cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ضلع میانوالی
تاریخ
1739ء وچ دریائے سندھ دے مغربی علاقے وچ دہلی دے شہنشاہ نے نادر شاہ دے سامݨے ہتھیار سٹ ݙتے۔ 1748ء وچ احمد شاہ ابدالی دے جرنیلاں وچوں ہک دے تحت درانی فوج نے کالاباغ وچ دریائے سندھ کوب عبور کیتا تے گکھڑاں کوں کڈھ ݙتا جیہڑے حالی وی دہلی دے شہنشاہ دی برائے نام بیعت دے سبب ضلعے دے علاقیاں وچ حکمران ہن۔ انہاں دے ڳڑھ معظم نگر تے قبضہ کر گھدا ڳیا تے انہاں دے اخراج دے نال ہی انہاں حصیاں وچ مغل بادشاہ دے اختیار دی آخری وسعت وی ختم کر ݙتی ڳئی۔ برطانوی راج دے دوران وی میانوالی ضلع پہلے صوبہ ملتان بعد ازاں برطانوی پنجاب دی ریاستاں وچ شامل رہیا۔
انتظامی ونڈ
انتظامی طور تے ضلع میانوالی دیاں ترائے تحصیلاں ہن۔
ڈیموگرافی
پاکستان دی 2017ء دی مردم شماری دے مطابق ضلعے دی آبادی 1،542،601 ہے، جیندے وچوں 21٪ شہراں اچ رہندن۔ ٻولی ونڄݨ والی پہلی زبان سرائیکی (76.1٪) جبکہ پنجابی (9.3٪)، پشتو (11.52٪) تے اردو (2.75٪) ہن۔
خطاطی دے لوک فن کِیتے ضروری اشیاء
فنِ خطاطی معروضی نِیں بلکہ اِے ہِک موضوعی فن ہِے۔ اَتے اِیں موضوع تے ملتان دے تاریخی حوالے نال اَساں ٻہوں کڄھ کٹھا کر ݙتے۔ اَج ڄیکر خطاطی دا لوک فن زندہ و تابندہ ہیِ تاں اِے خطاط صاحبان دِیاں ذاتی کوششاں دا نتیجہ ہِے۔ ڄیڑھے اَج وِی ایں فن دی خدمت اَتے اِیندے وَدھارے کیتے عملی کم کریندے پِین اَتے اِیں فن تے لکھدے وی ہِن۔ اِیں عظیم فن کُوں سِکّھݨ یا کرݨ کِیتے اساکوں تَلّے ݙِتّیاں ڳئیاں شئیں دی لوڑ پون٘دی ہِے:
قلم
پُراݨے وَقتاں اِچ نر کل دا واسطی قلم استعمال تھیندا ہَا۔ تِکھے دھار آلے چاقو نال قلم گھڑیا ویندا ہا۔ ہاتھی ݙند دے ہِک ٹکڑے تے رکھ کے چاقو نال قلم کوں قط لایا وینداہَا۔ جیکر ہاتھی ڈند نہ ہووے ہا تاں تختی کُوں پاسے بھار رکھ تے اُوندے اُتے قط لایا ویندا ہَا۔ وَت قلم دے قط دے اَدھ اِ چ ٹُک ݙتا ویندا ہا۔
سجے پاسے آلی نوک کوں ’’اُنسی‘‘ اَتے کھبّے پاسے آلی نوک کوں وحششی داناں ݙتا گیا ہَا۔ قلم دی موٹائی کوں قط آکھیا ویندا ہِے۔
خطاطی کرݨ کیتے پنڄ ضروری ڳالھیں
ڄے تئیں اِے پنڄ شَیں کٹھیاں نہ تھیون خطاطی نیں تھی سَڳدی یعنی اِنہاں پنڄ شیّاں دے بغیر خوشنویس اکھواوݨا ٻہوں مشکل ہِے۔ او پنج شیں اے ہِن:
1۔    لکھݨ آلے دِے ہَتھ ئِ چ طاقت ہووے۔
3۔    مہربان استاد دی سرپرستی حاصل ہووے۔
4۔    محنت نال مشق کرݨ دا حوصلہ ہووے، یعنی استاد دے ݙتے ہوئے سبق تے خالی قلم نال سَو سَو واری مشق کرݨ دا جذبہ ہووے۔
یائے خفی الصوت
یائے خفی الصّوت دا استعمال سرائیکی زبان ئِ چ ٻہوں اہم ئِ ۔ کیوں جو کہیں وی لوظ دے تلفظ ئِ چ یائے خفی الصّوت ٻہوں اہم کردار ادا کریندی ئِ ۔ یائے خفی الصّوت دا تصوّر صرف سرائیکی زبان ئِ چ ای پاتا ویندے ۔ سرائیکی کِن علاوہ کہیں ٻئی زبان ئِ چ یائے خفی الصّوت دا وجود کائینی ۔ سرائیکی زبان دے لکھارئیں کوں یائے خفی الصّوت دے استعمال تے دسترس رکھݨ ٻہوں ضروری ئِ ۔ خصوصاً سرائیکی زبان دے شعراء کیتے ایندے استعمال تے کما حَقّہ‘ دسترس رکھݨ ضروری ئِ۔ لطف دی ڳالھ تاں اے ہے جو ساݙے سرائیکی زبان دے دانشور اڄاں تیئں یائے خفی الصّوت کوں ہک نویکلا حرف تَہجّی منݨ یا نہ منݨ دی بحث ئِ چ مبتلا ہِن تے نال ای ایندی املا وی اڄاں تئیں متنازعہ ئِ۔ اے ڳالھ ضروری تاں نھئیں جو یائے خفی الصّوت کوں ہَروں بھَروں حرف تَہجّی منیاون٘ڄے پر اے ضروری ئِ جو ایندی کُئی نہ کُئی اِملا ضرور مقرر کر ݙتی ون٘ڄے۔ حضرت ظامی بہاولپوری تاں ایندی املا ’’یO ‘‘ کیتی ئِ جݙاں جو میݙے نزدیک ایندی لکھت ’’ ی  ‘‘ ہووݨی چاہیدی ئِ ۔ کیوں جواَلٹی جزم ’‘ء‘‘ الف خفی الصوت دی آواز ݙیندی ئِ۔ لہٰذا جے کݙۂیں ’’ی‘‘ دے اتے ’’الٹی جزم ‘‘ لا ݙتی ون٘ڄے تاں اے ’’ی‘‘ یعنی یا ئے معروف دی آواز کوں مدھم کر ݙیسی ۔ لہٰذا ’’ی‘‘ تے ’’الٹی جزم  ‘‘ لا ݙیوݨ یائے خفی الصّوت دے مقصد کوں پورا کرݙیندی ئِ ۔ اتھاں یائے خفی الصّوت دی املا دے کجھ اصول بیان کیتے ویندن تاں جو ایندے وجود کوں نشابر کیتا ون٘ڄ سڳے ۔
الف :ایجھیئں مصادر جئیں کن ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں مصدری علامت ہٹاوݨ دے بعد جے کݙہیں ’’یا‘‘ دا ڳنڈھݨ ضروری تھی ون٘ڄے تاں وت اونہہ ’’یا‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں یائے خفی الصّوت ’’ی‘‘ نال لکھݨ ضروری تھی ویندے کیوں جو سرائیکی زبان ئِ چ اینہہ لوظ دا تلفّظ ایویں ای کیتا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدر کن ماضی مطلق معروف ’’لکھیا‘‘ سمݨ کن ’’سمیا ‘‘ تے کھیݙݨ کِن ’’کھیڈیا‘‘ وغیرہ وغیرہ ۔ جے کر ماضی مطلق معروف ’’لکھیا ‘‘ کوں ’’لکھیا‘‘ سمیا کوں ’’سمیا ‘‘ تے کھیݙیا کوں ’’کھیݙیا‘‘ یعنی انھیں لوظیں دی ’’یائے خفی الصّوت ‘‘ کوں ’’ یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیا ویسی تاں وت اے لوظ سرائیکی دی بجائے پنجابی زبان دے لوظ ڳݨیئے ویسن ۔ اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو لازم مصدر کن متعدی تے متعدی مصدر کِن متعدی المتعدی بناْکرئیں ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں ’’یا‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں ’’یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدر کن متعدی لکھانوݨ تے متعدی المتعدی لکھوانوݨ بݨدے تے انھیں مصادر کن ماضی مطلق معروف ’’ لکھایا‘‘ یا ’’لکھوایا ‘‘ بݨسی ۔ لہٰذا انھیں لوظیں کوں ’’ یائے خفی الصّوت ‘‘ دی بجائے ’’یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیاویسی ۔
ب:متعدی مصادر کِن جݙاں ماضی مطلق معروف بݨائی ون٘ڄے تے اونکوں جملے ئِ چ استعمال کیتا ون٘ڄے تاں جے کݙۂیں جملے دا مفعول جمع مونث ہووے تاں ماضی مطلق معروف دا صیغہ جمع غائب موئنث بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال کیتا ویندے ۔ مثلاً متعدی مصادر۔ لکھن ْ، پڑھݨ تے کھاوݨ کن ماضی مطلق معروف ئِ چ بݨائے ڳئے کجھ جملے ملاحظہ تھیون۔
۱۔اسلم چھٹی لکھی ، اسلم چھِٹیاں لکھیاں              (چھِٹیاں بطور مفعول جمع مونث) ۲۔میں کتاب پڑھی ، میں کتاباں پڑھیاں               (کتاباں بطور مفعول جمع مونث) ۳۔اُونہہ روٹی کھادھی ، اُونہہ روٹیاں کھادھیاں (روٹیاں بطور مفعول جمع مونث)
ج:کہیں وی لازم مصدر کن ماضی مطلق معروف دے صیغے جمع غائب مونث ، جمع حاضر مونث تے جمع متکلم مونث ئِ چ ہمیشاں یائے خفی الصوت ای استعمال تھیندی ئِ۔ مثلاً درکݨ ، سمݨ تے رووݨ مصادر کن ماضی مطلق معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
مصدر
صیغہ جمع غائب مونث
صیغہ جمع حاضر مونث
صیغہ جمع متکلم مونث درکݨ
او درکیاں
تساں درکءیاں
او ستیاں
تساںستیاں
اساں ستیاں
رووݨ
او رنیاں
تساں رنیاں
اساں رنیاں
د:کہیںوی لازم یا متعدی مصدر کن فعل حال معروف دے صیغے جمع غائب مونث، جمع حاضر مونث تے جمع متکلم مونث ئِ چ ہمیشاں یائے خفی الصّوت استعمال تھیندی ئِ مثال دے طور تے سمݨ ، کھاوݨ تے لکھݨ مصادر کن فعل حال معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
صیغہ جمع متکلم مونث سمݨ
تساں سمدیاںء ُ
اساں سمدیاں ہیں کھاوݨ
او کھا ندین
تساں کھاندیاںء ُ
اساں کھاندیاں ہیں
لکھݨ
او لکھدین
اساں لکھدیاں ہیں
ر:ایجھیں لازم یا متعدی مصادر جنھیں کن ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں اخیر ئِ چ ’’یا‘‘ آوے تاں وت لازم مصادر کن ماضی قریب معروف مذکردے سارے صیغے تے مونث دے صیغے جمع غائب ، جمع حاضر تے جمع متکلم ئِ چ پر متعدی مصادر دے مذکر تے مونث دے سارے صیغیئں ئِ چ آوݨ آلی ’’ی‘‘ یائے خفی الصّوت لکھی تے پڑھی ویسی مصادر درکِݨ تے مارݨ کن ماضی قریب معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
واحد غائب
جمع غائب
واحد حاضر
جمع حاضر
واحد متکلم
جمع متکلم درکݨ (مذکر)
او درکیءن
توں درکیءں
تساں درکےے وے
میں درکیاں
او درکی
او درکین
توں درکیں
تساں درکیں وے
میں درکی آں
اساں درکیں سے مارݨ (مذکر)
انھیں مارئیے
توں مارئیے
تساں مارئیے
میں مارئےے
اساں مارئےے مارݨ (مونث)
اونہہ مارئیے
میں مارئیے
س: کہیں وی مصدر کِن اسم حالیہ بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال کیتا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدرکݨ اسم حالیہ لکھدئیں ہوئیں یا لکھدئیں لکھدئیںبݨدے ۔لہٰذا انھیں ݙوہائیں لوظیں ئِ چ استعمال تھیوݨ آلی یائے معروف ’’ی‘‘ یائے خفی الصّوت شمار تھیسی ۔ ص: کوئی وی مونث اسم جیندے اخیر ئِ چ یائے معروف ’’ی‘‘ ہووے اوندی جمع بݨیندیئں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال تھیندے مثلاً والی کن والیاں ۔ چٹھی کن چٹھیاں تے روٹی کن روٹیاں وغیرہ۔ ک: کوئی وی مونث اسم جیندے اخیر ئِ چ یائے معروف ’’ی‘‘ ہووے اوندی جمع نسبتی بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال تھیندے مثلاً والی کن والیئں ، چٹھی کن چٹھیں تے روٹی کن روٹیں وغیرہ ۔ ل: ماضی قریب معروف دا کوئی ایجھاں جملہ جیندا فعل متعدی تے جیندا فاعل کوئی ایجھاں اسم ہووے جیندے اخیر ئِ چ یائے معروف ’’ی‘‘ ہووے تاں وت اونہہ فاعل دی جمع بݨیندیں ہوئیں یائے خفی الصّوت دا استعمال تھیندے مثلاً موچی چم چِھلیءے ، درزی جوڑا سیتے، ݙاچی پاݨی پیتے اینجھیں جملے ہن جنھیں دے فعل چھلیءے (چھلݨ مصدر) ، سیتے (سیوݨ مصدر)، پیتے (پیوݨ مصدر ) متعدی ہِن تے فاعل موچی، درزی تے ݙاچی ہن ۔ لہٰذا فاعلیں کوں جمع بݨیندئیں ہوئیں اے جملے کجھ ایں لِکھیسِن ۔ موچیءں چم چھلءیے۔ درزئیں جوڑا سیتے تے ݙاچیءں پاݨی پیتے ۔ انھیں فاعلیں ئِ چ استعمال تھیوݨ آلی یائے معروف ’’ی‘‘ یائے خفی الصّوت ڳݨی ویسی ۔
نہال چند لہوری دا لہور توں کلکتہ دا پندھ
نہال چند لہوری، لہور توں کلکتہ کیویں پہنچنے، ایہ درمیانی کڑیاں وی غائب ہن۔ البتہ ایہ سبھے ڄݨدن کہ ہک دیرینہ واقف کار انگریز ڈیوڈ روبرٹسن دے توسل نال لہوری، ڈاکٹر گل کرسٹ دے حلقہ اعتماد وچ آئے تے بقول سید محمد صاحب”فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے شعبہ تالیف و تراجم وچ ملازم رکھ گھدے ڳئے“ ول وی ایہ امر وی اختلاف توں مبرّا نی، ڈاکٹر عبیدہ بیگم نے نہال چند کوں سرے توں فورٹ ولیم کالج دا ملازم ہی تسلیم نہیں کیتا تے لکھا ہے کہ ”نہال چند شعبہ ہندوستانی دے باضابطہ ملازم نہ ہن“۔ ڈاکٹر عبیدہ بیگم دے موقف دی توثیق ۹ ستمبر ۱۸۰۳ء وچ کالج کونسل کوں بھیجی ڳئی گلکرسٹ دی اوں رپورٹ نال وی تھیندی ہے جیندے وچ کالج دے غیر تنخواہ دار مصنفین دی کتب تے انعام دی سفارش کیتی ڳئی ہئی۔ ایں طرح نہال چند دے شخصی احوال و کوائف دا باب خاصا اختلافی بلکہ بڑی حد تک نزاعی ہے۔ انہاں شرربار، شکستہ بلکہ گم شدہ کڑیاں دے باوجود نہال چند دا ناں اردو نثر دی تاریخ دا نشانِ راہ بݨا ہویا ہے۔ انہاں دی بنیادی حیثیت ہک مشّاق مترجم تے سلیس نثر نگاری دے رجحان دی پرورش کرݨ والے دی بݨدی ہے۔”گل بکاؤلی مسمّیٰ بہ ’مذہبِ عشق‘، نثر بہ زبانِ ہندی۔ قصّہ“ انہاں دا نثری کارنامہ ہے جیندے تے نہال چند دی ناموری دی پوری عمارت ایستادہ ہے۔
ݙِیٹی ݙَنّاں
ہر قوم دیاں اپݨیاں اپݨیاں لوک کھیݙاں تے اُنّھاں دے اپݨے اپݨے اصول ہون٘دِن۔ سرائیکی وسیب دے دیہاتی لوک کھیݙاں وِچُوں اِیہ یعنی ݙِیٹی ݙَنّاں وی ہِے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں بہاولپور دے لوک کھیݙاں بارے جاݨ سُنڄاݨ کرائی اے، پر کھیݙاں ٻارے ݙاہ جِلداں دی کتاب لکّھی ونڄے تاں وی تھولی تھیسے، کیوں جو سرائیکستان وسیع خطّے دا ناں ہِے تے ہر علاقے دیاں اپݨیاں لوک کھیݙاں ہِن۔ اساݙے سرائیکی وسیب دے ہِک لوک کھیݙ "ݙِیٹی ݙَنّاں" دی تفصیل کُجھ اِیں ہِے۔
اے لوک کھیݙ کھیݙݨ کِیتے کوئی پنڄ چھی انڳِل لَمّی تے اَنوٹھے جِتّی ٹُھلّی لکڑ کُوں گھڑ گھڑ تے ݙُون٘ہائیں پاسُوں نوکدار بݨا گِھدّا وین٘دے تے اِیکُوں ݙِیٹی سݙیا وین٘دے، شہراں وِچ اِیکُوں گُلّی ڈنڈا سݙیا وین٘دے، ݙِیٹی کُوں زمین اُتّے رکھ ݙِتّا وین٘دے، تاں ایندیاں ݙونہائیں نوکاں یا چُن٘ڄاں زمین کنوں اُچّیاں رہ وین٘دِن، ڄیکر اِنّھاں چُنڄاں وِچ کہِیں ہِک تے ݙَنّے یا پتلی سوٹی نال سٹ ماری ون٘ڄے تاں ݙِیٹی ٹَپ کھا تے زمین کنوں اُچّی چَوّ وین٘دی ہِے، تے کھیݙݨ والا کِھݙاری جلدی جلدی ݙَنّے نال اُونکُوں سَٹ مار تے پرے سَٹَّݨ دی کوشِت کرین٘دے۔ ݙِیٹی جِتّی پرے ون٘ڄ پون٘دی اے، اُتّی کِھݙاری دی کامیابی سمجھی وین٘دی اے بلکہ سَٹ نہ مار سڳّݨ والا ہار وین٘دے تے ݙوجھا کِھݙاری واری گِھندے، شہراں وِچ جِتّھاں کھیݙں کِیتے کُھلّی جاہ مِل وین٘دی اے، ݙِیٹی ݙَنّاں گُلّی ݙنڈے دے ناں نال کھیݙیا وین٘دے۔ پر ہُݨ تاں کرکٹ دی بِماری اساݙیاں اے ساریاں کھیݙاں چَٹ کر ڳئی اے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
محمد اقبال
محمد اقبال، سرائیکستان سول سیکرٹریٹ دے محکمہ صحت دے موجودہ سیکریٹری ہن۔
ضلع وہاڑی
ضلع وہاڑی صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
دریا ستلج دے اُبھے پاسے میدانی علاقہ ہے۔
محمد الطاف بلوچ
محکمہ لوکل گورنمنٹ اینڈ کمیونٹی ڈیویلپمنٹ سرائیکستان دے سابقہ سیکریٹری ہن۔
حبیب موہاݨہ
حبیب موہاݨہ سرائیکی لکھاری ہے۔
ڄم پل
دیرہ اسماعیل خان نال تعلق ہے۔
تعلیم
ایم اے انگریزی
پیشہ
انگریزی دے اسسٹنٹ پروفیسر ہن۔
پروفیسر دینا ناتھ
ڈیرہ اسماعیل خان نال تعلق ہئی. ہجرت کر کے بھارت منتقل تھی ڳئے. سرائیکی دے موسیقار تے گائیک ہن. تقسیم توں پہلے ریڈیو ڈیرہ اسماعیل خان نال وابسطہ ہن.
مرزا محمد فطرت
مرزا محمد فطرت، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے اردو مصنفاں اچ شامل ہن۔
ہاکڑہ مُن٘ھ پھیر ڳے
سرائیکی خطّہ دریاویں دی سرزمین اے تے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطّہ جینکوں سَت دریاویں دی دھرتی آکھیا وین٘دے اون٘دا ہِک حِصّہ سندھ وِی ہِے۔ اِیں حساب نال سرائیکستان ست سندھ ز دا مالک اے تے سندھ سرائیکستان ہِک اِن۔ ہاکڑہ تہذیب دُنیا دی سب تو قدیم تہذیباں وچوں ہِک ہے۔ سرائیکی وسیب اِیں وادی دا مرکزی حصّہ رہ ڳئے۔ اِیں ڳالھ دا ثبوت اثارِ قدیمہ دیاں تحقیقاں ہن جیڑھیاں اساکوں اے ݙسیندن جو اِیں دھرتی وِچ ہاکڑہ تہذیب جہی وڈی تہذیب ہک زمانے اپݨے عروج تے رہی ـ سرائیکی وسیب دا وڈا دریا ہاکڑہ جڈاں مُن٘ھ پھیر ڳیا تاں ہاکڑہ تہذیب مِٹ ڳئی، ہسدے وَسدے شہر ویران تے چولستان بݨ ڳے۔ ہاکڑہ دی ایں پُراݨی گزرگاہ تے جیڑھے لوک اَباد تھئے او مخصوص "منقوس بھورے" سفالی تھاں بݨین٘دے ہَن۔ اے تھاں پہلی ہزاری قبل مسیح دے شروع وِچ بݨائے ڳئے ہَن۔ انّھاں تھان٘واں کُوں استعمال کرݨ والے ہُݨ توں کئی ترائے ہزار سال پہلے وی موجود ہَن تے اے او دور ہا جݙاں آریہ پاکستان تے حملہ آور تھی تے اِتّھاں پیر دَگھیر گھدّے۔ تاں کیا اے تھاں بݨاوݨ آلے آریہ ہن؟ او جیڑھے وی ہووِن چولستان وِچ انّھاں دیاں ݙاہ (١٠) وستیاں دے آثار ملیے ہِن۔ چولستان وِچ ڈاکٹر رفیق مغل دے اثریاتی سروے دی ہِک ٻئی انتہائی اہم خصوصیّت اے ہِے جو اِین٘دے نتیجے وِچ اتھاں "ہڑپائی تہذیب" دے "دور متاخر" دے تہذیبی آثار وی ملیے ہِن۔ اِیں تمدّن دی حامل پُراݨیاں وستیاں دی تعداد پنجاہ (٥٠) اے۔ ڈاکٹر رفیق مغل وسیب دی خدمت تے عظمت ثابت کر ݙتّی اے اتے عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب پاکستان وِچ ای ارتقاء پزیر تھی تے انہاندے حق وِچ مختلف اثریاتی دلیلاں تے دیگر عوامل تے اپݨی تحریراں وِچ سیر حاصل بحث کِیتے اے۔ انّھاں دے مطابق وادیٔ سندھ دی ہڑپائی تہذیب دے آغاز وچوں متعلقہ سوال دے ݙو پہلو بݨدے ہِن۔ ہِک تاں اے جو تریخی تسلسل دے لحاظ نال عروج یافتہ ہڑپائی تہذیب توں پہلے تمدّنی آثار و باقیات دی نشاندہی تے ایں ہڑپائی تہذیب توں پہلے دی تمدّن دی صورتِ حال دی وضاحت۔ ݙوجھا اے جو اِیں ارتقاء پذیر تے تدریجی عمل دا جائزہ جین٘دے نتیجے وِچ بالآخر شہر آباد تھئے۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب ونکی:سرائیکی قدیم زبان ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک رِیت ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔  ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
میر معین الدین فیض
میر معین الدین فیض، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے اردو مصنفاں اچ شامل ہن۔
آرٹ
ملک سراج احمد گل
اڈا شیخ واہن دے وچ ہک نوجوان شخص جیں دا ناں تاں سراج احمد ہے مگر اپنڑے قلمی ناں گل آرٹس کنوں مشہور ہے ۔
ہر فن دی لکھائی کریندے ۔ ماشااللہ بہوں اچھا آرٹس اے ۔ ٹریکٹر ٹرالیاں تے لوکیں دی دوکاناں دے شیٹر پلیٹ وے لکھدے ۔ تے اوندی لکھائی دی ہر جاہ تے تریف تھیندی ہے ۔
اے بئی خوبی وی انھاں وچ موجود اے جو سرائیکی تے اردو ڈوہاں زباناں وچ سوہنی شاعری کریندے ۔ تے سرائیکی زبان دے نامور لکھاری قاصر فریدی دا شاگرد ہے ہک خوبصورت شعر بدن کے اس قفس میں تو بڑا بے چین ہوں میں گل کسی دن زندگی دے کر رہا ہو جاؤں گا میں بھی
پروفیسر احمد حسن دانی
پروفیسر احمد حسن دانی (20 جون 1920ء – 26 جنوری 2009ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے نامور مفکر، مؤرخ، ماہر لسانیات، ماہر بشریات تے ماہر آثار قدیمہ ہن۔
اعزازات
احمد حسن دانی کوں انہاں دی اعلٰی ترين علمی خدمات دے صلے وچ حکومت پاکستان نے ستارہ امتياز تے ہلال امتياز نال نوازا۔ خود اُنہاں دے علم و بصیرت دی چکا چوند جݙݨ مغربی دنیا وچ پہنچی تاں آسٹریلیا توں کینیڈا تک ہر علمی تے تحقیقی اِدارہ اُنہاں دی میزبانی دا شرف حاصل کرݨ دی دوڑ وچ پیش پیش نظر آوݨ لگا۔ امریکا، برطانیہ، فرانس تے آسٹریلیا دے علاوہ انہاں کوں جرمنی تے اٹلی وچ وی اعلٰی ترین تعلیمی، تدریسی تے شہری اعزازات نال نوازا گیا.
وفات
حسن دانی گردے تے ذیابیطس دے مرض وچ مبتلا ہن۔ 22 جنوری 2009ء کوں انہاں کوں پمز ہسپتال اسلام آباد گھنایا گیا جتھاں انہاں دے علاج دی کوشش کیتی گئی لیکن 26 جنوری 2009ء کوں اوہ 88 سال دی عمر وچ اپݨے خالق حقیقی نال ونج ملے۔
دلشاد ابریز ( سرائیکی زبان دا ہک ابھردا ہویا نوجوان شاعر)
ناں
دلشاد حسین
تخلص
ابریز
آغاز شاعری
2018
استاد شاعری
صوفی نجیب اللہ نازش
پیشہ
تجارت
رابطہ نمبر
03023101344
03082171993
تاریخ پیدائش
15-12 -1999
تعلیم
میڑک
ڈوہڑے
نہ اتنا پیار توں کر میکوں ہاں رول ملنگ میں مست ملنگ
تیڈا راجہ راج ہے راحت تے میڈی زندگی تنگ میں مست ملنگ
تیڈا رنگ ہے رنگ کوں رنگ ڈیندا میڈا کئی نی رنگ میں مست ملنگ
شالا شاد رہیں ابریز میڈا میڈے ڈکھڑے سنگ میں مست ملنگ
اج بعد مدت دے بعد ولا دیدار کرائی احسان تیڈا
میڈی سینگیاں دی چن محفل وچ آ بھرم رکھائی احسان تیڈا
میڈے اجڑے پجڑے ویہڑے وچ آپھیرا پائی احسان تیڈا
ابریز دا دل آ شاد کیتی من مونجھ مکائی احسان تیڈا
قعطہ
دل ڈردی ہے صدمات کنوں
ہجراں دی کالی رات کنوں
ابریز نہ پے توں پیار دے وچ
اے ودھ ہے کم اوقات کنوں
غزل
اج تاں سانول گال کریں ہا
لحظہ کن میں نال کریں ہا
ہے پوہ سیالا لرزہ لگ گے
تھوڑی میں ڈو شال کریں ہا
ابریز کیویں ہے نکھڑ تے گزری
ڈکھ سکھ دا کوئی حال کریں ہا
[[سرائیکی ]]
سرائیکی ݙوہڑے دے سوہݨپ، ݙو شاکر
ݙوہڑا تے شاکر، اِیں ہِک مِتھ تھئین جو اِنّھاں کُوں اَنجو انج کرݨ ایویں ہِے جیویوں سرائیکی وسیب دے سرائیکی لوک ادب اِچُوں سرائیکی ݙوہڑے کُوں انج کرݨ ہِے۔ سرائیکی ݙوہڑے تے لوک ادب دی ایجھیں عنایت تھئی جو ایکوں ١٩٨٠ء تُوں بیک وقت ݙو ایجھیں نامور شاعر میسّر آئین جِنّھاں دا تخلّص شاکر ہا۔ ݙوہائیں شاکر اپݨے اپݨے وسیب اِچ ٻہوں زیادہ شہرت حاصل کِیتی ہِے۔
شاکر مہروی
سرائیکی ݙوہڑے دا ݙوجھا ناں، زندہ راہوݨ آلا، بلکہ کہِیں وی سپورٹ (مدد) تُوں بغیر زندہ راہوݨ آلا ناں شاکر مہروی ہِے۔ اے سئیں احمد خان طارق دے نامور شاگرد ہِن۔ اِنّھاں کوں سئیں احمد خان طارق، اپݨا جانشین سمجھین٘دے ہَن، پر تقدیر شاکر مہروی کُوں اساݙے کولوں چِھک گِھدّے اَتے عین جوانی اِچ جھوک لݙا ڳئے۔ اِنّھاں دے ݙوہڑے اِچ جذبات دی گرمی، جرتِ خیال، لفظیں دا سُوہݨپ، وسیبی منظر، اوندے تلاوزمے، ہجر وصال دے قصّے تے آفاقی قدراں، اِنّھاں کوں مشاعرے اِچ تے مشاعرے تے ٻاہروں ہِک نویکلا مقام عطا کِیتے۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:احمد خان طارق دے ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔
سرائیکی تنقید نگاری
’’تنقید‘‘۔۔۔’’نقدِ تنقید‘‘ کنوں ہے اتے ایندا مطلب کھرے کھوٹے وچ تمیز کرݨ ہے۔ یعنی کہیں وی شئے بارے درست یا غلط اتے گھٹ غلط ہووݨ بارے فیصلہ کرݨ داناں ہے۔ حقیقت اتے اصل کوں لبھݨ سانگے ضروری ہے جو غیر حقیقت اتے غیر اصل دی پچھاݨ ہووے۔ جینویں جو مثال ݙتی ویندی اے جیکر کوئی بندہ(جناں) اصل شے گھنݨ چاہندے تاں ایندے کیتے اوندی پچھاݨ اتے سُنڄاݨ ٻہوں ضروری ہے ایں ڳݨ متوں حقیقت اتے اصلیت کوں ڳولیا نہیں ونڄ سڳیندا۔
تنقید دے خاصیّتاں
سچ دی ڳول پھرول کیتے ہر علم اتے فن کوں وسیلہ بݨایا ویندے تے ورتیا ویندے، پر ہر علم اتے فن دے ورتارے دے کجھ اصول ہوندن جیڑھے سدھے دڳ اتے ٹریندن‘ سچ دی ڳول کیتے قدم قدم تے راہنمائی کریندن۔ ایں اصطلاحاً۔ آکھیا ویندے جو تنقید سچ اتے غیر سچ دے وچ امتیاز یعنی فرق کرݨا ہے۔ ایہو ’’اصول نقد‘‘ آسادی پوری حیاتی دے چوگرد کڑا ہے۔ ولیم ہنری ہڈسن "Introduction of study of literature" وچ تنقیددی تعریف کریندے ہوئے لکھدن :
کہیں وی خطے دی قوم  دے لوک ادب اتے فنونِ لطیفہ کوں اہم مقام حاصل ہوندے۔ ادب اتے فنون لطیفہ دی پرکھ سانگے تنقید دی لوڑ پوندی ہے۔ چنگے اتے معیاری یا اعلیٰ ادب دی تمیز یا پچھاݨ کیتے تنقیدٻہوں ضروری ہوندی ہے۔ جینویں جو ٹی ایس ایلیٹ آہدے:’’تنقید حیاتی کیتے ساہ گھنݨ دے برابر ہے‘‘۔ تنقیدی ادب کیتے تنقیدی قاعدے اتے قانون یا اصول ضروری ہوندن جیڑھے ساکوں نتارا ݙیندن جو ادب وچ تخلیق دی اہمیت کیا ہے کہیں وی تخلیقی مواد (شاعری یا نثر پارے) دے ڳُݨ کیا ہن۔ اوندے وچ خامیاں یا نقص کیا ہن؟ ایں طراں اساں ادب اتے تنقید دے رشتے‘ سانگے دی ڳالھ کریندے ہیں۔
تنقید دی جامع تعریف
ایں بارے سید عابد علی عابد لکھدن:
’’لفظ ’’تنقید‘‘ عربی زبان دے لفظ ’’نقد‘‘ وچوں نکلیے جیندا لغوی معنی کھرے تے کھوٹے وچ تمیز کرݨ ہے انگریزی زبان وچ تنقید کیتے "Criticism" دا کلمہ ورتیندے اتے ایں کلمے دا مآخذ عربی لفظ ’’غربال‘‘ ہے جیں توں انگریزی لفط "Garble" نکھتے۔ ’’غربال‘‘ دی اصلیت لاطینی ہے تے لاطینی دا تعلق کلمہ "Cret" نا ل ہے اتے "Cret" دے معنی ’’پٹ پھرول‘‘ کرݨ دے ہن پہلے کلمہ "Garble" دے ماتحت "Criticism" یا انتقاد دی تشریح کریندیں ہوئیں جو کجھ لکھیا ہے اوں توں اے گاٖلھ واضح تھیندی ہے جو تنقید دا کم اے ہے جو ادبی تخلیقات دی پرکھ پرچول کرتے اے فیصلہ کیتا ونڄے جو کیڑھا حصہ جاندار تے با ثمر ہے اتے کیڑھا بیکار ہے‘‘
تنقید دی ودھائی سطح
تنقید دی اعلیٰ تے ارفع سطح وی ایہو ہے جو بندہ مختلف علوم دے وسیلے نال سچ دی تلاش وچ مگن رہوے اتے تلاس دے ایں عمل وچ ہک موہری شئے جینکوں ورتیا ویندے اوہے تنقیدی صلاحیت یا تنقیدی ڳُݨ۔ جینویں حیاتی دے ہر موڑ تے تنقیدی شعور دی ضرورت ہوندی ہے اینویںای چنگے۔ اعلیٰ ادب دی سُنڄاݨ سانگے تنقیدی شعور ٻہوں ضروری ہے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
یائے خفی الصوت دا استعمال
الف :ایجھیئں مصادر جئیں کن ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں مصدری علامت ہٹاوݨ دے بعد جے کݙہیں ’’یا‘‘ دا ڳنڈھݨ ضروری تھی ون٘ڄے تاں وت اونہہ ’’یا‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں یائے خفی الصّوت ’’ی‘‘ نال لکھݨ ضروری تھی ویندے کیوں جو سرائیکی زبان ئِ چ اینہہ لوظ دا تلفّظ ایویں ای کیتا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدر کن ماضی مطلق معروف ’’لکھیا‘‘ سمݨ کن ’’سمیا ‘‘ تے کھیݙݨ کِن ’’کھیڈیا‘‘ وغیرہ وغیرہ ۔ جے کر ماضی مطلق معروف ’’لکھیا ‘‘ کوں ’’لکھیا‘‘ سمیا کوں ’’سمیا ‘‘ تے کھیݙیا کوں ’’کھیݙیا‘‘ یعنی انھیں لوظیں دی ’’یائے خفی الصّوت ‘‘ کوں ’’ یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیا ویسی تاں وت اے لوظ سرائیکی دی بجائے پنجابی زبان دے لوظ ڳݨیئے ویسن ۔ اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو لازم مصدر کن متعدی تے متعدی مصدر کِن متعدی المتعدی بناْکرئیں ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں ’’یا‘‘ دی ’’ی‘‘ کوں ’’یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیا ویندے ۔ مثلاً لکھݨ مصدر کن متعدی لکھانوݨ تے متعدی المتعدی لکھوانوݨ بݨدے تے انھیں مصادر کن ماضی مطلق معروف ’’ لکھایا‘‘ یا ’’لکھوایا ‘‘ بݨسی ۔ لہٰذا انھیں لوظیں کوں ’’ یائے خفی الصّوت ‘‘ دی بجائے ’’یائے جلی الصّوت ‘‘ نال لکھیا تے پڑھیاویسی ۔
بینی نارائن جہاں
بینی نرائن جہاں دا وطن لہور ہئی۔ لاہور وچ پیدا تھئے۔ والد دا ناں لکشمی نرائن ہئی۔ اتھائیں تعلیم حاصل کیتی۔ گردش زمانہ دے ہتھوں کلکتہ پہنچے۔ سید حیدر بخش حیدری دی سفارش تے فورٹ ولیم کالج کلکتہ وچ جاہ ملی۔ انھاں نے کل ݙو کتاباں تصنیف کیتن۔ ”چار گلشن“ ہک عشقیہ داستان ہے جیندے وچ شاہ کیواں تے فرخندہ دی محبت دا ذکر ہے۔ ایہ کہیں داستان دا ترجمہ نی بلکہ اُنہاں دی اپݨی طبع ذاد ہے۔ ”دیوان جہاں“ اردو شعرا دا تذکرہ ہے۔ ایہ تذکرہ بینی نرائن جہاں نے کپتان روبک دی فرمائش تے مرتب کیتا۔
یائے خفی الصوت دا استعمال
ب:متعدی مصادر کِن جݙاں ماضی مطلق معروف بݨائی ون٘ڄے تے اونکوں جملے ئِ چ استعمال کیتا ون٘ڄے تاں جے کݙۂیں جملے دا مفعول جمع مونث ہووے تاں ماضی مطلق معروف دا صیغہ جمع غائب موئنث بݨیندئیں ہوئیں یائے خفی الصوت دا استعمال کیتا ویندے ۔ مثلاً متعدی مصادر۔ لکھن ْ، پڑھݨ تے کھاوݨ کن ماضی مطلق معروف ئِ چ بݨائے ڳئے کجھ جملے ملاحظہ تھیون۔
۱۔اسلم چھٹی لکھی ، اسلم چھِٹیاں لکھیاں              (چھِٹیاں بطور مفعول جمع مونث) ۲۔میں کتاب پڑھی ، میں کتاباں پڑھیاں               (کتاباں بطور مفعول جمع مونث) ۳۔اُونہہ روٹی کھادھی ، اُونہہ روٹیاں کھادھیاں (روٹیاں بطور مفعول جمع مونث)
ج:کہیں وی لازم مصدر کن ماضی مطلق معروف دے صیغے جمع غائب مونث ، جمع حاضر مونث تے جمع متکلم مونث ئِ چ ہمیشاں یائے خفی الصوت ای استعمال تھیندی ئِ۔ مثلاً درکݨ ، سمݨ تے رووݨ مصادر کن ماضی مطلق معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
صیغہ جمع غائب مونث
صیغہ جمع حاضر مونث
صیغہ جمع متکلم مونث درکݨ
او درکیاں
تساں درکءیاں
اساں درکیءاں سمݨ
او ستیاں
تساںستیاں
اساں ستیاں
رووݨ
او رنیاں
تساں رنیاں
اساں رنیاں
د:کہیںوی لازم یا متعدی مصدر کن فعل حال معروف دے صیغے جمع غائب مونث، جمع حاضر مونث تے جمع متکلم مونث ئِ چ ہمیشاں یائے خفی الصّوت استعمال تھیندی ئِ مثال دے طور تے سمݨ ، کھاوݨ تے لکھݨ مصادر کن فعل حال معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
مصدر
صیغہ جمع متکلم مونث سمݨ
او سَمدین
تساں سمدیاںء ُ
اساں سمدیاں ہیں کھاوݨ
او کھا ندین
تساں کھاندیاںء ُ
اساں کھاندیاں ہیں
دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت
لوک فن خطاطی دے وِچ قلم چلاوݨ اِچ اَتے لفظاں دے بݨاوݨ اِچ ہتھ اَتے ساہ دی طاقت اَتے زور کوں وَݙا دخل حاصل ہِے۔ لفظ دا کوئی حصہ موٹا ہوندے اَتے کوئی حصہ بَرِیک۔ اینویں قلم دی گردش وی کݙھیں تیز ہوندی ہِے اَتے کݙھیں سُست ہوندی ہِے۔ ہِیں سانڳے حرفاں دے سارے حصّیاں کوں نکھار تے اَتے نمایاں کر کے لکھݨا ہتھ دی قوّت تے منحصر ہِے۔ تُساں کݙاھیں کہیں خوشنویس کوں لکھدا ݙیکھو تاں اے عقدہ کھل ویسی۔ نستعلیق اِچ ’ج‘ یا ‘س‘ دا دائرہ پانوݨاں ہووے تاں ساہ روکݨاں پوندے لمبی ’ب‘ یا ش دی کشش پاوݨ ویلے وی ساہ گُھٹ تے لکھݨاں پوندے۔ نِیں تاں لفظ وِگڑ ویندے۔ دَھڑک آویندی ہِے۔ ہِک زمانہ جاݨدے جو مہاندرے خطاط سئیں تاج الدین زرّیں رقمؔ باقاعدہ اکھاڑے اِچ پہلوانی کریندے ہَن آپݨے ساہ کوں پکّا کریندے ہَن جینویں گلوکار ساہ کوں پکا کرݨ دے حیلے کریندن۔ اینویں اِی خطاط و خوشنویس کیتے وِی ساہ کوں پکا کرݨ اَتے ساہ ہار کے لکھݨ لازم ہِے تاں وَنج تے لکھائی دا صحیح رزلٹ نکل سڳسی۔
یائے خفی الصوت دا استعمال
او لکھدین
دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت
ڄینویں ہِک ٻندے کِیتے صحت ہووَݨ اہم ہِے پر جیکر صحت دے نال نال حُسن اَتے خوبصورتی وی ہووے تاں وَت سونے تے سُہاگہ آلی گاٖلھ ہوسی، اینویں ہِک خطاط (قلمکار / دستکار) دی تحریر اِچ اُصول وی ہووے اَتے صَفائی وی ہووے اَتے جیکر تحریر اِچ جاذبیت دی ہِک خاص شان اَتے خاص اَدا وِی ہووے تاں ٻہوں سوہݨی گاٖلھ ہوسی۔
نائلہ جعفری
نائلہ جعفری (اردو: نائلہ جعفری) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 1 جنوری 1976ء) ہِک پاکستانی اداکارہ اَتے ہدایت کارہ ہَن۔ اوہ پی ٹی وی دے ڈرامیاں " وہ, ایک کسک رہ گئی, موسم, عنایہ تمہاری ہوئی اتے تیرا میرا رشتہ" وِچ اپݨے کرداراں کِیتے سُن٘ڄاݨی وین٘دی ہِن۔
دستکاری وِچ ہَتھ اتے ساہ دی طاقت
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
یائے خفی الصوت دا استعمال
تساں لکھدیاںء ُ
نائلہ جعفری
کَم کار
نائلہ نے 1980 دے ݙہاکے وِچ پی ٹی وی اُتے اداکاری دا اَغاز کیتا اتے اُنّھاں نے تھیٹر وی کِیتا۔ نائلہ کوں ڈرامیاں "ایک محبت سو افسانے, صنم گزیدہ , مجھ کو ستانا, دیسی گرلز اتے تھوڑی سی خوشیاں" وِچ اپݨے کرداراں کِیتے سُن٘ڄاݨیا وین٘دا ہِے۔   این٘دے توں بعد اوہ "ڈونٹ جیلس ، نور پور کی رانی ، لمبی زندگی ، زینت بنت سکینہ حاضر ہو اتے سنجھا" وِچ وی نظر آئی۔  این٘دے بعد توں اُوہ "سرخ جوڑا ، تیرا میرا رشتہ ، عکس ، انایا تمہاری ہوئی ، موسم، غلتی ، مراسم اتے ایک کسک رہ ڳئی ڈرامیاں وِچ وی نظر آئی۔
یائے خفی الصوت دا استعمال
اساں لکھدیاں ہیں
نائلہ جعفری
ذاتی حیاتی
نائلہ شادی شدہ ہئی جاں جو کُجھ مُد بعد اُنّھاں کوں طلاق تِھی ڳئی۔
یائے خفی الصوت دا استعمال
ر:ایجھیں لازم یا متعدی مصادر جنھیں کن ماضی مطلق معروف بݨیندئیں ہوئیں اخیر ئِ چ ’’یا‘‘ آوے تاں وت لازم مصادر کن ماضی قریب معروف مذکردے سارے صیغے تے مونث دے صیغے جمع غائب ، جمع حاضر تے جمع متکلم ئِ چ پر متعدی مصادر دے مذکر تے مونث دے سارے صیغیئں ئِ چ آوݨ آلی ’’ی‘‘ یائے خفی الصّوت لکھی تے پڑھی ویسی مصادر درکِݨ تے مارݨ کن ماضی قریب معروف دے مطلوبہ صیغے کجھ ایں بݨسن۔
نائلہ جعفری
بِماری اَتے موت
نائلہ کینسر توں ٻچ ڳئی ہئی، اتے رحم دے کینسر وِچ مبتلا ہئی۔ اسی کینسر سے انّھاں دی موت تھئی. اِیہ 17 جولائی 2021 کوں 56 ورھیاں دی عمر وِچ فوت تھئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
یائے خفی الصوت دا استعمال
جمع غائب
واحد حاضر
جمع حاضر
واحد متکلم
او درکیا
او درکیءن
توں درکیءں
تساں درکےے وے
میں درکیاں
اساں درکےے سے درکݨ(مونث)
او درکی
او درکین
توں درکیں
تساں درکیں وے
اساں درکیں سے مارݨ (مذکر)
اونہہ مارئیے
انھیں مارئیے
توں مارئیے
تساں مارئیے
اساں مارئےے مارݨ (مونث)
پرسوز بخاری
پرسوز بخاری سرائیکی شاعر ہن. انہاں دے بارے وچ دلبر حسین مولائی ہوراں دی ہک لکھت ہیٹھاں درج اے.
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
سید احمد حسن جیرھے پُرسوز بخاری دے ناں نال مشہور ہِن۔ سرائیکی شاعری اِچ ورتیجݨ والی تقریباً ہر صنف وچ شاعری کیتی ہِنے۔ نظماں، کافیاں، گیت، ݙوہڑے، حمداں، نعتاں تے منقبتاں سبھ کُجھ لکھیا ہِنے۔ ہر صنف وچ اِنھاں اپݨے آپ کوں شاعر منوائے۔ میں اِنھاں دی کتاب’’سانول ،سِک، سکرات‘‘اچ موجود انہیں دیں غزلیں بارے کُجھ لکھݨ دی کوشش کیتی ھے۔ 192صفحات تے مشتمل اِنھاں دی ایں کتاب اچ 36غزلاں شامل ہِن۔ پُرسوزؔ بخاری دی غزل روایتی وی ھے تے منفرد وی ، ایندے وچ نویاں ترکیباں وی اپݨے تخلیقی رَندے نال گھڑیاں ہِنے۔ سوہݨے سوہݨے ہاں چھیکویں محاورے وی ورتیے نے۔ غزل دا اصلی چسولہ رس بھریا ذائقہ قاری کوں چھاند ݙے ݙے سݙیندا کھڑے۔ لوکیں دے دِلیں دیاں ڳالہیں پُرسوزؔ بخاری خوب آکھین۔ پُرسوزؔ بخاری دی شاعری دے حوالے نال مقبولیت ٻہوں ہئی۔ مشاعریں وچ جتھاں اِنھاں دے اُستاد صوفی فیض محمد دلچسپؔ ہوریں اپݨی اُستادی مَنویندے ہَن اُتھائیں پُرسوزؔ بخاری وی لوکیں دے دِلیں وچ اپݨیں لفظیں دی او دھمال پیدا کر ݙیندے ہَن جو لوک اُٹھی اُٹھی کے داد ݙیوݨ تے مجبور تھی ویندے ہَن۔ لوکیں دے جذبات دی ترجمانی کریندیں ہوئیں آپ اَہدن: ہر پُرسوزؔ کوں ݙاڈھے بھاندن
لکھیے شعر قلم دے میݙے
یائے خفی الصوت دا استعمال
میں مارئیے
اساں مارئیے
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
تیکو ں اِتبار نئیں آندا جیکر اینویں تاں اینویں سہی
اساں تاں جڳ کنوں مخفی رکھی ہئی پیار دی دولت
کیتے زوریں مسائیں لوکیں مشر اینویں تاں اینویں سہی
غزل ادب دا چولستان ھے۔ ایندے وچ ہجر دا کِرڑ کنڈا وی ہوندے، پُنل دے پیرے وی ہوندن، ٻوئی دی بُٖسی ٻوتھی وی ہوندی اے تے کُھمبی وانگ خود ڄائے خیال وی ہوندن۔ ایہ کُریہہ دا او وات پٹیندا میدان وی ھے جتھاں عشق دیاں ماریاں سسیاں پناہ گھِندین۔ عشق کیا کیا کرویندے؟ میں آکھساں کیا کیا نئیں کرویندا۔ عشق ڈُٖکھیں دے پہاڑ وی ݙیندے، دریا وچ گھڑے بھنواکنیں گھٹکڑیاں (گُڑتیاں)وی ݙیندے ، عشق دا دھوتی حُب دی دھو وچ رہندے، ساری حیاتی خابیں ، خیالیں تے عذابیں وچ گُزر ویندی ھے۔ عاشق کوں کیا کیا کرݨا پوندے؟ ایہ شودا صبر وی کریندے تے دھاں وی نئیں ݙے سڳدا۔ ایہ بغیر چُوری دے رَت ݙیندا رہ ویندے۔ ایہ بغیر گھڑے دے دریا دیاں لہراں قبول کریندے۔ ولا جݙاں رقیب وارا وَٹ ڳیا ہووے تے خوش پیا وَسد ہووے تاں عشق دے ہاں پھتھے عاشق دا جگر ساڑ سوز اوندی روح نال کیا کیا حشریاں کریندا ہوسی؟ پُرسوزؔ دا سوز ݙیکھو: توں ہُݨ تاں خوش ایں جو سوکھا تھی ڳئیں
اساکوں غم دے پہاڑ ݙے تے
تئیں اپݨے دِل دی تاں بھاہ بُٖجھائی اے
اساکوں عمراں دے ساڑ ݙے تے
او خاب وانگوں ملیے جو ہاسے
بائیو لوجی
‍‌‌بائیو لوجی
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
اُتھاہوں ایہ دِل دے درد وَدھ ڳئے
تیݙی نظر نے ونڄایا ساکوں
سڄݨ دا رنگ ، چاندی وانگیں روپ، وَل اوندے حُسن دی تاب دا بے تاب لشکار، جݙاں دیداں نال ٹکردے تاں چیتا بھنوا ݙیندے۔ بے قرار عاشق جݙاں سڄݨ دے رُخ مہتاب دی اچݨ چیت زیارت کریندے تاں ول اوندے حُب دی شراب ، مستی دے نشے دی شرارت ایں کرویندی ھے جو راہ ٹپدے لوک رستہ چھوڑ ویندن۔
نگاہیں ٹکر ڳن اُنھاں نال جیندیاں ؂ اینویں لڳدے پیتی شراب آندے جیویں
احٖ وت راہ وچ دھوتی ٹکریس ؂ بدلیے بدلیے طور نظردن
مٹھڑا سڄݨ جݙاں رُسیمے دی مشقی رسم توں ٻاہر نکلدے تاں اُڄڑیے عاشق کوں اوں ݙینھ دا بے صبری نال انتظار ہوندے جو اوندی وِگھری حیاتی ہُݨ کہیں تِڑ تاݙے لڳسی پر ایہ انتظار دے لحظے کیویں گزردن۔ او پُرسوز بخاری ݙسیندے:
او تاں اینویں آکھی تے پُرسوزؔ ڳئے پیا
غزل شاعری دی ہک البیلی صنف ھے۔ ادھ کُٹھے کُکڑ وانگوں تڑپا تڑپا شعر لکھویندی ھے۔ایندے وچ رمز دا غمزہ ہوندے ، ایماء دا غازہ وی ہوندے، اِشارے کنائے دا سُرمہ ہوندے تے تلمیح تے تشبیہ دا لیپا پوچا وی ہوندے ۔ جتلا شاعر ذہین تے تخلیق کار ہوسی اُتلی غزل گہری معنویت والی ہوسی۔ سمجھدار شاعر سکھݨا روایت دا قیدی نی ہوندا اوندی سوچ دے پکھی کئی سو سال اڳوں تے اُڈرݨ دی طاقت رکھدن۔ پُرسوزؔ بخاری دی شعری کُٹھالی مضبوط ھے۔ ایندے وچوں مربوط شعر نکلدن تے کئی کئی پرتاں پلٹڑیاں پوندین۔ وَل ونڄ تے شعر دی روح سمجھ آندی ھے۔
؂آساں دے آلہݨیں وچ ٻیٹھا ہا کُجھ سوچیندا
مادہ تے سائنس کنیں متاثر تھیوݨ والا طبقہ عشق، محبت تے وسیب دی ریت روایت کوں چنگا نئیں سمجھدا۔ پہلے مغرب بغاوت کیتی ہئی ، سائنس کوں ہی ملجا تے ماوا سمجھا ہا ، ہُݨ ولا وَل آئن جو روح دی خوشی ادب تے آرٹس وچ ھے۔ احٖ کل اِنہیں دیاں یونیورسٹیاں آرٹس دے معنیں وچ سائنس کنیں زیادہ میرٹ رکھیندین۔ اساں خالی عبوری دور کنیں گُزردے پیوں۔ لوک سائنس دے پچھوں ڳالھے تھی کراہیں دُرک پِن۔سائنس دی ترقی وی لازمی ھے تے روح دی آبیاری وی، کݙاہیں کݙاہیں ایجھا اتفاق وی تھی پوندے جو عشق کولہوں بندہ نامراد عاشق مشہور تھی ویندے۔ قسمت جݙاں اونکوں عشق وچ پکیندی ھے تاں ول اونکوں پتہ لڳدے جو عشق کیا ھے؟
عاشق تے فتوے لا تے اَہدا ہا سُولی چاڑھو
سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
ادب انسانی سماج دا اندرونی تے خارجی (بیرونی) مشاہدات تے تجربات دا نچوڑ ہوندے۔ ادب دے ذریعے اساں کہیں وی خطے دا مزاج ، آب و ہوا، جغرافیہ ،ٹوٹم و ٹیبوز ،تاریخ، اسطور ،تہذیب و تمدن، زبان، فوک لور اَتے ثقافت کوں ݙیکھ سڳدے ہیں۔ [[سرائیکی ادب دنیا دے قدیم ادب وانگوں اپݨے اندر پراݨ تے ہزاراں سالاں دا ادبی شعور رکھیندے ۔ سرائیکی وسیب وادیٔ سندھ دے صدیاں توں لُکے ہوئے قصے کہاݨیاں دا وݙا خزانہ اپݨے اندر لُکائی پے جہڑا صدیاں توں نسل در نسل اڄوکے سرائیکی ادب وچ نظر آندا پے ۔ سرائیکی قصہ دانش دا او قیمتی سرمایہ ہے جہڑا آوݨ والی نسل کیتے ہک مشعل راہ دی حیثیت رکھیندے ۔ ایندی اہمیت ایویں ہے جیویں حیاتی کیتے ساہ تے جسم کیتے روح ہووے۔ اے ساݙی ادبی ، تاریخی، لسانی اَتے ثقافتی شناخت دا وݙا حوالہ تے اُتم ستون ہے۔ ایندے بغیر دنیا دا کوئی وی ادب ایویں لڳدے جیویں جسمانی سٹرکچر سر دھڑ دے بغیر نظر آوے۔ سرائیکی ادب وچ لوک قصہ بنیادی طور تے سرائیکی زرعی سماج دی گذر گذراݨ دے نال نال حیاتی دی اوکھ کوں آسان کرݨ دا گُر تے منتر ہے جیندے نال سرائیکی ادب لوک قصے وچ جیندا جاڳدا نظر آندا پے۔اے اپݨے وسیب دے وسو واݨاں کوں شعور تے تخیل دی فکری روشنی ݙیندا نظردے۔لوک قصے دے منتر کوں سرائیکی وسوں دے لوکاں اپݨا نِماݨاں ہتھیار بݨا کے اپݨے سماج، اُوندا ثقافتی پس منظر ،اسطور ،تاریخ ،جغرافیہ ،آب و ہوا ، خطہ ، زبان ،تاریخی اثاثہ، فنونِ لطیفہ، ادب اَتے دھرتی کوں نہ صرف محفوظ بݨائے بلکہ ایندے منتر نال حملہ آوری دی سوچی سمجھی بیرونی یلغار ، استحصال ،زیادتی ،ظلم ،وانجھ ، ݙکھ ، نا انصافی، معاشی قتل ،وسائل دی غیر منصفانہ تقسیم اَتے شناخت توں محرومی جیہے وݙے ایشوز(مسائل ) کوں وی شکست ݙتی ہے۔ ایں سانگے سرائیکی ادب وچ لوک قصے دی اہمیت تے افادیت ٻہوں ودھ ویندی ہے اَتے اے ادب وچ ہک جھومر دی حیثیت رکھیندے۔
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
ہُݨ آپ اَئے وکیڑ اچ اَہدا ھے پیار تھی ڳئے
سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت
لوک قصہ بنیادی طور تے لوک دانش  (Folk wisdom) دا ݙوجھا ناں ہے۔ کوئی وی قصہ ایہو جھئیاں نہ ہوسی جیندے وچ کوئی نہ کوئی لوک دانش موجود نہ ہووے۔ لوک قصہ لوک دانش دا صدیاں دے انسانی تجربات ، مشاہدات تے حقائق دا نچوڑ ہوندے۔ لوک قصے دی اہمیت انسانی حیاتی کیتے پاݨی وانگوں ٻہوں اہم ہے۔ لوک قصے اپݨے جغرافیہ، کلچر، تاریخ اتے تہذیب و تمدن کوں نشابر کریندن۔کہیں قوم دی ابتدائی ، انفرادی تے اجتماعی زندگی بارے قصے کہانیاں وچ ڈھیر کجھ موجود ہوندے ۔ جیندے نتیجے دے طور تے انہاں دی اہمیت اڳوں تے آ ویندی ہے ۔ اساں قصے کہاݨیاں دے ذریعے کہیں قوم دی ثقافت بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں مثلاً انہاں دے عقائد ، خواہشاں ، رسماں ،رِیتاں تے رہݨ سہݨ بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں۔کہاݨی وچ ورتیے ڳئے تخیل کوں اساں سطحی طور تے گھندے ہیں جے کر غور نال ݙٹھا ونڄے تاں اَحٖ وی ایہ عظیم تر انسان دے تخیل دا مساوی اظہار ہے ۔
پرسوز بخاری
پُرسوزؔ بخاری دی غزل
عشق، وَس تے آرا، بھاء دا چِخہ، دریائے نیل دا ادھلاݨہ، فرات دی بیوفائی، چنانہہ دا گھڑا، تھل دی ریت، بھیرے دے ٹٻے، نَیں دا تَل، کھیر وہیندا روہ، پاݨی کوں لوہندی روہی،ایہ سارے عشق دے آزمائیشی امتحان ہوندن ۔ شاعر عاشق دا ترجمان ہوندے۔ اوندے سوچیں دا میدان حسرتیں دا کھاڑا ہوندے۔
دِل کھاڑا بݨ تے رہ ڳئی اے ڈُٖکھ درد نے سُکھ تکرار کیتے
اوݙوں ظلم دا جُڑ طوفان آیاایݙوں ساوݨ مینگھ ملہار کیتے
سُکھ چین کوں فخر وِصال تے ہاڈُٖکھ درد ہا نازاں ہجر اُتے
ہجر دی حُب کھسیندا قصائی جݙاں جُدائی دی کاتی رَتو رت کریندے وَل تڑپدے عاشق دی نماݨی شکل کیویں ݙسدی ھے۔ پُرسوزؔ بخاری دے شعری کیمرے وچ ݙیکھو:
بُٖسی محفل ، بُٖسا ویڑھا تے ڈُٖمڑیں مونہہ سڄݨاں دے
جُدائی دی ترجمانی ھے ہجر بݨ تے صیاد آندے
سڄݨ دے وقت نکھڑݨ دے اُداسی لُک نہیں سڳدی
ہوندے پُرسوز ہاں مُٹھ وچ تے منگدا درد داد آندے
غزل دے ہر شعر وچ نویں موضوع ٹکݨ دی جاہ ہوندی ھے پئی۔لہذا ایندے ݙڈھ وچ فلسفہ، مذہب، سیاست، انقلاب، درد، جُدائی، ݙوہ، دُروہ، عشق معشوقی سب کُجھ ہوندے پیا۔ سُݨݨ پڑھݨ والا بندہ غم دے ٻوجھ اچھل بھنوا سڳدے۔ دِل تے روح ، سوچ تے مغز نویں تازے تھی تے بندے کوں ہولا پُھل کر ݙیندن۔ جے مٹھے راول دی راند بھاء ونڄے ، جے سسڑی دی چُنری پیار دا جھنڈا بݨ ونڄے جے ہیر دیاں زلفاں چھاں بݨ ونڄن تاں وَل عاشق لا محدود مُد تئیں سُم پوندے:
حشر توڑیں سُما چھوڑئیے
اوندیں زُلفیں دی چھاں میکوں
دِل دی ویران دُنیا پل وچ وَسا ڳیا ھے
چوݙی دا چندر زورے سینے سما ڳیا ھے
جے سنگتی نکھڑ ونڄے تاں ول اسمان بھمدا نظردے۔ زمین چکریندی نظر آندی ھے۔ اولاد مال ، جائیداد ݙیݨیں نظر آندین۔ ساہ دی سنگت کنیں انج تھیوݨ تے دِل اَہدے۔ دُنیا دا حُسن نانگ دا گدرپ نظر آندے تے عاشق ایہ پیغام ݙیندے:
ایہ ہُݨ کائینی کم دے میݙے
پُرسوزؔ بخاری عشق توں واقف ھے اونویں تاں ایہ رِیت ابراہیم خلیل اللہ کنیں اَندی ہوئی کربلا ٹپدی ہوئی اِنہیں تئیں آئی ھے۔ عشق دی ایہ کہانی قیامت تئیں دُھریندی رَہسی۔
جے تئیں ایں جڳ تے عاشق رُسدے منیندے رَہسن
دُوھریندی رَہسے او تئیں تیݙی میݙی کہانی
انسان دی زندگی ہک فلم آلی کار ہک ڈرامائی کردار رکھدی ھے۔ کݙاہیں اُچ ݙیہدے کݙاہیں جھِک، کݙاہیں قصیدے پڑھݨ والیں دے لشکر نال ہوندے تاں کݙاہیں نوحہ وی کوئی نی پڑھدا۔ جے حالات وَٹیے تاں سنگت وی وَٹی، کوئی قسمت آلا ابوذرؓ نال ہوسی نہ تاں کوفی شامی ڈھیر ہوسن۔ حبیبؓ ابنِ مظاہرتھوڑے، شمر ڈھیر ہوسن۔ جے وَسد ا ویلھا ہووے تاں شہر دے شہر نال ہوندن۔ جے ڈُٖکھ دا سفر پیش آوے تاں وَل سُنڄ دیاں حویلیاں ہوندین۔ پُرسوزؔ بخاری کوں وی دھاں ݙیوݨی پئے ڳئی ھے:
احٖ نئیں نیڑے اَمدے میݙے
کل ہَن ڳاوݨ ڳمدے میݙے
یاد ہئی مونہہ دو ݙیہدا ہانویں
ہُݨ تاں ٻول نی بھمدے میݙے
پُرسوز ؔ بخاری دی غزل جیڑھلے بندہ پڑھدے تاں اوندی وٹھ وچ آ ویندے۔ او تئیں کتاب بند نئیں کریندا جے تئیں ایہ اپݨا اثر نئیں ݙکھیندی۔ میں وی اُنہیں دی غزل وچ ایجھا جکڑیاں جے تئیں قلم نئیں چاتا ایہ میکوں اپݨی حُب دی زنجیر وچ ٻدھی پئی رہ ڳئی ھے۔اَؤ ہُݨ پُرسوز بخاری دی غزل وچ موجود تراکیب تے فن تے تھوڑی جہیں ڳالھ کروں۔ پُرسوزؔ بخاری ہک قادر الکلام شاعر ھے۔ وسیب دی ریت روایت دا نہ سکھڑاں سُنڄاݨو ھے بلکہ مِٹدیاں تے مُکدیاں ڳالہیں ، ترکیباں تے محاورے سانبھݨ والا سچا پندھیڑو ھے۔ پُرسوزؔ بخاری نویں خیال ݙے تے تشبیہات تے استعارے واضع کیتے ہِن۔اِنھاں دے کلام وچوں جے سارے محاورے، تشبیہاں تے استعارے جمع کروں تاں ہک نویکلی کتاب لکھی ونڄ سڳدی ھے۔ لغت ترتیب ݙتی ونڄ سڳدی ھے۔ اِتھاں کُجھ شعر نقل کرینداں۔ اوندے سوچے ورتیے محاورے تے ترکیباں پڑھو تے پُرسوزؔ بخاری کوں داد ݙیو.....سرائیکی دے ایں محسن کوں وِساریا نہ ونڄے ، چھوٹے چھوٹے لوکیں دا کلام بی اے تے ایم اے سرائیکی وچ پڑھایا ویندا پئے ۔ ایتلا وݙا ماء ٻولی دا خادم کیوں وِساریا ویندا پئے؟ ہر جاہ تے سیاست چنگی نئیں ہوندی ، ہر جاہ تے تعلق دی وِساخی استعمال نئیں کریندی۔ سفارشاں کے تئیں کرویسی ساݙا فنکار، اللہ دے واسطے میرٹ کوں جاہ ݙیو، نویں نسل کوں سچ دا سنہیڑو متعارف کراؤ۔ ایہ شعر پڑھ کے اپݨے ضمیر کنیں پچھو کیا اے غزلاں سرائیکی دے نصاب اچ چھپݨ دے ݙا دیاں کائینی؟
ودا اینویں لُکدے جُدائی دے جبر توں
بُلبل دے سِر تے عقاب آندے جیویں
اوں چن کوں ݙیکھݨے یارو تے میں ھے ݙیکھݨا اونکوں
ٻیٹھا مستقبل کوں رونداں گُزریا ویلھا ݙیکھ تے
یادِ ماضی ماس چردی پئی اے ٻیلا ݙیکھ تے
بھوتے ݙے ݙے تے ݙراوݨ تے ولا او ترݙݨاں
نظم
اَرمان لگٖدے
(سئیں سیداحمد حسن پُرسوزؔ بخاری دی جگٖ مشہور نظم )
ایں بزمِ ادب کوں ، ادیبیں دی ڈھب کوں ، کُئی وَدھ گھٹ اَلاوے، تاں اَرمان لگٖدے
ادب دے جنون اِچ ، تے مجنوں دے خون اِچ ، کُئی ہولی مناوے ، تاں اَرمان لگٖدے
عدو وَٹے مارے ، سجٖنْ پُھل اُلارے ، اُچا ہتھ وی چاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
؂
تھیا وَیری دشمن ، رکھے او نہ کیوں زَن ، سجٖنْ وَدھ اَلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
کُئی دَر تے آئے کوں ، تے اپنْے پرائے کوں،سڈٖا تے مراوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہووے پُر شعور ءِ ، گھتاوے فتور ءِ،تے زورے کھِڑاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہووے دِل دا جانی ، لاوے سینے کانی،ڈُٖکھے پھٹ ڈُٖکھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
نیڑے آ تے ڈٖیکھے ، لگٖی سینے میکھ اے،تے چا کنڈ ولاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
بٖلپنْ دا ہانڈھا ، جنازے دا کانڈھا ، وی سُنْ تے نہ آوے ، تاں اَرمان لگٖدے
مروّت دے شمع ، بٖلے بٖاجھ طمع،ڈٖے پھوکے بُٖجھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
سجٖنْ منہ دا مِٹھا ، ہووے دِل دا کِٹھا،گُٖجھے داء چلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
بغل پا تے چُھری ، ڈٖیکھے چا تے کُھری،چا لا گٖل مُساوے ، تاں اَرمان لگٖدے
پیوے گھیو کٹورے ، تے پاڑاں کھتورے،سِنے وَنْ سُکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
سبھے چھوٹے لا دے ، او وعدے وفا دے،چا دلبر بُھلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈٖیوے جوڑ ساڑے ، اتے سینے پھاڑے،چا دشمن کھِلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
او ٹُکڑا جگر دا ، تے اعتباری گھر دا،مُٹورے مُندھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
سکا وِیر تھی تے ، ہِکو کھیر پی تے،چا سر کوں تکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
بھرانویں دے کٹھ اچ ، محبت دے ٹھٹھ اچ،چا نفرت کھنڈاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
وطن دی زمیں تے ، ایں ماہِ جبیں تے،کُئی رڑھ نہ رہاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہیں اپنْے وطن دی ، تے ہر شئے اَمن دی ،نہ وطنیں کوں بھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
عیاشی دا عادی ، جو ہر شئے سوادی،جاپانوں منگاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ایں گھر دی بچت کوں ، تے مُلکی صنعت کوں،ناکارہ بنْاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
وفا دے سرہیں دا ، تے کوڑے کرینہہ دا،کُئی رشتہ کراوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ایں دردیں دی دھیر اچ ، صحیح مانجھے کھیر اچ،چا اَک ڈٖوہ رَلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
جے پیو پُتر مئی کوں ، بھِرا تے بھجٖائی کوں،بھِرا کھڑ لڑاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
اوّل ویچ کھاوے ، ولا گھر بٖلہاوے،عدالت چڑھاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
گھِنے وِیر سکا ، جو بھینْیں دا ٹکا ،پھنے خاں سڈٖاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
بٖیا بھئی بجاجی ، ایہو تازہ حاجی،گرہ گز کُھنجاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
نمک تیل والا ، کرے بٖہہ کشالا،سیروں پا کھٹاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
گھِنے تاں اُڑاندا ، تے ڈٖیوے بُکھاندا،قبر چا بھُلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
قصائی حق شناس ءِ ، ویچے کچا ماس ءِ،گٖڈیں کُوہ کھواوے ، تاں اَرمان لگٖدے
وڈٖی ہسپتال اچ ، تے نرسیں دے جٖال اچ،جے پانْی وکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
پانْی دے ٹیکے ، لگٖن پے ودھیک اے،فزیشن لواوے ، تاں اَرمان لگٖدے
وکالت دا پیشہ ، بنْے سِر دا تیشہ،مدعی چا ڈھکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
او دفتر دی کتھ اچ ، کلرکاں دے ہتھ اچ،جے کُئی سائل آوے ، تاں اَرمان لگٖدے
جے تئیں ڈٖیو نہ گٖبھے ، کیویں فائل لبھے،چا ہتھیں لُکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ایہ ہوٹل شہر دا ، بنْے گھر قہر دا،تے گھانگھے لہاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
رہے اوچ بٖلوٹ اچ ، شرافت دے کوٹ اچ،تے بے پرد آوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ولی دا سجادہ ، تے مخدوم زادہ ، کُتے رِچھ لڑاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہوندے پیر کامل ، شریعت دا حامل،نہ مسجد سُہاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
کرے گھر بکھیڑے ، تے مکھڑیں دے پیڑے،چا پیکیں پُچاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
کڈھ پا او ذال ءِ ، کرے پئے دے نال ءِ،پُٹھیاں سِدھیاں لاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
کھاوے گھروں سائیاں ، تے بھونکے قصائیاں،نہ جُھگا وساوے ، تاں اَرمان لگٖدے
تکے آڑے پاڑے ، تے لوڑھے لتاڑے،ودا دِل اَڑاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
علی ؑ دا موالی ، اوں دَر دا سوالی،بھنگاں بٖہہ گُھٹاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ہووے بو ترابی ، شرابی کبابی،دی لعنت چا چاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑہ سرائیکی شاعری دی ہک اہم صنف ہے ۔
پرسوز بخاری
نظم
او منبر تے چڑھ تے ، تے قرآن پڑھ تے،چا جھیڑے گھتاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
مُلاں دین ویچے ، پے کھِلدن مڑیچے،چا فیساں مُکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
پہلا ڈوہڑہ
سرائیکی زبان وچ پہلا ڈوہڑہ حضرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی نے لکھیا ۔
پرسوز بخاری
نظم
کتھاہیں نہ دَکے ، مدینے تے مکے،وی لیلھوں وہاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
پہلا ڈوہڑہ
حاکم آپے حکم کرے آپے ہی وچار
پرسوز بخاری
نظم
جے گودیں دا گودا ، ایہ پٹواری شودا،کھتونیاں کھِنڈاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
پہلا ڈوہڑہ
جی وہن لدھیا کانویں لئی دکئی دلار دلار
جئی تاک نہ تہلا سیکوں لنگھسن پار
پرسوز بخاری
نظم
وِراثت دے کھاتے ، رکھے ایہ لُکا تے،تحصیلاں ٹپاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوجھا ڈوہڑہ
سرائیکی زبان وچ ڈوجھا ڈوہڑہ سلطان التارکین حضرت حمید الدین حاکم نے بہاؤالدین زکریا کوں جواب ڈیندیں ہوئیں لکھایا۔
پرسوز بخاری
نظم
کئی موضع دا وڈٖا ، تے ہمسائے دا تڈٖا،ہتھیں بٖہہ چواوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوجھا ڈوہڑہ
حاکم آپہیں حکم کرا آپہیں ہی وچار
جہناں اللہ منیا اتے نبی مختیار
پرسوز بخاری
نظم
رسّہ گیری کرے ، تے ہینڑیں تے پھرے ،تے غرباء رُواوے ، تاں اَرمان لگٖدے
مسلمان تھی تے ، تے شادی خوشی تے،کھڑا نٹ کھڈٖاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوجھا ڈوہڑہ
حمید دین حاکم سئیں دی قبر مئو مبارک وچ ہے ۔ جتھاں سرائیکی شاعری دے معتبر شاعر مولوی لطف علی تے قیس فریدی وی مدفن ہن
مئو مبارک رحیم یار خان وچ ہے ۔
پرسوز بخاری
نظم
ہووے حاجی میاں ، اتے دَر تے دھیاں ،کُنواریاں بٖلہاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوجھا ڈوہڑہ
نوٹ
پرسوز بخاری
نظم
تھیوے بھولا کملا ، ایہ بسیں دا عملا،سواریاں ستاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوجھا ڈوہڑہ
انھاں ݙوہاں ݙوہڑیاں دا ہک ہک مصرع تاریخ کنوں ڳم تھی گے
ڈوہڑہ
پرسوز بخاری
نظم
ڈرائیور کِلینڈر ، تے بس دا کنڈیکٹر،حکومت چلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
احمد خان طارق
پرسوز بخاری
نظم
طلب علم والا ، ہے طالب نِرالا،ادب کوں بُھلاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
مشکور قطب پوری
شاکر شجاع آبادی
پرسوز بخاری
نظم
مقدس فضا کوں ، پڑھنْ والی جاہ کوں،چا کھاڑہ بنْاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
امان اللہ ارشد
پرسوز بخاری
نظم
ایہ گھر دی خواری ، تے کاکا جواری ،دھیاں داء تے لاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
دلنور نور پوری
پرسوز بخاری
نظم
جے مظلوم بٖولے ، کھاوے کھلے پولے،او تھانْے کُٹاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
مصطفٰی خادم
پرسوز بخاری
نظم
جو کر تے صلاح ءِ ، نکاح تے نکاح ءِ،بٖیٹھا قاضی پاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
مشتاق سبقت
پرسوز بخاری
نظم
او انہار والا ، او باؤ تار والا،او جٖئیں کوں اکاوے ، تاں اَرمان لگٖدے
ڈوہڑہ
ڈوہڑے دے معتبر ناں
شاکر مہروی
عبدالرشید اشتر
پرسوز بخاری
نظم
نہر دا مصاحب ، او پنسالی صاحب،کڑیاں گھت تے بٖہوے ،
تاں اَرمان لگٖدے ایہ نیت دی مار ءِ ، ہووے ذیلدار ءِ،تے راہزن ٹکاوے