cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
" میݙی ما ٻیٹ اپݨے پیکیں ہئی۔ او بیمار تھئی۔ اوندے بیمار تھیوݨ نال میکوں اوندے مرݨ دا پَک تھی ڳیا۔ میں مامیں کوں آکھا جو اَماں مردی ہے، میں گاݙیں نہ ویساں۔ اُتھائیں رہساں۔ البتہ جݙاں میݙا پیو مویا، اوندی موت دا احساس ٻیا ہا۔ ما دی موت وچ محسوس کرݨ دا ٻیا انداز ہا۔ پیو دی موت میکوں اپݨی حیاتی دے ہک وݙے حصے دی موت محسوس تھئی۔"
اَتھاں میں ڄاݨ کنیں اپݨے ݙاݙے دی موت دی کہاݨی نئیں پھرولی۔ موت دی ہر کہاݨی اہݨے انت وچ ہکو سَویں ای ہوندی ہے۔ جیویں میݙا لاڑکانے دا ہک سندھی سنگتی زُلفی آہدے جو "انت سبھی جو ساڳو ہا"۔یا وت جیویں اشو لال دا آکھݨ ہے: "فانی بندہ کتھا کرے کیا ہووݨ دی۔۔۔ ہووݨ نال نہ ہووݨ تاں کوئی ہوندا نئیں۔"
جݙاں وی میݙی آپݨے پیو ںال موت، فنا تے وچھوڑے دی ڳالھ تھئی، جیڑھی جو او کہیں وِتھ مُتوں ہرو بھرو، آنوں بہانوں  گھن ای آندا ہئی  تاں میکوں کتھائیں اے پریں دے اُݙیل پوندی ہئی جو اوں کُجھ اینجھی چیتے کاری کیتی ہوئی ہے جیندے نال اوندا ݙکھ درد، مونجھ مونجھاری تے  ݙر بھئو اوندی کتھائیں کوئی تݙ وی ہے۔ اے بِلپ، اے ݙر بھئو،  کیویں سوہݨپ تے ویرتا دے کرم دا روپ  گیدھے، ایں سوال اُتیں میں کئی واری سوچ وچار کیتے۔
جے ہک پاسیوں ݙکھ، درد، اَلم بندے کوں بَھن تروڑ چُورا چُورا کر سٹیندن تاں اے کݙاھیں کݙاھیں اوندی جیوݨ مُکتی دا سامان وی بݨدن۔ ہزاراں وریہیں پیلھوں شاکیہ مَنی لارڈ ُٻدھا دا نروان ایں ݙکھ درد دی بَھئو بَھاونا تے ایندے گیان دھیان کنیں ای تاں نکلدے۔ جتھاں ٻُڈھیپا، بیماری تے جیوݨ مرݨ جہیں سُولیں سیتے سوالیں راجکمار سِدھارتھ کوں اپݨے پیو دے سُکھالے محل کنیں کڈھ جَھر جنگلیں تے بَربریانیں رُلایا، تپسیا کروایس، اُتھاں بنارس شاہر دے کولہوں گنگا میا تے وَرون دریا دے سَنگم اُتیں ہرݨ پارک وچ بھکشوئیں دے سامہݨے اوندی پیلھی اَلاوݨی جیوݨ ݙکھ تے اوندے نرودھ بارے ای ہئی۔
آپݨے ایں پیلھے سُترا وچ تتھاگت کُجھ ایں آہدے:
"جمݨ ݙکھ ہے۔ ودھݨ پلݨ ݙکھ ہے۔ موت ݙکھ ہے۔ آشا نراشا ݙُکھ ہے۔ اَݨ بھاوݨے نال جُڑت ݙکھ ہے۔ بھاوݨے نال وچھوڑا ݙکھ ہے۔ جیندی چاہ ہووے اوندا نہ ملݨ ݙکھ ہے۔ پنج سکھنڈ آپ ݙُکھ ہن۔"
تتھاگت اڳوں ݙسیندےجو ݙکھ دا کارݨ موہا ہے۔۔۔۔ راڳ نال موہا، کام نال موہا، جیوݨ نال موہا، مرݨ نال موہا۔۔۔ مُکدی مُکاؤں اے مَن موہا ݙکھ ہے۔ ایں ݙُکھ دا نرودھ اݨ موہے تھیوݨ وچ ہے۔ شُنیا ۔۔ شُنیا ۔۔۔ شُنیا ۔۔ شُنیا ۔۔ صفر ۔۔ صفر ۔۔۔ صفر۔۔۔صفر میں نئیں آہدا بھگوان گوتم ٻدھ سَت دا اَتت کڈھے۔ پورے جڳ جہان تے قدیم ہند سندھ دی ریت وچ ݙُکھ نرودھ دے کئی راہ رَستے ہن۔ جتھاں ٻُدھ مَت وچ اݨ موہا تے شُنیا تھیوݨ نروان سَواں ہے، اُتھاں بَھگتی ریت وچ مَن موہن ہووݨ جیوݨ مُکتی دا دَڳ ہے۔ جے ہک پاسیوں ٻاہمݨ ' کامے' کوں کالے کرم ݙسیندن تاں ٻئی پاسیوں تنترک آہدن جو 'کامے' دا درست ورتارا ہک شکتی ہے۔ کُجھ آہدن "آہم" ساݙی مُکتی وچ ݙک ٹھل ہے تے ٻنہیں کیتے ' آہم' اَست دا سَت ہے۔ ہوند دا سرچشمہ ہے۔ اینویں جے اَساں پچادھ دی سوچ وچار تے فلسفے دی ریت کوں پھرولوں تاں اوندے آپݨے ول ولانگے تے بھول بھلیاں ہن۔
راہ رستہ تے دڳ جو وی ہووے پر جے تائیں ݙکھ درد دی بھئو بھاونا کوں سُرت دی سوئی تے ڄاݨ سُنڄاݨ دے دھاگے نال تروپے نہ مارے ونڄن اوں ویلھے تائیں اے پَھٹ سِویندے نئیں۔ بندے وچ دِھرتا تے ویرتا نئیں آسڳدی۔ اے آکھݨ وچ وی حرج نئیں جو اے سُرت دی سوئی تے ڄاݨ سُنڄاݨ دے دھاڳے کہیں "ازم" نال نئیں ملدے۔ ایندے کیتے ہر "ازم" وچوں دَھاں دھو کنیں وادھوں تھیوݨا پوندے۔ سبھ کُجھ ہووݨ تے کُجھ نہ ہووݨ، ڄاݨ وند تے اݨ جاݨ تھیوݨا پوندے۔
اے اوں ویلھے تھیندے جݙاں اساں اَندھارےسوجھلے، چنڳپ گندپ، یقینی بے یقینی دے وچالے کھڑے تھی ویندے ہئین۔ میکوں ڄاپدے وادی سندھ دے او رَشی منی جیڑھے ہزاراں وریہیں پیلھوں سندھو دی مݨ اُتیں ٻہہ جݙاں ہوند تے اݨ ہوند اُتیں گیان دھیان کریندے ٻیٹھے ہئین تاں اُنہیں وی ایہو ای سَت کڈھا ہئی۔ جیویں رڳ وید دے اݨ ہووݨ کنیں ہووݨ دے منڈل 'ناسادیا سکتا ' وچ لکھیا ہوئے:
"پیلہوں پہل ہووݨ اݨ ہووݨ کُجھ وی نہی۔ اُݙاں نہ آکاش ہئی نہ اوں کنیں اُتوں اَسمان ہئی۔ نہ مرتیو ہئی نہ اݨ مرتیو ہئی۔ ݙینہہ رات دا کوئی وکھرپ نہی۔چھڑا ساہ مُتوں ہک ساہ ہئی۔ ٻیا کُجھ وی نہی۔  پیلہوں پہل اَندھارا اَندھارے وچ ولہیٹا ہویا ہئی۔ سبھ پاݨی ای پاݨی ہئی۔ جیوت اپݨے نہ ہووݨ وچ لُکی ہوئی ہئی۔ او پاݨی دے تپ وچوں نکھتا۔ اوندے وچ کامنا اُبھری جیڑھی جو مَنس دا پیلھا بیج ہئی۔ کوَی جیڑھے وید دی ڳول وچ ہئین اُنہیں ایں ہووݨ اݨ ہووݨ دی ڳنڈھ لبھی۔ اے ڳنڈھ چار چوپھیروں ہئی۔ ہیٹھوں ہئی؟ اُتوں ہئی؟ اَتھاں کُجھ بیج ونڈݨ ہار ہئین تے کُجھ شکتیاں ہئین۔ ہٹھوں تݙ پوندی ہئی، اُتوں کُجھ اُبھردا ہئی۔ اے کوں ڄاݨ سڳدے؟ اے کون اَلوا سڳدے؟ اے سبھ کݙاں بݨیا؟ اے سبھ کݙاں ستریجا؟ دیوتا ایں ہووݨ دی ستریج دے پچھوں آندن۔ وت اے کون ڄاݨ سڳدے جو اے سبھ کُجھ کݙاں تھئے ؟ اے ستریج کݙاں بݨی ؟ شیت اے آپݨے آپ وچوں بݨی ہے۔ شیت اینویں نہی۔ جیڑھا ایں سبھ کوں اُتوں ٻہہ ݙیہدا ٻیٹھا ہئی، او سبھ ڄاݨدے، شیت او وی نئیں ڄاݨدا[1]۔"
وادی سندھ دے انہیں رَشیں مَنیں دی اے کینجھی چیتا کاری ہئی، کینجھے وچار ہئین جیندے وچ برہما سبھ ڄاݨدے، شیت او وی نئیں ڄاݨدا۔
میکوں لڳدے میں وت اپݨی کہاݨی کنیں ہٹ ڳیاں۔ ٻہوں پریں وچاریں دی اݨ موہݨی دنیا وچ لڳا ڳیا۔ پر ایں سبھ کُجھ پچھوں ݙسݨ اے چاہندا ہم جو میں ہمیش آپݨے پیو کوں وچالے کھڑا پاتا۔ اندھارے تے سوجھلے، ڄاتی تے اݨ ڄاتی، ہوند تے اݨ ہوند دے وچالے۔ اے ٻئی ڳالھ ہے ایں وچالے کھڑ او سوجھلے، ڄاݨ وندی تے ہوند دو تانگھدا ریہے۔ باقی سبھے لیبلز جنہیں نال او ڄاݨا سُنڄاتا ویندے، او ٹھیک ہن، شیت ٹھیک نئیں۔
اے اوں ویلھے دی ڳالھ ہے جݙاں انگریزی راج اَڄاں ہئی پیا تے کراڑ ساݙے وسبے کنیں نَہن نکھتے۔ اوں ویلھے ایجوکیشن دا سٹینڈرڈ اَڄ کنیں ٻہوں سارا چنڳاں تے اُچا ہئی۔ باد وچ مہاجر کالے انگریزیں پڑھائی لکھائی نال کیا کیتا تے کینویں شاگرد دولے شاہ دے چوہے بݨدے ڳئے، اے ٻہوں سارا ساݙے اڳوں نُشابر ہے۔ پُراݨے ویلھے دے پنجویں پاس ساݙے اڄ دے وݙے ڈگریں گیدھیں کنیں تکڑے نکلدن۔ اوں ویلھے اڄ دی وانگ ٹیوشن دا عذاب وی نہی آیا تے نہ اُستاد کوئی ہَٹی کھولی ٻیٹھے ہئین۔ اوں ویلھے اَڄاں قدیم ہند سندھ دی پڑھائی لکھائی دی ٻاہمݨ دی بݨائی گرو چیلے دی بھنی ترُٹی، ٹوٹے پرچھے تھئی ریت چلدی پئی ہئی۔  اے درست ہے جو پُراݨے ویلھے دے اُستاد کُراڑے تے کہیں حد تائیں گھمنڈی ہوندے ہئین۔ شاگردیں دی مار کُٹائی وی کریندے ہئین۔ ایندے پچھوں اُنہیں دی اِچھا ہوندی ہئی جو اُنہیں دے شاگردیں دا نتیجہ چنڳا آوے۔ ایندے نال اُنہیں دا ماݨ ودھدا ہئی۔ اویں تاں بندہ بانو بان دی مخلوق ہے جیندے وچ پُراݨے ننویں اُستاد وی آندن۔
نصاب دی ایجوکیشن دے چنڳے مَندے ہووݨ وچ اپݨی ہک انج تے نویکلی جاہ ہے۔ پُراݨے ویلھے دے اَٹھویں ݙاہویں دے نصاب وچ تاریخ، ادب، جغرافیہ، سائنس دے سبجیکٹس دریگھے، اوکھے تے اُچے معیار دے ہوندے ہئین۔ اَڄ تاں تاریخ تے جغرافیہ چھڑا مطالعہ پاکستان بݨ ڳئے تے جݙاں دا ضیا الحق مذہب، ریاست تے سیاست کوں ہک ٻئے نال ودھیک جوڑے تاں سائنس چھڑی مُلاں دی بانگ ریہہ ڳئی ہے۔ آہدا میں اے پیاں ہم جو اوں ویلھے دی پڑھائی پڑھائی ہوندی ہئی، چھڑا ڈگری گھنݨ نہی ہوندا۔ شاگرد دا جیوݨ ہک برہمچاری وانگ ہوندا ہئی۔
پنجویں یا اَٹھویں جماعت ہئی، ایندا میکوں نئیں پک پر میݙے پیو کوں ہک واری وظیفہ وی ملیا جیندے نال اوندی پڑھائی دا خرچہ بھرݨ سوکھا تھی ڳیا۔ اَٹھویں کلاس دے باد او تونسے دے ہائی سکول لڳا ڳیا۔ اپݨی وستی کنیں اوندا پُراݨا کلاس فیلو لطیف خان گاݙی اوندے ہک ہمزاد وانگ اوندے نال ہوندا ہئی تے ݙوھیں رَل کنیں پڑھائی کریندے ہئین۔ کہیں ویلھے میݙا پیو وستی ول آوے ہا تے کہیں ویلھے سکول دے بورڈنگ وچ ریہہ پوندا ہئی۔ امتحانیں وچ بورڈنگ ٹکݨ دی اے روٹین پکی ہوندی ہئی۔ جݙاں او تونسے ٹکدا ہئی تاں میݙا ݙاݙا سردار خان وستی کنیں پندھ کریندا اونکوں کھاوݨ ونڄ پچیندا ہئی۔ جیویں ݙسیا ویندے اوں ویلھے میݙی ݙاݙی مر چُکی ہئی۔ میݙا ݙاݙا منہ اندھارے سجھ اُبھرݨ کنیں پیلھوں مٹی وُلڑیندا ہئی۔ مکھݨ دی چُوری بݨا آپݨے پُتر کوں تونسے سکول ونڄ ݙیوے ہا جیڑھی اوندا ݙینہہ تے رات ݙوھیں دا کھاجا ہوندی ہئی۔
جیویں لطیف خان گاݙی دے پُتر محمد سعید اختر میکوں ݙسائے تاں تونسے دے ہائی سکول وچ عزیز جاوید دُرانی (کھیتراݨ) وی اُنہیں دے نال رَل آیا ہئی جئیں میݙے پیو دے جیوݨ دے ہر رنگ ڈھنڳ کوں اپݨی سنگت تے وچاریں نال مُتاثر کیا۔ اصل وچ تاں لطیف خان گاݙی، عزیز جاوید دُرانی تے میݙے پیو دی ہک "ٹرائیکا" بݨ ڳئی جیڑھی ٻہوں مُدت چلدی ریہی۔ اُنہیں دی ہک ٻئے نال ہر تراویں دی سانجھ ریہے ڳئی۔ پڑھائی لکھائی، سوچ وچار، پالیٹکس کنیں گھن جذبیں تے احساسات دے گُھمر گھیریں تائیں اںہیں اپݨے جیوݨ کوں ٻہوں مُدت تائیں سانجھا رکھیا۔
ہر کلچر وچ یاری تے سنگت دے آپݨے آپݨے رنگ روپ تے ڈھنڳ ڈھالے ہوندن۔ کلچر گنگ دے پاݨی وانگ ہکی جاہ نئیں کھڑا رَہندا، ویلھے تے جاہ دے حساب نال وٹیندا ریہے ویندا۔ جیڑھے ویلھے تے جاہ دا جو کلچر ہوندے، اوندے سوجھلے وچ یاری، سنگت، پریم، آدر ماݨ، شرم حیا تے ٻئی ہر کرت کار کوں چنڳے مَندے اَرتھ پوائے ویندن۔ جیویں تے جیڑھے پیرائے وچ اَڄ ذوالفقار علی بھٹو جونئیر دے "کووئیر" ہووݨ کوں ݙٹھا، سمجھیا تے آکھیا ویندا پئے، ایندے وچ اَڄ دے ویلھے دے وچار، جانچ تے احساس دیاں جھالاں ݙٹھیا ونڄ سڳدن۔ اَساں اونکوں جیتلا چنڳا مندا آکھوں پر انہیں وچاریں تے لائف سٹائل کیتے اونکوں آسکر وائلڈ وانگ کال کوٹھڑی نئیں سٹیا ونڄ سڳدا۔ او آسکر وائلڈ جئیں اُنہوویں صدی دے چھیکڑی ݙہاکے امپیریل وکٹورین انگلینڈ دے ساہ تَم کرݨ آلیں ریتیں رسمیں دے خلاف لکھیا تے اَلایا۔ جئیں سقراط وانگ سچ دی سزا وچ زہر دا پیالہ پیتا۔ جئیں اوں ویلھے دی دوغلی "وکٹورین سوسائٹی" دے اَڳوں اے آکھݨ دی جُرات کیتی جو  چھڑا "ہیٹرو سیکشوئیلٹی" مانس دی فطرت نئیں۔ جݙاں اوندے اُتیں "چھوہر بازی" دا جڳ مشہور مقدمہ لندن وچ چلدا پیا ہئی تاں اوں کورٹ وچ قدیم یونان دے کلچر تے فلسفے دے حوالے ݙتے۔ اوں اپݨی کرت کار نال ساکوں اے ݙسایا جو سیکس مانس دی جبلت دا او پُکھ ہے جیندی پاتال وچ لاوے ݙکے لُکے کھڑے ہوندن، جیڑھے نئیں ڄاݨ کݙاں، کیویں تے کیڑھے رنگ روپ تے ڈھنگ ڈھالے وچ آتش فشاں بݨ پَھٹ پوون۔
یادیں دے آپݨے رولے بُھلیکے ہوندن۔ میکوں آسکر وائلڈ اِتھاں کیوں یاد آڳئے؟ کوئی وی یاد ہووے اوندا کوئی ناں کوئی حوالہ ساݙے چیتے دے کہیں کونے کُھدرے یا بھورے وچ ہرو بھرو ہوندے۔ اصل وچ آسکر وائلڈ میݙے پیو دے جگری یار سنگتی عزیز جاوید دا او من بھاوݨا لکھاری ہئی جیندے جیل وچوں لکھے خطیں پتریں کوں اوں ٹرانسلیٹ کرݨ دی ترلا کیتی رکھا۔ ایویں ہوندے تے ݙٹھا وی ڳئے جو یاری سنگت وچ ساݙی پسند ناپسند سانجھی تھی ویندی ہے۔
لڳدے قصہ کہاݨی وت میں بُھلدا وینداں۔
جیڑھے ویلھے لطیف خان گاݙی، عزیز جاوید تے میݙے پیو دی تونسے دے ہائی سکول وچ گھاٹی ٻٹ یاری بݨی او تریہہ دے ݙہاکے دا چھیکڑ تے چالیہہ دے ݙہاکے دا پیلھا پارٹ ہوسی۔ اُننہیں وچالے او "فرینڈ شپ" نہی جیندی تعریف وچ قدیم یونان دے سٹائکس تے ایپی کیورئین غرق ہئین۔ اے ہند سندھ دی یاری آپݨا نویکلا روپ رنگ رکھدی ہئی۔ اوں ویلھے یاری لاوݨ توڑ نبھاوݨ پیر فرید دی ݙس ہئی۔ اوں پیر فرید دی ݙس جئیں خدا تے بھگوان کوں چھڑا یار دے روپ وچ ݙٹھا۔
اُنہیں دی یاری کیا ہوسی، ہر ویلھے دی ہک ٻئے نال ساتھ سنگت ہوسی۔ اُنہیں دا جیرا وچھوڑے دے ملال تے ملݨ دی تانگھ وچ ریہہ ویندا ہوسی۔ ہر ہک آپݨے آپ کوں ݙوجھے دے شیشے وچ ݙیہدا تے سُچیندا ہوسی۔ تریہے دمان دے وسوں دے ماہݨو ہئین۔ تریہے بلا دے پڑھاکو ہئین۔ جذبیں تے احساسیں دے نال نال کتاب تے سوچ وچار دی سانجھ اینجھی یاری دی بݨیاد ہوندی ہے۔
جو ہئی، جیویں ہئی، جینجھا ہئی پر اے سنگت یاری وݙی مُدت چلدی ریہا۔ جݙاں اے تونسے دے ہائی سکول وچ ہوندے ہئیں تاں اوں ویلھے تائیں اُنہیں کٹھے لٹریچر، ہسٹری تے فلاسفی دے سبجیکٹس اُتیں ٻہوں کُجھ پڑھ گیدھا ہئی۔
میݙے پیو میٹرک باد اوں ویلھے تھیوݨ والے جونئیر سینئر دا امتحان پاس کیتا۔ ایں امتحان کیتے اونکوں تونسے کنیں ݙیرہ غازی خان پیریں دا پندھ کرݨا پیا۔ نئیں ڄاݨ ایں پندھ اوندے چیتے اُتے کینجھے چھاپے چھاپن جو ایندی ڳالھ او کݙاھیں ناں کݙاھیں کڈھ ای آندا ہئی۔ ہک تاں اوں ویلھے دا پیریں دا پندھ اڄ دے سفریں کنیں انج انو بھئو (تجربہ) ہئی۔ ایندا اوکھ اپݨی جاہ پر ایندے نال بندے دی آپݨی وسوں تے اوندی گُذراݨ نال ݙونگھی ڄاݨ سُنڄاݨ تے اَݨ مٹ جُڑت بݨدی ہئی۔ تھی سڳدے ایں پندھ نال اوں آپݨے دمان دی وسوں، اوندے وستیں واہڑیں، قصبیں، جھر جنگلیں، ٻنیں ریخیں، پاڑیں نالیں، ذاتیں قومیں کوں ودھ نَجھا تے نویکلی اکھ نال ݙٹھا ہووے۔ دَمان دے سوہݨپ اوندے مَن کوں خوش تے اپݨی وَسوں دی لاچاری اونکوں اوکھا مونجھا کیتا ہووے۔ تھی سَڳدے اوں پندھ وچ کہیں راہ ویندی دے پیریں کنڈا پݙا ہووے جیندی پیڑھ اوندے مَن دی مُندری مُندر گیدھی ہووے۔ کہیں سانولی سلوݨی کھو کھاݙے ٻیٹھی دا نکوہاں کھنگورا بھانویں مَن موہݨی کَھل اوندے کَنیں  سُر سنگیت وڄائے ہوون۔  کہیں اَدھ بھالی، لاتکی دید دا جادو چلیا ہووے۔ اے عمرانہہ ہوندی تاں ایویں ای ہے۔
ایں اَݨ مٹ یاد پچھوں ہک ڳالھ اے وی ہے جو اوں ویلھے گاݙیں دی ہک نکی جہیں وستی دے نینگر چھوہر کیتے ڈیرہ غازی خان شاہر ونڄݨ ہک انوکھا انو بھئو (تجربہ) ہوسی ۔ اے او ڈیرہ غازی خان نہی جیڑھا کُجھ ݙہاکیں پیلھوں سندھو دی مَݨ اُتیں آباد شاد پُھلیں دا سہرا ہئی۔ جیویں ہمیش کنیں تھیندا آندے ہک ݙینہہ او شاہر سندھو دیوتا دی ڈھاہ رنگی کاوڑ نال دھڑ تھی ڳیا۔ اے او ڈیرہ غازی خان نہی جیندے چار چودھاروں کھجیں تے اَمبیں دے باغ تے چَھتے ہوئے بازار ہئین۔ اے او ڈیرہ غازی خان نہی جیندے وچ سندھو کنیں نکھتی پُراݨی ماݨکا نہر وہندی ہئی جیندے کنارے اوں شاہر دے چھوٹے وݙے واسی دھاندے تے ساوݨی منیدے ہئین۔ اے او ڈیرہ غازی خان وی نہی جیندے ڈاک بنگلیں وچ شام کوں 'سَنڈے مین' وہسکی دا پیگ ہتھیں پا اوندے ہولے ہولے گُھُٹ بھریندا ' گریٹ گیم' دی شطرنج اُتیں سوچ وچار کریندا ہئی۔ کہیں کہیں ویلھے اوندے نال اوندا نائب ہتو رام وی اَن ٻہہ ہئی تے او مل کنیں بلوچ قبیلیں تے اُنہیں دے سرداریں کوں ہتھیکا رکھݨ دے پلان ڈسکس کریندے ہوسن۔
میݙا پیو تاں اوں ݙیرہ غازی خان ڳیا ہئی جیڑھا ڈھاہ دے باد سندھو دریا کنیں پچھادھوں ہٹاواں کر کنیں انگریز حاکمیں سَن 1910 وچ ننویں سروں آپݨی یوروپئین سٹائل دی 'سِٹی پلاننگ' نال بݨایا ہئی۔ اے تاں اے، بی، سی، ڈی بلاکیں آلا ڈیرہ غازی خان ہئی جتھاں پیوݨ کیتے ٻاڑا پاݨی ملدا ہئی۔ ایندے وچ چھاؤݨی تے سینما گھر ہئی، سکولز تے کالجز ہئین۔ ریلوے ٹیشن ہئی۔ کُجھ مقامی اخبار اُتھائیں چھپدے ہئین تے ودھ سرکولیشن دے وݙے تے مشہور اَخبار لہوروں آندے ہئین۔ اُوں ویلھے دے ڈیرہ غازی خان دے کراڑیں وچ "آریا سماج" دا طوطی ٻولݨ لڳ پیا ہئی تے مُسلمان کُجھ ودھ مُسلمان بݨدے ویندے ہئین۔ آکھݨ میں اے چاہنداں جو اوں ویلھے دا ڈیرہ غازی خان ہک " لیٹ کالونئیل ماڈرنیٹی" دا شاہر ہئی جتھاں برٹش ایمپائر دے ڈھلدے پچھاویں ݙٹھے تے جانچے ونڄ سڳدے ہئین۔
صدیں دے کلہیپے وچ رَہندی وستی گاݙیں دے پڑھاکو نینگر چھوہر کوں اُوں شاہر کیتلا تے کینجھے ڈھنڳ دا متاثر کیتا ہوسی، ایندا سمجھݨ ڄاݨن ودھ اوکھا نہی۔ ایہو کارݨ ہئی جو او ڈیرہ غازی خان دے ایں پیریں پندھ تے وت شاہر وچ اپݨے رہوݨ ٹکݨ دا حال آنوں بہانوں چا ٻاہندا ہئی۔
میٹرک پاس کرݨ پچھوں اے تریہے جگری سنگتی۔ لطیف خان گاݙی، عزیز جاوید دُرانی تے میݙا پیو۔ انٹر میڈیت کرݨ کیتے ڈیرہ غازیخان دے ڈگری کالج ایڈمیشن گھن ہک ٻئے نال وت کٹھے تھی ڳئے۔ اُتھاں ہک ݙو لیکچررز ایہو جہیں ہئین جنہیں دے اے ودھیک کولہوں ہئین۔ اُنہیں وچوں ہک تاں فلاسفی دا ٹیچر پیرزادہ ہئی۔ ایں پیرزادہ دا میں کئی واری آُپݨے پیو دے مونہوں ذکر سُݨے۔ ہک حوالہ تاں میکوں اَڄاں وی یاد ہے۔ کہیں ݙینہہ اُنہیں متھیا جو فورٹ منرو ویندے ہئین۔ اَڄ وانگ اوں ویلھے وی فورٹ منرو ہک ٹھڈی ٹورسٹ جاہ ہئی تے لوک اُتھاں گرمیں وچ ویندے ریہے ویندے ہئین۔ فورٹ منرو دی جیڑھی ڳالھ او سُݨیدا ہئی او اوندے ٹیچر پیرزادہ دا بلوچیں بارے ہک آکھݨ ہئی۔ پیرزادہ تل وطنی نہی ایں سانگے اوندے کیتے فورٹ منرو بلوچیں نال میل جول، اُنہیں دا رہوݨ سہوݨ، رکھ رکھاؤ تے قدراں ودھ دلچسپی دا کارݨ ہوسن۔ اوندا آکھݨ ہئی جو "اِتھاں میں ہر بلوچ کوں مُچھاں وَٹیندیں اے آہدا سُݨے جو میں غیرت مند آں۔ نال ہر بلوچ اے وی آہدے جو میݙی ٻلاݨی وی ہے۔" بلوچ رہݨ سہݨ، سوچ وچار تے کرت کار دے ایں اُپٹھ کوں اوندے ٹیچر پیرزادہ جیڑھی اَکھ تے دید نال وی ݙٹھا پر اوندا اے آکھݨ میݙے پیو کوں ہمیش کیتے یاد ریہے ڳیا۔ اُنہیں ترئیں یاریں دا ہک ٻیا اُستاد جیلانی ہئی۔ او انگلش لٹریچر دا ٹیچر ہئی۔ اوندے نال وی انہیں دی ڳالھ مُہاڑ، ٻٹ کڑاک، علمی جھیڑے چلدے رہندے ہئین۔
تہاکوں پڑھدیں ہوئیں کہیں کہیں ویلھے اے ڄاپسی جو اِنہیں یادیں دی کوئی واڳ مُہار نئیں۔ اصل وچ تاں میں آپ وی انہیں یادیں کوں ٹوٹے پرچھیں دے روپ وچ سُݨیا ہوئے۔ ساݙے گھر وچ سِجھ اُبھرے اُٹھݨ دا رواج ہئی۔ جیڑھا ٻال سویل نال نہ اُٹھے ہا تاں میݙا پیو گݙوا چا اوندے مُنہہ تے پاݨی دے ترونکے سَٹے ہا۔ ہر پُراݨے ویلھے دے ماہݨو وانگ اونکوں ٻالیں دا دیر تائیں سُمہݨ سروں نہی بھاندا۔ سبھے ٻالیں دی کیا ڳالھ کریجے اے تاں میں ای ہوندا ہم جیڑھا ایں آپریشن دا شکار تھیندا ہم۔ ہالی میں اکھیں ںوٹی ادھا نندرایا، ادھا سُڄاکا ہوندا ہم تاں میݙی اَماں دا ہوکا میݙے کنیں پووے ہا، "منظری دا پیو آ اے شاکا ہالی سُتا پئی۔" اے سُݨدے میݙی جان تے پیلھے ای کنڈیر چڑھݨ لڳ پوندی ہئی۔ سیالے وچ تاں کوسی کوسی سَوڑ کنیں نکلݨ سروں مَن نہی آہدا۔ پر سیالے دی ہک اینجھی چَس ہئی جیڑھی میکوں اَچݨ چیتی اُٹھا ݙیندی ہئی۔ ساݙے تونسے دے گھر دے پچھوں کچن ہئی۔ سویلے سویلے میݙا پیو کاٹھیاں، ڳوہے، ککھر کلنجر تے کہیں ویلھے اخبار دے ٹوٹے کٹھے کر کنیں بھا ٻَلیندا ہئی۔ رِدھا پکا تاں میݙی اَماں سوکھا اوکھا کر گھندی ہئی پر اے بھا ٻالݨ اونکوں اوکھا کم ڄاپدا ہئی۔ اے وی تھی سڳدے میݙے پیو کوں آپ بھا ٻالݨ دی چَس آندی ہووے تے اوں میݙی اَماں کوں اے عادت پوا ݙتی ہووے۔ ہئی تاں اوہو جئیں آپݨا قلمی ناں "سوجھل ٻروچل" رکھیا ہویا ہئی۔ سجھ، بھا، ڳوہے، ݙیوے نال اوندا ہک نویکلا سمبندھ تے رومانس ہئی۔ آہدا میں اے پیا ہم جو بھا ٻالݨ باد چنڳی دیر اساں اوں کچن وچ ٻہہ ڳالھیں کروں ہا۔ ڳالھیں کیا ہونداں ہئین، چھڑے میں لَوتے دے سوالیں دی ہک بوچھاڑ ہوندی ہئی۔ اوں ویلھے میں ٻولݨ اَلاوݨ کنیں تھکدا نہم۔ اے پیو دے یادیں دے ٹٖوٹے ݙلاں میݙے اوں ویلھے دیاں سُݨیاں سُݨایاں یاداں ہن۔ کہیں کہیں ویلھے اَساں تونسے دے بازار محمود نظامی سئیں دے سیاسی دربار کٹھے ونڄوں ہا تاں رَستے وچ ڈھڳ ڳالھیں کریندے ہاسے۔ اینجھے ڳالھیں دا موقع اوں ویلھے وی ٻہوں ملدا ہئی جݙاں میں آپݨے پیو نال تونسے کنیں ٻاہرو ویندا ہم۔ بس وچ ہکی سیٹ تے کٹھے ٻہہ، دھکے دھوڑے تے لوݙے کھاندیں ڳالھیں دی ہک آپݨی چَس ہوندی ہئی۔ اے اوں ویلھے دی ودھ ڳالھ ہے جݙاں سرائیکی لوک سانجھ بݨی ہوئی ہئی تے اوندے میٹنگز وچ میں وی کݙاھیں کݙاھیں ویندا ہم۔ کُجھ یاداں او وی ہن جیڑھاں میں باد وچ اپݨے بھراویں تے پیو دے سنگتیں کنیں سُݨن۔ اے ڈیرہ غازی خان دے ڈگری کالج تے اِنہیں تریہیں سنگتیں دی یاری دا پریتی حال میکوں لطیف خان گاݙی دے پُتر محمد سعید اختر سُݨائے۔
یادیں دی مُہار ولا موڑوں تے چنڳا ہوسی۔
ڈیرہ غازی خان دے ڈگری کالج وچ اِنہیں تریہیں دے فلسفہ، سائیکالوجی، ہسٹری، لٹریچر، انگلش مین سبجیکٹس ریہے ڳئے۔ اوں ویلھے اے فلسفے وچ ہیگل، سپینوزا، شوپن ہائر، مارکس، برنارڈ شا دے ڄاݨوں سُنڄاپوں تھی چُکے ہئین۔ انگلش تے پرشئین لٹریچر وی اُنہیں چنڳا بھلا کھنگالا ہویا ہئی۔ انگلش لٹریچر دے شوق دا ہک چھوندا حال میں محمد سعید اختر دی زبانی سُݨیا ہوئے جینکوں اے حال آپݨے پیو لطیف خان گاݙی ݙتا ہویا ہئی۔ اے اُݙاں دی ڳالھ ہے جݙاں میݙے پیو دی آپݨی پیلھی ذال جندن نال کھٹ پَٹ چلدی پئی ہئی۔ اوں ویلھے او ڈیرہ غازی خان دے کالج پڑھدے ہئین۔ چُھٹیاں ہوسن جو اے ݙوھیں سنگتی گاݙیں آئے ہوئے ہئین تے میݙے پیو دی طلاق دی ڳالھ مہاڑ چلدی پئی ہئی۔ اُنہیں دے ہتھیں اوں ویلھے امریکہ دی ناولسٹ مارگریٹ مِچل دا ننواں ننواں چھپیا جڳ مشہور ناول "گَون وِد دا وِنڈ" لڳ ڳیا۔ میݙی آپݨی اَڄوکی پرکھ پرچول موجب اے ناول سَن 1936 وچ چھپیا ہئی۔ ایں ناول اُتیں اڳوں ونج 1939  وچ ریکارڈ تروڑ فلم بݨی۔ اے ناول ہک "ایپک ہسٹاریکل رومانس" دا پلاٹ رکھدے۔ ایندا تاریخی پچھوکڑ امریکہ دی چار وریہیں (1861-1865) دے وچالے تھیوݨ آلی او خانہ جنگی تے بھیڑی ہے جیڑھی ابراہم لنکن دے صدر دے چُݨاؤ باد اوں ویلھے اُبھے تے لَمے امریکہ وچ چھڑ ڳئی جݙاں غلامی دے مُکارے دا باقاعدہ اعلان تھیا۔ لَمے امریکہ دے سَت ریاستیں جتھاں اَڄاں غلامی دا رواج تے معشیت ٻہوں تکڑی ہئی، اُنہیں ہک کنفیڈریشن بݨا آپݨی علیحدگی دا دعوی کر ݙتا۔ ایں ناول دے کردار وریجینا دی ریاست نال سمبندھ رکھدن۔ ایں اہم تاریخی سیاسی پچھوکڑ دے نال نال ایں ناول دے کرداریں وچ زبردست رومینٹک افئیرز وی چلدے پئے ہوندن جیندے وچ پیار محبت، شادیاں پرنیوے ، یقین بے یقینی، رنج غم، جلن حسد، مردانگی تے شیویلری سبھے رولے رَپے تے رنگ ہوندن ۔
اے ݙوھیں سنگتی وستی گاݙیں ہئین تے ناول دی ہکا کاپی انہیں دے ہتھیکے ہئی۔ ݙوھیں چاہندے ہن جو کہیں تانگھ مُتوں اے ناول پڑھ گھنن۔ صلاح اے بݨی جو ایں ناول دے ݙو ٹوٹے کر ݙویجن۔ ناول دا پیلھے آلا پارٹ میݙے پیو گھن گیدھا جݙاں جو ݙوجھا پارٹ لطیف خان گاݙی دے ہتھیں آیا۔ لامحالہ شام کوں کہیں وساخ ٻہہ یا کہیں بندڑے دی لٹھ ڈگری اُتیں ٹُردیں پھردیں آپݨے روز دے پڑھے پڑھائے دا حال حویلہ وی تھیندا ہوسی۔ جیویں میں پیلھوں ݙسائے اوں ویلھے میݙے پیو دی پیلھی ذال جندن دا ہک امیرزمیندار ٻُڈھے نال وی سانگا جُڑ چُکیا ہئی تے اوندا روز طلاق دا تقاضا ہوندا ہئی۔ ایں پچھوکڑ وچ اوں ناول دے کرداریں دے رومینٹک افئیرز، رقابت، جھیڑے جھڳڑے، یقین شک، جلن حسد بارے پڑھدیں او کیا سوچیندا تے محسوس کریندا ہوسی، میں ایندا چھڑا اندازہ ای لا سڳداں۔ اِݙوں ناول مُکیا، اُݙوں میݙے پیو آپݨی پیلھی ذال کوں طلاق لکھ ݙتی تے وت دھتورا پی، ڳادھی گھڑیندیں او کیڑھے جڳ جہان پھردا گھومدا ریہا، اے حال اوندے نال ای مَر سُتے۔
نذر محمد ناشاد
نذر محمد ناشاد سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
اوہ ریت پریت دی کیا جانڑن
جیھڑے قول قرار کوں بھل ویندن
ٹیکنالوجی
ٹیکنالوجی، سائنس تے معلومات دے فنی تے عملی استعمال کوں آکھا ویندا ہے تے ایں شعبے دے دائرہ کار وچ اوہ تمام آلات وی آویندن تے اوہ تمام طریقۂ کار وی کہ جیہڑے علمی معلومات دے عملی استعمال نال متعلق ہوندے ہن۔ ٹیکنالوجی دی اصطلاح عام طور تے طرازاں (techniques) دے ہک مجموعے کیتے استعمال تھیندی ہے (مثال دے طور تے space technology) تے بعض اوقات ایں کوں ہندسیات (engineering) دی طراز یا ٹیکنیک استعمال کریندے ہوئے بݨائی ونجݨ والی کہیں چیز (پیداوار یا پروڈکٹ) کیتے وی استعمال کیتا ویندا ہے جیویں کہ کوئی تکنیکی کاروباری ادارہ اپݨی بݨائی ہوئی پیداوار کوں ہک ٹیکنالوجی آکھ سڳدا ہے، مثلاً ہٹاچی technology تے ABI technology وغیرہ وغیرہ۔ thumb| thumb|
تفصیلی جائزہ
ٹیکنالوجی ہک بہت وسیع اصطلاح ہے تے نوع انسان دا ایندے نال تعلق اوں وقت توں ہی جاری ہے کہ جݙݨ توں ایں نے قدرتی اسباب تے وسیلیاں کوں سادہ اوزاراں وچ بدلݨا سکھا۔ زمانہ قبل از تاریخ دے ادوار وچ حضرت انسان دا بھاہ لاوݨ دے طریقے دا دریافت کرنا تے کہیں وزنی چیز دے تلے کوئی گول چیز رکھ کے اونکوں دِھکݨا (جس نال پہیے دی ایجاد تھئی) سب کجھ ٹیکنالوجی ہی دی ابتدائی اشکال ہن۔ موجودہ دور وچ بہت ساری ایسی ایجادات و طراز ہن جنہاں نے ایں دنیا کوں ہک نویں شکل وچ ڈھال ݙتا ہے، انہاں وچ www انٹرنیٹ ݙومین تے ایں دی بنیاد یعنی شمارندہ (computer) وغیرہ اہم ہن۔ ہک ٻیا پہلو ایہ ہے کہ تمام تر ٹیکنالوجی نے انسانی بھلائی دی جانب ہی رخ نی کیتا بلکہ کثیر تعداد وچ ایسی ٹیکنالوجی وی تخلیق کیتی ونج چکی ہے تے کیتی ویندی پئی ہے کہ جیہڑی انسانیت ہی کوں مٹا ݙیوݨ دی بھر پور صلاحیت نال مالا مال ہے. چند مثالاں وچ Atom bomb تے Neutron bomb جیہے مہیب ہتھیار شامل ہن۔
تزیید
کہیں لوظ دے اخیر ئِ چ کہیں ہک حرف علّت (ا، و، ی) دے ودھارے کوں ’’تزیید‘‘ آکھیا ویندے تزیید دا لغوی معنی ہے ودھارا یا اضافہ مثال دے طور تے کجل کوں کجلا ، پلیت کوں پلیتا اصل کوں اصلوں ، سبھ کوں سبھو، کری کوں کروی تے جان کوں جانی ٻدھݨ تزییداکھیندے۔
۱
کجلا پائیم، سرخی لائیم
فرید ؒ
۲
اصلوں محض وِساریسُں
لاکر پرم پلیتا
فریدؒ
۳
عشق ئِ چ سبھو الوہا تلوہا کھڑاں لٹا
ٻئی کیا اچھاڑ ݙیواں میں دل دی مُکاݨ تے
ریاض رحمانی
۴
گور کھٹ کئی میل دے وچ باغ، ٻوٹے، پھل رَہا
صحت دے اعتبار نال حروف تہجی دے قسماں
اساں کجھ سادہ اوازاں کوں بلا تکلف اپݨے ہونٹھاں تے زبان دی مدد نال ملا کرئیں ( یعنی ہک مرکب اواز بݨا کرئیں) فر فر ٻلیندے ویندے رہندے ہیں۔ ساݙے ہونٹھاں تے زبان دی تھوڑی جھئیں حرکت نال مرکب اوازاں مختلف لوظیں دی صورت ئِ چ بݨدےا ں تے نکلدیاں ویندیاں رہندئین۔ اوازاں دا گھٹ تھیوݨ، ودھݨ ، تیز تھیوݨ، مدھم تھیوݨ، اچا تھیوݨ یا جھکا تھیوݨ ساݙے اپݨے وس ئِ چ ہوندے۔ پر انھیںاوازیں کوں اساں جہڑی صفائی نال ٻلیندے ہیں انھیںکوں اونہہ صفائی نال ضابطہ تحریر ئِ چ گھن آوݨ ٻہوں مشکل ئِ ۔ پوری کوشش دے باوجود دنیا دی کُئی زبان وی پوری کامیابی نال انھیںاوازیں کوں تحریر دے دائرے ئِ چ نھیں گھن آسڳی۔
تزیید
کچی کروی ریت دے کوٹھے بݨانوݨ چھوڑ دے
حضور ﷺ دا ݙوجھا سفر شام تے شادی
تقریباً 25 سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے شام دا ݙوجھا وݙا سفر کیتا جیہڑا حضرت خدیجہ علیہا السلام دے تجارتی قافلے کیتے ہئی۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے ایمانداری دی بنا تے اپݨے آپ کوں ہک اچھا تاجر ثابت کیتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ݙوجھے لوگاں دا مال تجارت وی تجارت دی غرض نال گھن کے ویندے ہوندے ہن۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ایہ خدمات حضرت خدیجہ علیہا السلام کیتے وی انجام ݙیندے ہن۔ اوں سفر توں واپسی تے حضرت خدیجہ دے غلام میسرہ نے انہاں کوں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ایمانداری تے اخلاق دے کجھ ڳالہیں ݙسے۔ انہاں نے جݙݨ ایہ ڳالہیں اپݨے سوتر ورقہ بن نوفل کوں ݙسے تاں ورقہ بن نوفل نے آکھا کہ جیہڑے ڳالہیں تساں ݙسن اگر صحیح ہن تاں ایہ صاحب یقیناً نبی ہن۔ آپ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے اچھے اخلاق تے ایمانداری توں بہت متاثر تھئے تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں شادی دا پیغام ݙتا جینکوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابوطالب دے مشورے نال قبول کر گھدا۔ اوں وقت آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی عمر 25 سال ہئی۔ حضرت خدیجہ علیہا السلام قریش دے مالدار ترین تے معزز ترین خواتین وچوں ہن۔ حضرت خدیجہ علیہا السلام نال آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چار صاحبزادیاں حضرت سیدہ زینب رضی اللہ عنہا، حضرت رقیہ رضی اللہ عنہا، حضرت ام کلثوم رضی اللہ تعالیٰ عنہا تے حضرت سیدہ فاطمہ رضیہ اللہ عنہا پیدا تھئے۔
صحت دے اعتبار نال حروف تہجی دے قسماں
اے سادہ اوازاں جہڑیاں جو ہونٹھاں ؍ تے زبان دی حرکت نال پیدا تھیندئین انھیںدے بعض حصئیں کوں تاں چھوٹے چھوٹے مناسب حر وف نال جنھیں کوں حروف تہجی آکھیا ویندے ظاہر کیتا ڳئے تے جتھاں ݙو یا ݙوکنوں زیادہ سادہ اوازیں (حروف تہجی) کوں ملاوݨ مقصود ہا اتھاں بعض ایجھیں حروف منتخب کیتے ڳئین جہڑے جو انھیںسادہ اوازیں (حروف تہجی) کوں ملاوݨ دا کم ݙیندن۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ݙو یا ݙو کنوں زیادہ حروف کوں ملاوݨ کیتے انھیںمنتخبہ حروف وچوں کُئی ہک حرف ضرور شامل کیتا ویندے۔ اینہہ واسطے ہر زبان ئِ چ حروف دےا ں صحت دے لحاظ نال ݙو قسماں ہن۔ یعنی حروف علّت تے حروف صحیح۔
-1	حروف علت: علت دا لوظی معنی ئِ بیماری ضعف، علالت، کمزوری ، روڳ، لاغر پن۔ ٻس ایجھیں حروف تہجی جنھیں دی اواز کمزور، مدھم تے ضعیفئِ حروف علت اکھیندن۔ اے حروف ݙوجھے حروف کوں ملا کرئیں اواز کوں طاقتور بݨاوݨ تے قائم رکھݨ دا کم کریندن جیویں جو وارا (و،ا،ر،ا) دے الف متحرک واو تے متحرک ’’ر ‘‘دی اواز کوں ودھاݙیندن تے لوظ روٹی(ر،و،ٹ،ی) دی وائو تے ’’ی ‘‘ر تے ٹ دی آواز کوں ودھا ݙیندی ئِ۔ اے حروف علت اے ہن۔ (ا،و،ی) اے ترے حروف کݙائیں تاں لوظیں دے شروع تے کݙاہیں لوظیں دے درمیان ئِ چ آکے جے کرمتحرک تھی ونجن تاں وت اے حروف صحیح بݨ ویندن۔ جیویں جو انور (ا،ن،و،ر) دا الف تے وائو یقین (ی،ق،ی،ن) دی پہلی ی تے قیام (ق،ی،ا،م) دی ی وغیرہ ۔
اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی جو کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ آوݨ آلا کُئی وی حرف علت متحرک تھی کرئیں صحیح بݨ ویندے تے ݙوجھی اے ڳالھ جو کہیں وی حرف صحیح دی اپݨی کُئی آواز نھیں ہوندی جے تئیں اوندے اتے یا تلے کوئی حرکت (یعنی زبر، زیر یا پیش) نہ لئی ون٘ڄے یا اوندی اواز طاقتور یا زوردار بݨاوݨ کیتے اوندے اڳوں کُئی حرف علت نہ لایا ون٘ڄے ۔
-2	حروف صحیح : حروف علّت (ا، و، ی) کن علاوہ باقی جتنے وی حروف تہجی بچدن او سارے دے سارے حروف صحیح سݙیندن۔ حروف صحیح ہمیشہ بے اواز تے غیر متحرک ہوندن جے تئیں انھیںدے اڳوں وݙے حروف علت (ا،و،ی) یا انھیںدے اتے تلے چھوٹے حروف علت (زیر، زبر،پیش ) نہ لائے ون٘ڄن۔
تزیید
شاکر شجاع آبادی
۵
نہ ݙٹھم نہ سُݨیئُم ٻئی جا، قوم اوہا بیابانی
کتیاں وانگ ودن کت چھوڑی، سݨ توں سیفل جانی
خادم حسین مخفی
۶
راتوں رات نسوکڑ ݙکھڑے
کالے روہ سدھائے
فریدؒ ۷
فخر الدین مٹھل دے شوقوں
دم دم پیڑ سوائی
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ کجل کوں کجلا ، ݙوجھے شعر ئِ چ اصل کوں اصلوں تے پلیت کوں پلیتا ، تریجھے شعر ئِ چ سبھ کوں سبھو، چوتھے شعر ئِ چ کری کوں کروی ، پنجویں شعر ئِ چ جان کوں جانی ، چھیویں شعر ئِ چ رات کوں راتوں تے ستویں شعر ئِ چ شوق کوں شوقوں ٻدھا ڳئے ۔
غزوۂِ غابہ
صلح حدیبیہ دے بعد حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اپݨے سب توں وݙے دشمن قریش دے مکر و فریب تے شر و عداوت توں مطمئن تھی چکے ہن کیونکہ اے عہد تھیا ہئی کہ ݙاہ سال تک جنگ بند رہسی۔ تݙانہہ آپ ﷺ اپݨے سب توں شریر دشمن یہود دی طرف متوجہ تھئے کیونکہ یہود ہر پل مسلماناں کوں ستاوݨ وچ کوئی کسر نہ چھوڑیندے، تاں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اے فیصلہ فرمایا کہ او یہود نال نبڑسن۔ یہودی خیبر تے اوندے شمال وچ آباد ہن۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم انہاں دی طرف روانگی دی تیاری فرمیندے پئے ہن کہ اوں وقت ہک چھوٹا جیہا واقعہ درپیش تھیا جینکوں غزوۂ غابہ یا غزوہ ذی قرد آکھا ویندے۔
احوال
ایں واقعے دا خلاصہ اے ہے کہ حضرت محمد ﷺ نے اپݨے اُٹھ احد دے اطراف، غابہ دے اندر چرݨ کیتے بھیڄ ݙتے۔ نال ہی آپ ﷺ دا غلام رباح، اٹھاں دا چرواہا تے سلمہ بن اکوع ( ہک مرد صحابی دا ناں ) ہن۔ حضرت سلمہؓ دے نال ابوطلحہؓ وی ہن۔ اچانک عبد الرحمان بن عینہ فزاری نے اٹھاں تے چھاپہ مارا تے تمام اٹھ ہانک کے گھن ڳیا۔ سلمہؓ نے اپݨا گھوڑا رباح کوں ݙتا کہ او جلدی ونڄ کے مدینے وچ حضرت محمد ﷺ کوں آگاہ کرے تے سلمہ ؓ خود ہک ٹیلے تے کھڑے تھی ڳئے تے ترئے وار بلند آواز نال پکارا ’’یا صباحاہ‘‘ (ہائے صبح دا حملہ)، ول سلمہؓ حملہ آوراں دے پچھوں چل نکلے، او تیر وسیندے ہن تے سلمہؓ بن اکوع اے رجز پڑھدے ویندے ہن:
خُذُھَا ،أنَا ابنُ اَکُوُعِ وَالیَومُ الرُّضَّعِ
یعنی ’’اے گھن! میں اکوع دا بیٹا ہاں تے اڄ دا ݙینہہ کھیر پیوݨ والے دا ݙینہہ ہے‘‘ اوندے بعد جناب سلمہ بن اکوعؓ دشمن دا پیچھا کریندے ڳئے تے تیر وسیندے رہیے۔ آخرکار، جݙݨ دشمن یعنی عبد الرحمان بن عینہ فرازی ہک پہاڑ دے تنگ رستے وچ داخل تھیا تاں سلمہؓ پہاڑ دے اتے چڑھ ڳئے تے عبد الرحمان بن عینہ تے پتھر لڑھکاوݨ لگے۔ ایویں اوں نے تمام او اٹھ چھوڑ ݙتے جیہڑے اوں نے حضرت محمد ﷺ دی چراگاہ توں ہکلے ہن۔
ایندے باوجود وی سلمہ بن اکوعؓ اوندا پیچھا کریندے رہیے حتٰی کہ اوں نے ٻوجھ گھٹ کرݨ کیتے تریہہ چادراں تے تریہہ نیزے سٹ ݙتے۔ حضرت سلمہؓ انہاں تے بطور نشان تھوڑے تھوڑے پتھر سٹیندے ڳئے تاکہ انہاں کوں پہچاݨ گھدا ونڄے۔ ول او لوگ گھاٹی دے ہک تنگ موڑ تے ٻیہہ ڳئے۔ سلمہؓ نے ݙٹھا کہ رسول اللہ ﷺ دے شہسوار درختاں دے درمیان آندے پئے ہن۔ آڳوں جناب اخرم ول ابوقتادہؓ ول مقدادؓ ول اخرم تے عبد الرحمان وچ تکرار تھئی۔ اخرمؓ نے عبد الرحمان دے گھوڑے کوں زخمی کیتا مگر عبد الرحمان نے واپس انہاں کوں نیزہ مار کے شہید کر ݙتا تے انہاں دے گھوڑے تے ول آیا لیکن اتنے وچ ابوقتادہؓ عبد الرحمان دے سر تے ونڄ پہنچے تے اونکوں نیزہ مار کے قتل کر ݙتا۔ دشمن دے باقی آدمی بھڄ کھڑے تھئے۔ حضرت سلمہ وی انہاں دے نال پیدل بھڄدے ویندے ہن۔سورج ڈھلݨ توں کچھ دیر پہلے دشمن ہک گھاٹی وچ ونڄ پہنچا جیندے وچ ذی القرد ناں دا چشمہ ہئی۔ دشمن پیاسا ہئی تے پاݨی پیوݨا چاہندا ہئی۔ لیکن سلمہؓ نے اونکوں تیر مار کے پرے (زخمی) کر ݙتا۔ رسول ﷺ تے صحابہ ݙینہہ دھلݨ توں پہلے سلمہؓ دے کول پہنچے۔ سلمہؓ نے فرمایا کہ یارسول اللہﷺ ! اے سب پیاسے ہن۔ اگر تساں ساکوں سو آدمی ݙے ݙیو تاں میں انہاں دے جانوراں سمیت انہاں دے گردناں پکڑ آواں۔ آپ ﷺ نے فرمایا:
اکوع دے صاحبزادے (سلمہؓ)! توں قابو پا ڳئیں تے ہݨ نرمی کر۔ اوں وقت بنوغطفان وچ انہاں دی مہمان نوازی تھیندی پئی ہے۔
این غزوہ وچ سلمہ بن اکوعؓ کوں رسولﷺ نے پیدل تے سوار ݙوہاں دا حصہ ݙتا تے عضباء ݙاچی تے نال ٻلہھایا تے فرمایا: اڄ ساݙے بہترین سوار ابوقتادہؓ تے بہترین پیادے سلمہؓ ہن۔ اے غزوہ آپ ﷺ دے خیبر روانگی توں صرف ترئے روز پہلے پیش آیا۔ ایں غزوہ دے دوران مدینے دا انتظام آپ ﷺ نے ابن ام مکتوم کوں سونپا تے پرچم حضرت مقدادؓ کوں عطا فرمایا۔
اولمپکس گیمز
اولمپکس گیمز دا آغاز 1896 کوں ایتھنز  جو یونان دا شھر ہے اوں کنوں تھیا۔
گولڈ میڈل
پاکستان نے 1960 کوں اولمپکس دا گولڈ میڈل جتیا
سرائیکی سیرت نگاری
سرائیکی وسیب وچ لوک قصیاں دی روایت ٻہوں قدیم ہے۔ لوک قصے تجربے، تخیل، تجسس تے مشاہدے دا خوبصورت نمونہ ہوندن۔ اِین٘ویں ای مذہبی لوک ادب دے حوالے نال سرائیکی وِچ سرائیکی سیرت نگاری کُوں ٻہوں اہمیّت حاصل ہے۔
تعارف
سوانح عمری، آپ بیتی، خاکہ تے سیرت نگاری کوں شخصیت نگاری وچ شمار کیتا ویندے۔ اساں سیرت نگاری (Seerah) بارے ڳالھ مہاڑ ٹریندے ہیں۔ سیرت عربی زبان دا لفظ ہے جینکوں عربی وچ ’’السیرۃ‘‘ لکھیا ویندے۔ ’’السیرۃ‘‘ دا لفظ قرآن پاک وچ مختلف معانی دے طور تے استعمال تھئے۔ اردو انسائیکلو پیڈیا (فیروز سنز) وچ سیرت دا مطلب سوانح لکھیا ڳئے۔ سیرت دا مفہوم طریقہ و مذہب، سنت، ہیئت، حالت اتے کردار تک محدود نہیں بلکہ ایندے توں مراد داخلی شخصیت، اہم کارنامے اتے اکابر دے حالات زندگی وی ہن۔ عہد حاضر وچ سیرت نگاری دا مطلب ہے نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دی حیات مبارکہ اتے اسوئہ حسنہ دا احوال لکھݨاں۔برصغیر وچ مسلماناں دی آمد دے بعد عربی تے فارسی وچ سیرت نگاری دا کم شروع تھی ڳیا ہئی۔ ݙوجھی صدی ہجری وچ ابو معشر نجیح بن عبدالرحمن سندھی مدنی نے ’’مغازی‘‘ دے نام نال عربی وچ سیرت دی ہک کتاب لکھی ہئی۔ بعد وچ عربی، فارسی وچ مغازی دا سلسلہ اگتے ٹر پیا۔
اردو ٻولی دے حوالے نال
اردو وچ سیرت دی ابتداء مولود نامے، معراج نامے جنگ نامے، نور نامے، حلیہ مبارک توں تھیندی ہے۔ سیرت نگاری دے حوالے نال ’’نور نامہ‘‘ (منظوم) تے ایندا نثر وچ ہک ایڈیشن ’’نور نانواں‘‘ دے عنوان نال چھپیا۔ ایہ سولہ صفحات اُتے مشتمل کتابچہ جینکوں عبدالعزیز، محمد عبدالرشید لاہور نے گلزار محمدی لاہور توں ۱۳۱۴ھ وچ شائع کیتا۔ ابتدائی دور توں گھن اڄوکے دور تک مرثیے، مناقب، مدحت دے منظوم مجموعیاں دے نال سرائیکی نثر نگاری وچ حضور محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دی تعریف و توصیف اتے سیرت النبی صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دے مختلف پہلواں بارے تحریراں شامل ہوندین۔
ٻِیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
چولستان اتے سرائیکی لوک شاعری
سرائیکی دی نویں شاعری دو دِید بھوئنوں تاں اے نظر آندے جو، سئیں ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصرؔ سرائیکی لوک نظم دے مزاج کوں بدلیے۔ اُنہاں اُوں ویلھے سرائیکی مشاعریاں اِچ نویں نظم متعارف کرائی اے جݙاں لوک قافیے ردیف دی تکرار تے موسیقیت اِچ مست تھی ویندے ہَن ۔ پرڈاکٹر نصراللہ خان ناصرؔ کوں اے یقین ہا ،جو اے نویں ونکی لوکیں کوں ضرور متاثر کریسی تے لوک ایکوں ضرور قبول کریسن ۔ اُنہاں دیاں نظماں ، ’’پتن منارہ‘‘  کروڑا  وَٹ ، اگر توں سچ دے سفر تے نکلیں (۳) لافانی لوک نظماں ہِن۔
"نہ نکھڑے کوئی مسلم درس ایجھاں کوئی پڑھائوں اَڄکل"
اقبالؔ سوکڑی ڄاݨدن جو کہیں خطے تے تبدیلی گھن آوݨ کیتے ضروری ہے جو اُوں خطے دے نوجواناں (youth)کوں متحرک کیتا ونڄے ۔
اقبال سوکڑی دی شاعری اِچ روایتی مضامین دے نال نال نویں فکر وی ملدی اے۔ نویں مسائل کوں نویں رنگ اِچ پیش کرن اِی نویں شاعری سڈویندی اے۔   اُنہاں دی شاعریتے تبصرہ کریندے ہوئے سئیں دلشاد کلانچوی لکھدن جو:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک نظم
سرائیکی سیرت دیاں کتاباں دی تن٘دِیر
سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی سیرت نگاری کُوں ٻہوں اہمیّت حاصل ہے۔ اِیہ ہِک نا مکمل تن٘دِیر ہِے اِین٘دے وِچ تُساں دُرُست حوالیاں دے نال وَدھارا کر تے وکیپیڈیا دے سرائیکی شعبے وِچ اپݨاں حِصّہ پاء تے ٻان٘ہہ ٻیلی بݨ سڳدے ہِیوے۔
سیرت نگاری دے کتاباں دی تن٘دِیر
سرائیکی سیرت نگاری دی ابتداء مولود نامے، معراج نامے جنگ نامے، نور نامے، حلیہ مبارک توں تھیندی ہے۔ سیرت نگاری دے حوالے نال ’’نور نامہ‘‘ (منظوم) تے ایندا نثر وچ ہک ایڈیشن ’’نور نانواں‘‘ دے عنوان نال چھپیا۔ ایہ سولہ صفحات اُتے مشتمل کتابچہ جینکوں عبدالعزیز، محمد عبدالرشید لاہور نے گلزار محمدی لاہور توں ۱۳۱۴ھ وچ شائع کیتا۔ ابتدائی دور توں گھن اڄوکے دور تک مرثیے، مناقب، مدحت دے منظوم مجموعیاں دے نال سرائیکی نثر نگاری وچ حضور محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دی تعریف و توصیف اتے سیرت النبی صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم دے مختلف پہلواں بارے تحریراں شامل ہوندین۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
پی ایس ایل
ابتداء
پہلا پی ایس ایل 2016 کوں ابو ظہبی تے خارجہ وچ تھیا تے اسلام آباد نے جتیا
بزدار
بزدار بلوچیں ہک وڈا قبیلہ ہے جیندا مطلب ہے شاہسوار۔ بزدار ہک گھوڑے دی سواری کرݨ آلی بلوچ قبیلہ ہے ۔ایندے آپݨے وی کجھ قبیلے ہن۔ ایہہ لوک ٻئے قبیلے دی نسبت مہزب تے اسلام تے عمل کرݨ کیتے زیادہ ہن۔ایہہ لوک تلوار دی بجائے بندوق نال لڑدن۔پراݨے لوک آہدن کہ بوزدار فارسی دے لفظ بز توں نکھتے۔ایہہ لوک سندھ اچ کافی تعداد اچ ہن پئے تے اینہہ تو توں علاوہ بلوچستان ٻہوں زیادہ آباد ہن پئے۔انہیں دی زبان سندھی، بلوچی تے سرائیکی][ ہے۔[[سردار عثمان بزدار سابق وزیراعلیٰ پنجاب دے پیو سردار فتح بزدار انہیں سردار ہن انہیں دے مرݨ توں بعد سردار عثمان بزدار سابق وزیراعلیٰ پنجاب سردار بڑیݨ۔ایہہ قبیلہ پنجاب دے تحصیل تونسہ اچ کافی اکثریت انتہائیں دی ہے تیں۔
نوبل پرائز
ادب ۔ امن ۔ فزکس ۔ کیمسٹری ۔ میڈیسن ۔ اکنامکس وچ خدمات ڈیووݨ والے کوں نوبل پرائز دا انعام ڈتا ویندے
نوبل پرائز دا آغاز
1901 کوں تھیا ۔ سب توں زیادہ نوبل دے انعام امریکہ نے جتیے ہن ۔ مادم کیوری پہلی خاتون ہئی جینکوں نوبل دا انعام ملیا۔ عبدالسلام  نے 1979 کوں فزکس دیوچ خدمات کی وجہ پہلا پاکستانی نے نوبل دا انعام حاصل کیتا
ٻ
ٻ سرائیکی دا ہک خاص اکھر ہے۔ ایں کوں وݙی بے آہدن.
صوت
سرائیکی وچ تے خصوصاً سرائیکی دے مشرقی لہجے وچ ٻ ڄ ڳ ݙ دیاں آوازاں ہوندیاں ہن، انھاں صوتاں کوں ٻُچکار صوتاں اہدن ، ایں سانگے ایں لہجے کوں ٻُچکاری سرائیکی وی اہدن۔ ٻُچکار صوتاں کوں انگریزی وچ implosive اہدے ہن۔ ٻُچکار صوت وچ ہوا ٻاہروں اندر آلے پاسے مُن٘ہ وچ چھک تے گھن ویندن۔ سُرکݨ ، چوپݨ تے چُوسݨ دا عمل وی این٘ویں ہوندے۔ ٻیا ، ڳُڑ، شئے کوں آپݨے پاسے چھک ونڄݨ نال مماثلت رکھیندن۔ ݙوجھی ڳالھ ایہ ہے جو ہوا مُن٘ہ وچ گھن ون٘ڄݨ کیتے پہلے مُن٘ہ کھُلدا ہے۔ ول اندر ساہ آلی نالی جھٹکے نال بند تھی ویندی ہے۔ ایں جھٹکے دی وجہ کنوں انگریزی وچ implosive اہدے ہن۔
انھاں کوں "دبی ہوئی صوت" وی آہدے ہن۔ کیوں جو ایہ صوتاں ٻولݨ ویلے مُنہ تے ڳلا بالکل بند تھی ویندن تے وت یکدم کھلدن۔ تے ہک کھوکھلی جہیی آواز نکلدی ہے، جینویں ہک کراڑے کاک کوں بند بوتل توں کھولو تاں بوتل کھُلݨ دی آواز نکلدی ہے۔
مثالاں
ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی ٻوہاری
ٻیا ݙیکھو
ونکی:ٻ
حضور ﷺ دا ݙوجھا سفر شام
تقریباً 25 سال دی عمر اچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے شام دا ݙوجھا وݙا سفر کیتا جیہڑا حضرت خدیجہ علیہا السلام دے تجارتی قافلے کیتے ہئی۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے ایمانداری دی بنا تے اپݨے آپ کوں ہک اچھا تاجر ثابت کیتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ݙوجھے لوگاں دا مال تجارت وی تجارت دی غرض نال گھن کے ویندے ہوندے ہن۔
آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ایہ خدمات حضرت خدیجہ علیہا السلام کیتے وی انجام ݙیندے ہن۔ اوں سفر توں واپسی تے حضرت خدیجہ دے غلام میسرہ نے انہاں کوں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ایمانداری تے اخلاق دے کجھ ڳالہیں ݙسے۔ انہاں نے جݙݨ ایہ ڳالہیں اپݨے سوتر ورقہ بن نوفل کوں ݙسے تاں ورقہ بن نوفل نے آکھا کہ جیہڑے ڳالہیں تساں ݙسن اگر صحیح ہن تاں ایہ صاحب یقیناً نبی ہن۔ آپ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے اچھے اخلاق تے ایمانداری توں بہت متاثر تھئے تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں شادی دا پیغام ݙتا جینکوں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابوطالب دے مشورے نال قبول کر گھدا۔
ٻارھاں تریݨ
ٻارھاں تریݨ
اے کھیݙ وسیب دی ہراݨی کھیݙاں وچوں ہک کھیݙ ھ. ایں کھیݙ وچ ݙو کھݙکار کھیݙ سڳدن. اتے ہر کھݙکار کوں ٻارھاں گوٹیاں دی لوڑھ ہوندی ھ جیویں ناؤں تریݨ وچ ناؤں گوٹیاں دی لوڑھ ہوندی ھ. ایں کھیݙ وچ وی کھݙکار ڳوٹیاں واسطے بھیݙ یا بکری دیاں پھینگڑیاں، پنڈ دیاں ڳٹکیں، مٹی دے چھوٹے چھوٹے وٹے، یا چھوٹی بجری دے داݨے یا لکڑ دے چھوٹے چھوٹے ٹکڑے ایں طرحاں دیاں چیزاں کوں ڳوٹیاں بݨندن. ݙوہیں کھݙکار ٻارھاں ٻارھاں ڳوٹیاں دا سامان کریندن. ول دھرتی تے یا وت کہیں، ڳتے تے، کاغذ یا وت کہیں پھٹے تے تریݨ لکیندن. ایں تریݨ وچ ٻارھاں ٻارھاں ڳوٹیاں رکھݨ دی ھاہ ہوندی ھ تے صرف چول چلݨ دی وی جاہ ہوندی ھ. ہک کھݙکار پہلے چول چلدے. ایں تریݨ وچ ڳوٹی مارݨ سانگے ݙوجھے کھݙکار ڳوٹی دے اتوں گوٹی لنگھ ونجے تے اڳوں ڳوٹی رکھݨ کیتے خانہ وی خالی ہوے ناں تاں ڳوٹی دی چول کائنی ہوندی. ایویں ݙوہیں کھݙکار ہک ہک ٻئے دیاں ڳوٹیاں مریندن ویندے تے جیندیاں ڳوٹیاں پہلے مرونجن او ہر ویندے. یا وت ہک کھݙکار دی ڳوٹیاں پھس ونجن چال نہ بچے او وی ہر ویندے. اتے ناؤں تریݨ وچ وی کھݙکار ہک ٻئے دی چال ٻدھݨ دی کوشت کریندن جیہڑا کھݙکار ݙوجھے کھݙکار دی چال ٻدھ ونجے او وݙا کھݙکار سمجھیا ویندے
فَیض بلوچ
فیض بلوچ دی مختصر سوانح عمری
سوانح عمری ادب دی ہک ایجھی صنف ہے جیندے وچ کہیں شخصیت دے حالاتِ زندگی بارے مکمل معلومات قلم بند کیتیاں ونڄن۔ڄمݨ توں مرݨ تک اوں شخص دی زندگی دا جائزہ گھدا ونڄے مثلاََتاریخِ پیدائش، شجرہ نسب، تعلیم، شادی تے آل اولاد،کاروبارِ زندگی، مشاغل و فن تے کار نامے وغیرہ جھئیں عوامل سوانح عمری دے لوازمات ہن۔سوانح عمری اوں شخص دی لکھی ویندی ہے جئیں دنیا تے رہندیں ہوئیں عام بندیاں توں ہٹ کے اپݨی زندگی گزارݨ دی کوشش کیتی ہووے تے اوندیاں ریساں جڳ جہان کرے۔بالکل ایویں ای فیضؔ بلوچ ہک ایجھی زندگی گزاری تے گزریندے پئین جو اُنہاں دا دَڳ تابناک ہے۔اُنہاں دی جوانی فنی مشاغل تے روزی روٹی سانگے جملہ کسب کماندیں ہوئیں گزری تے ساری زندگی ادب دی خدمت کیتی۔تقریباََ درجن کتاباں دے مصنف فیضؔ بلوچ ادب دی ہر صنف تے سیر کیتی۔آؤ ذرااُنہاں دی سوانح عمری دا اندازہ لیندے ہیں۔
خاندانی پسِ منظر۔
چانڈیہ بلوچ قبیلہ دے لوک جݙاں بلوچستان توں ہجرت کر کے ضلع ڈیرہ غازیخان اچ آباد آن تھئے ہَن تاں ول ایں قبیلے دے لوک ضلع مظفر ڳڑھ وچ وی تیزی نال پھیل ڳئے۔جݙاں جو موجودہ قصبہ نور شاہ تلائی وچ اڄ کنوں تقریباََ 3،4صدیاں پہلے چانڈیہ بلوچ قوم موجود ہئی،تے ایں آبادی دا ناں وی تلائی چانڈیہ مشہور ہا۔کیوں جو محکمہ مال دی اوّالین تقسیمِ اراضی دے ویلے اتھاں اکثریت چانڈیہ بلوچ قوم دی ہئی۔مگر جݙاں اتھاں حضرت نور ؒ شاہ قلندر آکے دیرہ لایا تاں آپ دی نسبت نال ایں علاقے دا ناں تلائی چانڈیہ دے بجائے تلائی نور شاہ مشہور تھی ڳیا۔لہٰذا فیضؔ بلوچ دے آباؤ و اَجداداِتھاؤں دے ڄم پَل ہَن۔
تاریخِ پیدائش،ابتدائی تعلیم۔
فیضؔ بلوچ1941ء کوں چاہ گُل والا موضع نور شاہ تلائی تحصیل کوٹ ادو ضلع مظفر ڳڑھ وچ شیر محمد خان چانڈیہ بلوچ دے گھرپیدا تھئے۔ابتدائی تعلیم پرائمری تک اپݨے علاقے دے گورنمنٹ پرائمری سکول بستی تلائی توں حاصل کیتی۔
فیض بلوچ کوں 1953ء وچ والدین قرآن مجید حفظ کرݨ واسطے قصبہ سنانواں دی نواحی وستی”جٹے والا“دے مدرس حافظ شیر محمد قریشی دے کول داخل کرا ݙتا،جتھاں چار سال دے عرصے وچ فیضؔ بلوچ قران مجید مکمل طور تے حفظ کر گھدا۔1958ء کوں فیضؔ بلوچ راجن پور دے مسافر خانہ دی عمارت وچ نوّیں سروں کھولئے ونڄݨ آلے مدرسے ”مرکزالعلوم“وچ دینی تعلیم حاصل کرݨ کیتے داخل تھی ڳئے، جتھاں مولانا محمد عبداللہ صاحب کنوں عربی گرائمر دیاں ابتدائی کتاباں صرف و نحو پڑھ کے مکمل کیتیاں۔
فیضؔ بلوچ بلوچ ہک مستند قاری۔
فیضؔ بلوچ کیوں جو تجوید و قرأت دا چار پنج سالہ کورس مکمل کیتا ہوئے ”جامعہ موسیہ“ ملتان دے سند یافتہ قاری ہِن کجھ عرصہ ملتان دے ہک اسلامی مدرسے دے شعبہ تجوید و قرأت وچ بحیثیت معلم(قاری)پڑھیندے وی رہ ڳئے۔مگر چونکہ فیضؔ بلوچ دی فطرت اچ ہک شاعر و ادیب موجود ہا، جئیں مولوی اِزم کوں قبول نہ کرݨ ݙِتا تے آخر 6مہینے بعد اوں استعفٰی ݙے ݙتا۔مگر تجوید و قرأت نال تعلق ترک نہ کیتا تے اپݨے ایں علم کوں (جو سکھو،ݙوجھیاں کوں سکھاؤدا ثبوت ݙیندیں ہوئیں)”فَنِّ تجوید“کتابچے دی صورت اچ پیش کر ݙتا۔آپ دا ایہ 48صفحیاں تے مشتمل رسالہ 2013ء وچ منظرِ عام تے آچکے۔
فیضؔ بلوچ ہر فن مولا۔
فیضؔ بلوچ دے والد دے زمانے کیوں جو کھوہیں دا دور ہا، کھوہ وہندے ہَن ”اوہ آہدن تاں ضرورت ایجاد دی ماء ہے“زمانے دی لوڑ موجب فیضؔ بلوچ دے والد کھوہیں دے ٻئیڑ،چکل، چکلی بݨاوݨ دے ماہر کاری گر ہن،1964ء کوں فیضؔ بلوچ پڑھ کے گھر واپس آئے تاں اپݨے والد صاحب کنوں ایہ کم ٻہوں جلدی سکھ گھدا۔ایں دوران نومبر1964ء کوں فیضؔ بلوچ دی شادی تھی ڳئی۔بعد ازاں فیض بلوچ نے استاد عبدالرحمٰن کنوں (کوٹ ادو)اُساری دا کم وی سکھ گھدا۔مگر فیض بلوچ دا لکڑ دا کم یعنی کسب ایں چمکیا جو لوک جدی پُشتی درکھاݨے کوں چھوڑ کے کھوہیں دا کم کار خصوصاََ ٻئیڑ وغیرہ فیض ؔبلوچ کنوں بݨویندے ہَن۔
اوہ آہدن تاں ”جے جھئیں صحبت اوہو جھئیں نسبت“اتھاں تھل وچ فیضؔ بلوچ کوں واحد بخش خان،غلام صادق خان (مشوری برادران)تے غلام قادر کُٻڑا جھئیں خوش الحان قصہ گو دوست احباب دی صحبت میّسر آئی جیڑھے جو گھڑے دی ”گیت“تے قصے کہانیاں آہدے ہَن۔ٻس ول فیضؔ بلوچ وی اُنہاں دی سنگت کر کے گھڑے دی ”ڳَت“ تے منظوم قصے کہانیاں آکھݨ شروع کر ݙتیاں۔بعد ازاں فیضؔ بلوچ اپݨے چاچا جی پہلوان خان (مرحوم)تے اپݨے چھوٹے بھائی سونہارا خان کوں اپݨے نال رَلا گھدا،تے گھڑے دی ڳَت تے منظوم قصے کہانیاں آہدے رہ ڳئے۔
سرائیکی وسیب دے لوک پہناوے
طِلّے والا کُھسّہ کیا ہِے؟
عربی وِچ طِلّا سونے کُوں آکھدِن، سرائیکی وسیب کائنات دا واحد خطّہ ہِے جِتّھاں سونے دے تاریں نال بݨیا ہویا کُھسّہ یا جُتّی پاتی وین٘دی ہئی، سونے دی جُتّی تُوں سرائیکی وسیب دی عظمت تے اَمارت دا اندازہ تِھین٘دے، سرائیکی وسیب وِچ حملہ آوریں دی لُٹ مار دے بعد لوک سونے دے تاریں نال بݨیے ہوئے کُھسّے تاں نی پا سڳدے البتہ طِلّے والے کُھسّے ضرور پین٘دِن، جِنّھاں دی قیمت پنڄ سو تُوں گِھن تے پنڄ ہزار تھی سڳدی اے۔
فَیض بلوچ
فیضؔ بلوچ ہر فن مولا۔
احمد تونسوی دا لکھیا ہویا”قصہ یوسف علیہ السلام“دے حوالے نال انہاندی اتنی شہرت تھی ڳئی جو لوک انہاں کوں دور دور تائیں شادیاں دے موقعے تے دعوتاں ݙیندے تے قصہ سُݨدے ہن۔جتھاں ونڄ کے اوہ ڈھول دی تھاپ تے”جھمّر تاڑی“ وی کھیݙ دے تے رات کوں ”قصہ یوسف علیہ السلام“دا خصوصی پروگرام وی کریندے ہَن۔تے شادی دے میل مجمع وچ ”غافل دی سرائیکی ہیر“تحت الفظ سُݨا کے لوکاں کوں محظوظ کریندے ہَن۔
سرائیکی وسیب دے لوک پہناوے
گھگھرا تے سُتّھݨ
سرائیکی علاقے وِچ پہلے تِریمتاں گھگھرا پین٘دیاں ہَن، ہُݨ اے رواج ختم تھی ڳے تے تِریمتاں سُتّھݨ پین٘دِن، ایویں مرد نینگر وی منجھلا یا لُنگی چھوڑ تے شلوار پاوݨ پے ڳئن۔ البتہ روہی وِچ تِریمتاں ہُݨ وی گھگھرے پین٘دِن۔
فَیض بلوچ
فیضؔ بلوچ بطور ہک شاعر۔
فیضؔ بلوچ کوں شاعری کرݨ توں پہلے شاعری دیاں کتاباں پڑھݨ دا جنون دی حد تک شوق ہا۔جیویں جو میں ݙسا چکاں جو منظوم قصے کہانیاں اوہ گھڑے دی ”ڳَت“ تے ڳاندے ہَن۔علاوہ ازیں دیوانِ فرید، دیوانِ غالبؔ،بانگِ درا وغیرہ اکثر انہاندے سرہاݨے تلّے ݙیکھݨ کوں ملدیاں ہن۔تے کݙاہیں کݙاہیں اوہ اردو وچ شعر لکھݨ دی طبع آزمائی وی کریندے ہَن۔لیکن1969-70ء وچ فیضؔ بلوچ، اقبالؔ سوکڑی دیاں سرائیکی شعری کتاباں ”ہنجوں دے ہار“ تے”ݙکھ دی جنڄ“پڑھیاں تاں ٻہوں متاثر تھئے،جیندی وجہ توں انہاں اپݨی شاعری دا آغاز باقاعدہ اپݨی مادری زبان سرائیکی اچ کر ݙتا۔ایں دورا ن فیضؔ بلوچ کوں اِتھاں تھل اچ کوئی ادبی ماحول نہ ملدا ہا،بلکہ اوں زمانے تحصیل کوٹ ادو اچ انہاں کوں ایہوں جھیاں کوئی سرائیکی شاعر وی نظر نہ آیاجیندے کولوں اوہ اپݨی اصلاح کروا سڳدے۔غالباََ1970ء کوں قصبہ دائرہ دین پناہ وچ ہک کل پاکستان مشاعرہ تھیا جیندے وچ ڈاکٹر عاصیؔ کرنالی، ارشدؔ ملتانی، ڈاکٹر خیالؔ امروہوی،نسیمؔ لیّہ،جھئیں وݙے وݙے شعراء کرام شامل ہن۔مگر اقبالؔ سوکڑی مدعو ہووݨ دے باوجود کہیں مجبوری امر مشاعرے وچ شرکت نہ کر سڳئے،پرہ باکھ ویلے مشاعرہ ختم تھیا تاں سامعین ٹھڈے ساہ بھر کے ہک ٻئے کوں آکھݨ لڳے یار!اڄ اقبالؔ سوکڑی نہیں آیا، مشاعرے دی چس نہیں آئی۔فیضؔ بلوچ کیو جو غائبانہ اقبالؔ سوکڑی توں متاثر تاں پہلے وی ہا، لیکن اُتھاں سامعین دے تاثرات تے اقبال ؔ سوکڑی نال انہاں دی چاہت تے محبت بھرے جذبات ݙیکھ کے فیضؔ بلوچ دے اندر اقبالؔ سوکڑی کوں ملݨ دا اشتیاق پیدا تھی ڳیا،کیوں جو اوہ ہک عرصے کنوں کہیں کامل استاد دی تلاش اچ ہن۔ٻس ول چوتھے ݙینہ فیضؔ بلوچ ”سوکڑ“ونڄ کے اقبالؔ سوکڑی دے حضور زانوئے تلمّذ تہہ کر ݙتے۔تے ول اوں ݙینہ کنوں اڄ تائیں فیضؔ بلوچ دا شمار اقبالؔ سوکڑی دے شاگرداں وچ تھیندے۔فیضؔ بلوچ اپݨی شاعری دا آغاز ݙوہڑے کنوں کیتا،تے انہاں دے ابتدائی شعری مجموعیاں وچ زیادہ تر ݙوہڑے شامل ہِن۔انہاں دے پہلے ݙو شعری مجموعے”ݙوہڑہ جات“ تے ”زلفیں دی قید“ 70دے ݙہاکے وچ ای چھپ ڳئے ہن۔اوں زمانے فیضؔ بلوچ تھل وچ موجود ہن۔1980ء کوں فیضؔ بلوچ روز گار دے سلسلے وچ انفرادی طور تے ملتان چلے ڳئے۔جتھاں ݙینہ کوں اوہ ہک ٹھیکیدار کول اُساری دا کم کریندے ہن تے رات کوں اپݨے ہک مخلص دوست اللہ بخش(اوٹی ماسٹر،مرحوم)دے گھر لیاقت آباد انہاندی ٻیٹھک تے سمدے ہن۔ ملتان آکے فیضؔ بلوچ مختلف ٹھیکیداریں دے کول کم کیتا تے ٻہوں جلدی پختہ کاری گر بݨ ڳئے۔1985ء کوں فیضؔ بلوچ علی ٹاؤن ملتان اچ قسطیں تے پلاٹ گھدا،تے ول اوکوں تعمیر کر کے 1986ء اچ بمائے فیملی علی ٹاؤن ملتان اچ مستقل آباد ونڄ تھئے۔ملتان جھئیں پُر فضا شہر دے ادبی ماحول اچ آکے
فیضؔ بلوچ دی خدا دادشعری صلاحیت کوں جِلا ملی تے اوہ شعری ادبی محفلاں اٹینڈ کرݨ لڳ پئے۔مثلاََ امیدؔ ملتانی دی ادبی تنظیم”سرائیکی مجلسِ ادب“،خادم ؔملک ملتانی دی”سرائیکی مجلس“،مشکور ؔقطب پوری دی”شہباز سرائیکی سنگت“دے ماہانہ طرحی مشاعرے تھیندے ہن،جنہاں وچ فیضؔ بلوچ وی باقاعدگی نال طرح تے لکھدے تے مشاعریاں وچ شرکت کریندے ہن۔1990ء کوں  فیضؔ بلوچ نیو ملتان کالونی وچ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویزؔ دی کوٹھی بݨائی تاں ڈاکٹر صاحب فیضؔ بلوچ تے خوش تھی کے انہاں دا شعری مجموعہ ”غم دیاں غاشاں“اپݨی تنظیم سرائیکی مصنفین دی طرفوں چھاپ ݙتا ایں عرصے وچ فیضؔ بلوچ ریڈیو پاکستان ملتان تے باقاعدہ ”اپروو“تھی کے سرائیکی ادبی پروگرامیں وچ اپݨیاں ادبی خدمات سر انجام ݙیوݨ لڳے۔غالباََ1991-92ء کوں خورشید احمد ملک اپݨاں ہک نواں پروگرام،روہ، روہی تھل،دمان شروع کیتا تاں ایندے واسطے فیضؔ بلوچ کنوں خورشید ملک ٻہوں ساریاں اسپیشل ثقافتی نظماں لکھوائیاں تے ریکارڈ کر کے ریڈیو توں نشر کیتیاں،جیڑھیاں جو ٻہوں مقبول تھیاں۔
1997ء کوں فیضؔ بلوچ کجھ نوجوانیں کوں اپݨے نال ملا کے علی ٹاؤن ملتان اچ اپݨی ہک ادبی تنظیم”مشعل ادب“دے ناں نال قائم کیتی۔جیندے زیرِ اہتمام کئی سال باقاعدگی نال بھر پور ماہانہ مشاعرے کرویندے رہ ڳئے۔کیوں جو ایہ تنظیم لسانی تعصب تے گروہ بندی توں پاک ہک خالص ادبی تنظیم ہئی۔تہوں مشعل ادب دے ماہانہ مشاعریاں وچ اردو سرائیکی تے پنجابی شعراء وݙے ذوق شوق نال حصہ گھندے ہَن۔”مشعل ادب“ دی سالگرہ دے موقعے تے ہر سال ہک بھر پور سالانہ مشاعرے دا اہتمام کیتا ویندا ہا۔”مشعل ادب“دے توسط نال  فیضؔ بلوچ دے ملتان تے ملتان توں ٻاہروں آوݨ آلے شعراء حضرات نال دوستانہ تعلقات قائم تھئے۔تے ول ملتان دیاں مختلف ادبی تنظیماں دے پروگراماں وچ فیضؔ بلوچ کوں وی مدعو کیتا ویندا ہا۔ایں حوالے نال فیضؔ بلوچ ملتان توں علاوہ میلسی، تلمبہ،مظفر ڳڑھ تے بہاول پور دے وݙے وݙے مشاعریاں وچ شرکت کیتی۔ایویں پی ٹی وی لاہور دے پروگرام”رُت رنگیلڑی“اچ وی متعد پروگرام کیتے۔تے ایویں ملتان دے مختلف ٹی وی چینلز تے وی پروگرام کیتے تے انٹر ویوز وی ݙتے۔جتھوں تک فیضؔ بلوچ دیاں شعری کتاباں دا تعلق ہے تاں
انہاں دے شعری مجموعے ایہ ہِن۔(1)ݙوہڑہ جات(2)زلفیں دی قید
(3)غم دیاں غاشاں (4)تھل دی تس(5)تھل دی ݙات(6)تھل واس
فیضؔ بلوچ بطور نثر نگار۔
فیضؔ بلوچ ݙوجھیاں ادبی صنفاں دے نال نال بے شمار نثری مضامین وی لکھئے، مثلاََ تنقید و تحقیق لکھی،لسانیات و شخصیات تے لکھیا،کتاباں تے تبصرے لکھئے تے ادبی اصلاحی مضامین وی لکھئے۔تحقیق و تنقید انہاں دا خاص موضوع رہ ڳئے۔ایں حوالے نال انہاں کئی تحقیقی و تنقیدی مضامین لکھئے،جیڑھے جو مختلف اخبارات اچ چھپدے رہ ڳئے۔اخبارات اچ چھپݨ آلے مختلف مضامین تے مشتمل آپ دا 240 صفحیاں دا مجموعہ ”سانجھ سلوک“دے عنوان نال 2016ء کوں چھپ چکے۔