قائد_اعظم_محمد_علی_جناح
بطور گورنر جنرل
ریڈکلف سرحدی کمیشن نے بنگال تے پنجاب دی تقسیم دا کم مکمل کر کے رپورٹ 12 اگست کوں لارڈ ماؤنٹ بیٹن کوں بھڄوا ݙتی۔ اوں آخری وائسرائے نے ایہ نقشے تے رپورٹ 17 اگست تک اپݨے کول رکھی، کیونکہ اوہ انہاں کوں سامݨے گھنا کے ݙوہاں قوماں دی آزادی دے جشن کوں خراب کرنا نہ چاہندے ہن۔ چونکہ پہلے ہی توں ہجرت تے فسادات پھٹ پئے ہن۔ لہذا ریڈکلف سرحدی کمیشن رپورٹ دا سامݨے گھناوݨا انہاں فسادات وچ اضافے دا سبب بݨ سڳدا ہئی۔ جیہڑے لوگ "غلط حصے" وچ ہن یا تاں قتل تھئے یا قاتل بݨے یا اتھوں کوچ کر ڳئے، اوہ واقعات کوں پیدا کر کے کمیشن دے فیصلے کوں بدلنا چاہندے ہن۔ ریڈ کلف نے لکھا کہ چونکہ انھاں کوں معلوم ہئی کہ ݙوہائیں طرفوں اوں تقسیم تے لوگ خوش نہ ہوسن لہذا انہاں نے اپݨے کم دا معاوضہ گھنݨ توں انکار کر ݙتا۔ ریڈکلف دے ذاتی مشیر بیومونٹ لکھدن کہ لارڈ ماونٹ بیٹن کوں وی ایں الزام کوں اپݨے سر گھنݨا چاہیدا اے۔ اگرچہ تمام کوں نہ۔ انہاں پنج لکھ توں ݙاہ لکھ مرداں، عورتاں تے ٻالاں دے قتل عام دا جیہڑے پنجاب توں گزردے ہوئے فنا تھئے۔" تقسیم دے بعد 14500،000 لوگاں نے بھارت تے پاکستان ہجرت کیتی۔ جناح نے پاکستان وچ داخل تھیوݨ والے اسی لکھ لوگاں دی آبادکاری کیتے جو ممکن تھیا اوہ کیتا باوجود 70 دے پیٹے وچ ہووݨ تے پھیپھڑیاں دے عارضے وچ مبتلا ہووݨ دے انہاں نے مغربی پاکستان وچ مہاجر کیمپاں دا دورہ کیتا۔ بقول احمد کہ" جیں چیز دی اوں دور وچ پاکستانیاں کوں ضرورت ہئی اوہ ہک ریاست دی علامت ہئی، جیہڑی انہاں کوں متحد رکھدی تء کامیاب تھیوݨ تک دا حوصلہ فراہم کریندی"۔ جناح کوں صوبہ سرحد ولوں کجھ پریشانیاں دا سامݨا کرݨا پیا۔ 1947ء وچ کیتی ڳئی رائے دہی وچ اتھوں دی آبادی وچوں صرف ݙاہ فیصد لوگاں نے ہی ووٹ سٹے ہن۔ 22 اگست 1947ء کوں گورنر جنرل بݨݨ دے صرف ݙو ہفتے بعد ہی جناح نے ڈاکٹر خان عبدالغفار خان دی حکومت کوں تحلیل کر ݙتا۔ بعد وچ پشتون اکثریتی اوں صوبے وچ ہک کشمیری خان عبدالقیوم خان کوں ایں مقام تے فائز کیتا۔ 12 اگست 1948ء کوں چارسدہ وچ خدائی خدمتگار نال منسلک 400 افراد بابرا واقعے وچ ہلاک تھئے۔ پاکستان نے عوامی املاک کوں پاکستان تے دے مابین تقسیم کرݨ والے کمیشن وچ لیاقت علی خان تے سردار عبدالرب نشتر کوں نمائندہ بݨا کے بھیڄا۔ پاکستان نے انہاں سرکاری املاک وچوں چھیواں حصہ گھنݨا ہئی تے اوندے اچ بڑی احتیاط نال کم گھدا ڳیا ہئی تے اتھاں تک کہ ایہ وی فیصلہ تھیا ہئی کہ کیہڑے ملک نے کاغذاں وچ کتنا حصہ گھنݨا ہے۔ لیکن ٻئی طرف نویں بھارتی حکومت سستی ݙکھیندی پئی ہئی تے ایں امید نال ہئی کہ نوزائیدہ پاکستانی حکومت کݙݨ ترٹے تے دوبارہ بھارت وچ شامل تھیوے۔ انڈین سول سروس تے انڈین پولیس سروس دے کجھ ہی لوگاں نے پاکستان ونڄݨ دا فیصلہ کیتا ہئی لہٰذا پاکستان وچ عملے دی کمی سامݨے آئی۔ جبکہ کاشت کار جتھاں اپݨے اناج فروخت کریندے ہن اوہ ہݨ ہک عالمی سرحد ہئی۔ پاکستان وچ اوں وقت مشینری دی وی کمی ہئی۔ نویں آوݨ والے مہاجراں دے مسئلے دے نال نویں حکومت نے خوراک کوں محفوظ رکھݨ کیتے وی کم کرݨا پیا، انہاں حالات وچ سیکیورٹی دا نظام بݨا گھدا ڳیا تے جیویں کیویں بنیادی خدمات فراہم کیتے ڳئے۔ ماہر معاشیات یاسین نیاز محی الدین اپݨے مطالعے وچ آہدن،"اگرچہ پاکستان کوں وجود بحرانوں تے خونریزی دے دوران ملا ہئی لیکن تقسیم دے بعد ایندا وجود صرف ایندے لوگاں دے قربانیاں تے قائدین دے بے غرض کوششاں نال برقرار رہ سڳے"۔ نوابی ریاستاں کوں مملکت متحدہ نے ویندے ہوئے ایہ مرضی ݙے رکھی ہئی کہ آیا اوہ پاکستان وچ شمولیت اختیار کرن یا بھارت وچ۔ اکثر نے آزادی توں قبل ہی اپنی شمولیت ظاہر کر ݙتی ہئی لیکن کجھ وݙے ریاستاں دا معاملہ لٹکا رہیا۔ ہندو رہنما جناح توں ایں بات تے خائف ہن کہ انہاں نے جودھ پور، ریاست بھوپال تے اندور دے ریاستاں دے حکمراناں کوں پاکستان وچ شامل تھیوݨ تے رضامند کر گھدا ہئ۔ انہاں ریاستاں دے سرحداں پاکستان نال متصل نا ہن تے نا انہاں دی آبادی دی اکثریت مسلماناں تے مشتمل ہئی۔ جوناگڑھ دی ریاست جیہڑی ہندو اکثریتی ہئی نے ستمبر 1947ء وچ پاکستان وچ شامل تھیوݨ دا فیصلہ کیتا اوں ریاست دے حکمران دیوان دی موجودگی وچ سر شاہ نواز بھٹو نے شمولیت دے کاغذات جناح دے حوالے کیتے۔ بھارتی فوجاں نے نومبر وچ اوں علاقے وچ داخل تھی کے اتھوں دے نواب تے سر شاہنواز بھٹو کوں پاکستان ونڄݨ تے مجبور کیتا تے انھی بھٹو توں پاکستان دے ہک طاقتور سیاسی خاندان بھٹو خاندان دی ابتدا تھیندی ہے۔ ان تمام تنازعاں وچ ریاست جموں و کشمیر دا تنازع سب توں وݙا تھیوݨ ہونے والا ہئی۔ ایں ریاست دی آبادی وچ مسلمان اکثریت وچ ہن جیندے تے ہک ہندو مہاراجہ سر ہری سنگھ دی حکومت ہئی تے انہاں نے اپݨی شمولیت دا فیصلہ تعطل وچ رکھا ہویا ہئی۔ مقامی آبادی نے پاکستانی دخل اندازاں دی مدد نال اکتوبر 1947ء وچ بغاوت کھڑی کر ݙتی جینکوں ݙیکھدے ہوئے مہاراجہ نے بھارت وچ شامل تھیوݨ دا فیصلہ کیتا۔ جناح نے ایں عمل دی مخالفت کریندے ہوئے پاکستانی فوجاں کوں کشمیر وچ داخل تھیوݨ دا حکم ݙتا۔ پاک فوج دے سربراہ اوں وقت ہک برطانوی افسر جنرل سر ڈوگلاس گریسی ہن، جنھاں نے ایہ حکم انہاں جملیاں کوں ادا کریندے ہوئے منݨ توں انکار کیتا کہ اوہ اینجھے علاقیاں وچ داخل نا تھیسی جیہڑے ہک ٻئے ملک دے ہن نیز ایں معاملے وچ جے تک برطانیہ توں کوئی حکم نا آوے اوہ کشمیر تے حملہ نہ کریسن ایندے تے جناح نے اپݨے احکامات واپس گھن گھدے۔ ایہ انہاں حملیاں کوں نا روک سڳے جیہڑے پاکستان تے بھارت وچ جنگ دی صورت وچ تبدیل تھی ڳئے ہن۔ کجھ مورخین جناح تے جوناگڑھ جیہے ہندو اکثریتی علاقیاں کوں حاصل کرݨ دے کوششاں دی وجہ نال بدنیتی دا الزام دھردے ہن کیونکہ جناح نے مذہب دی بنیاد تے تقسیم دا مطالبہ کیتا ہئی۔ پٹیل اے لائف وخ راج موہن ڳاندھی لکھدن کہ "جناح نے جوناگڑھ وچ عوامی اصتصواب رائے معلوم کراوݨی ہئی جیندے وچ انھاں کوں یقینی شکست ہئیی لہٰذا اوہ اینہی بنیاد تے وچ کشمیر وچ استصواب رائے دا مطالبہ کرݨا چاہندے ہن"۔ اقوام متحدہ دی 47 ویں قرارداد جیہڑی بھارت دی استصواب رائے دی خواہش تے منظور کیتی ڳئی لیکن اوندے تے کݙہیں عمل نا تھی سڳا۔ جنوری 1947ء وچ بھارت نے پاکستان کوں برطانوی وراثت وچوں حصہ ݙیوݨ دا فیصلہ کیتا۔ انہاں تے زور موہن داس ڳاندھی نے پاتا ہئی جنھاں نے تادم مرگ روزہ رکھݨ دی دھمکی ݙتی ہئی۔ کجھ ہی ݙینہاں بعد موہن داس ڳاندھی کوں قتل کر ݙتا ڳیا۔ انہاں دا قاتل ناتھورام گودسے ہئی جیہڑا ہک ہندو قوم پرست ہئی تے اوندے خیال وچ ڳاندھی ہک مسلم حمایتی ہئی۔ جناح نے اپݨے تعزیتی پیغام وچ ڳاندھی دے بارے آکھا" ہندو مذہب وچ پیدا تھیوݨ والے عظیم اشخاص وچوں ہک"۔ فروری 1948ء وچ امریکی عوام کوں ریڈیو دے ذریعے خطاب کریندے ہوئے جناح نے آکھا: