cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پیلوں گوشہ اسلم رسولپوری
ایں جیندے جہان تے آیم تے میں ڈٹھم وہندا ہک دریا۔ایں دریا دی منڑ تے ساڈی وستی جیندا ناں ھا وستی کوٹلی خدائی مطلب ایندا خدا دی وستی۔دل دریا کوں ڈیکھاں شام سویرے روح کوں آوےتار متاراں مستی ۔ ایں دریا توں نکلن واہ وہیرے ناڑیاں کڑیے کھالے انت شمار توں باہروں اتھاوں لبھم رمز الستی۔جیڑھا بھریاہریا ھووے اوہو ونڈ تے کھاوے۔ جیویں دل دریا وچ وہندن ناڑیاں کڑیے کھالے۔میں وستی چھوڑی دریا میکوں ناں چھوڑے میڈے دل وچ وہندا راھوے۔میں شہر بزاریں گوٹھ ہنبھاہ پھردا پھردا رسول پور احمدانی قوم دی یونیق وستی رسول پور دی سانجھی اوطاق تے بریک لایم اتھاں بیٹھا اسلم خاں رسول پوری تے نال ہوندے نو ڈاہ بندے ۔
صوفی تاج گوپانگ
احمد بن اعثم
احمد ابن اعثم (عربی: أبو محمد أحمد بن أعثم الکوفی) ہک مسلم مؤرخ ہن۔ انہاں دی مشہور تصنیف کتاب الفتوح ہے جیندے وچ انہاں نے علی بن ابی طالب دے خطبات تے اقوال قلمبند کیتے ہن۔
ابن قدامہ
امام ابن قدامہ المقدسی حنبلی (عربی زبان: مؤفق الدین ابو محمد عبد اللہ بن احمد بن احمد بن محمد ابن قُدَامۃ المقدسی الحنبلی العدوي القرشي المقدسی الصالِحِیْ ) (پیدائش: 1147ء– وفات: 28 اکتوبر 1223ء) شیخ الاسلام، محدث، فقہ حنبلی دے عالم تے امام، فقیہ، قاضی تے مفکر ہن۔ فقہ حنبلی دے جدید فقہی مسائل تے بیشتر کتب تصنیف کیتیاں تے امام ابن قدامہ حنابلہ دے عظیم ترین فقہا وچوں ہک ہن۔ ابن قدامہ دی تصنیف کتاب المغنی فقہ حنبلی دی بنیادی کتب وچ شمار کیتی ویندی ہے۔
اکبر مخمور دی مکاݨ
مکانڑں... جناب قبلہ عزت مآب سیاسی ورکر معروف دانشور سرائیکی قوم پرست رہنما تے بہوں وڈی سرائیکی لغات دے خالق سئیں اکبر مخمور صاحب ایں فریب نگری کنوں ہجرت کر تے کن دی پر اسرار وستی وچ تشریف گھن گن .... نہیں معلوم تہہ خاک تماشہ کیا ہے افسوس بے حد..نکھیڑا انت اے سرائیکی زبان دے تمام لفظ یتیم تھی گن.. اکھاناں مونجھیاں ہن نظمیں رو رو حال ونجایا ساڈیاں لہسی کون سنبھالاں سندھ دریا وچ اتنا مچھیاں کینی جتنا سرائیکی لفظ مخمور سئیں کٹھے کر تے سرائیکی لغات دی جھولی پاتے...میں ونج نمی سگدا گھر روندا بیٹھاں بال پچھدن روون دی وجہ نمی ڈس سگدا پتریں کوں دھیریں کوں ہنیں دی بیوہ کوں ہنیں دی سنگت کوں ہنیں دے ہمساۓ کوں ...دیرے شہر دے پکھیں کوں ,درختیں کوں ,سرائیکی زبان دیں ساریں نظمیں کوں,اکھریں کوں میڈی طرفوں مکانڑں ہووے... یار ساڈا جھوگ لڈا گۓ اگوں تے رب دی امان ہووے
ابن قدامہ
نام و نسب
اما ابن قدامہ دی کنیت ابو محمد ہے جبکہ ناں عبد اللہ بن احمد بن محمد ہے۔ فقہ حنبلیہ نال نسبت دی وجہ نال الحنبلی سݙویندے ہن۔ امام ابن قدامہ دا نسب ایویں ہے :  مؤفقُ الدین أبو محمد عبد اللہ بن أحمد بن قُدَامۃ بن مقدام من ذرية سالم بن عمر بن الخطاب العدوي القرشي الحنبلی المقدسی الصالِحِیْہے۔
اکبر مخمور دی مکاݨ
(تاج محمد گوپانگ، ٢٢ جولائی ١٧ء)
ابن قدامہ
تصانیف
ابن قدامہ دی تالیفات دی تعداد 25 توں زائد ہے۔ <ul><li href="حنابلہ"> عمدة الفقه  </li> <li href="شیخ الاسلام"> المقنع  </li> <li> <b>الکافی فی فقہ الامام احمد بن حنبل </li> <li> کتاب المغنی <li href="ابن کثیر"> الاستبصار : فی الانساب  </li> <li> <b>لاعتقاد </li> <li> <b>ذم التأويل </li> <li> <b>ذم الوسواس </li> <li> <b>روضة الناظر وجنة المناظر <li> <b>فضائل الصحابة <li> <b>القدر </li> <li> <b>مسألة فی تحريم النظر في علم الكلام <li> <b>مناسک الحج </li> التبيين فی أنساب القرشيين <li> تحريم النظر فی كتب أهل الكتاب <li> <b>البرهان فی مسألة القرآن <li> <b>مختصر منہاج القاصدین </li> ذم ما عليہ مدعو التصوف <li> رسالة إلى فخر الدين ابن تيمية فی عدم تخليد أهل البدع فی النار <li> <b>كتاب التوابين <li> <b>اثبات صفة العلو <li> الشرح الكبير على المقنع </li> <li> لمعة الاعتقاد <li> <b>الرقة والبكاء </li> <li> <b>فضائل عاشوراء</li> <li> <b>فضائل العشر </li> <li> <b>الفوائد </li> <li> <b>قنعة الأريب فی الغريب </li> <li> <b>المتحابين فی الله <b>مختصر علل الحديث <b>مختصر الهداية <li> مشيخة شيوخه <b>الكفر والتوحيدالوصية
فقہ اسلامی دی جملہ کتب وچوں ابن حزم دی المحلی تے موفق الدین ابن قدامہ دی المغنی سب توں افضل ہے۔
سکندر اقبال کھوسہ
سکندر اقبال کھوسہ دی تاریخِ پیدائش 11 دسمبر 1999 سرائیکی دا ہک طالبعلم کالم نگار اتے افسانہ نگار غازی یونیورسٹی دیرہ غازی خان دے پہلا سرائیکی ادبی رسالہ تِل پُھل دے ناں نال شائع کیتے جیندا مقصد صرف و صرف سرائیکی ادب دی خدمت کرݨا ہا
خلافت عباسیہ قاہرہ
656ھ/1258ء وچ ابن علقمی دی غداری تے ہلاکو خان دے حملے دے نتیجے وچ بغداد تباہ تھی ڳیا۔ تاتاریاں دی تباہی دے بعد خلفائے عباسیہ دے اولاداں قید تھی گئیںاں۔ عباسی خلیفہ الظاہر باللہ العباسی دا ہک پتر مستنصر باللہ ہئی جِس 659ھ/1261ء وچ مصر ہجرت کیتی جتھاں اُس دا استقبال مملوک سلطان الظاہر رکن الدین بیبرس بندقداری نے کیتا تے مستنصر باللہ دی بیعت کرکے اونکوں خلیفہ مقرر کر ݙتا۔ ایں طرح دوبارہ خلافت عباسیہ دا احیاء تھیا مگر مملوک سلاطین نے عباسی خلفاء کوں صرف خلیفہ دے عہدہ تے فائز کیتا تے اختیارات توں محروم رکھا۔ حتیٰ کہ تمام اختیارات سلاطین مصر دے کول ہی ہن تے خلفاء محض ناں کے تے مملوکاں دے وظیفہ خوار ہن۔ عباسی خلفائے قاہرہ دی تعداد ستارہاں ہے جنہاں وچ خلیفہ المتوکل علی اللہ ݙو واری خلیفہ مقرر کیتے گئے۔
عباسی خلفائے قاہرہ دا زوال
محرم923ھ/ جنوری 1517ء کوں عثمانی سلطان سلیم خان اول نے مصر تے قبضہ کر گھدا جس نال آخری خلیفہ عباسی المتوکل علی اللہ الثالث نے خلافت سلطان سلیم خان اول کوں سونپ ݙتی، اس وچ رِدائے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وسلم، خانہ کعبہ دیاں کنجیاں تے حرمین الشریفین وی سلطان سلیم خان اول دے حوالے کردیے۔ اِس طرح خلافت عباسیاں توں عثمانیاں وچ منتقل تھی گئی تے مرکز خلافت قاہرہ دی بجائے استنبول بݨ گیا۔ایں طرح تاریخ اسلام وچ بنی عباس دے دور دا ہمیشہ واسطے خاتمہ تھیا.
گھوٹکی
گھوٹکی سندھ دا ہک سرائیکی ضلع ہے۔
thumb|سندھ دا نشان
قومی شاہراہ (N 5﴾ اس شہر دے درمیان توں گزردی ہے تے اس کوں سکھر، حیدرآباد، کراچی، لاہور، اسلام آباد، پشاور تے پاکستان دے ݙوجھے وݙے شہراں نال ملیندی ہے۔
گھوٹکی ریلوے اسٹیشن پاکستان ریلویز دی کراچی - پشاور مرکزی ریلوے لائن تے گھوٹکی دے درمیان واقع ہے۔ اتھاں کجھ ایکسپريس ٹریناں رکدیاں ہن.
بہاولپور ہاؤس، نویں دِلّی
thumb|[[بہاولپور ہاؤس نویں دلی]] تقسیم توں پہلے نواب اف بہاولپور نے بہاولپور ہاوس نیو دہلی 1 سکندر روڈ تے تعمیر کروایا ہئی ۔ دہلی دے دورے دے دوران نواب صاحب اس عظیم الشان عمارت وچ قیام کریندے ۔ ریاست دے ملازمین اس دی ݙیکھ بھال تے تعینات ہن ۔ تقسیم ہند دے بعد وزارت ثقافت نے اس عظیم الشان عمارت دی ݙیکھ بھال اپݨے ذمے گھدی۔
1969ء توں فروری 1974ء تک اس وچ امریکن لائیبریری عارضی طور تے کم کریندی رہی ۔ بعدازاں اس عمارت دی عظمت و شان دے پیش نظر وزارت ثقافت نے نیشنل سکول آف ڈرامہ دا ہیڈ کوارٹر بݨا ݙتا ۔ اس وچ فن و ادب و ثقافت دا مرکز وی قائم ہے۔ اس عمارت کوں مزید وسیع وی کیتا گیا ہے ۔
اس عظیم قومی ورثے کوں محفوظ رکھݨ کیتے لیے کمیشن بݨایا گیا ۔ اس ضمن وچ دہلی میٹرو ریل کارپوریشن دے ڈائریکٹر سری دھرن تے یونین اربن ڈویلپمنٹ دے وزیر کمال ناتھ دی اس مسئلے تے ملاقات تھئی ۔ دہلی میٹرو ریل کارپوریشن نے زیر زمین ریلوے لائن دے نقشے کوں تبدیل کرݨ دی یقین دہانی کرائی ۔ وزارت ثقافت نے وی سخت نوٹس گھدا تے اس عظیم الشان عمارت کوں محفوظ رکھݨ کوں یقینی بݨایا ۔
حروفِ تہجّی دی اہمیت
حروف تَہجّی
او حروف جیئں کِن کُئی زبان وجود ئِ چ آندی ئِ او حروف اُونہہ زبان دے حروفِ تَہجّی اَکھیِندن ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ کہیں وی زبان کوں ٻولݨ ، لکھݨ تے پڑھݨ کیتے جنھیں لوظیں دا سہارا گِھدا وَیندے او لوظ کُجھ حروف دا مجموعہ ہوندِن ۔ انھیں حرفیں کُوں حروفِ تَہجّی آکھیا ویندے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں
احمد بن داود الدینوری
احمد بن داود الدینوری الحنفی، تریجھی صدی ہجری وچ عراق وچ پیدا تھئے، بہت سارے ملکاں دی سیاحت کیتی تے 281 ہجری کوں وفات پاتی. اناں دی تصانیف وچ صرف “کتاب النبات” باقی ہے. ایں کتاب دا وی پنجواں حصہ استنبول لائبریری وچ دریافت تھیا تے 333 صفحات وچ شائع کیتا گیا. ایں کتاب دا ہک مخطوط نسخہ سعودی عرب دے شہر مدینہ منورہ دی ہک لائبریری وچ وی موجود ہے۔ آپ ہک ماہر فلکیات، جغرافیہ دان،  ریاضی دان،  مؤرخ،  منجم،  ماہر نباتیات،  ماہر حیاتیات تے ہک قابل  انجینئر ہن.
الله ݙیوایا پرجوش
الله ݙیوایا پرجوش سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
ولادت : 1874ء
وفات
وفات : 1954ء
مدفن : احاطۂ مزار امام شاہ بخاری
درداں دی ماری دلڑی علیل اے
درداں دی ماری دلڑی علیل اے
سوہݨا نہ سݨدا دکھاں دی اپیل اے
اصلوں بے چنتی بے درد جئی ہم
غم مونجھ دل کو اصلوں نا کئی ہم
جے تئیں نا لئی ھم سوکھی سوائی ھم
لائی یم تے پائی یم گل وچ جنبیل اے
چھوٹی عمر وچ دیداں نا لیندی
اے گیڑ گل وچ اصلوں نا چیندی
چالاک ہوندی اے ݙٹ نا چیندی
واہ واہ جو تھئی ہاں جڑ جڑ زلیل اے
کام کار گھر توں بے کار تھئی آں
غم لا میں دل کو بیمار تھئی آں
لکھ لکھ کے چٹھیاں میں ہار گئی آں
دلبر دی ݙیکھاں کیہڑی دلیل اے
منصور احمد خان
منصور احمد خان
یعنی بقلم خود دا 21 فروری 1990 (بمطابق شناستی کارڈ) کوں محمود خان (ر) پولیس انسپکٹر دے گھر بستی آڑہ اچ جم پل تھۓ. وڈیں احساس ڈیواۓ جو نتکانی بلوچ ہیں ورنہ حقیقت اے ہےجو بلوچیں آلی تاں "ستھنڑ" اج تک میں نئ پاتی. میڈے ٹبر کوں اللہ سئیں سوہنڑیں آواز ڈتی تےمیں ایں نیامت توں دور دور تک محروم، بھتریجے، بھنڑیجےنعتاں پڑھدے ہن ت میں سڑداں ہم... ول ہک سنگتی مشورہ ڈتاں توں نعتاں پڑھ نئ سنگدا تاں لکھنڑ شروع کر تے اے تیڈیاں نعتاں پڑھسن، میں سب توں پہلے سرائیکی گیت دی کٹ اچ ہک منقبت "سنیاں کوں ناز اس تےساڈا پیر (حضرت حسین) سر کٹا گۓ" لکھی جیہڑی ہٹ تھی پئ ت ساڈی بلے بلے... سعد دائروی توں غازی اخگر ول منصور شانی ت اجکل منصور راقم تک دا سفر تھی چکے. حادثانی شاعر ناکام تھیندن ت میکوں اکثر کامیاب سنگتیں ڈسۓ جو میں ناکام شاعر ہاں ت ناکام شاعر نقاد بنڑ ویندے ت اجکل دوست اکثر تہوں میں توں رنج رھندن بی وجہ ہے میڈا مولویانہ ڈیل ڈول،آصف اعوان آہدے اگر میں مولوی نہ ہوندا تاں انسان ہوندا،حالانکہ میں مولوی نہ ہوندا تاں شاعر ہوواں ہا انسان ول وی....، ت میڈے مولوی دوست عبدالمجید نتکانی کوں اے گلہ ہےجو میڈی صورت مولویانہ ہےت سیرت شاعرانہ ہےیعنی روٹی گھٹ ت منافقت زیادہ. حالانکہ میں شیخ سعدی دا مرید ہاں "کعبہ ایں جاہ است، قبلہ ایں جاہ است".. خیر اے ساڈا سنگت دا معاملہ ہےسنگتیں دی نراضی دی حالت_زار کجھ ایں ہے، کہتے ہیں یار برملا اچھا نہیں ہوں میں مانا برا ہوں دوست پر اتنا نہیں ہوں میں میں اسم با مسمی' ہوں منصور نام ہے سولی مجھے قبول ہے جھکتا نہیں ہوں میں
الله ݙیوایا پرجوش
درداں دی ماری دلڑی علیل اے
کلام: الله ݙیوایا پرجوش
خدا دِلبر ملایا اَڄ
خدا دِلبر ملایا اَڄ
منصور احمد خان
بانگ ادبی فورم دا "سہا سہا کے" ایگزیکٹو ممبر بنڑیاں وداں، بانگ ادبی مجلہ دی خدمت وی کریناں. کجھ دوستیں کو اے خوش فہمی وی ہے جو دائرہ دین پناہ دا واحد "عروضی" ہاں. ت کجھ آہدن کائناں آصف اعوان توں اصلاح گھندے. اے ڈوہیں غلط صحیح ہن مطلب عروض سکھاونڑ دی کوشش آصف کرینا ودے ت میں دعاء گو ہاں آصف کامیاب تھی ونجے پر "بچوں کا کام نئ ہےلاہور جانا". شبیر شرر دی سنگت اچ بہوں سارے ادبی دشمن ت بہوں سارے ادبی دشمنیں دی وجہ توں بہوں سارےادبی سجنڑ بنڑا چکاں. سنگت اچ زیادہ تر شاعر اینجھے ہن جنہیں دے شعریں تے داد نہ ڈیواں تاں او راضی نیں تھیندے ت داد ڈے ڈیواں تاں ضمیر راضی نیں تھینا. "سک سہیلی" پہلی "پھوت" مارکیٹ اچ گھٹ ت میڈی الماری اچ ڈھگ پئ ہے، جےتوں بےوفا ہیں تاں گھٹ میں وی کائنی تیڈی سک کوں ڈیکھیں سہیلی بنڑیساں ہک بےادب بندےاے شعر پڑھ تےمیسج کیتے جےتوں بدتمیز ہیں تاں گھٹ میں وی کائ نی توں جتھاں ٹکرسیں میں پنجی کڈھیساں (پھینٹی لگانا)
الله ݙیوایا پرجوش
خدا دِلبر ملایا اَڄ
چا روندی کوں کِھلایا اَڄ
منصور احمد خان
خیر اجکل میڈی شاعری توں محفوظ رہونڑ واسطےاے ڈی خالد سمیت ڈھگ دوستیں آکھۓ توں نثر لکھ،حالانکہ غزل دےپنج شعریں نال وقتی جان چھٹ وینی ہانیں پر ہنڑ تاں پنج صفحے پڑھنےپوسن تےداد نہ ڈیسن تاں میں نراض، داد ڈے کے میکوں مطمئن کرن ضمیر دی خیر ہے.
الله ݙیوایا پرجوش
خدا دِلبر ملایا اَڄ
ٻَہوں مُدتاں دی اُڄڑی کوں
ایں کوجھی کملی کڄڑی کوں
ݙُکھاں سولاں دی ݙَجھڑی کوں
چا ماہی منہ ݙِکھایا اڄ. . . . (اللّٰہ ݙیوایا پر جوش)
ݙوہڑہ
سسی عزرائیل کوں ڈیکھ تے منھ چا کیتا تلے
ہوت ملن توں پہلے مویم میں کیا پاتا پلے
پرجوشا ہِیں عشق دے راہ وچ ہوندن اوجھڑے وَلے
کافی
اٹھی سسڑی حیلے گھت ڑی
ہتھیں ہںوت نہ آسیا وَت ڑی
سُنجی لا ہنڑ سیج کوں بھاہیں
اٹھی کر گھن عرض اتھاہیں
وَل تھل وچ کڈھسیں آہیں
کیوں ماری ہے تیڈی مت ڑی
اَج ویری موقع پیندن
تیکوں نندر اے ہںوت کوں نیندن
پے چوری بار ٻدھیندن
ہینی ظالم کیچ دے جت ڑی
اٹھ کھا گھن باغ دا میوہ
اجھو ہوسیں توں سجھ کوں بیوہ
ودی روسیں تھل وچ رَت ڑی
سر چا تو پنڈ ملامت
رب نیوی کیچ سلامت
رکھیں ہںوت پُنل دی ست ڑی
پُرجوش کوں یار دی تانگھ اے
بھلی سرخی سیندھ تے مانگھ اے
ہکے ہںوت دی سینے سانگ اے
سِک رات ڈینہاں تاتے کت ڑی
لِکھ لِکھ رُسیمے سوز دے تھک ڳئی قلم، کاغذ تے مَس
تو اُتھ وسیں گھر بار خوش، کھیڈیں کھلیں کم کار خوش
ٻیٹھیں چنا ہںوں پار خوش، میڈا اِتھاں جیون عبس
ڈاڈھی کیتی دل دار تئیں، درداں دی مارو مار تئیں
کیتی نہ ول نروار تئیں، الٹا سناویں بس تاں بس
نِت نِت کریندیں التجا، اینویں ڳیم عمراں وِہا
آپے ٻیٹھم دِلڑی پھسا، میں کیا کراں ہاں ٻے دے وَس
جے کر نہ ڈیندی ڈِھل مٹھی، چیندی نہ جگ دی کِھل مٹھی
ہںن ڈے جو ٻیٹھم دل مٹھی آپے جو کھادھم آپ کس
ٹھہندی نہ ہئی تیکوں اینویں، دوکھے ڈیون میکوں اینویں
آکھاں تتی کیکوں اینویں تئیں بِن میڈا فریاد رس
کرماں سڑی ہم توڑ دی، یاری نہ لایم جوڑ دی
سینگی سہیلی ہںوڑ دی طعنے ڈیوم سوہرا تے سس
کلھڑی ٻیٹھی رونواں کھلاں، مارے ہجر سر وچ سلہاں
ویری کریندن نِت کِھلاں ما پیو رکھے منڈھ دی عکس
ہرگز نمہیں ٻئی لوڑ ہںن ڈیکھاں تیڈا دربار بس
پرجوش میں جہیں سینکڑے، سائل رہںندے در تے کھڑے
الفت ایندی جیکوں کرے کیوں نہ کرے آون دا وَس
واہ موسم مست پھڳݨ دی
واہ موسم مست پھگن دی،     ہے    یار کوں   یار    ملن دی
ہن    پا کے    گاہنے زیور       پازیباں       نورے     نیور
بیا سگن سہاگ دے تریور      ہے رت وصال کرن دی
کر    نخرے   ناز    چبولے       چڑھ سیجھ تے ہولے ہولے
تھی بہسوں    یار سمولے      ہے بھال جمعہ چھن چھن دی
ونڈ    کھیر   ملائیاں    دِلڑی       اینویں رہ نہ    ڈھلڑی ملڑی
ہن تھی    چالاک وللڑی       کجھ چال وٹا    رونون    دی
کر کوشش یار    رجھا  گھن      گل لا گھن    سوز بجھا گھن
اٹھی جوڑ کے گلکڑی پا گھن       ڈے چھوڑ ادا اَن بن دی
پرجوش نہ رٹھڑی    رہ ونج       ہن ٹھہ ونج دِلڑی ٹھہ ونج
اَج جو کجھ آکھن     سہ ونج       ہِئی واری    ناز    سہن   دی
ونکی:سرائیکی شاعر
قلعہ ہڑند
قلعہ ہڑند(داجل پچادھ) دا تاریخی پس منظر
قوم کئی وی ہوے اپنڑیں تاریخی ورثے نال سنجاتی ویندی اے اے ورثہ اوں قوم دے اجداد دی نشانی ہوندے اپنڑیں ایں ورثے دی حفاظت اساڈا فرض بنڑدے قلعہ ہڑند او بدقسمت یادگار اے جیندی اساں حفاظت نسے کر سگیے آونڑ والے وقت وچ اپنڑیں اجدداد دے اساں مجرم سڈیسوں ساڈے وڈکیں دی اے انشانی ساڈے اکھیں سامنڑیں بھوئیں توں مٹدی ویندی اے کئی صدیاں پہلے ایں قلعے یونانی ایرانی تے عرب فوجیں دے حملہ برداش کیتن پاکستان دے صوبہ پنجاب دے آخری ضلع راجن پور(داجل پچادھ)دے جنوب وچ تقریباً 60کلومیڑ دے فاصلے تے ہڑند دا قلعہ موجود اے قلعہ دا اصل ناں راجہ ہری نند ہا جہڑا وقت دے نال نال وگڑدیں ہڑند تھی گیا ایندا موجود ناں ہڑند اے ہن تاں اتھاں کافی آبادی تھئی گئی اے قصبہ دی شکل اختیار کر گھدی ہس 200سوسال پہلے سکھیں دے دور وچ قلعے دے بہر والے پاسے سلہھیں لاونڑ دا کم شروع تھیا اتھوں دے مقامی بلوچ سردار قبیلے گورچانڑیں دی مزاحمت کرنڑ نال اے کم رک گیا گورچانڑیں قبیلے ڈو واری ایں قلعے تے حملہ کیتا تے کم رکوایا پر مزاحمت دے باوجود وی قلعے دے بہر والے حصے تے سلہیں لاونڑ دا کم پورا کیتا گیا ریڈورڈ ہڑند قلعے دا ذکر کجھ ایں طراویں کریندے”ہڑند وچ ایں توں پہلے کئی قلعہ کائنا ہا پر دیوان ساون مل دے کار دار ہک ڈینہہ گورچانڑیں نال توں تکرار کیتا ایں گالھ تے سارے قبیلے دے لوک کوڑیج گئے انہاں کار دار دے گھر کوں گھیرا پا کرائیں قتل کر ڈتا ایں واقعے دے بعد دیوان ساونڑ مل پکے سلہیں نال اتھاں قلعہ تعمیر کرا ڈتا”
1848-49 دی جنگ وچ انگریزیں قلعے کوں فتح کیتا گیزیٹر دے مطابق انگریز فوج دے بنگال انجینر کے لیفٹیننٹ ینگ قلعے کوں گورچانی سرداریں نال مل کرائیں فتح کیتاجہڑے رنجیت سنگھ توں انتقام گھنڑ چاہندے ہن اے قلعہ قندھار توں آونڑ والے راہ اتیں موجود اے قلعے توں کجھ کلومیٹر بعد کوہ سلیمان دا پہاڑی سلسلہ شروع تھی ویندے کوہ سلیمان دا صحت افزا مقام ماڑی اے جہڑا سطح سمندر توں پنج ہزار فٹ بلند اے ایں وقت قلعہ باڈر ملڑی پولیس دے استعمال وچ ہے جمعدار باڈر ملڑی پولیس دا ہیڈ کوارٹر وی اتھائیں اے قلعے دے سامنڑیں پنڈ دے ونڑ ایں گالھ دا ثبوت ہن قلعہ عرب حملہ آوریں دا گڑھ رہے گئے اگئیں عرب حملہ آوریں دی ہک ریت ہوندی ہئئ جتھاں اے لوک قابض تھیندا ہن بطور یادگار اے پنڈ دے درخت رہیندے ہن مقصد آونڑی والی نسل کوں ڈساونڑ ہوندا ہا جو تساں محکوم ہیوے مشہور فارسی کتاب سکندر نامہ وچ درج اے جڈاں سکندراعظم قلعے تے حملہ کیتا ہا قلعہ ایرانیں دے استعمال وچ ہا کتاب وچ درج اے قلعہ کوں فتح کرنڑ دے بعد سکندراعظم دی دارا یوش دی دھی نال قلعہ وچ شادی تھئی ہئئ اوں ڈینہہ اتھاں بہوں وڈے جشن دا اہتمام کیتا گیا ہا قلعہ دی بنیاد کڈاں رکھی گئی پر تاریخ دان ایں گالھ کوں سچ نیں منیندے ایندی بنیاد رکھنڑ والا پہلا شخص کون ہا تاریخ ایں بارے چپ اے مختلف مفروضے ہن پر حتمی رائے کہیں ہک تاریخ دان وی نیں لکھی قلعہ جہڑا دریائےسندھ دے اتلے پاسوں موجود ہا ہک تجارتی گزرگاہ دا کم ڈیندا ہا تجارتی قافلے ایں راہ توں گزردے ہن جہڑی وجہ کنوں قلعے دی اہمیت بہوں زیادہ ہئئ کجھ لوکیں دا آکھنڑ اے ہندو راجہ ہری نند یا ہرناکوس تے اوندے وڈے پتر اے قلعہ موہنجودوڑو دی طرز تے چھوٹی مربع نما سلہھ دا استعمال کر تے بنڑائے قلعہ بہوں وسیع رقبہ تے مربع شکل وچ ہے سولہ مسدس برج شمالی تے جنوبی ڈو دروازے ہن قلعے اندر افقی تے جنوبی ڈو رہداریاں وی ہن جہڑیاں خفیہ سرنگیں دے ذریعے نال والے غاریں وچ ونج نکلدے عام زبان وچ اساں جیکوں چور دروازے آکھدوں پرانڑیں دور وچ قلعیں اندر ایہو جئیں راہ بنڑائے ویندے ہن مین دروازے دے سامنڑیں ہک بہوں وڈی فصیل ہئئئ جتھاں ملکہ بہہ کرائیں سجھ دا نظارا کریندی ہئئ قلعہ زمین توں تقریباً 30توں 50فٹ دے درمیان بلند اے قلعے دے دیواریں اتے تیر کمانیں دے بہنڑ دی جاہ وی ہے جہڑے جنگ یا خطرے دی حالت وچ تیر اندازی کریندے ہن قلعے اندر گھوڑوں دا اصطبل تے قید خانہ وی ہے جتھاں جنگی قیدیں کوں سزا ڈتی ویندی ہئئ
لکھت ظفرفائق
خواجہ غلام نظام الدین تونسوی
خواجہ غلام نظام الدین تونسوی شیخ العاشقین والمعشوقین قدوہالاولیا المتقین  محبوب اللّٰہ توں مشہور ہن پئے
ڃم
آپ 2جولائی 1908 کوں تونسہ شریف اچ ڃمیے ہن آپ دے کن اچ اذان خواجہ کمال الدین مہاروی نے ڈتی آپ دے والد محسن اہلسنت خواجہ محمد محمود رحیم سلیمانی ہن
القابات
خواجہ نعیم،سلطان کوہ سلیمان،بادشاہ سنگھڑ،ساگی پیر پٹھان،والی تونسہ شریف،صدرالمشائخ،سلطان المشائخ ثانی ہن
تعلیم
قرآن پاک مولانا علی گوہر لعلوانی بلوچ کولوں پڑھیے ہن آس توں علاوہ دینی تعلیم تے نسوی تعلیم مولانا احمد جراح بن مولانا خدا بخش جراح کنیں حاصل کیتی۔
بیعت و خلافت
آپ اپݨے پیو دے مریدوخلیفہ ہن اپݨے والد دی موت توں بعد آپ سجادہ نشین بڑیین
وفات
آپ نے شام منگل 8جون 1865 کوں دنیا توں ٹر گئے۔
قنون تے عمل
ساکوں خواباں وچ وی ریاست دڑکے ڈیوے
ولا ہک بہوں وڈی مصیبت ساڈے اتیں غیر مقامی نصاب مسلط کیتا گئے، جیہرا نہ ساڈی زبان دی نمائندگی کریندے نہ ساڈی وسوں دی۔ نکے بال کوں ٹی وی پروگرام توں گھن تے مذہبی نشست تائیں سبھ توں پہلے آپنڑی شدت پسند سوچ مسلط کرنڑ سانگے تیار کیتا گئے، بال سکول پج گئے تاں ہوکوں بندوخ جنگ فساد نال متعارف کرایا گئے، اوکوں ڈسیا گئے جو اے تیڈی زندگی ہوونڑی چاہیدی ہے، ساڈی پالیسی تے زندگی دیاں گزاران رکھ تے چلنڑا پوسی، اوندی باقاعدہ ذہن سازی کر تے اوکوں اے ڈسیا گئے جو تیڈے نال جیہرا اختلاف رکھدے اوکوں زندہ راہونڑ دا کئی حق کینی، تے تیڈی سوچ خدا اسمانوں ڈوا پٹھی اے، ہنڑ تیں کہیں دی گالھ برداش نئیں کرنڑی۔ اج ہک خبر سنڑ تے میڈی روح ڈاڈھی ڈر گئی اے، ہک طالبعلم آپنڑے استاد کوں قتل کر ڈتے، قتل کرنڑ دی وجہ مذہبی اختلاف ڈسایا ویندا پئے، ریاست کوں ہوندی پالیسی کامیاب تھیونڑ تے مبارخ باد ڈتی ونجنڑی چاہیدی اے، تے اوں نینگر کوں سرکاری طور تے ایوارڈ ڈتا ونجنڑا چاہیدا ہے، تاکہ پوری دنیا کوں اساں آپنڑاں پوزیٹو امیج ڈکھال سگوں، تے اوں استاد کوں قبر اچو کڈھ تے ولا ہک دفعہ پھاسی ڈتی ونجے، تاکہ او خدا کوں ایں نہ آکھ سگے جو میں بے گناہ ماریا گیا ہم، ایندے نال ہک تاں ساڈا مورال ہائی تھیسی، ڈوجھا سفارتی سطح سے اساں آپنڑی کامیابی دے دول ای وجا سگسوں۔ مظہر حسین
احمد بن رستہ اصفہانی
احمد ابن رستہ اصفہانی (انگریزی: Ahmad ibn Rustah) ݙوجھی صدی دے ہک فارسی سیاح تے جغرافیہ دان ہن۔ انہاں دی ولادت روستہ، اصفہان، ایران ضلع وچ تھئی۔
سئیں حبیب اللہ طارق دی کتاب، پلکیں ہیٹھ ستارا وچوں چوݨ
اسلم رسول پوری
اساں جیرھے ویلے حبیب اللہ طارق دی شاعری پڑھدوں تاں اوندے وچ خیال دی گہرائی ، جذبے دی شدت ، اتے شعری صفت دے کئی کمالات نظردن۔ ایہ سب خوبیاں حبیب اللہ طارقؔ دی شاعری وچ او اَثر تے رس پیدا کریندن جیرھا شعر کنوں کتھائیں اُتے ہوندے۔ اتے قاری کوں ہک خاص لذت تے سُرور نال سونہاں کریندے۔ ایہ حبیب اللہ طارق؂ؔ دے شعر دی او ’’دھوݨی ‘‘ ھے جیرھی اوندی شاعری کوں لوکیں دے دِلیں وچ جاہ ݙیندی ھے۔
فرید ساجد لغاری
حبیب طارقؔ دیاں سوچاں کونجیں وانگوں قطار وچ تاں رہندین پر اِنھاں دی فِکری قطار اُبھے لمّے ، پوادھ پچادھ، توݨیں کھِنڈی ہوئی ھے ۔ حبیب طارقؔ دیاں سوچاں محل ، ماڑیں تے ڳوٹھ دے کوٹ دے کونڈے کھڑکاوݨ دا گُر وی ڄاݨدن۔ اِنھاں دی شاعری دا اَیرا صرف حُسن و عشق دا اَیرا نئیں ایندی سلھ سلھ تلے انقلاب دا ہوکا وی ھے۔ حبیب طارقؔ دا شعری پندھ وی غُنایت کنوں انقلاب والے پاسے پاسہ پتریندا نظر آندے۔
سلیم انسب
حبیب اللہ طارقؔ ڄام پور جہیں زرخیز سرزمین دا فرزند اتے پڑھیے لکھیے گھرانے دا فرد ہے۔ جنہیں دے ڄمݨ والے ݙیہاڑے ہی انہیں دے ابا سئیں دی بصیرت افروز نگاہ نو مولود دے صلاحتیں کوں سُنڄاݨ تے اوندا پورا ناں حبیب اللہ طارقؔ تجویز کیتا ہا ۔ تہوں طارقؔ حبیب اللہ طارقؔ دا تخلص نئیں بلکہ ڄئے ڄم کنوں اوندے ناں دا حصہ ھے۔ حبیب اللہ طارقؔ پیغمبری پیشے نال وابستہ تے حقیقی گداز دِل شخص ھے ۔ اوندا دِ ل معاشرتی ناہمواری تے کُڑھدا رہندے جیندا اظہار اوندی شاعری وچ جاہ جاہ تے مِلدے۔
شاعری وچوں چوݨ
اوندی ضد ہے میکوں ہک چندر ہک تارا گھِنا ݙیوو
میکوں ہک بادشاہ، ملکہ ،لکڑ ہارا گھِنا ݙیوو
اوندی ضد ھے جنگل ہووے کہانی کوں اڳو ٹوراں
کوئی کاسہ تے گھنگرو نال یکتارا گھِنا ݙیوو
اوندی ضد ھے ایاݨے ٻال وانگوں بس وِگڑ ویندے
وِڳڑ ڳئے ہُݨ میکوں ایہ چندر آوارا گھِنا ݙیوو
اوندی ضد ھے میݙے ہر لاݙ کوں پورا کرو لازم
ہُݨ اَہدے جو اوندے زلفیں دا لشکارا گھِنا ݙیوو
پیش پئے ڳئی اِے بے گھری میکوں
ݙے سہارا اَے بوذری میکوں
کیندے کیندے میں منہ تے ہتھ ݙیواں
کیتا بدنام اِے شاعری میکوں
میں تماشا تے توں تماشائی
رات اَہدی ہئی بانسری میکوں
میݙے چہرے تے ݙیکھ ویرانی
تیݙی کھا ڳئی اِے ہمسری میکوں
کہیں محبت دا میں نمہی قائل
اوں لکھیا خط اِے آخری میکوں
اچھا سئیں او ! خدا حافظ مُسافر دا کیہاں جھیڑا
ایہ تِڑ تاݙا تہاݙا ھے تے بے گھر دا کیہاں جھیڑا
ہے دَر دے نال دَر ہر روز گھر دَر دا کیہاں جھیڑا
اساں نوکر، اساں ٻانہے اَساں تیݙے قصیدہ گو
بھَلا ݙس ہاں مزاریں تے مُزاور دا کیہاں جھیڑا
تیݙے دربار آ کے وَل کیڑھی نئیں چاکری کیتی
ھے کرݨی نوکری جیکر تاں نوکر دا کیہاں جھیڑا
تُساں ایں شہر دے وَسدے تُساں ایں شہر دے مالک
میں آوارہ جیہاں شاعر تے شاعر دا کیہاں جھیڑا
گھوڑا
گھوڑا ہک جانور ہے۔
سی حرفی
سرائیکی شاعری دی ݙوجھی وݙی صنف سی حرفی ہے۔ ایہ صنف سرائیکی دے علاوہ سندھی تے پنجابی وچ وی مروج ہے۔ ایں صنف وچ الف توں ے تائیں دے حرف نال ہک بنف ٻدھا ویندے۔
سرائیکی دے خاص حروف
ساکوں کتھائیں وی ایجھی سی حرفی کائنی ملی جیں وچ سرائیکی دے مخصوص اضافی حروف وی استعمال تھئے ہوون۔ مثلاً ب کیتے ہک بند ہی ہے۔ ٻ واسطے کتھائیں کہیں شاعر کوئی بند کائنی آکھیا۔
مصرعیاں دی تعداد
سی حرفی وچ کئی مصرعیاں واسطے ہکو جیہا اصول کائنی اختیار کیتا ڳیا۔ اگرچہ زیادہ تر بند چار مصرعیاں دے ہن۔ کجھ شاعراں ایں وچ گھاٹے وادھے کیتن۔ حضرت سچل سرمستؒ دی سی حرفی ترائے مصرعیاں دی ہے۔ شیخ عبداللہ ملتانی پنج مصرعیاں دی جندڑی پردیسی لکھی ہے۔ علی حیدر ملتانی وی پنج مصرعے استعمال کیتے ہن۔ حمل خان تے رحیم یار خان اٹھ مصرعیاں دا ہک ہک بند ٻدھیندن۔ ہر حرف نال ہک مصرعے دی سی حرفی وی ملدی ہے۔
مضامین
سی حرفی وچ زیادہ تر صوفیانہ مضامین تے عشق و محبت دے جذبات دا اظہار ملدا ہے۔ ایں صنف دا گھیر ٻہوں زیادہ ہے۔
وجہ تسمیہ
سی حرفی شاعری دی ہک خاص صنف ہے۔ایہ صنف عربی تے فارسی کنوں اساݙے کولھ آئی ہے۔ سی فارسی وچ تریہ کوں آکھیا ویندے۔ سی حرفی کوں سی حرفی ایں واسطے سݙیا ویندے جو ایندے اشعار وچ عربی فارسی دے تریہ حروف ہجا کوں گھن آیا ویندے۔ سی حرفی بند دی صورت وچ لکھی ویندی ہے، تے ہر بند وچ ترائے کنوں لاتے ست اٹھ مصرعیاں دا اہتمام کیتاویندا ہے، ٻیا ایہ جو ہر بند دے پہلے مصرعے دے شروع وچ کوئی نہ کوئی حرف ہجا گھن آیا ویندے، تے او مصرعے وچ پڑھیا وی ویندے تے وزن وچ وی شامل ہوندا ہے۔ جیویں ایں مصرعے وچ ہے:۔
الف اللہ چنبے دی ٻُوٹی مُرشد مِن وچ لائی ہُو
ز زیارت کعبہ دی لوک جاون، سوہݨے یاردی زیارت نوں جاندی ہاں میں
ایں طرحاں سی حرفی دے سارے بند حروف ہجا نال شروع تھیندے ہن۔ انہاں وچ ترائے حرف پ، چ، گ فارسی دے ہن تے باقی عربی حروف ہجا رلاتے پورے کیتے ویندن۔ ایں ڳالھ دے علاوہ ہر بند وچ ہک فکری تسلسل ہوندے۔ او ہک قسم دا ہک یونٹ ہوندے تے ہکے خیال یا جذبے دے اندراندر ہوندے۔ تے سلطان ٻاہوؒ دی سی حرفی دے بنداں کوں ابیات دا ناں وی ݙتا ڳئے۔ بیت عام طور تے ݙوں مصرعیاں دے ہوندن۔ پر سلطان ٻاہوؒ دے بیت چار چار مصرعیاں دے ہن۔ انہاں ابیات کوں سی حرفی وی سݙیا ڳئے۔  ایندی وݙی وجہ ایہ ہے جو ایہ ابیات حروف تہجی الف، بے دے مطابق ترتیب ݙتے تے چھاپے ڳئین۔
گینڈا نما ٹنڈݨ
ٹنڈݨ دی اے قسم مشرقی ایشیاء خصوصا" ‌جاپان وچ پائی ویندی. بݨاوٹ تے شکل دے اعتبار نال گینڈے نال مشابہ اے. ایندے نر دے سر تے گینڈے دی طرح سنگھ بݨیا ہوندا اے. ٣ تا ٤ انچ سائز دا اے ٹنڈݨ انسان واسطے بے ضرر ہوندائے. اینکوں وسیع پیمانے تے فارماں وچ پالیا ویندا اے کیونکہ ایندے کھمباں توں فائبرحاصل کیتا ویندے جہڑا صنعتی مقاصد وچ وسیع پیمانے تے استعمال تھیندا اے. قدرتی طور تے اے نوع ناریل دے درختاں وچ زیادہ تر پائی ویندی اے. Dynastinae فیملی نال ایں نوع دا تعلق اے. thumb|رائنوسیروس ٹنڈݨ
خلافت عثمانیہ
خلافت عثمانیہ 1517ء توں گھن کے 1924ء تک قائم رہوݨ والی سب توں زیادہ طاقتور مسلم سلطنت ہئی۔ اس خلافت دے زمانے وچ کہیں وی شخص نے خلافت دے دعویدار ہووݨ دا اعلان نی کیتا (سوائے شریف مکہ حسین ابن علی دے، جیہڑا انگریزاں دا ہک کارندہ ہئی)۔ خلافت عثمانیہ کوں آخرکار کمال اتاترک نے 1924ء وچ ختم کر ݙتا۔ خلیفہ عبدالمجید کوں برطرف کر ݙتا گیا تے خلافت کوں ختم کرکے ترکی وچ جدید جمہوری حکومت قائم کر ݙتی گئی۔جیہڑی یورپی نظام سیاست توں متاثر. تھی کے کیتا ونجݨ والا فیصلہ ہئی جس دے بعد ترکی عالم اسلام توں کافی حد تک کٹیج کے رہ گیا.
thumb|عثمانی خلافت دا پرچم ١٥١٧-١٨٤٤
thumb|سلیم یاووز، عثمانی خلافت دا بانی
خلقت دی اساں روٹی وچوں تیکوں آن لدھیوسے
خلقت دی اساں روٹی وچوں تیکوں آن لدھیوسے ۔۔ تیکوں ملنڑ آیوسے مولا تیکوں ملنڑ آیوسے۔۔ رفعت عباس سرائیکی میلہ مہرے والے دا کانڈھا ۔۔سب دا سانجھا ۔۔ سندھ اچ اے گال عام آکھی ویندی اے "جتھ مانھوں اتھ مولا" مہرے والے دے میلے وچ بندے ہوندن انت شمار توں باہروں۔۔جاہ نئیں ملدی کہیں کوں۔۔میلہ میل ملاپ دا ناں اے ۔۔کوئ مانھوں ملسن سوجھل سوجھل شکلیں والے۔۔کوئ یار پرانے لبھ پوسن ۔حال ونڈیسوں خوش تھیسوں ۔۔جیکر سچی نیت ہووے مولا آپ گولیسی تواکوں۔۔تساں مہرے آلے اوسو تاں ؟ تواکوں میلے دا میل پھراواں ۔۔متاں کوئ جوگی ٹکرے ۔۔ روگ رماوے اندروں دے ۔۔۔کوئی عامل گولوں جیکوں ہتھ ڈکھاوں او عامل اینجھا کامل ہووے جیہرا چھڑے سیت دے لیکے ڈیکھے ناں بدلے سہی ۔ جھمر دے میل تے جلوں بزدار دا مچ ڈیکھوں جیہرا سال پسالی مچدا ویندے۔ اے مچ وسبے دی رگ رگ وچ رچدا ویندے جیہرا مچ دے پڑ تے نچدا ویندے او بچدا ویندے لالچ حرص لوبھ کرودھ کنوں۔ اتھاں لازم ہے ہر بشر اتے جیہرا مہرے والے دی دھرتی تے پیر رکھے او جھمر دا پھیرا مارے کیوں جو سیہون دی سرکار دا حکم ملیے جو ڈھولک دی مست دھمال دی دھن تے جیندا پیر نیں چلدا او ساڈا نئیں ناں اساں ہوندے۔۔۔۔صوفی تاج گوپانگ
خلافت عثمانیہ
خلافت عثمانیہ، سلطنت عثمانیہ دے عثمانی خاندان کوں مصر دی خلافت عباسیہ توں اے ذمہ داری وراثت وچ ملی۔ عثمانی ترقی پزیر مدت دے دوران سلطان محمد فاتح نے خلافت دا دعوی کیتا۔ اس دے پوترے سلیم اول دے فتوحات اسلامی مقدس زمیناں تک وسیع تھی گئیاں تے عثمانی حکمران،  خلافت دے علم بردار تے وارث بݨ گئے.
خلافت عباسیہ
خلافت راشدہ دے خاتمے دے بعد عرباں دی قائم کردہ ݙو عظیم ترین سلطنتاں وچوں ݙوجھی سلطنت خلافت عباسیہ سݙویندی ہے۔ جس دا قیام 750ء (132ھ) وچ عمل وچ آیا تے 1258ء (656ھ) وچ اس دا خاتمہ تھی گیا۔ اے خلافت ہک تحریک دے ذریعے قائم تھئی جیہڑی بنو امیہ دے خلاف ہئی۔ تحریک نے ہک عرصے تک اپݨے مقاصد دت حصول کیتے جدوجہد کیتی تے بالآخر بنو امیہ کوں شکست ݙیوݨ دے بعد بر سر اقتدار آگئی۔ عباسیاں دی حکومت وی امویاں دی طرح شخصی تے موروثی ہئی تے ولی عہدی دا وی اوہو طریقۂ کار ہئی جیہڑق بنو امیہ نے اختیار کیتا ہویا ہئی۔
خلافت عثمانیہ
thumb|خلافتِ عثمانیہ عہد بہ عہد
خلافت عباسیہ
خاندان عباسیہ نے دار الحکومت دمشق توں بغداد منتقل کیتا تے ݙو صدیاں تک مکمل طور تے عروج حاصل کیتا ۔ زوال دے آغاز دے بعد مملکت کئی حصیاں وچ تقسیم تھی گئی جنہاں وچ ایران وچ مقامی امرا نے اقتدار حاصل کیتا تے المغرب تے افریقہ اغالبہ فاطمیاں دے زیر اثر آ گئے۔
خلافت عثمانیہ
عثمانی خلفاء
عثمانی دور دے خلفاء اے ہن:
خلافت عباسیہ
عباسیاں دی حکومت دا خاتمہ 1258ء وچ منگول فاتح ہلاکو خان دے حملے دے ذریعے تھیا۔ تاہم خلیفہ دی حیثیت نال انہاں دی حیثیت ول وی برقرار رہی تے مملوک سلطان ملک الظاہر بیبرس نے خاندان عباسیہ دے ہک شہزادے ابو القاسم احمد دے ہتھ تے بیعت کرکے اس دے ناں دا خطبہ تےطسکہ جاری کیتا۔ اس طرح خلافت بغداد توں قاہرہ منتقل تھی گئی تاہم اے صرف ظاہری حیثیت دی خلافت ہڑی، تمام اختیارات مملوک سلاطین کوں حاصل ہن.
خلافت عثمانیہ
عثمانی خلفاء
1839ء - 1861ء 1861ء - 1876ء 1909ء - 1918 1922ء - 1924ء
خلافت عباسیہ
عثمانیاں دے ہتھوں مملوکاں دی شکست دے بعد عباسییں دی اس ظاہری حیثیت دا وی خاتمہ تھی گیا تے خلافت عباسیاں توں عثمانیاں وچ منتقل تھی گئی۔ موجودہ عراق وچ تکریت دے شمال مشرق وچ رہوݨ والا العباسی قبیلہ تے پاکستان وچ ضلع بہاولپور دے علاقے ڈیرہ نواب صاحب وچ عباسی خاندان وی ایں خاندان عباسیہ نال تعلق رکھدے ہن. ایں عباسی خاندان دے موجودہ امیر نواب صلاح الدین عباسی ہن.
خلافت عثمانیہ
جائزہ
ایں دورِ خلافت وچ تمام قاضی شہر دے منصف ہوندے ہن تے انہاں دا حلقۂ اختیار قریبی علاقیاں تے وی ہئی۔ قاضیاں دا حلقۂ اختیار ادارۂ حکومت توں زیادہ وسیع ہئی۔ مثلاً کریمیا تے شمالی افریقہ دے ریاستاں اگرچہ انتظامی حیثیت نال مرکزی حکومت دے تابع نہ ہن بلکہ وابستہ حکومتاں ہن لیکن اے وی عثمانی نظام عدالت دے ماتحت ہن۔ محمد فاتح نے قانون نامہ وچ محکمہ قضا کوں ہک ستون قرار ݙتا ہئی تے مملکت دے قوانین دی بنیاد شریعت اسلامیہ تے رکھی ہئی۔
خلافت عباسیہ
پس منظر
خاندان بنو امیہ دی حکومت دے دور زوال وچ سلطنت وچ ہر جگہ شورش تے بغاوتاں شروع تھی ڳئیاں ہن جنہاں اچ سب توں خطرناک تحریک بنی ہاشم دی ہئی۔ بنی ہاشم چونکہ اوں خاندان توں ہن جیندے وچوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تھئے ہن، اس واسطے اوہ خود کوں خلافت دا بنی امیہ توں زیادہ مستحق سمجھدے ہن۔ بنی ہاشم اچ وی ݙو گروہ پیدا تھی ڳئے ہن۔ ہک اوہ گروہ جیہڑا حضرت علی رضی اللہ عنہ کوں تے انہاں دے بعد انہاں دی اولاد کوں خلافت دا حقدار سمجھدا ہئی۔ ایہ گروہ شیعان علی دا ہئی۔ بعد وچ ایہیں گروہ وچوں کجھ لوگاں نے شیعہ فرقے دی شکل اختیار کر گھدی تے اوہ اثنا عشری سݙیجے۔
ݙوجھا گروہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چاچا حضرت عباس دی اولاد کوں خلافت ݙیواوݨ چاہندا ہئی۔ شروع وچ ݙوہاں گروہاں نے مل کے بنو امیہ دی حکومت دے خلاف بغاوتاں کیتیاں لیکن بعد وچ عباسی گروہ غالب آ ڳیا۔ بنو عباس دی دعوت عمر بن عبدالعزیز دے زمانے وچ ہی شروع تھی ڳئی ہئی۔ ہشام دے دور اچ ایں نے سند حاصل کرگھدی۔ امام حسین رضی اللہ عنہ کی شہادت کے بعد شیعان علی نے منصب امامت امام دے صاحبزادے حضرت زین العابدین کوں پیش کیتا لیکن جݙݨ انہاں نے قبول نہ کیتا تاں شیعاں نے حضرت علی دے غیر فاطمی فرزند محمد بن حنفیہ کوں امام بݨا گھدا تے ایں طرح امامت دا منصب اہل بیت نبوی توں علوی شاخ وچ منتقل تھی ڳیا۔ محمد بن حنفیہ دے بعد انہاں دے صاحبزادے ابو ہاشم عبداللہ جانشیں تھئے تے ایران وچ انہاں دی دعوت خفیہ انداز وچ پھیلدی رہی۔ 100ھ وچ ابو ہاشم نے شام وچ وفات پاتی۔ اوں وقت انہاں دے خاندان وچوں کوئی شخص انہاں دے کول نہ ہئی۔ مشہور صحابی حضرت عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنہ دے پوترے محمد بن علی قریب موجود ہن اس واسطے ابو ہاشم نے انہاں کوں جانشیں مقرر کرکے منصب امامت انہاں دے سپرد کر ݙتا تے ایں طرح امامت علویاں توں عباسیاں اچ منتقل تھی ڳئی۔ بنی ہاشم دی ایہ دعوت عمر بن عبد العزیز توں ہشام تک خفیہ رہی تے عراق و خراسان دے بڑے حصے وچ پھیل ڳئی۔ 126ھ اچ محمد بن علی دا انتقال تھی ڳیا تے انہاں دے وݙے بیٹے ابراہیم بن محمد انہاں دے جانشیں تھئے۔ انہاں دا مرکز شام وچ ہک مقام حمیمہ ہئی۔ انہاں دے دور اچ تحریک نے بہت زور پکڑ گھدا تے مشہور ایرانی ابو مسلم خراسانی اوں زمانے وچ عباسی تحریک دے حامی دی حیثیت نال داخل تھیا۔ اوں نے ہک طرف عرباں کوں آپس اچ لڑایا تے ݙوجھی طرف ایرانیاں کوں عرباں دے خلاف ابھارا۔ ایں جگہ ایہ ڳالھ قابل ذکر ہے کہ محمد بن علی نے ابو مسلم کوں ہدایت کیتی ہئی کہ خراسان اچ کوئی عربی ٻولݨ والا زندہ نہ چھوڑا ونڃے۔ مروان دے دور اچ ایں سازش دا انکشاف تھی ڳیا تے ابراہیم کوں قتل کر ݙتا ڳیا۔ ہݨ ابراہیم دا بھائی ابو العباس عبداللہ بن علی جانشیں تھیا۔ اوں نے وی حکم ݙتا کہ خراسان اچ کوئی عرب زندہ نہ چھوڑا ونڃے۔ اوں نے ابراہیم دے غم اچ سیاہ لباس تے سیاہ جھنڈا عباسیاں دا نشان قرار ݙتا۔
عربی تے ایرانی ہمیشہ ہک ݙوجھے توں نفرت کریندے ہن تے جݙݨ ایران تے عرباں دا قبضہ تھیا تاں خلفائے راشدین نے منصفانہ حکومت قائم کرکے اس نفرت کوں کم کرݨ دی کوشش کیتی لیکن بنو امیہ دے حکمران خلفائے راشدین دے اصولاں تے نہ چلے۔ ایرانیاں کوں وی حکومت توں شکایت ودھدی چلی ڳئی۔ او ہݨ مسلمان تھی ڳئے ہن تے بحیثیت مسلمان عرباں دے برابر حقوق چاہندے ہن۔ جݙݨ انہاں دے نال برابری دا سلوک نہ کیتا ڳیا تاں اوہ بنو امیہ دی حکومت دا تختہ پلٹݨ دی فکر کرݨ لڳ ڳئے تے اپݨا مقصد حاصل کرݨ کیتے انہاں نے بنو ہاشم دا ساتھ ݙتا۔
خلافت عباسیہ بغداد
خلافت عباسیہ بغداد اسلامی تاریخ دا خلافت راشدہ دے بعد سب توں شاندار، عظیم تے سنہرا باب اے. عباسی خلفاء نے دنیاداری دے تمام تقاضے نبھاوݨ دے علاوہ اپݨا مذہبی تقدس وی برقرار رکھا. thumb|
عباسی دور دے مشہور خلیفے
خاندان عباسیہ نے 500 سال توں زائد عرصے تک حکومت کیتی جیہڑا ہک طویل دور ہے۔ ایں طویل عہد اچ عباسیاں دے کل 37 حکمران بر سر اقتدار آئے تے انہاں وچوں کئی قابل تے اعلٰی صلاحیتاں دے مالک ہن۔
واثق باللہ (842-847) تے متوکل (847-861) عباسیاں دے عہد عروج دے آخری ݙو خلفاء ہن جنہاں دے دور دی خاص بات سلطنت دی عسکری طاقت اچ اضافہ ہئی۔ تاہم متوکل دے بعد خلافت زوال دی جانب گامزن تھی ڳئی تے انہاں دی وسیع و عریض سلطنت دی حدود گھٹ تھیندی چلی ڳئی۔
تمام عباسی دور دی عظمت و وقار مندرجہ بالا چند خلفاء دی مرہون منت ہئی۔ اس دے علاوہ وی اے حکمران خوبیاں کے مالک ہن جنہاں دی وجہ توں عہد عباسیہ کوں تاریخ دا ہک نہایت شاندار دور آکھا گیا ہے۔ خصوصاً علمی ادبی تے تہذیب و ثقافت دے حوالے نال اے دور انتہائی اہمیت دا حامل ہے۔ کیونکہ اس توں قبل خلفائے راشدین تے بنو امیہ وچ فتوحات تے انتظام سلطنت دی طرف زیادہ توجہ ݙتی گئی جس نال انہاں سرگرمیاں دی جانب توجہ گھٹ رہی۔
اس خاندان دے خلفاء دے اصلی کارنامے انتظام سلطنت تے خصوصی طور تے علمی و تمدنی ترقی دے میدان وچ نظردن. علم و ادب تے تہذیب و ثقافت دی ترقی اس دور وچ اتنے وݙے پیمانے تے تھئی کہ اس دی ݙوجھی مثال اندلس وچ بنو امیہ دی حکومت دے علاوہ کتھئیں نظر نی آندی۔ انہاں وچ دینی تے دنیاوی علوم نقلیہ تے علوم عقلیہ شامل ہن۔
گوکہ اس خاندان دی حکومت دے دوران کئی انقلابات تے حوادث رونما تھئے تے خلفاء دی قوت وچ کمی بیشی تھیندی رہی۔ بعد دے خلفاء دا وقار مجروح تھیا لیکن بحیثیت مجموعی اس خاندان دی مرکزی حیثیت قائم رہی۔ تے اس دور وچ جݙݨ عباسیاں دی حکومت دی حقیقی ساکھ ختم تھی گئی تے طوائف الملوکی دا دور دورہ تھیا ول وی عالم اسلام دے کئی حکمران انہاں دے وفادار رہے۔ تاریخ دا اے دور مذہبی، تمدنی تے سیاسی اعتبار نال اہمیت دا حامل ہے۔
عباسی خلافت دے زوال دی وجوہات
بنو عباس دے زوال دی اصل وجہ ایہ نہ ہئی کہ انہاں دے حکمران نا اہل ہن بلکہ سب توں وݙی وجہ ترکاں دا عروج ہئی جیہڑے معتصم دے زمانے توں اپݨے اثر و رسوخ اچ اضافہ کریندے پئے ہن۔ اصل وچ عباسیاں کوں خلافت ݙیواوݨ وچ وݙا ہتھ ایرانیاں دا ہئی تے عباسیاں نے ذاتی مصلحت دے تحت ایرانیاں دے اثر و رسوخ دے گھٹ کرݨ کیتے ترکاں کوں اڳاں ودھایا جیہڑا خود انہاں کیتے نیک فال ثابت نہ تھیا۔
متوکل دے بعد ترک امرا دا اقتدار ٻیا ودھ ڳیا تے ہݨ اوہ خلیفہ دا حکم سݨݨ توں وی انکار کرݨ لڳے۔ انہاں نے کئی خلفاء کوں لہایا وی تے بعض کوں قتل وی کیتا۔ ایں طرح ترکاں نے مرکزی حکومت کوں کمزور تاں کر ݙتا لیکن خود کوئی مضبوط حکومت قائم نہ کرسڳے۔ تے ایں صورت حال وچ کئی مقامی امرا نے اپݨے اپݨے علاقیاں وچ خود مختار حکومتاں قائم کر گھدیاں۔ جنہاں وچ قابل ذکر بنی بویہ، سامانی تے فاطمی حکومتاں ہن۔
دور زوال دے اچھے حکمراناں اچ قابل ذکر مہتدی ہئی جیں نے خلافت کوں زيادہ توں زیادہ اسلامی رنگ ݙیوݨ دی کوشش کیتی تے ایہیں کوشش دے نتیجے وچ ترکاں تے اسلامی پابندیاں توں نالاں شاہی حکام تے امرا دی سازشاں دا نشانہ بݨ کے ترکاں دے ہتھوں قتل تھی ڳیا۔ ایں دور وچ سب توں زیادہ خدمات انجام ݙیوݨ دے حوالے نال قابل ذکر خلیفہ معتضد ہے جیہڑا معتمد دے بعد خلافت تے ٻیٹھا۔ اوں نے ترکاں دا زور توڑا تے ہک وسیع علاقے تے دوبارہ امن و امان قائم کر ݙتا تے حکومت دی ڈھہندی ہوئی عمارت کوں سہارا ݙتا۔ ایں دے بعد ایں دے ترئے پتر مکتفی، معتضد تے قاہر باللہ تخت نشین تھئے۔ جنہاں وچ مکتفی تے معتضد اچھے حکمران ہن لیکن ایں دا جانشیں مقتدر تن آسان، عیش پرست تے شراب و کباب دا رسیا ہئی اور بالآخر معزول کرݨ دے بعد قتل کر ݙتا ڳیا۔
حکمراناں دی عیش پرستی، نااہلی تے امرا دی خود سری و اخلاقی زوال دے نتیجے اچ خلافت دی حدود ول گھٹݨا شروع تھئے تے بالآخر بنی بویہ دے ہک حکمران معز الدولہ نے بغداد تے قبضہ کر گھدا۔ عباسی خاندان بویہی قبضے توں سلجوقیاں دے زیر اثر آ ڳیا۔ ایہ حالت ݙو سو سال تک رہی ۔ ایں دے بعد عباسی خلفاء ول آزاد تھی ڳئے لیکن انہاں دی حکومت عراق تک محدود رہی تے مزید سو سوا سو سال قائم رہݨ دے بعد تاتاریاں دے ہتھوں ختم تھی ڳئی۔
ایں طرح عباسیاں دے 500 سالہ عہد کوں ترئے ادوار وچ تقسیم کریج سڳدا ہے:
ݙوجھا دور، (861ء-1031ء)
ایہ 247ھ توں شروع تھی کے 422ھ تک ݙو صدیاں دا دور ہے۔ خلیفہ منتصر توں گھن کے قادر باللہ تک ایہ عرصہ خلافت عباسیہ دے ݙوجھے دور وچ شمار کیتا ویندے جیہڑا زوال دا دور ہے، خلافت کمزور پئے ڳئی، سلطنت دے اختیارات ترکاں تے ول امیر الامراء دے ہتھاں اچ چلے ڳئے۔ ہر کم حتیٰ کہ خلفا دی نامزدگی وی انہی دی مرضی نال تھیندی بلکہ اوہ اپݨی مرضی دے مطابق خلفا کوں تخت تے ٻلہاوݨ تے لہاوݨ وی لڳے۔ ایں دور اچ آل بویہ نے عروج حاصل کیتا تے ترکاں دی جگہ گھدی۔ قادر باللہ دے عہد اچ سلجوقیاں نے قدم ودھائے تے بغداد اچ آل بویہ دے اقتدار دا خاتمہ کر ݙتا۔ کئی دیگر خود مختار ریاستاں مثلاً سامانی تے صفاری قائم ہن جنہاں نے سلطنت وچ دراڑاں پیدا کرکے اینکوں کمزور کر ݙتا۔
تریجھا دور، (1031ء-1258ء)
تریجھا دور 422ھ توں 656ھ یعنی قادر باللہ توں مستعصم (آخری حکمران) تک ہے جیہڑا سلجوقیاں دے غلبے دا دور ہے۔ خلیفہ دی تمام حیثیت ختم تھی ڳئی۔ ایہ عہد بغداد دی مرکزیت تے سیاسی وحدت دے مکمل خاتمے دا وی دور ہے۔ تمام اختیارات سلجوقیاں دے ہتھاں اچ ہن تے آخر کار 656ھ وچ ہلاکو خان دے حملے نال عباسیاں دے آخری تاجدار مستعصم باللہ دے اقتدار دا خاتمہ کرکے عباسی خاندان دا چراغ وی گل کر ݙتا ڳیا۔
بحیثیت مجموعی انہاں تریہے ادوار وچ ہر دور دی اپݨی الڳ حیثیت ہے۔ آخری دور اچ تمام تر کمزوریاں دے باوجود خلافت دا روحانی لبادہ تے خلیفہ دا مذہبی تقدس بہرحال برقرار ریہا گوکہ سیاسی یکجہتی دا خاتمہ تھی ڳیا ہئی لیکن مذہبی حیثیت موجود رہی۔ خود مختار ریاستاں دے قیام نے بغداد دی مرکزی حیثیت تاں ختم کر ݙتی لیکن دنیائے اسلام دے کئی حکمران خلیفہ نال وفاداری دا دم بھریندے ریہے۔
سرائیکی لوک ادب تے مقالیاں دی اہمیّت
سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر ملتان، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور تے شعبہ پاکستانی زبانیں، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دی طرفوں لکھوائے ڳئے تحقیقی مقالات سرائیکی لوک ادب دی تذکرہ نویسی اتے سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ، امدادی مواد مہیا کریندن۔ مستقبل وچ سرائیکی ادبی تاریخ لکھݨ والا مورخ انہاں مقالہ جات توں استفادہ کیتے بغیر اگاٖں قدم نہیں وَدھا سڳدا۔ کیوں جو انہاں مقالہ جات وچوں : شخصیت اتے فن بارے تحقیقی مواد ، سن پیدائش ، سن وفات ، تے شخصیت دے کوائف ، حالات زندگی ، تذکرہ نویسی و ادبی تاریخ نویسی دا اہم جزو ہن۔ جاں جو سرائیکی ادبی اصناف بارے تحقیقی و تنقیدی مقالہ جات کہیں صنف دے ارتقائی جائزے دی ادبی تاریخ کیتے بنیادی حیثیت رکھیندن۔سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے حوالے نال مزید پیش رفت جاری ہے ۔ ڈاکٹر انوار احمد لکھدن:"'ایں خطے دے تاریخی تے ثقافتی ورثے نال حاکماں دی بے اعتنائی دی کیفیت ایہ ہے جو اتھاں کوئی میوزیم ای کائے نئی، اتے نہ کوئی اینجھا ادارہ جیڑھا آساݙے ماضی دیاں کِردیاں اتے کِھنڈیاں نشانیاں کوں ای سنبھال سڳے۔ ایہو حال تاریخ دا ہے، جو ساکوں چینی، عرب یا ایرانی سیاح جیڑھی نظر نال ݙٹھا، یا حملہ آوراں نے ایں دھرتی اتے اوندے وسنیکاں دے بارے لکھیا، انہاں کوں ای اساں حقیقی دستاویزات دا درجہ ݙے ݙتے، پر خوشی اتے امید دا پہلو ایہ ہے، جو ساݙے کجھ دانشور بلکہ دانش جُو آپݨی شناخت کیتے ایں دھرتی دی تاریخ تے ثقافت دی مآخذات دی چھان پھٹک دا کم شروع کر ݙتے۔'"سجاک قوماں اپݨی تاریخ کوں اجتماعی حافظہ تصور کریندین۔ سرائیکی خطہ ایں لحاظ نال خوش قسمت ہے جو ایں زبان و ادب دے شاعراں تے دانشوراں نے اپݨے تاریخی پس منظر وچوں، اپݨی تخلیقی ، تحقیقی و تنقیدی آہر دی بنیاد رکھ ݙتی ہے۔ اتے اپݨی تاریخ تہذیت ثقافت تے ادب وچوں مختلف سوالات دے جواب لبھݨ دیاں کوششاں شروع کر ݙتیاں ہن۔
سرائیکی ادب وچ تاریخ نویسی توں پہلے شاعراں بارے تذکرے ملدن۔ بھانویں جو ایہ تذکرے باقاعدہ منصوبہ بندی دے تحت نہیں لکھے ڳئے پروت وی سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے اہم اتے بنیادی مآخذ ہن۔ مختلف ادبی تنظیماں دی طرفوں چھاپے ڳئے کتابچے، جیندے وچ نمائندہ شعراء دا کلام و کوائف یا طرحی وغیر طرحی مشاعرے دی رپورٹاں چھپئین او دی تاریخ نویسی دا بنیادی حوالہ ہن جینویں سرائیکی ادبی مجلس ملتان دی طرفوں طرحی مشاعریاں تے مشتمل کتاب ’’مینگھ ملہار‘‘ ہک اہم تاریخی دستاویز ہے۔تحقیقی و تنقید، ادبی تاریخ نویسی دا لازمی جزو ہن ایں اہمیت دے پیش نظر مختلف محققین و ناقدین دے مضامین، جیندے وچ تخلیق کار دے فن اتے سوانحی حالات دا پتہ کھوج ملدے۔ اینجھے تنقیدی تحقیقی مواد کوں وی سرائیکی تاریخ نویسی دے ضمن وچ جزوی تاریخ دے طور تے شامل کیتا ڳئے۔ مثلاً سرائیکی ادب، ریت روایت‘‘ ڈاکٹر طاہر تونسوی تے سرائیکی ادب وچ معنی دا سندھ‘‘ 2014ء محمد اسلم رسول پوری دے تنقیدی تحقیقی مجموعے ٻہوں اہم ہن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی
نازش
نجیب اللہ نازش سرائیکی شاعر ہے۔ انہاں دا تعلق لیاقت پور نال اے تے آپ دلچسپ سرائیکی ادبی سنگت دے چئیرمین وی ہن. اے تنظیم سرائیکی زبان و ادب دی سیوا واسطے بݨائی ڳئی اے. انہاں دی تاریخ پیدائش یکم مئی ١٩٥٨ء دی اے. آپ اپݨی تنظیم دے ذریعے سرائیکی دی سیوا کریندے پن. انہاں دے کلام دے کجھ نمونے درج ذیل ہن.
سرائیکی شاعری دے بارے
سرائیکی ادب موجودہ عہد اچ اپنڑے چھویں دور اچ داخل تھینداپئے۔۔۔دنیا دیاں تمام زباناں ترقی تیں ارتقا توں گزردیاں پن۔۔۔ہر زبان اچ شاعری تیں عروض اچ کم تھیندا پئے۔۔۔ہر زبان جدید توں جدت دی طرف ویندی پئے۔۔۔اردو ادب اج وی اسمان دے بلندیں تیں کھڑے۔۔۔اردو شاعری دا سحر کوئی وی زبان نیں تروڑ سگی۔۔۔اج وی اردو ادب اچ غالب تیں میر دے دور وانگوں شاعری تھیندی پئے۔۔۔ڈوجھا اساں اپنڑی سرائیکی زبان تیں شاعری تیں نظر دوڑاؤ روز با روز زوال دی طرف ویندے پئے۔۔۔شاعری پڑھ تیں ایں محسوس تھیندے جو اساں کوئی غزل نیں بلکہ خبریں اخبار بیٹھے پڑھدے ہیں ہکو موضوع ہکو تختیل کھڑے۔۔۔میڈی سرائیکی شعرا توں درخواست ہے جیکر شاعری نوی کر سگدے تاں چھوڑ ڈیو۔۔۔ایویں سرائیکی زبان کوں بدنام نہ کرو۔
نمونہ کلام
نازش ہوراں دا اے خوبصورت کلام اے جیہڑا نمونے دے طور تے پیش کیتا ویندے.
جیکوں توں گُنکناویں ہَا سئیں،میں ایہو جیہی غزل ہونواں ہا
زُلف تیڈی توں قربان میں تیڈے چہرے تے لُرلے سدا
کائنی اوقات پر آہدے دل زُلف تیڈی دا وَل ہونواں ہا
شرط ئِ دیدار سِر ہوو ے ہا،کراں ہا التجا رب اگوں
منگ دے لَکھاں دفعہ زندگی،ہر دفعہ میں قتل ہونواں ہا
میں سیان�±ا جو ہم دنیا نے کر گدھا قید رسماں اندر
قید وچ میکوں احساس تھئے ،ٹھیک ہا بے عقل ہونواں ہا
میڈے سر تے تون�±ے تاج ہے،وَل وی میڈی ہے خواہش ایہا
ڈیواں بوسے ہا تلیاں کوں میں ،جُتی تیڈی دا تل ہونواں ہا
تیڈا ہونواں ہا شیشہ سجن�± ،تیڈے رنگ وچ ونجاں ڈھل ہا میں
میکوں ڈیکھیں ہا نازش جڈاں ،میں وی تیڈی شکل ہونواں ہا
انہاں دے کلام دا ہک ٻیا نمونہ پیش خدمت اے.
کوئی تاں باوفا لکھسن تے کوئی بے وفا لکھسن
کوئی برسات لکھ بہسن تے کوئی بلبلا لکھسن
اساں بچپن اساں جوبن اساں مالک ضعیفی دے
اساں کء روپ وچ رھ گیوں پتہ نی کیا توں کیا لکھسن
تخیل دے خزانے ھن کیتے ھن دان تئیں نازش
تونے جو بادشاہ لکھسن تیڈے در دا گدا لکھسن
محترم گاݙی صاحب
محترم گاڈی صاحب ۔ سمجھ نہی آئ کہ تساں سارا الزام سرائیکی قوم پرستیں تے سٹ ڈتے ۔ کیا تساں خود کوں قوم۔پرست نوے سمجھدے؟؟ بقول تہاڈے کہ قوم پرست صوبہ دی رکاوٹ ان. تہاڈی گالھ نال اختلاف اے ۔ کیہرے قوم پرست نے ایں موشن بل دے خلاف مظاہرہ کیتے ؟۔ کائئیں روڈ بند کیتی اے؟ رد کر رنڑ تے اختلاف کرنڑ وچ فرق اے ۔ بل موشن تے جس وقت نون نے ووٹ نہیں کیتا تے سب قوم پرستیں نے اوندے خلاف سوشل میڈیا تے روڈ تے اوندے رویے کوں نشانہ بنڑائے ۔ کون ان جیہرے نون دے وسیبی ایم این اے کوں ملدے پن۔ کون ان جنہیں پی پی تے پی ٹی آئ دا شکریہ ادا کیتے البتہ اختلاف جغرافیہ تے ناں تے ہے ۔ کیا تہاکوں انہیں ڈوہیں گالہیں تے اختلاف کائنی ?
اسااں ولا ولا آھدوں کہ قومیتی تحریک چومکھی لڑائ اے ہر بندہ اپنڑے طریقہ نال لڑدا پے ہک بے کوں غلط آکھنڑ دی بجائے رخ تخت لاہور دی طرف ہووے ۔ اساں الیکشن وچ جنوبی صوبہ محاذ صوبہ کوں نہ صرف ووٹ کیتا ہے بلکہ الیکشن مہم وچ حصہ گھدا ہا ۔کل وی جنوبی پنجاب تے جغرافیہ تے اختلاف ھا اج وی ہے پیا ۔ اساں ہنڑ وی رابطہ وچ ہاوں پے ۔ اساں سب دا پریشر give & take دا رستہ کھلیسے ۔ الزام ساڈے اتے روزانہ مختلف لگدن اگر اساں انہیں گالہیں تے وقت ضائع کیتوسے تے شاید اسٹیبلشمنٹ خوش تھیسے ۔ ہر بندہ ادھ بھریے گلاس کوں اپنڑی نظر نال ڈھدا کھڑے مگر تقسیم دا مخالف کوئ کائنی ۔ پریشر ،خواہش تے اگوں تے تحریک دے رستے واسطے ضروری اے کہ ساکوں بولنڑا چاہیدا اے ۔ امید اے کہ میڈی گال کوں مثبت گھنسو ۔ جیوو پے شالا ۔ شاہ نواز مشوری
اکبر ملکاݨی تے بلال میراݨی دی ملاقات
اج سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی اچ پیرو مرشد سرائیکی سکالر سرائیکی دانشور سرائیکی شاعرسرائیکی رہنماسئیں فرحت نقوی سرکار تیں انہیں دےنال سئیں اپڑیں قبیلے دے چیف صدر پریس کلب کوٹ چھٹہ یونیین کونسل عالی والا لغاری گروپ دے رہنما سردار بلال خاں مرانی کوٹ چھٹہ توں میڈی عیادت سانگے میکوں کجھ ڈیہنہ جیواونڑ سانگے قدم رنجہ فرمائے نیں دل منگدے ساتھی جوھن روح ڈاڈھا خوش تھئے دنیا جہان دی گفتگو تھئی سرائیکی تحریک کوں ہر زاویئے نال ڈٹھا گئے مرانی صاحب مرشد ڈوہیں علم دے سمندر ان اساں جہیں فقریں کوں اج بہوں کجھ سکھنڑ کوں ملیئے اللہ پاک انہیں کوں سکھی رکھے جیون ھونون سرائیکستان زندہ باد محمد اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی۔
احمد بن زینی دحلان مکی
شیخ سید احمد بن زینی دحلان مکی شافعی حسنی ہک مفتی، فقیہ تے امام الحرمین ہن۔ علامہ دحلان 1232ھ بمطابق 1817ء مکہ مکرمہ معظمہ دے قریب پیدا تھئے ہن ۔ 1288ھ، 1871ء توں اپݨے آبائی شہر وچ مذہب شافعی دے مفتی تے شیخ العلماء دے منصب تے فائز رہے۔ شریف اعظم عون الرفیق ترکی دے نائب پاشا نال کہیں مخالفت دی بنا تے مکہ معظمہ چھوڑ کے مدینہ طیبہ چلے گئے تاں احمد بن زین دحلان وی انہاں دی تقلید وچ مدینہ منورہ چلے گئے۔ علامہ دحلان دی وفات 1304ھ بمطابق 1886ء مدینہ منورہ وچ تھئی۔