cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی وسیب وِچ ملتان اتے چولستان
thumb|سرائیکی وسیب دے لوک سرائیکی خطّہ بلا شبہ ایہو جِہا خطّہ ہے جتّھاں مزید تحقیقات کرایاں ون٘ڄِن تاں ٻہوں سارے قدیم آثار اتّھوں ظاہر تھی سڳدِن۔ ملتان دا قدیم قلعہ ملتان سرائیکی وسیب دی عظمت دی ہِک وݙّی نشانی تے دلیل دے طور تے موجود اے۔ ایویں دیرہ غازی خان دا قلعہ ہزندوی کُھریاں چا تے سرائیکی وسیب دی قدامت دیاں بانگاں ݙین٘دا کھڑے۔ ڈاکٹر رفیق مغل دی محنت نال چولستان دی بتری (٣٢) ایہو جہیاں جاہِیں ملین جنہاں کوں ٤٠٠٠ تُوں ٣٠٠٠ سال قبل مسیح دیاں وستیاں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ اِنّھاں وستیاں وِچ مِلّن والے اے تھاں ٻہوں انوکھے ہِن۔ ہتھ نال بݨے ہوئے تھاں رَتے رنگ آلے ہِن۔ انھاں وِچ کُجھ موٹے تے وݙے ہِن تے کجھ چھوٹے تے پتلے ہِن تے کُجھ تاں ایہو جہے وی ہِن جیڑھے وادی سندھ وِچ اَج تئیں نی ملیے۔ چولستان دیاں اِنّھاں پُراݨیاں وستیاں وِچوں نکیاں نکیاں ٹنڈیں جنگھیں آلے زناوریں دیاں مورتیاں، سیپ تے پکائی ہوئی مٹی آلیاں چوڑیاں پیہن اے پتھراں دے ٹوٹے تے ٻہوں سارے اوزار مِلین۔ اتھاں پتھر دی صنعت ترقی کرین٘دی پئی ہئی، ایں واسطے پتھر دے چاقوں، برمے، تیر تے رن٘بے وی ملیے ہِن۔ چولستان دیاں انّھاں بتری (٣٢) وستیاں دے آثار (ملتان اے) جلیل پور دی پہلی تے ݙوجھی وستی، سرائے کھوں (ٹیکسلا نال) گوملا دی پہلی آبادی تے رحمان ڈھیری (ڈیرہ اسماعیل خان) توں ملݨ انّھاں اوزاراں نال این٘دا موازنہ کِیتا ون٘ج سڳدے۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سماجی شخصیات
جتھاں لوک مل ڄل تے زندگی گزردن اونکوں معاشرہ آکھدن ـ
معاشرہ
دیوان جہاں
”دیوان جہاں“ اردو شعرا دا تذکرہ ہے۔ ایہ تذکرہ بینی نرائن جہاں نے کپتان روبک دی فرمائش تے مرتب کیتا۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہے۔
چار گلشن (کتاب)
”چار گلشن“ ہک عشقیہ داستان ہے جیندے وچ شاہ کیواں تے فرخندہ دی محبت دا ذکر ہے۔ ایہ کہیں داستان دا ترجمہ نی بلکہ اُنہاں دی اپݨی طبع ذاد ہے۔ اے اردو کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی تالیف اے۔
وسیب اُتے پاکستان
thumb|ملتان دے علاقے دا پراݨا نقشہ ملتاندے حوالے نال فارسی زبان دا شعر‘ ’ چہار چیزاست تحفہ ملتان ، گردو گرما گداوگورستان‘‘ گرمی دے حوالے نال ’’گرمے‘‘ دی ڳال کوں چھوڑ تے محققین کوں ایں ڳال تے غور کرݨا چاہئیدا ھ، کہ دنیا دا امیر کبیر شہر ، دنیا دی بہوں وݙی تہذیب تے دنیا دی وݙی سلطنت کوں "گورستان" اچ کینں تبدیل کیتے ؟ ظلم دی کالی آندھاری اچ وسیب دے بادشاہاواں کوں فقیر(گدا) کن نے بنڑائے؟ جݙاں محققین ریسرچ کریسن تاں انہاں کوں آج دا پورا پاکستان پراݨی(قدیم) سلطنت ملتان نظر آسے،
وسیب دیاں ایجاداں
اگر سرائیکی وسیب اچ تحقیقی ادارے وجود اچ آون تے وہ اپنڑی تحقیقات دے ذریعے ایں علاقے دی قدامت کوں سامنے لاون،  تاں اج دا یورپ جیہڑ اپنڑے آپ کوں انسان تے باقی ساری دنیا کوں حیوان سمجھدا پئے ، اونکوں ایں ڳال تے تعجب دے نال شرمندگی وی تھیسی،  کہ جݙاں یورپ دے لوگ تہذیب ، تمدن تے دانائی دے مفہوم کنوں وی آشنا کائینا ہن، اوں وقت وی اے خطہ ایجادات  کریندا پیا ہا،  تے ایں خطے کوں ہی اے شرف حاصل ھ،  کہ اتھاں انسان تے زناور(حیوان) دی تمیز پیدا تھئی ، کتاب اچ لکھا ھ، کہ اے او خطہ ھ، کہ جتھاں 1۔ انسان نے پہلی دفعہ(بار) اپنڑے ݙو پیراں (پاؤں) تے چلݨ پھرݨ سیکھیا۔۔۔ 2۔ جتھاں دنیا دی پہلی بادشاہت ﴿چندر گیت موریا﴾ قائم تھئی۔
3۔جتھاں سب کنوں پہلے سرکنڈوں سے ٻیڑی(کشتی) بنڑائی ڳئی ۔
4۔جتھاں سب کنوں پہلے فن لکھنڑ( تحریر) پہلی بار ایجاد تھیا۔
5۔ جتھاں پہلی دفعہ سوتی کپڑے کنوں بنڑایا ڳیا ۔
6۔ جتھاں پکی سلہاں (پختہ خشت سازی) تے فن تعمیر ایجاد تھیا۔
سندھی بولی
سندھی زبان
وسیب اُتے پاکستان
وسیب دیاں ایجاداں
7۔جتھاں اوزان پیمائش دے پیمانے پہلی دفعہ وجود اچ آئے ۔
8۔ جتھاں دریائی ﴿ڈھنڈ﴾ڈیم نالے ، واہے بنڑائے ڳئے تے نہراں کھݙیاں ڳئاں۔
فیصلہ
اتنی دݙی تہذیب تے اتنے وݙے قومی ورثے دے امین شہر ملتان کوں بچاوݨ دے نال نال اوندی درخشندہ تاریخ تے اوندے قدیم آثار کوں وی بچاوݨ دی ضرورت ھ، ۔قدیم قلعہ ملتان ، سرائیکی وسیب دے قدیم آثار دی باقیات وچوں ہک ھ، ۔ کجھ ݙینہہ پہلے اخبارات اچ خبر شائع ہائی ، کہ قلعہ کہنہ قاسم باغ دے اتے گرڈ اسٹیشن دی تعمیر دا فیصلہ کر گھدا ڳے ، فیصلے دے حلاف جھوک سرائیکی اچ وسیب دے ادیباں ، شاعراں تے دانشوراں دا ہنگامی اجلاس منعقد تھیا ، اجلاس اچ فیصلہ تھیا،  کہ گرڈ اسٹیشن دی تعمیر دا فیصلہ واپس نہ تھیا تاں وسیب دے لوک سخت احتجاج کریسن تے اپنڑی جاناں ݙیونڑ کنون وی دریغ نہ کریسن  ،
ارداس
اساݙی گزارش اتنی ھ، کہ ہزاراں سال پراݨے قلعے دی اصل حیثیت بحال کتی ونڄے،  تے پولیس اسٹیشن ، اسٹیڈیم تے ٹیلیفون کھمبیاں کوں ختم کیتا ونڄے، تے قلعے دے چہار وں طرف ساری تجاوزات کوں ختم کر تے انھاں کوں قلعے اچ شامل کیتا ونڄے ، ضلعی حکومت دے نال  وفاقی تے صوبائی حکومت وی ایں سلسلے اچ اپنڑا کردار ادا کرے ۔ صوبائی تے وفاقی حکومت دے زیر انتظام محکمہ آثار قدیمہ ہر سال کروڑاں دا بجٹ حاصل کریندے پر بجٹ دا وݙا حصہ لاہور تےخرچ کر ݙتا ویندے ، شاہی قلعے دی بحالی دے اتے محکمہ آثار قدیمہ دے علاوہ صوبائی حکومت الگ کنوں سپیشل گرانٹ وی ݙیندی  ھ،  ایں لحاظ نال ہنڑ تک لاہور دے شاہی قلعے تے ارباں روپے  خرچ تھی چکین ، ہنڑ حکومت نے شاہی قلعے دی مزید بحالی یونیسف دے حوالے کر ݙتی ھ، اتے ہنڑ یونیسف شاہی قلعے تے روپے دی بجائے ڈالراں دی صورت اچ خرچہ کریسی ، حالانکہ قلعہ ملتان دی قدامت لاہور دے شاہی قلعے کنوں سینکڑاں نی بلکہ ہزاراں سال پراݨی ھ ، ضرورت ایں ڳل دی ھ، کہ ایں طرح دے اقدامات قلعہ ملتان تے سرائیکی وسیب دے ݙوجھے آثار قدیمہ مثلاً اوچ دے مزارات ، پتن منارہ تے قلعہ ہڑند ، وغیرہ واسطے ہونونڑے چاہیدے ہن۔ ایویں جھنگ دے مضافات اچ موجود پراݨے قلعاں دی وی تعمیر ہونڑی چاھیدی ھ۔ ۔
thumb|غلام مرتضٰی لاکھا مترجم
کیوسک
پنج لکھ کیوسک ریلے دا مطلب ایہ ہوسی جو کہیں وی علاقے کنے ہک سیکنڈ وچ ہک کروڑ 41 لکھ 58 ہزار 423 لیٹر پاݨی گزردا پئے. ونکی:سائنس ونکی:فزکس
ملتان دے لوک فنون دے کُجھ مہان٘درے
احمد یار خان یکتا
احمد یار خان دا یکتا تخلص ہئی خطِ نسخ دے ٻہوں چنگے خطاط ہَن انہاں دے اَبّا سئیں اللہ یار خان لاہور، ملتان اَتے ٹھٹھہ دے حاکم وی رہ چکے ہَن وَت خود احمد یار وی عہد عالمگیری اِچ ٹھٹھہ دے حاکم مقرر تھئے ھَن۔ غلام علی آزاد بلگرامی نے ماثر الکرام اِچ لکھیا ہِے جو احمد یار خان نے قُرآن مجید لکھ کے سید عبد الجلیل بلگرامی کوں پیش کتا ہئی۔ اے شاعری وی کریندے ہَن تہوں انہاں دا تخلص یکتا ہئی۔   ۔
سید عبداللہ الحسینی ملتانی المعروف ’’نازک رقم‘‘
سید عبداللہ الحسینی ملتانی ڄہڑھے نازک رقم دے فنی ناں نال مشہور ہَن، انہاں دا تفصیلی احوال تاں نِیں ملیا البتہ ٹیپو سلطان دے کتب خانے اِچ ہِک گلستان موجود ہئی ڄہڑھی اِیں وقت برٹش میوزیم اِچ ہِے ایندا کاتب سید عبد اللہ حسینی ملتانی ہِے۔ ڄیں اَے کتاب ٹھٹھہ اِچ 994 ہجری اِچ لکھی ہئی اِے مغل دَور توں پہلے دِی گاٖلھ ہِے۔
فتح علی ملتانی خطاط
فتح علی ملتانی (ع۳۱) مرزا احمد علی کشمیری (ع۳۲) چنڳے خطاط گزرِن انہاں دِی خطاطی دا ہِک نمونہ لاہور عجائب گھر دی مخطوطات گیلری اِچ موجود ہِے انہاں کوں کتھے نال بݨائی گئی سیاہی نال لکھݨ دا وَݙا شوق ہَا، انہاں دی وفات 1919ء اِچ تھئی اَتے مومن پورہ قبرستان لاہور اِچ دفن تھئے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
گمنام لوک
اے ورقہ انھاں لوکیں واسطے بݨایا گے جو حالات دے ہتھوں شکست کھا تے منظر عام تے نی آ سگیےـ
صوفی رسول بخش ثاقب
صوفی رسول بخش ثاقب ( آف دنیا پور نزدیک ٹبی کورائیاں ) ہک قادر الکلام شاعر ہن. جیں انداز نال انھاں سسی کوں لکھے ایویں اڄ تاݨریں کہیں وی نی لکھیا. انھاں دے شعریں کوں پڑھ تے محسوس تھیندے جو او قدم قدم تے سسی دے نال ہن?
انھاں سسی کوں کئی انداز وچ لکھیے. ݙوہڑے، مثنوی، بحر تے مسدس۔
انھاں کئی کتاباں لیکھن مگر کوئی وی کتاب اڄ تاݨڑیں منظر عام تے نی آئی
عبدالحکیم
ٹبی کورائیاں دے وچ ہک عبدالحکیم جے بہوں چنگے شاعر نے جنم گھدا انھاں دا کلام تاں موجود اے مگر چھپ نی سگیا
حضرت جانباز جتوئی(سرائیکی دا قلندر مزاج شاعر)
حضرت جانباز جتوئی
(سرائیکی دا قلندر مزاڄ شاعر)
لکھت:   :فیضؔ بلوچ
تعارف
ہسدا مسکراندا وجیہ چہرہ،موکلا منہ متھا،جھلمل بکھدیاں روشن اکھیں،گھاٹے ونگرے وال،مٹھ بھر چاپویں ݙاڑھی،گندمی رنگ،بھرواں جثہ،انڳلیں وچ رنگ برنگے عقیق،ویݨی وچ قلابہ،ڳل وچ تسبیح نما مالا،لمبا چولا،منجھ چادر،ڳل وچ رومال،جاہ و جلال والی شخصیت،ایہ ہن حضرت جانباز جتوئی۔
ڄم پل
آپ1924ء وچ ضلع مظفر ڳڑھ دے ہک چھوٹے جھئیں قصبے (موجودہ تحصیل) جتوئی وچ سردار نصرت خان جتوئی دے گھر پیدا تھئے۔جانباز اڄاں ٻال معصوم ہن جو ماء دی ٹھڈڑی چھاں سرتوں ڈھل ڳئی،اوہ آہدن تاں ”ماء مترائی تاں پیؤ قصائی“تہوں شاید جانباز پیؤ دی حقیقی شفقت توں محروم تھی ڳئے۔تے ٻلپݨ اچ ای نانی دے کول اوچ شریف آ ڳئے۔اتھاں آکے انہاں قرآن مجید پڑھیا،مڈل تک سکول دی تعلیم حاصل کیتی،تے مولانا حسام الدین اوچوی کنوں گلستان،بوستان دے نسخے وی پڑھئے۔جوان تھئے تاں روز گار دی فکر لا حِق تھئی،انہاں اپںے آپ کوں سدھارݨ دے ٻہوں ترلے کیتے،چاء دا ہوٹل بݨایا،کپاہ پھٹی دا وپار کیتا،کریانے دی دکان کھولی،ݙودھی بݨ کے کھیر ویچݨ دا کم کیتا پر غربت ہمیشہ انہاں دی دامن گیر رہ ڳئی۔اوئیں تاں جانباز ہک جاگیر دار گھرانے دے چشم و چراغ ہن لیکن پیؤ ݙاݙے دی وراثت اچوں انہاں کوں سر چھپاوݨ دی جاء وی نہ ملی۔
ہک حسن دی راݨی نال محبت
بہر حال جوانی اچ ای اوہ ہک حسن دی راݨی کوں دل ݙے ٻیٹھے،جیندی وجہ توں انہاں دے اندر دا شاعر جاڳ پیا،اتھاؤں ای انہاں اپݨی (عشقیہ) شاعری دا آغاز کیتا تے ایہو جھئیں شعری پرواز کیتی جو ایویں ݙہدیں ݙہدیں سرائیکی شاعری دے اسمان تے پُڄ ڳئے۔تے ایں دوران خدا ایجھاں سدھ کیتا جو اوں حسن دی راݨی نال آپ دی شادی تھی ڳئی۔آہدن جو جݙاں جانباز چاء دا ہوٹل بݨایا ہویا ہا ہک ݙینہ کھیر کوں کاڑھݨ کیتے بھاء تے رکھ کے آپ شعر لکھݨ اچ ایجھیں گم تھئے جو سارا کھیر سڑ ڳیا۔گھر آئے تاں اوں راݨی صاحبہ کھیر سڑ ونڄݨ دا حال سݨ کے آکھیا ”شالا بھاء لڳے تیݙی ایں شاعری کوں تیکوں ایں کہیں کم جوڳا نہیں چھوڑیا“اڳوں جانباز جواب ݙتا ”حضور! ایہ شاعری وی تاں تہاݙی ݙات ہے“ایہ سݨ کے اوہ راݨی صاحبہ وی ذرا مسک پئی۔
جانباز ہک حساس شاعر
جانباز جتوئی ہک انتہائی حساس دل تے غیر معمولی ذہانت دے مالک شاعر ہن۔انہاں سرائیکی شاعری دیاں تمام مروجہ اصناف اچ کمال درجے دی شاعری کیتی۔مثلا ً مثنوی (سسی پنوں) ݙوہڑہ، غزل، نظم، کافی وغیرہ لکھ کے انہاں شاعری دے میدان اچ اپݨے آپ کوں منوایا۔اصناف دے حوالے نال انہاں زیادہ تر نظماں لکھیاں،جیویں جو آپ دی ہک طویل نظم ”گستاخی تے معافی“ علامہ اقبال دی نظم ”شکوہ، جواب شکوہ“ دی طرز تے لکھی ڳئی ہے۔آپدی ایں نظم اچوں ہک شعر بطور نمونہ پیش خدمت ہے۔
؎ ول  ٻولیا  خدا  و ند  اے گستاخ دہن سُݨ
سخن تیݙے سݨئے میں توں ذرا میݙا سخن سُݨ
حضرت جانباز جتوئی خدا دادصلاحیت دے حامل ہک پر گو شاعر ہن،آپ دا شمار قومی شعراء وچ تھیندے،آپدیاں بے شمار قومی نظماں انہاں دی حب الوطنی دا ثبوت پیش کریندین۔جے آپ موج وچ آون ہا تاں سارے قافئے مکا کے نظم ختم کریندے ہن،چاہے نظم جتنی طویل ای کیوں نہ تھی ونڄے ہا۔جیویں جو نظم ”1992دے فلڈ دا حال“ہک طویل نظم ہے۔
خوبصورت قافئے ردیف استعمال کرݨاں جانباز دی خاص خوبی ہئی۔ایں حوالے نال آپ دا ہک قطعہ ملاحظہ تھیوے جیڑھا انہاں خود اپݨی ذات بارے لکھئے۔
؎ حقیقت  میݙی کیا پچھدو،میں ہک قلاش  شاعر  ہاں
میں  غم کھنداں الم  پینداں،وݙا  اوٻاش  شاعر ہاں
حوادث نے  میکوں جانباز مٹی وچ  ملا  چھوڑیئے
جے سچ پچھدو تاں دردیں دی میں زندہ لاش شاعر ہاں
جانباز جتوئی مشاعریاں دی جان
حضرت جانباز جتوئی سرائیکی دے قادر الکلام شاعر ہن،موضوعات دے اعتبار نال انہاں اپݨی شاعری اچ ظلم ݙڈھپ تے نا انصافی دے خلاف آواز بلند کیتی،سرائیکی وسیب دے مسائل تے محرومیاں کوں نشابر کیتا،تہوں جانباز دا ناں مشاعریاں دی کامیابی سمجھا ویندا ہا،جئیں مشاعرے وچ آپ دی آمد ہووے ہا لوک جانباز دا ناں سݨ کے جوق در جوق مشاعرہ گاہ اچ چلے آندے ہن۔ آپ سٹیج تے آون ہا تاں خوشی کنوں سامعین دے دلاں دیاں دھڑکناں تیز تھی ویندیاں ہن تے اوہ اپݨی گھن گرج آواز اچ اشعار سݨا کے مشاعرہ لٹ گھندے ہن۔آپ دی موجودگی اچ ٻیا کوئی مائی دا لال مشاعرہ لٹݨ دی تاب نہ رکھدا ہا۔جانباز اپݨے زمانے وچ سرائیکی مشاعریاں دی روایت کوں عروج تے گھن ڳئے تے آپ ای سرائیکی مشاعریاں دے میر ِ محفل ہوندے ہن۔
جانباز جتوئی دے شاگرد
آپ دے شاگرداں اچوں دلچسپ،سرور کربلائی،مہجور بخاری،منظر اوچوی تے شاکر تونسوی  دے ناں قابل ذکر ہن۔
شخصیت جانباز جتوئی
شخصیت دے حوالے نال حضرت جانباز جتوئی ہک درویش صفت انسان ہن۔ قدرے سنجیدہ  مزاج،خوش اخلاق، ملݨسار،تے عجز و انکساری انہاندی سر شت اچ شامل ہئی،آپ دی خلوص پرور شخصیت ہر بندے دا دل موہ گھندی ہئی۔
اعزازات
اعزازات دے حوالے نال یوم غالب دے موقعے تے ”بزم غالب“ بہاول پور نے آپ کوں اول انعام (تمغہِ غالب) پیش کیتا۔موضوعاتی نظماں دے صوبائی مقابلے وچ انہاں اول انعام حاصل کیتا۔1970ء دے ݙہاکے وچ آپ 5سال تک آرٹ کونسل پنجاب دے ممبر رہے ڳئے۔ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور دی طرفوں کمشنر بہاول پور نے آپ کوں گولڈ میڈل (تمغہِ امتیاز) پیش کیتا۔23مارچ 1994ء کوں صدر مملکت فاروق احمد خان لغاری نے آپکوں ادبی خدمات دے اعتراف اچ تمغہ حسن کار کردگی توں نوازیا۔اکادمی ادبیات آف پاکستان انہاں کوں ”خواجہ فرید ایوارڈ“ݙتا۔تے ایویں سابق گور نر سندھ حکیم محمد سعید (مرحوم) نے آپ کوں ((تمغہ غالب“ توں نوازیا۔علاوہ ازیں کئی سلور میڈل تے سرٹیفکیٹ حاصل کیتے۔مگر سب توں وݙا سر ٹیفکیٹ انہاں کوں عوامی مقبولیت دا حاصل ہا،شہر شہر تے وستی وستی انہاں مشاعرے پڑھئے تے اپݨے پُر تاثیر کلام دے ذریعے لوکاں دے دلاں تے حکمرانی کیتی۔جانباز اوہ خوش نصیب شاعر ہن جنہاں کوں ریڈیو
شعری مجموعے
آپدے چار شعری مجموعے
(1) ارداساں
(2) تنواراں
(3)ہواڑاں
(4)سسّی
شائع تھی چکے ہن۔ جݙاں جو آپ دا ٻہوں سارا غیر مطبوعہ کلام انہاں دے پُتراں شہباز علی خان تے سرفراز علی خان جتوئی چیئر مین ”جانباز ادبی سنگت“اوچ شریف ہوراں کول موجود ہے۔
جانباز جتوئی دئ شاعری دے نمایاں رنگ
حضرت جانباز جتوئی ہوراں دی شاعری اچ زندگی دے حقیقی رنگ نمایاں نظر آندے ہن،آپ نصف صدی توں زائد عرصہ سرائیکی زبان و ادب دی خدمت کیتی ہے،پسماندہ سرائیکی وسیب دے پسئے ہوئے مظلوم طبقے دی ترجمانی کیتی، عام لوکاں دے اجتماعی لا شعور کوں سوجھلے دی کرن دان کیتی،ازل توں گونگے ٻاتے لوکاں کوں ٻولݨ دی جرأت تے اپݨاں حق منگݨ دا ݙا ݙسیا۔ حضرت جانباز جتوئی دی شاعری دے کئی رنگ تے کئی روپ ہن۔انہاں اپݨی قوم کوں یکجہتی تے ہک مٹھ تھیوݨ دا درس  ݙتا،ا نہاں اپݨی شاعری دے ذریعے معاشرے دی بھلائی تے قومی تعمیر و ترقی دی ڳالھ کیتی۔ایہا ای وجہ ہے جو آپ دے کلام کوں مقبولیت عام تے آپکوں شہرت ِ دوام حاصل  تھئی۔ حضرت جانباز جتوئی دی شاعری حقیقت دی آئینہ دار ہے،اوہ اپݨی دھرتی،اپݨے ملک و ملت تے اپݨی ماء ٻولی نال بے حد پیار کریندے ہن۔آپ دی شاعری وچ ٹھیٹھ سرائیکی لفظاں دی خوشبو مہکدی ہے،اوہ ہک درد مند،حساس دل شاعر ہن،اوہ معاشرے وچ روز بروز ودھدیاں سماجی برائیاں ݙیکھ کے کڑھدے ہن۔جیندی وجہ کنوں انہاندے اندر دی سوچ انقلابی لاوا بݨ کےاُبھری،تے انہاں اپݨی شاعری دے ذریعے قوم کوں خواب ِ غفلت توں جڳاوݨ دا اہر کیتا۔جیویں جو آپ فرمیندن۔
؎توں جاڳ جیویں،توں جاڳ جیویں
وفات
سرائیکی دا ایہ قلندر مزاج شاعر آخر17دسمبر1994ء کوں ایں دار ِ فانی توں کوچ کر ڳیا۔اللہ تعالیٰ انہاں دی قبر تے کروڑاں رحمتاں وساوے۔آمین۔
پورھیت
واجد تھلوی(03467084245)سرائیکی کمپوزنگ سنٹر نورشاہ تلائی ،کوٹ ادو
حوالہ
باحوالہ سانجھ سلوک(فیضؔ بلوچ)
گنجی کبوتری
اے وی ٻالاں دا لوک کھیݙ ہِے پر جوان وی کھیݙ سڳدِن۔ اِیں کھیݙ وِچ ہِک کِھݙاری دے سِر تے ݙُوں ترائے پٹکے یا کپڑے ولھیٹ ݙِتّے وین٘دِن، اِین٘دی چیل کُوں پٹکے دے ہِک پان٘د نال ٻَدّھ ݙِتّا وین٘دے تے اِین٘دے ݙوجھے پان٘د کُوں ہِک ٻِیا کِھݙاری پکڑ کھڑدے، سِر تے پٹکے ولھیٹیے ہوئے کِھݙاری کُوں "گنجی کبوتری" سݙیا وین٘دے اِیں کھیݙ دا ناں وی گنجی کبوتری ہِے۔
کھیݙ شروع تِھیندے تاں باقی کھݙاری موقع پا تے گنجی کبوتری دے سِر تے مُک، کَھلّا یا دھپڑ مریندِن، گنجی کبوتری یا اونکوں پکڑ کھڑݨ والا کھݙاری اُتے حملہ کرݨ یا مارݨ والے کُوں پکڑݨ دی کوشِت کرین٘دے تے محافظ اِیں ڳالھ دا ٻہوں کیال رکھیندے جو کہیں پاسوں کوئی کِھݙاری گنجی کبوتری دا گنج نہ کُٹ گِھنّے ڄیکر اُوندا محافظ تکڑا ہووے تاں کہیں کوں سوکھا مارݨ نی ݙین٘دا بلکہ ہُشیاری تے چالاکی نال کہیں نہ کہیں کھݙاری کوں خود پکڑ گِھندے، ہُݨ پکڑے ہوئے کِھݙاری کُوں گنجی کبوتری بݨایا وین٘دے، تے اونکوں ہر صورت آگ ݙیوݨی پوندی ہِے۔ یعنی اپݨی واری بھگتاوݨی پوندی ہِے۔ اِیں طرح کوئی نہ کوئی کِھݙاری گنجی کبوتری بݨدا رہن٘دے تے ٻئے اُوندے سِر تے مُک، کَھلّا یا دَھپّڑ وغیرہ مار مار تے اُون٘دا سِر گنجا کرݨ دے جتݨ کرین٘دِن جِہڑا زیادہ مار کھاوے یا گنج کُٹواوے اُوندے اُتّے ٻہوں کِھلّاں کِیتیاں وین٘دِن اِیویں سمجھو جو اِیں کھیݙ وِچ ہمّت، جرأت، چالاکی تے ہُشیاری دا سبق مِلدے۔ ڄیکر چالاکی تے ہُشیاری نہ ہووے تاں نینگر تاں نینگر سرائیکی والی کاروڈ یا وڈیاں قوماں گنجی کبوتری بݨیاں رہن٘دِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی لوک پہناوے۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
لوک قِصّہ کیا ہِے؟
لوک قصّہ بنیادی طور تے لوک دانش (Folk wisdom) دا ݙوجھا ناں ہے۔ کوئی وی قصہ ایہو جھئیاں نہ ہوسی جیندے وچ کوئی نہ کوئی لوک دانش موجود نہ ہووے۔ لوک قصہ لوک دانش دا صدیاں دے انسانی تجربات ، مشاہدات تے حقائق دا نچوڑ ہوندے۔ لوک قصے دی اہمیت انسانی حیاتی کیتے پاݨی وانگوں ٻہوں اہم ہے۔ لوک قصے اپݨے جغرافیہ، کلچر، تاریخ اتے تہذیب و تمدن کوں نشابر کریندن۔ کہیں قوم دی ابتدائی ، انفرادی تے اجتماعی زندگی بارے قصے کہاݨیاں وچ ڈھیر کجھ موجود ہوندے ۔ جیندے نتیجے دے طور تے انہاں دی اہمیت اڳوں تے آ ویندی ہے ۔ اساں قصے کہاݨیاں دے ذریعے کہیں قوم دی ثقافت بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں مثلاً انہاں دے عقائد ، خواہشاں ، رسماں ،رِیتاں تے رہݨ سہݨ بارے ڄاݨ سڳدے ہئیں۔کہاݨی وچ ورتیے ڳئے تخیل کوں اساں سطحی طور تے گھندے ہیں جے کر غور نال ݙٹھا ونڄے تاں اَحٖ وی ایہ عظیم تر انسان دے تخیل دا مساوی اظہار ہے ۔
"کہاݨی دا تخیل مستقبل کوں ماضی تے خواہشاں کو ںواقعہ بݨا تے پیش کریندے۔ آوݨ والے وقت دی تصویر چھکیندے ، فطرت کوں قابو کرݨ دیاں تدبیراں سِکھیندے تے ترقی دے جگ ݙکھیندے۔"
قصہ زندگی تے اثر انداز تھیوݨ والے طرزِ احساس ، طرز فکر تے طرزِ عمل کوں بیان کریندے تے خواہشاں کوں ہر حالت وچ پورا کریندے ۔ انہاں کہاݨیاں دا گاٖنڈھا حیاتی نال کریندے ہوئے
ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ لکھدن:
"اے کہاݨیاں تاں زندگی دے اسلوب نال ہِن ۔ زندگی دیاں بنیادی اہمیتاں تے ریہݨ سہݨ کوں اُجاگر کریندن۔ انہاں کہاݨیاں وچ عقل و دانش دا درس لفظیں تے ڳالھِیں وچ اِی نی بلکہ عمل دے ذریعے ݙتا ویندے۔"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:لوک قِصّے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
پرسوز بخاری دی غزل
(لکھت: دلبر حُسین مولائی)
سید احمد حسن جیرھے پُرسوز بخاری دے ناں نال مشہور ہِن۔ سرائیکی شاعری اِچ ورتیجݨ والی تقریباً ہر صنف وچ شاعری کیتی ہِنے۔ نظماں، کافیاں، گیت، ݙوہڑے، حمداں، نعتاں تے منقبتاں سبھ کُجھ لکھیا ہِنے۔ ہر صنف وچ اِنھاں اپݨے آپ کوں شاعر منوائے۔ میں اِنھاں دی کتاب’’سانول ،سِک، سکرات‘‘اچ موجود انہیں دیں غزلیں بارے کُجھ لکھݨ دی کوشش کیتی ھے۔ 192صفحات تے مشتمل اِنھاں دی ایں کتاب اچ 36غزلاں شامل ہِن۔ پُرسوزؔ بخاری دی غزل روایتی وی ھے تے منفرد وی ، ایندے وچ نویاں ترکیباں وی اپݨے تخلیقی رَندے نال گھڑیاں ہِنے۔ سوہݨے سوہݨے ہاں چھیکویں محاورے وی ورتیے نے۔ غزل دا اصلی چسولہ رس بھریا ذائقہ قاری کوں چھاند ݙے ݙے سݙیندا کھڑے۔ لوکیں دے دِلیں دیاں ڳالہیں پُرسوزؔ بخاری خوب آکھین۔ پُرسوزؔ بخاری دی شاعری دے حوالے نال مقبولیت ٻہوں ہئی۔ مشاعریں وچ جتھاں اِنھاں دے اُستاد صوفی فیض محمد دلچسپؔ ہوریں اپݨی اُستادی مَنویندے ہَن اُتھائیں پُرسوزؔ بخاری وی لوکیں دے دِلیں وچ اپݨیں لفظیں دی او دھمال پیدا کر ݙیندے ہَن جو لوک اُٹھی اُٹھی کے داد ݙیوݨ تے مجبور تھی ویندے ہَن۔ لوکیں دے جذبات دی ترجمانی کریندیں ہوئیں آپ اَہدن:
ہر پُرسوزؔ کوں ݙاڈھے بھاندن.
شعر وچ وکھری ڳالھ تے وکھرا خیال ، وَل سوہݨے انداز دا ورتارا ، سامع کوں اُٹھی اُٹھی کے داد ݙیوݨ تے مجبور کر ݙیندا ہا۔احٖ آپاں تھوڑا جیہاں تصور کروں ، مشاعرہ شروع ھے، اساں مشاعرے وچ موجود ہئیں ، پُرسوزؔ بخاری اسٹیج تے کھڑ کے اپݨی غزل پڑھدے کھڑن، ذرا اپݨے سینے تے ہتھ رکھ کے پچھو جو ساݙے دِل تے کیا اثر تھیندا پئے: میݙے بدنام تھیوݨ دی خبر اینویں تاں اینویں سہی
تیکو ں اِتبار نئیں آندا جیکر اینویں تاں اینویں سہی
اساں تاں جڳ کنوں مخفی رکھی ہئی پیار دی دولت
کیتے زوریں مسائیں لوکیں مشر اینویں تاں اینویں سہی
غزل ادب دا چولستان ھے۔ ایندے وچ ہجر دا کِرڑ کنڈا وی ہوندے، پُنل دے پیرے وی ہوندن، ٻوئی دی بُٖسی ٻوتھی وی ہوندی اے تے کُھمبی وانگ خود ڄائے خیال وی ہوندن۔ ایہ کُریہہ دا او وات پٹیندا میدان وی ھے جتھاں عشق دیاں ماریاں سسیاں پناہ گھِندین۔ عشق کیا کیا کرویندے؟ میں آکھساں کیا کیا نئیں کرویندا۔ عشق ڈُٖکھیں دے پہاڑ وی ݙیندے، دریا وچ گھڑے بھنواکنیں گھٹکڑیاں (گُڑتیاں)وی ݙیندے ، عشق دا دھوتی حُب دی دھو وچ رہندے، ساری حیاتی خابیں ، خیالیں تے عذابیں وچ گُزر ویندی ھے۔ عاشق کوں کیا کیا کرݨا پوندے؟ ایہ شودا صبر وی کریندے تے دھاں وی نئیں ݙے سڳدا۔ ایہ بغیر چُوری دے رَت ݙیندا رہ ویندے۔ ایہ بغیر گھڑے دے دریا دیاں لہراں قبول کریندے۔ ولا جݙاں رقیب وارا وَٹ ڳیا ہووے تے خوش پیا وَسد ہووے تاں عشق دے ہاں پھتھے عاشق دا جگر ساڑ سوز اوندی روح نال کیا کیا حشریاں کریندا ہوسی؟ پُرسوزؔ دا سوز ݙیکھو: توں ہُݨ تاں خوش ایں جو سوکھا تھی ڳئیں
اساکوں غم دے پہاڑ ݙے تے
تئیں اپݨے دِل دی تاں بھاہ بُٖجھائی اے
اساکوں عمراں دے ساڑ ݙے تے
او خاب وانگوں ملیے جو ہاسے
اُتھاہوں ایہ دِل دے درد وَدھ ڳئے
تیݙی نظر نے ونڄایا ساکوں
او رحٖ تے ݙیکھݨ دی ٻاڑ ݙے تے
سڄݨ دا رنگ ، چاندی وانگیں روپ، وَل اوندے حُسن دی تاب دا بے تاب لشکار، جݙاں دیداں نال ٹکردے تاں چیتا بھنوا ݙیندے۔ بے قرار عاشق جݙاں سڄݨ دے رُخ مہتاب دی اچݨ چیت زیارت کریندے تاں ول اوندے حُب دی شراب ، مستی دے نشے دی شرارت ایں کرویندی ھے جو راہ ٹپدے لوک رستہ چھوڑ ویندن۔
نگاہیں ٹکر ڳن اُنھاں نال جیندیاں ؂ اینویں لڳدے پیتی شراب آندے جیویں
احٖ وت راہ وچ دھوتی ٹکریس ؂ بدلیے بدلیے طور نظردن
مٹھڑا سڄݨ جݙاں رُسیمے دی مشقی رسم توں ٻاہر نکلدے تاں اُڄڑیے عاشق کوں اوں ݙینھ دا بے صبری نال انتظار ہوندے جو اوندی وِگھری حیاتی ہُݨ کہیں تِڑ تاݙے لڳسی پر ایہ انتظار دے لحظے کیویں گزردن۔ او پُرسوز بخاری ݙسیندے:
او تاں اینویں آکھی تے پُرسوزؔ ڳئے پیا
اِتھاں دربھ ڄاء ڳئے تنگھیندیں تنگھیندیں
غزل شاعری دی ہک البیلی صنف ھے۔ ادھ کُٹھے کُکڑ وانگوں تڑپا تڑپا شعر لکھویندی ھے۔ایندے وچ رمز دا غمزہ ہوندے ، ایماء دا غازہ وی ہوندے، اِشارے کنائے دا سُرمہ ہوندے تے تلمیح تے تشبیہ دا لیپا پوچا وی ہوندے ۔ جتلا شاعر ذہین تے تخلیق کار ہوسی اُتلی غزل گہری معنویت والی ہوسی۔ سمجھدار شاعر سکھݨا روایت دا قیدی نی ہوندا اوندی سوچ دے پکھی کئی سو سال اڳوں تے اُڈرݨ دی طاقت رکھدن۔ پُرسوزؔ بخاری دی شعری کُٹھالی مضبوط ھے۔ ایندے وچوں مربوط شعر نکلدن تے کئی کئی پرتاں پلٹڑیاں پوندین۔ وَل ونڄ تے شعر دی روح سمجھ آندی ھے۔
؂آساں دے آلہݨیں وچ ٻیٹھا ہا کُجھ سوچیندا
نیناں دے باز دا کُئی اݨ چِتا وار کر ڳئے ؂ کئی ہجر دے ہُما کوں آکھے زغن تاں کیویں
ذوقِ وفا دے کیتے ایہ قہر دا ستم اے
مادہ تے سائنس کنیں متاثر تھیوݨ والا طبقہ عشق، محبت تے وسیب دی ریت روایت کوں چنگا نئیں سمجھدا۔ پہلے مغرب بغاوت کیتی ہئی ، سائنس کوں ہی ملجا تے ماوا سمجھا ہا ، ہُݨ ولا وَل آئن جو روح دی خوشی ادب تے آرٹس وچ ھے۔ احٖ کل اِنہیں دیاں یونیورسٹیاں آرٹس دے معنیں وچ سائنس کنیں زیادہ میرٹ رکھیندین۔ اساں خالی عبوری دور کنیں گُزردے پیوں۔ لوک سائنس دے پچھوں ڳالھے تھی کراہیں دُرک پِن۔سائنس دی ترقی وی لازمی ھے تے روح دی آبیاری وی، کݙاہیں کݙاہیں ایجھا اتفاق وی تھی پوندے جو عشق کولہوں بندہ نامراد عاشق مشہور تھی ویندے۔ قسمت جݙاں اونکوں عشق وچ پکیندی ھے تاں ول اونکوں پتہ لڳدے جو عشق کیا ھے؟
عاشق تے فتوے لا تے اَہدا ہا سُولی چاڑھو
ہُݨ آپ اَئے وکیڑ اچ اَہدا ھے پیار تھی ڳئے
عشق، وَس تے آرا، بھاء دا چِخہ، دریائے نیل دا ادھلاݨہ، فرات دی بیوفائی، چنانہہ دا گھڑا، تھل دی ریت، بھیرے دے ٹٻے، نَیں دا تَل، کھیر وہیندا روہ، پاݨی کوں لوہندی روہی،ایہ سارے عشق دے آزمائیشی امتحان ہوندن ۔ شاعر عاشق دا ترجمان ہوندے۔ اوندے سوچیں دا میدان حسرتیں دا کھاڑا ہوندے۔
دِل کھاڑا بݨ تے رہ ڳئی اے ڈُٖکھ درد نے سُکھ تکرار کیتے
اوݙوں ظلم دا جُڑ طوفان آیاایݙوں ساوݨ مینگھ ملہار کیتے
سُکھ چین کوں فخر وِصال تے ہاڈُٖکھ درد ہا نازاں ہجر اُتے
اینکوں ظلم خزاں دی اُلّی ہئی اونکوں غرہ مست بہار کیتے
ہجر دی حُب کھسیندا قصائی جݙاں جُدائی دی کاتی رَتو رت کریندے وَل تڑپدے عاشق دی نماݨی شکل کیویں ݙسدی ھے۔ پُرسوزؔ بخاری دے شعری کیمرے وچ ݙیکھو:
بُٖسی محفل ، بُٖسا ویڑھا تے ڈُٖمڑیں مونہہ سڄݨاں دے
جُدائی دی ترجمانی ھے ہجر بݨ تے صیاد آندے
سڄݨ دے وقت نکھڑݨ دے اُداسی لُک نہیں سڳدی
ہوندے پُرسوز ہاں مُٹھ وچ تے منگدا درد داد آندے
غزل دے ہر شعر وچ نویں موضوع ٹکݨ دی جاہ ہوندی ھے پئی۔لہذا ایندے ݙڈھ وچ فلسفہ، مذہب، سیاست، انقلاب، درد، جُدائی، ݙوہ، دُروہ، عشق معشوقی سب کُجھ ہوندے پیا۔ سُݨݨ پڑھݨ والا بندہ غم دے ٻوجھ اچھل بھنوا سڳدے۔ دِل تے روح ، سوچ تے مغز نویں تازے تھی تے بندے کوں ہولا پُھل کر ݙیندن۔ جے مٹھے راول دی راند بھاء ونڄے ، جے سسڑی دی چُنری پیار دا جھنڈا بݨ ونڄے جے ہیر دیاں زلفاں چھاں بݨ ونڄن تاں وَل عاشق لا محدود مُد تئیں سُم پوندے:
حشر توڑیں سُما چھوڑئیے
اوندیں زُلفیں دی چھاں میکوں
دِل دی ویران دُنیا پل وچ وَسا ڳیا ھے
جے سنگتی نکھڑ ونڄے تاں ول اسمان بھمدا نظردے۔ زمین چکریندی نظر آندی ھے۔ اولاد مال ، جائیداد ݙیݨیں نظر آندین۔ ساہ دی سنگت کنیں انج تھیوݨ تے دِل اَہدے۔ دُنیا دا حُسن نانگ دا گدرپ نظر آندے تے عاشق ایہ پیغام ݙیندے:
توں جے ڳئیں تاں ساہ وی چا ونڄ
ایہ ہُݨ کائینی کم دے میݙے
پُرسوزؔ بخاری عشق توں واقف ھے اونویں تاں ایہ رِیت ابراہیم خلیل اللہ کنیں اَندی ہوئی کربلا ٹپدی ہوئی اِنہیں تئیں آئی ھے۔ عشق دی ایہ کہانی قیامت تئیں دُھریندی رَہسی۔
جے تئیں ایں جڳ تے عاشق رُسدے منیندے رَہسن
دُوھریندی رَہسے او تئیں تیݙی میݙی کہانی
انسان دی زندگی ہک فلم آلی کار ہک ڈرامائی کردار رکھدی ھے۔ کݙاہیں اُچ ݙیہدے کݙاہیں جھِک، کݙاہیں قصیدے پڑھݨ والیں دے لشکر نال ہوندے تاں کݙاہیں نوحہ وی کوئی نی پڑھدا۔ جے حالات وَٹیے تاں سنگت وی وَٹی، کوئی قسمت آلا ابوذرؓ نال ہوسی نہ تاں کوفی شامی ڈھیر ہوسن۔ حبیبؓ ابنِ مظاہرتھوڑے، شمر ڈھیر ہوسن۔ جے وَسد ا ویلھا ہووے تاں شہر دے شہر نال ہوندن۔ جے ڈُٖکھ دا سفر پیش آوے تاں وَل سُنڄ دیاں حویلیاں ہوندین۔ پُرسوزؔ بخاری کوں وی دھاں ݙیوݨی پئے ڳئی ھے:
احٖ نئیں نیڑے اَمدے میݙے
کل ہَن ڳاوݨ ڳمدے میݙے
یاد ہئی مونہہ دو ݙیہدا ہانویں
ہُݨ تاں ٻول نی بھمدے میݙے
پُرسوز ؔ بخاری دی غزل جیڑھلے بندہ پڑھدے تاں اوندی وٹھ وچ آ ویندے۔ او تئیں کتاب بند نئیں کریندا جے تئیں ایہ اپݨا اثر نئیں ݙکھیندی۔ میں وی اُنہیں دی غزل وچ ایجھا جکڑیاں جے تئیں قلم نئیں چاتا ایہ میکوں اپݨی حُب دی زنجیر وچ ٻدھی پئی رہ ڳئی ھے۔اَؤ ہُݨ پُرسوز بخاری دی غزل وچ موجود تراکیب تے فن تے تھوڑی جہیں ڳالھ کروں۔ پُرسوزؔ بخاری ہک قادر الکلام شاعر ھے۔ وسیب دی ریت روایت دا نہ سکھڑاں سُنڄاݨو ھے بلکہ مِٹدیاں تے مُکدیاں ڳالہیں ، ترکیباں تے محاورے سانبھݨ والا سچا پندھیڑو ھے۔ پُرسوزؔ بخاری نویں خیال ݙے تے تشبیہات تے استعارے واضع کیتے ہِن۔اِنھاں دے کلام وچوں جے سارے محاورے، تشبیہاں تے استعارے جمع کروں تاں ہک نویکلی کتاب لکھی ونڄ سڳدی ھے۔ لغت ترتیب ݙتی ونڄ سڳدی ھے۔ اِتھاں کُجھ شعر نقل کرینداں۔ اوندے سوچے ورتیے محاورے تے ترکیباں پڑھو تے پُرسوزؔ بخاری کوں داد ݙیو.....سرائیکی دے ایں محسن کوں وِساریا نہ ونڄے ، چھوٹے چھوٹے لوکیں دا کلام بی اے تے ایم اے سرائیکی وچ پڑھایا ویندا پئے ۔ ایتلا وݙا ماء ٻولی دا خادم کیوں وِساریا ویندا پئے؟ ہر جاہ تے سیاست چنگی نئیں ہوندی ، ہر جاہ تے تعلق دی وِساخی استعمال نئیں کریندی۔ سفارشاں کے تئیں کرویسی ساݙا فنکار، اللہ دے واسطے میرٹ کوں جاہ ݙیو، نویں نسل کوں سچ دا سنہیڑو متعارف کراؤ۔ ایہ شعر پڑھ کے اپݨے ضمیر کنیں پچھو کیا اے غزلاں سرائیکی دے نصاب اچ چھپݨ دے ݙا دیاں کائینی؟
ودا اینویں لُکدے جُدائی دے جبر توں
بُلبل دے سِر تے عقاب آندے جیویں
اوں چن کوں ݙیکھݨے یارو تے میں ھے ݙیکھݨا اونکوں
میݙا مولا کرے چن وچ اوندا دیدار تھی پووے
ٻیٹھا مستقبل کوں رونداں گُزریا ویلھا ݙیکھ تے
یادِ ماضی ماس چردی پئی اے ٻیلا ݙیکھ تے
بھوتے ݙے ݙے تے ݙراوݨ تے ولا او ترݙݨاں
انتھروپولوجی/ علمِ بشریات
اینتھروپولوجی/ بشریات سماجی سائنسز دا ہک علم ہے جیرھا انسان دا مطالعہ کریندے۔ ایکوں انسان دی سائنس ایں کیتے آکھیا ویندے کیوں جو اے سائنسی طریقہ ہائے کار دے مطابق اپݨے طے شدہ اہداف دا دی چھاݨ بین کریندی اے۔ انتھروپولوجی دی تعریف مختلف ماہرینِ بشریات نے مختلف انداز وچ کیتی ہے۔ امریکی ماہر بشریات کونریڈ فلپ کوٹیک دے مطابق: اینتھروپولوجی انسان تے اوندے اڳلے آباواجداد دا مطالعہ ہے۔ اے ہک موازنہ کرݨ آلی تے انسان دیں ساریں حالتیں تے پکھیں دا احاطہ کرݨ آلی سائنس ہے۔ انتھروپولوجی دے چار بنیادی ادارے یا شاخاں ہن:
انتھروپولوجی / بشریات سماجی سائنسز دا ہک علم ہے جیرھا انسان دا مطالعہ کریندے۔ ایکوں انسان دی سائنس ایں کیتے آکھیا ویندے کیوں جو اے سائنسی طریقہ ہائے کار دے مطابق اپݨے طے شدہ اہداف دا دی چھاݨ بین کریندی اے۔ انتھروپولوجی دی تعریف مختلف ماہرینِ بشریات نے مختلف انداز وچ کیتی ہے۔ امریکی ماہر بشریات کونریڈ فلپ کوٹیک دے مطابق: اینتھروپولوجی انسان تے اوندے اڳلے آباواجداد دا مطالعہ ہے۔ اے ہک موازنہ کرݨ آلی تے انسان دیں ساریں حالتیں تے پکھیں دا احاطہ کرݨ آلی سائنس ہے۔ انتھروپولوجی دے چار بنیادی ادارے یا شاخاں ہن:
۱۔ سماجی ثقافتی بشریات (Sociocultural Anthropology) انسانی سماج تے کلچر دی یکسانیت تے فرق دا مطالعہ، تجزیہ تے وضاحت کریندی ہے۔
۲۔ آرکیالوجی (Archaeology) انسان دے تاریخی تے قبل از تاریخ ماضی دا مطالعہ کریندی ہے۔ اے مطالعہ انسان دے تباہ شدہ مقامات دے وچو ملݨ والی باقیات، ہݙیاں، استعمال شدہ شئیں، عمارتاں، اوزار، ہتھیار وغیرہ دے ذریعے قدیم انسان دے طرز زندگی تے سماجی ثقافتی رویہیں دا ݙس ݙیندے۔
۳۔ فزیکل / بائولوجیکل انتھروپولوجی (Physical/ Biological Anthropology) انسان دی جسمانی ساخت تے مختلف زمان و مکان دے وچ انسانی ساخت وچ آوݨ والیں وٹا پھیر دا مطالعہ ہے۔ ایں شاخ اچ انسانی ارتقا، جینیٹکس، کہیں خاص ماحول وچ تبدیل تھیوݨ دی انسانی صلاحیت، اتے پرائمیٹس (بھولوں، گوریلا، لنگور وغیرہ) دی سماجی زندگی دا مطالعہ کیتا ویندے۔
۴۔ لسانی بشریات (Linguistic Anthropology) انسانی ٻولی کوں اوندے سماجی تے ثقافتی متن وچ تے زمان مکان دیں حدیں دے مطابق ݙہدی ہے۔ ایندے علاوہ انسانی ٻولیں دی تاریخ تے ٻولی دا انسانی دماغ تے منہ یا ڄبھ دی اناٹومی دا آپسی تعلق ݙہدی ہے۔ انسان دے غیر انسانی آباواجداد ٻولݨ تے کمیونیکیشن دا نظام وی ایں مطالعے دا حصہ اے۔
سرائیکی اصنافِ نثر
سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب دے حوالے نال سرائیکی نثر دے کُجھ اصناف ایہ ہِن:
مقالہ (Thesis)
مقالہ (Thesis) ہک جامع قسم دا لکھیا ہویا مضمون ہوندے۔ جیندے وچ تحقیقی، تنقیدی اصول، قواعد سامݨے رکھیندے ہوئے عالمانہ انداز نال بحث کیتی ڳئی ہووے۔ مضمون پنڄ یا چھ صفحات اُتے مشتمل ہوندے، ایندا اسلوب تاثراتی تے مفہوم سادہ ہوندے۔ جاں جو مقالہ، مضمون دی نسبت زیادہ طویل تے علامانہ ہوندے۔ ݙوجھا ایہ جو مقالہ، تحقیقی نوعیت دا ہوندے۔ ایم اے، ایم فل تے پی۔ ایچ ڈی دی سطح اتے تحقیقی مقالہ لکھیا ویندے۔
نثری تحریف (پیر وݙی)/ (Parody)
پیر وݙی (Parody) انگریزی زبان دا لفظ ہے جیڑھا جو یونانی زبان دے لفظ پیر وݙیا توں ماخوذ ہے۔ پیر وݙی لفظ تے خیالدی ہوندی ہے تے لہجے، اسلوب دی وی۔ پیر وݙی کہیں وی تحریر دی تھی سڳدی ہے۔ پیر وݙی دا مقصد، شرارت، طنز، تضحیک تے لطف ہوندے۔ پیر وݙی طنز و مزاح دا ہک حربہ ہے۔
تقریر
کہیں وی موضوع اُتے مدلل اتے فی البدیہہ اظہار خیال دا ناں تقریر ہے۔ تقریر گفتگو دے اوں سلیقے دا ناں ہے جیندے وچ الفاظ دی ترتیب تے لہجے دی چاشنی، حاضرین، ناظرین، سامعین دے دل موہ گھندی ہے۔ ریڈیائی تقاریر، سرائیکی نثر وچ اضافے دا موجب بݨیٔن۔ مختصر دورانیٔے دیاں ایہ تقاریر ادبی، معاشرتی، مذہبی، نفسیاتی، سیاسی موضوعات اُتے مبنی ہوندین۔ ایہ تقاریر، ٹیلی وژن، اخبارات تے رسائل وغیرہ وچ شائع تھیندیاں رہ ویندین۔
لطائف و ظرائف (Jokes)
کوئی انوکھی ڳالھ، جملہ، شوخ تبصرہ، برجستہ فقرہ، فی الدیہہ جواب یا مختصر ترین واقعے دا ناں لطیفہ ہے۔ اختصار، لطافت، مزاح دی چاشنی، برجستگی، لطیفے کوں خوبصورتی عطا کریندی ہے۔ مختلف قوماں اتے معاشرت وچ مختلف طبقات وچ کئی حوالیاں نال بے شمار لطیفے مشہور ہن بعض معاشریاں وچ کجھ خاص کردار اینجھے ہوندن جنہاں دی ہر ڳالھ، ہر عمل ہک لطیفے وانگوں ہوندی ہے مثلاً ملا نصیر الدین، شیخ چلی، سرائیکی معاشرت وچ گانموں سچار۔
نثر لطیف
نثری نظم دا ہک ناں ’’نثر لطیف‘‘ وی ہے۔ نثری نظم وچ نثری آہنگ ہوندے۔ اس واسطے ایندا نثر نال براہ راست تعلق بݨدے۔
نثر عاری
اردو نثر وچ قافیہ پیمائی دا رواج پیا تاں اینجھی نثر کوں نثر مقفیٰ، نثر مرجنر دا ناں ݙتا ڳیا۔ اینجھی نثر وچ تخلیقی عنصر تاں ہئی مگر اظہار دے حوالے نال افادیت ڈھیر نہ ہئی۔ ایں طرحاں دی مرصع، متجع نثر دے ردِ عمل وچ جو سادہ نثر وجود وچ آئی۔ اونکوں نثر عاری آکھیا ڳیا۔
انسائیکلو پیڈیا
انسائیکلو پیڈیا نثر وچ درج معلومات دا خزانہ ہوندے۔ کہیں شخصیت، عمارت یا کہیں ٻئی چیز بارے معلومات مہیا کیتیاں ویندین۔
دیباچہ
دیباچہ، اردو زبان وچ دیباوی تصغیر ہے۔ ایندے توں مراد ریشمی قسم دا کپڑا ہے جیندے اُتے موتی لائے ویندن۔ دیباچے توں مراد رخسار، منہ متھا، آغاز نامہ، یا کتاب دا مقدمہ ہے۔
’’کہیں کتاب وغیرہ دا تعارفی ابتدائی احوال، دیباچہ اکھویندے۔ جیندے وچ اینجھے ضروری معلومات بیان کیتے ونڄن جو متن وچ بیان نہ کیتے ونڄ سڳن لیکن او متن دے بارے ہوون۔‘‘ (۱)
دیباچے بارے آل احمد سرور لکھدن:
’’دیباچہ کتاب یا صاحب کتاب دا تعارف کرویندے۔ اوندی اہمیت واضح کریندے۔ اوندی قدرو منزلت متحین نہیں کریندا بلکہ متعین کرݨ وچ مدد ݙیندے۔ مقدمہ ذرا اگتے دی وَدھ کے ہوندے۔ او قدرو قیمت وی متعین کریندے تے قول فیل وی پیش کریندے۔‘‘ (۲)
ڈائری
ڈائری، روزنامچہ قسم دی تحریر ہوندی ہے جیندے وچ لکھݨ والا آپݨے حالات زندگی، خاص واقعات تحریر کریندے۔
ذاتی ڈائری وچ سچ اُتے مبنی تحریر ہوندی ہے۔ ڈائری وچ پسندیدہ اشعار، اقوال،یاداشت، حال دے علاوہ، ماضی دیاں یاداں کوں محفوظ کیتا ویندے تے ایہ تحریر سندی تحقیق کیتے کار آمد ثابت تھیندی ہے۔
اردو وچ معروف شاعر، ضمیر جعفری دی ڈائری ’’ضمیر حاضر، ضمیر غائب‘‘ دے ناں نال شائع تھئی ہے۔
انٹرویو/ مصاحبہ
انٹرویو، ریڈیو، ٹیلی وژن تے سوشل میڈیا، صحافتی میگزین، ادبی رسائل وچ ہک معلوماتی، اتے دلچسپی دا سامان رکھݨ والی ہک سرگرمی ہے۔ جیندے وچ کہیں وی شخصیت دے حالات زندگی، اوندے خیالات، نظریات ڄاݨݨ کیتے، سوالات پچھیئے ویندن۔ ایم فل دے مقالات کیتے وی ادبی شخصیات دے انٹرویوز کیتے ویندن۔ ادبی خبات دے خاص ایڈیشن کیتے وی انٹرویوز کیتے ویندن۔
مذاکرہ
کہیں علمی ادبی یا معاشرتی موضوع بارے کجھ شخصیات دی آپت دی ڳالھ مہاڑ کوں ’’مذاکرہ‘‘ آکھیا ویندے۔ ایہ آپت دی ڳالھ مہاڑ یا بحث موافقت یا مخالفت وچ تھی سڳدی اے۔ ایہ مذاکرے ریڈیو، ٹیلی وژن، سوشل میڈیا دے چینلز دے علاوہ ادبی رسائل، اخبارات دا حصہ ہوندن۔ ایہ ڳالھ مہاڑ تحقیقی مقالے دا حوالہ بݨائی ونڄ سڳدی ہے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
حروف علت
علّت دا لغوی معنی بیمار ، کمزور تے ضعیف دے ہِن ۔ ایجھیں حروف تَہجّی جنھیں دی آواز مدھم تے کمزور ہے حروفِ علّت اکھیندن ۔ حروفِ علّت صرف ترے ہِن۔ جہڑے جو اے ہِن۔ ’’ا، و، ی ‘‘ حروف علّت کن علاوہ ٻئے تمامی صحیح حروف تَہجّی اکھیندن ۔ جے کݙۂیں حروفِ علّت تے زبر (__  َ  ) زیر  (__  ِ ) یا پیش (__  ُ ) دی حرکت آ ون٘ڄے تاں وت اے حروف وی صحیح حروف شمار تھیندن ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو جیکر حروف علّت کہیں لوظ دے شروع ئِ چ آ ون٘ڄن تاں وت او خود بخود متحرک تھی ویندن تے صحیح حرف تَہجّی بݨ ویندن جیویں جو انور (اَ، ن، وَ، ر) دا الف ، وݙی (وَ، ݙ ،ی) دی ’’وائو‘‘ تے یقین ( یَ، قِ، ی، ن) دی ’’ی‘‘ متحرک تھی کرئیں صحیح حرف تَہجّی بݨ ڳئی ئِ ۔ ٻیا تاں کُئی وی حرفِ علّت کہیں وی متحرک حرف تَہجّی دے بعد آ کرئیں اوندی آواز کوں مزید ودھا ݙیندے جیویں جو وارا (وَ،ا،رَ،ا) دے الف متحرک ’’و‘‘ تے ’’ر‘‘ دی آواز کوں تے روٹی (ر، و، ٹِ، ی) ئِ چ ’’و‘‘ تے ’’ی‘‘ ’’ر‘‘ تے ٹ دی آواز کوں ودھا ݙیندن۔
وسیب تے ظلم
۔۔۔۔ﭘﺒﻠﮏ ﺳﺮﻭﺱ ﮐﻤﯿﺸﻦ ﺩﯼ ﻃﺮﻓﻮﮞ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯿﺰ ﮐﺎﻟﺠﺰ ﮐﯿﺘﮯ ﻟﯿﮑﭽﺮﺍﺭﺩﯾﺎﮞ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﮐﺠﮫ ﮈﯾﮩﻨﮧ ﭘﮩﻠﮯ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﮐﯿﺘﯿﺎﮞ ﮬﻦ ﺟﻨﯿﺪﮮ ﻭﭺ ﺳﺒﮫ ﮐﻨﻮﮞ ﻭﮈﺍ ﻇﻠﻢ ﺍﮮ ﮐﯿﺘﺎ ﮬﺎﻧﯿﮟ ﺗﺮﯾﮫ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﭘﻨﺠﺎﺑﯽ ﺩﯾﺎﮞ ﻣﺮﺩ ﺗﯿﮟ ﻋﻮﺭﺗﯿﮟ ﻭﺍﺳﻄﮯ ﮐﮉﮬﯿﺎﮞ ﮬﺎﻧﯿﮟ ﻭﻝ ﻇﻠﻢ ﺍﮮ ﮐﯿﺘﯿﻨﮯ ﺍﻭﻧﺪﮮ ﻣﻘﺎﺑﻠﮯ ﺍﭺ ﺻﺮﻑ ﺳﺖ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺩﯾﺎﮞ ﮐﮉﮬﯿﺎﮞ ﮬﺎﻧﯿﮟ ﺍﻭﻭﯼ ﺻﺮﻑ ﻋﻮﺭﺗﯿﮟ ﻭﺍﺳﻄﮯ ﺍﯾﮟ ﻇﻠﻢ ﺯﯾﺎﺩﺗﯽ ﺩﮮ ﺧﻼﻑ ﺍﯾﺎﺯﺧﺎﮞ ﺭﻧﺪ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺳﮑﺎﻟﺮ ﺳﺠﺎﺩ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﺩﺍﻧﺸﻮﺭ ﺍﯾﻢ ﻓﻞ ﺩﮮ ﺳﭩﻮﮈﻧﭧ ﻣﻠﮏ ﻣﺤﻤﺪ ﺭﻣﻀﺎﻥ ﺍﺭﺍﺋﯿﮟ ﺍﻑ ﻭﮨﻮﺍ ﮐﺎﻣﺮﯾﮉ ﻋﻤﺮﺧﺎﮞ ﺑﺰﺩﺍﺭ ﺍﺑﻮﺍﻟﺤﺴﻦ ﺧﺎﮞ ﻟﻐﺎﺭﯼ ﻏﻼﻡ ﺍﮐﺒﺮ ﺧﺎﮞ ﮐﮭﻮﺳﮧ ﻋﺒﺪﺍﻟﺤﺌﯽ ﺧﺎﮞ ﭼﺎﻧﮉﯾﮧ ﻋﺎﺑﺪﺧﺎﮞ ﻣﯿﺮﺍﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺨﺶ ﺑﺮﺍﭨﮭﺎ ﮔﻮﺩﺍ ﺑﭽﻞ ﺧﺎﮞ ﺳﻨﺠﺮﺍﻧﯽ ﺧﺮﻡ ﻋﺎﺷﻖ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﻋﻨﺼﺮ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺧﺮﻡ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺍﺳﻠﻢ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺍﺭﺷﺪ ﺧﺎﮞ ﺳﮑﮭﺎﻧﮍﯾﮟ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﭨﮭﻼ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻃﺎﻟﺐ ﺣﺴﯿﺌﻦ ﺧﺎﮞ ﺟﺘﻮﺋﯽ ﺣﺎﺟﯽ ﺍﻟﻠﮧ ﺑﺨﺶ ﻟﺸﺎﺭﯼ ﻋﺎﻣﺮ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﺣﻤﺎﺩﺭﺿﺎ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺧﺎﮞ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﻧﮯ ﻭﻓﺎﻗﯽ ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮮ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﺟﻨﺎﺏ ﺷﻔﻘﺖ ﻣﺤﻤﻮﺩ ﺳﯿﮑﺮﭨﺮﯼ ﺗﻌﻠﯿﻢ ﮈﺭﯾﮑﭩﺮ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﮐﺎﻟﺠﺰ ﻧﺎﻝ ﺩﺭﺧﻮﺍﺳﺘﺎﮞ ﻭﯼ ﮔﺰﺍﺭﯾﺎﮞ ﺗﯽ ﺑﮭﺮﭘﻮﺭ ﺍﺣﺘﺠﺎﺝ ﻭﯼ ﮐﺮﯾﻨﺪﮮ ﺭﮦ ﮔﯿﻮﮞ ﺟﯿﻨﺪﺍ ﻧﺘﯿﺠﮧ ﺍﮮ ﻧﮑﮩﺘﺎ ﺟﻮ ﺍﮮ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﺟﯿﺮﮬﯿﺎﮞ ﺍﻧﺎﻭﻧﺲ ﮐﯿﺘﯿﺎﮞ ﮔﯿﺎﮞ ﮬﻦ ﻓﯽ ﺍﻟﺤﺎﻝ ﭘﻮﺳﭧ ﭘﻮﻥ ﺗﮭﯽ ﮔﯿﺎﮞ ﺟﯿﻨﺪﮮ ﻭﭺ ﺍﺳﺎﮞ ﺳﻤﺠﮭﺪﻭﮞ ﺟﻮ ﺍﮮ ﺳﺎﮈﯼ ﺑﮩﻮﮞ ﻭﮈﯼ ﮐﺎﻣﯿﺎﺑﯽ ﺍﮮ ﮨﻨﮍ ﺍﺳﺎﮞ ﺍﭘﮍﯾﮟ ﭘﻮﺭﮮ ﻭﺳﯿﺐ ﮐﻮﮞ ﺍﭘﯿﻞ ﮐﺮﯾﻨﺪﮮ ﺍﻭﮞ ﺟﻮ ﺍﯾﮟ ﺍﮨﻢ ﻣﺴﺌﻠﮯ ﺗﯿﮟ ﭘﻮﺭﺍ ﻭﺳﯿﺐ ﯾﮑﺴﻮﺋﯽ ﺩﺍ ﻣﻈﺎﮨﺮﮦ ﮐﺮﮮ ﺳﯿﺴﮧ ﭘﻼﺋﯽ ﺩﯼ ﺩﯾﻮﺍﺭ ﺑﻨﮍ ﮐﯿﮟ ﺍﯾﻨﺠﮭﺎ ﯾﮑﺠﮩﺘﯽ ﺩﺍ ﻣﻈﺎﮨﺮﮦ ﮐﺮﻥ ﺟﻮ ﺍﻧﮩﯿﮟ ﮐﻮﮞ ﺍﮮ ﺳﯿﭩﺎﮞ ﻣﺴﺎﻭﯼ ﻃﻮﺭ ﺗﯿﮟ ﺑﮩﺎﻭﻟﭙﻮﺭ ﻣﻠﺘﺎﻥ ﮔﻮﻣﻞ ﺩﯾﺮﮦ ﺍﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺧﺎﻥ ﻏﺎﺯﯼ ﯾﻮﻧﯿﻮﺭﺳﭩﯽ ﺩﯾﺮﮦ ﻏﺎﺯﯾﺨﺎﮞ ﺍﭺ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﮐﯿﺘﯿﺎﮞ ﻭﻧﺠﻦ ﻧﮧ ﺗﺎﮞ ﭘﻮﺭﮮ ﻭﺳﯿﺐ ﺍﭺ ﺑﮭﺮ ﭘﻮﺭ ﺍﺣﺘﺠﺎﺝ ﮐﯿﺘﺎﻭﯾﺴﯽ۔۔۔۔۔ﺍﮎﺑﺮ ﺧﺎﻥ ﻣﻠﮑﺎﻧﮍﯾﮟ ﭘﺎﮐﺴﺘﺎﻥ ﻋﻮﺍﻣﯽ ﺳﺮﺍﺋﯿﮑﯽ ﭘﺎﺭﭨﯽ
لوک قصّے دا اساݙی حیاتی تے اثر
لوک قصے دی اہمیت انسانی حیاتی کیتے پاݨی وانگوں ٻہوں اہم ہے۔ لوک قصے اپݨے جغرافیہ، کلچر، تاریخ اتے تہذیب و تمدن کوں نشابر کریندن۔ کہیں قوم دی ابتدائی ، انفرادی تے اجتماعی زندگی بارے قصے کہانیاں وچ ڈھیر کجھ موجود ہوندے۔ جیندے نتیجے دے طور تے انہاں دی اہمیت اڳوں تے آ ویندی ہے۔
لوک قصّہ تے لوک کہاݨیاں اساݙی حیاتی تے اثر انداز تھیوݨ والے طرزِ احساس ، طرز فکر تے طرزِ عمل کوں بیان کریندے تے خواہشاں کوں ہر حالت وچ پورا کریندے ۔ انہاں کہاݨیاں دا گاٖنڈھا حیاتی نال کریندے ہوئے
لوک قصے اساݙی حیاتی وچ حیران کر ݙیوݨ والی کیفیت ، ذہنی تجسس تے نویں دنیا کوں ڄاݨݨ تے سمجھݨ کیتے زندگی دے عملی سفر دے پاندھی بݨدن۔ ایہ حیاتی دے ٻانہہ ٻیلی ہوندن ۔ انہاں داسفر ذہنی وی ہوندے تے جسمانی وی ۔ زندگی دے آفاقی پہلوئواں نال وی اساݙی ڄاݨ سُنڄاݨ کرویندن تے جیندے نال اساݙی زندگی وچ حسن پیدا تھیندے ۔ ایہ کہاݨیاں قصے اساݙی ابتدائی زندگی کنوں گھن کراہیں آخری دم تک راہندن ۔ انہاں وچ اساݙا ٻلپݨ کھیݙدے ،جوانی آلساں گھندی ہے۔بعض لوک انہاں قصیاں کوں غیر عقلی تے ناقابل فہم آکھ کراہیں نظر انداز کر ݙیندن۔ اُنہاں دا طرزِ عمل ایویں ہوندے
جینویں رنگ و روغن نال سنگری پُنگری عظیم عمارت دی تکمیل دے بعد اوں گارے مٹی دی حیثیت کوں انکار کر ݙتا ونڄے ۔ جہڑا ایندی تخلیق ، عظمت تے سنگار دا ڳُݨ ہِن
ایں بارے ڈاکٹرگیان چند آہدن:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:لوک قِصّے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
ملک نواز احمد اعوان دستکار
ملتان دے عظیم اعوان خانوادہ دِے ہِک فرزند ملک نواز احمد اعوان خطاطی دے لوک فن دی جمالیات، ایندی تاریخ اَتے خطاط صاحبان دے تخلیقی کم تے وَݙی گہری نظر رکھدن۔ آپݨے کاروبار دے حوالے نال اَدھی صدی توں کراچی اِچ رہائش رکھدن جیکر اے آکھیا ونجے ڄو ملک نواز احمد اعوان کلھے اِی خطاطی تے یونیورسٹی دا درجہ رکھدن تاں غلط نہ ہوسی۔ خطاطی دی تاریخ توں پوری پوری واقفیت رکھدن۔ خطاطی دے قواعد و ضوابط اَتے اُصولاں دی پاسداری انہاں کولوں ٻس ہِے۔ خود خطاط ہن پر ایں فن کوں بطور پیشہ نِیں اختیار کیتا۔ انجینئرنگ لائن اِچ چلے گئے پر خطاطی دے فن دا ݙھائی سو توں زیادہ لوکاں کوں علم ݙِتے۔ کئی وَݙے وَݙے مسلّم خطاط صاحبان نے اِنہاں توں ایں فن دیاں باریکیاں سمجھݨ دا فیض پاتے۔ کئی لوکاں کوں خطاطی سِکھا تے ملک اَتے بیرونِ ملک اداریاں اِچ کم کرݨ دے قابل بݨایا۔ خطاطی دے استاداں نال گہری دِلی وابستگی اَتے محبت دی وجہ نال ملک نواز اعوان سئیں نے وی استاداں آلی قدر اَتے منزلت پاتی ہے۔ وَݙے فراخ دِل، ذوق مند، صاحبِ جمال اَتے بے باک ہِن۔
ملک نواز احمد اعوان دے مزاج اِچ وݙی شگفتگی ہِے۔ ڄیندا او ثانی نِیں رکھدے آپݨے پروفیشن دے بعد اُنہاں دا سارا وقت لوک فنِ خطاطی کوں سمجھݨ اَتے سمجھاوݨ تے خرچ تھیندے آپݨے آپ کوں ایں فن کیتے انہاں وقف کر چھوڑے۔ خطاطی دے بارے اِچ کئی مصنفین نے انہاں توں معلوماتی استفادہ کیتے۔ اتے کئی خطاط صاحبان کوں ایں فن دیاں باریکیاں اَتے موشگافیاں توں آگاہ کیتے انہاں دے ایں حوالے نال خطاط صاحبان تے ایݙے احسانات ہِن ڄہڑھے ڳݨوائے نیں ونڄ سڳیندے۔
ملک نواز احمد اعوان اَدھی صدی توں ایں فن دے موتی لٹیندے پَین۔ اِنہاں دا سب توں وݙا وَصف خطاط صاحبان کوں معیاری خطاطی آلے پاسے راغب کرنا ہِے۔ اَتے فنی رموز توں آگاہ کر کے ٹھیک ٹھیک رہنمائی کرنا ہِے۔ اِیں مؤثر انداز نال جو خطاط خود بخود اَگاٖں ودھݨ دے جذبہ نال ترقی کریندن۔
ملتان دی معزز و معتبر فیملی ملک محمود اعوان دا اے عظیم سپوت پچھلے سٹھ سالاں توں کراچی اِچ ٻہہ تے فن خطاطی دے حوالے نال ملتان دا ناں روشن کریندا پَے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
نون (حرف)
حرف تَہجّی ’’ن‘‘ دا تلفّظ ݙو قسمی ئِ۔ -1متحرک 		-2ساکن
گَنجُو لیلا
گَنجُو لیلا
ہک ہئی گنجو لیلا او ݙاڈھا چنگا تے بختاں آلاہئی ماء پیو دا آکھا منینداہئی تے گھر دے سارے کم کار کریندا ہئی۔گنجو لیلے دی ہک نانی ہئی ڄیڑھی ٻئی وستی اچ راھندی ہئی۔ہک ݙینہہ گنجو لیلے آپݨی ماء کوں آکھا”امڑی امڑی میں نانی دے گھر وینداں او میکوں ٻہوں یاد آندی ہے“
ماء آکھا”ڄیکر توں ویندا وی ہیں تاں خیال نال ون٘ڄیں“
گنجو لیلا اپݨی نانی دے گھر دو ٹر پیا۔گنجو لیلا ڄیویں جنگل وڑا اڳوں اوکوں ہک گدڑ ملا۔
گدڑ گنجو کوں آکھا ”میں ٻہوں بکھا وداں میں تیکوں نہ چُھڑیندا“
گنجو گدڑ کوں آکھا ”میں ہالے چھوٹا ہاں توں میکوں کھا وی ون٘ڄیں تاں تیݙا ڈھڈھ نہ بھریسی میں نانی دے گھروں تھی آواں وت توں میکوں کھاویں کیوں ڄو نانی میݙی میکوں ڈِھڳ ساریاں شئیاں کھاوݨ دے ݙیسی ڄیکوں کھا کے میں موٹا تھی ویساں توں ول میکوں کھاویں“
گدڑ آکھا”ٹھیک ہے“
گنجو لیلا تھولا اڳوں ڳیا تاں اوکوں ہک ناھر ملا اوں آکھا ”میں ٻہوں بکھا ہاں میں تیکوں کھانداں“
گنجو ناھرکوں آکھا”میں ہالے نکا تے ٻہوں ہیݨاں ہاں توں میکوں کھا وی ویسیں تاں تیݙا ڈِھڈھ نہ بھریسی میں نانی دے گھر ویندا پیاں اتھوں ولساں تاں چنگا چوکھا تھی ڳیا ہوساں میکوں ول توں کھاویں“
ویندے وڳدے ویندے وڳدے گنجو لیلا چنگا اڳوں آ ڳیا۔ اتھاں گنجو لیلے کوں رچھ ملا رچھ گنجو کوں آکھا”میں کلھوکا بکھا وداں میں تیکوں کھانداں“
گنجولیلے رچھ کوں آکھا”توں میکوں نہ کھا میں نانی دے گھروں جان بݨا کے آساں تاں توں میکوں وت کھاویں“
گنجو لیلا نانی دے گھر دو ٹر پیا‘اڳوں ڳیا تاں اوکوں شیر ملا اوں وی اوہا ڳالھ کیتی ڄیڑھے ٻئے زناوراں کیتی ہئی تے گنجو لیلے وی اوہو جواب ݙتا ڄیڑھاٻئے زناوراں کوں ݙتا ہا۔ خیر اللہ اللہ کریندے گنجو لیلا نانی دے گھر پڄ ڳیا۔
گنجو کوں ݙیکھ کے اوندی نانی ٻہوں خوش تھئی او گنجو کوں ہاں نال لا کے آکھا ”گنجو تیکوں ݙیکھ کے میݙا ہاں ٹھر ڳئے“
گنجو دی نانی اوکوں روٹیاں ستھرے گھیو نال چوپڑ کے کھوایاں۔چوری کھوائی‘ ملائیاں مکھݨ کھوائے۔گنجو دی نانی اوکوں ٻہوں نازاں نال رکھا‘ اتے گنجو نانی دے گھر ٻہوں مزے کریندا رہیا۔
”ڄیڑھا کرے گھیو۔ماء کرے نہ پیو“
کئی مہیناں اچ گنجو لیلا ٻہوں پل ڳیا اوکوں نانی دے گھر راھندے ہوئے ٻہوں مہینے تھی ڳئے ہن اوکوں اپݨے پیو ماء دی یاد آوݨ لڳ ڳئی اوں نانی کوں آکھا”میں اپݨے گھر وینداں“
نانی اوکوں چُوری ٹکڑے‘پنجیری‘سَتو تے ڈھوڈے نال ݙتے۔گنجو لیلے نانی کوں آکھا ”جنگل اچ ڈھڳ سارے زناور میݙی تانگھ اچ ہن ڄو میں ڄیویں اپݨے گھر دو ولساں او میکوں کھا ویسن“
گنجو لیلے دی نانی اوکوں ہک ڈھمکݨیں بݨا ݙتی۔ گنجو ساریاں شئیاں ڈھمکݨیں اچ رکھے تے آپ وی وچ ٻہہ ڳیا تے ڈھمکݨیں گنجو دے گھر دو ٹر پئی۔
راہ اچ ڈھمکݨیں کوں شیر ملا اوں ڈھمکݨیں کول پچھا۔
ڈھمکݨیں وے ڈھمکݨیں
تئیں گنجو لیلے کوں ݙٹھئے
ڈھمکݨیں اچوں الاآئی
پِھٹا تھیوے گنجو لیلا پِھٹا تھیویں توں
میں نماݨی ڈھمکݨیں ڈڈڑاں ڈوں
ڈھمکݨیں اڳوں ٹر پئی تھولا اڳوں ڳئی اوکوں رچھ ملا۔رچھ آکھا
ڈھمکݨیں اچوں الا آئی
ڈھمکݨیں وت رِڑھ پئی
تھولا اڳوں ڳئی اوکوں ناھر ملا اوں ڈھمکݨیں کول پچھا
ڈھمکݨیں اچوں الا ائی
ڈھمکݨیں اڳوں ڳئی تاں اوکوں گدڑ ملا اوندے نال وی اوہا ڳالھ تھئی
ڈھمکݨیں رِڑھدی رِڑھدی کنڈیاں آلے دگ ون٘ڄ پئی اوندی ڈھمکݨیں کنڈیاں اچ آ کے پھٹ ڳئی جنگل دے زناور ماس دی مشک سنگھ کے کٹھے تھی ڳئے۔
گنجو زناوراں کوں ݙٹھا تاں او جھٹ وݨ تے چڑھ ڳیا۔
وݨ دے ہیٹھ سارے زناور دھاڑ پٹ گھتی کھڑے ہن گنجو کوں سر پیر دی پے ڳئی اوں سارے زناوراں کوں آکھا”میکوں ہݨ ون٘ڄݨ ݙیو میں آپݨی نانی دا سنہیا آپݨی ماء کوں ݙتی آنواں ول میں کوں کھا ون٘ڄائے“
یکے جانور اوندی ڳالھ من ڳئے انھاں گدڑ تے لومبڑ کوں گنجو دے نال بھیڄا تاں ڄو او اپݨی ماء کوں سنہیا ݙے کے انھاں نال جنگل دو ول آوے۔
ڄیڑھے ایلے گنجو آپݨے شہر دو ولا اوں کتیاں کوں لومبڑ تے گدڑ دے پچھوں لا ݙتا۔ کتیاں کول ݙر کے گدڑ تے لومبڑ جنگل دو بھڄ ڳئے تے گنجو لیلا آپݨے پیو ماء دو آ وڑا۔
قصہ ڳیا جھر تے اساں ٻیٹھے گھر
نوٹ: ملک علی آصف سیال دی سرائیکی قصے کہانیاں دی کتاب ”حکم ھ خدا دا“ دے وِچوں ہک چوݨواں قصہ
1
حروف ابجد
اَ
ب
جُ
د
عددی قیمت
۱
۲
۳
۴
ہوّز
ہَ
ز
۵
۶
۷
حطی
حُ
طِ
ی،ے
۸
۹
۱۰
کلمن
کَ
لِ
مَ
ن
۲۰
۳۰
۴۰
۵۰
سعفص
سَ
ع
فَ
ص
۶۰
۷۰
۸۰
۹۰
قرشت
قَ
ر
شَ
ت
۲۰۰
۳۰۰
۴۰۰
ثخذ
ثَ
خَ
ذ
۵۰۰
۶۰۰
۷۰۰
ضظغ
ضَ
ظّ
غ
۱۰۰۰
اردو زبان دے فارسی حروف ابجد کِن زائد حروف اے ہِن :
ٹ،ڈ،ڑ(۳)
سرائیکی زبان دے اردو حروف ابجد کِن زائد حروف اے ہِن :
ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ (۵)
ٻ، پ، ٹ، ڄ، چ، ڈ، ݙ، ڑ، ژ ، ڳ، گ، ݨ (۱۲)
سرائیکی حروف ابجد دی قیمت کجھ ایں مقرر تھیسی:
ٻ تے پ کوں ب نال رکھ کے انھیں دی قیمت ۲مقرر تھیسی کیوں جو ’’ب‘‘ دی قیمت ۲ ہے ۔ ٹ کو ت نال لکھ کر ئیں ایندی قیمت ۴۰۰ ، ڄ تے چ کو ج نال لکھ کرئیں انھیں دی قیمت ۳ ، ݙ تے ڈ کوں د نال رکھ کرئیں انھیں دی قیمت ۷ ، ڳ تے گ کوں ک نال رکھ کرئیں انھیں دی قیمت ۲۰ تے ݨ کوں ن نال رکھ کرئیں ایندی قیمت ۵۰ مقرر تھیسی۔
ہندی لہجے آلے مرکب حروف تَہجّی جہڑے جو ہائے مخلوط ’’ھ‘‘ نال ملا کرئیں بݨائے ڳئییں او اے ہن بھ ، پھ، تھ، ٹھ، جھ، چھ، دھ، ڈھ، رھ، ڑھ، کھ، گھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ،انھیں حروف کن علاوہ سرائیکی لہجے دے مرکب حروف تَہجّی ن٘ڄ ، نڳ وی ہن۔
لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت
لوک قصّہ تے لوک کہاݨیاں اساݙی حیاتی تے اثر انداز تھیوݨ والے طرزِ احساس ، طرز فکر تے طرزِ عمل کوں بیان کریندے تے خواہشاں کوں ہر حالت وچ پورا کریندے ۔ انہاں کہاݨیاں دا گاٖنڈھا حیاتی نال کریندے ہوئے
لوک قصے تے لوک کہاݨیاں اپݨے فنی تے ادبی ، گھٹکیاں دے ٻاجھوں وی ایجھیاں نیں ہوندیاں جو اُنہاں کوں ہِکے لنڳی غیر اہم سمجھ گھدا ونڄے ۔ مونڈھی تے قدیم قصے جیڑھے عام طور تے کہیں قوم دے وچ مقبول تے مشہور تھیندن۔ انہاں وچ ٻہوں ساریاں وکھو وکھ چساں بھریاں ہویاں ہوندیاں ہن۔ ایہ قصے کہیں اوپرے جہان اِچ نِسردن۔ بھل اوں قوم دے شعور تے تخیل دا ودھار کریندن۔ اِنہاں وچ اوں قوم دے تخیل دی مونڈھی ، ملوک تݙ نظردی ہے ۔ انہاں وچ اوں قوم دے شعور دی پہلی معصوم تتلاہٹ سُݨائی ݙیندی ہے ۔ انہاں وچ ڈھیر ساریاں اوشئیاں نظر آندیاں ہن جنہاں وچ او قوم شروع لا توں دلچسپی گھندی ہئی جیڑھی انہاں دے دماغی یا جذباتی طاقتاں تے زور دار محرکات دا کم کریندیاں ہن۔ انہاں وچ او ساریاں ڳالھِیں نظردیاں ہِن جنہاں تے انہاں کوں پکا یقین ہئی جنہاں کوں حق سچ دیاں ڳالھِیں سمجھدے ہن۔ انہاں وچوں او سارے تصورات ملدن ۔ جیڑھے چھڑے تصور اِی نہ ہن بھل ایں خیال وچ ہووݨ آلے واقعات کوں ڈھیر ترکڑے تے پکے ٹھکے ہن ۔ انہاں وچ مافوق الفطرت عناصر واقعات یا کئی کردار ، وہم و گمان تے او مذہبی عقائد وی نظردن جنہاں کوں او قوم ٹھیک سمجھدی ہئی ۔مُکدی گاٖلھ قصے کہاݨیاں وچ کہیں قوم دی مونڈھی مجموعی اَتے انہاں دے لوکیں دی انفرادی کوششاں دی سُنڄاݨ تھی سڳدی ہے۔
ملک عبداللہ عرفان اپݨی کتاب "ناتھ جی" دے دیباچے وچ قصے دی اہمیت بارے مُکدی ڳالھ کریندن:
"قصہ ماݨس دے وہاݨے ݙینہاں دے ݙُکھ سُکھ دی تاریخ ہے ۔ وسیب واسیاں دے بھاڳاں تے ویکیاں دی پوتھی اے۔ قوماں دے سِݨپ ڳلھپ دا ست ہے، سوچاں دا سوما ہے، اساݙا دھنا پناہے، پرکھاں دی ݙتی ݙات ہے، پیڑھیاں دا ورثہ ہے اَتے سبھانیں دا آرھی شیشہ ہے جیڑھا اساݙے کنیں ہوندے ہوئیں وی ایں سانگوں کئینی جو لکھت اِ چ نئیں آیا۔"
حفیظ خان لوک قصے دے اہمیت بارے اکھیدن :
"ایہ ہک عام انسانی رویہ ہے جو انسان اوندی ہی ڳالھ سُݨدے، سُݨویندے  تے کریندے جیڑھا اوندے کیتے ٻہوں اہم ہووے یا اہم ریہا ہووی۔"