cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چِلی وِچ زنانیاں
چِلی وِچ زنانیاں (اردو: چلی میں خواتین) (انگریزی: Women in Chile) دی حیاتی، کردار اَتے حقوق وِچ ویلے دے نال نال ٻہوں سارے بَدَلاؤ تھئے ہِن۔ چِلی دی زنانیاں دے سماجی کردار تاریخی طور تے روائتی صنفی کرداراں اَتے پدرانہ ثقافت توں متاثر تھئے ہَن، جاں جو وِیہوِیں صدی دے وِچالے وِچ، زنانیاں نے آپ کوں سیاست اَتے احتجاج وِچ تِکھائی نال رَلایا، جین٘دے نتیجے وِچ مرداں اَتے زنانیاں دے وِچالے برابری کوں برقرار رکھݨ اَتے جنسی امتیاز کوں ممنوقع قرار ݙیوݨ کِیتے آئین دی دفعاں سامھݨے آئیاں۔
زنانیاں دی تاریخ
thumb|297x297px| ماریا ڈی لا کروز ، (1912ء–1995ء)، چِلی دی زنانیاں دے چوݨ دے حق کِیتے سیاسی کارکن، صحافی، مصنف زنانی اَتے سیاسی مبصر۔ ١٩٥٣ء وِچ اُوہ چِلی دی سینیٹ کِیتے چُݨی ون٘ڄݨ آلی پہلی زنانی بݨ ڳئی۔ چِلی دے صدراتی دور وِچ زنانیاں کوں ١٩٣١ء اَتے ١٩٤٩ء وِچ چوݨ پاوݨ دا حق ݙِتّا ڳیا ہئی۔ اِین٘دے توں اَنج اِیں دور وِچ ہزاراں زنانیاں نے خالی تھان٘واں اَتے پیش دے مارچ وِچ سوشلسٹ صدر سلواڈور ایلینڈے دے خلاف احتجاج کِیتا ۔ آگسٹو پنوشے دی آمرانہ حکومت دے وِچالے وِچ، زنانیاں نے وی لاس احتجاج وِچ حِصّہ گِھدّا، ایلندے دے استصوابِ رائے دے خلاف احتجاج جین٘دے وِچ زنانیاں نے "کائے ناں" دا چوݨ پاتا۔ چِلی دے آمر پنوشے دے ویلے وِچ، زنانیاں دے قنُونی حقوق دی حالت لاطینی امریکہ دے ٻہوں سارے حِصّیاں توں پِچّھاں رہ ڳئی، بھان٘ویں جو چِلی جنوبی امریکہ دی تَکڑی ترین معیشتاں وِچُوں ہِک ہئی۔ چِلی وِچ ١٩٩٠ء وِچ جمہوریت وَل آئی، جین٘دے نتیجے وِچ زنانیاں دی حیاتیاں اَتے معاشرے وِچ کردار وِچ بَدلاؤ آئے۔
قنُونی حقوق
اِیں ویلے زنانیاں کوں مرداں دے برابر حقوق حاصل ہِن۔ نیشنل ویمنز سروس اُتے پبلک سیکٹر وِچ زنانیاں دے قنُونی حقوق دے تحفّظ دا ذِمّے وار ادارہ ہِے۔
شادی
کُجھ عرصہ پہلاں تئیں، زنانیاں شادی دے بعد اپݨے اثاثیاں دا انتظام کرݨ دا حق ضائع کر ݙین٘دیاں ہَن اَتے پئیاں کُوں ساری دولت مِل وین٘دی ہئی جاں جو اِین٘دے بعد توں اِیہ قنُون بَدل ڳیا ہِے اَتے ہُݨ زنانیاں اپݨے اثاثیاں دا انتظام آپ سان٘بھ سڳدیاں ہِن۔
طلاق
چِلی نے ١٨٨٤ء دے قنُونی ضابطے کوں مُکین٘دے ہوئے ٢٠٠٤ء وِچ طلاق کوں قنُونی حیثیّت ݙِتّی۔
چوݨ دا حق
زنانیاں کوں ١٩٣١ء وِچ بلدیاتی چوݨاں وِچ چوݨ پاوݨ دا حق ݙِتّا ڳیا ہئی۔ اَتے ٨ جنوری ١٩٤٩ء کوں قومی چوݨاں وِچ چوݨ پاوݨ دا حق ݙِتّا ڳیا ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:چِلی وِچ زنانیاں ونکی:چِلی وِچ تِریمتیں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
عشرت آفرین
عشرت آفرین (اردو: عشرت آفرین) (انگریزی: Ishrat Afreen) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٥ دسمبر ١٩٥٦ء) ہِک پاکستانی مصنف زنانی، اردو شاعرہ، اَتے حقوقِ نسواں دی سرگرم کارکن اَتے اردو ادب وِچ سبھ تُوں وَدھ با اثر پنڄ زنانیاں وِچُوں ہِک ہِن۔ اِنّھاں دی تخلیقاں دا انگریزی، جاپانی، سنسکرت،  اَتے ہندی دے نال نال ٻِنّھاں ٻولیاں وِچ ٻولی وٹار کِیتا ڳیا ہِے۔
ابتدائی حیاتی اَتے کَم کار
عشرت جہاں پنڄ ٻالاں وِچُوں سَبھ تُوں وَݙّی ہَن۔ اُوہ کراچی، پاکستان وِچ ہِک پڑھے لکّھے ٹَٻَّر وِچ ڄَمّی ہَن۔ بعد وِچ اِنّھاں نے اپݨاں ناں بدل گِھدّا اَتے قلمی ناں "عشرت آفرین" رکھ گِھدّا۔ اِنّھاں دا پہلا کلام ٣١ اپرین ١٩٧١ء وِچ "روزنامہ جنگ" وِچ ١٤ ورھیاں دی عمر وِچ چَھپّیا ہئی۔ اِنّھاں نے لکھݨ دا کَم جاری رکھیا اَتے ہندوستان اَتے پاکستان بھر وِچ ٻہوں سارے ادبی رسالیاں وِچ اِنّھاں دا کلام چَھپّیا۔ اُوہ اَخِیر اِچ ماہنامہ رسالے "آواز" کِیتے اسسٹنٹ ایڈیٹر بݨ ڳئی، اِیں رسالے دی ایڈیٹر مہان٘دری شاعرہ "فہمیدہ ریاض" ہَن۔ اپݨے تحریری کَم کار دے متوازی اِنّھاں نے ١٩٧٠ تُوں ١٩٨٤ء وِچ ریڈیو پاکستان دے اَݨ ڳِݨت ریڈیو شوز وِچ حِصّہ گِھدّا ہئی جیڑھے قومی اَتے عالمی سطح اُتے نشر تھئے ہَن۔ بعد وِچ اِنّھاں نے مرزا جمیل دے نال عالمگیر "نوری نستعلیق اردو سکرپٹ" برائے ان پیج اُتے کَم کِیتا۔
اِنّھاں نے ١٩٨٥ء وِچ ہِک ہندوستانی وکیل سید پرویز جعفری دے نال شادی کِیتی اَتے ہجرت کر ڳئی۔ اِین٘دے پنڄ ورھیاں بعد اُوہ اپݨے ݙو ٻالاں دے نال امریکہ منتقل تِھی ڳئے۔ اُوہ ہُݨ اپݨے ترائے ٻالاں دے نال ٹیکساس دے ہیوسٹن وِچ رہن٘دی ہِن۔
عشرت آفرین اِیں ویلے آسٹن دے ہندو اردو فلیگ شپ پروگرام وِچ یونیورسٹی آف ٹیکساس دی پرنسپل اردو لیکچرار ہِن۔
تعلیم
عشرت نے علامہ اقبال گورنمنٹ کالج کراچی توں انڈر گریجویٹ تعلیم گِھدّی اَتے بعد وِچ اردو ادب وِچ ماسٹر ڈگری جامعہ کراچی، پاکستان تُوں گِھدّی۔ اُوہ آغا خان سکول اَتے بورڈنگ ہاؤس وِچ وی پڑھین٘دی ہَن۔
ادبی انداز
عشرت آفرین اردو ادب وِچ زنانیاں دے حقوق دی تحریک دا حِصّہ ہِن۔ اِیں تحریک وِچ شامل ٻئے زنانیاں وِچ ادا جعفری، زہرا نگار، فہمیدہ ریاض، کشور ناہید، اَتے پروین شاکر شامل ہِن۔
عشرت آفرین اردو شاعر علامہ اقبال اَتے فیض احمد فیض دے نال تَکڑی سُن٘ڄاݨ رکھین٘دی ہِن اُوہ اِنّھاں دے نفیس اَتے روائتی انداز کُوں ورتین٘دی ہِن۔ اَتے اِین٘دی صلاحیت دے نال انفرادیت اَتے پادری اَتے جابرانہ معاشرتی اُصولاں دے برعکس بد ناں زمانہ پیغامات تخلیق کرین٘دی ہِے۔
ایوارڈز اتے اعزازات
آفرین کُوں ١٩٨٦ء وِچ سجاد ظہیر ایوارڈ دے نال نال اَݨ ڳِݨت پُر وقار ایوارڈاں تُوں نوازیا ڳیا ہئی۔
اُوہ پورے یورپ، امریکہ اَتے ایشیاء وِچ مشاعراں وِچ لیکچر ݙیوݨ، ورکشاپاں کراوݨ، کانفرنساں وِچ سنڳت کرݨ اَتے اپݨی شاعری پڑھدی ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:اردو ٻولی دے شاعر ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:اُستانیاں ونکی:شاعرہ
غزوۂِ بواط
ہجرت دے تیرهویں مہینے ربیع الاول 2 ہجری وچ رسول اکرم ﷺ ہک وار دوبارہ مدینہ منورہ توں سعد بن معاذ کوں حاکم بݨا کے ٻاہر روانہ تھئے۔ ایں مرتبہ آپ ﷺ دے نال ݙو سو سوار شامل ہن تے لشکر دا جهنڈا حضرت سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ دے کول ہئی۔ آپ ﷺ مسلمان قبیلہ جہینہ دے علاقے وچ بواط تک ڳئے۔ بواط مدینے توں 48 میل دے فاصلے تے ہے۔ ہک مہینے دے قریب اتھاں قیام فرماوݨ دے بعد واپس مدینہ منورہ تشریف گھن آئے۔ ایں غزوہ دا مقصد کفار مکہ دے ہک تجارتی قافلے دا رستہ روکݨا ہئی۔ اوں قافلے دا سالار امیہ بن خلف جمحی ہئی تے اوں قافلے وچ ہک سو قریشی کفار تے ڈھائی ہزار اُٹھ ہن۔ حضور ﷺ اوں قافلے دی تلاش اچ مقام بواط تک تشریف گھن ڳئے مگر کفار قریش دا کتھائیں سامݨا نہ تھیا ایں واسطے حضور ﷺ بغیر کہیں جنگ دے مدینہ منورہ واپس تشریف گھن آئے۔
غزوۂِ بدر دے اسباب
قریش دا تجارتی رستہ
قریش مکہ نے مدینہ دی اوں اسلامی ریاست تے حملہ کرݨ دا ایں واسطے وی فیصلہ کیتا کہ او شاہراہ جیہڑی مکہ توں شام دی طرف ویندی ہئی، مسلماناں دی زد وچ ہئی۔ اوں شاہراہ توں تجارت نال اہل مکہ لکھاں اشرفیاں سالانہ حاصل کریندے ہن۔ ایندا اندازہ ساکوں ایں واقعے توں تھیندے کہ بنو اوس دے مشہور سردار سعد بن معاذ جݙݨ طواف کعبہ کیتے ڳئے تاں ابوجہل نے خانہ کعبہ دے دروازے تے انہاں کوں روکا تے آکھا، توں ساݙے دین دے مرتداں کوں پناہ ݙیویں تے اساں تیکوں اطمینان دے نال مکے وچ طواف کرݨ ݙیوں؟ اگر توں امیہ بن خلف دا مہمان نہ ہوندا تاں اتھوں زندہ نہ ونڄ سڳدا ہاویں۔ اے سݨ کے حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ نے جواب ݙتا۔
خدا دی قسم اگر توں میکوں ایندے توں روکا تاں میں تہاکوں اوں چیز توں روک ݙیساں جیہڑا تہاݙے کیتے ایندے توں اہم تر ہے یعنی مدینہ دے کولوں تہاݙا رستہ۔
اسلامی ریاست دی ترقی
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ساتھیاں کوں مدینہ وچ تبلیغ کرݨ دی پوری آزادی ہئی تے اسلام دے اثرات دور دراز علاقیاں وچ پہنچدے پئے ہن۔ جنوب دے یمنی قبائل وچوں وی بعض سلیم الفطرت لوگ مشرف بہ اسلام تھی ڳئے ہن تے انہاں دے کوششاں نال بحرین دا ہک سردار عبدالقیس مدینہ دی طرف آندا پیا ہئی کہ قریش مکہ نے رستے وچ اونکوں روک ݙتا۔ ایندے نال اے ڳال واضح تھی ڳئی کہ جے تک خدا پرستی تے شرک وچوں ہک چیز ختم نہ تھی ویسی، کشمکش ختم نی تھی سڳدی۔
عمر حضرمی دا قتل
رجب 2 ھ وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے عبداللہ بن حجش دی قیادت اچ ٻارہاں آدمیاں تے مشتمل ہک دستہ ایں غرض نال بھیڄا کہ قریش دے تجارتی قافلیاں دی نقل و حرکت تے نگاہ رکھے۔ اتفاق نال ہک قریشی قافلہ مل ڳیا تے ݙوہاں گروہاں دے درمیان جھڑپ تھی ڳئی جیندے وچ قریش مکہ دا ہک شخص عمر بن الحضرمی مقتول تھیا تے ݙو گرفتار تھئے۔ جݙݨ عبداللہ، حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے کول پہنچے تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اوں واقعے تے ناپسندیدگی دا اظہار فرمایا۔ جنگی قیدی رہا کر ݙتے ڳئے تے مقتول کیتے خون بہا ادا کیتا ڳیا۔ ایں واقعے دی حیثیت سرحدی جھڑپ توں زیادہ نہ ہئی، چونکہ اے جھڑپ ہک ایسے مہینے وچ تھئی جیندے وچ جنگ و جدال حرام ہئی۔ ایں کیتے قریش مکہ نے ایندے خلاف خوب پروپیگنڈہ کیتا تے قبائل عرب کوں وی مسلماناں دے خلاف اکساوݨ دی کوشش کیتی۔ عمرو دے ورثاء نے وی مقتول دا انتقام گھنݨ کیتے اہل مکہ کوں مدینہ تے حملہ کرݨ تے اکسایا۔
ابوسفیان دا تجارتی قافلہ
مکہ تے مدینہ دے درمیان کشیدگی ودھدی ویندی ہئی۔ ہک مکی سردار کرز بن جابر فہری نے مدینہ دے ٻاہر مسلماناں دی ہک چراگاہ تے حملہ کر کے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مویشی لٹ گھدے۔ اے ڈاکہ مسلماناں کیتے کھلا چیلنج ہئی۔ چند مسلماناں نے کرز دا تعاقب کیتا لیکن او بچ نکلا۔ قریش مکہ نے اسلامی ریاست کوں ختم کرݨ دا فیصلہ کر کے جنگ دے بھرپور تیاریاں شروع کر ݙتے۔ افرادی قوت کوں مضبوط بݨاوݨ کیتے انہاں نے مکہ مکرمہ دے گرد و نواح دے قبائل نال معاہدات کیتے تے معاشی وسائل کوں مضبوط تر کرݨ کیتے اے فیصلہ کیتا، ایں مرتبہ جیہڑا تجارتی قافلہ شام بھیڄا ونڄے اوندا تمام منافع اینہی غرض کیتے وقف ہووے۔ چنانچہ ابوسفیان کوں اوں قافلے دا قائد مقرر کیتا ڳیا تے مکہ مکرمہ دے عورتاں نے اپݨے زیور تک کاروبار اچ لائے۔ اسلامی ریاست دے خاتمے دے اوں منصوبے نے مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے درمیان کشیدگی وچ بہت اضافہ کر ݙتا۔
جݙݨ ابوسفیان دا مذکورہ بالا قافلہ واپس آندا پیا ہئی تاں ابوسفیان کوں خطرہ محسوس تھیا کہ کتھائیں اے قافلہ رستے ہی وچ نہ لٹ گھدا ونڄے چنانچہ اوں نے ہک ایلچی کوں بھیڄ کے مکہ توں امداد منگوائی۔ قاصد نے عرب دستور دے مطابق اپݨے اٹھ دی نک چیر ݙتی تے رنگ دار رومال ہلا کے واویلا کیتا تے اعلان کیتا کہ ابوسفیان دے قافلے تے حملہ کرݨ کیتے محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم پیش قدمی کریندے آندے ہن۔ ایں واسطے فوراً امداد کیتے پہنچو۔ اہل مکہ سمجھے کہ قریش دا قافلہ لٹیج ڳیا ہے۔ سب لوگ انتقام کیتے نکل کھڑے تھئے۔ رستے وچ معلوم تھیا کہ اے قافلہ صحیح سلامت واپس آندا پیا ہے۔ لیکن قریش دے مکار سرداراں نے فیصلہ کیتا کہ ہݨ مسلماناں دا ہمیشہ کیتے کم تمام کر کے ہی واپس ویسن۔ نیز حضرمی دے ورثاء نے حضرمی دا انتقام گھنݨ تے اصرار کیتا۔ چنانچہ قریشی لشکر مدینہ دی طرف ودھدا چلا ڳیا تے بدر وچ خیمہ زن تھی ڳیا۔ جیہڑا بدر دے معرکے دا باعث بݨا۔
لبنیٰ آغا
کَم کار دی حیاتی
اُوہ بنیادی طور تے کینوس اَتے لَکِّڑ اُتے پینٹ کرین٘دی ہئی، جین٘دے وِچ پینٹ پکسلز اَتے نامیاتی شکلاں دی ہِک اَݨ ڳِݨت ڳِنتری دا اطلاق تِھین٘دا ہِے جیڑھا موزایک ٹائلنگ، پیچیدہ نقش و نگار اَتے زینت دی دھاتڑ دا کَم تیّار کرین٘دا ہِے۔ اِنّھاں دے کَم کُوں پاکستان اَتے امریکہ توں انج برطانیہ، جاپان، اردن اَتے سوئٹزر لینڈ دے فنون دے میوزیم اَتے گیلریاں وِچ ݙِکھایا ڳیا ہِے۔ اِنّھاں دے فن پارے برطانیہ دے بریڈ فورڈ میوزیم، نیشنل کونسل آف آرٹس، پاکستان، اَتے اردن وِچ آرڈین نیشنل گیلری، فائن آرٹس کے مستقل ذخیریاں دا حِصّہ ہِن۔ کراچی سکول آف آرٹس نے اِنّھاں دے ناں تُوں ہِک آرٹ گیلری کُوں وقف کِیتا ہِے۔ لبنیٰ آغا آرٹ گیلری دی ڳَنڈھ کُھلائی دی تقریب مارچ، ٢٠١٦ء وِچ اِنّھاں دے کَم دی نمائش اَتے یادگار لیکچر دے نال کِیتا ڳیا۔ اِنّھاں دے فن دے بارے وِچ مارسلہ نسموم سرہندی دی ہِک کتاب "لبنیٰ آغا: پوائنٹس آف ریفرنس" دے مُکھ نال ٢٠٠٧ء وِچ فاؤنڈیشن آف میوزیم آف ماڈرن آرٹ، پاکستان نے جاری کِیتی ہئی۔
وفات
لبنیٰ آغا ٦ مئی ٢٠١٢ء کُوں ایم اے بروکلئین، ایم اے وِچ اپݨے گھر وِچ پِتّے دے کینسر دی اوکھاں دے پارُوں فوت تِھی ڳئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی نژاد امریکی ونکی:پاکستانی نژاد امریکی فنکار ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:فنکار زنانیاں ونکی:امریکی معاصر فنکار ونکی:پاکستانی مصور ونکی:پاکستانی فنکار
مروان بن حکم
مروان بن حکم دا تعلق بنو امیہ دی ݙوجھی شاخ بنی عاص نال ہئی۔ حکم نے فتح مکہ دے بعد اسلام قبول کیتا۔ حضور (ص) نے ایں کوں تے ایں دے بیٹے مروان کوں ایں وجہ توں شہر بدر کر ݙتا کہ اوہ اپݨی محفلاں وچ آپ دی نقل کریندے ہن۔ حضرت عثمان نے اینکوں تے مروان کوں واپس سݙوا گھدا ہئی۔ (بحوالہ خلافت و ملوکیت۔ مولانا مودودی) ۔ جݙݨ یزید دی وفات دی خبر مدینہ پہنچی تاں حاکم مدینہ مروان بن حکم دی ہمت دیگر اموی افراد دی طرح ایں حد تک پست تھی چکی ہئی کہ اوں نے عبداللہ بن زبیر دے ہتھ تے بیعت کرݨ کیتے آمادگی دا اظہار کیتا۔ ایں دا بیٹا عبدالملک وی بیماری دی حالت وچ مدینہ وچ موجود ہئی۔ ابن زبیر نے بنو امیہ دے خلاف اپݨی آتش انتقام تے نفرت دی رو وچ ویہہ کے مروان تے دیگر امویاں کوں فوراً ہوں حالت وچ مدینے توں نکل ونڄݨ دا حکم ݙتا۔
مروان دے دمشق آ ونڄݨ نال بنو کلب دے بہت سارے افراد ایندی حمایت تے اتر آئے۔ مروان ایں صورت حال توں سخت پریشان ہئی تے چاہندا ہئی کہ ابن زبیر دی اطاعت کرے لیکن عین اوں وقت عبیدا اللہ ابن زیاد نے پہنچ کے تمام نقشہ بدل ݙتا۔ اوں نے مروان کوں قریش دا سردار ہوݨ دی حیثیت نال عبداللہ بن زبیر دی بیعت کرݨ توں منع کر ݙتا۔ مروان کوں ابن زیاد دے مشورہ توں حوصلہ تھیا تے اوں نے ابن زبیر دی بیعت نہ کرݨ دا فیصلہ کر گھدا۔ بالآخر مقام جابیہ وچ بنوامیہ دے حامی جمع تھئے تاکہ کوئی متفقہ لائحہ عمل تیار کریج سڳے۔ اتھاں تمام وݙے وݙے اموی سردار تے عمائدین حکومت جمع ہن۔ چنانچہ بحث و تمحیص دے بعد فیصلہ تھیا کہ مروان کوں خلیفہ نامزد کر ݙتا ونڄے تے خالد بن یزید تے عمرو بن سعید کوں علی الترتیب ولی عہد مقرر کر ݙتا ونڄے۔ اتھائیں مروان دے ہتھاں تے بیعت کر گھدی ڳئی تے اینکوں 64ھ وچ خلیفہ منتخب کر گھدا ڳیا۔ مروان نے رمضان 65 ہجری کوں 63 سال دی عمر وچ وفات پاتی تے عام خیال دے مطابق مروان دی وفات ایں دی بیوی ام خالد دے ہتھوں تھئی۔
غزوۂِ بدر
اسلام نے مکہ دی سرزمین تے اعلان حق بلند کیتا تاں معاشرے دے مخلص ترین افراد ہک ہک کر کے داعی اسلام دے ہتھ تے بیعت کرݨ لڳے۔ او لوگ جنہاں دے مفادات پراݨے نظام نال وابستہ ہن، تشدد تے اتر آئے، نتیجہ ہجرت دی صورت اچ سامݨے آیا۔ لیکن تصادم اوندے باوجود وی ختم نہ تھیا۔ اسلام مدینہ وچ تیزی نال ترقی کریندا پیا ہئی تے اے ڳال قریش مکہ کیتے بہت تکلیف دہ ہئی تے او مسلماناں کوں ختم کرݨ دے منصوبے بݨیندے رہندے ہن تے مسلمان ہر وقت مدینہ تے حملے دا خدشہ رکھدے ہن۔ اوں صورت حال دی نزاکت دا اے عالم ہئی کہ صحابۂِ کرام ہتھیار لا کے سمھدے ہن تے خود حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم وی ایں طرح دی حفاظتی تدابیر اختیار کریندے ہن۔
غزوۂِ بدر دے اسباب
قریش مکہ نے مدینہ دی اوں اسلامی ریاست تے حملہ کرݨ دا ایں واسطے وی فیصلہ کیتا کہ او شاہراہ جیہڑی مکہ توں شام دی طرف ویندی ہئی، مسلماناں دی زد وچ ہئی۔ اوں شاہراہ توں تجارت نال اہل مکہ لکھاں اشرفیاں سالانہ حاصل کریندے ہن۔ ایندا اندازہ ساکوں ایں واقعے توں تھیندے کہ بنو اوس دے مشہور سردار سعد بن معاذ جݙݨ طواف کعبہ کیتے ڳئے تاں ابوجہل نے خانہ کعبہ دے دروازے تے انہاں کوں روکا تے آکھا، توں ساݙے دین دے مرتداں کوں پناہ ݙیویں تے اساں تیکوں اطمینان دے نال مکے وچ طواف کرݨ ݙیوں؟ اگر توں امیہ بن خلف دا مہمان نہ ہوندا تاں اتھوں زندہ نہ ونڄ سڳدا ہاویں۔ اے سݨ کے حضرت سعد بن معاذ رضی اللہ عنہ نے جواب ݙتا۔
خدا دی قسم اگر توں میکوں ایندے توں روکا تاں میں تہاکوں اوں چیز توں روک ݙیساں جیہڑا تہاݙے کیتے ایندے توں اہم تر ہے یعنی مدینہ دے کولوں تہاݙا رستہ۔
ابوسفیان دا تجارتی قافلہ
مکہ تے مدینہ دے درمیان کشیدگی ودھدی ویندی ہئی۔ ہک مکی سردار کرز بن جابر فہری نے مدینہ دے ٻاہر مسلماناں دی ہک چراگاہ تے حملہ کر کے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مویشی لٹ گھدے۔ اے ڈاکہ مسلماناں کیتے کھلا چیلنج ہئی۔ چند مسلماناں نے کرز دا تعاقب کیتا لیکن او بچ نکلا۔ قریش مکہ نے اسلامی ریاست کوں ختم کرݨ دا فیصلہ کر کے جنگ دے بھرپور تیاریاں شروع کر ݙتے۔ افرادی قوت کوں مضبوط بݨاوݨ کیتے انہاں نے مکہ مکرمہ دے گرد و نواح دے قبائل نال معاہدات کیتے تے معاشی وسائل کوں مضبوط تر کرݨ کیتے اے فیصلہ کیتا، ایں مرتبہ جیہڑا تجارتی قافلہ شام بھیڄا ونڄے اوندا تمام منافع اینہی غرض کیتے وقف ہووے۔ چنانچہ ابوسفیان کوں اوں قافلے دا قائد مقرر کیتا ڳیا تے مکہ مکرمہ دے عورتاں نے اپݨے زیور تک کاروبار اچ لائے۔ اسلامی ریاست دے خاتمے دے اوں منصوبے نے مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے درمیان کشیدگی وچ بہت اضافہ کر ݙتا۔
جݙݨ ابوسفیان دا مذکورہ بالا قافلہ واپس آندا پیا ہئی تاں ابوسفیان کوں خطرہ محسوس تھیا کہ کتھائیں اے قافلہ رستے ہی وچ نہ لٹ گھدا ونڄے چنانچہ اوں نے ہک ایلچی کوں بھیڄ کے مکہ توں امداد منگوائی۔ قاصد نے عرب دستور دے مطابق اپݨے اٹھ دی نک چیر ݙتی تے رنگ دار رومال ہلا کے واویلا کیتا تے اعلان کیتا کہ ابوسفیان دے قافلے تے حملہ کرݨ کیتے محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم پیش قدمی کریندے آندے ہن۔ ایں واسطے فوراً امداد کیتے پہنچو۔ اہل مکہ سمجھے کہ قریش دا قافلہ لٹیج ڳیا ہے۔ سب لوگ انتقام کیتے نکل کھڑے تھئے۔ رستے وچ معلوم تھیا کہ اے قافلہ صحیح سلامت واپس آندا پیا ہے۔ لیکن قریش دے مکار سرداراں نے فیصلہ کیتا کہ ہݨ مسلماناں دا ہمیشہ کیتے کم تمام کر کے ہی واپس ویسن۔ نیز حضرمی دے ورثاء نے حضرمی دا انتقام گھنݨ تے اصرار کیتا۔ چنانچہ قریشی لشکر مدینہ دی طرف ودھدا چلا ڳیا تے بدر وچ خیمہ زن تھی ڳیا۔
مدینہ وچ قریشی لشکر دی آمد دی اطلاع ملی تاں آپ ﷺ نے مجلس مشاورت سݙوائی تے خطرے توں نبڑݨ کیتے تجاویز طلب فرمائے۔ مہاجرین نے جانثاری دا یقین ݙیوایا۔ آپ ﷺ نے دوبارہ مشورہ طلب کیتا تاں انصار وچوں حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہ نے عرض کیتا کہ غالباً آپ ﷺ کا روئے سخن ساݙی طرف ہے۔ آپ ﷺ نے فرمایا ہا۔ حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہ نے عرض کیتا کہ: "یا رسول اللہ ﷺ ! اساں تہاݙے تے ایمان گھن آئے ہیں۔ اساں تہاݙی تصدیق کیتی ہے تے گواہی ݙتی ہے کہ جیہڑی کتاب تساں گھنائے ہو او حق ہے تے اساں تہاݙی اطاعت تے فرمانبرداری دا عہد کیتا ہے۔ یا رسول اللہ ﷺ جیہڑی طرف مرضی ہووے تشریف گھن ڄلو۔ قسم ہے اوں ذات دی جیں نے حق دے نال تہاکوں معبوث کیتا اگر تساں ساکوں سمندر وچ ترپݨ دا حکم ݙیسو تاں اسںاں ضرور اوندے وچ ترپ مریسوں تے ساݙے وچوں ہک شخص وی باقی نہ رہسی۔"
حضرت مقداد نے عرض کیا: "اساں حضرت موسیٰ علیہ السلام دی امت دی طرح نی جیں نے حضرت موسیٰ علیہ السلام کوں آکھا کہ تساں تے تہاݙا رب ݙوہیں لڑو۔ اسںاں تاں اتھاں ٻیٹھے ہیں بلکہ اساں تہاݙے سڄے کھٻے ، اڳاں پچھاں تہاݙے نال لڑسوں۔" مشاورت دے بعد مجاہدین کوں تیاری دا حکم تھیا۔ مسلماناں دے ذوق شہادت دا اے عالم ہئی کہ ہک نوعمر صحابی حضرت عمیر بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ ایں خیال توں لکدے پھردے ہن کہ کتھائیں کم عمر ہووݨ دی وجہ توں واپس نہ بھیڄ ݙتے ونڄن۔ ایندے باوجود مجاہدین دی کل تعداد 313 توں زیادہ نہ تھی سڳی۔ اے لشکر ایں شان نال میدان کارزار دی طرف ودھدا ویندا ہئی کہ کہیں دے کول لڑݨ کیتے پورے ہتھیار وی نہ ہن۔ پورے لشکر دے کول صرف 70 اٹھ تے 2 گھوڑے ہن جنہاں تے او واری واری سواری کریندے ہن۔ مقام بدر تے پہنچ کے ہک چشمے دے قریب اے مختصر لشکر خیمہ زن تھیا۔ مقابلے تے ترئے گنا توں وی زیادہ لشکر ہئی۔ ہک ہزار قریشی جوان جنہاں وچوں اکثر سر توں پیر تک آہنی لباس وچ ملبوس ہن ایں خیال نال بدمست ہن کہ او صبح تھیندے ہی انہاں مٹھی بھر فاقہ کشاں دا خاتمہ کر ݙیسن لیکن قدرت کاملہ کوں کجھ ٻیا ہی منظور ہئی۔
رات بھر قریشی لشکر عیاشی و بدمستی دا شکار ریہا۔ خدا دے نبی نے خدا کے حضور آہ و زاری میں گزاری صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے قادر مطلق نے فتح دی بشارت فرما ݙتی۔ جیہڑی طرف مسلماناں دا پڑاؤ ہئی اتھاں پاݨی دی کمی ہئی تے ریت مسلماناں دے گھوڑیاں کیتے مضر ثابت تھی سڳدی ہئی۔ لیکن خداوند تعالٰی نے باران رحمت نال مسلماناں دے اے ݙوہیں دقتاں دور کر ݙتے۔ ریت ڄم ڳئی تے قریشی لشکر دے پڑاؤ والی مقبوضہ چکنی مٹی دی زمین تے کیچڑ تھی ڳیا۔
غزوۂِ بدر دے واقعات
17 رمضان المبارک 2ھ (17 مارچ 624ء) کوں فجر دے بعد آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے سب کوں جہاد دی تلقین فرمائی۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ارشاد گرامی دے مطابق انہاں نے صف بندی کیتی تے آہن پوش لشکر کوں شکست ݙیوݨ دا آہنی عزم گھن کے میدان دی طرف ٹرے۔ قریشی لشکر تکبر و غرور وچ بدمست نسلی تفاخر دے نعرے لیندا ہویا سامݨے موجود ہئی۔ مسلماناں کیتے سخت آزمائش دا وقت ہئی، ایں واسطے کہ اپݨے ہی بھائی بند سامݨے کھڑے ہن۔ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ اپݨے پتر عبد الرحمن نال تے حضرت حذیفہ رضی اللہ عنہ کوں اپݨے پیؤ عتبہ نال مقابلہ کرݨا ہئی۔ عرب دے دستور دے مطابق پہلے انفرادی مقابلے تھئے۔ سب توں پہلے عمر بن الحضرمی دا بھرا عامر میدان وچ نکلا تے مدمقابل طلب کیتا۔ مقابلے تے حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا ہک غلام آیا تے اوں نے چشم زدن وچ اوں مغرور دا خاتمہ کر ݙتا جیہڑا اپݨے بھائی دا انتقام گھنݨ کیتے آیا ہئی۔ اوندے بعد عتبہ بن ربیعہ، اوندا بھائی شیبہ تے اوندا پتر ولید بن عتبہ میدان وچ نکلے تے مبارز طلب کیتے۔ ترئے انصاری صحابہ میدان وچ نکلے لیکن انہاں تریہاں نے اے آکھ کے انہاں نال مقابلہ کرݨ توں انکار کر ݙتا کہ اے ساݙے ہم پلہ نی تے پکار کے آکھا اے محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم، ساݙے مقابلے تے قریشی بھیڄو۔ اساں عرب دے چرواہاں نال مقابلے کرݨ کیتے تیار نی ۔ چنانچہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کے ارشار تے حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ، حضرت علی رضی اللہ عنہ اور حضرت عبیدہ رضی اللہ عنہ مقابلے کیتے نکلے۔ مغرور قریشی سرداراں نے انہاں دے ناں پچھے تے آکھا۔ ’’ہا تساں ساݙے ہم پلہ ہو‘‘ مقابلہ شروع تھیا۔ چند لمحیاں وچ حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ نے شیبہ کوں جہنم رسید کر ݙتا تے حضرت علی رضی اللہ عنہ نے ولید کوں قتل کر ݙتا تے لشکر اسلام توں تکبیر دی آواز بلند تھئی۔ اوں دوران عتبہ تے حضرت عبیدہ رضی اللہ عنہ نے ہک ݙوجھے تے بھرپور وار کیتا تے ݙوہیں زخمی تھی کے ڈھے پئے۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ اپݨے مدمقابل توں فارغ تھی کے عتبہ دی طرف لپکے تے ہک ہی ضرب نال اوندا کم تمام کرکے حضرت عبیدہ رضی اللہ عنہ کوں لشکر وچ چا آئے۔ قریش نے اپݨے نامور سرداراں کوں ایویں کٹیندے ݙٹھا تاں یکبارگی حملہ کر ݙتا تاکہ اکثریت دے بل بوتے تے لشکر اسلام کوں شکست ݙیون۔
ابوجہل دا قتل
’’چاچا! تساں ابوجہل کوں پہچاݨدے ہو، او کتھاں ہے۔ اساں سݨے کہ او رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی شان وچ گستاخی کریندے۔ اوں پاک ذات دی قسم جیندے قبضے وچ میݙی جان ہے، اگر میں اونکوں ݙیکھ گھناں تاں اوں وقت تک اوندے توں جدا نہ تھیساں جب تک کہ او مر نہ ونڄے یا میں شہید نہ تھی ونڄاں‘‘ اتفاق نال ابوجہل دا گزر سامݨے توں تھیا۔ حضرت عبد الرحمن بن عوف رضی اللہ عنہ نے اوندی طرف اشارہ کر ݙتا۔ اے اشارہ پیندے ہی ݙوہیں ننھے مجاہد اپݨے تلواراں گھن کے اوندی طرف بھڄے۔ او گھوڑے تے سوار ہئی تے اے ڋوہیں پیدل۔ ویندے ہی انہاں وچوں ہک نے ابوجہل دے گھوڑے تے تے ݙوجھے نے ابوجہل دی لت تے حملہ کر ݙتا۔ گھوڑا تے ابوجہل ݙوہیں ڈھے پئے۔ عکرمہ بن ابوجہل نے معاذ بن عمر دے مونڈھے تے وار کیتا تے انہاں دا بازو لٹک ڳیا۔ باہمت نوجوان نے بازو کوں رستے وچ حائل تھیندے ݙٹھا تاں پیر دے تلے ݙے کے الگ کر ݙتا تے ہک ہی ہتھ نال اپݨے شکار تے حملہ کر ݙتا۔ اتنے وچ معاذ دے بھائی معوذ اتھاں پہنچے تے انہاں نے ابوجہل کوں ٹھڈھا کر ݙتا تے حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ نے اوندا سر تن توں جدا کر ݙتا۔
امیہ بن خلف دا قتل
میدان بدر اچ ابوجہل دے علاوہ امیہ بن خلف جیں نے حضرت بلال رضی اللہ عنہ تے بے پناہ ظلم ڈھائے ہن تے ابوبختری جیہے اہم سردارانِ قریش وی مارے ڳئے تے اے مغرور لشکر میدان چھوڑ کے بھڄ کھڑا تھیا۔ اللہ تعالٰی نے اسلام کوں فتح ݙتی تے دنیا نے ݙیکھ گھدا کہ فتح و شکست وچ مادی قوت توں زیادہ روحانی قوت دا دخل ہوندے۔ مسلماناں دے کل 14 آدمی شہید تھئے۔ اویندے مقابلے وچ قریش دے 70 آدمی مارے ڳئے جنہاں وچوں 36 حضرت علی کرم اللہ وجہہ دے ہتھوں قتل تھئے۔ 70 توں زیادہ گرفتار تھئے۔ قریشی مقتولین وچ انہاں دے تقریباً تمام نامور سردار شامل ہن تے گرفتار تھیوݨ والے وی انہاں دے معززین وچوں ہن۔ مثلاً حضرت عباس بن عبد المطلب ’’حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا‘‘ عقیل بن ابی طالب، اسود بن عامر، سہیل بن عمرو تے عبد اللہ بن زمعہ وغیرہ۔
جنگی قیدیاں نال سلوک
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اسیرانِ جنگ کوں صحابہ وچ تقسیم کرکے انہاں کوں آرام نال رکھݨ دا حکم ݙتا۔ صحابہ کرام نے نبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے فرمان تے ایں حد تک عمل کیتا کہ خود کھجوراں کھا کے قیدیاں کوں کھاݨا کھوایا۔ صحابہ کرام توں انہاں دے بارے مشورہ طلب کیتا ڳیا تاں حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے انہاں کوں قتل کر کے دشمن دی قوت تروڑݨ دی تجویز پیش کیتی، حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نے فدیہ گھن کے چھوڑ ݙیوݨ دا مشورہ ݙتا۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ نال اتفاق فرمیندے ہوئے اسیران جنگ کوں فدیہ گھن کے چھوڑ ݙتا، جیہڑے قیدی غربت دی وجہ توں فدیہ ادا نہ کر سڳدے ہن تے پڑھے لکھے ہن، انہاں کوں ݙاہ مسلماناں کون پڑھݨا لکھݨا سکھاوݨ دے عوص رہا کر ݙتا ڳیا۔ اے قیدی حسن سلوک توں ایں حد تک متاثر تھئے کہ انہاں وچوں بہت سارے مشرف بہ اسلام تھئے جنہاں وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا حضرت عباس بن عبد المطلب رضی اللہ عنہ تے حضرت عقیل بن ابوطالب رضی اللہ عنہ شامل ہن۔
غزوۂِ بدر اچ مسلماناں دی کامیابی دے اسباب تے ایں غزوہ دی اہمیت تے اثرات
غزوہ بدر وچ مسلمان، قریش دے مقابلے وچ ہک ترہائی توں وی گھٹ ہن۔ قریش دے کول اسلحہ وی مسلماناں توں زیادہ ہئی۔ ایندے باوجود کامیابی نے مسلماناں دے قدم چمے۔ ایندے چند اسباب مندرجہ ذیل ہن۔
نصرت الہی
غزوہ بدر وچ مسلماناں دی فتح دا سب توں وݙا تے اصل سبب نصرت الہی ہئی۔ اللہ تبارک و تعالٰی توں حضور نبی اکرم صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہٖ و سلم نے دعا فرمائی ہئی:
"اے اللہ! اے قریش اپݨے سامانِ غرور دے نال آئن تاکہ تیݙے رسول صلی اللہ تعالیٰ علیہ و آلہٖ و سلم کوں کُوڑا ثابت کرن۔ اے اللہ ہݨ تیݙی او مدد آ ونڄے جیندا توں میݙے نال وعدہ فرمایا۔ اے اللہ ! جے اڄ اے مٹھی بھر جماعت ہلاک تھی ڳئی تاں ول روئے زمین تے تیݙی عبادت کتھائیں نہ تھیسی۔"
ذوق شہادت
اسلام نے مسلماناں دے جیہڑے عقائد مقرر کیتے ہن انہاں وچ عقیدہ آخرت کوں بنیادی حیثیت حاصل ہے۔ مسلمان موت دے بعد آوݨ والی ابدی زندگی کیتے ایں زندگی کوں قربان کرݨ کیتے تیار ہوندے۔ شہادت دی موت اوندے نزدیک موت نی، ابدی زندگی ہے۔ ایں عقیدے نے مسلماناں کوں بےجگری نال لڑݨ تے آمادہ کیتا تے موت جیندے توں ہر انسان خائف ہوندے، مسلمان اینکوں خوشی نال قبول کرݨ کیتے تیار ہن۔
بہتر انتظام
اسلامی لشکر اپݨے سالارِ اعظم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ہکو حکم تے جان قربان کرݨ کوں تیار ہئی۔ ہر شخص اپݨے رہبر دے ہر حکم کوں بلا جھجھک منیندا ہئی۔ مسلمان آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ادنٰی جیہے اشارے تے حرکت وچ آ ویندے ہن۔ لہٰذا انہاں دا تنظیمی ڈھانچہ حریفاں توں بہتر ہئی۔ ایندے برعکس لشکر کفار کئی سرداراں دی کمان وچ ہئی تے انہاں سرداراں وچ اتحاد عمل پیدا تھیوݨا بہت مشکل ہئی۔ چنانچہ جݙݨ قریش نے مل کے حملہ کیتا تاں اونکوں مسلماناں نے روک گھدا لیکن مسلماناں دے منظم حملے کوں قریش نہ روک سڳے۔
کشور ناہید
کشور ناہید (اردو: کشور ناہید) (انگریزی: Kishwar Naheed) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٣ فروری ١٩٤٠ء) ہِک پاکستانی زنانیت پسند اردو شاعرہ اَتے مصنف زنانی ہِن۔ اِنّھاں نے شاعری دے مجموعے لِکّھے ہِن۔ اِنّھاں دے ادبی خدمتاں کوں چِتوین٘دے ہوئے صدرِ پاکستان دی طرفُوں ستارۂ امتیاز وی ݙِتّا ڳیا ہِے۔
ابتدائی حیاتی
کشور ناہید ٣ فروری ١٩٤٠ء وِچ بلند شہر (ہندوستان) وِچ ہِک قدامت پسند سیّد ٹَٻَّر وِچ ڄَمّی ہَن۔ اُنّھاں دے اَبّا سئیں اَٹّھویں جماعت وِچ تعلیم کُوں چھڑوا ݙِتّا ہئی۔ اُوہ راج گھاٹ نرودا دے منیجر ہَن۔ کشور دے نانا فضل الرحمان وکالت کرین٘دے ہَم جاں جو چھوہِرِیں دی تعلیم دے قائل ناں ہَن۔ کشور دی اَمّاں صرف قرآن مجید ناظرہ اَتے بہشتی زیور پڑھ سڳدی ہَن۔ جاں جو اُنّھاں نے اپݨی اَل کُوں تعلیم ݙیواوݨ کِیتے ہر ممکن کوشِت کِیتی۔ کشور دے ٹَٻَّر وِچ زنانیاں پردے دی پابند ہَن سَت ورھیاں دی عمر وِچ کشور کُوں وی برقعہ پوا ݙِتّا ڳیا ہئی۔
حیاتی دا احوال
ہِک قدامت پسند گُھٹّے ہوئے ماحول وِچ پَلَّݨ آلی کشور نے اپݨی حیاتی دے سبّھے فیصلے روائت توں ہٹ تے کِیتے۔ نان٘ویں جماعت تُوں اُنّھاں نے اخبار وِچ لِکّھݨ دا اَغاز کِیتا۔ میٹرک دے بعد اپݨی ضِد منوا تے کالج وِچ داخلہ گِھدّا۔ فرسٹ ائیر تُوں ای شعر آکھݨ دے سلسلے دے اَغاز تِھیا۔ گھر آلیاں دی شدید مخالفت دے باوجود اُنّھاں دا علمی ادبی پن٘دھ جاری رِیہا۔ تعلیمی دور وِچ تقریری مقابلیاں اَتے مشاعراں وِچ حِصّہ گِھندی رہی اَتے اُنّھاں دا کلام ادبی رسالیاں وِچ چَھپدا رِیہا۔ پنجاب یونیورسٹی وِچ معاشیات وِچ ایم اے دے ݙوجھے سال وِچ ہَن جِہڑیلے گھر آلیاں کُوں یوسف کامران دے نال اُنّھاں دی سنڳت دا پتّا لڳیا۔ ہِک اِیہو جئیں ٹَٻَّر وِچ جِتّھاں رشتے دے بِھران٘واں نال ڳالھ کرݨ وی منع ہئی اُتّھاں اِیہ خبر قیامت توں گَھٹ ناں ہئی۔ اِیں جرم دی سزا وِچ کشور اَتے یوسف دا نکاح پڑھوا ݙِتّا ڳیا۔
ادبی خدمتاں
کشور دا پہلا شعری مجموعہ "لبِ گویا" ١٩٦٨ء وِچ سامھݨے آیا۔ اَتے اُونیں ٻہوں دُھم پاتی۔
کشور اُتّے لکھے ڳئے مقالے
مقالات ایم فل
کتابیات
کتابیات (کشور ناہید شناسی)
رسائل
تصانیف
کشور دے کلام دا انگریزی اَتے ہسپانوی ٻولیاں وِچ ٻولی وٹار تِھی چُکیا ہِے۔ کشور نے آپ وی کئی کتاباں دا اردو وِچ ٻولی وٹار کِیتا ہِے اِین٘دے توں اَنج ٻالاں کِیتے وی لِکھین٘دی رہی ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:اردو ٻولی دے شاعر ونکی:شاعرہ ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:ستارۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے
سرائیکی شاعر
سرائیکی زبان وچ ویہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔ سرائیکی شاعری دی اہم صنف ݙوہڑہ ہے۔
ݙوہڑہ
وٹھے ساون شوق دے بیلے وچ وڈے روح دی راند رسائی پۓ ہیں.
ڈو لال کبوتر اکھیاں دے تیڈی راہ تے روز اڈائی پئے ہیں.
توڑے ترنم پئے ہن ککھ آلھنڑیں دے کھنب کھنب دے بال پسائی پئے ہیں.
بس سبقت لب تے چچری جھئنی تیڈے پیار دی چوگ بچائی پۓ ہیں.
سئیں مشتاق سبقت
غزوۂِ ذی العشیرہ
ایں غزوہ کوں العشیرہ تے العسیرہ وی آہدن۔ قریش دا ہک قافلہ مال تجارت گھن کے مکہ توں شام ویندا پیا ہئی اونکوں روکݨ کیتے ہجرت دے سولہویں مہینے آپ ﷺ ہک وار ول مدینہ منورہ توں ہک دستے دے ہمراہ ٻاہر تشریف گھن ڳئے۔ آپ ﷺ دے ہمراہ ݙیڈھ سو تے ہک روایت دے مطابق ݙو سو مسلمان ہن۔ جنہاں دے کول تریہہ اٹھ ہن، او واری واری انہاں تے سواری کرہندے ہن۔ مدینہ منورہ وچ آپ ﷺ نے ابو سلمہ بن عبد الاسد مخزومی کو امیر مقرر فرمایا۔
منزل منزل چلدے ہوئے آپ ﷺ ذی العشیرہ پہنچے۔ اے مقام بحیرہ احمر دی بندرگاہ ینبوع دے نواح وچ مدینہ منورہ توں 109 میل دور ہئی۔ اتھاں پہنچ کے معلوم تھیا کہ قافلہ بہت اڳاں ودھ ڳیا ہے۔ ایں واسطے کوئی ٹکراؤ نہ تھیا مگر ایہو قافلہ جݙݨ شام توں واپس ولیا تے حضور ﷺ اوندی مزاحمت کیتے روانہ تھئے تاں جنگ بدر دا معرکہ پیش آ ڳیا۔ آپ ﷺ ہک مہینہ اتھاں مقیم ریہے۔ آپ ﷺ نے اتھاں بنو ضمرہ دے حلیف قبیلے بنو مدلج نال ایں طرح دا معاہدہ کیتا جیں طرح دا معاہدہ آپ ﷺ نے بنو ضمرہ نال کیتا۔
سرائیکی سیاست تے موجودہ حکومت
ستان]] توں، کہیں ویلھے پاکستان مسلم لیگ ن توں تے کہیں ویلھے کہیں ٻئی پارٹی توں. پر اساݙے اڳواݨاں اڄ تک نی سوچیا چا جو اساݙے نال اے پارٹیاں ہر واری دوکھا جو کریندین انہاں واسطے کیا پالیسی بݨئی ونجے. اے کجھ لوک آکھسن جو دوکھا روکن سانگے وی کئی پالیسی تھی سگدی ھ۔ اں میڈا آکھن اے ھ جو بالکل کیوں جو حضرت علی کرم اللہ وجہہ الکریم دا فرمان ھ غالبا جو جے کئی ہک بندہ ترائے واری کہیں ہکا جاہ توں ڈنگیندے تاں او مومن نی تھی سگدا۔ ایندا مطلب ھ کیا ساڈی قوم مومن کائنی۔ ساڈے اتے اے سوالیہ نشان ھ۔ ساگوں ایں بارےسوچنڑاں پوسی۔ ایندےاتے پالیسی (تھتھ) بناونی پوسی۔ساکوں ساریں پارٹیں ڈنگیے۔ ھن پی ٹی آئی اوھو کم کریندی پئی ھ۔سو ڈینھ دا وعدہ کر تے اج کئی سو ڈینھ لنگھ گن۔ پر او وعدہ وفا نی تھیا۔ ول کئی وی پارتی ساڈی شناخت کوں منن کوں تیار کائنی ساکوں جنوب دا پنجابی آہدن۔ ایندے بعد اسان آندے ھیسے اپڑین سیاست داناں دو جیہڑے ہر ویلھے ساڈے کیتے تاں ناھر بنیے کھڑن پر پنجابی پیو دے سامنے بولن واری موت پمدی ہینے۔
ڈائری دا پنا 52
ڈائری دا پنا : 52
ایتھوپیا وِچ زنانیاں
ایتھوپیا وِچ زنانیاں (اردو: ایتھوپیا میں خواتین) (انگریزی: Women in Ethiopia) دے بارے وِچ کئی مطالعات تھئے ہِن۔
زنانیاں دی تاریخ
تاریخی طور تے ایتھوپیا وِچ اشرافیہ دیاں زنانیاں منتظمین اَتے جنگجو دے طور تے نظر آن٘دیاں ہِن۔ اِین٘دے نال زنانیاں دے حقوق کُوں چنڳا کرݨ کِیتے کݙان٘ہِیں کوئی خاطر خواہ فَیدہ نئیں تِھیا جاں جو اِین٘دا مطلب اِیہ ہئی جو زنانیاں وراثت وِچ ون٘ڄ سڳدیاں ہِن اَتے جَذَیت دی مالک بݨ سڳدیاں ہِن اَتے اہم فرقہ وارانہ معاملیاں وِچ مشیر دے طور تے کَم کر سڳدیاں ہِن۔ اُنوِیہوِیں صدی دے پہلے حِصّے دے اَخِیر وِچ شہنشاہ آیا سو چہارم دی بھیݨ ملکہ مینن دا ایتھوپیا دی سلطنت کوں چلاوݨ وِچ فیصلہ کن کردار ہئی۔ ورکیٹ اَتے میسٹائیت ریجنٹس کُوں اِنّھاں دے نا بالغ پُتراں کوں اُنّھاں دے صوبیاں دا ذِمّے وار ٹھہرایا ڳیا۔ ہِک خاص ونکی دی بھوئیں دی مُد دی پارُوں توں اِنّھاں اُتے زمینی جَذَیت اُتے اِنّھاں دے حقوق واجب الادا ہَن جین٘دی توقع ہئی جو کرایہ دار جنس توں قطع نظر، بالا دستاں کِیتے ملیشیا دے طور تے کَم کریسِن۔ ١٨٩٦ء وِچ شہنشاہ مینیلک دوم دی ذال، مہارانی تیبیتو بیتول نے حکومت کُوں فعال طور تے تجویزاں ݙِتّیاں اَتے اطالوی حملے توں مُلخ دے دفاع وِچ حِصّہ گِھدّا۔ مہان٘درے اَتے ٻئے زمیندار زنانیاں نے ١٩٣٥ء توں ١٩٤١ء وِچ ݙوجھے حملے دے خلاف پورھیا کِیتا۔ یورپی مشیراں دی مدد نال آوݨ آلے ویلے وِچ زنانیاں کُوں بطورِ مشیر فوج اَتے سیاست توں پَرے رکّھیا ڳیا۔ اِین٘دے بجائے، اُوہ ٻالاں دی ݙیکھ بھال اَتے کھاݨاں پکاوݨ دے ٹَٻَّر آلے اَتے گھروڳے کَم تئیں محدود ہَن۔ تعلیم وِچ زنانیاں دی نمائندگی وِچ وَدھارے دے نال، اُنّھاں نے نرسنگ، تدریس اَتے اِیں ونکی دے ٻئے معاون کردار ادا کرݨ دا اَغاز کر ݙِتّا۔ ٢٠١٨ – ٢٠١٩ء دی مُد دے وِچالے، ریاستی سیاست وِچ اِنّھاں دی بتدریج ساجھے داری ہِک مستحکم رفتار نال ودھدی پئی ہِے۔
کمیونٹی ہیلتھ کیئر ورکرز
٢٠١٤ء تئیں کل شرح پیدائش ٥.٢٣ ٻال / زنانی ہِے۔ بھان٘ویں جو زیادہ تر زنانیاں روائتی طور تے مانع حمل دا استعمال نئیں کرین٘دیاں، جاں جو مانع حمل دے استعمال وِچ واضح وَدھارا تِھیا ہِے۔
زنانیاں دے خلاف مار کُٹ
اقوامِ متحدہ دے اَݨ ڳِݨت بین الاقوامی مطالعیاں دے تجزیے نال پتّہ لڳدا ہِے جو زنانیاں دے خلاف گھروڳی مار کُٹ ایتھوپیا وِچ سبھ تُوں وَدھ پاتی وین٘دی ہِے۔ مبینہ طور تے جنسی مار کُٹ عام ہِے۔ ایتھوپیا دے ٢٠٠٤ء دے ضابطہ فوجداری دے آرٹیکل ٦٢٠ زبر زنا کوں انجو انج طریقے نال "شادی توں ٻاہر جنسی تعلقات" دے طور تے ݙسایا وین٘دا ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:ایتھوپیا وِچ زنانیاں ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ادبی تاریخ نویسی وِچ سرائیکی شاعری دا ارتقاء
سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے تناظر وچ ڈاکٹرنصر اللہ خان ناصر دے خیالات ٻہوں واضح ہن، ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصرؔ ہوراں "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" وچ شعری ادبی تاریخ کو مختلف ادوار وچ تقسیم کیتے۔ اتے وت ادبی، سیاسی سماجی پس منظر، ادبی رجحانات دی روشنی وچ ہر دور دے شاعر اتے شاعری کے مقام مرتبے دا تعین کیتے۔ ایں خصوصیت موجب "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" ادبی تاریخ دے زمرے وچ شمار تھیندی ہے۔ اتے مستقبل وچ سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے وݙے حوالے دے طور تے بنیادی مآخذ ہے۔
ادبی تاریخ دی ہِک خوبی ایہ وی سمجھی ویندی ہے جو نمائندہ شاعراں اتے اُنہاں دے نمائندہ اشعار دی چوݨ حالات زندگی صحیح متن دے نال ہو وݨی چاہیدی ہے تاں جو شاعر بارے اوندے مجموعی انداز بیاں دا پتہ لگ سگے۔ ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر، ایں تحقیقی پُکھ در خاص توجہ نی کیتی ہے ۔محقق اسلم رسول پوری لکھدن:"'شاعریں دے حالات زندگی بارے رسماً تے سݨیاں سݨیاں ڳالھیں لکھیاں ڳئین۔ حالانکہ انہیں وچوں ٻہوں سارے جیندے ہن اتے کئی شہر بہاولپور وچ راہندن مثلاً ارشاد تونسوی وغیرہ اے سارا انداز ہک محقق واسطے چنگا نئیں لگدا  کتاب وچ ٻہوں سارے شاعریں کوں نظر انداز کیتا ڳئے جنھیں وچ بعض اہم شاعریں دے ناں وی شامل ہن جینویں جو سرور کربلائی، عاشق بزدار اے اسلم میتلا وغیرہ'"ادبی تاریخ نویسی کیتے تحقیق، تنقید، تجزیئے دے نال نال تخلیق کاراں دے کوائف دی درستی اتے انہاں دے تخلیقی پور ھیئے بارے غیر جانبداری ٻہوں ضروری ہے۔
ادبی مورخ سب کنوں پہلے مواد دی جمع آوری کریندے تے وت حقائق دی صحت اتے سند بارے تحقیق کریندے۔ تاریخ پیدائش، سن وفات اتے حیاتی دے اہم واقعات دے سن درج کرݨ لگیاں، ٻہوں احتیاط دی ضرورت ہوندی ہے۔ انہاں پہلیاں پوڑھیاں دے مدراج طے کرݨ توں بعد ادبی تاریخ دی روایت، تسلسل، رجحانات، نظریات، عہد بہ عہد ادبی ارتقاء تے غور و فکر کریندے ہوئے، شاعراں دے تخلیقی پورھیئے دا تنقیدی جائزہ گھدا ویندے۔
محقق اسلم رسولپوری ہوراں ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر دی کتاب "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" دے تحقیقی پہلواں بارے اپݨی تحقیقی و تنقیدی کتاب ’’ لیکھے‘‘ دے صفحہ نمبر 292-293 وچ لکھدن:
پروفیسر ڈاکٹر صابر کلوری لکھدن:"'سب کنوں اہم اور ضروری گاٖلھ ایہ ہے کہ ادبی مورخ کوں ادب دے مراکز کنوں باہر نکل تے وی اعلیٰ ادب دی تلاش کرݨی چاہیدی ہے اونکوں ادبی ذخائر دریافت کرتے اوندی قدر و قیمت دا تعین کرݨ ا چاہیدئے'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی شاعری دا ارتقاء
رفیق حسین حیدری
رفیق حسین حیدری پروفیسر ہے۔
پیشہ
اظہار خیال
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
اج اساں جیڑھی شخصیت دے اعزاز اچ اتھاں کٹھے تھئے سے اوندے بارے گالھ کریندیں نہ صرف شام تھی سگدی ہے بلکہ اوندے گن گمدیں رات دھمائی ونج سگیندی ھے۔ پروفیسر رفیق حسین حیدری نال میڈا محبت و عقیدت دا دیرینہ تعلق ھے۔ میڈے گھر دی چار دیواری دے اندر رفیق حسین حیدری دا بچپن گزریے۔ میڈے بزرگیں نال حیدری صاحب دا صرف استادی شاگردی دا نئیں بلکہ پیو پترائی والا رشتہ ھے۔ میڈے گھر وچ موجود کتابیں انہاں دے علمی ادبی ذوق کوں جلا بخشی ھے۔ میڈے گھر وچ رفیق حسین حیدری روزے رکھین تے افطاریاں کیتن۔ میں رفیق حسین حیدری کوں طالبعلمی دے دور وچ عزم و ہمت کا مینار ، ذوالفقار ذوالفقار دے نعرے لیندا ڈٹھے۔ حیدری صاحب آپ وی عزم و ہمت دا مینار ھے جئیں بھٹو وانگ بے مثال کامیابیاں حاصل کیتن ۔ اے میڈے واسطے باعث اطیمنان تے خوشی دی گالھ اے جو میڈے گھر دے بندے زندگی وچ مہان مقام حاصل کیتے۔ اے حیدری صاحب دی انڑ تھک محنت دا نتیجہ ھے جو اج حیدری صاحب آپڑے وارڈ وچ جیکوں امیدوار نامزد کر ڈیوے اوندی کامیابی یقینی تھی ویندی اے۔ حالیہ بلدیاتی انتخابات وچ ملک دی ہک وڈی پارٹی نے وی ڈو سیٹاں حاصل کیتن تے کلھے رفیق حسین حیدری دے وی ڈو کونسلر کامیاب تھئین ۔ حیدری صاحب ماہر تعلیم ہوونڑ دی نال نال خوبصورت شاعر وی ہن افسوس سیاست تے ملازمت ہنیں دے ایں وصف تے پردہ پا ڈتے۔ اساں امید کریندوں ریٹائرمنٹ دے بعد سیاست کرنڑ دے نال ادبی دنیا وچ آپڑی واپسی کوں یقینی بنڑیسن۔
افسوس اکثر او میڈے یار نظردن
بھل حیدری صاحب اے پر خار جنگل سرخرو تھی کرائیں جھاگ آئن۔ اساں انہاں دی ریٹائرمنٹ دے بعد وی انہاں دی صحت و سلامتی واسطے دعا گو ہیں۔
(محمد سلیم انسب)
نیلاب کلچرل ونگ جام پور دے زیر اہتمام پروفیسر رفیق حسین حیدری دے اعتراف خدمات وچ منعقدہ تقریب اچ پڑھیا گیا
زبیدہ آغا
زبیدہ آغا (اردو: زبیدہ آغا) (انگریزی: Zubeida Agha) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٢٢ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٣١ اکتوبر ١٩٩٧ء) پاکستان نال تعلّق رکّھݨ آلی مہان٘دری مصورہ ہَن۔ اُوہ پاکستان وِچ تجریدی مصوری دی بانیاں وِچ ڳِݨڑی وین٘دی ہَن۔
حیاتی دا احوال
زبیدہ آغا ١٩٢٢ء وِچ لائل پور، (موجودہ فیصل آباد)، برطانوی ہند (موجودہ پاکستان) وِچ ڄَمّی ہئی۔ ١٩٤٤ء وِچ کنیئرڈ کالج لاہور توں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد اُوں ویلے دے مہان٘درے مصوّر بی سی سانیال دے سٹوڈیو تُوں تصویر کشی دا اَغاز کِیتا۔ ١٩٤٦ء وِچ اِنّھاں کُوں شہرہ آفاق مصور پکاسو دے شَگِرد "ماریو پرلنگیری" توں مصوری سِکّھݨ دا موقع مِلیا۔ اِیں ورھے اُنّھاں نے لاہور وِچ ہِک ساجھی نمائش وِچ اپݨے چار فن پارے اَتے ݙو مجسمیاں دی نمائش کِیتی جِنّھاں نے وَݙّی دُھم پاتی۔
ہند دی ونڈ دے بعد اِنّھاں کُوں ٻاہرلے مُلخ سِکھلائی گِھنَّݨ اَتے فن پاریاں دی نمائش کرݨ دے وی اَݨ ڳِݨت موقعے مِلّے۔ ١٩٧١ء وِچ اِنّھاں کُوں راولپنڈی وِچ معاصر مصوری دی آرٹ گیلری اُسارݨ دا موقع مِلّیا۔ جین٘دی اُوہ ١٩٧٧ء تئیں ڈائریکٹر رہی ہَن۔ اِیں گیلری نال سنڳت دے وِچالے وِچ اُنّھاں دی اپݨی مصوری دی رفتار ٻہوں گَھٹ تِھی ڳئی اَتے اِنّھاں دی مصوری دی ٻہوں گَھٹ نمائشاں منعقد تِھی سڳیاں۔
اعزازات
حکومتِ پاکستان نے زبیدہ آغا دی فن وِچ خدمتاں کُوں چِتوین٘دے ہوئے اُنّھاں کُوں ١٤ اگست، ١٩٦٥ء کُوں صدارتی تمغائے حسنِ کارکردگی ݙِتّا۔ پاکستان پوسٹ نے ١٤ اگست، ٢٠٠٦ء کُوں پاکستان دے مہان٘درے مصوراں اُتے مبنی ٤٠ روپے مالیت دی ڈاک ٹِکٹ شیٹ دا اِجراء کِیتا، اِنّھاں وِچ زبیدہ آغا وی شامل ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی فنکار ونکی:فنکار زنانیاں ونکی:مصور زنانیاں ونکی:پاکستانی مصور
ڄٹکی زبان
جٹکی (Jatki, जटकी) لہجہ سرائیکی دا ہک لہجہ ہے۔ حضرت بابا فریدالدین مسعود گنج شکر رحمتہ اللہ علیہ تے حضرت سلطان باہو رحمتہ اللہ علیہ ایں زبان دے مشہور صوفی شاعر تے بزرگ ہن۔ اے زبان بہاولنگر، وہاڑی، خانیوال، ساہیوال، اوکاڑہ، پاکپتݨ، سرڳودھا، جھنگ، چنیوٹ تے خوشاب دے ضلعیاں وچ ٻولی ویندی اے۔
غلام ابن غلام ولد غلام
سرائیکی صوبہ منگنڑ آلے جاھل لوک
پورے وسیب تے چند خاندانیں دا صدیاں توں قبضہ، اوہے ایم این اے اوھے ایم پی اے تے ناظم، انھائیں دے پالتو گُرلے کونسلر،
ہاہاہا، اساں کنیں ہک جتامے دا پتر کونسلر نیں وٹیج آندا گال کریندے ہیں صوبے دی، میڈا دل آھدے جیرھا سوشل میڈیا تے گندے روڈ گندیں گلیں دی پوسٹ لیندے اینجھے بندے کوں انھائیں گلیں ءچ بدھ سٹاں تے پُچھاں تہاکوں کیرھا کنجر الیکشن دے ڈینھ ہچھوڑکی بدھ کے پولنگ تیں ونج سٹیندا ہا جو ایں ایم این اے یا ایم پی اے کوں ووٹ ڈیوو،
انھیں خاندانیں کوں تیہتر سالیں توں مونڈھے تے چئ ودے ہاؤ اے مصینتاں لہیسو تاں کوئ مونڈھے ہؤلے تھیسن،
کائینا اساں نیں سدھرنڑاں بس صرف صوبہ گھنڑے،
اینجھی قوم صوبہ منگدی ودی ہے جئیندی وستی ءچ ہالی تک پانڑی بجلی گیس کائینی پہنچی، جئیندی وستی ءچ کتے انسانیں نال پانڑی پیندن ہک ٹوبھے تے، جئیندیاں، لاشاں، پانڑی ءچ تار کے قبرستان پہنچایاں ویندن، میت دا کھٹرا گندے پانڑی دے اتوں گزاریا ویندے،
جیرھی قوم دی دھی ان پڑھ رہ گئ ہے سکول نہ ہوونڑ دی وجہ توں، جئیندا پتر چار میل ٹُر کے پرائمری سکول ویندے، جئیندا نینگر ایم اے کر کے ریڑھی لئ ودے، ڈگریاں گھن کے سعودی دوبئ ءچ چھت بھرائ دی مزدوری کریندے، جئیں بچیں کوں پڑھاونڑا ہا او عربیں دے اُٹھ چریندا ودے
یاد رکھائے جڈاں تئیں، سردار پیر گدی نشین گودیں کوں ایویں مونڈھیں تے چئ رکھسو صوبہ تاں پریں دی گال ہے ہک پانڑی آلا بور وی مل ونجائے میڈی سزا گولی
غلام ابن غلام ولد غلام کوں صوبہ چھوڑ سولنگ آلی گلی کوئ نہ ڈیوے نہ حق دار ہے،
نوکریں کوں نخرے نہیں ٹھندے مکھنڑ،،،، جمیل بلوچ
البانیا وِچ زنانیاں
ہتھیار چاوݨ دے حقوق
١٨٧٨ء وِچ دی لٹریری ورلڈ دے ہِک کالم دے مطابق البانوی زنانیاں کُوں ہتھیار چاوݨ دی اجازت ہئی۔
روائتی لیب سماجی حیثیت
لابیریا دا لیب ہِک پدرانہ معاشرہ ہئی۔ مونٹی نیگرینز دے وِچالے، لیبیریا وِچ زنانیاں کوں سبّھے مشقت دے کَم کرݨ اُتے مجبور کِیتا وین٘دا ہئی۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:البانیا وِچ زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
رفیق ساحل
رفیق ساحل سئیں سرائیکی وسیب دے مہاندرے شا عر ہن ۔انھیں دے گاون سرائیکی فلماں ءِ چ گائے تے فلمائے ویندن۔انھاں دے مشہور گیتاں ءِچ اساں لوک سرائیکی،روہی دی رانی...
جگ مشھور شاعر رفیق ساحل سرائيکی فلم فراڈی وچ اداکاری وی کیتی ہے۔
نمونہ کلام
شاعر : رفیق ساحل
ساکوں اکھی کیوں ڈیکھلیندا پئی
ساڈا حق ہے اپنا حق منگدوں
ساڈی سئیت دا سجھ ابھردہ پاۓ
اہیے گجر چیمے چٹھے سڈ
توں بیشک چا بھائیوال کری
اساں سبق سیکھا ہے کربل توں
ہے فخر شبیر تے گھن گھنسوں
ساکوں صوبہ سرائیکی انج کر ڈیوو
نتاں واچھاں چیر تے گھن گھنسوں
مرکزی مراقبہ ہال، کراچی
سلسلہ عظیمیہ دا روحانی و تربیتی مرکز سرجانی ٹاؤن کراچی وچ ہے جتھاں ہر سال ٢٧ جنوری کوں قلندر بابا اولیاء دا عرس منایا ویندا اے جیندے وچ پوری دنیا توں لوگ شرکت کریندن. مرکز وچ ہک جامع مسجد، مرکزی مراقبہ ہال، مزار قلندر بابا اولیاء، زائرین واسطے رہائشی بلاک، لنگرخانہ وغیرہ شامل ہن. مرکزی مراقبہ ہال دے زیر نگرانی ملک سمیت دنیا دے کئی شہراں وچ مراقبہ ہال قائم کیتے ڳن. انہاں مراقبہ ہالز وچ سلسلے دے تعلیمات تے مبنی کتاباں تے لیکچر ݙتے ویندن تے انہاں دی تشریح کیتی ویندی اے. انہاں کتاباں وچوں لوح و قلم (قلندر بابا اولیاء)، مراقبہ (خواجہ شمس الدین عظیمی)، پیراسائیکالوجی (خواجہ شمس الدین عظیمی)، خطبات ملتان (خواجہ شمس الدین عظیمی) وغیرہ قابل ذکر ہن.
مروان دوم
مروان ثانی، بنو امیہ دا آخری حکمران ہئی۔ 740ء وچ خلیفہ بݨا۔ مروان، عمر رسیدہ، تجربہ کار، مستقل مزاج تے بہادر خلیفہ ہئی۔ جیہڑے ویلے تخت نشین تھیا تاں اس وقت اموی حکومت درہم برہم تھی چکی ہئی۔ خود اموی حکومت وچ اختلافات پیدا تھی چکے ہن۔ مروان نے تخت نشین تھیوݨ دے بعد دمشق دی بجائے حران کوں دار الخلافہ بݨایا۔ ایں تبدیلی نے شامیاں دے حاسدانہ جذبات کوں برانگیختہ کیتا تے اوہ مروان دے خلاف متحد تھی ڳئے۔ ایں تفریق توں عباسی داعیاں نے خوب فائدہ چاتا۔ اگر شامی اپݨی وفاداری تے اطاعت توں روگردانی نہ کریندے، مضری تے یمنی قبائل خانہ جنگی وچ مبتلا نہ تھیندے تاں مروان کوں عباسی دعوت کچلݨ کیتے وقت تے طاقت ݙوہیں حاصل تھی ویندے تے اینجھی صورت وچ خلافت بنو امیہ دے قائم رہݨ دے امکانات تھی سڳدے ہن لیکن چونکہ مروان اپݨی گوناگوں مصروفیات دی بنا تے عباسی تحریک کوں بروقت نہ دبا سڳا لٰہذا انھاں نے ودھ کے اموی حکومت دا تختہ الٹ ݙتا۔
انہاں پریشان کن حالات وچ جب کہ مروان کئی محاذاں تے مخالفین دے خلاف سرگرم عمل ہئی، عباسی تحریک دے داعیاں نے حالات کوں سازگار محسوس کریندے ہوئے بنو ہاشم دے حامیاں کوں کھلم کھلا بغاوت دی دعوت ݙتی تے مئی 747ء دا ہک ݙینہ مقرر کرکے باقاعدہ خروج دا اعلان وی کر ݙتا۔ امام ابراہیم عباسی دے سوگ وچ باغیاں دے علم تے لباس دا رنگ سیاہ قرار ݙتا ڳیا۔ وقت مقررہ تے خراسان دے کونے کونے توں ہزار ہا انسان اپݨے ہتھاں وچ چھوٹے چھوٹے ݙنڈے گھدے ہوئے نکل کھڑے تھئے جنہاں دا ناں انہاں نے کافر کوب رکھا ہویا ہئی۔
خلافت بنی امیہ دا خاتمہ
امام ابراہیم عباسی دے خط تے نصر دی بار بار دی یاد دہانی دی وجہ توں اموی خلیفہ مروان دی اکھیاں کھل چکیاں ہن۔ خوارج نال نبݨݨ دے بعد ہݨ مروان ثانی ہک لکھ ویہہ ہزار دا لشکر گھن کے دریائے زاب دے کنارے خیمہ زن تھیا۔ عباسیاں تے امویاں دے درمیان آخری وار ایں مقام تے زبردست معرکہ آرائی تھئی جس وچ مروان ثانی کوں شکست تھئی ۔ ایہ تاریخ واقعہ 11 جمادی الثانی 132ھ، 25 جنوری 750ء کوں پیش آیا۔
مروان ثانی دی موت
ایں شکست نے تاریخ اسلام دا رخ بدل ݙتا۔ ہݨ قوت اقتدار امویاں دی بجائے عباسیاں دے ہتھ منتقل تھی ڳیا۔ مروان شکست کھا کے موصل وچ پناہ گزین تھیا۔ عبد اللہ بن علی ایندے تعاقب وچ اتھاں پہنچا۔ مروان بھڄ کے حران تے شام توں تھیندا ہویا مصر ونݨ نکلا۔ عباسیاں نے شام تے قبضہ کر گھدا تے صالح بن عون کوں مروان دے تعاقب وچ روانہ کیتا۔ ہݨ مروان کیتے نہ جائے رفتن ، نہ پائے ماندن دی کیفیت پیدا تھی ڳئی ہئی۔ چنانچہ زی الحجہ 132ھ کوں اپݨی مختصر جماعت دے ساتھ لڑدا ہویا، ابوصیر دے مقام تے مارا ڳیا ۔ ایندی وفات دے نال ہی اموی اقتدار دا سورج ہمیشہ کیتے غروب تھی ڳیا۔
سیرت تے کردار
مروان ثانی ، بنو امیہ دا آخری تاجدار ہئی۔ ہمت، شجاعت تے مستقل مزاجی وچ کہیں وی اعلٰی اموی حکمران توں گھٹ نہ ہئی۔ تخت نشینی دے بعد ایں نے تمام مشکلات، مصائب تے پیچیدہ مسائل دا نہایت ہی خندہ پیشانی نال مقابلہ کیتا۔ اگر اوہ سازگار حالات وچ حکمران بݨدا تاں شاید ہک بہتر تے کامیاب حکمران ثابت تھیندا۔
سرائیکی سکرپٹ دی ستریخ
سرائیکی سکرپٹ دی ستریخ
نوٹ: سرائیکی سکرپٹ دی ستریڄ بارے سُنڄاݨ بلاگ ݙو مضمون چھپیندا پئے۔ پیلھا مضمون (جیڑھا جو احسن واگھا دی ہک یادواشت ہے) اے ݙسیندے جو کینویں ستر دے ݙھاکے دے چھیکڑ وچ میٹنگز تھیاں اتے سرائیکی سکرپٹ دے بارے طے تھیا۔ ݙوجھا مضمون فدا حسین گاݙی دا ہے جیڑھا ایں فیصلے کنیں پیلھے جیڑھیاں بحثاں تھینداں پیا ہئین، او ماحول وچ لکھیا ڳیا ہئی اتے سرائیکی دے میگزین سنہیا وچ چھپیا ہئی۔
احسن واگھا
[ایڈیٹر سُنڄاݨ:کمیونٹی پکچر وچ پوسٹ تھئی نذیر لغاری صاحب دی سرائیکی سکرپٹ بارکیتی ڳالھ کوں اڳوں ودھاوݨ کیتے میں اپݨی یادواشت اتے نوٹس دی بݨیاد اُتے کُجھ  وادھوں نکتے لکھن۔  اُمید ہے جو تُساں اینکوں سُنڄاݨ دے بُلاگ وچ پوسٹ کریسو] نذیر لغاری سئیں جیڑھی گُذری وہاݨی ݙسی ہے، اوندے وچ کُجھ نوٹس اُچیچے ہن، خاص کر سرائیکی سکرپٹ کمیٹی دا ذکر۔ ہک ݙو ڳالھیں میݙے چیتے وچ وی ہن۔ (i) سکرپٹ کمیٹی دے ناں دی اے میٹنگ او ویلھے نِکی پر آوݨ آلے ویلھے وچ وݙی ثابت تھئی، کیوں جو 1975 دی سرائیکی کانفرنس  دے ویلھے توڑیں متفقہ سرائیکی سکرپٹ دا جیڑھا کم سینئر بزرگیں دے ہتھوں ادھورا رہ ڳیا ہا، او ایں 1976 دی میٹنگ دے ہتھوں پورا تھی ڳیا۔
ایں میٹنگ وچ میں اتے ممتاز حیدر ݙاہر "سوکھ اتے ہک سَنوے" (ease and similarity) دی دلیل ورتیندے ہوئیں رائے ݙتی جو پنج سرائیکی اکھریں دے اُتے دوپڑ نقطہ یعنی ہک دے اُتے ٻیا نقطہ (double dot) لا ݙویجے۔ ساݙی ڳالھ مننیج ڳئی۔ پروفیسر اسلم رسولپوری سئیں ن دے اُتے ڈبل ڈاٹ دے مخالف ہن۔ او آہدے ہئین جو "ݨ" کوں سندھی کنیں اُدھار گھن گھنیجے۔ اساں آہدے ہاسے جو ہک سنویں نشانیاں دا سیٹ چیتے کیتے سوکھا ہوسی۔ اسلم رسولپوری ݙوجھی دلیل اے ݙتی جو ڈبل ڈاٹ وی نون (ن) پنجابی وی ورتیندن۔ اساں اُنہاں کنیں اپݨی انج شناخت رکھݨی ہے، تہوں "ݨ" دی نشانی (diacritic) پنجابی سکرپٹ جہیاں نہ ہووے۔
قصہ مختصر، میٹنگ وچ تاں اکثریت ممتاز ݙاہر اتے میڈی تجویز منظور کر گیدھی پر اے اڳوں ونڄ کنیں اسلم رسولپوری دا موقف عمل وچ آیا اتے ایندے وچ ہک نکتہ اے وی نظردے جو "تاریخی وجوب" (historical determinism) عجب شے ہے۔ سرائیکی سکرپٹ دا جیڑھا مسئلہ 1975 دی اینجھی وݙی کانفرنس طے نہ کر سڳی، اے ہک نکڑی جہیں میٹنگ وچ طے تھی ڳیا۔
جتھوں توڑیں نجم حسین سید اَتے پنجاب دی ڳالھ ہے ایندا پس منظر اے ہا جو اساں اوں جوانی دی عمراہ وچ سرائیکسٹ بݨن توں پیلھوں سوشلسٹ ہوندے ہاسے اَتے ایں وجہ کن لاہور دے پھیرے لیندے ہوندے ہاسے۔ نجم حسین سید دے گروپ نال پتہ نئیں کیویں آ ونڄ شروع تھیا۔ شاید ہک وجہ اے بݨی جو میں اپݨا  ݙوجھا پاکستانی ایم۔اے پنجابی وچ کرݨ کیتے پنجابی ڈیپارٹمنٹ دا چکر لایا (او زمانی حالی ایم۔اے سرائیکی منظور نہا تھیا)۔ نجݨ حسین سید دا گروپ انقلاب کوں اپݨی ٻولی اتے اپݨی پنجابی شاعری دی تحریک نال جُڑیندا ہئی۔ اُݙوں سندھ دا پلیجو گروہ وی طبقاتی جدوجہد کن ودھ cultural revival دی جدوجہد کوں فیشن بݨائی پیا ہا۔ اَساں کُجھ سرائیکی دوست، میں اتے ارشاد تونسوی (میں زیادہ) نجم صاحب دی شاعری کن وی ٻہوں مُتاثر تھیوسے۔ میکوں اڄ وی نجم صاحب دیاں لائناں ڈھیر یاد ہن۔ اَساں ایں پنجابی گروپ کن سکھݨ دی چس چاوݨ ویندے ہاسے؛ تے او شاید ساݙے اُتیں Pan-Punjabism  کیتے انویسٹ کریندے پئے ہوندے ہئین۔ بطور انسان اے ٻہوں چنڳے، صوفی لوک ہئین۔ ساݙے اُتے اُنہاں دا ہک تھورا اے ہے جو اُنہاں کن اَساں سرائیکی کوں "اینتھالوجیز" چھاپ کن پروموٹ کرݨ دا آئیڈیا گیدھا۔
مسئلہ سرائیکی رَسم الخط دا فدا حسین گاݙی
[اے مضمون تونسہ کنیں 1970 ء دے ݙھاکے دے شائع تھیوݨ آلے سرائیکی زبان دے رسالے "سنہیا" وچ چھپیا ہئی جیندے مُدیریں وچ اسلم رسولپوری اتے احسن واگھا ہئین]
رَسم الخط کیا ہے؟ کہیں زبان دی بݨیادی آوازیں اَتے اُنہیں آوازیں دی صورت خطی دا تعین کرݨ رسم الخط ہے۔ تحریر ݙوجھی بݨیادی شے ہے ۔ تحریر دا کم ‘ تقریر کوں نظر آوݨ والی شکل ݙیوݨ ہے، آوازیں کوں علامت دی شکل ݙے کنیں کاغذ اُتے منتقل کرݨ ہے ۔ لکھݨ واسطے بݨیادی آوازیں دا تعین کرکے اِنہیں آوازیں لو کُجھ علامتاں مقرر کیتیاں ویندن۔ اے علامتاں کاغذ اُتے جیڑھی شکل صورت وچ لکھیندین ‘ او شکل صورت اُوں زبان دے حروف دی صورتِ خطی ہے۔
ساݙے سامہݨے صورتِ خطی ݙو ہِن۔ پیلھی رو من صورتِ خطی ہے جیندے وچ حرَف لفظیں وچ آپݨی شکل صورت نئیں بدلیندے ۔ ہر لفظ وچ حَرف اَنج اَنج رہندن اَتے سا لم ہوندن ۔ ایں وجہ کنیں زبان سکھݨ والا آسانی نال علامتیں کوں سُنڄاݨ سڳدے اَتے پڑھ گھندے ۔ آسانی نال آوازیں اَتے علامتیں وچ تعلق پیدا تھی ونڄݨ دی پاروں ٻہُوں تکھیں آواز دی علامت ذہن وچ آ ویندی ہے اَتے جلدی نال لکھی ونڄ سڳدی ہے ۔ ایں واسطے اے سکرپٹ ودھ سائنسی ہے اَتے  زبان سکھݨ ‘ لکھݨ ‘ پڑھݨ کیتے  آسان ہے ۔ ایندے وچ وقت دی بچت ہے جیڑھی جو اَڄ دے مزاج دا تقاضا ہے۔
ݙوجھی صورتِ خطی سامی ہے جیندے وچ حَرف ہک صورت وچ نئیں رہندے۔ ایہا وجہ ہے جو ایں سکرپٹ  وچ پڑھݨ ‘ لکھݨ ‘ چھاپݨ مشکل ہے ۔ اے سکرپٹ عربی‘ فارسی ‘اَتے اُردو وچ ورتیندے ۔ ساݙے تہذیبی اَتے لسانی رشتے عربی ‘ فارسی اَتے اُردو نال جُڑدن ۔ اَڄ جیڑھی جذباتی فضا پیدا کیتی ڳئی ہے ایندی وجہ کنوں عملی طور اے نا ممکن نئیں تاں ٻہوں مشکل ہے جو اَساں آسان اَتے سائنسی رومن صورتِ خطی ورتوں ۔