cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مملکت خداداد بہاولپور، سرائیکستان
رقبہ تے جغرافیہ
ریاست بہاولپور دا رقبہ 45,911 مربع کلومیٹر ہئی جیہڑا کہ موجودہ بہاولپور ڈویژن دا رقبہ اے. جغرافیائی طور تے اے خطہ موجودہ پاکستان دے مشرقی علاقے وچ آندے جیندے مشرقی پاسوں بھارتی صوبہ راجستھان، جنوب وچ سندھ، مغرب وچ بلوچستان تے شمال مغرب وچ سرائیکستان دے ملتان تے ڈیرہ جات سمیت تمام اضلاع ہن. اہم شہراں وچ ریاست دا راجڳڑھ بہاولپور، بہاولنگر، منڈی چشتیاں، احمدپور شرقیہ، اوچشریف، خان پور کٹورہ،رحیمیارخان تے صادق آباد شامل ہن. روحانی مقامات وچ خانقاہ شریف، مہار شریف،چاچڑاں شریف، دین پور شریف، اوچشریف تے بھونگ شامل ہن. سیاحتی مقامات وچ اوچ، دیراوڑ، مروٹ، لال سہانرا تے موج ڳڑھ اہم ہن. ریاست دا راڄڳڑھ، بہاولپور شہر، جغرافیائی اعتبار نال ریاست دے ابھے توں لا لمے تک بالکل درمیان وچ اے تے ݙوہاں پاسوں فاصلہ برابر اے.ایں لحاظ نال اے شہر، ریاست دے تمام سرائیکی لہجیاں دا تے ثقافت دا سوہݨاں امتزاج اے.
موسم، آب و ہوا تے زمین
سارے سرائیکی خطے دی طرح سابق ریاست بہاولپور دا موسم سخت گرم تے خشک اے. پاݨی دی کمی تے دریاواں دے ویچݨ دے کارݨ اے خاصیت زیادہ ودھ ڳئی اے. باقی سرائیکی خطے دی طرح سابق ریاست دی زمین ریتلی اے مگر اتھوں دی ریت سونے دی طرح پیلی اے تے اے روہی دا خطہ سرائیکستان دا سہݨپ اے.
دورِ ریاست دا تعلیمی نظام
ریاست دے حکمراناں نے مختلف ادوار وچ کئی تعلیمی ادارے قائم کیتے جیہڑے درج ذیل ہن:
سابق ریاست بہاولپور دی زبان تے ایندے لہجے
سابق ریاست بہاولپور دی مقامی، ثقافتی، اکثریتی تے سرکاری زبان سرائیکی ہئی. ایندی لمبائی شمالاً جنوباً 480 کلومیٹر اے. صرف ریاست دے ہک ضلع بہاولپور دی وسعت(ضلع دا رقبہ تقریباً 25000 مربع کلومیٹر)، دی وجہ نال ایندے وچ سرائیکی دے ترئے لہجے(ملتانی، ابھیچڑی تے اوچی) ٻولے ویندن. ایندی وجہ اے ہے کہ ملک دے باقی اضلاع دی طرح اینکوں تقسیم کر کے مزید ضلعے نی بݨائے ڳئے.سابق ریاست وچ ایں زبان دے جغرافیائی اعتبار نال تے ریاست دی وسعت تے پھیلاؤ دی وجہ نال جیہڑے لہجے ٻولے ویندے ہن انہاں دی تفصیل اے ہے: - اے لہجہ سابق ریاست دے دارالحکومت، بہاولپور شہر، تحصیل بہاولپور صدر، تحصیل خیر پور ٹامیوالی، ضلع بہاولنگر دے جنوبی حصے، خانقاہ شریف تے تحصیل یزمان دے شمال مشرقی حصے وچ تے سرحد پار، بھارتی صوبہ راجستھان دے نزدیکی علاقیاں وچ ٻولا ویندے. اے حصہ سابق ریاست دے بالکل درمیان وچ ہووݨ پاروں،مقامی لہجے دے اعتبار نال سرائیکی دے باقی لہجیاں دا امتزاج اے تے سرائیکی زبان دی سب توں خوبصورت شکل اے. بہاولپوری لہجہ صحرائے چولستان دے اثرات دے باوجود معمولی فرق نال خالص ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجہ اے،  حتٰی کہ سو کلومیٹر دی دوری دے باوجود ݙوہاں شہراں، ملتان تے بہاولپور دی لوکل زبان و لہجہ، الفاظ، شہری ثقافت، لوگاں دے مزاج تے رہݨ سہݨ وچ یکسانیت اے. دورِ ریاست وچ ایں لہجے کوں ریاستی تے بہاولپوری آکھا ویندا ہئی اس واسطے اتھاں ملتانی دی بجائے اوہا اصطلاح استعمال کیتی ڳئی اے جیہڑی اوں وقت وچ رائج ہئی. تحصل احمد پور شرقیہ، اوچشریف، مبارکپور، کوٹلہ موسٰی خاں، جانو والہ، نوشہرہ جدید، ہتھیجی، دھوڑکوٹ، ترنڈہ محمد پناہ، ضلع مظفر ڳڑھ دی تحصیل علی پور تے ضلع بہاولپور دی تحصل یزمان دے جنوب مغربی حصے مثلاً دیراوڑ تے ہاکڑا دریا دی پراݨی گزرگاہ وغیرہ دی ٻولی ، سرائیکی دا اُچوی لہجہ سݙیندی اے. اوچشریف دی قدامت دی وجہ توں ایں حصے دی ثقافت دا ہک خاص حسن اے. ماہرین ایں لہجے کوں وی ملتانی(معیاری سرائیکی) وچ شامل کریندن. کھڑی ٻولی دی ایں سرائیکی کوں وسیب دے ݙوجھے اضلاع وچ جھنگوچی لہجہ آکھا ویندا اے. سابق ریاست دے ضلع بہاولنگر دے مشرقی، شمالی تے مغربی حصے تے ضلع بہاولپور دی تحصیل حاصل پور، تحصیل خیرپور ٹامیوالی دا علاقہ قائم پور مکمل طور تے ابھیچڑی لہجہ ٻلیندن. اے لہجہ سرائیکی دے معیاری، ملتانی لہجے توں مختلف اے. سرائیکی وسیب دے ضلع راجن پور نال ملحقہ سابق ریاست دا ضلع رحیم یار خان اے جتھاں ایں ضلعے دے چاراں تحصیلاں (لیاقت پور، خان پور کٹورہ، رحیم یار خان تے صادق آباد) وچ لمے دی ٻولی یا لموچڑی سرائیکی ٻلیندی اے.ایں لہجے وچ سرائیکی دے معیاری ملتانی لہجے دی نسبت، سندھی زبان تے کلچر دا اثر غالب اے اس واسطے اے لہجہ وی، ملتانی (معیاری سرائیکی) لہجے توں کجھ مختلف اے. سابق ریاست دے جنوب وچ بالکل آخری علاقیاں، صادق آباد، کوٹ سبزل وچ مقامی ٻولی کوں سندھ دے شمالی اضلاع گھوٹکی، کشمور، سکھر وغیرہ دی مقامی ٻولی دی طرح سرائیکی آکھا ویندے. ایں لہجے وچ سندھی دا اثر لموچڑی دی نسبت کئی گنا زیادہ اے. لفظ سرائیکی دی خوبصورتی تے ایندی تاریخی حیثیت دی بناء تے 1962ء دے اعلان ملتان دے اجلاس وچ ملتانی، ریاستی،  جھنگوچی، ڈیروی، تھلوچی، ہندکی،  تے باقی ناواں سمیت سرائیکی لہجے دے ناں کوں وی فہرست وچ رکھا ڳیا جیہڑا کہ بعد وچ مشترکہ اعلان دی رو نال تے اڳواݨاں دے فیصلے نال سب لہجیاں دا ہکو تے معیاری ناں "سرائیکی" تجویز پایا. تے باقی تمام علاقائی ناواں کوں منسوخ قرار ݙتا ڳیا. ہݨ اساں انہاں لہجیاں دا تذکرہ محض جغرافیائی طور تے کریندے ہیں تے انہاں علاقائی ناواں دی ہرگز کوئی اہمیت نی.
تاریخ
درانیاں دے زوال تے مرہٹیاں دے عروج دے دور وچ ریاست بہاول پور ١٧٢٩ء وچ چودری دے علاقے وچ نواب حیات اللہ ترین دی ݙتی ہوئی جاگیر دی صورت وچ  بݨی۔ وت ٻنھاں علاقیاں نال جنگاں تھیاں، تے علاقہ ودھایا۔ ١٧٤٢ء وچ نادر شاہ دی سرپرستی وچ ریاست ولدا بݨی۔ نواب محمد مبارک خان  ١٧٧٢ء وچ لاولد فوت تھیا۔ تاں نواب دا بھتریجا  نواب محمد بہاول خان دوم(اصل نام جفعر خان) ١٧٧٢ء وچ نواب بݨیا۔   وت درانیاں نال جنگاں تھیاں۔ ١٧٨٥ء وچ درانی خاناں بہاولپور تے قبضہ کرتے نواباں کوں قلعہ ڈراوڑ تے وت راجپوتانہ وچ پناہ گھنݨ  تے مجبور کرݙتا۔  نواب بہاول بہاول خان دوم صاحب نے وت درانیاں دی سلطنت ختم تھیوݨ تے بہاول پور تے قبضہ کیتا تاں ١٨٠٢ء وچ باقاعدہ بہاول پور ریاست وجود وچ آئی۔  ٢٢ فروری ١٨٣٣ء کوں انگریزاں دی اتحادی ریاست بݨ ڳئی. نواب صاحب صادق محمد چہارم دی عمر ساڈھے چار سال ہووݨ پاروں ٢٦ مارچ ١٨٦٦ء کنوں ١٨ نومبر ١٨٧٩ء تائیں "ایجنسی دی حکومت" رہی۔ وت ١٠ مارچ ١٨٩٩ء کنوں ١٢ نومبر ١٩٠٣ء تائیں ایجنسی دی حکومت رہی۔
وت دُولھا سائیں صادق محمد خان پنجم دی عمر چھوٹی ہووݨ پاروں ١٥ فروری ١٩٠٧ء   کنوں ٢٤ مارچ ١٩٢٤ء تائیں (١٧ سال) ایجنسی دی حکومت رہی۔
١٨٠٩ء دے (انگریزاں نال) معاہدہ امرتسر دے تخت رنجیت سنگھ پابند ہائی جو ستلج دے ݙوجھے پاسے تے حملہ کائناں کریسی۔
ریاست دے وزیراعظم وی اکثر انگریز ہن۔
ریاستاں دیاں انگریزاں نال شرطاں:
فوج ، برطانوی آفیشل، پیراماؤنٹ پاور، داخلی خارجی حفاظت، خراج نہ ݙیسو تاں علاقہ واپس گھن گھنسی
ریاست بہاولپور دے خودمختار نواب
دور ریاست دے سرائیکی حکمران تے نوابان ریاست مندرجہ ذیل ہن:
ابن الہیثم
ابن الہیثم ہک عظیم مسلم طبیعیات دان ہئی جیہڑا بصریات وچ مہارت رکھدا ہئی. انہاں دا ناں “ابو علی الحسن بن الہیثم” ہے، ابن الہیثم دے ناں نال مشہور ہن۔ ابن الہیشم (پیدائش: 965ء، وفات: 1039ء) عراق دے تاریخی شہر بصرہ وچ پیدا تھئے۔ او طبعیات، ریاضی، ہندسیات (انجینئرنگ) ،فلکیات تے علم الادویات دے مایہ ناز محقق ہن۔ ان کی وجہ شہرت انکھیاں تے روشنی دے متعلق تحقیقات ہن۔
تعارف
انہاں دا ناں “ابو علی الحسن بن الہیثم” ہے، ابن الہیثم دے ناں نال مشہور ہن۔ ابن الہیشم (پیدائش: 965ء، وفات: 1039ء) عراق دے تاریخی شہر بصرہ وچ پیدا تھئے۔ اوہ طبعیات، ریاضی، ہندسیات (انجنئرنگ) ،فلکیات تے علم الادویات دے مایہ ناز محقق ہن۔ انہاں دی وجہ شہرت اکھیاں تے روشنی دے متعلق تحقیقات ہن۔
thumb|ابن الہیثم
خدمات
انہاں دے لکھے ہوئے کتاباں عرصے تک یورپ وچ پڑھائے ڳن.ابن ابی اصیبعہ “عیون الانباء فی طبقات الاطباء” وچ لکھدے ہن “ابن الہیثم فاضل النفس، سمجھدار تے علوم دے فن کار ہن، ریاضی وچ انہاں دے زمانے دا کوئی وی سائنس دان انہاں دے قریب وی نہ پھٹک سڳدا ہئی، او ہمیشہ کم وچ لگے رہندے ہن، او نہ صرف کثیر التصنیف ہن بلکہ عابد و زاہد وی ہن ”۔
ابتدائی حالات
انہاں دی پیدائش عراق دے شہر بصرہ وچ غالباً 354 ہجری تے وفات 430 ہجری کوں تھئی، اوہ مصر چلے گئے ہن تے اپݨی وفات تک اتھائیں ریہے، بچپن ہی توں اوہ غور و فکر دے عادی ہن۔ پڑھائی لکھائی وچ خوب دلچسپی گھندے ہن۔ ریاضی، طبیعیات، طب، اِلٰہیّات، منطق، شاعری، موسیقی تے علم الکلام اُنہاں دے پسندیدہ موضوعات ہن۔ ابن الہیثم نے انہاں مضامین وچ محنت کر کے مہارت حاصل کیتی۔ بعد وچ اُنہاں دے دماغ وچ ایہ ڳالھ آئی کہ کیوں نہ اپݨی تحقیق و تجربات کوں قیدِ تحریر میں گھنایا ونجے تاکہ نہ صرف اپݨی کتاباں اوہ خود اپݨے شاگرداں کوں پڑھا سڳن بلکہ آئندہ نسلاں وی انہاں توں استفادہ کر سڳن۔
روشنی دے بارے وچ نظریہ
اس نظر دی کرناں دا قدیم مفروضہ غلط ثابت کر دے ثابت کیتا کہ جیہرلے روشنی کہیں جسم تے پوندی ہے تاں کجھ کرناں پلٹ کے فضا وچ پھیل ویندیاں ہن۔ انہاں وچوں بعض شعاعواں ݙیکھݨ والے دی اکھ وش داخل تھی ویندے ہن جس نال اوہ شے نظر آندی ہے۔
روشنی دے بارے وچ ابو علی حسن ابن الہیثم دا آکھݨا ہے کہ: ’’نور ہمیشہ خط مستقیم (سدھا راستہ) وچ سفر کریندا ہے، اس کیتے ذریعے یا واسطے دی ضرورت نی ہوندی، بلکہ ایہ بغیر سہارے دے سفر کریندا ہے۔ روشنی ہی دے سلسلے وچ ابن الہیثم نے ہک ٻیا تجربہ کیتا تے اس تجربے دی بنیاد تے ݙوجھے سائنسداناں نے فوٹو کیمرا ایجاد کیتا ہے۔ اوہ آہدے ہن کہ ’’اگر کہیں تاریک کمرے وچ دیوار دے اتے والے حصے توں ہک باریک سوراخ دے ذریعہ سورج دی روشنی گزاری ونجے تاں اس دے بالمقابل اگر پردہ لا ݙتا ونجے تاں اس تے جنہاں جنہاں اشیاء دا عکس پوسی ، اوہ الٹا ہوسی۔ ‘‘
فہرست کتب
جیویں کہ ابن ابی اصیبعہ نے آکھا کہ اوہ واقعی کثیر التصنیف ہن، سائنس دے مختلف شعبیاں وچ انہاں دی 237 تصانیف شمار کیتیاں گئیاں ہن جنہاں وچ کجھ ایہ ہن :
ابن الہیثم نے سوئی چھید کیمرا (pin hole camera) یعنی ثقالہ ایجاد کیتا۔
اس دی مشہور کتاب "کتاب المناظر" ہے۔ اس دے علاوہ اس پہلی واری اکھ دا تراشہ وی بݨایا۔
محمد الفارسی دے ابن الہثم دی کتاب، کتاب المناظر تے تبصرہ و تشریح لکھݨ دی وجہ نال ابن الہثم دی ایہ تحقیقی کتاب جیہڑی اہل مشرق نظرانداز کر چکے ہن اجاگر تھی کے سامݨے آئی تے یورپ وچ اس دے تراجم کیتے گئے۔ محمد الفارسی دی اس کتاب کوں عربی میں التنقیح تے انگریزی وچ Tanqih لکھا جاتا ہے۔
ابن حجر عسقلانی
ابن حجر عسقلانی مشہور محدث ہن جنہاں نے بخاری دی شرح لکھی۔ آپ دا عہد چوݙہویں صدی عیسوی دے نصفِ اول دے آخر توں گھن کے پندرہویں صدی عیسوی دے نصفِ اول تک دا ہے۔ آپ نامور مؤرخ تے شافعی مذہب فقیہ ہن۔ مصر وچ پیدا تھئے۔ علوم حدیث وچ سند شمار تھیندے ہن۔ طلب علم دے سلسلے وچ متعدد واری مصر، شام، حجاز تے یمن دا سفر کیتا تے اس شوق دے باعث حافظ عصر دے لقب نال مشہور تھئے۔ آپ کوں شیخ الاسلام دے ناں توں وی یاد کیتا ویندا ہے۔ انہاں دا ناں احمد ہئی تے كنيت ابوالفضل ہئی تے انہاں دا لقب شہاب الدين ہئی۔ سلسلہ نسب:احمد بن على بن محمد بن علی بن احمد۔علامہ ابن حجر عسقلانی دی ولادت قاہرہ وچ بدھ 12 شعبان 773ھ بمطابق 18 فروری 1372ء کو ہوئی. آپ نے 79 سال 3 مہینے 26 یوم دی عمر وچ اتوار 8 ذوالحجہ 852ھ بمطابق 2 فروری 1449ء کوں بعد نمازِ عشاء انتقال کیتا۔
حیاتی
اس دوران وچ آپ نے ابن حاجب دی فقہ وی پڑھی۔ 785ھ وچ 12 سال دی عمر وچ زکی الدین الخاروبی دے نال عازمِ مکہ تھئے تے رمضان 785ھ وچ حرمِ کعبہ وچ نمازِ تراویح پڑھائی۔ 788ھ یعنی 1386ء وچ سرپرست زکی الدین الخاروبی دی وفات دے بعد آپ دوبارہ مصر لوٹ آئے۔ حدیث دے واسطے مصری محدث شمس الدین ابن القطان دے سامنے زانوئے تلمذ طے کیتا، جتھاں آپ نے علامہ بلقینی (متوفی 806ھ)، ابن الملاقین (متوفی 804ھ) دی فقہ پڑھی تے حدیث وچ علامہ حافظ العراقی عبد الرحیم بن حسين بن عبد الرحمن العراقی المصری (متوفی 805ھ) توں استفادہ کیتا۔ بعد وچ آپ نے مکہ المکرمہ، مدینہ منورہ، یمن، دمشق تے یروشلم دا سفر اختیار کیتا۔
آتش فشاں
دراصل اوہ نشیب جیندے وچوں مادہ نکلدا ہووے اوہ آتش فشاں سݙویندا ہے تے برآمد شدہ مادے توں مخروطی پہاڑ متشکل تھیندا ہے۔
thumb|جیندا آتش فشاں
اوہ آتش فشاں جنہاں وچ آتش فشانی دا عمل گاہے بگاہے تھیندا رہندا ہے تے لاوا وغیرہ دا اخراج تھوڑے وقفے نال جاری رہندا ہے تے ایں عمل وچ طویل عرصہ حائل نی رہندا. زندہ آتش فشاں سݙیندے ہن۔ انہاں وچ مادے دے اخراج دی رفتار گھٹ ودھ تھیندی رہندی ہے۔
اینجھے آتش فشاں جنہاں وچوں کہیں زمانے وچ آتش فشانی تھیندی ہئی مگر ہݨ ایندا کوئی امکان نظر نی آندا، ایہ آتش فشاں مردہ آتش فشاں سݙیندے ہن۔
سرائیکی مزدوراں دا قتل
بکھ مرنڑ توں ترٹ مرنڑ ٹھیک ھے... اے ھک سرائیکی آکھانڑ ھئ پر ھنڑ وطن_بے روزگار دے سرائیکیں تربت اچ اپنڑے معصوم خون نال ایں آکھانڑ کوں امر کر ڈتے. رحیم یار خان دے 13 سرائکی شہداء دے والدین، بال ت پورا سرائیکی وسیب بائ ذنب قتلت پڑھدا کھڑے. کیا اساں بے حس عوام ت با اختیار حکمران صرف یکم مئ کوں مزدوریں دا عالمی ڈیہنوار منا کے ایں سانحے کوں بھل ونجوں؟ تخت_بہاولپور ھوۓ یا تخت_لاھور کیا صرف سرائیکیں دے خون نال تریہہ لہیسی؟ او معصوم بال جنہیں پیوء کوں جیندا بھیجا ھا او اج پیوء دا لاشہ ڈیکھ کے آنونڑ آلے دور اچ ملک واسطے چنگائ سوچیسن؟ کیا صرف جاگ سرائکی جاگ ت سرائیکی اجرک ڈے منا کے اساں انہیں دےخون دا خراج وصول کر گھدے؟ کیا اساں اج اقبال دےاوں خاب کوں جیکوں اساں نظریہ پاکستان سمجھی ودے ھیں ایں شعر دی تشریح بنڑنڑ واسطے چھوڑ ڈیوں؟
"جس کھیت سے دہقان کو میسر نہ ھو روزی
اس کھیت کے ھر خوشۂ گندم کو جلا دو".
(منصور شانی)
جاپان
thumb|سرکاری نشان
ایشاء دا ہک ملک ہے، ٻہوں ترقی یافتہ ملک ہے۔ ٹوکیو اہم شہر ہے. جاپان (جاپانی:日本، نیپون، نیہون، یعنی سورج دا سرچشمہ) چڑھدے سورج دی سرزمین، براعظم ایشیا دے انتہائی مشرق وچ جزیریاں دے ہک لمبے سلسلے تے مشتمل ہے، جیہڑے شمال توں جنوب دی طرف پھیلے ہوئے ہن.
ایشیاء
thumb|جاپان دا عوامی نشان
انتظامی ونڈ
جاپان تقریباً 3000 توں زائد جزیریاں تے مشتمل ہے۔انتہاى شمالى جزیرہ ہوکائیدو سݙویندا ہے اس دے بعد ہونشو، شیکوکو کیوشو تے اکیناوا ہے۔ جاپان اٹھ علاقہ جات وچ منقسم اے جیہڑے سرکاری انتظامی اکائیاں نی، لیکن روایتی طور تے ہک وݙی تعداد وچ جاپان دے علاقائی تقسیم دے طور تے استعمال کیتا ویندا ہے۔
thumb|جاپان دی علاقائی تقسیم
تاریخ
جاپانیاں دے ہاں اپݨے آغاز دے بارے وچ دیگر قومیتاں دی طرح کئى داستاناں موجود ہن ۔ آہدن کہ جنت دے آقا نے اُنہاں دی سرزمین تے ݙو جوان دیوتاواں ایزاناگے تے اُوندی بیگم ایزانامے کوں بھیجا جنہاں نے سمندر وچ سے اُنہاں کیتے ہک خوبصورت ملک بݨا سٹا۔ ہک ماہرِ اثارِ قدیمہ تے اُس دت معاونین نے پتھر دور دے کچھ نشانیاں دی برآمدگی دا دعویٰ کیتا ہئی تاہم بعد وچ تحقیق توں ڳالھ ثابت نہ تھی سکی ۔
سیاست
جاپان وچ پارلمانی جمہوریت ہے مگر اے ملک شہنشاہ جاپان دی ملکیت ہے شہنشاہ معظم دی رہائیش جاپانی شاہی محل وچ ہے.
جدہ
جدہ مغربی سعودی عرب وچ بحیرہ احمر دے کنارے واقع ہک شہر تے بندرگاہ ہے جیہڑا ریاض دے بعد سعودی عرب دا ݙوجھا سب توں وݙا شہر ہے۔ شہر دی موجودہ آبادی 34 لکھ توں زائد ہے۔ اینکوں سعودی عرب دا تجارتی دارالحکومت تے مشرق وسطی تے مغربی ایشیا دا امیر ترین شہر قرار ݙتا ویندا ہے۔ جدہ سعودی عرب دا ہک شہر ہے۔
منشاد شہزادی
منشاد شہزادی سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔
ڄم پل
٢ فروری ١٩٩٣ء کوں ڄمی۔ تحصیل و ضلع وہاڑی ڈاکخانہ پکھی موڑ توں ترائے ہک میل قظب ١٠ چک سڑک دا جوڑ ہے۔
سہرا
میں تے سرخی سرمے گلیندی ودی ہاں.
اڑی جنج دی تیاری کریندی ودی ہاں.
جنج ادے دی وہاڑی ویسی.
وسیب سارا رل جشن منیسی.
سکھیاں کوں دعوت ڈیندی ودی ہاں.
جنج تے سوٹ گلابی پیساں.
رل سکھیاں نال جھمر مریساں.
میں تِلے والی جُتی سِویندی ودی ہاں.
عابد چن سوہنڑا نام ادے دا.
وسیب دے وچ ہے مقام ادے دا.
اوندے ناں دیاں ویلاں ڈیندی ودی ہاں.
گھر تے خوشیاں دے بادل چھا گئے.
اپنڑے پرائے کِھل کِھل آ گئے.
سہرے آپ شہزادی سنڑیندی ودی ہاں.
کالاشہ زبان
کالاش یا کالاشہ ہک داردی زبان ہے جہڑی پاکستان دے بالکل ابھے وچ ضلع چترال دے کجھ وادیاں وچ کالاش لوک الین٘دن۔ ایں زبان کوں بولنے والوں دی تعداد لگ بگ 5 ہزار ہے جہڑے ضلع چترال دے بمبوریت،رامبور تے بریر وچ آباد ہن۔ کچھ جماہرین این٘کوں پاک افغان باڈر دے قریب آباد نورستانیاں دی ہم آہنگ قریبی زبان سمجھدے ہن۔
فائل:[[پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ.jpg|thumb|پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ]]
انہاں دی ثقافت تے مذہب پاکستانیاں کنوں ٻہوں وکھرا ہے۔ قربانی دا رواج عام ہے تے قربانی امن تے خوشحالی دی علامت ہے۔ ایہ زبان کھوار نال رلدی ملدی ہے۔
احسن واگھا
پروفیسر ڈاکٹر احسن واگھا سرائیکی دانشور ہن۔ تونسہ شریف نال تعلق ہے۔ انہاں نے لندن توں پی ایچ ڈی کیتی ہوئی اے.
احسن واگھا ریڈیو ٹیشݨ اسلام آباد وچ سینئر پروڈیوسر دے طور تے کم کیتے۔ اوندے بعد ڈپٹی کنٹرولر دے عہدے تے کم کیتے۔  سرائیکی زبان دے معروف افسانہ نگار وی ہن۔ انھاں دا افسانوی مجموعہ تھل کرن دریا چھپ وی چکے۔
ترقی پسندانہ خیالات تےطبقاتی اوچ جھک انھاں دیاں نظماں دا بنیادی موضوع ہے۔ انھاں دی شاعری مجبوریاں تے محرومیاں دی کُکھ وچوں پیدا تھیندی ہے۔
احسن واگھا دا لکھا ہویا ہک مضمون
[نوٹ: اے لکھت سرائیکی لوک سانجھ ریت دے چھی ستمبر2015ء کوں ڄام پور وچ تھیوݨ آلے کٹھ وچ پڑھی ڳئی ہئی۔۔۔ جیڑھی سنگت اُتھاں نئیں رَل سڳی، اُنہیں دے پڑھݨ اتیں ڳالھ مُہاڑ سانگے سُنڄاݨ بلاگ وچ چھاپا ویندا پئے]
اڄو کی ی پاکستانی سیاست دے چار اُ پٹھ نشابر ہن: ہک اے جو انرجی مُتوں پنجاب، انرجی نال بھرئیے علاقیں تیں وَزبرائی اتیں ݙَڈھپ ورتݨ منگدے۔
ݙوجھا اُپٹھ اے ہے جو اَساں سرائیکیں دا سیاسی جھیڑا ݙو مرکزیں،   پنجاب اَتیں وفاق نال ہے۔ پر مُلک دی سبھ کن وݙی مرکز پسند پارٹی، پی پی پی نال سرائیکیں دی آپت اَتیں اُپرپ دا ݙونگھا سمٻندھ ہے (آیا سہی سچ پی پی پی مرکز پسند ہے؟)
تریجھا اُپٹھ اے ہے جو ریاست دے محکمہ فوج دی اپݨی نویکلی اَلاوݨی ہے۔ اتیں اے الاوݨی ہکے واہ واہ کیتے ہے۔ اَٹ نِوٹ دی جاہ کائے نی۔ ہک اللہ پاک دی ذات عیبوں خالی ہے۔ آیا پاک فوج دی ذات وی عیبوں خالی ہے؟
چوتھا اُپٹھ ہےدیسی لوکیں کن کراہت کرݨ آلا مہاجر میڈیا۔ کروڑیں گونگئیں لوکیں دا پڑ ہے اتیں اُنھیں دے سر تیں لوندا  رڑدا  اوپرا میڈیا۔
ہُݨ، ذرا اُتو چتریے چا ر اُپٹھیں دی تھولی جھئیں مزید الاوݨی کریجے۔ کالونئیلزم دیاں ٻہوں ݙیفی نیشناں تیں پھرولݨیاں ہن۔ ہک اے ہے جو کہیں وسیب دے اُتے کہیں ٻئے وسیب دے تھݙئیے پَٹے لوکیں دا راج۔ اے شک ہُݨ پکا کرݨا پوسی جو پاکستان ہک کالونی ہے۔سبھ کن اُتلئیں کُرسیں تے ٻیٹھے ہک ہک ماھݨو دی پیڑھی پٹیجے تاں کہیں دے وی ݙاݙے پرݙاݙے دیاں قبراں ایں مُلک وچ کائے نی۔ جیندیاں ہن، او  اصل حکمران کائے نی، سنبھوڑا ہے۔ کالونئیلزم وت گِجھ دی وصف آلا ہوندے۔ اے اینویں نئیں ہَٹدا۔
یا تاں جیڑھی جُون کوں اے پٹیندا پئے، اوکوں پور ݙیویجے۔ یا انھیں ڳِجھیں کوں وٹے مار مار ہکلݨا پوندے۔اَتیں اصل ڳالھ اے ہے جو کوئی وسیب موئے جُون آلی کار ہووے کیوں؟ پنجاب دے کولہوں نہ ہائیڈیل انرجی دا کئی سَوب ہے ( پنجاب دے اپݨے دریاویں وچ سندھ جتی ست کائے نی)، نہ تھرمل سارݨ کیتے تیل یا  کوئلہ، نہ سولر پینلیں کیتے خالی پلاٹ ہن اتیں نہ ونڈ ملیں جوڳی ہوا ہے۔ ایں علاقے دے اُتلے طبقے دا ہُݨ بھووݨ پئے ڳئے۔ اتیں پنجابی لوک وت  ہن وی اپݨے۔ اُنھیں نال نہ ہکے  ساݙی ٻنے سانجھ ہے، بلکہ اَلا ٻول، ساہ سوب دے  ڳانڈھے وی ہن۔ انھیں کوں برابری سکھاوݨی پوسی۔ اتیں اے سکھاوت سکھݨی پرَم پریت نال نئیں تھیندی۔ جھیڑا لاوݨا ہوندے
ݙوجھے اُپٹھ دی ڳالھ کریجے تاں سرائیکیں کوں اپݨا صوبہ نہ ملݨ دا ٻہوں ارمان ہے۔ اتیں ایندے نہ ملݨ دی اَلاوݨی وچ سرائیکی سارا ݙوہ پی پی پی کوں ݙیندن۔ ن۔ لیگ یا اڄ دی مہاݙ پی ٹی آئی دا صوبے دے ذکرے وچ ناں کوئی نئیں چیندا۔ ہکے پی پی پی کن اُمید تے جھیڑا  کیوں؟ اے  وی شاند ہے۔
پی پی پی کیا ہے؟ ہند۔سندھ دی نویں تاریخ وچ جنھیں خطیں وچ ڈھیر سیاسی شھادتاں تھئین، اُنھیں وچو ہک خطہ سندھ ہے۔ پی پی پی دے پالیسئیں اتیں ورتارے دے بارے اَٹ نوٹ تھی سڳدے پر تاریخ وچ ایں پارٹی جیرھا پوکھا ݙتے او مُکریج نئیں سڳدا۔
جیرھلے 1977 دی پی پی پی اسٹیبلشمنٹ نال متھا ݙتا، تاں ایندا مُل ݙیوݨ والا کلہا ہک بھٹو شہید ہا اتیں ٻئے اوندے جیالے۔ اڄ دی پی پی پی دا عجب ریکارڈ اے ہے جو سَٹ پِٹ پارٹی دی اُتم لیڈرشپ چیندی پئی ہے؛ مثال دے طور تیں سید یوسف رضا گیلانی، مخدوم شہاب، سید حامد کاظمی، امین فہیم اتیں ٻئے۔  معروضی وجہ جو وی ہے، جیالے ریزرو   وچ ہن۔ آہدن اکھیں وچ پگھر  او پیندن جنھیں دے پیو مر ویندن۔ سوچیندے او ہن جیرھے مار کھا ٻہندن۔
پی پی پی سرائیکیں دے قومی جھیڑے دی پردھان نئیں۔ اے بھیڑی سرائیکیں دی اپݨی بھیڑی ہے اتیں ݙونگھا وچار تیں پرُامن تݙ  ایندا  رستہ ہے۔ پر پی پی پی  سرائیکیں دی سَوڑ دا جن ہے، ایں پارٹی وچ "انٹرازم" کرݨ شاید ٹھیک ہوسی۔
تریجھا اُ پٹھ ، یانی فوج دا ورتارا ، آپ وی ہک اُپٹھ ہے اتیں ٻئے ترئیے اُپٹھیں کوں وی تکڑپ ݙیندے۔ فوج دے کُجھ ورتارے اُپٹھے نہ ہوون تاں ٻئے اُپٹھ سوکھے سِدھے تھی سڳدن۔ نظر آوݨ آلی اڳوائی، یانی فورسی ایبل فیوچر وچ ایں ڳالھ کوں دیر ہے جو سماج فوج مُتوں ہووے۔ پر ایران آلی کار اے مثالاں تاں ہن جو فوج دی نویں اُساری کر ݙویندی ہے۔ پر  اے حالی سرائیکیں دا نویکلا مسئلہ نئیں۔ اپݨی فوج تھئی، ساݙے نال کیرھلے کیا کریسی، ایندا مطالعہ ہݨیں نال کریجے تاں چنڳا ہوسی۔ زندہ باد دے نعرے دا اڳلا منطقی ٹوݨا "مُردہ باد" ہوندے۔ سرائیکی اپݨی پوری تاریخ وچ "زندہ باد" دے شوقین نہیں ریہے، تاں وت اللہ کریسی اساکوں مُردہ باد دی لوڑھ وی نہ پوسی۔
چوتھا اُپٹھ اڄوکا میڈیا، ہک لُکا دُشمن ہے۔ اَساں "سرائیکیں" دیاں وی کُجھ گَھٹکیاں ہَن۔ اَساں دشمن کوں سنڄاݨݨ وچ دیر کر ݙیندے ہئیں۔ میڈیا دے بارے اے مضمونچہ اوھو جیسل کلاسرہ دے کٹھ دی الاوݨی یاد ݙویندے جو میڈیا سندھ وادی دے سوہݨے مُہاندرے  اُتے روز لیپے چاڑھ ݙیندے، لَے لا ݙیندے۔
ساݙی ریاست دا سبھ کن وݙا سیاسی اُ پٹھ اے ہے جو ہندوستان ساݙا دشمن ہے پر ہندوستان وچوں آئی ہوئی ٻولی ساݙی قومی ٻولی ہے۔
ھومیوپیتھی
میں کلھا،پَنڈ حیاتی دا
بُت کمبے، چیل کماݨ ـ
میݙے وِسمے وِسمے ٻاݨ ـ
دھرتی میݙا،میݙی پَنڈ دا بار نہ جھلے
کِتھاں ٻاہواں ،کِتھاواں ڈھاواں
کیویں سِر دی پنڈ لہاوں
ھر کوئی کِھلے
نہ کوئی وَݨ نہ ٹوبھا راہیں
سوا نیزے سِجھ،تیں بھوئیں تراما
میݙے سِر تے،میݙی پَنڈ دی چھاں اے
"آ جندڑی میڈی شاغلی، رل رسدی راند رسا، کئی وچھڑیئے ویر سنجانڑ، جے ما-جائی ہیویں حلال دی، اتھاں رت اچ رت رلا۔ نہ تاں منیڑھیں ڈیسن سینگیاں، اتیں بکے پوسن یار او ۔ ۔ جیرھے جند دی تھگڑی ساڑ کیں، گئے وسمی بھا بکھا۔" احسن واگھا 1975
رل رسدی راند رسا
رل رسدی راند رسا،
جے ما-جائی ہیویں حلال دی،
اتھاں رت اچ رت رلا۔
نہ تاں منیڑھیں ڈیسن سینگیاں،
اتیں بکے پوسن یار او ۔ ۔
جیرھے جند دی تھگڑی ساڑ کیں،
گئے وسمی بھا بکھا۔"
احسن واگھا
1975
خلافت راشدہ
thumb|خلافت راشدہ دا سیاہ جھنڈا
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصال فرماوݨ دے بعد حضرت ابوبکر صدیق، حضرت عمر فاروق، حضرت عثمان غنی، حضرت علی تے حضرت امام حسن بن علی رضوان اللہ علیہم اجمعین کا عہد خلافت خلافت راشدہ کہلاتا ہے۔ اس عہد دی مجموعی مدت تریہہ سال ہے جس وچ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ اولین تے حضرت امام حسن رضی اللہ عنہ آخری خلیفہ ہن۔ اس عہد دی نمایاں ترین خصوصیت اے ہئی کہ اے قرآن و سنت دی بنیاد تے قائم نظام حکومت ہئی۔
خلافت راشدہ دا دور اس لحاظ نال بہت اہم ہے کہ اس زمانے وچ اسلامی تعلیمات تے عمل کیتا گیا تے حکومت دے اصول اسلام دے مطابق ریہے۔ اے زمانہ اسلامی فتوحات دا وی ہے تے اسلام وچ جنگ جمل تے جنگ صفین جیہے واقعات وی پیش آئے۔جزیرہ نما عرب دے علاوہ ایران، عراق، مصر، فلسطین تے شام وی اسلام دے زیر نگیں آ گئے۔
خلفائے راشدین
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصال دے بعد حضرت ابوبکر صدیق، حضرت عمر فاروق، حضرت عثمان غنی، حضرت علی تے حضرت حسن بن علی رضوان اللہ علیہم اجمعین دا عہد خلافت خلافت راشدہ سݙویندا ہے۔ اس عہد دی مجموعی مدت تریہہ سال ہے جس وچ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ اولین تے حضرت علی رضی اللہ عنہ آخری خلیفہ ہن۔ اس عہد دی نمایاں ترین خصوصیت اے ہئی کہ اے قرآن و سنت دی بنیاد تے قائم نظام حکومت ہئی۔
thumb|خلافت راشدہ دا نقشہ
ایں دور دا جائزہ
خلافت راشدہ ہک دینی حکومت ہئی جس دی بنیاد قرآن و سنت ہئی۔ دنیاوی غرض تے لالچ توں پاک حکومت دین کوں پھیلاوݨ تے دینی علوم کوں مسلماناں تک پہنچاوݨ دا کم کریندی رہی اس حکومت دے تمام فرائض دین دا جزو ہن۔ لوگاں کوں قرآن و سنت دی تعلیم تے صحیح اسلامی تصور بہم پہنچاوݨ اس حکومت دی ذمہ داری ہئی۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دی قائم کیتی ہوئی اسلامی ریاست تے 23 سال دی جدوجہد نال قائم تھیوݨ والا دین 'دینِ اسلام' ہی اس حکومت دی بنیاد ہئی۔
خلافت راشدہ دا دور ہک اہم دور ہئی جس وچ اسلام تے مسلماناں دی بے لوث خدمت دا جذبہ ہئی۔ اس دور دی تمام خصوصیات وچ اس دور کوں چلاوݨ والی او مقدس ہستیاں ہن جنہاں دا نصب العین اسلامی ریاست کوں سیاسی تے اجتماعی نظام دین دے اصولاں دے مطابق فراہم کرنا ہئی۔
سب توں وݙی خصوصیت خلفائے راشدین دا بلند کردار ہے۔ کیونکہ حکومت دی کامیابی دا تمام تر دار و مدار خلیفہ دی ذات تے ہئی۔ اگر سربراہ حکومت خوبیاں دا مالک نہ ہووے، اس دا کردار بلند نہ ہووے تاں باوجود کوشش دے حکومت کامیاب نی تھی سکدی۔
اس عہد وچ نظام حکومت دی توسیع دے نال ہر صوبے وچ حکام تے عمال دا تقرر تھیندا ہئی جس کوں خلیفہ خود مقرر کر کے بھڄیندے ہن لیکن انہاں دی طرفوں غفلت نہ برتی ویندی ہئی۔ انہاں کیتے تاکیدی احکامات جاری تھیندے ہن تے انہاں دی نگرانی تھیندی ہئی۔ انہاں دے خلاف کسے وی قسم دی شکایت کیتے حج دے موقع تے تمام عماد کوں جمع کرݨ دی تاکید تھیندی تے اعلان کیتا ویندا کہ جیں کہیں کوں اپݨے صوبے دے والی یا حاکم توں شکایت ہووے کھلم کھلا پیش کرے۔ شکایات درج ہونے دے بعد انہاں دی تحقیق تھیندی تے درست ثابت تھیوݨ تے ذمہ دار افراد کوں سزا ݙتی ویندی۔ حکام تے عمال دے خلاف اس طرح سختی نال باز پرس تھیندی جیہڑی اس دے بعد دے دور حکومت وچ نظر نہیں آندی۔ ہک کامیاب حکومت دی اے وݙی خوبی ہے کہ اس دے عوام دے مقرر کردہ عمال توں مطمئن رہون۔
خلفائے راشدین دا ایسا کردار ہئی کہ ہر لمحہ امت دی بھلائی وچ او کوشاں رہے۔ عوام دی تکلیف تے خود تکلیف وچ مبتلا تھی ویندے. ذمہ داری دا احساس اتنا کہ بکھ پیاس نیند آرام سب کچھ بھل کے عوام دی خدمت کیتے اپݨے آپ کوں وقف رکھا۔ سادگی و انکساری اتنی کہ انہاں دی مثال خلافت راشدہ دے علاوہ ٻیا کتھائیں نی ملدی۔ شرم و حیا، جودو سخا دے پیکر، خدا ترسی تے ایثار و خلوص، عزم و حوصلہ تے بے لوث خدمت دے جذبے جیسی خصوصیات تے کردار دے مالک خلفائے راشدہ ہن جنہاں دا ہر لمحہ اسلام دی بقا تے مسلماناں دی فلاح کیتے گذرا۔ خلافت راشدہ دے اے خلفا اپݨے بلند کردار دی وجہ نال دنیا دے ݙوجھے تمام حکومتاں دے سربراہاں وچ اولیت دا درجہ رکھدے ہن جنہاں دے کردار دے خوبیاں دی مثال کتھائیں ٻیا تلاش کرݨا ممکن نی۔
احمد الصاوی المالکی
احمد الصاوی المالکیؒ (پیدائش: 1761ء– وفات: 1825ء) فقیہ فقہ مالکی تے عالم اہل سنت ہن۔ اُنہاں دی وجہ شہرت تفسیر جلالین دا حاشیہ، حاشیۃ الصاوی علی تفسیر الجلالین ہے۔ احمد الصاوی دا ناں احمد بن محمد الصاوی المالکی الخلوتیؒ ہے۔ احمد الصاوی دی پیدائش مصر دے شہر صا الحجر وچ 1175ھ/ 1761ء وچ تھئی۔ احمد الصاوی دے حفظِ قرآن اپݨے آبائی شہر صا الحجر وچ ہی کیتا تے ابتدائی تعلیم وی حاصل کیتی۔ 1187ھ/ 1773ء وچ اوہ اعلیٰ دینی تعلیم دی خاطر جامعہ الازہر، قاہرہ منتقل تھی گئے۔ شیخ احمد الصاویؒ نے 64 سال دی عمر وچ مدینہ منورہ، حجاز وچ انتقال کیتا تے اتھائیں اُنہاں دی تدفین کیتی گئی۔
سہراب فقیر
سہراب فقیر (اردو: سہراب فقیر) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٣٤ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٢٣ اکتوبر ٢٠٠٩ء) سندھ نال تعلّق رکّھݨ آلے ہِک مہان٘درے صوفی ڳائیک ہَن۔
ابتدائی حیاتی
سہراب فقیر دا پورا ناں فقیر سہراب خاصخیلی ہئی۔ اُوہ ١٩٣٤ء وِچ خان پور میرس وِچ ڄَمّے ہَن۔ اُنّھاں نے اَٹّھ ورھیاں دی عُمر تُوں صوفیاں دا کلام ڳاوݨ دا اَغاز کِیتا ہئی اَتے ساری حیاتی اِیہو کَم کِیتا جیڑھا اُنّھاں دا ذریعۂ معاش تاں ہئی جاں جو مَن بھان٘دہ شون٘ق وی ہئی۔ اِیہ فن اُنّھاں کُوں وِرثے وِچ مِلّیا ہئی۔ اِنّھاں اَبّا سئیں ہمل فقیر آپ اپݨے ویلے دے وݙّے ڳائیک ہَن اَتے تھری میر واہ وِچ پورے ہوئے بزرگ شاعر خوش خیر محمد ہسبانی دے مرید ہَن۔ سہراب فقیر سندھ وِچ صوفی موسیقی دے باشاہ ہَن اَتے اُنّھاں کُوں پاکستان دے سبھ تُوں وݙّے صوفیانہ ڳائیکاں وِچُوں ہِک سمجھیا وین٘دا ہئی۔
سہراب فقیر ہِک اِیہو جئیں موسیقاراں دے ٹَٻَّر وِچ ڄَمّے ہَن جیڑھا برطانوی ہند دی ریاست راجستھان دی جیسمیر ریاست تُوں کُوچ کر ڳئے ہَن۔
کَم کار آلی حیاتی
سائیں سچل سرمست دا کلام خصوصاً سنگ ڳاوݨ دا ملکہ حاصل کِیتا۔ اُوہ سائیں سچّل تُوں انج حضرت شاہ عبد اللطیف بھٹائی، حضرت سلطان باہو، سائیں ٻُلّھے شاہ اَتے ٻئے لوک شعراء دا کلام وی ڳان٘دے ہون٘دے ہَن۔
ٻاہرلے دیساں وِچ اپݨے فن دا مظاہرہ کِیتا اَتے اُوہ برطانیہ، بھارت، ناروے، سعودی عرب اَتے ٻِنّھاں کئی دیساں وِچ ون٘ڄ تے اُنّھاں سے سُݨݨ آلیاں تُوں داد گِھدّی۔ اُنّھاں نے ٻِنّھاں ڳائیکاں دے نال نال جمال فقیر دے نال وی ڳاݨے ڳائے۔
وفات
سہراب فقیر ٢٣ اکتوبر ٢٠٠٩ء کُوں کوٹ ڈیجی، سندھ، دے نیڑے تالپور وادا وِچ فوت تِھی ڳئے اُوہ گُردے دی بِماری وِچ پئے ڳئے ہَن۔ اُوہ ہِک لَمّا ویلا بِمار رِیہے۔ اِین٘دے تُوں پہلاں اگست ٢٠٠٦ء وِچ اُوہ دَرَسنی وِچ پِیڑ اَتے شوگر دے پیچیدڳیاں دے پارُوں وی ہسپتال وِچ داخل رِیہے ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:سندھی لوک موسیقی ونکی:سندھی ٻولی دے ڳائیک ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیک ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں ونکی:صوفی ڳائیک ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
آتشی اسلحہ
آتشی اسلحہ ایسا اسلحہ ہوندے جس وچ ہک یا ہک توں زائد قذیفہ (projectile) کہیں ٻلدے ہوئے محرک (propellant) دی مدد نال انتہائی تیز سمتار (velocity) نال سٹا ویندے ۔ پراݨے آتشی اسلحے وچ بارود استعمال کیتا ویندا ہئی جبکہ جدید اسلحے وچ بغیر دھوئیں والا بارود تے بہت سارے مختلف قسم دے محرک (propellant) استعمال کیتے ویندن ۔ thumb|USAS12shotgun4104
تاریخ
آتشی اسلحے دی قدیم ترین تصویر سیچوان چین دے ہک غار دی مورتی توں ملدی ہے۔ اوہ مورتی بارھویں صدی دی ہے۔ قدیم ترین بندوق دی تاریخ 1288ء ہے تے اوہ وی چین توں ہی دریافت تھئی ہے۔ اوں دی نلی 6٫9 انچ لمبی تے قطر 1 انچ دا ہے۔
بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان
بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان (سرائیکستان)، پنجاب، پا کستان وچ واقع ہے۔ اے سرائیکی وسیب دی سب توں وݙی یونیورسٹی ہے۔  پہلے اے ملتان یونیورسٹی دے  ناں نال جاݨی  ویندی ہئی.
سرائیکی مشاعرے تے ہک سوال
سوال.
آئمہ خان تے نجمی دے سرائکی مشاعریں دے بعد بحثیت سرائیکی شاعر تعارف کراونڑ توں بہتر ہے چپ رہونڑ... آونڑ آلے ڈاہ سالیں بعد سرائکی شاعری دا حال موجودہ پنجابی شاعری آلا تھی گیا ہوسی جیندی پہچان منجھی وچ ڈانگ پھیردا ت جپھی گھٹ کے جے پاویں....
سرائیکی نال تھیونڑ آلی ایں زیادتی دا ذمہ دار کون ہے؟
(منصور شانی، ١٢ مئی ٢٠١٦ء )
کالا ݙیہنہ (ڄیٹھ ١٨٧٥) (ݙو جون ١٨١٨)
ݙو جون اساݙی قوم (سرائیکی قوم)دا تاریخ اچ کالا کلار ݙیہنہ ھے،ݙو جون کوں سکھ فوج نے ملتان تے قبضہ کر تے سرائیکی وسیب دے خطے کوں اپنڑے چک (غلامی) اچ گھن گھدا،تے اے غلامی ١٩٩ سال گزرن دے بعد وی جاری ھ ،ہنڑ تہاکوں سارے ظلم دا حال ݙیواں ۔ سنڑو ۔۔
ملتان تے حملے
مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ملتان فتح کرن واسطے ١٨٠٢، ١٨٠٥،١٨٠٧، ١٨١٠، ١٨١٦،تے ١٨١٧ اچ مسلسل چِھ واری حملے کیتے، لیکن نواب مظفرخان سدوزئی(شہید) دی اگواݨ اچ ملتان دے لوکاں نے شہردا بھرپور دفاع کر تے ، ِچھ دے ِچھ حملے ناکام بنڑا ݙتے، جیندی وجہ نال ملتان دے ناقابل تسخیرہونڑ دا تاثر پختہ تھیا۔ افسوس نال ݙوجھے پاسوں نواب آف بہاولپورصادق محمدخان عباسی (دوئم) 70ہزارروپے سالانہ خراج اداکرݨ دا معاہدہ کرتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ناپاک قدم دور کر ݙتے، یعنی غلامی قبول کرگھدس۔
ستواں حملہ
ستواں حملہ: 1818ء دے شروع اچ دیوان چند تے کھڑک سنگھ دی سربراہی(اگواݨ) اچ 20ہزارسکھ فوج نے ملتان دا رُخ کیتا ، جہڑی اوں وقت دے نووے ہتھیاراں نال لیس (مسلح) ھائی، این سکھ فوج وچ سردارپُھلا سنگھ دا پاگل خطرناک (جنونی) گروپ وی شامل ھا۔ سکھ فوج سب توں پہلے مظفرگڑھ تے خان گڑھ دے قلعے فتح کیتے جیندی وجہ توں نواب مظفرخان سدوزئی نے سکھاں دے خلاف جہاد دا اعلان کرݙتا۔ تے کابل دے بادشاہ احمدشاہ ابدالی کوں وی سکھاں دے خلاف مدد واسطے پیغام بھجواݙتا، جتھوں قاصد خالی ہتھ واپس ولیا ۔
مظفرگڑھ تے خان گڑھ دی فتح
سکھ فوج نے مظفرگڑھ تے خان گڑھ دے قلعے فتح کرݨ دے بعد، ملتان دے پاسے رخ کیتا، اتھاں ملتان دا نواب مظفرخان سدوزئی پہلے ہی اپنڑی فوج دے نال تیار ٻیٹھا ھا، بھرپورجواب ݙتا گیا، جیندی وجہ توں سکھ فوج دے پیر اکھڑ گے، تے او پچھی تے ہٹݨ تے مجبور تھی ڳئی ۔
ݙوجھا ݙینہ
پر جنگ دے ݙوجھے ݙیہنہ رنجیت سنگھ دے جرنیل دیوان موتی رام نے ملتان(شہر)دا محاصرہ کرݨ دا فیصلہ کیتا، تے نواب مظفرخان نے وی اپنڑے پتراں تےفوج دے نال شہر دا چودھارو دفاع کرݨ دی حکمت عملی تیارکیتی ٻیٹھا ھا۔ روایات دے مطابق شہر دا گھیرا (محاصرہ) چار مینے تک جاری ریہا ، تے سکھ فوج نے شہر پناہ دے ٻاراں (١٢) جاہیں (مقامات) تے توپاں نال گولے ماریے، جیندی وجہ توں او، شہرپناہ اچ ݙو جاہیں (مقامات) تے سوراخ (شگاف) کرݨ اچ کامیاب تھی گے ، پرملتانی فوج دے مضبوط دفاع دی وجہ پاروں اندرداخل نہ تھی سڳیے۔ ایں ناکامی دے بعدسکھاں نے شہرپناہ دے نیڑے کھݙے کھٹ تےبارود بھر تےاُنکوں بھا لا ݙتی ، نتیجتاً شہرپناہ دے ݙو بُرج تے انھاں دےاتلے حصے ڈھے (منہدم) گے، پر ایندے باوجود نواب مظفرخان تے اوندی فوج نے ملتان دے ہک ہک انچ زمین دا کامیابی نال دفاع کیتا، تے ہک سکھ وی شہردے اندرداخل نہ تھیونڑ ݙتا ۔۔ سکھ فوج دی شہر تے بمباری مسلسل کئی مہنے تک جاری رہی تے ہزاراں معصوم لوکاں دی شہادت دی وجہ توں نواب مظفرخان سدوزئی کوں پچھی تے تھیونڑا پیا، نواب صاحب اپنڑی فوج سمیت ملتان قلعے اچ پناہ گھن گھدی۔ ملتان دا قلعہ اپنڑی مضبوطی دے حوالے نال خاصامشہورھا ، تےناقابل تسخیرسمجھیاوینداھا۔جہڑا کے ہک اوچے ٹبے (بلند ٹیلے) تے ھا ، تےقلعے دے چودھاروں جھکی (گہری) خندق کھٹوا تے اوندے اچ پاݨی بھروا ݙتا۔ ۔مارچ داپورامہینہ قلعے دے محاصرے اچ لنگھ گیا، سکھ فوج نے ایں دوران ݙو دفعہ قلعے تےچڑھائی دی ناکام کوشش وی کیتی، ۔ بالآخراپریل اچ مشہورزمانہ بھنگیاںوالی(لہور اچ اج وی موجود ھ) توپ ملتان سݙوائی گئی ، تے اوندی مسلسل گولہ باری دے ذریعے سکھ فوج قلعے دی فصیل اچ ݙو جاہیں (مقامات) تے دراڑ پاونڑ اچ کامیاب تھی گئی۔ جیندی وجہ توں نواب مظفرخان کوں تھوڑی پریشانی تھئی تے انھاں نے کھڑک سنگھ کوں سفیر بھجواتےامن کے بدلے ݙولاکھ روپے اداکرݨ تے اپنڑے پتر دی اڳواݨ اچ 300گُھڑسوارمہاراجہ دے حوالے کرݨ دی پیشکش کیتی۔ مگررنجیت سنگھ نے نواب مظفرخان دی امن کی پیشکش قبول کرݨ کی بجائے ملتان دا قلعہ حوالے کرݨ دا مطالبہ کرݙتا، تے ایں صورت اچ نواب کوں گزربسرکرݨ کیتے ہک جاگیرتے رہائش کیتے کوٹ شجاع آباد داقلعہ دیونڑ داوعدہ کیتا۔
مذاکرات
آہدن نواب مظفرخان نے کوٹ شجاع آباد دے نال خان گڑھ دا قلعہ ݙیونڑ دے مطالبہ کرتے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی پیشکش قبول کرگھدی ہائی ۔ تےاپنڑی طرفوں جمیعت رائے، سیدمحسن شاہ، گوربخش رائے تےامین خان کوں بطوروکیل کھڑک سنگھ کنے پاس بھجوا ݙتا ہا۔ پر شہزادہ کھڑک سنگھ نے دیوان بھوانی داس، پنجاب سنگھ، قطب الدین(سابق نواب آف قصور)اورچوہدری قادربخش کوں معاہدے دی شرائط طئے کرݨ کیتے نواب کنے بھیڄیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ کنے لاہور اچ اے خبر پڄی تاں بہوں خوش تھیا، ایں موقع تےمہاراجہ کوں توپاں دی سلامی وی ݙتی گئی تےرات کوں شہراچ جاہ جاہ تے ݙہوے (چراغ) ٻالیے گئے۔
فیصلہ
پر جیویں ہی معاہدے دا ویہلا نال تھیا، تاہوں نواب مظفرخان سدوزئی دے تھوڑے مشیراں تے رشتہ داراں نے مطالبہ کیتاکہ اساں غلامی دی زندگی دی بجائے موت کوں ترجیح ݙیسوں لہٰذا تساں ڈٹ ونڄوتے یقین ݙیوایا کے اساں آخری دم تک لڑݨ کیتے تیار ہیسے۔ جیندی وجہ توں نواب مظفرخان سدوزئی نے قلعہ خالی کرݨ توں انکارکرتے جنگ قبول کرگھدی۔((ہک ٻی روایت دے مطابق نواب مظفرخان سدوزئی کوں انھاں دی دھی(بیٹی) نواب زادی صفیہ ، تے مشہور صوفی بزرگ حافظ جمال اللہ افغانی نے شکست قبول کرنڑ توں روکیا ھا. نواب زادی صفیہ اپنڑے وعدے دے مطابق قلعے تے حملے دے وقت گھوڑے تے ٻہھ تے آخری ساہ(سانس ) تیئں لڑدی رہ  گئی،  تے  جنگ لڑدے ہووے اچ شہید تھی ڳئی،  تے حافظ جمال اللہ افغانی نے وی جنگ لڑدے ہوئیں شہادت پاتی ))۔
شہادت
جیں ویہلے اے خبر مہاراجہ رنجیت سنگھ کنے بڄی ، کہ قلعہ حوالے نی کریندے ، تاں او  بھا بھا (آگ بگولہ) تھی گیا، تے فوراًاپنڑے جرنیلاں کوں پیغام بھجوایا، کہ نواب مظفر نے قلعہ حوالے نہ کر تے میݙے غضب کوں دعوت ݙتی ھ ،  لہٰذا جتنی کمک تے گولہ بارود دی لوڑ (درکار)ھ،  بھجوانڑ کوں تیار ہاں،  مگر قلعہ ہرحال اچ فتح تھیونڑا چاہیدااے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پیغام نے سکھ فوج کیتے ٻلدی بھا تے تیل داکم کیتا، تےانہاں نے فوراًقلعے کومحاصرے اچ گھن تےدوبارہ گولہ باری شروع کرݙتی۔ سکھ فوج نے ترائے پاسوں پیش قدمی کیتی ، تے گولیاں دی برسات اچ خندق دے نال پوڄنڑ اچ کامیاب تھی ڳئے،  تے اتھاں پوزیشناں بنڑا تے بہہ ڳئے۔ روایات دے مطابق قلعے دے نال  پجدیں ، پڄدیں سکھاں دابہوں  زیادہ جانی نقصان وی تھیا، پر او ݙ ینہہ رات دی کوشش دے بعد قلعے دے خضری دروازے دے نال ݙوہڑی دراڑاں پاونڑ اچ  کامیاب تھی ڳئے ۔پرنواب دی فوج نے فوری ایکشن کرتے ریت دیاں ٻوریاں نال فصیل دی دراڑاں  کوں پُر کر ݙتا ۔ ایں دوران بھنگیا ںوالی توپ نے گولے اگلنڑ شروع کرݙتے، ریت دی ٻوریاں  وزنی گولاں دی تاب نہ چائیندیں  ہوئیں ڈھیرتھی ڳئیں ، جیندے نتیجے اچ فصیل دے اندرہک چھوٹا  جیا  گَلا (شگاف) تھی ڳیا۔ایں موقعے ت اکالیاں دے ہک گروپ نے سردارسوڈھا سنگھ دی قیادت اچ جلدی نال پیش قدمی کیتی ، تے ݙیہد ین ہی  ݙ یہد یں  سینکڑاں سکھ جوان قلعے دے اندرداخل تھیونڑ اچ کامیاب تھ ڳئے، تے  گھمسان دی جنگ تھیئی۔ ایں موقع تے نواب مظفرخان تے انھاں دے پتراں  نے اپنڑے  سنگتیاں  دے نال قلعے دا  دفاع کرنڑ کیتے اینجھا  بہادری دا مظاہرہ کیتا، کہ دشمن وی داد ݙیونڑ دے بغیر نہ ریہا ۔ آخر کار سکھ فوج نواب مظفرخان سدوزئی تے انھاں دے پتراں  کوں شہید کرنڑ اچ  کامیاب تھی ڳئے،  تےقلعے دا کنٹرول سنبھال گھدا۔ ہک ٻی روایت دے مطابق نواب مظفرخان سدوزئی کوں جیندا  گرفتارکرتے،  پابہ جولاں کھڑک سنگھ دے حضور پیش کیتاڳیا، تے کھڑک سنگھ نے روایتی انداز اچ  نواب کنوں قلعے دیاں  چاٻیاں منگینس تے، مظفرخان نے رٹیا رٹایا جملہ آکھیس ”چاٻیاں میݙے پیٹ اچ ہن“ جتھوں  کھڑک سنگھ نے غصے  اچ  آ تے تلواردے وارنال نواب مظفرخان سدوزئی داپیٹ پھاڑ ݙ تا۔ (ماضی اچ کھڑک سنگھ جݙاں وی ملتان تے حملہ کریندا ہا، تےنواب مظفرخان سدوزئی کوں پیغام بھڄویندا ہا، کہ قلعے دی چابٻاں میݙے حوالے کرݙے، تے نواب واپسی پیغام بھڄویندا ہا، کہ ”چاٻیاں میݙے پیٹ اچ ہن“ ۔
جشن
قلعہ ملتان فتح ہونڑ دی خبرلاہورپُڄی تاں، مہاراجہ رنجیت سنگھ نے یادگارجشن منایا،فتح دی خبرݙیونڑ آلے قاصد سردارفتح سنگھ اہلووالیہ کوں سونے دی ݙوچوڑیاں، پنچ سوروپے نقد تے ہک کنیز انعام اچ  ݙتی،  تے صاحب سنگھ ( ݙاک انچارج) کوں چِھ سو روپے نقد انعام ݙتا، فتح دی خوشی اچ مہاراجہ رنجیت سنگھ  ہاتھی دے اُتے ٻہھ  تےلاہورشہردا دورہ کیتا،  تے مختلف جہیں تےلوکاں دے کٹھ (ہجوم) تےسونے دے سکے سٹیے !!
یاد رکھیسو
thumb|غلام مرتضٰی لاکھا
پیر عبدالرحمان
پیر عبدالرحمان
پیر عبدالرحمان آپ دی درگاہ مبارک ضلع جھنگ دی تحصیل احمد پور سیال دے موضع پیر عبدالرحمان وچ مرجع خلائق ہےـ
آتشی بروج
نجوم وچ بروج دی عناصری تقسیم دے لحاظ نال پہلے، پنجویں، نانویں برج یعنی حمل، اسد تے قوس دے گروہ کوں بطور مجموعی آتشی بروج (Fiery Signs) دا ناں ݙتا گیا ہے۔ ہندی نجوم وچ انہاں کوں دھرم ترکون آکھا ویندے ۔ آثار النجوم وچ آتشی بروج، خدائی اصول، ابتدا، قوت عمل تے حرکت نال منسوب ہن۔
کالونئل مردم شماری
ہند سندھ وچ مردم شماری دا مُنڈھ برٹش انڈین ایمپائر ٻدھیا ہئی۔ پوسٹ کالوںئیل پیریڈ وچ کُجھ ودھ ݙڈھپ تے بے دردی نال اے جاری ساری ہے۔ کینکوں ایں مردم شماری وچ شامل کرݨے، کینکوں نئیں کرݨا؟ کیندی سُنڄاݨ منی ونڄے، کیندی لُکائی ونڄے؟ کینکوں ڳݨتری وچ ودھ تے کینکوں گھٹ ݙکھایا ونڄے؟ وت ایں ݙڈھپ تے ڈھیٹ پُݨے نال کیتی کوڑی ڳݨتڑی کوں وسائل دی ونڈ کیتے کیویں ورتا ونڄے (جیویں جو نیشنل فنانس ایوارڈ دا میکنزم ہے)، اے سبھ کُجھ ساݙے سامہݨے تھیندا پئے جیندی ہک مثال 2017 دی مردم شماری ہے۔ اے اوں ویلھے تائیں تھیندا رہسی جݙاں تائیں طاقت دا وٹاندرا نئیں تھیندا تے طاقت دے ایں وٹاندرے کیتے ڳݨتڑی ۔ شماریات وچ وٹاندرا ہک راہ ہے۔(بلال بزدار)
گھر دیاں سِتراں
جُتیں دِیاں وَنکیاں
کَنیں چھیکویں جُتی
تِلےدار یا تِلےوالی جُتی
کُھسّا
چپلی
کھیڑی
پشوری چپلی
بن٘د چپلی
زنانہ سلیپر
زنانی جُتی،زنانہ جُتی
بوچھݨ دیاں ونکیاں
پُھٹڑے دار بوچھݨ
سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے
اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دی طرفوں "سرائیکی ادبی تاریخاں دا تقابلی جائزہ" دے عنوان نال مختار علی شاہ نے ایم اے دی سطح دا مقالہ لکھیا ہے جیندے وچ میر حسان الحیدری دے تحقیقی مقالہ "سرائیکی ادب"۔ ڈاکٹر مہر عبدالحق دے مقالہ "ملتانی زبان اور اس کا اردو سے تعلق"۔ ڈاکٹر نصر اﷲ خان ناصر دے مقالہ "سرائیکی شاعری دا ارتقاء" تے کیفی جام پوری دی کتاب "سرائیکی شاعری" کوں عمدہ تحقیق آکھیا ڳئے۔ "سرائیکی ادبی تاریخاں دا تقابلی جائزہ، مختار علی شاہ دا ادبی تاریخ نویسی دے ضمن وچ ہک ابتدائی کم ہے ایہ تحقیقی کم 1993ء تک دا ہے۔
گھر دیاں سِتراں
بوچھݨ دیاں ونکیاں
دَٻلےوالےبوچھݨ
سرائیکی لوک ادب دی تاریخ دے مقالے
پاکستانی زباناں دی قدامت اتے اہمیت کوں مدنظر رکھیندے ہوئے جݙاں توں سرائیکی زبان تے سرائیکی لوک ادب کوں ، ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی نصابی تعلیم دا حصہ بݨایا ڳئے ، تاں سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر بہائو الدین زکریا یونیورسٹی ملتان ، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور ، شعبہ پاکستانی زبانیں ، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی ، اسلام آباد دی طرفوں ایم اے ، ایم فل تے پی ایچ ڈی دی سطح دے تحقیقی مقالہ جات لکھوائے ڳئین ، جیڑھے جو سرائیکی ادبی تاریخ نویسی کیتے بنیادی مآخذ ہن۔ انہاں تحقیقی مقالہ جات وچوں ، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور دی طرفوں تحقیقی مقالہ جات دے مندرجات درج ذیل ہن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی ونکی:سرائیکی مقالہ جات دی تن٘دِیر
گھر دیاں سِتراں
بوچھݨ دیاں ونکیاں
ٻادھڑوں چُنیاں
چھاپیں والےبوچھݨ
ٻادھڑوں سُوہے
چھینبھڑوں بوچھݨ
گھر دِیاں سِتراں
راحل= قرآن مجید رکھ کرپڑھنےکا سٹینڈ
دیڳڑا= دیگچہ
کٹوری=سالن ڈالنےکا برتن
مُنگری= سالن ڈالنے کا برتن
تھوٻی= پتھرکا توّا
تَھالی= رکابی،طشتری،تھالی
چنگیر= روٹی رکھنےکابرتن
تَنور= تنور
تَݙی= بڑی چَٹائی
گِلاس= گَلاس
ݙُولی= لوٹے کا اسم تصغیر
کوپ= پیالی
ولٹوئی= گاگر
مَٹ= مَٹکا
کَھٹڑا،مَنجا،مَنجی= چارپائی
پَلنگ= پلنگ
کرسی= کرسی
بوتل= بوتل
ریڈو= ریڈیو
مَن٘دھاݨی= دودھ بلونےکاآلہ
چُلہا= چولہا
دِیگڑی= دیگچی
چمچہ= چمچہ
ݙُوئی= سالن نکالنےکا لکڑی کا آلہ
تَوّا= توا
جھانولا= آٹارکھنے کا برتن
تَھال= تھال
پَتروٹی= روٹی رکھنے کی تھالی
تَون٘گ= سامان رکھنے کی ٹوکری
تکڑا= چٹائی
لوٹ= دودھ دوہنے کا برتن
مَنگھی= لوٹے،دیگر برتن لٹکانے کیلئے
گھڑا= گھڑا
مُصلٰے= مصلٰی
مَٹورا= آٹا رکھنے کا مَٹکا
کَھٹ= کھاٹ
آتشی طوفان
آتشی طوفان، آتش زدگی دی ہک ایسی خطرناک قسم ہے جس وچ آگ بھا اپݨے کھنڈݨ کیتے اپݨا ہوائی نظام بݨا گھندی ہے۔ ایویں عموماً قدرتی طور تے تھیندے، جی دے محرکات عموماً جھاڑیاں توں لگݨ والی بھا، موسمی حدت دے باعث جنگلاں وچ لگݨ والی بھا تے جنگل دی بھا وغیرہ شامل ہن۔ ایں سلسلے وچ ایشٹیگو دا آتشی طوفان تے ایش بدھوار آتشی طوفان، آتشی طوفان دی مثال کیتے خاص طور تے قابلِ ذکر ہن۔ ایں دے علاوہ آتشی طوفان ڄاݨ بجھ کے وی پیدا کیتے ونج سڳدن، مثال دے طور تے آتشیں بماں دی فضائی بمباری جیویں کہ ݙوجھی جنگ عظیم دے دوران درسدن، ہمبرگ، ٹوکیو تے ہیروشیما تے ایٹم بم دا سٹݨا وغیرہ.
نیکوسیا تے فرنگی قبضہ
1187ء وچ تریجھی صلیبی جنگ دے دوران ارض مقدسہ ویندے ہوئے رچرڈ اول دا بحری ٻیڑا شدید بحری طوفان نال متاثر تھیا۔ اونکوں پہلے کریٹ تے ول رودوش وچ رکݨا پیا۔ پر ٻیڑے وچ شامل تریہے بحری جہاز سفر کریندے رہیے جنہاں وچوں ہک جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری رچرڈ دی ہووݨ والی ذال سوار ہن۔ ݙو جہاز قبرص دے ساحل دے قریب تباہ تھی ڳئے پر جیہڑے جہاز تے جون انگلستانی، ملکہ صقلیہ تے بیرنگیریا ناواری سوار ہن اوہ بحفاظت لیماسول پہنچ ڳیا۔ جون نے بحری جہاز توں لہݨ توں انکار کر ݙتا کیونکہ اونکوں ݙر ہئی کہ اسحاق کومنینوس جیہڑا فرنگیاں کوں پسند نہ کریندا انہاں یرغمال بݨا گھنسی۔ جہاز ہک ہفتہ تک ساحل تے لنگر انداز ریہا اتھاں تک کہ 8 مئی کوں رچرڈ اول شاہ انگلستان وی اتھاں پہنچ ڳیا۔ اپݨی بھیݨ تے نال مستقبل دی کنوار نال ناروا سلوک دی وجہ توں رچرڈ نے غم و غصے وچ قبرص تے حملہ کر ݙتا۔
احمد الصاوی مالکی
احمد الصاوی المالکیؒ (پیدائش: 1761ء– وفات: 1825ء) فقیہ فقہِ مالکی تے عالم اہل سنت ہن۔ اُنہاں دی وجہ شہرت تفسیر جلالین دا حاشیہ حاشیۃ الصاوی علی تفسیر الجلالین ہے۔
جیوݨ
احمد الصاویؒ دا ناں احمد بن محمد الصاوی المالکی الخلوتی ہے۔ احمد الصاوی دی پیدائش مصر دے شہر صاالحجر وچ 1175ھ/ 1761ء وچ تھئی۔ احمد الصاوی نے حفظِ قرآن اپݨے آبائی شہر صاالحجر وچ ہی کیتا تے ابتدائی تعلیم وی حاصل کیتی۔ 1187ھ/ 1773ء وچ اوہ اعلیٰ دینی تعلیم دی خاطر جامعہ الازہر، قاہرہ منتقل تھی گئے۔
شیخ احمد الصاوی نے 64 سال دی عمر وچ مدینہ منورہ، حجاز وچ انتقال کیتا تے اتھائیں اُنہاں دی تدفین کیتی گئی۔
غلام رسول ڈڈا
غلام رسول ڈڈا سرائیکی شاعر ہے۔ ملک غلام رسول ڈڈا جام پور دی دھرتی نال تعلق رکھݨ والے جگ مشہور شاعر تھی گزرین ۔ ڈڈا انہاں دا تخلص نئیں ذات ھے تے شاعری اچ انہاں آپڑے سانگے کوئی تخلص نئیں چݨیا ۔ ملک غلام رسول ڈڈا سیاݨاں جوان ھا تخلص نہ چݨ تے آپڑے آپ کوں ڈھیر سارے خرافات کنوں محفوظ کر گھدس ۔ آپ دی اںقلابی شاعری دھرتی دے مجبور ، مقہور تے بے وس لوگیں کوں تکڑ ڈتی ھے ۔حضرت کیفی جام پوری آپڑی شہرہ آفاق کتاب "سرائیکی شاعری" اچ ڈڈا صاحب کوں اے آکھ تے بھر پور خراج پیش کیتے جو " ملک کوں اگر موافق حالات میسر اندے تاں او سرائیکی دا نذرل  ہووے ہا"
او بہشتی کہیں تعارف دا محتاج نئی انہیں تاریخ پیدائش 1921 تے 1938 کنیں شاعری شروع کیتی تے 1999 وچ وفات پاتی نے او جام پورا
دا منیا منایا شاعر ها لیکن انهیں دی شاعری دا انداز منفرد ها انقلابی شاعر هن انہیں دی شاعری دا موضوع بالخصوص مسجد دا ملاں تے جاگیر دار ره گئے
جگ جیوݨ دا مُل ہے
جَگ جِیوَݨ دا گُر ہے اِیہو ہِیݨے کوں ݙے رُونمب ۔۔
ݙاڈھا تیڈی ڈاھڑی تُونمبے توں ہِیݨے دی تُمنب ۔
حق ،انصاف،عدالت ایہ ہےکَھس، کھو، کھیسے رونمب۔
شرم،حیا،مُکلا ڳئی ڈڈؔا بَݨ وَنج لُنمب دا لُنمب ۔۔
(غلام رسول ڈڈؔا)
جے کھیر پیداں
اوئیں تاں اے جگ فناہ دی جھوک اے اتھاں جو جیندے اخیر مردے
اے بندہ خاکی خدا دا نائب تے ذات آپڑیں کوں چیر مردے ۔
مرݨ دا میکوں وی شوق کائنی ایں جگ تے جیواں تے جی نئیں سگدا ۔
جے زہر پینداں تے آپ مرداں جے کھیر پینداں ضمیر مردے ۔
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے!!
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے!!
میں شاعرہاں اڄ ہک مقدس لکھینداں
موتی پُوئینداں تے پُھل پیا کرینداں
سُدھارݨ دی اڄ قوم دی کئی کرینداں
تے قصرالادب ہاں ادب نال الینداں
خیال اے خطابت میں اینویں کرانہے
جے ڳالھین سُݨیجن تاں دِلیں لُٹیندو
تے دل اینویں آہدے جومُردے جیویندو
جے شکلاں ݙکھیجن فرشتیں ݙو ویندو
سناخت پڑھیجے تاں ڳنڈھیں کپیندو
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے۔۔
ݙاڈھی سُدھری قوم اے جوکردار ݙیہداں
میں چکلے چنڈوخاں میں چودھار ݙہداں
گھرڑ گھاس بنگریاں تے میں چودھار ݙہداں
تے ٹھروینداں واہ سوہݨے اطوار ݙہداں
تے دل آہدے ول ول پیا اینویں اکھانہے
جے ممبرتے آؤ شردیاں ڳالھیں چُولیندو
بھلائی دی طاقت برائی تے لیندو۔۔
عمل تُواݙے اے ہِن تاں ٻیاکیا اکھانہے
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے۔۔۔۔
کریندے ہاؤ ہرمنٹ وِچ بے ایمانی
تےعِطری اتے سینٹ وِچ بے ایمانی
جے سروئیر, پے منٹ وِچ بے ایمانی
جے فوجی, اتے کینٹ وِچ بے ایمانی
جے حاکم, حکومت دے وِچ بے ایمانی
طبیب او, طبابت دے وِچ بے ایمانی
وکیل او, وکالت دے وِچ بے ایمانی
جے لیڈر, سیاست دے وِچ بے ایمانی
شرافت, خباثت دا کیا وٹ کڈھانہے
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
جے سچا الیجے تاں جھیڑے چالیندو
جے ہمسایہ مُلاں تاں فتوے لَویندو
ڄماترا, رُویجے تاں رن چا ݙکیندو
جیندا نہ مقدمہ تے نہ دھاڑدھانہہ ہے
ازادی ملی اے تاں واہ کیا چھکائی وے
تے بڳڑی ہوئی قوم دی واہ بݨائی وے
جیہڑا اُٹھیا مخلص تاں بیلی کٹائی وے
اوگندے یہانہے, چادھرتی کِھلائی وے
پکڑ ݙاڑھی, کیاڑی دے وِچ مُک مرانہے
سچا الاواں تاں تھیندے زڑل او
سدھی ڳالھ دے وِچ گھتیندے خلل او
عمل اپݨے ݙیکھو تاں کیا بدعمل او
اصلوں یہانہے کوئی سؤر دے پھل او
جے کول ہووِن کُتے, تاں ٹلا چھوڑانہے
سُدھرڳیومسلمانو کاکا یہانہے۔۔۔
اے کئی ڳالھیں آکھیم, ڄاپے کیاکریسو
مقدمے بݨیسو تے سو مُنڈھ ٻدھیسو
کافرسݙیسو تے فتوے پئے لیسو
جیڑھا کجھ کریسوکیرھا لن بھنیسو
زرا وَجھ پئے ݙیندو تاں کیوں نہ چُدانہے
شاعری: گریٹ غلام رسول ڈڈا (مرحوم)
نہ تیرے نہ میرے سنگتی
(نظم 1950 وچ لکھی ڳئی)
نہ تیرے نہ میرے سنگتی
ووٹیں دا لڑھ لابا سݨئیے
کونسل دا ہل ہابا سݨئیے
ممبر چݨݨن دا رابا سݨئیے