cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کڄھ ݙینھ تربت اچ (انشائیہ)
تُربت ائیر پورٹ شہر توں کجھ کلو میٹر دے فاصلے تے ہے۔ تُربت ملک ایران دی سرحد دے نیڑے ہے۔ تُربت تُوں جَڈاں بلوچ کراچی کیتے ٹُرن تے اُنہاں کول پُچھیا ویندے۔ واجہ (سائیں) کِتھاں ویندے پے ہو۔ تاں جواب مِلدے ”اساں پاکسان ویندے پے ہَیں“ ہوائی جہاز دے علاوہ کراچی توں تُربت ہک لمبا تے ڈنگا پھِڈا رستہ وی ہے۔ جیہڑا صحرائی ندی نالیاں تے پہاڑاں اِچوں لنگھدے۔ سُنیندے جو خطرے نال بھر یا ہویا اے سفر بہوں روون دھون تے ڈُسکن نال طے تھیندے۔ کراچی توں تُربت تائیں بس دے ذریعے بے وسی دا پندھ 24۔23 گھنٹیاں اِچ تھیندے۔ تُربت توں کراچی تائیں سارے فوکر دُعائیں دے سہارے چلدے پن۔ تُربت اِچ پنڈ کجھور‘ گرمی تے شربت بہوں ہے۔ تُربت چیزاں نادر و نایاب دی ہک منڈی ہے۔ اِتھاں ایران‘ دبئی‘ بحرین دیاں چیزاں کمبل‘ کراکری‘ چٹائیاں‘ گھڑیاں‘ کیمرے‘ کپڑا‘ پر فیوم وغیرہ دے نال نال پاکستانی ڈو نمبر توں وی ودھ چیزاں بہوں مِل ویندن۔
تُربت اِچ سبزی فروٹ کراچی (سندھ) اِچوں گھن آئے ویندن۔ تے اِتھاں پُروتھی سبزی کوں وی غنمیت سمجھیاں ویندے۔ پروتھی سبزی کوں دکاندار ہر ویلے پانی تُرکاء نال تروتازہ رکھیندن۔ تے ایں سبزی دی قیمت گھٹ نی تھیندی۔ سبزی ویچن آلا گل جان اَہدا ہئی ”جس ریٹ سے ہم نے سبزی لیا ھی اُسی ریٹ سے بیچے گا۔ لینا ہے تو لو نہیں لیناں تو پروا نہیں......... یہاں اور پردیسی بھی بہت ہے“۔
تُربت پُجن تے ہک دوست دا ٹیلی فون ملیاں۔ آکھن لگیا ”سنا یار کیویں ہَیں؟‘ اے تیکوں کیہڑے گورکن نے جیندے جی تُربت بھجوا ڈتے۔ چنگا بھلا ملتان اِچ ہاویں“۔ ایندے علاوہ بیا کیا آکھاں ہا جو محکمے آلیاں دی مجبوری ہئی۔ تُربت اِچ فرصت اِی فرصت ہئی۔ کجھ عرصہ ہمہ یاراں علی تنہا تے ریاض میلسی نال سنگت رہی۔ دوستاں دے خط کہیں نعمت توں گھٹ ناں ہَن۔ معروف بزرگ دانش ور تے شاعر سید حسن رضاگردیزی نے آپنے ہک خط اِچ لکھیا ہئی ”عزیزی! جیہڑے شہر دا ناں موت دے تاثرات رکھیندا ہووے۔ اُتھاں جتلے ڈینہہ گزِر گن۔ غنیمت سمجھو تے ہُن واپسی دا بندوبست کرو“ ایوں اِی اُنہاں نے ہک بے خط اِچ لکھیا.............
”عزیزی........ سبحان اللہ کیا مقام ہے جیہڑا جیندے جی تہاکوں حاصل ہے۔ تُساں ویندے ہوئے تسلی ڈتی ہئی جو کجھ ڈینہواراں دی گالہہ ہے۔ تساں جلدی وَل آسو۔ بہر حال تھیندا تاں اُوہو ہے جیہڑا خالقِ اسباب کوں منظور ہوندے۔ اُمید ہے جو تساں کجھ جہاڑیاں بعد ان شاء اللہ جیندے جاگدے تُربت توں ول آسو۔ چلو اساں صبر کر گھِندے ہَیں۔ اوئیں اے جُدائی برداشت توں باہر ہے (خط بنام سید علی تنہاں.......... از سید حسن رضا گردیزی..........) ایوں ای ہک بے کرم فرما دا خط ڈیکھو۔
”تُربت دا ناں ناں تاں عرصے توں سُن رکھیاہئی۔ پر کہیں ایہو جئیں بندیاں نال سنجان کوئے ناں ہئی جیندے کول تُربت دے اَکھیں ڈٹھے حالات معلوم تھیون ہا۔ ہُن جڈاں جو تساں قدرت خداوندی نال تُربت پُج گے ہیوے تاں واپسی تے تہاڈے کول حال حویلا پُچھسوں“ خط بنام سید علی تنہا....... از ڈاکٹر سلیم ملک بہاولپور...........
تُربت اِچ بہوں فرصت تے کلہیپے دے بوجھ کوں گھٹ کرن کیتے ہک دفعہ دوستانہ کرکٹ میچ دا اہتمام کیتا گیا۔ پر علی تنہا ہوریں کہیں طور تے وی کرکٹ کھینڈن تے راضی نہ تھے۔ وڈی مشکل نال ایں شرط تے مَنے جو اُنہاں کوں پہلی گیند تے اِی آؤٹ کیتا ونجے۔ اتفاق نال شاہ جی پہلی گیند تے اِی کلین بولڈ تھی گے تے ایں بھاری ذمہ داری دے سر توں ہٹن تے وڈے خوش تھے۔
تُربت دیاں کجھ گالہیں ملتان نال وی رلدِن۔ مثال دے طور تے گرد........... گرما................ گدا اور گورستان........... وغیرہ وغیرہ۔ بئیاں خصوصیات اے ہِن جو اتھا تُربت دی شام سہانی تے سویل............ بہار دی سویل توں گھٹ نہ ہوندی ہئی۔ ڈینہہ لاہندے ای رات تھی ویندی ہئی۔ جیویں جو ہر پردیسی چنگا مندا گلوکار تے ماڑا موٹا شاعر ہوندے۔ اے مفروضہ تُربت اِچ سو فیصد سچ ثابت تھیا۔ جڈاں وی رات کوں کہیں دے روون...... گاون دی آواز آندی ہئی۔ تاں پتہ چلدا جو کوئی پردیسی ہجردیاں منزلاں طیا طے کرنیدے۔ جون‘ جولائی دے مہینیاں اِچ تُربت اِچ راہونا ایویں ہئی جیویں بندی آپنے گناہواں دا کفارہ پیا ڈیندا ہووے..........!
(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 09:43, 10 June 2019 (UTC)
محمد نواز عظیمی
محمد نواز عظیمی، میاں مشتاق احمد عظیمی دے انتقال توں بعد سلسلہ عظیمیہ دے موجودہ خانوادہ حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی دی طرفوں مراقبہ ہال، لاہور دے نگران مقرر کیتے ڳئے ہن۔
مہر علی شاہ
پیر مہر علی شاہ صوفی بزرگ تے عالم دین ہن۔
نعت
اَج سِک مِتراں دی ودھیری اے
کیوں دِلڑی اُداس گھنیری اے
لُوں لُوں وِچ شوق چنگیری اے
اَج نیناں لائیاں کیوں جھڑیاں
نیناں دِیاں فوجاں سر چڑھیاں
مُکھ چند بدر شعشانی اے
مَتّھے چمکدی لاٹ نُورانی اے
کالی زُلف تے اَکھ مستانی اے
مخمُور اکِھیں ہِن مَدھ بھریاں
اس صورت نُوں میں جان آکھاں
‏جانان کہ جانِ جہان آکھاں
سچ آکھاں تے رب دی شان آکھاں
جس شان تو شاناں سب بنیاں
ما احسنک ما اکملک
کِتّھے مہرؔ علی کِتّھے تیری ثنا
گُستاخ اکھیں کِتّھے جا اڑیاں
کچے دھاگے، فلم
کچے دھاگے، 1999ء وچ ریلیز تھیوݨ والی بالی ووڈ فلم انڈسٹری دی ہک کامیاب ہندی فلم اے جیندے وچ مرکزی کردار اجے دیو اگن تے سیف علی خان دا اے۔ فلم دی کہانی ݙو بھراواں دے گرد گھمدی اے جنہاں وچوں ہک ہندو تے ݙوجھا مسلمان ہوندے۔ ایں فلم وچ بھارت دے مذہبی متعصبانہ رویے دی عکاسی کیتی ڳئی اے۔
ضمیر تاکیدی
ضمیر تاکیدی اسم ضمیر دی قسم ہے۔
پہلوں اے جملے ݙیکھو؛
۱۔میں آپ آگیا ہَم۲۔او خوداے چہندے۳۔توں خود آپ آویں تے میکوں گھِن ون٘ڄیں۴۔ اینہہ کم ئِ چ اُوندا آپݨا ں فائدہ ئِ۔
اُتے ݙتے ڳئے جملیں ئِ چ ضمائر شخصی یا ضمائر خالص میں ، او، توں تے اُوند ے بعد ضمائر مشترک (جہڑے جو بطور مفعول آئین) آپ، خود، خود آپ  تے آپݨاں استعمال تھین ۔ جہڑے جو آپݨے آپݨے فاعل تے زور وی ݙیندن تے تاکید دا مفہوم وی پیدا کریندن۔ ضمیر مشترک دی تعریف کریندئیں ہوئیں اے ڳالھ پہلے وی بیان کر ݙتی ڳئی ئِ۔ لہٰذا ضمیر تاکیدی دی تعریف(ضمیر مشترک دی تعریف دی روشنی ئِ چ ) کجھ ایں تھیسی۔
صدیق خان بلوچ
صدیق خان بلوچ ضلع لودھراں دے ہک مشہور سیاستدان ہن۔
ضمیر تاکیدی
’’جݙاں شخصی یا خالص ضمائر (جہڑیا ں جو بطور فاعل استعمال تھیاں ہوون) دے اڳوں ضمائر مشترک آپ، خود، خود آپ، آپݨاں/آپݨی/آپݨے تے آپ کن آپیں وچوں کُئی ہک ضمیر استعمال تھئی ہووے تے او جملے ئِ چ زور یا تاکید دا مفہوم پیدا کرے۔ ضمیر تاکیدی اکھیندی ئِ ۔ جیویں جو اُتے ݙتئیں ڳئیں مثالیں کن واضح ئِ‘‘۔
محمد فرخ سیر
thumb|محمد فرخ سیر شہزادہ معین الدین محمد فرخ سیر، شہزادہ عظیم الشان (حاکم بنگال) دے نال بنگال وچ مقیم ہئی۔ 1712ء وچ بادشاہ شاہ عالم اول دی وفات دی خبر سݨ کے عظیم الشان نے فرخ سیر کوں بنگال وچ اپݨا قائم مقام مقرر کیتا تے خود تخت دہلی دے حصول کیتے اپݨی فوج دے ہمراہ روانہ تھیا۔ شہزادیاں دی تخت نشینی دی خونریز جنگاں دے بعد شہزادہ معزالدین جہاں دار شاہ تخت طاؤس دا وارث بݨا۔
دور حکومت
جہاں دار شاہ نے اپݨے ہک سال توں کم مختصر دور حکومت (1712 تا 1713) وچ لاتعداد مغل شہزادے موت دے گھاٹ اتار ݙتے۔ ایں اثناء وچ جہاں دار شاہ نے فرخ سیر دی گرفتاری کیتے بنگال دی طرف فوج روانہ کرݨے دا حکم صادر کر ݙتا۔ ایہ خبراں بنگال وی پہنچ ڳئیاں، جس توں فرخ سیر، ایندی والدہ اور دیگر بھیݨاں بھراواں وچ خوف دی لہردوڑ ڳئی، کیونکہ اوہ دیگر رشتہ داراں دا حشر ݙیکھ چکے ہن۔ فرخ سیر نے نہایت سوچ وچار دے بعد طاقتور امرا (سید برادران) توں مدد حاصل کرݨ دا فیصلہ کیتا۔ چنانچہ شہزادہ فرخ سیر نے 11 جولائی 1713ء کوں معزالدین جہاں دار شاہ کوں شکست ݙے کے مغلیہ سلطنت دی واڳ ݙور سنبھال گھدی۔ فرخ سیر کوں حکومت سید برادران دی وجہ توں ملی ہئی، ایں واسطے اوہ انہاں دے ماتحت ہیئ، تمام امور سلطنت انہاں دے مشوریاں نال سر انجام ݙتے ویندے ہن۔
سرائیکی زبان تے ادب
سرائیکی زبان و ادب لکھت: ذوالفقار علی
سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان ھے سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں تو سرائیکی دے ناں نال پکاریا وینداپے پر حملہ آوراں دے ڈڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ تون سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا گے مثلا ملتانی بہاول پوری شاہ پورئ دیروی جٹکی تے جھنگوی وغیرہ وغیرہ پر سندھ وچ ھمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا گے ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سکدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان ہے جھڑی جو بلا شرکت غیرے مو ہنجودڑو تے تے ہڑپہ تہزیباں دی امین وارث تے یاد گار ھے اج دی پاکستان دی علاقائی زبا ں تے سرائیکی اپنی پوری آب وتاب تے شان وشوکت نال نظر امدی ھے پاکستان دے ھک سرے توں ڈوجھے سرے تائیں چلے ونجوں تہاکوں سرائیکی کہیں نی کہیں صورت وچ ضرور ملسن۔
کہیں کوں ایں گالھ دی غلط فہمی نی رہنی چا ہیدی کہ سرائیکی پنجابی زبان دا لہجہ ھے سرائیکی دا اپنا قاعدہ اپنے الگ حروف تہجی تے اپنی املا ء ہے جیرھے سرائیکی کوں اپنی زبان دا لہجہ آکجنڑ دی کوشش کریندن انہاں دا اپنا قاعدہ وی کائینی انھاں دی اپنی زبان دا لوظ فارسی دے ڈوں لوظ ''پنج آب " توں مانگواں ہے سرائیکی کوں اپنا لہجہ آکھنڑ والے سرائیکی دے خاص حروفاں دی صرف ادائیگی تک نی کر سکدے جڈاں جو ایندے مقابلے اساڈی ماکھی وانگوں مٹھی سرائیکی زبان ھک مکمل زبان دی حیثیت رکھیندی ہے اے ناں تے پنجابی دا حصہ ہے تے نہ ایں دا لہجہ ہے اینکوں پنجابی زبان یا ایندا لہجہ قرار ڈیون والے بعض لوگ سیاسی مقصداں دی تکمیل کیتے ایں طرح دا غیر علمی تے غیر منتقی دعوی کریندن تے ایں دعوے دی آڑ وچ کئی سالاں توں ملکی وسائل نلازمتاں ،پانی ،انڈسٹری زرائع ابلاغ تعلیم وتدریس تے بئے حصیاں توں دیدہ دانستہ سرائیکی کوں محروم کیتی امدن ،کتنے ڈکھ دی گالھ ھے جو جدان پنجاب وفاقی حکو مت توں آبادی دی بنیاد تے وسائل حاصل کر نے ہوندن تاں اسا کوں پنجابی بنا تے پوراحصہ وصول کر گھدا ویندے تے ڈیون ویلھے سرائیکی وسیب دے لوک بودن بھکن ،جانگلی تے حیوان شمار کیتے ویندن ،
بر صغیر دے تمام بزرگان ایں زبان کوں اپنے اظہار دا وسیلہ بنائے پنجاب دے نام نہاد دانشوریں دا اساں احسان منیدوں جو انھاں سرائیکی کوں لہجہ آکھ تے اسا کوں جگا ڈتے جیکر او لہجہ دی ڈانگ نہ مریندے تاں اساں کتھوں جاگدے ،،،پنجاب دے دانشوریں دا آکھنڑ دا مطلب اے ہا جو منجھ گؤن آکھے ونج ڑی پچھ کالیایندا نتیجہ اے تھئے پچھ کالی ساری کالی دے پچھوں بھج پی اے اتے کالی کوں ھنڑ جاہ نی ملدی پی دنیا دے منے منائے لسانی محقق سر جارج گریسن ڈاکٹر محی الدین قادری مور رو سی محقق ایس یوسمر نو لندن یونیورسٹی دے ڈاکٹر سینتی کمار چڑھ جی ڈاکٹر مسعود حسین خان ڈاکٹر سدھیش ور راؤ ورما پرو فیسر ڈاکٹر کرسٹو فر شئکل ڈاکٹر شوکت سبز واری ڈاکٹر طاہر تو نسوی قیس فریدی شوکت مغل سجاد حیدر پرویز محمد علی صدیقی پرو فیسر خلیل صدیقی ڈاکٹر گوپی چند نارنگ جیہے تمام وڈے ماہر لسا نیات ایں دی لسانی تے ترقیبی خصو صیات کوں مد نظر رکھیندے ھو ئے ایں کوں الگ زبان آکھے زبان دی صو تیات افعال تے گردان حروف تے بئے لسانی قوائد دے حوالے نال اینکوں ھک الگ مکمل زبان وی تسلیم کیتے سرائیکی زبان دیاں اضافی آوازاں صرف سندھی زبان دے علاوہ کہیں بی زبان وچ نی ملدیاں پنجابی وچ نہ تاں اے اضافی آوازاں نہ تے موجود ھن نہ ہی پنجابی اینکوں بول سکدن کوئی وی پنجابی بولن والا نہ تاں اے زبان بول سکدے تے نہ ہی ایندے منفرد زخیرہ الفاظ کوں پوری طرح سمجھن دی صلاحیت رکھیندے خصو صا لا ہور دے پنجابی بولن والے کیتے سرائیکی بولن سمجھن اوکھا ھے سرائیکی زبان دا اپنا الگ لسانی مزاج لسانی جغرافیہ تے وسیع ادبی سر مائیہ موجود ھے اینکوں پنجابی زبان دا حصہ یا ایندا لہجہ سمجھن کہیں طرح وی قابل قبول نی تے نہ ایہو جی کہیں مصنوعی کوشش نال کہیں طرح دے مثبت نتائج حاصل تھی سکدے ھن لہزا مادری زبان وچ تعلیم لا گو کرن ویلھے سرائیکی علاقے کیتے سرائیکی اتے پنجابی علاقے کیتے پنجابی ھو وے نہ تاں وگوڑ پو سے اتے زکر کیتے گئے محققین توں علاوہ اے وی حقیقت ھے جو کئی ریسرچ اسکالر لندن یونیورسٹی بہا الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں سرائیکی زبان وچ پی ایچ ڈی دیاں ڈگریاں حاصل کر چکے ھن ایں طرح کئی اسکالر علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی توں سرائیکی زبان و ادب تے ایم فل کر چکے ھن پچھلے کئی سالاں توں اسلا میہ یونورسٹی بہاول پور وچ ایم اے سرائیکی دا شعبہ جاری ھے زکریا یونیورسٹی وچ سرائیکی ریسرچ سینٹر بنڑ گے اتے ہر سال ہزاراں دی تعداد وچ کتا باں چھپدیاں پن ملتان وچ ایم اے تے بے اے سرائیکی دا نصاب منظور تھی گے اسیڈے حق وچ صو بائی محتسب اعلی دے فیصلے بعد میٹرک تے ایف اے سرائیکی دے نصاب واسطے قراقلی ونگ نال اساں رجوع کیتا ھوے پنجاب والے نام نہاد دانشور اے نہ سمجھن جو اساں چپ کر بہسوں اساں اپنی زبان واسطے ہر جاہ تے ویسوں انہاں واسطے سرائیکی خندہ گرانی بلکہ مچھی دا ایجھا کنڈہ ھے مار کہ جینکوں نہ نگل سکن نہ اگل سکن
حفصہ بنت عمر
thumb|اُم المومنین حضرت حفصہ بنت عمر دے ناں دی [[خطاطی]] حفصہ بنت عمر حفصہ بنت عمر رَضِیَ اللہُ تعالیٰ عنہا حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ سلم دے ذالیں وِچوں ہِک ہَن۔ آپ بعثتِ نبوی تُوں ٥ ورھیاں پہلاں ڄَمّے ہَن۔
ناں تے نسب
حفصہ ناں، عمر فاروق دی دِھی ہَن، سلسلہ نسب اِیہ ہِے، حفصہ بنت عمر بن خطاب بن نفیل بن عبد العزی بن رباع بن عبداللہ بن قرط بن رزاح بن عدی بن لوی بن فہر بن مالک۔ اَمّاں دا ناں زینب بنت مضعون ہئی، جیڑھی مہان٘درے صحابی عثمان بن مظعون دی بھیݨ ہَن اَتے آپ وی صحابیہ ہَن، حفصہ اَتے عبد اللہ بن عمر حقیقی بھیݨ بِھرا ہَن۔ حفصہ بعثتِ نبوی صلی اللہ علیہ وآلہِ وسلم دے پنڄ ورھیاں پہلاں ڄَمّے ہَن، اُوں ویلے قریش خانہ کعبہ دی اُساری وِچ لڳّے ہوئے ہَن۔
نکاح
پہلا نکاح خنیس بن حذافہ نال تِھیا۔ جیڑھے بنو سہم دے ٹَٻَّر وِچُوں ہَن۔
کوچ کرݨ اَتے ݙوجھا نکاح
پئے دے نال مدینہ کُوچ کِیتا۔ غزوۂ بدر وِچ خنیس نے ٹَک کھادے اَتے وَل آ تے اِنّھاں ٹَکّاں دی پارُوں شہادت پاتی، عدّت دے بعد عمر کُوں حفصہ دے نکاح دی چِنتا تھی ڳئی، اِیں زمانے وِچ رقیہ بنت محمد جھوک لݙا چُکّے ہَن، اِیں بِناء اُتّے عمر سبھ تُوں پہلاں عثمان غنی رضی اللہ عنہٗ نال مِلّے اَتے اُنّھاں نال حفصہ دے نکاح دی آس ظاہر کِیتی، اُنّھاں نے آکھیا جو مَیں اِین٘دے اُتّے وِچار کریساں، کُجھ ݙیہاڑیاں ے بعد ملاقات تھئی، تاں اُنّھاں نے چِٹّا انکار کر ݙِتّا، عمر نے مایوس تِھی تے ابو بکر صدیق نال ڳالھ کِیتی، اُنّھاں نے خَموشی اختیار کِیتی، عمر کُوں اُنّھاں دی بے التفاتی نال ݙُکھ تِھیا، اِین٘دے بعد آپ رسالت پناہ حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حفصہ نال نکاح دی ٓس ظاہر کِیتی، نکاح تِھی ڳیا تاں ابو بکر، عمر نال مِلّے اَتے آکھیا جو جِہڑیلے تُساں میکُوں حفصہ دے نکاح دی آس ظاہر کِیتی اَتے مَیں چُپ رِیہا، تاں تُہاکُوں نا گوار گُزریا، ڄاں جو مَیں اِیں بِناء اُتّے کُجھ جواب ناں ݙِتّا ہئی جو حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اِنّھاں دا ذِکر کِیتا ہئی اَتے مَیں اِنّھاں دا بھید ناں ݙسݨاں چاہن٘دا ہَم۔ ڄیکر حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا اِنّھاں نال نکاح دا اِرادہ ناں ہون٘دا تاں مَیں اِین٘دے کِیتے اَمادہ ہَم۔
اولاد
کوئی اولاد نئیں چھوڑی۔
فضل تے کمال
معنوی یادگاراں ٻہوں سارے ہِن اَتے اُوہ ہِن عبد اللہ بن عمر، حمزہ (بن عبداللہ)، صفیہ بنت ابو عبید (زوجہ عبد اللہ)، حارثہ بن وہب، مطلب ابی وادعہ، ام مبشر انصاریہ، عبد اللہ بن صفوان بن اُمیہ، عبد الرحمٰن بن حارث بن ہشام، حضرت حفصہ تُوں سَٹھ حدیثاں نقل کِیتیاں ڳئیاں ہِن، جیڑھیاں اُنّھاں نے حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اَتے حضرت عمر فاروق تُوں سُݨیاں ہَن۔
وفات
حفصہ شعبان سن ٤٥ ہجری وِچ مدینہ منورہ وِچ جھوک لݙ ڳئے ہَن، اِیہ مُعاویہ دی ملوکیت دا ویلا ہئی۔ مروان نے جیڑھا اُوں ویلے مدینہ دا گورنر ہئی، نمازِ جنازہ پڑھائی اَتے کُجھ پن٘دھ تئیں جنازے کُوں مون٘ڈھا ݙِتّا، اِین٘دے بعد ابو ہریرہ جنازے کُوں گور تئیں گِھن ڳئے، اِنّھاں دے بِھرا عبد اللہ بن عمر اَتے اُنّھاں دے چھوہَراں عاصم، سالم، عبد اللہ اَتے حمزہ نے گور وِچ لہایا۔
حوالہ جات
ونکی:پاک ذالیں ونکی:ازواجِ مطہرات ونکی:عرب مسلم شخصیّتاں ونکی:ستویں صدی دے مسلمان ونکی:عمر بن خطاب ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:اسلام دے مہان٘درے زنانیاں ونکی:اسلام دے مہان٘درے تِریمتاں
بارکھان
بارکھان بلوچستان دا ہک ضلع ہے۔ رکھنی ہک اہم مقام ہے۔
جغرافیہ
پہاڑی علاقہ ہے۔ کوہ سلیمان دے مغرب آلے پاسے ہے،
زبان
سرائیکی تے کھیترانی زباناں ہن۔
ضمیر مشترک
ضمیر مشترک اسم ضمیر دی قسم ہے ۔ ایندے کیتے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔او اُوندی قمیض سیندی ٻیٹھی ئِ(دی جاتے) او آپݨی قمیض سیندی ٻیٹھی ئِ۔۲۔اُونہہ اُوندا ذمیہ کم کر گھدے (دی جاتے) اُونہہ آپݨاں ذمیہ کم کر گھدے۔۳۔انھیں انھیں دا ذمیہ کم کر گھدے(دی جاتے) انھیں آپݨا ں ذمیہ کم کر گھدے۔۴۔او انھیں دے کپڑے استری کریندے پئین(دی جا تے )او آپݨے کپڑے استری کریندے پئین۔۵۔تُوں تیݙا کم کر (دی جاتے) تُوں آپݨا کم کر۔ ۶۔توں تیݙی کتاب پڑھ (دی جاتے) توں آپݨی کتاب پڑھ۔۷۔تُساں تہاݙیاں کتاباں کھولو(دی جاتے) تساں آپݨیاں کتاباں کھولو۔۸۔میں میݙے سکول وینداں (دی جاتے) میں آپݨے سکول وینداں۔۹۔اساں ساݙے سکول ویندے ہیں(دی جا تے) اساں آپݨے سکول ویندے ہیں۔۱۰۔اساں ساݙا کم کر گھدے (دی جاتے) اساں آپݨا کم کر گھدے۔
اُتے ݙتے ڳئے جملہ نمبر ۱ کن جملہ نمبر ۱۰ تئیں دے پہلے حصے ئِ چ ضمائر شخصی یا خالص او (ضمیر واحد غائب)، اونہہ (ضمیر واحد غائب) انھیں (ضمیر جمع غائب) او ضمیر (جمع غائب) توں (ضمیر واحد حاضر) ، تساں(ضمیر جمع حاضر)، میں (ضمیر واحد متکلم) تے اساں (ضمیر جمع متکلم) بطور فاعل استعمال تھین جݙاں جو ضمائر اوندی ، اوندا، انھیں دا، انھیںدے، تیݙا، تیݙی، تہاݙیاں، میݙے، ساݙے تے ساݙا بطور مفعول ورتئے ڳئین۔ اُتے ݙتئے ڳئے جملیں دے ڈوٖجھئیں جملئیں ئِ چ اُتے لکھئے ڳئے ضمائر اضافی دی جا تے آپݨی ، آپݨاں ، آپݨے تے آپݨیاں بطور مفعول استعمال تھین۔ لہٰذا انھیں سارئیں مثالیں کن نشابر اے تھیا جو
’’او ضمیر اضافی جہڑی جو غائب، حاضر یا متکلم کیتے ورتی ون٘ڄے، پر اینہہ کن پہلوں ضمیر شخصی دا استعمال ضروری ء ِ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئیں جملئیں کن ظاہر پیا   تھیندے‘‘ 	یا
او اضافی ضمیراں جہڑیاں جو فاعل دے بجائے مفعول تے کم آوِن  یا او ضمائر شخصی یا خالص جہڑیایں جو جملے ئِ چ فاعل دے طور تے ورتیاں ون٘ڄن تے وت انھیں دی ضمائر اضافی کوں ای ضمائر مشترک آکھیا  ویندے۔ مثال دے طور تے اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ئِ چ استعمال تھیندڑ ضمائر اضافی اُوندا، اوندی، انھیں دا، انھیں دے، تیݙا، تیݙی، تہاݙیاں، میݙے، ساݙے تے ساݙا  یا  آپݨی، آپݨاں، آپݨے تے آپݨیاں وغیرہ ضمائر مشترک اکھسین‘‘۔
کجھ اے جملے ݙیکھو؛۱۔میں آپ آساں یا میں خود آساں یا میں خود آپ آساں۲۔توں آپ ون٘ڄ یا توں خود ون٘ڄ یا توں خود آپ ون٘ڄ
اُتے ݙتے ڳئے ݙوہائیں جملئیں ئِ چ ضمائر آپ، خود، خود آپ  بطور ضمائر /اضافی/ضمائر مشترک استعمال تھین۔ جہڑیا ں جو آپݨی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨ کیتے ورتیا ں ڳئین۔
’’لہٰذا ضمیر مشترک (جہڑی جو آپݨے فاعل دے اڳوں بطور مفعول آئی ئِ) اونہہ ضمیر شخصی یا خالص دی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨ سانگے آئی ئِ جہڑی جو بطور فاعل استعمال تھئی ئِ‘‘۔
اُتے ݙتی ڳئی ساری بحث کن نشابر اے تھیا جو
i۔	او ضمیر اضافی جہڑی جو جملے ئِ چ فاعل دی بجائے مفعول دے کم آوے  یا
ii۔	او ضمیر اضافی جہڑی جو جملے ئِ چ ضمیر شخصی  یا خالص(جہڑی جو بطور فاعل ورتی ڳئی ہووے) دی ڳالھ ئِ چ زور پیدا کرݨ سانگے ورتی ون٘ڄے ضمیر مشترک اکھیندی ئِ۔
iii۔	ضمائر شخصی یا خالص غائب ہوون، حاضر ہوون یا متکلم ہوون تے انھیں دی جنس یا تعداد کجھ ہووے پر انھیں دے اڳوں ورتیاں ون٘ڄݨ آلیاں ضمائر مشترک کجھ ایں ہوندئین ۔
واحد مذکر کیتے آپݨا، جمع مذکر کیتے آپݨے، واحد مونث کیتے آپݨی تے جمع مونث کیتے آپݨیاں استعمال تھیندئین۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے جملئیں کن ظاہر ئِ ۔ اے ڳالھ یاد رہوے جو ضمیر مشترک آپ ، خود، خود آپ ہر اونہہ ضمیر شخصی کیتے (جہڑی جو جملے ئِ چ بطور فاعل ورتی ڳئی ئِ) توڑے جو او مذکر ہووے ، مونث ہووے واحد ہووے یا جمع ہووے ہکو جھئیں استعمال تھیندی ئِ۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے جملئیں کن ظاہر تھیندے۔
سانول تے مارول
سندھ نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی گلوکار ہن۔
ٻیڑی وچ دریا (ناول)
ڈاکٹر اسلم انصاری دا ناول ’’ٻیڑی وچ دریا‘‘ اشاعت ۲۰۰۳ء لوک ریت پبلی کیشنز ملتان دی طرفوں شائع تھئے۔ ایں ناول وچ مول راج دا عہد، رنجیت سنگھ دا حملہ، سکھا شاہی توں بعد، انگریزاں دی قبضہ گیری دے واقعات کوں منفرد انداز نال بیان کیتا ڳئے۔ ناول وچ قدیم ملتان دی تاریخ، تہذیب، تمدن تے تاریخی پس منظر وچوں منظر نگاری ٻہوں شاندار ہے۔ ایہ ناول مضبوط پلاٹ، خوبصورت مکالمات تے کردار نگاری دے حوالے نال ناول نگار دے ݙونگھے مشاہدے دی عمدہ عکاسی کریندے۔ ناول دی کہاݨی ’’سانول‘‘ دے ارد گرد گھمدی ہے۔ جیڑھا دریا دی مݨ دا وسینک ہے۔ او آپݨے یار، سارنگ دی مدد سانگھے ملتان پڄدے۔ ملتان آ تے سارنگ دی ماء تے بھیݨ کوں ملدے۔ سارنگ، ہک بندے دے قتل دے الزام وچ ڈھکیڄ ویندے۔ سانول آپݨے سنڳتی کوں چھڑاوݨ وچ کامیاب تھی ویندے۔ کنیزاں، وَسّو، نرملا، صاحباں دی کردار نگاری خوب ہے۔ ایہ ہک کامیاب ناول ہے۔ ایں ناول دا اردو ترجمہ ’’کشتی میں دریا‘‘ پروفیسر عطاء اللہ اعوان نے کیتے۔ ایں ترجمے کوں ماہنامہ ’’سپوتک‘‘ لاہور دسمبر ۲۰۰۵ء دے شمارے وچ خصوصی نمبر دے طور تے شائع کیتا ڳئے۔
اِیں سرائیکی ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ اِیں ناول وِچ، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آیا ڳے۔ ناول نگار سئیں ڈاکٹر اسلم انصاری نے آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب چنڳا ݙِتّے، منظر نگاری کریندِن۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندن تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل کِیتا ہِنیں۔
سرائیکی زبان وچ ݙو ناول شائع تھیوݨ توں بعد، ہک ݙہاکے تئیں ناول دی اشاعت رُکی رہئی البتہ ایں دوران اردو دے ݙو کلاسیکی ناول، ترجمے دی صورت وچ سرائیکی نثری سرمائے وچ شامل تھئے۔ ڈپٹی نذیر احمد دے ناول ’’توبتہ النصوح‘‘ دا ترجمہ ’’توبہ زاری‘‘ دے عنوان نال، پروفیسر دلشاد کلانچوی نے ۱۹۷۱ء وچ کیتا۔ نذیر علی شاہ نے ۱۹۷۹ء وچ عبدالحلیم شرر دے ناول ’’فردوس بریں‘‘ دا سرائیکی زبان وچ ترجمہ ’’فردوس ٹھڳالی‘‘ دے ناں نال کیتا تے ایہ ۱۹۷۹ء کوں شائع تھیا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک ناول۔ ونکی:سرائیکی ناول۔ ونکی:ناول ونکی:سرائیکی لوک ناول ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
صابر حسین فاروقی
صابر حسین فاروقی سرائیکی تحریک دے ہک متحرک کارکن ہن۔
کراماگارہ پل
کراماگارہ پل (ترکی: کراماگارا کوپروسو، "بریج آف دی بلیک کیو") ہک بازنطینی یا رومی پل ہے جو ترکی دے مشرقی حصے وچ قدیم کاپاڈوکیا دے علاقے وچ موجود ہے، تے سب تون٘ پہلا جان٘ڑا گیا نوکدار آرک آلا پل ہے۔ کراماگارا پل معماری دی تاریخ وچ نوکدار آرک استعمال کرن٘ دی مخصوص تے پہلی مثال اے۔
پپلیوگرافی تجزیہ
یونانی لفظان٘ تے شکلاں دا پیلیوگرافی تجزیہ پل دے بارے ݙسہن٘دا اے کہ اے ٥ویں یا ٦ویں صدی مسیحی تاریخ دی تعمیر دی تاریخ دے آلے دوالے ہے۔ یونانی لکھاؤ دے حامل پتھراں کو پل تون٘ ہٹا کے، ١٩٧٢ وچ ایلازیگ میوزیم گھن٘ آیا گیا۔
مقام تے حالت
ہک ١٧ میٹر دا نوکدار پل ارپگیر درے دے نال پھیلدا ہے، جو یوفریٹیز دی ہک شاخ اے ـ ایہہ ساختان٘ رومی سڑک میلیٹین تک ہن٘، جو پل دے قریب ݙونہان٘ دریا دے کناریان٘ دے نال پتھر وچ کٹن٘ڑݨال بن٘ڑ گیےء ہن٘۔ این٘ہدا ن٘ان٘ کراماگارا ("کالی گفتار") جنوبی کنارے تے ہک مصنوعی طور تےبن٘ڑی ہوءی کھلی غار دی وجہ تون٘ مشہور تھیا ہاءی، جیکون٘ کالے رن٘گ آلے پتھراں نال کھودا گیا ہاءی تے ٧٥ گژ اوچا بن٘ایا گیا  ہاءی ـ این٘ہدا ذکر کافی  یورپی سیاحان٘ ن٘ے کیتا اےـ
کچی کندھی تے پکی کندھی
کچی کندھی تے پکی کندھی
کراماگارہ پل
ہن٘ڑ دی حال
کی تکنیکی ماہرین٘ ن٘ے اے ڄان٘چ کیتی اے کہ ݙوجھے مونمنٹس دی طرح اے پل پرانڑا اے جیہڑا چھیکڑی وچ غرق تھی گیا ہاءیـ
کچی کندھی تے پکی کندھی
بدقسمتی نال صرف سرائیکی ادب دے سلطانے ڈاکو سرائیکی شاعری کوں مختاراں مائ سمجھ گھدے. میڈی اےپوسٹ کرنڑ دا مقصد صرف بھڑاس کڈھنڑ، کہیں دی گستاخی کرنڑ یا آپ توں وڈے کوں غلط آکھ تے اپنڑیں مشهوری نئ بلکہ تساں ساری سنگت دےاگو حال حویلہ رکھنڑ ہے جو فیصلہ آپ کراہے اساں سرائیکی شاعری کوں ماء بولی آکھ تےایندےنال اجتماعی زیادتی کیوں کریندے پۓہیں.???
عارف نتکانی صاحب دی کتاب بانگ ادبی فورم دےقلیل تعاون نال چھپ تےآئ.عام طور بانگ ادبی فورم کچی کندھی دے غیر شاعر دوست عبدالمAbdul Majeed Nutkaniهے خیر ایں کتاب دی گھنڈ کھلائ تےجیہرلے کوٹ سلطان دےشاعر بشیر غازی کوں سٹیج تے سڈیا گیا تاں ساڈےانتہائ واجب الاحترام دوست محسن ہمحسن ہیروی تونسہ شریف فرماۓ "اوں کندھی دےشاعر آۓ ودن".???
کراماگارہ پل
ہن٘ڑ دی حال
اے پل چاء دی وادی دے نال، ١٩٧٥ وچ کیبن ڈیم دے بن٘اون٘ڑ دےعمل وچ غرق تھی گیا ہاءی، جیہن٘دی وجہ نال فراٹس وادی وچ پان٘ی دی اوچی لکیر دی سطح ودھ گیء تے اوچیان٘ ندیان٘ دیان٘ شاخان٘ وچ پان٘ی وادھون٘ تھیون٘ڑ نال  بہون٘ زیادہ ودھ گئی۔
مسلم فاتحین٘ دی فتوحات دے اثرات
ایہ پل مشرقی معماری وچ نوکدار آرک دی پہی اسلامی اصل دا ثبوت ݙیندا اے، جیہندے اتے مسلمان فاتحین نے بعد وچ عمارتان٘ بنائیںان٘۔ اج دے دور دا اے پراݨڑا آرک پل اےـ
کچی کندھی تے پکی کندھی
خانصاحب عارف خان وی اصل اچ "اوں کندھی دا شاعر" ہے جیکوں 2010 دے سیلاب ایں کندھی دا بنڑا ڈتے. ...خیر غازی صاحب اپنڑے استاد شریف پردیسی صاحب تے ڈاڈے استاد بشیر غمخوار صاحب دی موجودگی اچ بے وزن ڈوہڑا سنڑا ڈتے. ہو سگدے پہلے استاد صاحب توں اصلاح نہ کروائ ہوونیں پر ہنڑ تاں ڈوہائیں استادیں سنڑ گھدا ہا بعد اچ اصلاح کرن ہا چا پر نئ کیتی گئ کل او ڈوہڑا فورم تےچلۓ ت صرف کچی کندھی آلیں آکھیۓ بےوزن ہے ت اصلاح وی کیتی نے ہنڑ میں سمجھداں جو 1.بشیر غمخوار صاحب تےشریف پردیسی صاحب یا تاں ایں قابل نئ جو ہک ڈوہڑے دی اصلاح کر سگن. 2.یا انہیں دے ذہن اچ ہےغازی "اوں کندھی دا شاعر" ہے پھٹا کرو.
یار کیا اساں ایں تے اوں دا اٹ کر کے سرائیکی ادب نال زیادتی نئ کریندے پۓ؟ کیا اےاٹ کٹ اتنا اہم ہےجو اساں ہک بۓ دے مشاعریں ت خوشی غمی ت نہ آووں؟؟ تے جےآوں تاں ساڈی حالت اے ہووے جو اساں چوتےبدھ تے آووں تےسٹیج دی بجاۓ کھاڑے بنڑیۓ پۓ ہوون سٹیج سیکرٹری اعلان کرے اے شاعر آندا پۓ وے کچی کندھی دا "ٹھولنڑ محمود کوٹی" اے زور ازمیسی پکی کندھی دے "کمبنڑ تونسوی". نال. مشاعرہ صفا تھیسی. جیہرلے اوں کندھی آلا شعر پڑھے ایں کندھی آلا کوئ بنده تاڑی نہ مارے...
شاباش جوانو.......(منصور شانی)
January 7 at 7:15 AM
چِیکِل
چِیکِل
اے کھیݙ چار توں اٹھ ٻال کھیݙ سڳدن. ایندے وچ ݙو لکڑ دے وݙے لڑوٹیاں دی لوڑھ ہوندی ھ. ہک لڑوٹا تقریبا ݙاہ فٹ دا ہوندے تے ٻیا پنج فٹ دا اوندی موٹائی وی چنگی بھلی ہوندی ھ. ایں کھیݙ وچ ٻالیں دیاں ݙو پالٹیاں ہوندین. ٹاس یا بجھارت توں باد جیتݨ آلے کھیݙدی ھ تے ݙوجھی واری ݙیندی ھ. پر ایں توں پہلے چھوٹے لڑے کوں دھرتی وچ ݙو فٹ جتلی پور ݙتا ویندے. تے وݙے لڑے کوں ادھ وچ ادھ تک کھݙ بݨا تے بھوئیں وچ پورئیے ہوئے لڑوٹے تے فٹ کر ݙتا ویندے. جیہڑا لڑوٹا دھرتی وچ پوریا ویندے اوندا سرا کھنھ تے یا چھل تے گول شکل وچ بریک کیتا ویندے ول ݙوجھا لڑوٹا فٹ کیتا ویندے. ول ٻجھارت جیتݨ آلی پالٹی اوں لڑوٹے تے سوار تھی ویندی ھ. ݙو لڑے دے ہک پاسوں تے ݙو ݙوجھے پاسوں ایں طریقے نال ٻاہندن جو وزن برابر راہوے. اوں توں بادبجھارت ٹاس ہرݨ آلی پالٹی اوں لڑے کوں گول گول گھمیندی ھ.اے لڑا ایویں گھمدے جیویں میلے تے ہاتھی گھوڑیاں آلا پنگھوڑا گھمدے. سوار پالٹی وچوں جݙاں کئی ہک کھݙکار تلے ݙیھ ونجے یا کپتان روکے کہیں وی وجہ توں تاں ول ݙوجھی پالٹی سوار تھیندی ھ تے پہلی اوں چیکل کوں گھمیندی ھ. ایں کھیݙ کوں ٻیا مزیدار کرݨ سانگے اوں پورئیے ہوئے کلے اتے کورکھ تے وی وݙا لڑا فٹ کیتا ویندے جیندی وجہ توں اتھوں چیں چوں یونی چیکیں دی آواز ودھ ویندی ھ. جیندی وجہ توں شئیت ایں کھیݙ کوں چیکل آکھیا ویندے.اے کھیݙ دیہات دے ٻاک زیادہ تر چاندݨی راتیں وچ کھیݙدن
سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ تے تنقیدی اقتباسات
"سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" اے کتاب ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دیاں تحقیقی کاوشاں دا نتیجہ ہے ایں کتاب دے سرنانویں تے ’’ سرائیکی لوک ادب دی آپݨی طرز دی پہلی ادبی تاریخ‘‘ لکھیا ڳئے، ایہ کتاب س ۔ سرائیکی پبلیکیشنز چغتائی بلڈنگ ۔ بلوچ نگر مظفر گڑھ دی طرفوں اپریل 1986ء وچ چھپی۔ اِیں کتاب اُتّے تِھیوݨ آلے کُجھ مہان٘دریاں دے تنقیداں دی تفصیل کُجھ اِنڄ ہِے:
بادشاہی دا کمال
ھک ھا بادشاہ، اعلان کیتُس جو میݙی بادشاھی تو ں بس اے نواں بادشاہ ڳولو. دربار ءچ صلاح مشورے شروع تھی ڳئے وزیریں ،مُشیریں وݙے وݙے ناں پیش کیتے لیکن بادشاہ کوں ھِک وی پسند نہ آیا ...درٻار لڳا فرمان شاھی جاری تھیاء ،،دارلخلافے دے چارے پاسے ناکے لاݙتے ونڄن تے.پوری طرح تے سنبھال لدھی ونڄے تے سِجھ اُبھرݨ توں پہلے جہڑا بندہ شہر داخل تھیوے او نواں بادشاہ ھوسی. ݙوجھے ݙیہاڑے دربار ولا لڳ ڳیاء وݙے وزیر رپورٹ پیش کیتی ، عالم پناہ پورے ترسلے تے ہر طرح دی تحقیق مطابق سب توں پہلے ھک فقیر شہر داخل تھئے. بادشاہ ،،تے ول،، بادشاہ ،،ھوندن زبان ءچوں نکلیاء ہر لوظ حکم تے قانون دا حصہ ھوندے. فقیر کوں غسل کروایا ڳیاء ھار سنگھار کر وا تے ،،خلعت شاھی ،،پوائی ڳئی تے تخت تے ٻلھا ݙتا ڳیاء. نویں بادشاہ سلامت دا درٻار لڳ ڳیاء پُچھیا ء ڳیاء. بادشاہ سلامت حکم فرماو ،فرمانِ اِمرُوز جیکوں ایجنڈا آکھیاء ویندے جاری فرماو. شہنشہاہ معظم حکم ݙتا ، حلوے دیاں دیڳاں پکاو.
سیف اللہ بیقرار
سرائیکی زبان دے مشہور شاعر ہن۔
بادشاہی دا کمال
حکم دی تعمیل تھی ڳئی ݙسایا ڳیاء دیڳاں تیار ھِن اڳلا حکم جاری تھیاء سبھے چھوٹے وݙے رناں ،جُوان فقیر کٹھے کرو فقیر آڳئے دیڳیں دے مونہہ کھول ݙتے ڳئے سارے فقیر حلوہ کھانوݨ پئے ڳئے وقت دے بادشاہ کنوں وی نہ رھیاء ڳیاء او وی تخت چھوڑ تے فقیریں نال حلوہ کھانوݨ پئے ڳیاء بادشاہ سلامت دی خوشنودی واسطے باقی درٻاری وی حلوہ کھانوݨ پئے .بادشاہ سلامت حلوے کنوں ،،پُر باش تھی ولا تخت تے ونڄ ٻیٹھے سارے فقیریں بادشاہ کوں راڄ بھاڳ تے تخت دی سلامتی دیاں دعائیں ݙیوݨ شروع کر ݙتیاں دعائیں دی آواز تے شور ختم تھیاء تے ول حکم جاری تھیاء سارے فقیر یں کوں گولی مار ݙتی ونڄے تے ھک وی باقی نہ بچے ..ایں اوکھے فرمان شاھی دی تعمیل وی تھی ڳئی ولا حکم تھیاء ݙیکھو ،سنبھالو کوئی جِیندا تے نہیں بچ ڳیاء ..ترسلا ݙتا ڳیاء آقا سارے مر ڳئین ..دربار ءچ ھک زور دار قہقہہ لڳا تے خلعت شاھی وجود توں لہا تے ھک پاسے بُھکا ݙتی ڳئی تے الوداعی خطاب ءچ فرمایا ڳیاء ،،،اساں حلوہ کھانوڑاں ھا کھا گھد سے ،فقیر مرنوانڑن ھن مروا گھدنسے .تُساں عوام ڄانڑو تہاݙی بادشاھی ڄانڑے ساݙی ،،گودڑی چا،ݙیوو اساں کلھے پنسوں .ـ،،..خیال کراھے مارکہ....ایں کہانی دا حالات حاضرہ نال کوئی تعلق کوئے نی. (آفتاب نواز مستوئی)
سحر خان
سحر خان سرائیکی شاعرہ ہے۔
ڄم پل
١٤ فروری ٢٠٠٠ء کوں دیرہ غازی خان وچ ڄمی۔
ݙوہڑے
نمی سہہ سگدی ہنڑ گال میں بی ہاں اسلو کک بس ول آ توں
تیڈاں سحر جدائیاں کھا وسن تھی گئے اے پک بس ول آ توں
ݙوہڑہ
جیڑھا عید دا جوڑا بھیجا ہائی میں نازاں نال سوا آئی ہاں
میں ونگاں پونیاں چٹکیاں سب او سکھیاں کوں ڈکھا آئی ہاں
میکوں آکھدین گالھی کئیں بھیجے تیڈا ناواں سحر ڈسا آئی ہاں
ہے ناز میکوں ایں تحفے تیں تہوں پڑ تیں جھمراں پا آئی ہاں
تیکوں روندیں ھوئیں میں اہدی ہاں میکوں ڈھول کڈھائیں نہ چھوڑ ونجیں
سٹ بوچھنڑ سائیں تیڈے پیریں وچ ہاں بدھدی باھیئں نہ چھوڑ ونجیں
تیڈے باجھ سحر نئیں جی سگدی میڈے سر دا سائیں نہ چھوڑ ونجیں
ھر دل وچ دلبر توں وسدائیں ہاں ڈردی تاھیئں نہ چھوڑ ونجیں
غزل
زندگی ہے چپ چاپ اساڈی
درد فراق سنجاپ اساڈی
ونگاں گجرے وینڑ کریندن
روندی پئی ہے چھاپ اساڈی
رول ڈتی ہئی آپ اساڈی
وصل دے ساز تیں رقص کریسوں
ڈیکھیں توں وی تھاپ اساڈی
تیڈا دور اے اللہ بخشی
وقت کریسی ناپ اساڈی
ڈٹھی نوی اجاں توڑیں
تئیں وی سحر سہاپ اساڈی
کچے رزلٹ دا اپٹھ
کچے رزلٹ دا اُپٹھ :آدم شماری2017دے کچے رزلٹ سانویں پاکستان دی آبادی20کروڑ77لکھ74ہزار520ہے۔ کُل3کروڑ20لکھ5ہزار111گھرانیں کوں ڳݨیا ڳئے تے ایں حساب نال ہِک گھرانہ )ٹٻر(6.45بندیں دے سانویں ہے۔ پرالیکشن کمیشن آف پاکستان دے ریکارڈ مطابق پاکستان وچ رجسٹرڈ ووٹریں دی کُل تعداد9کروڑ70لکھ21ہزار340ہے جیہڑی جو کُل آبادی دا46.70فیصد بݨدی ہے۔ ایں پاروں ہِک ٹٻر وِچ3بندے ٻالَک )بالغ( ہووݨ ضروری ہن تے ترائے کنوں گھن چارتئیں ننڈھے ٻال وی ضروری ہِن جیہڑا جو ٻہوں مشکل ہے۔ آدم شماری دے کچے رزلٹ وِچ جیتلا آبادی ݙسی ڳئی ہے۔ ایں حساب نال تاں ٹٻر )گھرانہ(3.59بندیں دا بݨدے )کنوارے کڈھ کے ݙو ذال پئے تے ہِک ٻال(،پراے چِین تاں نئیں جتھاں ہِک بال دا قانون ہووے۔ اتھاں ٻہوں سارے لوکیں دیاں ݙو ڈو ترائے زالاں تے اَٹھ اَٹھ بال ہِن۔ ایں پاروں پاکستان دی پکی ٹھکی آبادی23کروڑ51لکھ81ہزار168بݨدی ہے۔ ایندے نال اے ثابت تھیندے جو کچے رزلٹ وچ2کروڑ74لکھ6ہزار648آبادی گھٹائی ڳئی ہے جیندے کئی سبب تھی سڳدن۔ پرسب توں وڈا سبب قومی اسمبلی دیاں سیٹاں ہِن۔ ایں کن پہلوں ذرا صوبیں دی آبادی دا اُپٹھ کرݨ ضروری ہے۔ کچے رزلٹ وِچ صوبہ پنجاب دی آبادی11کروڑ12ہزار442ݙسائی ڳئی ہے تے ہِک کروڑ71لکھ3ہزار835گھرانے )ٹٻر( ڳݨے ڳئین۔ الیکشن کمیشن دے ریکارڈ مطابق صوبہ پنجاب وِچ رجسٹرڈ ووٹر5کروڑ58لکھ20ہزار797ہِن۔ ایں پاروں صوبہ پنجاب وچ ہِک ٹٻر )گھرانہ(6.43بندیں دا بݨدے تے آدم شماری دے کچے رزلٹ وِچوں ہِک ٹٻر دے2.69بندے گُم ہن )جیکراڳوں تے اُپٹھ کروں تاں پنجاب وِچ1.5بندے ہرٹبردے گُم ہن تے سرائیکی وسیب اِچ ہرٹٻر دے4.15بندے گُم ہِن۔( کچے رزلٹ وِچ صوبہ سندھ دی آبادی4کروڑ78لکھ86ہزار51ݙسائی ڳئی ہے تے صوبہ سندھ وِچکُل85لکھ85ہزار610ٹٻر )گھرانے( ڳݨے ڳئین۔ الیکشن کمیشن ریکارڈ مطابق صوبہ سندھ اِچ4کروڑ78لکھ86ہزار51رجسٹرڈ ووٹر ہِن۔ ایں حساب نال سندھ اِچ ہِک ٹٻر )گھرانہ(5.58بندیں دا بݨدے ،جیکرکچے رزلٹ کوں ݙٹھا ونڄے تاں صوبہ سندھ اِچ ہِک ٹبردے ترائے بندے گُم ہِن۔ آدم شماری دے کچے رزلٹ وِچ صوبہ خیبرپختونخوا دی آبادی3کروڑ5لکھ23ہزار371ݙسائی ڳئی ہے تے صوبہ خیبرپختونخوا وِچ کُل38لکھ45ہزار168گھرانے)ٹبر( ڳݨے ڳئین۔ الیکشن کمیشن ریکارڈ مطابق صوبہ خیبر پختونخوا وِچ ہِک کروڑ40لکھ16ہزار383رجسٹرڈ ووٹر ہن۔ ایں حساب نال صوبہ خیبرپختونخوا وِچ7.94بندیں داہِک ٹٻر بݨدے۔ پرکچے رزلٹ اِچ ہِک ٹبردے2.98بندے گُم ہن۔ آدم شماری دے کچے رزلٹ اِچ صوبہ بلوچستان دی آبادی3کروڑ5لکھ23ہزار371ݙسائی ڳئی ہے تے بلوچستان وچ کُل17لکھ75ہزار937گھرانے )ٹٻر( ڳݨے ڳئین۔ الیکشن کمیشن ریکارڈ مطابق بلوچستان اِچ37لکھ2ہزار362رجسٹرڈ ووٹرز ہِن۔ ایں حسابنال بلوچستان وِچ ہِک ٹٻر )گھرانہ(6.95دا بݨدے۔ پرکچے رزلٹ وِچ ہرٹٻر دا ہِک بندہ وادھو ڈݙھایا ڳئے۔ اینویں ای فاٹا اِچ ہرٹٻر دے0.34بندے وادھو تے اسلام آباد وِچ ہرٹٻردے0.47بندے وادھوں. (بلال بزدار)
سحر خان
مسدس
ساڈے حاکم ڈیکھو اجکل دے پئے کوڑ مریندین چٹ چڑھ تیں
چند ٹکیں واسطے او اپنا ایمان وچیندین چٹ چڑھ تیں
او قوم دی دولت کوں لٹ کے جاگیر بنڑیندین چٹ چڑھ تیں
ہن ظالم سحر عوام اتے پئے ظلم کریندین چٹ چڑھ تیں
اج ہر جاہ کوڑ دے چرچے ہن ساڈو صادق بھیج صدیق جھیاں
ساڈی قوم زوال دی زد وچ ہے ساڈو حاکم بھیج فاروق جھیاں
سرائیکی زبان دی ترقی وچ شاعراں دا کردار
ے. جیکر اساں ڈھیر پچھوں تے نہ ونجوں صرف ھک ھزار سال پہلے سرائیکی زبان وچ لکھے گئے " نورنامے " کوں چا تے ݙیکھوں تاں نور نامہ اج وی او کتاب ہے جو قرآن مجید دی تلاوت دے بعد ایندا پڑھن ھر گھر وچ ضروری سمجھیا ویندے. ایہ تاں ھزار سال پہلے دی گالھ ھئی جیکر ھک صدی پہلے دی گالھ کروں تاں خواجہ فرید سئیں تے انہاں دی شاعری دا کون سونہاں کائنی ؟
ایہ خواجہ سئیں دی شاعری دا فیض تے برکت ھی ھے جو اج اساں فرید سئیں دے روضے دی چھاں تلے رہ تے شاعری دیاں لکیراں لیکن آلے وسیم صدیقی دی گالھ کریندے بیٹھوں. وسیم صدیقی دیاں ݙو کتاباں " مونجھ دے پھٹ " تے _ وسیب دے مان _ شائع تھی چکن تریجھی کتاب _ توں پار نہ ونج _ زیر ترتیب ھے. وسیم صدیقی. اپنی دھرتی. اپنی مٹی. تے اپنی ماء بولی نال پیار کرن آلا نینگر ہے. سرائیکی دی خذمت کوں عبادت سمجھدے. سرائیکی توں اولے گھولے تھیون آپنی حیاتی دا حاصل جاندے. میں سمجھداں جو ایجھے سرائیکی نینگراں دے دم قدم نال ھک ݙینھ سرائیکی دیس دے لوک اپنی منزل حاصل کر گھنسن ... سرائیکی ءچ تقریبا ݙیڑہ ہزار سال دی شاعری موجود ہے۔ سرائیکی شاعراں دی تعداد ویہہ ہزار کنوں ودھ ہے۔ جے سارے سرائیکی شاعراں دی فیرست بݨ ونڄے ناں دنیا وچ تہلکہ مچ ویسی۔
چپ دے پڑ تے الا
چپ دے پڑ تے الاء
مرشد ظهیر احمد مهاروی
شاعری دی لطیف عمارت احساسات ت جذبات تے سدھی کھڑی هے.دلی کیفیئت, کرب, ڈکھ, محبت ت عشق سمیت انسان دی داخلی کیفیات جڈاں الاونڑ شروع کریندین تاں سنڑنڑ آلا حیران تھی ویندے ت انهیں جذبات ت احساسات کوں اپنڑاں سمجھنڑ لگ ویندے ول شاعر دا اے الاء اوکوں آپنڑا الاء محسوس تھیندے. بعض اوقات تاں ایں تھیندے جو سامع ت قاری سمجھدے شاعر میڈے راز کوں اپنڑاں شعر بنائ کھڑے. مهاندرے سرائیکی شاعر سئیں ظهیر احمد مهاروی دی تریجھی کتاب "الاء" وی انهائیں احساسات ت جذبات ت مشتمل هوسی ت آپ دی پچھلیں ادبی کاوشیں کوں ڈیهدیں هوئیں بلکل یقینا آکھیا ونج سگدے جو اے کتاب سرائیکی ادب اچ خوبصورت ودھارا بنڑسی. ڈو شعر ایں کتاب وچو دوستیں دی نذر
توں کڈاهیں نی بکھا مر سگدا
تیکوں یاراں دا استعمال آندے
واهندی وگدی هوا بنڑیساں میں
چپ دے پڑ تے الاء بنڑیساں میں
(منصور شانی)
سندھی ذاتاں
سندھی ذاتان دا زخیرہ
ثوبیہ ملک
ثوبیہ ملک ضلع مظفرڳڑھ نال تعلق رکھݨ آلی ہک سوشل میڈیا پرسن ہن۔
جوہی چاولہ
جوہی چاولہ بھارت دی سرائیکی فیملی نال تعلق رکھݨ آلی ہک مشہور بالی ووڈ اداکارہ ہن۔ انہاں دے ݙاݙے دا لہور اچ تقسیم ہند کولوں پہلے ہک تھیٹر ہوندا ہئی۔ انہاں دی فیملی ضلع لیہ کولوں ہجرت کرکے بھارت ڳئی ہئی۔
محمد یارفریدی
نمونہ کلام
ﺁ میݙﺍ ﮈﮬﻮﻻ ﮐﺮﺍﮞ ﺑﯿﭩﮭﯽ ﺯﺍﺭﯼ
ﻣﯿﮟ ﻣُﮑﺪﯼ ﻣُﮑﺎﻭﺍﮞ ﺗُﻮ ﺟِﺘﯿﺎ ﻣﯿﮟ ﮨﺎﺭﯼ
ﻣﯿﮟ ﻟِﮑﮫ ﻟِﮑﮫ ﮐﮯ ﭼِﮭﭩﯿﺎﮞ ﮨﺰﺍﺭﺍﮞ ﻧﮯ ﭘﺎﯾﺎﮞ
ﮐﻮﺋﯽ ﺩﯾﺲ تیݙﮮ ﺗﻮﮞ ﺧﺒﺮﺍﮞ ﻧﮧ ﺁﯾﺎﮞ
ﻧﮧ ﺩَﺳﯿﺎ ﭨِﮑﺎﻧﮍﺍ ﮐﻮﺋﯽ ﺟﺎﻧﺪﯼ ﻭﺍﺭﯼ
ﺗَﮑﺎﮞ ﺭﺍﮦ تیݙﺍ ﻣﯿﮟ ﺍَﮈﯾﺎﮞ ﻧﻮُﮞ ﭼﺎ ﮐﮯ
ﺑﯿﭩﮭﯽ ﮨﺎﮞ ﺗﺎﺋﺐ ﻣﯿﮟ ﺟِﻨﺪﮌﯼ ﮔﻨﻮﺍ ﮐﮯ
ﮐﺪﻭﮞ ﺁﻭﮮ ﮔﯽ تیݙﯼ ﺳﻮﮨﻨﯽ ﺳﻮﺍﺭﯼ
ﺣﮑﯿﻤﺎﮞ ﻃﺒﯿﺒﺎﮞ ﺩﮮ ﻭَﺱ ﺩﯼ ﺍﯾﮩﮧ ﮔﻞ ﻧﺌﯿﮟ
میݙﯼ ﻣﺮﺽ ﺩﺍ ﮨﻮﺭ ﮐﻮﯼ ﻭﯼ ﺣﻞ ﻧﺌﯿﮟ
ﮈِﮐﮭﺎ ﺩﮮ ﺫﺭﺍ ﺁ ﮐﮯ ﺻﻮﺭﺕ ﭘﯿﺎﺭﯼ
ﺁ میݙﺍ ﮈﮬﻮﻻ ﮐﺮﺍﮞﺒﯿﭩﮭﯽ ﺯﺍﺭﯼ
یاسین
ملک غلام یاسین سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ ݙوہڑیاں دا شاعر ہے۔
ڄم پل
جھنگ نال تعلق ہے۔
محمد یارفریدی
نمونہ کلام
میݙﯼ ﺯِﻧﺪﮔﯽ ﮨﮯ تیݙﮮ ﻧﺎﻝ ﮈﮬﻮﻻ
یاسین
نمونہ کلام
اے نتیجے نے میریاں غلطیاں دے جہڑا اتنا توں ہوشیار ایں
محمد یارفریدی
نمونہ کلام
ﺗُﻮ ﭼﻨﮕﯿﺎﮞ ﺗﻮﮞ ﭼﻨﮕﺎ ﻣﯿﮟ ﺳﺐ ﺗﻮﮞ ﻧﮑﺎﺭﯼ
یاسین
نمونہ کلام
تل گیا ای زہن بغاوت تے ودا بنڑدا خود مختار ایں
میری زندگی موت دا مسلہ اے توں سٹنڑ دے کانڑ تیار ایں
نت دل یاسین دا ڈھائی رکھنا ایں کہڑے مزہب دا پیرو کار ایں
محمد یارفریدی
نمونہ کلام
ﮐَﺪﮮ ﺟﮭﻮﮎ ﺍُﺟﮍﯼ ﻭَﺳﺎ میݙﺍ ﮈﮬﻮﻟﻦ
ﮐﺮﻡ ﮐﺮ ﺩﮮ میݙﮮ ﺗﮯ ﺁ میݙﺍ ﮈﮬﻮﻟﻦ
ﻣﯿﮟ ﺭﻭ ﺭﻭ ﮐﮯ ﺑﺲ ﺍﯾﮩﺎ ﻋﺮﺽ ﮔُﺰﺍﺭﯼ
نعت شریف
حقیقت محمد دی پا کوئی نیئں سگدا.
یاسین
ݙوہڑہ
میں دی غلطی کر گیاں توں وی روسیاں دی کربس ونج
محمد یارفریدی
نعت شریف
اِتھاں چُپ دی جا ھے الا کوئی نیئں سگدا.
یاسین
ݙوہڑہ
انج ہتھ نہ چامیں بے کس توں بھاویں ہر ممکن لاکس ونج
محمد یارفریدی
نعت شریف
محمد دی صورت ھے صورت خدا دی.
یاسین
ݙوہڑہ
یاسین دے آخری ساہ ہینی کوئی نسخہ بچنڑدا دس ونج
محمد یارفریدی
نعت شریف
میݙے دل توں نقشہ مِٹا کوئی نیئں سگدا.
یاسین
ݙوہڑہ
کائنات دا والی اُجڑیاں نوں
محمد یارفریدی
نعت شریف
جے ݙاڈھے الیسو عمل ضبط تھیسن.
یاسین
ݙوہڑہ
کوئی ایہو جیا وقت ویکھائیں ہا
محمد یارفریدی
نعت شریف
عمل ضبط تھیں کوں ولا کوئی نیئں سگدا.
یاسین
ݙوہڑہ
ہوندی صحت سکون تے دیہنہ ولدے
دل منگدے سجنڑ ملائیں ہا
محمد یارفریدی
نعت شریف
مزاہب دے جھڳڑے اساں چھوڑ ٻیٹھے.
یاسین
ݙوہڑہ
کوئی حرج تاں نہ سنگ سجنڑاں دے
بلفرض چا عید کرائیں ہا
محمد یارفریدی
نعت شریف
حقیقت محمد دا لا حل معما.
یاسین
ݙوہڑہ
تیرے یار دے کلمہ گو ہاسے
محمد یارفریدی
نعت شریف
نہ حل تھیا اینکوں حل کرا کوئی نیئں سگدا.
زَ آغاز و انجام پاک اَست یارم.
یاسین
ݙوہڑہ
" یٰسین" دی جھوک وسائیں ہا
محمد یارفریدی
نعت شریف
زبان ݙلدی ھے حق الا کوئی نیئں سگدا.
یاسین
ݙوہڑہ
میتھوں درد نہ پُچھ ہمرازاں دے غمِ عاشقی دے ارمان نہ پُچھ،،
آ موت ویسی توئیں،دلبر نوں میتھوں اُلفت دے نُقصان نہ پُچھ،،
محمد یارفریدی
نعت شریف
از کتاب: دیوانِ محمدی
یاسین
ݙوہڑہ
میرے عین زوال تے اُجڑن دے جویں چن کیئتن اعلان نہ پُچھ،،
یاسین۔۔بیان دے قابل نہی میتھوں آجکل دی گزران نہ پُچھ،،
محمد یارفریدی
نعت شریف
شاعر: خواجہ محمد یار فریدی
یاسین
ݙوہڑہ
بےدَرداں دا کپتان ماہی __ تے پردیس کیوں ڈیرے لائے نی *،****
میں سُن بیٹھاں میرے اُجڑن دے __ جیہڑے خفیہ جشن منائے نی *،***
شالا سونے نہ چکن صرافاں توں گھٹ انڑ ملیاں دے مل ویندن.
وت بے قدراں دی شاھی دے وچ لجپال عمومن رل ویندن.
کر وعدے "یاسین" نبھاونڑ دے بھیڑے خون ھوندن جیھڑے بھل ویندن.
تواڈے ناں دا پہلا حرف آ جاوے مینوں سال دے صدمے بھل ویندن ونکی:سرائیکی شاعر
باز
شاہین پکھیں دا بادشاہ اپݨی زندگی وِچ کتنی محنت کریندے ہِک باز دی عمر تقریباََ 70 سال ہوندی اےتیں اوکوں اپݨی زندگی وچ بہوں محنت کرݨی پوندی اے۔تقریباََ 40 سال دی عمر وچ اندے پنجے گھس ویندن تیں چُنج وی ٻہوں زیادہ ٹیڑھی تھی ویندی ہے۔ اوکوں اپݨی اڳو آلی مزید جندڑی جیوݨ واسطے ٻہوں محنت کرݨی پوندی اے کیوں ڄو او اوں حالت اچ صحیح شکار نیں کر سڳدا ۔ 40 سال دی عمر دے بعد باز روحو یا پہاڑاں دا رُخ کریندے تیں پہاڑاں تیں اپݨی چنج مار مار کیں ݙھوا سٹیندے۔ کجھ ݙینہہ بعد اندی چُنڄ نوی ڄم آندی اے۔او اپݨے پُراݨے پنجے آلے ناؤں وی کݙھ سٹیندے تیں جیڑے ویلھے او نوے ڄم آندن ولا صحیح شکار کریندے۔ اے مُشقت 5 مہینے دی ہوندی اے تیں ایندے بعد 30 سالاں تک تقریباََ باز جیندا رہندے تیں نوی جندڑی جیندے۔ باز دی ایں ڳالھ کیں انسان کوں سیکھ مِلدی ہے کہ کݙاہیں اپݨے آپ کہں ہینڑیں کنیں پینڑاں ناں سمجھو بلکہ جیڑھی شئے تہاکوں ہیݨراں ڋوٻلہ بݨاوے اوکوں منڈھ کیں پٹ تے اکھاڑ سَٹو۔ عربی ادب کیں ماخذ
سرائیکی زبان دی تاریخ
یہ لفظ سؤوِریاکی بݨ گیا۔ اس دے بعد بولݨ دی آسانی کیتے و دی آواز ہٹا ݙتی گئی یا وقت دے نال آپے ہٹ ڳئی جس نال لفظ سرائیکی بݨا ݙتا گیا۔
سرائیکی ہک پراݨی زبان ہے۔ایہ پاکستان دے ادھلے علاقے وچ الای ویندی ہے۔پاکستان وچ ایندے الاوݨ والے تقریبا اٹھ کروڑکنوں وَدھ ہن۔ پاکستان دے علاوہ ایندے الاوݨ والے ہندوستان افغانستان عرب مما لک برطانیہ اتے امریکہ کنیڈا تے اسٹریلیا دے علاوہ ٻنیھں ملکیں وچ وی ہن۔ایہ آپݨے لٹریچر دے حوالے نال سرائیکی ہک امیر زبان ہے۔شاعری اتے نثر دے حوالے نال ہر سال ٻہوں زیادہ کتاباں چھپدین۔اتے ہر سال چنڳی کتاب تے اکیڈمی آف لیٹرز دی طرفوں خواجہ فرید انعام ݙتا ویندے۔
"جرمن دانشور سر آرل سیٹن کا مکالمہ رائل جیوگرافیکل سوسائٹی دے جریدے جیو گرافیکل جنرل اپریل 1942ء صفحات 174 تاں 182 وچ شائع تھئیاں ہن، صفحہ 176 تے پیرا نمبر 2 وچ رگ وید دے گیتاں وچ ھک عظیم دریا سرسوتی دا ذکر ہے سرسوتی کِنوں مراد سویراس وتی یعنی اصحاب الرس دا دریا ہے ایں بنا پر یقین غالب تھی سڳدے سرائیکی دا لفظ دراصل سوویراکی ھاں جو آہستہ آہستہ وگڑ تے سرائیکی تھے " سرسواتی دریا یاں ول ہاکڑا دریا چولستان وچ اِیں وقت خشک تھی چُکا ہے۔ ایہ دریا سرائیکی تہذیب و ثقافت دا ماخذ ہے احمد حسن دانی معروف تحقیق دان تے اسکالر ہن۔ ایں نظریے دی تصدیق کیتی ہے ٻقول احمد حسن دانی اکھدے کوٹ مٹھن وچ سویرا سلطنت دا دارالخلافہ ھاں جیندے شواہد احمد حسن دانی کٹھے کیتے ہن پیش کیتن ۔ شوکت مغل صاحب لکھیندن "پراݨی کتاباں وچ معلمین تے صوفیاء نے ایں زبان کیتے ایہ ناں استعمال کیتن گن ،سار،ایکی ،ایکہ،ایکم،وانی،اسور،ساریکا،سارایکی،آسورا اور اشورا ۔بعد وچ جو زبان ٻݨی اونکوں سارایکی یاں سرائیکی اکھیاں ڳئے۔شوکت مغل مزید لکھیندن جو سرائیکی زبان دا ناں " ساراسین " کِنوں نکلا ھوسے وی تھی سڳدے جو انھاں عرب قبائل کیتےاستعمال تھئیاں ہن، جنھاں دی سرحداں ابادان تے ختم تھیندا ھَن سراکین نام کا ایک ضلع وی عرب وچ موجود رہا ہے "
افغانستان وچ سرائیک ناں دا ھک شہر وی ہے ایں توں ایہ چیز وی ثابت تھیندی ہے سرائیکی زبان قندھار تک آلائی ویندی ھائی اُوڈو کشمیر تک آلائی ویندی ھائی۔سرائیکی لفظ سرائیکی زبان دا خالص لفظ ہے جیندے معنی عزت دار ،سردار ،اُچے شملے والا جیکوں سرداری کیتے منتخب کیتا ویندے ۔اگر سرائیکی لفظ دے مختلف لفظاں ݙیٹھاں ونجے ایندا شکلاں کجھ ایں بݨندن ۔
پھوڳ (ناول)
کاشف بلوچ دا ناول ’’پھوڳ‘‘ چار سو اَسی (۴۸۰) صفحات اُتے مشتمل ہے۔ کتاب نگر، ملتان توں ۲۰۰۶ء وچ شائع تھئے۔ جیندے وچ سرائیکی معاشرت، امیر غریب دے فرق، وسیبی رسماں تے نفسیاتی پہلواں نال طنزیہ انداز نشابر تھیندے۔ ایں ناول وچ ملتان وچ راہوݨ والے موسیقی نال جُڑے ہوئے معروف بھیݙی پوترہ خاندان دے تکیئے دی کتھا بیان کیتی ڳئی ہے۔ ایں تکیئے تے لیٔ کار، طبلہ نواز ٻیٹھے ہن تے مختلف کردار آپت وچ مکالمہ کریندن۔ او ہک دربار نال وابستہ ہن شیعہ مَسلک نال جُڑت رکھدن۔ اَدھورا Sex اُنہاں دا ہک مسئلہ ہے۔ ناول وچ کہاݨی دا عنصر غائب ہے۔ ایہ ہک لے کاری دا مسلسل بیانیہ ہے۔ کرداراں دی شعور تے لا شعور دے حوالے نال مسلسل گفتگو ہے تے کرداراں دی عمومی گفتگو سامݨے مکالمے دی صورت وچ نمایاں کیتا ڳئے۔ حقیقت پسندی دا عنصر غالب ہے۔ ایں ناول وچ پلاٹ تے Climax دے تصور کوں ختم کیتا ڳئے۔ ناول دے کرداراں کیتے تعزیئے دا لائسنس ہک وݙا مسئلہ ہے۔ حیاتی یکسانیت وچوں ایہ ناول ہک گھمبیر تجربہ ہے۔ ایں ناول وچ Taboos کوں تروڑݨ دی ڳالھ کیتی ڳئی ہے۔ اخلاقی معیارات کوں ہک پاسے رکھ تے آف دی ریکارڈ گفتگو کوں بغیر کہیں سنسر دے موضوع بݨایا ڳئے۔ ایہ ناول روایٔتی ناول دی ٹیکنیک توں انڄ ہے۔ طبلے دی لیٔ دی وݨت کاری تے عام لوکاں دی ڳالھ مہاڑ دی بے معنویت کوں بامعنی بݨاوݨ دی کوشش کیتی ڳئی ہے۔ اینویں لڳدے ولیم یویس جمیز (آئرلینڈ) دے ناول نگار توں متاثر تھی کے ناول لکھیا ڳئے۔ ایں ناول دا زمانہ ۲۱ویں صدی دا آغاز، مقام ملتان چوک شہیداں دا علاقہ، تکیۂ بھیڈی پوترہ ملحقہ دیوار امام بارگاہ تے اُوندے قریب بازار حسن ہے۔ مندرجہ بالا ترائے رو (Waves) ایں ناول وچ متحرک ہن۔ مونولاگ (Monolog) تے ٹریولاگ (Travelogue) ایں ناول دا موضوع ہن۔ قاری کیتے ایندا اسلوب نواں تے مشکل ہے۔
اِیں سرائیکی ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ اِیں ناول وِچ، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آیا ڳے۔ ناول نگار سئیں کاشف بلوچ نے آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب چنڳا ݙِتّے، منظر نگاری کریندِن۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندن تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل کِیتا ہِنیں۔
ڄام اظہر مراد
ڄام اظہر مراد لاڑ دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال اے۔ سرائیکی تحریک دے انتہائی متحرک رہنما ہن۔ فلاحی کماں اچ وی حصہ گھندن۔ سرائیکی فاونڈیشن دے سربراہ ہن۔
محمد یوسف تارڑ
محمد یوسف تارڑ شاعر ہے۔ ۔ مسٹر جُوزی دے ناں نال مشہور ہے۔
علاقہ
ضلع منڈی..تحصیل پھالیہ وچ ..چک مٹھا ..میرا خاص گراں ایں
زندہ دل لوگ اوتھے وسدے ہن..نہیں رکھدے دل دے وچ آنا ایں
گوندل، واڑائچ تے رانجھے.. نال اکثریت تارڑاں دی..سیداں دی خاص پناہ ایں مسٹر جوزی من لوگ پیار تو کہندے.. یوسف تارڑ اصل اچ میرا ناں ایں
میرے مرنڑ توں بعد میری کہانی سناویں
میرے مرنڑ توں بعد میری کہانی سناویں.
کیویں برباد ہوئی اے جوانی دساویں.
تھرتھراندے ہوٹھاں دی التجا وی دسیں.
میری اکھیں چو واہندا ایہہ پانی دساویں.
نالے دسیں اڈیکنڑ دی حد کیتی ہس۔
میری ہچکی دی اس نوں روانی دساویں.
لکھاں دے مالک نوں ککھ وی نہی لدھا.
زر دی ہائی کیڈی فراوانی دساویں.
ہتھ باہر هائے کفن چوں نشانی دساویں
ݙوہڑہ
گل دسداں وسدے ویلے دی--کدی میں وی وقت دا شاہ ہائی--لا پرواه ہائی
پرکشش کسے دے نین ڈٹهے--گئی نکل بے وسیاں آہ ہائی--مست نگاہ ہائی
اوهدے تل رخسار دے قسم خدا--کیتا امن سکون تباہ ہائی--آخری ساہ ہائی
لگی اوڈهر هون دی ڈهل(جوزی)-- گیا اپڑ جنازے گاہ ہائی--خلقت واہ ہائی
چچ نامہ
علی کوفی ہک ایرانی مورخ ہا، او مسلم فاتحین دے کارنامےلکھنڑسانگے رلدا پھردا ملتان وچ ناصرالدین قباچہ دے دربار پہنچا، قباچہ اوندا وظیفہ مقررکیتا۔۔۔علی کوفی ملتان توں اٌچ گیا اٌچ توں اروڑ گیا تاں کہیں ڈسایا جو بکھر دے قاضیں کول ہک خاندانی کتاب اے(عربی زبان وچ)، اوبکھر(سکھر دے نیڑے دا شہر) گیا تے قاضیں کن اوکتاب گھن کے فارسی ترجمہ کیتا(اصل کتاب وچ مصنف دا ناں درج کائناہا)، علی کوفی ترجمہ شدہ کتاب دا ناں ”چچ نامہ“ رکھیا۔ اوں کتاب دا ہک صفحہ ملاحظہ فرمائو۔۔۔
(کتاب لکھنڑوالے قاض،ی محمدبن قاسم دے رلے عربوں آئے ہن جنہاں کوں محمدبن قاسم فتح سندھ بعد قاضی داعہدہ ڈتا، علی کوفی ایران توں آیا ہاجیہڑا مسلمان فاتحین دے کارنامے لکھنڑچنہداہا، لہذا سوال ای پیدا نئیں تھیندا جو او محمدبن قاسم دے خلاف سوچن ہا)
یاسر اُچوی
یاسر اچوی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
شعر
تیکوں یاسرؔ بارش بھمدی ہئی
دواٸی نٸیں ݙیندے تے حوصلہ ݙیندن
رب ملاوے تاں ڳال ٻئی یاسرؔ
جین٘ویں نکھڑیوں ولا نی مل سڳدے
اساں یاسر ٻیر تے ٹنگیا
ململ دا ہئیں کپڑا
تیݙو واپس ول وی آئے تاں
ثابت کائناں ولسوں
نظم
یاسر اچوی دی نظم # کنڄری #
ہک کنڄری دی عشق کہانی
ہک شاعر دی یار زبانی
سنڑدو جیکر ڳال کوں ٹوراں
کنڄری دے کل حال کوں ٹوراں
ہک ہٸی کنڄری غضب دی سوھݨی
ہک سوھݨی تے ول من موھݨی
چندر اوں اڳوں پھکا لڳدا
ݙہدیں متھے ٹکا لڳدا
پیو ما ݙیکھ تے پوندا جی ہٸی
راتیں جاہ جاہ نچے ڳاوے
اپڑاں لکھیا رزق کماوے
ھک دفعہ دی ڳال ہے یارو
ڳال نیں گال کمال ہے یارو
ھک جاہ ونڄ اوں جھمر ماری
ھک ڳھبرو دی دل ڳئی ہاری
کنڄری دا ایں عاشق تھیا
کنڄری پچھوں گھر تٸیں ڳیا
دل وچ عشق دا باغ جو کھلیا
دل دا سارا حال ݙتوسی
ہس کرݨی جو ڳال کتوسی
آکھیس تیں بن سب ھر ویساں
توں نہ ملیوں میں مر ویساں
ہار ہنجھوں دے پووݨ لڳا
کنڄری اوندیاں ڳالھیں سݨ تے
خوش تھٸی اپݨا بنرا چݨ تے
پلکیں توں ھک ھنجھ وی ڈھہہ ڳٸی
کنڄری نہ او کنڄری رہ ڳٸی
اوڑک زہر دے گھٹ کوں پی ڳئی
یعنی انت محبت تھی ڳئی
پیت دے چولے سیوݨ پٸے ڳے
قسماں وعدے تھیوݨ پٸے ڳے
ڳھبرو آکھیا وسدی راہویں
اینویں کھلدی ہسدی راہویں
ڳال کراں ھک رنج نہ تھیویں
نال ٹریں تاں انج نہ تھیویں
میݙے نال نکاح توں کرتے
پیو میݙے دا وݙا ناں ہے
غیرت ساݙے در دی چھاں ہے
پیو کوں ونڄ کل حال میں ݙینداں
شر یا خیر وی تھی سڳدی ہے
دیر دبیر وی تھی سڳدی ہے
ونڄ تے گھر میں ٹک نہ پوساں
تیݙے در تے جنج گھن اوساں
تیکوں کوٸی اعتراض تاں کاٸنی
نال میݙے ناراض تاں کاٸنی
کنجری آکھیا کوٸی شر کاٸنی
توں میݙا تاں کوٸی ݙر کاٸنی
تیݙے نال میں پیار کتے می
ونڄ تٸیں تے اعتبار کتے می
ھھبرو آکھیا ٻٸی ھک ڳال اے
ڳال وی میݙی منت نال اے
میݙی ڳال کوں دل تے رٹ ݙے
جو منگسیں او ملسی تیکوں
کھوٹا نہ پٸی سمجھیں میکوں
کر قربان جو تن من دھن ڳئی
کنڄری ساریاں ڳالھیں من ڳئی
جھٹ کھن دا نہ رولا پیا
کنڄری نال نکاح تھی گیا
کجھ ݙینہہ کنڄری کول گزاریس
کنڄری اپݨا سب کجھ واریس
گھبرو انت اجازت منگی
چار ݙینہاں دی مہلت منگی
آکھیس اپݨے گھر ھݨ وینداں
پیو ما کوں میں ونڄ منوینداں
کجھ ݙینہہ بعد جو گھبرو ولیا
کنڄری کوں ھا ݙر جو ٹلیا
ھولے ھولے لب کوں چولیا
گھبرو کنڄری نال ھے بولیا
آکھیس ڳال میں ٹور تاں آیاں
ما دے کنیں سور تاں آیاں
پیو میݙا کجھ وقت تاں لیسے
ما میݙی دی گال منیسے
خیراں تھیسن غم نہ کر توں
میں ھݨ واپس گھر ݙو وینداں
تیکوں ول پیا منت لینداں
ݙیکھیں نہ پٸی حوصلہ ھاریں
دل وچ جیت دا نعرہ ماریں
ساݙی جھوک تے نچدی رہ ڳئیں
کیہڑی اکھ توں بچدی رہ ڳئیں
مد گزرے کجھ بول نہ مارن
لوک وی تیݙی شکل وسارن
ایہو آکھ تے ڳھبرو ٹر پیا
کنڄری دے دل ݙر وی سر پیا
ڳھبرو گیا ول نہ ولیا
آس امید دا باغ نہ پھلیا
کھا ڳیاں اونکوں جگ دیاں ریتاں
کیویں آن پلیندا پیتاں
ایں چکریں وچ ککھ نی رھیا
کنڄری کیتے عشق نٸیں بنڑیا
بکھ چا گھر وچ پٸے او رولے
پیو ما سودھی ہتھ مکولے
جگ دیں ریتیں ظلم کمایا
یاسر انت ایں ݙکھ توں مر ڳئی
کنڄری تھی تے بکھ توں مر ڳئی
(یاسر اچوی)
غزل
تیڈی طلب دی اجاں وی سانول جو سینے بھاہ ھٸی مچی ودی ھے
پتہ نٸیں کتنی گزار گٸے ھٸیں پتہ نٸیں چوکھی بچی ودی ھے
میں دل دے اندر کوٸی گال رکھ تے سجنڑ بنڑانونڑ دا کاٸنی قاٸل
ڈسا ڈے توں وی جے تیڈے اندر کوٸی گال کوڑی سچی ودی ھے
اساں نہ ھک بٸے کوں وسروں مر تے تاں ول کوٸی شاید کمال تھیوے
جو عاشقیں دی نظر دے اندر اجاں اے یاری کچی ودی ھے
نہ ھیر رانجھے کوں راس بیٹھی تےنہ پنل کوں ہنڈھایا سسی
کوٸی ھک تاں اینجھا ڈسا ھاں جینکوں اوندی محبت پچی ودی ھے
اساڈے ہتھاں تے پیراں والے چڑھیا ھے چھالیں تے اینجھا رنگ سٸیں
جو جہڑا ڈھدے ھے آھدا یاسر غضب دی مہندی رچی ودی ھے