cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فَیض بلوچ
فیضؔ بلوچ بطور عروض دان۔
فیضؔ بلوچ کیوں جو تجوید و قرأت دا کورس مکمل کیتا ہوئے جیڑھا جو عروض نال مِلدا جلدا علم ہے،لہٰذافیضؔ بلوچ کوں علمِ عروض تے غیر معمولی دسترس حاصل ہے۔اپݨے زمانے دے معروف عروض دا ن اکرم قریشی(مرحوم)دی کتاب ”اوزان دیوانِ فرید،پاسبانِ فرید“چھپ کے مارکیٹ اچ آئی تاں فیضؔ بلوچ اوکوں باریک بینی نال پڑھیا تے جانچیا، پرکھیا،تے ول اپݨاں مؤقف ایہ قائم کیتا جو اکرم قریشی (مرحوم)پاسبانِ فرید،دی آڑ وچ وݙی بے دردی نال خواجہ صاحب دے دیوان دا آپریشن کر کے رکھ ݙتا۔کیوں جو قریشی صاحب اپݨیاں خود ساختہ فرضی بحورِ فرید تے عربی عروض دیاں بحراں گَݙ مݙ کر کے ایجھاں ڳڑدھال مچایا جو کلام فرید تے تقطیع دا عمل ضابطے وچ نہیں آ سڳدا۔مثلاََفیضؔ بلوچ  اپݨے تنقیدی مضمون اچ قریشی صاحب دی تقطیع دا ہک نمونہ پیش کریندن جو خواجہ صاحب دا ہک شعر ہے۔
کئی رُل موئے میں وانگ
ݙوجھے مصرعے دی تقطیع کجھ ایں طرح کیتی ڳئی ہے۔
کی رُل،فعلن،موئے،فاع، م واگ،فعول
اتھاں فیضؔ بلوچ  اہل علم کولوں سوال کریندن جو کیا ”میں وانگ“فعول دے وزن تے پورا اُتردے؟ہرگز نہیں! ایں طرح فیضؔ بلوچ ہک نامی گرامی عروض دان دیاں بے شمار عروضی غلطیاں کڈھ کے اہلِ نظر دے اڳوں رکھ ݙتیاں ایں حوالے نال فیضؔ بلوچ دا ہک طویل تنقیدی مضمون ”اوزان دیوانِ فرید۔۔۔۔پاسبانِ فرید؟نومبر،دسمبر2013ء کوں روز نامہ خبریں وچ قسط وار چھپدا رِیہا۔جیکوں پڑھ کے ٻہوں سارے ناقدین حضرات نے فیضؔ بلوچ دے عروضی فن دا کھلے دل نال اعتراف کیتا تے دادِ تحسین پیش کیتی۔
فیضؔ بلوچ بطور افسانہ نگار۔
کیوں جو فیضؔ بلوچ کوں قصے کہانیاں پڑھݨ دا شوق تاں شروع توں ہا پیا۔جݙاں جو افسانہ وی کہانی دی ہک صورت ہے۔انسان دی زندگی وچ کئی واقعات رونما تھیندن، جنہاں کنوں متاثر تھی کے افسانہ نگار اپݨے اندر دے جذبات دا اظہار ہک لطیف پیرائے وچ کریندے۔فیضؔ بلوچ دے اندر دے جذبات اُبھارݨ اچ غلام حسن خان حیدراݨی دے افسانے ٻہوں معاون تے محرک ثابت تھئے۔کیوں جو 1994ء کوں حیدراݨی (مرحوم)دے افسانے چھپ کے مارکیٹ اچ آئے تاں فیضؔ بلوچ پڑھ کے ٻہوں متاثر تھئے۔تے ول اللہ بخش یادؔ دی رہنمائی وچ اوں اپݨے افسانے لکھݨ شرروع کر ݙتے۔جیندے نتیجے وچ 2005ء کوں انہاں دا 20افسانیاں تے مشتمل پہلا افسانوی مجموعہ ”ولدی ڈھلدی چھاں“ چھپ کے منظرِ عام تے آڳیا۔تے ول 2012ء کوں آپ دا ݙوجھا افسانوی مجموعہ”پکّھی واس“چھپیا جیندے وچ 18افسانے شامل ہن۔
فیضؔ بلوچ  بطور دوکان دار۔
فیضؔ بلوچ 1994ء کنوں 2008ء تائیں دوکان داری وی کیتی۔علی ٹاؤن ملتان ٻُدھلہ روڈ تے ”بلوچ کریانہ“دے ناں نال فیضؔ بلوچ دی دوکان مشہور ہئی۔جتھاں ملتان تے ملتان دے ٻاہروں اکثر قلم کار دوست احباب ملݨ واسطے آندے ویندے رہ ویندے ہن۔آوݨ آلے مہماناں واسطے ہک کھٹڑا دوکان دے اندر ہمیشہ موجود ہوندا ہا۔ضرورت دے مطابق ہک بینچ یا ݙو کرسیاں وی رکھیاں ونڄ سڳدیاں ہن۔آوݨ آلے شاعراں ادیباں نال علمی ادبی گفتگو، ڳپ شپ دے نال نال انہاں دی خاطر تواضع وی کیتی ویندی ہئی۔ایں سمجھو کہ ”بلوچ کریانہ“دوکان داری دے نال نال شاعراں ادیباں دی ہک ادبی نشست گاہ وی ہئی۔
ملتان توں (تھل)نور شاہ واپسی۔
2008ء کوں فیضؔ بلوچ اپݨے آبائی علاقہ نور شاہ تلائی (تھل) وچ واپس آباد آن تھئے۔اِتھ آن کے انہاں اپݨے شاگرداں حنیفؔ بلوچ،زوار حسین ذوقیؔ،راقم الحروف واجدؔ تھلوی تے اپݨے بیٹے غفورؔ بلوچ تے ٻیا نور شاہ دے اردو شاعر، مؤدب نوجوان شہزاد فیضؔ نور شاہی دے اصرار تے اپݨی ادبی تنظیم ”بزمِ فیضؔ بلوچ“دے ناں نال نومبر 2008ء کوں قائم کیتی۔جیندے زیرِ اہتمام ”رائٹ وے اکیڈمی“آرا موڑ نور شاہ تلائی وچ اکثر ادبی محفلاں منعقد کیتیاں ویندیاں ہن۔علاوہ ازیں ہر سال ہک بھر پور سالانہ مشاعرے دا اہتمام وی کیتا ویندے،جیندے وچ سرائیکی وسیب دے وݙے وݙے شعراء حضرات اپݨاں کلام پیش کریندن۔ایہ سالانہ مشاعرہ تھل دے لوکاں کوں ہک خوبصورت تفریح مہیا کریندے۔
اعزازات۔
(2)2003ء وچ فیضؔ بلوچ ہوراں اپݨی کتاب ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“پہلی جلد تے ”حامد کرتار پوری ادبی ٹرسٹ“ملتان دی طرفوں کیش ایوارڈ حاصل کیتا۔
(3)2014ء کوں ریڈیوپاکستان ملتان نے 23مارچ دے حوالے نال ملّی نغمیں دا مقابلہ کرایا تاں فیضؔ بلوچ تریجھی پوزیشن حاصل کر کے اسٹیشن ڈائریکٹر منظور کامران توں نقد انعام تے سند حاصل کیتی۔
(4)نومبر2014ء کوں ”احمد خان طارقؔ سرائیکی ادبی و ثقافتی سنگت“کوٹ ادو دی طرفوں فیضؔ بلوچ کوں انہاں دی ادبی خدمات دے اعتراف اچ احمد خان طارقؔ ایوارڈ پیش کیتا ڳیا۔
(5)2018ء کوں ”بزمِ سخن مظفر ڳڑھ“دی طرفوں فیضؔ بلوچ کوں مخدوم غفور ستاری ایوارڈ پیش کیتا ڳیا۔
(6)2019ء کوں ”سنجوک ادبی ورثہ“ ملتان دی طرفوں فیضؔ بلوچ کوں حسنِ کارکردگی ایوارڈ عظیم سرائیکی شاعر اقبالؔ سوکڑی دے ہتھوں پیش کیتا ڳیا۔
علاوہ ازیں بے شمار شیلڈز،اَسناد حاصل کر چکے ہن۔
واجدؔ تھلوی
بنڈہ اسحاق
سرائیکی دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔ سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔
نیہا بھاسن
thumb|نیہا بھاسن دی ٢٠١٩ء دی تصویر
نیہا بھاسن (اردو: نیہا بھاسن) (انگریزی: Neha Bhasin) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 18 نومبر 1982ء) ہندوستانی ڳائیکہ اَتے نغمہ نگار ہِن۔ نیہا بھاسن بالی وڈ، ٹالی وڈ، کالی وڈ وِچ اپݨے پس پردہ کَم اَتے بھارتی پاپ اَتے پنجابی لوک موسیقی دے ڳاݨیاں کِیتے مہان٘دری ہِن۔ انہاں نے ݙو فلم فیئر اعزازات اَتے ݙو اسٹارڈسٹ ایوارڈز گِھدّے ہوئے ہِن۔
بنڈہ اسحاق
علی پُور (تحصیل)
علی پور ضلع مظفر گڑھ دِی تحصیل ہِے۔
نیہا بھاسن
ابتدائی حیاتی
نیہا بھاسن دلی وِچ اشوک بھاسن اتے ریکھا بھاسن دے گھر ڄَمّی ہئی۔ انہاں نے فرینک انتھونی پبلک اسکول توں تعلیم حاصل کیتی اتے نیہا بھاسن نے اپݨاں پہلا ڳاݨیاں دا مقابلہ 9 سال دی عمر وِچ ماریہ کیری دا ڳاݨاں ہیرو ڳاء تے جِتّیا۔ بچپن توں ای اوہ ہِک پاپ اسٹار بݨݨ دی آس وِچ ہئی۔ انہاں نے رقص دی انجو انج شکلاں سِکّھݨ کِیتے شیامک داور دی ڈانس اکیڈمی وِچ سنڳت اختیار کِیتی۔ انّھاں نے استاد غلام مصطفیٰ خان توں کلاسیکی تربیت وی گِھدّی ہئی۔
بنڈہ اسحاق
جُغرافیہ
بنڈہ اِسحاق، تحصیل علی پور دا ہِک قَصبہ ہِے۔ ’’بھنڈہ‘‘ دو دریاواں دے وِچکار جزیرہ نُما علاقے کُوں آہدِن ۔ موجودہ بنڈہ، دریائے چانب دے دو دھاریاں دے وِچکار ہِے۔
نیہا بھاسن
ذاتی حیاتی
نیہا بھاسن نے 23 اکتوبر 2016ء کوں اطالیہ دے شہر تسکانہ وِچ میوزک کمپوزر سمیرالدین نال شادی کیتی ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی ڳائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:بھارتی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:ہندی ٻولی دے ڳائیک ونکی:ہندی سینما ونکی:فلمی ڳائیک ونکی:ملیالم ڳائیک ونکی:تیلگو ڳائیک
بنڈہ اسحاق
لوک ادب
بنڈہ اِسحاق، تحصیل علی پور دا ہِک قَصبہ ہِے۔ ’’بھنڈہ‘‘ دو دریاواں دے وِچکار جزیرہ نُما علاقے کُوں آہدِن۔ موجودہ بنڈہ، دریائے چانب دے دو دھاریاں دے وِچکار ہِے۔ سرائیکی دے کئی معروف شاعراں: میاں محمد حسین ناز، سودائی، نیاز سودائی، دا تعلق اِیں شہر نال ہِے ۔ ناز جِیندا اَصل ناں میاں محمد حُسین چھجڑا ہَئی (پیدائش 1871ء۔ وفات 1936ء)، سودائی، جنہاں دا اَصل ناں سیّد پیر غلام حیدر شاہ ہَئی (پیدائش 1889ء۔ وفات 1964ء) ’’ہیر سودائی‘‘ اُنہاں دِی تصنیف ہِے ۔ میاں عمر علی چھجڑا، تخلص نیازؔ، (پیدائش 1895ء۔ وفات 1960ء)۔ ’’دیوانِ سوز و ساز‘‘ تے قِصّہ ’’سِسّی پنُوں‘‘ اُنہاں دِی تصنیف ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
کراچی دے کھاݨیں
کراچی دے کھاݨیاں تُوں مراد اُوہ کھاݨیں ہِن جیڑھی بنیادی طور تے کراچی، سندھ، پاکستان دے شہر وِچ بݨائے اَتے کھادے وین٘دے ہِن۔ اِیہ شہر وَدھ ڳِنتری وِچ ثقافتی کھاݨیاں دا شہر ہِے جین٘دی وجہ اِیہ ہِے جو اِیہ شہر پاکستان دے اَنج اَنج علاقیاں تُوں آوݨ آلے اَنج اَنج نسلی جَتّھیاں اُتے مشتمل ہِے۔ کراچی پاکستان دا پِگھلݨ آلا اُوہ تھاں اَکھوِین٘دا ہِے جیڑھا سبھے ثقافتاں کُوں آپݨے اندر جذب کر گِھن٘دا ہِے۔
کراچی دے کھاݨیں شہر دی بدیسی اَبادی تُوں تَکڑے متأثر ہِن۔ جیڑھے ہندوستان دے اَنج اَنج علاقیاں تُوں آئے ہَن اَتے 1947ء وِچ پاکستان دی اَزادی دے بعد بنیادی طور تے کراچی وِچ اَباد تھئے ہَن۔ وَدھ ڳِنتری وِچ اردو ٻولݨ آلے مسلمان روایتی طور تے کراچی وِچ رَہن٘دے ہِن۔ تَہُوں اِیہ شہر آپݨے کھاݨیاں وِچ بدیسی ذوق کِیتے سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہِے۔ شمالی ہندوستان دے مسلمان آپݨی پُراݨی رِیتاں کُوں سن٘بھالی ودے ہِن، جِنّھاں وِچ اَنج اَنج کھاݨیں اَتے شربت شامل ہِن۔
کھاݨیں
ونکی:بھارتی کھاݨیں ونکی:پاکستانی کھاݨیں ونکی:علاقیاں دے لحاظ نال کھاݨیاں دی تن٘دِیر ونکی:دیسی کھاݨیں ونکی:پاکستانی پکوان ونکی:کراچی کے پکوان
غزواتِ نبوی ﷺ
مدینہ وچ ہک ریاست قائم کرݨ دے بعد مسلماناں کوں اپݨے دفاع دے کئی جنگاں لڑنے پئے۔ انہاں وچوں جنہاں وچ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم شریک ہن، کوں غزوہ آہدن تے جنہاں اچ شریک آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نہ ہن انہاں کوں سریہ آکھا ویندے۔ حضرت محمد ﷺ دے دور نبوی دے جنگاں جنہاں دا تذکرہ مورخین تے سیرت نگار غزوات نبویﷺ دے عنوان نال کریندن انہاں دا آغاز ستویں صدی عیسوی وچ دین اسلام دے غلبے دے بعد توں ہی تھی ڳیا ہئی۔
غزوہ دی جمع غزوات ہے۔ غزوہ دا معنی ہے قصد کرݨا تے غزوات یا مغازی دا لفظ رسول اللہ ﷺ دا بنفس نفیس کفار دے مقابلے کیتے لشکر دے ہمراہ تشریف گھن ونڄݨ دے ہن تے ایہ قصد کرݨا شہراں دی طرف ہووے یا میداناں دی طرف عام ہے۔[٨]
غزوہ تے سریہ ݙوہیں عربی زبان دے الفاظ ہن جیہڑے درج ذیل مفہوم دے حامل ہن:
غزوہ: دشمن نال جنگ کیتے ونڄا۔ سَرِیَّہ: فوج دی جماعت جیندے وچ ترئے سو توں پنج سو تک افراد ہوون۔ مصنفین سیرت دی ایں اصطلاح وچ او جنگی لشکر جیندے نال حضور ﷺ وی تشریف گھن ڳئے اوں کوں غزوہ آہدے ہن تے لشکراں دے او جماعتاں جنہاں وچ حضور ﷺ شامل نی تھئے انہاں کوں سرِیّہ آہدن۔[٩]
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے زیر قیادت 28 غزوات تھئے۔ جنہاں وچوں 9 غزوات وچ قتال دی نوبت پیش آئی جبکہ باقی غزوات وچ بغیر قتال دے مقصد حاصل تھی ڳیا۔ 7 غزوات وچ حضور ﷺ کوں پیشگی اطلاع مل ڳئی ہئی کہ دشمن حملے دی سازش کریندے پئے ہن ۔ غزوات دا سلسلہ 8 (2 ہجری تا 9 ہجری) سال تک جاری ریہا جنہاں وچ سنہ 2 ہجری وچ سب توں زیادہ (8غزوات) غزوات پیش آئے ۔
قرآن کریم وچ جہاد دا حکم آوݨ تے جنگاں دا سلسلہ شروع تھیا، تاہم ایہ غزوات دیگر عام جنگاں دی طرح نہ ہن جنہاں وچ صرف قتل وغارت گری مقصود ہوندی ہے، بلکہ انہاں اچ اسلامی احکامات دی انتہائی سختی نال پابندی کیتی ویندی ہئی تے بے جا جاناں دے ضیاع، ضعیفاں، عورتاں، ٻالاں تے غزوہ وچ غیر موجود افراد نال قطعی تعرض نہ کیتا ویندا ہئی تے نہ ہی مویشیاں، درختاں تے کھیتیاں کوں تباہ و برباد کیتا ویندا ہئی۔ البتہ غزوہ بنی نضیر اچ اوں قبیلے دے جیہڑے باغات ختم کر ݙتے ڳئے ہن اوندی وجہ ایہ ہئی کہ ایہ باغات دشمن دے کمین گاہواں ہن جتھاں او سازشیں رچیندے ہوندے تھے، ایں واسطے انہاں کوں تباہ کرݨا پیا۔
پہلی مرتبہ جہاد دا حکم نبوت دے مدنی دور وچ نازل تھیا۔ ایندے توں قبل مسلماناں کوں طاقت دے استعمال دی اجازت نہ ہئی بلکہ صبر دی تلقین تے اوندے تے جنت دی بشارت ݙتی ویندی ہئی۔ جہاد دا حکم وی بتدریج نازل تھیا۔ آغاز وچ صرف اپݨے دفاع کیتے لڑݨ دی اجازت ݙتی ڳئی:
جنہاں نال جنگ کیتی ونڄے، اُنہاں کوں جنگ دی اجازت ݙتی ڳئی، اِیں کیتے کہ اُنہاں تے ظلم تھیا ہے، تے اللہ یقیناً اُنہاں دی مدد تے پوری قدرت رکھدے۔ اوہ جیہڑے اپݨے گھراں وچوں ناحق کڈھ ݙتے ڳئے، صرف اِیں ڳالھ تے کہ اوہ آہدے ہن کہ ساݙا رب اللہ ہے۔
قرآن: سورۃ الحج: 39 - 40
ول بتدریج حکم نازل تھیا کہ ہݨ اسلام دی شوکت تے غلبے کیتے جہاد کرو تاکہ دنیا توں فتنہ ختم تھیوے تے اللہ دی وحدانیت کوں فروغ ملے:
تے انہاں نال لڑو اتھاں تک کہ فتنہ ناپید تھی ونڄے تے اللہ دا دین غالب نہ تھی ونڄے۔ جے اے رک ونڄن (تاں تساں وی رک ونڄو) زیادتی تاں صرف ظالماں تے ہی ہے۔
قرآن: سورۃ البقرہ: 193
غزوات تے سرایا دی تفصیلی تاریخ درج ذیل ہے۔
ایران اتے ملتان دی لوک فنِ خطاطی دا تعلق
ایران شروع تُوں اِی علم و ادب، لوک فنون اَتے فنِ خطاطی ڄیں اہم فنون دا گھر رِیہا ہِے۔ شیراز، اصفہان، کِرمان، خراسان ڄئیں شہراں اِچ حافظ شمس الدین شیرازی المتوفی 793ھ ، حضرت شیخ سعدی المتوفی 691ء، حضرت جُنید شیرازی ثمّ ملتانی، حضرت کمال اسماعیل اصفہانی 626ھ، حضرت مُلا حسن بن صالح خرقانی 664ھ، حضرت شاہ سعید کرمانی 694ھ، ڄیں محترم اسلاف اَتے فنِ خطاطی دے بزرگان نے ڄیڑھی عالمگیری شہرت حاصل کیتی ہئی اُوندی مثال نِیں ملدی‘ اِنہاں بزرگاں دی بدولت ملتان دی دھرتی تے وی علم و فضل اَتے خطاطی دا فیض پھیل ڳیا۔
حضرت شیخ مصلح الدین شیرازی ݙو واری ملتان آئے ہَن۔ ہِک واری حضرت غوث بہاء الحق زکریا ؒملتانی دی حیاتی اِچ تے ݙوجھی واری حضرت غوث   بہاء الحق سئیں دی نمازِ جنازہ پڑھاوݨ کیتے۔ ملتان اِچ اِی اِنہاں حضرت مخدوم صدر الدین عارف دی فرمائش تے ہِکی رات اِچ گلستان اَتے بوستان لِکھیاں ڄیڑھیاں خطاطی دا شاہکار ہَن۔ اِنہاں ملتان اِچ ترے مہینے قیام کیتا ہئی۔
چہار چیز است تحفۂ ملتان
گرد ، گرما ، گدا و گورستان
عبدالرشید الدیلمی دا خطِ نستعلیق
خطِ نستعلیق دے امام عبدالرشید الدیلمی میر عماد الحسینی قزوینی دے بھݨیجے ہَن خطِ نستعلیق اِچ پنڄویں امام اکھویڄے۔نانویں صدی ہجری دے ݙوجھے عشرے اِچ اُنہاں دا طوطی ٻولیندا ہَا۔ اُنہاں دے ہتھ دی لکھی اے نادِ علی خطِ نستعلیق اِچ وصلی دے انداز اِچ ہِک شاہکار ہِے۔ اے وَرق دبستان فروغِ خطاطی رجسٹرڈ ملتان دِی لائبریری اِچ موجود ہِے۔
خطِ نستعلیق اِچ کلمہ طیبہ اہلِ تشیع
خطِ نستعلیق اِچ کلمہ طیبہ اہلِ تشیع دی خطاطی ہِے، ٻہوں پراݨا دستی کاغذ ہِے، قلمی تحریر ہِے۔ ایندے اُتے اِلٰہی بخش  1190ہجری لکھیا ہِے۔ اے مولانا اِلٰہی بخش لنگاہ ہِن ڄنہاں اِتھاں ناں مختصر لکھیا ہوئے۔ اے قلمی تحفہ وِی دبستان فروغِ خطاطی رجسٹرڈ دے قلمی خزانے اِچ موجود ہِے۔
خطِ کوفی قدیم دی تحریر
اے قدیم خطِ کوفی دا انداز ہِے۔ اِیں فن پارے وِچ ’’وَکفیٰ بِاللہ وَکیلا‘‘ لکھیا گیٖ۔ خطِ کوفی قدیم وِچ نقطے نہ ہوندے ہَن، اے ٻہوں خَستہ کاغذ ہِے، تے اندازاً  ݙہویں صدی ہجری دا لکھیا ہویا لڳدے۔ (ساݙے کول اصل قلمی نسخہ محفوظ ہِے)
حضرت صفی الدین شیرازی المتوفی691 ہجری
فیروز شاہ تغلق دے دور اِچ شیراز اِچوں ملتان آئے ھَن اِنہاں وی علم روحانیت اَتے خطاطی دے فن نال ملتان دے واسیاں کُوں فیض پچایا۔ مخدوم جلال الدین اویسی کھگہ بستی دائرہ المتوفی 701ھ مخدوم صفی الدین شیرازی دی سرکردگی دے وِچ خطاطی کوں فروغ ݙتا۔ مولانا منہاج الدین ملتانی حضرت شیرازی تُوں فنِ خطاطی سِکھیا۔ حضرت مخدوم قاضی سید جلال الدین شیرازی المتوفی 701ھ اَتے مولانا قاضی سید علاؤ الدین کرمانی المعروف پیر در بر 775ھ نے ملتان دے قلعہ کہنہ تے ملتان اَتے باہروں آنوݨ آلیاں کُوں خوشنویسی دا فن ݙتا۔ حضرت پیر در بر دی خنگاہ دے غربی پاسوں حضرت مولانا حامد علی خانؒ دا وِی مقبرہ اَتے مسجد خطاطی و نقاشی اَتے شیشہ کاری دے فنون دا مرقع ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
صہباء سرور
thumb|صہباء سرور ٢٠١٩ء دے ٹیکساس بُک فیسٹیول وِچ۔ صہباء سرور (اردو: صہباء سرور) (انگریزی: Sehba Sarwar) ہِک پاکستانی مصنف زنانی اَتے کتاب "بلیک ونگز" دی تخلیق کار ہِن۔
حیاتی دا احوال
صہباء سرور نے ١٩٨٦ء وِچ ماؤنٹ ہولوکیک کالج تُوں انگریزی وِچ بی اے کِیتا اَتے عوامی امور وِچ آسٹن یونیورسٹی آف ٹیکساس توں گریجویٹ ڈگری حاصل کِیتی۔ اُوہ پاکستان وِچ ہِک صحافی دی حیثیّت نال اَتے ٢٠٠٠ء وِچ وائسز بریکنگ باؤنڈریز دی بݨیاد رکّھݨ تُوں پہلاں ہیوسٹن وِچ ہِک معلم دی حیثیّت توں کَم کر چُکّی ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی بلاگر زنانیاں ونکی:پاکستانی ایڈیٹر زنانیاں ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں ونکی:جِنّھاں دا ڄَمَّݨ دا سال موجود کائے نِیں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں
مولانا محمد قاسم نانوتوی رحمۃ اللہ علیہ
حضرت مولانا محمد قاسم، ہندوستان دے ہک ممتاز باعزت، صدیقی خاندان دے فرد، جلیل القدر عالم، حدیث وفقہ دے عالی مرتبہ ماہر، تصوف دے رمزشناس، علوم اسلامی دے شناور، اسرار شریعت دے رازداں، زوال ملت دے نبض شناس، جنگی پِڑ دے حوصلہ مند سپاہی تے مجاہد - ایندے علاوہ مغلیہ دور حکومت دے بعد، ہندوپاکستان دے سارے کنے وݙے معروف سب کنے با فیض، دینی علمی ادارہ بلکہ ملت اسلامیہ دی آبرو، دارالعلوم دیوبند دے قافلہ سالار ہن۔
تحریک (علم صرف)
جئیں حالت ئِ چ کہیں لوظ دے کہیں ساکن (غیر متحرک) حرف تَہجّی کوں شعری ضرورت دے پیش نظر متحرک بناْ ݙتا ون٘ڄے‘ اوکوں تحریک آکھیا ویندے مثال دے طور تے شرم (شَ،ر،م) کوں شرم (شَ، رَ، م) گرم (گَ،ر،م) کوں گرم (گَ،رَ،م) قہر (قَ،ہ،ر) کوں قہر (قَ، ہَ،ر) شہر (شَ،ہ،ر) کوں شہر(شَ،ہَ،ر) قبر (قَ،ب،ر)کوں قبر (قَ،بَ،ر) صبر (صَ،ب،ر) کوں صبر (صَ،بَ،ر) ٻدھݨ تحریک اکھیندے حقیقت تاں اے ہے جو اسلام ئِ چ کہیںوی حرام چیز کوں استعمال کرݨ دی اونہہ ویلھے اجازت ݙتی ویندی ئِ جݙاں کہیں انسان دی زندگی بچاوݨی ہووے ۔ اینہہ کن اے ثابت نھئیں تھیندا جو اونہہ حرام چیز کوں ہمہ وقتی حلال قرار ݙے ݙتا ڳئے تے اساں اوندا بے دھڑک استعمال شروع کر ݙیووں ۔لفظی تحریک دے متعلق اے سمجھ گھنݨ جو ٻس اے ہر وقت جائز ئِ تاں اے ڳالھ درست کائینی ساݙے وسیب دے سرائیکی شعراء تحریک کوں آپݨے اتے سراسر حلال کر گھدے تے اوندا بے دھڑک استعمال پئے کریندن۔ حالانکہ اے صرف بعض نا گزیر وجوہ دی بنا تے‘ اتے ضرورت شعری کیتے جائز قرار ݙتا ڳئے ۔
۱
سخت سفر وچ ، ظلم قہر وچ
ہوت نہ کیتم کاری
فریدؒ
۲
براہمانی
براہمانی ہک بلوچ قبیلہ ہے
تحریک (علم صرف)
شان شرم ڳیا بھیم بھرم ڳیا
دین دھرم ڳیا دیر حرم ڳیا
۳
لطف کرم ڳیا، نیک رحم ڳیا
فریدؒ ۴
پیچ پیا ول کیچ شہر دا
مشکل پینڈا روہ ݙونگر دا
آیا پہرہ سخت پہر دا
رُلدے ِپھردے َمربھُر ڳیوسے
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ قہر کوں قَہَر ، ݙوجھے شعر ئِ چ شرم کوں شَرَم بھرم کوں بھَرَم دھرم کوں دَھرَم ، حرم کوں حَرَم ، تریجھے شعر ئِ چ رحم کو َرحَم ، چوتھے شعر ئِ چ شہر کوں شَہَر تے پنجویں شعر ئِ چ پہر کوں پَہَرٻدھا ڳئے ۔ اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو بھرم ، دھرم تے حرم دی ’’ر‘‘ عموماً متحرک ٻدھی ویندی ئِ۔ جڈاٖں جو فریدݨ ؒ سئیں تریجھے شعر ئِ چ لوظ شہر (شَ، ہ، ر) کوں شہر (شَ، ہ، ر) ای ٻدھے جݙاں جو چوتھے شعر ئِ چ اینہہ لوظ کوں شہر (شَ، ہَ، ر) بدٖھے یعنی سئیں ہوراں تحریک کوں سراسر جائز قرار نھئیںݙتا۔
حج
لغوی رُو نال حج دا معانی قصد کرݨ، زارت دا ارادہ کرݨ یعنی سترݨ ہے۔ اصطلاحِ شریعت اچ مخصوص ویلھے اچ خاص طریقیاں نال ضروری عبادتاں تے مناسک دی بجاآوری وسطے بیت اللہ دا قصد کرݨاں، کعبہ اللہ دے چودھار پھرݨ تے عرفات دے پِڑ  اچ  ٹھہراؤ کرݨ دا ناں حج ہے۔
ٻال لوک ادب
بال لوک ادب سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا خزانہ ہے۔
اڄڑ دا میں آڄڑی
اجڑ دا میں آجڑی ناں میݙا مور
بکریں دا کھیر پیتم
پروین سلطانہ
پروین سلطانہ (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: جولائی 1950ء) پٹیالہ ٹَٻَّر دی ہِک ہندوستانی ہندوستانی کلاسیکی ڳائیکہ ہِن۔ 2014ء وِچ انہاں کوں حکومت ہند نے بھارت دا تِرِیجھا وݙّا شہری اعزاز پدم بھوشن ݙِتّا۔ 1998ء وِچ بھارت  دی نیشنل اکیڈمی آف میوزک ، ڈانس اینڈ ڈراما دی سنگیت ناٹک اکادمی نے  سنگیت ناٹک اکیڈمی ایوارڈ ،  توں نوازیا۔
ٻال لوک ادب
اڄڑ دا میں آڄڑی
وال میݙے ونگھرے
پروین سلطانہ
thumb| پروین سلطانہ 2011ء وِچ ارگیہ وِچ اپݨے فن دا مظاہرہ کریندے ہوئے
ٻال لوک ادب
اڄڑ دا میں آڄڑی
کنگھی رکھاں جوڑ
پروین سلطانہ
فلمی گرافی
پروین نے کئی ورھیاں وِچ کئی فِلماں وِچ کئی ڳاݨیاں کوں وی اپݨی اَواز ݙِتّی۔
ٻال لوک ادب
اڄڑ دا میں آڄڑی
پنج مݨ دی منگلی چاتم
پروین سلطانہ
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی ڳائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:بھارتی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:ہندی ٻولی دے ڳائیک ونکی:ہندی سینما ونکی:فلمی ڳائیک
ٻال لوک ادب
اڄڑ دا میں آڄڑی
ونج سٹیم لہور
لہور آلے ہکے بکے
ݙیکھن میݙی ٹور
بگٹی
بگٹی وی بلوچ دا ٻہوں ہی وڈا قبیلہ ہے۔ایندے اچ کافی قبیلے رل گئے ہن۔ ایندے اچ زیادہ رند نسل نال تعلق رکھݨ آلے ہن۔ایہہ زیادہ طر ضلع سبی آباد ہن۔ایہہ زیادہ تر پہاڑی علاقہ ہے۔ایہہ اکثر مری قبیلے نال لڑدے رہے ویندن۔1891ء دی مردم شماری اچ انہیں دی آبادی 18528 ہئی تے انہیں اچوں 2500 لڑدے ہن۔ہݨ انہیں دی آبادی زیادہ تھی گئی اس واسطے کہ ایہہ ہن سدھر گئین کجھ۔ہݨ سخت جنگیں دی وی کمی تھی ڳئی ہے تے جہری پہلے ہر سال تھیندی ہئی۔ بگٹی قبیلے کوں کئی سال نواب اکبر بگٹی لیڈ کریندا رہے ڳئے جنرل مشرف نال اکبر بگٹی دے تعلقات خراب ہوݨ دی وجہ توں اینہہ قبیلے کوں ٻہوں نقصان تھئے۔جہلیں 2005ء اچ نواب اکبر بگٹی کوں شہید کیتا ڳیا تے سوئی تے ڈیرہ بگٹی دے حالات ٻہوں ہی خراب تھی گئے ہر روز بمب دھماکے فائرنگ ہوندی رہی ہے 2005ء توں 2009ء تک ایہو حال رہے گئے آخر پاک آرمی تے ایف سی دی محنت نال سب کڃھ کنٹرول اچ آگئے۔ کجھ ٻال پڑھن کیتے ٻئے شہریں لگے ڳئے ہن۔2013ء دے الیکشن اچ بگٹی قبیلے نے حصہ گدھا تے کڃھ حالات بہتر تھئے۔2015ء بگٹی قبیلے کیتے کامیابی دا آلا ہا سڑکاں بڑئین تے پہلی دفعہ ٹیلی مار دا ٹاور لگیا 3g/4g سروس بہال تھی گئی رات کوں بازار کھلݨ پئے گئے۔2018ء دے الیکشن اچ نواب اکبر بگٹی دے پوہترے نواب شاہزین بگٹی ایم این اے دی سیٹ تے اٹھیے تے اوندے مقابلے اج سرفراز بگٹی وی اٹھیے۔
ٻال لوک ادب
آوازہ
اکا اکاتے ہک دا آوازہ
ٻا ٻتے ݙو دا آوازہ
تے ترائے ترائے دا آوازہ
چو چرا چار دا آوازہ
پنجو پن پنج دا آوازہ
چھا چھو چھی دا آوازہ
ستا ستتے ست دا آوازہ
اٹھا اٹھتے اٹھ دا آوازہ
ان انت تے نؤں دا آوازہ
پٹی
آں پٹی ہک دی
وی پٹی ڈو دی
ری پٹی ترئے دی
لی پٹی چار دی
جھا پٹی پنجیں دی
اٹ پٹی چھیہیں دی
تر پٹی ستیں دی
سی پٹی اٹھیں دی
وے پٹی نویں دی
آؤ پٹی سو دی
بنگلزئی
بنگلزئی ہک بلوچ قبیلہ ہے جہرا بلوچستان تے سندھ اچ آباد ہے ۔ ایہہ بنگل نامی رند دے وارث ہن تے سردار خیل زئی افغان دی نسل ڈسیندن۔ بنگل خان خود لیندا اچ نچارا دے نال ہمیری اچ رہندا ہا اوندے وارثیں نیں [اسپینچی]] فتح کیتا۔ قبیلے دا سربراہ سردار میر بہادر خان بنگلزئی ہے جہرا صوبائی وزیر بلوچستان تے وفاقی کابینہ وی رہے
پہاڑ
دنیا دے اہم ترین پہاڑ
ایورسٹ
کوہ ہمالیہ وچ ہے تے ایندی بلندی 29035 ہے
گوڈون آسٹن ( کے ۔ ٹو )
کوہ قراقرم 28250 فٹ
کانچن جنگا
28208 فٹ
نانگا پربت
کشمیر
26660 فٹ
راکا پوشی
کشمیر
25550 فٹ
دھو لگری
نیپال
26810
بدین
بدین ہک بلوچ قبیلہ ہے
نور پور تھل
نور پور تھل ضلع خوشاب دی ہک تحصیل ہے۔ دریائے جہلم دے کنارے تے ہے، تھل دا علاقہ ہے۔
بریخ
بریخ ہک بلوچ قبیلہ ہے
مطلق صفر
مطلق صفر؛ او گھٹ کنے گھٹ ممکن درجۂ حرارت جہرا مادے دی فطرت قبول کریندی ہے یا او درجۂ حرارت جیندے تے ذرات، جنہاں دی حرکت کنے حرارت پیدا تھیندی ہے، ساکن تھی ونڄن۔ ایہ ہک فرضی نقطہ ہے۔ منفی١٦ئ٢٧٣ درجے سینٹی گریڈ یا منفی ٧ئ٤٥٩ درجے فارن ہائیٹ۔ ونکی:کیمسٹری
ٻالاں دیاں نظماں
تساں نکے لا اے آہدے ہاوے ؟
اللہ ہو،،،،،،،،،،،،،،
پکوڑے ڈُو،، ،،،،،،،،،
کھانواں میں،،،،،،،،،،،،،
ڈھکیجیں تو،،،،،،،،،،،،،،،
یا
موٹی مَنجھ،،، ،،،،،،،،
پکوڑے پَنج،، ،،،،،،،،،
گڈی آئی،،،،،،،،،،،،
تے پھاٹک بند،،،
اسی ہک اکاسی
اَسی تے ہک اکاسی
بلی تیڈی ماسی
چوہا تیڈا نانا
کڈھ میڈا آنا
آنا تیڈا کھوٹا
پیو تیڈا موٹا
ماء تیڈی پتلی
پئی ودی چپلی
چپلی وچ سوئی
پیسہ کھوٹا
اٹکݨ مٹکݨ شام شٹوک‍‍‌ݨ اکڑ ٻکڑبمبے بؤ اسی نوے پورا سو سو کلہوٹا تتر موٹا چل مزاری پیسہ کھوٹا
ونکی:ٻال ادب
نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی
نویں نظم دے حوالے نال رفیق خاور جسکانی تے حسن رضا گردیزی دے ناں وی مِلدن ۔ کوئی شک نئیں جو اِنہاں لوک نظم دے لہجے کوں تبدیل کیتے ۔ احساسات دا کومل پن تے نرماہٹ ، اِنہاں دی نظم دا خاصہ ہے۔ عزیز شاہد، اشو لال، ممتاز حیدر ݙاہر، قیس فریدی تے سلیم احسن، ہم عصر شعراء ہِن ۔ اِنہاں دی شاعری 1980ء توں بعد دی سرائیکی شاعری کوں کہیں نہ کہیں حوالے نال ضرور متاثر کیتے ۔ کجھ شعراء ہئیت دے نویں تجربے کیتن تے کجھ شعراء سرائیکی نظم کوں نویں نکور مضامین نال متعارف کرائے ۔ عزیز شاہد دی نظم ’’تارا مسیح‘‘ شعراء تے فکر دے نویں دروازے کھولین۔
اشوؔ لال سمجھدن جو بندے کوں روزی دے پِٹݨے کھا ڳئین ۔ بندے کوں مادی زندگی دے سُکھاں دی سِک مُکا چھوٹڑیے ۔ البتہ جیڑھا شخص مادی زندگی دی پرواہ کیتے بغیر روحانی زندگی نال گاٖنڈھا ڳنڈھیندے او سچا موتی (گوتم) بݨ ویندے ۔
درد پکاوے آوی مَن دی
تن تے مینجھ نہ تھارے
چویا چویا اَکھیں دے وچ
ݙیوا رات پنگھارے
سکاں دے وَس بندہ اَپݨے
سئیں دی سُرت وِسارے
کوئی کوئی تھیوے گوتم ، جہڑا
تن دا جنگل رہاوے
سئیں عزیز شاہد دی شاعری دا پندھ اَن کھٹ ہے۔ او کم از کم پنجاہ سال توں شاعری کریندے پئین۔ اُنہاں نے نویں فکر متعارف کراون دے نال نال ، ہئیت دے وی نویں تجربے کیتن۔  اُنہاں نے تضمین لکھدے ہوئے، سرائیکی شاعری کوں نویں فکر  دان کیتی ہے۔
اَݨ سُݨی سہانوݨی
اَݨ ݙٹھی ہنڈاوݨی
جاگ جاگ لانوݨی
عجائبات
دنیا وچ ست عجائبات ہن
نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی
کہیں کوں کیا ݙساوݨی
عجائبات
اہرام مصر
اہرام مصر دی شکل چوکور طرح دی ہے ۔ ہر فرعون مصر نے اپݨی ممی کو ابد توڑیں محفوظ رکھݨ واسطے الگ ہرم تعمیر کروایا۔
شریک گرفتہ بند
کیمیاوی کم دے دوران ݙو ایٹماں دے وچ اوہوں ویلھے پیدا تھیندا ہے جݙاں اوہ الیکٹرون دیے ہکے ہی جوڑے دے ساجھی یا شریک تھی ویندے ہین۔ ونکی:کیمسٹری
نور محمد کہتر
سائل نور محمد کہترسرائیکی زبان دا شاعر ہے.
نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی
رات کیویں کٹی اے
عجائبات
بابل دے معلق باغات
بابل دے معلق باغات عراق وچ ہن
ڈائنا دا مندر
ڈائنا دا مندر ایشیائے کوچک دی ہک قدیم سلطنت لیڈیا دے شھر  افسس وچ واقع ہے
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
کیا مٹھا ہے نام احمد ہر دل دے من بھان٘وݨ والا
مجرماں بدکاراں دا رہبر تے غم کھاوݨ والا
ٻے کہیں مُرسل  کوں ایہ عہدہ  نہ ملیا  عرش دا
ٻیا خطاب ‌‍‌"اُدنِ مِنی" حق دے فرماوݨ والا
ݙے کے بوسے قدماں تے جبریل  چڳواوݨ والا
عجائبات
ڈائنا دا مندر
اے علاقہ ہن ترکی وچ ہے
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
حکم تھیا ملکاں کوں سب سجدہ کرو تعظیم والا
عجائبات
زیوس دا اولمپیا وچ مجسمہ
لگ بھگ 500 سال پہلے مسیح وچ مشہور سنگ تراش فیڈیاس نے یونان دے ہک مقام اولمپیا وچ تعمیر کیتا
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
فرش توں محبوب میݙا عرش تے آوݨ والا
بلیدی
بلیدی ہک بلوچ قبیلہ ہے۔ایہہ صوبہ بلوچستان تے سندھ اچ آباد ہے۔ایندے ناں توں تحصیل بلیدہ ہک علاقہ ہے۔بلیدی قبیلے دا شمار بہوں وڈے قبیلے اچ تھیندے
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
واپس ڄݙاں آیا سڄݨ، ہا عرش رو کے آکھدا
عجائبات
مسولیس دا مقبرہ
ملکہ Artemisia نے اپݨے شوہر شاہ  Mausolus دی یاد وچ ایشیائے کوچک دے ہک شھر  Halicarnassus وچ تعمیر کیتا
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
وَل ݙیکھاں ولسی کݙاں ہر دل دے برماوݨ والا
عجائبات
اسکندریہ دا روشنی دا مینار
4 سو فٹ اوچا اے مینار تریجھی صدی پہلے مسیح وچ تعمیر کیتا ہا مصر وچ
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
نیک ہن منظور رب کوں، کون ہے بدکاراں دا
عجائبات
پیسا دا جھکایا ہویا مینار
اٹلی وچ ہے
مسجد صوفیہ
( استنبول ) ترکی وچ ہے
دیوار چین
ہزاراں میل لمبی اے دیوار چین غیر ملکی حملہ آوراں توں بچݨ کیتے بݨائی گئی اے
نویں لوک نطم وِچ لہجے دی تبدیلی
اپݨے شجرے گُم کر ݙیسوں
تاں ساݙے ڄائے ، اساں وانگوں
صدیاں تاݨی
کیہل، کُوٹاݨے ، کمی، چُوڑہے
پکھی واس فقیر سݙیسن
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک نظم
خیر پور سادات
سرائیکی دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔ سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔
ضلع مظفر گڑھ
ضلع مظفر گڑھ سرائیکی دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع ملتان ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے سندھ اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ مظفر گڑھ دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے۔
علی پُور (تحصیل)
علی پور ضلع مظفر گڑھ دِی تحصیل ہِے۔ علمی حوالے نال، عالمِ دین تے شاعر مولوی عبداللہ گُلشن (پیدائش 1871ء ۔ وفات 1941ء) اُنہاں دِیاں تصانیف ہِن۔ مجموعہ صدق مُحمدی، مولود شریف، محمد عرفان ہاشمی، مسیت جلوں، رکنِ عالم سرکار، جواب حاضر، سوال گولوں، میلہ پندھری ساوݨ دا شائع تھی چُکیئن۔ ظفر حسین ظفر، اِتھ دے مشہور شاعر ہِن۔
جُغرافیہ
خیر پور سادات، تحصیل علی پور دا قصبہ ہِے۔
لوک ادب
خیر پور سادات، تحصیل علی پور دا قصبہ ہِے۔ دلورام موجی (پیدائش 1860ء۔ وفات 1925ء) اِتھوں دا مشہور شاعر ہَئی ۔ موجی دا پسیہ، غافل سیٹھ تے نمک حرام نوکر، قصہ نونہہ سس، اُوندیاں تصانیف ہن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
نور محمد کہتر
نمونہ کلام
بے کساں کوں آپ خود احمد‍‌ؐ ہے ڳل لاوݨ والا
بݨ ضامن ہرنی کوں سائیں آپ چھڑواوݨ والا
کیا صفت کہتر کرے، طاقت بشر کوں کجھ نہیں
خود خدا جیندا ثناء خواں شان ڄݨواوݨ والا ونکی:سرائیکی شاعر
ترخیم
کہیں وی لوظ دی او حالت ئِ جیندے ئِ چ اونہہ لوظ دے اخیری حرف تَہجّی کوں گرا ݙتا (حذف کر ڈتا) ون٘ڄے۔ ترخیم دا لغوی معنی وی کہیں لوظ کوں لنڈا کر ݙیونئِ ۔ ترخیم زیادہ تر شاعری ئِ چ ای مستعمل ئِ۔ مثلاً شاباش کوں شابش، چندر کوں چن، کتھاں کو کتھ، جتھاں کو جتھ، جݙاں کوں جݙ تے کݙاں کوں کݙ ٻدھا ویندے ۔ اتھاں کجھ اشعار بطور نمونہ پیش کیتے ویندن۔ ۱
کتھ نوحؑ کتھاں طوفان آیا
فریدؒ
۲
کربل دے وچ تیغ چلا کر
ایڑھا کیس کرایا
۳
شابش مار ریاض کوں ویندی
جتنے لبھنی سارے پتھر
ریاض رحمانی
۴
تیر نگہ دا رڳ رڳ رچیا
سارا بدن چرنگ یارا
۵
چوݙی دی سوہݨی رات ہئی_ ہک نور دی برسات ہئی
سانول کوں ول ول یاد کر_ پیندا ڳیئُم پیندا ڳیئُم
نقوی احمد پوری
۶
چندر میݙے کول ہے، تے رات وی چوݙی دی ہے
اڄ تاں لڳدی ہے سراندی تے پواندی روشنی
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ کتھاں یا کتھائیں کِن رخم کتھ، ݙوجھے شعر ئِ چ کربلا کن رخم کربل، تریجھے شعر ئِ چ شاباش کن رخم شابش ، چوتھے شعر ئِ چ نگاہ کن رخم نگہ تے پنجویں تے چھیوں شعر ئِ چ چوݙھویں کن چوݙی رخم ٻدھا ڳئے ۔
عامر عتیق خان
عامر عتیق خان، سرائیکستان یا جنوبی پنجاب دے سیکرٹری لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈویلپمنٹ ہن۔
حضور ﷺ تے نازل تھیوݨ والی پہلی وحی
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم غور و فکر کیتے مکہ توں ٻاہر ہک غار، حرا اچ تشریف گھن ویندے ہن۔ ایہ کوہ حرا دا ہک غار ہے جینکوں کوہِ فاران وی آکھا ویندا ہئی۔ 610ء میں فرشتہ جبرائیل علیہ السلام پہلی وحی لے کر تشریف لائے، اس وقت سورۃ العلق کی وہ آیات نازل ہوئیں جن کا تذکرہ شروع میں ہوا ہے۔ اس وقت حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کی عمر مبارک تقریباً چالیہہ سال ہئی۔ شروع ہی اچ حضرت خدیجہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا ، آپ دے سوتر حضرت علی رضی اللہ تعالیٰ عنہ، آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے قریبی دوست حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ تعالٰی عنہ تے آپ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم دے آزاد کردہ غلام تے صحابی حضرت زید بن ثابت رضی اللہ عنہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے ایمان گھن آئے۔
مکہ دے ٻاہر توں پہلے شخص حضرت ابوذر غفاری رضی اللہ عنہ ہن جیہڑے اسلام گھن آئے۔ پہلے تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے قریبی ساتھیاں وچ تبلیغ کیتی ول تقریباً پہلی وحی دے ترئے سال بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے دعوتِ ذوالعشیرہ دے بعد توں اسلام دے پیغام دی کھلی تبلیغ شروع کیتی۔ اکثر لوگاں نے مخالفت کیتی مگر کجھ لوگ آہستہ آہستہ اسلام دی دعوت قبول کریندے ڳئے۔
نور محمد کمتر
خواجہ شیخ نور محمد کمتر چشتی رحمت اللہ علیہ
(1910--1968)
لکھت شفیق چشتی
---
دوستو!گھٹ ودھ تراے،ساڈھے تراے مہینے دی وتھی دے بعد آپڑیں علاقے دے کلاسیکی شاعراں دے تعارفی سلسلے "گنج ہاے گراں مایہ"(لعلنڑ لعل) وچ اج جیرھے شاعر تے خدا رسیدہ صوفی بزرگ دا تعارف تے چونڑویں کلام دی ونقی پیش پیا کرینداں انہاں دا سوہنڑاں ناں یے
خواجہ شیخ نور محمد چشتی کمتر رحمت اللہ علیہ
یاد رہوے جو اے تعارف نال چونڑویں کلام دی ونقی دے کہیں وی فورم تے ادبی حلقئیں نال  آپ دی  پہلی سونہہ سجانڑ ہے-امیدے تساں ہمیش آلی کار میڈے ایں پورھئیے کوں قدر دی نگاہ نال ڈیکھسو تے میڈا دل بدھویسو
اللہ پاک دی امان وچ راہوو
تہاڈا آپڑاں
محمد شفیق معین چشتی شیروی
جنرل سیکریٹری بزم_گل محمد چشتی و دبستان_شیرو(سرائیکی)
خواجہ شیخ نور محمد چشتی کمتر رح  نے سن 1910 ء کوں وستی چشتیان(گد پور) موضع اتراء سندیلہ تحصیل جتوئی ضلع مظفرگڑھ وچ خواجہ احمد علی چشتی رح دے گھر وچ  اکھ کھولی-آپ نے مڈل تئیں تعلیم "ماڑھا"شہر توں حاصل کیتی -آپ دا سارا گھرانہ علم،فضل تے فقیری وچ آپڑیں مثال آپ ہا-ایں سانگے آپ کوں منڈھلی دینی تعلیم سانگے کتھئیں پریں نہ ونجنڑاں پیا-ہا البتہ اگوہیں دینی تعلیم دے حاصل کرنڑ لئو آپ دے دیرہ غازی خان دے آرہوں بارہوں کہیں مدرسے وچ تعلیم پاونڑ دیاں روایتاں ضرور ملدئین-آپ نے خواجگان_تونسہ شریف وچوں حضرت خواجہ حافظ سدیدالدین سئیں رح دے دست_حق پرست تے بیعت کیتی-آپ عربی،فارسیی ،اردو تے سرائیکی دے قادرالکلام شاعر تھی گزرئین-آپ دیاں لکھتاں وچوں ڈو قلمی کتاباں "سفر نامہ_حجاز"تے "گل دستہ_نور"ہنڑ وی آپ دے جانشینیں کنیں محفوظ ہن پیاں-"سفر نامہ_حجاز"آپ دے ٹردئیں حج کرنڑ دے سفر دا حال ہے تے "گل دستہ_نور  آپ دے چار زباناں وچ لکھئیے گئے کلام تے مشتمل مجموعہ ہے-آپ شریعت تے سنت تے سختی نال عمل کرنڑ الے بزرگ ہن-فرض و سنت نمازاں دی باقاعدہ ادئیگی دے نال نال اپ تہجد،چاشت،اشراق تے اوابین دے وی پکے پانبد ہن-ذکر_جہری کوں پسند فرمیندے ہن تے کثرت نال درود شریف کوں ورد_زبان رکھدے ہن-گھٹ الاونڑ،گھٹ کھاونڑ تے گھٹ سمنڑ اپ دا معمول ہا-جھک نوائی آپ دی طبیعت دا نشابر وصف ہا-باوجود ایندے کہ آپ نے وڈی محبت تے سک نال ٹردئیں بیت اللہ شریف دا حج کرنڑ دی سعادت حاصل کیتی ہئی ،آپ نے کڈہئوں آپڑیں ناں نال حاجی لکھوایا نہ سڈوایا بلکہ آپڑیں ذات سانگے "کمتر "دا لوظ پسند فرمیندے ہن-وستی چشتیاں کنوں کجھ عرصہ بعد لڈ کراہیں علی پور لگے گئے تے اتھاہیں آپ دا وصال سن 1968 ء کوں تھیا-علی پور وچ آپ دی نماز_جنازہ سید پناہ علی شاہ صاحب رحمت اللہ علیہ نے پڑھائی-ڈوجھی نماز_جنازہ آپ دے وڈے بھرا شیخ پیر بخش چشتی رح نے وستی چشتاں وچ پڑھائی تے اتھاہیں شیخ لعل والہ قبرستان وچ آپ کوں دفن کیتا گیا-آپ نے ڈو شادیاں کیتیاں ہن -پہلی گھر آلی وچوں آپ دا ہک پتر  مولانا محمد اعجاز چشتی تے ہک دھی مئی جمئیے تے ڈوجھے گھر وچوں ڈو ہتر مولانا محمد سعید چشتی تے مولانا محمد حسن چشتی تھئے  جیرھے ہنڑ پیر کالونی چوک شاہ عباس ملتان شریف دے وسینک ہن-
خواجہ شیخ نور محمد چشتی کمتر رح دی پیڑھی پوڑی خواجہ معین الحق الدین چشتی اجمیری حسن سنجری رحمت اللہ علیہ نال ونج ملدی ہے -
خواجہ شیخ نور محمد کمتر چشتی رح دے وڈ وڈیرئیں وچوں ڈو بھرا شیخ علی محمد(ساڑھی والہ)رح تے شیخ نیک محمد رح ضلع لاہور توں ٹر ضلع مظفرگڑھ دے قصبہ روہیلاں والی   دے نال  موضع  عیسن والی ان پنے تے اتہاں وسدی کانہل قوم وچ رشتہ داری قائم کیتونے-انہاں دے لاہوروں ٹر عیسن والی آونڑ تے اتھاں رشتہ داری بنڑاونڑ دا واقعہ ایمان افروز کرامت تے مبنی ہے-کانہل قوم وچ رواج ہا کہ جیرھے ویلہے انہاں دی کئ بالڑی جوان تھی ویندی ہئی تے او اوندے مناسب رشتے لئو راہ نمائی حاصل کرنڑ کیتے اتھاں موجود ہک پیر دی مزار تے استخارہ کریندے ہوندے ہن تے ول انہاں کوں خواب وچ اے راہ نمائی مل ویندی ہئی-اینویں ای ہک کانہل دی بچی بلوغت دی عمر کوں پنی تے اونکوں استخارہ کرنڑ تے خواب وچ آگاہی تھئی کہ خمیس دے ڈینہہ ڈو انڑ سونہے جوان جنہاں  وچوں ہک دے مونڈھے تے ساڑھی ہوسی تے نال ہک جھوٹ(کٹی)وی ہوسی،وستی دی مسیت وچ دیغر دی نماز ان پڑھسن تے انہاں وچوں جیرھا جوان تئیں کنیں آپڑیں امانت طلب کرے ہوندے نال آپڑیں دھی مئی دا نکاح کر ڈیویں-چنانچہ اینویں ای  تھیا تے انہاں ڈو بھرانویں  وچوں علی محمد(ساڑھی آلے)نال اوں بچی دا نکاح تھی گیا-کجھ عرصہ بعد علی محمد ساڑھی والے لاولد اللہ کوں پیارے تھی گئے تے اوں مئی نال  انہاں  دے بھرا شیخ نیک محمد رح نے شادی کر گھدی جنہاں وچوں ہک پتر محمد اسحاق جمیا-اوں مئی کوں وراثت وچ  کجھ ایکڑ زمین ملی ہئی جیرھی اجنڑ  تئیں ایں خاندان دی ملکیت وچ ہے پئی-ولا  ایں کلاہنڑی مئی دے فوت تھیونڑ دے بعد شیخ نیک محمد رح نے نیڑے دے موضع ڈیڈھے لعل دے قریشی خاندان وچ شادی کیتی تے اتھوں انہاں کوں اللہ پاک نے چار پتر محمد احمد،محمد اسماعیل،محمد بخش تے محمد حسن عطا کیتے-ولا کئی ڈو پیڑھئیں بعد شیخ نیک محمد رح دی آل اولاد نے موضع اتراء سندیلہ(گد پور)دے مقامی زمینداریں دیاں بے آباد زمیناں برابر حصے دے حساب نال آباد کیتیاں تے ایں طرح کئی 20 ہک ایکڑ زمین حاصل کرکے اتھاں مستقل ٹکانڑاں بنڑایا تے انہاں دی ایں وسوں دا ناں وستی چشتیاں مشہور تھیا-
نورالدین محمد جہانگیر
thumb|جہانگیر اکبر اعظم دے ترئے لڑکے ہن۔ سلیم، مراد تے دانیال۔ مراد تے دانیال باپ دی زندگی ہی وچ شراب نوشی دی وجہ توں مر چکے ہن۔ اکبر اعظم دی 1605ء وچ وفات دے بعد شہزادہ سلیم نور الدین جہانگیر دے لقب نال تخت نشین تھیا۔ ایں نے کئی مفید اصلاحات نافذ کیتیاں:
فریادیاں دی داد رسی کیتے اپݨے محل دی دیوار نال ہک زنجیر لٹکا ݙتی، جینکوں زنجیر عدل آکھا ویندا ہئی۔
مہابت خان دی قید توں رہائی پاوݨ دے بعد جہانگیر زیادہ عرصہ زندہ نہ رہا ۔ گرمیاں دے موسم وچ ایں نے کشمیر وچ قیام کیتا۔ کجھ عرصہ اتھاں مقیم رہوݨ دے بعد 1627ء وچ کشمیر توں واپس آندے وقت رستے ہی وچ بھمبر دے مقام تے انتقال کیتا۔ ایندی میت کوں لاہور گھنایا ڳیا جتھاں دریائے راوی دے کنارے باغ دلکشا لاہور موجودہ شاہدرہ وچ دفن تھیا۔ ایہ مقام ہݨ مقبرہ جہانگیر دے ناں نال مشہور ہے۔
محمد امین
محمد امین اکبر انگریزی : Muhammad Ameen Akbar) صحافی، مصنف تے محقق ہن۔ اوناں دا تعلق صوبہ پنجاب دے شہر مظفرگڑھ دے نال اے۔ او ماہنامہ کمپیوٹنگ تے اردو پوائنٹ دے ٹیکنالوجی نیوز ایڈیٹر وی رہے۔
حوالے
ونکی:1979ء دے ڄمان٘درُو
سرائیکی اکھاݨ (پوتھی)
اکھاݨ کیا ہِن
سرائیکی سندھ وادی دی پُراݨیں ترین زبان ہِے جہڑی دَکّن کنوں گِھن کے کشمیر تئیں ٻولی تے سمجھی وین٘دی رہی ہے پر اِیں زبان کوں زمانے دے پُراݨ، نویاں نویاں جغرافیائی حد بندیاں، غیر زباناں دے حَملیاں، دھرتی زادیاں دے ٹَھݙّے مزاج، سیاسی حکومتاں دی بے توجّہی، غیراں دے تَحسّب اَتے ٻولݨ آلیاں دی ٹھاڈِل تے بے حسی نے مُکا چھوڑے۔ اُوہ زبان جیکوں موہنجودڑو، ہڑپّہ، ہاکڑہ تے ٹیکسلا دیاں پُراݨیاں تہذیبی نشانیاں دے حوالے نال ڳولݨ پھرولݨ چاہِیدا ہا، ویلے دے حاکماں تے ملک دے بادشاہواں دے دلچسپی نہ ہوون پاروں سیاسی مصلحتاں دا شکار تھی کے رَیہہ ڳئی ہے۔ اَڄ جہڑیلے اِیں زبان دا علمی سمّل ڳولݨ دی لوڑ پون٘دی ہِے تاں ہَتھ مَلّن دے سِوا ٻِیا کُجھ نِھیں تھی سڳدا۔ کئیں وی زبان کوں ترقی ݙیوݨ کِیتے لسانی ماہراں نے محاوریاں، اکھاݨاں، اصطلاحواں، جامع قواعد تے جامع لُغت جیہیاں کتاباں کوں مرتّب کرݨ دی لوڑ اُتّے زور ݙِتّے۔ پر افسوس ایں ڳالھ دا ہے جو سرائیکی زبان اِچ اِہجیں کُئی وی جامع کتاب کوئنیں سِوائے کُجھ نِکّیاں نِکّیاں کتاباں دے، جِنّہاں وِچ کُجھ اَٹّا ݙالا کِیتا ڳے۔ اِنہاں کتاباں کوں عُذر مِٹاوݨ کِیتے تاں ڳِݨوایا ون٘ڄ سڳِین٘دے پر سرائیکی زبان دی قدامت دے مطابق شان نال پیش نِھیں کِیتا وَن٘ڄ سڳدا۔ ݙوجھے پاسے ویلے دا پَلُّوں پکڑ کے ٹُرݨ آلیاں بعضیاں قومیّتاں نے آپݨیاں علاقائی زباناں دیاں کندھاں سرائیکی زبان دے ادب اُتّے رکھ کے اُچّیاں کر گِھدّن اَتے آپݨیاں زباناں دی جامعیّت تے پُراݨے ہووݨ دا دعویٰ علم تے ادب دی دُنیاں وِچ پیش کر کے سرائیکی علم تے اَدب دی رُشنائی کوں کئیں حد توڑِیں پِھکّا کر ݙِتّے اِتّھاں تئیں جو اِیکوں (بعضیاں نے) سیاسی نعرہ آکھ کے آپݨے تحسّب دا رنگ بھرݨ دی نِکمّیں کوشش وی کیتی ہے۔ سرائیکی زبان دے ہِک طالب دی حیثیّت نال جِہڑیلے مَیں سرائیکی اکھاݨاں دے کئیں جامع مجموعے کوں لبّھݨ دی کوشش کِیتی تاں اے ݙیکھ کے ٻہوں ݙُکھ تھیا جو سینکڑے اکھاݨاں آلی ہِک نِکّی جیہیں کتاب کنوں علاوہ کئی ہِک مجموعہ وی نھیں مِلدا۔
اکھاݨاں دی اہمیّت
کئیں وی زبان وِچ اکھاݨاں دی اہمیّت کنوں انکار نھیں کِیتا ون٘ڄ سڳدا۔ ہر زبان دے ادب وِچ سب کنوں اہم شے "اکھاݨ" ای ہون٘دِن جِنھاں وِچ ٻہوں حد تئیں اُوں دے وسیب دی حیاتی دی کہاݨی دیاں کئی چُنڈھاں لُکیّاں ہون٘دِن، اِنھاں وِچ اُوں بھوئیں دے لوکاں دیاں حکایتاں، اَتے افسانیاں کنوں علاوہ روز ݙیہاڑے دی حیاتی دیاں جھلکیاں وی نظر آن٘دیاں ہِن۔ زبان دی مُکلاݨ تے پکڑ دا اندازہ وی اُون٘دے الفاظ دے ذخیرہ دے نال نال محاوریاں تے اکھاݨاں کنوں لائیا وین٘دے۔
حوالہ
ونکی:سرائیکی اکھاݨ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک اکھاݨ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی لوک ثقافت۔ ونکی:پاکستانی لوک ادب۔
معراج النبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم
thumb|مسجد اقصٰی، جتھوں معراج نبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا سفر شروع تھیا 620ء اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم معراج تے تشریف گھن ڳئے۔ اوں سفر دے دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مکہ توں مسجد اقصیٰ ڳئے تے اتھاں تمام انبیائے کرام دی نماز دی امامت فرمائی۔ ول آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم آسماناں تے اللہ تعالٰی نال ملاقات کرݨ تشریف گھن ڳئے۔ اتھاں اللہ تعالٰی نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ ٖو سلم کوں جنت تے دوزخ ݙکھائی۔ اتھاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ملاقات مختلف انبیائے کرام نال وی تھئی۔ اونہی سفر اچ نماز وی فرض تھئی۔
حذف (علم صرف)
لوظیں دی بھن گھڑ دی ایجھیں حالت جیندے ئِ چ کہیں لوظ دے وچکار کہیں حرفِ تَہجّی کوں حذف کر ݙتا ون٘ڄے۔ حذف شدہ حرف یا حروف تَہجّی دے بعد نویں بݨݨ آلے لوظ کوں محذوف آکھیا ویندے مثلاً پریت کن محذوف پیت، پریم کِن محذوف پرم، شاباش کِن محذوف شابش تے چھوڑ کن محذوف چھݙ وغیرہ اتھاں کجھ اشعار بطور نمونہ پیش کیتے ویندن۔ ۱
پیت ، پرم دی چاشنی چکھڑیئُم
فریدؒ
۲
پنّوں ہوت نہ کھڑ مکلایا
چھݙ کلھڑی کیچ سدھایا
۳
کجھ بگانہ کجھ آشنا میݙا
ہا تاں میݙا پر او نہ ہا میݙا
ریاض رحمانی
۴
جݙاں وی رات کوں چوݙی دے چندر کوں ݙہداں
ݙسانواں کیا، میکوں کیا کیا خیال آندے ہِن
رب دے سامھیں جئیں ݙینہہ دھرتی خبراں بیان کریسی
۶
رحمت نال وسیندے جو سئیں رم جھم بارش باراں
تسڑی روہی وچ کر ݙیندے ٹوبھے تار متاراں
خادم حسین مخفی
اُتے ݙتے ڳئے شعر نمبر ۱ ئِ چ پریت کن محذوف پیت، پریم کِن محذوف پرم، ݙوجھے شعر ئِ چ چھوڑ کِن محذوف چھݙ تریجھے شعر ئِ چ بیگانہ کن محذوف بگانہ، چوتھے شعر ئِ چ چوݙھویں کِن محذوف چوݙی پنجویں شعر ئِ چ سامݨھیں کن محذوف سامھیں تے چھیویں شعر ئِ چ سائیں کن محذوف سئیں ٻدھا ڳئے ۔
ادغام (علم صرف)
ݙو ہم جنس یا ہم مخرج لوظیں کوں ملا کرئیں پڑھن ْیا لکھݨ کوں یا انھیں ݙو لوظیں کن کُئی ہک یا ہک کن زیادہ حروفِ تَہجّی کوں حذف کر کرائیں نواں لوظ بݨاوݨ کوں ’’ادغام‘‘ آکھیا ویندے ۔ادغام دا لغوی معنی ئِ ݙو لوظیں کوں ٻٹا کرݨ یا ہک لوظ کوں ٻئے لوظ ئِ چ مدغم کرݨ ۔ مثال دے طور تے بد تر کو بتر (بد دی د کوں حذف کرکے تر نال جوڑ ݙتا ڳئے ) شادباش کوں شاباش (شاد دی ’’د‘‘ کوں حذف کرکے باش نال جوڑ ݙتا ڳئے ) تے یاد داشت کوں یاد اشت (یاد دی د کوں حذف کرکے داشت نال جوڑ ݙتا ڳئے ) وغیرہ وغیرہ بݨاݙیوݨ کوں ’’ادغام‘‘ دا ناں ݙتا ویندے۔
سیت پور
سرائیکی وسیب لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
ضلع مظفر گڑھ
ضلع مظفر گڑھ سرائیکی دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع ملتان ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے سندھ اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ مظفر گڑھ دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے۔
جُغرافیہ
علی پور توں 20 کلو میٹر دور، دریائے چناب توں 5 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیندا ذِکر ’’رگِ وید‘‘ وِچ مِلدے، سیتا رانی دے ناں دِی مناسبت نال سیت پور اِیندا ناں رکھیڄ ڳیا۔
لوک ادب
مولوی جند وَݙا (پیدائش 1774ء۔ وفات 1881ء) سرائیکی دے شاعر ہن۔ نواز سیت پوری، دا قصہ شاہ فیصل، دیوانِ نواز چھپ چکیئن۔ مولوی جانباز (پیدائش 1840ء۔ وفات 1911ء)، قصّہ جانباز عالم، شاہنامہ فردوسی، فارسی داستان دا منظوم ترجمہ اُنہاں دِیاں تصانیف ہِن۔
بے وَس، جنہاں دا اَصل ناں محمد رمضان فرید ناز ہَئی، (پیدائش 1905ء۔ وفات 1966ء)، اُنہاں دِیاں کتاباں محمدی انوار، پُھل بَہشتی، شائع تِھی چُکیئن۔ مشہور شاعر سیف اللہ سیفل دا تعلق وِی سیت پور نال ہِے سیفل دے ڈوہڑے، ہجر دے انگارے کوک، پکھیرو، پونبل، اَتے کشکول دے ناں نال اُنہاں دِیاں شعری تخلیقات چھپ چُکیئن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
جدید سرائیکی لوک نظم دا پندھ
جدید سرائیکی لوک نظم دے پندھ کوں اڳونہاں ٹورݨ آلے لوکیں اِچ ہک اہم ناں ارشاد تونسوی دا وی ہے ۔ اُنہاں بندے دے وجود (Existence) کوں سنوارݨ سانگھے ہک بھرویں کوشش کیتی ہے۔
دنیا اِچ ساریاں قوماں دے آپنے آپنے اخلاقی، معاشی، سیاسی، معاشرتی، مابعدالطبیعاتی تے روحانی تصورات ہوندن۔ پر قوماں اِنہاں تصورات دے نال نال آپنے عصری تقاضیاں کوں وی سامنے رکھیندن۔ اُنہیں دا عصری شعور اِتنا وسیع ہوندے جو او کہیں وی طرح دی یوٹوپیا اِچ پناہ نئیں گھندے۔ عملی زندگی اِچ او  قوماں کہیں رومانس دا شکار نئیں تھیندیاں۔
سئیں ارشاد تونسوی اِتھوں دی اجتماعی بے خبری دے خول کوں تروڑ تے ، لوکیں کوں نویںفکر ڈِتی نیں۔ اُنہیں آپنا نویکلا دَگ چنڑے۔ اے سماجی تے ثقافتی قدریں کوںنویں ترتیب نال پیش کرن دا  آہر ہے۔ سرائیکی شاعری دے مزاج کوں بدلن دا اے ڈوجھا وڈا مظاہرہ ہئی۔ تِریمتِیں دے عالمی ڈینہہ تے اُنہیںدی لکھی ہوئی ہِ نظم ملاحظہ فرمائو۔
بابل تیں توں کجھ نہیں منگدے
نہ گھر ٻار ، نہ کنت ، نہ ڈھول
ساکوں ساݙے پیر ، ولا ݙے
ساݙے پیریں جھانجھر پا ݙے
ہک واری ساکوں ٹُرݨ سِکھا ݙے
نویں سرائیکی نظم کوں عزیز شاہد نیں معتبر بناون اِچ اہم کردار ادا کیتے۔ او پچھلے پنجاہ سال توں اپنے قاری نال جڑے گھڑئین۔ کہنیں ویلھے عزیز شاہد دا قاری چُݨ پُچݨ (2000۔1960ء) اِچ اوندا ٻانہہ ٻیلی بݨدے ۔ عزیز شاہد اوکوں پُھل سرمی دے وی ݙکھیندے تے اوکوں جوڳ وچ وی آپݨا بھائیوال رکھیندے ۔ اوندا قاری 2001ء توں 2011ء تئیں دی چُݨ پُچݨ وچ اوکوں نئیں چھڑیندا ۔ عزیز شاہدؔ دا قصہ ‘ پݨیال توں شروع تھیا ہویا دھمی تئیں جاری ہے۔ اے قصولی اپݨے اسلوب نال ‘ اپݨے لفظیں نال‘ اپݨے خیال دے رنگینی نال ‘حیران کر ݙیوݨ آلیاں ڳالھیں وی کریندے۔ سُوہݨے سوہݨے فوٹو (لفظی پیکر تراشی  تے منظر کشی) وی ایں طرح پیش کریندے جو ہک دفعہ تاں سامع تے جادوائی کیفیت طاری تھی ویندی ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک نظم
سرائیکی اکھاݨ وِچ حکمت تے دناوت تے نصیحتاں
اکھاݨ
ہر زبان دے ادب وِچ سب کنوں اہم شے "اکھاݨ" ای ہون٘دِن جِنھاں وِچ ٻہوں حد تئیں اُوں دے وسیب دی حیاتی دی کہاݨی دیاں کئی چُنڈھاں لُکیّاں ہون٘دِن، اِنھاں وِچ اُوں بھوئیں دے لوکاں دیاں حکایتاں، اَتے افسانیاں کنوں علاوہ روز ݙیہاڑے دی حیاتی دیاں جھلکیاں وی نظر آن٘دیاں ہِن۔ اکھاݨ دُنیاں دیاں ساریاں زباناں وِچ موجود ہِن۔ اِیہ دناوت، سچ تے نِیان٘ہ دا وی پتہ ݙین٘دِن اَتے زبان دے مزاج، اُتّھوں دے موسماں، فصلاں، میلیاں، مجلساں، فرصت دیاں کمّاں، کھیݙ کُھوݙ اَتے حیاتی دیاں دلچسپیاں دا وی۔ اِنّھاں وِچ تریمتیں دے مُون٘ہ کنوں نِکلن آلیاں گھر ٻار دیاں ڳالھیں وی ظاہر تِھین٘دیاں ہِن اَتے حیاتی اِچ موجود اُچ جِھک تے خرابیاں وِی۔ اکھاݨاں نال ݙنگراں دیاں صفاتاں، ترِیمت مرد دے آپو آپݨے ڳُݨاں کنوں علاوہ موسم تے رُت دی بدلی دے اثرات، بزرگاں دے تجربیاں، دنان٘واں دی دناوت دا وی پتہ لڳدے۔ اکھاݨ اُوں زبان کوں ٻولݨ آلے لوکاں دیاں رَسماں، رِیتاں، عادتاں، مزاج تے تاریخی واقعیاں دا وی پتہ ݙین٘دے ہِن۔ اِنّھاں وِچ قوم دا پِچھوال وی جِھمکدے اَتے اڳوال کِیتے نصیحتاں اَتے اصلاحواں وی مِلدیاں ہِن۔ اِہجیں کُجھ اکھاݨ اے ہِن:
حوالہ
ونکی:سرائیکی اکھاݨ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک اکھاݨ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی لوک ثقافت۔ ونکی:پاکستانی لوک ادب۔ MubasherKaleem (ڳالھ مُہاڑ) ١٧:٤٠, ١ فروری ٢٠٢٢ (PKT)
نہراں
دنیا دیاں سب توں وڈیاں نہراں
نہر سویز
اے نہر بحیرہ احمر تے بحیرہ روم کوں ملیندی ہے ۔ اے نہر 101 میل لمبی ہے ۔ ایندی کم از کم چوڑائی 147 فٹ ہے ۔
نہر کیل
جہاز رانی کیتے اے ہک مشہور نہر ہے ۔ جرمن نے اینکوں بݨوایا۔ اے نہر 61 میل لمبی تے 40 فٹ جھکی ہے
گرانڈ کینال
700 میل لمبی اے ۔ اے ستویں صدی وچ بݨائی گی ۔ اے دنیا وچ سب توں وڈی قابل جہاز رانی مصنوعی نہر ہے ۔
آ چُݨوں رَل یار سرائیکی لوک گیت
تعارف
"آ چُݨوں رَل یار" اَساݙی مٹّھی تے پیاری سرائیکی زبان دے عظیم لوک ادب دے شاعر سئیں حضرت خواجہ غلام فرید دی مشہور کافی ہِے۔ اِیں ساری کافی وِچ پِیلھُوں چُݨݨ، خاص طور تے رَل تے پِیلھُوں چُݨݨ دا ذکر مِلدے۔
ڳائیکی دا حوالہ
اِیں کافی کُوں سرائیکی وسیب دے ٻہوں سارے گلوکاریں اپݨی اپݨی دِھر تے اپݨی طرز نال چسّاں گِھن گِھن تے ڳائے اے لوک کافی زبان زدِ عام ہووݨ دی وجّہ تُوں شہرت دوام دا درجہ حاصل کر چُکّی اے۔
ترجمہ اَتے تشریح دی روائت
مختلف ادیبیں تے دانشوریں اپݨے اپݨے عِلم تے اپݨے انداز موجب اِیں لوک کافی دا ترجمہ تے تشریح کِیتی اے، ابتدائی طور تے اسلامی سلطنت بہاول پور دے وݙّے جج محمد اکبر خان بہاولپوری (جِنّھاں پُوری اسلامی دُنیا وِچ قادیانیں کُوں کافر قرار ݙیوݨ دا فیصلہ سبھ تُوں پہلا) اِسلامی تاریخ دے حوالے نال ترجمہ کِیتا جیڑھا جو بہاولپور دے ادبی رسالے "العزیز" وِچ مارچ تے مئی ١٩٤٢ء دے شماریں وِچ چَھپّیا ہئی۔ کُجھ ٻئے لکھاریاں اِیں لوک کافی دا ترجمہ تصوّف دے رنگ وِچ کرݨ دی کوشِت کِیتی پر حقّی تے سچّی ڳالھ اے ہِے جو "آ چُݨوں رَل یار" وِچ خواجہ فرید اپݨی مٹّی اپݨی دھرتی تے اپݨے وسیب دے نال نال انسان دوستی دے عالمگیر جذبے دی ڳالھ کِیتی اے۔
کافی دے لوک اشعار
پِیلُھوں پکّیاں نی وے
حوراں پریاں ٹولے ٹولے
حسن دیاں ہِیلاں برہوں دے جھولے
راتیں ٹھڈیاں ٹھار
ڳوئلیں تتیاں نی وے