cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
احمد شاہ ابدالی
نادر شاہ والئ ایران دا جنرل، افغانیاں دے ابدالی قبیلے دا سردار تے افغانستان وچ ابدالی سلطنت دا بانی ہئی۔ ہک بہادر پشتون ہئی تے نادر شاہ دے قتل 1747ء دے بعد افغانستان دا بادشاہ بݨا۔ ہرات تے مشہد تے قبضہ کیتا تے سلطنت افغانستان دا اعلان کیتا. اوں نے 1748ء تا 1767ء ہندوستان تے کئی حملے کیتے۔ پہلا معرکہ پنجاب دے حاکم میر معین الملک عرف میر منو دے نال تھیا جس نے بہادری تے دلیری دی داستان رقم کیتی. مان پور وچ ہندوستانیاں دا بہادر جرنیل ڈٹا رہا آخرکار ابدالی فوج کوں شکست تھئی. ایہ مغل سلطنت دی آخری فتح ہئی. اس دے بعد مغلاں نے پنجاب کوں اس دے حال تے چھوڑ ݙتا۔ احمد شاہ ابدالی دے ہندوستان تے حملیاں وچوں سب توں مشہور حملہ 1761ء وچ تھیا۔ ایں حملے وچ این نے مرہٹیاں کوں پاݨی پت دی تریجھی لڑائی وچ شکست فاش ݙتی۔ کابل، قندھار تے پشاور تے قبضہ کرݨ دے بعد احمد شاہ ابدالی نے پنجاب دا رخ کیتا تے سر ہند تک دا سارا علاقہ اپݨی سلطنت وچ شامل کر گھدا۔ 1756ء وچ دہلی کوں تاخت و تاراج کیتا تے بہت سارا مال غنیمت گھن کے واپس چلا گیا۔ انہاں حملیاں نے مغلیہ سلطنت دی رہی سہی طاقت وی ختم کر ݙتی۔ پنجاب وچ سکھاں دے فروغ دا ہک سبب احمد شاہ دے پے در پے حملے وی ہن۔
ہدایت اللہ بابر
ہدایت اللہ بابر وستی وھوا تونسہ شریف دے خوبصورت سرائیکی شاعر ہن.بانگ ادبی فورم دے ایگزیکٹو ممبر تے بانگ ادبی مجله سرائیکی حصه دے مدیر هن. پہلا غزلیہ مجموعہ چھپدا پۓ نے, حسان بیٹری سٹور تونسہ شریف اچ اوساکا بیٹری دی ڈیلر شپ دے زریعے سلسلہ روزگار چلایا ھویا ھنیں.
نمونه کلام: تیڈیں پلکیں دا سرمایہ نسے بنڑ پائے تاں بئی گالھ اے تیڈیں پیریں دی پائل بنڑ کے چھکڑاں ھا لہا چھوڑی
اے میڈے سیت دے ول ھن جو مٹ گئی داستاں میڈی حنا وانگوں تیڈے ھتہیں تیں بکھڑاں ہا لہا چھوڑی ,.......... تیڈے عشق اچ اجاں دربدر تھیونڑے سک دی سدرٰی تے ونج معتبر تھیونڑے
نامکمل ھ میڈی دعا دا سفر اجاں دامن ہنجوں نال تر تھیونڑے
قید زندگی
اساں ہک پروگرامڈ روبوٹس دے جتھے اچ راہندے پیوں، اے ہک سوفٹ ویر گیم ہووے جیویں ، جیڈو کیڈو بندوخاں قتل کرنڑ آلے اوزار، نفرت ،جنگ، شدت پسندی ، انسان دشمنی تاں سہنڑپ سمجھیا ویندے ایں معاشرے وچ۔ پروگرامر خرچہ کیتے کماونڑ سانگے، اساں لڑسوں اساں بھڑسوں اساں یاخڑ باخڑ کریسوں تاں اوندا پروگرام چلسی، اوندی کوشش ہے جو اساں سرمایہ دار دو نہ ڈیکھوں، ریاست ساڈی زمین ساڈی فصل ساڈے مال اتے عزت کوں ہئی حرام کر تیں ایندا الزام انھاں لوکاں دے سر ڈے کے جیہرے ساڈے حقوق سانگے لڑدے اتے مردے ودن آپنڑاں غلیظ چہرہ مقدس اتے صاف ستھرا پیش کر کے معزز بنڑی بیٹھی ہے، ایں گیم اچ ہک اتلا طبقہ ہے، اے طبقہ بہوں معزز تے مقدس ہے۔ آدھل اچ اساں اوں، ہیٹھو غریب مزدور ہن۔ ادھلے طبقے کوں ودھا تے انھیں اچو ہک خاص ترتیب نال احساس مکا ڈتا گئے، ذہنی طور تیں اساں سرمایہ دار تیں مذہبی پھکی ویچنڑ آلے دے غلام ہسے بھل جو روبوٹاں دا آپنڑیں دماغ تیں کنٹرول ہوندا تاں اے غریباں واسطے کوششاں کرنڑ آلیں کوں غدار نہ آھدے اے دھشتگردی کرنڑ آلیں کوں قوم دے پتر تیں دھیریں نہ آھدے اے نفرت دی بنیاد تے قتل تھیونڑ آلے استاد نال ہمدردی دے بجائے گندی سوچ دے پیروکار نینگر کوں ہیرو نہ بنڑیندے لیکن افسوس پڑھیے لکھیے لوکاں دی محنت تیں پانڑی پھیرنڑ سانگے ہک خدا دے ناں دا نعرہ بہوں تھی پوندے۔ (مظہر حسین)
تاج محمد گوپانگ دے ناں کھلا خط
راݨا ابرار خالد
خوف کݙاں مکسی
مختار بھٹہ صیب کوں ہیک آرٹسٹ دا آرٹ بہوں پسند آیا تاں سپیشلی انھاں کجھ تصویر بھیجیاں، جنہاں دے چہرے تاں موجود ہن لیکن انھاں دے دماغ خالی ہین، پہلے میں سمجھدا ہم جو ایں سیارے تیں اینجھی مخلوق موجود ہے پائی، جیہری ادھ دماغی ہے اتے کہیں وی عقلی ضابطے اتے منطقی سدھ کوں آپنڑاں خصوصی دشمن سمجھیندیں ہویں ایں کائنات دے کمپلیکیٹڈ ترتیب شدہ سسٹم کو اتے ایندے اتیں تھیونڑ آلی گالھ، بحث، تحقیق اتے موضوع کوں ہیک غیر معمولی پینترہ سمجھنڑ دے باجود ایں سارے رولے کوں ہیک چبلی نال کاونٹر کرنڑ دی صلاحیت رکھدی اے۔ وت اے تصویراں ڈیکھنڑ دے بعد کجھ گالہیں آپو آپ پھلریج پیاں، ساڈی کیا اوقات جو اساں منافقت چھوڑ کراہیں سدھی اتے سبدھی گالھ کروں، اساں جو تھیسی ولاکے مریسوں، اندروں بلدے چخے کوں مٹھا کرنڑ سانگے ہیک ناکام اتے رسمی کوشش کریسوں بس، اساں ایہو کجھ وی کر ونجوں تاں بہوں اے اے تصویراں ایں سیارے تیں موجود ہیک اینجھی مخلوق دی شاند ڈیندین جیہری عقل متوں ہے، جنہیں دا دماغ تھجوں ہے کوئنا، کہیں وی بندے کوں پرکھنڑ واسطے اوندے کنوں کہیں معاملے تیں رائے گھننڑی چہیدی اے، جیکر او معمولی موقف رکھیندا ہووے تاں اونکوں مزید پھلورو نہ، او عقل متوں ہوسی، کیوں جو او سوچیسی کینا، اے اوندا اوریجنل مسئلہ ہے، لازمی کینی جو اوندے دل اچ کہیں واسطے نفرت ہووے، او بغضی بندہ ہووے، یا اوندی نیت اچ فتور ہووے، صرف نہ سوچنڑ اوندے عقل متوں ہوونڑ واسطے کافی ہے یا عقل متوں ہوونڑ اوندے نہ سوچنڑ واسطے کافی ہے
۔سارے نئیں سوچیندے لہذا میں نئیں سوچیندا ۔میں کیوں دماغ کھپاواں ۔سوچنڑ ہیک عذاب ہے ۔سوچنڑ دا ول کینی، چھوڑو سوچ کے کیا کریسوں ۔زیادہ سوچنڑ آلا پاگل ہوندے ۔خوف
ایہہ کجھ پوائنٹس ہن جیہرے لاشعوری طور تیں اوندے دماغ اچ موجود ہن، جیندیاں مختلف وجوہات ہن، جنہیں کوں پھلورنڑ ایں فورم تیں نقصان دہ ہوسی، لیکن مکمل احتیاط کریندیں ہویں ایندے اچو ہیک چیز کوں پھلریندے ہیں چا ممکن اے سارے پوائنٹس ایں ہیکی چیز اچو کینہوائیں کلئیر تھی سگن۔۔۔۔!
خوف
عقل مند انسان خوف رکھیندا ہوندے، لیکن خوفزدہ نئیں تھیندا ہوندا
خوف رکھنڑ اتے خوفزدہ تھیونڑ اچ بہوں فرق ہے پیا، خوف رکھیندیں ہویں تساں کہیں وی معاملے کوں سمجھنڑ دی صلاحیت کنوں محروم نوہے تھی سگدے، لیکن خوفزدہ تھی کراہیں تساں آپنڑے دماغ کوں ہیک افسانوی پلوتے دا کینوس بنڑا کراہیں، اوندا فلودہ تاں بنڑا سگدو، لیکن کڈھاں وی حقیقت معلوم کرنڑ واسطے اپنڑے دماغ کنوں کئی سوال سوچنڑ دی وی توقع نوہے کر سگدے، فطرت ہیک بہوں رنگین اتے دلچسپ موضوع ہے جیہرا ہر معاملے اچ کتھائیں نہ کتھائیں آپ کوں ملوث کر کے اوں معاملے دے سوہنڑپ دا نکھیڑا کرنڑ دا ہیک فن آکھیا ونج سگیندے، فطرت دا موضوع ہیک سبدھی پرت تیں وڈی سوہنڑی بحث کرسگدے او پرت مقامیت ہے۔ تساں ڈیکھو ہر علاقے دا موسم آپنڑاں ہوندے، ہر علاقے اچ راہونڑ آلیں دی زبان، انھاں دا کلچر، انھاں دے پیشے، انھیں دی معیشت انھیں دی سیاست اتے انھیں دا سوشل انفراسٹرکچر وکھرا ہوندے عرب اچ پانڑی بیا ، ہوا بئی، ونڑ بئے موسم بئے، اتے سندھ اچ پانڑی بیا ہوا بئی ونڑ اتے موسم بئے بئے۔ ہنڑ بے عقلا کیا سوچیسی ؟ او عرب اچ موجود شئے کوں سندھ اچ وی چنگا اتے اتھو دی مقامیت سانگے بہترین سمجھیسی اتے کڈھاں وی اے سوچنڑ واسطے تیار نہ تھیسی جو اتھاں کھجیاں دی جاہ امب کیوں زیادہ ہن؟ اتھاں گوشت خوری گھٹ اتے سبزی زیادہ کیوں کھادی ویندی اے؟ میڈا ناں غیر مقامی کیوں ہے ؟ آخر ایں تہذیب اچ اینجھی کیا خرابی ہے جو فطرت دے پچھو ڈانگ چاونڑ واسطے تاں میں تیار آں لیکن اے سوچنڑ واسطے تیار کینمی جو کڈھاں اساں آپنڑیں تہذیب اتے غیر مقامی مسلط کردہ سوچ دا تقابلی جائزہ گھنسوں۔۔۔۔؟ او اے غیر معمولی لڑھ سوچنڑ سانگے وی تیار نئیں تھیندا کیوں جو اوندے دماغ اچ خوف دا غبارہ ہے پیا خاص کر خدا دے ناں تیں اوندے دماغ اچ ہیک خوف بلہایا گئے، ہنڑ اتھو اوندا نکلنڑ بہوں مشکل ہے پیا، او خوف جہیں مرض کوں تاں قبول کریندے لیکن اوندے خلاف موجود منطق اتے عقلی ضابطیں دی فناہی چاہندے ایندے واسطے اونکوں بھانویں ایں زندگیاں دیاں رنگ بھریاں بہاراں ہی کیوں نہ چھوڑینیا پوون او چھوڑیسی، لیکن کڈھاں وی خوف دے خلاف نہ ویسی اتے خوفزدہ راہسی خوف اصل وچ عقل دا دشمن ہے تھوڑا جہیاں فطرت اتے عقل تیں مزید تحقیق کروں چا تاں پتہ لگ ویسی جو خوف (جیندی ہوند فطرتی کینی بلکہ بنڑاوتو ہے،)کوں کیوں ہمیش عقل دے مقابلے اچ آندا گئے ؟ خوف سوچنڑ دے پراسیس کوں ڈک ڈے ڈیندے، ایہا کائنات دی سبھ توں وڈی حقیقت ہے کوئی بندہ جیکر خوف کوں عقل دا دوست ثابت کرسگدے تاں کرے۔۔۔۔۔۔۔! لیکن فطرت کوں لازمی طور تیں سامنڑیں رکھیا ونجے اتے پروپیگنڈے تیں انسان دے ارتقائی عمل اچوں گزرنڑ کوں وی لازمی طور تیں ایں موضوع نال گنڈھیا ونجے جیکر ایویں نہ کیتا ویسی تاں وت خوف دے اُتیں ہیک بیا خوف آن ترٹسی اتے عقل دی بنیاد قتل ویسی اے بے عقلے اتے بے دماغے لوک اکثریت اچ موجود ہن صرف کہیں ہیک معاشرے اچ نہ بلکہ تقریبا ہر معاشرے اچ یا زیادہ تر معاشریں اچ۔ خوف کڈاں مُکسی؟ خوف دا خاتمہ فلسفہ کرسگدے ؟ سائنس کرسگدی اے ؟ اے سوچیا ونجنڑاں چہیدا ہے۔ ایں بیماری توں جان چھڑوانڑ دے بعد انسان مہذب تھیونڑ بارے سوچ سگدے۔ لیکن ایں بیماری دے ہوندیں ہوویں بندہ ہمیشہ عقل متوں ہی راہسی۔ مظہر حسین
علی الظاہر
ابو معد علی الظاہر ( لاعزاز دین اللہ ) دولت فاطمیہ دا ستواں خلیفہ تے اسمٰعیلیاں دا ستارہواں امام 411 ھ تا 427 ھ اے۔
حاکم دے غائب تھیوݨ توں پہلے اوں نے اپݨے اکلوتے بیٹے ظاہر تے نص کر کے اینکوں اپݨا ولی عہد مقرر کر ݙتا ہئی۔ جس روز حاکم غائب تھیا ہئی اس روز ظاہر نے اپݨے خاص خاص پیرواں توں بیعت گھدی ہئی۔ ترے مہینے تک حاکم دے غائب تھیوݨ دا اعلان نہ کیتا گیا۔ جݙݨ 412 ھ وچ ایہ خبر شائع تھئی تاں ظاہر دی بیعت عوام نے گھدی۔ اس وقت اس دی عمر ستارہاں سال ہئی ۔
دورِ حکومت
ظاہر دی کم سنی دی وجہ توں اوندی بھیݨ ست الملک دا اقتدار ودھ گیا ہئی تے مملکت دی باگ ڈور اوندے ہی ہتھ وچ رہی۔ ست المک نے وزیر سیف الدولہ یوسف بن دداس کوں دھوکے نال قتل کروا ݙتا۔ ظاہر دا پہلا وزیر الحسن عمار ہئی۔ ایں نے ظاہر دی بیعت گھدی ہئی۔ ایہ وی ہک مہینے بعد 412ھ وچ قتل تھی گیا۔ اس دے بعد بدر الدولہ ابو الفتوح موسیٰ وزیر تھیا۔ ایہ وی 413ھ وچ قتل تھیا۔ ایندا قائم مقام شمس الملک مسعود بن طاہر الوزان تھیا۔ ایندی وزارت تقریباً ہک سال رہی۔ 415ھ وچ ست الملک مر گئی ۔
416ھ تا 418ھ تک نیل وچ پاݨی دی آمد گھٹ رہی جس دے نتیجہ وچ مصر وچ کال پیا۔ روٹی ملݨا دشوار تھی گیا۔ ملک وچ مویشیاں دا نشان تک نہ ریہا۔ اس واسطے آمدنی گھٹ گئی۔ اس دوران لشکریاں وچ تنخواہ دے جھگڑا تھی گیا تے ہک رکن محسن بن بادوس مارا گیا۔ اس تے لٹ مار تے غارٹ گری تھئی۔ ظاہر نے ایہ حالت ݙیکھ کے قرض دا ہک فنڈ کھولا کہ رقم جمع کر کے غریباں دی مدد کیتی ونج سکے، مگر چند اشخاص دے سوا کہیں نے ساتھ نہ ݙتا۔ تقریباً ہک ہزار غلام شہر کوں لٹݨ تے عہدے داراں کوں مارݨ تے امادہ تھی گئے۔ ظاہر دے غلام معضاد نے کجھ لشکر ݙے کے انہاں غلاماں دی سرکوبی کتیی تے انہاں دے سرغناں کوں قتل کیتا۔ اس ہنگامے دے بعد نیل وچ پاݨی آ گیا تے ملک دی حالت بہتر تھی گئی۔
وفات
427ھ میں ظاہر دا انتقال تھی گیا۔ ایہ اپݨا زیادہ وقت لہو و لہب وچ گزریندا ہئی تے سلطنت دے امور وچ حصہ نہ گھندا ہئی۔ شراب دا بہت شوقین ہئی تے اوں نے اونکوں پیوݨ دی اجازت ݙوجھیاں کوں وی ݙے ݙتی ہئی۔ اوندے پیؤ نے جتنے چیزاں حرام کیتیاں اوہ اقں نے حلال کر ݙتیاں ۔
مکال (تنقید)
مکال (تنقید)
کہیں وی ادب وچ مکال دی ٻہوں وݙی اہمیت ہوندی ھے کیوں جو اے ہک پڑوپی ، پرکھ یا ایں آکھوں جو چھاݨے دا کم کریندی ھے ۔
لیکن سرائیکی ادب وچ بد نصیبی نال ایکوں کڄھ ٻئی نڳاہ نال ݙٹھا ڳئے ہݨ وی کڄھ لوگ ایکوں ٹھیک کم کینی آہدے۔
خیر کیوں ٹھیک کینی آہدے ایندے پچھوں جیڑھیاں ڳالھیں ہن اوکوں کݙاہیں ول ڈسکس کریسوں ۔
اساں حالی ڳال کریندوں جو مکال کریندے ہوئیں کیا چیزاں ݙیکھݨیاں ہوندین
مکالی اے ݙہیدے جو بھئی فن پارے وچ جھیڑا کڄھ آکھیا ڳئے ایندی کیا اہمیت ھے اتے او(لکھاری) جھیڑا کجھ آکھݨ چاہندے پورے طریقے نال آکھ سڳیے
کیوں جو پیشکش ہی فن پارے دی خوبصورتی ہوندی ھے ۔ مکا ل دا مطلب ھے جو لکھت وچ خوبیاں تے خامیاں ݙٹھیاں ونجن
مکالی کہیں وی قسم دے تعصب یا کاوڑ دا شکار وی نہ ھووے ۔
ٹی۔ایس ایلیٹ آہدے ݙوجھے درجے دا دماغ مکال کیتے کامیاب ہوندے۔
جیویں کجھ لوگ آہدن جو جیڑھا بندہ کہیں کم وچ کامیاب نا تھی سڳے لیکن اوندے بارے سبھ کڄھ ڄاݨدا ہووے او ہک بہترین مکالی ٻݨ ویندے اوں کم دا۔
مکالی دی ڳال وی عالمگیر ہووے یعنی او جیڑھی رائے ہووے اوکوں سارے منݨ کوں تیار ہوون ، دلیلی ڳال ہووے عقلی ڳال ہووے اے نا جو بس میں ایہو سمجھداں باقی سارے کوڑے ہن،
مکالی کوں پہلے اے سمجھݨا پوسے جو شاعری کیا ھے اتے شاعر کیا ھے۔
ایلیٹ آہدے جو اگر اساں شاعری دی تعریف تݨ لا تے کر وی گھنوں تاں اے تݨ اے کوشش لاحاصل ہوسے
آئی۔ اے رچرڈز آہدے جو شاعر اپݨے وقت وچ ادراک دے بلند ترین مقام تے ہوندے او جو کڄھ آہدے سوچ سمجھ تے آہدے ایندیاں ڳالھیں وچ تہواں ہوندین ایندے وچ ٻہوں مطلب ہوندن۔
ایلیٹ ٻئی جاہ تے آہدے شاعر دا دماغ جیں ویلھے شعر آہدے تاں او برابر مختلف تے متضاد قسم دے تجربے کوں کٹھا کریندے
معمولی بندے دا تجربہ درہم برہم بے ترتیبا ہوندے
تاں شاعرہر شے سوچ سمجھ تے لکھدے اوندے خیال وچ کوئی نہ کوئی ڳال ہوندی ھے جیڑھی شعر وچ او آکھݨ دی کوشش کریندے لیکن مکالی کوں اے ݙیکھݨاں ھے جو او ڳال کیا ھے اصل وچ۔ کیا او ڳال کوئی اہمیت رکھیندی ھے کیا او ڳال کوئی نویں امکانات آلی ھے یا بس بتھی پراݨی تے فضول ھے
کلیم الدین احمد آہدے ݙیکھݨاں اے ہوندے کہ شاعر کیا آہدے تے کیویں آہدے۔ کیا تے کیویں کوں کھولݨ نال ڳال دا پتہ لڳدے ۔ کیا یعنی مضَمون تے کیویں یعنی پیشکش،طریقہ یا اسلوب
کیا تے کیویں یعنی مضمون تے الفاظ کڄھ اینڄھے گھل مل ویندن جو انہاں دے ملا پ وچ ہک نویں شے ٻݨ ویندی ھے۔
اساکوں اے ݙیکھݨاں چاہیدے جو شاعر جو کڄھ آہدے اوندا کیا مُل ھے، کیا کڄھ نواں وی ھے کوئی کم دی ڳال وی ھے یا معمولی ڳال ھے کیا کڄھ رنگینی وی ھے یا بے رنگ تے پھکی ھے کیا اے ڳال کوئی دل تے دماغ کوں گرمی وی ݙیندی ھے یا کینا۔
ہک ٻئی ڳال جو شاعر کیڑھے ماحول وچ راہندے اوندا نظریہ کیا ھے اوندا دھرتی جتھاں راہندا پئے اوندی پوزیشن یا حالات کیا ہن ۔ اے وی کڄھ مکالی دی نظر وچ ھووے
ایلیٹ آہدے شاعر دی شاعری کوں بس شاعری سمجھیا ونجے کڄھ ٻیا نا سمجھا ونجے
یعنی لازمی کینی کہ تساں اوندی شاعری کوں کہیں فلسفے یا مذہب دے آمݨے سامݨے چا رکھو شاعر دے اپݨے محسوسات تے اپݨے تجربے ہوندن،
مکالی ہک جج ہوندے او مقدمہ پورے غور نال پڑھدے اور اوں مقدمے دا فیصلہ کریندے
او ݙہیدے جو کیڑھی ڳال مقدمے وچ نوٹ کرݨ آلی ھے یعنی خوبی وی تے خامی وی ول او فیصلہ ݙیندے
مکالی شعر دے سݨھپ تے کھوڄ کوں واضع کریندے ڳال دے اہمیت تے معمولی پن ݙسیندے شاعر دی قابلیت تے نااہلی ݙسیندے شعر دی تازگی تے بتھے پن کوں واضع کریندے۔۔۔۔۔۔۔۔
المہتدی باللہ
thumb|المہتدی دے دور دا درہم المہتدی باللہ (وفات: 19 جون 870ء) خلافت عباسیہ دا چوݙہواں خلیفہ ہئی جیں نے 869ء توں 870ء تک حکومت کیتی۔ اُوندا عہدِ حکومت یارہاں مہینے ریہا۔ مہتدی باللہ دے عہد خلافت وچ خلافت عباسیہ دا ہک حصہ جیہڑا مصر تے بلاد الشام تے واقع ہئی، دولت طولونیہ دی شکل وچ ہک نویں باقاعدہ مسلم سلطنت دے طور تے سامݨے آیا اگرچہ اے نویں سلطنت روحانی طور تے عباسی خلافت دے ماتحت ہئی ۔ اے خلیفہ باغیاں دے ہتھوں بے دردی نال قتل تھیا۔
شازیہ سعید
پیشہ
شازیہ سعید دا پیشہ وکالت ہے۔
شاذیہ اکبر
شاذیہ اکبر شاعر ادیب تے مصور ہے۔
ڄم پل
١٥ اگست ١٨٧٥ء کوں فتح جنگ وچ ڄمی۔
تعلیم
ایم اے اردو، ایم فل اردو
ملازمت
اسلام آباد وچ سرکاری کالج وچ اردو دی پروفیسر ہے۔
کجھ شعر
رات گر گئی تھی خود آسماں کے تھال سے
صبح تک پڑی رہی گھاس پر ہی چاندنی
شعر
اب کی بار اٹھا کر ہم نے پھینک دیا
ٹوٹا خواب بہت چبھتا تھا آنکھوں میں
۔۔۔شاذیہ اکبر
آپنڑی ذات نوں قلعہ بنڑا کے اساں بوہتے خوش پھردے ساں
کونڑ اے جیہڑا کنداں ڈھا کے اندر جھوک وسا جاندا اے
شاذیہ اکبر
21 فروری 2018
مٙن دی پھرکی پھیر وے سائیاں
یا فیر آجا نیڑ وے سائیاں
شِکر دوپہراں' سُکے کھیتر
کھوہ کرماں دے گیڑ وے سائیاں
ݙو شعر
عشق دے سارے روپ اٙوّلے' رہن نہ دیندا کُج وی پلّے
لے کے شاہواں ورگیاں شاناں ہتھ کشکول پھڑا جاندا اے
باغ بہشتاں چین نہ پاوے جس نوں عشق دی اٙگ بلاوے
سرائیکی دی مردم شماری
١٨٤٩ء دی فرانس برٹن دی رپورٹ
سندھ وچ چوتھائی آبادی سرائیکی ہن۔
شاذیہ اکبر
غزل
فسانے کے کسی کردار سے اُلجھا نہیں کرتے
کسی نادان کی تکرار سے اُلجھا نہیں کرتے
بقدرِ ظرف ملتی ہے محبت جس سے ملتی ہے
یہاں سائل کبھی سرکار سے اُلجھا نہیں کرتے
یہ درویشانِ الفت کی روایت ہے زمانے میں
کسی کی جیت 'اپنی ہار سے اُلجھا نہیں کرتے
عداوت میں بھی اہلِ ذوق رکھتے ہیں وہ خوش ذوقی
عدو نا آشنا گفتار سے اُلجھا نہیں کرتے
ارادے سے اگر پہلے جسے چاہو اسے روکو
دمِ رخصت نگاہِ یار سے اُلجھا نہیں کرتے
شاذیہ اکبر
کرییں نا بُوٹا( شاذیہ اکبر)
میں گاڑاں نے لاہنے  پاسے   ہِک بارانی بُوٹا
مینڈی کُڑّکڑیں لکڑ سہوے نہ سدراں ناں جھُوٹا
نہ پَتر نہ لانگی مینڈی نہ دُھپّاں نہ چھاواں
دُکھیاری جیئ جندڑی مینڈی ماڑیاں ماڑیاں باہواں
نہ کٙہنڈا میں وَسّت وٙلّیبٙا نہ کوئی جھُگی ٹھٙلّی
نہ میں کُوندر ،نہ میں کانا،نہ وٙرگا ،نہ بَلّی
مینڈا سٙاوا بالنڑ بٙلے بنڑ کے سُکّی پوہلی
رَتے لال پھُلاں نی چادر آنڑ سیالے پاواں
نہ بھُلاں میں آپنڑاں سائیں ،نہ کوئی ہور بنڑاواں
آپنڑی اکھیاں نے پانڑی میں آپے پی پی جیساں
نہ کوئی مینڈا آنڈ گوانڈی، نہ کہیّں نال رِیساں
ساقی سمینوی
ساقی سمینوی سرائیکی زبان دا شاعر ہے
شاذیہ اکبر
کرییں نا بُوٹا( شاذیہ اکبر)
۔۔۔۔۔شاذیہ اکبر۔۔۔۔
ساقی سمینوی
ݙوہڑہ
تیݙی کھل ہے کل کائنات میݙی تیݙی کھل تیں زندگی وار سٹاں
جتھ پیار دی حد ونج مکدی ہے اتھ اپݨیں پیار کوں ہار سٹاں
میݙا پندھ ھے تیݙے قدمیں تئیں تیݙے قدمیں جند کر گار سٹاں
جݙاں ساقی میں چم پیر گھناں پچھیں اپݨیں آپ کو مار سٹاں
سئیں ساقی سمینو
پݨی
۔چن دے وانگے چمکدی ہوئی تصویر ہئ
ینپ کے دامن الا ݨی ھے کُجھ ݙے کے وَنج.
ڈھیر ساری نظردی او دلگیر ہئی ؟
رکھ چَوانی تلی تیں سوالی تھیاں!
اِیندا بوتا بݨیندیں ونجا چھوڑیں ھا
دربدر جے رولݨی ایندی تقدیر ہئی ؟
میݙی بُوتھے تیں ہتھ ݙے کے آکُھس ولا.
میݙے مالک دے بارے نہ اِینو یں الا ؟
اوندی حکمت ھے بالا تیݙی سوچ تُوں.
اوندی قُدرت تیں ناجائز تُہمت نہ لا ؟
غرض کُولُوں بُری ھور کوئی چیز نئیں
غرض شیریں دے گاٹے بَھنا ݙیندی ھے ؟
غرض مجنوں جھئیں شَاھیں کوں ݙے کے چکر
پیر کُتیاں دے اَکثر چُما ݙیندی ھے ؟
غرض صرفہ رکھیندی نئیں کہیں داسجݨ
جیڑھی چاھے اُوھا کر ݙکھا ݙیندی ھے ؟
غرض غیرت دے سَرکش غیُوریں دی دھَج
دُھوڑ دُددِݨے دے اندر ملا ݙیندی ھے ؟
غرض پوے ناں کہیں کوں کݙاہیں کہیں توݨیں
غرص اوکھی وبَا ھے زمانے اُتیں ؟
غرض دشمن ھے عزت و ناموس دی
غرض بُری بَلا ھے زمانے اُتیں ؟
عشق سُونھاں نہ ھا جیرھے ویلھے میݙا
لاتکائی دے ویڑھے دی ملکہ ھامی
شان میݙی اے سارا شھر جاݨدے؟
نازنخرے ہمیشہ دے ہَن ھمسفر
حُسن کتنا ھامی ا ے قمر جاݨ دے ؟
ویس میلا کݙا ھیں وی پاتا نہ ھم
عیش راحت دا گزریا پَہر جاݨ دے ؟
بے وفا دِلربا چھوڑ کے ٹر گیا
سُول حاوی تھیا ݙکھ مریندے وَدِن ؟
پاک چاہت دے جذبے بنا دُوش دے
غیرقاتل دے قدمیں دَپِھیندے وَدِن ؟
اے پِݨ ھے بہانہ سنئیں گول دا
کہیں بہانیں اُو دِلدارمِل پُوے ھا ؟
بَھر گلتھَا لَھاواں ھا میں اپݨی سِک
ݙیکھ میݙو او سونہڑاں وی کِھل پوے ھا؟
کیڑھی گالھُوں رُٹھا ہئیں ݙسَا تاں سھی
گال پُچھݨ دا موقع نِکل پُوے ھا ؟
ڈھول گزری وھاݨی سَوِل پوے ھا ؟
کوڑ سچ دا نتارا کرن دے کیتے
پیار منہ داگھراں نئیں سمجھ گال کوں
یار اوکھے مَنِیندِن میݙ ا دوستا ؟
یاد یاد ہے جݙاں تئیں اُوں پُرناز دِی
نَین بَھالیں دیاں بھَالاں بھَلیسِن وَدے ؟
آپ اپڑی امنگیں دے جلاد تھی
دشت حسرت دا سینہ رنگیسِن ود ے ؟
شوق جانِ تمناں دی خاطر سدا
ذوق سُولی تے خود کوں ٹنگیسِن ودے ؟
میݙے ساقی جݙاں واگ پھیری میݙو
اِینویں رُلساں آواری ناں بازار وچ ؟
سِرتیں سایہ جو ہُوسی اوں لجپال دا
شان مصطفٰے صلی اللہ علیہ وسلم
ناں اج نال اج ہا، ناں کل نال کل ہا، ناں کون و مکاں تیں عمل دا دخل ہا
ناں فہم و فراست، ناں بولن دی طاقت، ناں کہیں خیر و شر دا دماغی خلل ہا
ناں کونین افلاک تارے سیارے، ناں بحریں دیاں چھولیاں، ناں گھاݨیں دا تل ہا
ناں نیکی دی شہرت ناں چرچے گناہ دے، ناں خُلدِ بریں ہئی ناں دوزخ دا بل ہا
ناں حوراں نہ غلماں، ناں جنت دی خوشبو، ناں موت و حیاتی ناں کوئی اجل ہا
ناں دھرتی دے شاداب رنگیں نظارے، ناں تخلیقِ انساں دا کوئی عمل ہا
ناں کنزاً دی کوئی خبر ہئی کہیں کوں، ناں الفاظ کُن دی تشکیل تھئی ہئی
ناں ابلیس حق توں ہا انکار کیتا، ناں آدم دے سجدے دی تعمیل تھئی ہئی
ناں ݙینہہ دا اجالا ناں ہئی رات کالی، نہ سورج دیاں کرناں ناں کوئی قمر ہا
ناں شبنم دے قطرے ناں جھولے ہوا دے، نہ پھلیں دے پتے ناں کوئی بھنور ہا
ناں کہسار صحرا ناں گلشن دی رونق، ناں پھلدار سایہ ناں کوئی شجر ہا
ناں الماس ہیرے ناں موتی ناں جوہر، ناں تاجِ یمن دا کوئی لعل و گہر ہا
ناں تخلیق خلقت دی واضح حقیقت ناں روح دے تقاضے ناں جن و بشر ہا
ناں ارض وسما تے زمانے دی تات ہئی، ناں قلب زمن ہا، ناں دور و دہر ہا
ناں روح الامیں ناں مقرب فرشتے، ناں سدرہ دی منزل ناں تحت الثری ہئی
ناں دید نظر ہئی ناں خشکی ناں تر ہئی ناں نیلا فلک ہا، ناں کوئی فضا ہئی
ناں آدم ناں حوا دا کوئی وجود ہا ، ناں عالمِ ارواح دا اقرار ہا کوئی
ناں یونس ہا مچھی دے بکھے شکم وچ، ناں نوح دے سفینے دا اظہار ہا کوئی
ناں ہاں زکریا کہیں شجر دی پناہ وچ، ناں تخت ہوا تے سوار ہا کوئی
ناں بِٹہ کہیں کوئی سرمایہ کل ہا، ناں یوسف دا بالکل خریدار ہا کوئی
ناں شیطانی لشکر ناں فرعون ہا کوئی، ناں دعوے خدائی دی بنیاد ہئی کوئی
ناں زر دی ہوسہئی ناں ہئی فرضہ جنت، ناں گزری وہاݨی دی روداد ہئی کوئی
ناں ہا کہیں ذبیح دا کرشمہ جہاں تیں، ناں خوابِ خلیلی دی تعبیر ہئی کوئی
ناں نمرودی چخا، ناں بھا دا نشاں ہا، ناں آزر دے بتیں دی جاگیر ہئی کوئی
ناں عیسٰی مسیح ہا، ناں مریم دی چادر، ناں کہیں پارسائی دی تصویر ہئی کوئی
ناں فلکی کتاباں، ناں ھَن کوئی صحیفے، ناں جامع زمانے دی تفسیر ہئی کوئی
ناں مَس ہئی، ناں بالکل قلم دی زبان ہئی، ناں تختی تے کہیں شے دی تحریر ہئی کوئی
ناں ہارون، داؤد، برجیس آئے ھَن، تے ادریس یحیٰی دا اسرار چپ ہا
ناں ہئی ظاہر کہیں جا تے غربت ایوبی، مصور دے اندر دا فنکار چپ ہا
ناں ایݙو تے اوݙو دے ہن کوئی تقاضے ناں ہوں ہئی ناں ہاں ہئی ناں چون و چرا ہئی
ناں مشرق تے مغرب دے حدیں دی حد ہئی، ابد ہا ازل ہا ناں کوئی انتہا ہئی
ناں قبلہ اول ناں حرمینِ کعبہ ناں عرب و عجم دی کوئی غیبوں صدا ہئی
ناں صفا مروہ ناں حجرا اسود، ناں طیبہ دے اندر کوئی خاکِ شفا ہئی
ناں بیعتِ رضواں، ناں وعدہ و پیماں، ناں تکبیر حق دی انوکھی ادا ہئی
ناں خندق ناں خیبر، ناں اُحد و بدر ہئی، نہ کہسارِ عحمت ناں ثور حِرا ہئی
ناں کوئی سوزِ سوزاں دا جلیا پتنگ ہا، ناں کوئی عین گین ہئی، ناں آہ و فغاں ہئی
ناں کوئی تاج و تخت ہا، ناں کوئی سیت و بخت ہا، ناں کھجی دا ممبر ناں کوئی اذاں ہئی
ناں کعبے دے اندر کوئی خیبر شکن دی ولادت سعادت دی آئی بارات ہئی!
ناں کوفے وچ کوئی غریب الوطن ہا، ناں مسجد کوں لہو دی ملی کوئی سوغات ہئی!
ناں ہا کربلا کوں اجاں شرف حاصل، ناں غازی دیاں بانہاں ناں موجِ فرات ہئی!
ناں معصوم اصغر دے گل وچ ہا نیزہ، ناں شامِ غریباں دی تات ہئی نہ رات ہئی!
ناں لخت نبوت دا برچھی تیں سر ہا، ناں معصول لب تیں قُرآنی قرات ہئی!
ایں کائنات سای دے دائرے دے اندر فقط لم یزل دی حقیقت دا نور ہا
جئیں اے جیݙی تخلیق قائم چا کیتی، کوئی اوں ذاتِ خالق دا مقصد ضرور ہا
اینویں بیٹھیں بیٹھیں ہسی سوچ آئی، میݙی ذاتِ وحدت دا پرچار ہووے
مَیں عاشق سݙیجاں جیڑھے دلبر دا، او مَیں وانگوں بے مثل دلدار ہووے
میکوں نال اُوندے وسیع اُنس ہووے، او میݙی محبت دا حُب دار ہووے
اے کائنات کرے اوندی نت سلامی، میݙا ݙیکھ سینہ ٹھڈا ٹھار ہووے
‘اِنی جاعِل‘ دے ایں مصدر دا مرکز، دو عالم توں سوھنا میݙا یار ہووے
اَے حوراں تمامی کرن نت غلامی، جمیع انبیانویں دا سردار ہووے
میدے کولوں بالکل جُدا تھی ناں سگسی اے محشر دے ڈیہنہ توݨیں اقرار کرݨے
ہتھیں نال اپنے بنائے می سجائے می، جیندی جگ توں نازک نرالی جبیں ہے
ایندے سانگے کائنات ساری وسائی ہم، اے کائنات میݙی دا امن و امیں ہے
کلپنا چاولہ
کلپنا چاولہ جولائی ١٩٦١ وچ ضلع کرنال، ریاست ہریاݨہ، بھارت دے سرائیکی گھراݨے وچ, بنارسی لال چاولہ تے سنجیوتھی جی دے گھر پیدا تھئی تے ١٩٩٠ وچ انہاں کوں امریکی شہریت مل ڳئی. کلپنا دے ݙو بھیݨاں (سنیتا تے دیپا) تے ہک بھرا (سنجے ) ہے.
ساقی سمینوی
شان مصطفٰے صلی اللہ علیہ وسلم
قسم ایندی چا کے مَیں خود آپ آہداں اے دل دی ہے ٹھنڈک تے عین الیقیں ہے
کلپنا چاولہ
thumb|Kalpana Chawla, NASA photo portrait in orange suitکلپنا چاولہ
ساقی سمینوی
شان مصطفٰے صلی اللہ علیہ وسلم
جیندے پیریں کیتے زمیں سکدی رہسی، جیندی سک دا طالب اے عرشِ بریں ہے
کلپنا چاولہ
تعلیم تے پیشہ ورانہ خدمات
کلپنا چاولہ نے ابتدائی تعلیم ٹیگور پبلک سکول، کرنال توں حاصل کیتی تے١٩٨٢ وچ پنجاب انجینئرنگ کالج، چندی گڑھ توں بی ایس سی ایروناٹیکل انجینئرنگ دی ڈگری حاصل کیتی تے امریکہ منتقل تھیوݨ توں بعد ١٩٨٤ وچ یونیورسٹی آف ٹیکساس، آرلنگٹن توں ایم اس ایرواسپیس انجینئرینگ مکمل کیتی، ١٩٨٦ وچ ایم ایس دی ݙوجھی ڈگری حاصل کیتی. ١٩٨٨ وچ یونیورسٹی آف کولوریڈو، بولڈر توں ایرواسپیس انجینئرنگ وچ پی ایچ ڈی مکمل کیتی. ول انہاں نے امریکی خلائی ادارے ناسا دے اوورسیٹ میتھڈ دے شعبے وچ وائس پریزیڈنٹ دے طور تے کم شروع کر ݙتا. کلپنا نے اس دوران تمام فضائی و خلائی آلات، مشینری، ائرکرافٹ تے خلائی شٹل وغیرہ دے تمام معاملات وچ مہارت حاصل کیتی تے ترئے دفعہ ناسا دی طرفوں اعزازی میڈل وی حاصل کیتے.
وفات
یکم فروری ٢٠٠٣ کوں کلپنا چاولہ، اپݨے ݙوجھے خلائی مشن دے دوران، خلائی شٹل کولمبیا ٢٨ دے خلا توں زمین واپسی تے، زمین دی کروی حدود وچ داخل تھیندے ہی شٹل کوں پیش آوݨ والے حادثے وچ اپݨے چھی ساتھیاں سمیت وفات پا ڳئی. کلپنا ایں خلائی مہم وچ بطور مشن اسپیشلسٹ دے طور تے ڳئی ہئی.
ساقی سمینوی
شان مصطفٰے صلی اللہ علیہ وسلم
اے مَیں توں نئیں مکدی ساقی مکانواں، مکیندا خود اے گال رَب اَحَد ہے
جتھاں توڑیں میݙی خدائی دی حد ہے، اوہے توݨیں میݙے محمد دی حد ہے
حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
قادر بخش قادن
صوفی فیض محمد دلچسپ دے ابا سئیں سئیں حاجی قادر بخش قادن وی نعت گو شاعر ہَن.
وفات
٢٧ جولائی ١٩٨٧ء
نعت شریف
محمد محمد کریندے مروں
محمد محمد قبر وچ پڑھوں
اوّل ناں خدا سئیں سو ہݨے پاکدا
ݙوجھا ناں محمد کیویں چھاکدا
تریجھا چار یار کیویں راکھدا
سُݨ ناں انھاں دا کیویں نہ ٹھروں
مزوری جے ہئی ویسیں لنگھ پار ہے
مزوری ہے روزے نمازاں پڑھوں
میر انیس
میر انیس ؔ – میر ببر علی انیسؔ ( پیدائش: 1800– وفات: 10 دسمبر 1874ء) اردو زبان دے ممتاز ترین مرثیہ نگار، ، مرثیہ خواں شاعر ہن۔ میر انیس دی وجہ ٔ شہرت مرثیہ نگاری ہے جیندے وچ اڄ تک اُنہاں دے مقامِ سخن کوں اُردو دا کوئی شاعر نی پہنچ سڳا۔ انیہویں صدی وچ مرثیے کوں عروج تک گھن ونڄݨا تے اُوندے مقامات کوں نظم کرݨ وچ انیس دا کردار بہت زیادہ ہے۔ انیس دا شمار دبستان لکھنؤ دے عظیم ترین شعراء وچ تھیندے۔
قادر بخش قادن
نعت شریف
قادن ہزاراں ہا منگدا دعائیں
میر انیس
شاعری تے مرثیہ گوئی
شعر وچ اپݨے والد کولوں اصلاح گھندے ہن۔ پہلے حزیں تخلص ہئی۔ شیخ امام بخش ناسخ دے آکھݨ تے انیسؔ اختیار کیتا۔ ابتدا وچ غزل آیدے ہن۔ مگر والد دی نصیحت تے مرثیہ آکھݨ لڳے تے ول کݙہیں غزل دی طرف توجہ نی کیتی۔ اوں خاندان وچ شاعری کئی پشتاں توں چلی آندی پئی ہئی۔ آپ دے مورثِ اعلیٰ میر امامی، شاہ جہاں دے عہد وچ ایران توں ہند آئے ہن تے اپݨے علم و فضل دی بنا تے اعلیٰ منصب تے متمکن ہن۔ انہاں دی زبان فارسی ہئی لیکن ہندوستانی اثرات دے سبب ݙو نسلاں دے بعد انہاں دی اولاد فصیح اردو زبان ٻولݨ لڳی۔ میر انیس دے پرݙاݙا تے میر حسن دے والد میر غلام حسین ضاحک اردو دے صاحبِ دیوان تے غزل گو شاعر ہن۔ گویا میر انیس دے گھراݨے دی اردو شاعری دا معیار ترئے نسلاں پاروں متقاضی ہئی کہ اتھاں میر انیس جیہا صاحب سخن پروان چڑھے تے تا قیامت اہلِ ادب اُونکوں خدائے سخن دے ناں سے پکاردے ریہن۔
قادر بخش قادن
نعت شریف
قسمت مہاراں چھکِیسم کݙاہیں
میر انیس
وفات
میر انیس دا اِنتقال 29 شوال المکرم 1291 ھ مطابق بروز جمعرات10 دسمبر 1874ء کوں ݙینہہ غروبِ آفتاب توں کجھ پہلے تھیا۔ رات کوں غسل ݙتا ڳیا تے سویر توں کجھ پہلے (شبِ جمعہ) کوں دفن کیتے ڳئے۔
قادر بخش قادن
نعت شریف
جیندیں ڄُل تے ݙیکھوں سوہݨے دیاں جاہیں
شازیہ نتھلی آلی
شازیہ نتھلی آلی سرائیکی گلوکار ہے۔
رامائن
رامائن (ہندی/سنسکرت: रामायण) سنسکرت لفظ۔ راماینا بمعنی رام دی سرگزشت۔ سنسکرت دی ہک طویل رزمیہ نظم جیندے اچ ہندواں دے اوتار رام چندر دے حالاتِ زندگی بیان کیتے ڳئے ہن گئے۔ بعض روایات دے مطابق اینکوں سنسکرت دے ہک شاعر والمیکی (ہندی/سنسکرت: वाल्मीकि) نے تریجھی صدی قبل مسیح وچ، مختلف لوک گیتاں توں استفادہ کرکے تالیف کیتا ہئی۔ تقریباً 500 سال تک دیگر شعرا ایندے وچ اضافے کریندے رہے۔ رامائن وچ 24 ہزار اشعار ہن تے ایہ مہابھارت دے مقابلے وچ مختصر لیکن معاملہ بندی دے لحاظ نال زیادہ منظم، اسلوب دے اعتبار نال کم فرسودہ، زیادہ رومانی تے کم المناک ہے۔ تلسی داس دی رامائݨ ایندے توں بہت بعد (ستارھویں صدی) دی تصنیف ہے۔
ضلع مظفر گڑھ ۔ تاریخ، ثقافت تے ادب
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب "ضلع مظفرگڑھ ۔ تاریخ ، ثقافت تے ادب" مئی 1989ء وچ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور دی طرفوں چھاپی ڳئی ہے۔ ایں کتاب دے کل صفحات دی تعداد 958ہے۔ ضلع مظفرگڑھ تاریخ ، ثقافت تے ادب دے صفحہ 384تا صفحہ نمبر 899 وچ
پہلا دور
ابتداء توں گھن تے 1989ء تک د ے مرحوم لکھاری:
ݙوجھا دور
ویہویں صدی دے شروع توں پاکستان بݨݨ تک دوران ڄمݨ والے لکھاری۔
تریجھادور
پاکستان بݨݨ توں بعد تے ہن توݨیں دے دوران ڄمݨ آلے لکھاری
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی تحقیق مطابق پہلے دور وچ وِیہہ لکھاری ہن۔ ݙوجھے دور وچ تے تریجھے دور وچ 41 لکھاری ہن۔ اُنہاں پہلے دور دا پہلا لکھاری نواب مظفر خان بانی مظفرگڑھ لکھیئے ۔ جیہڑا 1757ء وچ ڄمیاہا۔ او مظفرگڑھ وچ لکھتی شکل وچ لبھݨ آلے سرائیکی ادب دا پہلا لکھاری تے شاعر ہے۔ اتے ایندا حوالہ انہاں ’’تاریخ ملتان از منشی عبدالرحمن 1985ء صفحہ 159 درج کیتے مگر شاعر دا نمونہ کلام درج نی کیتا ڳیا۔ البتہ شاعر بارے منڈھلے کوائف درج کیتے ڳیئن۔
حالات زندگی
نواب مظفر خان شہید بانی مظفرگڑھ 1171ھ (1757ء) وچ ابدالی روڈ ملتان دے نیڑے شیش محل (موجودہ کمشنر ہائوس ملتان) دے سامݨے ہک مکان وچ ڄمے۔ آپ دے والد نواب شجاع محمد خان ہن۔ 1779ء توں 1818ء توݨی نواب مظفر خان ملتان دے حاکم رہے۔ 1798ء وچ نواب نے موسن دی ہٹی (موجودہ مظفر گڑھ شہر) دے مقام تے ہک عالی شان قلعہ تعمیر کرایا جیکوں مظفر گڑھ دا ناں ݙتا۔ 1211ھ (1796ء) وچ اینکوں اپݨی دریائے چناب پار دی مقبوضات دا صدر مقام بݨایا۔ نواب مظفر خان وݙا پاکباز انسان ہا۔ نماز پنجگانہ تے تہجد نماز کݙاہیں قضا نہ کیتی۔ مولوی حکیم اللہ بخش نظامی دے قول مطابق نواب مظفر خاں سرائیکی وچ شاعری وی کریندے ہن اتے نواب صاحب دی ہک سی حرفی بزبان سرائیکی موجود ہے جیندے وچ مظفر تخلص موجود ہے۔نواب مظفر خان کوں مہاراجہ رنجیت دی فوج نے 1875ء بکرمی 1818ء وچ شہید کرݙتا۔ تاریخ شہادت 2 جون دے ݙینہہ چھݨ چھݨ ہا"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
مڳی صاحب دا ورہیݨاں
رات ساڈھے بارہ وجے کوٹلے شیر محمد استاد نذیر فیض مگی دی برسی دے بعد اجازت گھن تیں سئیں ظہور احمد دھریجہ کامریڈ عمر بزدار ابوالحسن خاں لغاری اسلم خاں ملکانڑیں نال واپس ڈیرہ غازیخاں کیتے روانہ تھئیسے ڈیڑھ ڈووجے رات کوں کامریڈ عمر بزدار کوں گھر وستی بزدار درخواست جماٗل خاں چھوڑ کیں سویلے چار وجے سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی پہنچسے رات کجھ لحظہ اتھائیں گزاریسے سویلے رشید اباد کالونی چوہدری مجتبے کپڑے الی دوکان الے کنوں ناشتہ ھا او کیتے کجھ لحظہ چوہدری شبیر تیں اوندے پتر چوہدری مجتبے نال گزار کیں ول اتھاہیں سجاد خاں ملکانڑیں وی اگئے ول ہنائیں دے نال رل کیں ملک احمد بخش باپا سابق شیشن جج کولھو چائے ھئی انہیں گھر کمپنی باغ دے سامھڑیں چائے پیتی کافی دیر تک اجوکےحالات سرائیکی صوبے بارے دھریجے صاحب سجاد خاں ملکانڑیں نال گال مہاڑ تھیندی رھ گئی جج صاحب کنوں اجازت گھن ناصر نیوز ایجنسی تیں وی چائے ھئی ساریں کنوں اجات گھن ملتان روانہ تھیوسےچار وجے ملتان پہنچسے اگو رانا ذیشان نون دیرہ اڈے تیں انتظار اچ ھااوندےنال رل کیں روزنامہ جہان پاکستان دے ایڈیٹر ملک اکمل وینس سپورٹس گراونڈ ملتان اچ دیسی کستی دے دنگل اچ مہمان اے خصوصی دی حیسیت نال سڈیا ھویا ھااساں اتھاں چلیئے گئے اتھو چھی وجے فارغ تھی کیں جھوک اخبار دے دفتر اگئے لنگر پانڑیں کیتا اٹھ وج گئین اجاں اتھائیں جھوک دے دفتر بیٹھوں ہنڑ چھی نمبر گھر روانہ تھیندے پیوں. (اکبر ملکاݨی)
کلیساے عیسوی ہک اصلی آزاد مسیحی
کلیساے عیسوی ہک اصلی آزاد مسیحی کلیسا ہے ـ جیندی بنیاد 1917 ءچ چین ءچ رکھی ڳئی ہائی۔ اَڄ دنیا دے چالہی ملکاں ءچ ایندے تقریبا 15 لکھ ارکان موجود ہِن۔ایہ کلیسا، مسیحیت دے پروٹیسٹینٹ فرقے نال تعلق رکھیندا ہے۔ ایں کلیسا ءچ کرسمس تے ایسٹر دے تہوار نہیں منایے ویندے۔ ایں کلیسا دے ݙہ بنیادی اعتقادات کجھ اے ہِن ـ
احمد شاہ قاجار
احمد شاہ قاجار (Ahmad Shah Qajar) (فارسی: احمد شاه قاجار) فارس (موجودہ ایران) دا شاہ تے قاجار خاندان دا آخری حکمران ہئی۔ thumb|احمد شاہ قاچار دے دستخط
حالات زندگی
thumb|احمد شاہ قاچار شاہ ایران احمد شاہ قاچار، زیادہ تر سرکار انگلشیہ دے رحم و کرم تے ہئی۔ شمال دی طرفوں روس نے ایران کوں ہضم کرنا شروع کر ݙتا ہئی تے 1923ء وچ روس تے ایران دی قلعہ انزیلی تے لڑائی وی تھئی تے کجھ عرصہ تھیندی رہی۔ انہاں ݙینہاں شاہ ایران اپݨے ملک وچ موجود ہئی یا سرکار انگلشیہ دا گھنایا ہویا ہئی۔ قلعہ انزیلی تے روس تے ایران دے درمیان لڑائی تھیندی پئی ہئی تے کوئی نتیجہ نکلدا ݙکھائی نہ ݙیندا ہئی کیونکہ روس دی قوت وی اس زمانے وچ زیادہ طاقتور تے منظم نہ ہئی۔
مڳی صاحب دی انقلابی شاعری
"کوئی گھندے میڈے پاک فوجی قسم خدا دی سارے وچینداں" نذیرفیض مگی سئیں استاد نذیر فیض مگی "سرائیکی وسیب دا فیض احمد فیض " ہک انقلابی شاعر، قومی شعور دا لکھاری،سیاسی کارکن، سنگتایاں دا سنگتی، اگلیاں پیڑھیاں کوں پچھلی پیڑھی نال جوڑن آلا پورے وسیب کوں اپنْی پارتاں ڈیندا۔۔۔۔۔۔۔۔ شارتاں ڈیندا۔۔۔۔۔۔ جو " اصل بھوئیں دے وارث اساں اساں بھوئیں توں خالی، آ وو اج ہرہر ظالم کوں اج ڈیووں ڈیس نکالی" اج اپنْی جھوک لڈا گئے۔ سئیں استاد نذیر احمد فیض مگی پورے سرائیکی وسیب دی سُجانْ ہن، ہک بیش قیمت قومی سرمایہ ہن جیڑھا اج ونجا بیٹھے ہیں۔ ڈکھ دی سانجھ رلاونْ کیتے پوری سرائیکی وسیب کوں مکانڑ تھیوے۔ شہزاد عرفان
سرائیکی دی قدیم تاریخ
آثار
"سرائیکی وسیب دا تعلق ہک بہوں پُراݨی تہذیب نال اے ۔جیندی بنیاد جلیل پور اَتے وادی ہاکڑا وچ پئی ۔ڄیرھی وادی سِندھ دی تہذیب دی بنیاد بݨی ۔کیوں جو سرائیکی وسیب موئن جو ڈرو اَتے ہڑپہ دے بلکل اَدھ ءِچ واقع اے" ݙوجھی جاہ حِیں موضوع تے اپ سئیں ارشاد فرمیندن "سرائیکی وسیب وچ نہ صرف انسانی شہریں دیں ابتدائی آثار مِلین بلکہ اُندے بعد دے آثار وی تسلسل نال آثار قدیمہ دے ماہرین دا موضوع رہین۔اِنھاں اثار قدیمہ وچوں ہاکڑا ۔سرسوتی تہذیب دے سینکڑاں آثار چولستان دے علاقے وچوں دستیاب تھی چُکے ہن جنھیں تے ڈاکٹر رفیق مغل کافی کم کیتے۔ایندے علاوہ جلیل پور دی کھدائی وچوں جیڑھے آثار میلن او ہڑپہ کِنوں وی پراݨے ہن اَتے سرائیکی وسیب دی دُنیا بھر وچ اولین تہذیب دی نمائندگی کریندن بعض آثار جنھیں وچ ہڑند،ماڑی۔مُلتان اتے اوچ دا ناں گھدا ونج سڳدے جیڑھا بذت خود اپݨی اعلٰی تہذیب تے روایات دا مظہر اے۔اِنھیں ساریں مقامات دی تفصیل ابن حنیف دی کتاب"جنوبی پنجاب کے آثار قدیمہ" وچ ݙٹھی ونج سڳدی ھِ اپ سئیں ہک بئی جاہ تے ارشاد فرمیندن ایندا علم اساکوں اوں وقت تھیندے جیڑھے نسل انسانی دی ابتدائی تاریخی دستاویزات اساݙے ساݨے آندین۔اینویں اِی دُنیا دی ابتدائی پُراݨی دستاویز "رگ وید"اے ڄیندیاں ڈھیر ساریاں نظماں سرائیکی وسیب وچ لکھیاں ڳیاں ۔اتے ایہ کتاب ہک مذہبی دستاویز ہووݨ دے نال نال اِتھوں دی تاریخ تے زبان تے وی سوجھلا سٹیندی اے۔ ہک بئی جاہ تے اپ سئیں ارشاد فرمیندن جو سرائیکی زبان اپݨے پُراݨے ناں لہندا نال کئشک دے دور وچ "lingua Franca " دے طور تے پوری سلطنت وچ رائج ہئی۔اَتے اُوہا او زبان اے جیڑھی کئی ہمسایہ زبانیں دی ماء ہووݨ دا اعزاز رکھدی اے حتیٰ کہ ایران وچ وی ایندے کئی پُراݨے باشندے بغدالی یا جگدالی دے ناں نال اپݨی مادری زبان دے طور تے اَلیندن" ہک بئی جاہ اپ سئیں دا ارشاد ھِ ڄو "سرائیکی ثقافت اپݨی پُراݨی تہذیب نال جُڑی ہوئی ہک انج ثقافت اے"
ہک ٻیاں مضمون اپ سئیں دا
وادی ہاکڑا دی پہلی زبان
"اِنھاں مقامات وچوں ٩٩ مقامات کوں ݙاکٹر رفیق مغل ہاکڑا عہد و تمدن دا ناں ݙتے اُو ایں نتیجے تے پڄن جو وادی سِندھ دی تہذیب دا مُنڈھ چولستان وچوں تھئے"
ہک ٻئی جاہ تے اپ سئیں کوڈ کریندن اپݨے ہک مضمون وچ "ہاکڑا عہد یا تمدن دا دور عام طور تے ٣٨٠٠ ق۔م کِنوں ٣١٠٠ ق ۔م تئیں اے انھیں جدید ترین آثاریاتی تحقیقات وچ اساں ایں نتیجے تے پجدوں جو وادی سِندھ دی مشہور تہذیب چولستان "وادی ہاکڑا" وچوں شروع تھئی اَتے اِتھوں دے ابتدائی واسی وادی سِندھ دی اصل تہذیب دے بانی ہن۔ایندے بعد تہذیب جلیل پور (ضلع خانیوال) اَتے ہڑپہ (ضلع ساہیوال) دی تہذیب دی شکل وچ اڳوں تے ودھی اَتے ہڑپہ دے ایں آثاریاتی دور کوں ڈاکڑ رفیق مغل ابتدائی ہڑپائی دور آہدن۔وادی ہاکڑہ "چولستان" جلیل پور اَتے ہڑپہ سرائیکی وسیب دا حصہ ہن اِت واسطے اساں کہیں ݙر دے بغیر اکھ سڳدوں جو وادی سِندھ دی عظیم تہذیب دا مُنݙھ سرائیکی وسیب کِنوں بدھا ڳیا ھِ"
١۔میکوں ہک چیز سمجھ ءِچ نی پئی آمدی جو اگر وادی سِندھ دی اعظیم تہذیب دا منݙھ چُولستان کِنوں اگر بدھا ڳیا ھِ تاں ول وادی سِندھ دی تہذیب سرائیکی وسیب کِنوں کیوے جو پُراݨی تھئی سڳدی اے؟
٢۔اگر اساں یعنی سرائیکی وسیب آلے سِندھ دی بنیاد رکھݨ آلے حیسے تاں ول اساں اتنے یتیم کیوے تھئی ڳئے ہاسے جو اساں کنے الفاظے دے ذخیرے ختم تھئی ڳئے ول اساں سِندھ کوں اتنا ترقی یافتہ کر ݙتا ہاں جو اساکوں اُتھوں یعنی سِندھ کنوں گائڈ لین ملݨ پئے گئی؟
۵۔کیا سرائیکی زبان وچ ادب کہیں بئی زبان کِنوں جو ایں علاقے وچ(سِندھی۔بلوچی۔پشتو۔یا پنجابی) آلائی ویندی ھِ کیا کم اے؟جو تہذیب منݙھ پئی بدھیندی ھِ اُندے وچ ذخیرہ کِتھوں کم ہوسے کیا اے نہ ممکن ڳالھ نی بھلا۔؟
٦۔ایں خطے دی زبان ڄو کہیں زمانے وچ کندھار تک آلائی ویندی ہائی تے ݙوجھی طرف کاغان(کشمیر دا ہک علاقہ جِتھاں سرائیکی زبان کِنوں ملدی جلدی ہک زبان آلائی ویندی ھِ ہُݨ تک جیکوں کاغانی اکھیاں ویندے) او زبان اڄ سِندھی اج پنجابی اج بلوچ اکوں اپݨا لہجہ کھڑے اکھدن کیا اے حیرت دی ڳالھ نی بھلا۔؟
٧۔اگر سرائیکی وسیب کوں تباہی و بربادی وچ دھکیلݨ دا فیصلہ تھی چُکا ھِ تاں اساں ول کہیں وی ناں تے متفق نی تھیوݨاں۔
اِتھاں اگر کہیں صاحب علم کو توفیق تھیوے تاں ایں لنک اِنھاں چیزاں وی چیک کیتا ونجے
سرائیکی افسانوی نثر
سرائیکی لوک قصّہ
جینویں پوری دنیا دی قوماں دے لوک ادب وچ لوک قصے ملدن۔ اینویں سرائیکی لوک ادب وچ لوک قصے پاتے ویندن تے ایہ قصے سرائیکی تاریخ، تہذیب تے ثقافت دی نمائندگی کریندن۔ سرائیکی وسیب وچ لوک قصیاں دی روایت ٻہوں قدیم ہے۔ لوک قصے تجربے، تخیل، تجسس تے مشاہدے دا خوبصورت نمونہ ہوندن۔ سرائیکی وسیب دے قصے سادگی، بے ساختگی، وسیب نال ڳوڑھے ڳانڈھے، دلچسپ واقعات، مبالغہ آرائی زبان دے ورتارے، دلچسپ قصے دی ابتداء دی وجہ نال ٻہوں مقبول ہن۔
تفصیل کِیتے ݙیکھو:
سرائیکی افسانہ
افسانہ اینجھی کہاݨی کوں آکھیا ویندے جیڑھی مختصر، چسولی اتے رنگورنگی حیاتی دے کہیں پُکھ کوں نشابر کرے، جیندے وچ کردار گھٹ ہوون مگر حقیقی ڄاپن۔ وحدت تاثر افسانے دی خاصیت ہوندی ہے۔
تفصیل کِیتے ݙیکھو:
سرائیکی ناول
تفصیل کِیتے ݙیکھو:
سرائیکی ڈراما
اصطلاحی معنی وچ ڈراما توں مراد اینجھی کہاݨی ہے جینکوں اسٹیج اُتے کرداراں دی مدد نال پیش کیتا ویندے۔ ڈرامے وچ انسان دی دلچسپی دا اندازہ انہاں ناٹک، سوانگ توں لایا ونڄ سڳدیے۔ جیڑھے جو زمانہ قدیم وچ یونان تے وادیٔ سندھ ہندوستان وچ مختلف مذہبی تہواراں اُتے رسماں یا لوکاں کوں تفریح کیتے پیش کیتے ویندے ہن۔ انہاں وچوں کجھ مِلدیاں رلدیاں شکلاں اڄ وی شادی خوشی دے مواقع اُتے بھانڈاں، نقلیاں تے رہَس دی صورت وچ ݙسدین۔ تہوں آکھیا ونڄ سڳدے جو ایہ ہک اینجھی صنف ہے جیڑھی جو ابتداء کنوں گھن تے عہدِ حاضر تک مختلف شکلاں وچ پیش کیتی ویندی پئی ہے۔ انسانی حیاتی دے واقعات کوں تحریر دے دائرے وچ گھن آوݨ کوں کہاݨی آکھیا ویندے۔ کہاݨی تے ڈرامے دا تعلق ٻہوں ڳوڑھا ہے۔
تفصیل کِیتے ݙیکھو:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
محمد یوسف (ڳائیک)
اُستاد محمد یوسف (اردو: محمد یوسف (گلوکار)) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٤ جنوری، ١٩٤٠ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ١٤ فروری، ١٩٩٧ء) پاکستان نال تعلّق رکّھݨ آلے مہان٘درے کلاسیکی لوک ڳائیک ہَن۔
اعزازات
حکومتِ پاکستان نے اُستاد محمد یوسف دی فنّی خدمتاں دا اعتراف کرین٘دے ہوئے اِنّھاں کُوں صدارتی تمغائے حسنِ کارکردگی پیش کِیتا۔
سئیں اُستاد محمد یوسف کُوں شاہ لطیف ایوارڈ وی ݙِتّا ڳیا۔
وفات
اُستاد محمد یوسف ١٤ فروری، ١٩٩٧ء کُوں کوٹری، ضلع دادو، پاکستان وِچ فوت تِھی ڳئے۔
حوالہ جات
ونکی:شاہ لطیف ایوارڈ گِھنَّݨ آلے ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:سندھی لوک موسیقی ونکی:سندھی ٻولی دے ڳائیک ونکی:سندھی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:لوک ڳائیک ونکی:لوک موسیقی ونکی:پاکستانی غزل ڳائیک ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیک ونکی:پاکستانی نغمہ ساز ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستان کرونیکل
حروفِ تہجّی دی ڳنڈھ تروپ
(سرائیکی حروف تہجی دی ڳنڈھ تروپ) سرائیکی حروفِ تہجی جہڑے جو دنیا دے مختلف زبانیں دے حروفِ تہجی دی ڳنڈھ تروپ نال نشابر تھی کرئیں ساݙے سامݨے آئین انھیںدی تفصیل کجھ ایں ہے ۔ ۔
اَرامی یا عبرانی حروف تہجی
دنیا اُتے سب توں پہلے منظر عام تے آوݨ آلے حروفِ تہجی سر زمین شام دی رہاکو قوم (یعنی اَرامی قوم) دے ارامی (عبرانی) زبان دے حروف ِتہجی ہَن جہڑے جو فینیقی (PHOENICIANS)رسم الخط کنوں غالباً ہک ہزار سال پہلوں معرض وجود ئِ چ آچکے ہن۔ اے کل ٻاویہہ(۲۲) حروف ہن جنھیں کوں چھی(۶) لوظیں ئِ چ ٻدھ ݙتا ڳیا ہا۔ او چھی لوظ اے ہَن۔ ابجد ، ہَوّز ،حُطّی،کَلِمن ، سَعفَص تے قَرشَت۔ اے ٻاویہہ(۲۲) حروف تہجی کجھ ایں بݨدن ۔ ا، ب، ت، ج، ح، د، ر، ز، س، ش، ص، ط، ع، ف، ق، ک، ل، م، ن، و، ہ، ی وغیرہ =۲۲۔ ۔
عربی حروف تہجی
عربی لہجے دے کجھ حروفِ تہجی ایجھیں وی ہَن جہڑے جو ارامی رسم الخط ئِ چ موجود نہ ہن۔ اے کل چھی حروف ہَن ۔ جہڑے جو اے ہَن۔ ث، خ، ذ، ض ، ظ تے غ، انھیں چھی حروف کوں ݙ و لوظیںئِ چ (ثخذ تے ضظغ) ٻدھ ݙتا ڳیا۔انھیں چھی حروف کنوں علاوہ اہلِ عرب ݙو حروف مزید شامل کیتے جنھیں وچوں ہک آمزہ ہے جہڑا جو وڳڑ کرئیں بعد ئِ چ ہمزہ مشہور تھیا جیندی املا کجھ ایں ہے ۔  ’’ء ‘‘تے ݙوجھا ہک مرکب حرف ’’لا ‘‘شامل کیتا ڳیا ۔ ہمزہ تاں سرائیکی حروفِ تہجی ئِ چ شامل کر گھدا ڳیا ۔جݙاں جو ’’لا ‘‘شامل نہ کیتا ڳیا۔ ایں طرحاں عربی لہجے دے ست حروف ِتہجی دی شمولیت نال سرائیکی حروفِ تہجی دی تعداد ۲۹ تھی ڳئی ۔
فارسی لہجے دے حروفِ تہجی
عربی لہجے دے ۲۹ حروفِ تہجی کنوں علاوہ فارسی لہجے دے چار مزید حروفِ تہجی شامل تھی ڳئے جہڑے جو اے ہَن۔ پ، چ، ژ، گ، انھیں چار فارسی حروف تہجی دے شامل تھیوݨ نال سرائیکی حروف تہجی دی تعداد ۳۳ تھی ڳئی ۔ ۔
سنسکرت یا پراکرات زبانیں دے حروفِ تہجی
سرزمین ہندوستان ئِ چ مروج سنسکرت یا پراکرات زبانیں دے پندرہ مرکب حروف تہجی تے ترے مفرد حروف تہجی مزید شامل کر گھدے ڳئے جہڑے جو اے ہن۔
۱۔مفرد حروف تہجی :ٹ، ڈ، ڑ=۳
’’نون غنہ کوئی حرف تہجی کائینی ۔ جݙاں جو اے ہک اَواز داناں ئِ۔ جہڑی جو کہیں حرف تہجی کوں اپݨی زبان کنوںادا کریندئیں ہوئیں نک کنوں کڈھی ویندی ئِ۔ اینہہ واسطے ڄ تے ڳ کنوں پہلے آوݨ آلی نون غنہ حرف تہجی شمار نہ تھیوݨ سانگے حروفِ تہجی ن٘ڄ ، نڳ تے ݨ مفرد حروف ڳݨیئے ویسن۔
ایں طرحاں ارامی، عربی ، فارسی تے پراکرات زبانیں دے سارے حروف تہجی جمع کرکرئیں سرائیکی حروف تہجی دی کل تعداد ۵۴ بݨ ڳئی ۔
خالص سرائیکی لہجے دے حروف تہجی
اُتے ݙتے ڳئے ۵۴ حروفِ تہجی کنوں علاوہ خالص سرائیکی لہجے دے حروف تہجی دی تعداد چھی ئِ۔ اے حروف تہجی کجھ ایں ہن۔ ٻ، ڄ، ݙ، ڳ ، وھ، یھ، یعنی چار حروف مفرد تے ݙو مرکب حروف ہن ۔ ۔
سندھی تے سرائیکی
ہک زمانے ئِ چ سندھی تے سرائیکی ہِکا زبان ہئی ۔ اے جڑواں زباناں انجو انج تھی ڳیاں۔ سندھی دانشوریں اپݨی زبان دے حروف تہجی دی تعداد ۵۲ مقرر کیتی یعنی کل حروف تہجی ۶۰ کنوں ۸ حروف تہجی حذف کر ݙتے جہڑے جو اے ہن۔ ژ، رھ، ڑھ، لھ،مھ، نھ، وھ، تے یھ۔ پر ݙوہائیں زبانیں دے مخصوص لہجے آلے حروفِ تہجی ہکو جھئیں ہِن۔ یعنی ٻ،ڄ، ن٘ڄ، ( ڃ) ، ݙ، ڳ، نڳ،( ڱ) تے ݨ (ںْ سندھی) ، ݙوجھے لوظیں ئِ چ ترے حروف ن٘ڄ ، نڳ، ݨ (ڑون)دا تلفظ (لہجہ )تاں ہکو جھیئاں ئِ پر املا وکھو وکھ ئِ۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں ونکی:سرائیکی حروفِ تہجّی ونکی:حروفِ تہجّی
سرائیکی اکھاݨ ١لف
آ
؂ آب آب کـر مویوں ٻَچڑا فارسیاں گھر ڳالے
؂ آپ ٻُݙدی ویندی،ٻِنہاں کُوں مَتیں ݙیوے
؂ آ پَرائی کُتی چَک پا وَنڄ ـ
؂ آپ کُلڄی،ویہڑے تے ݙوہ
؂ آپ کُوں آپ سُنڄاݨ،تاݨی ڈھیر نہ تاݨ ـ
؂ آپ ڳلیوں،نال ججماناں کُوں وی ڳلوئی
؂ آپ مَـریسی،مارݨ نہ ݙیسی
؂ آپ من٘جھوں ننگی، جگ جہان تُوں چنگی
؂ آپ نہ جوگی ڳوانڈھ ولاوے
؂ آپݨا ݙھݙھ کھولاں ،آپ ننگی تِھیواں
؂ آپݨا کَچھ ءِچ، پرایا ہَتھ ءِچ
؂ آپݨا مَـریسی،چھاں تے سٹیسی
؂ آپݨی ارُوڑی تے کُتا وی شیر ہوندے
؂ آپݨی کُکِڑ چنڳی ہووے تاں پرائے گھـر آنے نہ لہاوے
؂ آپݨی کِیتی آپݨے اڳُوں آندی اے
؂ آپݨی واری تَرے ٣ وین٘ہاں ٢٠ دا سَو ١٠٠
؂ آپݨا پُتر تے پَرائی ذال سوہݨے لڳدِن
؂ آ٠٠دھی سیاݨی،پَکے رِدھے گھتے پاݨی
؂ آسِن قبراں تے پوسن خبراں
؂ آکھاں دھی کُوں،سُݨاواں نون٘ہہ کُوں
؂ آکھے بندہ،سُݨے خُدا
؂ آڳلی آڳلی کاݨی،ڳَنے گِھن پَچھتاݨی
؂ آوݨ آپݨے وَس،وَنڄݨ پرائے وَس
؂ آلھݨے چُوں نِکلیا پَکھی وَل نئیں آندا
؂ آیاں دا ہِے،ڄایاں دا نئیں
؂ آوو وَنڄو سَڄݨو،گھر ٻار تُساݙا،کھاوو
پیوو آپݨا،تَوا پتروٹا ساݙا
؂ آوے تاں آوے،نئیں تاں پَنج پکا کھاوے
؂ آیا ہیِں ݙینہہ لَتھے،چُن٘واتی کَݙھ مَـریسائیں مَتھے
؂ آئی تاں روزی،نئیں تاں روزہ
؂ آئی تَلی تے،کَھدوسے ڳلی تے
؂ آئے رَن دے سَکے،شٹَک مَن پَکے
آئے ڄَݨے دے سَکے،ݙیوو پِچھونہیں دِھکے
؂ آئے نی یار کروڑی،لش پش ڈھیر مُحبت تھولی
؂ اُٻاہلی کُتی اندھے گُلَر ڄیندی اے
الف
؂ اُتم کھیتی،مدھم وپار،نِیچ نوکری،پِنݨ خوار
؂ اُتوں صدقے گھولے،اندر کوئی نہ پھولے
؂ اُتوں مَنجھوں ننگا،ڳِٹے کج کج ٹُرے
؂ اُتلا کھا ڄِتلا پچا
؂ اُٹھ دے مُنہ اِچوں ڄالھ دی بو آندی اے
؂ اُٹھ چالِھی دا،توݙا پنجتالھی دا
؂ اُٹھ چنڳا مال،کَھٹے سونا تے کھوے ڄالھ
؂ اُٹھ دی لاھی چنڳی نہ چاڑھی
؂ اُٹھ کَرے ٢٠ کوہ توݙا کرے ٣٠ کوہ
؂ اُٹھ ناں رُنے تے ٻورے رُنے
؂ اُٹھی نہ سڳے تے ݙوہ ڳوݙاں تے
؂ اُچا شملا سلاماں دی چَٹی
اَدھ مَݨ کھوتی پنج مݨ بار
؂ اُدھار دی ما مَـرڳئی اے
؂ اَڈھائی گنجیاں تے پھتُو باغبان
؂ اَدھروڑ ادھروڑ سی، نِکمی مُول نہ تھی
؂ اُݙدی پھاسدی اے
؂ ارائیں طمعے تائیں
؂ اُرسی کُرسی،کندھ اَیرے تے ٹُرسی
؂ اِیسبگول تے کُجھ ناں پھول
؂ اسمان دو تُھک سٹیِجے، اپݨا مُنہہ لِمبِجے
؂ اَسُو مان٘ہہ وِلالا،ݙین٘ہیں دُھپ تے راتیں پالا
؂ اک نال ماکھی نئیں لڳدی
؂ اکھ چُکی تَنبـالو گُم
؂ اکِھیں دے اڳُں بھـربِھٹاں دا گِلہ
؂ اَڳلیاں کِیتی،پِچھلیاں چاتی
؂ اَڳُوں بھاہ پِچُھوں کندھ،اندھا وَن٘ڄے کیہڑے پندھ
؂ اَڳُوں چان٘واں آپ ننگی،پِچھوں چان٘واں آپ ننگی
؂ اَل دی بلا ڳَل اِچ ،نَل دی بَلا،ڳَل اِچ
؂ اَلف ب سَلکھݨاں،نانی دے گھر کَکھ نہ رکھݨاں
؂ اَلف کُوں ڄاݨے کِلی،ناں مُحمد فاضل
؂ اللہٰ الہٰ کِیتی رکھ،مال پرایا پِیتی رکھ
؂ الہٰ یار تاں،ٻیڑے پار
؂ اَمباں دے بُھلاوے اَکاں کُوں ڳل
لاوے،متاں بو اَمباں دی آوے
؂ امیری تے فقیری دی بو چالھی وَرینہہ نئیں ویندی
؂ اݨ ݙِٹھ کِراڑی مݨـکا لدھا دُنی تے لٹکندا
؂ اَنّ،گَھتے ٻَنّ
؂ اِن اللہٰ یا اُن اللہٰ
؂ اندر ہووی سچ تاں ڳلی تےکھڑا نَچ
؂ اندھا راڄا بیداد نگری،ٹکے سیر وَصل
پیسے سیر نِسری
؂ اندھا کیا منگے،ݙو اکِھیں
؂ اندھا مُلّاں سُن٘ڄی مسِیت
؂ اندھی پِیہے کُتے لکِن
؂ اندھی نہ ݙیکھے مُن٘ہہ ٻچـڑاں دا
؂ اندھے دی ݙنگوری،جِتھاں لڳی اُتھائیں موری
؂ انگُوری ڄمدیوں سُن٘ڄاپدی اے
؂ اندھے دی ہِک رڳ وادُھو ہوندی اے
؂ اندر ٻیٹھی لکھ دی تے ٻاہر نِکھتھی ککھ دی
ع
؂ عادت سِر نال ویندی اے
؂ عاشقاں ٻَدھیاں کمراں تے دِلّی اڈھائی کوہ
؂ عُـذر کُوں اَکھ ءِچ جاء ہِے