیکی تحریک کتھوں شروع تھئی، کیں ایندے سانگے کیا کیا قربانیاں ڈتیا، ممتازحیدرڈاہر، میرحسان الحیدری چانڈیو، چاچاغلام محمدخاں ہانبھی،استاد فداحسین گاڈی، ریاض ہاشمی، زمان جعفری، استاد اعجاز، استاد اعجازبلوچ، سرورکربلائی، استادنورمحمدسائل، کامریڈمنظوربھوہڑ، کریم نوازمنصف کورائی، قیس فریدی، رازجتوئی، حمیداصغرشاہین، بیرسٹرتاج محمدلنگاہ، اسدخاں لنگاہ، صوفی صبغت اللہ مزاری، منیراحمددھریجہ، میاں انیس دین پوری، عبداللہ عرفان ملک، سیٹھ عبیدالرحمن، ظہوردمانی،سعیداخترسیال، صوفی تاج گوپانگ، عاشق بزدار، شیخ افضل، غلام مصطفیٰ خاں، مشتاق فریدی، سفیرلشاری، انجم لشاری، فقیرا بھگت، اکبرخاں ہوتانی، اکبرخاں ملکانی، مسعودافضل، بشیرانصاری،شاہدجتوئی، شبیرحسن اختر، واحدبخش خاں رند، غلام رسول ڈڈا، احمدخاں طارق، کامریڈعبدالکریم ڈمرہ، شفیع بھوہڑ، جام تاج برڑہ،اسلم رسولپوری، محمداسمٰعیل احمدانی، اشولال، رفعت عباس، ڈاکٹرنعیم کلاسرا، ڈاکٹرنصصراللہ ناصر، پروفیسراکرم میرانی، رضوشاہ، خواجہ ضیا، شمیم عارف قریشی، عبدلمجیدکانجو،صادق بزدار،مظہرنوازلشاری، مغل اعظم کانجو، مظہرسعید گوپانگ، راشدعزیزبھٹہ، عبیدخواجہ، اسمٰعیل ڈاہر، عباس ڈاہر، سیف اللہ مستوئی،غلام رسول گرمانی، استتاد نزیرفیض مگی، استاد الہ ڈتہ بدنام، کیفی جام پوری، طارق اسمٰعیل احمدانی، شبیرلکھیسر تے ڈھیر سارے بئے سنگتی جنہاں سرائیکی تحریک دا بوٹا لاونڑ سانگے کیا کیا بھوگ بھوگیے ،کیویں آپڑیں لہودا اینکوں پانڑیں ڈتا، کیا کیا ایں کازسانگے قربان کیتا، کیں اپڑیاں جوانیاں تحریک پچھوں وار ڈتیاں کون بڈھیپے وچ شہرشہر وستی وستی رُلدا ریہا۔۔۔۔۔اج فیس بک تے بیٹھا ہک جنوبی پنجابی اہدے، اوئے توں کون ایں کیا بکواس پیا کریندیں، توں پی پی پی دا ایجنٹ ایں ، تیڈا دماغ چل گئے۔۔۔۔۔ساڈا صوبہ بنڑن ڈے، پرے چخے تھی۔
گال تاں صحیح اے، دماغ چل گیا ہا، ممتازحیدڈاہر دا، جیہڑا رحیم یارخاں ضلعے دا ہک چنگاں بھلافیوڈل ہائی، اونکوں خبرہائی میکوں کینسراے، ڈاکٹریں آکھیا، تیڈاعلاج لندن تھیسے۔۔۔۔۔۔پر، او سرائیکی تحریک سانگے زمیناں ویچ کے لیندا رہ گیا، اپڑیں علاج سانگے ہک مرلہ نہ ویچا۔۔۔۔دماغ چل گئے، واقعی دماغ چل گیا، عاشق بزداردا۔۔۔۔جیندا ابا اسی مربعے دا زمیندار ہائی، پرعاشق بزدار آپڑاں سب کجھ سرائیکی تحریک تے لاچھوڑئیے(بالیں سانگے وی کجھ نئیں بچایا)۔۔۔۔۔ہا یار، دماغ چل گیا ہائی کامریڈ منظوربھوہڑدا، جیہڑا سن ستردے ڈہاکے دا ہک وڈا وپاری ہائی، پراوں ساری زندگی تحریک کوں ڈے کے فقیریں وانگوں گزاری۔۔۔۔۔۔۔۔۔ہا یار، دماغ چل گیا ہائی جام تاج برڑے دا، جیہڑا جام بخش مند دا پتر ہائی،جام بخش مند جیں کن گورچانی سردار اے آس رکھ کے آندے ہن جو چنگاں ٹکروی اتھائیں ملسی تے گھوڑئیں دا گھا وی لبھسی، پرجام تاج برڑے آپڑیں زندگی سرائیکی تحریک کوں دان کرچھوڑی۔۔۔۔۔اج کینکوں خبراے جو صوفی صبغت اللہ مزاری سرائیکی تحریک دا پہلا شہیدا ہائی تے مغل اعظم کانجو ڈوجھا شہید!! ادا جنوبی پنجابی آ۔۔۔۔۔۔توں حق تے ایں ،توں شہزادعرفان ملک تے عبیدخواجہ کوں ٹھکا مینہڑا مار سگدیں، سرائیکی وسیب دا درد اے تاں وسیب وچ ول کیوں نِوھے آندے۔
تیکوں سریر نئیں آندی جو دیرہ ، ملتان بہاولپور، رحیم یاررخاں، فاضل پور وچ تیڈے بال گھروچ اردو الیندن ، شہزادعرفان ملک تے عبیدخواجہ دنیا دے سب توں ترقی یافتہ ملک دی سب توں ترقی یافتہ ریاست کیلیفورنیا(جینکوں سلیکان ویلی آکھیا ویندے)اُتھا رہ کے وی انہاں دے بال سرائیکی بولیندن تے انہاں کوں نانی بڈھڑی دا قصہ سُنڑکے نندر آندی اے!! وسیبی سنگت دا ڈوجھا گروپ جیہڑا صرف سرائیکستان دا نعرہ لاکے جنوبی پنجاب دی مذمت کھڑا کریندے،(او ن لیگ تے وی اونویں لعنت بھجیندے، پرجنوبی پنجاب دی سازش داشکارتھی کے اسٹیبلشمنٹ دا ٹائوٹ نئیں بنڑدا) او برحق اے، پر اونکوں سوچنڑا پوسی جو، کے تئیں صرف فیس بک تے، گھر وچ بہہ کے مذمت کرکے کم چلیسی، پیپلزپارٹی انوھی سوچوہترتوں ہنڑتئیں سرائیکی تحریک،وسیب سانگے جو کجھ کیتے، اساں اوندا آدُرکریندون، بھٹوصیب دا، بی بی سینڑدا، زرداری صیب، بلاول سئیں، یوسف رضاگیلانی سئیں دا لکھ تھورا، انہاں سرائیکی وسیب/قوم سانگے بہوں کجھ کیتے ۔۔۔۔۔پر، اج پیپلزپارٹی ولوں جنوبی پنجاب دا ورتارا سرائیکی سُنجانڑ دے دشمناں کوں فل سپورٹ پیا کریندے، ساکوں کٹھا تھیونڑا پوسی، ہک نویں موومنٹ دا مُنڈھ بدھڑاں پوسی، اپڑیں اگوانڑین دے رکھیے ایرے تے کندھ اُسارنڑیں پوسی، ساکوں ہنڑ آپڑیں تحریک آپڑیں قومی سنجانڑ کوں مرنڑ توں بچاونڑسانگے ن لیگ، پی ٹی آئی سودھا پیپلزپارٹی دی وی مزمت کرنڑی پوسی، میں منینداں پیپلزپارٹی لیڈرشپ دی کئی مجبوری ہوسی، پیپلزپارٹی کوں مجبوری توں کڈھنڑ دا وی ہکو رستہ اے جواساں ہنڑ آپڑیں پیریں بھرتھی کے ٹروں، جیکر مستقبل وچ پیلپزپارٹی ساڈی سنجانڑ کوں آپڑاں مطالبہ بنڑایا تاں سراکھیں تے، نتاں اساں اونکوں ڈھیرمجبور نہ کریسوں۔۔۔۔۔۔۔کیوں جو سُنجانڑ مُتوں کجھ وی کائنی ہوندا۔۔۔۔!!!!!
قصہ
او شام شہر تے قیامت بݨ تے لہندی ہئی ڄݙاں بلاں پھیرا پاوے ہا. اوندے آوݨ دی نشانی پہلوں جھاکرا، وت کا لی دھوں، ول کݨ مݨ تے زوز دا مینہہ. تیز ھوا دے شوکاٹ. اوندی شکل توبہ توبہ شالا رب دشمن کوں وی نہ ݙکھاوےکالا منہ وات کنالی ݙند پہوڑے سر تے والاں دا جھنڈ مڑے ہوے پیر کوجھی تے بد شکل
ڄیڑی رات بلاں پھیرا پاوے ہا او رات شہر تے قیامت بݨ تے لہندی ہئی. ہر بندا اداس ہر دل خوف زدہ تے حیران جو ہن کیا تھیسی. بلاں آپݨی مرضی بے خوف پھرے. ڄݙےدل آوس ٻوہا تروڑ تے وڑ ونڄے ہا. گھرندا ردھا پکا چٹ کر ونڄے ہا. ہک گھر رڄ تے ول ݙوڄے گھر وڑ ے پر ول وی اوجھ نا بھریوس تے ویندی جا تے شہر دے ہک چونویں گھٻرو کوں پھد تے ہݙیاں سودھ رڑک ونڄے ھ.ـ بلاں دی ایݙی دہشت جو کوئی سدھی ڈنگی نہ آکھے... شہر دے لوک نت ایں آفت کنوں تنگـــــــــــ ـ بلاں جواں تاں ہک کھاوے ہا پر ڈر سبھݨاں کوں ہووے. تنگ آتے شہر دے لوک مل صلاح مشورے کیتونے جواے بلاں کیویں مگروں لہوں. شہر دے چھوکراں نینگراں تے گھبراں بلاں نال لڑݨ دا فیصلہ کیتا. پر ٻڈھڑاں روک ݙتا جو آدم ذات دا بلائیں نال کیہاں مقابلہ. بادشاہ تک شکایت پہنتی. بلاں دیاں ڳالھیں سݨ تے اندر اندر کمٻݨ پے ڳیا پر جی کوں تکڑا کر تے حکم جاری کیتس جو شہر دے فلاݨیں سیاݨے تے وݙیرے بلاں کوں روکن بلاں کول پچھݨ جو کیویں چھٹکارا تھی سڳدے کیا چاہندی ہے‍ ــ بادشاہی فرمان سݨ تے شہر دے وݙیرے تے سیاݨے ٻہوں ݙر. ڳے حکم دی تعمیل کریندن تاں مردن بلاں دے اڳوں ونڄݨ موت کوں سڈ مارݨ ہا جے ہیں ویندے تاں بادشاہ دی سزا توں نہیں بچ سڳدے ہک ݙینہہ ڄݙان بلاں رج پج تے ویندی پئی ہی تے. عرض کیتو نے
آہدن اوں نگری دے بادشاہ کوں پہلوانی دا شوق ہا. اوندے دربار وچ ہک توں ہک ودھ تے پہلوان ہـن انہاں دی خدمت کیتے مالشے واری کیتے نوکر چاکر کھاوݨ پیوݨ کیتے ودھ، بادام، ڳھیو، مکھݨ، گوشت، سبھ کجھ موجودہا، بادشاہ دے راکھویں پہلوان وچوں نصرت پہلوان آپݨے ویھلے دا رستم ہا. کشتی دا ایݙا ماہر جو اڄ تائیں کنڈ نہ لوائی. نصرت پہلوان تے ٻیوں خوش. او شام شہر تے قیامت بݨ تے لہندی ہئی ڄݙاں بلاں پھیرا پاوے ہا. اوندے آوݨ دی نشانی پہلوں جھاکرا، وت کا لی دھوں، ول کݨ مݨ تے زوز دا مینہہ. تیز ھوا دے شوکاٹ. اوندی شکل توبہ توبہ شالا رب دشمن کوں وی نہ ݙکھاوےکالا منہ وات کنالی ݙند پہوڑے سر تے والاں دا جھنڈ مڑے ہوے پیر کوجھی تے بد شکل
،، جہیں ہیں اسا تون ٹل. ہݨ کوئی ہور شہر تک کوئی ہور شہر ڳول.،، بلاں ٻولی ݙساؤ کے آہدے او.. اتھوں ڳالھ مہاڑ ٹر پئی تے آخر این ڳالھ تے سمجھوتہ تھی ڳیا جو بلاں شہر وچ نت نہ آسی ستویں ݙیہاڑے پھرا کریسی گھر گھر نہ پھرسی شہر دے چوک دے سڄے پاسے. آلے مکان وچ تھٻا روٹیاں دا، کناں دال دا تے ہک چونواں. جوان اوندے نکل کیتے ٻدھا ہوسی. قول قرار تھی ڳیا.... ایں فیصلے تے شہر دے سیاݨیں تے بادشاہ خود وی ٻہوں خوش. بلاں ستویں ݙیہاڑے آوے تھٻا روٹیاں دا کھاندی ٹر پووے ہا. شہر دے جوان مکݨ لڳ ڳئے کیا مجال جو بلاں دے خلاف کوئی ڳالھ کرے وݙے ایں آفت کوں گناں دی شامت سمڄھ تے چپ..
آہدن اوں نگری دے بادشاہ کوں پہلوانی دا شوق ہا. اوندے دربار وچ ہک توں ہک ودھ تے پہلوان ہـن انہاں دی خدمت کیتے مالشے واری کیتے نوکر چاکر کھاوݨ پیوݨ کیتے ودھ، بادام، ڳھیو، مکھݨ، گوشت، سبھ کجھ موجودہا، بادشاہ دے راکھویں پہلوان وچوں نصرت پہلوان آپݨے ویھلے دا رستم ہا. کشتی دا ایݙا ماہر جو اڄ تائیں کنڈ نہ لوائی. نصرت پہلوان تے ٻیوں خوش. ہک ݙینہہ بادشاہ نے جوش وچ آتے نگری نگری منادی کر ݙتی جو ڄیھڑا نصرت پہلوان کوں ݙھہا ݙیوے ݙہ ہزار روپے نقد انعام گھنے. ہک ٻݙھرے ڄٹ نے اے منادی سݨی دل وچ آکھݨ لڳا رب اڄ طاقت ݙیندہ تاں اڄ نصرت کوں ݙھہا تے. ݙہ ہزار نقد انعام پیندا تے آپݨے جوان دھیاں بھاڳݨ تے نورݨ دے ہتھ پیلے چا کریندا. دل وچ آکھݨ لڳا یار جوانی وچ تاں توں وی کھیلدا ہاویں. ازما ݙیکھ متاں بخت یاوری چا کرے. ول آپݨے آپ کوں سمجھاوݨ ٻہہ ڳیا کیوں مڑکا بھنویندا ایں.ڄٹ تیار تھی ڳیا. آکھے ہک واری قسمت کوں تاں آزمائیں. متاں رب وارا چا ݙیوے.. ٹردا ٹردا اوں نگری وچ پڄیا. پہلوان کوں ݙیکھ تے پھپھڑی کنبݨ پے ڳی. ڄٹ نصرت نال سلام دعا نا لئی تے ولدا ٹر پیا. نصرت پہلوان آکھݨ لڳا. آئیوں تے ڳیوں. سلام نا دعا حال حوال نہ ڳالھ مہاڑ. ٻہے حال ݙے کیویں آیا ودی. ڄٹ چپ پہلوان پچھیا ڄٹ چپ تریھجی واری ڄٹ جاوب ݙتا. یار کے ݙساں مجبور ہاں میݙیاں ݙو دھیاں گھر وچ جوان ٻیٹھیاں ہن. پیسہ پلے نیں. گھوٹ آلے ݙاڄ توں بنا ڳل. نیں سݨدے جوان دھیاں دا خیال کھادی ویندے.. نصرت بہادر تے شہ زور ہا تے تے بہادر رحم دل سخی ہوندن. ڄٹ دیاں گھالی سݨ تے اوندا دل پسیڄ ڳیا. سوچ سوچ تے ڄٹ کوں آکھݨ لڳا..،ُیار ونڄ بادشاہ دے دربار وچ پیش تھی ــ ونڄ تے آکھ کے میں نصرت نال کشتی کریندا. تیݙا میݙا خدا ضامن ہے میں کنڈ چا لویساں تے توں انعام گھن تے دھیاں دی شادی چا کری. اڄ اللہ دی رضا دی خاطر ہک غریب بھرا دی امداد کیتے کنݙ چا لوایم تاں کیہڑا فرق پے ویسی. بادشاہ نراض تھیسی تھیندا اے تاں تھیوے پیا. بادشاہاں دا بادشاہ اللہ تاں خوش تھیندے.
لکھاری ــــــ طاہر غنی
حنیف قاسم
جھوک غلام حسین زندہ پیر درے دے نال اے اتھاں جہریاں قوماں آباد ہن انیں وچ اکثریتی قوم محمداݨی آباد ھے ایں علاقے کوں شروع تو ہر بنیادی سہولت توں محروم رکھیا ڳئے پر اتھو دے لوگ رڄء کڄے ہن اے لوک اپڑے خلق دے مُلخ دے بادشاہ ہن تے اے بادشاہت انئیں کو جدی پشتی ورثے اچ ملی ہوئ اے جڈاں وی ایں علاقے دے لوگیں کو ملیجے ایویں لڳدے کئ سالیں توں واقفیت ہووے  ایں علاقے دے لوک اج وی بیٹھک تے مل ٻہندن چوکی لیندن تاس تے تاڑی دی تھاپ تے غزلاں آھدن تے جھمران پیندن وساخاں آباد ہن ایویں ہی ایں جھوک دا ہک سوھڑاں لکھاری  حنیف قاسم جہرا اپڑے ایں علاقے دے نظم دی صورت ءچ نوحے لکھدے تے نال نال آپڑیں وسوں دے واسیں کو کڈاہیں مونجھا نہی تھیوݨ ڋیندا  ڈوھڑے ءچ جھمر رسا کے خوشی دی نوید سنڑیندے ڈوہڑہ ہووے نظم ہووے یا غزل انھین دا ہک اپڑاں ذاتی رنگ اے جہرا انھیں دی شاعری ءچ ملدے .جتنا انہی دی شاعری میں سنڑی اے میکوں خاص کر انیں دا ڈوھڑہ پسند اے اے ٻہوں سادہ مزاج طبیعت رکھدن اج دے دور ءچ وی سوشل میڈیا فیس بک توں کنارہ کش ہن. .ایں بختیں بھریے شاعر دی سرایئکی شاعری دی کتاب.......ڈھلدا ڈینہہ .........چھپ تے آگئ اے ..یقینًا اے سوھڑی کتاب ہوسی ٹایئٹل وی سوھڑاں اے. انھیں کو ڈھیر ساری مبارک باد. سب تو وڈی گال اے وی ہے محمداݨی قوم دا تریجھا صاحب کتاب شاعر ہے تے حنیف قاسم محمداݨی نے اپݨی سرائیکی شاعری دے ذریعے ڋسا ڋتے جو میں سرائیکی وسیب دا واسی ھاں تے ساڋے ڋکھ سکھ سانجھے ھن حنیف قاسم ممداݨی دہ سرائیکی شاعری دی کتاب تے پورے وسیب دی طرفوں صاحب کتاب حنیف قاسم ممداݨی کوں مبارکباد...
ݙوہڑہ
حنیف قاسم دا ہک ڈوہڑہ تے ایندے نال ای جازت گھنساں۔
..جے رکھڑن تاں ول ساہ سانجھے ساہ ݙکݨ دے حیلے نہی رکھڑے
.جے نچڑے تاں ول پیر سجݨ بُھویں رکھݨ دے حیلے نہی رکھڑے
جتھ آکھے نچ اُتھ نچ ونجڑے نہ نچݨ دے حیلے نہی رکھڑے.
جے کرڑن پیار دے پندھ قاسم ول تھکݨ دے حیلے نہی رکھڑے..
تونسہ شریف دی سیاست
خواجگان، تیں، سردار صاحبان، ایں شھر تیں پاکستان بنڑنڑ کنیں پہلے توں راج کیتے تیں اج تک بادشاھی دا تاج انھائیں لوکیں دے سَر ھے، خواجگان کوں جتھاں اے برتری حاصل ھے کہ انھیں دے مُریدین دا کافی ووٹ بنک ھے، اتھائیں سردار صاحبان کوں وی اے مانڑ ھے کہ انھیں دے مُزیریں دا کافی ووٹ ھے، اگر میں کنیں کوئ پُچھے کہ مرید تیں مُزیرے دا معنی کیا ھے، میڈی سوچ دے مطابق ڈُھائیں دا معنی، غلام، ھے، زیادہ ماضی ءچ نسے جُلدے، سردار امجد کھوسہ کنیں شروع کریندے ھیں. سردار صاحب، 5 دفعہ ایم پی اے ،3 دفعہ ایم این اے رہ چکئن، خواجہ شیراز صاحب، ھک دفعہ تحصیل ناظم، 2 دفعہ ایم این اے بنڑ چکئن سردار میر بادشاہ قیصرانی، 7 دفعہ ایم پی اے بنڑئن ٹرائبل ایریا، سردار فتح بزدار، 4 دفعہ ایم پی اے، خواجہ نظام المحمود، 1 دفعہ ایم پی اے، اگر میں انھیں لوکیں تیں کجھ لکھنڑ چاھواں کہ انھیں میڈے حلقے ءچ کیرھے ترقیاتی کم کیتن تاں صرف ھک پوسٹ لکھنڑی پوسی، اگر میں ٹرائبل ایریا جیندے وچ فاضلہ تیں بارتھی دا ایریاآندے یا میدانی علاقے مٹھے آلی توں گھن کے مکول بیچھرا، یا پورے حلقے دی اُجڑی حالت لکھاں تاں میکوں یقین ھے، کئ ھزاراں صفحیں دی کتاب لکھی ونج سگدی ھے، مگر افسوس ھے آپڑیں عوام تیں جنھیں پیئو ڈاڈے کنیں نسل در نسل انھائیں لوکیں دا انتخاب کرکے آپڑیں نسل کوں سوائے غلامی دے کجھ نیں ڈتا، اج وی عوام انھائیں دے نال کھڑی نظر آندی ھے، ایندی سب توں وڈی وجہ صدیاں توں، لگا ھویا غلامی دا زنگ ھے جیرھا ساڈی ذات دا حصہ بنڑ چکے، میں نہ خواجگان دا مخالف ھاں نہ سرداریں دا، میڈا وڈا جرم وسیب دی محبت ھے، وسیب واسیں دی محبت ھے، جتھاں اج وی ٹوبھے دا پانڑی پیویندا ھووے، جتھاں اج وی بجلی سکول ہسپتال نہ ھوون، کیا اینجھے لوک ساڈے وسیب دے نمائندے ٹھیک ھن، فیصلہ تھاڈا، اگر تھاکوں، آپڑیاں وستیاں آپڑاں شھر، آپڑیں پہاڑ طعنہ نیں ڈیندے تاں، میں کوڑا میڈے لوظ بیکار.
مارک انتھونی
مارک انتھونی (Mark Antony) یا مارکوس انتونیوس (Marcus Antonius) ہک رومی سیاست دان تے جنرل ہئی، جس رومی اشرافیہ دی رومی جمہوریہ کوں مطلق العنان رومی سلطنت وچ تبدیل کرݨ وچ ہک اہم کردار ادا کیتا.
thumb|رومی جرنیل مارک انتھونی
بنارس
وارانسی (ہندی: वाराणसी؛ جینکوں بنارس وی آکھا ویندے) بھارت دی ریاست اتر پردیش دا ہک تاریخی شہر ہے۔ ایندا ہک ٻیا ناں کاشی وی ہے۔ دریائے گنگا دے گھٻے کنارے آباد ہے۔ اصل ناں وارانسی ہے جیہڑا بگڑ کے بنارس تھی ڳیا۔ اے ہندواں دے نزدیک بہت متبرک شہر ہے۔ اتھاں ہک سو توں زائد مندر ہن۔ ہر سال تقریباً ݙاہ لاکھ یاتری اتھاں اشنان کیتے آندن۔ ایں شہر اچ شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر دی تعمیر کردہ مسجد اسلامی دور دی بہترین یادگار ہے۔ بنارس ہندو یونیورسٹی جیہڑی 1916ء وچ قائم کیتی ڳئی ہئی، بہت بڑی درس گاہ ہے۔ ایندے وچ سنسکرت دی تعلیم دا خاص انتظام ہے۔ ہندومت دے علاوہ ٻدھ مت تے جین مت وچ وی اینکوں مقدس سمجھا ویندے۔
فریاد ہیروی
فریاد ہیروی دی شاعری تے طارق اسماعیل احمداݨی دا تبصرہ
غزل سرائیکی ادب وچ نو وارد ضرور ھے، مگر اَݨ سونہی کائینی۔ اڄوکے ویلھے ہک معروف صنف دے زُمرے وچ اَندی ھے۔ اتے جݙاں سرائیکی ادب اچ غزل آئی تاں کُجھ علمی ادبی حلقیں وچ ایندے امکانات بارے بحث چھِڑ پئی۔ کیا سرائیکی زبان وچ غزل آکھی ونڄ سڳدی اے؟ یا غزل دا مزاج سرائیکی زبان نال میل کھندے؟ یا ول غزل ایں زبان وچ اپݨے آپ کوں زندہ(Survive) رکھ سڳسی۔ ایہو جہیں ڈھیر سارے سوال زیرِ بحث ہن پئے۔ انہیں سوالیں دے پس منظر وچ تقریباً پچھلے چار ݙہاکیں کنیں لا کراہیں ہُݨ تئیں غزل اپݨے تمام تر خوبیں سمیت ساݙے سامݨے موجود ھے۔ کیوں جو ڈھیر سارے شعراء نے غزل آکھ تے انہیں امکانات کوں رد کر ݙتا۔ اتے غزل کوں ارفعیت (Sublimity) بخشی۔ غزل کوں اعتبار، وقار اتے توانا لہجہ ݙیوݨ والے غزل گو شعراء سرور کربلائی، اقبال سوکڑی، نقوی احمد پوری، ریاض رحمانی، قیس فریدی، ممتاز حیدر ݙاہر، عزیز شاہد، رفعت عباس، مصطفےٰ خادم، شاکر مہروی، امتیاز فریدی، خلیل فریدی، شاہد عالم شاہد، حبیب اللہ طارق ، جاوید آصف، گدا حُسین راول اتے محبوب فریاد ہیروی دے ناں سُنڄاپو ہِن۔ ہُݨ سوال ایہ بݨدے جو ارفعیت (Sublimity) کیا ھے؟ نشافِ تنقیدی اصطلاحات دے مرتب ابوالاعجاز حفیظ صدیقی ایں اصطلاح دی ایہ تعریف کیتی اے۔ ’’عظیم ادب دی ایہ صفت قاری کوں ہک بلند تر ، پُر مسرت، وجد انگیز اتے جذباتی تخیل سطح توڑیں گھن ویندی ھے۔‘‘(ترجمہ راقم) پہلوں ایہ فلسفہ فطرتی سُݨہپ لیوں استعمال تھیندا ریہا۔ بعد وچ میکوں شاندار طرزِ تحریر کیتے مخصوص کیتا ڳیا۔ ارفعیت (Sublimity) توں سب کنیں پہلوں لان جائی نس (Longinus 213---273) اصطلاحاً واضع کیتا۔ ایہ فلسفہ اسلوب (Style) دے حوالے نال وی بحث کریندے تے اصطلاحاً فکری وݙیائی اتے سُݨہپ ݙوہیں دا مطالعہ کریندے۔ لان جائی نس (Longinus)انہیں پنج عناصر کوں خصوصاً ’’ارفعیت ‘‘ دا منبع قرار ݙتے۔ ۱۔	فکری وݙیائی ۲۔ توانا احساس تے جذبہ جیندے وچ ترنگ پاتی ونڄے۔ ۳۔ سوہݨا فِکری روپ ۴۔	اظہار تے بیان دا پُروقار انداز ۵۔	لفظیں دی سوہݨی اتے من موہݨی مینا کاری/وݨت سرائیکی ادب تے دیدبھنوائی ونڄے تاں لطف علی دی مثنوی ، خواجہ غلام فرید دی کافی، غلام سکندر غلام دا مرثیہ، اقبال سوکڑی اتے عزیز شاہد دی غزل، عاشق بزدار ، اشو لال اتے خالد اقبا ل دی نظم دی ارفعیت کیتے وݙی آسانی نال مثال ݙتی ونڄ سڳدی اے۔ مگر متاخرین غزل گو شعراء وچ سئیں محبوب فریاد ہیروی دی غزل اپݨے تمام تر توانائیں سمیت ’’ارفعیت ‘‘ دے سارے تقاضے پورے کریندی ھے۔ جیندے وچ فکری وݙیائی، توانا احساس، (جیرھا ہک مخصوص ترنگ اچ کھڑے) سوہݨا فکری روپ قاری کوں اپݨے سحر وچ جکڑ گھِندے۔ اُنہیں دی کتاب’’اُشا‘‘ ارفعیت دی بہترین مثال ھے۔ ایں تأثر کوں ثابت کرݨ کیتے کتاب ’’اُشا‘‘ وچوں صرف ݙوں شعر پیش کریساں:
انت یا انتہا تاں ہوسی کُئی
بھاہ لڳی ھے اُشا تاں ہوسی کُئی
جیڑھے کچرے دے ڈھیر تے مر ڳن
اُنہیں ٻالیں دی ماء تاں ہوسی کُئی
(اُشا،ص۸۲)
نمونہ کلام
ہک ستارا ساتھ توں نکھڑیا تاں ہا
چندر بڈ کے رات کوں اُبھریا تاں ہا
شئیت تہوں ہر شخص پتھر چائی کھڑے
شام کوں گالہا اڈاہوں گزریا تاں ہا
جئیں میکوں سِجھ دے حوالے کر ڈتے
دوستو سالم میڈا سایا تاں ہا
ڈو کناریں نال قربت رہ گئی
اوندے ساڈے درمیاں دریا تاں ہا
اوئیں تاں او شخص کہیں دا میت نئیں
صرف سوچیں تائیں اونکوں سوچا تاں ہا
جے سِک ستاوے تاں کیا کراں میں
ہجر رُو اوے تاں  کیا  کراں  میں
اَزل دے مونجھے  موالی  من وِچ
نہ مُونجھ ماوے تاں کیا کراں میں
میں رات کھڑ کے دھما چھوڑیساں
جے اُو نہ آوے  تاں کیا  کراں میں
میں رُس تاں پُوساں مَتاں مناوے
اُو نہ مناوے  تاں  کیا  کراں  میں
مُحترم فریاد ہیروی صاحب
حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
آؤ آدر کروں آؤ پیار ونڈاووں
آؤ آدر کروں آؤ پیار ونڈاووں.
سارے جھیڑے سٹ کراہیں آو ہک ٻئے دا ماݨ بݨو ہک ٻئے دا آدر کروں. اساݙا وسیب جتنا مہمان نواز، پیار، عزت احترام کرݨ آلا ھ، وسیب کیتے قومیتی جدوجہد کرݨ آلے تقریبا تمام شعبیاں دے مہربان اوندے اصلوں بر عکس ہن. وسیب دے کہیں وی دور پرے پسماندہ ترین علاقے مثلا روہ، روہی، تھل، دامان یا کچے دے علاقے وچ کہیں عام اݨ پڑھ دے گھر لنگھ ونڄوں تاں او بندہ اپݨی حیثیت کنوں ودھ تے گھر آئیں کوں دلوں جی آئیں کوں کریسے. کھٹ تے سرہاندی آلے پاسوں ٻلہیسے تے آپ پواندی کنوں ٻہسے. ٹرݨ ویہلے یا کھاوݨ ویہلے گھر آئیں کوں پہلے اڳوں کریسے تے آپ بعد وچ. ہک ٻئے دیاں پٹکیاں تے ننگ نموذ ٻہوں سوشل میڈیا تے فیسبک تے لہاتے کیہرے وسیب دی نمائندگی کریندے پیوں؟؟ . آؤ کجھ ہک ٻے دا لحاظ کروں ہک ٻئے دی عزت، آدر کروں تے کرواووں. سرائیکی وسیب، زبان، ادب ثقافت نال پیار کرݨ تمام سنگتیاں، مہاندریاں وݙے تے چھوٹیاں کوں میݙی دردمندانہ ارداس ھ جو ہر بندہ کم از کم پنج ایسے لوکاں کیتے پوسٹ لاوے جیہرے جو سرائیکی تحریک کیتے کہیں وی شعبے وچ بے لوث کم کریندے پئے ہوون. اپݨی پوسٹ دا عنوان "آؤ آدر کروں"لکھ کراہیں اپݨی پسند تے منشا دے سرائیکی وسیب نال محبت کرݨ آلے شخص کیتے چند مثبت لائیناں لکھ تے شئیر کرو. مہربانی ہوسے
پُرسوز بخاری
سید احمد حسن پُرسوز بخاری سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ انھاں دی حیاتی وچ چھپنْ والا اِنھاں دا ادبی پورہیا ایہ ہے
سرائیکی قومی سنجاݨ
سرائیکی قومی سُنڄاݨ
پُرسوز بخاری
کتاباں:
کتابچے:
اُنھاں دی حیاتی دے بعد چھپنْ والیاں کتاباں:
سرائیکی قومی سنجاݨ
ہک آدمی کوں ٻئے آدمی کنیں, ہک شے کوں ٻئی شے کنوں,  ہک احساس یا  اِدراک کوں ٻئےاحساس یا اِدراک کنیں اَنج کرݨ اَتے سمجھݨ لو  اَساں اُنہیں کوں انجو انج ناں ݙیندے  ہئیں۔ ایں طرانح اُنہیں دی سُنڄاݨ تھیندی ہے۔ ہک آدمی‘شے ‘ احساس یا اِدراک دا  ٻنہیں آدمیں‘ شئیں‘ احساسیں یا اِدراکیں نال جُڑت ہوندی ہے اَتے اِنہیں جُڑتیں نال ہک ٻئے دے حوالے بݨدن۔ اِنہیں سَبھیں دے ایہے حوالے اِنہیں دی سُنڄاݨ ہوندن ۔ ایہے حوالے اِنہیں دے متعلق معلومات ہوندن۔ ایہے حوالے انہیں دے اَنج وجود  دی بݨیاد ہوندن۔
پُرسوز بخاری
کتاباں:
پُرسوز بخاری سئیں اپنْی حیاتی وچ ڈوں سلسلہ وار سرائیکی ادبی مجلے دے کُجھ شمارے وی شائع کیتے
سرائیکی قومی سنجاݨ
فرد دی سُنڄاݨ
ہک فرد کوں ٻنہیں اَفراد کنیں انج کرکے اُوندی سُنڄاݨ لو اُوندا ہک ناں رَکھیندے ہئیں۔ فرض کیتا اُوندا ناں اوندے ماء پیو احمد رکھیئے۔ احمد کہیں ٻئے بندے دا ناں وی تھی سڳدے۔ وَت احمد دی سُنڄاݨ اُوندےما پیو دے حوالے نال کریندے ہئیں۔ ایں کنیں ودھ سُنڄاݨ کیتے اُوندے محلے ‘ شہر اَتے ذات برادری دے حوالیں نال کم گھندے ہئیں اَتے او بندہ خود وی اپݨے آپ کوں اِنہائیں حوالیں نال سمجھیندے،  اِنہائیں حوالیں نال اپݨی ذات اَتے اپݨے مفاد دا  تحفظ کریندے۔ فرد وسیب کنیں ٻاہروں، وسیبی تعلقات کنیں اَنج، ہک فردِ مطلق دی حیثیت وچ جانور کنیں ودھ کُجھ نئیں۔ فرد وسیب وچ آ کے فرد بݨدے۔ فرد دے ساریں حوالیں دی بݨیاد وسیب ہے ۔ اے قطرہ وسیبی سمندر کنیں ٻاہروں نہ فرد رَہ  ویندے اَتے نہ ایندے وجود  دے کئی معنے بݨدن۔
پُرسوز بخاری
قطعہ
مظلوم جیکوں ظلم دا سامان وی رو پئے
سرائیکی قومی سنجاݨ
قومی سُنڄاݨ
کبوتر اَنج ٹُکڑیں وچ اُݙدِن، ڳائیں دیاں اَنج کھیراں ہوندن۔ اینو یں اُٹھیں دے اَنج وَڳ ، بھیݙ یں ٻکریں دے اَنج اَجڑ ہوندن ۔ ہر جانور آپ جھئیں ٻنہیں جانوریں دے نال مِل کے مصروفِ عمل راہندے ۔انسان وی اینویں ہی اَنج ٹُکڑیں یا گروہیں نال ہک تعلق دے ذریعے مخصوص تھی کنیں اپݨی درُک بھڄ، اپݨا کم کار اَتے اپݨی کھییݙ کُݙ اَتے ٻیاں سرگرمیاں کریندا رَہندے۔ اِنہیں انسانی گروہیں کوں قوم یا قومیت آکھیا ویندے۔ ایں واسطے سوال اے ہے جو قوم اَتے قومیت دی سُنڄاݨ کیا ہے؟ جیویں فر د دی سُنڄاݨ دے کئی حوالے ہوندن، اینویں قومی سُنڄاݨ وی کنہائیں حوالیں نال ہوندی ہے۔ فرد دی سُنڄاݨ اُوندا ناں‘ اُوندا ماء پیو ‘ اُوندا گھرجاہ ‘ اُوندی ذات برادری ہوندی ہے۔ قوم دی سُنڄاݨ اُوندا علاقہ‘ اُوندا کلچر اَتے اُوندی ٻٖولی ہوندی ہے۔ جیویں فرد دے حوالے اوندے ذاتی تحفظ اَتے مفاد دی بݨیاد ہوندن، اینویں کوئی قوم یا قومیت اپݨی سُنڄاݨ دے حوالیں نال اپݨا اَتے اپݨے مفادات دا تحفظ کریندی ہے۔ قومی تحفظ اَتے قومی مفادات آخری تجزیے وچ فرد دا تحفظ اَتے فرد  دے مفادات دا تحفظ و نڄ بݨدن ۔
پُرسوز بخاری
قطعہ
سامت کوں جݙاں سانگ تے ناطق نے پڑھیا ھے
جبریل جیہاں قاریِ قرآن وی رو پئے
پُرسوز بخاری
ݙوہڑہ
سو سُول سمندر میں جھاڳاں پر توں نہ ککھ بھَن ݙوڑا کر،،
میݙے سامہیں سیجھ توں لہہ نہ توں نہ ماھی مَیلا جوڑا کر،،
میں سہساں سہݨ سہاپ سبھے کن غیر دی ڳالھ توں ٻوڑا کر،،
ہر ڳالھ ذمے پُرسوز دے لا بس تھوڑی کوں چن تھوڑا کر،،
(سیئں پُرسوز بخاری)
غزل
اڄ نی نیڑے اَمدے میݙے،،
کل ہَن ڳاوݨ گمدے میݙے،،
ویندن نین وسمدے میݙے،،
ساہ تے ساہ نیئں ممدے میݙے،،
توں جے ڳئیں تاں ساہ وی چا ونڄ،،
ایہ ہُݨ کائینی کمدے میݙے،،
اوں آکھیے ہُݨ کائناں آساں،،
یاد ہئی منہ دو ݙہدا ہانویں،،
اڄ تاں ٻول نی بھمدے میݙے،،
روھی، تھل، دامان دے وارث،،
ایہ بھیئوال اِن غم دے میݙے
ہر پُرسوز کوں ݙاݙھے بھاندن،،
لکھیے شعر قلم دے میݙے ونکی:سرائیکی شاعر
قصہ قصولی
( قصہ قصولی)
قصہ قصولی
پولی دِی پَاݨ
چاڳیا درکھاݨ
درکھاݨ دی ݙُوئی
چاڳئ چُڑھوائی
چُڑھوئی دا بَھت
جَت دا ٹُکر
چاڳیا ککُڑ
چاڳیا چور
چور دِی جُتی
چاڳئی کُتی
کُتی دا شور
بَھڄ ڳیا چور
چور دِی ڳاں
کرے بَھاں بَھاں
ملا دی کاوڑ
اج ہک ریڑھی آلے کنوں فاسٹ فوڈ گھنڑ سانگے ونج کھڑاں۔۔ پروں ہک موٹرسائیکل آلا زور دی آواز نال انتہائی بے سُرا جیہاں گاونڑ لائی ودا ہا ۔۔ گاونڑ کنوں ڈھیر موٹرسائیکل دے سائلنسر دا کڑواہ سر اچ درد گھتیندا پیا ہا تے سائلنسر کنوں زیادہ موٹرسائیکل سوار نوجواناں دی آپت اچ یاخڑ باخڑ دماغ خراب پئی کریندی ہئی۔۔ بہرحال جیہرلے او لنگھ گئین میں خدا دا شکر ادا کیتے جو جان چھٹی اے۔۔ میکوں ایں چیز دا اندازہ کینا ہا جو اتھاں وی محمود غزنوی ودا ہوسی۔۔ ریڑھی آلے یکدم میکوں آپ دو متوجہ کیتس۔۔ آکھیس بھائی یہ بتاو جہاں شیطان ہو وہاں رحمت کا فرشتہ آئے گا۔۔؟ صاف ظاہر ہے انکار کفر ہے ایں سانگے میں آکھیے کینا سئیں ۔۔ وت آکھیس اگر بندہ خود شیطان ہو تو۔۔ میں وت ای اوہو جواب ڈتے۔۔۔ آکھیس اے گاونڑ شیطانگی ہن۔۔ اے گاونڑ سنڑنڑ آلے دی فلانی جاہ اچ فلانی شئے پگھلا کے سٹی ویسی۔۔ میں دل اچ آکھیے جیکر سٹی ویسی تاں بس گالھ ختم اوندا مسئلہ اے آپ بھگیسی توں ہنڑ سر کھندی اوندا۔۔۔ اوں آکھیے اگیں ہک ریڑھی آلا اتھو ٹپیے گاونڑ لئی ودا ہا میں ہوکوں تڑہا چھوڑیے ۔۔ میں وی پہلے گاونڑ سنڑدا ہم وت ہدایت مل گئی اے۔۔ چھیکڑی میں ایں گالھ تے اتفاق کرنڑ دی کوشش کیتی اے جو اچی آواز اچ کشے نئیں سنڑنڑی چاہیدی تاکہ ایڈو اڈو لوک تنگ نہ تھیون۔۔۔ کینا ۔۔۔ اوں آکھیے سنڑن کیوں ؟ بھانویں ہینڈ فری وی لاون۔۔ اساں کینا سنڑن ڈیسوں۔۔ میں آکھیے لالا جیکر زبردستی انھیں کوں گاونڑ سنڑن کنوں روکنڑاں ہا تاں خدا خود چا روکے۔۔ اوں سزا رکھی اے۔۔ ایندا پِتہ وزن چیندے سزا بُھگیسی تہوں سنڑدا ودے۔۔۔ تیکوں ساہ ہے تاں توں وی سُنڑ۔۔ آکھیس اج دے نوجوان تیں آنگر گمراہ تھئے ودن۔۔ میں دل اچ آکھیے جیویں جناب اتھاں چوک تے مارشل لاء لئی کھڑن۔ (مظہر حسین)
قصہ قصولی
ڳاں دا چَم
آیامَنڈےموچی دے کم
افسانہ
افسانہ زندگی دے ہک واقعے یا پہلو دی او کامیاب تے فنی پیش کش ہے۔ جہڑی کہاݨی دی شکل وچ پیش کیتی ویندی ہے۔ اینجھی لکھت جیندے وچ ٻہوں سارے مطلب کوں تھوڑے الفاظ وچ بیان کیتا ویندا ہے تے وݙے مطلباں کوں چھوٹے تے سمن٘جھ آ ون٘ڄݨ آلے لفظاں وچ ایں طرحاں ادا کیتا ویندا ہے کہ نہ تاں لوڑ کنوں گھٹ ہووے نہ ودھ دی بنیادی حیثیت رکھی ویندی ہے۔  تاثر دی وحدت این٘دی سبھ توں وݙی تے اہم خصوصیت ہے۔
افسانہ ادب دی نثری صنف ہے۔ لغت دے اعتبار نال افسانہ کُوڑی کہاݨی کوں آہدے ہن۔ لیکن ادبی اصطلاح وچ ایہ لوک کہاݨی دی ہک قسم ہے۔ ناول زندگی دا کُل تے افسانہ زندگی دا ہک چھوٹا جیہا حصہ پیش کریندا ہے۔ ڄݙاں جو ناول تے افسانے وچ لمبائی دا فرق وی ہے۔
داستان، ناول، ڈرامہ تے بنیادی طور تے ہک کہاݨی ہووݨ دے باوجود اصولاں تے قواعد دے اعتبار نال ہک ݙوجھے توں انجھ ہن۔ داستان وچ تخیل تے تصور دی رنگینی، ڈرامے وچ کوئی نہ کوئی کشمکش، ناول وچ زندگی دا ودھارا تے افسانے وچ موضوع کوں تھوڑا جیہا ݙَسݨ۔ ایہ ہکو جیہاں خصوصیات ہن۔
افسانہ ݙوجھیاں کہاݨیاں کنوں ایں لحاظ نال منفرد ہے جو این٘دے وچ واضح طور تے ہک شئے دی ترجمانی تے مصوری کیتی وین٘دی ہے۔ ہک کردار، ہک واقعہ، ہک ذہنی کیفیت، ہک جذبہ، ہک مقصد، مختصر ایہ جو افسانے وچ  جو کجھ وی ہووے، ہکو ہووے۔ افسانے دی  ایہ خوبی ہے جو  ایہ آپݨے چھیکڑ وچ پڑھݨ آلے دے ذہن تے واحد تاثر قائم کریندے۔ ایں سانگے اینکوں وحدتِ تاثر اہدے ہن۔ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
حول
حول
ہک بئے کوں آہدیاں بیٹھیاں ہن اوں ونڑ تے آلہنڑاں جوڑوں ہا جیندے نیڑے آرا نہ ہووے
ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ڈانداں کوں
اتواریں اساں میلے تےجے ستر چکر نہ مارے ول بنڑسوں رونق منڈی دی یا بوٹی بوٹی تھئے ویسوں ونج وکسوں کہیں دے پھٹے تے
ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ککڑاں کوں جے اکھ ءچ خار نہ ماری تاں
وت کوئی تکبیر پڑھیسی نہ ایں پھڑکدے پھڑکدے مر ویسوں کوئی کتا بلا رج پوسی
ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے سیہڑاں کوں او چھتے بیٹھن کھڈے وچ
جے باہر نکلسوں کیا بنڑسی ساڈے چیکاں جنگل نہ سنڑسی ہک حول ہے حول
ھک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے چڑیاں کوں ہک بئے کوں آہدیاں بیٹھیاں ہن اوں ونڑ تے آلہنڑاں جوڑوں ہا جیندے نیڑے آرا نہ ہووے ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ڈانداں کوں اتواریں اساں میلے تےجے ستر چکر نہ مارے ول بنڑسوں رونق منڈی دی یا بوٹی بوٹی تھئے ویسوں ونج وکسوں کہیں دے پھٹے تے ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے ککڑاں کوں جے اکھ ءچ خار نہ ماری تاں وت کوئی تکبیر پڑھیسی نہ ایں پھڑکدے پھڑکدے مر ویسوں کوئی کتا بلا رج پوسی ہک حول ہے حول وی اینجھا ہے او کھادی ویندے سیہڑاں کوں او چھتے بیٹھن کھڈے وچ جے باہر نکلسوں کیا بنڑسی ساڈے چیکاں جنگل نہ سنڑسی
او اپنڑے پھل جھئیں بالاں کوں بس ہاں نل لا کے پئے ہن تھئے
توڑے پتے پاک ڈیہاڑا ہے نیں ونجنڑ ڈیندے جمعے تے اے حول ہے منشو گنڈھڑی وچ متاں لعل مسیتوں
گھر آون وی اینجھا ہے او کھادی ویندے بندیاں کوں او اپنڑے پھل جھئیں بالاں کوں بس ہاں نل لا کے پئے ہن تھئے
توڑے پتے پاک ڈیہاڑا ہے نیں ونجنڑ ڈیندے جمعے تے اے حول ہے منشو گنڈھڑی وچ متاں لعل مسیتوں گھر آون۔
منشو بھٹہ
ریاست بہاولپور
thumb|Flag of State of Bahawalpur thumb|Coat of arms of State of Bahawalpur thumb|NWIndia 1857 imperial gazeteer alt=|thumb|[[Darbar Mahal, a former palace of the Nawabs of Bahawalpur]] 1690ء توں لا کے 1955ء تک 265 سال کامیابی تے خوشحالی نال قائم رہوݨ والی ریاست بہاولپور، وسیع و عریض تے قدیم و عظیم حکومتِ و سلطنتِ ملتان توں بعد سرائیکیاں دی سب توں وݙی تے شاندار حکومت رہی اے تے ایندی سب توں وݙی خوبی اے ہے کہ ریاست دے آغاز توں اختتام تک ہکو سرائیکی خاندان ایندے تے حکمران ریہا. ایں ریاست دے تمام اہم پہلوؤاں دا جائزہ درج ذیل اے. ریاست بہاولپور، برطانوی ہند وچ صوبہ ملتان دے بعد ݙوجھی سرائیکی حکومت ہئی۔ 1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد اس پاکستان نال الحاق کیتا لیکن 1955ء تک اس دی ریاستی حیثیت برقرار رہی۔ ریاست بہاولپور دریائے ستلج تے دریائے سندھ دے کنارے پر واقع ہئی۔ ریاست ترے اضلاع بہاولپور، بہاولنگر تے رحیم یار خان وچ تقسیم ہئی۔ ریاست وچ سرائیکی زبان دے تمام لہجے ٻولے ویندے ہن.
ریاست بہاولپور دے ڈاک ٹکٹ
1945ء تک ریاست بہاولپور برطانوی حکومت دے جاری کردہ ڈاک ٹکٹ استعمال کریندی ہئی۔ یکم جنوری 1945ء کوں سرکاری استعمال کیتے اپݨے ٹکٹ جاری کیتے۔ یکم دسمبر 1947ء کوں حکمران خاندان دی حکمرانی دے 200 سال پورے تھیوݨ تے یادگاری ڈاک ٹکٹ جاری کیتا گیا جس تے نواب بہاول خان دی تصویر تے لفظ بہاولپور لکھا ہویا ہئی۔ بعد وچ یکم اپریل 1948ء کوں مختلف نواباں تے عمارات دی تصاویر تے مشتمل ڈاکٹ ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ بعد ازاں اکتوبر 1949ء کوں یونیورسل پوسٹل یونین دی 75 ویں سالگرہ تے وی ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ اس دے بعد ریاست نے مزید ٹکٹ جاری نی کیتے تے صرف پاکستان دی جاری کردہ ٹکٹاں ہی استعمال کیتیاں۔
رقبہ تے جغرافیہ
ریاست بہاولپور دا رقبہ 45,911 مربع کلومیٹر ہئی جیہڑا کہ موجودہ بہاولپور ڈویژن دا رقبہ اے. جغرافیائی طور تے اے خطہ موجودہ پاکستان دے مشرقی علاقے وچ آندے جیندے مشرقی پاسوں بھارتی صوبہ راجستھان، جنوب وچ سندھ، مغرب وچ بلوچستان تے شمال مغرب وچ سرائیکستان دے ملتان تے ڈیرہ جات سمیت تمام اضلاع ہن. اہم شہراں وچ ریاست دا راجڳڑھ بہاولپور، بہاولنگر، منڈی چشتیاں، احمدپور شرقیہ، اوچشریف، خان پور کٹورہ،رحیمیارخان تے صادق آباد شامل ہن. روحانی مقامات وچ خانقاہ شریف، مہار شریف،چاچڑاں شریف، دین پور شریف، اوچشریف تے بھونگ شامل ہن. سیاحتی مقامات وچ اوچ، دیراوڑ، مروٹ، لال سہانرا تے موج ڳڑھ اہم ہن. ریاست دا راڄڳڑھ، بہاولپور شہر، جغرافیائی اعتبار نال ریاست دے ابھے توں لا لمے تک بالکل درمیان وچ اے تے ݙوہاں پاسوں فاصلہ برابر اے.ایں لحاظ نال اے شہر، ریاست دے تمام سرائیکی لہجیاں دا تے ثقافت دا سوہݨاں امتزاج اے.
موسم، آب و ہوا تے زمین
سارے سرائیکی خطے دی طرح سابق ریاست بہاولپور دا موسم سخت گرم تے خشک اے. پاݨی دی کمی تے دریاواں دے ویچݨ دے کارݨ اے خاصیت زیادہ ودھ ڳئی اے. باقی سرائیکی خطے دی طرح سابق ریاست دی زمین ریتلی اے مگر اتھوں دی ریت سونے دی طرح پیلی اے تے اے روہی دا خطہ سرائیکستان دا سہݨپ اے.
سابق ریاست بہاولپور دی زبان تے ایندے لہجے
سابق ریاست بہاولپور دی مقامی، ثقافتی، اکثریتی تے سرکاری زبان سرائیکی ہئی. ایندی لمبائی شمالاً جنوباً 480 کلومیٹر اے. صرف ریاست دے ہک ضلع بہاولپور دی وسعت(ضلع دا رقبہ تقریباً 25000 مربع کلومیٹر)، دی وجہ نال ایندے وچ سرائیکی دے ترئے لہجے(ملتانی، ابھیچڑی تے اوچی) ٻولے ویندن. ایندی وجہ اے ہے کہ ملک دے باقی اضلاع دی طرح اینکوں تقسیم کر کے مزید ضلعے نی بݨائے ڳئے.سابق ریاست وچ ایں زبان دے جغرافیائی اعتبار نال تے ریاست دی وسعت تے پھیلاؤ دی وجہ نال جیہڑے لہجے ٻولے ویندے ہن انہاں دی تفصیل اے ہے: - اے لہجہ سابق ریاست دے دارالحکومت، بہاولپور شہر، تحصیل بہاولپور صدر، تحصیل خیر پور ٹامیوالی، ضلع بہاولنگر دے جنوبی حصے، خانقاہ شریف تے تحصیل یزمان دے شمال مشرقی حصے وچ تے سرحد پار، بھارتی صوبہ راجستھان دے نزدیکی علاقیاں وچ ٻولا ویندے. اے حصہ سابق ریاست دے بالکل درمیان وچ ہووݨ پاروں،مقامی لہجے دے اعتبار نال سرائیکی دے باقی لہجیاں دا امتزاج اے تے سرائیکی زبان دی سب توں خوبصورت شکل اے. بہاولپوری لہجہ صحرائے چولستان دے اثرات دے باوجود معمولی فرق نال خالص ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجہ اے،  حتٰی کہ سو کلومیٹر دی دوری دے باوجود ݙوہاں شہراں، ملتان تے بہاولپور دی لوکل زبان و لہجہ، الفاظ، شہری ثقافت، لوگاں دے مزاج تے رہݨ سہݨ وچ یکسانیت اے. دورِ ریاست وچ ایں لہجے کوں ریاستی تے بہاولپوری آکھا ویندا ہئی اس واسطے اتھاں ملتانی دی بجائے اوہا اصطلاح استعمال کیتی ڳئی اے جیہڑی اوں وقت وچ رائج ہئی. تحصل احمد پور شرقیہ، اوچشریف، مبارکپور، کوٹلہ موسٰی خاں، جانو والہ، نوشہرہ جدید، ہتھیجی، دھوڑکوٹ، ترنڈہ محمد پناہ، ضلع مظفر ڳڑھ دی تحصیل علی پور تے ضلع بہاولپور دی تحصل یزمان دے جنوب مغربی حصے مثلاً دیراوڑ تے ہاکڑا دریا دی پراݨی گزرگاہ وغیرہ دی ٻولی ، سرائیکی دا اُچوی لہجہ سݙیندی اے. اوچشریف دی قدامت دی وجہ توں ایں حصے دی ثقافت دا ہک خاص حسن اے. ماہرین ایں لہجے کوں وی ملتانی(معیاری سرائیکی) وچ شامل کریندن. کھڑی ٻولی دی ایں سرائیکی کوں وسیب دے ݙوجھے اضلاع وچ جھنگوچی لہجہ آکھا ویندا اے. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ابھیچڑی لہجہ ٻلیندن. اے لہجہ سرائیکی دے معیاری، ملتانی لہجے توں مختلف اے. سرائیکی وسیب دے ضلع راجن پور نال ملحقہ سابق ریاست دا ضلع رحیم یار خان اے جتھاں ایں ضلعے دے چاراں تحصیلاں (لیاقت پور، خان پور کٹورہ، رحیم یار خان تے صادق آباد) وچ لمے دی ٻولی یا لموچڑی سرائیکی ٻلیندی اے.ایں لہجے وچ سرائیکی دے معیاری ملتانی لہجے دی نسبت، سندھی زبان تے کلچر دا اثر غالب اے اس واسطے اے لہجہ وی، ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجے توں کجھ مختلف اے. سابق ریاست دے جنوب وچ بالکل آخری علاقیاں، صادق آباد، کوٹ سبزل وچ مقامی ٻولی کوں سندھ دے شمالی اضلاع گھوٹکی، کشمور، سکھر وغیرہ دی مقامی ٻولی دی طرح سرائیکی آکھا ویندے. ایں لہجے وچ سندھی دا اثر لموچڑی دی نسبت کئی گنا زیادہ اے. لفظ سرائیکی دی خوبصورتی تے ایندی تاریخی حیثیت دی بناء تے 1962ء دے اعلان ملتان دے اجلاس وچ ملتانی، ریاستی،  جھنگوچی، ڈیروی، تھلوچی، ہندکی،  تے باقی ناواں سمیت سرائیکی لہجے دے ناں کوں وی فہرست وچ رکھا ڳیا جیہڑا کہ بعد وچ مشترکہ اعلان دی رو نال تے اڳواݨاں دے فیصلے نال سب لہجیاں دا ہکو تے معیاری ناں "سرائیکی" تجویز پایا. تے باقی تمام علاقائی ناواں کوں منسوخ قرار ݙتا ڳیا. ہݨ اساں انہاں لہجیاں دا تذکرہ محض جغرافیائی طور تے کریندے ہیں تے انہاں علاقائی ناواں دی ہرگز کوئی اہمیت نی.
تاریخ
درانیاں دے زوال تے مرہٹیاں دے عروج دے دور وچ ریاست بہاول پور ١٧٢٩ء وچ چودری دے علاقے وچ نواب حیات اللہ ترین دی ݙتی ہوئی جاگیر دی صورت وچ  بݨی۔ وت ٻنھاں علاقیاں نال جنگاں تھیاں، تے علاقہ ودھایا۔ ١٧٤٢ء وچ نادر شاہ دی سرپرستی وچ ریاست ولدا بݨی۔ نواب محمد مبارک خان  ١٧٧٢ء وچ لاولد فوت تھیا۔ تاں نواب دا بھتریجا  نواب محمد بہاول خان دوم(اصل نام جفعر خان) ١٧٧٢ء وچ نواب بݨیا۔   وت درانیاں نال جنگاں تھیاں۔ ١٧٨٥ء وچ درانی خاناں بہاولپور تے قبضہ کرتے نواباں کوں قلعہ ڈراوڑ تے وت راجپوتانہ وچ پناہ گھنݨ  تے مجبور کرݙتا۔  نواب بہاول بہاول خان دوم صاحب نے وت درانیاں دی سلطنت ختم تھیوݨ تے بہاول پور تے قبضہ کیتا تاں ١٨٠٢ء وچ باقاعدہ بہاول پور ریاست وجود وچ آئی۔  ٢٢ فروری ١٨٣٣ء کوں انگریزاں دی اتحادی ریاست بݨ ڳئی. نواب صاحب صادق محمد چہارم دی عمر ساڈھے چار سال ہووݨ پاروں ٢٦ مارچ ١٨٦٦ء کنوں ١٨ نومبر ١٨٧٩ء تائیں "ایجنسی دی حکومت" رہی۔ وت ١٠ مارچ ١٨٩٩ء کنوں ١٢ نومبر ١٩٠٣ء تائیں ایجنسی دی حکومت رہی۔
وت دُولھا سائیں صادق محمد خان پنجم دی عمر چھوٹی ہووݨ پاروں ١٥ فروری ١٩٠٧ء   کنوں ٢٤ مارچ ١٩٢٤ء تائیں (١٧ سال) ایجنسی دی حکومت رہی۔
١٨٠٩ء دے (انگریزاں نال) معاہدہ امرتسر دے تخت رنجیت سنگھ پابند ہائی جو ستلج دے ݙوجھے پاسے تے حملہ کائناں کریسی۔
ریاست دے وزیراعظم وی اکثر انگریز ہن۔
ریاستاں دیاں انگریزاں نال شرطاں:
فوج ، برطانوی آفیشل، پیراماؤنٹ پاور، داخلی خارجی حفاظت، خراج نہ ݙیسو تاں علاقہ واپس گھن گھنسی
ریاست بہاولپور دے خودمختار نواب
دور ریاست دے سرائیکی حکمران تے نوابان ریاست مندرجہ ذیل ہن:
غزوۂِ بدر دی اسلامی تاریخ وچ اہمیت
اللہ تعالٰی نے مسلماناں دے نال فتح دا وعدہ فرمایا ہئی۔ ابوجہل تے دیگر قریشی سرداراں نے مکہ توں روانہ تھیوݨ توں پہلے خانہ کعبہ دا پردہ پکڑ کے دعا کیتی ہئی کہ ’’خدایا ݙوہاں گروہاں وچوں جیہڑا بہتر ہے اونکوں فتح عطا کر تے جیہڑا برسر ظلم ہووے اونکوں تباہ کر‘‘ چنانچہ غزوہ بدر وچ اللہ تعالٰی نے فیصلہ فرما ݙتا کہ کون حق تے ہے تے باطل تے کون ہے۔ میدان بدر وچ آوݨ والے قریشی لشکر دی حالت اے ہئی کہ او اکڑدا ہویا تے لوگاں کوں نمائش کریندا ہویا ودھدا پیا ہئی۔ انہاں دا ارادہ ہئی کہ بدر وچ لڳݨ والے میلے وچ لوگ ساݙی قوت ݙیکھسن تاں پورے عرب تے ساݙا رعب طاری تھی ویسی۔ لیکن جنگ نے غرور دا سر نیچا کر ݙتا۔ غزوہوہ بدر میں اسلام دی فتح نے اسلامی حکومت کوں عرب دی ہک عظیم قوت بݨا دیا۔
مدینہ وچ بنو اوس تے بنو خزرج قبائل دے بہت سارے لوگاں نے حالی تک اسلام قبول نہ کیتا ہئی تے او ہوا دا رخ ݙیکھدے پئے ہن۔ 313 دے ہتھوں ہک ہزار قریشی سرداراں دی شکست نے انہاں تے لات، منات، عزیٰ تے ہبل دی قوت دا کھوکھلپ واضح کر ݙتا ۔ غزوہ بدر دے نتیجے دے طور تے بہت سارے اینجھے لوگاں نے وی اسلام قبول کر گھدا جیہڑے فی الحقیقت اسلام دے قائل نہ تھئے ہن۔ بلکہ دلوں ایندے دشمن ہن۔ نتیجے دے طور تے منافقین دا گروہ پیدا تھی ڳیا ہئی، جیہڑا بعد وچ مسلماناں دے اندر گھس کے خلاف اسلام سرگرمیاں وچ مصروف رہیا۔ عبد اللہ بن ابی ’’رئیس المنافقین‘‘ نے وی جنگ بدر دے بعد مسلمان تھیوݨ دا اعلان کر ݙتا۔
یہودی ہݨ تک اے امید لائی ٻیٹھے ہن کہ مسلمان، قریشِ مکہ دے ہتھوں ختم تھی ویسن تے مدینہ تے انہاں دی سیادت حسب سابق قائم تھی ویسی۔ لیکن ایں جنگ دے نتیجے نے انہاں کوں سیخ پا کر ݙتا۔ چنانچہ یہودی سردار مکہ ڳئے تے "اشراف عرب" دے مرݨ تے رُنے، ماتم کیتا تے قریش کوں ازسر نو مدینہ تے حملہ کرݨ دی ترغیب ݙیوائی تے امداد دا وعدہ کیتا۔ ایں طرح یہودیاں دے نال وی مسلماناں دے تصادم دا آغاز تھی ڳیا۔ قریش مکہ دے بڑے بڑے سردار ایں جنگ وچ مارے ڳئے۔ صرف ابوسفیان بچا ہئی جیہڑا اوں جنگ وچ شریک نہ تھیا ہئی۔ ایں واسطے قریش دی قیادت ابو سفیان دے ہتھاں وچ آ ڳئی۔ بنو امیہ دے اقتدار دی جدوجہد دے پس منظر وچ ابوسفیان کوں بڑا دخل حاصل ہئی۔ مکہ پہنچ کے ابوسفیان تے اوندی ذال ھندہ نے انتقامی جذبات کوں بھڑکایا تے مدینے تے ازسرنو ݙوجھے حملے دے منصوبے بݨاوݨے شروع کر ݙتے تے ایندے بعد اسلام دے خلاف تمام جنگاںوچ کفار مکہ دی قیادت اوں نے کیتی۔