cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسم مشتق
ٻس ایجھیں لوظ جہڑے جو کہیں فعل کن بݨیے ہوئے ہوون تے وت او جملے ئِ چ فعل اسم یا صفت داکم ݙیوݨ ، اسم مشتق اکھیندن۔ مشتق عربی لوظ ئِ تے جیندا معنی ئِ چیرن۔ْ اینہہ ڳالھوں مشتق اوہو لوظ ہوندے جہڑا جو فعل دی بݨیاد (مصدر) کوں چیر کرائیں نکلے یا بݨے ۔ سنسکرت ئِ چ مشتق کوں ’’کردنت‘‘ تے انگریزی ئِ چ پارٹسپل (Participal)  سݙیا ویندے۔
(سندھی ویا کرݨ از شمس العلماء مرزا قلیچ بیگ 39,38؎  )(ترجمہ)
2۔ اسم مشتق او اسم ہے جہڑا جو مصدر کن بݨایا ون٘ڄے۔            (نخلستانِ قواعد از بشیر احمد ظامی بہاول پوری 53 ؎  )(ترجمہ)
3۔ او اسم جہڑا جو خود آپ تاں کہیں اسم کنوں بݨے پر اونہہ کنوں کُئی اسم یا فعل وغیرہ نہ بݨ سڳے اسم مشتق سݙیا ویندے۔
(سرائیکی قواعد تے زبان دانی از بشیر احمد بھائیہ 52 ؎  )
4۔ مشتق او اسم ہے جہڑا جو کہیں ݙوجھے لوظ کن تھوڑی جھئیں تبدیلی نال نکلیا یا بݨیا ہووے۔
(قواعد اُردو از ڈاکٹر مولوی عبد الحق 175 ؎  )(ترجمہ)
5۔ اسم ݙو قسمی ہوندن ۔ ہکڑے او اسم جہڑے جو کہیں وی لوظ کن نہ بݨائے ڳئے ہوون جیویں جو شیر ، گِدڑ ، لوہا، سونا ، پاݨی، زمین، اسمان، ملتان، کراچی، کوہ ہمالیہ وغیرہ وغیرہ کوں اسمائے جامد آکھیا ویندے۔ ݙوجھے او اسم جہڑے جو کہیں ݙوجھے لوظ کن بݨائے ڳئے ہوون جیویں جو لکھت ، پڑھت، لکھنڈر، پڑھندڑ، لکھیندڑ، پڑھیندڑ، لکھائی، پڑھائی، ٻلیار، کھݙکار ، وہاند، بھڑاند، ٻدھیج، کُٹ پھاٹ، مارکٹائی، مرئیل، ٻجھارت وغیرہ وغیرہ ایجھیں اسم کوں اسم مشتق آکھیا ویندے۔
(بنیادی اُردو قواعد از ڈاکٹر سہیل عباس بلوچ 38؎  )
ب۔ اسمائے مشتقہ:مختلف ماہرین لسانیات دے ڳݨوائے ہوئے اسمائے مشتقہ کجھ ایں ہن۔
i۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حاصل مصدر (۴)اسم حالیہ                (نخلستان قواعد از بشیر احمد ظامی بہاول پوری 52؎  )
ii۔(۱)اسم فاعل (۲) اسم مفعول (۳)اسم حالیہ (۴)اسم استقبال (۵)ماضی معطوفی۔
(سندھی ویا کرݨ از شمس العلماء مرزا قلیچ بیگ39تا41؎  )
(وݙوسندھی ویا کرݨ از بھیرومل مہر چنداݙواݨی112تا125؎  )
iv۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم کیفیت (۴)اسم آلہ (۵)اسم ظرف (۶)اسم تصغیر (۷)اسم مکبر(۸)اسم صفت (۹)اسم مرکب۔      (قواعد اردو از ڈاکٹر مولوی عبد الحق 175تا 197؎  )
v۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حاصل مصدر (۴)اسم حالیہ (۵)اسم معاوضہ ۔(بنیادی اُردو قواعد از ڈاکٹر سہیل عباس بلوچ 39؎  )
vi۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حاصل مصدر (۴)اسم حالیہ (۵) اسم معاوضہ۔
(اُردو کمپوزیشن از غلام جیلانی مخدوم 42؎  )
vii۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حاصل مصدر (۴)اسم حالیہ (۵)اسم آلہ ۔(نادرالقواعد مطبوعہ 1934ء از مولوی عبد اللہ 82؎  )
۵۔(۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حاصل مصدر (۴)اسم کیفیت (۵)اسم استقبال (۶)اسم منسوب (۷)اسم مرکب (۸)اسم فعلی (۹)اسم آلہ (۱۰)اسم ظرف (۱۱)اسم صوت (۱۲)اسم صفت (۱۳)اسم حالیہ (۱۴)اسم تصغیر (۱۵)اسم تکبیر ۔
(سندھی ٻولی جو صرف ونحو از واحد بخش شیخ 47تا115؎  )
نوٹ:اُتے ݙتے ڳئے مختلف ماہرین لسانیات دے مؤقف دے مطابق اخذ کیتے ڳئے اسمائے مشتقہ درج ذیل۔
viii۔ (۱)اسم فاعل (۲)اسم مفعول (۳)اسم حاصل مصدر (۴)اسم کیفیت (۵)اسم حالیہ (۶)اسم استقبال(۷) اسم معاوضہ (۸)اسم آلہ (۹)اسم صفت (۱۰)اسم صوت (۱۱)اسم مصفر (۱۲)اسم مکبر وغیرہ وغیرہ ۔
جنگ دے تباہ کاریاں
تساں اہدو جنگ۔۔۔۔۔تہذیب، ورثہ، سونہڑپ، محبت، پیار،انسانیت کوں تباہ کرڈیسی، جنگ مذاق نی ہوندی!! مرشد، تہاڈی گالھ اصولی طورتے ٹھیک اے،جنگگوں دی کٹھی مردے ہوندن۔۔۔۔۔۔۔۔ جیکر سچوئیشن وچ ڈیکھوں تاں امن ای تہذیب، ورثہ، سونہڑپ، محبت، پیار،انسانیت کوں کھادی ویندے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔میڈا سوال ایہواے جوکیہڑی تہذیب (تل وطنی یا برہیچو)، کیہڑاورثہ (تل وطنی یا برہیچو)،کیہڑا سونہڑپ، محبت، پیار(تل وطنی یا برہیچو)، کیہڑی انسانیت (تل وطنی یا برہیچو)۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ایں سچوئیشن کوہک قیدخانے نال تشبیہہ وی ڈتی ونج سگدی اے جتھاں مکمل طورتے امن اے، پربولنڑتے بندش اے، سویل شام دال روٹی وی ملدی اے پرساجھرے پنجکا وی کھاندے ہیسے، کوتوال چارے پاسے بندوخاں چا تے پھردن تے سُتئیں کوں ڈراوے ڈیندن، جیکر کئی بولنڑدی کوشش کریندے تاں چکی بند کرڈتا ویندے، بیڑیاں پوایاں ویندین یاول گم کرڈتا ویندے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ایں سچوئیشن وچ جیکر کئی باہروں قیدخانے تے حملہ کریندے تاں کوتوال اہدے حملہ آورجیل دا امن تباہ کرڈیسی، جیکر امن تباہ تھیسی تاں قیدی فنکار بیرک دی کندھ تے جیہڑیاں انمول تصویراں بنڑائیاں او وی تباہ تھی ویسن، جتھاں تساں کہیں کہیں ویلے جھمرکھیڈدے ہیوے او پڑ وی تباہ تھیسی، دشمن بم سٹ کے تساں ساریں کوں مارڈیسی، آئو میڈے نال تھیوو یکے قیدی، رل مل امن تے پہرہ ڈیووں نتاں کئی نہ بچسی!!(راݨا ابرار خالد)
ڈائری دا پنا 40
ڈائری دا پنا : 40
ایہ مِٹھی ہئی ' میڈے دھیانیں تےخابیں دے بُھل بُھلاندریاں وچوں ایہ شہر نکلدا ہا گُم تھی ویندا ہا ' میں کوئی ہک ہزار ہک شکلاں وچ مٹھی کوں اپنڑے گماناں وچ ڈِٹھا ہا ' میکوں لگدا ہا ایہ شہر رتیاں سلہاں نال بنڑیا ہوئے ' ادھ وچ کُھلیاں گلیاں ہِن تے ڈوجھے پاسے وت رتے مکان ہِن ' رتیاں سلہاں والے مکاناں اگوں نماں ہِن تے سارا ڈینہ مور نماں توں چھتاں تانڑیں اُڈدن ' وت میں ڈِٹھا ہا جو مکان گلیاں توں اُچے ہِن تے مٹھی گھریں اگوں ترے ترے چار چار پوڑیاں والا شہر ہے ' وت ہک پھیریں مٹھی کوں میں بارش وچ ڈِٹھا تے لگدا ہا ایہ ٹین دا شہر ہے ' ہک پھیریں بہوں شور ہا تے خواب وچ مٹھی دے چوک وچ لاریاں دا رش ہا ' مٹھی دے میں بہوں خاب ڈٹھے ہَن ' ڈو ترے سالیں توں خلیل کبھار دی دوستی وچ ایہ واہند سِروں ودھ گئی ہئی ' ایہ مٹھی ہئی ' اساں مٹھی دے مرکزی چوک تئیں پُج گئے ہاسے ' میں اپنڑے کیتے دوا گھدی ' مٹھی دی دستکاری وچوں گھر والیاں کیتے کڑھائی دے گلے گھدے ' پانڑی دی ہک ہک بوتل حاصل کیتی ' اپنڑے آپ کوں ڈسیا ایہ مِٹھی ہے ' اپنڑی حیرت والے سارے بٹن چالو کیتے ' ایہ مِٹھی ہے ایہ مِٹھی ہے ' میڈے تے ہک بے دھیانی طاری تھی گئی ' میں مِٹھی وچ مِٹھی توں بیگانہ تھی گیا۔
بُلھے شاہ تے کالا علم
اے تاں ساکوں پتہ نہیں جو کالا علم کیا ہوندے پر اے ڳالھ واضح ہے جو کال علم ہوندا ضرور ہے، ہُݨ کالے علم دی ہر کہیں دی اپݨی توجیح ہے۔ تمام کالے علم ڄاݨݨ والیں دے وچ ہک قدر مسترک ہے،او ہے لوکیں تے حاکمیت کرݨ دی، اپݨی Supremacy قائم کرݨ دی۔ دنیا دے تمام زبانیں دے لفظیں وقت دے نال اپݨے معنی بدلِن۔ کل دی سچائی اَڄ دی سچائی ہے تان اوندا تصور یقیناً او نہیں جیڑھا کل ہا تے نہ ہی کوئی تصور جیڑھلے ویلھے اپݨی عملی شکل اِچ آندے تاں او بندہ جیڑھا تصور ݙیندے اگر کوئی اوندی زندگی وچ کوئی اوندی عملی شکل بݨے تاں اوندے کیتے بجنسہٖ قابل قبول نہیں ہوندی۔ بلکہ اوندے تصور دی بھانویں کتنی خوبصورت شکل ہووے اوندے بنیادی تصور پیش کرݨ والا پمیشہ اونکوں کریندا راہندے۔ اوندی ہک سِدھی سادھی ڳالھ تاں اے ہوندی ہے جیڑھے ویلھے او تصور اپݨی کوئی شکل بݨیندے تاں اوں ویلھے زمانی فاصلہ اتنا ودھ چُکا ہوندے جو خود اوندا خالق اپݨے سماجی پس منظر وچ اوندے مطابق اپݨے آپ کوں ڈھالݨ دی صلاحیت نہیں رکھدا۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو اونکوں باقی عوامل دا اتنا احساس نہیں ہوندا کیوں جو اوندے وچ ٻئے بےشمار لوکاں دیاں لوڑاں شامل تھی چکیاں ہوندن۔ ایہو حال بالکل علم دا ہے جو انسانی علم کوں ودھاوݨ والے لوک کہیں نہ کہیں سطح تے طبقاتی جبر دا شکار ہوندن۔ اے ڳالھ انہیں دے تصور وچ وی نہیں ہوندی جو طاقت بدلدیں ہوئیں لوڑیں نال اپݨے وسیع انتظامی تڄربے دی بنیاد تے اوندی صرف او تشریح لوکیں تائیں پُڄدی ہے یا پُچاوݨ دے او ذرائع استعمال کریندی ہے جو ہک خاص طبقے دی بالا دستی یا اوندے مراعات کیتے جواز بݨ سڳن۔ آئن سٹائن جھیں انساں پرست بندے کوں جے اے پتہ ہوندا جو اوندے نظریۂ اضافیت کوں اوندی نسل دے لوک تریجھی دنیا دے مظلوم تے بےبس مخلوق کوں ہک ٻئی طرحاں دیاں نویاں زنجیراں پوا ݙیسی یا اے کرۂ ارض کیں ویلھے وی ہک بھا دے گولے دی شکل اختیار کر گھنسی تاں میݙا خیال ہے او ہک وݙے سائنسدان بݨݨ دی کݙاہیں خواہش نہ کریندا تے اُتھاہوں اِی کوئی علم کالے علم دی شکل اختیار کر گھندے۔ مدرسے تے ٻانبھݨیں دا علم جے لوکیں کوں اوہو جیہاں بندہ بݨیندا جیندا تمام علوم دعویٰ کریندن تاں بُلھے شاہ کوں اے نہ آکھݨا پوندا؎
علموں بس کریں وے یار
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک کہاݨیاں۔ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی ڈراما۔ ونکی:ڈرامہ ونکی:سرائیکی لوک ڈرامے ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
عبدالملک بن مروان
thumb|عبدالملک دا مقبرہ، باب الصغیر، دمشق 685ء وچ عبد الملک مسند خلافت تے متمکن تھیا۔ ایندی پیدائش عثمان ابن عفان دے عہد خلافت وچ 26ھ کوں تھئی۔ تخت نشینی دے وقت دی عمر 39 سال ہئی۔ مروان نے اپݨی زندگی وچ خالد بن یزید تے عمرو بن سعید کوں ولی عہدی توں خارج کرکے عبد الملک کیتے بیعت حاصل کر گھدی ہئی۔ مروان نے ایندی تعلیم و تربیت دی طرف پوری توجہ ݙتی۔ ایندی پرورش ، مدینہ دے علمی ماحول وچ تھئی تے اے ارباب علم و فضل تے اہل کمال دی صحبتذں نال فیض یاب تھیا۔ ہیں وجہ توں اے اموی حکمراناں وچ سب توں زیادہ پڑھا لکھا خلیفہ شمار تھیندے۔ اگرچہ عبدالملک انتہائی ناسازگار ماحول وچ تخت نشین تھیا لیکن اوہ محض اپنے عزم و استقلال، تدبر تے دواندیشی دی بدولت مخالفین تے قابو پاوݨ وچ کامیاب تھیا تے ایں طر ح ہک مستحکم اموی حکومت دی بنیاد رکھی۔
دور خلافت
thumb|پہلا اموی دور دا طلائی دینار جیندے تے شاید عبدالملک دی تصویر اے 695ء، 76ھ وچ دمشق وچ ایندے حکم نال ٹکسال تعمیر کیتی ڳئی۔ حجاج بن یوسف نے کوفہ وچ وی ایہوجیہی ہک ٹکسال قائم کیتی۔ سونے تے چاندی دے دینار وچ بالعموم ہک تے ݙاہ دی نسبت ہئی۔ اگرچہ ایں نسبت وچ بعض اوقات تبدیلیاں وی تھیندے ریہے ۔ اسلامی سکیاں دے معیار، قدر و قیمت تے خوبصورتی دی بدولت بہت جلد اقوام عالم نے انہاں کوں قبول کر گھدا۔ 705ء وچ مختصر جیہی علالت دے بعد عبد الملک نے وفات پاتی تے دمشق وچ دفن تھیا۔ مدت خلافت تقریباً 21 سال ہے۔ اپݨی زندگی وچ اپݨے ݙوہاں پتراں، ولید بن عبدالملک تے سلیمان بن عبدالملک کوں یکے بعد دیگرے جانشین نامزد کر چکا ہئی۔ چنانچہ وفات توں قبل ولید کوں سݙا تے اونکوں ملکی معاملات تے حکومت دے بارے وچ نصیحتاں کیتیاں۔
شہزاد مقبول بھٹہ
شہزاد مقبول بھٹہ ملتان شہر دی ہک سیاسی شخصیت ہن۔ مسلم لیگ نواز نال تعلق اے۔
شایان سرائیکی
شایان سرائیکی کراچی نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تحریک دے اہم کارکن ہن تے سماجی شخصیت ہن۔
جنید اقبال
جنید اقبال ہک شاعر ہے۔متحدہ عرب امارات وچ راہندے۔
نمونہ کلام
تیرے سُکھ دے سنگتی ڈھیر ہوسن
تیرے دُکھ دا وارث میں ہوساں
ہے یقین سانوں سجناں تیرے یار ہزار ہوسن
پر تیرے نال جو مخلص ہوسی اوہ میں ہوساں
تیرے بِنا برباد ہوساں تاں میں ہوساں
اُدوں وی نال تیرے میں ہوساں
منیاں تینوں رب حُسن چا دیتا اے
پرہُن سن سجناں جدوں حسن ڈھل جاوئے ول آوئیں
جس راہ  وچ   اکثر  ملدے  ہُندے  ساں
شفاءاللہ خان روکھڑی
شفاءاللہ خان روکھڑی دا تعلق ضلع میانوالی نال ہئی۔ اے سرائیکی زبان دے مایہ ناز گلوکار ہن۔ ہمیشہ سرائیکی ثقافت دی ترویج کریندے رہیے۔ انہاں دا انتقال 2020ء اچ تھیا۔
شمعونہ بادشاہ قیصراݨی
شمعونہ بادشاہ قیصراݨی، تونسہ نال تعلق رکھݨ آلی ہک سیاسی شخصیت ہن تے قیصراݨی قبیلے دے سردار میر بادشاہ خان قیصراݨی دی اہلیہ ہن۔
جوائݨ
(عربی: کمون ملوکی، فارسی: تخم بنگ، انگریزی: Omum Seeds) جوائݨ ہک اینجھی دوا ہے جس توں تقریباً ہر شخص واقف ہے۔ جوائݨ دا رنگ سیاہی مائل بھورا ہوندا ہے۔ ایں دے بیج سونف دے مشابہ ہوندے ہن۔ ایندی بو تیز ہوندی ہے۔ اس دا مزاج تریجھے درجے وچ گرم و خشک ہوندا ہے۔ عام طور تے ایندی مقدار خوراک ترے ماشہ توں چھی ماشہ تک ہوندی ہے۔ جوائݨ دی ݙو مشہور اقسام ہن۔ جوائݨ دیسی تے جوائݨ خراسانی جبکہ بعض اطباء نے ایندیاں چار اقسام ݙسیاں ہن،  یعنی:
لیکن مذکورہ بالا ݙوں اقسام ہی زیادہ مشہور ہن۔ جب کہ دلجوائݨ، جوائݨ خراسانی تے اجمود دی مشابہت ضرور ہے مگر خواص دے اعتبار نال انہاں وچ جوائݨ دیسی دی نسبت خاصا فرق ہے۔
شمیم آراء
شمیم آراء دا تعلق ملتان نال ہئی تے پاکستانی فلم انڈسٹری دی ہک مشہور اداکارہ ہں۔
شہناز کوثر
شہناز کوثر دا تعلق ضلع رحیم یار خان نال اے۔ سوشل میڈیا تے سرائیکی تحریک دی ترویج کیتے ہمیشہ کوشاں رہندن۔
عبدالواحد بن زید
خواجہ عبد الواحد بن زیدؒ ناں تے کنیت ابوالفضل ہئی. عبد الواحد بن زيدؒ جنہاں کوں امام ذھبیؒ نے شیخ العباد دا لقب ݙتا، ابو عبیدہ بصری دے ناں توں وی معروف ہن. انہاں دا ذکر رواۃ حدیث وچ ملدا ہے جنہاں کوں صوفی تے واعظ دی حیثیت نال ڄاݨا ویندا ہے. انہاں نے حسن بصریؒ، عطاء بن ابی رباحؒ ، عبادة بن نسیؒ ،عبد الله بن راشد وكيعؒ و محمد بن السماكؒ ، زيد بن الحبابؒ ،ابو سُلَيْمَان الدارانیؒ تے مسلم بن ابْرَاهِيمؒ تے کثیر جماعت نے روایت کیتیاں. .
حالات زندگی
سلسلۂ چشتیہ دے مشہور بزرگ ہن. آپؒ دا تعلق بصرہ نال ہئی تے خواجہ حسن بصریؒ دے مرید ہن تے انہاں توں خرقہ خلافت پاتا۔ آپؒ کثرت نال مجاہدے کریندے ہوندے ہن۔ چالیہ روز سخت مجاہدہ کرݨ دے بعد آپؒ نے حضرت حسن بصریؒ دے ہتھ تے بیعت کیتی۔ عبد الواحد بن زیدؒ نے حکم قرآنی دے مطابق ہک عرصے تک سیر و سیاحت کیتی تے اس دوران عبادت وریاضت وی کریندے رہے۔ آپؒ نے امام اعظم ابوحنیفہ توں وی اکتساب علم کیتا۔ آپؒ توں بے شمار کرامات دا ظہور تھیا۔ چنانچہ ہک دفعہ درویشاں دی ہک جماعت آپؒ دی خدمت وچ حاضر ہئی جݙݨ انہاں تے بکھ نے غلبہ کیتا تاں انہاں نے حلوہ دی خواہش کیتی لیکن فی الوقت کوئی چیز دستیاب نہ ہئی۔ آپؒ نے اپݨا چہرہ مبارک آسمان دی طرف کیتا تے اللہ تبارک و تعالٰی توں درویشاں دی اس جماعت کیتے خواستگار تھئے۔ اوں وقت آسمان توں دینار وسݨ لگے۔ آپؒ نے درویشاں کوں فرمایا کہ صرف اتنت دینار چا گھنو جتنے کہ حلوہ دی تیاری کیتے کافی ہوون۔ درویشاں نے بموجب حکم بقدر ضرورت دینار چاتے تے حلوہ تیار کر کے کھادا لیکن آپؒ نے اس حلوہ وچوں ہک لقمہ وی تناول نہ فرمایا کیونکہ آپؒ اپݨی کرامت توں اپݨا رزق حاصل کرݨا پسند نہ کریندے ہن۔
وفات
آخری عمر وچ خواجہ عبد الواحدؒ نہایت بیمار تھی گئے۔ آپؒ دے جسم وچ حرکت دی طاقت وی نہ رہی۔ ہک خادم موجود ہئی جیہڑا آپؒ کوں وضو کرویندا ہئی۔ ہک ݙینہہ خادم موجود نہ ہئی جیہڑا وضو کرویندا۔ آپؒ نے اللہ توں دعا کیتی کہ اے اللہ ایسا وقت وی آ گیا ہے کہ نماز کیتے وضو کرݨ دی وی ہمت نی رہی۔ میکوں کم از کم اتنی صحت تاں ݙے کہ میں وضو کر کے نماز پڑھ گھناں۔ اس دے بعد جو تیݙا حکم ہوسی اوہ بجا گھن آساں۔ آپؒ اوں وقت اٹھے اپݨے پیراں تے کھڑے تھئے. وضو کیتا، نماز ادا کیتی۔ نماز توں فارغ تھیوݨ دے بعد آپؒ ول بیمار تھی گئے۔ سفینۃ الاولیا تے اخبار الاولیا دے مطابق آپؒ 27 صفر 177ھ کوں اس دار فانی توں رخصت تھئے آپؒ دا مزار مبارک بصرہ وچ واقع ہے۔
نواں عہد نامہ (افسانہ)
ظلم تے ناانصافی دے خلاف پتہ نہیں بندے دی کوشش کݙاں مُکسی۔ کݙاں او اے لڑائی جِت گھِنسی۔ اے لڑائی ہک میدان اِچ نہیں لڑی ویندی پئی،اے چُو مُکھی لڑائی ہے ہر وقت تے ہر میدان اِچ لڑی ویندی پئی ہے۔ تمام پیغمبر،دانشور،شاعر،سیاستدان،حکیم،دانا تے سیاݨے کمروز تے طاقتور سب ایں لڑائی اِچ شریک ہِن تے اپݨے اپݨے میدان اِچ مورچے بݨائی ٻیٹھین تے ناانصافی مُکݨ اِچ نہیں پئی آندی ۔ آخر کیا وجہ ہے جو ہر فتح دے بعد جیڑھے ویلھے بندہ کمر بند کھول تے سہی کڈھݨ لڳدے تاں اونکوں پتہ لڳدے جو ناانصافی تے ظلم وَل نویں ہتھیاریں نال اوندے سامݨے کھڑے۔ تمام مذہبی صحیفے اپݨی تمام سچائی نال ہُت پئین۔ آخر انہیں کوںاے آکھݨاں پئے جو شِطان کوں تاں اللہ تعالیٰ خود مہلت ݙتی جو بندیں کوں بے راہ کریندا رہ۔ ایسے اے ہار منݨ آلی ڳالھ ہے۔ کیا واقعی شیطان کوں اساں نہیں مار سڳدے کیا۔؟ مذہبی صحیفیں دا ایہو مہفوم ہے؟ جے اے ڳالھ من گھنوں تاں وَت مذہبی صحیفیں دی کیا لوڑ باقی رہ ویندی ہے۔ انہیں ساریں ڳالھیں دے باوجود اساں سمجھدے ہئیں جو مذہبی صحیفیں دی لوڑ موجود ہے۔ اے داݙے دل دی،ساݙے اندر دی ڳالھ ہے،جے انہیں دا کوئی فائدہ نہ ہوندا تاںلوک ہزاریں سالیں کنوں انہیں کوں ڳل نال نہ لائی ودے ہوندے انہیں کوں لوک چھوڑ چکے ہوندے۔ جنگ اِچ کوئی وی فریق فالتو ہتھیاریں کوں مونڈھے تے نہیں چائی ودا ہوندا۔ ایندا مطلب ہے جو ایں لڑائی دا اَنت ایں واسطے وی نہیں تھیا جو اساں ایندی نوعیت کیوں نہیں سمجھ سڳیے نہ اساں انہیں ہتھیاریں کوں حالی تائیں ورت سڳیے ہیں۔ شاید اساں خود اپݨی طاقت کوں وی نہیں سمجھ سڳیے۔ کیا موسیؑ دا مسٔلہ کݙوں تھی ڳئے۔ موسیٰ تے خدا دا آپس اِچ کیا رشتہ ہے جیڑھا فرعون دا کائنی۔ اے سمجھݨ کیتے کیا کوئی نواں عہد نامہ لکھݨا پوسی۔؟
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک افسانہ۔ ونکی:سرائیکی لوک افسانے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانہ نگار۔ ونکی:سرائیکی افسانہ ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
شاہ جہاں بیگم
thumb|سلطان شاہ جہاں بیگم سلطان شاہ جہاں بیگم (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٣٠ جولائی ١٨٣٨ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ١٦ جون ١٩٠١ء) ریاست بھوپال دی ݙاہویں حکمران اَتے تِرِیجھی بیگم بھوپال ہَن۔ مرکزی ہندوستان دی نواب شاہی ریاست بھوپال دی تقریباً ٥٧ ورھیاں تئیں حکمران رہی ہَن۔ جین٘دے وِچ ٣٢ ورھیاں تئیں عنانِ حکومت اُنّھاں دے ہَتّھاں وِچ رِیہی۔ شہا جہاں بیگم دے عہدِ حکومت وِچ ریاست بھوپال ایسٹ انڈیا کمپنی دے دائرہ اقتدار وِچ ہئی جاں جو ریاسرت دا مکمل انتظام سلطنت اُنّھاں دے کول رِیہا۔ thumb|386x386px|سلطان شاہ جہاں بیگم–1872ء
ڄَم پَل اَتے ابتدائی حالات
شاہ جہاں بیگم بروز پیر ٦ جمادی الاول ١٢٥٤ھ / ٣٠ جولائی ١٨٣٨ء کُوں قلعہ اسلام نگر، بھوپال وِچ ڄَمّی ہئی۔ اُوں ویلے اِنّھاں دے اَبّا جہانگیر محمد خان بہادر نواب بھوپال یعنی حاکمِ ریاست بھوپال ہَن۔ شاہ جہاں دی ہر ونکی دی سِکھلائی نواب سکندر بیگم نے آپ کِیتی۔
تخت نشینی
٩ دسمبر ١٨٤٤ء کُوں شاہ جہاں بیگم دے اَبّا اَتے نواب بھوپال نواب جہانگیر محمد خان بہادر فوت تِھی ڳئے تاں قاعدہ تخت نشینی دے تحت شاہ جہاں بیگم نواب بھوپال مقرر تھئی ہئی۔ اُوں ویلے شاہ جہاں بیگم دی عمر محض ٦ ورھیاں دی ہئی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اُنّھاں دی اَمّاں نواب سکندر بیگم کُوں بحیثیّت نائب السلطنت مقرر کر ݙِتّا۔ نواب سکندر بیگم دسمبر ١٨٤٤ء تُوں ٣٠ اکتوبر ١٨٦٨ء تئیں بیگم بھوپال دے عہدے اُتے فائز رہی اَتے شاہ جہاں بیگم کول صرف رسمی طور تے عنانِ حکومت ہئی۔ ٣٠ اکتوبر ١٨٦٨ء کُوں نواب سکندر بیگم دے فوت تِھیوݨ دے بعد بروز پیر یکم شعبان ١٢٨٥ھ / ١٦ نومبر ١٨٦٨ء کُوں اُوہ بحیثیت بیگم بھوپال تخت نشین تھئی۔ ١٨٤٤ء وِچ تخت نیشنی دی اِیہ رِیت اِیں طرح قابلِ قبول پائی ہئی جو جِہڑیلے اُوہ شادی کر گِھنسی تاں اُنّھاں دے پئے کُوں رئیس ریاست بھوپال دا خطاب ݙِتّا ون٘ڄے۔
شادی اَتے اَل
جِہڑیلے شاہ جہاں بیگم سنِ شعور کوں اپڑی تاں اُنّھاں دی شادی کِیتے ٻہوں ڳویڑ پَرکھ اَتے وِچار دے بعد بخشی باقی محمد خان نصرت جنگ، سپہ سالار ریاست بھوپال کُوں چُݨ گِھدّا ڳیا جِنّھاں وِچ موروثی اَتے ذاتی طور تے رئیس و ریاست بھوپال دی وفاداری دے اعلیٰ جوہر موجود ہَن۔
باقاعدہ تخت نشینی
٢٦ جولائی ١٨٥٥ء کوں شادی دے بعد شاہ جہاں بیگم کُوں ایہ چوݨ حاصل تِھی ڳیا جو اُوہ اقتدار کُوں اپݨے ہَتّھاں وِچ گِھن سڳے۔
ݙوجھا نکاح
شاہ جہاں بیگم دا پہلا پئے ١٨٦٧ء کُوں فوت تِھی ڳیا تاں۔ ١٨٦٧ء وِچ شاہ جہاں بیگم ٢٩ ورھیاں دی عمر وِچ بیوہ تھئی اَتے ٣ ورھیاں تئیں کَلّھے حیاتی لنگھیدی رہی۔ دسمبر ١٨٦٩ء وِچ جِہڑیلے اُوہ ڈیوک آف ایڈنبرا شہزادہ الفریڈ، ڈیوک سیسکو برگ گوتھا نال ملاقات کِیتے کلکتہ ڳئی تاں گورنر جنرل ہند دے ایجنٹ کرنل رِچرڈ ہیڈ دی تجویز تے ݙُوجھے نکاح تے اَمادہ تِھی ڳئی۔thumb|165x165px|[[تاج المساجد، بھوپال]]
وفات
اکتوبر ١٩٠٠ء دے اَخِیر وِچ شاہ جہاں بیگم کُوں سرطان (کینسر) تِھی ڳیا جیڑھا کَھٻّے ڳَل دے اندر ظاہر تِھیا۔ اِیں بِماری وِچ یارہاں مہینے رہی۔ بروز اتوار ٢٨ صفر ١٣١٩ھ / ١٦ جون ١٩٠١ء کُوں ٦٢ ورھیاں دی عُمر وِچ فوت تِھی ڳئی۔ thumb|154x154px|تاج محل، بھوپال
حوالہ جات
ونکی:مسلم علماء زنانیاں ونکی:مسلم زنانیاں ونکی:بھوپال دی بیگماں ونکی:مسلم زنانی مصنفاں ونکی:بھارتی زنانی مؤرخین ونکی:وِیہوِیں صدی دے مسلمان ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں ونکی:وِیہوِیں صدی دی زنانیاں ونکی:وِیہوِیں صدی دی تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں
یہودیت
یہودی عقائد دی بنیاد خدا دی وحدانیت تے بنی اسرائیل دی فضیلت ہے۔
ضیغم عباس سندیلہ
ضیغم عباس سندیلہ دا تعلق بکھر نال اے۔ ملک تے سرائیکی وسیب دے معروف ذاکرین اچ انہاں دا شمار تھیندے۔ انہاں دے زیادہ تر مجلساں سرائیکی زبان اچ ہوندن۔ 2001ء انہاں دا سن پیدائش اے۔
یہودیت
حضرت ابراہیم علیہ السلام دے بعد آپ دے فرزند سیدنا اسحاق اپݨے خطے وچ اپݨے والد دا پیغام لوگاں تک پہنچیندے ریہے.حضرت اسحاق علیہ السلام دے پردہ فرماوݨ توں بعد آپ دے پتر سیدنا یعقوب علیہ السلام نے اللہ تعالی دا پیغام قوم تک پہنچایا. یعقوب علیہ السلام دا ݙوجھا ناں "اسرائیل"ہئی جہیڑی بنیاد تے آپ دی اولاد بنی اسرائیل دے ناں نال مشہور تھئی تے آپ دے ١٢ پتراں دے نسلاں نال بنی اسرائیل دے ١٢ قبیلے وجود وچ آئے.
thumb|ہک یہودی عالم دی عکاسی
مقدس کتاباں
یہودیت دی سب توں اہم دينی كتاب تورات ہے جیہڑی نہ صرف یہودیاں كیتے بلكہ مسیحیت تے اسلام وچ وی آسمانی كتاباں وچ شمار كیتی ویندی ہے۔ تورات تناخ دا پہلا حصہ ہے۔ "تناخ" كوں اكثر انگريزی وچ عبرانی بائبل آکھا ویندا ہے كيونكہ تورات دے علاوہ اس وچ ݙو ٻئے حصے شامل ہن جنہاں وچ یہودی تاريخ و عقائد دے اہم عنصر بيان كیتے گئے ہن۔ تناخ دا ݙوجھا حصہ ہے "نوی إيم" يعنی انبياء تے تریجھا "كيتُوِيم" يعنی كتاباں يا درج كردہ چيزاں۔
علاقے
زیادہ تر جرمنی، اسرائیل، امریکہ تے ایران وچ رہندن.
ڈاکٹر طاہر تونسوی دی گول پھرول
ڈاکٹر طاہر تونسوی سرائیکی لوک ادب وِچ تحقیق دے سلسلے وِچ گول پھرول سانگے روایات دی تائید کیتے پہلے توں موجود تحقیقی کم توں وی تائید گھندن۔ کہیں وی زبان دی ادبی تاریخ وچ شعراء دے تذکرے ٻہوں اہمیت رکھیندن۔ ایہ تذکرے شعراء دے حالات زندگی، نمونہ اشعار دیاں خصوصیات، شعرا دے کلام بارے تنقیدی رائے، کتب دے سن تصانیف، تاریخ پیدائش ، تاریخ وفات بارے بنیادی ماخذ دا کم ݙیندن۔ ایں تناظر وچ ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ایہ کتاب تذکریاں وانگوں معلومات مہیا کریندی ہے ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ’’ پہلا صفحہ‘‘ دے عنوان نال اپݨی کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" دے دیباچے وچ لکھدن:"'میکوں اُمید ہے جو میݙے ایں مجموعے نال تحقیق تے تنقید، دی روایت مضبوط تھیسی'"ڈاکٹر طاہر تونسوی دی ایں کتاب وچ مضمون "سرائیکی دا کلاسیکی ادب ۔ ہک جائزہ"، "سرائیکی وچ مرثیے دی روایت"، "سرائیکی ادب وچ اسلامی تہذیب دے عناصر" ٻہوں  بھرویں تے سرائیکی ادبی تاریخی شعراء دے تناظر وچ خاص اہمیت دے حامل ہن پر اُنہاں مضامین دے چھیکڑے حوالہ جات دی بجائے محض کتابیات دی فہرست درج کر ݙتی ڳئی ہے ۔ ایں طرحاں مذکورہ مضامین معلوماتی بݨ ویندن۔ بھانویں جو ایں کتاب وچ اُنہاں دا تنقیدی پکھ ٻہوں مضبوط ہے تے ہک مورخ دی حیثیت نال اُنہاں گمنام شاعریں کوں نو دریافت کیتے۔
ڈاکٹر طاہر تونسوی نے سرائیکی دی نثری صنف سرائیکی لوک افسانہ دے حوالے نال سرائیکی دے پہلے افسانہ نگار غلام حسن حیدرانی تے سرائیکی فکشن دے حوالے نال ظفر لاشاری اتے منفرد سفر نامہ نگار محمد اسماعیل احمدانی دے فکری ، فنی اسلوب بارے نویاں گالھیں ٹورین۔ جیڑھیاں سرائیکی ادب دی ارتقائی تاریخ سانگے بنیادی مباحث دا اہم حصہ ہن ۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں نے سرائیکی ادب دیاں اُنہاں ݙو صنفاں اَتے انہاں دے تخلیق کاراں دے تخلیقی پورھئیے وچوں جاگݨ والی تبدیلی بارے ݙس ݙتی ہے اَتے ادب دی تاریخ وچ ایں تبدیلی دا تنقیدی شعور نال جائزہ گھدے۔
سرائیکی دیاں مختلف اصناف مرثیہ، لوک داستاناں، مثنوی، افسانہ، ڈراما ، طنز و مزاح، تراجم ، سفر نامہ، ہاویکو دا فکری فنی ویورا ، پس منظری جائزے تے عصری تاریخ شعور دے حوالے نال کیتے۔ اتے انہاں اصناف وچ تبدیل تھیوݨ والے احساس کوں سرائیکی سماج وچ وقوع پذیر تبدیلی دے نال رلاتے ڈٹھے کیوں جو سماجی حقیقت مجرد یاساکت نہیں ہوندی تے ایہ واضح کیتے جو ادبی اصناف دے رحجانات وچ تبدیلی زندگی دے رویاں دے نال جڑت رکھیندی ہے ۔
پروفیسر شوکت مغل، ایں تناظر وچ لکھدن:"'سرائیکی زبان اپݨی قدامت دے نال نال جدید دور دی او زبان نظر آوݨ لڳ ڳئی ، جیڑھی اپݨے اندر ہر قسم دے نویں تازے ادبی تجربیاں تے تصورات کوں جذب کرݨ دی وسکت تے صلاحیت رکھیندی ہے۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
ݙ
ݙ (ݙے) سرائیکی دا خاص ٻُچکاری حرف ہے۔ پنجابی، اردو، عربی، فارسی، انگریزی آلے ایہ حرف کائنی آلا سڳدے۔
سرائیکی دنیا دی نانویں وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔ انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ( ٻے، ڄے، ݙے، ڳے تے اݨ نون)
ٻ:ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری
ڄ:ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، ڄلم،
ݙ:ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا
ڳ:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ
سرائیکی سویلائزیشن پروٹیکش ٹائیگرز (SCPT)
ݙاہا ہن۔ ایں تنظیم دا کم نسلی سرائیکی قبائل نال تعلق رکھݨ آلے عوام اچ اپݨی سیاسی تے سماجی اہمیت تے شناخت دا شعور بیدار کرݨا ہے۔
ݙ
سرائیکی وچ ݙو خاص واول علامتاں وݙی زیر تے وݙی پیش وی ہن۔
سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔
رھ: یارھواں، ٻارھاں
مھ: کمھار
نھ: ننھا
ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ،
سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر
ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا.
ݙاند
وپاری آکھئے پنجھتر دا
"شنا توں وی اُکا ڈاند ایں "
بہرحال پھرداں پھرداں ہک ڈاند پسند آ گیا،سودا تھی گیا ہنڑ مسئلہ گھر گھن کے ونجن دا ہئی ہک چنگچی ڈالے آلے کوں آکھم پہنچا ڈے،اساں ڈاند ڈالے تے لڈنڑ دی کوشش کیتی تاں ڈاند مچھر گیا قابو نہ آوے ہک بندے امداد کرنڑ دی کوشش کیتی ڈالے تے کھلو کے زور جو لایس ڈالے دا گیٹ تڑت پیا تاں ڈرائیور اس کوں آکھا
یار انجے کملا زور نی لویندا
"شنا توں وی اُکا ڈاند ایں"
آخر تنگ آ کے میں پیدل ٹر پیاں تے ڈاند گھر گھن آیاں دریخ نال بدھم اندر گیاں پچھوں ڈاند چھڑا گیائے، سارے گھر دی ہر شئے تِلی وِلی کر سٹی ہِس شور سنڑ کے باہر نکلاں تاں بابا جی ڈاند نپ کے دوبارہ بنھیندے پئے ہن نال آھدے پئے ہن چوکھر انجے بنھیندن ؟
دیگر تھئی تاں دھا دھو کے ڈاند نال سوہنڑاں جیا فوٹو بنڑا کے وڈے بھرا پروفیسر سیف اللہ سیفی کوں وائس اپپ کیتم فوٹو ڈیکھن توں بعد ریپلائی کیتس
انہاں چوں ڈاند کہڑَئے ؟
پچھوں تے نہ ݙکھاہے
آہدن ساݙے نظامِ سمشی کوں وجود اِچ آئیں سولھاں ارب سال تھی ڳئین۔ ساݙا سِجھ اڳوں ترے کروڑ سال ٻلدا رہسی تے وَل ہمیشہ کیتے وِسم ویسی۔ ارباں پدماں صدیاں گزر ویسن تاں پتہ نہیں قدت کہیں ٻئی مخلوق کوں پیدا کریسی نہ کریسی۔ جے پدماں صدیاں گزرݨ دے بعد کوئی اینجھی ذہیں مخلوق پیدا تھیوے جیڑھی جو ساݙی زمین کوں لبھ گھنے۔ جیندے اُتے نہ آکسیجن ہوسی نہ سوجھلا(جݙاں بندہ چندر تے ڳئے تاں چندر کنوں زمین اونکوں زیادہ روشن تے وݙی لڳی اے) اوں ویلھے پتہ نہیں زمین دی کیڑھی تہ اُتیں آئی ہوئی ہوسی۔ اے وی تاں ہے جو اے تہذیب جے انسان سے ہتھوں بچ ڳئی تاں،اے وی تھی سڳدے جو کݙاہیں کوئی مخلوق پیدا وی تھئی تے او لکھاں نوری سال سے فاصلے تے ہووے تے ساکوں لبھݨ توں پہلے اِی اپݨے انجام کوں پہنچ ونڄے کیوں جو اَنت تاں ٻس فنا اے۔ وقت پاݨی دی کار ہک لمبی سُرنگ اِچ وہندا پئے ہر سے ایں پاݨی اِچ وہندی ویندی اے۔ دور لا انتہا دے سفر دو۔ اندھارے کنوں اندھارے دے سفردو اَزل ابد کجھ نہیں۔ بس سفر اے فنا کنوں فنا دا۔ لاانتہا کنوں لاانتہا دا۔ ایں سفر دے کئی دائرے ہِن۔ چھوٹے،وݙے ٻہوں وݙے۔ ذات دے دائرے مذہب دے،تہذیبیں دے دائرے،پاݨی دے سطح دی بُلبلیں دی کار بݨدے مِٹدے ویندن۔ بندہ جیڑھا شعور رکھیندے او ایں واہݨ کوں روکݨ چاہندے ایندے اڳوں بند ٻدھݨ چاہندے۔ ہروقت؟ اوندے تاں ہتھ کائے نہیں اوندے تاں پیر کائنی اوتاں نظر وی نہیں آندا ٻس ہر شے کوں سُرنگ اِچ لوڑھی ویندے۔ انت بحر دی خبر نہ کائی،رنگی رنگ بݨایا۔ رنگی اے رَنگ وی پتہ نہیں کتنی دیر جاری رکھدے۔ آدرش مذاہب سب سچے پراے سوال تاں اپݨی جاہ تے جو وَل کیا تھیسی؟ ٻس ہک پش بݨݨ تے ہتھ ہتھ رکھݨ دی دیر اے آف صدیاں کروڑاں پدماں سال۔ سال کیا؟ کون گݨسی؟ جے کوئی نہ گݨسی تاں وی سفر تاں جاری رہسی بس ٹُردے ڄُلو پچھو تے مُڑ کے نہ ݙکھاہے ناتاں پتھر دے تھی ویسو۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
سرائیکی لوک ادب وِچ عہد بہ عہد دا نشابر
ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں بحیثیت، تنقید نگار اتے مورخ دے تخلیق کاراں، شاعراں دے فن دی تفہیم قدر و قیمت دے تعین دا فیصلہ ، سرائیکی ادب ریت تے روایت، لمحہ موجود تے مستقبل دے تناظر وچ کیتے۔ اِتھاں ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں سرائیکی زبان، تخلیق کار تے اصناف ادب دا تنقیدی جائزہ تہذیبی تے سماجی شعور دے نال گھدے تے سرائیکی ادب وچ عہد بہ عہد تبدیلی دے احساس کوں ٻہوں  حد تک نشابر کیتے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی ہوراں نے ایں کتاب "سرائیکی ادب ریت تے روایت" وچ جو اسلوب اپݨا ئے اور سلیس ، رواں اتے موزوں ہے۔ ایہ کتاب پہلی واری مارچ 1993ء وچ چھپی تے ݙوجھی واری جنوری  2010ء وچ چھپی۔ مگر ایندے وچ ترمیم و اضافے دی گنجائش ہووݨ دے باوجود کوئی تبدیلی نہیں کیتی ڳئی۔ بہر حال سرائیکی ادب تاریخ دے تناظر وچ ایں کتاب دی اہمیت توں انکار نہیں کیتا ونج سگدا۔جاں جو ڈاکٹر طاہر تونسوی اپݨی ایں کتاب دی افادیت بارے لکھدن:"'اے کتاب سرائیکی دے نصاب دیاں ٻہوں ساریاں ضرورتاں پوریاں کریندی ہے ۔ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور تے بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں ایم اے تے ایم فل سرائیکی دے طالب علمیں ایں کتاب تو حتی المقدور فیدہ چاتے تے تحقیقی مقالے لکھݨ آلیں کیتے اے حوالہ بݨی ہے'"ڈاکٹر طاہر تونسوی نے "سرائیکی ادب رفتار اتے ایندی جائزہ کاری کیتے 1980ء تا 1983ء چار سالاں دے ادب دا جائزہ گھِدے۔ڈاکٹر طاہر تونسوی نے مختلف موضوعات دیاں کتاباں توں علاوہ ادبی رسائل’’ سرائیکی ادب‘‘ ملتان تے ’’ ماہنامہ‘‘ سرائیکی بہاول پور توں وی استفادہ کیتے۔
ڈاکٹر اسلم عزیز درانی، ڈاکٹر طاہر تونسوی دے تحقیقی و تنقیدی پورھئے بارے لکھدن:"’’ ڈاکٹر طاہر تونسوی نے سرائیکی تنقید تے تحقیق کوں نہ صرف مالا مال کیتے بلکہ ہک نویں اسلوب نال آشنا کیتے ۔ او سرائیکی ادب دا ’’ روشنی دا مینار‘‘ ہے ۔ اوندی کتاب ’’ سرائیکی ادب ریت تے روایت‘‘ سرائیکی ادب دی بوطیقا ہے ۔ جیڑھی سرائیکی ادب دے ہر قاری ، نقاد ، استاد تے طالب علم کیتے خضر راہ دی حیثیت رکھیندی اے ‘‘"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب ریت تے روایت
عبرانی زبان
عبرانی (Hebrew language) افریقی ایشیائی خاندانِ زبان دی ہک سامی زبان ہے۔ اسرائیل وچ 48 لاکھ افراد اے زبان ٻولیندن ہیں۔ عبرانی یہودیاں دی مذہبی زبان ہے۔ اسرائیل وچ عربی دے نال عبرانی وی سرکاری زبان دا درجہ رکھدی ہے۔ اے عبرانی رسمِ خط وچ سڄے توں کھٻے پاسے لکھی ویندی ہے۔
ڈائری دا پنا 41
ڈائری دا پنا : 41
کیفے تھر وچ دوست کٹھے ہَن ' مٹھی توں باہر وڈی سڑک تے خلیل کنبھار دے پیارے پیارو شوانی دا ریستوران اے ' تھر دی تہزیب تے ثقافت وچ رنگیے ایں ریستوران وچ ملتانوں آئے ہک شاعر پاروں مٹھی دے شاعر ادیب دانشور استاد صحافی تے بہوں سارے سوہنڑے لوک کٹھے ہَن ' خلیل سکھر توں ٹردیاں ہی ایں میل دا سربندھ کر گھدا ہا ' کیفے تھر تیں دیگر پئی لاہندی ہئی ' دوستاں نال جانڑ سنجانڑ تھئی ' رَل چائے پیتی ' سٹیج تے لگیل پینا فلیکس تیں ہک سرائیکی شاعر دا آدر تصویر تیں گالھ مہاڑ دا عنوان لکھیا ہا " نویں سرائیکی شاعری تے تصوف " ایں تصوف دی دھرتی سندھڑی وچ میڈے کیتے بہوں اوکھا ہا جو تصوف تے الواواں ' سکھر توں حیدر آباد آندیاں کار وچ خلیل کنبھار, علی دوست عاجز, اسحق سمیجو تے شوکت ہنگورجو نال تصوف تے بہوں درگھی گالہیں تھیاں ہَن ' ایہے گالہیں کریندے اساں بھٹ شاہ حضرت عبداللطیف بھٹائی سائیں دی حاضری وچ ونج پجے ہاسے ' خلیل دے دھیان وچ اوہے گالہیں ہَن ' اوندا خیال ہا جو ایہ گالہیں تھر دے دوستیں نال وی سانجھیاں کریجن ' اوں پیارو شوانی نال پروگرام سِتر گھدا ہا ' میکوں کل ننگر پارکر وچ ڈسیا ہا جو ایں موضوع تے تیں الواونڑے ' بس مسکین دے سر تے ایہ اوکھی گھڑی آ گئی ہئی ' خلیل کنبھار موہری گالھ مہاڑ کیتی تے سٹیج تیں میڈے کیتے ہک بہوں اوپرے جئیں جَنڑے رفعت عباس کوں سڈیا ' رفعت عباس اوندی شاعری تے علم بارے بہوں تھوڑیاں گالہیں میں جانڑدا ہم پر ہک گالھ چنگی طرحاں جانڑدا ہم جو اپنڑے ملتان دے ہوونڑ دا فائدہ اوہ ضرور چیندا ہا ' سرائیکی شاعری تے تصوف بارے اوہ چالیہ پنجاہ منٹ ترسلا نال بولیا ' شام پئی تھیندی ہئی تے دوست گالہیں توجہ نال پئے سُنڑدے ہَن : تساں جو میکوں بولنڑ ڈِتا چِر تانڑیں الوایم ایں شام وحدت الوجود دے آدر وچوں, وحدت دی اوں کُھنج / تھوڑ / کمی دی گالھ تھئی جیڑھی حاکم تے محکوم / قاتل تے مقتول کوں ہکڑو جاہ گنڈھیندی ہے ' ایہ اوہ معاہدہ ہے اوں آکھیا جیندے اوتے مقامی آدمی دے دستخط موجود کینھی ' وحدت الوجود دے میلے وچ جے تئیں ملاں حاکم قاضی موجود ہِن ایہ میلہ نی پھبدا : ایہو رسالہ وحدت والا وت پڑھوسے ایں شام قصیاں وچ تریمت دی تقدیر دی گالھ ہَلی ' ساڈیاں ساریاں داستاناں وچ تریمت بے آدر تھئی ہے موئی ہے ' اج تریمت دے قصے دا پاند وٹایا ونج سگدا ہے ' اج دے ناٹک وچ ہیر کوں رانجھے نال پرنایا ونج سگدا ہے ' سسی پنوں رل کے مکران پُج سگدے ہِن۔ رفعت عباس
ایتھنز، مکہ، ہالی وڈ
فطرت دی طرف توں بندے دا جیڑھلے زݨین تے استقبال کیتا ڳئے تاں اونکوں فطرت کنوں ترے وݙے تحفے پیش کیتے ڳئین۔ عقل، یقین تے حُسن۔ عقل جیڑھی اونکوں چیزیں دے درمیان فرق کتݨ سکھیندی اے اوندے اپݨے اِرگرد نال اوندے ورتاوے دا فیصضہ کریندی اے۔ یقین فطرت تے خوفناکیں تے اوندے غیر یقینی رویے دے بارے اوندے ایماں کوں تقویت ݙیندے جو بآ توں اِی کامیاب تھیوݨ Imagination دا ہک لا متناہی سلسلہ قائم تھی ویندے جیندے اِچ ہمیشہ فطرت دے خلاف کہیں نویں فتح دی بشارت مِلدی اے تے حسن فطرت دی ایں تمام بے رحم یکسانیتے دے خلاف زندہ رہݨ دا حوصلہ ݙیندے۔
فطرت وی کوئی اتنی فیاض نہیں جو اپݨے انہیں تحفے کوں بے اَنت ونڈ ݙیندی اوں انہیں تحفے دا حقدار پوری بنی نوع انسان کوں تاں بݨائے پرایندی ونڈ اوں اپݨے ہتھیں رکھی اے۔ ایندے کیتے ایں اپݨے چوݨویں بندے لبھین۔ دانش کیتے اوں سقراط کنوں آئن سٹائن تائیں۔ ہر رنگ ہر نسل اِچ کہیں نہ کہیں شکل اِچ کجھ بندے پیدا کیتن۔
اے ڄاݨے بغیر جو انہیں دی کیا قیمت وصول کیتی اے۔ اساں محض ایں حوالے نال سقراط دے شہر ایتھنز کوں دانش دا شہر من گھندے ہئیں۔ تاں یقین بے انت یقین بحراوقیانوس دے طوفانیں اِچ ہک چھوٹی جھیں ڈونڈی دا یقین جو میں کنارے تے لڳ ویساں۔ کالا ہاری تے صحرائے اعظم دی تریہہ دے خلاف اَتے صحرا دی چُپ تے بےسمتی دے خلاف یقین تے ہک چڑی دے ٻچہ کوں باز دے خلاف یقین ایندا شہر اساں مَکے کوں من گھنوں تاں ابراہیمؑ کنوں محمدؐ تک بے چہرہ مخلوق کیتے اے بشارت جو عربی کوں عجمی تے ڳورے کوں کالے تیں کوئی فضیلے حاصل نہیں۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
عبید خواجہ
انٹرنیشنل سرائیکی کانگریس دے سربراہ ہن تے خانپور ضلع رحیم یار خان نال تعلق اے.
کاروبار
امریکہ وچ رہندے ہن۔
عبیداللہ سندھی
عبیداللہ سندھی تحریک آزدی دے کارکن ہن۔
ناں
مزار مبارک خان پور وچ ہے.
thumb|مولانا عبیداللہ سندھی
دریا خان
دریا خان ضلع بکھر دی تحصیل دریا خان دا صدر مقام اے۔ ایں شہر دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
ضلع بھکر
ضلع بھکر یا بکھر پاکستان دے صوبہ پنجاب اچ سرائیکی وسیب دا ہک اہم ضلع ہے۔ ایندا مرکزی شہر بھکر ہے۔ مشہور شہراں وچ بھکر تے دریا خان شامل ہن۔ 2017ء دے مطابق ایندی آبادی دا تخمینہ 1647,852 ہے۔ ضلع بھکر وچ عمومی سرائیکی (%79.97) اکثریتی زبان ہے۔ ایندا رقبہ 8،153 مربع کلومیٹر ہے۔ سطح سمندر توں اوسط بلندی 159 میٹر (521.65 فٹ) ہے۔
ݙو جون دا کانڈھا
کانڈھا
سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی دے زیر اہتمام 2 جون آڈت وار شام 30۔5 وجے مرکزی سیکرٹریٹ سبزہ زار چوک بوسن روڈ ملتان اچ"یوم سقوط ملتان" منایا ویسی۔ سرائیکی وسیب اتے رنجیت سنگھ دے غاصبانہ قبضہ دے خلاف بھرپور اظہار مزمت کیتا ویسے ۔تے دھرتی دے دفاع دی خاطر اپنڑی تے اپنڑے اہل و عیال دی جان دی قربانی پیش کرنڑ والے مظفر خان صدوزئی شہید کو خراج تحسین پیش کیتا ویسی اس موقع تے سرائیکی تحریک دی موجودہ صورتحال دے پیش نظر یکجہتی قیام صوبہ سرائیکستان سانگے قرارداداں وی منظور کیتیاں ویسن ۔تقریب اچ روزہ افطار دا وی ہوسی۔شریک تھی کرائیں دھرتی نال جڑت دا اظہار کرو۔ تانگھی ۔رانا محمد فراز نون ۔ مرکزی چئیرمین sdp
ݙاݙا کٹو خاں بزدار
ڈاڈاکٹو خان بزدار ساڈی نال آلی وستی دے بزرگ ان تے پارٹیشن دے ویلھے نینگر ہن. اھدن. . . . . "جڈاں بھگی پئی تاں میں بھوگی آلے تیں مال چریندا ودا ہم، بھوگی آلے تیں سارے کراڑ رہندے ہن ، پتا نئیں کون لوک آن پئے انہاں شوداں کوں ماریو نیں. . رملی بھرا گھروں بھجدا آیا تے آکھیوس مال گھر ولا جل ڈاکا پئے گئے. . . اساں ڈونہاں بھرا مال ہکل تیں گھر واڑی اچ آ ڈھکیوسے. . نماشاں ویلھے کراڑ تے کراڑیاں شودیاں اپنڑے گھر چھوڑ لکدے ودے ہن . .اساڈے مال دے بھانڑے اچ آن لکئے تاں رملی بھرا ٹکر ونج ڈتا پر انہاں شودیاں نہ کھادا بکھے پئے رہ گئے. . ہک ڈو ڈینہہ بعد ڈوگرے آئے تے انہاں شودیاں کوں نال گھن گئے. . ابا ڈوگریاں دی فوج ہئی جیویں اتھاں ہنڑ پولیس اے ایویں فوج ہوندی ہئی او کئی بئی زبان الیندے ہن. . . کراڑ ایہا اساں آلی بولی کریندے ہن ایہا جٹاکی. . ڈاڈھے چنگے جوآن ہن . . گورے وی ڈٹھے ہم جلسے تیں مال نیندے ہاسے اتھاں گورے صاحب ودے ہوندے ہن رتے لال جوآن ہن پتلیاں بھوکاں. . . ہک کراڑ ہوندا ہا ٹھاکر داس وڈا زمیندار ھا فوجے دی وستی دا. . . چالیہ پنججھا گھوڑی ہوندی ہس سٹھ کھوہ دا مالک ہا ، بھگی آلے ڈینہاں اوندے پتر تارے کراڑ میرو وڈانی دا نک کپ گھدا. اہدن جو میرو اوندی گھوڑی کھسندا پیا ہا. . .بئے کوئی کراڑ کائناں بھڑیۓ ہن مسلماناں نال. . میرو وڈانی ہنڑ تئیں جیندا رہ گئے نک تیں بنڑماں رکھی ودا ہوندا ہا بھاڑی. . . ناں اساں کراڑاں دی ہک سوئی وی ناں چاتی. . کراڑ وی اساڈے جہیں جھمر کھیڈدے ہن ڈوہڑے وی اہدے ہن جھمر اچ. . . ورت ورتارے دے پاسوں ڈاڈھے چنگے ھن ، چوٹی گھیو ویچنڑ ویندے ہاسے کراڑاں کن تاں تھاں خالی نہ ہن ولیندے ، گھیو آلے تھاں اچ کجھ نہ کجھ سٹ چھوڑن ہا تھاں دا آدر کریندے ہن. . ." . (کلھ سلطان بزدار تے میں ڈاڈے کٹو کوں رج کے سنڑیا اوندیاں گالھیں ڈاڈھیاں چسولیاں لگیاں. .)
(بلال بزدار، ٣ اپریل ٢٠١٧ء)
تحصیل دریا خان
تحصیل دریا خان ضلع بھکر، پنجاب، سرائیکی وسیب، پاکستان دے چار تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے۔ ایں تحصیل دا صدر مقام دریا خان ہے تے ایندے وچ 8 یونین کونسلاں ہن۔ ایں تحصیل دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
رفعت عباس سئیں دا انکار آدر
رفعت عباس سئیں دا انکار آدر اتے سامراج داsoft image doctrine
سئیں رفعت عباس ہوریں نے سرائیکی قومی شناخت تے سمجھوتہ نہ کریندئیں ہوئیں ایوارڈ گھنݨ توں انکار کیتا اتے پریس وچ اے واضح طور تے آکھیا جو سرائیکی سمیت پاکستان دیاں تمام مظلوم قومیتاں کوں داپھݨ اتے سامراج دی قومیتی سنڄاݨ کوں مٹاوݨ دی مذموم کوششاں دی مذمت کریندا. رفعت سئیں دے انکار دا وسیب وچ بھرپور آدر کیتا ڳیا اتے ایں انکار کوں وسیب دا انکار آکھیا ڳیا. میں سمجھداں جو اے رفعت، عظمت اتے بلندی سئیں رفعت عباس، جہانگیرمخلص، عزیز شاہد، اشولال اتے مسعود کھدر پوش پنجابی ایوارڈ نہ گھنݨ آلے پروفیسر عامر فہیم وسبے دی قومی سنڄاݨ تے کمپرومائیز نہ کریندے ہوئیں پنجھاہ سال دی قومی جدوجہد دے تسلسل کوں قائم رکھݨ دا صلہ ھ اتے ایندے مکھ موہری سئیں رفعت عباس تاریخ وچ اپݨا ناں امر کر چھوڑے.
ڳالھ اتھاں مکدی نی اتھوں شروع تھیندی اے پنجابی سامراج اپݨی استحصالی اتے اوچھے ہتھکنڈیاں کنوں باز نی آیا. گزشتہ پنجھاہ سال جو سرائیکی زبان و ادب، شعراء، ادیب، مفکرین، دانشور، مصنفین دے ہتک اتے انہاں دے ادبی کم کوں نظرانداز کر مناسب مواقع فراہم نہ کرتے اپݨا کالا کردار ادا کریندا ریہا اتے نال نال سرائیکی زبان اتے قومی وجود دا تحقیر نال انکار کریندا ریہا. ایندے باوجود وی سرائیکی ادیباں، شاعراں، مفکراں اپݨے ذاتی وسائیل نال سرائیکی زبان و ادب دے ترویج کریندے ریہے. کروڑاں روپے دے پنجابی ادبی بورڈ دے بجٹ دے مقابلے وچ کئی گݨا کم کریندے ریہے اتے دنیا حیران رہ ڳئی جو سرائیکی ادب دا کم سندھی اتے پنجابی ادب دے مقابلے وچ کہیں سرکاری سرپرستی دے بغیر extra ordinary ھ وت سرائیکی شناخت دے ازلی دشمن نے ہک نویں خطرناک ہتھکنڈے کوں لانچ کیتا او ہائی سامراج دا soft image doctrine جو آو رل مل تے کم کروں ٹیکس اتے محصولات تساں وی ݙیندو اساں وی ݙیندوں آو اپݨا حصہ وصول کرو.
اے ڳالھ وݙے غور نال سمجھݨ آلی ھ جو جیہرھے کل تائیں اساݙا وجود تسلیم نہ کریندے ہن لفظ سرائیکی کو 1962 وچ بݨݨ آلا ہتھ ٹھوکوا تے گھڑتو لفظ تے زبان آکھدے ہن او راتی رات سرائیکی دا وجود تسلیم کرݨ پئے ڳن وجہ کیا ہائی؟ او اے ہائی "جو چھڈو یار سانجھے پنجاب دی گل کرو تسی اپݨی پنجابی بولی نوں سرائیکی دا ناں دتا اے خشی نال سرائیکی آکھو پر رل مل ما بولی دے ودھارے لئی کم کریئے" ایندے بعد پلاک PILAC اتے اوندا کردار اتے ول soft image dictrine سمجھ آ ونڄݨا چہیدا اے جو ہک خاتون کوں اڳوں کرتے پنجابی "کھورے چہرے " دے تائثر کوں زائیل کیتا ونڄے اتے وجود دی نفی نال او مطلوبہ نتائج نے نکلے جیہرے ہݨ سانجھ اتے رل مل کرݨ دے ڈھکوسلے نال حاصل کیتے ونڄن. ایوارڈ آلی سازش اتے تقریب پزیرائی جیہے عوامل ناکام تھیوݨ دے بعد FM ریڈیو دا شوشہ چھوڑیا ڳیا جیہرا جو بجا طور تے دوستاں پروفیسر رفعت عباس سئیں دی اڳواݨی وچ ناکام تھی چکئے.
ہک پاسوں تاں پلاک PILAC دے کردار دی نفی اوندے ایوارڈ تے لعنت تے ݙوجھے پاسے PILAC دے ایف ایم ریڈیو کیتے لابنگ چہ معنی دارد؟ موئی نی آکڑی پئی اے آلی ڳالھ اے. ایف ایم ریڈیو دا دائیرہ نشریات کجھ میل دے اندر تئیں ہوندے اتے اونکوں BZUدے سعائیکی شعبہ دے انڈریا اشتراک نال چلایا ویسے اے ہک ٻہوں سازش اتے سرائیکی شعبہ کیتے سوالیہ نشان ہوسے اتے سرائیکی شعبیاں اتے سرائیکی تدریسی عمل کوں under estimate کریسی. یونیورسٹیز وچ سرائیکی ادارے سرائیکی کوں علیحدہ زبان منیندے ہوئیں بݨائے ڳن اتے اے مجوزہ PILAC دا ایف ایم ریڈیو سرائیکی کوں پنجابی زبان دا لہجہ دے طور تے ݙتا ویندا پے.. مقتدر ادبی اتے سیاسی حلقے اڳوں ودھ تے ایں عمل دی مخالفت کرن اتے متعلقہ حکام کوں اپݨے خدشات لکھ تے پٹھن. رفعت عباس سئیں، راݨا محبوب اختر، پروفیسر جہانگیر مخلص، محمود مہے، سوجھل دی سنگت اتے ٻے سرائیکی اکابرین دے ایف ایم ریڈیو آلے ڈھکوسلے کوں رد کراہیں سرائیکی قومی سنڄاݨ دی جدہجہد کوں پنجھاہ سال پچھی تے سٹݨ دی سازش کوں ناکام بݨائے جیندے کیتے اساں انہاں دے مشکور ہیسے. جنوبی پنجاب صوبہ اتے سرائیکی زبان تے ہک ربط اتے تسلسل نال سیاسی، ادبی محاذاں تے سازشاں تھیندیاں پن اساکوں اشاک تھیوݨا پوسے اتے پروفیسر رفعت عباس جہیں دانشوراں دی بروقت رہنمائی اتے قومی سنڄاݨ تے کہیں وی قسم دا سمجھوتہ نہ کرݨ آلے کردار کوں لکھاں سلام. ایوارڈز، PILAC دی تقریبات پزیرائی کوں تھک مارݨ آلے عظیم سوجھواݨاں دا لکھ تھورا اتے سلام. مرشد رفعت عباس سئیں تہاݙے انکار دا وسیب تہ دلوں آدر کریندے، تہاݙی عظمت کوں شابش اتے سلام. عبیدالرحمن خواجہ صدر انٹرنیشنل سرائیکی کانگریس
قائد اعظم محمد علی جناح
1940ء تک جناح کوں ایہ یقین تھی چلا ہئی کہ ہندوستان دے مسلماناں کوں ہک انج وطن دی جدوجہد کرݨی چاہیدی اے۔ اوں سال، مسلم لیگ نے جناح دی قیادت وچ قرارداد پاکستان منظور کیتی جیں دا مقصد نویں مملکت دے قیام دا مطالبہ ہئی۔ ݙوجھی جنگ عظیم دے دوران، آل انڈیا مسلم لیگ نے مضبوطی پکڑ گھدی جبکہ انہاں ادوار وچ کانگریس دے کئی رہنما قید کٹیندے پئے ہن تے جنگ دے ختم تھیوݨ دے مختصر عرصے وچ ہی انتخابات دا انعقاد تھیا۔ جیں وچ جناح دی جماعت نے مسلماناں کیتے مختص نشستاں وچوں وݙی تعداد جیت گھدی۔ اوں دے بعد آل انڈیا کانگریس اور آل انڈیا مسلم لیگ متحدہ ہندوستان وچ اختیارات دے توازن کیتے کہیں صیغے تے متفق نا تھی سڳے، نتیجتاً تمام جماعتاں ایں امر تے متفق تھئیاں کہ ہندوستان دے ݙو حصے کیتے ونڄن جنہاں وچوں ہک مسلم اکثریتی علاقیاں وچ پاکستان جبکہ باقی ماندہ علاقیاں وچ بھارت دا قیام ہووے۔
پاکستان دے پہلے گورنر جنرل دے طور تے جناح نے اپݨی حکومتی پالیسییاں دے قیام کیتے کم کیتا نیز انہاں نے انہاں لکھاں لوگاں دی بہبود تے آباد کاری کیتے وی کم کیتا جیہڑے تقسیم ہند دے بعد پاکستان ول ہجرت کر آئے ہن، انہاں نے انہاں مہاجر کیمپاں دی ذاتی طور تے ݙیکھ بھال کیتی۔ جناح 71 سال دی عمر وچ انتقال کر ڳئے جبکہ انہاں دے نوزائیدہ ملک کوں سلطنت برطانیہ توں آزاد تھئے محض ہک سال دا عرصہ تھیا ہئی۔ انہاں دی سوانح عمری لکھݨ والے لکھاری، اسٹینلی وولپرٹ لکھدن کہ، اوہ (یعنی جناحؒ) پاکستان دے عظیم ترین رہنما رہسن۔
ابتدائی حیاتی
جناح دا ڄماندرو ناں محمد علی جناح بھائی ہئی تے اوہ غالباً 1876ء وچ ہک کرائے دے مکان وزیر مینشن کراچی دے ݙوجھی منزل وچ، جناح بھائی پونجا تے انہاں دی ذال مٹھی بائی دے ہاں پیدا تھئے۔ جناح دی جائے پیدائش پاکستان وچ ہے لیکن ایہ اوں دور وچ بمبئی دا حصہ ہوندا ہئی۔ جناح دا تعلق گجراتی خوجا اسماعیلی شیعہ پس منظر نال ہئی، لیکن بعد وچ انہاں نے ٻارہاں امامی شیعہ مسلک اختیار کر گھدا۔ جناح دا تعلق ہک متوسط آمدنی والے گھراݨے نال ہئی۔ انہاں دے والد ہک تاجر ہن جیہڑے نوابی ریاستیلاں گونڈل (کاٹھیاواڑ، گجرات) دے گرانہہ پنیلی وچ ہک جولاہا خاندان وچ پیدا تھئے ہن۔ انہاں دی والدہ دا تعلق وی اونہی گرانہہ نال ہئی۔ اوہ 1875ء وچ کراچی منتقل تھی ڳئے تے اوہ ایں توں پہلے ہی رشتہ ازدواج وچ ٻدھیج ڳئے ہن۔ کراچی دی معیشت انہاں ݙینہاں ترقی کریندی پئی ہئی تے 1869ء وچ نہر سوئز کنال دے کھٹݨ دا مطلب ایہ ہئی کہ کراچی بمبئی دے مقابلے وچ یورپ دے 200 ناٹیکل میل قریب ہئی گیا۔ thumb|upright|کاٻو|جناح بھائی پونجا، والد thumb|کاٻو|160px|وزیر مینشن کراچی جناح دا اپݨے بھیݨ بھراواں اچ ݙوجھا نمبر ہئی، انہاں دے ترئے بھرا تے ترئے بھیݨیں ہن جنہاں وچ فاطمہ جناح وی شامل ہن۔ انہاں دے والدین گجراتی زبان ٻولیندے ہن جبکہ ٻال کچھی زبان تے انگریزی وی ٻولیندے ہن۔ سوائے فاطمہ دے جناح دے باقی بھیݨ بھراواں دے متعلق گھٹ ہی معلومات دستیاب ہن جیویں کہ اوہ کتھاں رہیے تے آیا کہ کݙہیں اوہ جناح دے وکالتی تے سیاسی میدان وچ کامیابیاں دے دوران انہاں نال ملے وی ہن یا نی؟۔ لڑکپن وچ جناح اپݨی ماسی کول بمبئی وچ وی کجھ عرصہ رہیے ہن جتھاں شاید اوہ گوکال داس تیج پرائمری اسکول وچ پڑھے، بعد وچ انہاں نے کیتھڈرل اینڈ جان کینون اسکول وچ تعلیم حاصل کیتی۔ کراچی وچ اوہ سندھ مدرسۃ الاسلام تے کرسچن مشنری سوسائٹی ہائی اسکول وچ داخل رہیے۔ انہاں نے میٹرک جامعہ بمبئی دے ہائی اسکول توں کیتا۔ انہاں دے اڳلے سالاں بالخصوص انہاں دے وفات دے بعد بانی پاکستان دے لڑکپن دے حوالے نال کئی کہانیاں گردش کریندے ہن، جیویں اوہ اپݨے فراغت دے اوقات پولیس اسٹیشن وچ قانونی کاروائیاں کوں ݙیکھݨ وچ صرف کریندے ہن یا اوہ ڳلی دی روشنی وچ اپݨے کتاباں پڑھدے ہن جیندی وجہ دیگر ذرائع توں محرومی ہئی۔ انہاں دے سرکاری سوانح نگار ہکٹر بولیتھو نے 1954ء وچ انہاں دے کئی لڑکپن دے ساتھیاں نال انٹرویو کیتے، انہاں نے ہک کہانی سݨی کہ جناح اپݨے ساتھیاں کوں کنچے کھیݙݨ توں منع کریندے ہن تے اوہ انہاں کوں آہدے ہوندے ہن کہ اوہ مٹی وچ کنچے کھیݙ کے اپݨے کپڑے گندے کرݨ دی بجائے کرکٹ کھیݙن۔
انگلستان اچ
اونی سال 1892ء وچ اوہ برطانیہ دی گراہم شپنگ اینڈ ٹریڈنگ کمپنی وچ تربیتی شاگردی کیتے ڳئے، ایہ کم سر فریڈرک لیف کرو نے انہاں کوں ݙیوایا ہئی جیہڑے انہاں دے والد پونجا بھائی جناح دے کاروباری شراکت دار ہن۔ برطانیہ ونڄݨ توں پہلے انہاں دی والدہ دے دباؤ تے انہاں دی شادی ہک دور دی رشتہ دار ایمی بائی نال کر ݙتی ڳئی، جیہڑے جناح توں عمر وچ ݙو سال چھوٹے ہن۔ پر ایہ شادی زیادہ عرصے نہ چل سڳی کیونکہ آپ دے برطانیہ ونڄݨ دے کجھ مہینیاں بعد ہی ایمی جناح تے انہاں دی والدہ وفات پا ڳئے۔ 1893ء وچ جناح دے خاندان والے بمبئی منتقل تھی ڳئے۔ لندن ونڄݨ دے کجھ عرصہ بعد آپ نے ملازمت چھوڑ ݙتی جیندے تے انہاں دے والد انہاں نال سخت ناراض تھئے ہن جنہاں نے انہاں کوں ونڄݨ توں پہلے ترئے سال رہݨ دا معقول خرچہ فراہم کیتا ہئی۔ اوہ بیرسٹر دی ڈگری توں متاثر ہن لہذا انہاں نے لنکن ان وچ داخلہ گھن گھدا، بعد وچ انہاں نے ایں ادارے کوں ان آف کورٹ تے فوقیت ݙیوݨ دی ایہ وجہ ݙسی کہ لنکن ان وچ داخل تھیوݨ تے انہاں تمام رہنماواں دے ناں لکھے ہن جنہاں نے دنیا کوں قوانین نال متعارف کرایا ہئی جنہاں وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ناں وی درج ہئی۔ اگرچہ انہاں دے سوانح نویس اسٹینلی وولپرٹ نے اینجھا کوئی ناں نا ݙٹھا البتہ اتھاں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی تصویر معاذاللہ ضرور موجود ہئی، اسٹینلی وولپرٹ نے بعد وچ خیال کیتا کہ شاید جناح نے ایہ کہانی مختلف انداز وچ ایں کیتے اپنائی کیونکہ مسلمان پیغمبراں دی تصویر کو درست خیال نی کریندے۔ جناح دے قانون دی تعلیم وچ پیوپلیج (قانونی تربیتی پیش نامہ) نظام شامل ہئی جیہڑا اتھاں صدیاں توں لاگو ہئی۔ قانون دا علم حاصل کرݨ کیتے اوہ سینئر بیرسٹراں دی رہنمائی گھندے اوہ کئی قانونی کتاباں دا مطالعہ وی کریندے ہن۔ اوں دور وچ انہاں نے اپݨا نام مختصر کر کے محمد علی جناح کر گھدا ہئی۔
بیرسٹر
ویہہ سال دی عمر وچ جناح نے بمبئی وچ وکالت دی مشق شروع کیتی اوہ اوں وقت شہر دے واحد مسلم بیرسٹر ہن۔ او عادتاً انگریزی زبان استعمال کریندے ہن تے ایہ عادت تمام عمر رہی۔ انہاں دی وکالت دے ابتدائی ترئے سال 1897ء تا 1900ء کجھ خاص نا ہن۔ ایں میدان وچ انہاں دے روشن مستقبل دا آغاز اوں وقت تھیا جݙݨ ممبئی دے ایڈووکیٹ جنرل، جان مولسورتھ مک پہتسن، نے انہاں کوں اپݨے چیمبر توں کم کرݨ کیتے مدعو کیتا۔ سال 1900ء وچ ممبئی دے پریزیڈنسی مجسٹریٹ پی۔ ایچ۔ داستور، دی نشست وقتی طور تے خالی تھی ڳئی تے اوں نشست کوں بطور قائم مقام حاصل کرݨ وچ جناح کامیاب ٹھہرے۔ چھی مہینے ایں عہدے تے فائز رہݨ دے بعد جناح کوں 1500 روپے ماہانہ تنخواہ دی مستقل حیثیت ملی۔ جناح نے ایہ آکھ کے اونکوں ٹھکرا ݙتا، کہ اوہ روزانہ 1500 روپے کماوݨا چاہندن۔ جیہڑے اوں دور وچ ہک بہت وݙی رقم ہئی تے انہوں ایویں کر کے وی ݙکھایا۔ نا صرف ایہ بلکہ بطور گورنر جنرل پاکستان انہاں نے زیادہ تنخواہ گھنݨ دی بجائے صرف ماہانہ ہک روپیہ گھنݨ پسند کیتا۔ بطور وکیل جناح دی وکالت نے 1907ء وچ بے پناہ شہرت پاتی جیندی وجہ ماہرانہ طور تے کاوکس دا مقدمہ لڑݨا ہئی۔ ایہ مسئلہ ممبئی دے میونسپل انتخابات وچ کھڑے تھئے جݙݨ یورپیاں نے اپݨے کاوکس (سیاسی جماعت دا نمائندہ) دے ذریعے ہندوستانی عہدیداروماں کوں دھاندلی تے مجبور کیتا تاکہ سر فیروز شاہ مہتہ کوں کونسل توں ٻاہر رکھا ونڄ سکے۔ اگرچہ اوہ اوں مقدمے کوں جیت نہ سڳے لیکن انہاں دے قانونی منطقیاں تے وکالتی انداز نے انہاں کوں مشہور کر ݙتا۔ ہک کامیاب وکیل دے طور تے اُنہاں دی ودھدی شہرت نے کانگریس دء معروف رہنما بال گنگا دھر تلک دی توجہ اُنہاں دی جانب مبذول کرائی تے ایویں 1905ء وچ بال گنگا دھر تلک نے جناح دی خدمات بطور دفاعی مشیرِ قانون حاصل کیتے تاکہ اوہ اُنہاں تے سلطنتِ برطانیہ دی جانب توں دائر کیتے ڳئے، نقصِ امن دے مقدمے دی پیروی کرن۔ جناح نے اوں مقدمے دی پیروی کریندے ہوئے، اپݨے موکل دے حق وچ دلائل ݙیندے ہوئے آکھا کہ ہک ہندوستانی اگر اپݨے ملک وچ آزاد تے خود مختار حکومت دے قیام دی ڳالھ کریندے تاں ایہ نقصِ امن یا غداری دے زمرے وچ نی آندا لیکن اوندے باوجود بال گنگا دھر تلک کوں اوں مقدمے وچ قید با مشقت دی سزا سݨائی ڳئی۔
لیکن جݙݨ 1916ء وچ انہاں تے ول ایہو الزام عائد کیتا ڳیا تاں جناح اوں واری ضمانت گھنݨ وچ کامیاب تھئے۔ بمبئی ہائی کورٹ دے ہک بیرسٹر جیہڑے جناح دے ہم عصر ہن، آہدن کہ جناح کوں اپݨے آپ تے ناقابل یقین حد تک اعتماد ہئی، انہاں نے ایہ ڳالھ ایں واقعے دے تناظر وچ آکھی جݙݨ ہک ݙینہہ کہیں جج نے غصے وچ جناح کوں آکھا کہ مسٹر جناح یاد رکھو کہ تساں کہیں تھرڈ کلاس مجسٹریٹ نال مخاطب نی، جناح نے فوری آکھا جناب والا میکوں وی اجازت ݙیو کہ میں تہاکوں خبردار کراں کہ تساں وی کہیں تھرڈ کلاس وکیل نال مخاطب نی۔
سیاسی زندگی
1857ء دی جنگ آزادی وچ ٻہوں سارے نے حصہ گھدا۔ جنگ دے بعد، کچھ انگلو ہندوستانیاں تے برطانیہ وچ موجود کجھ ہندوستانیاں نے برصغیر کیتے ہک وسیع خود مختاری دا مطالبہ کیتا، انہاں مطالبات دے نتیجے وچ 1885ء وچ آل انڈیا کانگریس دا قیام عمل وچ گھنایا ڳیا۔ ایں جماعت دے قائدین وچوں اکثر برطانیہ توں پڑھے ہوئے ہن تے انہاں دے مطالبیاں تے حکومت چھوٹے موٹے اصلاحات سامݨے گھناںدی ہئی۔ مسلمان برطانوی ہند وچ جمہوری اداریاں دے قیام وچ زیادہ دلچسپی نہ گھندے ہن، کیونکہ انہاں دی آبادی مجموعی آبادی دا ہک ترہائی ہئی جبکہ اکثریت ہندؤاں دی ہئی۔ کانگریس دے ابتدائی اجلاساں وچ مسلماناں دی شرکت گھٹ ہئی جنہاں وچ ،زیادہ تر امیر طبقہ ہئی۔
جناح 1920ء دے ابتدائی سالاں تک وکالت دی مشق کرݨ وچ مصروف رہیے لیکن اوہ سیاست وچ وی دلچسپی گھندے ہن۔جناح نے دسمبر 1904ء وچ بمبئی وچ کانگریس دے ویہویں سالانہ اجلاس وچ شرکت کر کے اپݨی سیاسی زندگی دا آغاز کیتا۔ انہاں دا شمار کانگریس دے انہاں ارکان وچ تھیندا ہئی جیہڑے ہندو مسلم اتحاد دے حامی تے جدید خیالات دے مالک ہن انہاں وچ مہتہ، ناروجی تے گوپال کرشنا گوکھلے شامل ہن۔ انہاں ارکان دے خیالات دی مخالفت کرݨ والیاں وچ تلک تے لالا لجپت رائے شامل ہن جیہڑے آزادی کیتے سریع رفتار عمل دے حامی ہن۔ 1906ء وچ مسلمان رہنما جنہاں وچ آغا خان سوم شامل ہن نے گورنر جنرل ہند لارڈ منٹو نال ملاقات کیتی تے انہاں کوں اپݨی وفاداری دا یقین ݙیوا کے انہاں توں دریافت کیتا کہ آیا انہاں سیاسی اصلاحات وچ انہاں کوں "بے رحم اکثریت ،ہندؤوں" توں بچایا ویسی۔ اوں عمل توں اختلاف کریندے ہوئے جناح نے گجراتی اخبار دے مدیر کوں خط لکھا کہ ایہ مسلمان رہنما کیں طرح مسلماناں دی قیادت کریندے پئے ہن حالانکہ مسلماناں نے انہاں کوں نا منتخب کیتے بلکہ ایہ اپݨے تئیں ہی رہنما بݨ ٻیٹھن۔ جݙݨ ایہ قائدین ڈھاکہ وچ دوبارہ مل ٻیہہ کے اپݨی برادری دے مسائل دے حوالے نال آل انڈیا مسلم لیگ دے قیام تے عمل کریندے پئے ہن تݙانہہ وی جناح نے اوندی مخالفت کیتی ہئی۔ ہندوستان دے اوں وقت دے وائسرائے وی مسلم لیگ کوں مسلماناں دی نمائندہ جماعت منݨ کوں تیار نا ہن کیونکہ لیگ تقسیم بنگال دی منسوخی(جیہڑی لیگ دے نزدیک مسلماناں دے خلاف ہئی) تے خود کوں زیادہ پراثر ثابت نا کر پائی ہئی۔