cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
نت  رلا     کھیڈدوں
غزل
فکری جائزہ
دیوان فرید وچ وی ٻہوں ساریاں کافیاں غزل دی ہئیت وچ ہن۔
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
آ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ فریدی ذرا
آ ۔۔۔۔۔۔۔ ذرا کھیڈدوں
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
بھولے بھاء دیاں گالھیں یاد ءن
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
ہکاڑی ݙواڑی سہیلیاں نظردئین
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
نکڑے. لا دیاں گالھیں یاد  ءن
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
مالھی تے تاڑی سہیلیاں نظردئین
میݙی اے جھکاڑی اوندی بہوں اچاڑی
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
میکوں ماء دیاں گالھیں یاد ءن
بھینڑ بھرا  کوں تاں نہم  بھلیا
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
تے مومل دی ماڑی سہیلیاں نظردئین
اوندا گھر اڳاڑی میݙا گھر پچھاڑی
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
بھینڑ بھرا دیاں گالھیں یاد ءن
غزلاں
حافظ گلاب فیاض
پن ہک ٻے کوں تاڑی سہیلیاں نظردئین
لاہی تے چاڑھی اچاڑی اچاڑی
پندھ پن وڳاڑی سہیلیاں نظردئین
میݙیاں ٻکریاں واڑی سئیں دلبر دی ماڑی
توں آ ݙیکھ آ ڑی سہیلیاں نظردئین
حافظ گلاب فیاض
شاد فقیر
ڈکھ درد ہن حصہ زندگی دا
نہ دردیں توں گھبرا کے ٹر ۔
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
وینڑ  کریندی. تے. کر لاندی
غزلاں
شاد فقیر
جے پجنڑاں چاہندیں منزل تائیں
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
رول ہوا دیاں  گالھیں یاد  ءن
غزلاں
شاد فقیر
ایں وقت کوں نال رلا کے ٹر ۔
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
آسیں تاں  سنڑویساں. تیکوں
غزلاں
شاد فقیر
ڈیوے آس دے توں وسما کے ٹر ۔
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
تیڈے. ڈا دیاں گالھیں یاد ءن
غزلاں
شاد فقیر
کھل ہس دے نال نبھاکے ٹر ۔
شاد فقیر
سیف اللہ آصف
پائل تیڈی چٙھم چٙھم لڳی
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
سر اچ ھے  پئ  دھوڑ  سفر  دی
غزلاں
سیف اللہ آصف
ونگاں تیݙیاں چٙھنڑ چٙھنڑ لڳیاں
مونجھاں تیݙاں ونڑ ونڑ لڳیاں
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
سارے راہ دیاں  گالھیں  یاد ءن
غزلاں
سیف اللہ آصف
اینجھاں لڳیاں جُڑ بنڑ لڳیاں
یاد ائ اکھیں کوں آفکی
کھمنڑیں جݙاں کھمنڑ لڳیاں
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
آندی. جاء. دا. منظر یاد. اے
غزلاں
سیف اللہ آصف
سرمیں دے پُھل کِردے رھے
کنڑکاں جضاں نِسرنڑ لڳیاں
اکھیاں کوں کُجھ ݙسنڑاں وی وی نہیں
تیکوں جݙاں وِسرنڑ لڳیاں (سیف اللہ آصف)
غزل
امتیاز ظفر دی ہک غزل
ویندی جاءدیاں گالھیں یاد ءن
بک پانی دے. بھر بھر. کھیڈن
منڑ دریا دیاں گالھیں. یاد. ءن
تہوں نیں آندی نندر ظفر کوں
بے پرواہ  دیاں گالھیں  یاد ءن
جیڑھا ونڈے پیار وفا دروازے تے ایجھا حاکم بھیڄ خدا دروازے "تے ݙینھ کوں کھل تے ملدن میݙے رل وسدے سنویں سنڄ کوں لجھدن آ دروازے تے ماڑ ہندیریں وسدے لوک سفر کر ڳن سکھݨاں رہ ڳئے ناں لکھیا دروازے تے لوک اکرس توں حجریں وچ بے شم رہ ڳئے در کھٹرکیندی تھک ڳئی وا دروازے تے بھنیاں ٻاہیں ڳل ݙو آندن ڳل لاویں ٹر آون جے چار بھرا دروازے تے پیتاں پالݨ ٹپ ڳی ویہڑا دھی راݨی پہرے ݙیندی رہ ڳئی ماں دروازے تے پشتے گھر دے سانبھ سنبھال سیاݨا تھی پڄ ڳئی عاصم دل دریا دروازے تے ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
عبدالکریم ساجن
عبدالکریم ساجن سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔شاہ صدردین ضلع دیرہ غازی خان نال تعلق ہے۔
غزل
وکهرا نگر هے عشق دا ایندا خدا وکهرا ہوندے
سجدے قضا وکهرے تهیندن سجدا ادا وکهرا ہوندے
اکهیاں دی روونڑ ریت هے وکهرا هے روونڑ پیت دا
روندا تاں ہر کوئی رہ ویندے روونڑ دا ڈا وکهرا ہوندے
جیکر سنجانڑیں اوکه نئی جگ توں ودا وکهرا ہوندے
کہیں ڈہنہ توں اتلا سوچ سہی آخر او کینجها شخص هے
آہدے سدا رنگ پیار دا مکدی مکا وکهرا ہوندے
توں ہئیں سخی ہووے پیا پنڑیں مگر پرکهیے تاں کر
منگتے تیڈے دا دلربا ڈیونڑ صدا وکهرا ہوندے
کہیں دی نظر دے تیر ان لگدن جڈا ڈسدے وی نئیں
ایندے زخم وکهرے ہوندن ایندا دوا وکهرا ہوندے
ہووے توڑے ڈہنہ عید دا یا شہر دا میلہ ہووے
پتہ نئی کیوں دنیا کنوں ساجن تیڈا وکهرا ہوندے
عبدالکریم ساجن صاحب
آپ کو آپ پرایا لگڑاں
اپنڑیں گهر ہمسایہ لگڑاں
پتہ نئی اے کینجهی رت ہے
کینجهے کال دی کئو پئی آندی
ہنجهوں وی سرمایا لگڑاں ..
نہ کوئی میڈاں نہ میں کہیں دا
نہ ہنڑ کہیں دا جایا لگڑاں ..
ہنڑ تا کجهه محسوس نئی تهیندا
نہ ویندا نہ آیا لگڑاں.
روز صبر دیا ملماں لا کے
اللہ جانڑے کیا تهی گیا ہے
ہر کہیں تو شرمایا لگڑاں.
اکثر ساجن چپ ہوندیں ہوئے
کہیں دے نال الایا لگڑاں.
عبد الکریم ساجن
غزوات تے سرایا دا دور
مدینہ وچ ہک ریاست قائم کرݨ دے بعد مسلماناں کوں اپݨے دفاع دے کئی جنگاں لڑنے پئے۔ انہاں وچوں جنہاں وچ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم شریک ہن، کوں غزوہ آہدن تے جنہاں اچ شریک آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نہ ہن انہاں کوں سریہ آکھا ویندے۔ حضرت محمد ﷺ دے دور نبوی دے جنگاں جنہاں دا تذکرہ مورخین تے سیرت نگار غزوات نبویﷺ دے عنوان نال کریندن انہاں دا آغاز ستویں صدی عیسوی وچ دین اسلام دے غلبے دے بعد توں ہی تھی ڳیا ہئی۔
غزوہ دے معنی
غزوہ دی جمع غزوات ہے۔ غزوہ دا معنی ہے قصد کرݨا تے غزوات یا مغازی دا لفظ رسول اللہ ﷺ دا بنفس نفیس کفار دے مقابلے کیتے لشکر دے ہمراہ تشریف گھن ونڄݨ دے ہن تے ایہ قصد کرݨا شہراں دی طرف ہووے یا میداناں دی طرف عام ہے۔
غزوہ تے سریہ ݙوہیں عربی زبان دے الفاظ ہن جیہڑے درج ذیل مفہوم دے حامل ہن: مصنفین سیرت دی ایں اصطلاح وچ او جنگی لشکر جیندے نال حضور ﷺ وی تشریف گھن ڳئے اوں کوں غزوہ آہدے ہن تے لشکراں دے او جماعتاں جنہاں وچ حضور ﷺ شامل نی تھئے انہاں کوں سرِیّہ آہدن۔
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے زیر قیادت 28 غزوات تھئے۔ جنہاں وچوں 9 غزوات وچ قتال دی نوبت پیش آئی جبکہ باقی غزوات وچ بغیر قتال دے مقصد حاصل تھی ڳیا۔ 7 غزوات وچ حضور ﷺ کوں پیشگی اطلاع مل ڳئی ہئی کہ دشمن حملے دی سازش کریندے پئے ہن ۔ غزوات دا سلسلہ 8 (2 ہجری تا 9 ہجری) سال تک جاری ریہا جنہاں وچ سنہ 2 ہجری وچ سب توں زیادہ (8غزوات) غزوات پیش آئے ۔
غزوات دا مقصد تے پسِ منظر
قرآن کریم وچ جہاد دا حکم آوݨ تے جنگاں دا سلسلہ شروع تھیا، تاہم ایہ غزوات دیگر عام جنگاں دی طرح نہ ہن جنہاں وچ صرف قتل وغارت گری مقصود ہوندی ہے، بلکہ انہاں اچ اسلامی احکامات دی انتہائی سختی نال پابندی کیتی ویندی ہئی تے بے جا جاناں دے ضیاع، ضعیفاں، عورتاں، ٻالاں تے غزوہ وچ غیر موجود افراد نال قطعی تعرض نہ کیتا ویندا ہئی تے نہ ہی مویشیاں، درختاں تے کھیتیاں کوں تباہ و برباد کیتا ویندا ہئی۔ البتہ غزوہ بنی نضیر اچ اوں قبیلے دے جیہڑے باغات ختم کر ݙتے ڳئے ہن اوندی وجہ ایہ ہئی کہ ایہ باغات دشمن دے کمین گاہواں ہن جتھاں او سازشیں رچیندے ہوندے تھے، ایں واسطے انہاں کوں تباہ کرݨا پیا۔
پہلی مرتبہ جہاد دا حکم نبوت دے مدنی دور وچ نازل تھیا۔ ایندے توں قبل مسلماناں کوں طاقت دے استعمال دی اجازت نہ ہئی بلکہ صبر دی تلقین تے اوندے تے جنت دی بشارت ݙتی ویندی ہئی۔ جہاد دا حکم وی بتدریج نازل تھیا۔ آغاز وچ صرف اپݨے دفاع کیتے لڑݨ دی اجازت ݙتی ڳئی:
'''جنہاں نال جنگ کیتی ونڄے، اُنہاں کوں جنگ دی اجازت ݙتی ڳئی، اِیں کیتے کہ اُنہاں تے ظلم تھیا ہے، تے اللہ یقیناً اُنہاں دی مدد تے پوری قدرت رکھدے۔ اوہ جیہڑے اپݨے گھراں وچوں ناحق کڈھ ݙتے ڳئے، صرف اِیں ڳالھ تے کہ اوہ آہدے ہن کہ ساݙا رب اللہ ہے۔
قرآن: سورۃ الحج: 39 - 40'''
ول بتدریج حکم نازل تھیا کہ ہݨ اسلام دی شوکت تے غلبے کیتے جہاد کرو تاکہ دنیا توں فتنہ ختم تھیوے تے اللہ دی وحدانیت کوں فروغ ملے:
'''تے انہاں نال لڑو اتھاں تک کہ فتنہ ناپید تھی ونڄے تے اللہ دا دین غالب نہ تھی ونڄے۔ جے اے رک ونڄن (تاں تساں وی رک ونڄو) زیادتی تاں صرف ظالماں تے ہی ہے۔
مریم جمیلہ
مریم جمیلہ (اردو: مریم جمیلہ) (ڄَمیل ناں: مارگریٹ مارکس) مہان٘دری مصنّفہ، صحافی، شاعرہ اَتے مضمون نگار ہَن جیڑھی ٢٣ مئی ١٩٣٤ کُوں نیو یارک دے ہِک سیکولر یہودی ٹَٻَّر وِچ ڄَمّی ہئی اَتے مغرب وِچ اِسلام دی حمایت وِچ ہِک تَکڑی اَواز ہَئی جئیں مغرب اُتّے وی لِکّھیا۔ جنوبی افریقہ دے شہر ڈربن تُوں چَھپَّݨ آلے مسلم ڈائجسٹ کِیتے تحریراں لِکّھݨ دے بعد اُنّھاں نے ٢٣ مئی ١٩٦١ء وِچ اسلام قبول کِیتا۔
حیاتی دا احوال
جمیلہ دا ڄَم پل نیو یارک دے شہر مین ہیٹن وِچ جرمن یہودی نسل نال تعلّق رکھݨ آلے پِیؤ ماں دے گھر تھیا اَتے اُون٘دا ڄمَّݨ تُوں بعد ناں "مارگریٹ مارکس" ہئی۔ ابتدائی سال ویسٹ چیسٹر وِچ لنگھائے۔ نِکّے لاء وِچ، جمیلہ اپݨے اِݙّے اُݙّے تُوں نفسیاتی اَتے معاشرتی طور تے بِمار پے وین٘دی ہئی۔ سکول وِچ اُوہ ایشیائی اَتے خاص طور تے عرب ثقافت اَتے تاریخ دی طرف راغب تھئی اَتے اپݨے نیڑے تیڑے دے لوکاں وِچ اسرائیل دی حمائیت دے مقابلہ وِچ، عام طور تے اُوہ عرباں اَتے فلسطینیاں دی حالتِ زار نال ہمدردی دا مظاہرہ کرین٘دی ہئی۔
تصنیفاں
جمیلہ نے اپݨے پہلے ناول "احمد خلیل: بارہ سال کی عمر میں فلسطینی پناہ گزین اور اس کے کنبے کی کہانی" کُوں پنسل خاکیاں اَتے رنگین نقشاں نگاراں نال مزین کِیتا۔ اُنّھاں نے نیو یارک دے آرٹ سٹوڈنٹس لیگ وِچ ١٩٥٢ء دے موسمِ خزاں وِچ ڈرائنگ دی تعلیم وی حاصل کِیتی۔ بہائی سینٹر دے کارواں آف ایسٹ اَتے ویسٹ آرٹ گیلری وِچ اپݨے کَم دی نمائش وی کِیتی۔ جمیلہ دی کتاباں اَتے مضامین دا اردو، فارسی، ترکی، بنگالی اَتے انڈونیشی سمیت اَݨ ڳِݨت ٻولیاں وِچ ترجمہ کِیتا ڳیا ہِے۔ جمیلہ دی حیاتی سوانح نگار ڈیبورا بیکر دی ہِک کتاب دا موضوع وی ہِے۔
وفات
مریم جمیلہ بروز بدھ ٣١ اکتوبر ٢٠١٢ء کُوں لاہور وِچ فوت تِھی ڳئی۔
کتاباں
مریم جمیلہ نے انگریزی ٻولی وِچ تَلّے ݙِتّے ڳئے کتاباں تصنیف کِیتیاں:
حوالہ جات
ونکی:جماعت اسلامی دے سیاست دان ونکی:یہودیت تُوں اسلام قبول کرݨ آلی شخصیّتاں ونکی:صحافی ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:امریکی مسلمان ونکی:یہودی امریکی مصنفین
سرائیکی سماج ثقافت تے اقتصادیات
= سرائیکی سماج ثقافت تے اقتصادیات =
از: ڈاکٹر خالد اقبال
سرائیکی ثقافت‘ ایں خطے وچ رلے رل وسدے بندے دی سوچ سنہٹپ دا ناں ہے ۔ ثقافت ذہنی کیفیت کوُں نشابر کریندی ہے اتے اساڈے باطن دا اظہار ہے ات پاروں ثقافت داخلی کیفیت ہے ۔ ڈوجھے لفظاں وچ ثقا فت ‘ روح دی داخلی کیفیات دے اظہار دا ناں ہے ۔ ’’لسان الحرب‘‘ وچ ایندے معنی ہن ’’علوم اَتے فنون‘ ادبیات اُتے قدرت مہارت‘ کہیں شئے کوں تیزی نال سمجھ گھنن ‘ اُوندے وچ‘ مہارت پیدا کرگھنن ۔ مطلب ایں جو لفظ ’’ثقافت‘‘ دا تعلق آساڈے ذہن دے نال ہے ۔ جاں جو لفظ ’تہذیب و تمدن‘ دا رشتہ سانگا‘ آساڈی معاشرتی ترقی دے نال ہے ۔ ڈوجھے لفظاں وچ تہذیب و تمدّن داجوڑ‘ آساڈے آسے پاسے دی دُنیا یعنی خارج نال جُڑدے ۔ ’’ثقافت‘‘ ‘ ’’تہذیب تمدن‘‘ دے نال نال ہک بیا لفظ اج بہوں بولیا ویندے ’’کلچر‘‘ CULTURE‘ انگریزی دا اے لفظ کلچر۔۔۔عربی زبان دے لفظ ’’ثقافت‘‘ دا ہم معنی ہے ۔ آکسفورڈ ڈکشنری دے وچ کلچر  (Culture) اِسم ہے جیندے معنی زراعت‘ پرورش‘ تہذیب اتے ذہنی ترقی ہن
Intellectual Development Improvement
Training by (Mental or Physical)
ڈاکٹر جمیل جالبی آہدن:کلچر دے سلسلے وچ آساڈے کول ڈو لفظ ورتیے ویندن‘ ہک لفظ ہے ’’تہذیب‘‘ تے ڈوجھا ہے ’’ثقافت‘‘ میں لفظ تہذیب اتے ثقافت ‘ ڈونہاں کوں یکجا کرتے انہاں کیتے ہک لفظ ’’کلچر‘‘ استعمال کیتے جیندے وچ تہذیب اتے ثقافت ڈو نہیں مفہوم شامل ہن ۔ او آہدن‘ ایندا مطلب اے تھیا جو کلچر ہک اینجھا لفظ ہے جیڑھا حیاتی دیاں ساریاں سرگرمیاں بھانویں ذہنی ہوون یا مادی‘ خارجی ہوون یا داخلی انہاں دا احاطہ یا حد بندی کریندے ۔ میتھیو آرنلڈ (Mathew Arnold) اپنی کتاب (Culture & Anarchy) وچ لکھدن:
"’’کلچر‘ انسان کو کامل بناون دی بے لوث کوشش ہے کلچر‘ کمال دی تحصیل ہے ۔ ‘‘"
سرائیکی ثقافت منڈھ قدیم توں لا۔۔۔اَجوکے دورتائیں ‘ مدافعتی جدوجہددے نال اپنی سنجاں کوں قابو وچ رکھی آندی ہے ۔ کیوں جو اے ثقافت مخصوص قومیتی مزاج اتے شعور دے نال جڑی ہوئی ہے ۔ سرائیکی وَسوں دا ثقافتی‘ سماجی شعور‘ مشرقی تہذیب‘ ثقافت دا خوبصورت اظہار ہے ۔ بھرابندی‘ ورت ورتا‘ خلوص ہک ڈوجھے دی آدر بھا سنبھال‘پیار پریت‘ سرائیکی سماج کوں ہمدردی تے انسانیت نال پیار کرن والیاں خوبیاں عطا کریندن ۔ جڈاں تا ئیں وساکھیاں دے ‘ میلے آبادہن‘ کنڑکاں تے ڈوجھیاں فصلاں دی بیجائی توں بار دانے دی ونڈتائیں ‘ منصفی دا عمل جاری رہیے تڈاں تک جھوکا‘ں جھگے میلے ٹھیلے آباد ہَن ۔ سرائیکی ثقافت اتے بئے تاریخی‘ تہذیبی‘ علمی ورثے‘ فکری اتے عملی سطح اتے خطرات دروہ دگھاٹی دے ادوار مابعد نو آبادیاتی(Post Colonial) تے Neu-postcolonialism  ‘ نویں نوآبادت کنوں شروع تھی ویندے تے اجوکے دور تائیں لٹ کھس دا عمل جاری ہے ۔ پر آفریں ہے ۔ سرائیکی شاعری اتے سرائیکی سماجی اُشاکی اُتے جئیں ہر دروہ کوں رد کیتے ۔ ایں دروہ بارے سرائیکی وسیب دے نامور اتے سجاک دانشور سئیں اسلم رسول پوری ہک جا لکھدن:
ایں دروہ دگھان کوں ہن تائیں سرائیکی وَسوں دی شاعری بطور Medium سجاکی دا حصہ بنڑیندی آئی ہے ۔ اج جڈاں جو سرائیکی وسیب وچ پرنٹ تے الیکٹرانک میڈیا نوں ایرا ابنا بدھینداپئے کیا او ایں خطے دے اکھ بن تے او کجھ ڈیہدا اتے ڈکھیندا پئے کیا او سرائیکی خطے دی صحیح تہذیب‘ ثقافت (کلچر) ہے؟
’’کلچر‘‘ کہیں بے جان منڈھی یا جامد شئے دا ناں نئیں بلکہ کلچر وقعت دی رکھد تے وسعت دی ۔ جینویں زباناں بارے تحلیلی نظرئیے دے تحت مختلف زباناں دے الفاظ‘ داخل تھیندے راہندن‘ اینویں ای کلچر وچ تبدیلیاں آندیاں رہ ویندین ۔ سرائیکی قومیتی شعور دا جاگن موجودہ عہد وچ ایں گالہہ دی دلیل ہے جو سرائیکی سماج اَتے کلچر اپنیاں سبھے ہنر وندیاں اَتے صلاحیتاں نال جاگداپئے ۔ سرائیکی خطے دے وسبے‘ وستیاں ‘ گوٹھاں ‘ جھوکاں دی سطح اُتے درپیش مسائل کوں رَل مِل تے آہر کرن دی سانجھ اج وی موجود ہے ۔ سرائیکی خطے دا پڑ روہ‘ روہی‘ تھل‘ دمان ہے جیندے وچ راجن پور‘ڈیرہ غازیخان‘ لیہ‘بھکر‘ میانوالی‘ سرگودھا‘ جھنگ ‘ملتان‘ مظفر گڑھ ‘ رحیم یار خان‘ بہاولپور‘ بہاولپور ‘بہاولنگر‘ وہاڑی ‘خانیوال ‘لودھراں ‘ خوشاب‘ پاکپتن تے ساہیوال دے علاقے شامل ہن ۔ جڈاں جو صوبہ سرحد دا ضلع ڈیرہ اسماعیل خان دی شامل ہے ۔ سرائیکی وسیب دے انہاں علاقیاں دا تعلق اپنی روایات ‘ تاریخ نال بہوں گوڑھا ہے ۔ بھانویں جو انہاں علاقیاں وچ بیرونی کلچر دے اثرات ڈسدے ہن پر سرائیکی بندے دی زبان‘ مذہب‘ معاشرت تے معاشی سماجی سانجھ وچ مضبوطی ایں گالہہ دای ڈس ڈیندی ہے جو سرائیکی کلچر دیاں جڑاں پاڑاں بہوں ڈونگھیاں ہِن ۔
سرائیکی سماج وچ تعلیم بارے شعور وچ اضافہ تھئے ۔ دیہی علاقیاں توں شہری علاقیاں درنت ڈیہاڑے لوک منتقل تھیندے پین جیندی وڈی وجہ دیہی علاقیاں وچ جاگیرداراں ‘ تمنداراں دی زوراوری‘ نا انصافی‘ لوکاں کوں تعلیم دے حق توں محروم رکھناں ‘ تھانے کچا ریں وچ دیہی علاقیاں دے لوکاں تے ناجائز مقدمے درج کراون‘ بالاں دے اسکولاں ‘ دیہی ہیلتھ سنٹراں کوں بھانیاں اچ بدل ڈیوناں ‘ ستھ دے فیصلیاں وچ اپنے گماشتیاں دے ذریعے بے انصافی دے مبنی فیصلے کراون‘ تفریح دے ناں تے رِچھ کتیاں دیاں لڑائیاں ‘ غریباں دے جانوراں دی چوری‘ غریب محنت کشاں دیاں تریمتیں نال ظلم نا انصافی ‘ اُنہاں دے ووٹ دے حق کوں بزور طاقت اپنے حق وچ استعمال کرن توں علاوہ محنت کشاں ‘ ہاریاں ‘ ہنر ونداں دی عزت نفس دی پائمالی‘ دے علاوہ بئیاں بہوں ساریاں وجوہات دیہی علاقیاں توں لوکاں دی شہر آتے وسن دا سبب ہِن ۔ سرائیکی دھرتی دے فرعوناں ‘ جاگرداراں ‘ تمنداراں تے غریب پرور سماج دی بجائے غریب اتے نمانے لوکاں کوں غلام بناون دے ہتھکنڈے استعمال کیتی رکھن ات پاروں ہن بہوں ساریاں دیہی علاقیاں وچ محنت کش کھیتاں وچ کم کرن کیتے نئیں ملدے ۔ اَتے وڈے جاگیرداراں ‘ زمینداراں دیاں زمیناں ہک ڈینہہ کارپوریٹ فارمنگ دے ہتھ لگ ویسن ۔ کارپوریٹ فارمنگ چونکہ ملٹی نیشنل کمپنیاں ڈوجھی شکل ہے ۔ اے کارپوریٹ فارمنگ کمپنیاں دیہی علاقیاں وچ لوکاں کوں صحت‘ مناسب تعلیم‘ سڑک‘ فون ‘ رہائش دیاں سہولتاں ڈیسن‘ جیندی وجہ نال دیہات وچوں آبادی دا مسلسل انحلا تاں رُک ویسی ‘ جاگیرداری دی فرعو نیت وی ختم تھی ویسی‘ البتہ کارپوریٹ فارمنگ دی اجارہ داری نویں مسائل پیدا کریسی سرائیکی خطے وچ وسائل دی تقسیم منصفانہ ‘ نہ ہوون دی وجہ نال احساس محرومی پیدا تھئے ۔ حالانکہ ایں خطے وچ پیدا تھیون والی صرف ہک جنس کپاہ‘ پورے ملک دی معیشت کوں سہارا ڈیندی پئی ہے ۔ ایندے علاوہ اے خطہ قدرتی وسائل توں مالا مال ہے ۔ اتھاں صرف کپاہ‘ کنٹک ای نئیں امب‘ مالٹا اتے خوبصورت موسم دی رب سوہنے دی عطا ہن ۔ ٹیکسٹائل اتے شوگر انڈسٹری‘ جیندی مجموعی خام پیداوار دا 80فیصد سرائیکی وسیب مہیا کریندے مگر روزگار دے مواقع اتھ دے لوکاں کیتے محدود ہن ۔ سرائیکی خطے دے ہنر منداں اتے اُنہاں دے کم کار ‘ ظروف سازی ‘ کھسہ سازی‘ قالین بافی‘بلیو پاٹری‘ ٹپولی ورک‘ کروشیا‘ گلاس کٹ ورک‘ بلاک پرنٹنگ ‘ کیمل بون ورک‘ کیمل سکن ورک‘ روزی‘ نقاشی‘ مناسب حوصلہ افزائی نہ ہون پاروں زوال دا شکارتھیندے ویندن ۔
ہِک رپورٹ دے مطابق خوردنی تیل پیدا کرن والی اہم ترین فصل سورج مُکھی پورے پاکستان وچ 4تو ساڈھے چار لکھ ایکڑ رقبے اُتے کاشت کیتی ویندی ہے جیندے وچ جنوبی پنجاب دا حصہ 3تو ساڈھے ترے لکھ ایکڑ ہے ۔ ایں طرحاں اے خطہ ہرسال خوردنی تیل وچ خود کفالت دی راہ کوں پَدھرا کرسکدے ۔
ہک زمانہ جڈاں قدرتی وسائل مفت دستیاب ہن‘ تریمت کم از کم ایں قابل ہئی جو او خود اپنی محنت نال اپنیاں ضروریات پوریاں کرسکدی ہئی ۔ سرائیکی وسیب دے معروف محقق تے دانشور حفیظ خان آہدن’’ سرائیکی وسیب وچ تریمت ہمیشہ مستعدتے فعال رہی ہے ۔ سرائیکی معاشرہ منڈھ لاکنوں مدرسری رہ گئے جیندے وچ تریمت عظمت دا استعارہ ہئی‘‘ ۔ پر جڈاں توں تجارتی دنیا وچ مَرداں دا غلبہ تھئے گھراں وچ تے خاندان وچ ممکنہ طور تے اے کوشش تھیندی رہئی ہے جو تریمت کوں گھٹ کنوں گھٹ حصہ ڈتا ونجے ۔ دیہات وچ جو تریمت کھیت کھلیان وچ کم کریندی ہے تاں اُتھ اونکوں اجرت نہ ملن دے برابر ملدی ہے ۔ دیہی آبادی یا شہراں وچ جے خاندانی جھیڑے جھٹے داسبب کوئی وجہ ہووے تاں بالاں دی کفالت سانگھے تریمت گھریلو خادمہ دی حیثیت نال کھاندے پیندے خانداں دے گھراں وچ کم کرن تے مجبور تھی ویندی ہے ۔ جو تریمت اپنے گھراں وچ بہہ تے سیون پرون یا ہینڈی کرافٹ وغیرہ دا کم کریندین تاں اُنہاں کوں اوندی اجرت وی بہوں گھٹ ملدی ہے ۔ ایہو سویں اوکھ دا شکار غریب‘ محنت کش لوکاں دے کم عمر بال ہن جنہاں نال سماجی‘ معاشی سطح اتے استحصال تھیندا پئے ۔ دیہات اَتے شہراں وچ نکڑی عمر دے بال تعلیم دے بنیادی حق توں محروم‘ محنت مزدوری کریندے ڈسدن ۔ شرح آبادی ڈینہہ بہ ڈینہہ ودھدی ویندی ہے جیندے پاروں وسائل اَتے مسائل وچ توازن پیدا کرن دی ضرورت ہے ۔ سرائیکی خطہ جینکوں روہ روہی تھل دمان وی آکھیاویندے اِےں خطے دے اکثر علاقیاں وچ پیون کیتے صاف اتے مٹھا پانی دستیاب نی جیندے پاروں لوک سوطرحاں دیاں بیماریاں دا شکار ہن‘ سرائیکی علاقیاں وچ زمیناں دی ناجائز الاٹمنٹ‘ قدرتی وسائل جنگلات تے چراگاواں بارے واضح منصوبہ بندی ہوونی چاہیدی ہے ۔
غربت اَتے پس ماندگی دی وجہ نال دیہی علاقیاں وچ منشیات دی لعنت عام ہے جیندی وجہ غربت‘ مالی ناآسودگی اَتے بیروزگاری ہے ۔ اِیندے نال نال اِنساناں دی تجارت‘ انسانی اعضاء دی تجارت‘ غریباں دی مجبوری پاروں لُک چھپ تے تھیندی ہے ۔ غربت دی چکی وچ پِسدے لوک اپنے اعضاء‘ گردے وغیرہ وچیندن یا اپنے معصوم بالاں کو اُٹھ دوڑ کیتے بیرون ملک کیتے سمگلراں کوں ویچ ڈیندن ۔ انسانی حقوق دی پائمال داشکار بھٹہ مزدور وی ہن ۔ چھڑے مرد ای نئیں بلکہ اُنہاں دیاں تریمتیں ‘ نکے وڈے بال وی بہوں سارے علاقیاں وچ جبر دی وکوڑ وِچ ہن ۔
ثقافتی سطح اُتے تفریح‘ معلومات‘ کھیڈاں یا ڈوجھیاں سرگرمیاں کیتے‘ کہیں طرح دے کمیونٹی سنٹرز کوئے نی ۔ جیندے پاروں علاقائی ثقافت ‘ آرٹ‘ ادب‘ فنون لطیفہ وچ دلچسپی دے مواقع نی پئے ملدے‘ ایہا وجہ ہے جو اخلاقی ‘ روحانی تے نفسیاتی مسائل ودھدے ڈسدن ۔ نت ڈیہاڑے مہنگائی تے غربت پاروں مختلف شہراں دے چوکاں دے چفیروں مزدوراں دی تعداد ودھن کار ہے ۔
سرائیکی علاقہ ملک دے پس ماندہ ترین علاقیاں وچوں ہے‘ ایندی وجہ سالہا سال دی لٹ مار اتے اتھ دے وسائل تے قبضہ گیری ہے مگر اتھ دے وسنیک سجاک ذہن اتے اعلیٰ صلاحیتاں رکھن والے ہِن ۔ سرائیکی علاقیاں وچ تعلیمی ادارے ناکافی ہن‘ اکثر علاقیاں وچ اسکول ہن تاں استاد کوئے نی‘ یا استاد ہن تاں اسکول کوئے نی ۔ بہوں سارے علاقیاں وچ تاں اسکول اتے پرائمری ہیلتھ یونٹ محض کاغذاں وچ ہِن ۔ ایہا وجہ ہے جو سرائیکی علاقیاں وچ شرح خواندگی بہوں گھٹ ہے ۔ اِیں علاقے دیاں زرعی زمیناں اُتے ڈگھ ساری ناجائز قبضہ گیری ہے اکثر علاقیاں وچ اتھ دے علاقیاں دیاں نہراں دریائے ستلج تے بیاس دے سک ونجن توں بعد زرخیزی توں محروم تھی گئین ۔ سرائیکی علاقیاں وچ غربت پاروں ہزار ہالوک‘ روزگار دی گول پھرول سانگھے اپنے تڑتا ڈے چھوڑ کے‘ ملک دے مختلف شہراں وچ ونج کے محنت مزدوری کرن تے مجبور ہن ۔ کپاہ‘ ایں علاقے دا کیش کراپ اکھویندے‘ جیندے نال پنجاب دی ٹیکسٹائل انڈسٹری چلدی ہے مگر اتھ دے کاشتکار ازلی غربت دا شکار ہِن ۔ سرائیکی وسیب گیس اتے تیل دی معدنیات نال مالا مال ہے پر اتھ دے عوام کوں انہاں وسائل وچ شریک نی کیتا گیا ۔ سرائیکی وسیب دی ترقی تے جو سالانہ رقم خرچ کیتی ویندی ہے او محض کاغذی خانہ پُری ہوندی ہے ۔
دیہی علاقیاں وچ عام بندے دے ذراءع آمدن بہوں گھٹ ہِن ۔ اُنہاں دی آمدن دا ذریعہ زراعت اَتے مال مویشی ہِن ۔ فی ایکڑ پیداوار بہوں گھٹ ہے جاں جو کھاد‘ بیج‘ سپرے ملاوٹ شدہ دے باوجود مہنگا ہے ۔ عام درجے دا کاشتکار‘ زرعی ماہرین ولوں مفید مشوریاں توں وی محروم ہے ۔ زرعی مشینری عام درجے دے کاشتکاراں دے ہتھ وسوں باہر ہے ایہا وجہ ہے جو عام درجے دا کاشتکار‘ موسمیاتی تبدیلیاں پاروں (بارش‘ سیلاب) غربت دا شکار ہے ۔ غربت اَتے معاشی وسائل بہوں محدود ہوون پاروں لوک سرکاری بینکاں تے سودخوراں کنوں قرضہ گھندن تے ساری عمراں قرضہ لہیندے گزر ویندی ہے ۔ عام بندے دی معاشی بحالی کیتے اخوت دی بنیاد اَتے قرض حسنہ (مالی امداد) کیتے جامع حکمت عملی دی ضرورت ہے ۔ شہراں اَتے خاص طور تے دیہاتاں وچ مائیکروکریڈٹ اسکیماں بغیر سود دے شروع کیتاں ونجن ۔ دیہی علاقیاں دے بے روزگار نوجواناں کیتے ایگروبیسڈ سکل ڈیلپمنٹ پروگرام شروع کیتے ونجن ۔
اَجوکے ویلھے جینکوں اساں 21ویں صدی آہدے پئے ہیں اِیں ویلھے سرائیکی وَسوں بہوں سارے مسائل باوجود نویں سجاکی وچ ہے ایں نویں سجاکی دی وجہ میڈیا دی ترقی ہے ۔ جیندی وجہ نال سرائیکی وَسوں دے بندے دی سوچ اَتے سماج وچ تبدیلی آندی پئی ہے ۔ اَج لوکاں کوں اپنے ہوون تے سرائیکی قومیتی شعور تے شناخت دا احساس تھی گئے ۔ ابتداء وچ سرائیکی خطے دے سردار‘ تمندارتے جاگیردار‘ گدی نشین سرائیکی قومیتی شعور دے احساس دی نفی کریندے رہ گئین ۔ پر جڈاں انھاں ڈٹھے جو ایں واہند اگوں کوئی بندنی بدھیا ونج سگدا تاں وت ہن آپ او جاگ سرائیکی جاگ دے اگوان ببنڑدے جڑدے نظر آندے پئیں ۔ مگر وچوں وچ جاگیرداری‘ تمنداری تے سرداری مزاج نی بدلیا ۔ اَجوکے دور وچ پرائیویٹ الیکٹرانک میڈیا‘ پرنٹ میڈیا نے خبراں ‘ مذاکریاں اَتے تحقیقاتی رپورٹاں راہیں عوام دے سیاسی‘ سماجی اَتے معاشی معاملیاں بارے جان وندی کوں نویں جاگ لاڈتی ہے ۔
MubasherKaleem (talk) 12:47, 10 June 2019 (UTC)
کلورکوٹ
کلورکوٹ ضلع بکھر اچ ہک شہر اے جیہڑا تحصیل کلورکوٹ دا صدر مقام اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
سرائیکی وسیب دے رہک
= سرائیکی وسیب دے رہک (مزارعے) =
از: ڈاکٹر خالد اقبال
گزریل ڈینہہ ملک بھراِچ”یوم مزارعین“ منایا گئے انجمن مزراعین نے اِیں موقع تے ریلیاں کڈھیاں‘ دھرنے ڈتے پاکستان بنیادی طور تے ہک زرعی ملک ہے تے ایندی معیشت 47فیصد زراعت نے مشتمل ہے۔ پاکستان کوں بالواسطہ یا بلاواسطے طور تے 70فیصد زرمبادلہ زراعت توں ای حاصل تھیندے۔ مزارعین دی حیثیت زراعت اِچ ریڑھ دی ہڈی دی طرح ہے۔ کجھ عرصہ توں مزراعین نے تحریک شروع کررکھی ہے شروع شروع اِچ اے تحریک بالکل پرامن ہئی‘ جیڑھی بعد اِچ تشدد اِچ بدل گئی۔ تے ایندے نتیجے اِچ کئی مزراعین کوں جیل دی ہوا وی کھاونئ پے گئے تے تریمتیں تے وی تشدد تھیا۔
تحریک ہن پنجاب دے تقریباً سارے وڈے شہراں اِئچ پھیل چکی ہے مزارعین مالکی یا موت دا نعرہ لیندے نظر آندن تے اپنی اِیں تحریک دا خاتمہ صرف تے صرف زمیناں دی ملکیت دی صورت اِچ چہندن تے ایندے کیتے او ہر حد تک ونجن کوں تیار ہِن جیندا مظاہرہ کجھ ڈینہہ پہلے خانیوال اِچ ڈیکھن کوں ملئے جیڑھلے جو انجمن مزارعین دی کال تے مزارعین نے ریلی کڈھی۔ ریلی نے ہائی وے دے کول مکمل طور تے بلاک کرڈتا۔ ہزاراں دی تعداد بزرگ‘ نینگر‘ جوان‘ نشوم بال‘ ترمیتیں‘ اتھاں تک جو جوان بالڑیاں جنہاں کڈا ہیں سرکاں تے آون دا سوچیا وی نہ ہا۔ اووی سڑکاں تے آگیاں۔ انتظامیہ نے وی بجائے مذاکرات دا رستہ اختیار کرن دے تشدد دا استعمال کیتا۔ جیندے نتیجے اِچ کئی مزراعین زخمی تھی گن جیڑھلے جو ڈوجھے پاسوں مزارعین نے وی بھر پور مزاحمت کیتی۔ جیندے نتیجے اِچ پولیس دے کئی اہلکار زخمی تھی گئے کئی مزراعین کوں گرفتار کرگھدا گیا تے انہاں نے دہشت گردی دی دفعات دے تحت مقدمات درج کیتے گئے۔ ایندے باوجود مزارعین اپنے موقف نے تحریک توں دستبردار تھیون‘ توں کہیں صورت تیار کا ئینی۔
1960ء دے ریکارڈ دے مطابق مزراعین کوں ایں زمین دا مالک قرار ڈتا گیا۔ 1961ء اِچ اے زمین پنجاب سیڈ کارپوریشن دے زیر اہتمام چلی گئی شروع شروع اِچ پنجاب سیڈ کارپوریشن نے مزراعین کوں بے شمار مراعات تے قرضہ وی ڈتا پر بعد اِچ سیڈ کارپوریشن دی طرفوں مزارعین تے سیڈ کارپوریشن دے درمیان لڑائی شروع تھی گئی۔ سیڈ کارپوریشن کوں اے زمین ڈاہ سالہ منصوبے دے تحت ڈے ڈتی گئی۔
1960ء اِچ ڈپٹی کمشنر خانیوال نے صوبائی حکومت کوں مشورہ ڈتا جو سیڈ کارپوریشن دے مزارعین کوں حقوق ملکیت دے لیٹر ٹرناسفر کر ڈتے ونجن کیوں جو اے لوگ 80سالاں توں مزارعین چلے آندے پن۔1994ء اِچ حکومت پنجاب دی طرفوں ہک ڈائریکٹو جاری کیا گیا جیں اِچ آکھیا گیا جو 1972ء دے لینڈ ریفارم ایکٹ دے تحت مزارعین کوں حقوق ملکیت ڈتے ونجن۔ 1984ء دے بعد توں مزارعین کارپوریشن دے خلاف بھر پور احتجاج تاں کریندے رہیے پر اے احتجاجی تحریک پُر تشدد اوں ویلے تھئی جڈاں سال 2000ء دے بعد مزارعین کوں پٹے دار آکھیا ونجن لگ گیا‘ مزارعین دا ایں سلسلے اِچ آکھناں ہا جو اوں ویلے جڈا صدر پاکستان دی طرفوں مزارعین کوں مالکانہ حقوق دا اعلان کیتا گیا ہا پر ہن انہاں کوں پٹے دار قرار ڈے کے ودھیکی کیتی گئی ہے تے انہاں کوں انہاں دے حق توں محروم کیتا گئے۔ ہُن جیڑھلے جو کنک دی ڈیھری تیار تھیون دے مراحل اِچ ہے جیکر کارپوریشن نے زبردستی کساناں توں ونڈائی شروع کیتی تاں یقینا زبردست احتجاج شروع تھی سگدے تے کوئی وڈا سانحہ وی رونما تھی سگدے ایڈوں مزارعین دی تحریک اِچ شڈت آندی ویندی ہے ایں گالھوں حکومت کوں ایں بارے اچ سنجیدگی نال سوچ وچار کرن چاہیدا اے۔ اج دی مزارعین زرعی فارماں تے ایں جذبے دے تحت کم کریدنے پن تے چولستان تے تھل دے ریگستاناں دی آباد کاری اچ مصروف ہن جو مالکی انہاں دا حق ہے تاں اے حق مزارعین کوں ملناں چاہیدے۔ نہیں تاں انہاں دی محرومی ملکی معیشت تے زرعی پیداوار کیتے نقصان دہ ثابت تھی سگدی ہے کیوں جو علامہ اقبالؒ نے وی ایہو آکھیا ہا جو جیڑھے کھیت توں کسان کوں روزی حاصل نہ تھی سگے اوں کھیت دے گندم دے ہر سٹے کوں بھاہ لاڈتی ونجے۔ کتھائیں اے نہ ہووے جو مزارعین دی سیاست اتنی ودھ ونجے جو او شاعر مشرق  دے ایں فرماں تے عمل کرن شروع کرڈیون۔      (10جنوری 2012ء)
MubasherKaleem (talk) 13:11, 10 June 2019 (UTC)
ڈائری دا پنا 44
ڈائری دا پنا : 44
ایہ مِٹھی دا ہک گیسٹ ہاؤس ہا ' خلیل کنبھار میڈے کیتے ہک پر سکون ٹھڈے کمرے دا اہر کریندا مِٹھی دی دیو مالا وچ گُم تھی گیا ہا ' ایہ اوندا شہر ہا ' اوندے ہک ہزار ہک سنگتی جاگدے پئے ہَن ' اوہ مِٹھی دی رات دا دیوانہ ہا ' گدی بِھٹ توں لاہندیاں اوں ڈیکھ گھدا ہا جو میڈیاں اکھیں وچ نندر ہے ' اوں میڈے خوابیں دی پاسداری کیتی تے میکوں مِٹھی دے ایں گیسٹ ہاؤس تئیں آدر ڈتا ' رات دے یارھاں پئے وجدے ہَن ' میں مٹھی وچ سمنڑا تے سجھ نکلنڑ توں پہلے مٹھی وچ جاگنڑا ہا ' ایہ اوہ بہوں وڈا آدر ہے جیڑھا کوئی شہر تہاکوں ڈیندے ' ایں جاہ تے ویلے دے بے انت امکان وچوں میں 19 تے 20 اپریل 2018 دی وِچلی رات مٹھی وچ ہم ' کہیں شہر وچ راتیں سُمنڑ تے دھمی جاگنڑ دے کنول تے خوشی دا اوہ پَبنڑ لاہندے جینکوں بس شہر شہر دی سیل کریندے پاندھی جانڑدن ' ایہ مٹھی ہئی دنیا جہان دا الادھا ہک شہر جیندے بارے خلیل کنبھار آکھیا ہا " مِٹھی کائنات میں ایک ہی ہے " چار چفیروں مِٹھی ہئی ' ساری رات بلدے ڈیویاں دا مٹھی ' گائکیں دا شاعریں دا تخلیق کاریں دا مٹھی ' ایہ مِٹھی ہا جتھاں آکاش توں السپراواں شاعریں کوں ملِنڑ سانگے لاہندیاں ہَن ' بھانویں مِٹھی پریاں تے جناں دا شہر ہا تے تھر واسی ایہا گالھ لُکیندے ہَن ' حیرت دے دروازیاں کندھاں تاکڑیاں ویڑھیاں دالاناں رسوئیاں دُھرکمریاں پوڑیاں چھتاں کوٹھیاں چوباریاں دا مٹھی ' ایہ حیرت دیاں گلیاں سڑکاں چوکاں دکاناں بزاراں ریستوراناں عمارتاں دا مٹھی ہا جیندے وچ بال بھانویں سم گئے ہَن تے مرد تریمتیں جوان بڈھڑے سمنڑ دا اہر پئے کریندے ہَن ' میں مٹھی دے لوکیں کیتے سُکھ صحت بارش تے ٹکر مانی دی دعا کیتی ' ایں ساری دیو مالا توں اگونہاں ایہ سَے مندراں تے مسیتاں دے ہوندیاں بارش کوں تانگھدا مٹھی ہا ' ایں سال مٹھی وچ رام تے رحیم ڈوہئیں رل تے وی مینہ دا کوئی اہر نہ سِتریا ہا ' مٹھی توں سمندر بھانویں ڈو سو کلومیٹر توں وی دور ہا ' میں گیسٹ ہاؤس دے جھروکے وچ گیا تاں ڈکھنڑ پیا گھلدا ہا ' ہند دے سمندر دی لُونڑی ہوا پئی آندی ہئی۔ رفعت عباس
سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹورا تے پندھ"  (1980 تا 1995ء) دے سرائیکی لوک ادب دا جائزہ ہے ایں کتاب وچ 16 سال دے دوران چھپݨ والیاں کتاباں دا تعارفی تذکرہ موجود ہے۔ چھ سو بتری (632) صفحات اُتے مشتمل ایہ ضخیم کتاب، اکتوبر 1996ء وچ ’’ مجلس سرائیکی مصنفین پاکستان، چغتائی بلڈنگ بلوچ نگر، مظفر گڑھ دی طرفوں چھاپی ڳئی ہے۔ ایں کتاب بارے ڈاکٹر انعام الحق جاوید، لکھدن۔"'سجاد حیدر پرویز نے سرائیکی ادب دی تاریخ تے تحقیق دے حوالے نال آپݨا ہک منفرد مقام بݨا گھدے تے اَڄݨ ایندا سفر رکیا نی۔ میکوں امید اے جو اگوں ونج کے سرائیکی ادب دی تاریخ تے تحقیق دے پاروں ایندا ناں ہک حوالے حیثیت اختیار کر ویسی'"ایندے وچ کجھ شک نھیں، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز سرائیکی لوک ادب دے اُنھاں سانبھݨ ہار، مہاندرے لوکاں وچوں ہن،جنہاں سرائیکی ادب دیاں چھپݨ والیاں شعری و نثری کتب، تبصرہ، تذکرہ نویسی ، شخصیات نگاری، ادبی اصناف دے جائزے، ادبی کانفرنساں، تقاریب، ادبی اجلاساں دی روداد، الغرض ادبی تاریخ واقعات کوں تحریری دستاویزی شکل ڈے تے۔ مستقبل دے محققین و مورخین دے کیتے دَگ کوںپَدھرا کیتے۔ ایہہ ہک صبر آزما اتے دقت طلب تحقیقی کم ہئی جینکوں انہاں ٻہوں محنت نال توڑ پجائے۔ در حقیقت انہاں سرائیکی ادبی تحقیقی پور ھیئے دی بنیاد، سرائیکی ادب دے سال پسالی ادبی جائزیاں توں کیتی ہائی۔ اتے ایہ ادبی جائزے، ہر سال دے چھیکڑ تے اخبارات دے ادبی صفحات دی زینت بنڑدے ہن۔ جیندے وچ ہک سال دے دوران چھپن والیاں شعری و نثری کتاباں، کانفرنساں تے ریڈیو، ٹی وی دے ادبی پروگراماں بارے معلومات، تاثراتی تبصرے دے نال شامل ہوندیاں ہن۔ ایہیے بنیادی معلومات، تاثرانی تنقید، تبصرے جائزے، کتب شماری تے تذکرہ نویسی تے تاریخ نویسی دے منڈھلے نقش ونج بݨیندن۔
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹور تے پندھ" مندرجہ بالا توجیہات دی دستاویزی شہادت ہے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
تحصیل بکھر
تحصیل بھکر ضلع بھکر، پنجاب، سرائیکی وسیب، پاکستان دے چار تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام بکھر ہے تے ایندے وچ 18 یونین کونسلاں ہن۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
بکھر
بکھر یا بھکر سرائیکی وسیب دا ہک اہم شہر اے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔ اے شہر دریائے سندھ دے کھٻے کنڈے تے آباد اے۔ اے تحصیل تے ضلع بکھر دا صدر مقام اے۔ ایندی سطح سمندر توں بلندی 522 فٹ اے۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 113،018 اے۔
ڈائری دا پنا 45
ڈائری دا پنا : 45
مٹھی وچ رات دے بارہ وج گئے ہَن ' میڈے چاریں پاسوں مٹھی ہئی جیندے وت چاریں پاسوں تھر ہئی ' جیندے وت چاریں پاسوں جہان ہئی ' جیندے وت چاریں پاسوں کائنات ہئی ' ایں کائنات دے کہیں ویلے وچوں مٹھی ہک جاہ ہئی ' جیندا ویلا ایں گیسٹ ہاؤس دے کمرے دی کندھ تے پیا وجدا ہا ' ایہو میڈی ہوند (وقوف) ہئی جیندی بے ہوندی ( بے وقوفی) توں میں گھابر کے سِر تلے ڈوجھا سِرانڑا رکھ گِھدا ' اج رات مٹھی وچ ہوون میڈے کہیں کرم دا پَھل ہا ' شئیت الف لیلی و لیلی پڑھن دی برکت یا مولوی لطف علی دی مثنوی سُنڑن دا بھاگ یا لالن لال لطیف دے سُریں دا جادو یا خلیل کنبھار دی ہکل دی پَراڈو میں عجب ایں شہر دے تاریاں جَڑل اسمان تلے ہَم ' جاگنڑ دے ملک مصر توں ٹِھلیم تے نندر دے ملک ارم شہر گلستان ونج پُجیم ' مولوی لطف علی دے قصے وچوں جاگیم تاں دھمی مٹھی وچ ہَم۔ رفعت عباس
غزوہ
مدینہ وچ ہک ریاست قائم کرݨ دے بعد مسلماناں کوں اپݨے دفاع دے کئی جنگاں لڑنے پئے۔ انہاں وچوں جنہاں وچ حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم شریک ہن، کوں غزوہ آہدن تے جنہاں اچ شریک آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نہ ہن انہاں کوں سریہ آکھا ویندے۔ حضرت محمد ﷺ دے دور نبوی دے جنگاں جنہاں دا تذکرہ مورخین تے سیرت نگار غزوات نبویﷺ دے عنوان نال کریندن انہاں دا آغاز ستویں صدی عیسوی وچ دین اسلام دے غلبے دے بعد توں ہی تھی ڳیا ہئی۔
غزوہ دے معنی
غزوہ دی جمع غزوات ہے۔ غزوہ دا معنی ہے قصد کرݨا تے غزوات یا مغازی دا لفظ رسول اللہ ﷺ دا بنفس نفیس کفار دے مقابلے کیتے لشکر دے ہمراہ تشریف گھن ونڄݨ دے ہن تے ایہ قصد کرݨا شہراں دی طرف ہووے یا میداناں دی طرف عام ہے۔
غزوات دا مقصد تے پسِ منظر
قرآن کریم وچ جہاد دا حکم آوݨ تے جنگاں دا سلسلہ شروع تھیا، تاہم ایہ غزوات دیگر عام جنگاں دی طرح نہ ہن جنہاں وچ صرف قتل وغارت گری مقصود ہوندی ہے، بلکہ انہاں اچ اسلامی احکامات دی انتہائی سختی نال پابندی کیتی ویندی ہئی تے بے جا جاناں دے ضیاع، ضعیفاں، عورتاں، ٻالاں تے غزوہ وچ غیر موجود افراد نال قطعی تعرض نہ کیتا ویندا ہئی تے نہ ہی مویشیاں، درختاں تے کھیتیاں کوں تباہ و برباد کیتا ویندا ہئی۔ البتہ غزوہ بنی نضیر اچ اوں قبیلے دے جیہڑے باغات ختم کر ݙتے ڳئے ہن اوندی وجہ ایہ ہئی کہ ایہ باغات دشمن دے کمین گاہواں ہن جتھاں او سازشیں رچیندے ہوندے تھے، ایں واسطے انہاں کوں تباہ کرݨا پیا۔
پہلی مرتبہ جہاد دا حکم نبوت دے مدنی دور وچ نازل تھیا۔ ایندے توں قبل مسلماناں کوں طاقت دے استعمال دی اجازت نہ ہئی بلکہ صبر دی تلقین تے اوندے تے جنت دی بشارت ݙتی ویندی ہئی۔ جہاد دا حکم وی بتدریج نازل تھیا۔ آغاز وچ صرف اپݨے دفاع کیتے لڑݨ دی اجازت ݙتی ڳئی:
'''جنہاں نال جنگ کیتی ونڄے، اُنہاں کوں جنگ دی اجازت ݙتی ڳئی، اِیں کیتے کہ اُنہاں تے ظلم تھیا ہے، تے اللہ یقیناً اُنہاں دی مدد تے پوری قدرت رکھدے۔ اوہ جیہڑے اپݨے گھراں وچوں ناحق کڈھ ݙتے ڳئے، صرف اِیں ڳالھ تے کہ اوہ آہدے ہن کہ ساݙا رب اللہ ہے۔
قرآن: سورۃ الحج: 39 - 40'''
ول بتدریج حکم نازل تھیا کہ ہݨ اسلام دی شوکت تے غلبے کیتے جہاد کرو تاکہ دنیا توں فتنہ ختم تھیوے تے اللہ دی وحدانیت کوں فروغ ملے:
'''تے انہاں نال لڑو اتھاں تک کہ فتنہ ناپید تھی ونڄے تے اللہ دا دین غالب نہ تھی ونڄے۔ جے اے رک ونڄن (تاں تساں وی رک ونڄو) زیادتی تاں صرف ظالماں تے ہی ہے۔
قرآن: سورۃ البقرہ: 193'''
غزوات دی تعداد تقریباً 28 ہے۔ انہاں توں علاوہ کچھ تعداد سرایا دی وی ہے۔
عدیل آصف پتافی
عدیل آصف پتافی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
کوٹ مٹھݨ راجن پور نال تعلق ہے۔ ٤ مئی ٢٠٠٠ کوں ڄمے۔
نمونہ کلام
منگ یار دعا متاں دل میݙا کہیں صورت وچ پرچیج پووے
میݙی حالت ݙیکھ تے کھل نہ تو ں ݙے حوصلہ زخم سویج پووے
نہ یار وفا دے لارے لا تیݙا کوڑ نہ ول پکڑیج پووے
موئیں نال عدیل مذاق نہ کر شالا مونجھ مرے دفنیج پووے
ݙوہڑہ
تیݙے نکھڑن دا کیوئی غم کینی بس نکھڑ جو ڳئیں تیکوں کیا آکھہاں۔
سب رشتے ناتے چھوڑی ڳئیں میݙی جان جو ہئیں تیکوں کیا آکھہاں۔
ارمان جو ہے پہلے یار ہاونے ہُنڑ کینوی سئیں تیکوں کیا آکھہاں۔
جواہر لال نہرو
thumb| جواہر لال نہرو، 14 نومبر 1889ء کوں برطانوی بھارت دے شہر الٰہ آباد وچ پیدا تھئے ۔ انہاں دے والد، موتی لال نہرو (1861–1931)، جیہڑے ہک کشمیری پنڈت کمیونٹی نال تعلق رکھدے ہن، آزادی دی جدوجہد دے دوران انڈین نیشنل نیشنل کانگریس دے صدر دے طور تے ݙو مرتبہ خدمات انجام ݙتے۔ انہاں دی والدہ، سوپرپنانی تھسو (1868–1938)، جیہڑی لاہور وچ آباد ہک معروف کشمیری برہمن دے خاندان توں آئیاں ہن، موتی لال دی ݙوجھی ذال ہن، پہلی ذال، ٻال دی پیدائش دے بعد مر ڳئی۔ جواہر لال ترئے ٻالاں اچوں سب توں وݙے ہن، جنہاں وچوں ݙو لڑکیاں ہن۔ وݙی بھیݨ، وشیا لکشیمی، بعد وچ اقوام متحدہ دی جنرل اسمبلی دی پہلی خاتون صدر بݨ ڳئے۔ سب توں چھوٹی بھیݨ، کرشنا ہیتھیسنگ، ہک معتبر مصنف بݨ ڳئی تے اوں نے بھرا تے کئی کتاباں لکھیاں ہن۔ اوہ 1947ء توں 1964ء تک بھارت دے وزیر اعظم ریہے۔ بھارت وچ جمہوری نظام کوں مستحکم کرݨ وچ انہاں دا کردار ہے۔ کشمیر دا مسئلہ حل کرݨ تے پاکستان دے نال بہتر تعلقات دے ضمن وچ اوہ اتنے پرجوش نہ ہن۔ جواہر لعل نہرو دی وفات 27 مئی 1964ء کوں تھئی۔
عثمان ہارونی
خواجہ عثمان ہارونیؒ طریقت تے شریعت دے علوم وچ امام العصر ہن تے اپݨے وقت دے قطب الاقطاب منے ویندے ہن۔
مرشد دی عنایات
جس ݙینہہ عثمان ہارونی کوں خرقہ خلافت ملا تاں آپؒ دے پیرومرشد شریف زندنی نے کلاہ چار ترکی وی آپدے سر تے رکھا تے فرمایا کہ اس چار ترکی کلاہ توں مراد چار چیزاں کوں ترک کر ݙیوݨ ہے:
آتش پرستاں دی وستی
معین الدین چشتیؒ توں روایت ہے کہ ہک ݙینہہ عثمان ہارونیؒ دے ہمراہ دوران سفر اساں ہک ایسی جگہ پہنچے جتھاں آتش پرستاں دی وستی ہئی اتھاں ہک آتش کدہ ہئی جس دی بھاہ کہیں ݙینہہ وی سرد نہ ہوئی ہئی۔ عثمان ہارونیؒ نے لوگاں کوں آکھا کہ تساں لوگ خدا دی پرستش کیوں نی کریندے جس اس بھاہ کوں پیدا کیتا ہے۔ انہاں نے جواب ݙتا کہ ساݙے مذہب وچ بھاہ کوں وݙا منا گیا ہے۔ عثمان ہارونیؒ نے فرمایا کیا تساں اپݨے ہتھ پیراں کوں بھاہ وچ سٹ سڳدے ہو۔ انہاں نے آکھا کہ بھاہ دا کم ساڑݨ ہے ایہ کس دی مجال ہے کہ اس دے قریب وی ونجے۔ ایہ ڳالھ سݨ کے عثمان ہارونیؒ نے ہک ٻال جیہڑا ہک آتش پرست دی گود وچ ہئی، گھدا تے ٻال سمیت بھال وچ کود گئے تے چار گھنٹے دے بعد باہر آئے۔ نہ تاں آپؒ دا خرقہ بھاہ نال سڑا تے نہ ہی ٻال تے بھاہ دا کوئی اثر تھیا۔ آپؒ دی ایہ کرامت ݙیکھ کے تمام آتش پرست مسلمان تھی گئے تے آپؒ دے حلقہ ادارت و شامل تھی گئے۔ آپؒ نے انہاں دے سردار دا ناں عبد اللہ تے اس چھوٹے ٻال دا ناں ابراہیم رکھا۔ آپؒ طریقت تے شریعت دے علوم وچ امام العصر ہن انہاں خواجہ حاجی شریف زندنی توں خرقہ خلافت حاصل تھیا۔ جبکہ خواجہ مودود چشتیؒ توں وی فیضیاب تھئے.
آپؒ دے چار خلفاء ہن:
وصال
آپ دا وصال 5 شوال 617ھ کوں تھیا اس وقت آپؒ دی عمر 91 سال ہئی. آخری وقت وچ مکہ مکرمہ چلے گئے ہن تے جنت المعلیٰ دے قریب دفن تھئے۔ آپؒ دی بارگاہ وچ خواجہ معین الدین چشتیؒ 32 سال ریہے۔ 20 سال دی عمر وچ آئے تے 52 سال دی عمر وچ خلافت توں نوازے گئے۔ انہاں ایام وچ اپݨے مرشد نے جو ملفوظات فرمائے انہاں دے ناں نال تحریر کیتے.
منکیرہ
منکیرہ سرائیکی وسیب دا ہک تاریخی شہر اے جیہڑا ضلع بکھر اچ واقع ہے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔ اے شہر تحصیل منکیرہ دا صدر مقام اے۔
غزوۂ سفوان
اے غزوہ وی ہجرت دے تیرہ مہینے بعد وقوع پزیر تھیا۔ مدینہ توں ترئے میل دور تک ہک پہآڑی چراگاہ ہئی۔ مدینہ دے لوگ اپݨے مال مویشی چرݨ کیتے اتھاں چهوڑ ݙیندے ہوندے ہن۔ ہجرت دے تیرهویں مہینے مکہ دا ہک سردار کرزبن جابر فہری ہک چهاپہ مار دستے دے نال آیا تے رات دے وقت مسلماناں دے اٹھ چراگاہ توں ہکل کے گھن ڳیا۔ مدینہ وچ اطلاع پہنچی تاں رسول اکرم ﷺ نے فوری طور تے ہک دستہ تیار کیتا۔ مدینہ وچ حضرت زید بن حارثہ رضی اللہ عنہ کوں امیر مقرر فرمایا تے حضرت علی رضی اللہ عنہ کوں علمبردار بݨا کے صحابہ دی ہک جماعت دے نال کرز دے تعاقب وچ روانہ تھئے۔ آپﷺ بدر دے نواح وچ وادی سفوان تک اوندے پچھوں ڳئے مگر او ہتھ نہ آیا۔ او بھڄ کے اڳاں نکل ڳیا ۔ وادی سفوان  بدردے قریب ہے اینہی ڳالہوں بعض مؤرخین نے ایں غزوہ دا ناں غزوۂ بدرِاولیٰ رکھا ہے۔ ایں واسطے اے یاد رکھݨا چاہیدا اے کہ غزوۂ سفوان تے غزوۂ بدرِ اولیٰ ݙوہیں ہک ہی غزوہ دے ݙو ناں ہن۔
تحصیل منکیرہ
تحصیل منکیرہ ضلع بھکر، پنجاب، سرائیکی وسیب ،پاکستان دے چار تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام منکیرہ ہے تے ایندے وچ 7 یونین کونسلاں ہن۔ قلعہ منکیرہ اتھوں دا تاریخی مقام ہے۔ اتھاں ہک عظیم دینی ادارہ جامعہ اسلامیہ انوار مدینہ، منکیرہ وی ہے جیندے وچ ملک بھر دے مختلف علاقیاں دے طلباء زیر تعلیم ہن۔
مشہور شخصیات
خطیب پاکستان مولانا احمد حسن رضوی، مولانا مفتی محمد حیات قریشی، مولانا مفتی محمد موسیٰ طاہر، مجتبی سعیدی، مولانا محمد عبد اللہ، علامہ محمد نادر وسیم، وقار احمد طاہر ،ملک محمد اقبال چھینہ، ملک امان اللہ چھینہ، ملک غضنفر اقبال چھینہ، ملک اصغر اقبال چھینہ، ملک انصر اقبال چھینہ
عدیل عاقل
عدیل عاقل سرائیکی شاعر ہے.
ڄم پل
احمداݨی برادری نال تعلق ہے.
دیرہ غازی خاں شہر نال تعلق ہے.
تعلیم
کمپیوٹر انفارمیشن ٹیکنالوجی وچ سب انجئیرنگ
ڈوھڑہ
تو نکھڑی دید ختم تھی گی ساکوں رات سوا کجھ نئیں ڈسدا
تیڈا ورد زبان  پکائی  راہندی تیڈی تات سوا کجھ نئیں ڈسدا
تیڈے ملنڑر کیتے اساں پینڑی ہے خیرات سوا کجھ نئیں ڈسدا
اساں عاقل گاھلیں لوکیں کوں تیڈی ذات سوا کجھ نئیں ڈسدا
عدیل عاقل احمدانی.
کیوں سوچ وٹیندی نئی پئی ہکوں ذہن تئیں کیوں عنوان کھڑے
ہک  ارمان  ہا  اوندیں  ڈیکھنڑ دا او  ارمان  اونویں  ارمان کھڑے
میڈا کجھ نئیں رہے گیا تئے باجھوں تیڈی سک دا انت طوفان کھڑے
میڈے عاقل دل دی وستی وچ تیڈا ناں ہے وانگ جہان کھڑے
سرائیکی ادب ٹور تے پندھ دی تن٘دِیر تے تفصیل
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "سرائیکی ادب ٹورا تے پندھ"  (1980 تا 1995ء) دے سرائیکی لوک ادب دا جائزہ ہے ایں کتاب وچ 16 سال دے دوران چھپݨ والیاں کتاباں دا تعارفی تذکرہ موجود ہے۔ چھ سو بتری (632) صفحات اُتے مشتمل ایہ ضخیم کتاب، اکتوبر 1996ء وچ ’’ مجلس سرائیکی مصنفین پاکستان، چغتائی بلڈنگ بلوچ نگر، مظفر گڑھ دی طرفوں چھاپی ڳئی ہے۔  اِیں کتاب دی تندیر کجھ ایں طرحاں ہے۔
حمید الفت ملغانی ایں بارے لکھدن:"'کتابیات ہک اینجھی فہرست کوں آکھیا وندے جیڑھی انھیں لکھاریں کیتے بݨائی ویندی ہے جیڑھے کہیں موضوع تے لکھیئے ہوئے مواد بارے ڄانݨ چاہندے ہووݨ ، ایںفہرست کوںعام طور تے الف بائی ترتیب نال تیار کیتا ویندے۔ جیندے وچ کہیں کتاب دی تفصیل دے حوالے نال مصنف دے ناں، کتاب دے عنوان، چھپݨ دے مقام، چھاپݨ والے ادارے، چھپݨ دے سال تے کتابیں دے صفحیں دے اندراج منیئے منائے فنی اصولاںدے مطابق کیتا ویندے، کتابیات دی اہمیت دا اندازہ ایں گاٖلھ توں لایا ونج سگدے جو ایندے بغیر کہیںوی تحقیق دا تصور بے معنی ہوندے۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ٹور تے پندھ
جواب آں غزل
جواب آں غزل
محترم رفعت عباس صاحب عمر اور تجربے دے لحاظ نال ایتلا سینئر ہن جو میں انہیں کوں احتراماً اے وی نی آکھ سگدا جو سرکار تساں گال کوں غلط طریقے نال بیان کریندے بیٹھے وے۔ میں دوستیں کوں ساری صورتحال نال آگاہ کرینداں تے اے وی گزارش کیتی ونجاں جو میڈا جھیڑے تے بالکل موڈ کائے نی میں احترام کرینداں انھاں دا۔
ڈوجھے کجھ سرائیکی شاعریں تے لکھاریں آلی کار میڈو وی محترمہ صغرا صدف صاحبہ (میں ہر خاتون دا احترام کرینداں) ہک لیٹر جیہڑا انہیں حکومتِ پنجاب دو بھیجا ہا اوندی کاپی وٹس اپ کیتی تے نال اے وی آکھیا جو انہاں ملتان کیتے ہک ایف ایم ریڈیو منظور کرایا ہوئے تے اے ریڈیو سرائیکیاں دا ہے میں چاہندی ہاں جو ایکوں سرائیکی دی ہک کونسل بنڑا کے اوندے حوالے کیتا ونجے، اے ریڈیو ملتان بی زیڈ یو دے سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر وچ لگنڑے۔ میکوں ڈسو جے اے ریڈیو سرائیکی گھن سگدن تاں گھن گھنن نتاں میں اوکوں کہیں ڈوجھے شہر یا کہیں ڈوجھی زبان دے ادیبیں دے حوالے کر ڈیساں۔ (اتھاں رفعت صاحب جانڑ بجھ کے صرف رضی الدین رضی تے شاکر حسین شاکر دا ناں لکھیے حالانکہ میں کجھ ناں بئے وی گھدے ہن جیہڑے سرائیکی نی لکھدے جیویں خالد مسعود ہے، احمد رضوان وغیرہ) ایندے تے میں ہک دوست نال گال کیتی تاں انہیں دا خیال ہا جو ایں ریڈیو آلے معاملے تے کٹھے مل بہہ کے کوئی مشاورت یا فیصلہ کر گھنڑاں چاہیدا ہے تاکہ کل کوں کوئی دوست کوئی غلطی نہ کر کھڑے۔ ہکو فیصلہ آ ویسی ول ٹھیک ہوسی۔ میکوں آکھیا گیا جو دوستیں نال توں رابطہ کر۔ میں رابطہ کیتا انہاں دوستاں نال۔ رانا محبوب اختر، جہانگیر مخلص، عاشق بزدار، ریاض عصمت، حیدر جاوید سید، عثمان کریم بھٹہ، شاہنواز خان مشوری، محمود مہے، رفعت عباس تے ساری صورتحال ڈس کے آکھیا جو جیویں اساں چنی گوٹھ جھوک فیضان فرید تے بہہ کے ہکو فیصلہ کیتا ہا اتھاں وی اوہے جھیاں فیصلہ کر گھنوں جیکوں قومی فیصلے دا ناں ڈے سگوں۔ اے سارے دوست مل بہہ کے فیصلہ کرنڑ تے راضی ہن بشمول رفعت عباس صاحب ۔ اللہ گواہ ہے اگر رفعت عباس صاحب میکوں فون تے آکھ ڈیندے جو ایندی کوئی لوڑھ نی تاں میں پچھاں ہٹ ویندا۔ ایں سارے معاملے وچ کجھ دوست تے سارے مخالفین اے سمجھدے پئن جو اصغر دی کوئی ذاتی لالچ ہوسی۔ ہک واری ولا عرض کر ڈیواں جو لعنت بھجینداں پلاک تے اوندے آئین تے اور پلاک اور اوندا آئین بنڑانونڑ آلیں تے ۔ میں اج وی جہانگیر مخلص دی جاہ جھوک فیضان فرید تے تھیونڑ آلے ہر فیصلے دا پابند ہاں۔
میڈے کولو غلطی اے تھئی جو میں بھل گیا ہامی جو محترم رفعت عباس صاحب جہانگیر مخلص دی جاہ جھوک فیضان فرید تے تھیونڑ آلے کٹھ دی وی مخالفت کیتی ہائی تے اپنڑی فیس بک تے ہک پوسٹ وچ ایکوں غیر ضروری قرار ڈے ڈتا جو او اپنڑے "انکار" دی موجودگی وچ بئے کہیں مشترکہ فیصلے دی کوئی ضرورت محسوس نا ہن کریندے۔ میکوں انہیں فون تے آکھ ڈتا جو ٹھیک اے مل بہہ کے فیصلہ کرنڑ وچ کوئی حرج کائے نی۔ ایندے بعد اللہ جانڑے کیوں انہیں دے مقتدین تے مریدین میڈے خلاف فیس بک تے ایکٹو تھی گئے تے ہر پاسو میڈی مذمت تھیونڑ لگ پئی۔ میں سوچا جو اے کیہڑے رولے وچ پئے گیاں۔ فوراً معذرت دی پوسٹ لائی جیہڑی ہالی وی میڈی وال تے موجود ہے تے تلے اوندا سکرین شاٹ وی لیندا پیاں۔
غزوۂِ ابواء
ایں غزوہ کوں غزوہ ودان وی آکھدن۔ اے سب توں پہلا غزوہ ہے یعنی پہلی مرتبہ حضور ﷺ جہاد دے ارادے نال صفر 2ھ کوں سٹھ مہاجرین کوں اپݨے نال گھن کے مدینہ توں ٻاہر روانہ تھئے تے مقام ابواءتک کفار دا پیچھا کریندے ہوئے تشریف گھن ڳئے مگر کفار مکہ فرار تھی چکے ہن ایں واسطے کوئی جنگ نہ تھئی۔ اے ہجرت دے ٻارہویں مہینے تھیا جݙݨ حضور اکرم ﷺ مہاجرین دا دستہ گھن کے مدینہ منورہ دے ٻاہر ڳئے۔ لشکر دا سفید جهنڈا حضرت حمزہ رضی اللہ عنہ دے کول ہئی۔ مدینہ منورہ وچ آپ ﷺ نے حضرت سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہ کوں امیر مقرر فرمایا۔ سب توں پہلے آپ ﷺ ابواء تشریف گھن ڳئے جتھاں آپ ﷺ دی والدہ ماجدہ دی قبر اطہر ہے اتھوں آپ ﷺ ودان تشریف گھن ڳئے انہاں ݙوہاں جاہواں دے درمیان چھی میل دا فاصلہ ہے۔ ایں علاقے وچ ہک قصبے وچ مزینہ قبیلہ رہندا ہئی، اے مقام مدینہ منورہ توں 80 کلومیٹر دے فاصلے تے ہے، اے مدینہ دے زیر اثر قبائل دی آخری سرحد ہے۔ اوں قبیلے دے لوگ پہلے ہی مسلمان تھی چکے ہن۔ انہاں دے اطراف وچ قبیلہ بنی کنانہ دی شاخ بنی ضمرہ آباد ہئی۔ آپ ﷺ نے چند ݙینہہ اتھاں قیام فرمایا تے اتھاں چند ݙینہہ ٹھہر کے قبیلہ بنو ضمرہ دے سردار مخشی بن عمرو ضمری ن امداد باہمی دا ہک تحریری معاہدہ کیتا۔ معاہدہ اے ہئی:-
جواب آں غزل
مذمت دا سلسلہ جاری رہ گیا تے میکوں انہیں دے کجھ دوستیں میڈی جسمانی معذوری دے حوالے وی ڈتے۔ لاالچی، پلاک دا ایجنٹ تے پتہ نی کیا کجھ آکھیا گیا۔ میں رفعت عباس صاحب کوں فون کیتا تے آکھیا جو مہربانی کرو انہیں کوں روکو میڈا قصور صرف ایہو ہے جو میں چااہندا ہم ایں معاملے تے کوئی متفقہ فیصلہ آ ونجے، میکوں جیکر تساں یا کوئی بیا دوست روک ڈیندا تاں میں اے نہ کراں ہا۔ اللہ گواہ ہے رفعت صاحب دے روکنڑ تے او لوک رک سگدے ہن لیکن انہیں فرمایا نہ میں انہیں کوں آکھیے نہ میں روکینداں۔ میں آکھیا ٹھیک اے سئیں تہاڈی مہربانی۔ آخری جملے تے میڈا لہجہ مایوسی کولو شیت تلخ وی تھی گیا ہوسی۔ ول میں رات ہک پوسٹ لائی جیہڑی بعد وچ دوستیں دے حکم تے ڈیلیٹ وی کر ڈتی جبکہ ڈوجھی طرفوں مذمت تے طنز و تشنیع دا سلسلہ ہالی جاری ہے۔
غزوۂِ ابواء
اے تحریر محمدﷺ دی طرفوں بنو ضمرہ کیتے ہے۔ انہاں لوگاں دا (بنوضمرہ دا) مال و جان محفوظ رہسی تے اگر کوئی انہاں تے حملہ کریسی، انہاں دی مدد کیتی ویسی لیکن اگر اے اپݨے مذہب کیتے لڑائی کریسن تاں انہاں دی مدد نہ کیتی ویسی۔ جݙݨ پیغمبرﷺ انہاں کوں مدد کیتے سݙن تاں اے مدد کوں آسن۔
اے معاہدہ کرݨ کیتے حضور اکرمﷺ پندرہ روز مدینہ توں ںاہر قیام فرماوݨ دے بعد بنا جنگ و جدل مدینہ منورہ واپس تشریف گھن آئے۔
جواب آں غزل
جتھاں تک میڈی ذات دا تعلق ہے تاں اللہ پاک دا کرم ہے دوستیں دی مہربانی ہے جو میڈی روزی روٹی اچھک ہے، اسلم خان گورمانی صاحب دی محبت نال میں ہک فیکٹری وچ پارٹنر ہاں، اپنڑی ماہانہ آمدنی تے حکومت کوں ہک معقول رقم دی صورت وچ ٹیکس ادا کرینداں۔ میڈا کم مارکیٹنگ، سیلز تے ریکوری دا ہے، اج کتھائیں، کل کتھائیں، میں ہکی جاہ تے بہہ وی نی سگدا جو کوئی نوکری بئی کر گھناں۔ میڈی ہنڑ وی ماہانہ تنخواہ یا آمدنی ایتلا ہے جیتلا او نہ ڈے سگن ہا۔ خدا گواہ ہے نہ میکوں کہیں ذاتی عہدے دی لالچ ہائی تے نہ ضرورت ہے۔ میں ہک واری ولا لعنت بھجینداں پلاک تے اوندی طرفوں ڈتی گئی کہیں قسم دی لالچ تے۔ میڈا قصور ہنڑ آلا ایہو جو میں کہیں مشترکہ قومی فیصلے دا سایو کرنڑ دی کوشش کیتی تے ایندے کولو پہلے قصور اے ہا جو میں اقبال سوکڑی صاحب دے حق وچ کجھ پوسٹاں لایاں ہن انہیں دی میکوں سزا ڈتی گئی تے ڈتی ویندی پئی اے۔ میں جیہڑے دوستیں نال ایں ریڈیو دے سلسلے وچ رابطہ کیتا ہا انہیں دے ناں لکھ ڈتن دوست کنفرم وی کر سگدن تے میڈا نی خیال جو انہیں وچو کوئی پلاک دا ایجنٹ ہووے۔ تے نا ہی میں کوئی لابنگ کریندا پیا ہامی فیصلہ دوستیں دے ہتھ اے، فیصلہ وسوں کریسی۔ اصغر گورمانی
قلعہ منکیرہ
ضلع بھکر دی تحصیل منکیرہ وچ واقع قلعہ منکیرہ ہک ہزار سال قبل مسیح وچ تعمیر کیتا ڳیا۔ قلعے کوں فتح کرݨ کیتے سکندر اعظم کوں مشکل دا سامݨا کرݨا پیا، سکندر اعظم دے بعد مسلم جرنیل محمد بن قاسم دے نائب اسود زوہیر، مغل بادشاہ تے مہاراجا رنجیت سنگھ وی ایں قلعے کوں فتح کرݨ والیاں وچ شامل ہن۔ قلعہ قدیمی ریاست منکیرہ دی واحد یادگار ہے جیہڑا ݙیکھ بھال نہ ہووݨ دی وجہ توں زبوں حالی دا شکار ہے۔ علاوہ ازیں محکمہ آثار قدیمہ نے بھکر شہر وچ واقع ’’دل کشا باغ‘‘ دی بحالی کیتے عی رپورٹ تیار کیتی ہئی مگر تاحال ایہ ݙوہیں رپورٹس سرخ فیتے دی نذر ہن۔ محکمہ آثار قدیمہ دی جانب توں منکیرہ فورٹ کوں سرکاری تحویل وچ گھنݨ دا وی آکھا ڳیا ہئی۔
عذرا ملک
= عذرا ملک =
پیوداناں
ملک اللہ بخش
جمن دی تریخ
ترئے جنوری۱۹۷۰ء
جمن دی جاہ
علی پور
کم کار
رپورٹر، میگزین سیکشن۔ روزمانہ خبریں ملتان
ادب دے صنفاں
مضمون ، شاعری
پتہ(موجودہ)
دفتر روزنامہ خبریں بلقیس پلازہ۔ ملتان
پتہ (مستقل)
معفرت ملک طارق محمود ایڈووکیٹ علی پور ۔ ضلع مظفر گڑھ۔
ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری
مبشر کلیم (گرافک ڈیزائنر، وکیپیڈین، مترجم، ایڈیٹر، کیلی گرافر) وحید پلازہ، حسن پروانہ روڈ، ملتان ۔03061241415۔ ([[User talk:MubasherKaleem|talk]]) (talk) 14:33, 29 September 2020 (UTC)
فرحت ہاشمی
ڈاکٹر فرحت ہاشمی (اردو: فرحت ہاشمی) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٢ دسمبر ١٩٥٧ء) ہِک اسلامی سکالر ہِن۔ ڈاکٹر فرحت صاحبہ اِین٘دے تُوں پہلاں بطورِ لیکچرار اَتے اسسٹنٹ پروفیسر بین الاقوامی اسلامی جامعہ اسلام آباد وِچ خدمتاں سر انجام ݙین٘دی رہی ہِن۔ اِین٘دے تُوں علاوہ ٢٠٠٤ء وِچ اُنّھاں نے ٹورانٹو وِچ الہدیٰ انسٹی ٹیوٹ دی بݨیاد رکّھی۔
ابتدائی حیاتی
ݙاکٹر فرحت ہاشمی سرگودھا پاکستان وِچ ٢٢ دسمبر ١٩٥٧ء وِچ ڄَمّی ہَن۔ پنجاب یونیورسٹی لاہور تُوں عربی ٻولی وِچ ماسٹرز دی ڈگری حاصل کِیتی اَتے اُون٘دے بعد اپݨی ڈاکٹریٹ دی سند گلاسگو یونیورسٹی اسکاٹ لینڈ تُوں حاصل کِیتی۔ فرحت ہاشمی اسلامک انٹرنیشنل یونیورسٹی، اسلام آباد، پاکستان دے اصول الدین شعبہ وِچ بحیثیّت اسسٹنٹ پروفیسر لیکچرز ݙین٘دی رہی ہِن۔ سن ١٩٩٤ء وِچ اُنّھاں نے الہُدٰی دے ناں نال ہِک ادارہ قائم کِیتا جین٘دا مقصد اِیہ ہئی جو دُنیا بھر وِچ زنانیاں دی تعلیم و تربیّت کِیتی ون٘ڄے۔ ہُݨ وی اِنّھاں دی مصروفیّتاں بنیادی طور تے اِیں ادارے نال اِی زیادہ تر منسلک ہِن۔
علمی خدمات
ڈاکٹر صیبہ دِیاں اسلامی تعلیمات دے حوالے نال خاص طور تے مسلم زنانیاں دی تربیّت تے دینی سِکھلائی کِیتے ٻہوں وَدھ خدمتاں ہِن جیڑھے اَڄ کَل دے جدید دور دے تقاضیاں دے عین مطابق ہِن۔ اِنّھاں دے لیکچرز یو ٹیوپ دے چینلاں اُتے وی موجود ہِن اَتے ٻئے سوشل میڈیا دے ویب سائیٹاں تے وی عام ہِن۔ اَتے اِین٘دے تُوں اَن٘ڄ اِنّھاں نے اپݨی ہِک نویکلی / وکھری ویب سائیٹ وی بݨائی ہوئی ہِے۔
ٻِیا ݙیکھو
بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی
ݙو جون دی ڳالھ
نواب مظفر خان کوں 23 سال دی عمر اچ ملتان دا ناظم بنڑایا ڳیا، حکومت ملدے ہی اپڑیں ناء دے شہر دی بنیاد رکھی جیڑھا اج مظفر گڑھ سݙیندے۔ ول نہری نظام ٹھیک کیتونیں کاشتکاری دا ودھارا تھیئا تے دُور دُور دے علاقیں تک آپ دی حکمرانی دا چرچا تھیونڑ لگ پیا۔ سِپاہ گری، تلوار زنی،پہلواݨی تے گُھڑ سواری جیئں کئی عظیم کم سکھیئے ہوئے ہن۔ نواب مظفر سیئں بہترین خطاط تے عالم باعمل وی ہن چشتیہ سلسلے نال تعلق رکھیندے ہن۔ حافظ محمد جمال اللہ ملتانی دے ہتھ دے بعیت وی تھئے ہن۔تیر نال شکار کرن زیادہ پسند کریندے ہن۔ بلکل غیر متعصب ہن تہوں کئی ہِندوئوں اپڑیں دربار وچ اعلی عہدیئں تے فائز کیتے ہوئے ہن۔
عملداری اچ علاقہ شمال مشرقی حد پاکپتن تُلمبہ ادھا ساہیوال،جنوب مغرب پنجند جلالپور پیر والا، علی پور تے سندھ دے کئی علاقے ہن، ایڈو کوہ سلیمان تے افغانستان تک نواب صاحب دی عملداری اچ ہا۔
سکھیں دی فوج دے ہک باغی سپاہی راجہ رنجیت سنگھ جیکوں غداری دی وجہ توں سکھ فوج اچوں کڈھیئا ڳیئا ہا،اوں اپڑیں فوج بنڑاونڑ شروع کر ڈتی دہلی اچ او سکھ فوج کوں مطلوب ہا اوں پچھیئں اپڑیں بنڑائی ہوئی فوج دا رخ ملتان دو کر ڈتا،