cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
٩ نومبر ٢٠١٨ء دی احتجاجی ریلی دا جائزہ (اکبر ملکاݨی)
کل سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی اچو نکلنڑ الی نوں نومبر دی ریلی ڈیکھ کیں مخالفین دیاں اکھین ہنڑ تاں اکھیں کھل ونجنڑاں چاہیدیاں ان کوئی منے یا نہ منے سچ سچ ھوندے جیرھی سرائیکی پار ٹی یاسرائیکی رہنما اپڑیں عوام اچ کم کریندے عوام اوند ے نال ھوندن کل الی ریلی ثابت کیتے اتھو دے لوک پاکستآن عوامی سرائیکی پارٹی دے نالن اے ھے سچ دا ساتھ جیوے سرائیکستان جیون عوام ۔۔۔چلھ دی خیر تیں کل دی خیر پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی دا اے کھلا ڈلا پیغام اے اساں گودے گوداڑیں دے نال کینسے اساکوں کہیں ایم این اے ایم پی اے دی ضرورت نئیں اساں کہیں وڈے گودے کوں یا جنوبی پنجاب اکھنڑ الے کوں اجرک نئیں پوانڑیں صرف سچ الاونڑ الے سرائیکستان کوں مننڑ الیں دے دامے درمے سخنے نوکر ہیں کہیں وفاق پرست جماعت جیرھی ساکوں جنوبی پنجاب دی شکل اچ ڈہدی اے اوں وفاقی پارٹی نال ساڈا کوئی تعلق نئیں اساں کہیں کوں ووٹ نہ ڈیسوں جیرھی جماعت اپڑیں منشورا چ جے تک لوظ سرائیکستان کلئیر نہ لکھسی ساڈے جغرافیئے دی مکمل گال نہ کریسی اساں سرائیکی یاپاکستان عوامی سرائیکی پارٹی اونکوں بلکل نہ ڈیسی ساڈا اہیو اٹل فیصلہ اے سرائیکستان زندہ باد. (١٠ نومبر ٢٠١٨ء، اکبر ملکاݨی)
سرائیکی دا ورڈزورتھ مخمور قلندری
شاہ جی پانؕی
مرید کوں آکھیے
پانؕی گھن آ
پانؕی آ گئے
ہکے جگ وچ کٹھا پانؕی
جگ دے نال گلاس الگ ہن
اتنی کاوڑ۔۔۔ اتنی نفرت
میں نئیں پیندا
میں نئیں پیتا
پانؕی کیویں کافر ہویا
اتلیں ڈو نظمیں کوں ڈیکھ کیں میں ہک گالھ بئی آکھنؕ چاہساں کہ مخمور اِتھاں آپنؕے ذہن نال، خیال نال، آپنؕے جذبات دی ترجمانی پیا کریندے۔ اور ہک نظم وچ مختلف بحراں ورتیندے۔ ایں ورتارے کوں اساں اگر مغربی لٹریچر دی عینک لا کیں ڈیکھوں تاں ایکوں اساں ode آکھسوں۔ ایہ سرائیکی وچ ہِک غیر روایتی طریقہ ہے جیہرا مخمور زبان کوں دان پیا کریندے۔ ایہ زبان وچ وھیک سنؕہپ گھن آونؕ دا رویہ ہے جیندی ضرور تعریف کرنؕی چاہیدی ہے۔
میں جڈاں شاعری پڑھی ہے میکوں معکوسی شاعری (palindromic/mirror poetry) آپنؕی اور چھِکیندی۔ اینجھی شاعری جیندے وچ لفظ یا حرف یا سطراں اُپٹھیاں آپ کوں دُہراون اوکوں معکوسی شاعری آکھ سگدوں۔ ایکوں پڑھنؕ نال ہمیشہ زبان کوں راحت تے دل کوں مٹھاس محسوس تھئ ہے۔ مخمور اینجھے شعر وی ورتا کیں آپنؕی نظمیں کوں ہک نیچرل جمالیات بشکیندے۔ انہیں دی ہک کافی دا معکوسی شعر ڈیکھو
ساڈی چوگ دا وارث اللہ، اللہ چوگ دا وارث
اللہ چوگ دا وارث، ساڈی چوگ دا وارث اللہ
ٹانک
ٹانک سرائیکی علاقے دیرہ اسماعیل خان دا ہک ضلع ہے۔ thumb|Khyber Pakhtunkhwa Districts Tank
جغرافیہ
کجھ حصہ پہاڑی ہے تے کجھ حصہ میدانی ہے۔
تاریخ
پہلے ایہ ضلع دیرہ اسماعیل خان وچ شامل ہائی۔
پیشے
تجارت تے ٹرانسپورٹ اہم پیشے ہن۔
زبان
سرائیکی
محمد شعیب بھٹی
محمد شعیب بھٹی ضلع خوشاب دے ہِک سرائیکی V-logger ہِن- انہاں دا تعلق خوشاب دی تحصیل قائدآباد نال ہے- شعیب بھٹی ١٠ دسمبر، ١٩٩٢ء کُوں خوشاب دے علاقے گولیوالی وچ پیدا تھئے-
خدمات
شعیب بھٹی ݙیرہ بھٹیاں، باقیوال دے ہک معزز گھرانے نال تعلق رکھیندے ہِن- انہاں دے والد صوبیدار صاحب خان، پاکستان آرمی توں ریٹائرڈ ہِن تے ہِک بھرا محمد جُنید پاکستان آرمی وچ کپتان ہے- شعیب بھٹی سماجی میڈیا دے نال منسلک ہِن تے ضلع خوشاب دے مسائل تے محرومیاں کُوں سوشل میڈیا تے گھن کے آندن- انہاں دا مقصد آپݨے علاقے دی خوبصورتی، تہذیب تے ثقافت کوں عوام تائیں پڄاوݨا ہے- شعیب بھٹی ایں ویلے ݙو سوشل میڈیا پیج چلیندے پئے ہِن، گولیوالی میری پہچان تے ٻیا Shoaib Bhatti شعیب بھٹی ضلع خوشاب دے مشہور سرائیکی شاعر، ملک افضل گنجیال دے شاگرد وی ہِن-
ٻاہرلے جوڑ
https://youtube.com/c/ShoaibBhatti
صحرائی لوک ادب اتے ماحولیاتی مسائل
سائیں! ہم صحرا کے لوگ
پیاسے میٹھی باتوں کے
قیدی سچے بولوں کے
بہاولپور دا اَݨ کھٹ صحرا چولستان آپݨی ہک اَنڄ تہذیبی، سماجی، ثقافتی اَتے ادبی اہمیت رکھیندے۔ بھڑ تھئے شہراں دی ڄاݨ وندی رکھݨ آلے ماہرین دے نزدیک موہنجوداڑو اَتے ہڑپہ جیہاں سندھ وادی دیاں عظیم تہذیباں دے بالکل اَدھ اِچ ݙوں سو ایکڑ رقبے اُتے موجود "گنویری والا" دے ٹھیڑھ ہڑپہ اَتے موہنجوداڑو کنوں ترائے چار عہد پراݨے ہووݨ دی تصدیق کریندن۔ جیندی بنیاد اُتے ایہ اثار ’’قبل از ہڑپائی‘‘ دور یعنی ’’پری پن پیریڈ‘‘ دی اَݨ ملی یاد گار ہن۔
اڄ کنوں صدیاں پہلے ایہ صحرائی خطہ وادی ہاکڑہ دی سُکھی تے ساوی وادی تے مشتمل ݙیکھݨ لائق علاقہ ہا۔ ہاکڑہ دریا جینکوں بعد اِچ آریاواں "سرسوتی" دا ناں ݙتا۔ ایہو دریا ایں تل کوں سیراب کریندا ہا۔ پورب (شمال) آلے پاسے دریا ستلج تے بیاس اُبھے (مشرق) آلے پاسوں دریا جمنا تے لہندے (مغرب) آلے پاسوں عظیم سندھ دریا ایں وادی ولّا ݙتا ہویا ہا۔
ہیں سانگوں ہندو دیو مالا اِچ ’’تروینی‘‘ دی اصطلاح دے مطابق گنگا، جمنا اتے سرسوتی دی دھرتی کوں مقدس یاترا دا علاقہ قرار ݙتا ڳئے۔ دنیا دا قدیم ترین ادب انہاں تریہے دریاواں، سرسوتی، شتادرو، اتے سندھو‘‘ دے قصیدیاں اُتے ڳئیاں نال بھریا ہویا ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:نڳال ونکی:صحرائی لوک ادب ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
بصیرہ
مظفر گڑھ
ضلع مظفر گڑھ سرائیکی دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع ملتان ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے سندھ اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ مظفر گڑھ دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے۔
سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
بصیرہ دا لوک ادب
بصیرہ شہر مظفر گڑھ تُوں بارہ کلومیٹر دے فاصلے تے ہے اَج کل دا بصیرہ، در اَصل ’’بسیرا‘‘ دے ارتقائی عمل دا نتیجہ ہِے، اِتھاں سردار حسین خان قلندرانی دی ذاتی لائبریری ہِے جِیندے وِچ نادر و نایاب کتاباں دا ذخیرہ موجود ہِے۔ علم و اَدب دے حوالے نال سائل، عزیز، مظہر تے فخر اِتھوں دِی سُنڄاݨ ہن۔ مظہر قلندرانی سرائیکی زبان وِچ شاعری کریندِن۔ اِتھوں دے شاعر اِلٰہی بخش ’’کالا سِجھ تے جنازے‘‘ دے سرائیکی لوک شاعری دے ݙو مجموعے چھپ چُکن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
حضرت صفیہ
حضرت صفیہ ڊا اصل ناں زینب ہئی۔اپ بنو نضیر دے قبیلے اچوں ہن ۔آپ ڊا پہلا نکاح سام بن خشکم نال تھیا ہئی۔ڈوجھا نکاح رئیس خیبر ڊے بھتریجے کفاتہ نال تھیا ہا۔غزوہ خیبر اچ آپ دے پیو تے پئے مارئیے گئے۔پچھیں آپ دا نکاح حضرت محمد نال تھئے۔آپ صبر کرݨ آلی تے نیک تریمت ہن۔آپ حضور نال ٻہوں محبت کریندی ہن۔
30ہجری اچ ایہنہ فانی دنیا توں ٹر گئین
حضرت ام حبیبہ
حضرت ام حبیبہ بنو امیہ دے خاندان اچوں ہن۔حضرت ام حبیبہ ابوسفیان ڊی ڊھی ہئی۔ حضرت ام حبیبہ ڊا پہلا نکاح حضرت محمد ڊی ٻوا دے پتر حضرت عبداللہ نال تھیا ہا۔ اتھوں ہک ڊھی ہئی جینڊا ناں حبیبہ ہئی۔اس وجہ توں حضرت ام حبیبہ کوں ام حبیبہ آہدن۔ہجرت حبشہ توں بعد آپ دے پئے عیسائی بݨ گئے تے آپ خود مسلمان ہی رہے گئی ہن۔اوں توں بعد آپ حضرت محمد ڊے نکاح اچ آئین ۔
آپ ٻہوں ہی خدمت کرݨ آلی تے حضور پاک دی ہر ڳال منݨ آلی تریمت ہن۔آپ ڊی غیرت ڊا اے حال ہئی کہ جہلیں آپ دے پیو ابو سچیاں حالت کفر اچ آندے ہن تے حضور پاک دے بستر پاک تے باہوݨ پوون ہا تاں حضرت ام حبیبہ ناہن باہوݨ ڈیندیاں
حضرت ام حبیبہ نے 66 ہجری امیر معاویہ دے دور اچ فوت تھئین۔اونہہ وقت آپ دی عمر تہتر سال ہئی
میگھنا مشرا
thumb|میگھنا مشرا دی تصویر میگنا مشرا (اردو: میگنا مشرا) (انگریزی: Meghna Mishra) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 23 جولائی 2001ء) بھارتی پس پردہ ڳائیکہ ہے۔ جِیکُوں بنیادی طور تے میوزک ڈائریکٹر امیت تریویدی نے پس پردہ ڳائیکہ چُݨیا ڳیا ہئی۔ 2017ء وِچ میگنا نے زائرہ وسیم ، مہر وج اَتے عامر خان دی اداکاری وِچ بݨݨ آلی فلم سیکریٹ سپر اسٹار وِچ، 2 سپر ہٹ نغمے "ناچدی پھرا" اَتے "میں کون ہوں" پیش کیا۔ انہاں نے 63 ویں فلم فیئر ایوارڈز وِچ "ناچدی پھرا" کِیتے فلم فیئر اعزاز برائے بہترین پس پردہ ڳائیکہ  جتیا۔ آن لائن پورٹل دے ذریعہ ڳاݨے "میں کون ہوں" کوں 2017ء دے بہترین ہندی ڳاݨیاں وِچوں ہِک دے طور تے چُݨ گِھدّا ڳیا ہئی۔  سیکرٹ سپر اسٹار دے نغمے کوثر منیر نے لکھے ہَن اتے امیت تریویدی نے موسیقی ݙِتّی ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:ممبئی دے ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں
حضرت میمونہ
آپ دا ناں برہ ہئی۔حضور پاک ڊے نکاح اچ آوݨ توں بعد آپ دا ناں حضور پاک نے میمونہ رکھیا ہئی۔آپ دے پیو دا ناں حارث ہئی۔حضرت میمونہ کا پہلا نکاح مسعود سکفی نال تھئے۔ مسعود سکفی ڊی علیحدگی توں بعد آپ ڊا نکاح ابو دہم نال تھئے۔ حضرت میمونہ دا تعلق حضور پاک ڊے قریبی رشتہ داراں اچ ہئی۔حضرت عائشہ انہیں ڊی تعریف کریندن کہ میمونہ اللّٰہ توں ڈرݨ آلی تے نیک تریمت ہئی۔آپ فقہ اچ بہوں مہارت رکھدی ہن ۔آپ نے کافی حدیثاں وی بیان کیتن۔آپ ہر وقت نماز یا گھر دے کم کاڃ اج لگی رہے ویندی ہن
ناصر جروار
ناصر جروار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
پہلی جنوری ١٩٦٨ء کوں شاہ صدردین وچ ڄمے
تعلیم
ایم فل اردو علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد
ادبی سرگرمیاں
"احمد خان طارق " ادبی و ثقافتی سنگت (یونٹ )شاہ صدر دین ضلع ڈیرا غازی خان
ݙوہڑہ
میڈے پیت پیار دی پارت ہئی متاں کہیں جاہ ونج ونڈواویں لیک لواویں
تیڈے من وچ لہہ متاں غیر ونجے پیا جو کجھ آکھے بھاویں انگ نہ ماویں
بیا ناصر تیکوں کیں ڈسنڑے تھی ہک دا توڑ نبھاویں مانڑ ہنڈھاویں
لنگھ آوے دلبر من منگدا میں نال نبھاوے چس آوے
ہنجھ لہہ موئ مونجھ دے اولےکر بہہ درد ونڈاوے چس آوے
آج اختی بختوں ڈھہہ پئ آں جگ وانگ وساوے چس آوے
اکھ نوٹاں ناصر سئیں ہووے روح نال الاوے چس آوے
جہرھا ذہن کوں خیر خراج ڈیوے او راز خیال مبارک
جتھ قرب کوں صحبت مل پووے سنگ سنگت نال مبارک
شالا خیر دے لحظے نبھ آون ہووی دھوڑ دھمال مبارک
کر جرات قدم اگوہاں رکھ پئی منزل تیڈے پیر چمے۔
رکھ ناصر عرش تے اکھ اینجھی اے فرش ودا چووپھیر چمے۔
میں مست ہم جھار اڈار دے وچ میڈے پر اسمان کوں لگدے ہن *
بھئوں کھاندی بھوئیں دے بھاگ وڈے اے رنگ جہان کوں لگدے ہن*
چئو چنڈی کل کائنات دے وچ ست رنگ ارمان کوں لگدے ہن *
نہ سدھ ہم ناصر اجڑ ویساں ڈکھ جکڑیئے جان کوں لگدے ہن
استاد محترم سئیں ناصر جروار صاحب
فاروق روکھڑی
فاروق روکھڑی دا پورا ناں، سردار عُمر فاروق خان روکھڑی ہے- ٢٩ مئی، ١٩٢٩ء کُوں میانوالی دے شاہر روکھڑی وِچ ڄَمے ہَن- روکھڑی صیہب سرائیکی زبان دے ہِک وَݙے شاعر ہِن- اُنہیں کُوں "ٻاٻائے تھل" آکھا ویندے- محکمہ ریلویز وچ ١٩٤٩ء کنوں گھن تے ١٩٨٤ء تائیں ملازمت کِتونے- ریلوے وچ ملازمت وی کیتی ہانے اتے نال نال شاعری وی کریندے ریہے- شاعری دے کم دا منڈھ انہاں ١٩٦٩ء وچ ٻدھا ہئی اتے ہِک وَݙے شاعر دی حیثیت نال سامݨے آئے ہَن- شاعری دی وجہ توں انہاں کُوں ڈھیر ایوارڈ ݙِتے ڳئن- انہاں دی ہِک مشہور اردو غزل ہئی، "ہم تم ہوں گے بادل ہوگا، رقص میں سارا جنگل ہوگا"- اِیں غزل کُوں مسعُود ملک، پاکستان ٹیلی ویژن تے ڳایا ہئی- فاروق روکھڑی ٦ اپریل ٢٠٠٨ء کُوں میانوالی وچ وفات پا ڳے ہَن اتے اُتھائیں روکھڑی وچ دفن ہِن-
کلام
فاروق روکھڑی دے کلام کُوں، مشہور انٹرنیشنل سرائیکی گلوکار عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی ڳائے- اُنہاں دا ہِک مشہور ڳاوݨ ہے:
کنڈیاں تے ٹر کے آۓ تیݙے کول پیرو واہݨے
اڳے تیݙی مرضی ڈھولݨ توں ڄاݨے یا نہ ڄاݨے
اساں تیݙے کول راہندے تو ساݙے کول رہندا
ساݙے وس دے کولوں ٻاہر ٻہوں دور دا اے پینڈا
اساں اس زمیں دے واسی تیݙے چن تے ہن ٹکاݨے
تینوں مرض کیہڑا ݙسیے جدوں سڑ ڳیا نصیبا
کُجھ پھٹ نے ساݙے تازے کُجھ پھٹ نے ٻہوں پراݨے
ساݙے دل دا چین لُٹیا اساں ٹردے پھردے لاشے
ساݙا بھار کس نے چاݨا ساݙے درد کس ونڈاݨے
تینوں ماݨ اے حُسن دا آج ہے تے کل نہ ہوسی
اساں ہاں فقیر تیݙے کل ساݙی لوڑ پوسی
ہک جئیں ݙین٘ہ نہ راہندے ہک جئیں نہ اے زمانے
ہر ڳل تیݙی منیسوں چا دشت ݙیرہ لیسوں
تیݙا حُکم ہووے ماہی تیݙا شاہر چھوڑ ویسوں
اساں پیار دے مسافر، عاجز تے ٻہوں نماݨے
ایہو ہا تُہاݙی خواہش پوری کر ڳیا ہے
خوشیاں مناؤ سڄݨو فاروق مر ڳیا ہے
ہُݨ کیوں اے روݨا پایا تساں لاش دے سِراݨے
ایوارڈ
فاروق روکھڑی کوں ٻہوں ایوارڈ ݙتے ڳئن، انہاں کوں ملݨ آلے کُجھ ایوارڈاں دا زکر تلے ݙِتا ڳے:
نواز بھٹہ
نواز بھٹہ ضلع کوٹ ادو نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تے اردو گائیک ہن۔
ٹماٹر
ورتاوا
thumb|Bright red tomato and cross section02
حضور ﷺ دے القاب
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کوں رسول، خاتم النبیین، حضور اکرم، رحمت للعالمین تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے القابات کنے وی سݙیا ویندے۔ اپݨ‏ی سچائی ، دیانت داری تے شفاف کردار دی وجہ کنوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم عرب قبیلیاں اچ صادق تے امین دے القاب نال سنڄاݨ‏ے ونڄݨ‏ لگ ڳئن۔ ایندے علاوہ وی آپﷺ دے ٻہوں ناں تے القاب ہن۔
نسیم شاہ
نسیم عباس شاہ (پیدائش 15 فروری 2003) ہک پاکستانی کرکٹر ہے۔ اکتوبر 2019ء اچ 16 سال دی عمر وچ، انہاں کوں آسٹریلیا دے خلاف ٹیسٹ سیریز کیتے پاکستان کرکٹ ٹیم وچ سݙا ڳیا۔
ﻭﺍﺧﺎﻥ ﺭﺍﮨﺪﺍﺭﯼ
ایہ افغانستان اچ ہک تنگ خطہ ہے جو چین تائیں درِگھا پئے ۔تاجکستان کوں پاکستان کنے ترڑیندہ ہے - ایہ راہداری، شمال اچ پامیر پہاڑاں تیں لمے اچ قراقرم دے ٻنے دے درمیان گڋ تھئ پئ ہے-
حوالے
https://books.google.com.pk/books?id=CnDlcP6L8iEC&pg=PA13&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
ریاض رحماݨی دا شعر تے اشتقاق
(ریاض رحماݨی)
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ دل کن مشتق دلڑی (اسم مصغر)، ݙوجھے شعر ئِ چ منجھ (دامانی لہجہ) یا مینھ (ریاستی لہجہ) کن مشتق مہینوال (اسم فاعل) ، تر یجھے شعرئِ چ ٻکری کن مشتق ٻاکروال (اسم فاعل) چوتھے شعر ئِ چ واہ کن مشتق وہیرے (اسم مصغر)، پنجویں شعر ئِ چ تھل کن مشتق تھلڑا (اسم مصغر)، چھیویں شعر ئِ چ تاہنگݨ مصدر کن مشتق تاہنگ (حاصل مصدر) ، ستویں شعر ئِ چ وچھڑݨ مصدر کن مشتق وچھڑئے (اسم مفعول) تے اٹھویں شعر ئِ چ جیتݨ مصدر کن مشتق جیت تے ہارݨ مصدر کن مشتق ہار (حاصل مصدر) اشتقاق دیاں مثالاں ہن۔
حضرت ماریہ قبطیہ
آپ دا تعلق مصر دے قبطی قبیلے نال ہئی۔ آپ کوں مصر ڊے بادشاہ نے بطور نوکرانی حضرت محمد کولوں بھیجیا۔آپ نال حضور نیں نکاح کیتا تے آپ دی اولاد اچوں حضرت ابراہیم ڃمیے ڃہرے بچپݨ اچ ہی اللّٰہ کوں پیارے تھی ڳئے۔ حضرت محمد کوں ایندا بہوں صدمہ تھئے اینہہ ڳالھوں کہ ایہہ ٻڈھے ویلے ڊی اولاد ہن۔انہیں توں بعد حضور پاک ڊی ٻئی کوئی اولاد نئیں ڃمی۔
حضرت ماریہ قبطیہ 58 ہجری کوں امیر معاویہ دے دور اچ اینہہ فانی جہان توں ٹر گئین
صحرائی حیاتی اَتے سرسوتی
تاریخ توں پہلے زمانے دے ماخذات اِچ "سپت سندھو" دیاں اُنہاں ساریاں ندیاں دا ذکر ہے جیڑھیاں ست دریاواں دی دھرتی یعنی آڄوکے سرائیکی خطے خصوصاً بہاولپور دے صحرائے چولستان دے چدھاروں واقع ہن۔ ویدک ہند ،دی لکھارݨ میڈیم زیڈ۔ اے راگوزن دے مطابق:
"اِتھوں ایہ ڳالھ نِتر دی اتے جو آریاواں دی روحانی زندگی دا مرکز ثقل حالی توݨیں سندھ دریا توں گنگا، جمنا آلے پاسے منتقل نہ تھیا ہا ۔ انہاں ندیاں اِچوں البتہ سر سوتی ہک ایجھی ندی ہے جیڑھی بہ لحاظ آپݨے انتہائی اعزاز اتے کئی مشکلاں دی اصلی دیوی خیال کیتی ونڄ سڳدی اے۔ جیندے چڑھاوے چڑھائے ویندے ہن اتے ایہ سوما پیوݨ کیتے سݙی ویندی پئی۔ ایہ آریائی تمدن اُتے روحانی وابستگی دی متبرک علامت ہئی۔"
ویدک اب اِچ "سرسوتی" نال عقیدت دا اظہار ݙیکھو:
"سرسوتی ندیاں اِچوں سب توں پاک ہے او پہاڑاں توں آ سمندر اچ ڈھاندی اے۔ او دنیا کیتے دولت اتے فلاح گھن تے آندی اے۔ جیڑھے لوک ایندیاں کناریاں اُتے وسدن انہاں کیتے ایندا پاݨی کھیر تے ماکھی وانگوں ہے۔"
صحرائی زندگی تے ایندے ادبی اَتے ثقافتی ورثے دیاں کاوشاں ساکوں اڄ کنوں ہزاراں سال پہلے دے مہینیاں تے سالاں تئیں گھن ڳئین۔ ایں حوالے نال کئی اساطیر لوک قصے، منظومات اتے اثری باقیات تئیں ساݙی اڄوکے دور دی ہک ناقابل یقین حقیقت دی حیثیت رکھیندی اے۔ ایہا وجہ ہے جو صدیاں بعد وی ایں صحرا اِچ دریائی گیتاں دی موجودگی ساکوں حیران کرݨ کیتے کافی ہے۔ ایں بر صحرا دا ہک دریائی گیت ݙیکھو۔
ٻیڑے کوں کندھی لا، لاوے سیّاں
ٻیڑے کوں کندھی لا
ٻیڑہ ساݙا لوݨ دا بھریا
مصری کر پُڄا سیّاں
اُتوں مینگھ ملہار، ٻیڑے کوں کندھی لا
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:نڳال ونکی:صحرائی لوک ادب ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
ملتان دی روائتی خطاطی دا لوک فن
سرزمینِ ملتان‘ ڄیکوں اہلِ تصوف نے مدینۃ الاولیاء وی آکھے اَتے اِیں دھرتی کُوں عِلم اَتے لوک ادب تے لوک فن دا گہوارہ تسلیم کیتے۔ ملتان دیاں تاریخی عظمتاں اَتے انہاں دے ظاہری شواہد اِنہاں چنڳایاں دا ثبوت ہِن۔ اَتے آپݨی حقیقت ظاہر کریندن۔ ملتان دُنیا دے ٻہوں سارے لوک فنون / روائتی فنون دا مرکز پہلے وی ہئی تے اَج وی ہِے۔ نقاشی، کاشی کاری، خطاطی، مصوری، سنگ تراشی، کمان گری، اُٹھ دی کھل دے بݨے گلدان تے نقاشی۔ مٹکے اَتے فانوس ڄیڑھے خطاطی تے نقاشی نال سوہݨیں کیتے ویندے ہِن۔ وَت کاشی کاری تے خطاطی دے مِلاپ نال مَسیتاں اَتے خنگاہاں دا ہِک سلسلہ ہِے۔ جنہاں اُتے اے فنون قدیم زمانے توں گھن تے اَج تئیں آپݨے ڄوبݨ نال ڄلوے ݙکھیندے کھڑن۔ کوٹلہ تولے خان اِچ قدیم ’’ساوی مسیت‘‘ دے آثار ہزار سال دی تاریخ دی گواہی ݙیندے کھڑن۔ وت حضرت غوث بہائوالحق زکریا ملتانیؒ انہاں دے پوترے حضرت شاہ رکنِ عالم نوری حضورؒ، حضرت شاہ یوسف گردیزؒ، حضرت موسیٰ پاک شہید ؒ دے مقبرے خطاطی تے نقاشی دے فن دا شاہکار ہِن۔ قلمی کتاباں دے حوالے نال اِیں ملتان اِچ ہِک صحابی اَتے ہِک تابعی دے مزاراتِ مقدسہ وی ہِن۔ ڄہڑھے کہ پردئہ راز اِچ ہِن البتہ اِنہاں دے مزارات کتھاں ہِن اُوندیاں نشانیاں قلمی کتاباں اِچ ݙتیاں ڳین۔ صحابی دا ناں حضرت عمار بن حسن قریشی اکمل مدنی ؓ ہِے ڄیڑھے سیاحت کریندے مدینہ منورہ توں بغداد، ایران دے رستے دیبل تے وت ملتان آئے۔ اِنہاں دا وصال ملتان اِچ تھیا شہر آلے ٹیشن دے قریب شاہی عید گاہ طوطلاں دے مشرقی پاسے آلے قبرستان اِچ مدفن دا اندازہ ݙتا گے ڄیڑھا ڄو ظاہری حال اِچ لوکاں دے علم اِچ کے نِیں۔   ۔
حضرت سعد بن عباد ؓ تابعی ٔ رسول ہَن ڄیڑھے حضرت عمار ؓ دے نال تبلیغِ دین اَتے تحریر دے فن کُوں پھیلاوݨ کیتے ملتان آئے ہَن۔ اِنہاں دا وصال وی ملتان اِچ 83ھ کوں تھیا۔ اِنہاں دا مزار پراݨی طرز دے ہِک قبّے اِچ ہِے۔ اے خانقاہ اندرون حسین آگاہی محلہ کمنگراں توں اَگّاں گلی بانگا بلال آلی اِچ کچھ قدماں دے فاصلے تے ہِے۔ اکثر لوگاں نے اِیں خنگاہ اِچ موجود ݙوقبراں کوں گمنام شہزادیاں، دیاں قبراں آکھ تے چپ کراݙیندن جانݨ آلیاں کُوں۔   ۔ ۔
تابعی سئیں دا مقبرہ ٻہوں پراݨاں ہِے چھوٹی سِلھ نال اُساری تھئی ہِے۔ چالھی سال پہلے ایں مقبرے دے متھے تے کلمہ طیبہ دے عکس تلے 180ہجری لکھیا ہویا ہَا۔ ݙوجھی قبر سعید نامی بزرگ دی ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
کرکٹ
کرکٹ ہک تھاپا یعنی بلے تیں ڳوہڑی دا کھیڋ ہے۔ جیہڑا 11 کھیڋواراں دے نال کھلے پِڑ اچ کھیڋیا ویندے۔ 11 کھیڋواراں دیاں ڋو ٹیماں کھیڋدیاں ہن۔  پِڑ دے ادھ اچ 22 گز (20 میٹر) دی پچ ہوندی ہے۔
تاریخ
16ویں صدی دے چھیکڑ اچ ایہی کھیڋا دا منڈھ ٻدھیا ڳئے۔
ٹیسٹ کرکٹ کھیڋݨ آلیاں ٹیماں
ونکی:کھیڋ
بائی زئی
بنگش قبیلے دی ہک وڈی شاخ ہے۔جہری افغانستان دے صوبے پکتیا،پکتیکا،غزنی،خوست تے پاکستان اچ کرم ایجنسی،اوکرزئی ایجنسی،ٹل تے کوہاٹ، تے کڃھ ٻنو اچ وی آباد ہن
ملالہ یوسفزئی
thumb|ملالہ یوسفزئی دی تصویر ملالہ یوسف زئی (اردو: ملالہ یوسفزئی) (انگریزی: Malala Yousafzai) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٢ جنوری ١٩٩٧ء) پاکستان وِچ ڄَمَّݨ آلی زنانیاں دی تعلیم دی سرگرم رکن ہِے اَتے اِیکوں کہِیں وی شعبے وِچ نوبل اِنام گِھنَّݨ آلے سبھ تُوں گَھٹ عُمر بندہ ہووݨ دا اعزاز وی حاصل ہِے۔ اِین٘دی مہان٘در دی وجہ اپݨے اَبائی علاقے سوات اَتے خیبر پختونخوا وِچ انسانی حقوق، تعلیم اَتے زنانیاں دے حقوق دے حق وِچ کَم کرݨ ہِے جِہڑیلے مقامی طالبان نے چھوہِریں کُوں سکول ون٘ڄݨ تُوں روک ݙِتّا ہئی۔ ہُݨ ملالہ دی تحریک بین الاقوامی درجہ اختیار کر چُکّی ہِے۔ thumb|ملالہ اوول آفس میں امریکی صدر اوبامہ کے ساتھ، اکتوبر 2013ء
ابتدائی حیاتی
ملالہ ١٢ جولائی، ١٩٩٧ء کُوں پاکستان دے شمال مغربی صوبے خیبر پختونخوا دے ضلع سوات وِچ ڄَمّی ہئی۔ ملالہ دا تعلق سنی مسلم ٹَٻَّر نال ہِے جیڑھے پشتون نسل نال تعلق رکھین٘دے ہِن۔
سکول تُوں بے دخلی
طالبان دے چھوہِرِیں دی تعلیم تے پابندی دے بعد اُنّھاں نے چھوہِرِیں دے سکول تباہ کرݨ دا سلسلہ جاری رکھیا۔ پنڄ ݙیہاڑیاں بعد ملالہ نے اپݨے بلاگ وِچ لِکھیا جو "میں ہالی وی اپݨے امتحاناں دی تیاری کرین٘دی پئی ہاں جو چُھٹّیاں دے بعد ہِن، ڄیکر طالبان نے چھوہِرِیں کُوں سکول ون٘ڄݨ دی اجازت ݙِتّی تاں اَساکُوں امتحان دے سلسلے وِچ متعلقہ ابواب دا ݙَسایا ڳیا ہِے ڄاں جو میݙا دِل پھڑݨ کُوں نئیں چاہن٘دا۔ این٘ویں لڳدے جو درجناں سکولاں دی تباہی اَتے سین٘کڑاں دی بندش دے بعد فوج کوں کارروائی دا وِچار آیا ہِے۔ ڄیکر اُوہ پہلے کارروائی کر گِھندے تاں نوبت اِیہ تئیں ناں پُڄّے ہا۔
سکول دا وَلا کُھلَّݨ
٢٥ فروری کُوں ملالہ نے لکھیا جو "اساں پہلاں آلی کار جماعت وِچ ٻہوں کھیݙے اَتے وݙی چَس آئی۔" یکم مارچ کُوں ٢٧ وِچُوں ١٩ طالبات حاضر ہَن۔ تاہم طالبان وی علاقے وِچ ٻہوں متحرک ݙکھالی ݙین٘دے پئے ہَن۔ گولہ باری جاری ہئی اَتے عام لوکاں دی مدد کُوں آوݨ آلی امدادی شئیں لُٹ گِھدّیاں ڳئیاں ہَن۔ ݙو ݙیہاڑیاں بعد ملالہ نے لِکھیا جو فوج اَتے طالبان دے وِچالے جھڑپاں جاری ہِن اَتے گولہ باری اَواز سُݨین٘دی پئی ہِے۔ "لوک ݙرے ہوئے ہِن جو شَئیت امن وَدھ ویلے تئیں برقرار ناں رہ سڳے۔ کئی لوک آکھدے پئے ہِن جو امن معاہدہ عارضی طور تے لڑائی وِچ وِتّھی ہِے۔"
تصنیف
ہِک کتاب وی ملالہ دے ناں نال انگریزی وِچ جاری کِیتی ڳئی۔ جِین٘داں ناں "میں ملالہ ہوں" رکھا ڳیا۔
اعزازات
thumb|250x250px|ملالہ سخرو انعام حاصل کرتے ہوئے۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مصنف زنانیاں
مخارج دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں
-1شفوی حروف:شفویہ دے لوظی معنی ہونٹھ دے ہِن ٻس او حروف جیندی اواز ہونٹھاں کن نکلدی ئِ شفوی حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ب،بھ،ٻ،پ،پھ ف، م، مھ، و، وھ،=۱۰
-2شجری حروف:کھُلیے ہوئے ہونٹھاں کِن نکلݨ آلے حروف تہجی شجری حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ج، جھ، چ، چھ، ش، ص، ض، ژ =۸
-3نثوی حروف :ݙند تے زبان ملاوݨ نال جہڑے حروف ادا تھیندن نثوی حروف تہجی اکھیندن، جہڑے جو اے ہن۔ ث، ذ=۲
-4نطعی حروف :زبان اُتے کر کیں ݙندیں نال زور ݙیوݨ سیتی جہڑے حروف ادا تھیندن نطعی حروف تہجی اکھیندن ۔ جہڑے جو اے ہن۔ ت، تھ، د، دھ، ط =۵۔
-5اسلی حروف:اسلی دا لوظی معنی ئِ زبان دی چوٹی۔ ٻس زبان دی چوٹی کن نکلݨ آلے حروف اسلی حروف تہجی اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ س، ز، ظ =۳
-6ذلقی حروف :او حروف تہجی جہڑے جو زبان کوں زور لا کے حرکت ݙے کرئیں سنگھ کن آواز کڈھݨ نال ادا تھیندن ذلقی حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ج=۱
-7لہوی حروف :زبان کوں تالوں نال لا کرئیں تے زور ݙے کے اواز کڈھݨ نال جہڑے حروف ادا تھیندن لہوی حروف اکھیندن ۔ جہڑے جو اے ہن۔ ا، ٹ، ٹھ، ن٘ڄ، ݙ، ڈ، ڈھ، ر، رھ، ڑ، ڑھ، ک، کھ، ڳ، نڳ، ل، لھ، ݨ، نھ، ن، ہ، ی، ے ، یھ = ۲۴۔
-8حلقی حروف :حلق دا لوظی معنی ئِ سنگھ ٻس او حروف تہجی جہڑے جو سنگھ تے زور ݙے کے ٻولیئے ویندن حلقی حروف اکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ گھ، گ، ح، خ، ع، غ، ق = ۷
ٹورنٹو وچ ڈی جی خان
ٹورونٹو ءچ ڈی جی خان
شہزاد عرفان
آہدن جو زرعی سماج دی ڈھیر ساری خوبیاں ءچوں سب تو اُتم تے ودھیک سُنْھپ لوکاں دا آپسی مضبوط ڳانڈھا ہے۔ ہک ویہڑے ءچ لوکاں دا آپسی رشتہ، گھر دا وستی نال تے وستی دا شہراں نال ہک تندیر جُڑت دراصل وسیبی سنجانْ آ بنْدی ءے۔ اویں تاں پورا سرائیکی وسیب دا تانْا پیٹا زریعتی وسوں نال وُنْا پئے پر ہر پاسے دا آپوآپنْا سنْھپ تے چس ءے جیندا کوئی حد ٻنا کوئی نئیں۔ دیرہ کیفے سرائیکی کنیں گھن قائداعظم یونیورسٹی دے جھرنے تئیں حال حویلے، بٹاں خچاں، قہقے ، لانتاں ملامتاں، دانشوریاں، چھیٹے سگرٹاں سبھے گالھیں چیتے رکھ مارکہ اج کوئی کتھ تے کوئی کتھ ۔ پر سنگت جتھ جو لبھ پو وے مارکہ اُتھائیں ٻِکے پئین۔ جی ہا۔۔۔۔۔ کل خالد بزدار کنیں ہک شاندار دعوت دا اہتمام ہا جیندے ءچ روایتی دسترخوان اُتے لالہ اسماعیل لغاری دی ٻٹاں ہن جو مارکہ کُکھاں نیوائی پئے ہن ـ اصلوں لگدا نا ہا جو ست سمندروں پار کنیڈا ءچ بیٹھوں۔ دیرے دے سنگتی کٹھے ہن تے اُوہا چس ہئی جیکوں چھوڑے ہک مُد ٹپ گئی ہائی۔ لگدا ہئی جو اوہو ویہلا ول پئے ۔ دیرے آلاں دی اے خوبی جو "ہر دم مست تے ہردم ساوے" وسیب دے باقی مزاج تو اصلوں وکھری ءِ۔ جتھ ونج وسدن اُتھائیں دیرہ غازی خان ۔ اپنْا ڈی جی خان نال چاتی ودِن ۔ آپسی جُڑت دی سنگت دا اے قیمتی رشتہ صرف دیرے آلاں ءچ لبھدے۔ شہزاد عرفان
مخمور قلندری دا نظریہ جمالیات
تحریر وقاص بلوچ
سیاسیات وچ جان لاک فطرت دا تصور ڈتے جتھاں او اہدے فطرت اوں ویلھے نشابر تھیندی ایہ جتھاں معاشرہ حکومتاں، سلطنتاں، اقتدار دے تسلط کنوں آزاد ہووے۔ اینجھے فطرت دے ظہور کوں تصور وچ گھن آونؕ میڈی خاطر مشکل تھیندا ہا کہ اینجھی فطرت دی حالت کڈاہیں نہ پڑھی ہاسے، نہ سنڑی ہاسے اَتے نہ ڈٹھی ہاسے۔ دنیا داری وچ رہ ونجنؕ نال ایہ گالھ اگو نہ ٹری تے اتھائیں میڈے چیتے وچ میڈے تحت الشعور وچ دفن تھی گئ۔ چند ڈیہاڑے پہلے قلندری صاحب محبت نال ساکوں اپنی نویں چھپی شاعری دی کتاب "ترِش" سانجھ کیتی۔ ایں شاعری ساڈے چپ تھئے تحت الشعور دے آثار پٹیے تے کھنڈوریے۔ ساکوں محسوس تھئے جو فطرت جتھاں سیاسی مقاصد دا دخل نہ ہووے او قلندری صاحب دی کتاب وچ صحیح معناں وچ نشابر ہے۔ جان لاک دی فطرت وچ صرف انسان کوں دخل ہا لیکن "ترِش" کوں پڑھ کے محسوس تھیندے فطرت دی ہستی صرف انسان دے عنصر دے ظہور دا ناں نئیں بلکہ اے فطرت جیکوں قلندری سئیں روہی اَتے تھل دا ناں ڈیندن انہیں وچ انسان دا کردار ٹرشری یا کوارٹرنری لیول دا ھ۔ ایں فطرت کوں بنؕاونؕ وچ پہلا کردار پھلاں، پکھوواں، حشرات اَتے دریاواں دا ہے۔
دھمی ویلھے اللہ سوہنؕا لتھا ودے
دھمی دھمی پہلے پہلے اکھ کھولی ہے پھلاں
قلندری سرکار دا جگ جمالیات دے نویں زاویے ڈکھیندے۔ بوہڑ، ٹالھی، کال کڑِچھی، کھوہ، لانیاں، ڈیڈر، پھلاں نال آباد ایہ جگ بندے کوں ڈسیندے جو فطرت دی تکمیل اناہیں شئیں نال تھیندی اے، فطرت کیتے انسان دیاں مصنوعی چالاں ساریاں بے معنی ہِن۔ انسان دیاں نمائشی کارستانیاں حکومتاں، بادشاہتاں ، بندوخاں، ہتھیار، فطرت دی تکمیل دی سراسر نفی ہِن۔ مخمور قلندری دی شاعری وچ اہم جمالیاتی پہلو سچ دا پہلو ہے۔ قلندری مٹی جایا ہے، اوکوں اردو دے درباری شاعریں آلی کار کہیں دے جھوٹے قصیدے آکھنؕ دی لوڑھ کینی۔ اِت واسطے مخمور دے قلم وچوں جیہری گالھ نکلدی ایہ او پوِتر ہوندی ہے، ہر بیت کھیر دھوتا ہوندے۔ او ہر قسم دیں سیاسی چالیں کنے آزاد تخلیق کار ہے۔ ایں واسطے میکوں اے آکھنؕ کے کوئی عار کینی کہ قلندری دی شاعری کم از کم اردو دے ہر شاعر کنیں وڈی جمالیات اَتے سنؕہپ رکھدی اے۔
کھوہاں تے پکیاں واڑیاں
کوئل سنؕاوے گیت وو
گیرے مریندن تاڑیاں
انگل تیں سَر دا چیر وو
سینگھیاں چا چنیاں پاڑیاں
چلہے اتوں چھاں گئ نلکے تے دھپ ہے
گاڈے اتے ویڑھے والی ٹالھی ویندی پئ ہے
ساوے ساوے کھگلاں دے بور میڈے آپنؕے
بغلا اپنؕی گچی کھن کے
ہولیں ہولیں ٹردا ویندے
اہدا ویندے
ساونؕ آ گئے
سینگھی سینگھی ساونؕ آ گئے
مٹی دی خشبو دے ہُلے
سِنے گوہے سِنے چُلہے
بال ونڈاون چنؕے پھُلے
وحدت الوجود دے قائل مخمور کوں فطرت دے ہر جسم اچ ای نئیں پکھڑوواں دی آواز اچ ای اللہ نظردے۔ پھلیں دی شبنم وچ تے کلیاں دی خشبو وچ، ڈھول دی تھاپ اچ، اتے ٹلیاں دے کھڑکار وچ رب ڈسدے۔
اللہ سوہنؕا ایویں سوہنؕا جیویں سوہنؕی بوہڑ
اللہ سوہنؕا ایویں مٹھا جیویں تھل دی بیر
پھل سرمی وچ اللہ میاں بہوں پیلا ہے اللہ
میں ڈٹھا ہے اللہ میاں میں ڈٹھا ہے اللہ
گرجے اندر اللہ میاں مسجد مندر اللہ
گوتم اندر اللہ میاں گالھے اندر اللہ
موۓ کونجھاں دا موۓ لالیاں دا
بندے موۓ جیڈا ارمان میاں
کپی بوہڑ دا کپے ٹالھیاں دا
وڈا بندہ او نئیں ہوندا جیہرا اپنؕے محرومیں دا واویلا کرے، اپنی گالھ کوں سیاسی بنیادیں نال منواونؕ دی کوشش کرے۔ وڈا بندہ او ہوندے جیہرا اپنؕے مقدمے وچ جمالیات رچاوے۔ او ڈسے کہ میڈی بھوئیں دے ہر پرت وچ کتنا سُنؕہپ ہے۔ اتھو دی تَس وی ڈاڈھی قیمتی ایہ۔ ایں سُنؕہپ دی خشبو خود بادشاہ، جیہرا ہر وقت استعمار بنؕ کے رہندے، دی قوتِ شامہ کوں بیدار کرے جیں توں بعد خود ان آکھے یار توں سچا ہیں۔ میں کوڑا ہاں۔ قلندری کہیں وڈیرے، سردار، وزیر، مشیر در تیں ونج کے انہیں کوں گلہ نئیں ڈیندا بلکہ او اپنؕی گالھ وچ خشبو بھریندے۔ بادشاہ کوں اوہا خشبو ونج ڈسیندی اے جو ساڈے نال رل کے بہہ ساڈی وسوں دے تہذیب اچ رل کے ڈیکھ تیڈے چیتے وچ ایں دھرتی دی تَس دا ادراک تھیسی، تیکوں حکایت ملسی، تیکوں دانش ملسی۔ ورنہ قلندری دی خودداری ہے کہ او آپنؕی تَس دی وی قیمت نئیں لیندا۔ آپنؕا آپ نئیں وِچیندا۔
تس میڈی آپنؕی ہے مینہ میڈا آپنؕا
دیگری دا رٹھیا سرینہہ میڈا آپنؕا
شام میڈی آپنؕی اسور میڈے آپنؕے
سید لوک ساڈے معاشرے وچ اپنؕے شجرے دی پھوت وچ عام لوکیں کنوں خود کوں برتر سمجھدن لیکن قلندری سید ہوونؕ دے باوجود خود کوں وسوں نال گنڈھیندے، وسوں دی اواز بنؕدے کیوں جو اوندے مطابق جیویں پکھوواں، ٹالھیاں وچ اینجھی کوئی تقسیم کینی ایویں انسان دی فطرت وچ وی کوئی تقسیم کینی۔
یار کریمنؕ آکھنؕ لگے
یار قلندری چپل چا ڈے
اتنا بھولا، اتنا سادہ
اوکوں پتہ کینی
اوکوں نئیں پتہ
کون ہے چوڑھا
کون ہے سنی
اوکوں تاں بس اتنا پتے
سب انسان برابر ہوندن
میں قربان
یار کریمنؕ
استعماری علوم کیتے ایں توں ودھ سوہنؕا مختصر مگر معنوی حاملہ لٹریچر اج تئیں میں نئیں پڑھیا
بول جمورا
جی استادا
وسوں والی ساول کِن گئ
ایں وسوں دی ساری ساول
مٹی رنگے تِڈے کھا گئے
مالی، بلبل، باغ دا کیا تھئے
باغ کوں باغ دے مالی ساڑے
بلبل دریا پار دو اُڈ گئ
وسوں کیا تھئ
وسوں وچ بارود دی بو ہے
مجرم کون اے
میں مجرم ہاں
بول جمورا توں کیوں مجرم
مجرم میں ہاں
میڈا جرم اے
ڈس نئیں سگدا
وقاص بلوچ
ٹوٹکہ
ٹوٹکہ، چٹکلہ، ٹپہ ٹوٹکے دا لفظی معنی ہے"چھوٹا جیہاں ٹکڑا" ایں معنی دی روایت نال ایہ اکثر ݙو ترائے لفظاں دا مجموعہ ہوندے اتے ایندے فعل محذوف کر ݙتا وین٘دے۔ ایندا رن٘گ مذاقیہ ہووے یا کہیں کوں مسخری کرتے چڑھاوݨ دی نیت نال آکھیا ونڄے تاں ایں کوں چُٹکلہ آکھسوں۔ ٹپہ: کہیں بیت یا کافی دا حصہ ہووے یا ایندی تُک بندی ہم قافیہ الفاظ نال تھئی ہوئی ہووے تاں ایہ ٹپہ ہے۔ اڳلے ویلے دے لوکاں کوں موقع محل دے مطابق ورتݨ کیتے کئی کئی ٹپے یاد ہوندے ہن۔ ادھ پچدھے مہمل لفظاں دے او مجموعے وی پٹے دی قسم ہن، جہڑے نین٘گر تے نین٘گریں آپݨیاں کھیݙاں دے دوران ٻولین٘دن۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
بنگش
بنگش افغانیں دا ہک قبیلہ ہے۔وادی کوٹاٹ توں کرم ایجنسی تک اینہہ قبیلے دیاں ترائے شاخاں بائی زئی،میران زئی تے اسماعیل زئی آباد ہن۔پاکستان دے علاقے ہنگو کوہاٹ تے کرم ایجنسی دے نال آباد ہن۔بنگش قبیلہ پہاڑی علاقہ اچ رہندے۔بنگش قبیلہ انتہائی امیر قبیلہ ہے۔
فرخ آباد دے نواب
فرخ آباد دے بنگش قبیلے اچوں نوابیں نیں اینہہ علاقے اچ بہوں کردار ادا کیتے ایندا وڈا محمد خان بنگش ہئی۔
زبان
سو فیصد پشتو ہی ہن
کینیڈا۔ ہک پارلیمانی ݙیس
کینیڈا - - - ہک وفاقی پارلیمانی ݙیس
تحریر: نثار نندوانی
سرائیکی ترجمہ: جمیل نتکانی
جغرافیائی لحاظ نال کینیڈا، روس توں بعد رقبے دے لحاظ نال دنیا دا ݙوجھا سب کنے وݙا ملک ہے۔ کینیڈا ہک وفاقی ملک ہے، تیں ایندے نکے وݙے ݙاہ صوبے ہن۔ ایندے علاوہ آزاد علاقہ جات وی ہن، ایندے ݙاہ صوبے البرٹا، برٹش کولمبیا، مانیٹوبا، نیو برنزویک، نیو فاؤنڈ لینڈ تیں لیبراڈور، نووا سکوشیا، انٹاریو، پرنس ایڈورڈ آئی لینڈ، کیوبیک اور ساسکچیوان ہن۔ ڄݙاں ترئے آزاد علاقہ جات؛ شمال مغربی علاقہ جات، نناوت تیں يوكون ہن۔
انٹاریو سب کنے وݙا صوبہ ہے تیں اوٹاوا اوندا دارالحکومت ہے۔
انہاں صوبہ جات کوں وی دنیا دے مختلف ممالک جھئیں اختیارات تیں حقوق حاصل ہن، تاں وی ایندے نال کینیڈا دے وفاق کوں کوئی مسئلہ نئیں تھیندا۔ مثلاً کینیڈا دا کیوبیک صوبہ کینیڈا دا فرانکو فون (یانی فرانسیسی زبان بولݨ آلا) صوبہ ہے، ایں صوبے دی سرکاری زبان فرانسیسی ہے، ڄݙاں جو کینیڈا دے بئے صوبیں وچ انگریزی زبان بولی ویندی ہے۔ مگر ہک صوبے دی فرانسیسی زبان وی کینیڈا دی سرکاری زبان ہے، تیں ایں طرحویں کینیڈا دیاں ݙو سرکاری زباناں ہن؛ ہک انگریزی، تیں ݙوجھی فرانسیسی، ایں واسطے کینیڈا دے باقی صوبیں وچ فرانسیسی زبان سکولاں وچ لازمی طور تیں پڑھائی ویندی ہے، ایں واسطے اُتھاں کہیں قسم دا تعصب، لسانیت جھئیاں بیماریاں وی نئیں پاتیاں ویندیاں، ایہو وجہ ہے جیہڑی کینیڈا کوں ہک طاقتور ملک بݨیندی ہے۔
دنیا دے رقبے دے لحاظ نال ݙوجھے نمبر دے ایں ملک دی آبادی لگ بھگ ترئے کروڑ سٹھ لکھ ہے، جیہڑی جو ساݙے شہر کراچی کنے کجھ زیادہ ہے، تیں کینیڈا وچ صرف ستاراہں ہزار نفوس دی فوج ہوشاک ہے جیہڑی جو سندھ وچ موجود رینجرز کنے کجھ گھٹ ہے۔
کینیڈا دا صوبہ کیوبک اپݨے آپ کوں فرانس دے اُچَھک نیڑے سمجھدے، ایں واسطے او ونکو ونک دے کاروباری معاہدے فرانس نال کیتی رکھدے، جیندے اتیں وفاقی کینیڈا کوں کہیں قسم دا کوئی اعتراض وی نئیں ہوندا۔
انٹاریو انگریزیں کا صوبہ ہے، ایں واسطے او اپݨا ورت ورتیج امریکہ نال کیتی رکھدے۔ کینیڈا دا تریجھا صوبہ برٹش کولمبیا اپݨے آپ کوں برطانیہ دے نیڑے سمجھدے، تہوں او اپڑیں کاروباری معاہدے تیں ورت ورتج برطانیہ نال کریندے، اے ساریاں ڳالہیں ݙسݨ دا مقصد صرف اے ہے جو اُتھاں انہاں کماں نال کݙاہیں وی کینیڈا دا وفاق خطرے وچ نئیں پیا، تیں کئی صوبیں وچ فوج دا کوئی وجود وی نئیں، تیں اتھاں انہاں دا اپݨا پولیس دا نظام ہے جیہڑے جو اپݨے مسلئیں کوں اپݨے خودکار نظام نال کنٹرول کریندن۔
اے سارے صوبے کینیڈا دے گلدستے دے پُھلاں وانگوں ہن، سب دے رنگ  ونکو ونک ہن، خوشبو انج انج ہے، تہوں جو اے کینیڈا دے گلستان وچ مہکدے رہدن۔
(Provinces and territories of Canada)
کینیڈا دی سب توں وݙی طاقت اوندا محل وقوع یانی جغرافیائی حیثیت ہے، کینیڈا انہاں خوش نصیب ملکاں وچوں ہک ملک ہے، جیندے ہتھ دنیا دا بہترین جغرافیہ ہے، جیندے اتیں شمال کنے حملہ ایں وجہ کنے ناممکن ہے جو اتھاں ہر پاسے برف ہی برف ہے، تیں جنوب کنے ایں واسطے حملہ ناممکن ہے جو اوں پاسو سپر پاور امریکہ ہے تیں امریکہ نال اوندے تعلقات بہترین ہن۔
امریکہ تیں کینیڈا وچ ہک بہوں اہم دفاعی معاہدہ وی ہے جیندے مطابق انہاں ݙوہاں ملکاں وچوں کہیں ہک ملک تیں حملہ ݙونہاں تیں حملہ تصور کیتا ویسی، تیں ڈونہائیں بیرونی خطرے دا مشترکہ دفاع کریسن۔ پوادھ وچ ہزاراں میلاں تیں پھیلا سمندر، تیں پچادھوں ہک واری ولا امریکی ریاست الاسکا دی سانجھی گہرائی وی کینیڈا کوں تحفظ بخشیندی ہے۔
کینیڈا دی ہُشاک فوج دی تعداد گھٹ ہوݨ دے باوجود اپݨے اسلحے تیں ٹیکنالوجی دے اعتبار نالوں اونکوں عالمی طور تیں ویہویں نمبر تیں رینک کیتا ویندے۔
معاشی لحاظ نال ڈیکھوں تاں اتنی کم آبادی دے باوجود کینیڈا دا جی ڈی پی دنیا وچ 14ویں نمبر تیں ہے۔ شاید بہوں کم لوگ جاݨدے ہوسن جو کینیڈا دنیا دا پنجواں سب کنیں ودھ تیل پیدا کرݨ آلا ملک ہے۔ جڈاں جو تیل دے ذخائر دے حساب نال تریجھا سب کنیں وڈا ملک ہے۔ تیل دے علاوہ کینیڈا دی معیشت دی وڈی طاقت ایروسپیس ٹیکنالوجیز ہن، یانی او مشینری جیہڑی جو خلائی تحقیق تیں خلائی جہازاں وچ استعمال تھیندی ہے۔ ایندے علاوہ کینیڈا وچ گڈیاں بݨانوݨ دی صنعت وی بہوں اہم ہے۔ جیندے وچ ٹویوٹا، ہونڈا تیں فورڈ جیہاں وڈیاں کمپنیاں دا نیٹ ورک وی شامل ہے۔ ایہا وجہ ہے جو کینیڈا اپݨے دفاع کیتے جی ڈی پی دا صرف ہک فیصد خرچ کریندے۔
اے لکھت لکھݨ دا مقصد صرف اتنا ہے جو کینیڈا دنیا دے مضبوط ترین، تیں سب کنے پرامن ممالک وچ ڳݨیا ویندے۔ اے اوندی جنگی طاقت نئیں، جیہڑی کینیڈا کوں بچائی کھڑی ہووے،
جیکر دنیا دا کوئی ملک ایندے مفادات کوں نقصان پہنچاوݨ دی کوشش یا ہمت کرے، تاں کینیڈا اپݨے اتحادیاں دی مدد نال اوندا ناطقہ بند کرݨ دی صلاحیت رکھدے۔
سب کنوں اہم شئیں جیہڑیاں جو ایں ملک کوں طاقتور اتیں مضبوط بݨیندین، او ایندا بہوں وڈا تیں محفوظ جغرافیہ، ایندی مضبوط معشیت، جدید ٹیکنالوجی، انصاف دا آسانی نال ہر کہیں کوں مل ونجڑ، انسانی بنیادی سہولیات دی فراہمی، ہمسائیں نال بہترین تعلقات، تیں تعصب، لسانیات، قوم پرستی تیں مذہبی شدت پسندی کنے دوری ہے۔
نانوں
"نانوں" بھولا باتھا ہک غریب بندہ ہا جیہڑا سیانْی ذال دی انّی تے چڑھ ویندا ہا، گھر ءچ غربت تنبو اڈی کھڑی ہائی۔ اوں ذال توں پُچھیا جو ہُنْ کیا کروں۔ ذال آکھیا ایں کر جو کُجھ جہاڑے گھروں باہروں رہ تاں جو اُتنے جہاڑیاں دا ٹُکر بچ ونجے ۔ اوں خوشی نال ٹپ کڈھایا تے ٹونٹیاں مریندا نکل گیا باہروں ۔ اوں جہاڑے نانوں دے گھر نؤں بندے مہمان آگئے تے رج تے روٹی ٹُکر پِیڑ گئے۔ نانوں پورے نؤں جہاڑیاں بعد فاقے کریندا گھر دو ولّا ۔ حساب لایوس جو کتنی بچت تھئی ءِ۔ اوندی ذال لیکھا چوکھا لاتے ڈسایا جو پاگل آ توں اینویں باہروں رُلدا رہ گئیں کیوں جو نؤں بندے ہِکے جہاڑے نؤں ڈنہواراں دا روٹی ُٹکر کھا گئے۔ نانوں لیکھے نانوں گھر دا گھر ہئی جیندا نؤں جہاڑیاں دا رُلنْ کم نہ آیا۔شہزاد عرفان
آسیہ بی بی دا مقدمہ توہین رسالت (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلّم)
ﻣﺴﯿﺤﯽ ﺑﺮﺍﺩﺭﯼ نال ﺗﻌﻠﻖ رکھݨ آلی ﺁﺳﯿﮧ ﻧﻮﺭﯾﻦ ﺑﯽ ﺑﯽ ﭘﻨﺠﺎﺏ دے ﺿﻠﻊ ﻧﻨﮑﺎﻧﮧ دی ہک وستی ﺍِﭨﺎﮞ ﻭﺍﻟﯽ دی ﺭﮨﺎﺋﺸﯽ ہن۔ جیڑا ﻻﮨﻮﺭ کنے ﺗﻘﺮﯾﺒﺎً 50 ﮐﻠﻮﻣﯿﭩﺮ ﺩﻭﺭﯼ تیں ﻭﺍﻗﻊ ﮨﮯ۔ 2009 دی ڳال ہے ڃڋاں جو وستی اچ ﻓﺎﻟﺴﮯ دے ﺑﺎﻍ اچ ﺁﺳﯿﮧ ﺑﯽ ﺑﯽ دا وستی دی کجھ تریمتیں دے نال جھڳڑا تھیا۔ جیندے ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻣﺒﯿﻨﮧ ﻃﻮﺭ تیں انہاں ﻧﮯ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮِ ﺍﺳﻼﻡ دے ﺧﻼﻑ ' ﺗﯿﻦ ﺗﻮﮨﯿﻦ ﺁﻣﯿﺰ ' ڳالہیں آکھین۔ ﺍﺳﺘﻐﺎﺛﮧ دے ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺍیہیں ﻭﺍﻗﻌﮯ دے کجھ ڋیہنہ ﺑﻌﺪ ﺁﺳﯿﮧ ﺑﯽ ﺑﯽ ﻧﮯ ﻋﻮﺍﻣﯽ ﻃﻮﺭ ﭘﻨﭽﺎﯾﺖ اچ ﺧﻮﺩ دے اتے لڳے ونڄݨ آلے ﺍﻟﺰﺍﻣﺎﺕ دی ﺗﺼﺪﯾﻖ ﮐﺮیندے ہوئیں ﻣﻌﺎﻓﯽ ﻃﻠﺐ کیتی۔
چھیکڑی فیصلہ
31 ﺍﮐﺘﻮﺑﺮ 2018 ﺀ ﮐﻮں ﺛﺒﻮﺕ نہ ہووݨ پاروں ﻋﺪﺍﻟﺖ ﻋﻈﻤﯽٰ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ ﺁﺳﯿﮧ ﺑﯽ ﺑﯽ ﮐﻮ ﺭﮨﺎ کر ڋتے۔
مکی قریشی
مَکی قریشی (اردو: مکی قریشی) (انگریزی: Maki Kureishi) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٢٧ء – فوت تِھیوݨ دا سال: ١٩٩٥ء) ہِک پاکستانی شاعرہ ہَن۔
اِنّھاں نے کراچی یونیورسٹی وِچ ٣٠ ورھیاں تئیں تدریسی خدمتاں انجام ݙِتّیاں ہَن۔  اِنّھاں نے اپݨی نگارشات انگریزی وِچ لِکھیاں ہِن۔ اُوہ حنیف قریشی دی پُھپّھی ہَن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:شاعرہ ونکی:انگریزی ٻولی دے مصنف زنانیاں
ایمی بائی
ایمی بائی قائد اعظم دی سوتر تے زال ہئی۔ایندا اصل ناں سکینہ ہئی تے سڈیندے امر بائی ہن۔امر بائی تے قائد اعظم دی شادی 1892 اچ تھئی جہلیں قائد اعظم 16 سال دا تے امر بائی 14 سال دی ہئی۔انہیں دا سادگی نال نکاح پڑھایا ڳیا۔شادی توں فورا بعد قائد اعظم انگلستان چلیئے گئین ۔کڃھ عرصے بعد کراچی اچ ہک بیماری پھیلی جیندے اچ قائد اعظم دی زال تے ماء ایہہ دنیا توں ٹر گئین۔قائداعظم دی انہیں کولوں کوئی اولاد نا ہئی اس واسطے انہیں دا زکر ٻہوں کم کیتا ویندا ہے۔قائداعظم انگلستان توں واپس آئے لیکن ایمی بائی دے صدمے اچ شادی نہ کیتی ۔
اسد قیصر
ﻗﻮﻣﯽ ﺍﺳﻤﺒﻠﯽ دے ﺍﺳﭙﯿﮑﺮ ﺍﺳﺪ ﻗﯿﺼﺮ دا لڳ ﺧﯿﺒﺮﭘﺨﺘﻮﻧﺨﻮﺍ نال ہے۔ ﻧﻮﻣﺒﺮ 1969 ﮐﻮں ﺻﻮﺍﺑﯽ اچ ڄمئے۔ ﺍﺳﺪ ﻗﯿﺼﺮ ﺯﻣﺎﻧﮧ ﻃﺎﻟﺐِ ﻋﻠﻤﯽ اچ ﮨﺎﮐﯽ تے ﻭﺍﻟﯽ ﺑﺎﻝ دے ٻہوں مہاندرے ﮐﮭﻼﮌﯼ ہن۔ انہاں ﺯﻣﺎنہ طالب علمی اچ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻣﯿﺪﺍﻥ اچ ﻗﺪﻡ ﺭﮐﮫ ہائ۔ عمران ﺧﺎﻥ 1996 اچ نویں ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺍﻧﺼﺎﻑ ‏( ﭘﯽ ﭨﯽ ﺍٓﺋﯽ ‏) دا منݙھ ٻدھݨ دے ﺑﻌﺪ ﺍﺳﺪ ﻗﯿﺼﺮ نے ایندے اچ ﺷﻤﻮﻟﯿﺖ ﺍﺧﺘﯿﺎﺭ ﮐﺮ ڳیدھی ھئ۔ ﻗﺒﻞِ ﺍﺯﯾﮟ ﺍﺳﺪ ﻗﯿﺼﺮ ﺟﻤﺎﻋﺖِ ﺍﺳﻼﻣﯽ تے ﺷﺒﺎﺏِ ﻣﻠﯽ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ اچ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﮩﺪاں تے ﻓﺎﺋﺰ ﺭﮨﮯ ڳئن۔
صحرائی ادبی لوک ورثہ
جے صحرائی ادبی لوک ورثے دا جائزہ گھنیڄے تاں ایندے لوک گیتاں اِچ مرکزی موضوع تریہہ ہے ایویں لڳدے جینویں ماحولیاتی تبدیلی دے نتیجے اِچ رونما تھیوݨ آلا ایہ المیہ اِتھوں دے وسدیاں دے لا شعور دی ہک اَݨ ٻٹ خلش دی حیثیت اختیار کر ڳئے۔ اساں ہݨ ایں صحرا دے ورتے اُتے عہد موجود دے تخلیقی تناظر دے حوالے نال ماحولیاتی تبدیلیاں دے اذیت ناک المیئے دے پیٹوں ابھرݨ آلے نغمے، لوک گیتاں اتے شعری تخلیقی جہتاں اُتے روشنی پیسوں۔ اِتھوں دے لوک ادب اِچ صحرا وسدیاں دیاں خواہشاں، خواب دے انت تریہہ دے قصے ہوندن۔ صحرا دا ہک مشہور لوک گیت "چرمی" ݙیکھو۔ ایہ لوک گیت تھوڑی جہیں تبدیلی نال تھل دے صحرا اِچ وی مشہور ہے۔ ایں گیت اِچ اِتھوں دے وسدیاں دے سچ تے کجھ خواب شامل ہن۔
ترجمہ:       "اڑی پیو ماء دی لاݙڑی میں توں پرے نہ ونڄ تیݙے کیتے سارے سُکھ میݙے کول موجود ہن۔ ٻیر دے مٹھے تے کھٹو کڑے پھل، ندی دی مݨ اُتے گھاٹی چھاں تے میݙے ٹٻر دی پیار بھری سانجھ۔"
صحرا اِچ ندی دی مݨ، تَتّی دھپ اِچ گھاٹی چھاں آلاوݨ، انہاں دا ہک خواب اے ایویں ہک ٻئے گیت دا مکھڑا ݙیکھو۔ جیندا پہلا مصرعہ اے۔
"ٹٻی ٹٻی کھوہ چا کھٹا… وے سدا جینویں۔ ٹٻی ٹٻی کھوہ چا کھٹا‘‘ یعنی محبوب توں فرمائش پئی تھیندی اے جو میݙے صحرا دے ہر ٹٻے نال کھوہ کھٹوا ݙے۔‘‘ جتھاںپاݨی دی جاء چھڑا چیترانگ (سراب) ہووے، اُتھاں ایجھیاں خواہشاں دا پیدا تھیوݨ ہک فطری ڳالھ ہے۔ صحرائے چولستان دی ہک ٻئی مشہور لولی اِچ ماء آپݨے سڄل ڄائے ٻال کوں لوری ݙیندے ہوئے ایں دعائیہ خواہش دا اظہار کریندی اے، جو اوندا پُتر وݙا تھی کے جوار دی فضل کپے۔ پورب (شمال) توں ݙکھݨ (جنوب) تئیں دیاں خبراں ݙیوے تے آپݨی ماء کوں آپݨے ہتھوں پاݨی پلاوے۔
"مارم لولی آں… مارم لولی آں لولی
پکیاں جواریں لاپاں کون لپیسے
اُبھے دیاں خبراں لمے کوں پڄیئے
ایہو جہیں بے شمار لوک گیت صحرائے چولستان دے عظیم لوک ورثے دا حصہ ہن۔ ایں موضوع دے علاوہ ݙوجھے موضوعات اِچ موسماں دی شدت موسماں دے سر اُتے گذردی زندگی دیاں اوکھاوتاں، آبادیاں دے درمیان فاصلے، آپݨے پیاریاں، سکے سوڑیاں (عزیز و اقارب) نال ملاقات نہ تھیوݨ بے آسائش دھرتی دے ݙکھ اَتے بے انت ویرانی دا شدید احساس، ایہ سبھو کجھ ماحولیاتی تبدیلیاں دے طفیل ایں پکھی واسݨ تہذیب دا مقدر ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:نڳال ونکی:صحرائی لوک ادب ونکی:صحرائی ادبی لوک ورثہ
سید جلال الدین سرخپوش بخاری
سید جلال الدین حیدر سرخ پوش بخاری (1192ء تا 1291ء) اچ شریف، ضلع بہاولپور وچ مدفون سلسلہ سہروردیہ دے ہک مشہور صوفی بزرگ ہن۔ آپ ہندوستان تے سرائیکی وسیب دے ساداتِ بخاری دے جد ہن۔ آپ امیر سرخ تے سید جلال الدین سرخ پوش دے ناں نال وی مشہور ہن۔ جلال الدین حسین المعروف حضرت مخدوم جہانیاں جہاں گشت انہی دے پوترے ہن۔ ہندوستان وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے تبرکات سب توں پہلے آپ ہی گھن کے آئے ہن۔ ہند و پاک وچ سادات دا مستند ترین شجرہ سادات بخارا دا ہی ہے-
شجرۂ نسب
جلال الدین سرخ بخاری دا شجرہ نسب حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ تعالیٰ عنہ نال ونڄ ملدا ہے آپ آل نبی علیہ السلام تے علی علیہ السلام وچوں ہن۔ اپ دا شجرۂ کجھ ایویں ہے:
”جلال الدین بن سید علی الموئد بن جعفر بن محمد بن محمود بن احمد بن علی اصغر بن جعفر ثانی بن علی نقی بن محمد تقی بن علی رضا بن جعفر الصادق بن محمد باقر بن زین العابدین بن حسین بن علی ابن ابی طالب(علیہ السلام) “۔
ابتدائی حالات
آپ دا ناں جلال الدین حیدر ہئی تے آپ 5 ذی الحجہ 595ھ کوں بخارا (موجودہ ازبکستان) وچ پیدا تھئے۔ ابتدائی تعلیم بخارا ہی توں حاصل کیتی تے بچپن ہی توں روحانی وجوہات توں مشہور تھی ڳئے۔ جوانی توں پہلے ہی انہاں دے 1500 توں ودھ عالم مرید تھی چکے ہن۔ آپ نے بخارا وچ سید قاسم دی دھی سیدہ فاطمہ نال شادی کیتی جنہاں وچوں ݙو ٻال سید علی تے سید جعفر پیدا تھئے۔ بیوی دی وفات دے بعد آپ اپݨے ݙوہاں ٻالاں کوں گھن کے بخارا توں سرائیکی وسیب دے علاقے بھکر اچ ہجرت کیتی۔
خاندان
حضرت جلال الدین حیدر دی پہلی بیوی سیدہ فاطمہ، سید قاسم دی دھی ہن۔ جلال الدین حیدر تے بی بی فاطمہ دے ݙو ٻال، علی تے جعفر تھئے۔ 635ھ وچ سیدہ فاطمہ دے وصال دے بعد جلال الدین حیدر بخارا توں سرائیکی وسیب، بھکر ݙو پتراں سمیت منتقل تھی ڳئے۔ علی تے جعفر بخارا وچ دفن ہن۔
بھکر، سرائیکی وسیب وچ جلال الدین حیدر نے حضرت سید صدرالدین نقوی دے پتر سید بدرالدین دی دھی بی بی طاہرہ (زہرہ) نال شادی کیتی۔ زہرہ تے جلال الدین دے ݙو پتر ہن۔ صدرالدین محمد غوث تے بہاؤ الدین محمد معصوم، انہاں دی اولاد ٹھٹھہ، سندھ، اوچ (دیوگڑھ)، سرائیکی وسیب تے لہور دے اردگرد موجود ہے۔ صدرالدین محمد غوث دی دھی نے جہانیاں جہاں گشت نال شادی کیتی۔
حضور ﷺ دا شجرہ نسب
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا تعلق قریش عرب دے معزز ترین قبیلہ بنو ہاشم نال ہئی۔ ایں خاندان دی شرافت، ایمانداری تے سخاوت بہت مشہور ہئی۔ ایہ خاندان حضرت ابراہیم علیہ السلام دے دین تے ہئی جینکوں دینِ حنیف آکھدن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے والد حضرت عبداللہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ اپݨی خوبصورتی کیتے مشہور ہن مگر انہاں دا انتقال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت توں چھی مہینے پہلے تھی ڳیا ہئی۔ والدہ دا ناں حضرت آمنہ بنت وہب رضی اللہ عنہا ہئی جیہڑے قبیلہ بنی زہرہ دے سردار وہب بن عبدمناف بن قصی بن کلاب دی صاحبزادی ہن۔ یعنی انہاں دا شجرہ انہاں دے شوہر سیدنا عبداللہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ دے نال عبد مناف بن قصی تے مل ویندے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا عبدالمطلب قریش دے سردار ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا شجرہ نسب حضرت عدنان نال ونڄ ملدے جیہڑے حضرت اسماعیل علیہ السلام ابن حضرت ابراہیم علیہ السلام دی اولاد وچوں ہن تے مشہور ترین عرباں وچوں ہن۔ حضرت عدنان دی اولاد کوں بنو عدنان آکھا ویندے۔ ایہ شجرہ پاک ایویں ہے:-
سیدنا محمد صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہٖ و سلم بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔
جوڑ دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں
اردو زبان کن علاوہ سرائیکی زبان ہک ایجھیں زبان ئِ جیندے لوظ لکھدئیں ہوئیں پورے حروف تہجی نھئیں لکھئے ویندے بلکہ ہر حرف تہجی کیتے ہک چھوٹا جھیئاں نشان بݨا ݙتا ویندے جیکوں اونہہ حرف تہجی دا سرا آکھیا ویندے ۔ وت حروف تہجی دے اے چھوٹے چھوٹے سرے ملا کرئیں ہک لوظ بݨاݙتا ویندے۔ حرفیں دے سرے جوڑ کرئیں لکھݨ نال لوظ ٻہوں مختصر تھی ویندن ۔ دنیا دیاں ٻیئاں زباناں اردو، سرائیکی ، سندھی ، پنجابی ، عربی ، فارسی وغیرہ زبانیں وانگوں (جہڑیاں جو سڄے کن کھٖے پاسے لکھیاں ویندئین)مختصر نویسی کن محروم ہن۔ اینہہ مختصر نویسی نال تحریر نہایت شستہ تے مہذب وی تھی ویندی ئِ تے وقت وی ٻہوں تھوڑا لڳدے یعنی ٻہوں تھوڑے وقت ئِ چ زیادہ کن زیادہ لکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ مختصر نویسی دا اے فن یورپ ئِ چ ٻہوں تھوڑے عرصے کن رواج پاوݨ لڳے جݙاں جو ساݙی ماٻولی کئی سو سالیں کن اینہہ فن کن متعارف ئِ۔ سرائیکی زبان دے حروف تہجی ݙو قسمی ہِن۔ ہکڑے او حروف تہجی جنھیں دے ہک ٻئے نال جوڑݨ کیتے سرے ٻدھے ویندن انھیںکوں جڑویں حروف تہجی آکھیا ویندے جݙاں جو ݙوجھے او حروف تہجی جنھیں دے سرے نھئیں ٻدھے ویندے بلکہ او حروف تہجی بہرصورت پورے پورے لکھئے ویندن۔ انھیںحروف تہجی کوں کٹویں حروف تہجی آکھیا ویندے ۔
-1 جڑویں حروف تہجی: او حروف تہجی جنھیں دے سرے بݨدن جڑویں حروف تہجی آکھیندن جہڑے جو اے ہن۔ ب، ٻ، پ، ت، ٹ، ث، ڄ، ج، چ، ح، خ، س، ش ، ص، ض، ع، غ ف، ق، ک، گ، ڳ، ل، م، ن، ݨ، ہ، ی۔
-2 کٹویں حروف تہجی: او حروف تہجی جنھیں دے سرے نھئیں بݨدے انھیںکوں کٹویں حروف تہجی آکھیا ویندے اے حروف تہجی کجھ ایں ہن۔ ا، د، ڈ، ݙ، ذ، ر، ڑ، ز، ژ، ط، ظ، بھ،پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ،رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ۔
ﺻﻮﺍﺑﯽ
خیبر پختونخوا دا ہک ضلع تے تحصیل۔ صوابی اپݨے ضلعی صدر مقام دے ناں نل سݙیا ویندا ہے۔ جون 1988 تک ایہ ضلع مردان دا حصہ ہئی۔ بعد اچ ایہ ضلع مردان کنے انج تھی ڳیا۔ ایہ ضلع تحصيل صوابی، تحصیل رزڑ اور تحصيل لہوور تے مشتمل ہے۔ قبائلی علاقہ گدون وی ایندے اچ شامل ہے۔ایہی علاقے نے جنگ آزادی دے وڋے جرار ،نامور تے وݙے عالم و فاضل پیدا کیتے نے۔ ایندے علاوہ صوابی کوں موجودہ تاریخ کرنل شیر خان شہید (نشانِ حیدر) دے ذکر دے بغیر نا مکمّل ہے۔
نانویں دے نانویں ہک لکھت
ساڈےزمانےبستےوچ رحیم بخش آلا قاعدہ ،تختی تےاستادیں دی ڈھیر ساری سختی دےنال مس قلم قابل_ذکر چیزاں ہوندیاں ہن.البتہ ولدیں ہوئیں مس بستےدی بجاۓکپڑیں تےہونی ہئ ت گھر ونجوں ہا تاں اماں صحیح کپڑے چھنڈکیندی ہئ اوں ویہلے کپڑ چھانڑ دا مطلب سمجھ آ گیا ہا. ول جدت شروع تھئ پہلےرحیم بخش گۓ ول ایندا قاعدہ گۓول تختی ختم تھئ ول سختی ختم تھئ تے ہنڑ الحمداللہ پڑھائ ہی ختم تھی گئ ہے لیکن بھلا تھیوے عینکی ماہرین دا معروضی حالات دے عین مطابق معروضی سسٹم گھن تےسنداں ونڈیندےبیٹھن.
ہک میٹرک پاس بھتریجےکوں آکھئم چاچو اےکانڈھا پڑھ ہاں کیندا ہے آہدے چاچو ڈو ناں لکھۓ کھڑن شریف لنگاہ جناب منصور شانی صاحب.میں آکھۓپتر بشرف_نگاہ لکھیا کھڑا ہوسی.بیا ہک بھنڑیجا الحمداللہ ایں ٹائم شاہین بچیں کوں نۓبال و پر ڈیندا ودے ایں رمضو قصائ کوں رمضو کسائ لکھ کے آکھۓمیں انگلش میڈیم ہاں. اگو تےونجو تاں حالت تاں وٹیج ویندی ہےعربی اچ ہک سکولی خط لکھی بیٹھا ہا ت ڈاہ اچو ڈاہ نمبر ہن استاد صاحب موٹےشیشیں آلی عینک دےوچو ڈیکھ ت میکوں آکھئس ڈیکھ ماشاءاللہ کتنا ذہین بال ہےاو تاں جیہرلے ڈیکھاں اردو اچ خط لکھ تےزیر زبراں پا تےاردو کوں عربی ریڈی میڈ کیتی بیٹھا ہا.
اردو ادب دےطالبعلم کوں شعور آ ویندے لہذا ایندے کولو ادب دی توقع انتہائ بےادبی ہےجیہڑا غالب دا بغور مطالعہ کیتی بیٹھا ہووےاو تاں پانڑی دی جاہ ت شراب کوں بسم اللہ آکھسی ت ول منٹو دے افسانے... واہ سبحان اللہ.
چھیکڑ ت اقبال دا ہک شعر،
شکایت ہےمجھےیا رب خداوندان_مکتب سے سبق شاہین بچوں کو دے رہےہیں خاکبازی کا.
آلیاں بھنوالیاں وچو...
متاں اسے ڳݙی تے
ایہ سرائیکی دا مشہور لوک گیت ہے.
خط لکھاں تے لکھ  کے میں پاڑ  ݙیندی ہاں
کنڈی کھولاں تے کھول کے میں چاڑھ ݙیندی ہاں
متاں اسے ڳݙی تے آ جاویں
پاواں   سرما  تے  کدی   سک   ملدی   پھیراں
وے  میں  بانگیں  ککڑ  پکا  رکھ   ساں
بتی ٻالاں تے ٻال کے میں ٻجھا ݙیندی ہاں
تارے  ڳݨ ڳݨ رات  میں  لنگھا  ݙیندی ہاں
مہندی لاواں تے لاء کے میں دھو لیندی ہاں
کدی  ہساں  تے   کدی  میں  رو  لیندی  ہاں
پاݨی بھرنا  وی اڄ مینوں بھل  ڳیا اے
چولا  دھو کے تے تار اتے پاندی پھیراں
ٻس اسے ڳݙی تے آ جا توں