cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غلام رسول ڈڈا
نہ تیرے نہ میرے سنگتی
چݨ کئی جوان چنگیرے سنگتی
مفلص شودے محض ہلاکن
گودے یارا وڈے چلاکن
حرکتیں وچ تاں اصلوں تاک ہن
بگلے گیت مچھیرے سنگتی
در ووٹیں دی نیڑے آئی
گودیں خلق دی طرز وٹائی
طبع سلیم دی محض تکھائی
شکرے بݨ گئے گیرے سنگتی
پچھیں الیندن ابا تبا
کرکے لنگڑا لولہ لبا
بݨے نہیں وڈیرے سنگتی
وت پھڑ باز پھرنگی ائے نی
کر عودا باز دورنگی ائے نی
رییٹیاں جوڑ اڑنگی ائے نی
او ڈٹ باز ڈٹیرے سنگتی
وت آگئے نی ووٹ دے ڈاکو
ست پیڑئیے چنگیز ہلاکو
ہن دا باز پورانے کاکو
بتھے ناہر پکیرے سنگتی
کم پوے تے گودے چڑدن
ڈھکویندن مرویندن بھڑویندن
ووٹیں وچ نرمیں تھی چھڑدن
درد پوویندے پھیرے سنگتی
سوچ کوراڑی چھیڑ پئی چھڑدی
چیڑھی باز دے نال پیئ بھڑدی
سچ رتی ڈٹ سیرے سنگتی
گودیں کوں ازمیندیں گل گیوں
ووٹ ہمیشہ ڈیندیں گل گیوں
بوٹ کینویں چیندیں گل گیوں
چا سر سئے بار پریرے سنگتی
مار اجاڑ تے ساڑݨ چاہندن
ویڑھ وگھیڑ تے لتاڑݨن چاہندن
چوطرفوں جو پھیرے سنگتی
ووٹ دا تیکوں حال حال سݨانواں
ساری چستی چال سݨانواں
کم دی ہکا گال سݨانواں
دھوکے کوڑ بغیرے سنگتی
ایڈو ہن غریب مریندے
کپڑے لیراں درد رسیدے
اوڈو خان تے ویسی زری دے
کنتے خیال دے پھیرے سنگتی
کیوں تھیا تیڈا چیتا دنگے
سب گالیں اتر ادھورنگے
اصل امیر غریب دی جنگے
سچ تے کوڑ دا ویرے سنگتی
اوڈوں کاریں دے دل ودن
گودے گھتی ہئی ہل ودن
ایڈوں ڈپھکی پیدل ودن
مست ملنگ ملیرے سنگتی
جواں دل وچ غیرے سنگتی
جے لٹ مار دی پاڑ پٹیندیں
جگ توں ظلم نفس مٹیندیں
جے انصاف دا راج چلیندیں
پٹ گودیں دے دیرے سنگتی
بھول بھلادیں بھولا بھل نہ
گھن رنگ راہ رادے وچ رل نہ
ووٹ کوں ویچ ونجا بے مل نہ
ووٹ دی قیمت ڈھیرے سنگتی
یاریاں نہ گنڈھ بݨ ونج بندا
نہ جے سمجھیو تھیسیں گندا
بھل گئی گک مکھ گھرڑا چندا؟
بھج ونج پرے پریرے سنگتی
گودا مٹھے بول بولیندے
بابو بچو تے پچکیندے
ویڑھ وگھیڑ لوڑ گھتیندے
بگی کار دا شیر اے سنگتی
یار دی ناحق چٹی لائی ہس
تھاݨیں وچ اکھ چا بدلائی ہس
نرا کوڑ گواہی دب گھرکائی ہس
اج گودا پیو ماء پیا بݨدے
ووٹیں وچ تیڈا پیا بݨدے
لوبھ تو فائدہ کیا بݨدے
گودا خودغرضی دا شیر ای
ووٹ نہ ڈیویں اصلوں غیر ای
یار غریب تے خیر اے سنگتی
ول ول گودے کوں پئی بکدا
چھوڑ ڈے وݨج پٹھیڑے سنگتی
ڈھڈل ڈاکو ڈٹ نہ چاویں
دل تو خوف ملال ونجاویں
ووٹیں وچ غریب جتاویں
تھیسن بھاگ بھلیرے سنگتی
بہار النساء بہار
جمن دی تریخ
ستمبر۱۹۵۲ء
تعلیم
بی اے
ادب دی صنف
شاعری
پتہ
۳۸۵سی۔ شاہ رکن عالم کالونی ۔ ملتان
ونکی:ادیباں دی ڈائریکٹری
مبشر کلیم (گرافک ڈیزائنر، وکیپیڈین، مترجم، ایڈیٹر، کیلی گرافر) وحید پلازہ، حسن پروانہ روڈ، ملتان ۔03061241415۔ ([[User talk:MubasherKaleem|talk]]) (talk) 15:37, 29 September 2020 (UTC)
پیر ایاز احمد
حضرت پیر ایاز احمد سہروردی رحمتہ اللہ علیہ سرائیکی زبان شاعر ہن۔
پہلی پوتھی
کر نفس پلیت کوں زیر میاں
کر بندے دی تعظیم میاں
رب ݙیوی عقل سلیم میاں
پڑھ الف لام تے میم میاں
چا آپڑاں پاݨیں کچھ میاں
ایں نفس پلیت توں بچ میاں
کر اندر باھر سچ میاں
پچھیں بے شک ودا نچ میاں
چا من کوں جھاڑو پھیر میاں
ودا اچی ݙیندیں بانگ میاں
گھٹ مار اندر دا نانگ میاں
پچھیں دلی ھک بلانگ میاں
دل کعبہ تے اجمیر میاں
پڑھ فرضی روز نماز میاں
نہ جاتو حق دا راز میاں
کیتو فخر غرور تے ناز میاں
کر بندے نال نیاز میاں
میٹ زبر تھی زیر میاں
گر کرے کدورت دور میاں
کرے سینہ نورونور میاں
گر نیندے نال ضرور میاں
وچ مجلس پاک حضور میاں
ھک پل نہ لاوے دیر میاں
آیا تخت ھزاروں ٹر میاں
بݨ چاک گیا ست گر میاں
دل ھیر تتی دا پھر میاں
بے رنگ گیا رنگ پور میاں
ھک چوپڑ کھیݙ کھنݙیر میاں
بھن تسبی لوٹا توڑ میاں
گر کوڑا ݙیسی بوڑ میاں
گر سچا نیسی توڑ میاں
نہ گر دا پلا چھوڑ میاں
ھر صبح تے شام سویر میاں
اساں نیڑے گال نبیڑی اے
چا کوڑی پڑچھی ویڑھی اے
چا مرشد تے سب چھیڑی اے
رکھ نقش قدم تے پیر میاں
کر نوڑت بندے نال میاں
وچ عشق دے جھولے لال میاں
دم مست قلندر لال میاں
کر علی علی ھر حال میاں
حق علی خدا دا شیر میاں
بہہ جھٹ ایاز دے نال میاں
پی جام شراب وصال میاں
سݨ سو دی ھکا گال میاں
رب نحن اقرب نال میاں
نہ لمبے پیر دگھیر میاں
ݙوجھی پوتھی
آ ݙوجھی پوتھی پڑھ میاں
نہ کاوڑ دے وچ سڑ میاں
بہہ من مندر وچ وڑ میاں
ھک دل دی تختی پڑھ میاں
بس الف ھکو ھم ݙھیر میاں
سݨ بات پیاری بات میاں
کر اپڑیں قائم صلوات میاں
ݙے اپڑیں جان ذکوات میاں
پی ساغر آب حیات میاں
نہ حلوے مخت اٹیر میاں
نہ کشٹ کما بے سود میاں
تیݙے اندر حق موجود میاں
ھے چوݙاں طبق وجود میاں
توں مقصد تے مقصود میاں
کر غور فکر تھی شیر میاں
بس ھکے دا وچ ھر میاں
چا مرݨ توں اگے مر میاں
رکھ سولی تے سر پیر میاں
آ نال یقین دے ݙھک میاں
ھر ھر دے اگوں جھک میاں
سکھ لا الہ غیرک میاں
متاں ویلھا ونجی چک میاں
چا میں کوں کاتی پھیر میاں
چا پیٹ کیتوئ ھیچ میاں
نہ دین طمعے تے ویچ میاں
پھر دیس الستی کیچ میاں
ھے پندھ بہوں پر پیچ میاں
چا پکڑ گرو دے پیر میاں
ھے آدم کل اسرار میاں
کھا مٹی کولوں خار میاں
اے سوچ تے من گھن ھار میاں
ھک حرف پڑھایا ناز میاں (نبی احم ناز رح آپکے پیر و
مرشدکا اسم گرامی ھے)
میں بلبل مرشد باز میاں
شہباز تھا ھم راز میاں
ھر صبح تے شام سویر میاں
پرھ ناد علی تھی مست میاں
کر آپڑیں اندر گشت میاں
ھے سودا دست بدست کیاں
دم مست قلندر مست میاں
حق علی خدا دا شیر میاں
بہہ جھٹ ایاز دے کول میاں
سݨ عشق دے مٹھڑے بول میاں
ھک من دا چرخہ چول میاں
نہ لمبے پیر دگھیر میاں
تریجھی پوتھی
آ تریجھی پوتھی سکھ میاں
ھے اول آخر ھک میاں
جیں اللہ نہ جاتا ھک میاں
ھے کافر تے مشرک میاں
ھے ݙوجھا بولو کیر میاں
تھے گرو تے چیلا سیر میاں
جیویں کھنݙ شکر تے کھیر میاں
بس رانجھن بݨ گئی ھیر میاں
کیوں دور مریندیں تیر میاں
ھے پیراں ھیٹھ بٹیر میاں
دھو پتہ تے خناس میاں
کر اپڑیں آپ شناس میاں
توں ھیرا تے الماس میاں
تھی قائم اللہ دی آس میاں
کیا تولہ ماسہ سیر میاں
سݨ کن فیکونی درس میاں
دل پاک الہی عرش میاں
پئی پکی ککڑ بٹیر میاں
پڑھ صورت الرحمن میاں
کیا دلی تے ملتان میاں
تیݙے اندر ست اسمام میاں
وچ بحر تے لکھ طوفان میاں
لنگھ پتݨ چناہ دا گھیر میاں
سٹ حسد فخر کرتوت میاں
تھی ناسوتوں ونج سوت میاں
جبروت کنوں ملکوت میاں
تھی لاھوتی لاھوت میاں
بھن کشتہ تے منکیر میاں
کیتے پیر فرید بیان میاں
ھر صورت عین عیان میاں
کتھاں نوح کتھاں طوفان میاں
کتھاں مرشد فخر جہان میاں
کتھاں ویر مسات ملیر میاں
کتھاں یوسف تے کنعان میاں
دل مصحف تے قرآن میاں
کتھاں درد کتھاں درمان میاں
کتھاں بید بیاس گیان میاں
کتھا چاک منجھیں تے کھیر میاں
پی پاک طہور شراب میاں
چا کھول ھرھا دا باب میاں
پڑھ اپڑیں آپ کتاب میاں
نہ پڑھ کتاباں ݙھیر میاں
بہہ نال ایاز دے یار میاں
دل چھاݨ چھنݙک چھنݙکارمیاں
سکھ لا الہ دی کار میاں
ھکو دلبر چار چوفیر میاں
نیکوسیا شہر دے ناں دی وجہ
نیکوسیا جیہڑا غیر مقامی ناں ہے لوزینیان دا ہی ݙتا ہویا ہے۔ فرانسیسی زبان ٻولݨ والے صلیبی جنگی یا تاں "لیفکوسیا" ٻول نہ ہن سڳدے یا انہاں کوں تلفظ دی پروا نہ ہئی تے انہاں نے اینکوں نیکوسی (Nicosie) اکھݨ شروع کر ݙتا جیہڑا بعد وچ بین القوامی طور تے نیکوسیا دے ناں نال رائج تھی ڳیا۔
زُہر خاندان
زھر خاندان طب وادب، شعر وسیاست وچ اندلس دے نابغۂ روزگار خانداناں وچوں ہک ہے، ایہ خاندان ابتدا وچ جفن شاطبہ دے جنوب مشرقی علاقے وچ ریہا تے اتھوں مختلف علاقیاں وچ پھیل گیا، اس خاندان دے لوگ مختلف ادوار وچ طب، فقہ، شعر، ادب، ادارت تے وزارت دے اعلی مراتب تے فائز ریہے.
عبداللہ ابن الزہر
انہاں دا پورا ناں “مروان عبد الملک بن ابی بکر محمد بن زہر الایادی” ہے، اپݨے والد دی طرح فقیہ ہن، مگر طب وچ شہرت پاتی، پنجویں صدی ہجری وچ بغداد، مصر تے قیروان وچ اطباء دی سربراہی کیتی، ول اپݨے ملک واپس ول گئے تے امیر مجاہد دے دور وچ دانیہ منتقل تھی گئے جتھاں امیر مجاہد نے انہاں دا خوب اکرام کیتا تے اتھوں انہاں دی شہرت اندلس تے مغرب وچ پھیلی، ابن داحیہ “المطرب” تے ابن خلکان “وفیات الاعیان” وچ لکھدے ہن کہ دانیہ وچ انہاں نے خوب جاہ وجلال، شہرت وعزت تے بہرپور دولت کمائی تے اتھئیں انہاں دا انتقال تھیا، جبکہ ابن ابی اصیبعہ لکھدے ہن کہ اوہ دانیہ چھوڑ کے اشبیلیہ آ گئے ہن جتھاں انہاں دا انتقال تھیا۔
زہر ابن الزہر
انہاں دا ناں “ابو العلاء زہر بن ابی مروان عبد الملک” ہے، ایہ مندرجہ بالا صاحب دے پتر ہن، ابی العلاء زہر دے ناں توں معروف ہن، یورپ توں دریافت تھیوݨ والے بہت سارے مختلف الاشکال آثارِ قدیمہ وچ لاطینی زبان وچ انہاں دا نام کندہ پاتا گیا ہے جس نام اس زمانے وچ یورپ دے طبی حلقیاں وچ انہاں دی شہرت دا اندازہ لویج سڳدا ہے، ایہ فن انہاں نے اپݨے والد توں سکھا، انہاں دی دسترس فلسفہ تے منطق تے وی ہئی، جبکہ ادب تے فنِ حدیث قرطبہ دے شیوخ توں حاصل کیتا، طب دی نظری تے عملی تعلیم ݙتی تے بہت سارے تلامذہ انہاں توں فارغ التحصیل تھئے.
عبدالملک بن ابی العلیٰ بن زہر
انہاں دا ناں “ابو مروان عبد الملک بن ابی العلاء زہر” ہے، مندرجہ بالا صاحب دے پتر ہن تے اس خاندان دے مشہور ترین فرد ہن، اشبیلیہ وچ پیدا تھئے مگر مترجمین نے انہاں دے سالِ پیدائش دا ذکر نی کیتا، انہاں دا سالِ پیدائش 484 تے 487 ہجری دے درمیان دا کوئی سال تھی سڳدا ہے، اندلس وچ اپݨے زمانے دے مشہور ترین طبیب ہن، طب دی تاریخ انہاں دے خطرناک تجربات تے طب وچ جملہ اضافیاں تے دریافتاں دا تذکرہ سنہرے حروف وچ کریندی ہے، اوہ پہلے (عربی) طبیب ہن جنہاں نے حلق یا شرج توں مصنوعی غذائیت دا طریقہ دریافت کیتا۔ ایہ تے اس قسم دے ݙوجھے تجربات تے دریافتاں تے بحث انہاں نے اپݨی طبی تصانیف وش وی کیتی ہے جنہاں وچ قابلِ ذکر اے ہن: کتاب التیسیر فی المداواہ والتدبیر جیہڑی کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے شائع تھی چکی ہے، کتاب الاقتصاد فی اصلاح النفس والاجساد، کتاب الاغذیہ، کتاب الجامع۔
محمد بن الزہر
انہاں دا نام “ابو بکر محمد بن ابی مروان” ہے. الحفید بن زہر دے ناں توں مشہور ہن، اشبیلیہ وچ 507 ہجری کوں پیدا تھئے، عملی طبیب ہن، حسنِ معالجہ تے حسنِ تدبیر وچ انہاں دا کوئی ثانی نہ ہئی، انہاں دی تصانیف وچ صرف طبِ عیون (اکھیاں دا طب) تے ہک مقالہ مذکور ہے، ابن زہر دے نال انہاں دی بھانجی وی انہاں توں طب دی تعلیم حاصل کریندی ہن تے فنِ تولید (پیدائش) تے عورتاں دے امراض دی ماہر ہن.
ابن خلدون
thumb|ابن خلدون دا برونز دا مجسمہ ابن خلدون (پیدائش: 1332ء -وفات: 1406ء) عالم اسلام دے مشہور و معروف مورخ، فقیہ، فلسفی تے سیاستدان ہن۔ انہاں دا مکمل ناں ابوزید عبد الرحمن بن محمد بن محمد بن خلدون ولی الدین التونسی الحضرمی الاشبیلی المالکی ہئی ۔ اوہ تیونس وچ پیدا تھئے تے تعلیم توں فراغت دے بعد تیونس دے سلطان ابوعنان دے وزیر مقرر تھئے۔ لیکن درباری سازشاں توں تنگ آ کے حاکم غرناطہ دے کوـ چلے گئے۔ ایہ سر زمین وی راس نہ آئی تاں مصر آ گئے تے جامعہ الازہر وچ درس و تدریس تے مامور تھئے۔
مقدمہ تے تاریخ ابن خلدون دا اردو ترجمہ
مقدمہ ابن خلدون تاریخ ابن خلدون دا مقدمہ ہے جیہڑی بذات خود ہک کتاب ہے۔ اینکوں ابن خلدون نے تحریر کیتا ہے جیہڑا جدید عمرانیات دا بانی ہے۔ مقدمہ ابن خلدون پہلی دفعہ 1377 وچ شائع تھیا۔ اردو وچ مقدمہ ابن خلدون دا ترجمہ معروف ادیب تے شاعر ڈاکٹر ابوالخیر کشفی نے کیتا ہے۔ اینکوں دار الاشاعت کراچی نے شائع کیتا ہے۔ ترجمہ 534 صفحات تے مشتمل ہے۔ اس دے علاوہ مولانا راغب رحمانی نے وی ترجمہ کیتا ہے جینکوں نفیس اکیڈمی کراچی نے شائع کیتا ہے۔
ذاتی حالات
ابن خلدون شمال مغربی افریقہ دے ملک تیونس وچ ۱۳۳۲ عیسوی وچ پیدا تھیا۔ اس دی ابتدائی تعلیم اس وقت دے دستور دے مطابق تھئی تے اس اپݨے زمانے دے مجوّزہ نصاب تے پورا عبور حاصل کر گھدا۔ اس پہلے قرآن کریم حفظ کیتا تے اس کوں ستاں قرأتاں دے نال پڑھا۔ احادیث وچ اس مُوطّا امام مالک تے صحیح مسلم دی تاں تکمیل کیتی، لیکن صحیح بخاری دے چند اجزا تک ہی اس دی رسائی تھی سڳی۔ لغت تے نحو دے علوم وچ اس دست رس حاصل کیتی، تے ادبیات دے سلسلے وچ اس دا اپݨا بیان ہے کہ عربی ادب و شعر دے کلاسیکی مجموعے کتاب الاغانی دا وݙا حصہ اس کوں ازبَر ہئی۔ اس بیان تے البتہ لوگاں نے زیادہ اعتبار نی کیتا کہ کتاب الاغانی ٻہوں ضخیم کتاب ہے (اج دے زمانے وچ ایہ ویہہ جلداں وچ آندی ہے)۔
اپݨی زندگی دے حالات دے بارے وچ ابن خلدون نے اپݨے سوانح نگاراں دی مشکل ایویں آسان کر ݙتی کہ اپݨے بعد آوݨ والیاں کیتے اس ہک اینجھی خود نوشت لکھ چھوڑی ہے جیہڑی اس دی زندگی دے حالات بڑی تفصیل دے نال بیان کریندی ہے تے انہاں دے تاریخی پس نظر کوں وی اُجاگر کریندی ویندی ہے۔ اپݨی بعض خامیاں دے باوجود (مثلاً ایہ کہ اس وچ ابن خلدون دے بچپن دے حالات دا کوئی ذکر نی) ایہ سوانح بہت جامع تے وسیع الاطراف ہے۔ ایہ اس دی ’’تاریخ‘‘ دا آخری حصہ ہے، جس طرح ’’مقدمہ‘‘ اس دی ’’تاریخ‘‘ دا پہلا حصہ ہے۔
آتشی چٹان
آتشی چٹان دراصل اوہ چٹاناں سݙیندیاں ہن جیہڑے زیر زمین لاوے دے سطح زمین تے آوݨ تے سرد تھیوݨ یا زیر زمین شگافاں وچ سرد تھی ونجݨ نال بݨدیاں ہن۔ چٹاناں وچ پائے ونجݨ والے کیمیائی اجزا دے مطابق انہاں دی متعدد قسماں ہوندیاں ہن جنہاں وچ گرینائٹ، بسالٹ تے ڈولے مائٹ انتہائی معروف ہن۔ آتش فشاں پھٹݨ تے زمین دے اندر پگھلی چٹاناں دا سیال تے سطح زمین تے لاوا سرد تھی کے ٹھوس شکل اختیار کر گھندا ہے، ایہے ٹھوس شکلاں آتشی چٹان سݙیندیاں ہن۔
آتشی چٹاناں زمین دے اندرونی حصے وچ پائے ونجݨ والے مادیاں توں تیار تھیندیاں ہن، اس واسطے انھاں کوں بنیادی چٹاناں وی آکھا ویندا ہے۔ اکثر آتشی چٹاناں سخت، یک جان تے بھاری ہوندیاں ہن تے انہاں وچ رکازات نی پائے ویندے۔
حوالے
ونکی:ارضیات
محبت تے رزق
بالیں دے رزق کیتے کیتی ودے سنجوک اللہ میڈا ! فقیر دے بھولوں دی خیر کر (مظہر حسین)
اٹل بہاری واجپائی
اٹل بہاری واجپائی (25 دسمبر 1924ء -16 اگست 2018ء ) ترے وار بھارت دے وزیر اعظم رہے۔ انہاں دا پہلا دور 1996ء وچ 13 ݙینہہ دا ہئی، ݙوجھی مرتبہ 1998ء توں 1999ء تک 11 مہینے تک اوہ وزیر اعظم رہے تے تریجھی وار 1999ء توں 2004ء تک انہاں نے اپݨی میعاد مکمل کیتی۔ اوہ چار ݙہاکیاں توں زیادہ عرصے تک بھارتی پارلیمان دے رکن رہے ، ݙاہ مرتبہ لوک سبھا دے کیتے منتخب تھئے تے ݙو مرتبہ راجیہ سبھا کیتے چݨے گئے۔ او 2009ء تک لکھنؤ توں رکن پارلیمان رہے تے اس دے بعد صحت دے مسائل دی وجہ نال سیاست توں الگ تھی گئے۔ اٹل جی اس وقت دی جن سنگھ دے بانیاں وچوں ہن۔ انہاں نے 1968ء توں 1972ء تک جن سنگھ دی صدارت کیتی۔ اوہ مورار جی دیسائی دی کابینہ وچ وزیر برائے امور خارجہ (بھارت) ہن۔ جنتا حکومت دے ڈھہݨ دے بعد اٹل جی نے 1980ء وچ جن سنگھ دی تعمیر نو کیتی تے اس دا ناں بدل کے بھارتیہ جنتا پارٹی رکھ ݙتا۔ او وزارت عظمٰی دی 5 سال دی میعاد مکمل کرݨ والے پہلے غیر کانگریسی وزیر اعظم ہن۔
صدر بھارت نے 2015ء وچ انہاں کوں بھارت دے سب ےوں وݙے اعزاز بھارت رتن نال نوازا۔ مودی حکومت نے 2014ء میں اٹل کے یوم پیدائش (25 دسمبر) کو یوم خوش نظمی کے طور پر منانے کا اعلان کیا۔ ان کی وفات [[16 اگست 2018ء کو ہوئی۔
ابن طقطقی
صفی الدین بن علی بن محمد بن طباطبا المعروف بہ ابن طقطقی ستویں صدی ہجری دے نامور عرب مؤرخ تے سیاسی مفکر ہن۔
حالات زندگی
ابن طقطقی 660ھ / 1262ء کوں پیدا تھئے۔ اوہ مشہور مؤرخ تے سیاسی مفکر ہن۔ انہاں نے سیاسیات تے شہرۂ آفاق کتاب الفخری تصنیف کیتی۔ آر اے نکلسن دے مطابق قرآن حکیم دے بعد سب توں وݙا ادبی شہ پارہ الفخری ہے۔ ابن طقطقی نے اپݨی اس کتاب دا ناں حاکم موصل فخر الدین عیسیٰ بن ابراہیم دے ناں تے رکھا۔ اپمی تحریراں وچ ابن طقطقی قرآن حکیم، احادیث تے آثار صحابہ توں جا بجا حوالے ݙیندا ہے۔ جا بجا برمحل اشعار وی پیش کیتے گئے ہن۔ اوہ اُکتائی خان (چنگیز خان دا پتر)، ایرانی بادشاہ اردشیر،سکندر اعظم، نوشیروان عادل دے عاقل وزیر بزرجمہر دے خیالات دا وی معتعرف ہے۔ ۔
فلسفہ و فکر
ابن طقطقی اپݨی تحریراں وچ اپݨے ذاتی عقائد کوں آڑے نی آوݨ ݙیندا۔ اوہ کامل بادشاہ کوں الملک الفاضل دے ناں نال یاد کریندا ہے۔ اوہ اس وچ ایجابی تے سلبی اوصاف ڳݨویندا ہے۔ ایجابی اوصاف وچ عقل، عدل، علم، خوف الہٰی، عفو و درگزر، سخاوت، جاہ و جلال، تدبیر تے ایفائے عہد شامل ہن۔ جبکہ عجلت، غصہ، بے زاری تے نفرت دا نہ ہووݨ سلبی اوصاف ہن۔ اس دے مطابق خلیفہ کوں غیر محدود اختیارات نی ݙیوݨے چاہیدے۔ اوہ اُس دے فرائض وچ دار الحکومت دی حفاظت، سرحداں دی نگہبانی، سرحدی چوکیاں دا قیام، رستیاں دی حفاظت تے شر پسنداں دی بیخ کنی، شکرِ خداوندی، کمزوراں دی دستگیری تے حلم و بردباری ڳݨویندا ہے۔ اونکوں انہاں فرائض توں مذہبی جذبے دے نال عہدہ برآ تھیوݨا چاہیدا اے۔ شہریاں تے ایہ فرض عائد تھیندا ہے کہ اوہ اُس دی اطاعت کرن تے اُس دی غیبت نہ کرن۔ ۔
وفات
ابن طقطقی 709ھ بطابق 1309ء کوں وفات پا گئے۔
زُہرہ
تحریر: ارشد لاشاری
اے سیارا ونیس (زہرہ )ھے دھرتی دی جاڑی بھیݨ،، اجکل شام چھی وڄے تو لا کے رات ݙاھا وڄے تک اینکوں مغرب آلے پاسے ݙیکھ سکدے وے اسمان تے چندر دے بعد سبھ تو ودھ روشن ایہا سیارا ھے، ویسے جیکر موسم صاف اور شھار تو پرے ھیوے تاں اینکو ݙینھ وچ وی ڳول سگدے ھو،،
وطن عزیز وچ فلکیاتی سائنس دا شعبہ ویسے ہی شجر ممنوع ھے تے اتو جیکر ایں سائنس دا مضمون سرائیکی زبان وچ ھووے تاں ہوا کو ݙانگاں مارݨ دے برابر ھے، (برحال راقم دی زاتی دلچسبی ھے تے مختلف فورم تے انگریزی زبان وچ ایں موضوع تے لکھیندا رہندے، تے ھک عدد آسمان پرچول دوبین دا وی مالک ھے ) رات دا وڳڑا، کرونا لاک ڈاون تے پواندی سراندی دے سفر تو تنگ تھی آسمان تے دید بھوایم تے میݙا تریجھا من پسند سیارا ونیس (زہرہ )دی خوبصورت چمک میکوں اڄ سرائیکی وچ ہوا کو ݙانگاں مارݨ تے مجبور کر ݙتے،،، تے میں ایندی سرسری معلومات ھک کالم دی شکل وچ ݙیوݨ دی کوشت کیتی ہیم..
سیارا زہرہ باظاہر دھرتی دی جاڑی بھیݨ سمنجھیا ویندے پر اے جتنا چمکدار ھے اوں تو زیادہ خطرناک ھے ایندی سطح انسانی ساختہ کہیں وی قسم دی دھات سانگے قابل برداشت کینھی، مشیت خداوندی ایندا کوئی زاتی چندر کینھی ایں. سیارے دی ہوا دھرتی دی ہوا کنے 92% زیادہ وزنی ھے. جیندی وجہ تو ہر ویلے ایندی ہوا وچ خطرناک ایٹمی تابکاری تھیندی راہندی ھے،گیلکسی دے اساݙے سجھ (سورج )دے وہیڑے وچ ایں سیارے دا نمبر ݙوجھا ھے، اور رقبے درحق دھرتی کنے تقریباً 12% ودھ ھے، نطام شمسی دے ݙوجھے سیاریاں دی نسبت ایندا حجم بیضوی دی بجاے بلکل گول کھدے (گیند)آلی کار ھے،ایندا زمین کنے فاصلہ تقریباً 4 کروڑ 10 لکھ کلو میٹر ھے ایں سیارے دا ھک ݙینھ دھرتی 116.75 ݙینھ دے برابر ھے اپݨی سست گردش دی وجہ تو اے سورج دے چدھارو اپݨے 224.65 ݙینھ وچ سال مکمل کرہندے یعنی دھرتی دے 80 سال مطابق ھک چکر،،،
کافی پروب مشن ایں سیارے تے بھیجے ڳن پر حالی تئیں کئی مشن 50 منٹ تو زیادہ ایندی فضاء وچ نی ثابت رہ سکیا، موجودہ انسانی ٹیکنالوجی دے مطابق اتھاں حالی کئی انسان بردار مشن نی ونڄ سگدا ایں سانگے فلکیات دان اتھاں انسانی آبادگاری یار کئی ݙوجھے پروجکٹ دے بارے کوئی منصوبہ نی سوچیا،،،
اڄ دا کالم پڑھ تے میکوں لازمی کومنٹ وچ ݙیسیسو جو تہاکو سرائیکی وچ فلکیات دی سائنس نال کتنی دلچسبی ھے تاکہ میں کجھ مزید کوشت کر سکا،، نتاں ولا اوہو پراݨی روٹین تے ول آسوں
سرائیکی لوک ادب تے اسلامیہ یونیورسٹی دے مقالے
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی ونکی:سرائیکی مقالہ جات دی تن٘دِیر
بہاول پور
بہاول پور سرائیکی وسیب دا ہک اہم شہر ہے۔ ایہ ضلع بہاول پور دا صدر مقام وی ہے۔ alt=بہاول پور|thumb|بہاول پور
اّٹھ
تواریخ دے مطابق نبی اکرم صلی اللہ علی علیہ وسلم دا تراے ڈاچیاں ھَن۔تے سرائیکی وسیب۔۔۔۔۔صحرائے چولستان و تھل دا اُڈݨ کھٹولا ۔۔۔اُٹھ۔۔ چراڳاہیں ختم تھیوݨ دی وجہ سانگوں اُٹھ نال نال مال پالݨ آلے خانداناں دی زندگی مشکل تھئیندی پئی ھِ۔۔سرائیکی خطے ءچ مڑیچا ،سندھی ،ٻاگڑی ،ٻریلا تے
پہاڑی اُٹھ دی اہم نسلاں ھِن۔۔۔۔صحرائے عرب دا جھاز تے تھل ،تھر ،روہی چولستان دا ' اُݙݨ کھٹولا ' اُٹھ انسان دوست جان واراں وچوں ھک خاص اہمیت
رکھیندے۔۔دنیا دے کَئی ممالک ءچ اگرچہ آڄ وی جنگلی اُٹھ مہجود ھِن۔ لیکن بیش تر خِطاں ءچ ہزاراں برس کِنوں ایں پالتوں ڄان ور دے طور تے پالیاں
کیتا ڳیا ھِ۔۔جتھاں انسان دی روز مرہ حیاتی ءچ اُٹھ دی اہمیت تے افادیت سامݨے اَمدی ھِ اُتھئیں اے ڳالھ سوچݨ تے وی مجبور کریندی ھِ کہ انسان دوست ایں
جان ور دی تخلیق ݙوھڄے جان واراں کِنوں ممتاز تے منفرد ھِ بلاشبہ اُٹھ ھک ایجھا جان ور ھِ جئیں خود کوں مختلف ساخت نال ڈھال ڳھدا ھِ۔۔تے ایں
صحرائی جان ور میدانی تے پہاڑی علاقاں ءچ وی ٻے شمار مہجود ھِ۔۔۔سرائیکی علاقے کوں جینکوں سرائیکی وسیب وی اکھیاں ویندے اپݨے خوبصورت محل
ھِ۔کیوں جو ایندے وچ میدانی تے صحرائی علاقیاں دے نال نال کوہستانی وی شامل ھِن۔ایں ڄغرافیائی خصوصیت دی وجہ سانگوں اُٹھ وی وسیب ءچ پایاں
ویندے۔۔تواریخ کِنوں حالی اے ثابت کانئی تھیاں جو سرائیکی علاقے ءچ اُٹھ ایشیا یا عرب کِنوں آئے۔مگر موئن جودڑو تے ہڑپہ دی کھدائی
دے متعلق ھِ۔بلکہ ھک عربی کہاوت ھِ جو اللہ دے ا٠ا ناواں ءچوں انسان کوں ا٠٠ ناواں دا علم ھ۔جب کہ ھک سوواں ناں صرف اُٹھ حِی جاݨندے۔ایں ڳالھ
وچ کُئی شک کانئ جو دُنیا بھر ءچ عربی کِنوں بعد سرائیکی اُوں واحد زباں ھِ جیندے وچ نسل ، عمر ، تے صفات دی بنیاد اُتے اُوٹھ دے کَئی ناں ،بے شمار
آکھاں ،تے محاورے محجود ھِن۔مشہور محاورے اے ھِن۔ اُٹھ دا ویر ۔اُٹھ دا کینہ ۔اوٹھے پیر ۔اوٹھی مَت۔ ݙاچی کرے ویہہ کوہ ۔توݙی کرے تریہہ کوہ
اُٹھ اَلاوے ، لانڑیں دی بو آوے ایجھی آکھاں سرائیکی زبان ءچ مشہور تے عام ھِن۔سرائیکی خطے ءچ مہجود اُٹھ دے رنگ دی بنا نال مختلف اقسام اے ھِن۔ بور ساوا مکھاتا
لڈے آلہ اُٹھ ۔۔۔۔۔۔باربرداری کیتے
ٹورے آلہ اُٹھ۔۔۔۔۔۔ناچنے آلہ قابل زکر ھِن۔
ایں طرح نسل دے اعتبار نال سرائیکی خطے ءچ اُٹھ دی قسماں ٻاگڑی مڑیچا سندھی بریلہ تے پہاڑی ھِن۔ برصغیر پاک و ہند ءچ روہی "چولستان" تے راڄ پٹنہ مڑیچا نسل دا اصل وطن ھِ۔لیکن صدیاں کِنوں ایں نسل میدانی تے پہاڑی علاقاں ءچ وی ملدی ھِ۔سواری تے
دوڑ دے حوالے کِنوں سب کِنوں اعلی نسل مڑیچا ھِ۔چست جسم تے پتلی ڄڳھاں دی وجہ سانگوں مڑیچا ریتلی زمین اُتے وی ۵٠ کلو میٹر فی گھنٹہ دی رفتار نال سفر کریندے۔ سرائیکی وسیب دے بعض علاقاں ءچ ایںکوں "مارھا" تے "بیکانیری "وی اکھاں ویندے۔۔مڑیچے دا سر چھوٹا ،اکھیں وݙا ،ٻوتھاݨ نوکیلہ ،ڳیچی پتلی،چھوٹے تے
سیدھے کھڑے پیر،تے کوہاں مضبوط ھوندے۔ایں اَپݨا سر ہمیشہ اُوچا کر ةِ رکھیندے۔سرائیکی خطے ءچ مڑیچا سیاہ ،سُرخی مائل ،بھورا ،گندمی تے ہلکے بادامی رنگ دا ھوندے۔۔
صوبہ سندھ دا بھاری کم نسل دا سندھی اُٹھ مضبوط ہڈیاں تے وݙے قد دی بہ دولت بہوں طاقت ور ھوندے۔سرائیکی خطے ءچ ایںکوں ٹُھلھا ،گڈا ۔تے کوجھا
وی اکھیاں ویندے۔چوڑی چھاتی دا ایں اُٹھ باربرداری دے کم آمدے۔سخت خشک تے گرم آب و ہوا سندھی اُٹھ کیتے نہایت مناسب تے موزوں ھِ۔جبکہ سردی ایںکوں نقصان ݙیندی ھِ۔بعض علاقاں ءچ ایںکوں ہل ڄووݨ کیتے وی استعمال کیتا ویندے۔
ٻاگڑی اُٹھ صحرائے تھل و چولستان ءچ بہوں تعداد ءچ ملدے۔ایں اُٹھ وی زیادہ تر ساری دے کم آمدے۔ایندا رنگ بادامی ھوندے۔تاہم گندمی ،سفید۔بھورا۔تے
چِٹے دھبے وی ھوندن۔ٻاگڑی کوں "ٻوجا" وی اکھدن۔بریلہ اُٹھ میدانی علاقاں ءچ ملدے۔تے ایں دودھ ݙیوݨ آلی ھک نسل ھِ۔ھک ݙاچی روزانہ ١٠ کِنوں لا تے
١۵ کلو کھیر ݙیندی ھِ۔ایں کھیر ٩ کِنوں لا تے ١٨ ماہ تک ݙیندی ھِ۔بھاری بھر کم تے سست رفتار ھووݨ دے باوجود بریلہ اُٹھ طاقت ور ھوندے۔٤٠٠ کِنوں لہ
تے ١٠٠٠ کلو گرام تک وزن چاہ سنگدے۔ایندا سر وݙا تے کھردرا ۔چھاتی کشادہ ۔ہڈیاں وݙی تے مظبوط ۔ڄھڳاں موٹی تے تھوݙ ہمیشہ تَلے دی طرف لٹکے ھوندن۔
پہاڑی اُٹھ اصل ءچ افغانی اُٹھ دی حِی ھک نسل ھِ ایں اُٹھ رنگت ءچ ہلکا تے گہرا بھورا ھوندے۔مشہور ھِ جو ایں ھک ماہ تیں پانی پئے بغیر زندہ رہ
سگدے۔لیکن ویہہ ݙیہنہ ءچ اندھا تھئیں ویندے۔ایں حوالے کِنوں تحقیق دی ضرورت ھِ۔ݙوجھا اُٹھاں دی نسبت پہاڑی اُٹھ اُتے اون زیادہ ھوندی ھِ۔ایندا قد
چھوٹا تے بُت سخت ھوندے زیادہ تر باربرداری کیتے پالا ویندے۔سرائیکی علاقے ءچ ٻاگڑی ۔ٻریلا۔سندھی۔اُٹھ زیادہ ملدئن۔جب کہ مڑیچا چولستان و تھل دے
علاوہ ݙوھڄا علاقیاں دے شوقین لوک رکھیندن۔کیوں جو مڑیچا اُٹھ اُٹھاں وچوں ھک مہنگا ترین اُٹھ ھِ۔ھک اُٹھ دی قیمت ھک لاکھ کِنوں لا تے پوݨے ݙو لاکھ
تک ھوندی ھِ۔واݙ واݙیرے ݙسیدن جو تقسیم کِنوں پہلے ھک مڑیچے دی قمیت دے بدلے ترائے مربع زمین مل ویندی حَی۔مڑیچا صرف سواری یا ول دھمار کیتے رکھا ویندے۔ اُٹھ دی غذا ءچ گھاہ ۔لانڑاں ۔ڄال۔ٹالھی۔سرینہ تے ٹولھا اہم درخت ھِن۔جب کہ لانڑاں تے ڄال تمام اُٹھاں دا مَن بھاتا کھاجاں ھِ۔اُٹھاں دی اُون ءچوں نہایت
دیدہ زیب فلاسفیاں "دریاں" تے گرم چادراں بݨائی ویندی ھِن۔
دُنیا بھر ءچ اُٹھ دی مستی ھک مثال دے طور تے مشہور ھِ دُواَک دی مستی جنوری کِنوں لا تے مارچ تک ھوندی ھِ۔جبکہ ٻوݙھا اُٹھ پورا سال مست
رھندے۔مستی دے دورانیے ءچ اُٹھ کُئی کم دا نئیں رھندا۔کیوں جو ایں دوران ءچ نظام انہضام ٹھیک نئیں ھوندا۔تے اُٹھ بے قابو تھئیں ویندے۔اُٹھ دے بر خلاف
ݙاچی کوں واضع حمل تئیں باربرداری تے سواری دے طور کیتے استعمال ءچ لایا ونڄ سگدے۔ݙاچی کوں واضع حمل دے ترائے ہفتے دے آرام دے بعد کم اُتے
لاتاں ونڄ سگدے۔لیکن سرائیکی خطے دے بیش تر علاقیاں ءچ ݙاچی کوں صرف افزائش نسل کیتے رکھا ویندے۔سرائیکی خطے دے وستیاں ءچ ہر زمیںدار کِنے
اُٹھ ھوندے۔لیکن تھل دے اکثر قبائل مثلا جت تے لاشاری خاص طور نال اُٹھاں کوں پال رکھاں ھِ۔سرائیکی ءچ باربرداری کیتے اُٹھ راکھݨ تے اُجرت اُتے کم
کرݨ آلے کوں وی جت اکھدے ھِں۔کجھ ݙاھکے پہلے تک مذکورہ قبائل دے بیش تر خانداناں روزگار "اُٹھاں دی وگ" ھاں۔مگر تھل ءچ جنگل دی کٹائی تے
سبزا سُنڄ تھئیوݨ دی وجہ سانگوں اِنھاں لوکاں زراعت دا پیشہ اپݨا گھدے۔وسیب دے دیگر علاقیاں دے بر خلاف روہیلے ھُݨ وی مال پال ھِن۔ہر خاندان کِنے
اسٹاک دے نال نال اُٹھاں دے وجود کوں خطرہ لاحق ھِ۔ول ھُݨ مقامی روہلیے جو صدیاں کِنوں جان ور پلیندے پِن اُنھاں دی وی حیاتی اجیرن تھئیں ویسی۔
عرب ثقافت ءچ اُٹھ صدیاں کِنوں موجود ھِ عربی ادب ءچ اُٹھ تے بدو لازم و ملزوم ھِن۔ اُٹھ دوڑ تے حدی خانی آڄ وی عربی ثقافت دا حصہ ھِ۔ایں طرح سرائیکی
وسیب ءچ سالانہ موسمی تہوار تے ثقافتی میلے اُٹھ منݙی دے نال نال اُٹھ کُشتی و اُٹھ دھمال دا مرکز ھِ۔کجھ ݙھاکے قبل سرائیکی خطے دے وستیاں وچوں
شادی بیاہ اُتے بارات اُٹھاں دے کچاوے اُتے ویندی حَی۔ایں طرح اولیاء دے عرساں اُتے یاں ول کُئی بزرگ ہستی دے مزار اُتے منوتی دی ادائی کیتے زنانیاں اٹھاں
دے کچاوے اُتے ویندا ھَن۔انسان دوست جان ور ھووݨ دی وجہ سانگوں اُٹھ سرائیکی لوک کہاݨیاں تے ڳیتاں دے علاوہ جدی شوعری ءچ ھک وفادار دوست دے استعارے ءچ استعمال تھیاں ھِ۔ ؂ ݙاچی والیا موڑ مہاڑ وے ؂ سوہݨے رنگ دی ݙاچی ساوے کچاوے سنڄاݨاں دے پاسوں ٹھڈی وا پئی آوے
؂ اُٹھاں والے ٹُر ڄاݨ گے نی سسی اے جاگدی رہ
؂ تِڑ تے دھوندی کپڑے ،چھنڈک سکیندی وال وو چڑھ پو میڈے مارھے تے ڄے پُجنے دیگر نال وو
ایجھے مشہور گیتاں دے علاوہ حضرت خواجہ فریدؒ دی شاعری ءچ اُٹھ دے متعلق وی بہوں اشعار ملدئن۔
؂ سسی کَرہوں قطار ،کیچ ڈہوں ہَنٹر ہنٹر وے۔ تواریخ دے مطابق نبی اکرم صلی اللہ علی علیہ وسلم دا تراے ڈاچیاں ھَن۔تے
اِنھاں تراے وچوں قصوی اُوں ڈاچی حَی جیندے اُتے سوار تھئیں تے آپ صلی اللہ
علی علیہ وسلم ہجرت دے وخت مدینہ تشیف ڳِھن ڳئے۔حضرت صالح دی معجزاتی ڈاچی دا قصہ دینی ادب دا حصہ ھِ۔ سرائیکی خطے دے لوک دیگر
جانوراں دے علاوہ ڈاچیاں دے وی وݙے پیارے ناں رکھیندن۔مثلا اُڈݨاں۔ پیت ۔پال۔بھاگ بھری۔تے سبھاگی وغیرہ۔کوٹ ادو دی
ھک وستی دے مشہور بزرگ ہستی حضرت عبدالوہابؒ المروف دین پناہ دے پالتو اُٹھ دا ناں " میاں میلو" ھَ۔جیندی ڳیچی ءچ اَپؒ کشتی نما وݙا کِستا لٹکا تے
اکھدے ھَن "ونج میاں میلو پِن آ " ۔روایات دے مطابق میاں میلو کلھا وستی وستی ویندا ھَ تے لوک نذرانے دے طور تے کھاوݨ پکاوݨ آلیاں شئیاں دے علاوہ
نقدی وی کِستے وچ سَٹ ݙیندے ھَن۔کھیساں بھر ویندا ھَ تے میاں میلو اپݨے سئیں حضرت دین پناہؒ دے کول وال آ وین ھَ ةِ نذرانے وچوں ملݨ آلیاں شئیاں نال لنگر تیار تھیندہ ھَ۔ ایں طرح معروف سرائیکی قصے "سسی پنوں " دے اہم کردار " پُنل " دے اُٹھ دا ناں وی کریہل ھاں جینکوں اُوں تھل وچ چھوڑ تے خود کیچ روانہ تھئیں ویندے
ھَن۔ پاکستان بڑݨ کِنوں پہلے شہر فنون ملتان ءچ ہر سال سسی پنوں دا سوانگ بھرا ویندہ ھاں تے پُنل دے غائب ہووݨ اُتے سسی اپݨے محبوب ت اُندے اُٹھ
کریہل دی کھوج ءچ گلی گلی ونج تے دروازہ کھڑکیندی حَی جتھاں اوکوں پُنل تے کریہل دی خبر ناں ملدی حَی البتہ لوک اوکوں ایں وجہ سانگوں ںذرانے تے
پُھل پیش کریندے ھَن تاکہ اوکوں اَپݨے جیوݨ ساتھی دی جدائی دا صدمہ برداشت نہ کرݨاں پووے۔
القاہر باللہ
thumb|قاہر باللہ دے دور دا طلائی دینار
آپ خلافت عباسیہ دے اُنیہویں خلیفہ ہن جنہاں نے 932ء توں 934ء تک حکومت کیتی۔ آپ دا ناں محمد کنیت ابو منصور تے لقب القاہر باللہ ہے ۔ آپ دی پیدائش 286ھ وچ تھئی آپ دے والد دا نام ابو العباس احمد المعتضد باللہ ہے تے آپ دی والدہ ام ولد ہئی جہاں دا نام فتنہ ہئی۔ آپ دا سلسلہ نسب ایہ ہے:
ابو منصور محمد القاہر باللہ ابن ابوالعباس احمد المعتضد باللہ ابن ابو احمد طلحہ الموفق باللہ ابن جعفر المتوکل علی اللہ ابن ابو اسحاق محمد المعتصم باللہ ابن ہارون الرشید ابن ابو عبد اللہ محمد المہدی باللہ ابن عبد اللہ ابو جعفر المنصور ابن محمد بن علی ابن علی بن عبد اللہ بن عباس ابن عبد اللہ بن عباس ابن عباس بن عبد المطلب ابن عبدالمطلب ابن ہاشم.
آپ دے مندرجہ ذیل چار پتر ہن۔
رابعہ خان دی افسانہ نگاری
عالمی ابلاغ دے نویکلے تقاضیاں دے اِیں عہد وچ multi langual تے با شعور تریمتیں دی جیہڑی ہِک صف سرائیکی کہانی دے ایں نویں درشن دے نال ساڈے ساہمنے آندی پئی ہے۔ اُونہاں وچوں ہک اہم ناں رابعہ خان دا ہے۔ رابعہ خان ’’ساہیوں سُول بسیرا‘‘ دے نال ایں دَگ وچ آپڑیں پیر پھبا چُکی ہے۔ سرائیکی افسانے دا جیہڑا قاری معاصر عالمی ادبی تے وی نگار رکھیندے اُوہندے کیتے رابعہ خان دے ایہہ یارہاں افسانے حیرت دا ہِک جہان گھن کے ساہمنے آندے پِن۔ اِناں لکھتاں وچ جتھاں کہانی آکھن دے تمام ingrediants مِلدن، اُتھ کر کہانی اُونہاں بنیادی انسانی جذبیاں، جبلتاں تے رویاں نال وی سنگری ہوئی ہے کہ جیہڑیاں پڑھن والے کوں آپڑیں نال رلا کر راہیں پیر تے پیر چاون تے مجبور کریندے تے وَل ایہے پیرے اگوں ونج تے کتھائیں اُوں جگ جہان نال ونج رلدن کہ جتھاں انسان دا انفرادی ڈُکھ سُکھ پوری انسانیت دے ڈُکھ سُکھ دے تسلسل دا حصہ بن ویندے۔
رابعہ دی لکھت دی ایں خوبی نال ساکوں اُوہناں دی کہیں وی کہانی دا کوئی وی کردار اُوپرنیءں۔ ایویں محسوس تھیندے کہ اُوہ ساڈے آسوں پاسوں راہندا رہے تے آؤ جی وی تھیندے رہی ہے۔ لیکن کجھ ایں طرحاں کہ نہ اُوہ ساڈے معاملات کنوں غافل رہے تے نہ اساں اُوہندے حال حویلے توں بے خبر۔ رابعہ خان کردار نگاری دی ایں کرشمہ سازی نال کہانی دے کرداراں تے قاری دے درمیان اُنس تے اپنایت دی ہِک اجیہی پُل بنڑا ڈیندی ہے، جیہڑی اُوندے افسانے دے مجموعی تاثر وچ کافی دیر تک کوئی ڈلیک نیءں پووَن ڈیندی۔ جتھاں تک رابعہ خان دیاں کہانیاں دے موضوعات دا تعلق ہے۔ اُوہ بظاہر اہم نیءں لگدے۔ کوئی نِکی جہی گالھ، کوئی غیر اہم واقعہ یا کوئی غیر محسوس احساس جویں کہیں کَکی کوّیلی نے کوئی مہین جہی چونڈھی پاتی ہووے۔ لیکن اُوہ آپڑیں ٹریٹمنٹ نال اوہناں غیر محسوس تے غیر اہم واقعات دی شدت (Intensity) اتنی ودھا ڈیندی ہے کہ پڑھن والا حیران تھیندے کہ ایہو جیہا واقعہ تاں اُونے وی ڈٹھا ہا لیکن اُوہنے ایکوں اِیں طرحاں محسوس کیوں نہ کیتا۔ ایہو جہی گالھ تاں اُوہنے وی سُنی پر اُہنے ایں طرحاں اوہندا اثر کیوں نہ گھدا۔ میڈے نزدیک ایہو ای کہیں کہانی کار دا سب توں وڈا وصف ہوندے کہ اُوہ آپڑیں پڑھن والے دی توجہ دے اِرتکاز کیتے آتشی شیشے (convex lens) دی طرحاں د اکوئی میڈیم بن ونجے کہ جیہڑا سیالے دی مِٹھی مِٹھی دُھپ کوں وی کہیں ہِک نکتے تے مرتکز کرتے بھاء بھڑکا سگدے۔
رابعہ خان دے افسانیاں دی ٹریٹمنٹ دا ذکر کریندے ہوئیاں ایں گالھ کوں اَملک نظر اندازنی کیتا ونج سگدا کہ ہالی آپڑیں ’’کہانی دے سفر‘‘ دے آغاز تے ای اُوہناں دی پکڑ افسانے دی کرافٹ تے واقعات دے منطقی تسلسل تے خاصی مضبوط ہے۔ میڈے نزدیک اُردو تے سرائیکی ادب وچ ماسٹرز کرن تے مطالعے دی وسعت دے پس منظر سبب، اُوہ شعوری طور تے ایں گالھ دا خیال رکھیندن کہ کہانی ایں طرحاں آپڑیں اندروں نِسرے کہ سب کجھ اوپرانہ لگے، فطری تے فطری تخلیق دے تقاضیاں دے مطابق ای لگے۔ رابعہ خان دیاں لکھتاں دی ہِک بئی اہم گالھ اُوہناں دی چسولی زبان ہے جیندے وچ قدم قدم تے ونکو ونک دے محاورے تے اکھان اُوندا چِر اربیاوی ودھا ڈیندن۔ اُوہ محاورے ایں طرحاں ورتیندن کہ محسوس تھیندے ایہہ محاورہ یا اکھان بنڑیاں وی ایں جملے یا سیچویشن کیتے ہا۔ رابعہ خان دی زبان تے بیان کہیں کہیں جا تے زنانی پوشاک وی پا گھندن۔ پر ایہہ ایں سانگے پھٹوڑنی نیءں لگدا کہ اُوہ ایں قسم دی ساری زبان، زنانے کرداراں کنوں ای بُلویندن۔ جیہڑا اُوئیں وی کہیں تخلیق کار کیتے بنیادی اہمیت رکھیندے۔ کیوں جو اگر کردار اُوہ زبان نہ بولیسن کہ جیہڑی اُوہناں تے پھبدی ہے تاں وَل تاں سبھو کجھ ای اُوپرا تے ان سونہاں لگسی۔ میڈے خیال وچ آپڑیاں افسانیاں وچ ای زبان وَرت کے رابعہ خان سرائیکی زبان دی اصل لُغت کوں در پیش اُوں خطرے دا مکو ٹھپن دی کوشش کیتی ہے۔ جیہڑا ملٹی لینگوئل سوسائٹی دے وجود وچ آون نال، تل وسیب دیاں زباناں کوں اُناں دی خوشبو کنوں محروم کرن دی صورت ساڈے سامنے موجود ہے.
آتشی چٹاناں
آتشی چٹاناں زمین دے اندرونی حصے وچ پائے ونجݨ والے مادیاں نال بݨدن، اس واسطے انھاں کوں بنیادی چٹاناں وی آکھا ویندے ۔ اکثر آتشی چٹاناں سخت، یک جان تے بھاری ہوندن تے انہاں وچ رکازات نی پائے ویندے۔
فنا
فنا، اَڄ دا پل اتیں مادہ پرستی "سکندر لوکیں دا آدرش ریہے، ٻہوں مُلکیں دی تاریخ متاثر کیتی ہس۔ اوندے نال کئی قصے کہاݨیاں جُڑیاں ہوئن۔ سکندر دا گلیمر وی اپݨی بے یقینی دا دارو نئیں۔ اپݨی مادہ پرستی کوں سمجھ نئیں آندی جو ایں ساری شہرت تے ناموری دا سکندر دی بقا نال کیڑھا رشتہ بݨدے۔ جݙاں میں نہمی تاں میݙے نیک ناں دا میݙے نال کیا کیڑھا تعلق ہے؟ واقعی بے یقینی دل دی موت ہوندی ہے تے میں ایں بے یقینی دی موت مر سُتاں۔ ایں بے یقینی، ایں فنا دے ݙونگھپ دے باوجود اپݨے مزاج دا ہک ٻیا رُخ ہے جو کُجھ تھیندا ریہے، کُجھ کریندے ریہو، ناں کوئی شے مستقل ہے، نہ کوئی شے ابدی ہے۔ انہیں پل گھڑیں وچ جیندے ریہو"
سرائیکی مشاورتی کٹھ
سرائیکی مشاورتی کٹھ وچ کیتی گئی گفتگو جییندے اتے میڈے محترم اکبر خان ملکانی صاحب نے ہک افسانہ لکھیے اور میکوں بقول اکبر خان ملکانڑی غیر سرائیکی دا خطاب وی ملیے ۔ میں صرف ریکارڈ واسطے پوسٹ کرییندا پیاں تاکہ جیہرے دوست اتھاں موجود نہ ہن او سنڑ وی گھنن تے فیصلہ وی کرن ۔ شاید میڈی آواز رندھی ہوئ اے ۔ جیہرے لوگ میکوں ذاتی طور تے جانڑدن یا میڈے قریب ان انہیں کوں پتہ اے کہ میڈا لہجہ کڈاہیں وی اے نہی میں زندگی دے فیصلے ہمیشہ بہادری نال کیتن ۔ میڈے بارے مشہور اے کہ میں کڈاھوں نوکری توں وی نہی ڈریا ۔ میں فیسبک تے شئیر کرییندا پیاں جتھاں میڈے دوست میڈی فیملی میڈے کولیگز میڈے کاروباری پارٹنر وی ایڈ ان ۔ تاکہ اگر میں کوڑ ماریے تے سب دے سامنڑے آوے مگر میڈا خلوص میڈے واسطے تماشا بنڑایا گے ۔ میں ہمیشہ چیلنجز دا مقابلہ کیتے ۔ میں اینکو شئیر نہ کرنڑ چاہندا پیا ہم مگر سوجھل دے دوستیں دے مشورے نال شئیر کرییندا پیاں تاکہ سچ کوڑ دا نتارا تھیوے ۔ اگر ایندے توں زیادہ گال تھائ ہوے تاں سچ سامنڑے گھن آوسن ۔ میکوں پتہ اے کہ اکثر دوست چپ دا سہارا گھنسن ایندے اتے میں صرف افسوس کریساں ۔میکوں اے وی پتہ اے کہ نشانہ فیس بک تے ہمیشہ میں کیوں بنڑوایا ویینداں ۔ میں ملکانڑی صاحب دی پوسٹ دا لنک وی شئیر کریساں تاکہ سب کوں گال کلیر تھیوے ۔ دوست اے ذہن وچ رکھن اے صرف ہک ہال وچ مشاورتی کٹھ دی گفتگو ہائ نا کہ کوئ جلسہ یا اوپن کانفرنس ۔
تو پہلی بار بنا ہے سو اتنا حیراں ہے ۔ میں ایک ہجوم خداوں کا چھوڑ آیا ہوں ۔ میثم حیدر
آتوم
آتوم (Atum) مصری علم الاساطیر وچ ہک اہم دیوتا ہے۔ تسعی (Ennead) مصری علم الاساطیر نئوں دیوتاواں دا مجموعہ ہئی۔ عظیم تسعی دی پوجا عين شمس وچ کیتی ویندی ہئی جنہاں وچ دیوتا آتوم تے اوں دی اولاد شو، تفنوت، گب، نوت، اوزیریس، ایزیس، ست تے نفتیس شامل ہن۔ thumb|
استنبول ائیرپورٹ حملہ 2016ء
28 جون، 2016ء کوں اتاترک ہوائی اݙے استنبول، ترکی وچ دھماکے تے فائرنگ شروع تھئی۔ ترکی دے وزیر اعظم بن علی یلدرم دے مطابق ایں حملے دے نتیجے وچ کم از کم 36 افراد ہلاک تھئے تے 147 افراد زخمی تھئے. فائرنگ ائیرپورٹ دے پارکنگ لاٹ وچ تھئی، جبکہ دھماکے بین الاقوامی آمد دے ٹرمینل تے تھئے تے ایویں ظاہر تھیندے کہ خود کش بمبار دی وجہ نال تھئے ہن۔ بعض اطلاعات دے مطابق دھماکے ائیرپورٹ دے مختلف حصیاں وچ وقوع پزیر تھئے۔
ابن عابدین
محمد امين بن عمر بن عبد العزيز عابدين دمشقی المعروف بہ ابن عابدین شامی شام دے فقیہ تے فقہ حنفی دے امام ہن۔ علامہ ابن عابدین دی پیدائش 1198ھ بمطابق 1783ء وچ تھئی۔ 21 ربیع الثانی 1252ھ بمطابق 1836ء کوں وصال تھیا تے جامع سنان باشا وچ مقبرہ باب صغير وچ مدفون ہن۔
ݙو شخصیات دا ناں
ابن عابدین دے ناں نال ݙو شخصیات مشہور ہن۔ آپ دا نسب نامہ حضرت علی تک ونج پہنچدا ہے جیہڑا درج ذیل اے:
محمد امين بن عمر بن عبد العزيز بن احمد بن عبد الرحيم بن محمد صلاح الدين بن نجم الدين بن محمد صلاح الدين بن نجم الدين بن كمال بن تقی الدين المدرس بن مصطفى الشہابی بن حسين بن رحمت اللہ بن احمد فانی بن علی بن احمد بن محمود بن احمد بن عبد اللہ بن عز الدين بن عبد اللہ بن قاسم بن حسن بن اسماعيل بن حسين نتيف بن احمد بن اسماعيل بن محمد بن اسماعيل اعرج بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زین العابدین بن امام حسین بن علی رضوان اللہ علیہم اجمعین۔
فقہ حنفی دی خدمت
انہاں دی ولادت شام دے دار الحکومت دمشق وچ تھئی. والد بچپن وچ انتقال کر گئے. شروع وچ والد دے کاروبار وچ مصروف رہے، بعد وچ علمی شغف وچ مصروف تھی گئے۔ محمد شاکر السالمی العمری العقاد توں علوم عقلیہ حدیث تے تفسیر پڑھی. انہاں دی ترغیب نال مسلک حنفی اختیار کیتا تے اپݨے دور دے بہت وݙے عالم و مرجع خلائق بݨ گئے۔
مجوزہ قومی تے علاقائی زباناں دے ٻل
لکھت : فضل لنڈ
مجوزہ قومی تے علاقائی زباناں دے بل وچ جیرھا جو سینیٹر سسی پلیجو پیش کیتا جیندے وچ سرائیکی کو شامل نہ کیتا گیا تاں کجھ جانڑوند سرائیکی دوستاں ایں بل دے خلاف آواز اچی کیتی رڑ پٹ کیتی اپنڑاں مدعا ڈساون دی کوشیش کیتی سرائیکی لوک سانجھ دے اگوانڑاں اسلام آباد پریس کلب دے اگوں احتجاج کیتا تاں سینٹ نے انہاں دا مدعا سنڑن دا فیصلہ کیتا ہک کمیٹی دے روبرو جیرھی جو ایں بل تیں کم کریندی پئی ہئی اوندے روبرو مختلف زباناں دے دانشور تے سیاسی اہرکار پیش تھئے اتے اپنڑاں اپنڑاں موقف بیان کیتا. .
سرائیکی زبان کوں مجوزہ بل اچ شامل کرواون واسطے جیرھے دانشور تے کارکن پیش تھئے انہاں وچوں ڈاکٹراحسن واگھا، حبیب موہانہ صاحب، پروفیسرمشتاق گاڈی، مظہر عارف، صفدرکلاسرہ تے رانا ابرار خالد شامل ہن. اے گالھ وی یاد رہوۓ جو جڈاں اسلام آباد اچ لوک سانجھ دے دوست ست زباناں دے بل واسطے احتجاج کریندے پئے ہن تے اپنڑی بولی واسطے اہر کریندے پئے ہن اوں دوران پورا وسیب چپ ہا کوئی سرائیکی پارٹی نہ تاں سڑکاں تیں آئی اور نہ ای وسیب اچ ایں سلسلے اچ گالھ ٹوری گئی. .
ایں دوران تخت پنجاب تے ن لیک دے فنڈڈ ادارے ولوں لوک ورثہ اچ ہک پروگرام ستریا گیا سرائیکی وسیب دے دانشوراں کوں ایں پروگرام اچ شامل کراون لئیوں مظہرعارف کوں وسیب اچ لانچ کیتا گیا جبکہ سرائیکی لوک سانجھ نے ن لیک دے فنڈڈ شدہ ہرسیاسی وثقافتی این.جی.اوز ٹائپ پروگرام دا بائیکاٹ کیتا اور اعلان کیتا جو لوک ورثہ تیں ن لیکی دور اچ اعتماد کرن بیوقوفی اے. .خیر کجھ دوست مظہر عارف صاحب دے آکھئے لگ ایں پروگرام اچ شریک تھئے پر اوں کن اگلے ڈینہواراں اچ سینٹ دی کمیٹی دے روبرو پیشن تھیون لئیوں کہیں سرائیکی دانشور گوارا نہ کیتا جیویں ای لوک ورثے دی ٹکٹ مکی مارکا گھر ول آۓ. سینٹ اچ سرائیکی دانشوراں اپنڑاں موقف پیش کیتا بنہاں زباناں دے دانشور وی پیش تھئے جنہاں اپنڑی اپنڑی زبان دے حق اچ دلائل ڈتے. سبھے دانشوراں تے ماہرین لسانیات دے موقف دے پیش نظر چار دی بجائے ست زباناں دا بل تجویز تھیا ایں ترمیمی بل کوں تیار کرن آلے سینیٹر کریم خواجہ صاحب ہن خواجہ صاحب کوں سرائیکی لوک سانجھ دے دوستاں اپنڑے ہک پروگرام وچ سڈیا جیرھا جو اشولال سئیں دی کتاب دی مہورت لئیوں ستریا گیا ہا اوں پروگرام وچ وئ خواجہ صاحب پرامید ہن جو مجوزہ ترمیمی بل پاس تھیسی اور سرائیکی سمیت ست زباناں کوں علاقائی و قومی زباناں دا درجہ ملسی. پر بل تیں کم کرن آلی سینٹ دی کمیٹی دے آخری اجلاس اچ شاونسٹ پنجابی اعتزاز احسن نے ست زباناں آلے بل دی ودھ چڑھ مخالفت کیتی تے چار زباناں آلا سسی دا بل کمیٹی اچ منظور کروایا جیرھا جو اگاں ونج سینٹ اچ پیش تھیسی منظور یا مسترد کرنڑ دا فیصلہ سینٹ دے ارکان کریسن. .
اے ہئی قومی تے علاقائی زباناں بارے بل دی گذریل تے اجوکی کہانی. . ایں چار زباناں آلے بل دی پہلے پہلے مذمت ڈاکٹر واگھا صاحب سوشل میڈیا تیں کیتی گاڈی صاحب تے بئے کافی دوستاں ٹوئٹر فیس بک وغیرہ دے ذرائع نال اپنڑاں احتجاج ریکارڈ کرایا. .
ایں دوران کجھ باہر بیٹھے فرسٹریشن دا شکار دوستاں نے اپنڑے استاد مظہر عارف ( یاد رہوۓ مظہرعارف صاحب او بندے ان جیرھے سرائیکی صوبے کوں اسرائیل اھدن تے اسلام آباد تے طاقت دے بنہاں مراکز اچ ونج کے سرائیکی مقدمہ بارے کنسپریسی پھیلیندے رہ ویندن ورنہ انہاں کوں پنجابی اشرافیہ ولوں فنڈ نئ ملدے اور جڈاں رفعت عباس ایوارڈ واپس کیتا تاں ایں بندے رفعت کوں دب ٹرکایا جو تخت پنجاب تیکوں کھاندے ) دی آشیرباد حاصل کرنڑ واسطے تے لوک ورثے دے تخت پنجاب آلے پروگرام دی مخالفت دا بدلہ گھننڑ واسطے سرائیکی لوک سانجھ دے اگوانڑاں دے خلاف سوشل میڈیا تیں تماشا بدھ ڈتا. جھوٹ غلط بیانی دا آسرا گھن کے ہک محترم شہزاد عرفان صاحب نے ڈاکٹر واگھا تے پرو فیسر مشتاق گاڈی دے خلاف مہم شروع کر ڈتی.(ایں شودے کوں شاکا واگھا فوبیا تھی چکے)
شہزاد عرفان صاحب فرمیندن جو سینٹ اچ صرف شاکا تے واگھا پیش تھۓ لہذا اے انہاں دی ناکامی اے وغیرہ. . جناب دی خدمت اچ گذارش اے جو جناب سینٹ اچ جتنا لوک پیش تھئے میں اتیں درج کرچکاں. ول فرمیندن جو سینٹ اچ جڈاں بحث چلدی پئی ہئی کہیں کوں ڈسایا کیوں نہ ہا. . شہزاد عرفان صاحب لوکاں کوں غلط گائیڈ نہ کرو تہاڈے دانشور صاحبان لوک ورثہ دے پروگرام اچ تاں وسیب توں بساں دیاں چھتاں تے چڑھ کے پج ویندن کیوں جو اتھ لفافہ ملدے پر سینٹ اچ آنون گوارہ نئی کریندے. . زباناں دے ایں بل اچ سرائیکی کوں شمار نہ کرنڑ قابل مذمت اساں ایں بل دے خلاف احتجاج کریندوں اور کریندے رہسوں پر کجھ بناسپتی دانشور صاحبان ملخ دے باہر بہہ کے بجائے بل دی مخالفت دے بغل اچ چھریاں پا رام رام کریندے آ گئین جو کہیں طرح سرائیکی واسطے کم کرنڑ آلے اگوانڑاں دا رستہ روکیا ونجے. انہاں کن کوئی پچھے او بھراوو اے ڈساو جو تساں کیا کیتے سرائیکی زبان واسطے یا وت تہاڈی ڈیوٹی صرف ایہا اے جو جیرھا کم کرے اوندیاں لتاں چھکو. . بل اچ سرائیکی شامل نئی تھئی پر ترمیمی بل اچ شامل تھیون نال اے گالھ تاں کنفرم اے اج نئیں تاں کل سینٹ دا پیو وئ ساڈی زبان کوں تسلیم کریسی.
ہک بیا طبقہ جیرھا پی پی تیں کھریاں چا چا وار ودا کریندے تے خود ن لیک تے بنہاں جماعتاں کوں ووٹ ڈیندے انہاں کن کوئی پچھے جناب تہاڈیاں جماعتاں چا سرائیکی دا بل پاس کراون جھیڑا مک پوسی.
انہاں دوستاں دی خدمت اچ گذارش اے جو جناب اج پی پی ای ہئی جئیں چار زباناں دا بل پیشں کیتے اور ست زباناں دا بل ای پی پی پاس کریسی کہیں بی جماعت کن امید رکھنڑ غلط فہمی ہوسی. .
ویسے پی پی تیں کاوڑ کرن کن پہلے سرائیکی قوم پرست مارکا اپنڑے گریبان اچ جھاتی پاون جو کتنے ایم.این.اے تے ایم.پی.اے سرائیکی وسیب وچوں پی پی دے منتخب تھئین جیرھے اگون ونج ساڈی گالھ ٹورن. . سرائیکی دھرتی نال محبت واسطے لازم نئیں جو بندہ اپنڑے متھے تیں قوم پرست لکھواوۓ. .خواجہ فرید چوکھے قوم پرست ہن کوئی دوست ڈسیسی؟
پر او سچے دھرتی پرست تے اپنڑی زبان نال محبت کرن آلے ضرور ہن.
فنلینڈ
thumb|قومی نشان
thumb|فنلینڈ دا جھنڈا
فنلینڈ یا جمہوریہ فنلینڈ شمال یورپ دا ہک ملک ہے۔
آتون
آتون (Aten)، قدیم مصری علم الاساطیر وچ قرص شمسی ہے تے اصل وچ ایہ دیوتا رَع دا ہک پہلو ہے۔ thumb|
القادر باللہ
thumb|محمود غزنوی، خلیفہ قادر باللہ عباسی ہوراں توں خلعت فاخرہ گھندے ہوئے القادر باللہ (پیدائش: 947ء— وفات: 29 نومبر 1031ء) خلافت عباسیہ دے پنجیہویں خلیفہ ہن جنہاں نے 991ء توں 1031ء تک حکومت کیتی۔ انہاں دے بعد سب توں زیادہ طویل مدت تک حکمرانی خلیفہ الناصر لدین اللہ نے کیتی۔ ناں احمد بن اسحاق، کنیت ابوالعباس تے لقب القادر باللہ ہئی۔ نسب ایویں ہے:
القادر باللہ احمد بن اسحاق بن المقتدر باللہ بن المعتضد باللہ بن الموفق باللہ بن المتوکل علی اللہ بن المعتصم باللہ بن ہارون الرشید بن المہدی باللہ بن ابو جعفر المنصور بن محمد بن علی بن عبداللہ بن عبد اللہ بن عباس (رضی اللہ عنہ) بن عباس بن عبد المطلب (رضی اللہ عنہ)۔
قادر باللہ دی پیدائش غالباً 336ھ مطابق 947ء کوں بغداد وچ خلیفہ المطیع للہ دے عہدِ حکومت وچ تھئی۔ قادر باللہ دی والدہ دا ناں تمنیٰ ہئی جبکہ بعض نے ناں دمنہ لکھا ہے۔ تمنیٰ اسحاق بن المقتدر باللہ دی کنیز ہئی۔ شاہی گھراݨے دا فرد ہوندے ہوئے اُنہاں کوں آباؤ اجداد توں علم ورثے وچ عطا تھیا ہئی۔ اوہ فقیہ وی ہن اتھاں تک کہ اُنہاں کوں تفقہ وچ علامہ ابی بشر الہروی الشافعی تے ترجیح ݙتی ویندی ہئی۔
دور خلافت
خلیفہ ابوالفضل عبدالکریم الطائع للہ العباسی دی دستبرداری دے بعد یکم نومبر 991ء کوں قادر باللہ کوں خلیفہ مقرر کیتا ڳیا۔ چونکہ قادر باللہ اُوں وقت بطیحہ نامی ہک مقام تے مقیم ہن تے بغداد وچ موجود نہ ہوݨ دے سبب عوام وچ حاضر نہ تھی سڳے۔ 10 رمضان 381ھ مطابق 20 نومبر 991ء کوں قادر باللہ بغداد پہنچے تے سریر آرائے خلافت تھئے۔ شعرا نے اُوں روز دربارِ خلافت وچ انہاں کیتے تہنیتی قصائد پڑھے۔
خلیفہ ابوالفضل عبدالکریم الطائع للہ العباسی دے عہدِ خلافت وچ ہک وار قادر باللہ نے اُونکوں خلافت توں معزول کراوݨ دی کوشش کیتی ہئی جیندی وجہ توں طائع للہ نے اُوندی گرفتاری دا حکم جاری کیتا ہئی۔ اوہ بغداد توں بطیحہ وچ مہذب الدولہ ابوالحسن دے کول چلا ڳیا۔ ابوالحسن نے اُونکوں ہتھوں ہتھ گھدا تے تعظیم و تکریم نال پیش آیا۔ طائع للہ دی معزولی دے بعد امرائے بغداد نے قادر باللہ کوں بحیثیتِ خلیفہ نامزد کیتا۔ بہاؤالدولہ وزیر اعظم نے اپݨے خواص کوں قادر باللہ کیتے بیعت گھنݨ کیتے بطیحہ بھیڄا۔ مہذب الدولہ نے شاہانہ سازو سامان دے نال قادر باللہ کوں بغداد روانہ کیتا تے بہت وݙی رقم نال کیتی۔ 12 رمضان 381ھ کوں قادر باللہ بغداد پہنچا جتھاں بہاؤالدولہ وزیر اعظم تے تمام امرائے سلطنت استقبال کیتے نکلے۔ نہایت تزک و احتشام دے نال دربار وچ گھنایا ڳیا تے خلافت دی بیعت گھدی ڳئی۔
اہم واقعے
مؤرخ اسلام علامہ شمس الدین الذہبی نے لکھا ہے کہ:
ماہِ شوال 381ھ مطابق دسمبر 991ء کوں قادر باللہ نے عام دربار منعقد کیتا جس وچ قادر باللہ خلیفہ وقت تے بہاؤ الدولہ وزیر اعظم نے باہمی معاہدہ وفاداری کیتا۔ بعد ازاں قادرباللہ نے اپݨے خاص محل دے علاوہ تمام مملکت وغیرہ بہاؤ الدولہ دے انتظام وچ کر ݙتی۔ 381ھ مطابق 991ء وچ گورنر مکہ ابوالفتوح حسن بن جعفر العلوی نے اپݨی خود مختاری خلافت دا اعلان کر ݙتا تے راشد باللہ دا لقب اِختیار کر گھدا۔ اِیں اقدام نال شاہِ مصر دی مکہ معظمہ تے حکومت ختم تھی ڳئی لیکن تھوڑے ہی عرصے بعد ابوالفتوح دی حکومت وچ کمزوری پیدا تھی ڳئی جس دی وجہ توں اُوں نے دوبارہ شاہِ مصر دی بالادستی کوں قبول کر گھدا۔
384ھ مطابق 994ء اچ عراق دے باشندے حج دی ادائیگی کوں نہ ونڄ سڳے تے رستے توں ہی واپس عراق کوں چلے ڳئے کیونکہ اصیغر اعرابی نے بغیر محصول وصول کیتے اُنہاں کوں حجاز وچ داخل نہ تھیوݨ ݙتا ۔ اِیں طرح یمن تے بلاد الشام دے باشندے وی حج ادا نہ کر سڳے، البتہ اہالیانِ مصر نے حج ادا کر گھدا۔
387ھ مطابق 997ء اچ سلطان فخرالدولہ دا انتقال تھی ڳیا تے اُوندا چار سالہ بیٹا رستم رَے شہر دا بادشاہ تسلیم کر گھدا ڳیا جیندا لقب القادر مجدالدولہ ہئی۔
394ھ مطابق 1004ء وچ بہاؤالدولہ نے شریف ابو احمد حسین بن موسیٰ الموسوی کوں قاضی القضاۃ، امیرالحجاج تے مطالبہ کرݨ والیاں دا مندوب مقرر کر ݙتا۔ علامہ شیراز وی اِنہاں دے ماتحت ہن لیکن خلیفہ قادر باللہ نے اُنہاں دی منظوری نہ ݙتی، ایں واسطیے شریف ابو احمد برسرکار نہ تھی سڳے۔
ابو علی المنصور الحاکم بامر اللہ (اسماعیل خلیفہ مصر) نے مصری علما کوں زبردستی قید کروا کے قتل کروایا جیہڑے خلفائے راشدین دی عظمت دا اِظہار کریندے ہوندے ہن۔ ابو علی المنصور الحاکم بامر اللہ نے مساجد دے دروازیاں تے شہر دی دیواراں تے خلفائے ثلاثہ دے ناں تے تبرا کروایا تے عوام وچ اِنہاں فعل شنیعہ دا رواج کیتا۔ قاہرہ شہر وچ کتیاں کوں مار ݙتا ڳیا۔ تمام اینجھی شراباں دی اِقسام جنہاں وچ بھرپور نشہ نی ہوندا، کوں بند کروا ݙتا ڳیا ۔ بغیر چھلکے والی مچھی فروخت کرݨ تے پابندی عائد کر ݙتی۔