cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انگریز حکمران اتے وسیب دی تہذیبی سُنڄاݨ
۱۸۵۷ء توں ۱۹۴۷ء تئیں پوری صدی خوفناک حد تئیں بھن تروڑ دا شکار رہی۔ ایں صدی اِچ مغربی استعمار کوں وی کئی بھوڳ بھوڳݨے پئے تے اَنت نو آبادیاتی نظام دا تڈا وی ولٹیڄ ڳیا۔ انگریز ویندے ویندے ہندوستان دی ونڈ کیتی تے اینکوں مذہبی جنونیت دے حوالے کر ڳئے۔ خاص طور تے پاکستان ہک ایجھے طرزِ احساس اِچ مبتلا ہے جیندی بنیاد عقیدے دی غلط تشریح اُتے رکھی ڳئی اے۔ عقیدہ آپݨی جاء اُتے بُرا نی ہوندا لیکن جیڑھلے لوک عقیدے دی بنیاد تے آپݨے آپکوں ݙوجھے کنوں برتر سمجھݨ لڳن تاں نرگسیت جنم گھندی اے۔ تے ایہا وݙائی مخالف کنوں جیوݨ دا حق کھس گھندی اے۔ ایڈوڑ سعید آکھیئے جو جیڑھلے کوئی تہذیب اَتے سیاسی جماعت، سنڄاݨ دی نرگسیت دے مرض اِچ مبتلا تھی ونڄے۔ تاں ایہ اوندی تباہی ہوندی اے۔ کیوں جو اُوندا سفر رک ویندے۔ پاکستانی ریاست آپݨے آغاز کنوں کجھ ایجھیاں پالیسیاں بݨائین جو اِتھوں دے لوکاں دی جڑت آپݨی تاریخ، دھرتی، تہذیب، ثقافت اَتے آپݨے لوکاں نال تھئی۔ نتیجہ ایہ نکلے جو آہستہ آہستہ مقامی ثقافتی تہوار مکدے ویندن۔ آثار قدیمہ کوں بھن تروڑ تے ہاؤسنگ سوسائٹیاں بݨ ڳئن۔ تاریخی مقامات، وستیاں، شہراں دے پراݨے ناں بدل ݙتے ڳئین تاں جو لوک آپݨا ماضی بھل ونڄن۔ اتھاں وسدے لوک مستیاں دا تاں احترام کریندن لیکن قومی املاک کوں بھاء لاوݨ اِچ دیر نی کریندے۔ ایہ سبھ کجھ آپݨی سنڄاݨ نہ ہووݨ دی وجہ توں ہے کیوں جو قوماں آپݨیاں روایات، تاریخ، تہذیب اَتے ثقافت نال سنڄاتیاں ویندن۔ ایں صورتحال دی وجہ توں وݙے المیے تھیٔن۔ مثلاً ساݙی سیاست حالی توݨی جمہوری یا پارلیمانی دی بجائے آمریت دی خواہش نال جڑی ہوئی اے۔ اساں ݙاڈھے ظال اَتے آمر دے خلاف مزاحمت کرݨ دی صلاحیت نی رکھیندے۔ گذریل سال ترکی دے لوکاں جیڑھے طریقے نال جمہوریت بچاوݨ کیتے فوج نال بھڑاند کیتی او قابل غور ہے ساݙے پاسے ایں جذبے دی تھوڑ ہے۔ ساݙے علماء کرام تے سوجھواݨاں حالی تئیں پس ماندگی اتے رجعت پسندی دے اسباب کوں ما بعد الطبعیاتی دنیا اِچ ڳولݨ دی کوشش نی کیتی جیندی وجہ توں قوم منطقی تھیوݨ دی جاء رومان پرور تخیل دی دنیا اِچ راہݨ دی عادی تھی ڳئی اے۔ ہیں سوچ اِچوں شخصیت پرستی پیدا تھئی اے۔ ہݨ حال ایہ ہے جو اساں نہ حقیقت پسند ہیں ا۔تے نہ محقولیت پسند چھڑا ماضی پرست بݨ تے رہ ڳئے ہیں۔ ساݙے ذہن اِچ ایہ ڳالھ ٻلہا ݙتی ڳئی اے جو ساݙا پچھوال (ماضی) اَڄوال (حال) دے مقابلے ݙاڈھا سوہݨا ہا۔ ایجھی قدمت پرستی، روح عصر دا شعور نی ݙے سڳدی۔ جݙاں جو موجودہ دور دے تقاضیاں دی تفہیم نال ترقی دا سفر طے تھی سڳدے۔ ایں ڳالھ کوں وی سامݨے رکھیڄے جو ایں ننڈھے پدھر (برصغیر) اِچ وسدے مسلمان اَتے ݙوجھے غیر عربی مسلمان معاشرے ، ہمیشاں غیر ملکی دھاڑے ماراں کوں مسلم مجاہدین سمجھ تے من تے اُنہاں کوں آپݨاں ہیرو آکھیندن۔ ’’حد تاں ایہ ہے جو ہندی نثراد مسلمان حکمراناں کوں وی تُرکاں دے مقابلے قبول نی کیتا ڳیا۔ ایندا ہک ݙراکلہ (خوفناک) پہلو ایہ ہے جو ننڈھے پدھر دے مسلمان جمہوریت دی جاء آمریت کوں ترجیح ݙیندن تے ایہا ڳالھ انہاں دے لا شعور دا حصہ بݨ ڳئی اے۔ ہیں وجہ توں اشرافیہ اَتے ’’تھیا کریسی‘‘ کوں مالی اَتے معاشرتی مفادات حاصل تھیندن جݙاں جو عوام محرومی دی زندگی گزریندن۔‘‘
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب ونکی:پاکستانی سن٘ڄاݨ
پدو چیری
thumb|Puducherry Map thumb|Lagekarte Unionsterritorium Puducherry پونڈیچری بھارت دی ہک متحدہ عملداری ہے۔ پونڈیچری دے معنی تمل اچ نویں شہر دے ہن۔ ایہ عملداری خلیج بنگال تے چار متفرق اضلاع تے مشتمل ہے۔ ایں کوں علاقائی ناں پدوچیری توں وی ڄاݨا ویندے۔ اڄ کل سرکاری ناں پدوچیری ہے۔ ایندا دار الخلافہ پانڈیچیری شہر ہے۔
ضلع راجن پور
ضلع راجݨ پور صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
دامان تے روہ دا علاقہ ہے۔
ضلع راولپنڈی
ضلع راولپنڈی صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
سطح مرتفع پوٹھوہار
مرکب حروف تہجی
ایں طرحاں مفرد تے مرکب حروف تَہجّی ملا کر ئیں سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی دی تعداد۶۲یعنی(۱۹+ ۵+ ۳۸)بݨدی ئِ جہڑی جو دنیا دے تمام زبانیں دے حروف تَہجّی دی تعداد کن زیادہ ئِ ۔ کہیں وی زبان دی وسعت دا اندازہ اُوندے حروف تَہجّی دی تعدادکِن وی لایا ون٘ڄ سڳدے ۔ سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی دی تعداد کن اے اندازہ تھیندے جو سرائیکی زبان ٻہوں وسیع زبان ئِ۔ اینہہ زبان دی وسعت تے بلاغت نال دنیا دی کُئی زبان وی بر نئیں میچ سڳدی، اے وی ہِک حقیقت ئِ جو اینہہ زبان ئِ چ دنیا دے ٻئیں زبانیں دے لوظیں کوں اپنے تصرّف ئِ چ آنݨ دی پوری پوری صلاحیت موجودئِ جݙاں جو ٻیاں زباناں سرائیکی لہجے دے لوظیں کوں اپناوݨ تے انھیں دے تلفّظ کُوں ادا کرݨ دی صلاحیت نئیں رکھیندیاں ۔ مزے دی ڳالھ تاں اے ہے جو سرائیکی ٻولݨ آلے لوک دنیا دی کُئی وی زبان اوندے لہجے دی پوری صحت نال ٻول سڳدن جݙاں جو سندھی زبان ٻولݨ آلیئں کن علاوہ دنیا دی کوئی ٻئی زبان ٻولݨ آلا سرائیکی زبان دے مخصوص لہجے آلے حروف تَہجّی کوں پوری صوتی صحت نال نئیں ٻول سڳدا کیوں جو سندھی تے سرائیکی زباناں جاڑیاں بھیݨیںہِن ۔ انھیں زبانیں دا اݨ تَرُّٹ رشتہ اڄاں توݨیں قائم تے دائم ئِ۔ اینہہ ڳالھ دی بنیادی وجہ اے وی ہے جو انھیں زبانیں دے مخصوص لہجے آلے حروف تَہجّی صوتی اعتبار نال ہِکّو جَھئیں ہِن جݙاں جو انھیں دے حروف تَہجّی دی لِکّھت بھانویں جو وَکھو وَکھ کیوں نئیں۔
میر امن دہلوی
میر امن لطفؔ دہلوی (1748ء – 1806ء) فورٹ ولیم کالج نال وابستہ ہن تے جدید اردو نثر دے بانیاں وچوں ہن۔ آپ نے باقاعدہ شاعری کݙہیں نی کیتی۔ خود لکھدن۔ "نہ شاعر ہوں میں اور نہ شاعر کا بھائی"
میر امن دے بزرگ ہمایوں دے عہد وچ مغلیہ دربار نال وابستہ تھئے۔ آپ دہلی وچ پیدا تھئے تے اتھائیں پروان چڑھے۔ مغلاں دے دور آخر وچ جݙݨ دلی کوں احمد شاہ ابدالی نے تاراج کیتا تے سورج مل ڄٹ نے لٹا تاں میر امن، دلی کوں خیرباد آکھ کے عظیم آباد پہنچے۔ اتھوں کلکتہ ڳئے، کجھ ݙینہہ بیکاری وچ گذرے۔ بالآخر میر بہادر علی حسینی نے انہاں دا تعارف فورٹ ولیم کالج دے شعبہ ہندوستانی دے سربراہ ڈاکٹر گل کرائسٹ نال کرایا۔ انہاں نے میر امن کوں کالج وچ ملازم رکھ گھدا تے قصہ چہار درویش (فارسی) سلیس اردو نثر وچ لکھݨ تے مامور کیتا۔ چنانچہ انہاں دی فرمائش تے 1801ء وچ باغ و بہار لکھݨی شروع کیتی۔ اے 1802ء وچ مکمل تھئی تے اونہی سال ہندوستانی مینول وچ ایندے 102 صفحے شائع تھئے۔ بعد ازاں 1804ء وچ نظر ثانی شدہ مکمل ایڈیشن منظر عام تے آیا۔ میر امن دی ݙوجھی کتاب گنج خوبی ہے جیہڑی ملا حسین واعظ کاشفی دی اخلاق محسنی دا اردو ترجمہ ہے۔ میر امن دہلوی دی زندگی دے حالات کہیں کتاب یا تذکرے وچ نی ملدے، لہٰذا انہاں دی ولادت، وفات تے مدفن دے متعلق کہیں کوں صحت دے نال کجھ معلوم نی۔
پراݨے آسٹریلوی واسیاں دا قتلِ عام
آسٹریلیا دے قدیم باشندیاں (ابوریجین) کوں استعماری نظام دے آغاز نے تباہ کر ݙتا۔ انہاں دے تاریخ وچ کئی قتلِ عام ملدن۔ آسٹریلیا وچ برطانوی استعمار دا آغاز 1788ء وچ تھیا۔ اس دا سب توں پہلا اثر تاں ایہ ہئی کہ انگریز اپݨے نال ایسی بیماریاں گھن گئے جنہاں دے خلاف آسٹریلیا دے قدیم باشندیاں وچ مدافعت نہ ہئی۔ نتیجتاً انہاں قدیم باشندیاں دی نصف دے قریب آبادی خسرہ تے دیگر بیماریاں دی نذر تھی گئی۔ مگر تاریخ دان اس کوں اس قتال دی پردہ پوشی قرار ݙیندن جیہڑا برطانوی استعمار نے آسٹریلیا وچ کیتا۔
ݙوجھا وݙا کم جیہڑا برطانوی استعمار نے کیتا اوہ پاݨی دے وسائل تے زرخیز زمین تے قبضہ ہئی جس دی وجہ نال آسٹریلیا دے قدیم باشندے ننگ تے بکھ دا شکار تھی گئے۔
تریجھا طریقہ جیہڑا اختیار کیتا گیا اوہ ایہ ہئی کہ انگریز آہدے ہن کہ اساں کنگرو دی جگہ انسانی شکار کریندے ہیں یعنی قدیم باشندیاں کوں جانوراں دی طرح شکار کیتا گیا جس وچ مرد، عورتاں تے ٻال شامل ہن۔ ایندے علاوہ قدیم باشندیاں کا اس قدر قتلِ عام کیتا گیا کہ ویہویں صدی دے آغاز تک انہاں دی کل تعداد ݙو لکھ توں گھٹ رہ گئی۔
1820ء دی دہائی
بیتھرسٹ (Bathurst) نامی جگہ دے قتلِ عام وچ ہزاراں قدیم باشندیاں دے خون دی ہولی کھیݙی گئی۔ فسادات اس قدر تھئے کہ 1824ء کوں مارشل لا نافذ کرنا پیا۔ جس دا اصل مقصد فوجیاں کوں ایہ اختیار ݙیوݨ ہئی کہ اوہ بلا امتیاز قدیم باشندیاں کوں عورتاں تے ٻالاں سمیت بغیر کہیں قانونی گرفت دے قتل کر سڳن۔
الحاج منظور احمد احقر دستکار
خاندانِ قادریہ جیلانیہ دے انہاں بزرگاں اِچوں ٻہوں سارے خوش نویس خطاط اَتے آرٹسٹ تھئے ہن ڄنہاں ملتان دی دھرتی کوں خوشخطی توں مالا مال کرݙتا۔ تھیا اِیں ڄو الحاج منظور احمد احقرؔ سئیں نے ہمدرد پرنٹنگ پریس دے ناں نال ہک نشریاتی ادارہ قائم کیتا ڄیڑھی تحریر خوبصورت لکھی ونجے ہا اُوکوں چھاپ تے عام کر ݙیندے ہَن۔ اینویں سئیں محبوب احمد اویسی ہَن ڄنہاں بوہڑ دروازے دے باہروں تاج محل سینما دے سامݨے یونین پرنٹنگ پریس قائم کیتاہا۔ اے ادارے کتابت اَتے طباعت دا وݙا کم کریندے ریہے پچھلی صدی دے آغاز توں اِی اخیر تئیں اَتے خاص طور تے 1947ء توں پاکستان دے قیام دے بعد انہاں اداریاں نے لوک فنِ خطاطی و خوشنویسی دے فروغ کیتے وݙا اہم کردار ادا کیتا۔ خلیفہ معین الدین سئیں دے ݙو پُتر حاجی منظور احمد احقرؔ اَتے نور احمد ہمزارؔ خطاط و خوشنویس ہَن۔  منظور احمد احقرؔ سئیں دے ترے پُتر حاجی عید احمد قادری، اعجاز رسول اَتے مقبول حسین۔  وَت نور احمد ہمرازؔ دے چار پُتر محمود احمد قادری، سلطان احمد، منظور احمد اَتے معین احمد قادری خطاطی دے فن توں آشنا ہَن۔ بعد اِچ انہاں اِچوں کئی صاحبان نے پرنٹنگ پریس آلے کم کوں ترجیح ݙتی کئیاں نے جلد سازی دے قدیمی تے روائتی فن اتے لوک فن کوں آپݨا کاروبار بݨا گِدا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
وینا ملک
وینا ملک (اردو: وینا ملک) (انگریزی: Veena Malik) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 26 فروری 1984ء) ہِک پاکستانی اداکارہ اَتے ماڈل ہِن جیڑھی لالی وُوڈ اَتے بالی وُوڈ دیاں فِلماں وِچ کَم کرین٘دی ہِن۔
ننڳیڄ فوٹوشوٹ دا حِصّہ
وینا ملک ایف ایچ ایم میگزین کِیتے ننڳیڄ فوٹوشوٹ دا حصہ رہی ہِن، بھان٘ویں جو بعد وِچ اُوہ اِین٘دی تردید وی کُر چُکّی ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:ہندی سینما دی اداکارہ ونکی:بالی وُوڈ فلمی اداکارہ
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار
حروف تہجی دی حرکات
زبر (__  َ  ) ، زیر (__   ِ   ) تے پیش  ( __ ُ  ) کوں حرکات آکھیا وَیندے ۔ جہڑے حرف  تَہجّی تے کُئی حرکت آون٘ڄے تاں اونہہ حرف تہجّی کوں متحرک آکھیا وَیندے ۔ زبر کہیں وی حرف تَہجّی دے اُتّے ، زیر ہیٹھ تے پیش اُتّے ہوندے ۔ زبر کوں عربی ئِ چ ’’ فَتحہ ‘‘زیر کوں ’’کَسرہ ‘‘ تے پیش کوں ’’ضَمہ ‘‘ آکھیا ویندے۔ جِہڑے حرف تَہجّی تے زبر آوے اوکوں مَفتوح ، زیر آلے کُوں مکسُور تے پیش آلے کُوں مَضموم آکھیا ویندے ۔
طوطا کہانی
”طوطا کہانی “جیندے ناں توں ظاہر ہے کہ ایہ کتاب مختلف کہانیاں دا ہک مجموعہ ہے جیندے سب کہانیاں ہک طوطے دی زبانی بیان کیتے ڳن ۔ ایں کتاب وچ 35 کہانیاں ہن۔ ایندے وچ ݙسا ڳیا ہے کہ ہک عورت اپݨے پئے دی عدم موجودگی وچ اپݨے محبوب نال ملݨ ونڄݨ چاہندی ہے۔ طوطا ہر روز اونکوں ہک کہانی سݨاوݨ شروع کر ݙیندے تے ہر روز ڳالہیں ڳالہیں وچ سویر کر ݙیندے تے اوہ اپݨے محبوب نال ملݨ نی ونڄ سڳدی حتیٰ کہ ایں دوران اوندا پئے آ ویندے۔ جتھاں تک کتاب دے اسلوب دا تعلق ہے تاں سادگی دے نال نال حیدری نے عبارت کوں رنگین بݨاوݨ کیتے قافیہ پیمائی نال وی کم گھدے۔ ایندے علاوہ موقع تے محل دے مطابق اشعار دا وی استعمال کیتے۔ طوطا کہانی دے داستاناں وچ جابجا مسلماناں دی معاشرت تے انہاں دے رہݨ سہݨ دی وی جھلک پیش کیتی ڳئی ہے۔ اے کتاب سید حیدر بخش حیدری دی مشہور لکھت اے۔
سرائیکی زبان دے حروف تہجی
۱۔مفرد حروف تَہجّی
الف: ݙوجھے زبانیںکِن گِھدے ڳئیے حروف تَہجّی : آ، ا ، ب ،پ، ت، ٹ ، ث، ج، چ، ح ، خ، د، ڈ، ذ ، ر،ڑ، ز، ژ ، س، ش، ص، ض ، ط ،ظ، ع، غ، ف، ق، ک، گ، ل، م ،ن، و ، ہ، ء، ی، ے۔ (۳۸) ب: سرائیکی زبان دے خالص لہجے آلے حروفِ تَہجّی:   ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ۔ (۵)
۲۔مرکب حروف تہجی
سرائیکی زبان دے مرکب حروف تَہجّی ۔بھ، پھ، تھ، ٹھ، جھ ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ ، گھ، لھ ، مھ ، نھ ،وھ، یھ۔، ن٘ڄ (نون غنہ +ڄ) ،نڳ (نون غنہ + ڳ) = (۱۹)
ایں طرحاں مفرد تے مرکب حروف تَہجّی ملا کر ئیں سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی دی تعداد۶۲یعنی(۱۹+ ۵+ ۳۸)بݨدی ئِ جہڑی جو دنیا دے تمام زبانیں دے حروف تَہجّی دی تعداد کن زیادہ ئِ ۔ کہیں وی زبان دی وسعت دا اندازہ اُوندے حروف تَہجّی دی تعدادکِن وی لایا ون٘ڄ سڳدے ۔ سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی دی تعداد کن اے اندازہ تھیندے جو سرائیکی زبان ٻہوں وسیع زبان ئِ۔ اینہہ زبان دی وسعت تے بلاغت نال دنیا دی کُئی زبان وی بر نئیں میچ سڳدی، اے وی ہِک حقیقت ئِ جو اینہہ زبان ئِ چ دنیا دے ٻئیں زبانیں دے لوظیں کوں اپنے تصرّف ئِ چ آنݨ دی پوری پوری صلاحیت موجودئِ جݙاں جو ٻیاں زباناں سرائیکی لہجے دے لوظیں کوں اپناوݨ تے انھیں دے تلفّظ کُوں ادا کرݨ دی صلاحیت نئیں رکھیندیاں ۔ مزے دی ڳالھ تاں اے ہے جو سرائیکی ٻولݨ آلے لوک دنیا دی کُئی وی زبان اوندے لہجے دی پوری صحت نال ٻول سڳدن جݙاں جو سندھی زبان ٻولݨ آلیئں کن علاوہ دنیا دی کوئی ٻئی زبان ٻولݨ آلا سرائیکی زبان دے مخصوص لہجے آلے حروف تَہجّی کوں پوری صوتی صحت نال نئیں ٻول سڳدا کیوں جو سندھی تے سرائیکی زباناں جاڑیاں بھیݨیںہِن ۔ انھیں زبانیں دا اݨ تَرُّٹ رشتہ اڄاں توݨیں قائم تے دائم ئِ۔ اینہہ ڳالھ دی بنیادی وجہ اے وی ہے جو انھیں زبانیں دے مخصوص لہجے آلے حروف تَہجّی صوتی اعتبار نال ہِکّو جَھئیں ہِن جݙاں جو انھیں دے حروف تَہجّی دی لِکّھت بھانویں جو وَکھو وَکھ کیوں نئیں۔
ملکہ سبا
thumb|ملک سباء دے ناں دی [[خطاطی]]
معلومات
ناں: بلقیس۔ اِیہ ناں توریت وِچُوں گِھدّا ڳیا ہِے۔ قُرآن مجید وِچ اِنّھاں دا تذکرہ بغیر ناں دے ہِے۔ حضرت سلیمان علیہ السلام دے دور وِچ ہَن۔ اِنّھاں دی قوم سِجھ دی پرستش کرین٘دی ہئی۔ سلیمان نے اِنّھاں کُوں اسلام دا سَݙٓا ݙِتّا۔ اِیں نے آپݨے سرداراں نال تجویز دے بعد طے کِیتا جو سلیمان دا امتحان گِھدّا وَن٘ڄے۔ ڄیکر اُوہ سچّے پیغمبر ہوسِن تاں اُنّھاں مذہب اخیتار کِیتا ون٘ڄے۔ تَہُوں جیڑھے ویلے اُوکُوں یقین تِھی ڳیا جو اُوہ اصل وِچ پیغبر ہِن تاں اُوں نے آپ اُنّھاں کُول وَن٘ڄ تے ایمان گِھن آوݨ دا فیصلہ کِیتا۔ ملکہ سبا دے سلیمان دے کول اَپڑݨ تُوں پہلاں سلیمان نے ملکہ سبا دا تخت منڳواوݨ دی آس دا اظہار کِیتا تا آصف بن برخیاہ جیڑھا سلیمان دا وزیر ہئی اُونیں آکھیا جو مَیں اَکھ جِھپکݨ تُوں پہلاں اُوکُوں گِھن تے آ سڳدا ہاں، جیکُوں اُنّھاں کول ݙیکھ تے اُون٘دا یقین ٻیا وِی تَکڑا تِھی ڳیا اَتے اُوہ آپݨی قوم دے نال ایمان گِھن آئی۔
حوالہ جات
ونکی:توریت دے شخصیّتاں ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی دے شخصیّتاں ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:اِسلام وِچ بائبل دے شخصیّتاں ونکی:پُراݨے عہد ناویں دی مقدسات ونکی:پُراݨے عہد ناویں دے تِرِیمتاں ونکی:عبرانی بائبل وِچ تِرِیمتاں دا ذکر ونکی:عرب دی ملکائیں ونکی:یمن دی تَرِیخ ونکی:عبرانی بائبل دے باشا
حیدرآباد دکن دی علمی سرپرستی
حیدر آباد چونکہ ہک دولت مند ریاست ہئی تے اوندے حکمران علم دوست ہن ایں کیتے مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد برصغیر وچ علم و ادب دی سب توں زيادہ سرپرستی ریاست حیدر آباد اچ کیتی ڳئی۔ نادر شاہ دے حملے دے دہلی دی تباہی دے بعد حیدر آباد اوہ واحد شہر ہئی جتھاں سب توں زیادہ امن و سکون ہئی تے جتھوں دے حکمران علم و ادب دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ چنانچہ برصغیر دے ہر حصے توں اہل علم تے اہل کمال مسلمان حیدرآباد پہنچ ڳئے۔
اٹھارویں صدی دے ممتاز مصنفین وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا، شاہ نواز خاں (1700ء تا 1758ء) تے غلام علی آزاد (1704ء دے ناں بہت نمایاں ہن۔ شاہ نواز خاں ریاست دے ایک ممتاز عہدیدار ہن تے کئی کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ سب توں اہم ماثر الامراء ہے۔ ایہ دہلی دی مغلیہ سلطنت دے امرا تے عہدیداراں دا سب توں وݙا تذکرہ ہے۔ ایندے وچ تقریباً تمام امیراں دے حالات ملدن۔ غلام علی آزاد وی اپݨے دور دے بہت بڑے سوانح نگار ہن۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف ہن جیہڑے اڄ وی قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ویندن۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات ہن۔
اوں دور دے جنوبی ہند دے علما وچ مولانا بحر العلوم (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ہے۔ انہاں دا تعلق کرناٹک نال ہئی جیہڑا شروع وچ ریاست حیدرآباد دا ہک صوبہ ہئی۔ اتھوں دے نواب محمد علی خاں انہاں دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے ݙتا ہئی۔
بعد دے دور وچ جݙݨ حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم تھی ڳئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد نال وابستہ تھی کے علمی کم کیتے انہاں وچ شبلی نعمانی، مولوی چراغ علی، سید علی بلگرامی، ڈپٹی نذیر احمد، عبدالحلیم شرر، مولانا مناظر احسن گیلانی، مولانا ظفر علی خاں تے جوش ملیح آبادی دے ناں قابل ذکر ہن۔ شاعراں دی کثیر تعداد ایندے علاوہ ہے۔
جزم
اینہہ علامت کوں (۸) جزم آکھیا ویندے ۔ بعض دفعہ اے علامت ایں وی (د) لکھی ویندی ئِ ۔ جہڑے حرف تَہجّی تے جزم آون٘ڄے اونہہ حرف تَہجّی کوں ساکن یا غیر متحرک آکھیا ویندے مثلاً عَظمَت (عَ،ظ،مَ،ت) ئِ چ (ع تے م ) متحرک ہِن جݙاں جو (ظ تے ت ) ساکِن یعنی غیر متحرک ہِن۔ اے علامت ہمیشہ حرف تَہجّی دے اُتے آندی ئِ۔ یاد رہوے جو ساکن حرف تَہجّی ہمیشہ ݙو متحرک حروف تَہجّی دے درمیان آندے یا کہیں وی لوظ دا آخری حرفِ تَہجّی ہوندے۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آ لی ئِ جو کُئی سہ حرفی یا سہ حرفی کِن وݙا لوظ جَیندے الف کِن پہلے حرف علّت ’’ی‘‘ یا ’’و‘‘ متحرک ہووے تاں وَت الف تے اوندے بعد آوݨ آلا حرف تَہجّی غیر متحرک ہوندے ۔ مثلاً یار (یَ۔ا۔ر) واٹ (وَ۔ا۔ٹ) ، پیار (پِ۔ یَ۔ ا۔ ر) ، تنوار (تَ۔ ن۔ وَ۔ ا۔ر ) وغیرہ ۔ ایویں ای غیر متحرک ’’و‘‘ یا غِیر متحرک ’’ی‘‘ کن پہلا حرف تَہجّی متحرک تے آخری ساکن ہوندے مثلاً تنور ( تَ۔ نُ۔و۔ر) وزیر (وَ۔زِ۔ی۔ر) وغیرہ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو حروف علّت (ا،و،ی) توڑے جو کہیں لوظ دے وچکار ہوون یا اخیر ئِ چ ہوون انھیں تے کوئی حرکت (زبر، زیر، پیش ، جزم ، شد یا مد)نھئیںلکھی ویندی۔
لکھ پال روہی دا کِردار
جِین٘ویں ہر خِطّے اَتے دیس دے اپݨے اپݨے لوک ادب وِچ اپݨے اپݨے لوک کہاݨیاں ہون٘دِن اُون٘ویں اِی سرائیکی وسیب دے لوک ادب وِچ وی ٻہوں سارے لوک کہاݨیاں موجود ہِن۔ اِنّھاں لوک کہاݨیاں دے کردار وی اپݨی مثال آپ ہِن اَتے ہر کردار دا تعلّق وسیب نال تکڑا ہون٘دے تہُوں اُنّھاں کرداراں کُوں بعد وِچ لوک کردار بݨا ݙتّا وین٘دا ہِے اَتے اُوں علاقے اَتے زبان دے اکھاݨ، محاورے، اَتے ضربُ المثل وِچ وی اُنّھاں کرداراں کُوں ٻہوں اہمیّت حاصل ہون٘دی ہِے۔
خوجہ فرید سئیں آکھے:
"کھا ساڳ پُسّی دی پنڑی، نِبھ وین٘دے وقت سکھرے
اُتھ در منداں دے دیرے جِتھ کرڑ کنڈا بوئی ڈھیرے۔"
ساڳ پُسّی کھاوݨ والا ہِک نِین٘گر انگریز دے زمانے وِچ ڈاکے مرین٘دا ہا، سرکار دے مال گودام لُٹ گِھن٘دا ہا، چلدی ریل ڳاݙی دے مال ݙَبّے کَپ گِھن٘دا ہا تے مال جنڳلیں وِچ سَٹ ݙین٘دا ہا۔ چلدی ڳاݙی تے چڑھ وی وین٘دا ہا اَتے لہہ وی اَمدا ہا، ݙاڈھا بہادر، سخی تے دلیر ہا، لُٹ دا سارا مال غریبیں کُوں نسری منکا، بِدام، گھیو، شکراں تے میوے کھوین٘دا ہا، اَتے ونّووَن دے چیزیں دے مزّے کروین٘دا ہا، پر خود پُسّی دا ساڳ کھمدا ہا، روہی دے رہݨ والا ہا، اپݨے آپ کُوں فخر نال "ریاستی" اَکھوین٘دا ہا اَتے ݙاکے مار، مال ونڈا وہا کر تے اپݨے علاقے روہی ول وین٘دا ہا۔ جݙاں اُو فوت تھی ڳیا تاں ریاست بہاول پور دے ہر گھر وِچ وین تے سوڳ ہا، لوک ہِک ٻئے دے ڳل لڳ لڳ تے رون٘دے پئے ہَن اَتے آکھدے پے ہَن۔ "لکھ مرے ہا پر لکھ پال نہ مرے ہا"۔ وسیب دے اُوں سخی حریّت پسند دا ناں ہئی موسیٰ اَتے لوک اُوکُوں "موسیٰ لکھ پال" آکھدے ہَن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں دے کردار۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
قوم پرست
قوم پرست دی غیرت دے وعظ دا فلسفہ
مشتاق بھٹی
{مشتاق بھٹی سکھر}
اساں تاں ہمیشہ غیرتی دے شعور دے سوجھلے کوںاندھاریں وچ غرقی دے سبب پیدا کیتن، اتے ہمیشہ غیرتی دی قوم پرستی کوں دین دھرم دی مخالفت ئِ چ سمجھے، اساکوں غیرت مند قوم پرست دی مخالفت وچ آریئے دھاریئے اوندے غیر غنیم جو ڈسیے اساں اوں فتور کوں اہمیت ڈتی رہ گیوں، غیرت مند قوم پرست کوں سدھا سنواں ڈیکھن دی بجائے اونکوں ہمیشہ بے وس اتے آجت کرن دی کوشش کیتی ئِ، اساں او قوم اوں جیں نہ گناہ سمجھن نہ ثواب، جیں سزا سمجھی ئِ نہ جزا، اساں تاں نوان دی نویں حکمت دی کڈاہیں تات ئِ ی نئیں کیتی، اساڈی مسیتیں وچ اساڈے واعظ ملاں بنیے رہ گن، جنہیں نہ نوان دا وعظ کیتے نہ نویں حکمت دا، انہیں علم دا وعظ کیتے، پاکیزگی بارے ڈسیے، محبت اتے عبادت بارے ڈسیے، لیکن کیا انھیں کڈاہیں اوں حکمت ریاضت طہارت دے بارے ئِ چ ڈسیے؟ جنھیں دے کیتے غیرتی دا وعظ تھیندے
اساں تاں شودر قوم ھیسے، اساں وِشنو قوم ھیسے، اساکوں کیا پتہ غیرت کیا ھِ، بہادری توں میدان کیوں اتے کیا دے کیتے وسوں تھیندن، اساں تاں حجرے دے بیمار دے لئی لگ رہ گیوں، اساں تاں ہر ایرے غیرے ظالم جابر صیاد جلاد شداد اتے فرعونی طاقت دے ساہموں سر جھکیندے رہ گیوں، اتے ملاں دے حجرے دی چوکھاٹ چمدے رہ گیوں، اساں او چَم چیٹے تھی گیوں جو لکھ کوشش کرِن سِجھ کوں اکھیں نئیں ڈکھا سگدے، اساں او قوم اوں جو اپنی سونہہ، سِک، ہوندا سیس دے خاتمے دے انتظار ئِ چ اوں، اساں اپنی ازادی دی انقلاب دی اپنے کیتے کوئی حیثیت نئیں سمجھدے، ہر استحصالی طاقت سامراجی دے ڈڈھپ کوں نہ صرف جئیں کوں پے اہدوں بھلکہ انھیں دے تماشے تے تماش بین تھی تے انھیں کوں دل کھول تے داد پے ڈیندوں
اساکوں کوئی پتہ کائینی اساڈا غیرت مند قوم پرست کیجھی حالت وچ آگئے، اوندے ازم عزم، اوندی گواہی دا کیا حشر نشر تھیندا پے، اوندی رت توں لپڑے۔۔۔ نال اساڈا کیجھا کوجھا سلوک پیا تھیندے، اساکوں تاں اے پتہ وی کینی جو آریا دھاریا، اساڈے غیرت مند قوم پرست دے سر دا تلاہیں کیوں تھیا پھردے، اوندے خاتمے دے کیتے اتنا گردان کیوں تھیا پھردے، اساں آریئے، دھاریئے دی اکھ ئِ چ اوکٹر وی نئیں ڈیکھدے جو غیرتی قوم پرست دی صورت ئِ چ رکھی پھر دے، اساں غیرتی قوم پرست دی نہ قومی مزاحمت قومیتی غیرت اتے نہ ئِ ی اوندے قومیتی شعور کوں سمجھے، اساں تاں اجن تاٹی اوں سوچ اوں وعظ اتے اوں نعرے دی عقیدت ئِ چ بیٹھوں جو پروتھ تھی گن، اساکوں تاں اے وی پتہ کینی جو قوم اپنے درمیان غیرتی قوم پرست کوں برداش نئیں کریندی او ذلیل خوار ، رسوا تھی ویندی ئِ، کتھائیں نک چاون دی نئیں رہ ویندی، اساکوں تاں اے پتہ وی کائینی جو غیرتی قوم پرست دی توہین کرن توں قوم نیست ونا بود تھی ویندی ئِ، تباہ برباد تھی ویندی ئِ
تساڈے کیتے باہر دا منظر اتنا آجت تھی ویندے جتنا تساڈا اندر آجت تھی ویندے، تساں توں سچ، حسن اتنا پرے تھی ویندے جتنا تساڈا اندر پلیت تھی ویندے، تساکوں اتنیاں چیزاں کوجھیاں لگدن جتنا تساڈا اندر کوجھپ ئِ چ آویندے، کُتے نال اتلا پیار نہ کرو جو اوندی چٹھ ئِ چ لکن پئے ونجو، ہوا نال مخالفت کریسو تاں جیاپاں ختم کربہسو، دھاریئے نال محبت کریسو تاں غیرت دا خاتمہ کربہسو، وگاڑ کوں پسند کریسو تاں اندر دا سچ سونھ تے اندر دی تلاوت دا خاتمہ کربہسو، غیرتمند قوم پرست دی محبت ئِ چ نہ بہسو تاں اپنی آزادی دا خاتمہ کربہسو
جڈاں پرکھ مقامیں توں غیرتی قوم پرست دی سونہہ دا خاتمہ تھی ویندے تاں قوم عزت توں غیرت توں محروم تھی ویندی ئِ، جڈاں کہیں قوم ئِ چ قوم پرستیں دا جا نو ناں ختم تھی ونجے تاں لجاں محفوظ نئیں رہندیاں، جیں قوم ئِ چ قوم پرست جانوناں نئیں گھندے تاں اوں قوم کوں دھرتی ماء اپنے اُتے بار سمجھ تے اونکوں بئی جاہ تے دھاریا تھیون دی بددعا ڈیندی ئِ، جیں قبرستان ئِ چ قوم پرست دفن نہ ہووے اُتھ اپنے مردے نہ دفناوو، جیکر تساں غیرت مند دے طرفدار تھیووے تاں قوم پرست تساڈے بغیر جنت ئِ چ نہ ویسے، آخراوندے طفیل تساڈی بخشش تھی ویسے، جیکر دنیا تے غیرت مند قوم پرست دا وجود نہ ہووے ہا تاں اے سارا سنسار میکوں کوجھا، بد صورت لگے ہا، غیرت مند قوم پرست انسان کوں انسان دا نہ بھلکہ مالک سئیں دا غلام ڈیکھن چہندے
غیرتمند قوم پرست ہمیشہ مقدس جرم کریندے اتے پیغمبریں آلا وعظ کیتی رکھدے، غیرتمند قوم پرست تساکوں خدا دا مقرب بنا تے اوندے نزدیک کرڈیندے، غیرتمند قوم پرست تساڈے تے تساڈیں نسلیں دے کیتے جو قربانی ڈیندے او اصل وچ تساڈی عزت غیرت اتے تساڈے بہادری دے جیا پے کیتے ہوندی ئِ، غیرتمند قوم پرست دا ترکہ اوندی غیرت اوندا ویروار ہوندے، غیرتمند خوش نصیب قوماں ایں ترکے دی ایں طرح حفاظت کریندن جو اے ترکہ وراثت اپنیں امدیں نسلیں تاٹی پجائی رکھدین اتے انھیں دیاں نسلاں اپنیں امدیں نسلیں تاٹی، کیا تساکوں پتہ کینی، غیرتمند قوم پرست دے ناں توں فقیہ شہر دیاں چھرکیاں نکل ویندین اتے سلطنت دے امیر دیاں کینویں نندراں اُڈ ویندین، میں انھیں عورتیں کوں پاکدامن سمجھداں جنھیں دے پیٹ وچوں غیرتی جمدن، میں انھیں مردیں کوں مرد نئیں سمجھدا جنہیں دے تخم وچوں غیرتی نہ جانون
یاد رکھو تساڈا غیر غنیم آریا دھاریا تساکوں تفرقیں وچ ونڈی رہسے اتے تساڈے وچ فرقہ بندی پیدا کیتی رہسے تاں جو تساں بدھی وچ نہ آسگو، اتے غیرتی قوم پرست دا ساتھ نہ ڈے سگو، لوگو! میڈی گالھ غور نال سنو، ایں کم عقل ملاں دا وعظ پروتھا تھی گے ، کیوں جو ملا دے نصیب ئِ چ نویں حکمت لکھی ہُئی کینی ہوندی، بے شک رسولیں پیغمبریں دا، کتابیں تے اوتاریں دا آون بند تھی گے، پر نویں حکمت کہیں نہ کہیں صورت ئِ چ امدی رہ ویسے، جڈاں کوئی نویں حکمت بیان کرے، چاہے او کہیں دین دھرم دا ہووے اونکوں ملاں تے ترجیح ڈیووا تے اونکوں تکریم تعظیم دے قابل سمجھو، میکوں خبر ئِ غیرتمند قوم پرست تساڈی مخالفت نہ کریسے
ساری گالھ نویں گالھ تے رکھی ہوئی ئِ، ساری گالھ نوان اتے نویں مثال کتیے ھِ، ساری گالھ نویں حکمت عملی اتے ایندے کتے بھج دھرک کیتے ھِ، ساری گالھ نویں حکمت عملی تے غوروفکر اتے نویں ہنر کیتے ھِ، ساری گالھ اوں چس، لذت، لطف، سرور کیتے ھِ جواندر کوں سواد تو ں جھباروں کرڈیندے، او گواہی صرف اوں ویروار توں ھِ جو منظر ڈیندے، سارا منظر او مقدس پاک پاکیزہ پوتر تھیندے جو غیرت توں نمائش ئِ چ امدے، سارا مان، مرتبہ، عزت حرمت تساکوں اوںتوں ملدے جو نفع نقصان ڈے سگدے، اتے تساں اونکوں رِجھا سگدو، اپنے کلاوے وچ کرسگدو اتے تساں اوندی گذران دے کیتے ضروری تھی ویندو
اگلا سوال غوروفکر کرن آلے توں جنم پیندے، جیں معاملے دی گالھ تساں وعظ ئِ چ آنن چہندو، اوں وقت وعظ وچ اوسے جڈاں تساں تروہ کوں ایں طر انحویں ظاہر نہ کریسو جو تساڈے منہ توں پاٹی دا ہک تریڑا باہر نہ آوے، جیں فضیلت مان مرتبے دی تساں تات تانگھ وچ او، او اوں وقت ملسے جڈاں تساں اُباسی کوں گیت ڈے سگسو، اگلے سوال دی تساں توں پورت اوں وقت تھیسے جڈاں وسیلے تساکوں پکرسن، او ڈیکھ، جو تساں ڈیکھن چہندو، او تساڈے ہتھیں دی طاقت، تساڈے ازم عزم، گواہی اتے قربانی توں جڑسے، اگلا درس تساڈے کیتے اوں وقت شروع تھیسے جڈاں تساڈا شعور ، تساڈا وقوف ایندے قابل تھیسے تساں تند دی گنڈھ اوں وقت کھول سگسو جڈاں مطلوب دی لذت توں جھباروں تھیسو، جڈاں اوندی ریاضت ئِ چ کامیاب تھیسو
تساں اوندے کیتے اپنی غیرت دی قربانی ڈیون کیتے تیار رہوو، جیندے بغیر نہ تساڈی بھجدی ئِ نہ سردی ئِ، جیندے کیتے سوچن اتے جیندا ہوون تساڈی مجبوری ئِ، جیندے بغیر نہ تساں سوبھ مان سگدو، نہ جیندے بغیر سرخرو تھی سگدو نہ جیندے بغیر ریجھا باجھ پناہ مان سگدو، کیا نِوھِے پے سمجھدے ساری گالھ سارا احوال تند ئِ چ اٹک تے کھڑ گئے، سارا خیال تند کوں ساہ دے پھوکے توں بچاون تے اٹکیج گئے، کیا نِوھے ڈیکھدے لوکیں دی زندگی تندکوں بچاون وچ کینویں گذرگئی ھِ، تندتاں تندھِ ایندے نال چھیڑ چھاڑ نہ خود کیتی ونج سگدی ئِ، نہ ئِ ی ڈوجھیں کوں کرن ڈویندی ئِ، کیا تساں نِوھے سمجھدے، دھاگے دے گنڑیجن اتے تند دے گنڑیجن (گنجڑیجن) وچ کیا فرق ہوندے؟ جڈاں کوئی تند وچ پھس تے کھڑ ونجے اونکوں بچاون تے اونکوں نشابر کرن کتنا مشکل تھی ویندے، تساں اندھارئیں دی اوتھر دی گالھ کریندو، تندتاں تساڈا اپنا پھوکا برداش نئیں کریندی
اگلی گالھ تاں تندکوں بچاون دی اوں وقت ٹردی ھِ جڈاں تساکوں اپنی پے ویندی ھِ، جڈاں خود تساکوں جان کرن دی لگدی ئِ، گالھ تاں اے ھِ جو تساکوں تند نال خجی تے چڑھنے، کمند نال نئیں چڑھنا، تساکوں سارا دھیان تند تے اتے تند وچ رکھنے، بے پاسے دھیان دی پھیر پھار تند برداش نہ کرسگے، اسمان تے پل صراط ھِ یا کینا لیکن میں ایں دنیا تے پل صراط ڈٹھی وی سمجھی وی ھِ اتے ایں توں گذرن دی کوشش وی کیتی ھِ، ایں تند ئِ چ ئِ ی پل صراط ئِ، ایں تند ئِ چ ئِ ی کامل ایمان ئِ، ایں تند ئِ چ ئِ ی وہم گمان اتے شک ئِ، اے تند تساکوں اُدرکے کتھ بھرن ڈیندیئِ، چِھرکیاں کِتھ کڈھن ڈیندی ئِ، ایں تند توں ئِ ی تساڈی گواہی، سچائی اتے راہ رسائی دی خبر پمدی ئِ، تند تاں تساڈی مخفی توانائی دا خرچہ منگدی ئِ جیکر  تساں ایندے اُتے خرچہ نہ کیتا تاں ایندے نال تساں کہیں صورت ئِ چ۔۔۔۔ نہ تھی سگسو کیوں جو ایندی تے تساڈی۔۔۔۔ علیحدہ علیحدہ ھِ
اے تنداو Power factorئِ جیکر تساں اینکوں اپنے کیتے استعمال کر گھدا تاں تساں اپنی مخفی توانائی توں اوج عروج تے معراج  تے پج سگدو، تساں اشاریں نشانیں توں چِتا حاصل کرسگدو، تساں بغیر نقطے دے کہیں شے دا گجھ یقین مان سگدو، میں انھیں دی شناس، سجاکی، اشاکی ڈٹھی ئِ جنھیں تند نال گذران کیتی ئِ، جنھیں اپنے اندر دا تند نال گانڈھا رکھیے اتے اینکوں بچاون دی کوشش کیتی ئِ، تند بے شک سب کجھ ھِ، کہیں ولا وی تساڈے دھیان، غرض ضرورت دی تساڈے تقاضیں دی اپنے کیتے ضرورت مند ھِ، کہیں تند کوں ساری زندگی سمجھیندیں گذار ڈتی ھِ، اتے کہیں تند دی نزاکت کوں نہ سمجھن دی نہ پرکھن دی ضرورت سمجھی ئِ، زندگی انھیں دی وی گذر گئی ئِ لیکن کتنی مختلف گذری ئِ صاف ظاھر ئِ، ۔۔۔ کہیں ایں تند نال گذارہ کل وقتی اتے کہیں جز وقتی کیتے، ڈوہیں تے تند اپنا احوال اونویں نشر کیتے جتنی جیندی غرض ضرورت ہئی، جتنی جیندی طاقت سٹ چاسگدی ہئی او اُتنا تند دے نال معاملہ کیتے، جینویں اساں کہیں شے کوں تقسیم در تقسیم کریندوں تاں وچوں تاں آخر ئِ چ ایٹم بچدے اینویں کہیں طاقت کوں تقسیم در تقسیم کریندے ونجوں تاں تند بچ ویندی ئِ لیکن اتھاںوی معاملہ ایٹم آلی کار تھی ویندے، ایٹم جڈاں تقسیم تھیندے تاں اپنی ساری اوقات اوں شے دی ڈکھیندے جیندا او جز ہوندے جوہر ہوندے، بالکل اینویں ئِ ی احوال تند دا ھِ، تند توں ئِ ی جز دی اتے کل دی سنجان تھیندی ئِ اتے اوندا احوال تفسیر ئِ چ امدے جیندی اوجان دی طاقت دی حیثیت دی نمائندگی اتے گواہی وچ ہوندی ئِ
تند کوں گنڈھ ڈیون توں پہلے اے ضرور سوچیجو، اے تند ئِ کوئی ورھی کائینی، جیکر تساں ایں قابل ہوجو تند دی گنڈھ کھول سگو اتے گنڈھ ظاھر وی نہ تھیوے، تڈاں تند کوں گنڈھ ڈیویجو، اے وی یاد رکھو عام لوکیں دی ڈتی ہوئی گنڈھ تند برداش نئیں کریندی اتے نہ ئِ ی انھیں کوں اپنے اُتے اَی ہوئی گنڈھ کھولن ڈیندی ئِ، یاد رکھیجو تند صرف روحانی تجزئیں دا امتحان گھندی ئِ۔۔۔ ڈیکھو جڈاں تند دا احوال تھیندے تاں کتنے لوک چَھو مار ویندن، کتنے لوک گَھو مار ویندن، کتنے لوک ساہموں امدن تے کتنے لوک خود کوں لُکا ویندن، تند تساکوں گرو دی سنجان جان ڈیندی ئِ، اتے گرو تساکوں گردی جان ڈیندے، گرو تساکوں سمجھدار بناتے تند دا گذران اتے ایندے نال نبھاون دے کیتے ترجل ڈسیندے اتے ایندی مستقل گواہی دے ۔۔۔؟ (جملہ نامکمل ئِ)
ہک غیرتمند قوم پرست کڈاہیں نادان نئیں تھیندا، مایوس نئیں تھیندا، بزدل نئیں تھیندا، نا امید نئیں تھیندا، سچے کھرے قوم پرست دا وعظ اتے اوندی قربانی کڈاہیںضائع نئیں تھیندی،اوں  دا فیصلہ کڈاہیں کہیں صورت ئِ چ کہیں حالت ئِ چ غلط نئیں تھی سگدا، اہل ذکر عارف باللہ ہمیشہ غیرتمند قوم پرست دی طرفداری اتے حمایت ئِ چ رہندن، غیرتمند قوم پرست کڈاہیں فطرت اتے قدرت دے خلاف نئیں ویندا، غیرتمند قوم پرست او مجتہد ئِ جیندے فتوے تے کہیں توں ۔۔۔نئیں تھی سگدا، غیرتمند قوم پرست کڈاہیں پچھلی صف ئِ چ نئیں لڑدا، او اپنی موت کوں اپنے ساہموں ڈیکھ تے مفرور نئیں تھیندا، غیرتمند قوم پرست سب توں ودھیک خدا پرست ہوندے، انسان انسانیت اتے قدریں دا سب توں وڈا خیر خواہ ہوندے، ایندے عمل دخل تے باشعور غیرتمند شک نئیں کرسگدے
اے میڈی قوم میں اوں ڈینھ جھمر کھیڈساں جڈاں غیر قوم پرست ڈاڈے حال تھی نغار ے تے بہسے، میں اوں ڈینھ ہار سنگار کریساں، ناز نخریں ئِ چ اوساں جڈاں غیرتی قوم پرست دی سونہہ منیساں، جڈاں اوندی غیرت، اوندے سچ، اوندے حسن توں سونہارا تھیساں، جڈاں غیرتی کوں سمجھساں اتے اوندے کیتے الہامی گیت لکھساں۔۔۔ وقت سب توں زیادہ گرو کیتے، چیلے کیتے، ریاضتی کیتے، استاد شاگرد کیتے، اتے سچے کھرے قوم پرست کیتے قیمتی ہوندے، وقت سب توں زیادہ اوں شاعر کیتے قیمتی ہوندے جو مزاحمتی شاعری لکھیندے، وقت سب توں زیادہ قیمتی غیرتی قوم پرست کیتے ہوندے، اتے وقت میڈے کیتے قیمتی ایںسانگے ھِ جو میں سچے کھرے قوم پرست دی ثنا کرینداں، اے سچا کھرا غیرتی قوم پرست توں میکوں کتھائیں نظر تاں آ، میں تیڈا صدقہ لہیساں، تیڈے پیر دھو تے پیساں
سن او قوم پرست سڈیندا، غیرت دے پیا ہو کے ڈیندا، تَیں توں اگلا منظر بنسے، جوت تے جوگ نمائش تھیسے، تیں توں مقصد واروچ اوسے، تیں توں وار، ایثار وچ اوسے، دھک تے ڈنگ اظہار وچ اوسے، تیڈے ازم عمل دا ہوکا ساکوں ہتھ ہتھیار چویسے، تیڈا وِپرا تیڈا چنتا ساڈی رادھی گادھی تھیسے، تیں توں خوشبو روشنی پھٹسے، گل پھل ماء دھرتی تے ترڑسے، تیں توں جان عذابوں چھٹسے، تیں توں دھاریا بھوئیں تے مٹسے۔۔۔ سن تعزیریں وچ زنجیریں جکڑیا ہویا تیں توں منچ میدان نہ تھیسن، پرکھ مقام ویران نہ تھیسن، بھوئیں وِسریے گردان نہ تھیسن، تیڈے باجھوں کہیں صورت وی پورے ارمان نہ تھیسن، انقلاب ازادی کیتے ہرگز کوئی سامان نہ تھیسن
سن او غیرتی بھوئیں دھرتی دا توں فاطر توں فطرت کیتے فرض تقاضے جو رت کیتے، ہر ہک وار دی پورت کیتے، تیڈی بھج دھرک قدرت کیتے سیرت کیتے، نویں سخت ضرورت کیتے تیڈاازم گواہی تھی گئے، سن او غیرتی دھرتی دا، دھاریے دی بربادی کیتے، ظالم ظلم فسادی کیتے، ویر تے وار فسادی کیتے تیڈا ہونون خوش بختی ئِ۔۔۔ تیں باجھوں تکرار نئیں تھیندا پاکیزہ، کردار نئیں تھیندا وِپرا، ویر اظہار نئیں تھیندا، ساہ تسلسل توں بے زار نئیں تھیندا، توں ہَیں ساہ سرمایہ سایہ۔۔۔ ہے تیں توں رات اندھاری کھٹدی ذلت ھِ، رسوائی مٹدی ھِ تیں توں کھٹی کمتی وٹدی ھِ، توں نہ ہونویں لج نئیں بچدی، توں نہ ہونویں بھوئیں وسبے دے سونہہ وسوں نئیں ہرگز بچدی، توں سونہارا سب توں سوہناں، ماء دھرتی تے تیڈے باجھوں سوہناں سیاں
آویندی ئِ جان کرن وچ تیڈے باجھوں، سانول سیاں تھی ویندوں بے زور وطن وچ تیڈے باجھوں، جیون جوگا ترڑدن گل پھل کتھ گلشن وچ تیڈے باجھوں، خلل آویندے سکھ دھرتی دے چین امن وچ ۔۔۔ تیڈا منکر تھی تے جیون۔۔۔ کوئی سیاں ذلت ڈیندے، تیڈے ازم عزم وچ رہن کتنا ڈھولا عزت ڈیندے، تیکوں سوچن سمجھن پاک مقدس نفرت ڈیندے، تیڈا وعظ منا دی تھی، تے مدحت یار مورت ڈیندے جیں توں روح من تازہ رہندے، جیون دی او صورت ڈیندے تیڈا ہوون سوہناں سیاں ساکوں شرف شرافت ڈیندے۔۔۔ کتھ رہ گیا ہیں سوہناں سیاں۔۔۔ تیڈے واسوں آجت تھی گن، غیر غنیم دی چوکھٹ چمدن، دھارئیں دے پئے نعرے لیندن، بے وسبے تھی بھوئیں دے جیندن، انقلاب ازادی کیتے کتھ میدان بے مقتل چمدن، غیرت دی کوئی بانگ نئیں ڈیندے، بے چنتے تھی وقت نبھیندن، دھاریاںبچتاں کھمدے پے ہن، ہک واری تاں ڈیکھ آ، سیاں بے کھوندے تھی کینویں جیندن، بے غیرت تھی کینویں مردن
کتھ رہ گیاں ہیں سوہناں سیاں۔۔۔ روہی تھل دمان پیا ویندی، دُھندی وی ہئی غیر دی تھیندی، شرمو بھیرو دی ہئی لج لٹیندی، عزت عظمت دھارئیے درتے ٹھوٹھا چاتے پئی ئِ ی پِندی، اج دے رانون ہتھوں سیاں سیتا پئی ئِ ی قیدن تھیندی، جتھ جتھ تھاں مانجن ہے ویندی، سدھ کائینی ہے کینویں ولدی، خبر ہئی اے کیندے ڈوہ توں رت رُنی ھِ، سَتی جِتی خبر ہئی اے کیندے در وہ توں ھِ اے کینویں جیندی  کینویں مردی، توں کتھ رہ گیا ئِ یں میڈا سانولا، توں کتھ رہ گیا ئِ یں میڈا غیرتی
تیڈی دھرتی تے فرعون وزبر تھی گیا ھِ، تیڈی وسوں تے قہر دا منظر تھی گئے، گھان وچ تیڈے واسو پے کرلاندے ہِن، او ڈوں وحشی جنوبی وی اوتھر تھی گے، تیڈی ہی کل تئیں وسندی جتھاں، ڈیکھ آتے اتھاں سارا پدھر تھی گے، ویکئیں وات ئِ چ آہو کافسادی گئی، کتنا غفلت دے وچ سوچ سفر تھی گے، رت جیندی دان دھرتی کیتے تھیندی ہئی، ڈیکھ سُنجا کیجھا او تونگر تھی گے، نہ کوئی چنتا نہ الکا نہ جلبا ریہے، کہیں چند رے دا غیرت تے اثر تھی گے، امدے کل دے کیتے اوندی اخبار وچ گندر کیجھا نواں اوندا نشر تھی گئے، بے وسوں سارے میدان بھوئیں تے تھی گن، ہلّا گلا مستیں مندر تھی گئے توں کتھاں رہ گیا ئِ یں میڈا غیرتی؟۔۔۔ بھوئیں تے کھل کھیڈ دا ساڈا جلاد ھِ، جوہے چہندا کریندا پیا شداد ھِ، آریا دھاریا تھیا ساڈا صیاد ھِ، کربلا وانگے ہے سارا منظر، ہر کوئی ابن زیاد ھِ۔۔۔ اوچمیندا پئے جو تھیا مادھِ، امدے کل دے کیتے او میڈا سانولا کتھ کہیں توں تھیا کوئی سُر سادھِ، جس عزت غیرت دی گال ہے کائینی اوہو ماریا ویندے تھیندا برباد ھِ، تیڈی دھرتی تے نمرود پیدا تھی گن، بِن عصا اج دا موسیٰ تھیا ناشادھِ، کوئی خبر نئیں لاہوتی کتھاں لڈ گئے ہِن نہ نفیل ھِ نہ وجدی پئی ناد ھِ، توں کتھاں رہ گیا ہیں میڈا غیرتی
لوک دھاریئے دا غدار تھیون کیتے دار سولی صلیبیں تے چڑھدے نئیں، کر مقدس جرم بھوئیں دے واسو تیڈے تھی تے اقراری مجرم پے امدے نئیں، اپنی امدی نسل دی عاقبت دے کیتے قتل گاہیں کوں آتے پے چمدے نئیں، پیڑاں کھادیاں رجائی گیاں ہن دوستا، ہیموں، ہوشو، مظفر کوئی جمدے نئیں، اج دا رانموں تھی کتنا بے حس گئے، قید سیتاکیتے ونج کے لڑدا نئیں، اج دا ارجن وراثت کیتے مہابھارت وانگے جنگ پیا لڑدا نئیں، لوک حجرے دے بیمار تھیندے ویندن، گیت الہامی بھوئیں دا کوئی گمدا نئیں، توں کتھاں رہ گیا ئِ یں میڈا غیرتی۔۔۔ ڈیکھ گھن توں سِرعام عزتاں لٹیندیاں پیاں ہن، وین لجاں لٹیندیاں، کریندیاں پیاں ہِن، سڈ تیکوں کوکلے سب مریندیاں پیاں ہِن، اپنی عزت بچاون کیتے غیرتی تیکوں جھلیاں وی کتنیاں مریندیاں پیا ہِن، ہن اے مسدیاں مسیندیاں تیکوں غیرتی واسطے تیکوں دروہیاں کیا ڈیندیاں پیاں ہن، توں کتھاں رہ گیا ئِ یں میڈا غیرتی
تیکوں مشتاق اہدے آبھوئیںکوں پکر، بے وسیلیں کیتے کوئی ترجل آکر تیڈے دم توں تھیسے ساڈا اگلا سفر، لگسے محشر جیکر، رہ گیوں بے خبر، ریج رت دا ہئی سانول ضرور تھیا، دور پرے تیں کینی نظر دا ککر۔۔۔ اوجو کنڈکرتے میدان توں آگئے ہن، کہیں منگیندی انھیں کوں نئیں بُجا ڈتا، او شہید تھے راہ وفا دے اُتے اونکوں محبوب کہیں کائینی اپنا کیتا، فتویٰ مردانگی جو گھن تے آئے اوندا صدقہ وی کائینی ہے لاتھا گیا، جو آزار تھی گیا ھِ دھارئیں کیتے اوندے گل وچ کہیں کائینی سہرا پاتا، بے عزتیں دیاں سڈیندیاں پیان زالیں ہِن، لوک ڈاں ڈنگ وسر گئے ہینی، ہرلی مرلی اُتے ڈیکھ نچدا ہی پیا، توں کتھاں رہ گیا ئِ یں میڈا غیرتی، توں کتھاں رہ گیا ئِ یں میڈا سانولا
تشدید
اے علامت (__ ّ ) تشدید اکھیندی ئِ۔ اے علامت ہمیشہ حرفِ تَہجّی دے اُتے آندیئِ ۔ جہڑے حرفِ تَہجّی تے تَشدید آون٘ڄے اونکوں (مُشَدِّد) آکھیا ویندے ۔ جہڑے حرفِ تَہجّی تے تَشدید آون٘ڄے اونہہ حرف تَہجّی کوں ݙو دفعہ پڑھیا ویندے ۔ پراے حرف پہلی دفعہ ساکن تے ݙوجھی دفعہ متحّرک شمار تھیندے مثلاً مُحبّت (مُ، حَ، ب، بَ، ت) یا مُنوّر (مُ، نَ،  و، وَ، ر) بروزن فَعولُن (فَ، عُ، و، لُ، ن ) دے وزن  تے اے لوظ یعنی محبت تے مُنوّر چار حرفی دی بجائے پنج حرفی لوظ شمار تھیسن۔
سید حیدر بخش حیدری
سید حیدر بخش حیدری دی ولادت دے متعلق کجھ وثوق نال نی اکھیج سڳدا۔ ٻس اتنا معلوم ہے کہ دلی وچ پیدا تھئے۔ فورٹ ولیم کالج دے مصنفین وچوں میرامن دے بعد جیں مصنف کوں زیادہ شہرت حاصل تھئی۔ اوہ سید حیدر بخش حیدری ہن۔ دہلی دی بربادی دے زمانے وچ حیدری دے والد دہلی توں بنارس چلے ڳئے۔ فورٹ ولیم کالج کیتے ہندوستانی منشیاں دی ضرورت دا سݨ کے حیدری ملازمت کیتے کلکتہ ڳئے۔ ڈاکٹر گلکرسٹ تک رسائی کیتے ہک ”قصہ مہر و ماہ“ وی نال لکھ کے گھن ڳئے۔ گلکرسٹ نے کہانی کوں پسند کیتا تے اُنہاں کوں کالج وچ بطور منشی مقرر کیتا۔ اوہ ٻارہاں سال تک کالج نال منسلک رہیے۔ 1823ء وچ بنارس وچ انتقال کر ڳئے۔ فورٹ ولیم کالج دے تمام مصنفین وچوں سب توں زیادہ کتاباں لکھݨ والے سید حیدر بخش حیدری ہن۔ انہاں دی تصانیف دی تعداد ݙاہ دے قریب ہے جنہاں وچ لیکن حیدری دی شہرت دا سبب اُنہاں دے ݙو کتاباں طوطا کہانی، تے آرائش محفل ہن۔ ایہ ݙوہیں کتاباں، داستاناں جیہڑے جان گلکرسٹ دی فرمائش تے لکھے ڳئے۔ ”طوطا کہانی “جیندے ناں توں ظاہر ہے کہ ایہ کتاب مختلف کہانیاں دا ہک مجموعہ ہے جیندے سب کہانیاں ہک طوطے دی زبانی بیان کیتے ڳن ۔ ایں کتاب وچ 35 کہانیاں ہن۔ ایندے وچ ݙسا ڳیا ہے کہ ہک عورت اپݨے پئے دی عدم موجودگی وچ اپݨے محبوب نال ملݨ ونڄݨ چاہندی ہے۔ طوطا ہر روز اونکوں ہک کہانی سݨاوݨ شروع کر ݙیندے تے ہر روز ڳالہیں ڳالہیں وچ سویر کر ݙیندے تے اوہ اپݨے محبوب نال ملݨ نی ونڄ سڳدی حتیٰ کہ ایں دوران اوندا پئے آ ویندے۔ جتھاں تک کتاب دے اسلوب دا تعلق ہے تاں سادگی دے نال نال حیدری نے عبارت کوں رنگین بݨاوݨ کیتے قافیہ پیمائی نال وی کم گھدے۔ ایندے علاوہ موقع تے محل دے مطابق اشعار دا وی استعمال کیتے۔ طوطا کہانی دے داستاناں وچ جابجا مسلماناں دی معاشرت تے انہاں دے رہݨ سہݨ دی وی جھلک پیش کیتی ڳئی ہے۔ حیدری دی ݙوجھی کتاب ”آرائش محفل“ ہے جیہڑی اپݨی داستانوی خصوصیات دی بنا تے توتا کہانی توں زیادہ مقبول تھئی۔ ایں کتاب وچ حیدری نے حاتم دے ست مہماں کوں قصے دے انداز وچ بیان کیتے تے اونکوں فارسی توں ترجمہ کیتے۔ لیکن اپݨی طبیعت دے مطابق اوندے وچ اضافے وی کیتے ہن۔ جتھاں تک ایندے اسلوب دا تعلق ہے تاں زبان وچ متانت تے سنجیدگی دے نال نال سادگی تے بے تکلفی وی پائی ویندی ہے۔ ایندے وچ توتا کہانی دی طرح ڄاݨ ٻجھ کے محاورات دا استعمال نی کیتا ڳیا۔ جبکہ داستان دے نقطہ نظر نال ݙکھیجے تاں ایندے وچ اوہ تمام لوازمات شامل ہن جیہڑے کہیں داستان دا حصہ ہووݨے چاہیدن۔ ایں کتاب وچ مافوق الفطرت عناصر دی فروانی ہے۔
زُلیخا
thumb|زُلیخاں دا کَٹھ زُلیخا عزیزِ مصر فوطیفار یا پوتیفار دی ذال دا ناں ہِے جیڑھی مصر دیس دی ہئی اَتے روایتاں دے مطابق اَوتری ہئی اِیں کِیتے جو پَئے لاولد ہئی۔ اَتے مصر دے دیس وِچ کیوں جو اِیں ویلے بت پرستی دا دور دورہ ہئی اِیہ وی بت پرست ہئی۔ بائبل وِچ اِیں بندے دا ناں فوطیقار لِکّھیا ہِے جئیں حضرت یوسف علیہ السلام کُوں خرید کِیتا ہئی۔ قُرآن مجید نے اڳّوں ٹُر تے عزیز دے لقب نال اِین٘دا ذِکر کِیتا ہِے۔ اُوہ شاہی خزانے دا یا باڈی گارڈاں دا افسر ہئی۔ تلمود وِچ اِین٘دی ذال دا ناں زُلیخا لِکّھیا ہِے۔ (زُلیخا یا راعیل)۔ عزیزِ مصر دی ذال دا ناں راعیل ہئی۔ کوئی آہْدا ہِے جو زُلیخا ہئی۔ اِیہ رعابیل دی دِھی ہئی۔
یوسف دا لَبّھݨ
ٻہوں ویلا تقریباً یارھاں سال لنگھݨ دے بعد جیڑھے ویلے جُؤان تھئے تاں زُلیخا نے ہِک ݙیہاڑے آپݨے کوٹھے وِچ اُنّھاں کُوں سݙّیا۔ زُلیخا دا کوٹھا سَت ٻوہیاں دے بعد آن٘دا ہئی۔ اُوہ سَت ٻوہے لنگھ تے زلیخا دے کوٹھے تئیں اَپڑے اَتے ݙِٹُھونے جو زُلیخا آپ کُوں گناہ دے پاسے چِھکݨاں چاہن٘دی ہِے تاں آپ نے فرمایا جو مَیں کین٘ویں گناہ کراں جاں جو میݙا اللہ میکُوں ݙیہدا پِیا ہِے؟ تاں زُلیخا نے وِچار کِیتا جو شاید بُتّاں کَن اشارہ ہِے تاں اُوں نے بَھڄ تے آپݨے بُتاں اُتّے پردہ پاء ڈِتّا اَتے آکھیا جو ہُݨ اَساکُوں کوئیں نِھیں ݙیہدا پِیا؟ تاں آپ نے فرمایا جو اِنّھاں مصنوعی پردیاں تُوں اللہ دی اَکھ کُوں ݙیکھݨ تُوں نِھیں روکیا ون٘ڄ سڳین٘دا کیوں جو اُوہ ہر شے اُتّے قادر ہِے۔ زُلیخا نے آپ کُوں پَھدّݨ دی کوشِت کِیتی تاں آپ نے اللہ سئیں دے حُکم نال ٻوہے کَن بَھڄَّݨ دا اغاز کِیتا اَتے ݙِٹّھا جو ٻوہا کُھل ڳیا اَتے اِین٘ویں اِیہ چِھی ٻوہے لَنگھ ڳئے اَتے سَتّویں تئیں اَپڑے تاں زُلیخا دا ہَتھ آپ دے مونڈھے اُتّے پُڄیا اَتے چولا پڑِیڄ ڳیا اَتے ہُݨ آپ سَتویں ٻوہے وِچُّوں لنگھے۔ جیڑھے ویلے ٻاہر نِکلے تاں ݙِٹّھا جو عزیزِ مصر سامھݨے کھڑوتا ہِے اَتے پُچھیُس جو کیا رولا ہِے؟ تاں زُلیخاں فوراً ٻول پئی جو آپ کیا حُکم فرمیسو اِیں بندے دے بارے وِچ جیڑھا تُہاݙی ذال دے نال غلط ارادہ رکھین٘دا ہووے؟ تاں حضرت یوسف علیہ السلام بولے جو اے عزیزِ مصر مَیں نئیں جاں جو اِیں نے میکُوں غلط ارادے نال سَݙّیا ہئی۔
عزیزِ مصر نے گواہ منڳیا تاں حضرت یوسف علیہ السلام نے فرمایا جو ہِک نِکّا ٻال جیڑھا زُلیخا دا ماسی زاد ہِے اُوہ میݙی اُڳاہی ݙیسی تاں ٻال نے اُڳاہی ݙِتّی جو ڄیکر پُشاک اڳّوں تُوں پڑِیڄی ہِے تاں زُلیخا سچّی ہِے اَتے ڄیکر پِچُّھوں تُوں پَڑِیڄی ہِے تاں یوسف سچّا ہِے۔
جیڑھے ویلے ݙِٹّھا ڳیا تاں چولا پِچُّھوں تُوں پڑِیڄا ہویا ہئی تاں عزیزِ مصر نے زُلیخا کُوں توبیخ کِیتی اَتے آکھیا جو اِیہ سبھ تُساں تِرِیمتاں دا مکّر ہِے۔ اَتے یوسف کُوں آکھیا جو یوسف اِیں معاملے تُوں کنارہ کشی کر اَتے بُھل ون٘ڄ۔ وَل عزیزِ مصر نے یوسف علیہ السلام کُوں قید خانے وِچ پاء ݙِتّا۔ اَتے کئی سال آپ نے مصر دی قید وِچ لنگھائے۔
حوالہ جات
ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی دے شخصیّتاں ونکی:عبرانی بائبل وِچ تِرِیمتاں دا ذکر ونکی:پُراݨے عہد ناویں دی مقدسات ونکی:پُراݨے عہد ناویں دے تِرِیمتاں ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:توریت دے شخصیّتاں
وسیب دا ٻال ادب
کہیں وی زبان دے لوک ادب وِچ ٻالیں دے قصّیں دے نال نال نظماں کوں وی خاص اہمیّت حاصل ہون٘دی ہِے، جیویں جو موجودہ دور اِچ اساݙے شاعر تے ادیب ٻال ادب تے کَم تاں کرین٘دے پئے ہِن پر اُوہ ٻہوں تھولا ہِے۔ البتّہ اساں ڳول پھول کروں تاں اساکوں ٻالاں دا لوک ادب ٻہوں مِلدے۔ اِین٘دے وِچ لوک قِصّے، لوک کہاݨیاں، وی ہِن اَتے لوک نظماں وی۔ نمونے دے کُجھ نظماں ݙیکھو:
ماماں جمال خاں
ماماں جمال خان
جی بھݨیجا لال خاں
تیݙی گھوڑی آٹ کھاوے، ٻاٹ کھاوے
سَت کنالاں پاݨی پِیوے
جھنڈی آوے
بندی آوے
توتی آوے؟
نغارہ آوے؟
شرنا آوے؟
ڈَگ ڈَگ آوے؟
طُو، طُو آوے؟
بِلّی تیݙی ماسی
اَسّی ہِک اِکاسی
بِلّی تیݙی ماسی
چوہا تیݙا ناناں
آناں تیڈا کھوٹا
پِیؤ تیڈا موٹا
ماء تیڈی پتلی
پئی ودّی چَپلی
چَپلی وِچ سوئی
تیڈی میڈی پھوئی
بادشاہ دے کن وِچ دھاڳا
ہِک ہا بادشاہ، اُوندے کن وِچ ہا دھاگا
تیں چِھکّیا، میں چِھکّیا بݨ ڳیا دروازہ
دروازے وِچُوں نِکلی گوری گانہ
ریاست حیدرآباد دکن دے علمی کم
حیدر آباد چونکہ ہک دولت مند ریاست ہئی تے اوندے حکمران علم دوست ہن ایں کیتے مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد برصغیر وچ علم و ادب دی سب توں زيادہ سرپرستی ریاست حیدر آباد اچ کیتی ڳئی۔ نادر شاہ دے حملے دے دہلی دی تباہی دے بعد حیدر آباد اوہ واحد شہر ہئی جتھاں سب توں زیادہ امن و سکون ہئی تے جتھوں دے حکمران علم و ادب دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ چنانچہ برصغیر دے ہر حصے توں اہل علم تے اہل کمال مسلمان حیدرآباد پہنچ ڳئے۔
وسیب دا ٻال ادب
بادشاہ دے کن وِچ دھاڳا
وِچُوں نِکلیا بامن جوسی
ریاست حیدرآباد دکن دے علمی کم
اٹھارویں صدی دے ممتاز مصنفین وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا، شاہ نواز خاں (1700ء تا 1758ء) تے غلام علی آزاد (1704ء دے ناں بہت نمایاں ہن۔ شاہ نواز خاں ریاست دے ایک ممتاز عہدیدار ہن تے کئی کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ سب توں اہم ماثر الامراء ہے۔ ایہ دہلی دی مغلیہ سلطنت دے امرا تے عہدیداراں دا سب توں وݙا تذکرہ ہے۔ ایندے وچ تقریباً تمام امیراں دے حالات ملدن۔ غلام علی آزاد وی اپݨے دور دے بہت بڑے سوانح نگار ہن۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف ہن جیہڑے اڄ وی قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ویندن۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات ہن۔
اوں دور دے جنوبی ہند دے علما وچ مولانا بحر العلوم (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ہے۔ انہاں دا تعلق کرناٹک نال ہئی جیہڑا شروع وچ ریاست حیدرآباد دا ہک صوبہ ہئی۔ اتھوں دے نواب محمد علی خاں انہاں دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے ݙتا ہئی۔
وسیب دا ٻال ادب
بادشاہ دے کن وِچ دھاڳا
وِچُّوں نِکلے کُکّڑ بِلّے
ریاست حیدرآباد دکن دے علمی کم
بعد دے دور وچ جݙݨ حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم تھی ڳئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد نال وابستہ تھی کے علمی کم کیتے انہاں وچ شبلی نعمانی، مولوی چراغ علی، سید علی بلگرامی، ڈپٹی نذیر احمد، عبدالحلیم شرر، مولانا مناظر احسن گیلانی، مولانا ظفر علی خاں تے جوش ملیح آبادی دے ناں قابل ذکر ہن۔ شاعراں دی کثیر تعداد ایندے علاوہ ہے۔
ریاست حیدر آباد دا ہک ٻیا وݙا کارنامہ جامعہ عثمانیہ دا قیام ہے۔ 1856ء وچ دار العلوم دی حیثیت نال ایندا آغاز تھیا۔ 1918ء وچ اینکوں جدید طرز دی جامعہ دی حیثیت ݙے ݙتی ڳئی۔ جامعہ عثمانیہ دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایہ پہلی جامعہ ہئی جیں نے اردو کوں ذریعہ تعلیم بݨایا۔ مسلماناں کیتے اسلامی تعلیم تے ہندواں کیتے اخلاقی تعلیم لازمی ہئی۔ جامعہ عثمانیہ دے تحت ہک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کیتا ڳیا جیندے وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن تے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کیتا ڳیا تے ایں طرح نہ صرف جامعہ دی درسی ضروریات کوں پورا کیتا ڳیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی اضافہ کیتا ڳیا ۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو ترجمہ کیتا انہاں دی تعداد 5 لکھ ہے۔
وسیب دا ٻال ادب
بادشاہ دے کن وِچ دھاڳا
نورو نائی چاتی رچھانی
وِچُّوں نِلی جگّاں مُچانی
ریاست حیدرآباد دکن دے علمی کم
حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ برصغیر دے سب توں وݙے کتب خانیاں وچ شمار تھیندے۔ خاص طور تے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخیاں دے لحاظ نال ایہ ہݨ وی بر صغیر دا سب توں وݙا کتب خانہ ہے۔ ایندے وچ قلمی نسخیاں دی تعداد 50 ہزار توں زیادہ ہے۔ مخطوطات دی اتنی وݙی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کہیں ٻئے کتب خانے وچ موجود نی۔ مختصر ایہ کہ ویہویں صدی دے نصف اول وچ برصغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب توں وݙا مرکز حیدرآباد ہئی۔
حیدرآباد دی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نہ ہئی، برصغیر دے تقریباً تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی اداریاں کوں وی ریاست دی طرفوں امداد ملدی ہئی۔ دارالعلوم دیوبند، علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی، جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی کوں باقاعدہ مالی امداد ملدی ہئی۔ علاہ ازیں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایسے ہن جنہاں دے ریاست دی طرفوں وظیفے مقرر ہن۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ممالک تک پھیلا ہویا ہئی تے ایندے وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل ہن۔
وسیب دا ٻال ادب
دائی ڳئی لَمّے
لالیاں بھن٘والیاں
دائی دے کنّے والیاں
دائی ڳئی لَمّے
گِھدّی آئی ڳَنّے
ڳَنّے وِچ کِیڑا
سپاہی منگیا ٻِیڑا
ٻِیڑے وِچ کَکھ
ساوا ݙوݙا چَکھ
اے اہدے؟
اے اہدے کِتّھوں آنوں؟
اے اَہدے لہیسے کون؟
اے اَہدے مَیں جو کھڑاں
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے سرائیکی لوک نظماں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
الف ممدودہ
جئیں ویلھے الف دے اُتے مد ( __ٓ )آون٘ڄے تاں اونکوں چِھک کرئیں پڑھیا ویندے ۔ جیویں جو آپ ، آر، آس وغیرہ (آ) یعنی الف ممدودہ کوں ݙو الفیں دے برابر شمار کیتا ویندے جیندے وچوں پہلا الف متحرک تے ݙوجھا ساکن شمار تھیندے ۔ مثلاً آپ ( اَ،اپ) بر وزن ِ فَعل (فَ،ع،ل) یعنی آپ آر تے آس ݙو حرفی دی بجائے سہ حرفی لوظ شمار تھیسن ۔
واہ سیاست واہ جہالت
واہ سیاست، واہ جہالت،
پنج سال حالت ء ماتم ءچ گزار کے ایں امید تیں قائم رہ گئے ہیں جیرھے جگنو اج چمکدے پئین کل کوں رات دا سینہ چیر کے نویں رُت نویں بہار گھن کے آسن، پَر اساں اینجھے مداری دے ہتھ ءچ ہئیں جڈاں ساڈی نندر اکھڑدی ھے اُو ساڈیاں اکھیں مُندر کے ساکوں ولا سَما ڈیندے، کڈھائیں قوم دی لُوری کڈھائیں پیری مریدی دے ساز کڈھائیں وصبے وسیب دا دُول وجا کے ساڈیاں اکھیں مُندریندے، اساں ہر پُرانڑے گلوکار کنیں نویں غزل سُنڑ کے تاڑیاں مریندے ہیں، ساکوں اجاں تئیں رھبر تیں رھزن دا فرق معلوم نیں تھی سگیا.
اساں اُو باشعور لوک ھئیں جیرھی کُکِڑ پرائے گھر انڈہ لہیندی ھے اوکوں کجھ ڈینھ بعد زبح کر کے کھا چھوڑیندے ھئیں کہ دانڑے اساں گھتوں انڈے ہمسائے کھاون، آپڑاں نکا جھئیاں نقصان برداشت نیں تھیندا لیکن ووٹ ڈیونڑ ویلھے ساڈے شعور کوں ساڈے ضمیر کوں غلامی دا پڑھایا ھویا سبق یاد آویندے پچھیں اساں ہر اوں امیدوار کوں سپورٹ کریندے ھئیں جئیں میڈے وصبے وسیب کوں سوائے پستی دے کجھ نئیں ڈتا، میڈے جٹاکے سوال ہن تساں پڑھیے لکھیے باشعور طبقے کنیں جنھیں پیریں سرداریں کوں ستر سال کنیں ووٹ ڈیندے آئے ھاؤ انھیں دے کم از کم صرف 5 ایھو جھئیں کم ڈسو جنھیں کوں ڈیکھ کے دل مطمئن تھیندا ھووے ضمیر دے اگوں سُرخرو تھیندے ھووں، ستر سال ءچ اگر پنج کم ایھو جھئیں کائینی پچھیں آپڑاں بلڈ ٹیسٹ کراؤ کتھائیں ساڈے خون ءچ حیوانیت تاں نئیں رل گئ، اگر اساں اشرف المخلوقات دا دعوہ کریندے ھئیں پچھیں اے سُوچنڑ دی گال ھے کہ کیوں ساڈیاں وستیاں اُجڑدیاں ویندن کیوں اساں محروم لوکیں ءچ شمار تھیندے ھئیں کیوں ساکوں ویچا ویندے کیوں ذلت ساڈا مقدر بنڑ گئ ھے ،اساں ہر دفعہ ہکے بندے دا پُوچھڑ کیوں پکڑی پئے ھئیں ساڈی مجبوری کیا ھے، کافی سارے لوک ہن جیرھے ساکوں اندھارے توں کڈھ کے سوجلھے دو نیونڑ چاھدن پَر ساڈیں اکھیں تیں موتیا آ گئے ساکوں سجھ دو ڈیکھنڑ لُو ہٹکیا گئے.
ریاستِ حیدرآباد دکن
مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد مسلماناں دے جیہڑے خود مختار ریاستاں برصغیر وچ قائم تھئے انہاں وچ سب توں وݙی تے طاقتور ریاست حیدر آباد دکن دی مملکت آصفیہ ہئی۔ ایں مملکت دے بانی نظام الملک آصف جاہ ہن، چنانچہ اینہی نسبت نال ای ریاست کوں مملکت آصفیہ یا آصف جاہی مملکت آکھا ویندے۔ آصف جاہی مملکت دے حکمراناں نے بادشاہت دا کݙہیں دعویٰ نی کیتا۔ اوہ نظام سݙیندے ہن تے جے تک آزاد رہیے مغل بادشاہ دی بالادستی تسلیم کریندے رہیے، اونہی دے ناں دا خطبہ تے سکہ جاری رکھا تے مسند نشینی دے وقت اوندے کولوں فرمان حاصل کریندے ہن۔ ایں لحاظ نال دکن دی مملکت آصفیہ تہذیبی لحاظ نال مغلیہ سلطنت ہی دا تسلسل ہئی تے اتھئیں آصفی دور وچ مغلیہ نظام حکومت تے مغلیہ سلطنت دے تحت پرورش پاوݨ والی تہذیب دا فروغ تھیا۔
علم و ادب دی سرپرستی
حیدر آباد چونکہ ہک دولت مند ریاست ہئی تے اوندے حکمران علم دوست ہن ایں کیتے مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد برصغیر وچ علم و ادب دی سب توں زيادہ سرپرستی ریاست حیدر آباد اچ کیتی ڳئی۔ نادر شاہ دے حملے دے دہلی دی تباہی دے بعد حیدر آباد اوہ واحد شہر ہئی جتھاں سب توں زیادہ امن و سکون ہئی تے جتھوں دے حکمران علم و ادب دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ چنانچہ برصغیر دے ہر حصے توں اہل علم تے اہل کمال مسلمان حیدرآباد پہنچ ڳئے۔