cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ݙو ہزار ݙہ دا سرائیکی ادب
لسانیات
پروفیسر حافظ فیاض دی کتاب ’’قصہ گیا جھرکوں‘‘ سرائیکی لوک ادب دی واضح مثال ہے جیندے وچ ستلج دی سجی من دے قصے شامل کرن دی شعوری کوشش کیتی گئی ہَے۔ تاریخ تے ثقافت دے سلسلے وچ جمشید کمتر احمدانی بلوچ ’’شجرہ نسب: احمدانی رسولپوری تاریخ وستی‘‘ دے عنوان نال آپنے وسبے دی سنجان کرائی ہے۔ غلام عباس سیال دی کتاب ’’دیرہ مُکھ سرائیکستان‘‘ دمان دی تاریخ دے نال نال اتھوں دی زبان تے معاشرت کوں سامنے گھن آون وچ کردار ادا کیتے۔ ݙاکٹر لیاقت علی خان نیازی دی مرتب کیتی کتاب ’’لیہ تاریخ و ثقافت‘‘ وچ لیہ دے بارے وچ لکھیے گئے مختلف موضوعات دے مضمون کٹھے کیتے گئین۔ ایں کتاب دے حوالے نال ݙاکٹر خیال امروہوی، میاں الٰہی بخش سرائی، زبیر شفیع غوری، برکت اعوان، نسیم لیہ تے ݙاکٹر مزمل حسین دیاں تحریراں خصوصی اہمیت رکھیندین۔ پروفیسر ناصر عباس دی کتاب ’’تاریخ جلال پور‘‘ تے عارف حسین ملک دی کتاب ’’تاریخ علی پور‘‘ چنانہہ دے اُروار تے پار دے ثقافتی تے تاریخی گانڈھے دیاں مثالاں ہِن۔ پنجاب یونیورسٹی شعبہ سیاسیات دی سربراہ ݙاکٹر عنبرین جاوید دے ݙاکٹریٹ دے مقالے دا اردو ترجمہ یاسر جواد کیتے جینکوں ’’بہاول پور کی سیاست‘‘ دے عنوان نال شائع کیتا گئے۔
سفرنامے
سفرنامہ کوں وی تاریخ تے ثقافت توں انج نئیں کیتا ونج سکدا تاں ایں سال شوکت مغل دا سفرنامہ ’’دلی ݙھائی کوہ‘‘ دے عنوان نال چھپیا جیندے وچ بھارت دے سفر کوں 20 توں 28 اگست 2009ء دے حوالے نال تاریخ وار پیش کیتا گئے۔ دلی دے حوالے نال درگاہ حضرت نظام الدینؒ ، لال قلعہ، مقبرہ ہمایوں تے قطب مینار، آگرہ دا تاج محل، اجمیر شریف وچ خواجہ معین الدین اجمیریؒ اتے جے پور دا حال حویلہ ایں سفرنامے وچ خاص انداز نال پیش کیتے گئین۔ نویں افسانے دے حوالے نال ناں کماون والا حبیب موہانہ ایں سال ’’اللہ لہیسی مونجھاں‘‘ دے عنوان نال ناول دان کیتے۔ سرائیکی وسیب دے ثقافتی رنگ وچ رنگیا اے ناول 12 باب وچ کھنڈیا ہوئے جیندی پڑاݙو پریں پریں تئیں سُنی ویندی پئی ہے۔
عالمی ادب
عالمی ادب دی ترجمانی سانگے صوفی تاج محمد گوپانگ دی نویکلی کاوِش ’’صدیں سچ الایا‘‘ دے عنوان نال چھپی۔ جیندے وچ عربی، یونانی، ترکی، فارسی، افریقی، بنگالی، ہندی، انگریزی، چینی، روسی تے جاپانی جھیاں زباناں دیاں منتخب نظماں دا سرائیکی منظوم ترجمہ کیتا گئے۔
کلاسیکی شاعری
سرائیکی کلاسیکی شاعری دے سلسلے وچ خدا یار بے کس دی شاعری کوں اُنھاں دے پوترے تے سرائیکی دے مہاندرے لکھاری ݙاکٹر شکیل پتافی مرتب کر کے ’’کلام بے کس‘‘ دے عنوان نال شائع کیتے جیندے وچ ݙوہڑے دی صنف خاص اہمیت رکھدی ہے۔ چار چار توں وادھو مصرعیں دے ݙوہڑے وی شامل ہِن۔ جدید شاعری دے حوالے نال شفقت بزدار دا ناں کہیں توں گُجھا کائینی۔ شفقت بزدار دا تریجھا شعری مجموعہ ’’ریشم رستے‘‘ ݙیرہ غازی خان توں شائع تأے۔ جیندے وچ غزل تے نظم دا نویکلا انداز وکھری سنجان رکھدے۔ شاکر مہر دی کتاب ’’بس توں‘‘ شائع تھئی تاں اوکوں ہتھو ہتھ گھدا گئے۔ عارض بخاری دا کلام ’’کلیات عارض‘‘، استاد فیض محمد فقیر دی کتاب ’’سِک دا سوجھلا‘‘ تے شاغل شیر شاہی دی لکھت ’’شتل‘‘ روایتی شاعری دی خاص سنجان ہن۔ فرید ساجد دا مجموعہ ’’بھوئیں تراماں‘‘ جدید شاعری تے روایتی شاعری دا سوہنا گانڈھا ہے۔ شبیر ناقد دی کتاب ’’من دی مسجد‘‘ تے کریم بخش خیر دا مجموعہ ’’تس نئیں لہندی‘‘ وچ دمان دی معاشرت دی ترجمانی نظر آندی ہے۔ صادق میر دی تخلیق ’’روح دا روگ‘‘ تے حاتم نائچ دا مجموعہ ’’میݙا حال نہ پُچھ‘‘ وچ وسیب دے ݙکھڑے بیان کیتے گئین۔ اسلم ساغر دا مجموعہ ’’توں وِسردا نوہی‘‘، وسو لال دی کتاب ’’زریاب‘‘، کشور لودھراں دا کلام ’’ݙھارے ݙھیرے‘‘، رانا شبیر دی تخلیق ’’پِیتاں دے پندھ‘‘، ندیم عباس ساغر دی لکھت ’’تیݙے نانویں‘‘، انور شاہ انور دا کلام ’’خدا حافظ‘‘، حیات اللہ نیازی دا مجموعہ کلام ’’میݙا سائیں بن‘‘، ظفر حسین مسکین دا شعری مجموعہ ’’سُکھ دی چھاں‘‘، محمد اسماعیل حسرت دی کتاب ’’پاندھن‘‘، ہدایت اللہ محمود دا کلام ’’کچا گھڑا‘‘ تے عبد الغفار عاشر دا شعری مجموعہ ’’آمیں ݙو‘‘ پیت پریت دے سلسلے کوں اگونہاں کرن دیاں کڑیاں ہِن۔ خوشاب دے شاعر تجمل حسین پپو مرحوم دی شاعری ’’یاد دے پندھ‘‘ دے عنوان نال انھاں دے بھرا ملک سکندر ذوالقرنین دی ترتیب نال پیش کیتی گئی۔ ساحر رنگ پوری دا کلام ’’باغی تخت لہور دے‘‘ تے دیوانہ بلوچ دا مجموعہ ’’جاگ سرائیگی جاگ‘‘ انقلابی شاعری دیاں مثالاں ہِن۔ مرتب کیتی گئی شاعری وچ سیماں خان (محمد نعیم خان) تے ماسٹر امان مروت ’’سانجھی سوچ‘‘ دے عنوان نال کتاب ترتیب ݙتی۔ منور عباس منور دی مرتب تھئی شاعری ’’وِکدے لوک‘‘، ݙیرہ اسماعیل خان دے عصمت کومل دی مرتب کیتی کتاب ’’تیݙے کم آسوں‘‘ تے افضل ندیم افضل دا ترتیب ݙتا کلام ’’سانجھے غم‘‘ دے عنوان نال سامنے آئے۔ نت وانگوں سرائیگی کتابڑیاں ایں سال وی سج دھج نال شائع تھیون دا اہتمام ݙیکھن اِچ آئے جیویں جو عبد الرشید اشتر دا کلام ’’اُشتر دے ݙوہڑے‘‘، ندیم قربان دی شاعری ’’اندر دی گال‘‘، حیدر بزدار دی تخلیق ’’ہن بول سرائیکی‘‘، غفور بلوچ دا کلام ’’عشق دی کھیݙ‘‘ تے آصف علی آتش دا شعری کتابچہ ’’ستم‘‘ دے ناں ونکی دے طور تیں گِنوائے ونج سگدن۔ 2010ء دی چھل دے حوالے نال مرتب تھئے کلام دیاں کئی کتابڑیاں سامنے آئن جیویں جو ناصر عباس ناصر دی مرتبہ کتابڑی ’’لُڑھدیاں لاشاں‘‘، واجد تھلوی دا مرتب کیتا کتابچہ ’’چھل دیاں چھولیاں‘‘ تے عید احمد قادری دا ترتیب ݙتا کلام ’’خونی چھل‘‘ سیلابی شاعری دیاں اہم مثالاں ہن۔
اخبار
سرائیکی ادب دا پندھ اگونہاں کرن سانگے اخبار، رسالے تے کتاب لڑیاں وی آپنا کردار ادا کیتی رکھیے۔ روزنامہ ’’خبریں‘‘ وچ ہفتہ وار ’’سرائیکی ادب‘‘ نویکلی سنجان رکھدے۔ سرائیکی اخبار ’’جھوک‘‘، رسالے ’’سرائیکی ادب‘‘ ملتان تے ’’روہی‘‘ کراچی دے علاوہ سامنے آون والیاں کتاب لڑیاں وچوں ’’سُدھ سار‘‘ کراچی، ’’وسوں ویہڑے‘‘ شادن لُنڈ، ’’سوجھل سویل‘‘ لیہ، ’’دامان‘‘ ݙیرہ غازی خان، ’’پین تاک‘‘ ݙیرہ غازی خان تے ’’روتا‘‘ ݙیرہ غازی خان دے ناں خاص طور تے گھدے ونج سگدن۔ دمان دے اخبار ’’المنظور‘‘ تے ’’خبر ساز‘‘ تے تھل دا اخبار ’’صدائے مخدوم‘‘ وی سرائیکی ادبی حوالے نال آپنا حصہ رلیندے رہ گئین۔
حکومتی سطح تیں سرائیکی ادب نال گانڈھا رکھن والے لکھاریں ݙاکٹر طاہر تونسوی تے عاشق بزدار دیاں ادبی خدمات دے صِلے وچ 23 مارچ کوں سرکاری تقریب وچ ’’ستارۂ امتیاز‘‘ دان تھیا۔ اکادمی ادبیات پاکستان کی طرفوں قاسم سیال دی کتاب ’’پندھ پندھیڑو دے‘‘ کوں 2008ء دا خواجہ فرید ایوارݙ 2010ء وچ ݙتا گیا۔ 2010ء وچ جتھاں سرائیکی ادب وچ ݙھیر سارا ودھارا تأے۔ اُتھاں ایں سال سرائیکی وسیب دے کئی بُرج وی ہمیش ہمیش کیتے ݙئے گئے۔ جیویں جو سرائیکی دے مہاندرے لکھاری صابر چشتی جھوک لݙا گئے۔ فریدیات دے ماہر محمد اسلم میتلا نکھیڑا ݙے گئے۔ نوجوان سنجاپوں شاعر شاکر مہر وی اللہ کوں پیارا تھی گئے۔ صحافی تے دانشور چاکر خان بلوچ، اردو تے سرائیکی دے ہردلعزیز شاعر رشید قیصرانی، تھل دا گانڈھا سرائیکی وسیب نال جوڑی رکھن والے مہاندرے غلام حُر کنڈانی، روہی دی رِیت کوں سرائیکی نثر وچ گھن آون والے قاصر فریدی، شاعری کوں عوامی رنگ ݙیون والے فیض فقیر، مست الست شاعر شاغل شیر شاہی، دمان اِچ ادب دی سنجان ودھان والے نذیر قیصرانی اتے رحیم یار خان دے شاعر تے اداکار غلام عباس ملنگی ہمیش دی نندر وݨ جی۔ ایویں لگدے جو ایں سال تھیون والا ادبی نقصان مدتیں تئیں پورا نہ تھی سگسی۔ ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
مسلم بن الحجاجؒ
thumb| مسلم بن حجاج جیہڑے امام مسلمؒ دے ناں نال معروف ہن، محدثین کرام وچ ہک بلند پایہ مقام رکھدے ہن جیہڑا کہیں توں مخفی نی۔
دینی خدمات تے آپؒ دا مرتبہ
علمائے اسلام دا اگرچہ فیصلہ ہے کہ قرآن مجید دے بعد پہلا مرتبہ صحیح بخاری شریف دا ہے تے ول صحیح مسلم شریف دا، جتھوں صحیح مسلم دے جامع امام مسلمؒ دی عظمت دا کافی اندازہ تھی ویندا ہے لیکن بعض علما دا خیال ایہ وی ہے کہ صحیح مسلم شریف دا درجہ اگر صحیح بخاری شریف توں بلند نی تاں مساوی ضرور ہے کیونکہ صحیح مسلم شریف دے احادیث کافی تحقیقات دے بعد جمع کیتیاں گئیاں ہن تے بعض اعتبارات نال تحقیقات وچ حضرت امام مسلمؒ دا درجہ امام بخاری توں ودھا ہویا ہے۔ بہر نوع حضرت امام مسلمؒ دا پایہ محدثین کرام وچ اس قدر بلند ہے کہ اس درجہ تے امام بخاری دے سوا کوئی ݙوجھا محدث نہیں پہنچدا تے انہاں دی کتاب صحیح مسلم شریف اس قدر بلند پایہ کتاب ہے کہ صحیح بخاری دے سوا کوئی کتاب اس دے سامݨے نی رکھیج سڳدی۔
حالات زندگی
امام مسلمؒ دا پورا ناں ابوالحسین مسلم بن الحجاج بن مسلم القشیری بن دردینؒ ہئی۔ ابولحسین آپؒ دی کنیت ہئی تے عساکر الدین لقب ہئی۔ قبیلہ بنو قشیر نال آپؒ تعلق رکھدے ہن جیہڑا عرب دا ہک مشہور خاندان ہئی تے خراسان دا مشہور شہر نیشاپور آپؒ دا وطن ہئی۔ حضرت امام مسلمؒ 203ھ یا 206ھ وچ باختلاف اقوال آپ ؒپیدا تھئے لیکن اکثر علما تے مؤرخین دی تحقیق ایہ ہے کہ آپؒ دا سنہ ولادت 206ھ زیادہ معتبر ہے۔ حضرت امام نوویؒؒ، شارح صحیح مسلم لکھدے ہن کہ حضرت امام مسلمؒؒ،  206ھ وچ پیدا تھئے، 55 سال دی عمر پاتی تے 24 رجب 261ھ کوں اتوار دے ݙینہ شام دے وقت وفات پاتی تے نیشاپور وچ دفن تھئے۔
سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ وچ ادوار بندی
اسلم رسول پوری دی کتاب "سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ" دے مضامین اسلم رسول پوری ہوراں دی تحقیقی و تنقیدی بصیرت دے خاص نمونہ ہن مگر ایندے نال نال انہاں مضامین وچ شاعراں دے اشعار دی چوݨ، اُنہاں دے سن پیدائش، سن تصنیف ، مرحوم شعرائے دے سن وفات تے انہیں شاعراں دی حیاتی دے کوائف دیاں جھلکیاں اتے ابتدائی نقوش میسر آون پاروں، انہاں دی ایں کتاب کوں تذکرہ نویسی دے دائرے وچ وی شامل کر سگدے ہیں۔ ایندے وچ کوئی شک نہیں جو ایہ مضامین فکری اتے معنوی اعتبار نال اپݨی منفرد خصوصیات رکھدن ’’ سرائیکی کلاسیکی شاعری دا تحقیقی مطالعہ‘‘ ہک اینجھا مضمون ہے ۔ جیندے وچوں بئیاں خصوصیات دے علاوہ تاریخ نویسی دے اُصولاں مطابق عہد بہ عہد سرائیکی شاعری دی درجہ بندی دا پتہ لگدے تے او اپݨی ایں کتاب دے صحفہ نمبر 32وچ لکھدن:
سرائیکی دے سارے وݙے شاعر شاہ حسینؒ، سلطان باہوؒ، چراغ اعوانؒ، بلھے شاہؒ ، علی حیدرؒ ، لطف علی ، عبدالحکیم اچوی، شاہ لطیفؒ ، سچل سرمستؒ، اکبر شاہؒ ، نبی بخش لغاری، بیدل سندھی، حمل لغاری تے خواجہ فریدؒ ایں دور وچ پیدا تھئے۔
اسلم رسول پوری ہوراں سرائیکی شاعری دے تریجھے دور دی درجہ بندی 1902ء کنوں 1976ء تک کیتی ہے ۔ ایں مضمون دے چھیکڑ تے اُنہاں ہر عہد دے سرائیکی شاعر بارے ہک جدول وی شامل کیتے۔ سرائیکی شاعری دے پہلے دور بارے نمونہ پیش ہے ۔
اسلم رسول پوری دا ایہ مضمون سرائیکی ادبی تاریخ دے ابتدائی ( منڈھلے) حصے دے طور ٻہوں  شاندار ہے تحقیقی مواد اتے ارتقائی عمل دے تناظر وچ ہک ادبی تاریخ دا خوبصورت نمونہ ہے ۔ ایندے وچ تذکرے دیاں نمایاں خصوصیات وی ہن تے تاریخ دا جدلیاتی عمل وی واضح ہے ۔ انہاں دا ایہ مضمون تذکرے دیاں خصوصیات نال رلواں ملواں تھیندا ہویا ارتقائی عمل توں گزردا ہویا ادبی تاریخ دی فضا بݨ ویندے جیہڑا جو مستقبل دے تاریخ نویساں کیتے سرائیکی ادبی تاریخ لکھݨ سانگے مدد گار ثابت تھی سگدے۔ جینویں جو ادیباں ، شاعراں دی شخصیت ، اُنہاں دی تخلیقات دا رابطہ، تہذیبی اثرات دی گول پھرول کیتی ویندی ہے ۔ جتھوں تخلیق کار دی شخصیت اتے اوندے فن دی راہ را تعین کیتا ویندے ایں تناظر وچ اسلم رسول پوری دے مضامین وچ مورخ دے سیاسی ، تاریخی ، تہذیبی ، تنقیدی شعور دی لاٹ واضح طور تے موجود ہے ۔"'علی حیدر 1690ء1785-ء دا دور اورنگ زیب دا آخری زمانہ ہے اتے اورنگ زیب دے جانشین دا انتشار نال پر زمانہ وی ۔ ایں انتشار دے دور وچ انسان کوں اپݨی بے معنویت دی اصل سمجھ آندی ہے تے دنیا تے اپݨے وجود دی بے ثباتی دا احساس تھیندے۔ ات واسطے اینجھے دور وچ صوفیا دے کلام وچ انسانی بے ثباتی دا موضوع عام ملدے‘‘"کہیں وی زبان تے ادب دے ادوار دی ونڈ و تیر ، مختلف زمانے وچ تھیوݨ والی تبدیلی حقیقی معنی وچ ارتقائی عمل کوں واضح کریندی ہے جتھوں متعلقہ دور اتے تخلیق کار دی خصوصیات فن دا وی تجزیہ کیتا ویندے تے تخلیق کار دی لکھت وچ ورتی ڳئی زبان وچوں معنی کوں دریافت کیتا ویندے ایں حوالے نال اسلم رسول پوری لکھدن :"'میں سمجھداں جو لفظ وچ کوئی مستقل معانی نہیں ہوندے، ہر دور دے حالات اتے سماجی تبدیلیں نال لفظیں دے معانی بدلدے راہندن، اتے او ہر دور وچ خود کوں نشابر کریندن، اپݨے وقت دے فعال قاری یا نقاد دا ایہ فرض ہوندے جو او نویں معنی دریافت کرے۔"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
منیبہ مزاری
حادثہ اَتے ذاتی حیاتی
اُوہ ٢١ ورھیاں دی عُمر وِچ کار دے حادثے دے باعث وہیل چیئر تئیں محدود تِھی ڳئی ہَن۔ اِیں حادثے دے بعد اُوہ اپݨی ݙُون٘ہائیں لَتّاں دے استعمال تُوں پالھی تِھی ڳئی ہَن۔ رَڑھ دی ہݙی وِچ لڳّݨ آلی سَٹ نے اِنّھاں دی حیاتی اَتے شخصیّت دا رُخ ای بَدل ݙِتّا۔ اُوہ ہِک ٥ ورھیاں دے ٻال دی اَمّاں وی ہِے۔
کَم کار آلی حیاتی
منیبہ ہِک ڳائیکہ اَتے سماجی کارکن وی ہِے۔ منیبہ مزاری دا ناں "فوربز رسالے" دی سن ٢٠١٦ء دی ٣٠ ورھیاں توں گھٹ عمر مہان٘دری شخصیّتاں دے تن٘دِیر وِچ وی رَلایا ڳیا ہئی۔ منیبہ نے ٹریفک حادثے تُوں بعد علاج دے وِچالے وِچ اِیں حادثے دے اثرات اَتے ݙُکّھاں اَتے اوکھاں کُوں اپݨی بھال تُوں ہٹاوݨ کِیتے مصوری دا اَغاز کِیتا۔ پولیو مہم دے ہِک اشتہار نے اِنّھاں دی بھال اپݨے کَن کرا گِھدّی۔ منیبہ دے مطابق اِیں ݙیہاڑے اُنّھاں نے ارادہ ٻَدّھا جو اُوہ لوکاں وِچ اِیں شعور کُوں بیدار کرݨ کِیتے کَم کریسِن جو معذوری دا مطلب اِیہ نئیں جو تُساں قابلِ رحم ہِیوے۔ تُساں معذوری دے باوجود دُنیا دا کوئی وی کَم کر سڳدے ہِیوے۔ اِیں وِچار اُتے عمل کرین٘دے ہوئے منیبہ نے اُوہ سبھ کُجھ حاصل کِیتا جیڑھا معذوری دے شکار کہِیں وی مُݨس کِیتے ہِک مثال ہِے۔
اعزازات
اقوام متحدہ دے ادارہ برائے زنانیاں نے پچھوکڑ ورھیاں دسمبر وِچ منیبہ کُوں خیر سگالی دی سفیر بݨایا۔ اُوہ پہلی پاکستانی زنانی ہِن، جِنّھاں کُوں اِیہ اعزاز مِلّیا۔
معذوری کُوں اپݨی تَکڑائی ثابت کرݨ اَتے اپݨے جئیں لوکاں کُوں آس ݙِیواوݨ دی اِنّھاں کوشتاں کوں صرف پاکستان ای نئیں جاں جو بین الاقوامی سطح تے وِی چِتوایا وین٘دا ہِے۔ اِین٘دا ثبوت ہِک برطانوی نشریاتی ادارے دی طرفُوں منیبہ مزاری کُوں سن ٢٠١٥ء وِچ اِنّھاں ہِک سو زنانیاں دی تن٘دِیر وِچ شامل کرݨ ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی فنکار ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:فنکار زنانیاں ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں
مسلمانانِ ہند دیاں علمی تحریکاں
سرسید احمد خان نے حکومت برطانیہ دی مخالفت دی بجائے صلح دا رستہ اختیار کیتا تے مسلماناں کوں تعلیم ول راغب کیتا تے تاج برطانیہ کولوں مسلماناں واسطے مراعات گھنݨ وچ کامیاب تھئے. تحریک پاکستان دے حوالے نال انہاں کوں ݙو قومی نظریہ دا بانی قرار ݙتا ویندے. سرسید نے مسلماناں واسطے تعلیمی میدان وچ ٻہوں کارنامے سرانجام ݙتے.
تحریکِ دیوبند
دیوبندی مسلک تے تحریک دی بنیاد یوپی دے شہر دیوبند توں پئی۔ دارالعلوم دیوبند جتھاں اسلامی عقائد وچ ہک خاص مکتب فکر تے مدرسہ دی بنیاد رکھی گئی۔ اس فرقہ دے علما تے اُنہاں دے پیروکار حنفی دیوبندی دے ناں نال جاݨے ویندے ہن۔
ندوی تحریک
علمائے اسلام دے باہمی اختلافات کوں ختم کرنا تے مسلماناں دے کیتے موزوں نصاب تعلیم فراہم کرنا ایں تحریک دے بنیادی مقاصد ہن.جتھاں تک ندوة العلماء دے اغراض و مقاصد دا تعلق ہئی اے مسلماناں دے بہترین مفاد وچ ہئی اس واسطے پوری قوم وچ اس دی پزیرائی تھئی۔ اتھاں تک کہ سرسید احمد خان تے محسن الملک نے وی انہاں کوں پسندیدگی دی نگاہ نال ݙٹھا۔ حقیقت وچ شبلی نعمانی ندوۃ العلماء دے روح رواں ہن۔ جݙݨ اس ادارے کوں برے ݙینہہ ݙیکھݨے پئے تاں شبلی نعمانی 1904ء وچ اپݨی ملازمت کوں خیرباد آکھ کے لکھنؤ آئے تے ندوۃ العلماء وچ نئی روح پھونک ݙتی۔ اے آپ ہی دی انتھک کوششاں دا نتیجہ ہئی کہ ندوہ دا شمار امت مسلمہ دے قابل فخر اداریاں وچ تھیوݨ لگا۔
بریلوی تحریک
جنوبی ایشیا خصوصاً برصغیر پاک و ہند وچ مسلک اہلسنت و الجماعت یا اہلِ سُنت والجماعت دی ہک شاخ کوں امام احمد رضا خان دی مناسبت نال بریلوی مسلک دے ناں نال وی ڄاݨا ویندا ہے۔ عالمی مذاہب دی اجمالی آکسفورڈ ڈکشنری (مطبوعہ سن 2000ء) دے مطابق اس مکتب فکر دے منݨ والے بھارتی تے پاکستانی مسلماناں دی تعداد 200 ملین توں زیادہ ہے۔ دار العلوم جامعہ رضویہ منظر اسلام بریلی قادری صوفی بزرگ، امام احمد رضا (متوفیٰ 1921ء) نے 1904ء وچ قائم کیتا.
غلام فرید کوریجہ دی سیاسی جدوجہد
سئیں خواجہ غلام فرید کوریجہ دی اپڑیں عوام دے نال رل کیں کلہی تیں نویکلی جدو جہد نال انڑ تھک کوشش دے نال جیرھا جو انہیں او جتھاں وی ھوندے ھن ہر جمعہ کوں دربار تیں پہنچدے ھن جمعہ وی پڑھیندے ھن بھر پور احتجا ج وی کریندے ھن اے کوئی عام گال نئیں کتنے سال تک خواجہ صاحب نے متواتر اے سلسلہ جاری رکھیئے خواجہ صاحب پیرن روادارن اے ضرور اکھسن جو ایں احتجاج اچ میڈے نال سارے خواجگان وی ھن سارےلوک ھن نہ نہ خواجہ صاحب دے نال بیشک لوک ھن شھردار ھن خواجگان اچو کوئی کئیناں ھوندا ھا خواجہ صاحب اے جنگ تنتنہا لڑین اداریں نال تن تنہا لڑائی تھئی اے جیندے اچ خواجہ مکمل کامیاب تھئین خواجہ صاحب نے پولیٹیکل ورکر لیڈر ھوونڑ دا پورا ثبوط ڈتے ا ساں خواجہ صاحب دے ایں سیاسی روحانی عمل کوں ایپیلیشیٹ کریندوں مبارکباد ڈیندوں خواجہ صاحب دی سرائیکستان دی جدوجہد کوں وی ایویں صوبھ ملسی سرائیکستان کوں وی ایویں پنجاب دی قبضہ گیری توں بالادستی توں ازاد کرویسن جیویں دربار کوں پنجاب دے قبضے کنوں ازاد کرائینے اساں خواجہ صاحب دی سرائیکستان دی جدوجہد کیتے خواجہ صاحب دے قدم نال قدم ملا کیں ٹرسوں کتھائیں وی خواجہ صاحب کوں کلھا نہ تھیونڑ ڈیسوں اےھا فقیر داجزبہ جیرھا کوٹ مٹھن ونج کیں خواجہ غلام فرید سئیں کوں پیش کرنڑاں ھئی طبیعت ساتھ نئیں ڈتا شدید بخاردی وجہ توں سئیں دی دربار دی حاضری توں تاں محروم تھی گیاں اومیڈا اپڑاں نصیب دربارکوں واگزار کرانونڑ عرس دے سارے پرگرامیں دا کامیاب تھیونڑ نیشنل کانفرنس دی کامیابی سارے قوم پرستیں دی شمولیت ہندوستان اچو ائے ھوئے وڈے قوم پرست راہنما جگدیش بترے دی امد بحرحال عرس مبارک دی کامیابی فقط اپ کوں تیں اپدی ساری ٹیم کوں اپ دی پارٹی کوں ڈھیر ڈھیر مبارخاں دربار کوں واگزار کرانونڑ دیاں مبارخاں کوٹ مٹھن اچ سئیں کوں ان کیں ڈیسوں نہ ا سگنڑ الی مجبوری کوں معاف فرمیسو طبعیت ساتھ نئیں ڈتا مجبوری بنڑ گئی اے معاف فرمیسو مہربانی ۔۔۔۔اکبر خان ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی (١٥ دسمبر ٢٠١٨ء)
زندگی
زندگی کوں سرائیکی وچ حیاتی یا ڄیوݨ آہدے ہن۔ ساکوں آپݨی حیاتی اللہ دا حکماں دے مطابق تے ٻنھاں لوکاں دی خیرخواہی کیتے گذارݨی چاہیدی ہے۔
ڈائری دا پنا : 37
ڈائری دا پنا : 37
شوکت ہنگورجو ' ریڈیو مٹھی دا کمپیئر ' تھر پارکر دا اعزازی گیم وارڈن ' تھر دے موریں دا ہرنیں دا راکھا ' سندھڑی دی شاعری دا عاشق ' پروفیشنل فوٹوگرافر ' سبھ توں اُتم گالھ جو خلیل کنبھار دا دوست ' ایں سارے پندھ وچ سادھ بیلا سکھر توں گِھن کراہیں کاسبو ننگرپارکر تئیں دا سنگتی ' ایں ویلے اوندے گوٹھ بُگھار وچ ہاسے ' روٹی مانی پِچھوں سنگتریاں تے خربوزیاں دی مہکار وچ کوئی داستاں در داستاں تھر دے عجائب دیاں گالہیں تھیاں ' گوٹھ در گوٹھ ویندیاں پرانڑیاں سڑکیاں ' چھتاں تئیں لَڈیے کھیکھڑے(پرانڑیاں لاریاں) ' نویاں بساں ' تھر کول پراجیکٹ دیاں نویاں سڑکاں ' ائیر پورٹ تے گزرل ڈو سال توں نہ تھیونڑ والی بارش دا ڈُکھ تے تھریاں دی تس دا حال وچوں چُلیا ' شوکت ہنگورجو تھر دی ہک چادر میکوں پوائی تے تھر دے سو سانگیاں وچوں نواں ہک سانگا گنڈھیج گیا ' ڈینہ دے چار اِتھاہیں وَج گئے ہَن ' خلیل روانگی دی ہکل ڈِتی ' وساخ دی چھاں وچوں نکھتے تاں باہر دُھپ ہئی ' چبوترے دیاں پوڑیاں لتھے ' پوڑیاں دے نال ہک جوبن بھریے ونڑ تلے ان کھڑیم ' خلیل کنبھار گاڈی وچ سامان پیا رکھیندا ہا ' شوکت ہنگورجو اینویں اُچے الا وچ بولیا ' رفعت بھائی ایہ جنگل جلیبی ہِے ' ایہو درخت ہئی جینکوں میں ہک مُد توں پیا گولیندا ہم ' جینکوں میں اپنڑی وسوں وچ وت ڈیکھنڑا چاہندا ہم' دوستیں کوں لکھیا ہا ایندی ڈس پاون ' ایہو ونڑ ہا میں جیندے بارے بیت لکھے " ایہو جنگل جلیبی ہے بھائی جیں بارے پوسٹاں تساں لایاں ہَن  شوکت دے الا وچ تا ہئی ' ایہ واقعی جنگل جلیبی دا درخت ہا ' پَھل نال لڈیا ' ساویاں جنگل جلیبیاں رتیاں پیاں تھیندیاں ہَن ' میں اپنڑے اوں دوست کوں یاد کیتا جیں میکوں پہلی وار ڈسیا ہا اوندے سکول دے رستے وچ جنگل جلیبی ہئی۔ رفعت عباس
مسعود دھوتا
سیاسی ورکر، دانشور، شاعر، اداکار مسعود دھوتا سیں سرائیکی وسیب کوں مونجھا کر گیے، استاد محمود نظامی کوں مکانڑ..
لکھت: پروفیسر مشتاق گاڈی
مسعود دھوتا ۔۔۔۔ یادیں دا دُھواں
یادیں دی سمسیا وی ٻہوں گُجھی ہے۔ کݙاھیں کئی یاد فلیش بلب وانگ ٻلدی ہے تے کݙاھیں کئی یاد آندیں آندیں چیتے کنیں تلکݨ لڳ پوندی ہے۔ کُجھ یاداں ہوندن جیڑھیاں کہیں خوشبو یا ذائقہ دی حس نال جُڑیاں ہوندن تے ایں وسیلے اچݨ چیتی سُتے بندے وانگ جاڳ پوندن۔ کُجھ دردناک یاداں ہوندن جیڑھیاں اساں بُھلݨ چاہندے ہئیں پر او بُھلدیاں نئیں۔ کہیں کیتے یادیں دی ونڈ ویلھے نال جُڑی ہوندی ہے۔ سرہاݨے تے سر رکھیا نئیں جو ہک خاص یاد فینٹسی دی شکل گھن جاڳدیں اکھیں کوں خواب ݙکھاوݨ لڳ پوندی ہے۔ بندیں وانگ یاداں وی بانو بان جیہاں ہوندن۔
جݙاں کہیں ڄاݨو سُنڄاپو ماھݨو دی موت تھیندی تاں کُجھ دیر کیتے اوندا پورا جیوݨ کہیں فلم دے تکھیں تکھیں وٹیندے نظاریں وانگ چیتے دی سکرین اُتے چلݨ لڳ پوندے۔ ایہو کُجھ اڄ مسعود دھوتے دی موت دی خبر پڑھ کنیں کُجھ دیر کیتے میݙے نال تھئے۔ اوندی یاد دے کُجھ دھواں دھواں درشن اے ہئین:
ݙوجھا درشن: میں ݙاہویں دے امتحان پچھوں 1987 وچ لاہوردی سیر کیتے ڳٰیا وداں۔ میݙی رہائش فیروز پور روڈ دے نال ہک فلیٹ وچ ہے جیندے وچ مصدق سانول، امتیاز تے عدنان قادر ہوریں رہندے پئے ہئین۔ او سبھے اوں ویلھے لخت پاشی دے بݨائے تھیٹر گروپ  "پنجاب لوک رَہس" وچ کم کریندے ہئین۔ ہک شام اوں تھیٹر گروپ دی لاہور کہیں کوٹھی وچ پرفارمنس ہے۔ میں وی اُنہیں دے نال او پرفارمنس ݙیکھݨ وینداں۔ اُتھاں ونڄ کنیں ڄاݨ تھیندی ہے جو "دھوتا" وی اوں ڈرامے وچ پرفارم کریندا پئے۔ میکوں ودھ تاں یاد نئیں پر اداکاری ویلھے اوندے بدن دی چستی پھرتی میݙے چیتے وچ کُھٻ کنیں کھڑ ڳئی۔ وت ݙو وریہیں پچھوں بے نظیر بھٹو دی پیلھی حکومت ویلھے 1989 کوں اسلام آباد دے کوفے وچ شاہ شمس سرائیکی کانفرس تھیندی ہے تاں ایہو دھوتا شاہ شمس دا "سوبھاڳا" بݨ ہک شاندار "سولو پرفارمینس" ݙیندے۔  لڳدے شاہ شمس آپ جیندا جاڳدا ملتان دے دروازے پُڄیا کھڑے۔ سبھے مُندریج کنیں اونکوں ݙیہدے کھڑن۔  کُجھ ݙینہیں پچھوں وت ڄاݨ تھیندی ہے جو دھوتے دی پاکستان ریلوے وچ بطور انجینئر ملازمت تھی ڳئی ہے تے او ٻہوں خوش ہے۔
تریجھا درشن: اے 1995 دی ڳالھ ہے۔ میں اوں ویلھے قائد اعظم یونیورسٹی پڑھدا پیا ہَم۔ ہک ݙینہہ محمود نظامی یونیورسٹی آ وڑدے۔ میکوں او ریلوے کیرج فیکٹری دے علاقے آفیسر کالونی گھن ویندے۔ او ٻہوں پریشان ہے جو دھوتا ٻہوں نشہ پنگا کریندا پئے تے پاڳل تھیوݨ آلے۔ میکوں آہدے جو کٹھے مل کنیں اینکوں سمجھاؤں جو نشہ چھوڑ ݙیوے۔ میݙی ڳالھ نئیں منیدا متاں تیݙی ڳالھ منے۔ میں دل وچ کھلداں جو دھوتا تے میݙی ڳالھ منے! خیر جݙاں اساں اوندے کالونئیل پیریڈ دے بݨے ریلوے آفیسرز دے بنگلہ وچ پُڄدے ہئیں تاں اوندا دماغ اآلٹا ہویا ہوندے۔ محمود نظامی کوں ݙیکھ کنیں او کاوڑ تے ݙر ݙوھیں وچ نظردے۔ ساݙی کہیں ڳالھ دا او سدھا جواب نئیں ݙیندا۔ محمود نظامی واپسی تے نمراش ہوندے تے میں آپݨے ڄاݨ وݙا بݨ اونکوں پورے رستے انسانی نفسیات بارے لیکچر ݙیوݨ دی ناکام کوشش کریندا ریہہ وینداں
چوتھا درشن: اے کوئی لگ بھگ 1997 دی ڳالھ ہے۔ بے نظیر دی حکومت دی برطرفی پچھوں ٻنہیں ہزاراں پیپلز پارٹی دے لائے سرکاری ملازمیں وانگ دھوتا وی اپݨی ریلوے دی نوکری کنیں برطرف تھیا ودے۔ میں تونسے گھر چکر لاوݨ وینداں۔ شام کوں جݙاں بزار ونڄݨ تھیندے تاں سنگت دا نویکلا موضوع دھوتا ہوندے۔ ڄاݨ تھیندی ہے جو دھوتا سچی مُچ دا ڳالھا تھیا ودے۔ میکوں جیڑھی ڳالھ دی ودھ حیرانی تھیندی ہے او اے جو کیویں ساری سنگت دھوتے دے ڳالہپ دی بے رحمی نال چس چیندی پئی ہے۔ کُجھ دیر گُذردی ہے تاں دھوتا وی ہوٹل پُہنچ ویندے۔ اوندیاں کُجھ ڳلہپ دیاں ڳالھیں اڄ وی میکوں یاد ہن۔ ہک او ݙسیندے جو کیویں لیڈی ڈیانا دی لاہور دی سیر ویلھے او ہک سڑک کنارے اونکوں ملیا۔ لیڈی ڈیانا آپ گݙی روک اونکوں سݙیا تے ہتھ ملایا٘ ݙوجھا او اخباریں تے ڈش انٹینیں بارے ٻہوں وہمی تھیا ودا ہئی جو کیویں اونکوں بانوبان دیاں خبراں ملدن۔ او ویلھے دا دھوتا تے کھی کھی کریندی بے رحم سنگت اڄ وی میݙے اکھیں اڳوں آ ویندی ہے۔
کُجھ مُدت پچھوں دھوتے دی ملازمت بحال تھئی تے اوندی اُݙدی اُݙدی خبر ملدی ہئی جو او کلہا ہے، شراب ٻہوں پیندے، موٹا تھیا ودے۔ ہک ݙینہہ فیس بُک تے اوندی فرینڈ ریکوسٹ آئی تے کݙاھیں کݙاھیں ان باکس وچ کئی سُدھ سنیہا، کئی گیت وی آ ویندا ہئی۔
اڄ اوندے جھوک لݙا ونڄݨ دی خبر ملی۔ جیویں اِشا اُپُنشد وچ" پورنم سُترا " ہے جو:
پورے کنیں پورا کڈھ گھنوتاں وی پورا ہے
پورے وچ پورا رل ونڄے تاں وی پورا ہے
دھوتا اڄ پورا تھی ڳئے۔
مُرشد روشن ضمیر
اساں تھوڑا جیہاں وی اپݨی اَکھ دا زاویہ بدلوں تاں چیزاں ساکوں ٻئی طرح لڳݨ لڳ پوندین۔ او چیزاں جیڑھیاں تہاکوں عام طور تے بُریاں لڳدن،چنگیاں لڳدن تے جیڑھیاں سوہݨیاں ہوندن،کوڑھیاں لڳدین،پر کئی چیزاں پر زاویے توں چنگیاں لڳدین۔ ایندا مطلب ایہ اساں تھوڑا جے اَکھ کوں بدل ݙیوں تاں چیزاں دا مطلب اِی بدل ویندے۔ اصل ڳالھ اے ہے جو اساں چیزاں کوں ݙہدے کینویں ہیں،اساں چیزاں کوں اینویں ݙہدے ہئیں جیویں ساکوں ݙیکھݨ اِچ اَسانی رہے۔ لہٰذا ساکوں کوڑھیاں تے گندیاں چیزاں وی ݙیکھݨیاں پئے ویندین۔ اِتھائیں آکے تے ہک عام بندے تے معین الدین اجمیری اِچ نکھیڑا تھی ویندے ناتاں انسان تاں او ہکو جھئیں ہِن کیوں جو اَکھ دا زاویہ بدلݨ جے ایݙا اَسان ہوندا تاں ہر بندہ معین الدین اجمیری ہوندا۔ معین الدین اَکھ دے تمام زاویے کوں یار دو جوڑا ہویئے تاں اونکوں کوئی چیز جے او یار دے زاویے تے ونڄے تاں او کوڑھی کینویں رہوے۔ اینویں تاں ہک مُرشِد کامل اے نہیں آکھیا۔ دید آں باشد کہ دید دوست است
قونیہ اِچ ہک بندہ مجمسے وچوں اُٹھی کھڑدے۔
الہ الدین توں آہدیں میں ٻہتر فرقیں کوں منینداں"
جی منینداں!
توں منافق ایں،کمینہ شخص ایں!
"جی میں اینکوں وی منینداں
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ڈائری دا پنا ۳۰
ڈائری دا پنا : 30
ڈیو جی دا گھر ' ہک درمیانہ کمرہ جیندے وچ ترے کھٹوں تے رلیاں وِچھیاں ' کھٹوں دے وچکار ترے میزاں تے چٹیاں چادراں ' میزاں تے پلاسٹک دے ڈھاکویں ' نرہانڑ دا ویلا ہا ' ڈیو جی دے گھر وچ نرہانڑ دا ویلا ہا ' پچھلا بوہا ہک نکے جہے ویڑھے وچ پیا کُھلدا ہا ' ہک کوٹھے تے موریں دا جوڑا ہک بیٹھا ہا ' ایں بہوں وڈی کائنات وچ کاسبو دے میگھواڑیں دے گھر نرہانڑ دا ویلا ہا ' کارونجھر تے رِنڑ آف کچھ دے وچکار ہک کمرے وچ خلیل کنبھار شوکت ہنگورجو تے ملتانوں آئے ہک شاعر دے آدر وچ مقامی میگھواڑیں دے مُکھ تے مسکان ہئی ' ڈیو جی دے پتا ٹیکم جی چاچا بھانو تے جالم سوتر امولکھ ایں دھرتی دے حقیقی پُتر اپنڑے مہمانیں کوں ڈیکھ ڈیکھ پئے ٹھردے ہَن ' ڈھاکویں کھلے تاں نرہانڑ دا جہان ہک کُھل گیا ' بھنڈی سنگری دیاں پَھلیاں بیسنی آلو تلے ہوئے چِبڑ مکھنڑ ماکھی کنڑک دی روٹی جو دے ڈھوڈھے ' کاسبو دیاں گائیں دی لسی ' اساں اپنڑی حیاتی وچ 19 اپریل 2018 کوں ڈاہ وجے دھمی کاسبو دے میگھواڑیں دے گھر نرہانڑ کیتی۔ رفعت عباس
کینیڈا
شمالی امریکہ دا ہک ملک ہے۔ ٻہوں ٹھڈھا علاقہ ہے۔
ڄٹکی وکیپیڈیا (ڄٹکی زبان دا انسائیکلوپیڈیا)
وکیمیڈیا انکوبیٹر دا اے ہک پروجیکٹ اے جیہڑا سرائیکی دی شاخ ڄٹکی زبان اچ ہے۔ اے ڄٹکی وکیپیڈیا دا آغاز اے۔
سرائیکی ادبی بورڈ
سرائیکی ادبی بورڈ ملتان وچ ہک ادارہ ہے۔ ایہ سرائیکی زبان تے ادب دی خدمت کریندا پئے۔ سو کنوں ودھ کتاباں شائع کر چکے۔
واہ جو پیار کیتوئی
ایہ سرائیکی دا مشہور گیت ہے.
واہ جو پیار کِتوئی...
واہ جو پیار کِتوئی رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وےسجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ....
ݙے کے وِچھوڑا ماہی تھی ڳیوں روانہ مہݨے مریندے میکوں اپݨا بیگانہ،
مہݨیاں وات ݙتوئی رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وے سجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ...
ݙے کے وِچھوڑا ماہی تھی ڳیوں کنارے، جیواں تاں جیواں ہُݨ کیندے سہارے
میکوں نہ نال نِتو ئی، رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وےسجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ...
ݙے کے وِچھوڑا ماہی کیتی کمال اے، نِوی چا پُچھیا آکے شاکر دا حال اے ...
درداں وَات ݙتوئی رول ݙتوئی وِچ روہی،واہ وےسجݨ تیݙے وعدے، کُوڑے ہانیں وے تیݙے وعدے ..
اسم حالیہ
تعریف: مختلف ماہرین لِسانیات دے نزدیک اسم حالیہ دی تعریف کجھ ایں ہے۔
1۔ او اسم جہڑا جو کہیں فاعل یا مفعول دی حالت کوں ظاہر کرے اسم حالیہ آکھیا ویندے۔ جیویں جو روندا ہویا، ݙھہندا پوندا، ٻیٹھے ٻیٹھے، کھڑا کھڑا، کھِلدئیں کھِلدئیں وغیرہ وغیرہ۔         (سرائیکی قواعد تے زبان دانی از بشیر احمد بھائیہ113)
2۔ او اسم جہڑا جو کہیں فاعل یا مفعول دی حالت کوُں ظاہر کرے۔ مصدر تے حالیہ دا شمار وی فعلاں وچ تھیندے۔ لیکن اے فعل دی تکمیل نئیں کریندا۔ مصدر اسم دے طور تے آندے تے حالیہ صفت دے طور تے جیویں اُبھرائی ، اُٹلائی، اٹیر ، واس وغیرہ وغیرہ۔         (سرائیکی مصادر از شوکت مغل15)
3۔ اسم حالیہ ہمیشاں چالو تے جار ی رہندڑ کم دے معنی ݙکھیندے۔ اینہہ خاطر اینکوں سسنکرت وچ ’’ورتمان کردنت‘‘ آکھیا ویندے۔ ورتمان دا معنی چالو یا جاری تھیندے۔ لہٰذا اِسم حالیہ فعل دی اوہا صورت ہوندی ء ِ جہڑی اے ڄݨویندی ئِ جو ہکڑا کم چالو یا جاری رہندئیں ہوئیں ٻیا کم شروع کر ݙتا ڳئے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو۔
’’احمد آپݨے باغ دی سیر کریندا گھر دو وَل چُلئے‘‘  اینہہ جملے دا مطلب اے ہے جو احمد آپݨے باغ ء ِچ سیر دا کم کریندا کریندا ݙوجھا کم (گھر دو واپسی دا کم ) شروع کر ݙتے۔        (وݙو سندھی ویا کرݨ از بھیر و مل مہر چندا ڈواݨی113)(ترجمہ)
4۔ اسم حالیہ او اسم مشتق ء ِ، جہڑا جو کہیں جملے ء ِچ کہیں اسم دی حالت بیان کرے۔ جیویں جو او کھِلدا ہویا آیا تے میں روندے ہوئے کوں رہایا۔ انھیں جملئیں ء ِ چ کھلدا ہویا تے روندے ہوئے اسمائے حالیہ ہن۔
( نخلستانِ قواعد از محمد بشیر احمد ظامی بہاولپوری55)(ترجمہ)
5۔ جہڑے لوظ افعال دے مادئیں کنوں بݨائے ڳئے ہوون تے او کہیں اسم نال اپݨا لڳاپا (ڳانڈھا) ظاہر کرن اسم حالیہ اکھیندن۔ اسم حالیہ ہمیشاں کہیں جاری یا چالو رہندڑ کم دا معنی ݙیندے۔ مثال دے طور تے مریندا=مار+آندا تے بھڄدا=بھڄ+آندا  وغیرہ وغیرہ۔          (سندھی ویا کرݨ از شمس العلماء مرزا قلیچ بیگ39)(ترجمہ)
6۔ او اسم مشتق جہڑا جو جملے ء ِ چ فاعل یا مفعول دی حالت  یا اوندی تعریف بیان کرے تے او اسم تے کم آوے۔ اوکوں اسم حالیہ آکھیا ویندے۔ اسم حالیہ صفت وانگوں اسم نال ہر حالت ء ِچ موافق رہندے۔
(سندھی ٻولی ئِ جو صرف تے نحو از واحد بخش شیخ109)(ترجمہ)
اِسم حالیہ دیاں قسماں: ۱۔ حالیہ نا تمام ۲۔ حالیہ تمام ۳۔ حالیہ معطوفہ
الف: حالیہ نا تمام:حالیہ نا تمام جیکوں (Present Participle) وی آکھیا ویندے۔ ایندے وچ فعل ختم نھیں تھیندا۔ جیویں جو وَہندا پاݨی، روندا ٻال تے بھڄدی گھوڑی وغیرہ وغیرہ۔
ب: حالیہ تمام:حالیہ تمام ء ِ چ فعل دا ختم تھیوݨ پاتا ویندے۔ جیویں جو مویا ہویا، کھادا ہویا، سُتا ہویا، لکھیا ہویا وغیرہ وغیرہ۔
ج: حالیہ معطوفہ:بعض مرکب جملے ایجھیں ہوندن جنھیں ء ِچ بیک وقت ݙو فعل پاتے ویندن۔ انھیں وچوں ہک فعل اصل یا خاص ہوندے تے ݙوجھا فعل پہلے فعل دا مقدمہ ہوندے۔ اے ݙوہیں فعل انجو ان٘ڄ جملئیں دی نمائندگی کریندن۔ تے انھیں جملئیں کُوں حرف ِ عطف (اردو ء ِچ "و"تے سرائیکی ء ِچ "تے یا تئیں" نال نشابر کیتا ویندے) آپت ء ِچ جُڑ یندے جے کر مرکب جملے ء ِچ ہک فعل حالیہ ہووے تاں وت اینہہ فعل کوں حالیہ معطوفہ آکھیا ویندے۔ حالیہ معطوفہ دا تعلق ہمیشاں جملے دے اصل فعل (خاص فعل) نال ہوندے۔ چونکہ ایھّوجھئیں مرکب جملے ء ِ چ حرف ِ عطف (تے) کنِ بچا ویندے پر حرفِ عطف دے معنی ایندے وچ ضرور پاتے ویندن۔ اینہہ سانگے اینکوں حالیہ معطوفہ آکھیا ویندے۔
در اصل اینہہ کن ظاہر اے تھیندے جو جملے دے اصل یا خاص فعل کن جہڑے کم دا ظہار پیا تھیندے۔ اینہہ کم کن پہلوں ہک ٻیا کم وی تھی چُکے۔ مثال دے طور تے اے جملہ ݙیکھو"اسلم کھا کرئیں یا کھا کے سم ڳئے"ایندا واضح مطلب اے ہے جو  اسلم کھادھا "تے"سم ڳیا۔ جملے "اسلم کھا کرئیں سم ڳیا" وچ حرفِ عطف (تے) دا استعمال نھیں تھیا۔ اینہہ جملے ء ِچ سم ڳیا اصل فعل ئِ۔ جݙاں جو کھا کرئیں حالیہ  معطوفہ ہے۔ در اصل پہلا فعل (حالیہ معطوفہ) ݙوجھے فعل یعنی اصل فعل دا مقدمہ ء ِ ۔ اینہہ سانگے حالیہ معطوفہ کوں تقدیمی فعل تے ݙوجھے کوں اصل یا خاص فعل آکھیا ویندے۔
حالیہ معطوفہ دی خصوصیات:
i۔ حالیہ معطوفہ ء ِ چ حرف ِ عطف (تے) داا ستعمال نھیں تھیندا۔
ii۔ حالیہ معطوفہ دے بعد عموماً"کے  یا کرئیں"دا لوظ ڳنڈھیا ویندے۔
iii۔ حالیہ معطوفہ دا تعلق ہمیشاں مرکب جملے دے اصل یا خاص فعل نال ہوندے۔
iv۔ ایجھیں مرکب جملے جئیں ء ِچ ݙو فعل استعمال تھئے ہوون تے جنھیں وچوں ہک حالیہ معطوفہ ہووے تاں وت انھیں وچوں پہلے فعل کُوں تقدیمی فعل آکھیا ویندے کیوں جو اے فعل ݙوجھے فعل دا مقدمہ ہوندے۔ جݙاں جو ݙوجھے فعل کُوں اصل یا خاص فعل سݙیا ویندے۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ء ِ جو لوظ "کے  یا  کرئیں"ہمیشاں حالیہ دے فعل یعنی تقدیمی فعل نال ڳنڈھیا ویندے۔
v۔ ایجھاں مرکب جملہ جئیں ء ِچ تقدیمی فعل حالیہ معطوفہ ہووے۔ جے کر اینہہ جملے دے ݙوحصے کیتے ون٘ڄݨ تاں وت انھیں جملئیں دے وچکار حرفِ عطف (تے) ضرور آسی۔ مثال دے طور تے اے جملہ ݙیکھو یعنی "او کھا کرئیں سم ڳئے"جے کر اینہہ جملے دے ݙو حصے کروں تاں او ایں تھیسن۔ (اونہہ کھادے تے سم ڳئے)۔
۱۔ ہتھ ٻدھ کے معافی منگ ۲۔ روٹی کھا کے سم ون٘ڄ
vii۔ ہکے رُتبے دے افعال دے وِچکار حرفِ عطف دا استعمال ضروری تھی ویندے۔ جیویں جو کھاوو تے پیوو، لکھو تے پڑھو، پر بعض اوقات ایجھیں جملئیں وچوں حرف ِ عطف حذف وی تھی ویندے۔ جیویں جو کھاوو پیوو، لکھو پڑھو، ٹُرو پھرو وغیرہ ۔
viii۔ کݙاہیں کݙاہیں  تان تقدیمی فعل کنوں اصل یا خاص فعل دا سَوب (سبب) معلوم تھیندے۔ جیویں جو او استاد کُوں ݙیکھ کرئیں ݙر ڳئے۔ اے شعر ملاحظہ فرمائو۔
سڑدا ݙیکھ کے اپݨے گھر کُوں ، پوہ دی رات ئِ چ پَگھر آگئی
لوکیں دے گھر ساڑݨ والا، اے تاں نھیں پَگھر دا موسم
(امان اللہ کاظم)
9۔ کݙہیں کݙہیں تاں حالیہ معطوفہ ذریعے یا سَوب کُوں وی ظاہر کریندے۔ جیویں جو :
۱۔سوہݨی رن ݙیکھ کرئیں عشق کر ٻیٹھیں؟ ۲۔کلمہ شریف پڑھ کرئیں کپڑا پاک کر
10۔الف:کݙہیں کݙہیں تاں حالیہ معطوفہ اپݨے آپ کوں یا ݙوجھئیں کوں احساس ݙواوݨ یا ملامت کرݨ کیتے وی ورتیا ویندے۔ جیویں جو ۱۔ ایݙا وݙا لکھاری تھی کرئیں اے کیا لکھ ماریئی؟ ۲۔ نانی اماں تھی کرئیں ٻالیں نال جھیڑا؟
انھیں جملئیں ء ِچ تھی کرئیں ہووݨ دے معنیاں ء ِ چ استعمال تھئے۔
۱۔ توں ملتان کنوں ضرور تھی کرئیں ون٘ڄیں ۲۔ میں ہُݨیں ہُݨیں سکول کنوں تھی کرئیں آیاں
11۔ حالیہ معطوفہ دا عام طور تے فاعل نال لڳاپا(ڳانڈھا) ہوندے۔ اے کݙہیں کݙہیں تاں بطور صفت آندے تے کݙہیں کݙہیں بطور تمیز فعل (متعلق فعل ) دے طور تے ورتیا ویندے۔ اے جملے ݙیکھو :۱۔ او تئیں کنوں وی ودھ کرئیں پاڳل ئِ ۲۔ مری کوئٹہ کن ودھ کرئیں سوہݨا ء ِ۳۔ میݙی دھی تیݙی دِھی کن ودھ کرئیں ذہین ء ِ
پہلے جملے دا مطلب اے جو جئیں ویلھے او گھروں نِکھتے شراب دے نشے ئِ چ دُھت ہا، تے ݙوجھے جملے دا مطلب اے ہے جو او گھروں شراب پیندا ہویا نِکھتے ۔ جݙاں جو تریجھے جملے دا معنی اے ہے جو پہلے اونہہ گھر ٻہہ کرئیں شراب پیتی ء ِ تے وت او گھروں نِکھتے۔
چٹڑے پدھر تے
ایہ سرائیکی دا ہک مشہور لوک گیت ہے.
اسم حالیہ
13۔ کݙہیں کݙہیں تاں حالیہ معطوفہ اعداد دی تکرار کیتے وی وریتا ویندے۔ جیویں جو اے جملے ݙیکھو:
۱۔ ݙ و ݙو تھی کرئیں بھڄو ۲۔ ہک ہک تھی کرئیں کمرے ء ِچ وڑواتھاں تھی کرئیں حالت دے معنیاں ء ِ چ استعمال تھئے۔
گھر
left|thumb|250x250px left|thumb|250x250px گھر (Home) ایہو جیہی جاء کوں آہدے ہن جتھاں کہیں بندے کوں تے اوندے نال دے لوکاں کیتے راہوݨ، سُمھݨ، آرام کرݨ ردھا پکا کرݨ، دھان٘وݨ تے رل ٻہوݨ دا بندوبست ہووے۔ گھر وچ اُوندیاں ݙاڈھی ضروری چیزاں رکھݨ کیتے جاء ہوندی ہے۔ او کتھائیں وی ہووے گھر آوݨ چاہندے۔ ایہ ہک عام انسان کیتے پناہ تے امان دی جاء ہے۔ اوندی شخصیت دا عکس ہے۔ تے اوندی شخصیت کوں بݨیندا وی ہے۔
اسم حالیہ
د: اسم حالیہ دیاں مزید ݙو قِسماں:
اتے ݙتئیں ڳئیں ترے قِسمیں حالیہ تمام حالیہ نا تمام تے حالیہ معطوفہ کن علاوہ ݙو قِسماں ٻئیاں وی ہن۔ جہڑیاں جو اے ہن۔ ۱۔ حالیہ بطور صفت ۲۔ حالیہ بطور خبر
گھر
گھر بنیادی طور پر تریمت دی ایجاد ہے۔ گھر ملک دی شہر دی یا قصبہ دی بݨیادی اکائی ہے۔ گھر ہمیشہ کنوں انسان کیتے اہم ریہا ہے۔
چٹڑے پدھر تے
چٹڑے پدھر تے ٻہہ کر دل لٹوائی ہم وۓ
ایں سانگھے اتھ آئی ہم وۓ
بغداد
بغداد عراق دا دارالحکومت تے سب کنوں وݙا شہر ہے۔ عبدالقادر جیلانی دا مزار وی بغداد وچ ہے۔
چٹڑے پدھر تے
اُݙ پُݙ ڳئیاں کونجاں .. میں کیندا در ون٘ڄ ڈھونڈھاں
اسم حالیہ
حالیہ بطور صفت:کݙہیں کݙہیں کہیں اسم کن پہلوں حالیہ نا تمام دا استعمال بطور صفت تھیندے۔ جیویں جو اے ترکیباں؛
۱۔ وہندا ہویا/وہندا پاݨی ۲۔ روندا ہویا/روندا ٻال
چٹڑے پدھر تے
میݙی اللہ لہیسی مونجھاں تے .. میں تاں پرائی ہم وے
ایں سانگے اتھ آئی ہم وے
اسم حالیہ
انھیں ترکیبیں ء ِچ وہندا پاݨی وی صفت دے طور تے ، تے روندا ٻال وی صفت دے طور تے ورتیا ڳئے۔ݙوجھے لوظیں
ئِ چ صفت دے طور تے ورتیا ڳیا اسم حالیہ نا تمام آپݨے آپݨے موصوف پاݨی تے ٻال کن پہلوں آئے۔ کیوں جوموصوف ہمیشاں صفت دے بعد آندے۔ جیویں جو مرکب توصیفی کالا ݙاند، چٹی ڳاں تے موٹی وہڑ ئِ چ صفات آپݨے آپݨے موصوفیں کن پہلوں آئین۔
چٹڑے پدھر تے
چٹڑے پدھر تے بہ کر دل لٹوائی ہم وے
اسم حالیہ
حالیہ بطور خبر:
پہلوں اے جملہ ݙیکھو:۱۔ او کھِلدا ہویا /کھِلدا ائے تے روندا ہویا/روندا ڳئے۔ اینہہ جملے ء ِ چ ’’کھِلدا ہویا/کھِلدا ‘‘ اُوندے آوݨ دی خبر ئِ  جݙاں جو ’’روندا ہویا/روندا‘‘ اوندے ون٘ڄݨ دی خبراے ۔ توڑے جو کھلدا ہویا/کھلدا تے روندا ہویا/ روندا صفت وی ڳݨے ون٘ڄ سڳدن۔ پر اے صفات آپݨے موصوف’’او‘‘کن پہلوں دی بجائے اڳوں آئین۔ لہٰذا اے  مرکب توصیفی دی تعریف تے پورے نھیں اتردے۔ اینہہ سانگے کھلد ہویا/کھِلدا تے روندا ہویا/روندا صفات دی بجائے خبر شمار تھیسن۔
نیوٹران
نیوٹرون یا  تعدیلہ (Neutron) جوہرہ دے نویے (Nucleus) وچ موجود ہک ذرہ ہوندے۔
اسم حالیہ
اِسم حالیہ دے استعمال دی صورت جملے ئِ چ تھیوݨ آلیاں تبدیلیاں:
1۔ پہلوں اے جملے ݙیکھو:۱۔ اصغر بھڄدا ہویا/بھڄدا اَئے۲۔ زینب روندی ہوئی/روندی سم ڳئی ء ِ۔ ۳۔ چو ر چوری کریندے ہوئے /کریندے نپیج ڳین۔
نیوٹران
حوالے
ونکی:فزکس ونکی:کیمسٹری
چٹڑے پدھر تے
آ میݙا دلدارا میݙے سینگیاں دے سردارا
اسم حالیہ
اُتے ݙتیں ڳئیں جملئیں ء ِچ بھڄدا ہویا/بھڄدا روندا ہویا/روندا تے کریندے ہوئے /کریندے اسمائے حالیہ نا تمام ہن تے اے اسمائے حالیہ نا تمام انھیں جملئیں ء ِچ خبر دے طور تے آئین کیوں جو انھیں دے موصوف اصغر، زینب تے چور انھیں دے اڳوں کائینی۔ اتھاں اے ڳالھ سمجھݨ آلی ء ِجو جے کر جملے ء ِچ موجود اصل یا خالص فعل لازم ہووے یا متعدی پر او مجہولی صورت ء ِ چ استعمال تھیا ہووے تاں وت اسم حالیہ نا تمام جملے ء ِ چ موجود جنس تے تعداد دے لحاظ نال فاعل دے مطابق آسی ۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے پہلے جملے ء ِچ اصغر واحد مذکر فاعل ئِ ۔ جیندے اڳوں اسم حالیہ اوندی جنس تے تعداد دے مطابق بھڄدا ہویا/بھڄدا استعمال تھئے۔ ایویں ای ݙوجھے جملے ء ِ چ زینب واحد مونث فاعل ء ِتے تریجھے جملے ء ِ چ چور جمع مذکر فاعل ء ِ۔ لہٰذا انھیں دے اڳوں حالیہ نا تمام آپݨے آپݨے فاعل دی جنس تے تعداد دے مطابق آئین۔ لہٰذاثابت اے تھیا جو جے کر اصل فعل توڑے جو لازم ہووے یا متعدی تے او مجہولی صورت ء ِچ آیا ہووے تاں وت اُوں کنِ پہلوں اسم حالیہ جہڑا جو خبر دے طور تے ہوسی آپݨے فاعل دی جنس تے تعداد دے مطابق آسی۔
2۔ جے کر حالیہ نا تمام دے اڳوں آوݨ آلا اصل فعل لازم یا متعدی جہڑا جو معروفی حالت ء ِچ ہوسی تاں وت حالیہ نا تمام یائے مجہول(ے) ’’الف ‘‘ یا  ’’ئیں ‘‘ دے ودھارے نال آسی۔ توڑے جو فاعل مذکر ہوسی یا مونث ، جاندار ہوسی یا بے جان، واحد ہوسی یا جمع۔ تے حالیہ نا تمام کن پہلوں تے مفعول دے بعد مفعولی علامت کُوں یا نال دا لڳاپا(ڳانڈھا) وی ضروری ہوسی۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو:
چٹڑے پدھر تے
دل لٹ تا گھدائی جگ سارا تے میں تاں پرائی ہم وے
اݙ پݙ گئیاں کونجاں میں کیندا در ونج ڈھونڈاں
اسم حالیہ
٭ اساں چھوہریں کوں چھوہر نال نچدا ہویا/نچدا ، نچدے ہوئے /نچدے یا نچدئیں ہوئیں /نچدئیں ݙٹھے۔
3۔ جے کر اوہو فعل جئیں کن حالیہ نا تمام بݨایا ڳیا ہووے متعدی ہووے تے اُوں کن پہلوں کُئی نہ کُئی اسم مفعولی حالت ء ِچ آیا ہووے تاں وت حالیہ نا تمام نال توڑے جو فاعل دی جنس تے تعداد کجھ وی ہووے۔ ہمیشاں یائے معروف(ی) دے لڳاپے(ڳانڈے) نال آسی۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو:۱۔ میں کبوتر نپی کھڑاں۲۔ توں سر جھکئی کھڑیں۳۔ لوک بندوخاں چئی کھڑن ۴۔ توں مپ ماری کھڑیں وغیرہ وغیرہ۔
چٹڑے پدھر تے
میݙی اللہ لہیسی موجھاں تے سوڑی ڳئی ہم وے
اسم حالیہ
۱۔ او  ݙر دا  ݙردا /ݙردئیں  ݙردئیں  اَئے
چٹڑے پدھر تے
چڑنگ پئی دو چولے تے اساں ہاسے کملے بھولے
اسم حالیہ
۲۔ او  ݙردی  ݙردی/ݙردئیں  ݙردئیں اَئیء ِ
۳۔ او  ݙردے  ݙردے/ݙردئیں  ݙردئیں  اَئین
چٹڑے پدھر تے
تیݙے عشق دے چݨ چݨ کولے تے بھا بھڑکائی ہم وے
آ میݙا دل جانی تیݙے پیار دی لڳڑیں کانی
اسم حالیہ
اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ء ِ جو جنس واحد مذکر کیتے حالیے نال یائے مجہول (ے) دا ڳانڈھا توڑے جو درست سمجھا ویندے پر اے فصیح کائینی۔ جیویں جو :۱۔ او ݙردے ݙردے اَئے۔۲۔ میں اُٹھدے ٻہندے خدا کوں یاد کرینداں وغیرہ وغیرہ ۔
اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ء ِ جو حالیے دی تکرار کثرت کُوں ظاہر کریندی ء ِ۔کݙہیں کݙہیں تاں اینہہ قسم دا حالیہ فاعل دے بغیر وی آندے جیویں جو
چٹڑے پدھر تے
ڳل پئی ہم عشق دی ڳانی تے پا ٹھمکائی ہم وے
اسم حالیہ
۱۔بھڄدئیں بھڄدئیں پیر پھلو نہیں تھی ڳین۲۔ چیکدئیں چیکدئیں سنگھ ٻہہ ڳئے۳۔روندئیں روندئیں دید مریج ڳئی ئِ۔
چٹڑے پدھر تے
چٹڑے پدھر تے ٻہہ کر دل لٹؤائی ہم وۓ
اسم حالیہ
۱۔ میں فجر تھیندے گھروں ٹُر پیاں ۲۔ او ݙینہہ ڈھلدے گھر ول اَئے
اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ء ِچ فاعل میں تے او دا ڳانڈھا افعال ٹُر پیاں تے ول اَئے نال ئِ ۔ جݙاں جو فجر تے ݙینہہ دا ڳانڈھا حالیہ دے افعال تھیندے تے ڈھلدے نال ء ِ۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ ۔ جو اینہہ قسم دے حالیے آپݨے لڳدے اسم نال تمیز فعل (متعلق فعل) ڳݨیے وَیندئین۔
6۔ کݙہیں کݙہیں اسم حالیہ بطور اسم وی ورتیا ویندے۔ مثال دے طور تے ؛
چٹڑے پدھر تے
چنڑک پئی جؤ چولے
اسم حالیہ
۱۔سُتا ہویا/سُتا موئے ہوئے/موئے دی پسند (وانگوں)ہوندے۔۲۔ ازمائے ہوئے دا کیا ازماوݨ۔۳۔سُتے ہوئے/سُتے کوں جگاوݨ سوکھا ئِ پر جاگدے  ہوئے /جاگدے کوں جگاوݨ مشکل ۔۴۔جاگدا لکھ دا سُتا ککھ دا۔
7۔ بعض دفعہ اسم حالیہ اسم ظرف دے طور تے وی ورتیا ویندے۔ مثال دے طور تے ؛
چٹڑے پدھر تے
اوئے اساں ہاسے کملے بھؤلے
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
سرائیکی لوک ادب دے نویں عہد دے تقنیداں نگاراں نے ادب دے مطالعے کیتے ترے نقطہ نظر تجویز کیتن
چٹڑے پدھر تے
تیݙے عشق دے چݨ پݨ کؤلے تے بھا بھڑکائی ہم وۓ
اسم حالیہ
۱۔ او کَنبدا کَنبدا سَو ِڑ ء ِ چ وڑ ڳئے۲۔ میں روندئیں روندئیں رات گزار ݙتی ء ِ۳۔ میڈا سارا وقت تیݙی یاد ء ِچ نیر وہیندئیں تے تیݙی راہ بھلیندئیں گزر ویندے۔۴۔ بھیڑی بھڑدئیں  اوندی ڄنگھ بھنی ڳئی ئِ۔
اُتے ݙتے ڳئے جملئیں ء ِچ کَنبدا کَنبدا، روندئیں روندئیں ، نیر وہنیدئیں، رہ بھلیندئیں، بھیڑی بھڑدئیں وغیرہ وغیرہ اسم ظرف دے طور تے ورتئیے ڳئین۔ حالیے دیاں بعض مرکب ترکیباں جہڑیاں جو ظرف دے طور تے ورتیاں ویندن۔ مثال دے طور تے ؛
چٹڑے پدھر تے
ہی سانگھۓ اتھ آئی ہم وۓ
کوارک
ذراتی طبیعیات وچ 'کوارک'، بنیادی ذرات دے ݙو قسماں وچوں ہک قسم فیرمیون توں تعلق رکھݨ والے ݙو ذرات وچوں ہک ہن (ݙوجھے نحیفہ / leptons سݙیندے ہن)۔
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
ہیئت پسندی
ہیئت پسندی توں مراد ادب کوں متن دے قریب تھی پڑھݨ تے زور ݙتا ویندے۔ ہئیت توں مراد کہیں وی شعری صنف دی ساخت ہے جیویں عزل، نظم ، کافی دی انج صنفی ہیئت اتے ساخت ہے جینکوں خارجی ساخت آکھیا ویندے جاں جو نامیاتی ہیئت تو ںمراد ادب پارے دا اوکُلی اثر ہے جیندے توں قاری متاثر تھیندے۔
چٹڑے پدھر تے
آ میݙا دل جانی ،جند جان کراں قربانی
اسم حالیہ
xiii۔ کݙہیں کݙہیں حالیہ بطور تمیز فعل (متعلق فعل) دے وی ورتیا ویندے۔ مثال دے طور تے ؛
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
ساختیات
ساختیات: اجو کی تھیوری ہے جیندا اطلاق لسانیات، نفسیات، سماجیات، انسانیات، اساطیر ، ہر سماجی ، ثقافتی مظہر اُتے لاگو تھیندے۔ ساختیات الفاظ اتے اشیاء دے درمیان ساخت اتے رشتے دے نظام دی سجان کریندی ہے ۔ ماہرین ساختیات ایں نکتے تے زور ڈیندن جو کہیں فن پارے دی اینجھی تعبیر نا مکمل ہوسی جینکوں اوندے پیدا کرݨ والے نظام دے اندر رکھ تے نہ ڈٹھا ونجے ۔ ایں طریق کار دے تحت ادبی تحریراں کوں سمجھݨ کیتے تجزیاتی اتے منظم طریقے اَپنا ئے ویندن ۔ روایتی طریق کار جینویں پلاٹ، کردار، مناظر وغیرہ دی تفہیم توں اجتناب کیتا ویندے۔ ساختیات والیاں دے نزدیک تحریر دا متن صرف ہک نظام ہے جیہڑا ایں سوال دا حامل ہے جو زبان وچ معنی کینویں موجود ہن ۔
چٹڑے پدھر تے
ڳل پئی ہم عشق دی ڳاہنی تۓ کھڑ ٹھمکائی ہم وۓ
اسم حالیہ
۱۔ سُتئیں رات وہا ڳئی ء ِ ۲۔ رات سمدئیںمکُی ئِ تے نہ جاگدئیں مکُی ئِ
ix۔ اے جملے ݙیکھو:
چٹڑے پدھر تے
ہی سانگھے اتھ آئی ہم وۓ 🔥🖤🔥
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
اسلوبیات
ادبی متن دی تفہیم دا ہک بیا نقطہ نظر اسلو بیاتی ہے اسلوبیات، اُنہاں الفاظ اتے گرائمر دے مطالے دا ناں نہیں جو مصنف استعمال کریندے بلکہ اُنہاں دے استعمال کے طریق کار اتے متن وچ موجود ٻئے کئی عناصر دا مجموعی مطالعہ ہے ۔ ݙوجھے الفاظ وچ اسلوبیاتی نقطہ نظر دی توجہ جملے دی بجائے پورے متن تے ہوندی ہے ایں طریق کار دے مطابق زبان کوں صرف زبان دے طور تے نہیں بلکہ ادب پارے دا محاکمہ اتے اُوندا تعین /قدر و قیمت دا اندازہ وی کیتا ویندے۔
اسم حالیہ
۱۔ میں دھاندئیں ہوئیں /دھاندئیں اوکوں ݙٹھے ۲۔ میں اوکوں ݙٹھے او دھاندا پیا ہا
پہلے جملے دا مطلب اے ہے جو میں جئیں ویلھے اوکوں ݙٹھے او دھاندا پیا ہا، اینہہ جملے دا مطلب ایں وی تھی سڳدے جو میں اوکوں اونہہ ویلھے ݙٹھے جئیں ویلھے میں دھاندا پیا ہَم۔ ݙوجھے جملے دا پہلا مطلب تاں اے ہے جو میں اوکوں ݙٹھے جئیں ویلھے او دھاندا پیا ہا ، تے ایندا ݙوجھا مطلب اے وی ہے جو میں اوکوں اونہہ ویلھے ݙٹھے جئیں ویلھے میں دھاندا پیا ہَم۔ ایھّو جھئیں ذو معنی جملئیں دے معنیاں دا نکھیڑا کرݨ سانگھے اسم حالیہ دا اے اصول سامݨے رکھݨا پوسی جو ؛
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
اسلوبیات
]]اسلم رسول پوری]] اپݨی کتاب سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ دے دیباچے وچ لکھدن :
اسم حالیہ
۱۔ جݙاں حالیہ فاعل نال متصل ہووے تاں وت اوکوں فاعل دے متعلق سمجھا ویسی۔
۲۔ جݙاں حالیہ مفعول نال متصل ہووے تاں وت اوکوں مفعول دے متعلق سمجھا ویسی۔
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
اسلوبیات
"میݙے ادبی تنقیدی تجزئیے وقت دے نال نال مختلف مکاتب فکر دی روشنی وچ ہن ۔ شاید کجھ لوک اُنہیں کوں ݙو سمتی آکھ سگدن ہک تاں فنی سطح تے پوسٹ سٹرکچرل ازم دے حوالے نال اتے ݙوجھا معنوی سطح تے پوسٹ کالونیل ازم دی فکر دے حوالے نال اپݨے ایں نقطہ نظر دے حوالے نال میݙے ادبی تنقیدی مضامین وچ کہیں دی تخلیق دے لفظیں دے نویں معنی دی دریافت دی کوشش ہئی۔ اینکوں تساں میڈی رد تشکیلی قرأت دا نتیجہ وی آکھ سگدو"
اسم حالیہ
اُتے ݙتے ہوئے جملئیں تے ولا غور کریندے ہیں تاں ساکوں معلوم تھیندے جو پہلے جملے ء ِ چ حالیہ فاعل نال متصل ہے۔ جݙاں جو ݙوجھے جملے ء ِچ حالیہ مفعول نال متصل ے۔ اینہہ ڳالھوں پہلے جملے دا معنی تھیسی۔ میں اوکوں اونہہ ویلھے ݙٹھے جیں ویلھے میں دھاندا پیا ہَم تے ݙوجھے جملے دا معنی تھیسی۔ میں اوکوں اونہہ ویلھے ݙٹھے جیں ویلھے او دھاندا پیا ہا۔
سرائیکی ادب دے نویں عہد دے تنقید نگار
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
اسم حالیہ
الف: حالیہ تمام:
مصدر
حالیہ تمام
لکھݨ
لکھیا ہویا
پڑھݨ
پڑھیا ہویا
ݙیکھݨ
ݙٹھا ہویا
مویا ہویا
سڑݨ
سڑیا ہویا
پیوݨ
پیتا ہویا
سیوݨ
سیتا ہویا
سُݨݨ
سُݨیا ہویا
کھسݨ
کُھتھا ہویا
پِھسݨ
پھِتھا ہویا
کُسݨ
کُٹھا ہویا
مُٹھا ہویا
ݙوہݨ
ݙدھا ہویا
کوہݨ
پھیہݨ
پِھتھا ہویا
لہَݨ
لَتھا ہویا
ب: حالیہ نا تمام:
1۔ ایجھیں مصادر معروف جنھیں دے مصدری مادئیں دے اخیر ء ِ چ (ا، و، ی )ہووے توڑے جو او مصادر معروف لازم ہووݨ یا متعدی تاں وت اسم حالیہ نا تمام بݨیدئیں ہوئیں انھیں دے اڳوں"ندا"بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙویندے۔ تے جے کر ایجھیں مصدریں دے مصدر ی مادئیں دے اخیر ء ِچ (ا،و،ی،ہ) وچوں کُئی ہک حرف وی نہ ہووے تاں وت اوندے اڳوں"ینداـ"(یائے مجہول  ے +نون غنہ+دال+الف) بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙویندے۔ مثال دے طور تے :
الف
کھاندا
دھاوݨ
دھاندا
رہوݨ
رہندا
سہندا
پیندا
دھووݨ
پووݨ
پوندا
ب
مارݨ
مریندا
پُورݨ
پُریندا
سݙݨ
سݙیندا
سوچݨ
سُچیندا
کریندا
دھرݨ
دھریندا
ݙہیندا
کُہیندا
اے ڳالھ یاد رہوے جو حالیہ نا تمام نال "ہویا"بطور لاحقہ ڳنڈھیجے یا نہ ڳنڈھیجے ایندی بݨت تے معنیاں ء ِچ کُئی فرق نھیں پوندا۔ ݙوجھی اے ڳالھ جو جے کر مصدر ی مادے دے وِچکار حرف علت(ا،و،ی) وچوں کئی ہک آون٘ڄے تاں وت حالیہ نا تمام بݨیندئیںہوئیں اوکوں قاعدے دے مطابق حذف کر ݙتا ویندے۔ جیویں جو پورݨ کن پُریندا، سوچݨ کن سُچیندا تے ݙوہݨ کن ݙہیندا وغیرہ ۔ حالیہ نا تمام بݨائے ڳین۔
2۔ مصادر متعدی معروف ، جہڑے جولازم کن متعدی تے متعدی کن متعدی المتعدی بݨئے ہوئے مصادر دے مصدری مادئیں دے اخیرئِ چ جے کر ’’الف‘‘وی آون٘ڄے تاں وت وی او قاعدہ نمبر 1وچ ݙتے ڳئے قانون کِن مستثنیٰ ہوسی۔ کیوں جو روزمرہ دے مطابق انھیں دے اونہی الف کوں حذف کر کے باقی دے اڳوں ’’یندا‘‘(یائے مجہول ے +نون غنہ+دال+الف)  بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال حالیہ نا تمام بݨدے۔
پاوݨ
پَیندا
چاوݨ
چَیندا
لاوݨ
لَیندا
تاوݨ
تَیندا
چراوݨ
چَریندا
بھڑاوݨ
بِھڑیندا
تاڑݨ
تَڑیندا
سَڑیندا
3۔ مصادر متعدی معروف جنھیں دے مصدر ی مادئیں دے اخیر ء ِچ کُئی حرف علت (ا،و،ی) یا ہائے ہوز(ہ) نھیں آندی تاں وت اُونہہ مصدری مادے دے اڳوں "یندا"(یائے مجہول  ے +نون غنہ+دال+الف) بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال حالیہ نا تمام بݨ ویندے۔
حالیہ نا تمام
جھَلݨ
جھلَیندا
چِھلݨ
صوبہ
کہیں وی ملک وچ انتظامی اکائی صوبہ ہوندے۔ صوبے دی حکومت وکھری ہوندی ہے۔
اسم حالیہ
چِھلیندا
تُرنڈݨ
صوبہ
صوبے
پاکستان وچ پنج صوبے ہن۔
اسم حالیہ
تُرنڈیندا
ڳݙݨ
صوبہ
صوبے
صوبہ سرائیکیستان
اسم حالیہ
ڳݙیندا
لوݙݨ
صوبہ
صوبے
صوبہ پنجاب،
اسم حالیہ
لُݙیندا
کھِرکݨ
صوبہ
صوبے
صوبہ سندھ،
اسم حالیہ
کھِرکیندا
بِھر کݨ
صوبہ
صوبے
صوبہ خیبر پختونخوا،
اسم حالیہ
بِھرکیندا
آڈھݨ
صوبہ
صوبے
صوبہ بلوچستان
اسم حالیہ
اڈھیندا
4۔ ایجھیں مصادر لازم جنھیں دے مصدری مادئیں دے اخیر ء ِ چ (ا،و،ی،ہ) وچوں کُئی ہک وی نہ آوے تاں وت انھیں دے اڳوں "دا "بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال فعل حالیہ نا تمام بݨ ویندے۔
بھُرݨ
بُھردا
سَڑدا
ترَݨ
تَردا
اَٹکݨ
اَٹکدا
بھڄݨ
بَھڄدا
اُترݨ
اُتردا
وِسرݨ
وِسردا
وَڑن
وَڑدا
اٻلیجݨ
اُٻلینِدا
کریڄݨ
مریڄݨ
مِریندا
سݙیڄݨ
سݙیِندا
کَھٹیندا
لُکیندا
وِٹیڄݨ
وِٹیندا
پَٹیندا
6۔ حالیہ نا تمام دی تکرار یا حالیہ نا تمام نال اوندا تابع حالیہ نا تمام وی عموماً ورتیا ویندے۔ جیویں جو بھڄدا بھڄدا، ٹُردا ٹُردا، کھاندا کھاندا ، پیندا پیندا، روندا روندا، اٹھدا ٻہندا، ڈھہندا پوندا، کھِلدا ہسدا، کھاندا پیندا، دھوندا پوندا وغیرہ وغیرہ۔
ج: حالیہ معطوفہ:کہیں وی مصدر دے مصدری مادے یا فعل امر دے بعد "کے  یا کرئیں "دا ودھارا کر ݙیوݨ نال حالیہ معطوفہ بݨ ویندے۔ جیویں جو مرکے یا مر کرئیں ، سم کے یا سم کرئیں، چُم کے یا چُم کرئیں، سݙکے یا سݙکرئیں وغیرہ وغیرہ۔
عروض ہک علم تے شاعری فن ہے
لکھت: :فیضؔ بلوچ
اڄکل سرائیکی شاعری اپݨیاں ارتقائی منزلاں طے کریندی پئی ہے۔ڈیرہ اسماعیل خان توں گھن کے صادق آباد تائیں تے انوں ڈیرہ غازی خان توں گھن کے ساہیوال تے سرگودھا تائیں ساݙے سرائیکی شعراء شعر گوئی دے میدان اچ اپݨے شعری جوہر ݙکھیندے پئین۔ موضوع دے اعتبار نال عشقیہ‘طربیہ‘المیہ‘مزاحیہ‘طنزیہ‘مزاحمتی‘علامتی‘تے فلسفیانہ شاعری کیتی ویندی پئی ہے۔ݙوہڑہ‘غزل‘نظم‘کافی‘ گیت‘قطعہ تے حمدو نعت وغیرہ سرائیکی شاعری دیاں مقبول ترین صنفاں ہن تے انہاں ساریاں صنفاں تے ساݙے شعراء حضرات طبع آزمائی کریندے پئے ہن۔ایہ حقیقت ہے جو سرائیکی زبان دا مٹھاس تے چاشنی غیر سرائیکیاں کوں وی متاثر تے مانوس کریندی ہے۔کیوں جو سرائیکی وسیب روہ‘ روہی‘تھل‘دامان جھئیں پسماندہ علاقیاں تے مشتمل ہے تہوں اتھوں دا شاعر اپݨے مسائل‘محرومیاں تے بکھ تس بے ساختہ اپݨی شاعری وچ بیان کریندے۔شاعری ہک فن ہے‘شاعری اندر دا ہک شعوری سوجھلا ہے‘شاعری ہک لازوال جذبہ ہے تے شاعری ہک لڳا تارمحنت تے کوشش دا ناں ہے۔شاعری کوئی معمولی کم نہیں جو ایکوں ہر کوئی اپنا سڳے۔شاعری خدا داد صلاحیت ہے‘ایہ انعام اللہ تعالیٰ دی طرفوں جیکوں عطا تھیوے اوہ وݙا خوش نصیب ہوندے۔شاعری دے میدان اچ اوئیں تاں کئی لوک ٹپ مار کے آ ویندن پر شاعری ہر کہیں دے وس دا روگ نہیں‘شاعر پیدائشی شاعر ہوندے‘ایہو جھئیں پیدائشی شاعراں وچ بلا دی شعریت ہوندی ہے‘اوہ جیڑھے وی موضوع تے شاعری کرݨ چاہون کر سڳدن۔شعراں دے ذریعے اپݨے جذبات دا اظہار کرݨ انہاں واسطے کوئی مشکل نہیں۔ہاں البتہ شاعری کرݨ واسطے  کجھ قاعدے تے اصول مقرر ہن‘انہاں اصولاں دے مجموعے کوں علم عروض آہدن۔