cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسلم رسول پوری
جینویں جو اے گالہہ بہوں نتری ہوئی ہے جو تحقیق نویں حقائق کوں گولیندی ہے یا معلوم شدہ حقائق دی تیند کوں اگاں ودھیندی اے تے اوندے تے تبصرہ کریندی ہے ایں زاوئیے نال سئیں اسلم رسول پوری دے خیالات بہوں نشابر ہن او اقبالؒ تے سرائیکی صوفی شعراء  سچل سر مست‘ بیدل سندھی‘ بیکس فقیر تے خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ فکری سانجھ دے رشتے کوں دریافت کریندن تے آہدن جو اقبال دا نظریہئ عقل و عشق انہیں صوفیاء دے خیالات دا مرہون منت اے او وی انہیں دی تقلید وچ ول ول علم تے عقل دی نارسائی تے عشق دی کامیابی دا ذکر کریندن     ؎
بے خطر کوڈ پڑا آتش نمرود میں عشق
عقل ہے محو تماشائی لب بام ابھی
خرد کی گھتیاں سلجھا چکا میں
مرے مولا مجھے صاحب جنوں کر
صوفیاء دی فکر بارے ہک منفی رجحان اتے فکری مغالطے کوں رد کریندے ہوئے او آہدن صوفیاء نے خودی کوں مارن دی جو تعلیم ڈتی اے اے غلط فہمی تے مبنی ہے صوفیاء نے جیڑھی خودی کوں مٹاون دی تعلیم ڈتی اے او دراصل وڈائی ”فخر“، ”غرور“، ”انا“ اے اینویں ای او ہک بئے فکری مغالطے دی چھنڈک پھوک کجھ ایں طرح کریندن جو اقبال ساری عمر صوفیاء دی بے عملی دے شاکی رہ گین۔ او (اقبال) اپنی نظم ”مستیئ کردار“ وچ صوفیاء دے مرد قلندر تے اپنے مردِ مومن دے تصور بارے آہدن:
صوفی کی طریقت میں فقط مستیئ احوال
ملا کی شریعت میں فقط مستی گفتار
شاعری کی نوا مردہ و افسردہ و بے ذوق
افکار میں سر مست نہ خوابیدہ نہ بیدار
وہ مردِ مجاہد نظر آتا نہیں مجھ کو
ہو جس کی رگ و پے میں فقط مستیئ کردار
سئیں اسلم رسول پوری ایندی وضاحت کریندے ہوئے آہدن بھانویں جو اقبال دی ایہہ شکایت عام طور تے درست ہے پر اینکوں کُلیہ نئیں بنایا ونج سگدا کیوں جو صوفیاء نے عمل دی بھر پور تلقین کیتی اے جیویں جو سچل سر مست تے خواجہ فرید آہدن۔
ایں راہ ڈو آنویں نہ ہا
جے آئیں قدم ڈینہو ڈینہہ ودھا
پچھوں تے ڈیکھیں نہ ولا
سر تئیں تنڑیں‘ حیلہ کریں
ول پیر پچھو تیں ٹرناں ناہیں
وت اینجھا سودا کرنا ناہیں
وت موت کنوں وی ڈرناں ناہیں
وت بار برہ دا چاون کیا
وت آپ کوں آپ پناون کیا
سچل سر مست
سئیں رسولپوری دا تحقیقی طریقہ کار سائنسی اتے منطقی ہوندے اوہ برمبنی شک و شبہ حقائق دی گول پھرول کریندن تے حقیقت کوں جانن تے لبھن دا آہر وی کریندن۔ کیوں جو تحقیق وچ لسانیات دی اہمیت‘ لفظ دی قدرو قیمت‘ زبان تے زبان دے تہذیبی لسانی تے تاریخی پس منظر دا مکمل ادراک رکھدن۔ جیویں جو ڈاکٹر تنویر احمد علوی ایں گالہہ دی اہمیت بارے لکھدن:
·      ”اتھاں اے آکھن دی لوڑ نہیں جو کہیں متن دی تصحیح اتے ترتیب دا مسئلہ اصول تحقیق اتے تنقید دے موہری مسائل وچوں ہے ایندے متوں نہ تحقیق اگاں پیر دھریندی اے تے نہ تنقید کوں صحیح دگ مل سگدے ایں کہیں تحقیق اتے تنقید دی بنیاد بہر طور متن اتے ہوندی ہے جیندے نال حقائق دے تجسس مسائل دی تفہیم اتے معیارات دے تعین دی مدد گھدی ویندی اے“(۴)
سئیں اسلم رسول پوری بلھے شاہؒ دی زبان بارے اپنا موقف بیان کریندے ہوئے لکھدن سب کنوں پہلی چیز اے ہے جو بلھے شاہ دا خاندان ”اُچ“ دا رہن والا اے تے اوں نے بلھے شاہ دے والد دے زمانے وچ ”اچ“ کنوں اپر پنجاب دوں ہجرت کیتی بعض تذکرہ نگار مثلاً میاں سراج الدین دے خیال مطابق اوں وقت بلھے شاہؒ دی گھٹ توں گھٹ عمر پنج چھ سال ہئی۔ ظاہر اے اوں وقت بلھے شاہ اپنی مادری زبان سرائیکی چنگی طرح بول سگدے ہوسن۔تے ایندے بعد وی ساری عمر او ایہا زبان بلیندے رہ گئے ہوسن۔ کیوں جو ہجرت دے بعد کوئی خاندان اپنی زبان چھوڑ نی ڈیندا۔
سید انیس شاہ جیلانی
سبھ توں پہلے جیلانی سیئں نال تعارف دا منڈھ آدمی غنیمت ہے نال بدھیجا ہائی۔اوں زمانے، اے نوّے دے منڈلھے ݙہاکے اچ اساں سرایئکی دے بنھاں لکھاریاں دی ریت اُڑدو دا لڑ پکڑی ودے ہاسے۔ لکھنو تے دہلوی دبستاناں نال ادبی فکری حوالے نال گنڈھے ہوئے ہاسے۔ݙٹھا ونجے تاں ساݙا قصورکیا قصور ہا ؟ اساں اپنٹریں وݙیاں کوں بزاراں اچ دوکانداراں نال اُڑدو اچ الیندے ݙٹھا۔ تقسیم دے باد جہڑے اُڑدو بولݨ آلے اساݙے علاقے آ تے آباد تھئے تاں انہاں دے گھراں اچ علی گڑھ یونیورسٹیاں کُھل گیاں جتھاں خصوصا بہاولپور ریاست دے وݙے گھرانے اپنٹریں بالاں کوں تہذیب یافتہ بنٹراون سانگے سلائی کݙھائی کھاوݨ پکاون،اُٹھن بہاوݨ دے طور طریقے سکھاوݨ سانگے انہاں یونیورسٹیاں اچ اپیا ، باجی صاحبہ۔ دیدی جان۔ خالہ بیگم کول پٹھݨ لگے۔ ہنھوکڑی گالھ اے ہائی جو اساݙی تہذیب کتھاں رہ گئی ہائی اساݙے ریت رواج کیوں وسار ݙتے گئے۔ اساݙی اپنٹری ما ء بولی کوں کیں کومپلیس دے پاروں بولݨ چھوڑ ݙتا۔؟
اسلم رسول پوری
اساں اچی ساڈی ذات اچیری اساں وچ اُچ دے وسدے آں
سید انیس شاہ جیلانی
اساݙے گھراں اچ سیٹو،باٹا،گنواربوٹی،سوہانجڑاں،گندل ساگ،پھگوسی تے بھت دی جا تے بمبیء بریانی،بھوپالی قورمہ،بیہاری بیگن،لکھنوی پلاو ، شیر خُرمہ رس ملائی کیویں رواج پا گئے۔؟ اساݙے وݙے باوقارپہناوے ہوندے ہن۔مُکدی اے جو اساں اپنٹریں نسلاں کوں اپنٹریں فوک وژݙم کنوں خُد پرے کر ݙتا۔اساکوں تاں آداب عرض سلام عرض،سب رس،اردو ݙائجسٹ تے عمران سریزتے عمرو عیار تے سند باد جہازی دے کہانٹریاں پروان چڑھایا۔اساݙے اپنٹریں قصّے کتھاں ہن اساݙے اپنٹریں کردار کتھاں ہآن ؟ اتوں کسر تعلمی نصاب پوری کرݙتی تے اساں اُڑدو دان بݨ گیو سے۔ میکوں ایں جا تے سرایئکی دے مہاندرے محقق لکھاری صدیق طاہر مرحوم دا او فقرا یاد آندا پئے جہڑا انہاں اپنٹری کتاب وادی ہاکڑہ اور اسکے آثار دے منڈھ اچ لکھیا جولگتا ہے سرایئکی ادب اپنے ابتدائی دور میں شاید ریت کی قرطاس پر لکھا گیا تھا جسے وقت کی آندھیوں نے روپوش کر دیا ہے اے خیر درگھی کہاݨی اے پرگالھ تاں سیئں انیس شاہ جیلانی دی کرنی ہائی ۔ پر سیئں اوریں دا وی تاں اُڑدو نال بہوں گھاٹا سانگا ہائی پیا۔ انہاں ہندوستان دا گیڑہ لایا تاں پندھ وہاݨی دا ناں  مقبوضہ ہندوستان رکھیا۔میں وݙی کوشش کیتی جو اے سوکھڑی مل ونجے پر جیلانی سیئں آکھیا جو اے کتاب ہݨ انہاں کول وی کایںی۔ آدمی غنیمت ہے انہاں دے شخصی خاکیاں تے یاداشتاں تے مبنی کتاب اے۔ایندے اچ انہاں لکھیے جوانہاں دے بابا سیئں سید مبارک شاہ جیلانی انہاں دے بلپݨ اچ لکھنو مہاندرے لکھاری نیاز فتح پوری کول چھوڑ آئے جتھاں اُڑدو لکھڑ بولݨ دے نال نال انشا پردازی دی تربیت وی گھندے رہ گئے۔ ایں کتاب اچ انہاں ݙپٹی نذیر احمد دے پوترے شاہد احمد دہلوی،پنجاہ دے ݙحاکے دے مشہور شاعر حیرت شملوی،ریس امروہوی،تے زاہدہ حنا تے بنھاں مہاندریاں نال اپݨیں میل جول تعلقات تے مبنی یاداشتاں قلم بند کیتیاں۔حیرت شملوی نال تاں خاص تعلق ہا جو انہاں دے ناں نال محمد آباد اچ حیرت شملوی اکیݙیمی بݨا ݙتی۔تے اونہاں دا اݨ چھپیاکلام دور دراز دیاں لایبریریاں کوں خط پٹھ تے منگواوݨ دا آہر کیتا۔
اسلم رسول پوری
o۔     سرائیکی بولن والے شخص کوں بلھے شاہ جتلا سمجھ آندے وارث شاہؒ نی آندا۔ ات واسطے سرائیکی علاقے وچ وارث شاہؒ دی نسبت بلھے شاہؒ زیادہ مقبول اے۔
سید انیس شاہ جیلانی
اُڑدو نال انہاں دے گانڈھے دی ایں توں ݙھیڑ بئی کیا مثال ݙتی ونج سکدی اے جو انوی سو ویہہ دے ریاست دے زمانے انہاں دے بابا سیئں مبارک شاہ اورھاں اپنٹریں علاقے محمد آباد اچ مبارک اُڑدو لایبریری قائم کیتی۔تے ہک اُڑدو دا اخبار وی جاری کیتا جہڑا دہلی اچ چھپدا ہائی۔اے اخبار بہاولپور دی صحافتی تاریخ اچ اُڑدو دا پہلا اخبار شمار تھیندے۔
اسلم رسول پوری
o۔     بلھے شاہ دی زبان دا مزاج ہو بہو سرائیکی زبان نال ملدے تے اوندی شاعری دا آہنگ سرائیکی شاعری دے مطابق ہے۔ ماہرین لسانیات دے نزدیک اے دلیل اتلا اہم اے جو او کہیں زبان کوں سنجاڑن واسطے ایں کوں اولیں اہمیت ڈیندن۔ بُلھے شاہؒ دی شاعری وچ پنجابی لفظیں دی بھر مار کیوں اے؟ ایں سلسلے وچ اسلم رسول پوری اپنا موقف بیان کریندن جو:
سید انیس شاہ جیلانی
اردو
سید انیس شاہ جیلانی نیں جہڑے ویلھے اُڑدو لکھی تاں کمال کرݙتا۔خاکے دی صنف اچ انہاں ایہو جہیں کرافٹنگ، ایہو جیہاں ݙکشن ورتا جہڑا اساں برصغیر دے ادب اچ بہوں گھٹ ݙٹھے۔مثلا انہاں دی کرافٹنگ میرزا فرحت اللہ بیگ،شاہد احمد دہلوی،مرزا احمد بیگ،رشید احمد صدیقی،خواجہ حسن نظامی اتے مولوی عبدالحق کنوں کہیں طور نیویں ناں ہائی۔اساݙے پاکستان اچ محمد طفیل کوں خاکیاں دا اگوان سمجھیا ویندے۔ممتاز مفتی ، مجید لاہوری،چراغ حسن حسرت نیں وی خاکے لکھن پر جنھاں شاہ جی دی اڑدو پڑھی او ایہا آکھسن جو انہاں دا مقام انہاں پاکستانی گیݨویں خاکہ نگاراں توں بہوں اُچا اے۔ہا اے بئی گالھ اے جو شاہ جی دے ہک قدردان سب رس دے ایݙیٹر شکیل عادل زادہ دی نثرکونٹیمپریری نثر وچ شاہ جی دے باد بے مثال تصور کیتا ویندے
اسلم رسول پوری
o۔     سرائیکی دی اجنبیت دور کرن واسطے بلھے شاہؒ دی شاعری وچ پنجابی لفظ استعمال کیتے گئین۔
سید انیس شاہ جیلانی
اردو
اچاچیت کیا تھیا جو اُڑدو کوں سانبھ ولیھیٹ ہک پاسے کر سرایئکی نال جُڑ تے بیہہ گئے۔ ایویں جیویں زری جیہاں تعلق وی ناں ہا اُڑدو نال۔ میکوں چنگی ریت یاد اے جواوں زمانے انہاں دی پہلی سرایئکی کتاب مہاندرا ݙیکھنس چھپ تے آئی ہائی۔کلانچوی صیب بہاولپور اچ میݙے ہمسائے ہن۔تے میں صادق ایجرٹن کالج دے ادبی اخبارنخلستان دا ایݙیٹر ہم تے انہاں دے انٹرویو دا بہانہ بݨا تے درشن کرن گیا۔رحیم طلب جہڑے ر۔ب۔طلب دے ناں نال اُردو اتے سرایئکی ادب دے جاݨیں منّے لکھاری ہن اوں ویلھے ایم اےسرایئکی دے امتحان دی تیاری سانگے انہاں دے گھر ٹکے پئے ہن۔میݙا آون ونجݨ شروع تھی گیا۔تے سُدھ لگی جو دلشاد کلانچوی سیئں تے انیس شاہ جیلانی دی آپت اچ مہاندرا ݙیکھنس کوں گھن تے چٹھی چپاٹھی تھیندی پئی ہائی۔کلانچوی سیئں دی وفات دے باد انہاں دے ادبی نوادرات کوں کٹھا کرتے انہاں دے پتر سیں جمشید اقبال بسام کلانچوی جہڑے خد بہوں سوہنٹریں ناول نگار ہن اپنٹریں بابا سیئں دے ناں کنوں لایبریری بݨاوݨ دا آہر کیتا تاں میں وی انہاں دے نال ایں کم اچ شریک ریہا۔کتاباں دا بہوں سارا حصہ تاں انہاں اپنٹری حیاتی اچ ای سینٹرل لایبریری کوں دان کرݙتا پر کجھ نوادارت انہان دے زاتی چٹھیاں روزمرہ انہاں دے کم آوݨ آلیاں شیئں انہاں دے گھردی اُتلی منزل اچ ر کھ ݙتیاں گِئاں۔اوں دوران میں سید انیس شاہ جیلانی دیاں یادگار چٹھیاں پڑھیاں جہڑیاں  مہاندرا ݙیکھنس دے حوالے نال ہک بحث دی وجہ توں ہک ݙوجھے کولوں پٹھیاں گیاں۔اے لکھتاں اج وی لالے جمشید کول موجود ہوسن۔اتے میں وی اپنٹری علمی سکت دے مطابق ایں بحث اچ چھڑا شریک ای نیئں تھیا بلکہ ݙوہاں مہاندریاں کنوں فیض وی گھدا۔اونہاں ݙینھاں میں ݙینھوار جھوک مولتان اچ سرایئکی اچ کالم لکھݨ شروع کیتوم۔کوک دے ناں کنوں اے کالم چھپدا ہائی۔انہاں کالماں اچ وی انہاں ݙو وݙے مہاندریاں دی گالھ مُہاڑدا تذکرہ وی کیتا۔ظہور دھریجہ سیئں دا شکر گذار راہساں جو انہاں میݙیاں لکھتاں کوں اپنٹریں اخبار اچ جا ݙتی۔
متروک سرائیکی
مہاندرا ݙیکھنس تے دلشاد کلانچوی کوں اعتراض ہائی جو شاہ جی نیں سرایئکی لکھت اچ متروک تے جٹکی زبان کوں ورتے۔ مثلا ایں حوالے نال میں شاہ جی کوں خط لکھڑ شروع کیتے جو نیگریں دی راہنمائی کرو جو او کہڑی زبان ورتن۔شاہ جی نیں تفصیل نال گالھ کیتی جو سرایئکی کوں کہیں مذہبی نظریات کنوں انج رکھ تے عربی تے فارسی کنوں دور رکھیا ونجے۔ بھل کلانچوی صیب آہدے ہان جو سرایئکی دے کینویس کوں ودھاوݨ دی لوڑ اے۔ایں سانگوں ایکوں عربی۔فارسی تے انگریزی تے بنھاں زباناں نال جوڑݨاں پوسی۔ سرایئکی کوں محدود نیئں کیتا ونج سگدا۔نویں پیڑھی خواجہ فرید دے ݙکشن کنوں واقف کاینی۔مولوی لطف علی دے اکھر اکھشر انہاں کیتے اوپرے ہن۔ کللانچوی سیئں کوں اے وی اعتراض ہائی جو شاہ جی نیں اپنٹریں لکھت اچ جا جا تے جٹکی لوظ ورتن مثلا پولیس دا لوظ ورتن دی لوڑ ہووے تاں اونکوں وربلی اساں وگاڑ تے بولیندے ہیں ۔ پلُس لکھݨ غلط اے۔ایویں ݙاکڑ دا لوظ تے بئے ٹرمنالوجیز سرایئکی وچ ٹرانسلیٹ نیئں تھیاں تاں انکوں ݙاکدار لکھݨ صیحح نیئں۔ ریلوائی ٹیشن  وائی جہاج شیتموٹر سایئنکل''اے سبھے وگڑئے ہوئے لوظ ہن انہاں کوں ورتن ٹھیک نیئں۔
شاہ جی دا آکھݨ ہائی جوجیویں اساں بولیندے ہایئں اونویں لکھݨا چاہیدے۔تے متروک کوئی شئے نیئں ہوندی راہندی کجھ عوامل جان بُجھ تے اساݙیاں بولیاں کوں کیموفلاج پیاں کریندیاں ان۔جیندے اچ اُڑدواخباراں،ٹیلی ویژن دا نُشابر کردار اے۔ شاہ جی دا آکھݨ ہائی جو اساں تاں خرم بہاولپوری دی زبان بولیسوں وی سِئی تے لکھسوں وی سئی۔تے جان بُجھ تے متروک کر ݙتے ہوئے اکھراں کوں ولا گھن آسوں جو انہاں وچ اساݙیاں شارتاں بجھارتاں۔ایکسپریشن۔ریت رواج اساݙی باݙی لنگویج کھڑی اے۔اساں اپنٹریں صدیاں توں رائج زبان کوں عام کریسوں۔کلانچوی صیب دا آکھݨ ہائی جو شاہ جی اپنٹری لکھت اچ سندھی اثرات کوں گھن تے آندے پیئن۔بھل سرایئکی کوں مقبول بݨاوݨ سانگے ہکو انداز ݙیواݨاں پوسی جہڑا سٹینڈرݙ تصّور کیتا ویسی۔کیوں جووݙی مشکل نال جھنگوی،مولتانی،تھلوچڑی،دمانی،ریاستی،روہیلی،اپنٹریں صدیاں پُڑانٹریں نویکلے لہجے سمیت ہکو سماج تے ہکو بولی وچ ضم تھین۔تے سبھ نیں کٹھے مل تے سرایئکی سنجان اختیار کیتی۔ہن وی انہاں اچ اتحاد تے یگانگت تے سانجھی سُنجان دے اظہار کیتے ضروری اے جو لہجیاں کوں فراموش کر تے ہک سویں بولی لکھی ونجیں۔
اسلم رسول پوری
·      ”سندھ وادی دی شاعری دا اپنا نویکلا تے انج علم الاوزان ہے... پرانے ویلھیاں دی وراثت جیڑھی جو فرید اول (حضرت فرید الدین گنج شکرؒ اتے شاہ شمس سرکار توں رکھ کراہیں شاہ حسین‘ بلھے شاہ سچل سر مست توں تھیندی فرید ثانی (خواجہ فریدؒ) اتے حال دی گھڑی تئیں ساڈے کول پجدی اے کتھاؤں باہروں نی آئی ہیں دھرتی دی پیدا وار اے“(۶)
سید انیس شاہ جیلانی
متروک سرائیکی
سید انیس شاہ جیلانی سیئں دا ہک بہوں وݙا کارنامہ اے ھ جو انہاں چٹھیاں چپاٹھیاں کوں ادب دا انگ بنٹرائے۔ قدیم اُڑدو تے فارسی اچ غالب سمیت ݙوجھے مہان لکھاریاں دے باد سرایئکی اچ ہک خاص طرانح دا اسلوب بݨا تے ہک نویکلی کرافٹنگ نال انہاں دے خطوط تاریخی ادبی حثیت اختیار کر چکن۔میݙا اندازہ اے جو سرایئکی دے ہر لکھاری،کول شاہ جی دے چٹھیاں دے خزانیں موجود ہوسن۔خُد شاہ صیب کول ݙاکٹر محمد اقبال توں گھنتے برصغیر پاک وہند دے تقریبا سبھے ادیباں دانشوراں دیاں چٹھیاں سانبھیاں پیئاں ہن۔
اسلم رسول پوری
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں دا سرائیکی عروض بارے نقطہئ نظر واضح کوئے نی۔ ات پاروں او صنف رباعی بارے ویورا کریندے ہوئی لکھدن جو:
سید انیس شاہ جیلانی
متروک سرائیکی
مہاندرا ݙیکھنس دے باد مڑدنگ وی نظر نواز تھئی۔اے وی سرایئکی دے شخصی خاکیاں تے مبنی کتاب ہائی۔میݙا روہی ٹی وی جوائن کرن دا ہک وݙا مقصد ہا جوشاہ جی تے انہاں دی لایبریری۔تے اوں لایبریری اچ موجود قدیم نایاب قلمی نُسخیاں۔قدیم چٹھیاں۔تے سرایئکی کیتے انہاں دے بے شماروݙے منصوبیاں تے ہک ݙاکیومنٹری بنٹرا گھنساں۔پر اے منصوبہ چھڑا منصوبہ ای رہ گیا۔
اسلم رسول پوری
·      میں سرائیکی شاعری دی خدمت وچ عرض کریندا جو او رباعی دے اوزان دا خیال رکھن جیکر کہیں کوں رباعی دے اوزان دے عبور نہ ہووے تاں او رباعی دی بجائے قطعہ ای آکھ گنن“۔(۷)
سید انیس شاہ جیلانی
متروک سرائیکی
بہرحال کلانچوی صیب،تے انیس شاہ ہوراں جتنا کجھ سرایئکی کوں دان کیتے آوݨ والے دور اچ صدیاں تیئں کہیں محقق کوں اے ناں آکھݨاں پوسی جو لگتا ہے سرایئکی ادب ریت کی قرطاس پر لکھا گیا تھا جو وقت کی آندھیوں میں روپوش ہو گیا گل زیب خاکوانی
اسلم رسول پوری
سرائیکی زبان وچ تلفظ دے مسائل دے حل بارے انہاں دی اے تجویز ہے جو حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے تلفظ کوں قبول کر گھدا ونجے کیوں جو او سبنھیں شاعیریں دی نسبت سرائیکی زبان دے مزاج کنوں زیادہ واقف ہن تے سرائیکی علاقے دی تہذیب و ثقافت کنیں وی پوری طرح خبر دار ہن۔
سرائیکی زبان دے ابتدائی قاعدے‘ محض قاعدے نی بلکہ انہاں قاعدیاں راہیں حروف تہجی دی تعداد‘ رسم الخط مخصوص حرف اتے حروف دیاں علامتاں نے جتھاں سرائیکی لکھت پڑھت دے سوالات کوں ابھارئیے اُتھاں انہاں قاعدیاں راہیں سرائیکی لکھت دے بنیادی مسائل حل وی تھیئسن سئیں اسلم رسولپوری سرائیکی قاعدئیں دا تنقیدی مطالعہ بہوں پچھوکڑ توں کیتے تے او اپنے تحقیقی علم دے مطابق وحید اختر دے نو(۹) بھتی قاعدے کوں سرائیکی قاعدہ نی سمجھدے اینکوں عربی قاعدہ آہدن کیوں جو اے عربی حروف تہجی تے خط نسخ وچ لکھیل ہے۔ انہاں دے خیال موجب جئیں سب کنوں پہلے سرائیکی قاعدہ لکھئیے او قاضی راضی ہن۔ ا نہاں دے قاعدے وچ مخصوص حرف تے انہاں دیاں علامتاں کجھ ایں طراں ہن۔
ب۔ج۔د۔گ۔گ
تے قاعدے وچ ”ن“ دا انج حرف نہیں بنایا گیا۔سرائیکی دے اضافی حرفیں دیاں کوششاں دی پندھ ویہانی بارے انہاں دا جائزہ لسانیات دے طالب علماں کیتے بہوں دلچسپ اتے معلوماتی ہے۔ میانوالی دے لوک گیت۔ سرائیکی وسیب دے ہک اہم علاقے دے لوک گیتاں تے لوک گیتاں دے کجھ کجھ بولاں کوں اکٹھا کرن دا آہر حقیقت وچ اپنی ثقافت تے سرائیکی سمل دیاں ونجیاں نشانیاں گولن دی کوشس ہے اینویں ای سرائیکی اکھاناں دی گول پھرول اتے لوک قصیاں دے بارے خصوصیات دا جائزہ حقیقت وچ کہیں وی خطے‘ قوم دے مزاج‘ مذہب‘ رسم ورواج‘ تہذیب‘ ثقافت‘ کوں جانن دی تحقیقی کاوش ہے۔
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں اپنی کتاب ”تلاوڑے وچ کجھ چھپیل کتاباں کوں تنقید دی ترکڑی وچ تولیئے۔ ”پیت دے پندھ“ احمد اسماعیل احمدانی‘ سفر نامہ۔”اچی دھرتی جھکا اسمان‘‘افسانے۔ مسرت کلانچوی‘ سانولی دھپ۔ افسانے۔ اسلم قریشی۔
سئیں احمد اسماعیل احمدانی دے سفر نامے ”پید دے پندھ“ بارے جائزہ گھندے ہوئے انہاں ”آپنی سنجان“ دے سوال سانگے سفر نامے دے نال آپنی فکر دی وی عمدہ وضاحت کیتی ہے۔
”... مارکسی مفکر حقیقت پسندانہ رویہ اختیار کریندے ہوئے معروض کوں بنیادی حیثیت ڈیندن۔ ایندے برخلاف و جودی مفکرین دے نزدیک سب کجھ وجود وچ مضمر ہے۔ او معروضی دنیا دی بجائے اپنے ذاتی تجربے توں ای سب کجھ جاندن۔ انہیں دے نزدیک ”ذات“ ای حقیقی اے۔ وجود یت فرد دی بے مثل انفرادیت تے اصرار کریندیں ہوئیں فطرت تے طبع دنیا دی عمومی خصوصیات دے مقابلے وچ انسانی وجود کوں بنیادی حیثیت ڈیندی اے تے انسان دے چند بنیادی موڈز مثلاً بوریت‘ خوف تے تشویش وغیرہ تے خصوصی توجہ ڈیندی اے پر مارکسی مفکرین دی نزدیک اے سب کجھ بورژ واری فکر دا شاخسانہ اے۔
·      جڈن میں اپنی سنجان دے فکر ”وچ آن پھاتم تے پھاتا ای رہ گیوم۔ ایہ تاں شکر دی جاہ اے جو پیت دے پندھ“ میڈے مطالعے وچ آئی تے مصنف دا ایہہ سفر جیہڑھا او اپنی دریافت تے شناخت واسطے کریندے میڈے واسطے راہنمائی دا سبب بنڑیا۔ پیت دے پندھ وی بنیادی طور تے اپنی سنجان دا سفر ہے“(۸)
آپنے آسے پاسے (معروض) دے حوالے نال کہیں موضوع دی واہند وچ وہندے ہوئے اپنے اندر دی گول سرائیکی وسیب دے کہیں ہکڑو بندے دی کہانی نئیں بلکہ اے پورے سرائیکی وسیب‘ سرائیکی دھرتی دی سنجان دا سوال ہے۔ اے سفر نامہ جیہڑے تاریخی تہذیبی شعور‘ باہروں (خارجیت) تھی کے اندر دی جھات (داخلیت) دی ٹیکنیک (اٹکل) نال جڑیا ہویا ہے ایندے تخلیقی حسن کوں اسلم رسولپوری ہوراں بہوں خوبصورت تنقیدی بصیرت نال بیانکیتے۔ او کہیں وی تخلیقی بیانیہ کوں اُشاک اکھ نال ڈیہدن تے تخلیق دے پیرائیہ اظہار وچ گم نی تھیندے بلکہ تخلیق (بھانویں شعری بپیرائیہ ہوئے تے بھانویں نثری) کوں فکری اتے فنی ڈونہاں پر تاں وچوں ڈیہدن:
·      ”کہیں کہیں ویلھے ایں کتاب کوں پڑھدیں ہوئیں محسوس تھیندے جو ایں کتاب دے سارے افسانیں وچ عورت دی ہک طرفہ تصویر ڈکھالی گئی اے۔حالانکہ ہک انسان دی حیثیت نال او کئی کمزوریں دا شکار وی ہے میڈے خیال وچ اگر کہیں کردار دے ڈوہیں پہلو سامنڑیں آ ونجن تاں افسانہ زیادہ حقیقت پسندانہ ہوندے“۔(۹)
سرائیکی ادب وچ نفسیاتی تجزئیے دا عمل بھانویں بہوں تکڑی پکڑ نہیں کر سگیا شایئت سرائیکی تنقید وچ ایہ پوکھوں کجھ دیر بعد آسی پر وت وی اسلم رسول پوری کتھائیں کتھائیں (وِرلا وِرلا) نفسیاتی رجحانات بارے گالہہ چلیندن۔
·      ”اس کتاب وچ بعض کراداریں دا نفسیاتی تجزیہ کیتا ونجے تاں اُنہیں وچ مصنف دی آپنی شخصیت جھانکن پے ویسی...عورت دی نفسیات عورت ای چنگا سمجھ سگدی اے کیوں عورت ہوون دی حیثیت نال او خود او نفسیات تے مزاج دا حصہ ہوندی اے“۔(۰۱)
”اُچی دھرتی جھکا اسمان“ دے افسانیں دے فنی پکھاں بارے بحث کریندے ہوئے لکھدن
·      ”افسانیں دی ٹکنیک اگر چہ سدھی سادی اے تے او کلاسیکل قسم دے واقعاتی افسانے ہن یعنی تجریدی یا علاماتی قسم نال انہیں دا کئی تعلق کائے نی لیکن جے تائیں فن تے گرفت دا تعلق اے ایں کتاب دا کوئی افسانہ کہیں بہوں وڈے فنی نقص دا شکار کائے نہیں“(۱۱)
سئیں اسلم رسولپوری اینجھے تنقید نگار ہن جیہڑے کیں وی تخلیق (شعری یا نثر پارے) کوں ہک خاص Approach نال ڈیہدن اتے بے خوف اپنی رائی دا اظہار کریندن۔ او کہیں وی تخلیق کوں نہ تاں اچل چیت بلند مرتبے تے پجیدن تے نہ ای بہوں سخت گرفت کرتے اوندے غیر معیاری یا گھٹ معیاری ہوون بارے بہوں محتاط انداز نال اپنی رائے دا اظہار کریندن اتے کہیں وی فنکار دی تخلیق بارے انہاں دا رویہ حقیقت پسندانہ ہوندے اسلم قریشی دے افسانیں دے مجموعے سانولی دھپ دا فنی جائزہ انہاں دی تجزیاتی اتے تاثراتی تنقید دا عمدہ نمونہ ہے۔
·      ”میڈے خیال وچ پوری کتاب تے رومانی فضا طاری اے تے میں ڈکھ تے غم دی کیفیت وچ بڈا رہ گیاں۔ کئی افسانے اینجھے وی ہن۔ جنہیں دا پاند اگرچہ خوشگوار ہا۔ لیکن آخر تائیں دل دھڑکدا ریہئے جو کیا بنسی۔ سائیں اسلم قریشی دے افسانیاں وچ کہیں مربوط فکری نظام دی تلاش بے سود اے۔ لیکن ایہ نئیں آکھیا ونج سگدا جو انہیں دے افسانے خلا وچ تخلیق کیتے گیئن۔ انہیں دا افسانہ ”مینوسے“ اساڈے سماج وچ ”وٹے سٹے“ دے خوفناک انجام دی ہک کہانی بنڑدا بنڑدا رہ گئے۔ ایہہ ڈو بھینڑیں دے بھرانویں دی کہانی اے جیڑھے عقل نال کم گھندن (ایہہ شاید فنکار دی خوش فہمی دا نتیجہ اے“(۲۱)
سرائیکی زبان و ادب دے تنقید نگار اسلم رسولپوری ایں طور نظریاتی اعتبار نال ترقی پسند ہن کیوں جو او اپنے دیس ویسب دے مسائل دا مکمل ادراک رکھیدن تے او اپنے عوام دیاں محرومیاں دا ازالہ چاہندن او ادب شاعری تے بئے فنون کوں حیاتی دے سنہٹپ وچوں ڈیہدن۔ جاگیرداری۔ خانقاہی نظام تے وکاؤ سیاست کوں اپنی ترقی وچ رُکاوٹ جاندن۔ سرائیکی دانشوراں‘ تخلیق کار تے تنقید نگاراں دے خیال موجب ترقی پسندی انیاں روایات کنوں بغاوت نئیں بلکہ روایت دے شعور دے نال جدت پسندی کوں اپناون داناں ہے اُنہاں دے نزدیک ترقی پسندی تاں ہک رویہ ہے جیندنے راہیں او حیاتی دے سوکھ اتے سچ کوں اگتے ودھیدندن۔ سرائیکی ترقی پسند تنقید نگار‘ تخلیق کار انسان دوستی۔ امن اتے آزادی نال حیاتی گذارن دے متلاشی ہن او صدیاں توں تھیون والے ظلم ستم اتے جبر توں جان چھڑاون دا ترلا کریندے پئین۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں‘ محمد اسلم رسول پوری ہوراں دی تازہ چھپیل تنقیدی کتاب ”نتارے“ وچوں انہاں دی تنقیدی دے ترقی پسندانہ رویے اتے پکھ بارے آہدن:
·      ”محمد اسلم رسول پوری ہک ترقی پسند دانشور ہن تے سیاسی‘ سماجی‘ ثقافتی تے ادبی ہر پہلو تے انہیں قلم چا تے تے ترقی پسندانہ روئیں دا اظہار کیتے۔ انہیں ادب کوں مارکسی نقطہئ نظر نال ڈٹھے تے ایں دبستانِ تنقید دے حوالے نال سرائیکی لکھتاں کوں پرکھن دا اہم فریضہ سر انجام ڈتے... محمد اسلم رسول پوری ہک غیر جانبدار تے تعصب توں بغیر سرائیکی زبان و ادب دے لکھن آلیں دی تخلیقاں دا جائزہ گھدے تے انہیں وچ اپنے عہد دے پس منظر وچ نویں روئیں دے اظہار دا وی کھوج لائے تے منظر وچ نویں روئیں دے اظہار قلم چاون آلے فنکاریں دا تجزیاتی مطالعہ سامنے آگئے تے ہک پڑھئیے لکھئیے تے صاحب نظر تنقید نگار دی نظریات وی ابھرتے آگئین“(۳۱)
سئیں اسلم رسول پوری‘ سرائیکی وسیب تے ایں خطے وچ تخلیق تھیون والے ادب دا مطالعہ سماج تے معاشرے دے تعلق نال رلاتے کریندن‘ ایں طرحاں انہاں دا تنقیدی رویہ سرائیکی عمرانیات‘ دا مطالعہ وی بن ویندے۔ ایہا وجہ ہے جو انہاں دے تنقیدی رویے وچوں جھڑی ترقی پسندی نہیں کہ او سرائیکی سماج تے عمرانیات دی لاٹ وچوں اتے تخلیق کاراں دے رویے دا ویورا اتھ دے سیاسی‘ خانقاہی تے اقتصادیات دے علاوہ سیاسی تہذیبی پکھاں کوں وی سامنے رکھ تے کریندن۔
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں تخلیقی اتے تنقیدی حوالے نال تنقیدی رجحان سرائیکی سماج دے مطالعے دے نال نال ایں خطے دے سماجی اقتصادی مسائل تے تاریخ دے تناظر وچوں الواون والا انداز ادبی تنقید دی تاریخ تے مارکسی (سماجی) تنقید دی شاند بھاند ڈیندے۔ کیوں جو کہیں خطے وچ وسن رہن والی قوم‘ اوندی زبان‘ اوندے سماج اتے اوں خطے دی تخلیق دا مطالعہ تاریخی تنقید در توجہ ڈیویندے جاں جو محض سماجی ماحول دا مطالعہ سماجی تنقید دے چہرے مہرے کوں واضح کریندے۔ سئیں اسلم رسول پوری دے تنقیدی تحقیقی مقالات وچوں تاریخی تنقیدی اتے سماجی تنقید دے اصول ضابطے واضح شکل ڈکھلیندن۔
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں دی تنقید فکری حوالے نال اینجھے سوالات پیدا کریندی ہے جنہاں دا تعلق تہذیب‘ ادب تے ثقافت نال گوڑھا ہوندے جیندے نال سرائیکی خطے دے ادبی۔ معاشرتی اتے سماجی مسائل دا پتہ وی لگدے۔ اسلم رسول پوری ہوراں دا تنقیدی شعور سرائیکی خطے دی تاریخ‘ سماج‘ تے ترقی پسندانہ رویے دی عکاسی کریندے انہاں دا تنقیدی تخلیقی رویہ سماج دے سیو (جامد) پانی دی جاء نویں چشمیاں دے پھُٹن در وی اشارہ کریندے جینویں جو او پاکستان دیاں قومی زباناں وچوں سرائیکی زبان بارے حرکی نظریہ پیش کریندن:
”اتھاں میڈا نکتہئ نظر ایہ ہے جو سرائیکالوجی (Siriakology) ہک الگ موضوع دی حیثیت اختیار کر گئے اتے اونکوں ہک سائنسی شکل ڈیون دی ضرورت ہے تاں جو سرائیکی وسیب دے باقاعدہ مطالعے واسطے اتھوں دیں یونیورسٹیں وچ ہک انج شعبہ قائم تھی سگے جیویں جو دنیا دیں سنبھیں یونیورسٹیں وچ Egyptology اتے Indology دے نال جام شورو دی یونیورسٹی وچ Sindhology دا شعبہ قائم کیتا گئے“(۵۱)
جے تنقید حیاتی دے متحرک جمالیاتی رویے نال جڑت رکھیندی ہووے تاں وت اینجھی تنقید کہیں وی قوم دی ایکتا فکر دی نمائندگی کریندی ہے۔
سرائیکی ادب وچ بدلدے ہوئے تخلیقی رجحانات دی نشاندہی اتے اوندے بارے پرکھ پرچول اتے بحث اسلم رسول پوری ہوراں دے مختلف تنقیدی مضامین وچ جاء جاء تے ڈسدی ہے۔ تے ایہو تنقیدی شعور سرائیکی ادب اتے سرائیکی سماج وچ تبدیلی دا موجب بنٹردا پئے ایہا وجہ ہے جو اسلم رسولپوری ہوراں دا تنقیدی رویہ سرائیکی ادب کوں نویں معیارات تے پرکھ دی سمجھ دان کریندا ڈسدے۔ سرائیکی شعری اتے نثری ادب وچ نویں رجحانات اتے علمی درشن کوں ہک تنقید نگار دے حیثیت نال جی آئیاں کوں آہدن مگر او تقلید دے قائل کوئے نی جیندا سانگا رشتہ وسیب دیاں روایات نال نہ ہووے ات پاروں اسلم رسول پوری ہوراں آہدن:
·      ”اردو ادب دی پیروی وچ علامتی نظمیں اتے افسانیں نال تجریدی کہانیاں وی لکھن دیاں کوششاں کیتیاں گئین۔ مگر حقیقت ایہہ اے جو ایہ سرائیکی ادب دے مزاج نال کوئی مناسبت نہ رکھدیاں ہن جیندی وجہ کنوں کئی ڈینہیں اندر اکھیں کنوں اوڈھر تھی گیاں۔ ا یں سلسلے وچ کجھ کہانیاں عامر فہیم اتے سجاد حیدر پرویز دی تخلیق کیتیین۔ لیکن انہیں نویں لکھن والیں وچ کوئی تحریک پیدا نئیں کیتی۔ ایں طرح ہک واری ایہ گالہہ وی سامنے آگئی اے جو معاشرتی روایات کنوں ترٹ کراہیں سرائیکی وچ تخلیق کیتی ونجن آلی کوئی تحریر جیندی نئیں رہ سگدی“۔(۶۱)
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں دے تنقیدی مضامین وچ نظری اتے عملی تنقید دے ڈونہیں پکھ ملدن جیہڑے سرائیکی تخلیقات تے سرائیکی سماج کوں سمجھن بارے بنیادی کردار ادا کریندن تے ایں طرحاں ہک نویں فکری اتے معنوی طرز احساس دی نمائندگی وی ڈیکھن پڑھن کو ملدی ہے۔
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں دی تنقید وسیبی تصور تہذیب‘ تاریخ‘ سماجیات اتے ثقافت نال وی گنڈھیل ہے اتے ایں شعور دی نمائندگی بارے او لکھدن:
·      ”سرائیکی ادب دا نمایاں رجحان سرائیکی ادب‘ زبان اتے تہذیب‘ ثقافت دی ترقی تے احیا دا رجحان اے‘ اتے اج کل اینکوں سرائیکی قومیتی سنجان دا ناں ڈتا ویندا پئے ایہ سرائیکی ادب وچ تقریباً نواں رجحان اے جینکوں زیادہ تر نوجوان اہل قلم اگوں تے گھدی آندن۔ ایں سلسلے وچ سرائیکی ادب دا کردار خاصا اہم ریہے تے ایندے بعد تحقیقی اتے تنقیدی مضمونین دے ذریعے وی ایں شعور کوں پکا کرن دی کوشش کیتی ویندی پئی اے“(۷۱)
سئیں اسلم رسول پوری ہوراں اپنا واضح تنقیدی نقطہئ نظر رکھدن۔اتے اپنے اتفاقی یا اختلافی نقطہئ نظر کوں کھل تے بیان کریندن۔ انہان دا ایہو تنقیدی رویہ کہیں تخلیق اتے فن پارے دی پرکھ سانگے دی ہوندے۔ جینویں جو او حفیظ خان دے ہک افسانے بارے ویورا کریندے ہوئے سماجی محرکات تلاش کریندن:
·      ”تساں اگر مکافات عمل تے یقین رکھیندو تاں ”اندر لیک دا سیک“ ناں دی کہانی تساڈے ایں یقین کوں پکا کر ڈیسی۔ ایہ شاید مصنف دا کوئی انفرادی یا اتفاقی مشاہدہ ہووے مگر عام طور تے اینویں نئیں تھیندا۔ یا شاید ایہ کوئی انسانی خواہش ہوے۔ ورنہ عام طور تے صدیں کنیں اتھاں جاگیرداری نظام لوکیں دی رت پیتی ویندے مگر لوکیں وچ بغات دے کوئی آثار وی کائے نی“۔(۹۱)
اسلم رسولپوری سرائیکی زبان و ادب دے جانی جان نقاد ہن۔ انہاں دی سرائیکی ادب، رجحانات، تحریکاں اتے سماجی پھلپھوٹ بارے پوری طرحاں نال نگاہ ہے۔
حوالہ جات
۱)         اسلم رسولپوری  ”تلاوڑے“ ملتان‘ بزم ثقافت‘ ۷۸۹۱ء،ص:۳۲
۲)         ایضاً،ص:۰۳
۴)         تنویر احمد علوی‘ ڈاکٹر، مقالہ: ”متن اور روایت“ مشمولہ: ”اردو میں اصول تحقیق“ مرتبہ:ڈاکٹر ایم سلطانہ بخش‘ اسلام آباد‘ مقتدرہ قومی زبان‘ ۶۸۹۱ء، ص:۴۵۳
۵)         اسلم رسول پوری ”تلاوڑے“،ص:۵۶۔۴۶
۶)         شمیم عارف قریشی‘ پروفیسر،نسبت سرورق فلیپ، مشمولہ:”چھند پتری“ از عبدالطیف بھٹی‘ ملتان‘ جھوک پبلشرز‘ ۶۰۰۲ء،ص:۹
۷)         اسلم رسول پوری ”تلاوڑے“ ملتان‘ بزم ثقافت‘ ۷۸۹۱ء،ص:۲۷
۸)         ایضاً،ص:۸۰۱
۹)         ایضاً،ص:۲۱۱
۰۱)      ایضاً،ص:۳۱۱
۱۱)     ایضاً،ص:۷۱۱۔۶۱۱
۲۱)     ایضاً،ص:۰۲۱
۳۱)     طاہر تونسوی‘ ڈاکٹر‘ پہلا صفحہ،مشمولہ:”نتارے“مصنف: اسلم رسولپوری،ملتان‘ سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۹۰۰۲ء
۴۱)     اسلم رسول پوری،مضمون: ”پاکستانی معاشرہ تے سرائیکی ادب“مشمولہ: نتارے‘ص:۰۱۔۹
۵۱)     اسلم رسول پوری، ”نتارے“،ص:۵۲
۶۱)     اسلم رسول پوری، ”نتارے“،ص:۲۲
۷۱)     اسلم رسول پوری، ”نتارے“،ص:۰۴
۸۱)     اسلم رسول پوری، ”نتارے“،ص:۱۴
۹۱)     اسلم رسول پوری، ”نتارے“،ص:۴۸
(اقتباس از کتاب: ‘‘سرائیکی تنقیدی شعور’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 14:17, 18 June 2019 (UTC)
مونجھ
اویں تاں ساری خلقت جہان دی نویں پُرانْی آباد کار ہے پر تل وطنی ، مقامی، لوکل اوہو سڈیندے جیہڑا دھرتی دے لوک بیانیہ نال جُڑ ونجے ۔ اے لوک بیانیہ مقامی بولیاں نال پیار تے اوندے ءچ اپنْا حصہ رلاونْ نال شروع تھیندے تے قومی حقوق دی بحالی دی سیاسی جدوجہد تے ونج مُکدے۔۔۔۔۔ ضلع راجن پور دے مقامی شاعر اشکر فاروقی نے سرائیکی دھرتی ءچ اپنْی روح کوں اینویں شامل کیتے جو جیویں جو کوئی ڈاہ پیڑھیاں دا وسیندڑ ہو وے۔ کیا سوہنْے اکھراں نال دھمال کھیڈے اشکر فاروقی نے اپنْی نظم ءچ۔ شہزادعرفان
مونجھ
منڈیروں لتھی ویڑھے وسدی مونجھ تاں ھے کلبوت دے چار چودھاروں ولہڑی مونجھ تاں چھل اے دل توں نکھتی مونجھ ھے روھی سنج بر سنگری مونجھ تاں تانگھ اے اوں دلبر دی جیڑھا ڈے گیے دل مندری کوں سک دا تھیوا مونجھ سفر ھے کلہی دھپ دا بے ونڑ راہ دا پندھ اے مونجھ ھے سجھ دی لہندی ڈسکی مونجھ منڈیروں لتھی دل دے کوٹھے چڑھدے ڈکھ دی مٹی
اشکرفاروقی داتعلق تحصیل جامپور نال ہے
علی ظفر
thumb|علی ظفر علی ظفر (اردو: علی ظفر) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٨ مئی ١٩٨٠ء) ہِک پاکستانی موسیقار، ڳائیک، ڳاوݨاں مصنّف، پینٹر، ڈائریکٹر اَتے فلم اداکار ہِن۔ اِنّھاں نے پاکستانی اداکارہ اَتے ڈائریکٹر ثمینہ پیرزادہ دی طرفُوں ہدایت کردہ فلم "شرارت" وِچ گِیت "جگنوؤں سے بھر لے آنچل" دے نال اپݨے ڳاݨے دے کَم کار دا اَغاز کِیتا۔ علی ظفر دا تعلّق شاہی مغل ٹَٻَّر نال ہِے جاں جو دُنیا بھر وِچ ڳاݨے "چھنّو" دی وجہ کن٘وں مہان٘درے تھئے اَتے اِنّھاں دی ایلبم پنڄاہ لَکھ تُوں وَدھ کاپیاں وِکیاں ہَن۔ اِنّھاں دی پہلی البم "حُقّہ پانی" ہئی۔
کَم کار آلی حیاتی
ظفر نے لاہور دے پرل کانٹینینٹل ہوٹل وِچ خاکہ فنکار دی حیثیّت نال اپݨے کَم کار دا اَغاز کِیتا اَتے وَل ٹیلی ویژن ڈرامیاں وِچ اداکاری دا اَغاز کِیتا۔ اِنّھاں نے ٹیلی ویژن اداکار دی حیثیّت نال ڈراما "کالج جینز" "کانچ کے پر" اَتے "لنڈا بازار" وِچ اداکاری دے جوہر ݙِکھائے۔
علی ظفر نے پاکستانی اداکارہ اَتے ڈائریکٹر ثمینہ پیرزادہ دی طرفُوں ٢٠٠٣ء وِچ ہدایت کردہ فلم "شرارت" وِچ گِیت "جگنوؤں سے بھر لے آنچل" ڳا تے اپݨے ڳاݨے دے کَم کار دا اَغاز کِیتا۔ اِنّھاں نے بطورِ ہدایتکار اپݨی البم "حُقہ پانی" نال کَم کار دا اَغاز کِیتا اِنّھاں دی البم دِیاں پنڄاہ لَکھ تُوں وَدھ کاپیاں وِکیاں ہَن۔
ذاتی حیاتی
علی ظفر نے شادی من٘ڳ عائشہ فضلی، جیڑھی ہندوستانی اداکار عامر خان دی ہِک دور دی رشتہ دار ہِے، نال کِیتی۔ اِیہ شادی ٢٨ جولائی ٢٠٠٩ء کُوں پاکستان دے شہر لاہور وِچ تھئی۔ اِیں جوڑے دا ٢٠١٠ء وِچ ہِک چُھوہَر اَتے ٢٠١٥ء وِچ ہِک دِھی ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار ونکی:لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیک ونکی:پاکستانی نغمہ ساز ونکی:پاکستانی موسیقی ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پنجابی ٻولی دے ڳائیک ونکی:اردو ٻولی دے ڳائیک ونکی:پنجابی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پنجابی لوک ڳائیک
ھِک رات،پورھیت رمضان آرائیں
(ہک رات)
بهولا بهالا سمجھ کےلُٹیرا سڄݨ کیتی کرتی دا سودا صفا کیتی ڳئے
توڑےہتھ جوڑ آکهیئےمیں رہ ون٘ڄ اِتهائیں ڳالھ اپݨی دا پَکا،پکا کیتی ڳئے
جَئیں کڈاہیں اُچهل کےناں پُهل ماریاها،او وی پتهرتےپتهرٹهکاکیتی ڳئے
نیراکهیں توں چَهم چَهم وُٹهےبے قدر عُمرساری دا سَاوݨ عطاکیتی ڳئے
خون یاری دا کیتا گَن٘ول وَن٘ڄاں ہا،وقت رخصت وَلݨ دا ݙَساوے تاں ہا
کهول زُلفاں ناں رُلدی وفا دَر بدر انتظاریں دی کهیڈ لاوے تاں ہا..
کلام ساقی سمینوی..
غزل
سبهے خذبے قتل کرکے وفا کیتوتاں کیاکیتو
فریضہ ہنڑمحبت دا ادا کیتو تاں کیا کیتو
نہ میں او ہاں نہ ہنڑمیڈی اوہا پرواز رہ گئ ہے
قفس دی کهول تاکی ہنڑ رہا کیتو تاں کیا کیتو
بهنور وچ وی تیڈی صورت اکهیں وچ کهیڈدی رہ گئ
میں ہرحسرت کوں حسرت دی گنگوٹی وچ سما چهوڑئیے
میڈے دردیں دا ہنڑ جیکر دوا کیتو تاں کیا کیتو
تیڈے تانگهیں دے چٹکے تے میڈے خوابیں دا سر سڑگئے
ہنڑ اپڑیں قرب دا سایہ عطا کیتو تاں کیا کیتو
بجهی ہوئی چنڑگ کوں جیکر سوآ کیتو تاں کیا کیتو
ناحق سولی تے چاڑیا ہا تیڈے اندر دے جج میکوں!
عدل ناشاد ڈکه ڈے کے روا کیتو تاں کیا کیتو
جمشیدناشاد
غزل دے شعر
اساڈے نال اینویں سکھڑیاں توں دلداریاں نہ کیتیاں کر
اساں سب کجھ سمجھدے ہیں ادا کاریاں نہ کیتیاں کر
اساں اتنے وی بھولے نئیں اساکوں دل ڈسیندی اے
اساں ڈو غم روانےکر تے غمخواریاں نہ کیتیاں کر
اساں بے جان ہوں جیویں اساں جیندے ہوں موئیں لیکھے
ساڈی حستی تے لفظیں دیاں اے بمباریاں نہ کیتیاں کر
انویں دل کئیں نبھائی اے ڈس ! کریں ماتم تاں کیا بنڑدے
مرییں معصوم جزبیں دیاں عزاداریاں نہ کیتیاں کر ۔۔۔۔
تہاڈا پیار ڈیکھنڑ لیوں اساں کوڑی مچی رسدوں ۔ ۔
اتی منتیاں نہ کیتیاں کر اتی زاریاں نہ کیتیاں کر
تونڑیں ھے بھیک الفت دی ولا وی تاں ظفر منگدیں ! یا اج توں بعد کاسہ بھن یا خوداریاں نہ کیتیاں کر
(ظفر چانڈیہ)
من دی کاوڑ متھڑے اُتے بھلا کیوں گھن آندائیں
تیݙے میݙے جھیڑے دے وچ اللہ کیوں گھن آندائیں
ساکوں ساݙے در تے تیݙا ٹر آوݨ وی ٻہوں ہے
ساݙے در تے دِھیاں ٹور کے جھلا کیوں گھن آندائیں
میݙے ݙاݙے بابے سارے عشق دے خدمت گار ہَن
میکوں ہجر دی سولی اتے کلھا کیوں گھن آندائیں
تیݙے ہتھ اچ ہتھ ݙتا ہم انگلیں نال ناں ریہاں
ہݨ توں مونجھے ہتھاں کیتے چھلا کیوں گھن آندائیں
دولی ڄݙݨ تیݙے کٹھے دھرتی ہے " می رقصم "
مونجھ دے پِڑ تے نچݨ کاݨ محلہ کیوں گھن آندائیں
ساحر رنگ پوری
غزل
ساڈے کیتے ایہا گال وی تھوڑی کائنی
سک دی ولھ توں کچی دلڑی تروڑی کائنی
تساں اینجھے جگ تے ہک وی عشق نی کیتا
تساں انگل ماکھی دے وچ بوڑی کائنی
کُھسہ سیتے، روغن کیتے، ہار بنڑئے
ڈِنگی تھئ ہوئ چُنج تلوار دی جوڑی کائنی
اپڑی اکھ توں تیڈی دل تئیں ونجڑاں ہیسے
بھوئیں تو لا اسمانیں تونڑیں پوڑی کائنی
یار دے باجھوں کھیر دا گُھٹ وی کوڑا لگے
یار دے ہتھو اَک وی ملے کوڑی کائنی
اوندی کنڈ تے عربی گھوڑے ان درکئے وے
جیندے گھر اچ سیویں آلی گھوڑی کائنی ۔۔
شہباز مہروی
جاگیر دار
کئ سو سال پراݨی ٻوہڑ
ماچا او وی کئ سو سال پراݨا
دوری ، ݙنڈی ،ساوی، چھاݨا
تے منڈھ وچ چِھلڑ باداماں دے
گوڑی ککڑ کئ پِڑ جیت کے
توݨی کاݨے ودے کلکی اگوں
بھولوں دے رِنڈ
بھولنڑی کڈھدی بیٹھی ھے
کئ سو سال پراݨی گھڑی اچ
اج فجر دا تازہ پاݨی
گھڑی اتے چھوݨی
نال فقیر دی دھوݨی
مخمور قلندری
پریں  زندگی    ھے ، اجل    سامنے    ھے
ولا  مونجھ  تیڈی   مٹھل    سامنے   ھے
بظاہر میں ڈہدا بیٹھاں  پھل  کوں  لیکن
خیالیں دے وچ   بئ   شکل  سامنے  ھے
تہوں رات کالی نی  دھمدی   اجاں  تئیں
تیڈے منہ تے زلفیں  دا   ول  سامنے  ھے
جہڑھے زاویے  توں  فنا خود کوں  ڈہداں
میڈے   دوستیں  دا   دخل   سامنے   ھے
تیڈی   سک   دا    رد۔ عمل    سامنے   ھے
🌹🍃🌿🌷🍃🌿🌹
سراٸیکی نظم۔۔ ” ابا کلھا تھی ڳے“
کینجھی سونہڑی وسوں ہٸی۔۔۔۔
وسوں نال جھمراں۔۔۔۔۔
جھمراں دے پھیر ہن۔۔۔۔۔
پھیر وچ مستی۔۔۔۔۔
مستی دے میلے ھن۔۔۔۔۔
میلے وچ لوک ہن ۔۔۔۔۔
لوکیں وچ پیار ہن ۔۔۔۔۔
پیار وچ پیت ہٸی۔۔۔۔
پیت دی مسیت ہٸی۔۔۔۔
پیت دی مسیت وچ اللہ ھو دے گیت ہن۔۔۔۔۔
نال اوں مسیت دے ساوی ساوی ٹالھی ہٸی۔۔۔۔۔
ٹالھی نال کھو ہٸی۔۔۔۔
کھو نال ماچا ہٸی۔۔۔۔۔
ماچے اتے چاچا دینوں حقہ آن پیندا ہا ۔۔۔۔
بابا سٸیں حقے تے انگار رکھ ڈیندا ہا ۔۔۔۔
اماں سیننڑ لسی آلا جگ بھر آندی ہے۔۔۔۔۔
ماما رانجھو لسی دی ایں تاڑ اچ ہوندا ہا۔۔۔۔
ادی ادی آکھ سارا جگ پی ویندا ہا۔۔۔۔۔
ول بھر آندی ہیٸ۔۔۔
خوشیاں دے میل ہن۔۔۔۔خوشیاں دے رنگ ہن۔۔۔۔
پر اے نہ سدھ ہٸی۔۔۔۔
جتھوں کٸی نٸیں ولدا۔۔۔۔۔
ساہ ساڈے رک گۓ۔۔۔۔۔
ونڑ سارے سک گۓ۔۔۔۔۔
ٹالھی کلھی تھی گٸ۔۔۔۔
ابا کلھا تھی گے۔۔۔۔۔
Mazhar Farid Gabol
کرشن لال بھیل
لکھت:ادی نیناں
پیریں تریڑے رت دے، کئی رلی جان ملوک
ہرہر ٹٻڑے کوک، کھڑ پنل میکوں نال نے.
فقیرابھڳت دا اِکویہواں ورہیݨاں.
"چولستان دی نایاب آواز"
سرائیکی وسیب دے لوک گلوکاریں ءچ فقیرابھڳت دا ناء سرِفہرست ہے. فقیرابھڳت وسیب سمیت پورے پاکستان دا فخر ہا ایں گلوکار دی آواز روہی دی ارداس، لاچار تے بےوَسے روہلیں دی کوک اتے. تسی روہی ڄائیں دی آواز ہئی. او ھک درویش صفت گلوکار ہا. کلاسیکل لوک گیتیں دے نال نال خواجہ غلام فرید دیں کافیں کوں ڳا تے امر کر ڳئے. انہیں کوں سرائیـکی تے ماروڑی گائیکی تے عبور حاصل ہئی انہیں دنیا دے ٻے ملکیں ءچ اپݨے فن دا مظاہرہ کرتے پورے جڳ ءچ ملک تے وسیب دا ناء روشن کیتونیں انہیں کوں داد، پزیرائی تے کئی اِوارڈ ملے. اے سوہݨی، مِٹھی تے نایاب آواز ١١مئی١٩٩٩ ءچ خاموش تھی ڳئی اڄ ایں درویش صفت گلوکار دا اکویھواں ورہیݨاں ہے
٧مئی ٢٠٢٠ء کوں ساݙے ٻے وݙے گلوکار کرشن لال بھیل جھوک لݙا ڳین لیکن اساݙی حکومت نہ تاں جیندیں جی گلوکاریں تےفنکاریں دادرسائی کریندی اے نہ انہیں دے مرݨ دے بعد.
میں ملک دے صحافیں، ادیبیں تے دانشوریں کوں ارداس کریندی ہاں کہ جو سمورے جڳ ءچ ملک دا ناء روشن کرݨ والے گلوکاراں تے فنکاراں دے حق سانگے آواز بلند کرِن ـ
سرائیکی عوامی تریمت تحریک
فقیرا بھگت کوں انھاں دے مرنڑ دے 11 سال بعد صدارتی ایوارڈ ڈتا گیا ہا تے ہنڑ کرشن لال بھگت دے مرنڑ دے بعد انھاندی امداد دااعلان کیتا گئے ۔۔جے جیندے جی مل ویندی تاں شئیت کجھ سوکھ تھی پوندی۔
بغیر کہیں حکومتی سرپرستی دے ہزاراں سالاں دا سفر طے کر کے ماکھی توں مٹھی سرائیکی زبان اساں تک آپݨی صحیح حالت وچ پڄی ہے تاں یقینی طور تے ایندے وچ سینہ باسینہ اساں تک پڄݨ والے قصے، اکھاݨاں ، ٻڄھارتاں دے نال اساڋے گلوکاریں تے اساڋے شعراء دا ٻہوں اہم کردار ہے ۔ شعراء تے گلوکار بھاویں کہیں وی زبان دے ہوون او زبان دے محافظ ہوندن ۔
سرائیکی لوک ادب دے کُجھ تذکرے
سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ دی اہمیّت تُوں انکار نِھیں کِیتا ون٘ج سڳین٘دا اِیہ اُوہ مہان٘درا کَم ہِے جین٘دی وجہ کنُوں اَڄ اَساݙا لوک ادب جِین٘دا ودّے۔ اِیں حوالے نال کُجھ تذکریاں دی مختصر تفصیل ݙیکھو:
وگھری زندگی
"وگھری زندگی" جیندے مرتب ماہر لسانیات، تنقید نگار تے محقق محمد اسلم رسول پوری ہن۔ تے ایں کتاب کوں سرائیکی ادبی سنگت الہ آباد جام پور دی طرفوں 1980ء وچ چھاپیا ڳئے۔ ایہ کتاب سرائیکی زبان دے ݙو قدیم شاعراں عبداللطیف لطفن تے محمد ظریف خوشتر دے حالات زندگی اتے انہاں دے کلام اتے مشتمل ہے۔
نمائندہ چہرے
"نمائندہ چہرے" ملتان ڈویژن دے قدیم شاعراں، ادیباں دا تذکرہ ہے۔ جینکوں حکیم سید عبدالمجید راحی نے اردو زبان وچ لکھیئے۔ ایں تذکرے کوں ادبی تنظیم ’’شمع ادب‘‘ ملتان دی طرفوں 1980ء وچ چھاپیا ڳئے۔ ایں تذکرے وچ سرائیکی دے شاعراں وچوں کشفی ملتانی، نسیم لیہ، نقیب جعفری، حیدر گردیزی تے منیر فاطمی دے حالات تے نمونہ کلام شامل کیتا ڳئے۔
مشاہیرِ بہاول پور
"مشاہیرِ بہاول پور" مسعود حسن شہاب دہلوی دی اردو زبان وچ لکھی ہوئی کتاب ہے۔ ایہہ کتاب اردو اکادمی، بہاول پور دی طرفوں 1981ء وچ پہلی واری تے 1987ء وچ ݙوجھی واری چھپی۔ ایں کتاب وچ سرائیکی شاعراں، ادیباں مولوی عزیز الرحمن، خرم بہاول پوری، نذیر علی شاہ، ظہور نظر تے محی الدین شان دے حالات و تذکرہ شامل ہے۔
دامان
"دامان" نصیر سرمد سائروی دی کتاب ہے۔ جینکوں ادبی انجمن سرائیکی ڈیرہ اسماعیل خان نے 1988ء وچ چھاپیئے۔
آیاتِ ادب
"آیات ادب" جعفر بلوچ دا اردو زبان وچ لکھیا ہویا شعرائے لیہ و مظفرگڑھ دا تذکرہ ہے۔ جیڑھا مکتبہ عالیہ لاہور، توں 1983ء وچ چھیئے۔ ایں دے وچ کشفی ملتانی، ڈاکٹر مہر عبدالحق، نسیم لیہ، ریاض انور، اﷲ بخش لائق، فقیر نور جعفری تے نقیب جعفری دے حالات زندگی تے نمونہ کلام موجود ہے۔
نقیبانِ کربلا
"نقیبان کربلا" جیندے مرتب خلش پیرا صحابی ہن تے اینکوں صفدر ڈوگر نے مرتب کیتے۔ 1973ء وچ، عالمی مجلس اہل بیت پاکستان اسلام آباد دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔ ایہ کتاب اردو زبان وچ لکھی ڳئی ہے تے ایں کتاب دے صفحہ 74 تا 125 تک 300 سال پہلے دے شعراء و ذاکرین دے حالات زندگی‘‘ دے عنوان نال۲۹ شاعراں دا ذکر کیتا ڳئے۔
سیف الملوک
"سیف الملوک" مولوی لطف علی (1209-1121ھ) بمطابق (1794-1715ھ) ایں مشہور مثنوی دا اردو ترجمہ ظامی بہاول پوری نے کیتا تے ایہ کتاب اردو اکیڈمی بہاول پور دی طرفوں اکتوبر 1964ء وچ چھپی جیندے وچ مولوی لطیف علی دے حالات زندگی تے کوائف شامل ہن۔
اردو زبان وچ سرائیکی ادب دے مختصر جائزے/تذکرے/ادبی تاریخ لکھݨ دی روایت ملدی ہے۔
ملتانی زبان اور اس کا اُردو سے تعلّق
ایں تناظر وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق دی 708 صفحات تے مشتمل ضیغم کتاب "ملتانی زبان اور اس کا اردو سے تعلق" ہے۔ جینکوں اردو اکیڈمی بہاولپور نے 1962ء وچ چھاپیئے۔ جیندے کل پندرہ ابواب ہن۔
جانباز جتوئی
"جانباز جتوئی" فدا احمدانی دا 48 صفحات تے مشتمل تذکرہ ہے جیندے وچ جانباز جتوئی دی شخصیت تے فن بارے تحریر کیتا ڳئے۔ ایں کتابچے کوں 1968ء وچ سرائیکی اکادمی ملتان دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔
سرائیکی شاعری
"سرائیکی شاعری" کیفی جام پوری دی کتاب ہے۔ جینکوں بزم ثقافت ملتان دی طرفوں 1969ء وچ چھاپیا ڳئے۔ ایں کتاب وچ سرائیکی شاعری دا اصناف دی ترتیب اتے شاعر وار جائزہ گھدا ڳئے۔
تاریخِ ملتان
"تاریخِ ملتان" جلد دوم: مولانا نور احمد فریدی دی کتاب ہے۔ جینکوں 1973ء وچ قصر الادب ملتان دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔ ایں کتاب دے صفحہ 431 توں 452 تک سرائیکی ادب بارے جائزہ شامل ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
ابو العاص بن ربیع
ناں لقیط، کنیت ابو العاص، ام المومنین حضرت خدیجہ کے بھݨینجے ہن۔ صحابی تے دامادِ رسول اللہ ﷺ ہن. انہاں دے والد علی بن العاص ہن۔ آنحضرتؐ دی بعثت تے ایہ ایمان نہ گھن آئے بلکہ غزوہ بدر وچ مشرکین دی طرفوں مسلماناں دے خلاف لڑے ۔
نسب
ابو العاص لقيط بن الربيع بن عبد العزىٰ بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن كلاب بن مرہ بن كعب بن لؤی بن غالب بن فہر بن مالك بن النضر بن كنانہ، العبشمی القرشي الكنانی.
حالات زندگی
ابو العاص بن ربیع سیدہ زینبؑ بنت محمدؐ دے خاوند ہن۔ جنہاں توں انہاں دا ہک فرزند جنہاں دا ناں علی ہئی تے ہک لڑکی جنہاں دا ناں امامہ ہئی، پیدا تھئے۔ زمانہ جاہلیت وچ انہاں دا بہت وݙا کاروبار ہئی۔ حضرت فاطمہؑ زہراء نے حضرت علی مرتضیٰ کوں وصیت کیتی ہئی کہ میݙی وفات دے بعد آپ حضرت امامہ بنت ابو العاص نال نکاح کر گھنݨاں۔ چنانچہ حضرت علی نے حضرت سیدہ فاطمہ دی وصیت تے عمل کیتا۔
اعلانِ نبوت توں قبل حضرت خدیجہ دی فرمائش تے حضرت محمد ﷺ نے اپݨی وݙی دھی حضرت زینبؑ دا نکاح انہاں دے خالہ زاد بھائی ابو العاص بن ربیع نال کر ݙتا۔ ابو العاص حضرت بی بی خدیجہ دی بھیݨ حضرت ہالہ بنت خویلد دے پتر ہن۔ حضرت زینبؑ تاں مسلمان تھی گئے ہن مگر ابو العاص شرک و کفر تے اڑا ریہا۔ رمضان 2ھ وچ جݙݨ ابو العاص جنگِ بدر توں گرفتار تھی کے مدینہ آئے اس وقت تک حضرت زینبؑ،  مسلمان دی حیثیت نال مکہ مکرمہ ہی وچ مقیم ہن۔ حضرت ابوالعاص نے بعد وچ اسلام قبول کر گھدا.
10ھ وچ حضرت علی دی سرکردگی وچ یمن ونجݨ والے سریہ وچ شریک تھئے۔ یمن توں واپسی تے حضرت علی نے انہاں کوں اس علاقہ دا عامل بݨا ݙتا۔ آپ دی وفات ماہِ ذوالحجہ 12ھ مطابق ماہِ فروری 634ء وچ مدینہ منورہ وچ تھئی۔
اسماعیل ارشد
اسماعیل ارشد ایوراڈ یافتہ شاعر ہے۔ سرگودھا نال تعلق ہے،
نمونہ کلام
وگے ویندے آہیں چھوڑ کے وطن تہاڈااللہ حافظ ڈھول اسائیں دا.
ساڈی قسمت وچ پردیس جو ھویا توں واسی خاص اتھاہیں دا.
میں کے سنبھلیساں زندگی وچ تیں وسدے وطن دے سائیں دا.
توڑے ٹردیاں ارشد مل لیں ہا بچ ویندا مانڑ نگائیں دا.
ݙوہڑہ
دتی کیئ دہنوں ہجر دی سیت بھنوالی میری سجناں نال ونجی گئی
بھاویں اتوں اتوں ہائ گل روسیاں دی اسے وہم توں جند گھبری گئ
ہک دہنوں کسے بشر دے نال گیوسے اگوں ماہئ دی شکل دسی گئی
تساں آکھیا ناہ مینوں تازندگی ملاقاتاں ہوندیاں راہسن
نال ساہ ساہ خوشیاں ہاسیاں دے اکھیں ہار پروندیاں راہسن
پر صد افسوس نہ اے دسئیوے ۔۔۔ گئیاں نکھڑ تاں روندیاں راہسن
تساں سجن میرا سرمایہ او ، ہر سجن دا رب رکھوالا
المستکفی دوم
المستکفی باللہ ثانی (وفات: 5 فروری 1451ء) قاہرہ، مصر وچ قائم سلطنت مملوک (مصر) دے ماتحت خلافت عباسیہ دا انونجواں عباسی خلیفہ ہئی جیں نے 1441ء توں 1451ء تک خلیفہ دے طور تے ذمہ داری نبھائی۔
اسماعیل ارشد
ݙوہڑہ
سارے دیسیاں تے پردیسیاں دا ، کدی سیک نہ ویکھاں شالا
المستکفی دوم
وفات
المستکفی باللہ نے 63 سال دی عمر اچ بروز جمعہ 3 محرم الحرام 855ھ/ 5 فروری 1451ء کوں قاہرہ وچ وفات پاتی۔
اسماعیل ارشد
ݙوہڑہ
سداں بخت لذیذ دے شربت دا ، وتو پیندے یار پیالا
ہر سجن دے کانڑ دعائیں منگدائے، تہاڈا ۔ارشد ۔92 آلا
وچ لکھیا ہاہ چن وطناں تے ،ڈھل گھت نہئ فٹا فٹ آ،
مینوں معافیاں دے چا غلطیاں دی ، نویں لگدے ارشد سٹ آ
گھتیں لمبڑ نہ چن پچھتاندا راہسیں ، دہنہ تھوڑن چن گھر ہٹ آ
کتپنا صحرا
گلگت بلتستان دے ضلعے اسکردو وچ صحرا کتپنا دنیا دا بلند ترین صحرا ہے۔ کتپانہ دے اچے ریت دے ٹٻیاں نے اینکوں سرد صحرا دا ناں ݙتے۔ کٹپنا دا صحرا مقبوضہ کشمیر وچ کھپلو دے گرانہہ افسردگی توں گھن کے نوبرا ، لداخ ، شکار ، اسکردو تے زنسکر تک وسیع پیمانے تے پھیلا ہویا ہے۔ ایندا سب توں وݙا علاقہ اسکردو تے شگر وچ واقع ہے جیہڑا مقامی لوگاں دے مطابق بیانا نقپو تے کتپنا بیانہ دے ناں توں وی مشہور ہے۔
محل وقوع
کٹپنا صحرا سطح سمندر توں 7،303 فٹ بلندی تے ہک اچی جگہ ہے۔ اے چاراں طرفوں سیاہ بھورے رنگ دے پتھریلے پہاڑاں تے جھاڑیاں نال گھرا ہویا ہے۔ ایں منفرد صحرا دی طرح ایندا موسم وی بہت انوکھا ہے۔ ایں حیرت انگیز سردی والے صحرا وچ حیرت انگیز طور تے سرد راتیں تے سینڈی نظارے ہن جیہڑے سیاحاں تے زور ݙیندے ہن کہ اوہ ایندا دورہ کرن۔ اینکوں ݙیکھݨ تے سیاحت کیتے دنیا دے سب توں بہترین صحرا دے طور تے نشان زدہ کیتا ڳیا ہے۔
منصوبہ:دیدآلی ایڈیٹر
دیدآلی ایڈیٹر یعنی Visual Editor وچ ست بسم اللہ
قومیت دا اڳلا مرحلہ
قومیتی تحریک دا اڳلا مرحلہ
لکھت: عباس ݙاہر
سوجھواݨ کہیں وی تحریک دا نظریاتی ایرا رکھیندن. جݙاں جو شاعر انھاں نظریات کوں ثقافتی رنگ ءچ لوکیں دی زبان ءچ لوکیں کوں سوجھویندن. سرائیکی سوجھواݨیں جݙاں سرائیکی قومیتی تحریک دا منڈھ ٻدھا تاں ضرورت کوں محسوس کریندیں ھوئیں درست طور تے اے طے کیتا جو سرائیکی قومیت دا سنڄاݨ دا پندھ جھمر تاڑی شاعری تے ثقافتی کٹھیں نال اڳوں تے ٹوریا ونڄے. اوں زمانے وچ اشو لال سئیں جانباز جتوئی سئیں اقبال سوکڑی سئیں سمیت ڈھیر سارے سرائیکی شاعر اردو شاعری کریندے ھن. استاد فدا حسین گاݙی سئیں ملک عبداللہ عرفان،. سئیں عاشق خان بزدار دی آھر وچ سرائیکی سوجھوݨیں شعراء نال مل تے انھاں کوں سرائیکی شاعری والے پاسے راغب کیتا.
ݙوجھے پاسوں مشاعرے دی رانوش پئے ڳئی. ہر وسوں تے مشاعرے تھیوݨ پئے ڳئے. مہرے والا کنوں گھن گوہر والا تے سانول سوبھ کنوں گھن وساخی تئیں ڈھیر سارے پڑ مشاعرے دی ریت بݨ ڳئے. لوک سال تئیں انھاں مشاعریاں دے ݙینہہ اڳلیں تے ڳنڑیندے ھن. چنڳی شاعری دی پزیرائی تھیوݨ پئے ڳئی، لوظ نتردے ریہے سرائیکی وسوں دے لوک شاعریں کو تلی تے چاتی ریہے. اتھائیں تھیا ایں جو قومیتی تحریک محض شاعری تے ثقافتی پروگرامیں تئیں محدود تھی ڳئی. استاد فداحسین ڳاݙی دے خیالات موجب شیئت ھک وقت تئیں اے ضروری وی ھا. استاد فدا حسین گاݙی تے سرائیکی لوک سانجھ دے دستاویزات موجب قومیتی تحریک دے مرحلے ونڈئے ڳئے. پہلا مرحلا سنڄاݨ دا ھا سیاسی جدوجہد دا مرحلا اوندے بعد ھا. سنڄاݨ دا مرحلا وݙی حد تئیں طے تھیوݨ دے بعد سماجی سائنس دے اصولیں مطابق قومیتی تحریک سیاسی جدوجہد والے پاسے ٹرݨ پئے ڳئی اے تے سیاسی کارکن سیاسی جدوجہد دی آھر کرݨ پئے ڳئین.