cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چولستان دے معروف لوک فنکار سئیں لیاقت چولستانی نال ڳالھ مُہاڑ
میݙی مادری زبان ماروڑی ہے
سرائیکی زبان نال عشق میکوں ورثے وچ ملیے
استاد حُسین بخش خاں دی ایہ خواہش ہئی جو میں اُنھاں دی شاگردی حاصل کراں
چولستان دے معروف لوک فنکار سئیں لیاقت چولستانی نال ڳالھ مُہاڑ (ڳالھ مُہاڑ: ملک عبدالرزاق راقم چݨ، ملک عبداللطیف مسݨ)
سرائیکی وسیب دے معروف علاقے ’’چولستان ‘‘ اچ زندگی گُزارن والا سرائیکی فنکار سئیں لیاقت چولستانی کہیں تعارف دا محتاج نئیں۔ کئی نسلاں توں ایں دھرتی نال حیاتی دا گانڈھا جوڑ جیون دی اَہر کریندا پئے۔ ساڈی نظر وچ شاید ایہ پہلا چولستانی ھے جیرھا ترقی دیاں منزلاں ایں گالہوں طے نئیں کریندا جو اونکوں اپنی دھرتی ، اپنی جھوک چھوڑنیں پوندی ھے۔ او اپنی حیاتی دے ڈُکھے پینڈے بھانویں جو جھگیندا پئے پر اوندے مُکھڑے تے ’’مونجھ‘‘ جہیں ملامت دا سکھڑاں پچھانواں وی نظر نئیں آندا۔ کُجھ ڈینھ پہلے چولستان دے ایں عظیم دھرتی جٖئے نال اوندے فن بارے حال حوال تھیا جیرھا تہاڈی خدمت اچ حاضر ھے۔
لیاقت چولستانی اپݨے ابتدائی پندھ بارے ݙسیندیں ہوئیں آکھیا جو ایہ فن میکوں اللہ دی طرفوں عطا ھے اتے وراثتی طور تے میݙے حصے وچ آئے۔ میں توں پہلے میݙے بابا سئیں میر غوث بخش ’’سارنگی‘‘ تے ڳاندے ہَن ۔ اساں چھوٹے چھوٹے ہوندے ہاسے اُنھاں کوں ݙیکھدے ہاسے ۔ اُنھاں کوں ڳاندیں ہوئیں اساں ݙیکھوں ہاتاں ساݙے اندر دا فنکار وی اساکوں اپݨے ظاہر تھیوݨ دی شاند ݙیندا ہا۔ اساں اُنھاں کوں ݙیکھ کراہیں جݙاں آپ آواز لیندے ہاسے تاں اساݙے بُزرگ ساݙی آواز سُݨ کراہیں خوش تھیندے ہَن کیوں جو ساݙے قبیلے وچ جیندی آواز سوہݨی ہووے اونکوں خوش قسمت سمجھیا ویندے۔ میݙی ہا ، ہوں میݙے قبیلے دے بُزرگاں کوں بھاݨی تاں اُنھاں میݙی حوصلہ افزائی کیتی اتے میں وی شوق نال ایں پاسے محنت کرݨ پئے ڳیُم۔ میݙے بابا سئیں دے علاوہ میݙے ماما سئیں بخت علی دی وی سوہݨی آواز ہئی جیرھے جو اُستاد حُسین بخش خاں دے ہمعصر فنکار ہَن۔ ’’میر بکھو‘‘ دے ناں توں مشہور ہَن۔ ماما سئیں ہوریں انڈیا رشتہ داریاں ہووݨ پاروں اُݙاہیں جھوکاں لݙ ڳئے۔ اتے اساں چولستان اچ آباد رہ ڳیوسے،اُنھاں دی آواز اچ خواجہ فریدؒ دیاں کافیاں پُجٖدیاں ریہاں۔ اُنھاں دی آواز کوں سُݨ تے میݙے اندر مزید ڳاوݨ دا شوق پیدا تھی ڳیا۔
میݙے چاچے حکیم کوں پیٹی وجٖاوݨ دا شوق ہا ، او پیٹی وجٖاوݨ پئے ڳیا جیندی وجہ توں وی ساݙے شوق اچ مزید ودھارا تھیا۔ او پیٹی وجٖاون ہا اساں ٻال کٹھے تھی کراہیں اُنھاں دے نیڑے آ ٻہوں ہا اتے اُنھاں دے واجے اچوں نکلدے سُراں دی چس چاؤں ہا۔ اوں ویلھے ٻیا تاں کُجھ نہ کر سڳدے ہاسے بس ٻال ٻال کٹھے تھی،انج ہک پاسے ونجٖ کے مِٹی دا واجا بݨا کراہیں چاچے دی کاپی کریندے ہاسے۔ میں کُجھ چوکھا تھیُّم میݙے خیال اچ اپݨے وݙے پُتر معراج لیاقت جیݙا ہوساں ، میکوں اوں ویلے باقاعدہ طور تے موسیقی سِکھݨ دا شوق تھیا ۔ فنِ موسیقی سکھݨ سانگے میں اُستاد اللہ وسایا خاں جیرھا جو بہاول پور والے اُستاد مبارک علی خاں دا عزیز ہئی اتے اُستاد سبحان خاں دا شاگرد ہئی ، اُستاد سبحان خاں او جیرھا استاد بدل خاں دا شاگرد ہئی۔اُنھاں دی خدمت اچ حاضر تھیُّم۔ او پنڈت لوک ہَن موسیقی کوں ایمان دا حصہ سمجھدے ہَن۔ اُنھاں کول میݙے علاوہ چار ،پنج ٻئے شاگرد وی ہَن ۔ اُنھاں اپݨے کول ہک تَل بھنورا (تہہ خانہ) بݨایا ہویا ہا۔ اوں تَل بھنورے اچ اُستاد اللہ وسایا خاں اساکوں موسیقی دا سبق ݙیندے ہَن ۔ تقریباً ٻارھاں تیرھاں سال دی عمر اچ میں سرگم ،پلٹا تے سَت سُراں توں واقف تھی چُکیا ہامی۔ استاد اللہ وسایا خاں دے زیرِ سایہ میں ہک مہینہ شاگردی اچ ریہاں ۔ ۱۹۶۵ء دی جنگ اچ نور جہاں دے آکھیے ہوئے ترانے وی اَہدے ہاسے ۔ جیکوں سُݨ کراہیں اساݙے بُزرگ وݙے خوش تھیندے ہَن ۔
میݙے وݙے بھِرا کوں شوق ہا جو میں باقاعدہ موسیقی دا علم حاصل کراں ۔ اوندی کوشش نال کُجھ پندھ کیتوسے وی سہی پر اوندی زندگی دے ݙینھ تھوڑے ہَن او فوت تھی ڳیا۔ اتے اینویں ہک ٻیا بھِرا وی اللہ کوں پیارا تھی ڳیا ۔ اساں عیال داری اچ پھَس ڳیوسے اتے ڳاوݨ وجٖاوݨ اساݙی روزی روٹی دا سلسلہ بݨ ڳیا۔ جیرھا جو حالی توڑیں جاری وساری ھے۔ سرائیکی وسیب دے عظیم گائیک اُستاد حسین بخش خاں دے دَور دی ڳالھ اساں چھیڑی تاں لیاقت چولستانی دے چہرے تے خوشی دے رنگ نسرݨ پئے ڳئے ۔ ٹھڈھا ساہ بھَر اوں آکھیا جے سچ پُچھو تاں موسیقی دیاں رمزاں کوں سمجھݨ والے سچے لوک اوھے ہَن۔ جیرھے ایں جڳ جہان توں جھوکاں لݙا ڳن۔ اساں خود اُستاد حُسین بخش خاں دے ناں دے دیوانے ہاسے ۔ ایہ ساؤنڈ سسٹم تاں ہُݨ دی ایجاد ھے ، جݙاں سپیکر ہوندے ہَن اوں ویلے اُستاد حُسین بخش خاں دا اَلا کئی کئی میلاں تئیں بغیر سپیکر دے سُݨدے ہاسے۔ میکوں حُسین بخش خاں ٻہوں پسندہئی ، اتنا پسند ہئی جو میں اوندی کاپی کرݨ شروع تھی گُٖیم ۔ میں کتھاہیں سپیکر تے ڳاواں ہاتاں لوک بُھل ویندے ہَن جو ایہ لیاقت ڳاندا پئے یا اُستاد حُسین بخش خاں۔ خواجہ فریدؒ دی ایہ کافی ’’تتی رو رو واٹ نِہاراں ، سانول سُدھ نئیں لہندا‘‘ تاں بالکل خاں صاحب دے رنگ اچ آکھ گھِندا ہامی۔ میݙے ایں رنگ کوں ݙیکھ کراہیں اُستاد حُسین بخش خاں دی ایہ خواہش ہئی جو میں اُنھاں دی شاگردی حاصل کراں۔
اکرم گُجر ہک شاعر ہا ، اونکوں اکثر ایں حوالے نال میݙو بھیجیندے رہ ڳئے۔ میں اپݨے باباسئیں کوں عرض کیتم تاں اُنھاں میکوں اجازت ایہ آکھ تے نہ ݙتی جو ایہ ’’ڈاڈھی‘‘ ہِن تے آپاں ’’میر عالم‘‘ ݙاݙے حال ہئیں ۔ ایہ اپݨے بُزرگ اُستاد عاشق علی خاں دا شاگرد ھے ۔ ایں توں علاوہ ساݙے کُجھ تحفظات وی ہَن جئیں وجہ توں میݙے بُزرگاں میکوں استاد حُسین بخش خاں دی شاگردی نہ حاصل کرݨ ݙتی۔ اساݙے ایں حال دا جیرھلے خان صاحب کوں پتہ لڳا تاں اُنھاں آکھیا لیاقت میݙی نقل کریندے شکر اونکوں رکھݨی پوسے۔ میں توڑیں ایہ ڳالھ پُجٖی تاں میں آکھیا خاں صاحب دی ڳالھ تاں ٹھیک ھے۔ جئیں وجہ توں میں خاں صاحب دا رنگ چھوڑ کراہیں نویں محنت کیتُم تے اپݨا نویکلا رنگ بݨا گُٖیم۔ میݙا ذاتی طور رُحجان شاگردی دے حوالے نال اُستاد سلامت علی خاں والے پاسے ہا پرموسیقی دے ابتدائی گُٖݨ یا تاں استاد اللہ وسایا توں سکھیاں اتے یا وَت کُجھ عرصہ اساݙا ہک رحیم یار خاں دا عزیز ہئی استاد فتح علی خاں اُنھاں وی میݙے اُتے کُجھ مہربانی کیتی ۔ استاد فتح علی خاں دا ہک ٻیا وݙا احسان میݙے اُتے ایہ وی ھے جو حروفِ تہجی دی سُنجٖاݨ میکوں اُنھاں کرائی ہئی۔ لیاقت چولستانی سئیں آکھیا میکوں موسیقی نال جُڑیں ہوئیں تقریباً ۵۰ سال تھی ڳن۔ خواجہ فریدؒ دی کافی توں گھِن تے اپݨے دَور دے عظیم شعراء صوفی فیض محمد دلچسپؔ ، سید احمد حسن پُرسوزؔ بخاری، دلاور خاں پرفیض عباسی ، صوفی نجیب اللہ نازش ، نادر لاشاری تے ٻئے کئی نامور شعراء دا کلام میں ایں ویلے تئیں ’’ڳاء‘‘ چُکیاں۔ میں چولستانی ہاں میݙی مادری زبان مارواڑی ھے پر سرائیکی زبان نال عشق میکوں وِرثے وچ مِلیے۔ سرائیکی وسیب دے اجٖوکے نامور فنکار جتھ وی کٹھے ہوون میݙا پروگرام شوق نال سُݨدن۔ میں کہیں دی بݨائی ہوئی طرز ڳاوݨ پسند نئیں کریندا۔ البتہ میݙیاں بݨایاں ہوئیاں طرزاں اجٖوکے فنکار ’’ڳاء‘‘کراہیں اسمان نال ڳالہیں کریندے کھڑن۔ دورِ حاضر دے سوہݨے شاعر صوفی نجیب اللہ نازش ؔ دے کلام
توں تاں وفا کریں ہا زندگی تاں بے وفا ھے ہیوے عظیم غلطی کہیں نال پیار پاوݨ چھوٹی چھوٹی ڳالھ تے رُسݨا ٹھیک تاں کائینی دیاں جڳ مشہور دُھناں میں بݨایاں ہِن ۔ جنھاں کوں اساݙے محبوب دوست اڄ وی ڳاندے وَدن۔ اِنھاں توں علاوہ وی ڈھیر ساریاں جڳ مشہور دُھناں میں فقیر دا پورہیا ہِن ۔ جنھاں نال ٻنھاں فنکاراں شہرت حاصل کیتی ھے۔ اکثر چولستانی فنکار خواجہ فریدؒ دیاں ایہ کافیاں ’’ساکوں نہ میت بݨا‘‘ تے ’’ ایہا ریت سکھی ہئی کئیں وو کنوں ‘‘ ڳاندن ۔ اِنھاں کافیاں کوں چولستانی رنگ میں ݙتے۔ میکوں اپݨی دُھن ڳاوݨ دی چس آندی ھے کہیں ٻئے دی محنت تے میں اپݨا ناں ودھاوݨ کوں جُرم سمجھداں۔ لیاقت چولستانی سئیں توں اُنھاں دیاں دُھناں ریکارڈ کراوݨ دے حوالے نال ڳالھ ٹُری تاں اُنھاں آکھیا ریڈیو پاکستان بہاول پور تے میݙی آواز اچ ڈھیر ساریاں کافیاں ، گیت ریکارڈ ہِن ۔ ایں توں علاوہ کیسٹ نہ کراوݨ دی وجہ میݙی آلس ھے۔ میں فنکاراں وچوں خود کوں خوش نصیب سمجھداں جیکوں بے پناہ مواقع مِلین پر میں اپݨی مستی اچوں ٻاہر نکل تے دُنیاداری نئیں کر سڳیا۔ ٹی پی گولڈ ، سلمان گرامو فون تے ڈھیر ساریاں سرائیکی کیسٹ ریکارڈ کرݨ والیاں لوکل کمپنیاں میکوں کیسٹ دی آفر کیتی ھے پر میں حامی بھر کراہیں وی اُنھاں کول نئیں ونجٖ سڳیا۔ اڄ کل طبیعت دی وجہ توں ٻاہر اندر گھٹ وینداں ۔ بس اپݨے اِنھاں ݙوں ٻالاں معراج لیاقت تے نیاز لیاقت (نیازی صاحب) تے محنت کریندا پیاں۔ اُمید ھے اگر اِنھاں اینویں اپݨا پندھ جاری رکھیا تاں آوݨ والے ویلے دے نامور لوکیں وچ اِنھاں دا شمار تھیسے۔ میکوں کہیں حوالے نال کوئی مونجھ نئیں ۔ چولستانی فنکار ہووݨ دے حوالے نال میکوں بے پناہ اعزاز بخشیے ڳن۔ ایہ ٻئی ڳالھ ھے جو میں اُنھاں اعزازات کوں اپݨی طبیعت مطابق وصول کیتے۔ راڳاں دے حوالے نال ڳالھ ٹُری تاں چولستانی سئیں آکھیا میکوں سارے راڳ پسند ہِن۔ سندھڑا، بھیم ، بھیرمی ، جوڳ ، تِلنگ مُدعا سارے راڳ میݙے مَن اچ وَسدن ۔ اتے میݙے اندر دے فنکار کوں پُر سکون رکھدن ۔ پر ڳاوݨ دے حوالے نال جیرھے راڳ دا ویلھا ہوندے اوندے ڳاوݨ دی چس آپݨی ہوندی اے۔ اخیر تے چولستانی سئیں آکھیا موسیقی انسان انسان دی مُردہ روح کوں زندگی ݙیندی ھے۔ جیکر انسان اپݨے فن نال مخلص ہووے تاں سُریلے اَلا اچ تاثیر آپے پیدا تھی ویندی ھے۔ اجٖوکے فنکار کوں محنت تے محبت دی ضرورت ھے۔ جیکر ایہ ݙوں چیزاں اڄ دا فنکار اپݨے پَلے ٻدھ گھِنے تاں فن دی معراج تے پُجٖ سڳدے۔
سر آغا خان سوم
thumb|اسوان، مصر وچ آغا خان سوم دا مزار
اسماعیلی نزاری فرقے دے اماماں کوں آغا خان دے ناں نال پکارا ویندا ہے۔ جبکہ انہاں دے پیروکار آغا خانی یا اسماعیلی سݙیندن ۔ سر سلطان محمد شاہ بن امام آغا علی شاہ اسماعیلیہ فرقے دے امام ہن۔ انہاں نے تقریباً ستر سال امامت کیتی ہے جیہڑء اسماعیلی اماماں وچ کہیں وی امام دی امامت توں طولانی امامت ہے۔ کراچی وچ پیدا تھئے۔ انہاں نے پہلی عالمگیر جنگ وچ برطانیہ دی مدد کیتی جس دے صلے وچ انہاں کوں سر تے ہزہائی نس دے خطابات ملے۔ تے یارہاں توپاں دی سلامی مقرر تھئی۔ فارسی، عربی، انگریزی تے فرانسیسی زباناں دے ماہر عظیم مدبر تے سیاست دان ہن۔
1906ء توں 1912ء تک مسلم لیگ دے صدر ریہے۔ 1930ء تے 1931ء وچ گول میز کانفرنس وچ مسلماناں دی نمائندگی کیتی۔ 1934ء وچ برطانیہ دی پریوی کونسل وچ گھدے گئے۔ 1937ء وچ جمعیت الاقوام دے صدر منتخب تھئے انہاں دے پیروکار تمام دنیا وچ پھیلے ہوئے ہن۔ جینوا وچ انتقال کیتا تے وصیت دے مطابق اسوان وچ دفن تھئے۔ انہاں دے ݙو پتر ہم۔ شہزادہ علی تے شہزادہ صدر الدین۔ مگر انہاں دی وصیت دے مطابق شہزادہ علی دے پتر شہزادہ کریم انہاں دے جانشین مقرر تھئے۔ جیہڑے آغا خان چہارم سݙیجے۔
برصغیر دے مسلماناں کیتے سر آغا خان دا سب توں عظیم کارنامہ علیگڑھ یونیورسٹی دے قیام وچ انہاں دا کردار ہئی۔ سر آغا خان نے سرسید دے خواب کوں پورا کرݨ دی خاطر یونیورسٹی دے قیام کیتے فنڈز کٹھا کرݨ دی ذمہ داری سنبھال گھدی۔ انہاں نے مستحق طلبہ کیتے نقد وظائف جاری کیتے تے انہاں دی بیرون ملک تعلیم دے وی انتظامات کیتے۔
جمال لغاری
سردار جمال خان لغاری، سابق صدر پاکستان سردار فاروق احمد خان لغاری مرحوم دے وݙے پتر ہن تے لغاری قبیلے دے موجودہ سردار ہن۔
ڈومیسائل
تعریف تے وضاحت
ڈومیسائل ہک قانونی اصطلاح اے جوہاک شخص دی مستقل اتے مضبوط رہائش دی جا یا جگہ کوں اشارہ کریندا اے، جو عموماً ہک  گھر ہے جیکون٘ ہک بندہ  اپن٘ڑا اصل گھر منیندے۔
چکی چنگ
چَکی چُنگ
اے شادی پرنے دی تریجھی رسم ھ.ایں رسم وچ حق ہمسائیں توں علاوہ گھوٹ دیاں بھیݨیں، ٻھڄائیاں، ماء، ماسی، چاچیاں، ݙاݙی، مساتیں، ملیر ساریاں کٹھیاں تھیندین، اوندے باد ساریاں سہرے وی آہدین تے تے ست سکیاں جیندے وچ پہلے ماء، ول بھیݨ، ول بھرڄائی، وݙی چاچی، بوا، ماسی تے ہک نیواݨی چکی وچ ہک ہک چنگ داݨیاں دی سٹیندین تے سہرے ڳاندین. تے نیواݨی کوں ویل وی ݙیندین اوں توں باد ساریاں دھیتے در تے میڈھی واسطے ویندین پیاں.
ڈومیسائل
ڈومیسائل دی قانونی وقعت تے اہمیت
ڈومیسائل ہک فرد دی دائمی اتے اہم رہائشی مقام کو ظاہر کریندا اے۔ ایہہ بس ہین٘ چیز دا مطلب کءی نہیں  کہ کوئی صرف رہائش دے واسطے اتھان٘ موجود ہووے بلکہ ایہہ ہک مخصوص جغرافیائی مقام دے متعلق اون٘ہ فرد دے مزاج تے تعلقات کون٘ وی ظاہر کریندا اے۔ قانونی مضامین وچ، ایہہ عموماً ھون٘ جگہ کو ظاہر کریندا اے جتھاں فرد دا ارادہ ہے کہ اوہ اپن٘ڑا گھر بناڑآ رکھے، اتے جتھاں اوہ وقتی طور تے غائب ہووے تان٘ ا وہ اوہ تھان٘ تے واپس آون٘ڑے دا ارادہ وی رکھیندا ہووے۔
جغرافیائی مقام تے حیثیت
مقامی عدلیہ دے علم تے ݙکشن٘ری وچ، "ڈومیسائل" دا تصور اہمیت رکھین٘دا اے کیونکہ ا یہہ مختلف قانونی معاملات دے کیتے بُنیاد اے۔ ڈومیسائل صرف رہائش تے شہریت دا مترادف کین٘ی بلکہ ایہہ ہک فرد دے مخصوص جغرافیائی مقام تون٘ جڑے ہوءے رشتے دا تعلق ݙسیندا اے۔ ایہہ قانونی تصور قانون دے تلے فرد دے حقوق، ذمہ داریاں، اتے امتیازات دا تعین کریندے تے اہم کردار ادا کریندا اے۔
ڈومیسائل دا تصور
ڈومیسائل وطنیت یا شہریت دے تصور تون٘ مختلف اے۔ جبکہ شہریت ہک ملک دی قانونی حیثیت ہے جو لوکان٘ کو ملک تون٘ ݙتی ویندی اے، ڈومیسائل ہک بندے دے ارادہ اتے اعمال دے مطابق اوہندی  خود کولون٘ چنڑی ہوءی حیثیت اے۔ ہک فرد دے کولون٘ مختلف ملکان٘ وچ مختلف رہائشی مقامات ہو سکدے ہین٘، لیکن انہیان٘ دا ہک وقت وچ صرف ہک ڈومیسائل ہوندا اے۔
ڈومیسائل دیان٘ قسمان٘
١. ڈومیسائل آف اوریجن یعن٘ی پیدا تھیون٘ج دی جا تون٘ جٌڑیا ھویا: اے بچپن وچ خود کارطریقے نال گھدا ویندا اے اتے عموماً ہک شخص دے اصل گھر ہون٘ڑ دے بارے ݙسیندا اے۔ این٘ کوں زندگی دے بعد وچوی بن٘ڑلیا ون٘ج سکدا اے۔
ام الدرداء الصغریٰ
اُمُّ الدَّرْدَاءِ الصُّغْرَی تابعیہ ہَن۔ اُم الدرداء الصغریٰ سَتویں صدی عیسوی دے وِچالے وِچ دمشق وِچ مہان٘درے درجے دی فقیہہ ہَن۔ اُوہ مَسِیت دے مردانہ حِصّے وِچ درس ݙین٘دے ہون٘دے ہَن۔ اُوہ یتیم ہَن اَتے ابو درداء دی کفالت وِچ اُوہ مرداں دے نال صلوٰۃ ادا کرین٘دے ہَن، بالغ تِھیوݨ دے بعد زنانیاں دے نال پڑھݨ شروع کِیتی، اُوہ حدیث اَتے فقہ دی اُستانی بݨے اَتے مَسِیت دے مردانہ وِچ درس ݙِتّا۔
اُمُّ الدَّرْداء الصُّغْرٰی اِنّھاں دا ناں ہجیمہ ہِے اَتے کُجھ نے جہیمہ بنت فلان الوصابیہ لِکّھیا ہِے ہجیمہ بنت حییّ الاوصابیہ قبیلہ حمیر توں ہَن۔۔ اُم الدرداء اِیہ ݙو زنانیاں دی کنیّت ہِے ݙون٘ہائیں ابو درداء صحابی دی ذالیں ہِن، پہلی کُبریٰ جیڑھے صحابیہ ہِن خیرہ ناں، ݙُوجھی صُغریٰ تابعیہ ثقہ فقیہ مجتہدہ رواۃ صحاح ستہ وِچ ہِن ہجیمہ اِنّھاں دا ناں ہئی۔
فضل تے کمال
ابن عبد البر لکھین٘دے ہِن، "اُوہ (اُمّ درداء صغریٰ) وݙّی عاقلہ اَتے فاضہ اتے رائے آلے ہَن"۔ ٻیا "ٻہوں عابدہ تے زاہدہ ہَن"۔
پیغمبر اسلام (حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم) اَتے ابو درداء تُوں کُجھ حدیثاں روائت کِیتیاں ہِن۔ اِنّھاں دے شگِرد میمون بن مہران ہِن، جِنّھاں سماعت اُتّے جمہور دا ساجھ ہِے، حافط ابنِ عبد البر نے کُجھ ٻئے راویاں دے ناں وی لِکّھے ہِن، جاں جو اِیہ تَکڑی غلطی ہِے کیوں جو اِنّھاں وِچُوں کہِیں نے اُم الدرداء دا زمانہ نئیں پایا۔
معاویہ بن ابی سفیان نے ام درداء صغریٰ (ہجیمہ الوصابیہ) کُوں شادی دا پیغام بھیڄیا تاں اُنّھاں نے اِنّھاں دے نال شادی تُوں انکار کر ݙِتّا، اُم الدرداء نے آکھیا میں ابو الدرداء کُوں فرمین٘دے ہوئے سُݨیا ہئی جو "حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے فرمایا: "تِریمت اپݨے اَخِیرلے پئے دے نال ہوسی اَتے مَیں ابو الدرداء دے بدلے وِچ کہِیں ٻئے کُوں نئیں چاہن٘دی"۔
وفات
اُم الدرداء الصغریٰ ٨١ ہجری وِچ جھوک لݙا ڳئی ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:مسلم زنانیاں ونکی:اسلام دے مہان٘درے زنانیاں ونکی:اسلام دے مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ستویں صدی دے اسلامی مسلم علماء ونکی:حدیثاں دے راوی ونکی:حدیثاں دے راوی تابعی ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:اسلام اتے زنانی ونکی:عرب مسلم شخصیّتاں
ارشد ملتانی
ملتان نال تعلق رکھݨ والے اردو دے مایہ ناز شاعر ہن۔ انہاں نے پہلی غزل 1940ء اچ لکھی۔ 13 نومبر 2005ء اچ انہاں دا انتقال تھیا۔
ما دھرتی دیاں پاڑاں
جیندی پاڑاں اپنْی ماء دھرتی ءچ تل تونڑیں لتھیاں ہوندن او ہر دم عشق دی پِیڑ فِراق دے ڈُکھ ءچوں خوشیاں چُنْدن۔ وقت ویہلے دا دیہہ آدم بھوں آدم بھوں کریندا سبھو کُجھ کھادی آندے مُکئی آندے ۔ اگلی پیڑھی بھانویں پچھوں مُڑ تے وی ناں ڈیکھسی۔ ترقی دے ناں تے برھوپلی ہُنرمندیاں، کاریگریاں ہک نواں بیانیہ سِتری آندن ۔ اپنْے گُزرے کل کوں اپنْی ثقافت، ورت ورتا دی ریت رواج، بولیاں تے اوندے اندروں لوکائی دے سنْپ کوں نویں پیڑھی کوں سانبھنْ کیتے اجوکے الیکٹرونک کرتنْ ورتنْ دے سبھے انگاں ءچ سانبھنْ دی لوڑھ ءِ۔ تاں جو اساڈے بال انٹر نیٹ تے اپنْی پود پاڑ کوں سنجانْن جوگے تھی سگن۔ کیوں جو ایہو بیانیہ ہوسی اساڈے آونْ آلے کل دا شہزاد عرفان
ضمیر تنکیری
ضمیر تنکیری یا ضمیر نکرہ اسم ضمیر دی ہک قسم ہے۔ ’’او ضمیراں جہڑیاں جو اشخاص یا جانداراں تے اشیاء دی غیر معین تعداد یا مقدار کوں ظاہر کرِن ، ضمائر تنکیری یا ضمائر نکرہ سݙیندئین۔ اے ضمیراں تعداد دے لحاظ نال صرف ݙو ہن۔ یعنی اشخاص یا جاندراں دی غیر معین تعداد کیتے کُئی تے بے جان اشیا ء دی غیر معین تعداد یا مقدار کیتے، کجھ دا لوظ ورتیا ویندے‘‘۔
مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔کُئی آوے کُئی ون٘ڄے ساݙا کیا۲۔کُئی تاں ہوسی جہڑا میݙی مدد کریسی۳۔تیݙے گھر ئِ چ کجھ رقم تاں پئی ہوسی۴۔یار! کجھ تاں کر
i۔	جے کر ضمیرتنکیری یا ضمیر نکرہ دے اڳوں کُئی ہک حرف ربط آون٘ڄے تاں وت ضمیری تنکیری "کُئی"کہیں "دے لوظ ئِ چ تبدیل تھی ویندی ئِ۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔ کہیں غیر شخص کُوں گھر نہ آوݨ ݙے		۲۔  یار! کہیں دا آکھݨ تاں مَن گھِن
اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ چونکہ ضمیر تنکیری دے بعد کوُں تے دا حروفِ ربط آڳئین۔ اینہہ ڳالھوں ضمیر تنکیری کُئی کُوں کہیں ء ِچ بدل ݙتا ڳئے۔
ii۔	جے کر ضمیر تنکیری دے بعد آوݨ آلا اسم مونث ہوسی تاں وت ضمیر تنکیری "کُئی"دی بجائے "کَئی"تھی ویسی۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔ میݙے گھر ء ِچ کَئی عورت وی موجود کائینی۲۔ کَئی ہے جہڑی میݙی مدد کرے؟
iii۔	خصوصیت کیتے ضمائر تنکیری دوہرائے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔ کُئی کُئی آدمی اے کم کریندے۲۔ کہیں کہیں جا تے مینہہ وُٹھے۳۔کَئی کَئی تریمت سگھڑ سیاݨی ہوندی ئِ۔
بازنطینی سلطنت
thumb|Heraclius 613-616 thumb|مشرقی سلطنتِ روم دے راڄڳڑھ قسطنطنیہ دی بیرونی فصیل مشرقی سلطنت روم چوتھی صدی عیسوی وچ مرکزی سلطنت روم دے ݙو حصیاں، مغربی اور مشرقی وچ تقسیم تھیوݨ دے بعد قائم تھئی۔ مشرقی حصہ اپݨے دار الحکومت بازنطین دے ناں تے بازنطینی سلطنت سݙیجا۔ (330ء وچ بازنطینی شہنشاہ قسطنطین نے بازنطین دا ناں اپݨے ناں تے قسطنطنیہ رکھ ݙتا تے 1930ء وچ ترکی حکومت نے بدل کے استنبول کر ݙتا. thumb|رومی مشرقی [[سلطنت یا بازنطینی سلطنت دا نقشۂ زمانی]] thumb|قسطنطین اعظم، مشرقی رومی [[سلطنت دا بانی]]
انجم رشید عباسی
احمدپور شرقیہ ضلع بہاولپور نال تعلق رکھݨ آلی ہک سیاسی شخصیت ہن۔
بازنطینی سلطنت
قسطنطنیہ دی فتح
قدیم باز نطینی سلطنت دے تمام ایشیائی ممالک تے عثمانی قابض تھی ڳئے ہن لہٰذا یورپ اچ وی صرف قسطنطنیہ تے ایندے مضافات ایندے اچ شامل تھیوݨا باقی ہن، سلطنت عثمانیہ، قسطنطنیہ دی فتح دے بغیر ادھوری ہئی, ہک اُربان (Urban) نامی توپ خانے دا ماہر ہئی جیہڑا بھڄ کے سلطنت عثمانیہ دے علاقیاں اچ چلا آیا، اوں نے سلطان کوں ہک بہترین توپ بݨا کے ݙتی، جیندے سنگی گولیاں دا قطر ڈھائی فٹ ہئی، 26 ربیع الاول 857ھ بہ مطابق 6 اپریل 1453 ء کوں زبردست محاصرے دا آغاز کر ݙتا ڳیا۔ مسلسل اݨتھک محنت تے جان فشانی دے بعد 29 مئی 1453 ء 20 جمادی الاول کوں بالآخر قسطنطنیہ فتحیاب تھیا۔
ضمیر تنکیری
iv۔	ٻہوں تھوڑی مقدار یا تعداد دا مفہوم پیدا کرݨ سانگے ضمیر تنکیری’’کُجھ‘‘کوں دوہرایا ویندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔کجھ کجھ سوجھلا تھی ڄلئے۲۔میکوں کجھ کجھ یاد آندا پئے۳۔تیڈا کُجھ کُجھ وی ٻہوں کُجھ ئِ۔
v۔	ضمیر تنکیری ’’کہیں‘‘دی جمع ’’کنہاں‘‘ہے۔ اے لوظ ضمیر استفہامیہ ’’کنھاں‘‘کنوں مختلف ہے۔ کِنہاں دی ہائے ہوز کوں ݙو چشمی’’ھ‘‘نال لکھݨ غلط ئِ۔ ایندا تلفظ کریندئیں ہوئیں ایندے آخری’’ہا‘‘کوں ذرا لمبا چھک کرئیں ادا کیتا ویندے تے ضمیر استفہامیہ دے کنھاں دے ’’کنِھ‘‘تے زور ݙتا ویندے۔
vi۔	ضمائر تنکیری کُوں نفی دے نال دوہرا کرئیں ٻہوں تھوڑے دا مفہوم پیدا کیتا ون٘ڄ سڳدے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔کُئی نہ کُئی مخلص دوست آخر مل ای ویسی۲۔کجھ نہ کجھ سوجھلا تھی چُکئے۳۔ کہیں نہ کہیں کوں میݙی حالت تے ترس آ ای ویسی۔
vii۔	بعض ماہرین لسانیات دے نزدیک ، فلا ݨاں ، کُل، سَبھ، سبھے، سبھو، سبھݨاں، سبھݨئیں، سبھݨیاں، جو کُئی، جو کجھ، جہڑا کجھ ، جئیں کہیں، ہر کُئی، ہر کہیں، جئیں تئیں  سبھ کجھ وغیرہ وغیرہ وی ضمیر تنکیری دے طو ر تے ورتئیے ویندن۔ اُتے ݙتے ڳئے جو کئی ، کن، سبھ کجھ، تئیں ، ضمائر تنکیری کوُں مرکب ضمائر تنکیری آکھیا ویندے۔
دارالعلوم دیوبند
دار العلوم دیوبند بھارت دا ہک اسلامی مدرسہ ہے جتھاں سنی دیوبندی مکتب فکر دا آغاز تھیا۔ ایہ ادارہ اترپردیش ضلع سہارنپور دے ہک قصبے دیوبند وچ واقع ہے۔ ایہ مدرسہ 1866ء وچ محمد قاسم نانوتوی، فضل الرحمن عثمانی، سید محمد عابد دیوبندی تے دیگر حضرات نے قائم کیتا۔ محمود دیوبندی ایں ادارے دے پہلے استاد تے محمود الححسن دیوبندی ایندے پہلے طالب علم ہن۔ مجلس شورٰی دار العلوم دیوبند نے 14 اکتوبر 2020ء اچ سید ارشد مدنی کوں صدر المدرسین تے ابو القاسم نعمانی کوں شیخ الحدیث مقرر کیتا۔ thumb|Darul Uloom Deoband
تریخ
دار العلوم دیوبند 30 مئی 1866ء کوں فضل الرحمن عثمانی، سید محمد عابد دیوبندی، محمد قاسم نانوتوی، مہتاب علی، نہال احمد تے ذوالفقار علی دیوبندی دے ذریعے قائم کیتا ڳیا ہئی۔  محمود دیوبندی کوں پہلے استاد دے طور تے مقرر کیتا ڳیا ہئی تے محمود حسن دیوبندی پہلے طالب علم ہن، جنھاں نے مدرسے وچ داخلہ گھدا ۔
فروری 2008ء وچ مدرسے دے زیر اہتمام "کل ہند دہشت گردی مخالف کانفرنس" وچ ہر طرح دی دہشت گردی دی مذمت کیتی ڳئی ۔
انتظامیہ
مدرسے دے شریک بانی سید محمد عابد دیوبندی مدرسے دے پہلے مہتمم ہن۔ ابو القاسم نعمانی 24 جولائی 2011ء کوں غلام محمد وستانوی دے بعد مدرسے دے تیرہویں مہتمم منتخب تھئے۔
فضلا
بعض فضلائے دار العلوم دے ناں درج ذیل ہن:
اشاعتاں
دارالعلوم دیوبند تے ایندے سابق تے موجودہ فضلا شائع کریندن:
شاہ عبداللطیف
شاہ عبداللطیف بھٹائی سندھی زبان دے او شاعر ہِن جنھیں دے بارے آکھیا ویندے جو ’’لطیف سندھ دا ہے تے سندھ لطیف دا ہے ‘‘۔(1)شاہ لطیف دی شاعری دا مقصد تصوف دے حوالے نال پاتے ونجٖنْ والے حیاتی دے فلسفے کوں عام لوکاں تائیں پُجٖاونْ ہا ۔ ایہا وجہ ہے جو اُنھاں فارسی تے اُردو دی بجائے سندھی زبان کوں اپنْی تخلیق کیتے منتخب کیتا ۔اُنہاں توں پہلے وی سندھ وچ کئی صوفی تے لکھاری پیدا تھئے ۔ بھل اُنھیں دا مزاج غیر سندھی ریہا ہا ۔ او عشق حقیقی تے عشق مجازی دے نکتے منصور حلاجؒ ‘ رابعہ بصریؒ ‘ مولوی رومؒ ‘ شیخ فریدالدین عطار ؒ تے حافظ شیرازی دے حوالے نال فارسی وچ پیش کریندے ہن ۔ جیندے نتیجے وچ بٖہوں تھوڑے لوک فیض حاصل کر سگٖیے ۔ شاہ لطیف فقط سندھی زبان کوں اظہار دا ذریعہ بنْایا تے او قصے ‘ او علامتاں اَتے اوتشبیہاں ورتیاں جنھیں کوں سندھ دا بٖال بٖال سمجھ سگٖدا ہا ۔ انھاں عشق تے معرفت دے رنگاں کوں سسی پُنوں ‘ لیلیٰ مجنوں‘ عمر ماروی تے سوہنْی مہنیوال دے حوالے نال ایں سوہنْپ نال بیان کیتا جو تصوف دے سلسلے سندھی تہذیب دا حصہ بنْ گٖئے ۔ شاہ لطیف سندھی زبان دے پہلے شاعر ہَن جنھیں سندھی زبان تے ادب کوں دنیا دیں نظریں وچ وقار عطا کیتا۔(2
سندھ وادی دی تہذیب دا فکری نظام ’’وحدت الوجود‘‘ دے نظریے نال گٖنڈھیا ہویا نظر آندے۔تصوف تے بھگتی دے ایں عقیدت پاروں کائنات ‘ حیواں تے انسان سب کجھ ہک جلوے دے کئی نظارے ہن ۔ تہوں اِتھوں دیاں بٖنھیں زبانیں دے نال نال سندھی زبان وچ وی اے کؤ سُنْی ویندی ہے ۔ ایہا وجہ ہے جو بابافریدؒ تے بُلھے شاہؒ وانگوں شاہ لطیفؒ دے کلام وچ وی واحدانی تصور واضح نظر آندے۔
ہو گئے ایک مل کے ذات و صفات مٹ گیا فرق عاشق و معشوق ہم ہی کوتاہ ہیں رہے ورنہ وہی خالق ہے اور وہی مخلوق(3
شاہ لطیف دے کلام وچ سندھ دیاں لوک داستانیں کوں علامت دے طور تیں پیش کرنْ دی کوشش کیتی گٖئی ہے ۔ ’’عمر ماروی‘‘ دی داستان دے حوالے نال شاہ لطیفؒ دے کلام کوں ابنِ انشاء اردو زبان دا چولا پویندے ہوئے لکھدن
’’جو چرواہے سے اپنے میں دور ہوں تو اس حال کو زندگی کیوں کہوں خدا وند میرے تو یہ حکم دے کہ اب ماروی ماروؤں سے ملے‘‘(4
لوک داستانیں دے حوالے دی ہک خوبی اے وی ہے جو ایندے وچ گول پھول دا اَہر پاتا ویندے ۔ سسی کوں پنوں دی گٖول ہے ۔ مومل کوں رانو دی چھک ہے ۔ ماروی اپنْی دھرتی تیں اپڑنْ کیتے بے چین ہے ۔ سوہنْی اپنْے مہینوال کوں مِلنْ کیتے کچے گھڑے تیں ترنْ کوں وی تیار ہے ۔ انھیں ساریں علامتیں دے ذریعے شاہ لطیفؒ حق دی گٖول پھول دا پیغام ڈٖیندن تے سچائی کوں پرکھنْ دا ڈٖا ڈٖسیندن ۔ سچائی جہڑی محبت ہے ‘سچائی جیندے نال انسان دی ذات پرکھی ویندی ہے ۔ اے بٖئی گاٖلھ ہے جوبندہ ہر دور وچ سچائی دی گٖول اِچ پریں پریں دے پندھ کریندا رہ گٖئے ۔کیوں جو حق سچ دی گٖول بندے دی فطرت ہے تے حق سچ دی ایں گٖول پھول وچ زمانے لنگھ گٖئین ‘ زمانے لنگھدے پین تے زمانے لنگھدے رہسِن ۔ جیویں جو شیخ ایاز ‘ شاہ لطیف دے کلام دے ایں ترجمے کوں ایں طرحاں بیان کیتے
گھڑا ٹوٹا تو یہ آواز آئی نہیں دونوں میں اب کوئی جدائی وجودِ زندگی میں نغمہ زن ہے رباب روح کی نغمہ سرائی وصال یار کی راحت پہ قرباں ثوابِ زہد و رسم پارسائی(5
شاہ لطیفؒ دے کلام دی ہک وڈٖی خوبی اے ہے جو ایندے وچ تریمت دا کردار اہم ہے ۔ عشق دے رستے دے ڈُٖکھڑے سہونْ دیاں مثالاں تریمت دے حصّے آئن ۔ ڈھول دی گٖول اِچ تریمت کتھاں کتھاں رُلی ‘ سسی وانگوں ریت اِچ رُل پھر کے جان ڈٖے ڈٖتی ‘ سوہنْی وانگوں ملاقات دی دُھن وچ آپنْے آپ کوں تار پانْی دے سپرد کر ڈٖتا ۔ ماروی وانگوں آپنْے وطن تے ہم وطناں کیتے قید تھیون تاں برداشت کیتا ۔ بھل غیر دی تھیونْ توں صاف انکار کیتی رکھیا ۔ ایں طرحاں تریمت کرُّور وانگوں نازک ہوونْ دے باوجود عشق تے محبت دی من موہنْی علامت ہے تہوں شاہ لطیفؒ دیں لوک داستانیں وچ مثالی کردار تریمت دا نظر آندے۔
شاہ لطیفؒ دا ذاتی مشاہدہ اینجھاں تیز تے اِتلا گُوڑھا ہے جو اُنھیں آپنْے چودھار جو کجھ محسوس کیتا اوکوں شعر دے قالب وچ ڈھال ڈٖتا جتھاں لوکیں دیں نظریں توں ڈٖٹھے ہوئے غریب تے مفلس بندیں دے ڈُٖکھیں دا تذکرہ کیتا گٖئے ۔ اُتھاں اللہ تے اللہ دے رسولؐ نال محبت ‘ انساناں دی محبت تے محبت دے گٖانڈھے نال حیات تے کائنات دی محبت دے کئی رنگ نشابر نظر آندن ۔ مثال دے طور تیں شاہ لطیفؒ دے کلام دا اردو ترحمہ ہے۔
’’جو وحدہ‘ کے قتیل ہیں ‘ اِلا للہ کا وِرد کرتے ہیں‘ دل حقیقت سے ملا ہوا ہے اور طریقت کو تول رہے ہیں معرفت کی خاموشی سے دور دور کی منزلیں ڈھونڈتے ہیں ۔ وہ کبھی بھی آرام سے نہیں سوتے ‘ آرام سے نہیں بیٹھتے عبداللطیف کہتا ہے عاشق اپنا سرکندھوں سے کاٹتے ہیں‘‘۔(6
شاہ عبداللطیف بھٹائی دے نیڑے قوم تے وطن دا تصور کہیں ملک دیاں حدیں دا متھاج نئیں بل کہ اسلام دی تعلیم دے مطابق پوری دنیا دے مسلمان ہک مِلت تے ہک قوم ہِن ۔ وطن نال محبت دے حوالے نال کونج دا تصور نویکلا وی ہے تے مثالی وی ہے ۔ شاہ لطیفؒ ایں پکھی کوں قاصدتے کہیں قوم دے اتحادی علامت دے طور تیں پیش کیتے ۔ اُنھیں دے مطابق کونج وانگوں انسان کوں وی اتفاق‘ بھرپی تے محبت دے جذبے کوں سُجٖاک کرنْ دی ضرورت ہے ۔ کونج دی اتفاق اتحاد دی زندگی نال ساکوں وی حیاتی گزارن دے ڈھنگ دا سونہاں ہوونْاں چاہیدے ۔ ایں طرحاں قومی کردار دی تعمیر ممکن تھی سگٖدی ہے ۔ ایں حوالے نال کلام لطیف وچوں عاصمہ حسین دے منظوم اردو ترجمے دے ترے شعر پیش کیتے ویندن۔
اُجلی اُجلی کونجیں ‘ کل ہی کتنے جھرمٹ سے ان کے اُڑ اُڑ کر اس دیس سے جانے کتنی منزل دور گئے اپنی سنگت وہ کب چھوڑیں ‘ کیوں چھوڑیں وہ اپناساتھ؟اُن کے من یوں ساتھ ملے ہیں جیسے باہم پات سے پاتاپنی قوم سے ہٹ کر رہنا کونجوں کا دستور نہیں اس سے بڑا اُن کی دنیا میں کوئی اورقصور نہیں۔(7
شاہ لطیفؒ دی سندھی شاعری دا جائزہ گھننْ کوئی سوکھا کم نئیں۔ انھاں دی شاعری سندھی زبان کوں او مقام عطا کیتے جو جیندی مثال گھٹ ہی نظر آ سگٖدی ہے ۔ سادگی ‘ روانی ‘ فصاحت تے بلاغت دو دید کیتی ونجٖے تاں اے احساس نئیں تھیندا جو اے کلام صدیاں پہلے دا لکھیا ہوئے ۔ ایویں لگٖدے جو اے کلام اجٖوکے دور دے لوکیں کیتے لکھیا گٖئے ۔ گویا کلام وچ پاتی ونجٖنْ والی تازگی اوکوں ہمیش دی حیاتی بخش ڈٖتی ہے۔
حبیب مہاݨا تے سلیم شہزاد
حبیب مہاݨا
حبیب مہاݨا دا پہلا ناول ’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ ۲۰۱۰ء تے ݙوجھا ’’کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے‘‘ ۲۰۱۶ء وچ شائع تھیا۔ ناول ’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ ہک استاد کے گرد گھمدی کہاݨی ہے۔ جیندے وچ ڈیرہ اسماعیل خاں دے دیہی سماج، ثقافت دی بھرنویں عکاسی کیتی ڳئی ہے۔ ایہ ناول فنی اعتبار نال کردار نگاری، مکالمے، اسلوب و بیاں ہے تناظر وچ عمدہ کوشش ہے۔
ایں ناول وچ سوانحی عنصر وی شامل ہے۔ ݙوجھا ناول ’’کھڑی ݙیندی ہاں سنیہڑے‘‘ سرائیکی وسیب دی تریمت دی حوصلہ مندی کوں وی نشابر کیتا ڳئے۔ تریمتائیت (Feminism) دے مطالعے سانگھے ایہ ناول اہم ہے۔ سلطانوں ایں ناول دی ہیروئن ہے۔ جیندے گرد ایہ ناول گھمدے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک ناول۔ ونکی:سرائیکی ناول۔ ونکی:ناول ونکی:سرائیکی لوک ناول ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی زبان دی نویں سماجی تے ادبی تحریک
ساݙے ٹھوس تجربے ہک خاص ذہنی عمل وچوں گزر کے اساکوں مجرد تصور اَتے خیال ݙیندن۔ اَساں اُنہیں تصورات اَتے خیالیں کوں لفظ ݙیندے ہئیں اَتے انسان لفظیں وچ سوچیندے۔ جے ٻولݨ والے لفظیں وچ نہ لکھیا پڑھیا ونڄے تاں ادیب دی شخصیت ونڈیج ویندی ہے ۔ جے او ماء ٻولی وچ لکھدے تاں لکھت آلی ٻولی دے لفظ اَتے اُنہیں دے تعلق نا ل ڳنڈھیے تصور اَتے خیال وی ذہن وچ آ ویندن اَتے جے او ماء ٻولی کنوں اَنج لکھت پڑھت آلی ٻولی وچ لکھدے تاں ٻولݨ آلی ٻولی دے لفظ نال ڳنڈھے تصور اَتے خیال ذہن وچ آ ویندن۔
ݙوجھی ڳالھ اے تھیندی ہے جو جیڑھی ٻولی لکھت پڑھت وچ نئیں آندی اوندا ادیب آوݨ آلیں نسلیں تئیں نئیں پُڄدا۔ ادبی روایت دا تسلسل تُرٹ ویندے۔ ادب اَتے زبان وچ ترقی نئیں تھیندی، ٻاہروں دے لفظیں دا سہارا گھنݨاں پوندے۔ ٻاہروں دے لفظیں دی موسیقی اَتے ماء ٻولی دے لفظیں دی موسیقی وچ تال میل ٻہوں دیر نال بݨدے۔ ایں واسطے ہک دور دےلکھتیں وچ غیر ہموراگی اَتے اُچ جھک آ ویندے۔ اُوں تحریر وچ ٻولی دا اصل رَچاؤ نئیں آندا ۔ ٻولݨ آلی زبان کلہی نظمی سرمائے تائیں محدود تھی کے رہ ویندی ہے اَتے ایں نظمی سرمائے وچ وی روایت دا تسلسل نئیں ہوندا ۔ نویں تقاضیں واسطے شاعری سانچے (Poetic Pattern)نئیں ہوندے نہ اِی اِنہیں سانچیں دا اِرتقاء تھیندے۔ ایں کنیں وَدھ اے ہے جو شاعر ٻنھیں ٻولیں دے ترقی یافتہ شاعریں، سانچیں اَتے ڈِکشن وچ شاعری پڑھدا راہندے ۔ایں واسطے لکھی نہ ونڄݨ آلی اپݨی ماء ٻولی وچ اظہار دیاں ٻہوں مشکلاں آ ویندین۔
خواجہ محمد اسلام
اردو لکھتاں
33 دے قریب اردو زبان وچ کتاباں لکھے نیں جنہاں وچوں اہم ایہ ہن
وفات
اچانک حرکت قلب بند تھیوݨ دی وجہ نال 17 مئی 2020ء کوں 85 سال دی عمر وچ اچھرہ، لاہور وچ انتقال کر ڳئے۔ مرحوم کوں نماز جنازہ دے بعد مقامی قبرستان اچھرہ، لاہور وچ 18 مئی 2020ء کوں سپرد خاک کر ݙتا ڳیا۔
سر سید
سرسید احمد خان آپنڑی چاپلوسی دی تتا اٹھاراں سو اٹھتری اچ ایسٹ انڈیا کمپنی اچ معمولی کلرک بھرتی تھئے، انگریزی اتے اردو اچ ہیک ہفت روزہ اخبار کڈھیوس، اتھو دے لوک اردو سمجھدے ہن ؟ انگریزی تاں جدید علوم دی زبان سمجھی ویندی ہائی، لیکن اردو دے فروغ اچ سرسید دا کردار پچدا نئیں پیا۔۔۔۔؟ پاکستان اچ سندھی پنجابی سرائیکی بلوچی الائی ویندی ہے، تاں اتھاں اردو کوں قومی زبان قرار ڈتا گیا، انگریزی تاں اویں سکھنڑی ہائی وت اردو دی کیا خچ ساڈے گل دا گلاواں بنڑیا؟ سرسید ہیک اندازہ لایا، جو مسلمان ترے وجوہات دی بنا تیں انگریزی نئیں سکھدے، ہیک جو ایکوں اسلامی تعلیمات دے خلاف سمجھیندن، ہنڑ ذرا نیڑے تھی آؤ، اج انگریزی زبان توں اسلامی تعلیمات کوں خطرہ کیوں کینی؟ ڈوجھا جو مسلمان ایکوں سکھنڑ ضروری نئیں سمجھدے، تریجھا جو مسلمان آھدن اے زبان ساڈے اتیں تھپی گئی اے، اواہے ذرا اوں دور اچ صرف مسلمان سیانڑے ہن ؟ یعنی غیرمقامی، حملہ آور دا مقامی تیں ڈڈھپ اتے اوندی سامراجیت کوئی مسئلہ ای کینا ہا ؟
انگریز دے خلاف جنگ آزادی ویلھے ڈو قومی نظریہ کتھ یا، لیکن سرسید احمد خان ہندوستان تے تھورا لائے انگریز کوں اسباب بغاوت ہند دے ذریعے ڈسیس جو اساں تاں کینا بھڑیے ہاسے، ساکوں تاں تہاڈی گالھ پسند ہے، ساکوں تہاڈے فیصلے اتے حاکمیت پسند ہے، ولا اے پوزے ڈیونڑ دی کیا لوڑھ ہے جو اساں انگریز دے خلاف بھڑیے ہاسے ؟ انگریز دے سامنڑے مقامی لوکاں مزاحمت کیتی، ایں انھیں کوں چبل قرار ڈتا، اتے انگریز دی چاپلوسی کرنڑ اچ مثال بنڑ گیا، اج جماعت وی ایندی پیروی کریندی کھڑی اے ایں سانگے صرف اوہے پاکستانی اتے مسلمان ہن باقی سبھے کافر تے غدار ہن۔
باسط بھٹی
13 ویں "خمیس یاترا" 13 فروری 2014ء ۔۔۔۔۔ ملتان تیرہ فروری ڈوہزار چوڈاں یاتری حسب معمول الطاف ٹاون اچ واقع باسط بھٹی سئیں دے گھر جمع تھئے ۔یاتریاں وچ قیصر عباس، خالد اقبال ، مظہر عباس ، ذیشان ملک، مظفر بخاری ،سلمان سہو، عمران رجوانہ ، الطاف ڈاہر، شکیل احمد ، رفعت عباس، غضنفرعباس، احمد عقیل، عمر صدیق تے مہر مسعود امجدشامل ہن ۔ یاتریاں صلاح بدھی جو اڄوکی خمیس یاترا سرائیکی وسوں دے نینگر لکھاری سئیں محبوب تابش دے رہائش گاہ واقع محلہ باغبانپورہ نیڑے نواں شہر چوک ملتان اچ ہوونی چاہیدی ہے تانجوں سنگت ڄاݨ سڳے جو دیرہ غازی خان دی وستی گھمن یونین کونسل شادن لُنڈ دا اے نینگرشاعر ادیب اَتے صحافی سرائیکی ادبی سیاسی اَتے سماجی شعبے وچ ہن تک کیا کر چکے تے اڄ کل اووسوں دی سجاکی سانگے کیڑھا کم ستری پئے۔ سبھ توں پہلے ٹیپ ریکارڈ تے استاد حسین بخش خان ڈھاڈھی دی آواز اچ خواجہ فرید سئیں دا کلام سنیا گیا۔ اوندے بعد محبوب تابش اپنی ادبی سماجی اَتے صحافتی کم دے حوالے نال حال ڈتا۔ اوندے بعد انھاں اپݨے سفر نامہ "رول گابا" اچوں ڈوحصے پڑھ کے سنوائے ۔ پہلا حصہ سرائیکی وسوں دے اہم ضلع دیرہ اسماعیل خان دے علاقے شاہ عیسی بلوٹ تے کافر کوٹ دے حوالے نال ہا۔ڈوجھا حصہ ضلع راجن پور دے تاریخی قصبے ہڑند دے حوالے نال ہا۔ تابش سئیں دے سناوݨ دے انداز نال اینویں ڄاپیا جو یاتری خود وی انھاں انھاں جاہیں تے موجود ہوون جنھاں دا ذکر انھاں دے سفر نامے اچ آندا رہ گیا۔ ایندا اظہار سنگت سفر نامہ پڑھیجن توں بعد موقع تے کر وی ڈتا۔"رول گابا" دے حوالے نال یاتریاں دا آکھݨ ہا جو سرائیکی نثر اچ اے بہوں خوبصورت ودھارا ہے!
(از منیر بھٹہ جیسلمیری)
ما
سرائیکی کہانی: ◇ ماء ◇
لکھت : *منظور احمد اعوان*
سارہ دا تعلق غربت دے مارے ملک فلپائن دے ہک مسلمان گھرانڑے نال ہا۔ او نکڑے قد دی عام نین نقش دی مالک تریمت ہائ۔ جوانی دے ڈینھیں وچ او اپنڑے گھر دی تقدیر بدلنڑ دی خاطر خدامہ(نوکرانڑی) دے ویزے تے سعودی عرب دے شہر جدہ وچ آ گی ہائ۔ ہکے گھر وچ نوکری کریندیں اونکوں پورے 20 ورھیے لنگھ گے ہن۔ او ہر ڈو ترائے سال بعد کجھ مہینے دی چھٹی تے اپنڑے پئے تے بالیں کوں ملنڑ فلپائن ویندی ہائ۔ اوندا پئے عبدالکریم اپنڑے ملک وچ ٹرک ڈرائیور ہا۔ انہیں دے ڈو بال ہن۔ ڈوہیں دھیاں۔ سارہ دی تنخواہ کوئ خاص کائناں ہائ۔ ذال مڑس ڈوہیں دے کم کرنڑ نال گھر دی گزرانڑ چنگی رڑھی پی ہائ۔ دھیریں جوان تھیاں تاں انہیں کوں چنگے گھریں وچ پرنا چھوڑیونے۔ سال پہلے عبدالکریم اللہ کوں پیارا تھی گیا ہا۔
سارہ دا سعودی مالک عبداللہ جدہ دی سبزی منڈی وچ دلال (آڑھتی) ہا۔ اوندا سب توں وڈا پتر فہد اوندے رلے کم کریندا ہا۔ ڈوجھا پتر ابراہیم پڑھ لکھ تے ہک سرکاری مدرسہ(سکول) وچ استاد لگ گیا ہا۔ نوکری ملدیں ای اوں شادی وی کر گھدی ہائ۔ ہنڑ او اپنڑی ذال نال وکھرے گھر وچ راہندا ہا۔ سارہ وچ ہنڑ ڈھلدی جوانی دے نال چستی تے پھرتی نہ ریہی ہائ۔ ہنڑ عبداللہ کوئ نویں نروئ خدامہ منگواونڑ تے سارہ کوں خروج تے واپس فلپائن بھیجنڑ چاہندا ہا۔ پر ابراہیم مخالفت کریندا پیا ہا۔ او اکھیندا ہا جو بئ خدامہ بلا شک منگواوء پر سارہ کوں خروج تے نہ بھیجو۔
ماء آکھیا "پتر ابراہیم! میں تیڈی ماء لگدی ہاں۔ میڈی گالھ من۔ سارہ کوں ونجنڑ ڈے۔ ایہ ہنڑ کہیں کم جوگی نہیں رہ گی" ابراہیم روکھے مونہہ نال آکھیا "توں میڈی ماء کائنی" ماء حیران تھی گی "کیوں۔۔۔۔؟" اوں پچھیا ول ابراہیم شروع تھی گیا " توں میکوں ہسپتال وچ جنڑیا۔ ول ڈو ڈینھ بعد ای میکوں اوں نوکرانڑی سارہ دے رحم و کرم تے چھوڑ تے گھر ول آئ۔ سارہ ہسپتال وچ ول گھر وچ میڈی ہر طرح دی ڈیکھ بھال کیتی۔ میڈی صفائ ستھرائ، کھانونڑ پیونڑ تے آرام دا خیال رکھیا۔ میں بوتلیں تے ڈبیں دے کھیر پی پی وڈا تھیاں۔ میکوں تیڈے کھیر دا ہک تریڑہ وی نصیب نہ تھیا۔ میڈے یکے بھینڑیں بھرانویں نال تیڈا ورتاء ایہو ریہا۔ کیوں جو توں چرکے تک جوان راہنڑ تے حیاتی دے مزے لوٹنڑ چاہندی ہانویں۔ ہیں سانگوں توں بال تاں جنڑیے پر نہ تاں انہیں کوں اپنڑی تھنج پلائ تے نہ انہیں دی ضرورتیں دا خیال رکھیا۔ ماء اینویں ہوندی ہے کیا؟ توں میڈی ماء کائنی۔ میڈی اصل ماء سارہ ہے۔ کیوں جو اوں ماء ہونونڑ دا حق ادا کر ڈتے" ماء کوڑیج تے کمرے وچوں باہر نکل گی۔ عبداللہ اتھائیں بیٹھا ہا۔ اوں، اوندا مونڈھا نرمی نال پکڑ تے ہولے جہے آکھیا "پتر۔۔۔۔۔! سمجھنڑ دی کوشش کر۔ او چنگی رن کائنی۔ او ایڈی بھیڑی ہے جو میڈے نال وی اوندے نا جائز تعلقات رہ گن" ایہ سنڑ تے ابراہیم کوں ڈاہڈا ارمان لگیا۔ اوں بہوں ڈکھ نال آکھیا
"ابویا۔۔۔۔۔! (ابو) اساں اسلامی دنیا دے مرکز سعودی عرب وچ راہندوں۔ ڈو مقدس شہر مکہ تے مدینہ اساڈے ملک وچ ہن۔ پوری دنیا دے مسلمان عمرہ تے حج کرنڑ تے روزی کمانونڑ دی خاطر اتھاں امدن۔ اساڈا کردار تاں مثالی ہوونڑاں چہیدے۔ پر افسوس جو اساں اپنڑیاں بھیڑیاں عادتاں دی وجہ توں اپنڑے کرداریں تے دانگی ملی ہوئ ہے۔ ہک غریب، بے وس تے لاچار تریمت تہاڈی کفالت وچ آئ۔ او تہاڈی نکی بھینڑ یا دھی سنویں ہائ۔ حق تاں ایہ بنڑدا ہا جو تساں اوندے سر تے شفقت دا ہتھ رکھو ہا۔ ہتھوں تساں اوندیاں مجبوریاں دا فائدہ چا تے اوندے نال برائ کریندے ریہے۔ تساں کبیرہ گناہ کیتے۔ ایں دنیا وچ تساں شئیت بچ ونجو۔ پر اگلے جہان ضرور پاند ڈیسو" شام کوں وڈے بھرا فہد وی کلہی جاہ تے انکشاف کیتا جو سارہ نال اوندے وی تعلقات رہ گن۔ "کوئ وی حلالی مسلمان ایجھی گھٹیا حرکت نہیں کر سگدا" ابراہیم نفرت نال مونہہ سنگھوڑ تے آکھیا "مطلب ایہ جو توں میکوں حرامی اکھیندا پیں" فہد چاٹ الار تے کاوڑ نال آکھیا "خبردار اپنڑاں ہتھ تلے کر" ابراہیم اوندیاں اکھیں وچ اکھیں پا الانڑاں "ایجھے کرتوت حرامیئیں دے ای ہوندن۔ میکوں شک نہیں، ہتھوں پک ہے جو توں میڈے پیو دا پتر کائنی۔ تھی سگدے اپنڑاں فیملی ڈرائیور فاروق ہندی تیڈا پیوء ہووے۔ تیڈا رنگ تے شکل وی ہوں نال رلدی ہے" فہد اوندے گریوان وچ رل گیا۔ ابراہیم دھکا ڈے تے اونکوں پرے کیتا۔ "خبردار۔۔۔۔ ہنڑ میکوں ہتھ نہ لانویں" اوں آکھیا "جیکر میڈی زبان کھل گی تاں تیکوں تے ابوئے کوں سنگسار کر ڈتا ویسے" اگلے کجھ ڈینھ ابراہیم بھج دھرک کر تے سارہ دا نقل کفالہ اپنڑے نانویں کرا گھدا۔ ہنڑ سارہ، ابراہیم تے اوندی ذال امل دے نال انہیں دے گھر وچ راہندی ہے۔ نوکرانڑی نہ ہتھوں انہیں دی ماء بنڑ تے۔ ○○○○○
تبت
تبت دنیا دی چھت اکھیندی ہے‘ ایہ زمین دا انتہائی بلند مقام ہے‘ انسانی آبادی ایندے بعد ختم تھی ویندی ہے تے دنیا کے ٹو تے ماؤنٹ ایوریسٹ وچ سمٹ کر رہ ویندی ہے‘ تبت 1950ء تک آزاد ملک ہئی ول چین دے فوجاں اتھاں داخل تھیاں‘ 14ویں دلائی لامہ بھارت وچ جلاوطن تھئے تے تبت چین دا حصہ بݨ ڳیا تاہم لوگ اپݨے ملک کوں الڳ سمجھدن۔ ایہ 68 سال گزرݨ دے باوجود چین دے تسلط کوں منݨ کیتے تیار نی۔ thumb|تبت دے دارالحکومت لہاسا وچ موجود مشہور پوٹالا محل تساں دنیا دے نقشے وچ تبت کوں تلاش کرو تاں ایہ تہاکوں ہمالیہ دے انتہائی اتے ملسی۔ ایندی ہک سرحد نیپال، ݙوجھی بھوٹان‘ تریجھی اکسائی چین دے ذریعے بھارت تے چوتھی سنکیانگ توں تھیندی ہوئی پاکستان نال ملدی ہے‘ ایہ علاقے ماضی وچ تبت دا حصہ ہوندے ہن۔ بھارت دا لداخ وی تبت وچ ہئی ۔ نیپال دے ہمالیائی پہاڑ وی بھوٹان دا ہک تہائی حصہ وی تے موجودہ پاکستان دے تبتی علاقے وی ایہ ماضی وچ ہک عظیم ٻودھ ریاست ہئی، مہاتما ٻدھ 480 قبل مسیح وچ پیدا تھئے۔ انہاں دی تعلیمات بھارت تے پاکستان تک محدود ریہن۔ لیکن ٻودھ مت نے مضبوط ریاست دی شکل تبت وچ پاتی۔
تبت وسط ایشیا دا ہک علاقہ ہے جیہڑا ہݨ چین اچ شامل ہے۔ ایہ تبتی افراد دا آبائی وطن ہے۔ سطح سمندر توں 4 ہزار 900 فٹ دی اوسط بلندی تے واقع ہووݨ دے باعث اینکوں "دنیا دی چھت" آکھا ویندا ہے۔ تبت 1912ء توں 1951ءتک ہک الڳ ملک دی حیثیت رکھدا ہئی،1951ء اچ چین نے ایندے تے حق دعوٰی کیتا تے قبضہ کرکے اپݨے ملک اچ شامل کر گھدا۔ ایں خطے دا دارالحکومت لہاسا ہے۔تبت ایشیا دا اوہ علاقہ ہے جینکوں ’’دنیا دی چھت‘‘ وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ برف توں ڈھکے پہاڑاں تے دنیا دے بلند ترین سطح مرتفع تے مشتمل ہے۔ ماؤنٹ ایورسٹ جنوبی تبت توں بلندی دی طرف ویندی ہے۔ دنیا دے بلند ترین قصبات وچوں کجھ تبت اچ ہن۔ تبت دنیا دا بلند ترین خطہ ہے جیہڑا سطح سمندر توں اوسطاً 16 ہزار فٹ اچا ہے۔ تبت ایں وقت چین دا ہک خود مختار قرار ݙیویجݨ  والا علاقہ ہے۔ ایہ سارا علاقہ بلند پہاڑاں تے ہک سرد تے برفیلے سطح مرتفع تے مشتمل ہے۔ ایندے نال کوہ ہمالیہ ہے۔ اتھوں ایشیا دے وݙے دریا نکلدن جیہڑے چین تے پاک و ہند دی طرف آندن۔ انہاں وچ برہم پترا شامل ہے جیہڑا بنگلہ دیش توں تھی کے خلیج بنگال اچ ڈھہندے۔ دریائے سندھ، میکانگ، سالوین تے یانگ ژی دریا وی تبت دی طرفوں آندن۔ تبت دے علاقے اچ وسیع سبزے دے میدان تے جنگلات وی پھیلے ہن۔ ایں علاقے اچ بارش گھٹ تھیندی ہے، ایں واسطے  کھیتی باڑی صرف دریاواں دے کناریاں دے قریب تھیندی ہے، جتھاں پھل، جَو تے سبزیاں کاشت کیتیاں ویندن ۔ اتھاں تقریباً پنج ہزار مختلف قسم دے پودے تے درخت ڄمدن ۔ یاک اتھوں دا پالتو جانور ہے۔ ایندے علاوہ ہرن، ٹائیگر، رچھ، باندر، پانڈا تے گھوڑے وی پائے ویندن۔ اتھاں سینکڑاں جھیلاں تے ندیاں قدرت دے حسن کوں دوبالا کریندن۔ تبت اچ اکثریت تبتی لوگاں دی ہے۔ ایہ روایتی طور تے تبتی لوگاں دا علاقہ ریہا ہے۔ تاہم اتھاں دیگر قوماں دے علاوہ ہن چینی وی آباد ہن۔ ستویں صدی عیسوی دے دوران تبت ہک طاقت ور بادشاہت دی شکل اچ ہئی۔ بھارت توں ٻدھ مت کوں اتھاں فروغ حاصل تھیا تے لہاسہ شہر دی بنیاد رکھی ڳئی۔ ستارہویں صدی اچ دلائی لامہ تبت دا حکمران بݨ ڳیا۔ اٹھارویں صدی دے شروع اچ ایہ چین دے کنٹرول وچ چلا ڳیا۔ ایہ علاقہ کئی دفعہ چین دے قبضے اچ آیا تے کئی وار آزاد تھیا۔ منگول وی ایندے تے قابض ریہے۔ اٹھارویں صدی وچ پہلی وار ہندوستان دی برطانوی حکومت نے تبت دے نال تعلقات پیدا کرݨ دی کوشش کیتی مگر ستارہویں صدی دے اواخر وچ گورکھا جنگ دے باعث انگریز ایندے وچ کامیاب نہ تھی سڳے۔ ویہویں صدی دے اوائل اچ برطانیہ نے تبت تے چین دا کنٹرول قبول کر گھدا۔ 1912ء اچ تبت نے چین دی مانچو حکومت توں آزادی حاصل کر گھدی۔ اوندے بعد شملہ کانفرنس اچ تبت دا ہک حصہ چین کوں ݙے ݙتا ڳیا تے باقی آزاد ریہا لیکن چین نے اونکوں قبول نہ کیتا۔ مئی 1951ء دے معاہدے دی رو نال اینکوں داخلی طور تے آزاد کر ݙتا ڳیا۔مارچ 1959ء اچ تبت اچ تھیوݨ والی بغاوت کوں کچل ݙتا ڳیا تے اوں وقت دا دلائی لامہ بھڄ کے ہندوستان اچ پناہ گزین تھیا۔ اوندے بعد چین تے بھارت دی جنگ تھئی جیندے وچ  بھارت کوں بدترین شکست تھئی۔ چین دا حصہ بݨݨ توں قبل تبت تے ٻدھ راہباں دی ہک مضبوط حکمرانی قائم ہئی۔
زینیگ
ایہ ہک بڑا طلسماتی پہاڑی شہر ہے‘ آبادی 23 لکھ ہے، مسلمان 16 فیصد ہن، ایہ مسلمان ہزار سال توں شہر وچ آباد ہن۔ شہر دی جامع مسجد تے مسجد دے گرد مسلماناں دا محلہ ݙیکھݨ دے قابل ہے۔
سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے سجاد حیدر پرویز دے دعوے
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" بارے مضمون نگار: حضور بخش امام دے تحقیقی و تنقیدی تبصرے تے ڈاکٹر سجاد حیدر جواب دعویٰ دا مطالعہ کروں دا حسب ذیل نکات سامݨے آندن:
کوئی ادبی تاریخ مکمل نھیں ہوندی۔ کیوں جو ادبی تاریخ دا گھیر ٻہوں  وسعت پذیر ہوندے۔ ایہا وجہ ہے جو شائع شدہ ادبی تواریخ جݙاں وی دوبارہ چھپ تے سامݨے آئن۔ انہاں وچ تصیح اتے اضافہ تھیندا رہے۔"'ادب دی تاریخ تے ادب دی تحقیق وچ فرق برقرار رکھݨاں ضروری ہے۔ ادبی تاریخ تے ادبی تحقیق دے منصب کوں واضح طور تے سمجھݨ دی ضرورت ہے۔ اساݙے کول ٻہوں سارے کم کرݨ والے، انہاں شعبیاں دے تصورات کوں گُد مُڈ کر ݙیندن۔ مسئلہ ایہ ہے جو ادبی مورخین دا ہک گروہ تحقیقی حقائق دی دریافت تے کھوج کوں ای ادبی تاریخ سمجھدے۔ ایں کیتے مورخین دیاں تاریخاں وچ تحقیقی حقائق اُتے ای ساری توجہ مرکوز کر ݙتی ویندی ہے۔'"ایندے وچ کوئی شک نئیں جو اعتبار دار تحقیق ادبی تاریخ کوں اعتبار عطا کریندی ہے مگر صرف تحقیقی حقائق دی دریافت، کہیں ادیب، عہد، رجحان یا صنف بارے خام مواد پیش کرݨ ٻہوںاہم کوئے نی۔ ادبی تاریخ تاںتخلیق دے تہذیبی تاریخی پس منظر دے نال نال اصناف ادب دے ارتقائی افکار دی تاریخ وی ہوندی ہے ۔ اتے ادبی تاریخ ادب اتے کلچر دے آپت دے ربط کوں وی واضح طور تے پیش کریندی ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
ضمیر صفتی
ضمیر صفتی یا صفت ضمیری اسم ضمیر دی ہک قسم ہے۔ ضمائر صفتی او اسم ہوندئین جنھیں ئِ چ ضمائر کہیں صفت دے نال واقع تھیندئین  یا  اوصفتاں جنھاں ئِ چ کجھ نہ کجھ ضمیری خاصیتاں پاتیاں ویندئین ضمائر صفتی یا صفت ضمیری سݙیندئین۔ اوہے لوظ جہڑے جو اینہہ تعریف دے دائرے ئِ چ آندن یا تاں او صفتاں ہوندن تے یا وت او ضمیر ہوندن۔ یعنی اے لوظ اسم دے نال آون تاں صفت بݨ ویندن تے جے کر اسم دے بغیر آون تاں وت ضمیر سݙئے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔	میں کملے رملے دا کجھ تاں خیال کر		۲۔ اونہہ سیاݨے سوڈھے شخص کُوں کیا تھی ڳئے؟
اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ  میں تے اونہہ ضمائر صفتی ہن کیوں جو انھیں ضمائر دے اڳوں صفات کملے رملے تے سیاݨے سوڈھے استعمال تھین۔ چونکہ اے لوظ (میں تے اونہہ) اتھاں صفت دے نال رل کرئیں صفت دا کم ݙیندے پئن ۔ اینہہ ڳالھوں انھیں کوں ضمائر صفتی یا صفت ضمیری آہدن۔ضمائرصفتی ݙو قِسمی ہوندن۔ ہکڑے ضمائر صفتی مقداری تے ݙوجھے ضمائر صفتی ذاتی۔ 1۔	ضمائر صفتی مقداری:
سرائیکی زبان دے ضمائر صفتی مقداری اے ہن۔ اِتلا(اِتنا) یا  ایتلا، اُتلا(اُتنا) یا  اوتلا، کِتلا (کتنا) یا کیتلا،  جِتلا (جتنا) یا  جیتلا یا اِتی، اُتی، ، کِتی، جِتی وغیرہ۔ اے صفتاں واحد مذکر کیتے استعمال تھیندئین جݙاں جو جمع مذکر کیتے انھیں دے "آخری الف "کوں یائے مجہول ئِ چ بدل ݙتا ویندے۔ یعنی اے اِتلے(اِتنے) یا  ایتلے، اُتلے(اُتنے) یا  اوتلے، کِتلے (کتنے) یا  کیتلے، جِتلے (جتنے )یا جیتلے بݨ ویندن۔ واحد مونث کیتے یائے مجہول دی بجائے یائے معروف ڳنڈھی ویندی ئِ ۔ جیویں جو  اِتلی(اتنی) یا  ایتلی، اُتلی(اُتنی) یا  اوتلی، کِتلی ( کِتنی) یا  کِیتلی تے جتلی (جتنی) یا  جیتلی وغیرہ۔ تے جمع مونث کیتے’’یاں‘‘دا ودھارا کیتا ویندے۔ جیویں جو  اِتلیاں(اِتنیا ں) یا  ایتلیاں، اُتلیاں (اُتنیاں) یا او تلیا ں، کتِلیاں (کِتنیاں) یا  کیتلیاں، جِتنیاں (جِتلیاں) یا جِیتلیاں وغیرہ۔
کݙہیں کݙہیں انھیں صفتیں دے اڳوں واحد مذکر کیتے سارا، جمع مذکر کیتے سارے، واحد مونث کیتے ساری تے جمع مونث کیتے ساریاں دے لوظ وی ڳنڈھ ݙتے ویندن۔ جیویں جو اِتلا سارا، اِتلے سارے، اتلی ساری تے اتلیاں ساریاں وغیرہ
2۔	ضمائر صفتی ذاتی:سرائیکی زبان دے ضمائر صفتی ذاتی کجھ ایں ہن۔
واحد مذکر کیتے:	ایجھاں، اوجھاں، کیجھاں، جیجھاں وغیرہ۔ ایجھاں کُوں، ایّھوجھئیاں یا ایں جھئیاں، اوجھا کوُں، اُوہو جھئیاں یا اُوں جھئیاں، کیجھاں کُوں، کئیں جھئیاں، یا کئیوجھئیاں تے جیجھاں کوں، جیو جھئیاں  یا جئیں جھئیاں  وی لکھیا ویندے۔
واحد مونث کیتے:ایجھئیں، او جھئیں ، کیجھئیں تے جھیجھئیں وغیرہ یعنی انھیں دی یائے معروف سانگے انھیں دے تلوں زیر لا ݙتی ویندی ئِ
جمع مذکر کیتے:ایجھئیں(اے، جھئیں) ، او جھئیں، کیجھئیں، جھیجھئیں وغیرہ۔ یعنی انھیں کُوں یائے مجہول نال لکھیا تے پڑھیا ویندے۔
جمع مونث کیتے:	ایجھئیاں، او جھئیاں، کیجھئیاں تے جیجھئیاں وغیرہ وغیرہ۔
انھیں ضمائرکوُں ضرورت دے مطابق دوہرایا وی ویندے۔ بعض اوقات جیجھاں نال تیجھاں وی استعمال کیتا ویندے۔ صفات ضمیری دے کجھ لوظ اے وی ہن۔ ہک ، ہکڑا، ݙوجھا، ٻیا، ݙوہیں، ٻہوں بعض یا بعضے ، سبھ، سبھو، سبھݨے، سبھݨیاں وغیرہ  لوظ ہک دیاںکجھ صورتاں اے وی ہن۔ ہک ٻیا، ہک ہکلا، ہکڑا، ہک ݙوجھا، ہکو، ہکو کجھ، ہکو ہکو، ہکو جھئیاں، ہک نہ ہک، ہک نہ ٻیا  وغیرہ وغیرہ۔ کجھ اے صورتاں  اَدھ، ادھوادھ، ادھ پچدھ، ادھا پچدھا، ادھورا ݨاں وغیرہ وغیرہ۔
افتخار ٹھاکر
افتخار ٹھاکر میانچنوں ضلع خانیوال نال تعلق رکھݨ آلے ہک معروف فنکار تے سٹیج اداکار ہن۔
شاہ عظیم
شاہ عظیم اُنیویں صدی دے نامور شاعر ہن پر ایں صدی دے پہلے پنجاہ سالاں وچ لوک ادب تے شاعر ی دی طرف جیہڑی ساڈے کولوں غفلت تھئی ہے، اوندی وجہ نال اساں جیویں پچھلی صدی دے بہوں سارے لوک ادیباں شاعراں کُوں بُھل گئے ہیں۔ ایویں اوہناں کوں وی اساں بُھل گئے ہاسے تے ہُن تائیں کہیں ادبی تذکرہ وچ وی اوہناں دا ذکر نہ ہائی جد کہ پنجاب دے چار پنج جنوبی ضلعیاں وچ دیہات دے لوکاں کوں شاہ عظیم ہوریں دیاں واراں کتھائیں کتھائیں یاد ہن۔ میں 1970ء دے ڈہاکے وچ جیہڑے ویلے نواب مظفر خاں شہید ملتانی دی حیاتی اُتے کم پیا کریندا ہم تاں جیہڑے ویلے مَیں نواب شہید دی زندگی دے اُتے شعری مواد اکٹھا کرنا شروع کیتا تاں میڈا وی شاہ عظیم ہوریں نال تعارف تھیا پر ایہہ تعارف صرف ناں دی حد تک، اوہناں دا جھنگ نال تعلق دی حد تک،تے کُجھ پوڑی مظفر خان دے بنداں دی حد تک تھیا۔
پچھلے سال(1990ء) سعید بُھٹا ہوریں نال ملاقات تھئی تے اوہناں دا شاہ عظیم دی پھول وچ جذبہ ڈیکھ کے میکوں یقین تھیا کہ منزل دے نیڑے پہنچ گئے ہن۔اوہ ثابت قدم ڈُونگھے کھوجی نظرے جو گولیندے گولیندے میں ناچیز تک وی اپڑے۔ گالھیں کریندیاں پتہ چلیا کہ جیہڑے شخص نال وی شاہ عظیم دا تھوڑا جیہا تعلق اوہناں کوں معلوم تھئے، اوتھے اوہ پہنچے ہن۔ ہیں کوں تحقیق آہدے ہن۔ سعید بُھٹا ہوریں دی تحقیق دے مطابق پوڑی مظفر خاں ڈو واری چھپی ہائی ، جیں دے وِچوں ہک واری ایکوں صابر ملتانی ہوریں وی چھپوائی ہائی۔ ایہہ مولوی صابر ملتانی سرائیکی زبان دیاں کئی کتاباں دے ناشر ہن تے ایندا حوالہ’’سرائیکی کتابیں‘‘ از علامہ سیٹھ محمدعبید الرحمن بہاولپوری وچ مِلدا ہے۔ مَیں کئی ورھے پہلاں ہک سرائیکی مطبوعہ کتاباں دی فہرست وچ پوڑی مظفر خان دا حوالہ ڈِٹھا ہئی۔ جیہڑی ملتان دے مشہور لوک ادب دے ناشر مولوی فیض بخش محمد ذوالفقار تاجران کُتب اندرون پاک دروازہ ملتان دی مطبوعہ کتاباں دی فہرست ہائی۔ میں ول ایں کتاباں دے تاجر دے گودام دی بہوں پھلپوٹ کیتی پر پوڑی نہ ملی۔ ہُن سعید بُھٹا دی ہمت نال پاکستان پنجابی ادبی بورڈ دے ذریعہ’’ کلیاتِ شاہ عظیم‘‘ شائع تھیون نال میڈا ایہہ کم بہوں اگوہاں تھی پیا ہے۔ ’’ کلیاتِ شاہ عظیم‘‘ میڈے ساہمنے ہے۔
کلیات شاہ عظیم
سعید بُھٹا ہوریں نے بہوں محبت تے محنت نال’’ کلیات شاہ عظیم‘‘ کٹھیاں کر کے تے شاہ عظیم دی زندگی اُتے کم کر کے شاہ عظیم ہوریں کُوں اوہ مقام ڈیوایا ہے، جیں دے اوہ حق دار ہن۔ 104 صفحیاں دی کتاب اچھے کاغذ، سوہنے تے من موہنے ٹائٹل نال پاکستان پنجابی ادبی بورڈ نے شائع کیتی ہے۔ پہلے اُنوی صفحیاں وچ کتاب دی تصنیف دی وجوہات،شاہ عظیم دے خاندانی حالات، شاہ عظیم ہوریں دا کُرسی نامہ تے اوہناں دی زندگی دے حالات تفصیل نال لکھ کے سعید بُھٹا نے اوہناں کوں نویں زندگی ڈے ڈتی ہے۔ ہک باب پوڑیاں دی صنفِ سخن دے تعارف تے وی لکھیونیں۔ میں سعید بُھٹا ہوریں نال اتفاق کرینداں کہ سرائیکی یاں لہندی وچ وار دا لفظ کئے نی۔ مَیں ڈکشنریاں ڈِٹھم میکوں وار دا لفظ نہیںمِلیا۔ البتہ بھائی مایا سنگھ دی پنجابی ڈکشنری وچ وار دا لفظ اپنے صحیح معنیاں وچ موجود ہے پر سرائیکی تے لہندی بولن والے وار دے لفظ دے کولوں ان واقف وی کئے نہیں۔ سعید بُھٹا دا ایہہ نتیجہ کہ پوڑی تے وار ہکو صنفِ سخن ہے ہر لحظ نال صحیح ہے تے ہِیں کو انگریزی وچ(WAR-BALLAD) آہدے ہن۔
’’کلیات شاہ عظیم ‘‘ دے مجموعہ دی ابتدا ساہیوال دی پوڑی نال شروع تھیندی ہے۔ ڈوجھی پوڑی احمد خاں سیال دی ہے۔ ایندے بعد پوڑی مظفر خاں 56 بنداں تے مشتمل ہے۔ آخر وچ ایں مجموعہ کلام وچ شاہ عظیم دے 9 ڈوہڑے مکمل تے ڈو نامکمل ہن۔ حوالہ جات نال کُل یارھاں ڈوہڑے ایں کم دی سوہنی تکمیل تھی گئی ہے۔ کتاب دے ختم تھیون کولوں پہلوں فاضل مرتب نے شخصیات دا تعارف تے مشکل الفاظ دے معنیاں دی ہک فہرست شامل کر کے کتاب دی افادیت بہوں ودھا ڈتی ہے۔ حالیں بہوں سارے مشکل لفظ ہن، جیہناں دے معنی درج تِھیونے چاہیدے ہن۔ ایویںشاہ عظیم دا طرزِ سخن، جیہڑا وکھرا ہے دے بارے وچ ہک باب ہوناچاہیدا ہئی۔ حسد دی بھاہ وچ سٹر دے بہوں سارے کیڑے کڈھے ونج سگیندے ہن پر ایہہ ادبی خدمت ہر گز نہ ہو سی۔کتاب دے مطالعہ تے مرتب دی محنت ڈیکھ کے بہوں خوشگوار اثرپیدا تھیندا ہے۔ سعید بُھٹا ہوریں نے 19 ویں صدی دے سرائیکی یا لہندی دے ہک شاعر دی بھال کر کے اوہناں کوں امر بنا کے سرائیکی زبان دی خدمت کیتی ہے تے ایکوں پاکستان پنجابی ادبی بورڈ نے شائع کر کے پنجاب دے لوک ادب دے ذخیرہ کوں بہوں ودھایا ہے تے ایں کم دا کوئی مُل نہیں ہو سکدا۔
حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
بلال بزمی
سرائیکی زبان دے ہک شاعر ہن۔
دیوبندی مکتب فکر
دیوبندی مکتب فکر دی بنیاد یوپی دے شہر دیوبند توں پئی۔ دارالعلوم دیوبند جتھاں اسلامی عقائد وچ ہک خاص مکتب فکر تے مدرسے دی بنیاد رکھی ڳئی۔ ایں فرقے دے علماء تے اُنھاں دے پیروکار حنفی دیوبندی دے ناں نال ڄاݨے ویندن، مقلد ہن۔ علمائے دیوبند محمد قاسم نانوتوی دے شاگرد سمجھے ویندن۔ ایہ فکر شاہ ولی اللہ دہلوی دی فکر نال نشو و نما پیندی ہےـ
بشیر ملتانی
سرائیکی زبان دے ہک شاعر ہن۔
باشعور شاعر
باشعور شاعر
اماں! ونج میڈا کھنگ آلا سیرپ تاں گھن آ.
ہا ہا وینداں وینداں، دماغ چٹی ویندیں توں وی. کوٹھے دے اندرو بیٹھے پتر دا خونخوار ولدا سنڑ ت ماء شودی چپ کر گئ.
ادھے گھنٹے بعد پتر مولوی کوں معاشرے دا ناسور ڈساونڑ آلی نظم لکھ تے کوٹھے دے باہرو آۓ تاں ماء دی کھنگ ہمیشہ واسطے مک گئ ہئ. شاعر پتر اج ماء دی جدائ تے شان اچ نظم لکھسی.
منصور شانی
باسط سلطان بخاری
سید باسط احمد سلطان بخاری ضلع مظفر گڑھ دے منیے تنئے سیاسی گھرانہ بخاری نال تعلق رکھدن۔
والد دی سیاست
آپ دے والد مخدوم سید عبداللہ شاہ بخاری 78-1977 وچ سیاست شروع کیتی ہائی۔
سیاست
باسط سلطان پہلی واری 1992 وچ ایم پی اے بنیا اوندے بعد 1996 وچ، ول ہک دفعہ ایم پی اے رہ گئے۔ تے 03-2002 وچ مسلم لیگ ق دی ٹکٹ تے پہلی واری تحصیل جتوئی دے حلقہ این اے 179 توں ایم این اے بنئے۔ 2008 دے جنرل الیکشن وچ ق لیگ دے ٹکٹ تے الیکشن وچ حصہ گھدھا پر الیکشن ھر گئے ول 2010 وچ پی پی پی 259 تے ضمنی الیکشن وچ حصہ گھدھا تے ایم پی اے بن گئے۔ول مسلم لیگ ن وچ رل گئے۔2013 دے الیکشن وچ مسلم لیگ ن دی ٹکٹ تے ایم این اے بن گئے تے 2018 دے جنرل الیکشن وچ آزاد حیثیت نال جنوبی پنجاب صوبہ محاذ دے پلیٹ فارم توں الیکشن جت تے پی ٹی آئی وچ رل گئے۔