cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسم آلہ
مخصوص طریقے نال تیار کیتا گیا رچھ تاݨے سترئیے گئے نمونے دے مطابق آر پار کیتا ویندے ۔ تاݨی دا رچھ مختلف ’’ تاکئیں‘‘ یعنی ’’چٖالئیں‘‘ تے مشتمل ہوندے ۔ نمونے دے مطابق تاݨے دے تار (دھاگے) انھیں تاکئیں وچوں لنگھائے ویندن
سلکھݨی
ناڑ یا کانی تیلی تے ولھیٹی ہوئی ستر دی نلی کوں سلکھݨی آکھیا ویندے ۔ جہڑی جو نال ئِ چ رکھ کرئیں تاݨے دے آر پار ٹپائی ویندی ئِ۔ تے وت کپڑے دی وݨت شروع تھی ویندی ئِ ۔ تاݨی دے وݨئیے ہوئے کپڑے دے ناپݨ دے پیمانے کوں ’’جنول‘‘ آکھیا ویندے ۔
جَنو’ل
سولہ ہتھ لمبے کپڑے کوں پاولی جنول آہدن ۔ تے ہک ہتھ پوݨے ݙو فٹ یا اکویہہ انچ دے برابر ہوندے ۔ ایں طرحاں ہک جنول تقریباً ٣ ٠ فٹ یا ۱٠ گز دے برابر ہوندی ئِ۔
ݙوڈھ
ہک دفعہ تݨے گئیے تاݨے کنوں کئی کئی کھیس وݨئیے ویندن۔ ہک کھیس وݨݨ دے بعد ہک فٹ دے قریب قریب تاݨاں بغیر وݨیے چھوڑ ݙتا ویندے ۔ اینہہ چھوڑیئے ڳئے اݨ وݨیے حصے کوں ݙوڈھ آکھیا ویندے ۔ اینہہ ݙوڈھ کنوں بعد ئِ چ کھیس دے پاند بݨائے ویندن ۔
داسی
داسی یا دسی اونہہ نمونے کوں آکھیا ویندے جہڑا جو تاݨی تے وݨݨ آلے کپڑے تے لایا ویندے۔
گزی
تاݨی دے پیٹے دے مطابق کاٹھی دی ہک گزی بݨائی ویندی ئِ جیندے ݙہائیں سرئیں ئِ چ کِل لڳے ہوندن ۔ اے گزی پیٹے دے کنئیں ئِ چ پھسائی ویندی ئِ تاں جو پیٹا اپݨے معیار تے چھکیا رہ ون٘ڄے ۔
1: ہل : ڄٹ دے اوزاریں وچوں سب توں زیادہ اہم اوزار ہل ئِ ۔ لہٰذا اتھاں ہل دے حصئیں دی تفصیل ݙتی ویندی ئِ۔
ہل دا حصہ
ہلیہہ
اے ہل دا بنیادی حصہ ئِ اینکوں ہل دی ہلی وی آکھیا ویندے ۔
کُڑ
ہل دا ݙوجھا اہم تَلواں حصہ جہڑا جو زمین کوں چیرݨ دا کم کریندے
پھالا
کڑ دے اڳلے حصے ء ِچ لڳا ہویا لوہے دا پھل
کُنڈا
پھالے کوں قابو ئِ چ رکھݨ آلا کُڑ ئِ چ لڳا ہویا لوہے داکُنڈا
ڄنگھی
چوڑی دے کُڑ دے پچھلے حصے ئِ چ لڳا ہویاسیدھا کھڑا ݙنڈا۔
اوڳ
کڑ دے منڈھ ئِ چ لڳی ہوئی چپرجہڑی جو ہلیہہ کوں مضبوط تے سیدھا رکھیندی ئِ۔
واہ
ہلیہہ دے آخری سرے ء ِ چ کڈھئے ڳئے سراخ جہڑے جو ہل کوں اڳاں یا پچھاں کرݨ دا کم ݙیندن
پن٘ڄالی دا حصہ
پَٹ
پن٘ڄالی (جولے) دا اُتلا حصہ
گھومٹ
پٹ دے گھومٹ نما حصے جہڑے جو ݙاندیںدی گھومٹ تے آ ٹکدن
پن٘ڄالی دی اندرلی گزی جہڑی جو پن٘ڄالی دے اُتلے تے تَلویں حصے کوں جڑیندی ئِ۔
پن٘ڄالی داٻہرلا پھرݨ آلا تیر جہڑا جو ݙاندیں کوں قابو ئِ چ رکھدے۔
اُرلا
ہک ݙاند دی پن٘ڄالی ۔
من٘ڄ یا چم دا رسہ جہڑا جو پن٘ڄالی تے ہل کوں آپت ء ِچ جڑیندے ۔
نالی
بیج دی نالی کرݨ کیتے ہل دا حصہ۔
3 : کھوہ تے کھوہ دے حصے :مُن(منارے) ، کان٘ڄݨ، چَکل ، چَکلی ( چکل تے چکلی دے حصے ، اَر، تاڑ، لٹھ (بُھرڄل)، چپراں، داب، چونبھاں)، وسانواں یا ٹھاکݨ ، ڳادھی دا پٹیلا، کھانج ، اُرلا، کنورا، چنھاں (دُنبہ) ، لٹھ،جَھل (جَھلِّݨ) ، ٻہڑ (ݙھیندھا)، مالھ (مالھ دے حصے ، نوڑے ، اریڑیاں ، لوٹے ، ورھیاں) ، پاڑچھا ، ِنسار ، کھاݙا، سوترن ْ، اݙ، پکا، تلونگ، گُھوگھے ، رَچھی، چوہی ، تلاٹھی ، پڑ، مکڑا  (دھن مکڑا) اُورا (اورے دے حصے، لانہہ، پچھی ، لٹھ، ہتھے ، دولی ، تھوݨی) ، من٘ڄ کُٹݨ تے ورھیاں وٹݨ کیتے منگلٖی ، پتھر، وَٹݨاں، ݙاندیں دے کھوپے وغیرہ وغیرہ ۔
4 : باقی اوزار :کہئی ، وہولا ، وہولی ، کِیݨ (کیݨ دے حصے ، کھانج، پَٹ، ہتھا، وَدھر) مالھا (پٹڑا، گول مالھا)، کراہ (کراہ دے حصے پھٹا، پھل یعنی بلیڈ، ہتھے) جندرا، جندرے دی چِھک ، ݙاندلی ، کہاڑا، کہاڑی ، ترانگل ، کرھئی ، ہلو ہڑ دے ݙلھ بھنݨ کیتے کاٹھی دا وٹوہڑ ، کندیسہ ، چوکھا، رنبہ ، ݙپھہ ، ݙاتری ، فلسہ ، میڑھ، ویلݨاں ، کڑاہ وغیرہ وغیرہ ۔
ذ: چاکی /تیلی دے اوزار :گھاݨی ، لٹھ، َمکڑا(دھن مکڑا) ، کھانج، ڳادھی ، پاڑچھا، کُپا، کُپی ، سر ، لونگ، دھاݨیں ، پاݨی ، لوݨ و کھر یا وگھر۔
ر: چڑوہے دے اوزار :دیگ، تاوڑی ، منجھولا ، چُلھا، چھاݨی ، ݙپھا، تھال ، ݙویا، ٹانگی ۔
ڑ: خجی دے چاڑھے دے اوزار: کمند، ݙاتری ، کہاڑی ، پچھی ، ݙونگا۔
ز: درزی دے اوزار:سلائی مشین، پھٹا، قینچی ، فیتہ ، دھاڳا، استری ، کُرسی۔
س: درکھاݨ دے اوزار: دڑنکھی (سامان رکھݨ دا تھیلا) ، وہولی ، کلتری ، آری (وݙی) ، رنبہ ، رنبی ، رندہ (چھوٹا، وݙا) ، چوسہ،سیناری (سیناری دے حصے دستہ ، پَھل ، چِھکݨ) ، برما، ریتی ، وٹی، گݨیا، دراز، دراز رندہ ، فرنائی ، گرمٹ، خط کش، شکنجہ ، گنائی ، دھاگہ ۔
ش: دُنبیر (ٻار بھارا) دے اوزار:سَتھر، ٹوپا، پڑوپی ، ترپائی ، کَنڈا، ٻالٹی ، تلانگڑا، وٹے (باٹ)، یعنی سیر، دھڑی، ݙہ سیری، ادھ مݨی، مݨ وغیرہ بھارے دے اوزان ، پائی (چار ٹوپے)، چوٹھ (سولہ ٹوپے یعنی چار پائیاں) ، بار (چار چوٹھاݨ)، پتھ (سولہ چوٹھاں یا چار بار)
ض: سنارے دے اوزار : اَرِݨ ، ہتھوڑا، ہتھوڑی ، چویت، کتیرا، مولھی ، ترکلے دی سلائی ، مندھلی (جندری) ، زنبور، زنبوری، ناپ کڑے والا، چوڑی رِنگ سائز، انگوٹھی رِنگ سائز، بڑُنبہ چویت،سامان کوں کنٹرول کرݨ آلے  بڑُنبے ، بٹھی، کٹھالی ، پترے تے تار کیتے مشین، سہاڳہ ، سنوں، چمٹی ، ٹھپہ انگوٹھی (سیٹ مکمل) ٹھپہ چوڑی (سیٹ مکمل) ، فُٹا، کُنڈا (ترازو) ، وٹے (باٹ رتی سے لے کر تولے تک) ،مَقال (کاٹھی دی) ، مقال (پتل دی) ، کنڈے بݨاوݨ کیتے مختلف سوئیاں، ریتیاں (مکمل سیٹ) ، پرکار، وٹی ، کسوٹی ، ٹوݨے ، ڈائیاں (کٹائی کیتے مکمل سیٹ) ڈائی کٹر مشین، لیمپ (سیکائی کیتے) ، قلم (چھلائی کیتے مکمل سیٹ)، وٹیاں (مکمل سیٹ) سندران ْ، ہتھوڑی گول منہ آلی ، دھݙ، خالواں، چترولا، سندور،چیتھا، شبنم آلی مشین، برما (مکمل سیٹ) ، ہُنڈی ، ریتی (چورس، پلیٹ، تکونی ،ترے پٹی ، پتلی ، تکون پتلی ، چُھری ، گول وغیرہ ) ، پونگر آلا ٹھپہ ، جلندر (ݙنڈآلازنبور، میخاں) ، بوگھری وغیرہ وغیرہ ۔
ط: قصائی دے اوزار:چُھرا، چھری یا کاتی ، ٹوکا، کھوڑی (کاٹھی دی) ، آݙی (گوشت ٹنگݨ کیتے)۔
ظ: لوہار دے اوزار : سنھی ، ہتھوڑے (مکمل سیٹ) ، سُنبھا، چھیݨی (مکمل سیٹ) ، پکھا، پلاس، کتیرا، سرݨ ، ارݨ، سندھاݨ ، چُلھا، ریتی (مکمل سیٹ)، چمٹا، پھوکݨی، وݙاݨ۔
ع: پلمبر دے اوزار: رینچ (مکمل سیٹ) ،پائپ رینچ (مکمل سیٹ) ، سکریو رینچ (مکمل سیٹ) ، بور کیتے پائپ (مکمل سیٹ) ، ترپائی ، برما، لانہہ ، ٻوکی ، اُورا، پلاس، سنھی ، ہتھوڑے (مختلف سائز دے)، سُنبھا، چھیݨی۔
غ: موچی دے اوزار : کُنال (مٹی دا) ، کنالی ،ویانگ، قالب، قلبوت ، آر (مختلف سائز دے) ، سُنبھا، ہتھوڑی ، ارݨ ، سلھ (پتھر دی) ، رنبہ ، رنبی ، نہیرݨ، سوئی ، دھاگہ ، لیوی ، سنھی ، پلاس، زنبوری ، نانہہ۔
ف: مستری (معمار) دے اوزار:  تیشی ، کانٹی (مکمل سیٹ) ، منجھولا، لوہے دا گھڑمالھا، کاٹھی دا گھڑمالھا، گزی، لوہے دا برش، دھاگہ ، شال ، لیول ، تغاری، کہی، فیتہ ، گنائی ، دھرمٹ۔
ق: نائی دے اوزار :رچھاݨی (اوزار پاوݨ آلا چرمی تھیلا) ، استرے (مختلف قسم دے) ، قینچی ، برش، صابݨ ، مُنگری یا پیالی ، کنگھی ، نک چوناں یا موچݨاں، نہیرݨ ، وٹی ، ہیر کٹر (مشین) ، پھٹکری دا بِھکّل ، پوڈر، صافی ، فوارا، پاکی (انڈر شیو کیتے) ، تیل (سرمی دا) ، تولیہ ، کرسی ، پترے (بلیڈ) ۔
ک: حلوائی دے اوزار : کڑھائی ، کڑچھا، کڑچھی، چھاݨی ، تھال ، کھرپا، کڑھاہ ۔
دول وڄاوݨ دے انداز: شادیانہ (پرنا) ، شدمانہ، ڳاناں، سہرا، ملھِّݨ، جُھمر، ہَمّاں، عزاداری۔
موسیقی دے آلات: ہارمونیم ، طبلہ، ستار، تنبورا، سارنگی، یک تارا، الغوزہ ، مرلی ، ونجھلی، بینسری۔
جھومری دے اوزار:چپڑیاں ، جھانجھراں ، چمٹا، ڳاٹکے ۔
م: مہاݨے (میر ملاح) دے اوزار:  ٻیڑی :( ڳڑھ، سغان، چپو، ونجھ، لنگر، پکھ، ݙھونڈھی (چھوٹی ٻیڑی) ۔
دریائی اصطلاحات: پتݨ، پتݨی، بھک، کھڑبھک، ݙھاہ، جھاڳا، ہاتھ پاݨی، تار پاݨی، سیڑھ، شوہ، گھمر گھیر، کُن، کپر، بُھنگ، براٹی، ولوڑ۔
مچھی دے شکار دے اوزار :کُڑ ، رَچھ ، ساٹوں، کنڈی ، تِند، رُنجھاݨی، ݙلاّ۔
16: گھر تے گھر دا کمام(سامان) :
ب، کوٹھے دا کمام:کانباں (شتیر)، کڑیاں (بالے)، وڳے ، وڳئیں دے بیرے ، نُکھاں ، (پیش دیاں)، تھنبھے (تھنھے دے حصے، کرسی ، تھنبھے دی بلی ، دنبہ ، نال)، دروازے ، کھڑکیاں، روشن دان، الماڑیاں، صفیل (صفیل دے حصے، کنگرے ، جھالر) ، منھی (منھی دے حصے ، داباں ، تیر کنجکاں) ، ڳہئی، گھرانونج (گھڑانونج دے حصے ، چکاٹھ، تیر، جنگھاں)، کچی چھت (نُکھاں ، پتلاں کانے دیاں، تروئے سریں دے)، پکی چھت (گاڈر، ٹیئر، ٹائیل ، ٹسو)۔
ج، کوٹھے دیاں ستراں :  پلنگ، کھٹاں ، کھٹڑے (کھٹ یا کھٹڑے دے حصے، ٻانہیں ، سیرو، پاوے ، واݨ ، چھک یا ݙانوݨی،ٻکر ݙنڈی ) ، پیٹی، ٹرنگ، ٹرنگڑیاں، سوڑیں ، گدیلے ، سرہاݨے، کمبل، لکاراں (دنبے دی اُن دیاں)، دُسے (اٹھ دی مَلِس دے) ، گِندیاں، کھیس بسترے دیاں چادراں، کرسیاں، میزاں، دریاں، مچھر دانیاں ، سنداری (سنداری دے حصے ، کنجکاں بُوتھی، بوتھ) ، لالٹین، رحل ، قرآن شریف، پکھے،(دستی، بجلی آلے)، جَھلی (جَھلی دے حصے، پھٹا، کُنڈے یاہک ، زنزیر، کپڑے دی جھالر نما جُھل ، چھکݨ ) ، جانماز ،مُصلّٰی (خجی دے پوتریں دا) ، چکی (چکی دے حصے ، ماتر، پتھر دے پُڑ، ہتھی ، تھتھَا، نانوݨی، کلی) ، چرکھا (چرکھے دے حصے، تاڑ، ٻہڑ ورھی دا یا رودے دی یا دھاگے دی ، مالھ دھرے ، مُنیاں ، ترے عدد، چمڑیاں، دولی ، تیر، لَٹھ، ہتھی ، سَلائی ، ترکلا، پھل، چم دا چَھلّا، یعنی واشل، پوݨی ، تند، ناوڑی)، اٹیرن (اٹیرن دے حصے ، تاڑ، ٻہڑ، تیلی یا تیر، سلائی ، پھولا) ڈھیرا (ڈھیرے دے حصے، تیلی یا تیر، جوٹا) ، پینگھا ، گھرانونج (گھڑانونج دے تھاں ، مٹورے ، مٹوریاں، جھانولے ، جھانولیاں، چاٹیاں ، چٹوریاں، منگھیاں ، ڈوہاویاں)، سانچہ، (اسوں، سرمی یا داݨے چھاݨݨ کیتے)، استاوا۔
د: ویڑھے دیاں ستراں: نلکا یعنی ہینڈ پمپ (نلکے دے حصے ، ہتھی ، چٹو، سلنڈر، گزی ، جھگݨاں، ٻوکی ،وال، چیڑی ، نٹ، نلی ، فلٹر، بوتھی)، ڈونکی پمپ (حصے ، موٹر ، ٹینکی ، پمپ، آٹو میزر) ، ٻالیں دی ڳادھی (چچنیگھل) ، ہتھ رہڑھی ، چلھا (حصے، چکاندھا، چلھے دیاں ٻانہیں ، بونبے) ، لوہے دی ترے جنگھی چلھ، تنور ( حصے ، مٹی تے منجال دی بݨئی ہوئی کلھوٹی، جھلکا ، تاء، گدی ، پھٹا، مولھی ، کنڈا، اسپیتا)، روٹی (روٹی دے لوازمات، پیڑا، پلیتھن، کنڈ، پُٹھ، منہ، پُھل) ، روٹی دے اقسام (ڈوپڑی روٹی ، پراٹھا، لسانواں من ، ڈوڈھا، ٻاجھری ، جوار یا مکئی دا ) ، بُسری، ماناں ثوبت (ثرید) کیتے، پوآ، (چنے ، چاول ، مکئی یا کݨک دا) ، ڳوڳا ، روٹی دے حصے ( آدھل ، ڳپل، چپا، ڳبھا) ، داسی روٹی ، خمیری روٹی ، پتھر تے پکی روٹی ، کچا گلٖھا) ، گھڑانونج پانی دے مٹ تے مٹڑیاں رکھن کیتے ، نہیلا (زمین ئِ چ پوری ہوئی شاخ دار کاٹھی) ، ککڑیں دی گوڈل ، انہالے کیتے چھپر (چھپر دے حصے ، لڑے، لڑیاں، تھوݨیاں ، چھاپے یا جھانبھے یا ڈھارے، ٹانگر (اسوں سرمی دا) ، ٻوئی، تھماں) ، مال دا بھاݨاں یا کچی سالھ ( سالھ دے حصے، کاٹھیں دی آݙی، تروئے ، تاک، بندر(مٹی دی یا کاٹھی دی) ، پہوڑا، ݙاندلی ، پاہ ، پھوسی، ڳوہا، اروڑی، آہلھ، تُلاں، تھوݨیاں ، چھنبھلی، سینھوں)، ٻکرئیں بھیݙیں دا بھاݨاں ( لوہڑایا لاکڑ، کھڑکا، جالکاں، جُٹ)، غسل خانہ (بیسن ، ٹب، فوارہ ، ٹوٹیاں، نکاسی کیتے پمپ)، طہارت خانہ / ٹٹی خانہ (گٹر، فلش، کچے مکان کیتے چکاندھا تے چلھے) ، داݨیں دا پلہ ، بھوں دا پلہ ۔
ر: باروچی خانے دیاں ستراں:چلھا، دھوں کش (دھونکل یا چمنی) ، ستھر (پتھاری) ، ستھر کیتے تڈیاں، تکڑے ، یا تروآ، پاتری، ، پتروٹا، تھال ، تسلا یا تاسلا، توا، تھوپی (مٹی دی یا پتھر دی) ، کُپ ، ٹوکری (تھانویں رکھݨ کیتے) ، دیڳڑیاں تے دیگڑے (مختلف سائز دے)، پتیلے (مختلف سائز دے)، چھٻیاں یا چنگیراں ، چھٻا (اٹے کیتے)، داڑھی (مٹی دی ، ولٹوئی ، کٹوی یا کنی) چھوݨی ، ݙوئی (کاٹھی دی) ، چمچہ ، تھالیاں ، منگریاں ، منگر(مختلف سائز دے) ، گلاس، جگ (مٹی ، جس یعنی سلور ، کُٹ، کچ، ترامے یا پتل دے) ، پڑوٹا، پڑوٹی ، مخبہ (مٹی دا یا خجی دے پوتریں دا)، چکوری ، پروݨ ، چھانݨیاں (مختلف شئیں کیتے) ، ڈھاکویں ، ٹفن، چھریاں (مختلف سائز دیاں)، چاقو، کڑھئی، دابڑہ (مٹی دا) ، مندھݨاں، کڈھݨی، چمٹا، پھوکݨی لوہے دی بھا پھوکݨ کیتے ، چھڄ یا چھڄلا، دوری، ڈنڈی یا ڈنڈکی ، اکھلی ، مولھا، اٹے دا ٹٻ، چاہ داݨی ، کیتلی ، کوپ، پرچاں، پیالے ، مٹی دے ، پھیلیاں مٹی دیاں، ٻالٹی ، کچر کپ (کدو کش)، مسال دانی (کاٹھی یا پلاسٹک دی) کپڑے تھپݨی ، مکھی دان، اسپیتا، ٹرے ، کوزہ (پتل یا ترامے دا) ، لوٹا (سلور دا) ، کھرا ، ٹوٹی، سُٻی، مانجا، کُچن، پیڑھی ، کوندھا، کوندھی، پچھی، ٹوکرا، ٹوکری ، مٹی مندھاݨی (مندھاݨی دے حصے ، نہیلا، ݙنی یا تیلی ، جوٹا، جوٹے دیاں سنڳیاں، سنگھل چھکن ْ، مانݨ، اریڑیاں)،ٻالݨ ( ݙنڈا، گتکا، کٹکا، چڑاٹھاں)، مٹی دا مواد (کھیر جاڳ لڳا یعنی ݙہئی، گݙ دا پاݨی ، مہئی (ادھ ولوڑیا) ، ٻورا یا ٻر، مکھݨ ، چھا یا لسی) ، ڈیوا (مٹی دے تیل دا یا سرمی دے تیل دا) ، مٹی دے تھاں (جھجھری ، ݙولی ، ݙولا، لوٹا، لوٹ، ݙہاوی ، منگھی ، ولٹوئی ، جھٻرا، جھٻری ، مٹورا، مٹوری ، جھانولی ، جھانولا، چاٹی ، چٹوری ، مَٹی ، مَٹ، مَٹڑی، پیالے ، پھیلیاں ، ٹھوٹھیاں ، گھڑے ، گھڑیاں ، گوگھڑے ، چھوݨیاں، دوری ، اکھلی ، مُتا، ٻگھی (صراحی) ، کونڈا، پاتری ، پتروٹا، داڑھی  یا کٹوی، مخبہ ، گلاس، جھلاری لوٹا، استاوا، کنال، کنالی) ۔
س: بیٹھک یا مہمان خانہ :  صوفہ ، کارپٹ یا قالین، پلنگ (سنگل بیڈ)، کرسیاں ،میز، گلدستہ، مکرانہ ، فانوس۔
ش، وساخ: ہماچہ، کھٹ، کھٹڑے، چُلھ، پتھاری یا ستھر، ،گھڑانونج ٹھڈے پاݨی دے مٹیں کیتے، جگ، گلاس، حقہ (حقے دے حصے، حقے دا تل ، نڑی، ݙٹا، گو ،پُھل، ڳیٹا، سوٹا (تماخوں)، انڳار، پاݨی)، دھواں یا مچ(ڳوہے ، تھاپیاں)۔
ل ، ترمتانویں ڳہݨے:
1۔ سردے ڳہݨے :ٹکا، چندر، تاج، متھیلا/متھیلو/متوالا، جُھمر، سنگھار پٹی، بیناں، تویذ، پٹڑی، ٻوڈی، وال بند ، کلپ۔
2۔ نک دے ڳہݨے :کنڈی ، کنڈا، پوپا، کوکی ، نتھ، بولا، بینسر، لونگ، پپ۔
3۔ کن دے ڳہݨے: والی ، والا، چیلکاں، کانٹے ، جھمکے، جھاٻے، ڳٹ،کیٹویاں/کیوٹیاں، مُرکھیاں ، ٻندے، ٻگھ، ݙھیڈو، ٹاپس، پپ، جھاریاں، نسی۔
5۔ ٻانہہ دے ڳہݨے : کنڳݨ ، چوڑیاں ، چوڑا، کڑے ،ٻہنوَٹّے ، بازو بند، دستیاں، پونچاں ونگاں، برسلیٹ، گھڑی، گھڑی چوڑی۔
6۔ ڳل دے ڳہݨے : زنزیری ، لاکٹ، ہسی ، گلوبند، ہار، مالھاں، کٹ مالھا، حمیل ، ڈھولݨ، تپاسے ، تارا، چندن ہار، چونبھ کلی ، غاڑکی ، دُکّی ۔
7۔ پیریں دے ڳہݨے:  کڑے ، پازیباں ، لَچھّے ، رمجھول ، تروڑے ، جھانجھراں، پونٹے، گھنگھروپُھل، نورے، بسنتی، انڑوٹ، کڑیاں۔
م، ویس (لباس ، پہناوا) :
2۔مردانواں ویس: چولا (چولے دے حصے، ڳلوینی، بین، پاسے ، کچھوٹیاں، ٻولھی، گھیرا، چاک (لوف)، تکمے (ٻیڑے)، پلتے) ، قمیض (کالر، کفاں، گھیرا، ٻوجھے (کھیسے)، ڳلوینی)، سلوار (پائنچے، چادراں ، چوتا، نیفا، آڳٹ، یا نالا) چادر، دھوتی (لنڳی)، منجھلا (ݙلا) ، پچھیوڑی ، چیرا، صافا، پٹکا، پڳ، پڳڑی ، پڳڑی داطرہ ، چغہ ، کوٹ، ٹائی، صدری  (جیکٹ) ، کھُسہ ، ٻوٹ، جتی، چپلی۔
ن، ترمتانویں سنگھار دا سامان:کجل (کجلا) ، سرمہ، پوڈر، لالی ، سرخی ، چمکارا، میندی ، ٻاٹݨ ، نہوں پالش، مسکارا، مساڳ۔
پنج پُھلاں دی حکایت
’’ کنجیاں دا گچھا ‘‘ وچوں حکایت
(پنج پُھلاں دی حکایت)
اُنہاں پنج پُھلاں جنگل دے دیوتا کوں ارداس کیتی اوہ پکھی بنڑنا چاہندے ہِن ' جنگل دا دیوتا اگوں مسکیا اجازت اُنہاں کوں مِل گئی ' اوہ رتے پھُل, پکھی اُتھاہیں بنڑ گئے ' اوہ ٹنگلی اُتوں آُڈیے ڈوجھی ہک ٹنگلی اُتے ونج بیٹھے ' رنگ اُنہاں دا گُوڑھا رَتا چُنجھ وچ نیلی ہک جھال ہئی
اُنہاں سارا جنگل ڈِٹھا دریا تانڑیں وستی تانڑیں گئے ' بیڑیاں, مچھیرے ,جھوپڑیاں مکان , تریمتیں مردیں دی بِھیڑ , بالیں دیاں کھیڈاں , گلی چوک بزار , بوہے تاکڑیاں ویڑھے چبارے چجھے , تنڑانواں تے سُکدے کپڑے رنگلے اُنہاں پہلی وار ڈِٹھے ' اوہ پہلی وار بئے کہیں درخت آُتے بیٹھے کندھی اُتے لتھے ' دانڑا اُنہاں چُگیا پانڑیں اُنہاں پیتا ' نماشاں تانڑیں جنگل اپنڑے ول آئے ' ہولے ہولے آلھنڑا اُنہاں پاتا تے روز دی حیاتی دے ہیلک تھیونڑ پئے گئے ' ودھیے پَھلیے تے ڈھیر سارے پکھی اوہ تھی گئے
مچھی تے پانڑی دے زمانیاں وچوں ہک ڈینہ اُنہاں کو ں جنگل دی خوشو آئی ' اوہے پُھل پرانڑے نِسرے ' اُنہاں کوں ایں رتے اپنڑے رنگ وچ اوہو ونڑ قدیمی یاد آیا 'اُنہاں ولدا پُھل بنڑن دا سوچیا پر اُنہاں ہنڑ مچھی دی جُون وچ ہنڈنڑا ہا ' دیوتاواں دا زمانہ گزر گیا ہا۔
نیکوسیا
نیکوسیا (یونانی: Λευκωσία لیفکوسیا) قبرص دا سب توں وݙا شہر تے میساوریا دے میدانی علاقے دے تقریباً ادھ اچ دریائے پیدیوس دے کنارے تے واقع حکومت قبرص دا دار الحکومت ہے۔ ایہ یورپی یونین دے رکن ریاستاں وچ انتہائی جنوب مشرقی دار الحکومت ہے۔ ایہ شہر 4،500 ورہیاں توں مسلسل آباد ہے تے ݙاہویں صدی کولوں قبرص دا دار الحکومت آندا پیا ہے۔ قبرص بحران 1955–64ء دے بعد توں ترک قبرصی تے یونانی قبرصی شہر دی تقسیم دے بعد شہر دے شمالی تے جنوبی الڳ الڳ حصیاں وچ آباد ہن۔ 1974ء وچ ترکی دے قبرص تے حملے دے بعد شہر دے درمیان ہک عسکری خط اخضر قائم ہے جیہڑا اقوام متحدہ دی زیر نگرانی ہے۔ thumb|نیکوسیا دی لوکیشن ایں تقسیم دے بعد نیکوسیا دا جنوبی حصہ جمہوریہ قبرص دا دار الحکومت تے شمالی قبرص ترک جمہوریہ دے زیر انتظام شمالی قبرص دا دار الحکومت ہے۔ قانون سازی تے انتظامی افعال دے علاوہ نیکوسیا نے خود کوں جزیرے دے اقتصادی دار الحکومت تے اہم بین الاقوامی کاروباری مرکز دے طور تے وی منوایا ہے۔ 2018ء وچ نیکوسیا دنیا دے تقابل وچ قوت خرید وچ ٻتریہواں امیر ترین شہر ہئی۔ دیوار برلن دے خاتمے دے بعد نیکوسیا دنیا دا واحد منقسم دار الحکومت ہے۔
تاریخ
نیکوسیا شہر دی تاریخ کوں مختلف ادوار اچ تقسیم کیتا ویندے۔
قدیم دور
نیکوسیا برنجی دور، 2500 سال قبل مسیح توں مسلسل آباد رہیا ہے۔ پہلی مرتبہ میساوریا دے زرخیز میدان وچ لوگ آباد تھئے۔ بعد وچ نیکوسیا ہک شہری ریاست بݨا جینکوں لیڈرا آکھا ویندا ہئی۔ لیڈرا انہاں ٻارہاں ریاستاں وچوں ہک ہئی جنہاں کوں آخیئی قبائل نے ٹرائے دی جنگ دے بعد قبرص وچ قائم کیتا۔ لیڈرا دے آثار شہر دے جنوب مشرق وچ کوہ آئیا پاراسکیوی دے قریب پائے ویندن۔ لیڈرا دے صرف ہک بادشاہ اوناساگوراس دا ذکر تاریخ وچ ملدے۔ مملکت لیڈرا قبرص تے اشوری حکومت دے دوران تباہ تھی ڳئی ہئی۔ اوناساگوراس کوں اشوریہ دے آسرحدون کوں 672 قبل مسیح وچ خراج تحسین پیش کریندے ہوئے بیان کیتا ڳئے۔ 330 ق م وچ لیڈرا کوں ہک غیر اہم قصبہ شمار کیتا ڳیا ہے۔ روایات دے مطابق شہر دی تعمیر نو "لیکوس" (Leucus) نے کیتی جینکوں بطلیموس اول سوتیر دا پتر تصور کیتا ویندے تے تقریباً 300 ق م یا 200 ق م ایندا ناں اپݨے ناں دی مناسبت نال لیکوتون (Leucoton) یا لیفکوتیون (Lefkotheon) رکھا۔ اوں دور وچ ایندا دا ذریعہ روزگار کھیتی باڑی ہئی۔ اوں زمانے دے دوران لیڈرا نے ݙوجھے قبرصی ساحلی شہراں دے مقابلے وچ کوئی خاص ترقی نہ کیتی جنہاں دی معیشت بنیادی طور تے تجارت تے مبنی ہئی۔
رومی تے بازنطینی دور
[[اسحاق کومنینوس دے دور دے سکے]] بازنطینی دور وچ ایں قصبے کوں لیفکوسیا (Λευκωσία) یا کالینیکیسیس (Καλληνίκησις) آکھا ویندا ہئی۔ چوتھی صدی وچ شہر "سینٹ تریفلیوس" دی وجہ توں نشستِ اسقف بݨا۔ 647ء وچ عرب حملیاں دی وجہ توں سلامیس دی تباہی دے بعد تقریباً 965ء وچ نیکوسیا قبرص دا دار الحکومت بݨا جݙݨ قبرص دوبارہ بازنطینی سلطنت نال مل ڳیا۔ بازنطینیاں نے جزیرے دی انتظامیہ کوں نیکوسیا اچ منتقل کر ݙتا کیونکہ ساحلی شہراں تے اکثر حملے تھیندے رہندے ہن۔ تݙانہہ توں نیکوسیا قبرص دا دار الحکومت ہے۔ نیکوسیا جیہڑا بازنطینی گورنر دی نشست ہئی اونکوں شہر دی فصیل دے ذریعے محفوظ کیتا ڳیا تے ہک قلعہ وی تعمیر کیتا ڳیا۔ آخری بازنطینی گورنر اسحاق کومنینوس ہئی جیں نے شہنشاہ ہووݨ دا اعلان کیتا تے اوندے بعد قبرص تے 1183ء توں 1191ء تک حکومت کیتی۔
قرون وسطی
[[سلیمیہ مسجد، نکوسیا|سینٹ سوفیا کیتھیڈرل / سلیمیہ مسجد]] [[نکوسیا دے وینسی دیواراں]]
1187ء وچ تریجھی صلیبی جنگ دے دوران ارض مقدسہ ویندے ہوئے رچرڈ اول دا بحری ٻیڑا شدید بحری طوفان نال متاثر تھیا۔ اونکوں پہلے کریٹ تے ول رودوش وچ رکݨا پیا۔ پر ٻیڑے وچ شامل تریہے بحری جہاز سفر کریندے رہیے جنہاں وچوں ہک جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری رچرڈ دی ہووݨ والی ذال سوار ہن۔ ݙو جہاز قبرص دے ساحل دے قریب تباہ تھی ڳئے پر جیہڑے جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری سوار ہن اوہ بحفاظت لیماسول پہنچ ڳیا۔ جون نے بحری جہاز توں لہݨ توں انکار کر ݙتا کیونکہ اونکوں ݙر ہئی کہ اسحاق کومنینوس جیہڑا فرنگیاں کوں پسند نہ کریندا انہاں یرغمال بݨا گھنسی۔ جہاز ہک ہفتہ تک ساحل تے لنگر انداز ریہا اتھاں تک کہ 8 مئی کوں رچرڈ اول شاہ انگلستان وی اتھاں پہنچ ڳیا۔ اپݨی بھیݨ تے نال مستقبل دی کنوار نال ناروا سلوک دی وجہ توں رچرڈ نے غم و غصے وچ قبرص تے حملہ کر ݙتا۔
رچرڈ نے نیکوسیا دا محاصرہ کیتا تے آخرکار تریمیتوسیا دے مقام تے اوندا تے اسحاق کومنینوس دا آمݨا سامݨا تھیا۔ اونکوں شکست ݙیوݨ دے بعد رچرڈ جزیرے دا وی حکمران بݨا پر اوں نے اینکوں فرسان الہیکل کوں ویچ ݙتا۔
قبرص وچ فرنگیاں دا دور 1192ء توں شروع تھیا جیہڑا 1489ء تک رہیا۔ اوں دوران نیکوسیا قرون وسطی دی مملکت قبرص دا دار الحکومت رہیا۔ تے اوں دوران ایہ شاہ دی نشست، لاطینی چرچ تے فرنگی انتظامیہ دا مرکز وی رہیا۔ فرنگی دور وچ شہر دی دیواراں تے بہت سارے دیگر عمارتاں وی تعمیر کیتے ڳئے جنہاں وچ سینٹ سوفیا کیتھیڈرل وی شامل ہے۔ اتھاں لوزینیان شاہواں دے مقبرے وی موجود ہن۔ نیکوسیا جیہڑا غیر مقامی ناں ہے لوزینیان دا ہی ݙتا ہویا ہے۔ فرانسیسی زبان ٻولݨ والے صلیبی جنگی یا تاں "لیفکوسیا" ٻول نہ ہن سڳدے یا انہاں کوں تلفظ دی پروا نہ ہئی تے انہاں نے اینکوں نیکوسی (Nicosie) اکھݨ شروع کر ݙتا جیہڑا بعد وچ بین القوامی طور تے نیکوسیا دے ناں نال رائج تھی ڳیا۔
1374ء وچ نیکوسیا تے جمہوریہ جینوا تے 1426ء توں ایہ سلطنت مملوک دے زیرنگیں آ ڳیا۔ 1489ء وچ جزیرے تے جمہوریہ وینس دا قبضہ تھی ڳیا تے نکوسیا انتظامی مرکز تے حکومتی نشست بݨا۔ وینس گورنر نے عثمانی دے خطرے دی وجہ توں قبرص دے تمام شہراں دی قلعہ بندی کوں ضروری سمجھا۔ 1567ء وچ وینسیاں نے فرنگیاں دے تعمیر کیتے دیواراں کوں ڈھہا کے نیکوسیا دے وینسی دیواراں دی تعمیر کیتی جیہڑے اڄ وی اکثر مقامات تے اپݨی اصلی حالت وچ موجود ہن۔ ایندے علاوہ فرنگیاں دے دور دے ٻئے عمارتاں تے شاہی محل دی حفاظت دا وی بندوبست کیتا۔ آرتھوڈوکس تے لاطینی کلیسیا دے گرجا گھر تعمیر کیتے۔
نیکوسیا دے وینسی دیواراں یارہاں نکراں دے ستارے دی شکل دے ہن۔ انہاں دا ڈیزائن دفاع کیتے بہتر کنٹرول تے توپ خانے دے استعمال کیتے زیادہ مناسب ہئی۔ دیواراں وچ ترئے دروازے ہن۔ شمال وچ دروازہ کیرینیہ، مغرب وچ دروازہ پافوس تے مشرق وچ دروازہ فاماگوستا  ہئی۔ دریائے پیدیوس شہر دے دیواراں دے اندروں وہندا ہئی۔ 1567ء وچ دفاعی حکمت عملی دے سبب دریا دا رستہ تبدیل کر کے اونکوں شہر دے ٻاہروں گزارا ڳیا۔
عثمانی دور
سلطان محمود دوم کتب خانہ [[پیری رئیس دا بݨایا ہویا قبرص دا نقشہ|دائیں]] [[عمریہ مسجد]] [[نیکوسیا آبراہ]] 1 جولائی 1570ء کوں عثمانیاں نے قبرص تے حملہ کر ݙتا۔ 22 جولائی کوں پیالے پاشا نے پافوس، لیماسول تے لارناکا فتح کرݨ دے بعد نکوسیا دی طرف پیش قدمی کیتی تے شہر دا محاصرہ کر گھدا۔ شہر نے چالیہہ ݙینہاں تک مقابلہ کیتا تے آخر کار 9 ستمبر 1570ء کوں شہر فتح کر گھدا ڳیا۔ محاصرے دے دوران 20،000 افراد ہلاک تھئے تے عمارتاں کوں وی نقصان پہنچا۔ کئی گرجا گھراں کوں مسجد وچ تبدیل کر ݙتا ڳیا۔
عثمانی دور وچ نیکوسیا پاشا، یونانی صدر اسقف تے عثمانی قاضی دی نشست بݨا۔ وینسی گورنر دا محل پاشا دے زیر استعمال آیا جیندا ناں تبدیل کر کے سراں (محل) رکھا ڳیا۔ سراں دے سامݨے دی جگہ دا ناں اونہی مناسبت نال اڄ وی "سیراگلیو چوک" ہے۔ 1904ء وچ ایہ عمارت مسمار کر ݙتی ڳئی۔ موجودہ حکومتی عمارتاں اونہی مقام تے تعمیر کیتے ڳن۔
عثمانی دور وچ نویں آباد تھیوݨ والے ترکاں نے دریا دے شمال کوں اپݨا مسکن بݨایا، جبکہ یونانی دریا دے جنوب وچ جتھاں لاٹ پادری دا تعلقہ تے راسخ الاعتقاد گرجا گھر وی واقع ہئی، مقامی لوگ آباد تھئے۔ دیگر اقلیتی گروہ جیویں کہ آرمینی تے لاطینی، او شہر دے مغربی حصے وچ دروازہ پافوس دے قریب آباد تھئے۔
عثمانی دور وچ نیکوسیا دے ٻارہاں محلے ہن جیہڑے شہر دی انتظامی تقسیم ہن۔ اوں وقت عثمانی جرنیلاں دے ناں تے ہن۔ ایہ جرنیل انہاں محلیاں دے حاکم ہن پر ݙو محلیاں دے ناں ایں اصول توں مبرا ہن۔
نیکوسیا آبراہ
دریائے پیدیوس پہلے شہر دے اندروں وہندا ہئی پر بعد وچ عسکری حکمت عملی دی بناء تے اونکوں شہر دے ٻاہروں گزارا ڳیا جیندی وجہ نال شہر وچ پاݨی دی قلت تھی ڳئی۔ عثمانی دور وچ ہک نہر بݨائی گئی جیہڑی شہر کوں پاݨی فراہم کریندی ہئی۔ نیکوسیا نہر قبرص دے دار الحکومت نیکوسیا وچ واقع قبرص دی قدیم ترین آبراہ ہے۔ ایہ الفتھیریا چوک دے قریب واقع ہے۔ ایہ شہر دے شمال وچ پہاڑاں نال پاݨی شہر تک پہنچیندی ہئی۔ ایہ شمال وچ دروازہ کیرینیہ نال مشرق وچ دروازہ فاماگوستا تک ویندی ہے۔
برطانوی دور
نیکوسیا وچ برطانوی پرچم بلند کیتا ویندا پیا ہے 5 جولائی 1878ء کوں نیکوسیا سلطنت برطانیہ دی حکمرانی اچ آیا۔ 1904ء اچ قدیم عثمانی انتظامی مرکز (سراں) کوں مسمار کر کے اوندی جگہ نویں حکومتی عمارات تعمیر کیتے ڳئے جنہاں وچ عدالت، زمین دی رجسٹری دے دفتر، جنگلات، کسٹم تے نیکوسیا کمشنر دا دفتر بݨایا ڳیا۔ نیکوسیا پولیس ہیڈ کوارٹر ایندے نال ملحقہ ہئی جبکہ اوندے سامݨے جنرل پوسٹ آفس تے ٹیلی گراف آفس ہن۔ ہک وینیسی ستون جیہڑا سراں دے قریب موجود ہئی، اونکوں وی مسمار کر ݙتا ڳیا۔ 1915ء دے موسم گرما اچ اونکوں سراں چوک دے ادھ وچ بحال کر ݙتا ڳیا ۔ غالباً ایہ ستون ڈوگ فرانسسکو ڈوناٹی دے اعزاز وچ 1550ء وچ تعمیر کیتا ڳیا ہئی۔
برطانوی قبضے دے بعد 1882ء وچ نیکوسیا وچ شہر دے دیواراں دے اندر تے کجھ علاقے جیہڑے دیواراں دے ٻاہر ہن، دے عام معاملات دے انتظام کیتے لئے میئر دی صدارت دے تحت میونسپل کونسل دا قیام عمل وچ آیا۔ سب توں پہلے بلدیاتی دفاتر "میونسپلٹی اسکوائر" (ہݨ مرکزی میونسپل مارکیٹ) وچ ہن،
لیکن 1944ء وچ دفاتر عارضی طور تے ڈی ویلا بیسچن وچ منتقل کر ݙتے ڳئے تے 1952ء وچ ایں عمارت کوں نواں کرݨ دے فیصلے نال انہاں کوں مستقل کر ݙتا ڳیا۔
1923ء وچ بلدیاتی حدود وچ مزید توسیع کیتی ڳئی تے نویں علاقیاں دے داخلی محلیاں وچ مزید تقسیم کیتی ڳئی۔ 1938ء وچ ایندی حدود وچ مغرب دی سمت دوبارہ توسیع کیتی ڳئی تے ایہ موجودہ سرحد جیہڑی آئیی اومولویتیس، پالوریوتیسا، کایماکلی و اوموفیتا تک پہنچ ڳئی ہئی۔ آزادی دے کجھ عرصہ بعد پالوریوتیسا، کایماکلی و اوموفیتا 1968ء شہر وچ شامل کر ݙتے ڳئے۔
1955ء وچ سلطنت برطانیہ دے خلاف ہک مسلح جدوجہد تے جزیرے کوں یونان دے نال متحد کرݨ دی تحریک شروع تھئی۔ اوں تحریک دی قیادت ایوکا، ہک یونانی قبرصی قوم پرست فوجی مزاحمتی تنظیم کریندی پئی ہئی جینکوں کثیر تعداد وچ یونانی قبرصیاں دی حمایت حاصل ہئی۔ یونان دے نال اتحاد دی تحریک ناکام تھی ڳئی تے اوندی بجائے 1960ء قبرص دی آزادی دا اعلان کر ݙتا ڳیا۔ اوں جدوجہد دوران وچ خاص طور تے نیکوسیا وچ برطانوی حکومت دے خلاف پرتشدد کارروائیاں تھئے جنہاں دے دوران لیڈرا اسٹریٹ کوں "میل قتل" دا ناں ݙتا ڳیا ہئی۔
آزادی تے تقسیم
[[لیڈرا اسٹریٹ پر واقع اقوام متحدہ بفر زون]] [[2008ء وچ لیڈرا اسٹریٹ کوں سرحدی آمد و رفت کیتے دوبارہ کھولا ڳیا]] 1960ء وچ نیکوسیا، جمہوریہ قبرص دا دارالحکومت بݨا جینکوں یونانی تے ترک قبرصیاں دی مشترکہ حمایت حاصل ہئی۔ 1963ء وچ یونانی قبرصیاں نے آئین وچ ترمیم دی تجویز پیش کیتی جینکوں ترک قبرصی برادری نے مسترد کر ݙتا۔ اوں بحران دے دوران تے بعد اچ 21 دسمبر 1963ء کوں یونانی تے ترک قبرصیاں دے درمیان فسادات شروع تھی ڳئے۔ نیکوسیا دے خط اخضر نال شہر یونانی تے ترکی نیکوسیا وچ تقسیم تھی ڳیا۔ 1964ء وچ پرتشدد فسادات وچ مزید تیزی آڳئی۔ ترکی فبرصیاں دی ہک وݙی تعداد شمالی نیکوسیا وچ منتقل تھی ڳئی جیندے نال آبادی دے مسائل وی پیدا تھئے۔
20 جولائی 1974ء دی مسلح بغاوت دے نتیجے وچ ترک فوج نے جزیرے تے حملہ کر ݙتا۔
اے آپریشن ݙو مراحل وچ تھیا۔ ترک حملے دا ݙوجھا مرحلہ 14 اگست 1974ء کوں انجام پایا جیندے وچ ترک فوج نے جزیرہ قبرص دے 37 فیصد علاقے تے قبضہ کر گھدا جیندے اچ شمالی نیکوسیا وی شامل ہئی۔ لڑائی دے نتیجے وچ ݙوہاں اطراف پناہ گزیناں دا مسئلہ ہک وݙے پیمانے تے سامݨے آیا۔
13 فروری 1975ء کوں ترک قبرصی برادری نے ترک فوج دے قبضہ شدہ علاقے تے ترک وفاقی ریاست قبرص دا اعلان کر ݙتا۔۔ 15 نومبر 1983ء کوں ترک قبرصیاں نے آزادی دے اعلان دے نال ترک جمہوریہ شمالی قبرص قائم کیتا۔
23 اپریل 2003ء کوں لیڈرا پیلس خط اخضر وچوں چوݙاں سال وچ پہلی گزرگاہ کھولی ڳئی۔ اوندے بعد 9 مئی 2003ء کوں آئیوس دومیتیوس دے مقام تے ݙوجھی گزرگاہ کھولی ڳئی۔ 3 اپریل 2008ء کوں لیڈرا اسٹریٹ دی گزرگاہ دوبارہ کھولی ڳئی۔
30 اکتوبر 2016ء دے بعد نیکوسیا دنیا دا واحد دارالحکومت بݨا جتھاں ݙو منطقۂ وقت استعمال تھیندن۔ اینجھا ترک جمہوریہ شمالی قبرص دی پالیمان دے اوں فیصلے نال تھیا جس وچ انہاں نے تمام سال متناسق عالمی وقت +03:00 کوں برقرار رکھݨ دا فیصلہ کیتا جیویں کہ ترکی وچ تھیندا پیا ہے۔ تاہم شمالی قبرصی عوام دے احتجاج دے بعد اینکوں دوبارہ یورپی معیاری وقت دے مطابق کر ݙتا ڳیا۔
آب و ہوا
کوپن موسمی زمرہ بندی دے مطابق نیکوسیا دی آب و ہوا اوندی گھٹ سالانہ بارش تے درجہ حرارت دی حد دی وجہ توں گرم تے نیم خشک ہے۔ موسم گرما اتھاں طویل، گرم تے خشک ہوندے جبکہ موسم سرما سردی اچ متوسط رہندے۔ زیادہ تر بارشاں موسم سرما وچ ہوندن۔ موسم سرما دی بارش دے نال کݙہیں کݙہیں نناواں وی پوندے لیکن برف باری شاذ و نادر ہی تھیندی ہے۔ نیکوسیا وچ برف باری 1950،1974 تے 1997ء وچ تھئی ہئی۔ سردیاں دے راتاں وچ کݙہیں کݙہیں ہلکی کہیڑ] وی ہوندی ہے۔ 2 جولائی 2017ء کوں نیکوسیا دے لیفکوپا موسمی اسٹیشن وچ درجہ حرارت 44.7° سینٹی گریڈ رہیا ہئی۔
سرائیکی افسانہ: خود کُوزہ
انسانی دماغ وی عجب کرشمہ ہے قدرت دا،اے خود اِی مسٔلہ پیدا کریندے تے خود اِی اوندے حل وچ جُپ ویندے،خود اولے وہندے تے ہمیشہ اپݨیاں تمام خواہشاں تے انہیں کیتے کیتی ڳئی جدوجہد کوں تن دے ذمے لاݙیندے،تن کولوں اپݨیں لوڑیں دے کتیے خوف ݙربَھو پیدا کریندے تے خود اِی اوندا شکار تھی ویندے۔ انسانی جسم تے قابو پاوݨ کیتے جیڑھی ہزاریں سالیں وچ جدوجہد کیتی سی او خود اوندے کیتے عذاب بݨ ڳئی ہے۔ اوں طاقت تے قابو پاوݨ کیتے بندے کوں خود اوندے گُر سکھائے نِس۔ دنیا دے تمام نشے بھانویں اُنہیں دی کوئی شکل ہے بندے دی مت مارݨ کیتے خود انسانی دماغ بݨیے ہوئن۔ پینگھ وی خود ہووے تے جھوٹݨ والا وی خود۔ انسانی دماغ جاڳدا ہووے تاں تن دا کوئی وی عضو اوندی مرضی دے بغیر ہَل نہیں سڳدا۔ کہیں وی آپریشن دے دوران ایہو کجھ کیتا ویندے،بس تھوڑی دیر انسانی دماغ کوں مارݙیو،تُساں سب عذاب ثواب کنوں آزاد تھی ویندے او۔ کینجھیں وجیب ڳالھ ہے جو عقل دے خلاف جتنے دلائل اَڄ تئیں ڳئین او سب عقلی دلیلیں نال ݙتے ڳئین،گویا اپݨے خلاف ہک مقدمہ بݨیندے خود اِی اوندے اِچ گواہ تے خود وکیل بݨدے تے کود اِی جج۔ ایہا وجہ ہے جو صوفیں خود شناسی کوں اِی خدا شناسی آکھئیے،خود اپݨے آپ کنوں واقف تھیوݨ دا مطلب ہے جو عقل دے فریب کاریں کنوں واقف تھیوݨ، ہُݨ ایندا وَٹ کون کڈھسی جو تہاݙا اپݨے آپ کوں سُنڄاوݨ گھنݨ کتھائیں عقل دی فریب کاری تاں نہیں۔ دنیا دے تمام آرٹ،تمام فلسفے،تمام نظریات دی پرکھ دا معیار عقل ہے۔ خود عقل کوں پرکھݨ دا معیار کینویں مقرر کیتا ونڄے۔ اَڄ تک کہیں بندے خود آکھئیے جو میں پاڳل ہا۔ جیڑھے اَڄ تئیں سیاݨے سݙ ویندے آںدن انہیں سب کوں اپݨے وقت اِچ پاڳل سمجھیا ویندا رہ ڳئے۔ ہُݨ تائیں جیڑھیاں ڳالھیں انسانی دماغ ساکوں سمجھائن خود اوندے خلاف دلیلاں گھڑ تے ݙتنیس تے ہُݨ جیڑھی پدھر تے ساکوں گھدی ویندے او جیڑھلے ویلھے غضط ثابت تھئی تاں وَل شاید انسانی دماغ دے آخری حرکت ہووے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک کہاݨیاں۔ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی ڈراما۔ ونکی:ڈرامہ ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر
سرائیکی اسمائے صفات
ایہوں جیہیں لفظ جِنہاں تُوں کئیں اسم کی حالت اصلیّت،وصبِ یا کُئی ٻئی خوبی ظاہر تھیوے،صفت سݙین٘دِں۔ صفت کئیں اسم کی حالت کوں محدود کت ݙین٘دی ہے۔ جیویں کالا بندہ،سوہݨاں ٻال،لمبی تریمِت،لال بوچھݨ،اِنہاں وچ کالا،سوہݨاں،لمبی،لال،صفتاں ہِن۔ صفت کئی قسم دی ہون٘دی ہے۔
اِتّھاں اَساں صفتِ ذاتی دی ڳالھ کرین٘دے ہَیں جِیویں جو اُتے مثالاں ݙِتّیاں ڳیاں ہِن۔ صفتِ ذاتی بݨاوݨ دے کئی طریقے ہِن:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
پنج پھلاں دی حکایت
اُنہاں پنج پُھلاں جنگل دے دیوتا کوں ارداس کیتی اوہ پکھی بنڑنا چاہندے ہِن ' جنگل دا دیوتا اگوں مسکیا اجازت اُنہاں کوں مِل گئی ' اوہ رتے پھُل, پکھی اُتھاہیں بنڑ گئے ' اوہ ٹنگلی اُتوں آُڈیے ڈوجھی ہک ٹنگلی اُتے ونج بیٹھے ' رنگ اُنہاں دا گُوڑھا رَتا چُنجھ وچ نیلی ہک جھال ہئی
اُنہاں سارا جنگل ڈِٹھا دریا تانڑیں وستی تانڑیں گئے ' بیڑیاں, مچھیرے ,جھوپڑیاں مکان , تریمتیں مردیں دی بِھیڑ , بالیں دیاں کھیڈاں , گلی چوک بزار , بوہے تاکڑیاں ویڑھے چبارے چجھے , تنڑانواں تے سُکدے کپڑے رنگلے اُنہاں پہلی وار ڈِٹھے ' اوہ پہلی وار بئے کہیں درخت آُتے بیٹھے کندھی اُتے لتھے ' دانڑا اُنہاں چُگیا پانڑیں اُنہاں پیتا ' نماشاں تانڑیں جنگل اپنڑے ول آئے ' ہولے ہولے آلھنڑا اُنہاں پاتا تے روز دی حیاتی دے ہیلک تھیونڑ پئے گئے ' ودھیے پَھلیے تے ڈھیر سارے پکھی اوہ تھی گئے.
مُد پِچھوں جنگل دا دیوتا وت اُنہاں کوں ٹکریا ' انہاں وت ارداس کیتی جو مچھی بنڑ دریا وچ اوہ رہونڑ چاہندن ' دیوتا آکھیا " تہاڈی ایں سِک بارے پانڑیاں دے دیوتا دی موکل وی چاہیدی اے, میں اوندے نال گالھ کریساں " ڈوجھے ڈینہ انہاں کوں پکھی توں مچھی بنڑن دی موکل ڈہیج گئی ' اوہ دریا وچ رتی ہک مچھی چمکدے چانیاں والی بنڑ گئے ' ایہ بھانویں پُھل یا پکھی ہوونڑ توں وکھرا ہک دھیان ہئی ' دریا دی اپنڑی ہک دنیا وچ مچھی دی الہامی ہک ذات دی جھال اُنہاں لدھی ' اُنہاں کوں لگیا اوہ ازل تے ابد دے وچکار کتھاہیں اصل مقام تے پُج گئے ہِن ' اُنہاں جانڑیا ایہ مچھی ہوونڑ بھیت دے وچوں تھی کر لنگھنڑ ہِے ' پانڑی وچوں سِجھ کوں چندر کوں ماہنڑو کوں ڈیکھنڑ کہیں اکھ دی اُتم ڈکھالی ہِے
مچھی تے پانڑی دے زمانیاں وچوں ہک ڈینہ اُنہاں کو ں جنگل دی خوشو آئی ' اوہے پُھل پرانڑے نِسرے ' اُنہاں کوں ایں رتے اپنڑے رنگ وچ اوہو ونڑ قدیمی یاد آیا 'اُنہاں ولدا پُھل بنڑن دا سوچیا پر اُنہاں ہنڑ مچھی دی جُون وچ ہنڈنڑا ہا ' دیوتاواں دا زمانہ گزر گیا ہا.
نمرہ خان
نمرہ خان (اردو: نمرہ خان) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 26 جون، 1990ء) ہِک پاکستانی ماڈل، اداکارہ اتے ہدایت کارہ ہِن۔
ابتدائی حیاتی
نمرہ 26 جون، 1990ء کوں کراچی وِچ ڄَمّی ہئی۔ انّھاں دے کول برطانیہ دی شہریت وی ہِے۔ انھاں نے اپݨی ثانوی (سیکینڈری) تعلیم کراچی توں حاصل کِیتی۔ انھاں کوں انڈس ویلی اسکول آف آرٹس اینڈ آرٹیٹیکچر دی طرفوں فلم سازی وِچ ڈگری مِلّی ہِے جاں جو اِنّھاں دی اداکاری وِچ وی ہِک سند حاصل کرچکی ہِن۔ نمرہ دا اپݨا بیوٹی سیلون وی ہے۔ ایہ ہِک چنڳی اسکوائش کِھݙاری وی ہِن۔
21 اگست، 2014ء کوں ہِک روڈ حادثہ وِچ نمرہ بُری طرحاں متاثر تھی ڳئی ہَن۔ جِہڑیلے اُوہ شوٹنگ توں ولدی پئی ہئی تاں اِنّھاں دی ڳَݙّی دی ٹکر ہِک وین نال تھی ڳئی۔ اِنّھاں دی سَڄّی لَت ٣ انجو انج جائیں توں تُرُٹ ڳئی۔ دماغ وِچ زخم ہووݨ دی پاروں ڈاکٹر اِیکُوں جَلتی ٹھیک ناں کر سڳّے۔
ٹیلی ویژن
انہاں نے اپݨے فلمی سفر دا اغاز ٹی وی سیریل خواب تعبیر توں کِیتا۔ انہاں نے چوبھن، چھوٹی سی غلط فہمی، خوشی کے لیے آیا چاند، شریک حیات پہلی جمعرات، رشتہ انجانا سا اور چھوٹی سی زندگی سمیت کئی ڈرامیاں اتے ٹیلی فلماں وِچ کَم کِیتا۔ انہاں نے جب ووی ویڈ اتے کس دن میرا ویا ہووے گا جئیں مزاخیہ ڈرامیاں وِچ کَم کِیتا۔
فلماں
انّھاں دی پہلی فلم بلائنڈ لو 2016ء وِچ جاری تھئی۔ بعد وِچ فلم سایہ خدائے ذو الجلال (2016ء) وِچ نظری۔
مزید پڑھیے
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن شوز ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
پنجابی
پنجابی بولی بھارت دی ریاست مشرقی پنجاب تے پاکستانی صوبہ پنجاب دے لاہور ڈویژن، گجرانوالہ ڈویژن تے فیصل آباد ڈویژن دی اکثریتی بولی اے.
پنجاب
پنجاب پاکستان دا ہک صوبہ  ہے۔جیندے وچ خطہ مغربی پنجاب، پوٹھوھار تے سرائیکستان انتظامی طور تے شامل ہن. اے رقبے دے اعتبار نال ݙوجھا تے آبادی دے اعتبار نال پہلا وݙا صوبہ اے جیہڑا کل پاکستان دا ٦٢ ٪ اے.
انتظامی ونڈ
انتظامی طور تے صوبہ پنجاب انہاں ڈویژناں وچ ونڈیا ہویا اے:
جغرافیہ
سرائیکی علاقہ، ماجھی علاقہ تے پوٹھوہاری علاقہ
تاریخ
سرائیکی علاقے دی تاریخ وادی سندھ دی تہذیب نال ون٘ڄ رلدی ہے۔
ازواج مطہرات
ازواج مطہرات
ام المومنین حضرت خدیجتہ الکبری
ام المومنین حضرت سودہ بنت زمعہ
ام المومنین حضرت عائشہ صدیقہ
ام المومنین حضرت زینب بنت خزیمہ
ام المومنین حضرت ام سلمہ
ام المومنین حضرت زینب بنت حجش
ام المومنین حضرت جویریہ بنت حارث
ام المومنین حضرت ام حبیبہ
ام المومنین حضرت صفیہ بنت حیی
ام المومنین حضرت میمونہ بنت حارث
نور بخاری
نور بخاری ((اردو: نور بخاری) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 3 جولائی 1982ء) پاکستانی سابقہ اداکارہ، ہدایت کارہ اتے ماڈل ہِن۔ اوہ ٻہوں ساریاں پنجابی فلماں اَتے ڈرامیاں وِچ کَم کر چُکّی ہِن۔
نور بخاری نے شو بز انڈسٹری کوں چھوڑ تے دینِ اسلام دے احکاماں اُتے عمل کرݨ دا اَغاز کر ݙِتّا ہِے اِنّھاں دے بیان دے مطابق "ہُݨ کوئی ڈراما، ماڈلنگ، ڈانس یا فلم وِچ کَم ناں کریساں“
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن شوز ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں
سرائیکی اسمائے مکبّر
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانہ ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ ونکی:اسم ونکی:سرائیکی قواعد
جاپانی، ہیرو غلیفی اَتے کُجھ ٻئے خط
ݙو ترے سو سال قبل مسیح نبطیاں دے حکومت نجد توں ساحلی علاقیاں احمر عقبہ اَتے بادیۂ شام تئیں ہئی اَتے زبان عربی ہئی ایندے بعد مسند سبائی وت صنعوی خط دا ناں آندے ڄیڑھے علاقہ حوران (شام) اِچ جبلِ صفا اِچ لکھیا گیا۔ اِیندے بعد ثمودی خط دا ذکرتاں قرآن پاک اِچ وی آیا ہِے۔ وَت لحیانی، حیثی اَتے چینی خط قابلِ ذکر ہِن۔ ایشیاء دے خطاں اِچ چینی ہِک دلچسپ اَتے منفرد طرزِ تحریر ہَا، کیوں ڄو اِیندی کتابت اُتُّوں کولوں تَلّے آلے پاسے تھیندی ہِے۔ چینیاں دا اعتقاد ہِے ڄو فیضانِ خداوندی دا نزول اسمان تُوں زمین آلے پاسے تھیندا ہِے۔
جاپانی خط
thumb|قدیم جاپانی خط اے خط درختاں دِیاں شاخاں دی طرحاں پیچیدہ رِیہا، اِیں کِیتے عرب آلے اِیکوں آپݨی اصطلاح اِچ ’’خطِ شجر‘‘ آدھے ہَن، اِیندیاں ݙو قسماں ہِن ’’کٹکݨا‘‘ اتے ’’ہیرا گانا‘‘ اے ݙوہیں جاپانی اَتے پراݨے مغلیٔ چینی خط دیاں شاخاں ہِن۔ سُریانی، عبرانی اَتے عربی خط تاں سَڄے تُوں کھٻے پاسے لکھے ویندن اِنہاں دا نظریہ اے ہا جو انسان توں طبعی حرکت دا آغاز ہمیشاں سڄے ہتھ توں تے سڄے قدم توں تھیندا ہِے۔ اِیندے برعکس ہندی، قبطی، رومی اَتے قدیم فارسی تحریراں دی کتابت کھٻے تُوں سڄے پاسے تھیندی ہئی۔ کِیوں ڄو حکمائے یونان دی تحقیق دے مطابق خون دا دَورانیہ دل تُوں شروع تھیندا ہِے اَتے دل کھٻے پاسے ہوندا ہِے۔ اَتے عقل دا مرکز ہِے۔
خطِ ہیرو غلیفی
thumb|خطِ ہیرو غلیفی پراݨے تمثالی خط ہیرو غلیفی نے ڄݙاں پہلی کروَٹ گِدی تاں تحریر اِچ تصویری انداز دے حرف ݙھالے ڳئے۔ ایندے حروفِ تہجی صرف پنڄی حرفاں دے ہَن‘ اُوں ویلے اے خط شاہی دفتراں اِچ جاری تھیا ایکوں ہیرا طیقی دا ناں ݙتا ڳیا۔ بعد اِچ کڄھ ارتقاء دے بعد ایندا ناں دیموطیقی پے ڳیا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
حضرت علی دا کمیل بن زیاد دے ناں خط
حضرت کمیل کوں معلوم تھیا کہ حضرت معاویہ دا لشکر سفیان بن عوف دی سرکردگی وچ ہیت تے یلغار دا ارادہ رکھدا ہے تاں انھاں نے گماں کیتا کہ دشمن قرقیسیا وچ ہے چنانچہ اپݨی فوج دے صرف 50 افراد کوں شہر دی حفاظت تے مامور کیتا تے باقی افراد کوں گھن کے قرقیسیا دی جانب عازم سفر تھئے۔ دشمن دے لشکر نے موقعے توں فائدہ چا کے ہیت تے حملہ کیتا جیندی بنا تے ہک مراسلے دے ذریعے حضرت علی دی سرزنش دا نشانہ بݨے۔ اِیں سرزنش دا متن نہج البلاغہ وچ موجود ہے کہ:
حضرت علی رضی اللہ عنہ دی شہادت (21 رمضان 40ھ/ 27 جنوری 661ء) دے بعد آپ امام حسن رضی اللہ عنہ دے مصاحباں وچ شامل رہیے۔
کمیل بن زیاد بحیثیت حاکم
حضرت علی بن ابی طالب نے آپ کوں شہر ہیت دا والی مقرر کیتا ۔ حضرت کمیل کوں معلوم تھیا کہ حضرت معاویہ دا لشکر سفیان بن عوف دی سرکردگی وچ ہیت تے یلغار دا ارادہ رکھدا ہے تاں انھاں نے گماں کیتا کہ دشمن قرقیسیا وچ ہے چنانچہ اپݨی فوج دے صرف 50 افراد کوں شہر دی حفاظت تے مامور کیتا تے باقی افراد کوں گھن کے قرقیسیا دی جانب عازم سفر تھئے۔ دشمن دے لشکر نے موقعے توں فائدہ چا کے ہیت تے حملہ کیتا جیندی بنا تے ہک مراسلے دے ذریعے حضرت علی دی سرزنش دا نشانہ بݨے۔ اِیں سرزنش دا متن نہج البلاغہ وچ موجود ہے کہ:
’’آدمی دا اُوں کم کوں نظرانداز کر ݙیوݨا کہ جیہڑا اُونکوں سپرد کیتا ڳیا ہے تے جیہڑا کم اُوندی بجائے ݙوجھیاں نال متعلق ہے، اُوندے وچ خواہ مخواہ گُھسݨا ہک کھلی ہوئی کمزوری تے تباہ کن فکر ہے۔ تیݙا اہل قرقیسا تے دھاوا ٻول ݙیوݨا تے اپݨی سرحداں کوں خالی چھوڑ ݙیوݨا جبکہ اتھاں نہ کوئی حفاظت کرݨ والا تے نہ دشمن دی سپاہ کوں روکݨ والا ہے، ہک پریشان خیالی دا مظاہرہ ہئی۔ اِیں طرح توں اپݨے دشمناں کیتے پل بݨ ڳیا جیہڑے تیݙے دوستاں تے حملہ آور تھیوݨ دا اِرادہ رکھدے ہوون۔ اِیں عالم وچ کہ نہ تیݙے بازؤاں وچ توانائی ہے، نہ تیݙا کجھ رعب و دَبدبہ ہے، نہ توں دشمن دا رستہ روکݨ والا ہیں،  نہ اُوندا زور تروڑݨ والا ہیں،  نہ اپݨے شہر والاں دے کم آوݨ والا ہیں تے نہ اپݨے امیر دی طرفوں کوئی کم انجام دیوݨ والا ہیں ‘‘۔
حضرت علی رضی اللہ عنہ دی شہادت (21 رمضان 40ھ/ 27 جنوری 661ء) دے بعد آپ امام حسن رضی اللہ عنہ دے مصاحباں وچ شامل رہیے۔
قدیم زباناں اِچ فنِ خطاطی دی پِچھاݨ
یمن دے قدیم حروفِ تہجی
یمن دی پراݨی تہذیب اِچ ڄہڑھے لکھتاں کیتے حرف بݨائے ڳئے اُنہاں کوں ’’مسند حمیری‘‘ دے ناں نال پہچاݨ کرائی گئی ہئی۔ ایں تحریر دے حرفاں تے غور کرو تاں اے تصویری دَور دے بعد دا دَور لگدے ڄو حرفاں دی تشکیل تصویری چوٹیاں دے علامتاں کوں حرفاں اِچ ڈھال ݙتا ڳے۔
قدیم زباناں اِچ حروف دِی پچھاݨ
قدیم زمانیاں اِچ وی لکھݨ پڑھن دا شعور لوکاں اِچ ٻہوں ہئی۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام توں پہلاں تئیں عبرانی زبان ہئی۔ اینویں اِی سریانی، استرنجیلی، کلدانی اَتے سبائی زباناں وی آپݨے دَور اِچ مشہور ہَن اَتے انہاں دے لکھݨ دے طریقے وی ایجاد کیتے ڳئے ہَن۔ اَسّاں انہاں زباناں دے لکھݨ دی الگ الگ پہچاݨ کیتے حرفاں کوں لکھ تے ݙکھا ݙتے۔
حمیری یا قدیم کوفی خط
سطرنجیلی اَتے نبطی دے نفیس ملاپ نال ہِک طرزِ تحریر مسند حمیری وجود اِچ آیا۔ حیرہ کوفے دا پراݨاں ناں ہِے۔ حیرہ والیاں نے اِیں طرزِ تحریر کُوں ٻیا سوہݨا بݨایا تاں اے حیری یا قدیم کوفی دے ناں نال مشہور تھیا۔ واضح تھیوے ڄو اِے اصلاحی کوفی خط نہ ہئی بلکہ او تحریر دا  اے جھیاں انداز ہئی ڄیڑھا سوکھا نہ پڑھیا ویندا ہَا یعنی اُوندا ابلاغ نہ ہَا۔ اِیکوں یمن آلیاں نے اَتے مکّہ آلیاں نے علاقہ حیرہ توں گھِدّا ہَا اِیں دور اِچ قدیم کوفی خط اِچ نقطے، زبر، زیر، پیش نہ ہَن۔ اعراب علامتاں اَتے اوقاف دا دستور وی واضح نہ تھِیا ہَا، ٻیا تاں ٻیا الف وی سدِھا کیں نہ ہَا بلکہ الف دا تَلواں حصہ سڄے پاسے مڑیا ہویا ہَا۔
آقائے نامدار حضرت محمد ﷺ دے ناں نال منسوب خطوط
حضرت علی کرم اللہ وجہہٗ، حضرت امام حسن اَتے حضرت امام حسین تک دِیاں تحریراں یعنی لکھتاں اِیں خطِ حیری یا قدیم خطِ کوفی اِچ ہن۔ قدیم یعنی پراݨے خطاں یعنی لکھتاں دی تاریخ دا حوالہ اِتھاں مکیندے ہیں اَتے اے بیان کریندے ہِیں ڄو عربی ابجد یا خطاں دا دور کِتھوں شروع تھیندا ہِے۔ مشہور مؤرخ ہشام بن محمد دی روایت دے مطابق عربی خط دا بانی قبیلہ نصر بن کنانہ اِچ ہَا ݙوجھی روایت اِچ حمیر بن سبا کوں ایندا موڄد آکھیا ڳے ڄیڑھے قبیلہ قریش دے فرد ہَن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
پنجابی لوک
'''پنجاہ فیصد پنجابی سکھ ہن۔ ویہ فیصد پنجابی ہندو ہن،، ویہ فیصد پنجابی مسلمان ہن۔۔۔ '''
اردو ہندی زبان بولݨ آلے تریہ کروڑ لوک ہن۔ انہاں وچوں نوے فیصد ہندو ہن۔۔۔ نو فیصد مسلمان ہن۔۔
سرائیکی ٻولݨ آلے ڈہ کروڑ کنوں ودھ ہن۔ نوے فیصد سرائیکی مسلمان ہن،، نوفیصد سرائیکی ہندو ہن۔۔۔
حدیقہ کیانی
thumb|حدیقہ کیانی، پاکستانی ڳائیکہ۔ ٢٠١٦ء حدیقہ کیانی ہِک پاکستانی ڳائیکہ، گِیت نگار اَتے انسانیت پسند ہِے۔ جیڑھی کئی ملکی اَتے عالمی اِنامات گِھن چُکّی ہِے، کیانی نے دُنیا بھر وِچ ڳائیکی کِیتی ہِے، کیانی رائل البرٹ ہال اَتے کینیڈی سنٹر وِچ وی ڳا چُکّی ہِے۔   حدیقہ کیانی کُوں ٢٠٠٦ وِچ پاکستان دا چوتھا وݙّا شہری اعزاز تمغۂ امتیاز اُنّھاں دی موسیقی وِچ خدمتاں اُتّے ݙِتّا ڳیا۔ ٢٠١٠ء وِچ اُنّھاں کُوں اقوامِ متحدہ ڈویلپمنٹ پروگرام دی گڈول سفیر بݨایا ڳیا، جین٘دے نال اُوہ پاکستان دی اقوامِ متحدہ وِچ پہلی گڈول سفیر بݨ ڳئی۔  ٢٠١٦ء وِچ حدیقہ کُوں جنگ گروپ اخبار نے "پاکستان دی سبھ تُوں با اثر اَتے تَکڑی تِریمت" وِچ اپݨے پاور ایڈیشن وِچ شامل کِیتا۔
ابتدائی حیاتی
حدیقہ کیانی راولپنڈی، پاکستان وِچ ڄَمّی اَتے ترے بھیݨِیں بِھران٘واں وِچُوں سبھ تُوں نِکّی ہِے، پِیؤ ترے ورھیاں دی عُمر وِچ فوت تِھی ڳئے، اَمّاں خاور کیانی، ہِک شاعرہ اَتے گورنمنٹ گرلز سکول دی پرنسپل ہَن۔ اَمّاں نے موسیقی وِچ دلچسپی ݙیہدے ہوئے پاکستان نیشنل کونسل آف دی آرٹس وِچ داخل کروا ݙِتّا۔ موسیقی دی ابتدائی تعلیم میڈم نرگس ناہید تُوں حاصل کِیتی۔ وقار النساء نون گرلز ہائی سکول وِچ پڑھدے ہوئے حدیقہ نے ترکی، اردن، بلغاریہ، یونان وِچ انٹرنیشنل چلڈرن فیسٹیول وِچ پاکستان دی نمائندگی کرین٘دے ہوئے کئٰ میڈل جِتّے اَتے ہزاراں دے سامھݨے پرفارم کِیتا۔
1995: راز
١٩٩٥ء وِچ حدیقہ کُوں این ٹی ایم ناظرین چوائس ایوارڈ برائے بہترین ڳائیکہ مِلّا۔
1998: روشنی
١٩٩٨ وِچ کرکٹ ورلڈ کپ ١٩٩٩ء دا آفیشل تِھیم سانگ "انتہائے شوق" ڳایا جیکُوں پیپسی نے اسپانسر کِیتا اَتے حدیقہ دی اَمّاں نے لِکّھا، موسیقی نیزر لالانی نے ݙِتّی۔ ڳاݨے دی ویڈیو جامی اَتے عمران بابر نے بݨائی۔
2002: رنگ
٢٠٠٢ء ستمبر وِچ حدیقہ نے تِرِیجھا البم "رنگ" ریلیز کِیتا۔
2007: رف کٹ
٢٠٠٧ء وِچ حدیقہ نے چوتھا سٹوڈیو البم "رف کٹ" عامر ذکّی دے نال رَل تے ریلیز کِیتا۔
2017: وجد
بِھرا دے نال رَل تے حدیقہ نے البم "وجد" ریلیز کِیتی جین٘دے کِیتے لکس سٹائل ایوارڈ دی طرفُوں سال دا البم ایوارڈ مِلّیا۔
نوین وقار
نوین وقار (اردو: نوین وقار) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 9 جنوری 1985ء) ہِک پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ اتے سابقہ ویڈیو اتے ریڈیو جوکی ہِن۔ اوہ 2012 وِچ ٹیلیویژن دے ہِک ڈراما سیریز  "ہم سفر" وِچ سارہ دے منفی کردار کِیتے مہان٘دری ہِن۔ نوین وقار دے ٻئے ڈرامیاں وِچ "عینی کی آئے گی بارات ، اف میری فیملی ، الوداع ، مول ، سایہ دیوار بھی نہیں ، کچھ نہ کہو ، بے انتہا ، تجدید وفا اور ماہ تمام" شامل ہِن۔ انّھاں نے 2013ء وِچ سماجی ڈرامہ آلی فلم "جوش: اتحاد کے ساتھ آزادی" دے ذریعے اپݨے فلمی کَم کار دا اَغاز کِیتا۔ اِیہ فلم اِنّھاں دی ہِک اہم اَتے تجارتی کامیابی ہئی۔
ذاتی حیاتی
نوین وقار نے 2012 وِچ اداکار اظفر علی نال شادی کِیتی۔ نومبر 2015ء وِچ اِیں جوڑے دی طلاق تھی ڳئی۔
کَم کار
نوین وقار نے ہِک وی جے فیوز توں اپݨے کَم کار دا اَغاز کِیتا۔ ایہ ایندی پہلی کامیابی ہئی۔ این٘دے بعد نوین کوں ہِک بلاک بسٹر اَتے کامیاب ڈرامہ سیریل "ہم سفر" وِچ ماہر خان اَتے فواد خان دے نال کَم کرݨ دا موقع مِلیا۔ نوین دا اڳلا منصوبہ جیو ٹی وی دا مقبول ڈراما سیریل "عینی کی آئے کی بارات" ہئی۔ نوین اپݨی اداکاری کوں سنجیدگی نال گِھندی ہِن اَتے اِنّھاں نے پاکستانی ٹیلی ویژن انڈسٹری وِچ اپݨا ناں کماتا ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
حضرت کمیل بن زیاد دے روایتاں
حضرت کمیل نے حضرت علی بن ابی طالب توں دعائے خضر کوں نقل کیتا ہے۔ علامہ مجلسی نے بحار الانوار وچ حضرت علی بن ابی طالب دی متعدد وصیتاں کوں کمیل ابن زیاد دے حوالے نال نقل کیتا ہے۔ ابن شعبہ حرانی نے تحف العقول وچ وی اِنہاں وصایا کوں نقل کیتے۔ اہل سنت منابع وچ حضرت کمیل کوں قلیل الحدیث آکھا ڳیا ہے تاہم محدث یحییٰ بن معین (متوفی 848ء) تے محدث ابن حبان البُستی (متوفی 20 اکتوبر 965ء) نے آپ کوں ثقہ قرار ݙتے جبکہ ابوسعد السمعانی (متوفی 562ھ)نے اِنہاں توں روایت کوں ضعیف تے غیر ثقہ قرار ݙتے۔ علامہ ابن حجر عسقلانی نے لکھا ہے کہ:
حضرت کمیل نے حضرت علی بن ابی طالب، خلیفہ دؤم حضرت عمر رضی اللہ عنہ، خلیفہ سوم حضرت عثمان رضی اللہ عنہ، عبداللہ ابن مسعود رضی اللہ عنہ (متوفی 650ء)، حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ (متوفی 59ھ) توں روایت کیتی ہے جبکہ عبدالرحمن بن عابس، ابو اسحاق سبیعی، عباس بن ذریح، عبد اللہ بن یزید صہبانی، اعمش، عبدالرحمن بن جندب وغیرہ نے انہاں توں روایت کی ہے۔
پنجابی مضمون پڑھاوݨ دا فیصلہ
اخ کوئی گال ھ تیں سہی جیرھی اساں سرائیکیں کوں منظم طریقے نال روڈ تیں نئیں انونڑ ڈیندی سرائیکیں دے خلاف ہیں کنوں بیا وڈا ظلم کیا ھوسی جو عدالت نے حکم ڈے ڈتے پنجابی زبان کوں سرکاری طور تیں سکولیں اچ پہلی کنوں نصاب دا حصہ بنڑایا ونجے اتھائیں ہنڑ ھن کوئی ساڈے وارث وکیل جیرھے عدالت دے ایں ڈڈھپ کالے قانون کوں روکے اور ایں اندھی عدالت کوں ڈسے ہیں توھاڈے پنجاب اچ پنجابیں کنیں ہک بی وڈی قوم وی رہندی اے جیندی مادری زبان سرائیکی اے جیدے اتیں پنجاب نیں زبر دستی قبضہ کیتا ھوئے جیندی واگزاری واسطے اساں شریفانہ طریقے نال سویل دی کوشش کریندے ودے ھئیں بلکہ اساں ہیں معزز عدالت کوں اپیل کریندوں پہلے ساڈی حد براری کرو پچہیں ہوں پنجاب دی حدود اچ جیرھی منصفانہ تقسیم دے بعد اوندی جیرھی بنڑدی ھووے بیشک پنجابی نصاب لاگو کرو اگر ایویں معزز عدالت نیں ساڈے اتیں زوری ریت فیصلہ تھپنڑ دی کوشش کیتی سرائیکی کڈاہیں ایں ظالمانہ فیصلے کوں تسلیم نہ کریسن بلکہ شدید مزاحمت کریسن اساں اے وی ڈس ڈیوں اساں کڈاہیں وی پنجاب دی کوئی اجارہ داری قبول نہ کریسوں۔۔۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی حمید اصغر شاہین روڈ خدابخش چوک پل ڈاٹ دے نال پوادھو. (اکبر ملکاݨی)
پنجابی زبان
پنجابی (Punjabi language) (شاہ مکھی پنجابی، گرمکھی ਪੰਜਾਬੀ) ہک ہند یورپی زبان ہے جیہڑی باشندگانِ خطۂ پنجاب وچ مروّج ہے۔ پنجابی بولݨ والیاں وچ ہندومت، سکھ مت، اسلام، تے مسیحیت دے پیروکار شامل ہن۔ اول الذکر مذہب دے علاوہ باقی تریہے مذاہب وچ اس زبان کوں خاص حیثیت حاصل رہی ہے۔ بھارت دی ریاست پنجاب تے پاکستان دے صوبہ پنجاب دے مرکز لہور دی زبان دا ناں پنجابی ہے ۔ بھارتی پنجاب، لہور ، گوجران٘والا، سیالکوٹ، فیصل آباد تے قصور دی زبان ہے۔ thumb|پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ چار کروڑ کنوں ودھ آبادی ہے، اڈھائی کروڑ مشرقی پنجابی بھارت وچ ہے. پنجابی امریکہ، آسٹریلیا، برطانیہ تے کینیڈا ٢چ اقلیتی زبان دے طور تے بولی ویندی ہے۔ پنجابی نے بھنگڑا تے موسیقی دی وساطت نال وی کافی عالمی مقبولیت پاتی ہے۔
پنجابی دے لہجے
پنجابی زبان دے کل لہجے ترائے ہن جیہڑے درج ذیل ہن:
دوآبی:
دریا بیاس تے ستلج دے درمیان دے علاقے دوآبے دا لہجہ ہے۔ جالندھر، ہوشیار پور تے کپور تھلہ ایں لہجے دے علاقے ہن۔
حیثیت
بھارت وچ سرکاری تے دفتری زبان ہے، تعلیم وچ لازمی وی ہے، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ وچ ہے۔ پاکستان وچ کالجاں، سکولاں تے یونیورسٹیاں وچ اختیاری مضمون ہے۔ ریڈیو ٹی وی تے منظور تھئی ہوئی زبان ہے، پنجابی دے وکی پیڈیا وی بݨے ہوئے ہن۔ بھارتی پنجابی گوگل ترجمے وچ وی شامل ہے۔ ونڈو وچ پاکستانی پنجابی وچ شامل ہے۔ پاکستان وچ اردو لکھائی نال لکھدن ایں لکھائی کوں شاہ مُکھی اہدن۔ بھارت وچ گرومُکھی لکھائی نال لکھدن۔
عہد ساز سرائیکی شاعر اقبال سوکڑی
ہک حقیقت:۔
ایہ ہک حقیقت ہے جو ہر وݙے شاعر دی پہچاݨ اوندی شاعری ہوندی ہے تے مقام دا تعین وی اوندی شاعری کریندی ہے۔ایں ڳال توں انکار قطا ًنئیں کیتا ونڄ سڳدا جو اڄوکے دور دے سرائیکی شعراء اچ سئیں اقبال سوکڑی دا مقام تے مرتبہ ٻہوں بلند ہے۔جیویں جو اوہ خود فرمیندن۔ ع۔اساں کہیں سوچ دے روہ دی اُچّی چوٹی دے واسی ہیں بے شک انہاں دے سوچاں دی پرواز اُچّے کنوں اُچّے پہاڑاں دیاں چوٹیاں وی سر کر ڳئی ہے۔ایہ کون ڄاݨدا ہا جو سنگھڑ دی خشک دھرتی تے ہک ایہو جھیاں پھُل کھلسی جیندی خوشبو تونسے توں ٻاہر نکل کے جڳ جہان کوں معطر کریسی۔
اقبال سوکڑی دی شاعری دا آغاز:۔
خوش نصیب تے بختور ہے تونسے دی دھرتی جئیں اے خوشبودار پھُل اقبال سوکڑی جھئیں انقلابی شاعر دی صورت اچ پیدا کیتا‘جئیں 1955ء کنوں اپݨی شعری خوشبو ونڈاوݨ دا آغاز کیتا۔جیندا عرصہ مشق ِ سخن 61سالاں تے محیط ہے تے اے سفر ماشا اللہ اڄ وی جاری و ساری ہے۔اقبال سوکڑی کہیں ہک شخص دا ناں نہیں بلکہ ہک عہد دا ناں ہے‘ہک تحریک تے عہد ساز شخصیت دا ناں ہے۔اللہ تعالیٰ آپکوں زبر دست شعری قوت عطا فرمائی ہے‘تے اوہ اپݨی شعری آمد دے حوالے نال خود فرمیندن۔ ؎ خبر نئیں ذہن دی  دھرتی توں کتنے زلزلے گزرین نہ خینس آئی خیالیں کوں نہ تھئی ہے سوچ شل میݙی
سوکڑی صاحب دی مقبولیت دا ہک واقعہ:۔
آپدی مقبولیت دا ہک اکھیں ݙٹھا منظر یاد آندا پئے غالبا ً1975-76ء دی ڳال ہے جو دائرہ دین پناہ اچ ہک کل پاکستان مشاعرہ پیا تھیندا ہا جیندے وچ ڈاکٹر عاصی کرنالی تے خیال امروہوی جھئیں وݙے وݙے شعراء حضرات موجود ہن لیکن سوکڑی صاحب کہیں مجبوری امر مشاعرے وچ شامل نہ تھی سڳئے۔جݙاں جو مشاعرے وچ آپدے حاضر نہ ہووݨ دی کمی سامعین کوں ایویں محسوس تھیندی پئی ہئی جیویں کہیں جنڄ دا گھوٹ ڳل ڳیا ہووے۔پرہ باکھ ویلے مشاعرہ ختم تھیا تاں لوک مایوسی دے عالم وچ ہک ٻئے کوں آکھݨ لڳے یار!اڄ اقبال سوکڑی نہیں آیا مشاعرے دی چس نہیں آئی۔