cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ریاستِ حیدرآباد دکن
علم و ادب دی سرپرستی
اوں دور دے جنوبی ہند دے علما وچ مولانا بحر العلوم (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ہے۔ انہاں دا تعلق کرناٹک نال ہئی جیہڑا شروع وچ ریاست حیدرآباد دا ہک صوبہ ہئی۔ اتھوں دے نواب محمد علی خاں انہاں دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے ݙتا ہئی۔
علمی کارنامے
ریاست حیدر آباد دا ہک ٻیا وݙا کارنامہ جامعہ عثمانیہ دا قیام ہے۔ 1856ء وچ دار العلوم دی حیثیت نال ایندا آغاز تھیا۔ 1918ء وچ اینکوں جدید طرز دی جامعہ دی حیثیت ݙے ݙتی ڳئی۔ جامعہ عثمانیہ دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایہ پہلی جامعہ ہئی جیں نے اردو کوں ذریعہ تعلیم بݨایا۔ مسلماناں کیتے اسلامی تعلیم تے ہندواں کیتے اخلاقی تعلیم لازمی ہئی۔ جامعہ عثمانیہ دے تحت ہک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کیتا ڳیا جیندے وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن تے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کیتا ڳیا تے ایں طرح نہ صرف جامعہ دی درسی ضروریات کوں پورا کیتا ڳیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی اضافہ کیتا ڳیا ۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو  ترجمہ کیتا انہاں دی تعداد 5 لکھ ہے۔
حیدرآباد وچ دائرۃ المعارف دے ناں نال ہک ٻیا علمی ادارہ قائم ہئی جیندا کم عربی دی نایاب قلمی کتاباں کوں جمع کرݨا تے انہاں دی تصحیح کرکے انہاں کوں شائع کرݨا ہئی۔ ایں طرح ادارے نے تقریباً پنج سو کتاباں شائع کیتے۔ انہاں کتاباں دی وجہ توں حیدر آباد دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور تے عرب ممالک وچ سر پرست علوم دی حیثیت نال عام تھی ڳیا۔
حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ برصغیر دے سب توں وݙے کتب خانیاں وچ شمار تھیندے۔ خاص طور تے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخیاں دے لحاظ نال ایہ ہݨ وی بر صغیر دا سب توں وݙا کتب خانہ ہے۔ ایندے وچ قلمی نسخیاں دی تعداد 50 ہزار توں زیادہ ہے۔ مخطوطات دی اتنی وݙی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کہیں ٻئے کتب خانے وچ موجود نی۔ مختصر ایہ کہ ویہویں صدی دے نصف اول وچ برصغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب توں وݙا مرکز حیدرآباد ہئی۔
حیدرآباد دی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نہ ہئی، برصغیر دے تقریباً تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی اداریاں کوں وی ریاست دی طرفوں امداد ملدی ہئی۔ دارالعلوم دیوبند، علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی، جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی کوں باقاعدہ مالی امداد ملدی ہئی۔ علاہ ازیں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایسے ہن جنہاں دے ریاست دی طرفوں وظیفے مقرر ہن۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ممالک تک پھیلا ہویا ہئی تے ایندے وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل ہن۔
میر شیر علی افسوس
فورٹ ولیم کالج دے مشہور مصنفین وچ میر شیر علی افسوس دا ناں وی شامل ہے۔ میر شیر علی افسوس دے آباء و اجداد ایران توں آکے ہندوستان آباد تھئے۔ افسوس دہلی وچ 1737ء وچ پیدا تھئے۔ لیکن دہلی دی تباہی دے بعد افسوس لکھنؤ چلے ڳئے۔ کرنل اسکاٹ دی بدولت فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے منشیاں وچ بھرتی تھئے۔ 1809ء وچ کلکتہ وچ انہاں دا انتقال تھیا۔ فورٹ ولیم کالج دے زمانے وچ میر شیر علی افسوس نے ݙو کتاباں تصنیف کیتے۔ ( باغ اردو، آرائش محفل) ”باغ اردو “ شیخ سعدی دی گلستان دا ترجمہ ہے۔ ایں کتاب وچ سادگی دی کمی ہے۔ ایندے وچ عربی تے فارسی الفاظ دا استعمال زیادہ ہے۔ افسوس نے فارسی دے محاورے تے اسلوب دا موزوں اردو بدل تلاش کرݨ دی کوشش نی کیتی۔ ایں واسطے کتاب وچ نہ سلاست پیدا تھئی ہے تے نہ ہی روانی تے بے تکلفی۔ اُنہاں دی ݙوجھی کتاب ”آرائش محفل“ ہے۔ ایہ کتاب سبحان رائے بٹالوی دی کتاب ”خلاصتہ التواریخ“ دا اردو ترجمہ ہے۔ ایہ تاریخ دی کتاب ہووݨ دے باجود اپݨے سادہ تے پروقار اسلوب دی بناء تے ساݙے دور دے ادب دی کتاباں وچ شامل تھیوݨ لڳی ہے۔ عبارت وچ سلاست تے روانی تے بےتکلفی ایں کتاب دا خاصہ ہے۔
سرائیکی طنز تے مزاخ
اِیہ وی سرائیکی لوک ادب دی ہِک وَنکی ہِے جِین٘دے وِچ شُغل میلے اَتے طنز تے مزاخ دی لِکّھتاں ہون٘دِن۔
طنز تے مزاخ دا انداز
’’کھل ہاسا نہ صرف لوکاں کوں آپت وچ جڑت دی ترغیب ݙیندی ہے بلکہ ہر اوں بندے کوں نشانہ تمسخر بنڑیندی ہے جیڑھا جو سوسائٹی دے مروجہ قواعد تے ضابطیاں کولوں ہک پاسے تھیندے۔ اِت پاروں مزاحیہ کردار صرف ایں ڳالھوں مزاحیہ نظر آندے جو اوندے کولوں کجھ اینجھیاں حماقتاں تھیندین جیندے نال ٻئے لوک محفوظ تھیندن۔‘‘
طنز و مزاح دا بنیادی مقصد تاں اصلاح ہوندے۔ طنز و مزاح لکھݨ ہک مشکل عمل ہے جیندے وچ حیاتی دے کہیں پہلو کوں خاص انداز نال بیان کر تے چسولی ڳالھ وچوں ڳالھ اڳاں ٹوری ویندی ہے۔ ہاسے ٹوک دی ڳالھ کوں زبان اتے بیان دی چاشنی خوبصورت بݨایا ویندے۔ جیندے نال طنز تے مزاح دی کیفیت پڑھݨ اتے سݨݨ والی دی طبیعت وچ تازگی پیدا کریندی ہے جیندے نال کہیں ویلھے شدہ زیر لب مسکراندے تے کہیں ویلھے او ٹھکارے لیندے۔
کھل ہس، ٻٹ کڑاک، ٹوکاں بیان کرݨ سانگھے کہیں ویلے کوئی واقعہ، کوئی کردار یا آسے پاسے دی صورتحال ٻہوں مدد گار ثابت تھیندی ہے جیڑھی جو نت ݙیہاڑے دی ویندی وڳدی صورتحال یا کیفیت توں انڄ ہوندی ہے۔ تے اینجھی کیفیت کوں بیان کرݨ وچ فنکاری، حسن بیان، چوکھا وادھا کر ݙیندے۔
طنز تے مزاخ دا مقصد
طنز و مزاح بیان کرݨ دا مقصد، بہتری چنڳائی پیدا کرݨ ہوندے جو آپݨیاں خامیاں کوتاہیاں توں سبق سکھیا ونڄے۔ اِت پاروں نثر پارے وچ ہاسے ٹوک مذاق، طنز دی صورت وچ اخلاقی، معاشرتی، سیاسی اتے ٻئے کئی حوالیاں نال حیاتی وچ بہتری پیدا کرݨ دا آہر ثابت تھیندی ہے۔
ادب دی وَنکی
طنز ہک اسلوب ہے۔ طنز لفظ دا انگریزی متبادل Staire ہے۔ جیندی معنوی توجیہہ وچ مختلف معاشرتی برائیاں دا تنقیدی انداز نال جائزہ گھدا ویندے۔ ایں طرحاں طنز اتے مزاح تے انشائیہ دے آپݨے آپݨے رنگ ہن۔ سرائیکی نثر نگاراں کیتے ایں فرق کوں سمجھݨاں ضروری ہے۔
سرائیکی ٻولی وِچ طنز تے مزاخ
ہݨ ڳالھ کریندے ہیں سرائیکی نثری ادب وچ طنز و مزاح دی، تاں ایں حوالے نال مواد، لوک ادب، قصے، کہاݨیاں، پہیلیاں، آکھاݨاں، محاوریاں، مکالمیاں دی صورت وچ ملدے۔ لوک دی پَٹ پھرول کر تے پروفیسر شوکت مغل ٻالاں کیتے ’’الف ب بٹوا‘‘، ݙوجھی کتاب ’’آٹی ماٹی‘‘ وچ جو کہاݨیاں یکجا کیتیٔن انہاں وچ مزاحیہ کہاݨیاں شامل ہن۔ سرائیکی وچ منڈھ قدیم توں ’’وکتی بازی، محفلاں، وساخاں تے تھیندی آندی ہے مگر ایہ چونکہ مکالماتی انداز وچ ہوندی ہے تے وکتی بازی کہیں تحریری سانبھ سِتر دا حصہ نہیں بݨی۔ ورنہ ایہ طنز و مزاح وی ہک خاص ونکی ہے۔ سرائیکی نثر وچ طنز و مزاح دی ٻئی تحریری صورت اردو زبان توں ترجمے دی ابتداء ہے۔ ’’کتکالیاں‘‘ دے نام نال ہک کتاب ۱۹۸۲ء وچ شائع تھئی۔ ایں کتاب وچ پنڄ منتخب اردو طنزیہ مزاحیہ مضامین کوں ترجمہ کر تے محمد اسلم قریشی نے کتابی صورت بݨائی۔ ایں کتاب وچ فدائے اطہر، س پروین، قاسم جلال، ابن الامام شفتر تے محمد اسلم قریشی دیاں پنڄ طبع زاد تحریراں شامل ہن۔ ’’ایں کتاب دے پہلے حصے وچ آرزو دے معروف مزاحیہ مضامین دا ترجمہ کیتا ڳئے۔ جیندے وچوں امتیاز علی تاج دا مضمون چچا چھکن کی عینک‘‘ پطرس بخاری دا ’’مرحوم کی یاد میں‘‘، سجاد حیدر یلدرم دا ’’مجھے میرے دوستوں سے بچاؤ‘‘، شوکت تھانوی دا ’’رضائی‘‘ تے رشید صدیقی دا ’’میرا بچپن‘‘ شامل ہن۔ جنہاں دے تراجم محمداسلم قریشی نے کیتن۔‘‘
سرائیکی مکتوب نگاری
سرائیکی وسیب وِچ سرائیکی ادیباں، دانشوراں، افسانہ نگاراں اَتے ٻئے اصناف وِچ لکّھݨ آلے مصنف / مصف زنانی جِہڑیلے ہِک ٻئے کُوں چِٹّھیاں لکھین٘دِن تاں اُوہ وِی لوک ادب دا سرمایہ بݨ وین٘دے ہِن۔ ادب دی ٻولی وِچ اِنّھاں چِٹّھیاں کُوں مکتوب نگاری دا ناں ݙِتّا وین٘دے سرائیکی لوک ادب وِچ مکتوب نگاری کُوں وی ٻہوں اہمیّت حاصل ہے اَتے اِنّھاں دے وِچ چِٹّھی لِکّھݨ آلے لوک قصّے، لوک کہاݨیاں اَتے ٻیا مواد وی شامل کرین٘دے پئے ہون٘دِن۔
مکتوب نگاری دا جائزہ
ماضی قریب تک خط دے ذریعے احباب، دوستاں رشتہ داراں دا حال احوال ڄاݨݨ ہک خاص روایت رہی ہے۔ نجی ، انفرادی، معاشرتی تے سرکاری طور تے اطلاعات ، معلومات دا ذریعہ بھانویں جوہُݨ وی خطوط نویسی ہے پر ہُݨ ایندی جاء ، انٹر نیٹ، موبائل کنوں پیغامات نے گھِن گھِدی ہے۔ اے کلاسیکی روایت مردی پئی اے۔ ادبی دنیا وچ شاعراں، ادیباں نے ٻہوں سارے علمی مباحث، سوالات، وضاحتاں کیتے خطوط نویسی کوں ذریعہ اظہار بݨا رکھیا ہئی۔ جیندی وجہ نال خطوط نویسی کوں کلاسیکی حیثیت حاصل رہی اے۔ مولوی عبدالحق، علامہ محمد اقبال ، غالب، فیض اتے ٻئے کئی اہل علم و دانش دے خطوط ، کلاسیکی ادب وچ ہک منفرد حیثیت رکھدن۔ جتھاں تئیں سرائیکی ادب وچ مکتوباتی ادب دا تعلق ہے۔ سرائیکی ادب ، مکتوب نگاری نال مالا مال تاں کوئینی پَر ایندا دامن بالکل خالی وی نئیں۔ سرائیکی ادب وچ مکتوباتی ادب دی روایت دا جائزہ گھِدا ونڄے تاں قدیم دور وچ ہک واقعے دا تذکرہ ملدے۔
مذہبی اڳواݨاں دی مکتوب نگاری
حضرت مخدوم بہاء الدین زکریا ملتانیؒ، حضرت فرید الدین گنج شکرؒ دے کول ہر سال گاجراں دا تحفہ بھڄیندے ہن اَتے حضرت گنج شکر، مخدوم دی خدمت وچ موسم بہار دے ٻیرارسال کریندے ہَن۔ کئی سال تک اے سلسلہ جاری رہیا۔ ہک سال مخدوم سئیں نے گاجراں نہ بھیڄیاں چنانچہ گنج شکرؒ نے وی ٻیر روانہ نہ کیتے۔ موسم بہار گزرݨ تے حضرت مخدوم نے شکایت لکھ تے بھیڄی۔ جواب وچ حضرت گنج شکر نے فرمایا:
ہتھڑیں وٹوں ہتھڑے، ٻیریں وٹوں ٻیر
تساں نہ مُتیاں گاجراں، اساں نہ مُتے ٻیر
ادب دی صنف
خطوط ،ادب دی کوئی صنف نہیں مگر دنیا دے ہر ادب وچ خطوط بطور جزو شامل ہن۔
سرائیکی ٻولی وِچ خطوط
سرائیکی زبان و ادب دے معروف نقاد تے محقق اسلم رسولپوری نے ادبی خطوط دے حوالے نال اے ڳالھ انہاں نے اپݨے تحقیقی مضمون ’’خواجہ فریدؒ دے خط‘‘ وچ بیان کیتی ہے۔ خواجہ غلام فریدؒ سرائیکی دے نامور صوفی شاعر ہن انھاں نے آپݨی زندگی وچ خط و کتابت کیتے اردو تے فارسی زبان کوں منتخب کیتا ہئی۔ سرائیکی ادب وچ تاریخی طور تے خطوط کوں مرتب تے مدون صورت مہر کاچیلوی نے ݙتی۔ ایندے بعد مختلف سرائیکی ادبی شخصیات، دلشاد کلانچوی نمبر، ڈاکٹر قاسم سیال نمبر وغیرہ دے خطوط وی شامل ہن۔
مکتوب نگاری دے چَھپَّݨ دا رواج
سرائیکی وچ کتاباں ، رسائل دی اشاعت دا سلسلہ ۱۹۷۰ء دے ݙہاکے توں اگتے ودھدا ݙِسدے۔ سرائیکی وسیب دے مختلف شہراں وچوں ادبی رسائل وچ ادیباں، شاعراں ، تخلیق کاراں نے مدیر دے نانویں خط و کتابت دے ذریعے تخلیقی فن پاریاں بارے رائے ݙتی۔ جیڑھا جو تاثراتی تنقید دا نکتہ آغاز ہے۔ ایندے علاوہ ادبی مباحث، ادبی علمی سوالات وی کیتے ڳئے ہن۔ انہاں خطوط وچ سرائیکی ادب بارے مکالمہ اتے بحث دے کئی دَر کھولیے ڳئے ہن۔ ادبی مسائل دی نشاندہی کیتی ڳئی ہے۔ جیندی وجہ نال ادبی خطوط دی ادب وچ انڄ سُنڄاݨ تے اہمیت ہے۔ سن ۲۰۰۷ء وچ سرائیکی وسیب دے معروف شاعر، محقق محمد اسلم میتلا دی کتاب وچ، سرائیکی دانشوراں دے مطبوعہ خطوط، سرائیکی تے اردو زبان وچ تحریر کردہ ہن۔ ایں کتاب دا ناں ’’خطاں بھری چنگیر‘‘ ہے۔ جیندے حصہ اول وچ ۲۴۔ اکابرین دے خطوط شامل ہن۔ انہاں وچ ہک خط منظوم وی شامل ہے۔ اے خط میر حسان الحیدری دی طرفوں ایڈیٹر ماہنامہ ’’اختر‘‘ دے ناں ہے۔ ݙوجھے حصے وچ سرائیکی دانشوراں دے سرائیکی وچ مختلف موضوعات اُتے لکھے ڳئے خطوط شامل ہن۔ جاں جو تیریجھے حصے وچ سرائیکی دانشوراں دے اردو خطوط جاں جو حصہ چہارم وچ عکس ہائے خطوط، مرحوم سرائیکی دانشوراں تے غیر ملکی سرائیکی دانشوراں دے خطوط وی شامل ہن۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
باغ اردو
”باغ اردو “ شیخ سعدی دی گلستان دا ترجمہ ہے جیہڑا فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے مصنف میر شیر علی افسوس دا کیتا ہویا ہے۔ ایں کتاب وچ سادگی دی کمی ہے۔ ایندے وچ عربی تے فارسی الفاظ دا استعمال زیادہ ہے۔ افسوس نے فارسی دے محاورے تے اسلوب دا موزوں اردو بدل تلاش کرݨ دی کوشش نی کیتی۔ ایں واسطے کتاب وچ نہ سلاست پیدا تھئی ہے تے نہ ہی روانی تے بے تکلفی۔
واہ گودے آ تیݙیاں آوݨیاں
جیرھے بندے کوں گولنڑ ویندے ھاسے اُو بندا کڈھائیں اسلام آباد تے کڈاھیں لاھور ءچ ھوندا ھا اج اُو ہر وستی ہر محلے ءچ ایویں پھردا ودے جیویں بارش دے بعد ٹنڈڑیاں پھردئن، وڈیں وڈیں گڈیں تے بیھ کے عام بندیں کوں کیڑے مکوڑے سمجھنڑ آلے گردن ءچ سریے پاء کے ٹُرنڑ آلے اج ساڈیں انھیں بالیں کوں وی چمدن جنھیں کوں غسل صرف پیدائش دے وقت ڈتا ہاسے، اج ہر گودے کوں ساڈے ڈاڈے بابے نال گزریے ویلھے ایویں یاد ہن جیویں اے بدھڑیں دے یار رہ ھوون، جتناں وڈا سیاسی ھوسی اُتناں بے شرم ھوسی جنھیں محلیں تے وستی ءچ ووٹ منگنڑ ویندے انھیں وستیں تیں گلیں کوں ڈیکھ کے شرم نسی آندا جو کیرھے بُتھاڑ نال ووٹ منگاں، اگو اُوندے نعرے مارنڑ آلے بے شرم جنھیں کوں اجاں تئیں پانڑی سولنگ، تک میسر نئیں تھئی اُو وی بیغرتی دی حد کراس کر کے اوں گودے دی چمچہ گیری کرنڑ باعث فخر سمجھدن، بندا پُچھے جیرھے لیڈر اجاں تک ایں گال تے ووٹ گھدے کہ بجلی پانڑی سکول ڈیساں جیرھے ستر سال کنیں منگدے ودے ھئیں اُو ایں دفعہ بنڑ کے ساکوں کیا ڈیسی اوھا زلالت اوھا رسوائ آپڑاں مقدر بنڑیندے پئے ہیں، میکوں اے سمجھ نیں آندی اے الیکشن جیت کے کتھاں دفعہ تھی ویندن انھیں کوں آپڑیں حلقے ءچ آندیں موت پُوندی ھے نزلہ لگدے زکام تھیندے یا کوئ انھیں کوں ڈھکی پیاء راھندے صرف الیکشن دے موقعے چھوڑیندے کہ ونجو آپڑیں حلقے آلیں کو پٹو. اساں وی اینجھے عزت دار ھئیں ساڈی عزت، اڈھائیں ودھدی ھے جڈاں کوئ گودا ساڈی جاہ تے آندے پچھیں ساڈیاں ٹُوراں ڈیٹھیاں کرو ایویں، اکڑیندے ھئیں جیویں گودے ساکوں پُھل سگا ڈے کے خلافت ڈتی ھووے، وائے اندھی دے جیرھے ستر سال کنیں ڈگیندے آندن نانگ دے پُتر او ہُنڑ وی کچھ ءچ کاتیاں چائی ودن بس ساڈیں اکھیں ءچ جو موتیا آیا کھڑے، گودے دی گڈی دے اگو پچھو دُرکنڑ آلے تھاکوں ڈیکھ کے کتے وی شکوہ کریندے ھوسن اے کینجھے اشرف المخلوقات ہن اے تاں، ایویں درکدن جیویں ھڈی دے پچھو کتے درکدن، ہُنڑ سوال کرو ہُنڑ جواب منگو، اے کوئ رازق نیں جو رزق بند کر ڈیسن اے ساڈی وجہ توں ہن اساں، انھیں دی وجہ توں نیں، انھیں دیاں صرف گڈیاں وڈیاں ہن دل چیڑی جیڈے ہن کڈھائیں الیکشن دے موقعہ تے انھیں کوں بھڑدا ڈیٹھے وے کائینا اے تھاکوں ساکوں استعمال کرکے آپڑاں مفاد گولیندن ایں دفعہ ، اگر کتھائیں اللہ نہ کرے شرارت تھیوے انھیں کوں اگو کرائے میں ڈیھداں کیرھا تکڑا جوان ھے، وائے اے ساڈے سر تیں شیر ہن نتاں گیدڑ وی نیں.
حیدرآباد دکن دے علمی خدمات
ریاست حیدر آباد دا ہک ٻیا وݙا کارنامہ جامعہ عثمانیہ دا قیام ہے۔ 1856ء وچ دار العلوم دی حیثیت نال ایندا آغاز تھیا۔ 1918ء وچ اینکوں جدید طرز دی جامعہ دی حیثیت ݙے ݙتی ڳئی۔ جامعہ عثمانیہ دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایہ پہلی جامعہ ہئی جیں نے اردو کوں ذریعہ تعلیم بݨایا۔ مسلماناں کیتے اسلامی تعلیم تے ہندواں کیتے اخلاقی تعلیم لازمی ہئی۔ جامعہ عثمانیہ دے تحت ہک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کیتا ڳیا جیندے وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن تے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کیتا ڳیا تے ایں طرح نہ صرف جامعہ دی درسی ضروریات کوں پورا کیتا ڳیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی اضافہ کیتا ڳیا ۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو ترجمہ کیتا انہاں دی تعداد 5 لکھ ہے۔
حیدرآباد وچ دائرۃ المعارف دے ناں نال ہک ٻیا علمی ادارہ قائم ہئی جیندا کم عربی دی نایاب قلمی کتاباں کوں جمع کرݨا تے انہاں دی تصحیح کرکے انہاں کوں شائع کرݨا ہئی۔ ایں طرح ادارے نے تقریباً پنج سو کتاباں شائع کیتے۔ انہاں کتاباں دی وجہ توں حیدر آباد دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور تے عرب ممالک وچ سر پرست علوم دی حیثیت نال عام تھی ڳیا۔
حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ برصغیر دے سب توں وݙے کتب خانیاں وچ شمار تھیندے۔ خاص طور تے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخیاں دے لحاظ نال ایہ ہݨ وی بر صغیر دا سب توں وݙا کتب خانہ ہے۔ ایندے وچ قلمی نسخیاں دی تعداد 50 ہزار توں زیادہ ہے۔ مخطوطات دی اتنی وݙی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کہیں ٻئے کتب خانے وچ موجود نی۔ مختصر ایہ کہ ویہویں صدی دے نصف اول وچ برصغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب توں وݙا مرکز حیدرآباد ہئی۔
حیدرآباد دی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نہ ہئی، برصغیر دے تقریباً تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی اداریاں کوں وی ریاست دی طرفوں امداد ملدی ہئی۔ دارالعلوم دیوبند، علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی، جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی کوں باقاعدہ مالی امداد ملدی ہئی۔ علاہ ازیں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایسے ہن جنہاں دے ریاست دی طرفوں وظیفے مقرر ہن۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ممالک تک پھیلا ہویا ہئی تے ایندے وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل ہن۔
سئیں ایہ مشاعرہ ہے مجلس نئیں!
سئیں ایہ مشاعرہ ہے مجلس نئیں!
لکھت: فیضؔ بلوچ
پچھلے ݙیہاں ساکوں ہک کل پاکستان سرائیکی مشاعرے تے ونڄݨ دا اتفاق تھیا۔ایہ مشاعرہ سرائیکی وسیب دے ہک چھوٹے جھئیں قصبے وچ ہا۔جھتاں ہک معروف روحانی بزرگ دا مزار ہے‘جیندے سالانہ عرس دے موقعے تے ہر سال ہک بھر پور سرائیکی مشاعرے دا اہتمام کیتا ویندے۔ایں واسطے اتھاں وݙے وݙے شعراء حضرات آئے ہوئے ہن۔صاحب دعوت (سجادہ نشین) ہک پڑھیا لکھیا ادبی ذوق رکھݨ آلا با شعور آدمی ہا۔اوہ آوݨ آلے ہر شاعر دا وݙی چاہت تے محبت نال استقبال کریندا کھڑا ہا تے ول ہر شاعر کوں ہک سرائے نما حال کمرے وچ ونڄ ٻلہیندا ہا۔ساکوں وی وݙے خلوص نال ملیا تے ول کمرے وچ ونڄ ٻلہایس۔جتھاں ساݙے کولوں پہلے صرف پنج ست شاعر آئے ٻیٹھے ہن۔ایندے بعد شعراء دی آمد دا سلسلہ شروع تھی ڳیا‘ایں دوران ساکوں وی ہر شاعر نال بالمشافہ ملاقات دا موقعہ مل ڳیا‘کجھ شعراء حضرات نال پہلی واری تعارف تھیا۔بہرحال شعراء برادری نال مل کے ٻہوں خوشی محسوس تھئی‘ہر شاعر اپݨے اپݨے ہم مزاج دوست احباب نال حال احوال تے ڳپ شپ اچ مصروف ہا جو اِنوں صاحب دعوت اپݨے ٻانہہ ٻیلیاں نال روٹی گھن کے آ ڳیا تے ول اساں سارے روٹی کھاوݨ لڳ پیوسے۔پر ساݙے کجھ سینئر شعراء حضرات میکوں ایں موقعے تے نظر نہ آئے‘جنہاں دا ناں مشاعرے دے اشتہار تے سر فہرست ہا۔
میں اپݨے رلے میز تے روٹی کھاوݨ آلے ہک دوست کنوں پچھݨاں کیتا جو ساݙے فلانے دوست اڄاں تائیں نہیں پہنچے ایندی کیا وجہ تھی سڳدی ہے؟اوں دوست جواب ݙتا بلوچ صاحب توں وی اصلوں بھولا بݨیا ٻیٹھیں‘اوہ صاحب تے کجھ ٻئے حضرات ایں نال آلے کمرے وچ آئے ٻیٹھے ہن تے اوہ وی روٹی پئے کھاندن۔میں آکھیا ول تاں صاحب ِ دعوت انہاں کوں انج ٻلہا کے چنگاں نہیں کیتا۔حالانکہ ایں حال کمرے وچ انہاں کوں ٻلہاوݨ تے روٹی کھواوݨ دی کھلی جاء موجود ہے‘کاش جے انہاں کوں وی ساݙے رلے ٻلہاکے روٹی کھویندا تاں کتناں اچھا تے خوش گوار ماحول ہوندا۔اوں دوست نے آکھیا سئیں ایہ ڳالھ نہیں بلکہ صاحب دعوت تاں ٻہوں خلوص آلا بندہ ہے‘ لیکن ساݙے کجھ شعراء بھراء ساݙے رلے بہوݨ پسند نہیں کریندے۔ایہ ڳالھ سُݨ کے میں حیران تھی ڳیم تے میݙے ذہن اچ یکدم ایہ سوال پیدا تھیا جو یا اللہ ایہ سٹیج تے مشاعرہ کیویں کٹھے پڑھسن؟ خیر سئیں روٹی دے بعد چائے آ ڳئی‘اڄاں اساں چائے پیندے ٻیٹھے ہاسے جو مشاعرے دی کاروائی شروع تھی ڳئی‘ جے تائیں اساں وی چائے پی کے سٹیج تے پُڄ ڳیوسے۔
اڳوں پنڈال سامعین نال ایں بھریا پیا ہا جو تل رکھݨ دی جاء باقی نہ ہئی۔تے اِنوں ہک لمبے چوڑے سٹیج تے شعراء حضرات وی نہ ماندے ہن۔مشاعرے دا باقاعدہ آغاز ساݙے آوݨ توں پہلے تھی چکا ہا۔ کیوں جو سٹیج سیکرٹری ہک ٻہوں چست چالاک‘سنجیدہ تے غیر متنازعہ شخصیت دا مالک ہا۔تہوں اوہ ٻہوں ای سوہݨے تے من موہݨے انداز نال ہر شاعر کوں اوندے مقام تے مرتبے مطابق نمبر وار سٹیج تے سݙ کے مشاعرہ پڑھویندا آیا تے سامعین وی پر سکون تھی کے مشاعرہ سݨدے ٻیٹھے ہن تے ہر اچھے شعر تے شعراء کرام کوں داد وی ݙیندے ٻیٹھے ہن۔پر سٹیج تے ٻیٹھے ہوئے شعراء حضرات کیوں جو ݙو دھڑیں وچ تقسیم تھئے ٻیٹھے ہن‘ تہوں اوہ اپݨی اپݨی پارٹی دے شعراء کوں تاں داد ݙیندے ہن‘لیکن ݙوجھی پارٹی دے شعراء کوں داد ݙیوݨ دے بجائے انہاں تے تنقید تے نکتہ چینی کریندے ٻیٹھے ہن۔پر سئیں! سامعین کوں تاں شعراء دے ݙو دھڑیں دا پتہ اوں ویلے لڳا جݙاں ہک شاعر اپݨے کنوں پہلے پڑھݨ آلے شاعر تے تنقید کریندیں ہوئیں آکھیا جو ایجھیی فحش شاعری ادب اچ شمار نہیں تھیندی‘تے نہ ای ایجھیں ڈھولے ٹپّے تے گیت ادب قبول کریندے۔ ع۔رتی کار والے آ میکوں چاتی جلیں ہا جھئیں گیت لکھݨ آلے شعراء صرف ادب دا کٻاڑہ ای نہیں پئے کریندے بلکہ نوجوان نسل دے ذہن وی خراب کریندے پئین۔اوہ شاعر اپݨاں مذہبی رنگ دا کلام سݨاکے ٻہہ ڳیا تے ول اِنوں ݙوجھی پارٹی دا شاعر سٹیج تے آیا تے آکھݨ لڳا سئیں ایہ مشاعرہ ہے مجلس نئیں۔اتھاں ہر شاعر کوں اپݨے جذبات دا اظہار کرݨ واسطے آزادی حاصل ہے‘خواہ اوہ مذہبی شاعری پڑھے یا عشقیہ‘سامعین ہر قسم دی شاعری پسند کریندن۔تے ول اوں شاعر اپݨے عشقیہ اشعار پڑھݨ شروع کر ݙتے۔ مشاعرے وچ موجود شعراء نے رنگ برنگی شاعری سݨائی یعنی سنجیدہ‘مزاحیہ‘عشقیہ‘مذہبی علامتی تے مزاحمتی شاعری ۔کہیں شاعر محض دھیمے لہجے وچ اپݨاں کلام سݨایا تے کہیں سٹیج تے آکے دھاڑ دھاڑمچا ݙتی۔ کیوں جو کجھ ساݙے شعراء بھراویں کوں مشاعرہ لُٹݨ دا شوق ہا تہوں انہاں سٹیج تے آکے جذباتی انداز اختیار کر گھدا تے سارے وجود دی ایکٹنگ کر کے تے ہتھ ہوا اچ لہرا لہرا کے سامعین توں داد طلب کیتی۔پر اتھاں ہر شاعر دے کلام دی قیمت سامعین دی سماعت دی کسوٹی اچ تل تل کے پئی تھیندی ہئی۔سامعین ہر شاعر کوں اوندے کلام دے معیار مطابق داد ݙیکے انصاف کریندے ٻیٹھے ہن۔ لیکن گروہ بندی شعراء حضرات جیڑھے جو ݙو ٹولیاں وچ تقسیم تھئے ٻیٹھے ہن انہاں اپݨے مخالف ٹولے دے کہیں ہک شاعر کوں وی داد نہ ݙتی۔بلکہ آخر تے جݙاں ݙو شعراء باقی آن بچے ہن جنہاں دا ݙو مختلف گروہاں نال تعلق ہا سٹیج سیکرٹری جݙاں انہاں اچوں ہک شاعر دا ناں اناؤنس کیتا تاں اوہ شاعر مجبورا ً مائیک تے تاں آڳیا لیکن اندری اندر اوہ ناراض نظر آندا کھڑا ہا انوں اوندے گروپ دے ݙوجھے شعراء وی سٹیج سیکرٹری نال ناراض تھیوݨ لڳ پئے جو ساݙے ایں محترم شاعر دا ایہو مقام ہا کیا؟انہاں مزید آکھیا جو سٹیج سیکرٹری صاحب!جیکوں توں آخر تے پڑھاوݨ چاہندیں اوہ تاں ساݙے ایں محترم شاعر دے پاء اچ وی نہیں۔بحرحال ایں شاعر کوں اوندے گروپ دے شعراء حضرات نے تاں تاڑیاں دی گونج اچ بھر پور داد ݙتی‘لیکن ݙوجھے گروپ دے شعراء میں ݙٹھا ݙوجھے پاسے منہ پھیر کے ٻیٹھے ہن۔تے ول جݙاں ݙوجھے گروپ دا آخری شاعر سٹیج تے آیا تاں اوندے گروپ دے شعراء نے اوندا اٹھی کے استقبال کیتا تے اوندے پڑھݨ ویلے تاڑیاں دی گونج اچ واہ وا تے زندہ باد دے نعرے لڳ ڳئے۔مگر اوندے کولوں پہلے پڑھݨ آلا شاعر تے اوندے گروپ دے باقی شعراء اپݨی اپݨی جاء توں ذرا وی نہ ہلئے۔
حالانکہ اوں شاعر کوں واقعی اوندے صحیح مقام تے پڑھایا ویندا پیا ہا‘جیکوں اوندے گروپ دے شعراء دے نال نال سارا مجمع وی بے ساختہ داد ݙیندا پیا ہا‘لیکن ݙوجھے گروپ دے شعراء حضرات ہر حال اوکوں داد نہ ݙتی تے ٻئے پاسے منہ پھیر ٻیٹھے‘بھانویں جواوندا کلام کتنا ای داد طلب کیوں نہ ہا۔ایں موقعے تے میکوں اپݨی شعراء برادری دا ایہ رویہ ݙیکھ
کے ݙاڈھا ݙکھ تھیا ۔
پراݨے ویلے دے چور
پہلے زمانے دی گال سنڑدے ھیں بڈھے لوک ڈسیندن جو کوئ وی چور یا بدمعاش ھووے ھا ,او ,آپڑیں وسیب دا( مندا) نھی منگدا ,آپڑیں وسیب اچ نہ چوری کریندا ھا نہ تھیونڑ ڈیندا ھا ,اوں ویلھے نہ تعلیم ھئ نہ علم ھا ,,پر انھیں لوکیں دے کجھ اصول ھن ,جیندے اتیں او قائم رھندے ھن , زمانے ترقی کیتی ,وقت پاسہ پلٹے ,اج چور بدمعاش پہلے گھر کنیں شروع تھیندے ,جتناں جدید دور آندا گۓ ,چور تیں بدمعاش وی جدید تھیندے گئین ,جیویں اجکل نوجوان نسل دے ناں چھوٹے تھیندے ویندن ,مثلا" جمی ,نومی ,ببلو ,کامی ,کاشی ,وغیرہ ,ایویں,چور بدمعاشیں آپڑیں ناں وی جدید رکھ ڈتن ,پہلے زمانے چوریں دے ناں ھوندے ھن ,فضلو گجر ,ڈتا ھڈوار ,جلب سیانڑی ,عزیزا جروار ,,, ھنڑ جدید دور ھے آجکل چوریں ڈاکو تیں بدمعاشیں دے ناں ھن ,, کونسلر ,وائس چیئرمین ,چئیرمین ,ایم پی اے ,ایم این ,اے ,,, ,,میں پہلے وی عرض کیتی ھے پہلے زمانے دے چور وسیب دی چوری ننھ کریندے ,بے وسیب اچو وی صرف انھیں چیزیں دی چوری کریندے ھن ,,منجھ گاں بکری لیلا اُٹھ ,کہیں دی عزت چوری نہ کریندے ھن، اجکل دے تعلیم یافتہ چور ,,سولنگاں سڑکاں سکول ھسپتال ,تیں گٹر دے ڈکھنڑ چوری کریندن ,, صدقے صدقے ٹھراں ٹھراں ,,,,,,,,,کوئ بکری چاء گئے تاں چور ھا، تھانڑے دُرکدے ھیں پرچہ کٹواء کے منجھ جتناں پیسے لاء کے بکری ولویندے ھیں، مگر جیرھے چور ساڈیاں ھسپتال سکول کالج تیں روڈ دے فنڈ کھادئن اوندی گڈی تیں جُتیاں سٹنڑ دے بجائے ھار سٹیئن سے، واہ شعور. ، جمیل بلوچ.
الف مقصورہ
جہڑا الف چِھک کرئیں نہ پڑھیا ون٘ڄے ’’الف مقصورہ ‘‘ اکھیندے مثلاً اَنورَ ( اَ، ن، وَ،ر ) ، نُورا ( نُ، و،رَ ، ا) ، نارا (نَ،ا،رَ،ا)۔ اے ڳالھ ضرور ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ آوݨ آلا الف مقصورہ متحرک ہوندے جیویں جو ’’اَنور‘‘ دا الف تے کہیں لوظ دے وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ آلا الف مقصورہ ساکن یا غیر متحرک ہوندے جیویں جو نورا یا نارا دے اخیر یا وچکار آوݨ آلے ’’ الف‘‘۔
آرائش محفل (لکھت)
میر شیر علی افسوس دی ݙوجھی کتاب ”آرائش محفل“ ہے۔ ایہ کتاب سبحان رائے بٹالوی دی کتاب ”خلاصتہ التواریخ“ دا اردو ترجمہ ہے۔ ایہ تاریخ دی کتاب ہووݨ دے باجود اپݨے سادہ تے پروقار اسلوب دی بناء تے ساݙے دور دے ادب دی کتاباں وچ شامل تھیوݨ لڳی ہے۔ عبارت وچ سلاست تے روانی تے بےتکلفی ایں کتاب دا خاصہ ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اہم اردو تالیف اے۔
وتہ خیل پروڈکشن
وتہ خیل پروڈکشن ڈرامہ ڳاݨیاں، ٹیلی فلماں، شوٹنگ تے شوآں کیتے ہک نواں تے جدید ہک پروڈکشن ہاؤس ہے۔
بنیاد
وتہ خیل پروڈکشن دا بانی تے مالک ریحان نیازی ہے
ضلع سانگھڑ
ضلع سانگھڑ صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
صحرائی تے میدانی علاقہ ہے۔
زبان
سندھی
روس وِچ زنانیاں
thumb|[[سوویت کَٹھ دے دور دی روسی تِریمت خلا باز ولینٹینا تیریشکووا]] روس وِچ زنانیاں / تِریمتِیں (اردو: روس میں خواتین) (انگریزی: Women in Russia) نے کئی تاریخی پورھیاں دے معاملیاں وِچ کلیدی کردار ادا کِیتا ہئی۔ اِنّھاں وِچُّوں اشمالیت دے اَغاز تُوں گِھن تے اِین٘دے تُوں ازادی تئیں دے کئی اہم واقعے شامل رِیہے ہِن۔ اِنّھاں بے شمار اہم واقعیاں وِچ دیس دی تاریخ وِچ ١٩٠٥ء دی وݙّی اہمیّت ہِے۔ اِیہ اُوہ سال ہِے جو جِہڑیلے جاپان دی بحریہ نے روسی بحریہ کُوں ہَرا تے اُون٘دے کمزوریاں کُوں واضح کر ݙِتّا ہئی۔ ١٩٠٥ء وِچ اِی پیٹرز برگ دے لوکاں نے اتوار دے ݙیہاڑے ہِک وݙّا مظاہرہ منظّم کِیتا جین٘دے وِچ تِریمتِیں اَتے ٻال وِی رَلّے ہَن۔ اِیں مظاہرے دا مقصد عام لوکاں دی اوکھاں دی طرف زار دی توجہ ݙِیواوݨ، زار دے چوݨاں وِچ عوامی نمائندیاں کُوں رلاوݨ دی کوشِت ہئی۔ اُوں ویلے زار نکولس ݙوجھا اپݨے ٹِکاݨے اُتّے موجود کائے ناں ہئی۔ پُلس نے جَتّھے کُوں زار دے ٹِکاݨے تئیں ون٘ڄݨ تُوں روکیا اَتے وَل اُون٘دے اُتّے گولیاں چلائیاں جین٘دے وِچ کئی سو لوک مارے ڳئے جِنّھاں وِچ تِریمتِیں اَتے ٻالاں دی ہِک وݙی ڳِنتری ہئی۔ روسی تاریخ وِچ اِیہ واقعہ "خونی اتوار" دے ناں نال یاد کِیتا وین٘دا ہِے۔
پرتگال
thumb|Coat of arms of Portugal قومی نشان
thumb|Flag of Portugal جھنڈا
روس وِچ زنانیاں
ذاتی حیاتی وِچ اَزادی
روسی معاشرے وِچ زنانیاں اپݨی حیاتی دے مالک سمجھے وین٘دے ہِن۔ ٢٠١٨ء دے عالمی فٹ بال کپ مقابلیاں دے وِچالے ماسکو حکومت نے اِیہ ڳالھ واضح طور تے آکھی ہِے جو روسی زنانیاں اپݨے ذاتی معاملے آپ کرین٘دیاں ہِن اَتے عالمی کپ مقابلیاں دے وِچالے وِچ اُوہ ڄیکر کہِیں دے نال جنسی ساک بݨاوݨاں چاہوِن تاں اِیہ اُنّھاں دا ذاتی فیصلہ ہوسی۔
پرتگال
پرتگال (Portugal)، سرکاری طور تے جمہوریہ پرتگال یا پرتگیزی جمہوریہ (Portuguese Republic) جنوب مغربی یورپ وچ جزیرہ نما آئبیریا وچ ہک ملک ہے۔ اے یورپ دا مغربی ترین ملک ہے۔
وتاؤ
علاقہ
ایندا آبائی علاقہ ہندوستان تے سری لنکا ہے۔
پرتگال
زبان
پرتگیزی زبان
روس وِچ زنانیاں
ذاتی حیاتی وِچ اَزادی
تاہم روسی حکومت اپݨے سیاسی مخالفاں دی لُکّے ہوئے کیمریاں دی مدد نال مکمل نگرانی کِیتی ہِے۔ جین٘دے وِچ انستاسیا شیوچینکو جئیں تِریمت اڳواݨاں دی خوابگاہ دی ہر ویلے لُکّے ہوئے کیمرے نال نگرانی شامل ہِے۔
وتاؤ
دوا
موہ کیتے تے ورم دور کرݨ کیتے وتاؤں دے قتلے ٻدھݨ نال آرام آویندے۔
نقصان
بلغمی مزاج آلیاں کوں نقصان ݙیندے۔ ہر قسم دے بخاراں وچ وتاؤن کھاوݨ منع ہے، خشکی۔نندر دی کمی تے بواسیر آلے وتاؤں اسلوں نہ کھاون۔ thumb|وتاؤں دیاں ترائے قسماں
روس وِچ زنانیاں
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں دے تحریکاں
پروین اکبر
پروین اکبر (اردو: پروین اکبر) (انگریزی: Parveen Akbar) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 7 اپریل 1959ء) ہِک پاکستانی اداکارہ ہِن۔ پروین اکبر کوں زمانی منزل کی مسخرے، اب دیکھ خدا کیا کرتا ہے، یہ زندگی ہے اتے دیوانگی وِچ اپݨے کرداراں کِیتے سُن٘ڄاݨی وین٘دی ہِن۔
ذاتی حیاتی
پروین شادی شدہ ہِن اَتے اِنّھاں دے ترے ٻال ہِن۔ پروین اکبر دی بیٹی ربیعہ کلثوم اتے پُتر محمد فیضان شیخ ہِن، ݙُون٘ہائیں اداکار ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار
واہ تیݙے بھائی چارے
واہ تیڈے بھائی چارے*
* لکھت اکبر خان ملکاݨی*
تیڈے شھر اشارے۔تیڈے شھر فوارے
میڈے شھر وچ مٹی۔دھوڑ۔اندھارے۔
میر بہادر علی حسینی
میر بہادر علی حسینی فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے میر منشی ہن۔ میر امن دہلوی انہی دی وساطت نال فورٹ ولیم کالج وچ بھرتی تھئے ہن۔ انہاں دے حالات زندگی دے بارے وچ کجھ زیادہ علم نی۔ انہاں دی پیدائش تے وفات دے متعلق کجھ نی اکھیج سڳدا۔ انہاں دے والد دا ناں سید عبد اللہ کاظم ݙسا ویندے۔ تذکرہ نگار لکھدن کہ حسینی شاعر وی ہن تے نثر نگار وی۔ اوہ کݙݨ فورٹ ولیم کالج وچ بھرتی تھئے تے کے تک منسلک رہیے ایندے بارے معلومات موجود نی۔ انھاں نے فورٹ ولیم کالج دے زمانہ وچ کئی کتاباں لکھے جیہڑے ہیٹھاں ہن۔ ”نثر بے نظیر “ وچ میر حسن دی مشہور زمانہ مثنوی ”سحر البیان“ دی کہانی کوں نثر وچ بیان کیتا ڳیا ہے۔ ترجمہ کریندے وقت حسینی نے اوہا فضاءپیش کیتی ہے جیہڑی سحرالبیان دا خاصہ ہے۔ ”اخلاق ہندی“ حسینی نے جان گلکرسٹ دی فرمائش تے ”مفرح القلوب “ دا سلیس اردو وچ ترجمہ کیتے تے ایندا ناں اخلاق ہندی رکھا ہے۔ ”تاریخ آسام“ وی ترجمہ ہے۔ ایہ شہاب الدین طالش ابن ولی محمد دی فارسی تاریخ آسام دا اردو ترجمہ ہے۔ ” رسالہ گلکرسٹ“ دراصل گلکرسٹ دی کتاب ”ہندوستانی زبان کے قواعد “ دا خلاصہ ہے۔
اخلاق ہندی (کتاب)
”اخلاق ہندی“ حسینی نے جان گلکرسٹ دی فرمائش تے ”مفرح القلوب “ دا سلیس اردو وچ ترجمہ کیتے تے ایندا ناں اخلاق ہندی رکھا ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک تالیف اے جیہڑی میر بہادر علی حسینی دی ترجمہ شدہ ہے۔
تاریخ آسام (کتاب)
۔ ”تاریخ آسام“ ترجمہ ہے۔ ایہ شہاب الدین طالش ابن ولی محمد دی فارسی تاریخ آسام دا اردو ترجمہ ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اردو تالیف اے جیہڑی میر بہادر علی حسینی دی ترجمہ شدہ ہے۔
نثر بینظیر (کتاب)
”نثر بے نظیر “ وچ میر حسن دی مشہور زمانہ مثنوی ”سحر البیان“ دی کہانی کوں نثر وچ بیان کیتا ڳیا ہے۔ ترجمہ کریندے وقت حسینی نے اوہا فضاءپیش کیتی ہے جیہڑی سحرالبیان دا خاصہ ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اردو تالیف اے جیہڑی میر بہادر علی حسینی دی ترجمہ شدہ ہے۔
ضلع ساہیوال
جغرافیہ
دریائی تے میدانی علاقہ ہے۔ ایہ نیلی بار دا علاقہ ہے
تاریخ
ہڑپہ دا قدیمی علاقہ وی ساہیوال وچ ہے۔
زبان
سرائیکی پنجابی
مشہور شئے
نیلی بار دی ڳاں
رسالہ گلکرسٹ
” رسالہ گلکرسٹ“ دراصل ڈاکٹر جان گلکرسٹ دی کتاب ”ہندوستانی زبان کے قواعد “ دا خلاصہ ہے۔ اے کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہک اردو تالیف اے۔
ضلع سجاول
انتظامی ونڈ
سجاول - کھاروچھان - میرپور بٹھورو-جاتی اتے شاہ بندر
جغرافیہ
ساحل سمندر تے ڈیلٹا دا علاقہ ہے۔
تاریخ
پہلے ضلع ٹھٹھہ وچ ہائی۔
شخصیات
* روشن علی لغاری ولد نظرعلی لغاری
ضلع رحیم یارخان
ضلع رحیم یار خان پاکستان دے صوبہ پنجاب دے زیر انتظام خطہ سرائیکستان دا ہک ضلع ہے۔ ایندا مرکزی شہر رحیم یار خان ہے۔ مشہور شہراں اچ رحیم یار خان تے صادق آباد شامل ہن۔ 1998ء دی مردم شماری دے مطابق آبادی دا تخمینہ 31,41,053 ہئی۔ ضلع رحیم یار خان وچ عمومی طور تے سرائیکی زبان دا لموچڑی لہجہ یا لمے دی ٻولی ورتیندی ہے جیندی آبادی سرکاری ریکارڈ دے مطابق ضلعے اچ 62.63 فیصد اے۔ ایندا رقبہ 11880 مربع کلومیٹر ہے۔ رحیم یار خان ہک گرم ترین علاقہ ہے۔ اتھوں دا درجہ حرارت 52 سینٹی گریڈ تک پہنچ ویندے تے سردیاں وچ ترئے چار سنٹی گریڈ تک تھی ویندے۔ ضلعے وچ ریلوے دا نظام 1881ء وچ قائم کیتا ڳیا۔ 90ء دے ݙہاکے وچ فضائی سفر شیخ زید بن سلطان دی وجہ توں حاصل تھیا۔ صحت دی بہترین سہولتاں دے نال ہک ہسپتال تے میڈیکل کالج وی ہز ہائینس شیخ زید بن سلطان النہیان دی ذاتی دلچسپی دے باعث قائم کیتا ڳیا ہے۔ پولیس دا محکمہ کرنل منچن نے 1867ء وچ متعارف کرایا۔اوں وقت پوری ریاست وچ تین کوتوال ہوندے ہن جنہاں وچوں ہک خانپور وچ ہوندا ہئی۔ 1866ء تک خانپور وچ جیل ہئیی جیہڑی سیلاب دی نذر تھی ڳئی 1949ء وچ ول رحیم یارخان وچ جیل بݨائی ڳئی۔
جغرافیہ
دریائی، میدانی تے روہی دا علاقہ ہے۔ ضلع رحیم یار خان شمالی عرض بلد وچ 40-27 ڈگری توں 16-29 ڈگری تے مشرقی طول بلد وچ 45-60 ڈگری توں 01-70 ڈگری تے واقع ہے۔ رحیم یار خان سطح سمندر توں 88 میٹر دی بلندی تے واقع ہے۔ ضلعے دا کل رقبہ 11,880 مربع کلومیٹر ہے ضلعے دی شمال توں جنوب دی طرف لمبائی180 کلو میٹر تے چوڑائی مشرق توں مغرب دی طرف 165 کلو میٹر ہے۔ ضلعے دے شمال وچ مظفر ڳڑھ، مشرق وچ بہاولپور، جنوب وچ انڈیا دی ریاست جیسلمیر تے ضلع گھوٹکی (سندھ) تے مغرب وچ ضلع راجن پور واقع ہے۔
ہیڈ پنجند تے پنج دریا ملدن۔ ہیڈ پنجند توں اڳوں ہک ہی دریا، دریائے پنجند 20 کلو میٹر دا فاصلہ طے کرݨ دے بعد ضلع رحیم یارخان دی حدود وچ داخل تھیندے۔ ایہ دریا شمالاً جنوباً وہندا ہویا رحیم یارخان دے تاریخی قصبے چاچڑاں توں شمال مغرب دی طرف تقریباً 15/10 کلومیٹر تے دریائے سندھ دے نال مل ویندے۔ ول ایہو دریا دریائے سندھ بݨ کے رحیم یارخان دے مغرب وچ تحصیل صادق آباد دے ہک قصبے ماچھکا دی حدود تک وہندے تے ول صوبہ سندھ دی حدود وچ داخل تھیندے۔
تاریخ
1751ء وچ ہک قدیم ٹھیڑ "پھل وڈا" تے ہک نویں شہر دی بنیاد رکھی ڳئی تے اونکوں نوشہرہ دا ناں ݙتا ڳیا۔ سٹیٹ گزٹئیر 1904ء وچ ایندی تاریخ دی بابت ایہ الفاظ درج ہن:”سومرو دور حکومت وچ اتھاں پُھل تے اوندا پتر لاکھا حکمران رہیے۔”1881ء وچ ایں شہر دا ناں رحیم یار خان رکھا ڳیا۔ 1881ء وچ ریلوے حکام نے نواب آف بہاولپور توں درخواست کیتی کہ نوشہرہ ناں دا شہر صوبہ سرحد وچ وی موجود ہے جیہڑا ریلوے حکام کیتے مغالطے دا سبب بݨدے۔ ایں کیتے ایندا ناں تبدیل کیتا ونڄے۔ نواب صادق محمد خان رابع نے اپݨے پتر دے ناں تے ایں شہر دا ناں تبدیل کرکے رحیم یار خان رکھ ݙتا۔ شہزادہ رحیم یار خان چار سال دی عمر وچ بھاہ اچ جھلس ونڄݨ نال فوت تھی ڳیا ہئی۔ رحیم یار خان شہر کوں اہمیت 1928ء وچ ملݨا شروع تھئی جݙݨ ستلج ویلی پراجیکٹ دے تحت پنجند ہیڈ ورکس تعمیر تھیا ۔ دوامی تے غیر دوامی انہار دا اجراء تھیا۔ 1934ء وچ رحیم یار خان کوں ضلعی ہیڈ کوارٹر بݨایا ڳیا جبکہ ایندے توں قبل خانپور ضلعی ہیڈکوارٹر ہوندا ہئی۔ رحیم یار خان، بہاولپور ریاست دا حصہ ہئی۔ قیام پاکستان دے وقت ریاست دا پاکستان نال الحاق تھی ڳیا تے 1956ء وچ ون یونٹ دے قیام دے وقت ریاست بہاولپور کوں پاکستان وچ ضم کر ݙتا ڳیا تے ایویں ضلع رحیم یار خان پنجاب دا ہک ضلع بݨ ڳیا۔
سیاحتی مقام
8 ٹاپ ٹورسٹ سائٹاں:
1 پتݨ منارہ
2 بھونگ مسجد
5 ٻیری جھیل
7 ݙاݙی کرم خاتوں
8 مسجد فریدی، چاچڑاں
سرائیکی مضمون نگاری
اِیہ وی سرائیکی لوک ادب دی ہِک وَنکی ہِے جِین٘دے وِچ انجو انج مقصداں کِیتے انجو انج طرزاں دے مضمون لکّھے وین٘دے ہِن۔
مضمون نگاری دا تعارف
لوک ادب دی ایں صنف مضمون، جینکوں انگریزی وچ Eassay آکھیا ویندے۔ ایندا تعلق یورپ نال ہے مضمون، عربی زبان دا لفظ ہے۔ جیندے لغوی معنی ہن ’’ضمن میں لیا ہوا‘‘۔ اصطلاحی معنی وچ اوں عبارت یا تحریر کوں مضمون آکھیا ویندے جیڑھی جو خاص موضوع اُتے لکھی ڳئی ہووے ݙوجھے لفظاں و چ مضمون، غیر داستانوی ادب دی اینجھی نثری صنف ہے جیندے وچ کہیں خاص موضوع بارے ذاتی رائے/ اظہار خیال کیتا ڳیا ہووے۔
مضمون دیاں وَنکیاں
’’مضمون دی سدھی جھیٔں تعریف یہ تھی سڳدی ہے جو دنیا دے کہیں وی موضوع بارے ذمہ دارانہ اظہار خیال دا ناں مضمون ہے۔‘‘
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
ضلع سرگودھا
ضلع سرگودھا صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
جہلم تے چناب دے درمیان دواٻہ دا علاقہ ہے۔
رقبہ
رقبہ 5854 مربع کلومیٹر ہے
وساخی
وساکھ دی پہلی تاریخ کوں وساکھی منائی ویندی ہے۔
اج سرائیکی وسوں اچ وساخی دا پہلا ڈینہہ ہے ۔ ایں ڈینہہ دی مناسبت نال سرائیکی ایریا سٹڈی اینڈ ریسرچ سنٹر" ذکریا یونیورسٹی ملتان دی طرفوں " "وساخی میلے  دا اہتمام کیتا گیا ۔
تقریب دی صدارت سرائیکی ایریا سٹڈی اینڈ ریسرچ سنٹر دے ڈائریکٹر ڈاکٹر ممتاز کلیانی نے کیتی جاں جو وائس چانسلر بہاءالدین زکریا یونیورسٹی ملتان خاص مہمان ہن ۔
پروفیسر عمار یاسر ۔ پروفیسر محمد عارف ۔پروفیسر نسیم اختر صاحبہ تقریب دے اگوانڑ ہن جاں جو ایں موقع دے مہمان پروفیسر اکرم میرانی ۔پروگرام منیجر ریڈیو پاکستان ملتان ڈاکٹر خالد اقبال ۔ سابق ڈائریکٹر کالجز ملتان شمیم عارف قریشی ۔پروفیسر اکرم میرانی ۔ معروف دانشور تے شاعر عبداللطیف بھٹی۔ محمود مہے تے پروفیسر اشرف جاوید ملک کوں سڈئیا گیا ہئی ۔
سرائیکی شعبہ دا عملہ شعبہ دے طلباء تے طالبات نے ایں موقع دی مناسبت نال مختلف کھاونڑ پیونڑ دیا ں شہیں ۔۔
ملتانی ڈولی روٹی ۔ گڑ آلے چاول ۔ ستو ۔ جلیبیاں ۔ مٹھے ڈھوڈے ۔ باجرے مکئ تے چاولاں دی روٹی ( چلڑے ' گندلاں دا ساگ ۔مکھنڑ تے لسی دے سٹال لائے ہوئے ہن تے نال ای نال سرائیکی فوک لور موسیقی دی تال موجب جواناں دی سرائیکی تاڑی آلی جھمر وی کھیڈی ویندی پئی ہئی ۔۔۔
ڈاکٹر ممتاز کلیانی نے سرائیکی وسوں دی ریت موجب اپنڑیں ہتھیں مہمانین کوں ساگ چلڑے مکئ دے ڈھوڈے مکھنڑ گاوی لسی تے ڈولی روٹی نال ناشتہ کروایا تے جوانیں کوں انہاں دی جھمر پاروں داد ڈتی ۔ شعبہ اردو وچوں آونڑ والے استاداں ڈاکٹر فرزانہ کوکب ڈاکٹر ساجد خان' ڈاکٹر شاذیہ عنبرین 'ڈاکٹر حماد رسول تے ڈاکٹر سجاد نعیم تے بنہاں رلدے مہماناں نے سٹال در سٹال ٹر پھر تے شہیں مل گدئیاں تے طلباء دے پکواناں دی دل نال تریف کیتی ۔۔۔
سرائیکی وسوں دا اے یادگار وساخی میلہ" دھمی ڈاہ وجے کنوں گھن کے دیگر چار وجے تئیں جاری رہئیا تے ڈھول دی تھاپ دے طلباء نے جھمر تاڑی دا شغل وی جاری رکھئیا ۔۔
ضلع سکھر
ضلع سکھر صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
تعلیم
آئی بی اے
کارخانے
سکھر دی وݙی صنعتاں وچ کپاہ دی صنعت، سيمنٹ، چمڑا، تمباکو، سگريٹ، رنگ، دوائيں، زرعی اوزار، نلکیاں تےتالیاں دی صنعت، چينی، بسکٹ وغيرہ قابل ذکر ہن۔
حنا (مریم دی اَمّاں)
حَنّہ (حَنّا دے ناں نال وِی ڄاݨی وین٘دی ہِن۔) داؤد علیہ السلام دے گھرانے اَتے ٹَٻَّر وِچُوں ہِن۔ مسیحی ایپوکریفا اَتے اسلام دے مطابق آپ مریم دی اَمّاں اَتے یسوع مسیح دی نانی ہَن۔ مریم دی اَمّاں دے ناں دا ذکر ناں اِی اناجیل اربعہ وِچ ہِے اَتے ناں ہِی قُرآن مجید وِچ ہِے۔ حَنّا دے ناں دا ذکر اَتے یہویاقیم دا ذکر صرف ایپوکریفا عہد ناواں جدید اَتے یعقوب دی پوتھی وِچ ہِے۔ (مسیحی روایت دے مطابق، یعقوب دی پوتھی کُوں یسوع دے بِھرا یعقوب نے لِکّھا ہئی)۔
اسلام وِچ
(عربی: حنۃ) اسلام وِچ وی قابلِ احترام ہِن۔ اسلام وِچ اِنّھاں کُوں رُوحانی تِرِیمت اَتے مریم دی اَمّاں آکھیا وین٘دا ہِے۔ قُرآن مجید وِچ اِنّھاں دا ذکر فاقوز دی دِھی دے ناں نال آیا ہِے۔ ہِک ݙیہاڑے حَنّہ وݨ دے تَلّے ٻیٹھی ہوئی ہَن اِیں نے وݨ اُتے ہِک چِڑی ݙِٹّھی جیڑھی آپݨے ٻال کُوں کھاݨاں کھوِین٘دی پئی ہئی۔ اِیکُوں ݙیکھ تے حنہ دی وی اَمّاں بݨݨ دی مراد جاڳی۔ اُوں نے اولاد کِیتے دُعا کِیتی اَتے اُوہ بالآخر حاملہ تھی ڳئی، اُنّھاں دے پئے عمران ٻال دے ڄَمَّݨ تُوں پہلاں جھوک لݙا ڳیا۔ حَنّہ پئے دے ٹُر ون٘ڄݨ تُوں بعد پُتر دی توقّع کرین٘دے پئے ہَن۔ اُوہ ہیکل دوم وِچ دُعا کرݨ ڳئے اَتے عزم کِیتا جو اِیکُوں ڄَمَّݨ دے بعد اللہ سئیں دی خدمت وِچ وقف کریساں۔ جاں جو پُتر دی بجائے دِھی ڄَم پئی۔ جین٘دا ناں حنّہ نے مریم رکّھیا۔ اِین٘دے ڄَمَّݨ دے بعد حنا کوں احساس تِھیا جو اُوہ تاں پُتر دی آس کرین٘دی پئی ہئی جاں جو اللہ سئیں نے تحفے وِچ دِھی ݙے ݙِتّی ہِے۔ سورۃ آلِ عمران آیت نمبر ٣٦ دے مطابق:
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَىٰ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَىٰ ۖ وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ترجمہ: "' ٻَس ڄَݙاں اُوں ہَتھ پَیر لَدّھے تاں اُوں آکھیا جو رَبّ سئیں آں!  مَیں تاں دِھی ڄائی ہے، اَتے اللہ وِی چن٘ڳی طرح ڄاݨدا ہا جو کُجھ اُوں ڄایا ہا، چُھوہِر تاں چُھوہر وانڳوں نھیں تِھی سڳدی (بَہر حال) مَیں اُوندا ناں مریم رَکھیئے اَتے بے شک مَیں اُوکوں تے اُوندی اُولاد کُوں شیطان مَردُود کنُوں تیݙی پناہ وِچ ݙیندی ہاں (٣٦)'"سورۃ آل عمران آیت نمبر ٣٧ دے مطابق:
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا ۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا ۖ قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَا ۖ قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ۖ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ﴿37﴾ ترجمہ: "'ٻَس اُوندے رَبّ نے اُوکوں ٻَہُوں راضی تھی تے قبول کر گِھدا، اَتے اُوکوں سوہݨیں طرح پالیا پوسیا، کیوں جو او زکریا دِی حفاظت وِچ کر ݙتی ڳئی ہئی، ڄَݙاں کݙائیں زکریا مریم دے کولھ اُوندے حُجرے وِچ ویندا تاں اُوندے کول کھاوݨ پِیوݨ دِیاں شَئیں پِیاں ہویاں ݙیکھدا ہا (ہِک واری) پُچھیُس ، جو اے مریم!  اِیہ تیݙے کِیتے کِتھوں آ ڳیاں ہِن، اُوں آکھیا جو اِیہ اللہ دِی طرفوں آں٘دِئن، بے شک اللہ جِیکوں چَہندے بے حسابا رِزق ݙیندے (٣٧)'"
مسیحیت وِچ
thumb|مریم، حنا اَتے نِکّے لاء دے یسوع مسیحیّت وِچ اِیہ مَنّیا وین٘دا ہِے جو حَنّہ دی کہاݨی اَتے سموئیل دی اَمّاں حنّہ دی کہاݨی ٻہوں رَلدی مِلدی ہِے جین٘دے وِچ فرق صرف اِتّی ہِے جو حنّہ نے سموئیل کُوں ڄمایا اَتے حنہ نے مریم کُوں۔ اَتے اِین٘دے تُوں پہلاں حنّہ وی بے اولاد ہئی۔
ٻاہ٘رلے رابطے
ونکی:عہد نان٘واں جدید دے تِرِیمتاں ونکی:عہد نان٘واں جدید دے شخصیّتاں ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:یسوع دا ٹَٻَّر
چیچنیا وِچ زنانیاں
thumb|[[چیچنیا دی زنانیاں روس نال جنگ دے وِچالے ١٩٩٤ء وِچ دست بہ دُعا ہِن جو دار الحکومت گروزنی اُتّے دشمݨ فوجاں دا قبضہ ناں تِھیوے۔ ]] چیچنیا وِچ زنانیاں / تِریمتِیں (اردو: چیچنیا میں خواتین) (انگریزی: Women in Chechnya)۔ چیچنیا سوویت کَٹھ دے اَخِیر وِچ ہِک نویں اَزاد تِھیوݨ آلے دیس دے طور تے وجود وِچ آیا ہئی۔ بھان٘ویں جو اِیں اَزادی کُوں صرف افغانستان دی طالبان حکومت نے اپݨے دورِ اقتدار وِچ مَنّیا ہئی۔ اِیہ بعد وِچ رَت نال بھرے جَنگاں دے بعد روس وِچ وَلا رَلا ݙِتّا ڳیا ہئی۔
چیچن واسیاں کُوں اڳوا کر تے اُنّھاں کُوں ڳُم کرݨ، اُنّھاں کُوں غیر قَنُونی طور تے پَھدّ گِھنَّݨ تُوں گِھن تے جسمانی ݙُکھ ݙیوݨ اَتے اُنّھاں دے خلاف بد ترین تشدّد کرݨ ٻِیا وݙّے پیمانے اُتّے زنانیاں دی عِزّت لہاوݨ دے واقعے اُوں دور وِچ ٻہوں ݙِٹٌّھے ڳئے ہَن۔ کیوں جو عالمی بِیادری نے اپݨے انسانی حقوق دی اَواز چاوݨ دے اپݨے فرضاں کُوں پورا ناں کِیتا ہئی اَتے چیچنیا وِچ انسانیت دا ٻہوں بھیڑا دور اِین٘ویں اِی چلدا رِیہا ہئی۔ این٘دے نال چیچنیا وِچ زنانیاں ٻہوں وَدھ متأثر تِھیندیاں رِیہاں ہَن۔
دیس وِچ زنانیاں دا کِردار اَتے کیفیّت
جنگ اَتے خانہ جنگی دے حالات دی وجہ کنُوں زنانیاں دا کِردار پوری طرح بَدلیڄ ڳِیا ہِے۔ جنگ نے عام مرداں کُوں روز ݙیہاڑے دی حیاتی تُوں وَکھرا کر ݙِتّا ہِے، تَہُوں مرداں دے روائتی کَم ہُݨ زنانیاں کرین٘دیاں ہِن۔ جنگ دے وِچالے کئی مرد مارے ڳئے یا ڳُم تِھی ڳئے۔ صحیح ڳِنتری ݙَساوݨ اوکھا ہِے، بمباری، فوجی آپریشن، زبردستی دا دیس نِکالا ݙیوݨ وغیرہ دی وجہ کنُوں غیر سرکاری اعداد و شمار دے مطابق جمہوریۂ چیچنیا وِچ ہر وِیہہ زنانیاں دے تناسب وِچ صرف ہِک مرد پایا ڳیا ہِے۔ تہُوں کہِیں چھوہِر کُوں حیاتی ٻیلی دی ڳویڑ وِچ پہلی اوکھ ہِے: چُݨݨ دے چوݨ وِچ گھاٹا، تہُوں چیچنیا وِچ کئی چھوہِرِیں کہِیں مرد دی ݙوجھی یا تِرِیجھی ذال دی حیثیّت نال پرنائیاں وین٘دیاں ہِن۔ کُجھ زنانیاں ہِن جِنّھاں دے پئے مارے ڳئے ہِن اَتے اُنّھاں نال صرف ٻال ہِن۔ اِیہو جئیں زنانیاں دی شادی اوکھی ہِے۔ کیوں جو اِنّھاں تُوں گَھٹ عُمر دی چھوہِرِیں پہلاں تُوں علاقے وِچ موجود ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
مظہر علی ولا
ولا دی تاریخ پیدائش تے وفات بارے معلوم نی البتہ قیاس کیتا ویندے کہ اوہ 1814ء تک زندہ رہیے۔ اوندے بعد انہاں دے حالات تے پردہ ہے۔ مظہر علی ولا دا اصل ناں مرزا لطف علی ہئی لیکن عام طور تے مظہر علی خان دے ناں نال مشہور ہن۔ مظہر علی ولا دا تعلق وی دہلی نال ہئی۔ اوہ دہلی وچ پیدا تھئے تے اتھوں تربیت پائی۔ مظہر علی ولا نثرنگار تے شاعر ہن۔ فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے قیام دے نال ہی اوندے نال وابستہ تھی ڳئے۔ اُنہاں کوں اردو، سنسکرت تے فارسی تے مکمل دسترس حاصل ہئی۔ قیام فورٹ ولیم کالج دے دوران انھاں نے کئی کتاباں تصنیف کیتے۔
”مادھونل کام کندلا“ عشق و محبت دا قصہ ہے جیندے وچ مادھونل نامی ہک برہمن تے ہک رقاصہ کندلا دی داستان محبت بیان کیتی ڳئی اے۔ ایں قصے دی اصل سنسکرت ہے، برج بھاشا وچ ایں قصے کوں موتی رام کوئی نے لکھا ہے۔ ولاِ نے گلکرسٹ دی فرمائش تے ایں قصے کوں برج بھاشا توں اردو وچ ترجمہ کیتا۔
”ترجمہ کریما“ ولا دی ݙوجھی کتاب ہے جیہڑی شیخ سعدی دے مشہور پند نامہ دا منظوم ترجمہ ہے۔
ہفت گلشن وی ترجمہ ہے۔ ولا نے گلکرسٹ دی فرمائش تے واسطی بلگرامی دی فارسی کتاب کوں اردو وچ ترجمہ کیتا۔ ایں کتاب وچ آداب معاشرت دے مختلف پہلوؤاں دی تعلیم ݙتی ڳئی ہے۔ ہر ڳالھ دی وضاحت کیتے موزوں حکایتاں وی بیان کیتے ڳن۔
”بیتال پچیسی “ولا دی مشہور کتاب ہے۔ ایں کتاب دے ترجمے وچ ”للو لال“ وی انہاں دے نال شریک ہن۔ ایہ پنجیہہ کہانیاں ہن جیہڑے برج بھاشا توں ترجمہ کیتے ڳن۔ کتاب وچ فارسی دے الفاظ بہت کم ہن۔ زبان ہندی آمیز ہے تے سنسکرت دے الفاظ بکثرت ہن جیندی وجہ توں عبارت سلیس و عام فہم نی۔ ”اتالیق ہندی“ دی تالیف وچ ولا دے علاوہ کالج دے کجھ ݙوجھے اہل قلم وی شریک ہن۔ ایہ کتاب اخلاقی اسباق تے کہانیاں دا مجموعہ ہے۔
ضلع شکارپور
ضلع شکار پور صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
میدانی علاقہ ہے، رقبہ ٢٥١٢ مربع کلومیٹر ہے۔
اُستاد فِدا حسین آرٹسٹ
اُستاد فدا حسین خطاط، آرٹسٹ، مصور کوں ملتان دا کیڑھا شخص نِیں جاݨدا۔ اُنہاں دے بھرا سئیں عاشق حسین آرٹسٹ نے کراچی ونڄ تے ملتان دا تے آپݨے بزرگاں دے لوک فن دا ناں روشن کیتا۔ فدا حسین آرٹسٹ ٻہوں وݙے خطاط مصور اَتے آرٹسٹ ہَن ملتان دے ہِک تریخ دے لکھاری سئیں علامہ عتیق فکری نے ملتان تے قدیم زمانے اِچ تھیوݨ آلے سکندرِ اعظم دے حملے اَتے پرہلاد مندر دے تاریخی واقعات کُوں فدا حسین آرٹسٹ توں مصوری کرایا ہَا۔ یعنی منظر نامہ ݙسایا ڳیا تے اُستاد فدا حسین نے اُوکوں تصویری شکل ݙتی، اے تصویراں دی ہک رینج ہئی ڄیہڑیاں گورنمنٹ پائلٹ ہائی سکول نواں شہر دے وݙے ہال اِچ فریم کرا تے لایاں ڳیاں ہَن۔  وَت علامہ عتیق فکری نے آپݨی تصنیف نقشِ ملتان اِچ شامل وی کیتن کتاب دے صفحہ 33 تے قلعہ ملتان دی 35000 قبل مسیح دی ہِک تصویر، قلعے دے تلے دریائے راوی واہند، اَتے اُروار کچے ڄھونپڑے بݨے ہن۔ وَت پرہلاد مندر ملتان قلعہ تے ڄیڑھا ہئی اُوندی ہِک تصویر صفحہ نمبر 139 تے ہِے‘ ہِک وݙے لوہے دے کھنبھے وچ اَڳ دا چیخا ٻال تے پرہلاد کُوں آکھیا ڳیا ہَا ڄو اِیکوں گلکڑی پاء پر ہلاد اللہ ہک کوں منݨ آلا ہَا اُوں ہک کویلی کوں بھا وانڳوں گرم ایں کھمبھے تے چڑھدا ݙٹھا تاں خود وی اُوکوں گلکڑی پاگھدی تے اللہ نے اُوکوں محفوظ رکھیا۔ وَت ہک تصویر صفحہ نمبر 172 تے ہِے ڄیندے اُتے سکندرِ اعظم پوڑھی لا کے قدیم قلعہ دے دمدمے تے چڑھدا ݙکھایا ڳے۔ وَت صفحہ نمبر 171 سکندرِ اعظم کوں ہِک ملوہی سپاہی نے زہر دا بھریا ہویا تیر ماریا اَے سارے منظر سئیں فدا حسین ملتانی نے مصوری اِچ ݙھال تے ملتان دی قدیم ثقافت کوں زندہ اَتے تابندہ کرݙتا۔ خطاطی دے وچ وی اُنہاں دے ٻہوں سارے شگرد ہن مصوری وچ وی شاہین مارکیٹ دے وچ ہک خطاط اَتے آرٹسٹ نواز کم کریندے ہن او وی اُستاد فدا حسین دے شاگرد ہَن شمس الدین آرٹسٹ‘ اُستاد اعظم، جہانگیر آرٹسٹ اَتے ٻئے ٻہوں سارے شگرد ہَن۔ اِیں خانوادے، دے وݙے سربراہ الحاج منظور احمد احقر اِی ہن ڄنہاں دا قبیلہ انہاں فنون دے ودھݨ پھلݨ دا سبب بݨیا۔ سئیں منظور احمد احقرؔ دی وفات 9فروری 1972ء مطابق 23 ذوالحجہ 1391ہجری ، بدھ دے ݙینہہ کوں تھئی۔ اللہ تعالیٰ اُنہاں دے درجے بلند کرے تے جنت الفردوس اِچ ڄاء ݙیوے۔ اُنہاں دے بھتریڄے محمود احمد قادری نے وی ملتان دی تاریخ اِچ وݙے وݙے پوسٹر لکھ کے آپݨے فن دا ݙنکا وڄا چھوڑیا ہئی۔ منظور احمد احقرؔ سئیں دے وݙے پُتر عید احمد دے ݙو پُتر لیاقت حسین قادری اَتے شوکت قادری ہَن ڄیڑھے آپݨے ݙاݙا سئیں دے فنِ خطاطی اَتے چھپائی دے کم کُوں اَڳاں ٹوری کھڑن۔
اُستاد منظور احمد احقرؔ سئیں خطِ نستعلیق اَتے خطِ نسخ دے وݙے کاریگر ہَن انہاں دی خطاطی کوں برصغیر پاک و ہند اِچ وݙا پسند کیتا ویندا ہَا۔ اِے پچھلی صدی دے وسط دا زمانہ ہَا ڄݙاں ملتان دی دھرتی تے سئیں منظور احمد احقرؔ نے ملتان اِچ سب توں وݙی 30x40سائز دی لیتھو پرنٹنگ مشین لائی اَتے پریس دا ناں ہمدرد پرنٹنگ پریس رکھیا اُوں دَور اِچ وݙے وݙے 30x40سائز دے اشتہارات لکھݨ اَتے چھاپݨ دا ہِک رواج پئے ڳیا ہَا۔ اَے وݙے سائز دے پوسٹر خطاطی کرݨ دے ملتان اِچ اُوں ویلے ݙو، ترے ماہر ہَن ہِک تاں محمد حسن خان کلیم رقمؔ، منظور احمد احقرؔ، اَتے منشی طفیل احمد قادری۔ وَل بعد اِچ اُستاد خلیل الرحمن چشتی، ابنِ کلیم احسنؔ نظامی، اقبال رحیمیؔ، اقبال یوسفیؔ، راشد سیالؔ،  کراچی اِچوں آئے ہوئے ہِک دہلوی طرز دے خطاط سئیں تاثیر نقوی، اُستاد سلیم چشتی، اَتے کئی ٻئے خطاط وݙے مشہور تھئے۔ اُستاد صالح محمد جمالی، اُستاد عبدالشکور، اُستاد نذر محمد، مختار اسدیؔ،  اَتے اُستاد نذر حسین،انہاں دے شگرداں اِچوں عاشق اِلٰہی، ظہور آزاد، اسداللہ، فیاض، عارف مہدی، سیف الرحمن، رحمت کاتب، حافظ محمد سراج سعیدی، عبدالغفور سلیمانی، وغیرہ۔ اے او لوک ہِن ڄنہاں محض عام کتابت نِیں کیتی بلکہ عام کتابت توں ہٹ تے کوئی تخلیقی کم وی کیتے خطاطی وِچ غیر کمرشل کم کرݨ آلے خطاط گھٹ ہِن ڄݙاں ڄو کاتب تاں ہزاراں ہَن ملتان دیاں اخباراں لکھݨ آلے، ہِک اخبار اِچ چالھی کاتب ہوندے ہَن۔ اِے تاں ڄݙاں کمپیوٹر دے نستعلیق پروگرام آئے تاں اخباراں دے دفتراں اِچوں کاتباں کوں فارغ کرݙتا ڳیا ہَا، اُنہاں کاتباں نے کئی ٻئے کم کر گھِدے اَتے کتابت چھوڑ ݙتی محض اُوہے لوگ اَج اِیں فن نال جڑھے ہِن ڄیڑھے ہر فن مولا ہَن اَتے تخلیق دی صلاحیت رکھݨ آلے ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
ترجمہ کریما (کتاب)
”ترجمہ کریما“ مظہر علی ولا دی ݙوجھی کتاب ہے جیہڑی شیخ سعدی دے مشہور پند نامہ دا منظوم ترجمہ ہے۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہے۔
مادھونل کام کندلا (کتاب)
”مادھونل کام کندلا“ عشق و محبت دا قصہ ہے جیندے وچ مادھونل نامی ہک برہمن تے ہک رقاصہ کندلا دی داستان محبت بیان کیتی ڳئی اے۔ ایں قصے دی اصل سنسکرت ہے، برج بھاشا وچ ایں قصے کوں موتی رام کوئی نے لکھا ہے۔ مظہر علی ولاِ نے فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے ہندوستانی شعبے دے سربراہ جان گلکرسٹ دی فرمائش تے ایں قصے کوں برج بھاشا توں اردو وچ ترجمہ کیتا۔
واؤ مجہول
کہیں وی لوظ دے شروع ، وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ والی ایجھیئیں ’’وائو‘‘ جہڑی کھل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ’’وائو مجہول‘‘ اَکھِیندی ئِ۔ جیویں جو زور ، شور، وال ، واٹ ، وَر، وِٹھ چَلو ،گَلٖو وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی وائو ۔
ہفت گلشن (کتاب)
ہفت گلشن وی ترجمہ ہے۔ مظہر علی ولا نے فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے ہندوستانی شعبے دے سربراہ جان گلکرسٹ دی فرمائش تے واسطی بلگرامی دی فارسی کتاب کوں اردو وچ ترجمہ کیتا۔ ایں کتاب وچ آداب معاشرت دے مختلف پہلوؤاں دی تعلیم ݙتی ڳئی ہے۔ ہر ڳالھ دی وضاحت کیتے موزوں حکایتاں وی بیان کیتے ڳن۔
واؤ معدولہ
ایجھیں ’’وائو‘‘ جہڑی جولکھی تاں ون٘ڄے پر پڑھی نہ ون٘ڄے ’’وائو معدولہ‘‘ اَکھِیندی ئِ۔ جیویں جو خُوِد ، خُوِش، خوِاب وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی وائو۔ وائو معدولہ دے تَلوں زیر وانگوں ہک خط چھِک ݙ تا ویندے۔
ضلع شہید بے نظیر آباد
ضلع شہید بے نظیر آباد صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
میدانی تے دریائی علاقہ ہے۔ کل رقبہ ٤٥٠٢ مربع کلومیٹر ہے۔
واؤ معروف
کہیں وی لوظ دی ابتداء، وچکار یا اخیر ئِ چ آون آلی ’’وائو‘‘ جہڑی جو کھل کر ئیں پڑھی ون٘ڄے ’’وائو معروف ‘‘ آکھیندی ئِ ۔ جیویں جو نُور (نُ،و،ر) ، نُورا ( نُ، و،رَ،ا) نُورو (نُ، و، رُ، و) ، وُجود (وَ،جُ،و،د) ، وُضو (وُ،ضُ،و) وغیرہ ء ِچ آوݨ آلی وائو ۔ کہیں لوظ دی ابتدائِ چ آوݨ آلی وائو تے بذات خود پیش ( ُ ) آندے جیویں جو وُجود تے وُضو دی وائو معروف۔ جَݙاں جو کہیںوی لوظ دے وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ آلی وائو معروف کِن پہلے حرف ِتَہجّی اُتے پیـش آندے۔ پر’’واؤ‘‘ معروف بذاتِ خود غیر متحرّک ہو ندی ئِ ۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے لوظ نور‘نورا‘ نورو ‘  وُجود تے وُضو وغیرہ وچ آوݨ آلی ’’وائو‘‘۔
صادق محمد خان پنجم عباسی
thumb|نواب صادق محمد خان پنجم عباسیؒ thumb|Saraiki thumb|Coat of arms of State of Bahawalpur thumb|Flag of State of Bahawalpur نواب سر صادق محمد خان عباسی ریاست بہاولپور دے آخری حکمران ہن۔ آپ September ،1904 وچ پیدا تھئے تے آپ ترئے سال دی عمر وچ ریاست بہاولپور دے نواب بݨے تے آپ نے 1955 تک بہاولپور تے حکمرانی کیتی۔ نواب صادق نے ﺗﺤﺮﯾﮏ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ دﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﮐﺮﺍﭼﯽ وچ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺍپݨیاں رہائش گاہواں، شمس ﻣﺤﻞ تے قمر ﻣﺤﻞ ﻗﺎﺋﺪ ﺍﻋﻈﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺟﻨﺎﺡ تے ﻓﺎﻃﻤﮧ ﺟﻨﺎﺡ ﮐﻮں ݙے ݙتے جنہاں وچ اﺝ ﺳﻨﺪﮪ دا ﮔﻮﺭﻧﺮ ٻہندا ﮬﮯ ۔ آپ نے ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ بݨݨ دے ﺑﻌﺪ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻧﯽ ﮐﺮﻧﺴﯽ دی ﺍﺱ ﻭﻗﺖ ﮔﺎﺭﻧﭩﯽ ݙتی ﺟݙݨ  ﮐﻮﺋﯽ ملک ﮔﺎﺭﻧﭩﯽ ﮨﯽ نہ ݙیندا ہئی  تے ملک دے محکمہ جات دے عملے دیاں پہلیاں کئی مہینیاں دے ﺗﻨﺨﻮﺍہواں ﭼﻼوݨ کیتے ﺧﻄﯿﺮ ﺭﻗﻢ وی فراہم کریندے ریہے۔ آپ دی ݙتی ﮨﻮﺋﯽ ﺷﺎﮨﯽ ﺳﻮﺍﺭﯼ تے ٻیہہ کے ﻗﺎﺋﺪ ﺍﻋﻈﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺟﻨﺎﺡ ﺑﻄﻮﺭ ﮔﻮﺭﻧﺮ ﺟﻨﺮﻝ ﺣﻠﻒ چاوݨ ﮔﺌﮯ ہن.
آپ 29 ستمبر 1904ء کوں پیدا تھئے تے 24 مئی 1966ء وچ آپ دی وفات تھئی. آپ محض 3 سال دی عمر وچ اوں وقت نواب بݨائے ڳئے جݙݨ آپ دے والد نواب بہاول پنجم دا انتقال تھیا. 3 سال دی عمر وچ تخت نشینی دے کارݨ، کونسل آف ریجنسی تے ایندے صدر سر رحیم بخش نے 1924 تک ریاست دا نظام چلایا.