cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی تحریک اچ موقع پرستی دیاں ݙلاں
ویہہ سال پیلھے دی دُنیا اڄ توں وکھری ہائی۔ لوک سیاسی نظریات تے یقین رکھدے ہَن۔ کمٹ منٹ دا ٻہوں ذکر تھیندا ہا۔ لوک نفع نقصان دی پرواہ کیتے مُتوں اوں کم اچ لڳے رہندے ہَن جینکوں او صحیح سمجھدے ہائن۔ ننویں علوم اچ عوام، نظریات، سیاسی جدوجہد دی طرانح دے لفظ سرے کنوں غائب ہن۔ شہراں اچ ننویں علوم دی مار کُجھ ودھیک اے۔ جیرھے لوک شہراں اچ رھندن او بھانویں نئیں چاہندے پر اُنہاں دی زد اِچ ہن۔ میݙی ڳالھ دا مقصد اتنا ہے جو اَڄ اساں کتھاں کھڑے ہئیں تے اڄ تے گُذرے کل دے وچالے کیتلا لمبا ویلا ہے۔ معافی چاہنداں غلط پاسے نکل ڳیاں۔ ایندے اُتے بحث بعد اچ تھیسی۔ "سُنڄاݨ" عاشق بُزدار دا خط چھاپ کے ایہہ وی نال آکھے جو اُنہاں لوک سانجھ دی سنگت اڳوں کُجھ سوال رکھے ہن۔ پر ڳالھ اے ہے جو اُنہاں سنگتیاں اڳوں کُجھ سوال رکھے ہن یا پراݨے یاراں دوستاں نال کُجھ گِلے کیتن؟ عاشق خان نہ صرف ساݙا پُراݨا سنگتی ہے بلکہ ہک سچا، کھرا، فقیر منش تے دریش صفت شخص وی ہے۔ ایہہ گِلے اوندے دلوں نکھتن ہن۔ ایہہ او سݙ ہے جیڑھا کوئی بندہ سُنڄ بر اچ گھبرا کے سنگتیاں کوں مریندے۔ جے ٻاہروں سُنڄ بر ہووے، ساری کوششاں، ساری ہمتاں، رل مل دیاں ساری خوشیاں، جھیلے ہوئے سانجھے ݙکھاں دے اڄائے لُڑھ ونڄݨ دا ݙر ہووے تاں ول اندر دی سُنڄ بر ہکلاں مارݨ تے مجبور کریندی اے۔ عاشق خان، اے کلہا تُہاݙا ݙکھ نئیں۔ اساں ساریاں دا اے ݙکھ سانجھا اے۔ تُساں ول ہمت کیتی ہے جو ہکل ماری ہے۔ اساں تاں قابوس دی زد اچ ہئیں، ساݙی تاں آواز وی نئیں نکلدی بھاویں جو ایویں لڳدے جو کوئی ساݙے سینے تے چڑھ کے خنجر ماری ویندے۔
"سُنڄاݨ" دے مطابق عاشق خان بزدار دا پیلھا سوال تے میݙے نزدیک شک ایہہ اے جو "سرائیکی لوک سانجھ دے مُہاندریں صلاح کر کے سرائیکی لوک سانجھ دے میلے دا بائیکاٹ کر ݙتونے۔" جیکر میں وی اُنہیں مُہاندریں اچ شامل ہاں تاں میں ایں مشورہ کنیں قطعی لاعلم ہاں۔ اے ڳالھ ایویں نئیں تھی سڳدی جو لوکاں رل کے کہیں بائیکاٹ دا فیصلہ کیتا ہووے۔ میݙے نزدیک ایں طرانح دے کہیں فیصلے دی کوئی وجہ وی نئیں۔ لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتی کہیں نہ کہیں حوالے نال میلے اچ شریک تھیندے رہن۔ کݙاہیں زیادہ، کݙاہیں گھٹ۔ میݙے خیال اچ ایندے پچھوں کہیں 'صلاح مشورے' دی بجائے او حالات ہن جیڑھے میلے اچ سنگتیں دی شرکت اچ رکاوٹ بݨے تے انہاں حالات اچ مختلف سیاسی نقطہ نظر وی تھی سڳدن۔ خاص طور تے 1988 دے الیکشن دے بعد دے مُلکی سیاسی حالات وی تھی سڳدن جیندے بارے لوک سانجھ دے سنگتیاں ( جنہاں اچ اُستاد فدا گاݙی وی شامل ہَن) دا خیال ہائی جو مارشل لا دے خاتمے تے عام مُلکی سیاست شروع تھیوݨ کنوں بعد سرائیکی تحریک دی اوں وقت دی اُٹھاݨ کوں ہک دھچکہ لڳ سڳدے۔ بے نظیر بھٹو دی پیلھی حکومت، بعد دے سیاسی حالات، سرائیکی جماعتاں تے اُنہیں دی بھن تروڑ کُجھ سرائیکی دوستاں دی مایوسی تے بےعملی وی وجہ بݨ سڳدی اے۔
عاشق خان! جدوجہد تعلق دل تے دماغ ݙوہیں نال اے۔ دل تاں کُجھ کرݨ دا کریندا پیا ہووے پر دماغ نہ مَنے یا دماغ منے پر دل ناں کرے تاں نتیجہ اے نکلدے جو بندہ کُجھ وی نئیں کریندا۔ میں خود ایندی ہک مثال ہاں۔ تُساں سالانہ پوسٹر اچ سارے سنگتیاں دے ناں لکھدے ہوے۔ تُساں چنڳے لوک ہاؤ، چنڳا کم کریندے ہاؤ۔ میں بھیڑا ہاں، میلے تے نمہی آسڳدا یا تُہاݙے لفظاں اچ نمہی آندا۔ چنڳے لوک بھیڑیاں کوں نال گھیل کے ٹُردن۔ پچھلے ویہہ سالاں اچ تُساں کݙاں میݙے کنوں (یا شاید ٻنہاں دوستاں کنوں وی) پُچھیا اے جو تُساݙے نال کیا بݨی؟ ٻیاں لوکاں کنوں سچ کوڑ سُݨ کے نتیجے کڈھݨ سیاݨے لوکاں دا کم نئیں۔ تُساں دل تے ھتھ رکھ کے ݙسو جو اساں کلہے ایں لائق ہائیں جو پوسٹر تے ناں چھاپ ݙتا ونڄے تے ٻس؟ تُساݙا ساݙا ایہو تعلق اے؟ تُساں کݙاں چھڑا میکوں فون چا کیتا ہووے جو میلے اچ ضرور آوݨا اے۔ اگر اساں میلے اچ نئیں آندے تاں ایندی ہک وجہ ایہہ وی ہے جو اُتھاں کوئی ساݙی تانگھ وی نئیں کریندا پیا ہوندا۔ میلے اچ آوݨ یا نہ آوݨ دی ݙو وجوہات تھی سڳدیاں ہن، ذاتی تے سیاسی۔ ذاتی ڳالھ میں کر ݙتی اے، سیاسی ڳالھ تے بحث تھی سڳدی اے۔
عاشق خان آہدے جو "سانجھ دے دوستاں دی بے پرواہی کنوں ٻیاں تنظیماں میلے دیاں ٻانہہ ٻیل بݨ ڳیاں ہَن۔" اے تاں چنڳی ڳالھ اے جو ٻئے لوک وی سانجھ دے نال آرلے ہن۔ اے تُساں دوستاں دی محنت اے، تُساں دوستاں دا سچ اے جو لوک آرلدن۔ سندھ دریا اچ کیتلے ندی نالے آرلدن تے کتنے پاڑے بݨ کے وکھ تھیندن۔ واہݨ اینکوں آہدن۔ ایہو قدرت دا نظام اے، ایہو ای سچ اے۔ میلے اچ کیتلے لوک آ رلدن تے کیتلے نکھڑدن، کوئی ڳیݨ تھوڑی کریندے۔ دریا وہندے رہندن، میلے لڳدے رہندن۔
عاشق خان لکھدن جو "لوک سانجھ دے دوستاں اپݨی صلاحیتاں این جی اوز دے لیکھے لا ݙتن۔" اڄ کل اے ڳالھ شاید ٻہوں عام ہے۔ این جی اوز کیا ہَن؟ کیوں ہَن؟ کیا کریندیاں ہَن؟ اے ہک لمبی ڳالھ اے۔ اساں این جی اوز اچ صرف نوکری کریندے ہائیں۔ اے ٻئی ڳالھ اے جو پچھلے ویہہ سالاں اچ ملکی تے عالمی سطح تے سیاست اچ اُتھل پٹھل دے نتیجے اچ قوم پرستاں، بائیں بازو آلیاں تے ترقی پسند دانشوراں دی اکثریت این جی اوز دی نظر تھی ڳئی اے۔این جی اوز اچ نوکری کرݨ ایویں ہے جیویں میں امروز یا فرنٹئیر پوسٹ نوکری کریندا ہَم۔ فوج، بیوروکریسی (حکمرانی)، عدالتاں، صحافت اے سبھ انسان دشمن پیشے ہَن۔ انیویں این جی اوز اچ نوکری وی ہک پیشہ اے۔ چنڳے لوک او ہوندن جیڑھے بُرائی مَن کے کریندن، اوندے حق اچ دلیلاں نئیں ݙیندے۔ آپݨے آپ کوں منصور یا سقراط بݨاوݨ دی کوشش نئیں کریندے۔
سئیں رفعت آہدے: اساں رب کوں آپ سُنڄاݨدے ہائیں اوندی ڄاݨ سُنڄاݨوں تھیآئے ہائیں
رفعت پتہ نئیں کیڑھے رب دی ڳالھ کریندے، صوفیاں دی ڳالھیں سمجھݨ ایݙا سوکھا نئیں ہوندا پر این جی اوز اچ نوکری کرݨ دا ہک فائدہ اے تھئے جو اساں اڄ دے خداواں دے سُنڄاݨوں بݨ ڳئے ہئیں۔ عالمی بینک ہووے یا بھانویں کوئی ٻیا بینک، امریکہ ہووے یا پاکستانی جرنیل، 'سبھ پاݨی ہے میاں پاݨی ہے' اوں میکنزم دی ݙاݙھی سمجھ آئی ہے جیڑھا کیپیٹلزم دنیا تے کنٹرول کرݨ کیتے بݨایا اے۔ میں عادت دے طور چُپ رہنداں۔ کوئی کاوڑ وی کرے تاں ولدا نمہی ݙیندا۔ عاشق خان دے پیار دا دڑکا وی پی ڳیا ہَم۔ پر اتھاں سنگتیاں مجبور کیتا جو کُجھ تاں آکھاں۔ ڳالھ شروع تھئی اے تاں ٻہوں کُجھ آکھݨ کوں دل آہدے۔ عاشق خان گِلے دی شکل اچ جیڑھے سوال چاتن، او ہک ننویں بحث منگدن۔ میݙا خیال اے پوری سرائیکی تحریک کوں طے کرݨ تے کون کیا کریندا ودے، اینکوں ننویں سروں ݙیکھݨ تے سمجھݨ دی لوڑھ اے۔ ویہہ سالاں بعد اتنی لمبی بحث دی ضرورت اے جتنی سرائیکی لوک سانجھ بݨاوݨ کنوں پیلھوں کیتی ڳئی ہائی۔ ایہہ کم کون کریسی، پتہ نئیں۔ ڳالھ لمبی تھی ڳئی اے تے سُنڄاݨ آلے پتہ نئیں کیتلا چھپیندن۔ ایں کیتے ڳالھ اتھائیں مُکیندا پیاں۔
بشیر دیوانہ
بشیر دیوانہ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ صادق آباد نال تعلق ہے۔ تخلص دیوانہ تے ناں بشیر احمد ہے، اٻے دا ناں فقیر بخش ذات ولیاݨی۔
گھڑی
ٹِک ٹِک ٹِک ٹِک ٹِک ٹِک
ہِک ݙوجھے دی رکھو سِک
دشمن اڳوں بݨو دیوار
کوئی نہ خالی ون٘ڄے وار
ݙوں ترَے چار چار پنج چھی
جیڑھا ویند کاوِڑ پی
اُوں کوں ہر کوئی اہدے جی
چھی ست اَٹھ اَٹھ نَوں ݙاہ
ایجھے کم توں کر ݙکھلا
دنیا آکھے واہ بھئی واہ
نَوں ݙاہ یارھاں ݙَاہ یارھاں ٻارھاں
ہر دم رہوو باغ بہاراں
علم ادب دے چاؤو ٻاراں
وفات
٢٨ ١پریل ٢٠٢٠ء ونکی:سرائیکی شاعر
ابو فتح داؤد
سلطان محمود غزنوی نے جݙݨ ہندو راجاواں دے خلاف فوج کشی کیتی تاں داؤد بن نصر اس وقت صوبہ ملتان دا حکمران ہئی۔ جیہڑا شیخ نصر دا پتر ہئی۔ داؤد نے ہندو راجاواں دا ساتھ ݙتا۔ خاص کر جݙݨ محمود نے راجا بھاٹیہ دے خلاف فوج کشی کیتی تاں صوبہ ملتان دے اسماعیلیاں نے راجا بجے رائے دی مدد کیتی ہئی۔ اس واسطے سلطان محمود نے اگلا حملہ ملتان تت کرݨ دا فیصلہ کر گھدا۔
چنانچہ او درہ بولان دا قریبی رستہ چھوڑ کے درہ خیبر دے رستے توں اس واسطے روانہ تھیا کہ داؤد کوں علم نہ تھیوے کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پیا ہے۔ رستے وچ راجا انند پال نے محمود دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی۔ حالآنکہ سلطان محمود غزنوی نے پہلے ہی اونکوں خبر ݙے ݙتی ہئی کہ او ملتان تے حملہ آور تھیندا پئے ۔ پشاور دے مقام تے آنند پال نے سلطان محمود غزنوی دا رستہ روکݨ دی کوشش کیتی مگر شکست کھادی تے پچھوں ہٹ گیا۔ اوݙوں داؤد کوں وی خبر تھی ڳئی ، اس واسطے او سلطان محمود دی آمد دا سݨ کے قلعہ بند تھی گیا۔ سلطان محمود نے قلعہ دا محاصرہ کر گھدا تے اے محاصرہ ست روز تک جاری ریہا۔ آخر داؤد سلطان دی خدمت وچ عاجزانہ صلح دی درخواست کیتی۔ سلطان محمود نے ݙو لکھ درہم سالانہ خراج تے، تے دریائے سندھ نال متصل علاقہ سلطان کوں ݙے کے صلح کر گھدی۔
سرائیکی صوبہ وکاؤ
"سرائیکی صوبہ وِکاؤ بھئی سرائیکی صوبہ وِکاؤ" لوک سانجھ بھالپور ءچ انھاں مخصوص بندیاں دا کٹھ رکھ تے وسیب تے اسٹبلشمنٹ کوں میڈیا دے ذریعے شور مچاتے اے تاثر ݙیوݨ چاہندن جو " اساں سرائیکی تحریک دے مستند مہاندرے ھیں، وسیب سارا ایں گالھ تے راضی ہے جو اساکوں سرائیکی صوبہ نئیں بلکہ جنوبی پنجاب صوبہ چائہیدا ء"۔۔۔ تاکہ کل کوں انہاں دی ایں خدمت دے بدلے پی پی پی انہاں دے ٻالاں کوں کوئی چنگی نوکری تے عہدہ چا ݙیوے ۔۔ وسیب دے خلاف ایں سازش کوں سرانجام ݙیوݨ کیتے انہاں ٻہوں پہلے توں اپݨے مخصوص ایجنڈے تے اپݨی لابنگ پی پی پی، پی ٹی آئی، جماعت اسلامی، ق لیگ، ن لیگ، بہاولپور صوبہ محاذ تے باقی اسٹبلشمنٹ دے گماشتیاں نال مکمل کرگدی ء۔ لوک سانجھ تے اوندے حمایت کار سرائیکی وسیب، سرائیکی عوام دے قومی مجرم قرار ݙتے ویسن جیکر انہاں وسیب، سرائیکی تحریک، سرائیکی صوبے دی جدوجہد دے خلاف جنوبی پنجابی صوبی دی کوئی وی قرارداد پاس کیتی یا کروائی۔ماضی ءچ ایہے لوک سانجھ دے نام نہاد دانشور سرائیکی زبان کوں سینیٹ ءچ پیپلزپارٹی دے ہتھوں سرائیکی زبان دے خلاف ہک وڈی سازش کامیاب کر ڳئین جیندے ءچ سب توں پہلے ریاست دا قانونی تے اساݙا جمہوری عالمی حق " ماء ٻولی دا حق" کوں تلف کرݨ ءچ کوئی کثر نئیں رکھی۔ سرائیکی صوبے دے سوال، الگ صوبے دا مطالبہ، سرائیکی بحثیت الگ قوم آکھݨ، صوبے دا مطالبہ اے سبھو کجھ "سرائیکی زبان" دی بنیاد تے ء۔ تہوں پیپلزپارٹی نے سب توں پہلے سینیٹ ءچ پہلے خود قومی زباناں دا بل پیش کیتا جیندے ءچ سرائیکی کوں آپ شامل کرتے باقی تمام زباناں کوں اپݨی بھاری اکثریت نال پاکستان دی قومی زباناں قرار ڈے تے سرائیکی زبان کوں بطور قومی زبان نامنظور کیتا۔
اے تمام سازش لوک سانجھ، سندھی قوم پرستاں تے پنجابی قوم پرستاں نے پی پی پی دے سٹیج تے رل تے انجام ݙتا۔ انہاں لوک سانجھیاں اوں ویہلے وی اینویں ہک ڈرامہ اسلامہ آباد ءچ رچایا ہا تے اینویں دانش بازی دے کرتب لوکاں کوں ݙکھیندے ہن تے سڄی ݙکھا تے کھٻی ماری ہانے تے سرائیکی زبان دے خلاف قرارداد منظور کروائی ہانے۔اڄ ول بلکل اویں حاجی ، مہتر تے دھنتر شیاݨیں بݨ تے ول وسیب نال بہاولپور ءچ ڈرامہ کھیݙݨ چاہندن پر اُندے توں ودھ افسوس تاں اے ھے جو اپݨے کانڈھے ءچ جنہاں سرائیکی وسیب دے دانش وراں دا ناں لکھی کھڑن او تاں ہمیشہ انہاں کوں وسیب دشمن مفاد پرست تے موقع پرست آکھدے رہ ڳئین او کیویں انہاں مفاد پرستاں نال حامی بھری کھڑن ۔۔۔۔ اے وی شک دی گالھ ء جو انہاں دا ناں وچیندے نہ کھڑے ہون تے انہاں کون پتہ ای نہ ہوے جو کیہڑی بھاولپور آلی میٹینگ تے کہیں ڳالھ ہا البتہ جیکر دبڑو گھسڑو نال انہاں فراڈیاں رل تے کوئی وی قرارداد سرائیکی تحریک دے ناں تے جنوبی پنجاب صوبے دے حق ءچ منظور کیتی یا کروائی تے مردے دم تائیں وسیب دا ٻچہ بچہ انھاں کوں معاف نہ کریسی تے سرائیکی تاریخ ءچ بطور غدار سرائیکی سݙویسن بھانویں جتلے وݙے سرائیکی مہاندرے لکھاری یا دانشور ءی کیوں نہ ہون کیوں جو جیہڑی عزت لوک عوام کہیں کوں چنگے ودھیا کم دی بناء تے ݙیندن اُوہے لوک عوام ہک چھوٹی جئیں تاریخی غلطی تے اپݨے ݙتے ہوئے اعزازات واپس ای گھن سگدن۔۔تہوں جنہاں سرائیکی وسیب دے مہاندراں دے ناں لکھی کھڑن او اپݨی پوزیشن وضاحت سوشل میڈیا یا فیس بک اتے اخبارات ءچ واضح کرن جو او ایں کم ءچ شامل ہن یا کوئی نئیں۔کانڈھے موجب اے ناں ہن جیہڑے کل کوں سرائیکی وسیب توں جنوبی پنجابی بںاوݨ دے ذمہ وار سڈیڄ سڳدن۔۔۔١ـ سئیں عاشق خان بزدار ٢ـ حیدر جاوید سید٣ـ اکبر انصاری ٤ منصور کریم ٥ـ محمود نظامی ـ٦ نزیر لغاری ٧ـ احسن واگھاـ٨ جمشید رضوانی ـ٩ـاکرم میراݨی ١٠ـ قمر ملک ١١ـ خلیل بخاری ۔۔۔١٢ـاے ناں تہوں لکھے می جو متاں کل کوں کوئی اے نا آکھے جو اساکوں علم نا ہئی اساں تاں صرف سݙے تے ڳئے ہاسے ۔۔۔ اتھاں پورے وسیب دی اکھ ء ہر کہیں دی ہر حرکت اُتے۔۔۔ کوئی ڈساوے جو بھلا کیا طاقتور دا کمزور نال کوئی جوڑ یا ڈائیلاگ ہوندے؟ وسیب کو پاگل بݨائی کھڑن ۔۔۔ کیا مخدوم احمد محمود ، طارق بشیر چیمہ ، بلیغ الرحمٰن سرائیکی دے دوست تھی سگدن ؟ جنہاں ایں میٹنگ دا فیصلہ کرݨے باقی تاں سارے جنج دے جھومرے ہوسو جنوبی پنجاب صوبے دی برات دے۔۔۔ پر وسیب نال بیادری مکا باہسو۔۔۔۔۔  ۔۔ آکھدن جو " کھادی ہائی باندراں ملی ہائی رچھاں دے مونہہ کوں" ۔۔۔۔۔۔۔۔ تہوں وسیب دے سبھے مہاندرے ایں نام نہاد کٹھ دا بائیکاٹ کیتی کھڑن تے جو صرف کتھائیں متاں صرف کٹھ ءچ ونڄݨ نال ساری زندگی دی ملامت سر تے چاوݨی پوسی جو " سرائیکی صوبہ ہناں ویچیا ہا تے اساکوں جنوبی پنجابی بݨاوݨ آلے ایہے غدار سرائیکی ہن۔
آسام وچ اسلام
آسام دی کل آبادی لگ بھگ 3,25,00000 (سوا ترے کروڑ ) ہے۔ جس وچ سرکاری اعداد و شمار دی رو نال مسلماناں دی تعداد 85 لکھ ہے۔ ایہ کل آبادی دا 30 فی صد ہے۔ اتھاں بوڈو قبائل دی تعداد 20,00,000 دے آس پاس ہے۔ انہاں قبائلیاں دی نوے فی صد آبادی ہندو مذہب دی منݨ والی ہے۔ بقیہ 9 فی صد دا تعلق مسیحی مذہب نال ہے۔ تاریخ توں پتہ چلدا ہے کہ آسام تک دلی دی مسلم سلطنتاں نہ پہنچ پائے ہن۔
2014ء دے فسادات
سال 2014ء وچ بوڈؤاں تے مسلماناں دے وچ فسادات تھئے جس وچ کئی مسلمان مارے گئے یا بے گھر تھئے ۔ ایہ قضیہ بوڈو اکثریتی علاقیاں وچ تھیا ہئی۔ اس دی وجوہات ایں طرح ہن :
سرائیکی کارکناں کیتے ہدایات
ساڈے اکثر سرائیکی سوچ رکھنڑ الے راہنما یاورکر کہیں نہ کہیں سیاسی جماعت یاسیاسی پارٹی یاکہیں گودے دے دربار نال منسلک ان جیرھی وجہ توں اساں کامیاب نسے پئے تھی سگدے باہرو سرائیکیں اچ بہے کیں وڈے بلند بانگ دعوے تقریراں نعرے مریندن اندری اندر گودیں دے مخبر ھوندن ہنڑ وقت اگئے اپ کوں کلئیر کرنڑ دا قوم پرست کڈاہیں وی بئیمان نئیں ھوندا سچ بندے کوں اسمان تیں گھن ویندے تہوں اہداں سرائیکی صرف سرائیکی جماعتیں نال منسلک تھیون سرائیکی جماعتاں وی اپ کوں ٹھیک کرن قومی سوچ دے نال منسلک تھیون. (اکبر ملکاݨی، ٢٨ دسمبر ٢٠١٨ء)
آس دی پونپل دی گھنڈ کھلائی
گھنڈ کھلائی کتاب ’’آس دی پونبل،،
رپورٹ: اظہر رضا مہروی
حشرات
حشرات یا کیڑے مکوڑے زمین تے پائے ون٘ڄݨ آلے غیرفقاری جانوراں دا سب توں وݙا گروہ ہے، جنہاں دیاں لاکھاں اقسام ہݨ تائیں دریافت تھی چکیاں ہن۔ عموماً انہاں دیاں چھی یا چھی کنوں ودھ ٹانگاں ہوندیاں ہن۔ انہاں وچوں کجھ رینگݨ آلے کیڑے ہوندے ہن۔  کجھ اُڑنے دی صلاحیت وی رکھدے ہن۔ thumb|Insect collage
بشیر غمخوار
بشیرغمخوار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
یکم اکتوبر ١٩٥١ء کوں جھوک مبارک والی موجودہ نام عباس نگر ’’تونسہ، وچ ڄمے۔
استاد شاعر
آپ شاکر تونسوی دے شاگرد ہن
نمونہ کلام
شاہ ناز نفیس نزاکت دے کئیں نخرے ناز دے قابل نہیں
مونہہ منتاں کرن دا ݙا بھل ڳئے ہتھ عجز نیاز دے قابل نہیں
کوئی راز نہ ݙے غمخوار میکوں میݙا سینہ راز دے قابل نہیں
سئیں بشیرغمخوار
ݙوہڑہ
اے ٹھیک ھے ،او اَلـویندا نئیں
میکوں مِہنڑے ݙیوَنڑ شہر آڳۓ
ہر مِہنڑاں ہاں تـے ٹَھک لـڳدے
ہاں مـانـدا ءِ ، ہاں تـے بار آڳـۓ
مجبور جـو ہیـں مجبوری توں
اوں بــے پـرواہ تــے پیـار آڳـۓ
غمخــوار! اڳَیـں اَلـویندا نئیں
میکوں لوک آہدِن تیݙا یار آڳۓ
بشیر غمخوار
اشعار
میڈا یقین وی جیکوں گمان لگدا ھِ
اوندا ضمیر کرپشن دی کان لگدا ھِ
سوا حرام دے کوئی شئے جیکوں پسند کائینی
میڈے وسیب کوں او وڈا جوان لگدا ھِ
میکوں کل کڑکدی دھپ کھڑے ہوئے ہک یتیم آکھے
تیڈے حلقے دا ممبر چھوٹر ی اولاد نئیں رکھدا
روحیں دی عام شام ہے دھرتی دمان دی
مردا ہے بکھ توں مال کوئی زخم ڈے کے ونج
جیرھا مردے او پانی دا اشارہ ڈے کرائیں ویندے ونکی:سرائیکی شاعر
امیر محمد اول بن عبدالرحمٰن
امیر محمد بن عبدالرحمٰن ٨٢٣ء وچ ڄمیا تے ٨٨٦ء وچ فوت تھیا. اینکوں امیر محمد بن عبدالرحمٰن الاوسط وی آکھا ویندے.
دور حکومت
ایں نے ٨٥٢ء توں ٨٨٦ء تک مسلم ہسپانیہ تے بطور امیر حکومت کیتی.
thumb|امیر محمد دا جاری کردہ چاندی دا سکہ
روحل فقیر
روحل فقیر: روحل فقیر 1146ھ/1733ء وچ پیدا تھئے.روحل فقیر ہِک بُلن٘د پایہ شاعر ہن.آپ سن٘دھ دےمشہورصوفی بزرگ حضرت شاہ عنایت دے خاص مُرید ہن.آپ دُنیاداری ترک کرکے فقیری اختیار کرڳھدی ہئ.آپ اللہ سوہݨے دے سوا کہیں ٻَئے دی ڳول کوں پاݨی دی مَن٘دھاݨی تے کُوڑ کہاݨی آہدے ہن.
نمونہ کلام
دُنیا ڈھونڈ تے طالب کتے سبھناں مل کر تاݨی
ہݙی تے ہوڈ اُنہاندی وڈھدیں عُمر وہاݨی
گریبان تے ہتھ
ہُݨ گریبان تیں ہتھ آ گئے ہُݨ سرداریں کوں پیریں کوں سوچ سمجھ کے عام بندے دے اگو کھڑݨاں پوندے، اجاں اگوں تیں ڈیکھائے جڈاں تھاکوں سڑکیں تء گلیں ءچ گھیلا ویسی، میڈیا اکھیں ٹھرسن، جو تھیندا پئے بلکل صیح تھیندا پئے، میڈیں نسلیں دے دشمن، میڈے وصبے دے دشمن، میڈی وستیں دے دشمن، انجام ڈیکھو، اینجھے واقعے ڈیکھ کے میکوں دلی خوشی تھیندی ھے جی ھا میں باغی ھاں ایں پورے نظام دا، میڈا فتوی ھے انھیں کوں سلام ڈیوݨ حرام ھے.
پنج سال مہاجر ہک مہینہ مقامی، میڈیں نسلیں دے سرکاری سکول تباہ کرکے اکیڈمی جھئیاں دوکاناں ڈیوݨ آلے تاجر، سرکاری ہسپتالیں کوں ویچ کے پرائیویٹ کلینک بڑواݨ آلے رھزن، اج ایں گال تیں ناراض ہن ساڈے نال عوام دا لہجہ سخت ھے، میں آھداں اجاں اے شعور دی پہلی سیڑھی ھے، جڈاں شعور ڈوجھی پؤڑی تیں آیا اگر تساں آپڑیں محل دے باہرو نیں نکل سگڑاں، پَر میں شعور دی انہتا چاھنداں، میڈیاں سکدیاں اکھیں ڈیکھن جڈاں تھاڈیں محلیں کوں یتیم خانہ بݨایا ویسی، جڈاں تھاڈیاں گڈیاں کہیں سکول و کالج دے طالبعلمیں کوں گفٹ کیتا ویسن، تھاڈیاں نسلاں ساڈے بالیں دے کٹھے ٹاٹ تیں بیھ پڑھسن، لازم ھے کہ ہم بھی دیکھیں گے.
بـاندری
باندری
اے کھیݙ ساݙے وسوں دی خاص (چونݨویں) کھیݙ ھ ایں کھیݙ وچ کھݙکاراں دی کئی ہٹک نی ہوندی. جو کتلی کھݙکار کھیݙسن. ایں کھیݙ وچ ݙو توں گھن اڳوں تے جتلی دل آکھے کھݙکار رلا سڳدو. اے دیہاتاں، وستیاں دی چونݨویں کھیݙ ھ جیکوں ٻال تے نینگر شوق نال کھیݙدن. اے کھیݙ ݙوپاھر دے ویلھے ڈھڳ کھیݙی ویندی ھ. اے کھیڈ وݨاں تے کھیݙی ویندی اے۔ سبھ توں پہلاں پکھے پاتے ویندن یا وت پڳیا ویندے، جیندے اتے واری آوے او ہک بندہ واری ݙیندے تے باقی جتلی وی ہوون او کہیں وی ہک، ݙو یا ترائے مقررہ وݨاں تے چڑھ ویندن۔ ہک کانا یا ݙناں بݨایا ویندے جیکوں ہک کھݙکار زور نال لت دے تلوں لنگھا تے سٹیندے تاں جو پرے ونج پووے تے او کھݙکار وی کہیں وݨ تے چڑھ ونجے. واری ݙیوݨ آلا کھݙکار بھڄ تے ݙناں چانوݨ ویندے تاں جو جلدی جلدی کہیں ہک کوں ہتھ لا گھنے. واری ڈیوݨ آلے کوں کہیں ہک کوں ہتھ لانوݨاں ہوندے۔ جینکوں ہتھ لڳ ویسی ول واری اوہو ݙیسی. باقی جتلے کھݙکار ہوندن او وݨ توں ٹپہ کھا تے یا وت لڑے نال لڑک تے لہہ اندے تے ݙنے کوں لت تلوں لنگھا تے چمدے اتے او واری مک ویندی ھ تے ول اوہو بندہ ݙنے کوں انویں زور نال لت تلوں سٹیندے، پہلی واری ݙیوݨ آلا ول انویں ݙناں چانوݨ بھڄدے. تے انویں واپس امدے. جے تئیں کہیں کھݙکار کوں ہتھ نہ لڳسی او ایویں واری ݙیندا رہ ویندے. تے اے کھیݙ ایویں چلدی رہ ویندی اے.
امیر نیازی
امیر نیازی پائی خیلوی سرائیکی گلوکار ہے۔
حوالے
ونکی:[[سرائیکی گلوکار]]
ابو فضالہ انصاری
حضرتابو فضالہ انصاری غزوہ بدر وچ شامل تھیوݨ والے انصار صحابہ وچ شامل ہن۔ انہاں دا نسب الحارث بن ربعی بن بلدمہ بن خناس بن سنان بن عبيد بن عدی بن غنم بن كعب بن سلمہ بن سعد بن علی بن راشد بن ساردة بن تزيد بن جشم بن الخزرج، ابو قتادة الانصاري الخزرجی، ثم من بنی سلمہ، ہے۔
امیر ہشام اول بن عبدالرحمٰن
شوال 139 ہجری/فروری 757ء کوں ہشام بن عبدالرحمن پیدا تھیا تے 172 ہجری/ 788ء وچ اندلس دا حکمران بݨیا۔
حضرت آدم علیہ السلام
thumb|ابوالبشر ایں دنیا دے سب توں پہلے انسان حضرت آدمؑ ہن جیہڑے کہ اللہ دے نبی تے رسول وی ہن. حضرت حوا کوں آپؑ دی پسلی وچوں پیدا کیتا ڳیا.قرآن مجید وچ ہے کہ آدم دی تخلیق مٹی نال تھئی (تے اساں بݨایا آدمی کھنکھناندی سنسنے گارے نال ) سورت 15 آیات 26۔ چنانچہ روایت ہے کہ جݙݨ خداوند قدوس عزوجل نے آپؑ کوں پیدا کرݨ دا ارادہ فرمایا تاں عزرائیل علیہ السلام کوں حکم ݙتا کہ زمین وچوں ہک مٹھی مٹی گھن آ۔ حکمِ خداوندی عزوجل دے مطابق عزرائیل علیہ السلام نے آسمان توں لیہہ کے زمین توں ہک مٹھی مٹی چاتی تاں پوری روئے زمین دی اتلی پرت چھلکے دے مانند لیہہ کے آپ دی مٹھی وچ آگئی۔ جس وچ سٹھ رنگاں تے مختلف کیفیتاں والی مٹیاں ہن یعنی سفید و سیاہ تے سرخ و زرد رنگاں والی تے نرم و سخت، شیریں و تلخ، نمکین و پھیکی وغیرہ کیفیتاں والے مٹیاں شامل ہن.
کچھ عرصے بعد اللہ تعالٰی نے انہاں دی کھٻی پسلی وچوں ہک عورت پیدا کیتی۔ حوا اس دا ناں رکھا۔ انہاں ݙوہاں کوں حکم تھیا کہ جنت دی جیہڑی نعمت چاہو، استعمال کرو مگر اس درخت دے قریب نہ ونجݨاں ورنہ ظالماں وچ شمار کیتے ویسو۔ لیکن شیطان دے بہکاوݨ تے انھاں نے شجر ممنوعہ دا پھل کھا گھدا۔ اس پاداش وچ آدم ؑ تے حواؑ کوں جنت توں زمین دی طرف بھیج ݙتا گیا۔ اللہ رب العزت قرآن وچ فرمیندے  کہ: اساں انسان کوں ضعیف،کمزور تے جلد باز پیدا کیتا۔
سرائیکی صوبے دی مخالفت تے ایندی وجوہات
سرائیکی صوبہ دی مخالفت چند بے سود مثالاں ڈے کے کیتی ویندی ھے مثلاً اساں بلوچ ہئیں ، میں اے پچھدا کیا سندھ ءچ راھنڑ آلیں دی اکثریت بلوچ نئیں چانڈیو ،کھوسو،عمرانی،انھیں اج تک اے مطالبہ کیوں نیں کیتا کہ ساکوں بلوچستان ءچ شامل کیتا ونجے حالانکہ جیکب آباد بلوچستان دے چند قدم تیں موجود ھے ، بلوچستان دے ضلع سبی ءچ لکھاں سندھی موجود ہن او کیوں نئیں مطالبہ کریندے کہ سبی کوں سندھ ءچ شامل کیتا ونجے کے پی کے ءچ لکھاں پنجابی ہن انھیں دا مطالبہ وی بلکل کائینی آخر کیا وجہ ھے صرف سرائیکی صوبے دے ناں تیں گُڑدے لال تھیونڑ لگ ویندن کجھ وڈیرہ ٹائپ نام نہاد بدمعاش سردار انھیں آپڑیں چمچیں کوں ایں کم تے لایا ھوئے کہ اگر اے علاقے بلوچستان ءچ شامل تھی گئے ساکوں کھلی چھٹی ملسی بلکل انویں جیویں بلوچستان دے سرداریں کوں ملی ھے عقل دے اندھے زمینی حقائق توں ناواقف لوگ اے نئیں سمجھدے کہ بلوچستان دے بلوچ تھاکوں بلوچ تاں چھوڑو میراثی منڑ تے تیار کائینی ڈوجھی مثال اے ڈیندن کہ ساڈا رہن سہن کلچر بلوچیں نال رلدے بے وقوف لوک اے نئیں جانڑدے کہ بلوچیں دے ہر علاقے دا آپڑاں کلچر ھے ،ڈیرہ بگٹی آلے سفید پگ پئیندن نال وڈی شلوار ،مری قبائل اکثریت کالی پگ نال واسکٹ پئیندن بلکل انویں جیویں ہک نمونے دی ویڈیو اجکل چلدی پئ ھے، سبی دے بلوچ نہ پگ پئیندن نہ واسکٹ بلکہ انھیں دا رہن سہن سندھیں وانگوں ھے ،مچھ ءچ بلوچ بلوچی ٹوپی پئیندن ہتھ دی بنڑی ھوئ،کوئٹہ رلیا ملیا ماحول ھے ،پنجگور دے بلوچ صرف وڈی شلوار پئیندن ،جڈاں بلوچستان دے بلوچیں دا رہن سہن وکھرا ھے ول ساڈا رہن سہن مشترک کیویں ھے سمجھ توں باہر ھے ، تریجھی مثال کہ بندہ ابے دی قوم نال پرکھیا ویندے لہذا ماء بولی وطن وسیب کجھ نئیں پتہ نئیں انھیں دے ابے ماء بولی آپڑیں ءچ ڈاؤن لوڈ کرائ ھئ یا بلوٹوتھ دے زریعے سٹوائ ہس کیونکہ ماء بولی واسطے ماء دا ہوونڑ ضروری ھے بغیر پیؤ دے تاں پتر جم سگدے اماں دے بغیر تاں کجھ نئیں میڈے ویر سنجانڑو منافقیں کوں کُھل کے میدان ءچ آؤ میں آھداں اگر تھاکوں بلوچکی چھوڑنی پووے چھوڑ ڈیو اج وقت ھے آپڑیں ماء بولی آپڑیں وسیب آپڑی سنجانڑ بنڑاونڑ دا اگر سندھ دا بلوچ سندھی ،بلوچستان دا سندھی بلوچ ،سرحد دا آفریدی محسود،پٹھانڑ سڈیج سگدے تھاکوں سرائیکی سڈویجنڑ ءچ کیرھی موت ھے ،سرائیکی وسیب صرف سرائیکیں دا نئیں ہر وسیب واسی دا ھے آخر تیں نوجوان طبقے کوں سنیھا ھے ہر فورم تے یونیورسٹی کالج سکول ،آپڑیں ثقافت دے کلچر دے ڈینھ مناؤ،بنھیں قومیں وانگوں کھل کے میدان ءچ آؤ نتاں اگلیں نسلیں دے مجرم تھیسو ،،،،جمیل حیدری،، (٢٧ دسمبر ٢٠١٨ء)
سرائیکی صوبے دا مقدمہ
اے لکھت سرائیکی لوک سانجھ دے 18 جون 2018 دے ملتان کٹھ وچ پیش کیتی ڳئی ہئی.
بݨاوݨ دے فائدے، چرک دے نقصان
1۔ صوبہ دا ناں: ریاست اپݨی، لسانی شناخت کوں نہ منݨ دی پالیسی بدلے اتیں صوبے دا ناں سرائیکی ہووے۔ سرائیکیں تے پاکستان دی پیلھی لوڑھ پنجاب ونڈیجے، صوبہ بݨے۔ [1]
2۔ پاکستان دی سنبھالت ۔۔ سیکورٹی: چار صوبے کنی کنارے ۔ بارڈر دے صوبے ہن ۔ ادھلا مرکزی محفوظ صوبہ پاکستان دی سیکورٹی دی ضمانت بݨسی۔
3۔ صوبہ تے جیو اکنامکس: سی ۔ پیک دے آوݨ تے بلوچستان دے مرکزی تھیوݨ نال خطے دی ننویں جیواکنامکس سرائیکی صوبہ دی نگرانی مُتوں ادھوری رہسی۔
4۔ صوبہ، ڈی سنٹریلائزیشن اتےاکنامک گروتھ: سرائیکی صوبہ ڈی سنٹریلائزیشن ودھیسی جیڑھ ی اکنامک گروتھ دی ضمانت ہوندی ہے۔
5۔ پاکستان دا وفاقی تول توازن (Balance): سرائیکی صوبہ پاکستان دے متناسب وفاق ہووݨ دی لوڑھ بݨدے۔
7۔ کثیر قومیتی سچ دی منوت: سرائیکی صوبہ بݨن نال ریاست دا ݙونگھا وڳاڑ درست تھیسی۔ یعنی 22 کروڑ لوکیں دے منہ متھے، زبانیں، ثقافتیں دا انکار ختم تھیسی۔
8۔ زباناں: نعمت نہ جو بھوڳ: ریاست دی اے پراݨی روش چلدڑ نئیں جو زبانیں تے ثقافتیں دے انکارنال او مک ویسن ۔ اینجھی وحدت کݙاھیں حاصل نئیں تھیوݨی۔ جݙاں جو سرائیکی آوݨ آلے ویلھے دا اصل لنگوافارنکا ہے۔
9۔ زبان اتیں دیہات دا وسیب: سکولیں تے بزارایں وچ اَڄ اردو دا راج ہے۔ ہک زمانے ملتان دے درسیں تے بزاریں وچ فارسی دا راج ہوندا ہئی۔ پر نہ او رہی ہے نہ اے راہسی کیوں جو زباناں دیہات وچ ڄمدیئین تے پلدیئین۔ پاکستان وچ اردو دا کوئی دیہات کوئے نی۔
10۔ ستر سال دی بے پرواہی دے ݙراکلے امکانات: چار کروڑ سرائیکیں دی اکثریت کوں ستر سال کنیں محروم اتیں بے سُنڄاݨ رکھݨ ریاست کوں کمزور تاں کیتی کھڑے، ایندے کئی مزید مَندے نتائج وی نکل سڳدن۔ کوئی ریاست ایتلی بے پرواہ رہوݨ ایفورڈ نئیں کر سڳدی۔
11۔ پنجاب کن نویکلا پاکستان: حالت اے ہے جو مُلک دے نکڑے ٻال وی آہدن تے تریے صوبے ایہا ڳالھ پٹیندن جو   پنجاب ای پاکستان ہے۔ پاکستان کوں پنجاب کن نویکلا تے انج کرݨ ضروری ہے۔اے کم سرائیکی صوبہ دی نال تھیسی۔
حضرت ابراہیم بن محمد صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم
ابراہیمؑ بن محمدؐ (عربی:ابراہیم بن محمد) حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے ماریہؑ القبطیہ دے بیٹے ہن۔ اُنہاں دا ناں حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جد امجد حضرت ابراہیم دے ناں تے رکھا گیا ہئی۔ عرب دی روایات دے مطابق بچپن وچ آپؑ کوں پرورش و نگہداشت کیتے اُم سیف نامی دائی دے سپرد کر ݙتا گیا، جنہاں کوں حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے کجھ بکریاں وی ݙتے۔ thumb|مزار اقدس سیدنا ابراہیمؑ بن محمدؐ غزوہ تبوک دے کجھ عرصے دے بعد ابراہیم بیمار تھی گئے، اُوں وقت اُنہاں دی عمر سولہ یا اٹھارہ مہینے ہئی۔
سرائیکی صوبے دا مقدمہ
سرائیکی صوبہ: وتھاں تے پُل
1۔ ایران، افغانستان، سنٹرل ایشیا: ایران، افغانستان، سنٹرل ایشیا نال جیڑھاں ڈپلومیٹک وتھاں ہن، او زمنیی وتھاں وی بݨدن۔ سرائیکی صوبہ زمینی، سفارتی، تہذیبی ڳانڈھے کیتے ہک پُل ہوسی۔
2۔ وݨج وپار دی راہداری: جتھاں سرائیکی وسیب ایران، افغانستان تے سنٹرل ایشیا دی تجارتی راہداری ہے ایندے آئینی صوبائی درجے نال ریجنل ٹریڈ ودھسی، لوکیں کوں فائدہ تھیسی۔ اے حق نئیں بݨدا جو مال مݙی سرائیکیں دے ہاں توں لنگھے اتیں او محروم ہوون۔
3۔ چاریں صوبیں دی زنزیر: اُبھے لمے انڈس ہائی وے اتیں پچادھ پوادھ لہور کوئٹہ دےٹریڈ تے سٹریٹجک کمیونکیشن دا سرائیکی وسیب ہے۔ ایندی انتظامی صوبائی حیثیت اینکوں وفاق دی زنزیر بݨا ݙیسی۔
4۔ سندھو: سندھو لمے اُبھے رابطے ڳانڈھے کریندے تے پچادھ پوادھ ہک وݙی جغرافیائی ونڈ بݨدے۔ سرائیکی صوبہ دا قیام پچادھو دے خطرات دی ݙک ٹھل بݨسی۔
5۔ بین اقوامی معاہدے. سرائیکی بے دخل:  وݙے بین اقوامی تے تجارتی معاہدے سرائیکیں دی رلت مُتوں تھیندن۔ سرائیکی قرضے تے قیمت تاں بُھڳیندن پر  فائدیں کنیں محروم ہن۔
ہکڑپ (وحدت ۔ اتحاد) دا ریاستی ڈسکورس
1۔ قومیتی وَن پَون (ڈائیورسٹی) دی منوت: سرائیکی صوبہ دی تحریک ہک لمبی اتے دنیا وچ بے مثال تحریک ہے جیڑھی زبان تے کلچر وچ دھاں کے اُبھری ہے۔ سرائیکی صوبہ سارے مُلک دے ثقافتی تے لسانی حقوق دی ضمانت ہوسی اتیں سٹیٹ بلڈنگ دے ننویں امکانات پیدا کریسی۔
3۔ میݙیا ، تل وطنی لوک تے تشدد: اساں سرائیکی تے سارے تل وطنی اڄوکے میڈیا دے تشدد دے عادی تھی ڳئے ہئیں۔ ہک تاں میڈیا تے آوݨ والے اکثر لوک غیر مقامی تے اوپرے ہوندن۔ ݙوجھا اُنہیں دے لفظ تے زبان اوپری ہوندی ہے۔ تریجھا او رات ݙینہہ مقامی زرعی کلچر تے مفادات دے خلاف الیندن۔
پنجاب تے سرائیکی
1۔ صوبہ بطور پنجاب ونڈ: سرائیکی صوبہ سرائیکیں دی لوڑھ تے پنجاب دی ونڈ پورے ملک دی لوڑھ ہے۔
2۔ ٻنہیں صوبیں وچ سرائیکی: سرائیکی ہر صوبے وچ نا خوش نئیں۔ جتھاں سہَمت ہن، اُتھاں دخل نہ ݙیوݨ سرائیکی نیشنلزم دی پالیسی ہے۔ جتھاں ناخوش ہن، سرائیکی صوبہ اُنہیں دے مسئلے کوں بہتر ایڈریس کریسی۔
3۔ پنجاب معدنی ، آبی انرجی مُتوں: سرائیکی دھرتی دی کپاہ، پاݨی تے کݨک دا کوئی حساب تاں رکھݨا پوسی۔ پنجاب کن انرجی دے نہ معدنی وسائل ہن نہ آبی۔ کالا باغ ڈیم دا رُکݨ ایں ڳالھ دا ثبوت ہے جو ٻنہیں دے وسائل زبردستی دی بجائے صلح نال ورتیج سڳدن۔
4۔ گورننس دی اٹکل مُتوں: ہمیشہ کنوں تے خاص کر نواز شریف دی حکومتیں ویلھے ہکا ڳالھ ثابت تھئی ہے جو پنجاب دی سیاسی قیادت گورننس نئیں ڄاݨدے۔ جے انصاف کرو تاں سرائیکی سندھی بہتر حکومت کر ویندن۔
پارلیمانی کمیشن تیں پارلیمانی
سرائیکیں دی ہار اے ہے جو اُنہیں دے صوبے دے ناں وچ پنجاب لاگو کر ݙتے نئیں ۔ بل وت وی ݙکیج ڳئے۔ سرائیکیں دی جیت اے ہے جو صوبہ پارلیمانی ریکارڈ تے پروسس وچ داخل تھی ڳئے۔ اَدھ پنجاب تیں ٻئے ترائے صوبے ایندے منوت ہن.
ٻاہرلے جوڑ
[/https://sunjjan.blogspot.com/2018/06/blog-post_20.html?spref=fb&m=1link]
سرائیکستان دا زائچہ
میڈے کولوں اکثردوست سوال کریندے ہن جوصوبہ سرائیکستان کڈاں بنڑسے زائچہ بنڑاتے ڈسومیں نے تفصیل نال زائچہ بنڑایاتے تمام حالات اخزکرنڑاچ کئی ہفتے صرف کرڈتے کیونکہ منہ داگھیراں تاں نہ ھاہک زمہ داری داکم ہاجیندے نال میڈے علمی کیریئرداتعلق وی ھے اجنڑمزیدتحقیق دی لوڑھ ھئی پروقت دی کمی دے باعث میں زیادہ ٹائم نہ ڈے سگیالیکن ضرورت تے مقصددی گالھ کوں مکمل کرڈتے ہک دوست نے اصرارکیتاجواے میکوں ڈیواینکوں کتابی شکل اچ شائع کریندوں میں نے علم جعفردے زریعئے وی مقصددے سوالیں دے جواب گھن تے صفحات مکمل کرگھدے اوں کتاب دے حوالے دی پوسٹ تے محترم اکبرانصاری نے دھاڑدھاڑشروع کرڈتی پہلے تاں اھدے ریہے جومیں پراناتحریکی آں میڈافوٹولاوہامیں انہاں کوں سمجھایاجوتمام ایکٹیوتنظیماں دے سربراہاں دی تصویراں ہن بیاکہیں دی فوٹوکینھی انہاں ول آکھیاتاج لنگاہ تے ریاض ہاشمی دی فوٹوکیوں لائی ھے میں آکھیاتاج لنگاہ نے سب توں پہلے سیاسی تنظیم بنژاتے سیاسی اورقانونی سطح تے حقوق دی آوازچاتی ھئی ریاض ہاشمی نے بہاولپوربحالی واسطے کیس کیتاہا اکبرٹنصاری صاحب خودوکیل ہن رات ڈینھ مندے کڈھن آلے ضیاء شاہددے خلاف چوکھے کیس کیتے نے میڈے آکنڑتے وی راضی نہ تھئے بلکہ میذافون وی اٹینذنہ کریندے ہن میکوں مشورہ ذیونڑداٹائم وی نہ ہااتھاں تنقیدی کمنٹس ڈیونڑتے تھکدے نی پے. (امیر ہاشمی)
روزمرہ، محاورہ تے اکھاݨ
روزمرہ محاورہ اکھاݨ ضرب المثل دی تعریف تے انہاں  وچ فرق
روز مرہ:
اہل زبان دا مخصوص اسلوب ، مثلا "میں ݙو منٹ وچ آنداں" دی جاہ تے  کوئی "میں ترائے منٹ وچ آنداں" آکھے تاں ایہ روز مرہ دے خلاف ہوسی بھان٘ویں اوں آوݨاں ترائے منٹ وچ ہی ہووے۔
او مرکب مصدر تے اوندے نال بݨݨ آلے افعال تے اسماء جہڑے آپݨے حقیقی معنی وچ نہ ورتیجݨ ، جیویں "گرمی مار ݙتے" ، مار ݙیوݨ محاورہ ہے۔
اکھاݨ تے ضرب المثل :
او مرکب جہڑا کہیں خاص واقعے آلے پاسے اشارہ کرے یا کہیں مشہور جملے یا شعر دا حصہ ہو وے، جیویں: انگور کھٹے ہن ، نک نہ ناساں ادھ وچ ٻہساں۔
روزمرہ وچ  محاورے  تے  اکھاݨ وی  شامل ہن۔  محاورے تے اکھاݨ دا تعلق استعمالِ اہل زبان نال ہے ، جبکہ محاورہ قابل تبدیل ہوندا ہے تے اکھاݨ وچ کوئی وی تبدیلی کائنی ہوندی۔
ابو قحافہ
عثمان بن عامر، ابو بکر صدیق دے والد دا ناں ہے جنہاں کوں عثمان ابو قحافہ وی آکھا ویندا ہے انہاں دی کنیت ابوقحافہ ہئی تے تعلق قبیلہ بنو تیم نال ہئی۔ انہاں دا ناں عثمان بن عامر بن عمرو بن كعب بن سعد بن تيم بن مرة بن كعب بن لؤی ہے۔ انہاں دی والدہ قتيلہ بنت أداة بن رياح بن عبد اللہ بن قرط بن رزاح بن عدي بن كعب ہن۔
حالات زندگی
ابو قحافہ عثمان بن عمرو شرفائے مکہ وچوں ہن تے نہایت معمر ہن ابتدا وچ جیسا کہ ٻڈھیاں دا قاعدہ ہے اوہ اسلام دی تحریک کوں بازیچہ اطفال سمجھدے ہن چنانچہ سیدنا عبد اللہ دا بیان ہے کہ جیہڑے ویلے سیدنا محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے ہجرت فرمائی تاں میں محمد صلی اللہ علیہ وسلم دی تلاش وچ ابو بکر دے گھر آیا تے اتھاں ابوقحافہ موجود ہن،  انہاں نے سیدنا علی بن ابی طالب کوں ہک طرف توں گزردے ہوئے ݙیکھ کے نہایت برہمی نال آکھا کہ انہاں ٻالاں نے میݙے لڑکے کوں وی خراب کر ݙتا ہے۔
خاص اعزاز
حضرت ابوبکر نے انہاں کوں قبول اسلام واسطے حضور ﷺ دے سامݨے ٻلہا ݙتا، آپﷺ نے انہاں دے سینے تے ہتھ پھیر کے فرمایا " اسلام قبول کر گھنو" چنانچہ اوہ مسلمان تھی گئے. ابوبکرانہاں کوں مسلمان بݨاوݨ کیتے گھن کے گئے تے قبیلہ بنو تیم کوں ہک خاص اعزاز حاصل تھی گیا، او ایہ کہ اے ایسا گھراݨہ بݨ گیا جس دی چار پشتاں مقام صحابیت تے فائز تھیاں یعنی انہاں دے صاحبزادے ابو بکرصدیق تے انہاں دے بیٹے عبد اللہ(پوترے)، عبد الرحمن(پوترے) تے محمد(پڑپوترے). جݙݨ ابو قحافہ مسلمان تھئے تاں رسول اللہؐ نے ابوبکر کوں مبارکباد ݙتی. اس تے انہاں نے آکھا، قسم ہے اس ذات دی جس  حق ݙے کے تہاکوں بھیجا اگر ابو طالب مسلمان تھیندے تاں میکوں اپݨے پیؤ توں زیادہ خوشی تھیندی
وفات
حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے بعد تے اپݨے فرزند ارجمند سیدنا ابو بکر دے بعد وی کجھ ݙینہاں تک زندہ رہے. آخر عمر وچ بہت ضعیف تھی گئے ہن تے اکھیاں دی بصارت چلی گئی ہئی۔  14ھ وچ 97 برس دی عمر وچ وفات پاتی۔
سرائیکی ڈرامہ نویسی
thumb|[[سرائیکی Saraiki]] پاکستان ٹیلی ویژن وچ سرائیکی ڈرامیاں دی پروڈکشن دا دور اتنا طویل یا مقدار دے اعتبار نال زیادہ نی مگر جتنا ہے او ٻہوں شاندار اے. ایں مضمون وچ پی ٹی وی دے سرائیکی ڈرامیاں دا تفصیلی ادبی جائزہ گھدا ویسی تے ایندے نال پرائیویٹ سرائیکی تھیٹر تے وی روشنی پاتی ویسی.
سرائیکی ڈرامے دے بارے گلزیب خاکوانی دا اے مضمون قابل توجہ اے:
ادَی نور۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ہک یاداشت ڈرامہ نگاری اچ میں نورالہدیٰ شاہ کوں اپنٹراں اُستاد منیداں۔ادَی نال زہنی ، روحانی جُٹرت دی وجہ ہک اے وی ھِ جو انہاں دااپنٹری ماء بولی اپنٹریں کلچر نال مضبوط رشتہ اے تےاو ہک قوم پرست ہن۔انہاں سندھی قوم پرست دی تحریک کنوں متاثر تھی کراہیں سندھی دے بے مثال افسانے لکھے اتے عملی طور تے تریمت دے آدر مان کیتے صدیاں کنوں مرداں دے ظالم سماج اچ بے معنی رسماں اچ کُہیندی،مرَیندی ستَی تھیندی عورت کیتے جی جی زرینہ بلوچ نال مل تے بانڑ مریندے ریہے۔اپنٹریاں لکھتاں اچ سوجھلا ونڈا ۔وڈیرہ شاہی دے خلاف مقبول و معروف ڈرامے لکھے۔اج وی اساکوں جنگل دیواریںماروی جہیں یادگار ڈرامے یاد ہِن۔اے سندھ دی واحد دھِی ہائی جہیں بظاہر عقیدت و احترام تے آدر آلے مُشک و عنبردی فضا اچ مہکیاں حویلیاں دیاں ڈہڈیاں اندر عورت زات نال تھیونڑوالےغیر انسانی رویّے نُشابر کیتے۔وڈیریاں دیاں اُچیاں ماڑیاں دے بوہاں اُتے ڈٹھے ازلاں توں زلت رسوائی تے نا ناصافی دا شکار تھیندے نسلاں توڑیں سود تے قرضے اچ بدھیجے حاریاں دیاں بے وسَیاں تے ہنجواں کوں زُبان ڈتی۔تے ایندے بدلے کیا تھیا جو ادَی نورالہدٰی دی مخالفت شروع تھی گئی۔ہک واری کراچی جم خانے دی ہک کچاری اچ سندھ دے سابق وزیر اعلیٰ عبداللہ شاہ دی گھر والی کھڑی تھی گئی جو اے ڈیکھو اے سندھ دی تریمت تھی تے سید زادی تھی تے سندھیاں کوں جگ جہان اچ بدنام کریندی ودَی اے۔ بہوں گھٹ لوکاں کوں ایں گالھ دا علم ہوسی جو ادَی دا اپنٹراں تعلق سندھ دے جاگیردار وڈیرے خاندان نال اے۔پرانہاں خُد عَلم چا کراہیں اوں سماج نال بغاوت کیتی۔اے وی سچ اے جو انہاں کوں اپنٹری سندھی آیئڈینٹیفکشن تے ہوں مانڑ اے۔انہاں اوں سماج دے سُہنڑپ کوں اُون کیتے تے اوندے کُجہپ دی عکاسی کیتی اے۔
گالھ زرا پچھوں ڈوں توڑی ونجے تاں اج پاکستانی میڈیا وچ جتنے وی تجربہ کار  ڈایڑیکٹرز پروڈیوسرز،ایڈیٹرز تے پروڈکشن ٹیم سمیت پلے رائٹ ،اسکرین رایٹرز،تے اسکرپٹ رایٹرز کم پئے کریندن انہاں سبھ دا مَدر انسٹیوٹ انڈس ویژن ٹیلی ویژن نیٹ ورک تے گوڈ فارد غضنفر علی بخاری اے جہیں اساڈی گرومنگ کیتی ہائی تے میڈیا اچ نویں چلینجزدا مقابلہ کرن تے اپنٹریں مشاہدے اپنٹریں بھیتر لُکے آرٹ کوں اپَلائی کرن دی سیکھ تے اعتماد وی ڈتا۔انڈس ٹی وی دا منڈھ نَوے دےڈہاکےدے چھیکٹری ڈینہاں بدھیجا۔اوں کنوں پہلے کمبائن پروڈکشن دے ناں کنوں بخاری سیئں تے میر شکیل الرحمان دی آپسی شراکت اچ ہک کامیاب پروڈکش ہاوس چلدا پیا ہا۔اے او دور ہا جڈاں ڈرامے دی لِکھت سمیت اوندی پری پروڈکشن تے پوسٹ پروڈکشن دے نال نال کیمرہ لائٹس دی تکنیک توڑیں سبھ کجھ بدلدا پیا ہائی ساری فلاسفی نویں دھارے اچ وٹیج گئی ہائی۔حسینہ معین تے فاطمہ ثریا بجیا نال کم کرن دا موقع ملدا پیا ہا۔اساں انہاں دے تجربے توں سکھدے وی پئے ہاسے پر انہاں دی آیئڈیالوجی تے نویں تکنیک دے آدھ اچ بہوں وڈی خلیج ہائی۔ایندا احساس غضنفر بخاری سیئں کوں وی ہا۔ مثلا ڈرامے دی نویں تیکنیک موجب افسانہ نگاری اتے ناول نگاری دی کوالیفیکشن نال ڈرامہ نگاری ناکافی اے۔افسانے دا ہک مختلف کرافٹ اے۔ایویں ناول دی لکھت اچ اوندی اپنٹری ٹائمنگ اپنٹری تکینیک کردارنگاری ڈیوریشن ، کلائمکس ، بینگ تے پیس کھڑے بَھل ڈرامے دی اپنٹری لوڑاں ہِن۔جیندے اچ تھاٹ آندے نال نال کردار نگاری توں گھن کرایئں اسٹوری بورڈنگ،اسکرین رائٹرنگ،اسکرین پَلے،اسکرپٹ رائٹنگ تے وت ڈائلاگ لکھیے ویندن۔ ہن ڈرامہ خالصتا ٹیکنکل تصّور کیتا ویندے ۔ پہلوں ڈرامہ نگاری ون مین شو ہوندا ہا۔ہکو لکھاری اسکرپٹ وی لکھدا ہا۔ڈایئلاگ وی۔پر اوں زمانے اسٹوری بوڑڈنگ ناں تھیندی ہائی۔اسکرین پلے ناں لکھیا ویندا ہا۔اج وَن لائن سائنوپسسز توں گھن کرایئں ڈائلاگ توڑیں ڈو ڈو ترائے تجربہ کار ڈائلاگ لکھاری،تے اسکرین پلَے لکھاری اپنٹریں فن دا مظاہرہ کریندن۔ اجوکے ڈرامے وچ سیناریو دے موجب کردار دی باڈی لنگوئج سمیت اوندی موومنٹ تے توجہ ڈتی ویندی اے۔اوندے حرکات و سکنات اوندے باڈی ایکپریسن کوں اہمیت ڈتی ویندی اے۔ڈائلاگ باد اچ آندن پہلے اوندا بزنس کریئٹ کیتا ویندےپراپس دی وڈی ویلئو ہوندی اے۔ تے ویجوئل کوں مضبوط بنڑاونڑ دا آہر کیتا ویندے۔خیر۔جیویں میں عرض کیتم جو ڈرامے دا اپنٹرا پیرا میٹر اے تے افسانے تے ناول نگاری دیا اپنٹریاں نویکلیاں وکھریاں لوڑاں ہن۔اتھاں اے گالھ آکھنٹری ضروری اے جو پی ٹی وی کیتے منڈھ لا توں لکھنٹر والے سارے ڈرامہ نگار افسانہ لکھدے ہوئے ناول لکھدے ہوئے آئن ہَن۔انہاں اچوں کہیں نیں وی پہلوں ڈراما ناں لکھیا ہا۔ایہا وجہ ہائی جو پہلے ڈینھاں دے ہر ڈرامے وچ ہک ہک کردار کہانٹری ادا گھٹ کریندا ہا بھل کہانٹری کریندا زیادہ ہا۔ لمبے لمبے درگھے ہوئے ڈیئلاگز اچ ای کہانٹری اگَی تے ٹُردی ہائی۔موشن بہوں تھوڑا ہا۔ اُتوں انفارمیٹو اطلاعیہ انداز دی بھرمار ہائی۔اتھاں توڑیں ہائی جو جیکر ہک کردار منظر اچ داخل تھئے تاں او اپنٹریں ہوون دا احساس ناں ڈیویسی بھل اظہارکریویسی۔مثلا ڈاکٹر کامران اپنٹری ماء دے کمرے وڑے تاں اتھاں ڈیکھنڑ آلی اَکھ کیمرے دے توسط نال سبھ کوں پتہ لگ گئے،تے اوندے پیراں دے کھڑکار نال ماء کوں وی اندازہ تھی ونجنٹراں چاہیدے پرسین اچ کجھ ایں طرانح دے ڈائلاگ ہوندے ہَن۔
ڈاکٹر کامران اسلام وعلیکم امی۔۔۔۔میں آگیاں
پچھاں مُڑ تے اپنٹریں پتر ول ڈہدی ہوئیماء کامراں۔۔۔۔توں آگیئں پُتر
حیرت نال کامران دے متھے کوں ڈہدے ہوئےماء اے کیا اے پُتر؟
اپنٹریں متھے دی چوٹ تے ہَتھ لیندے ہوئےکامران اوہ ۔۔ تُساں ایندی گالھ کریندے پئے او؟ اے سٹ لگی اے۔ بس زرا ڈہے پیاہم۔''
ہک بیا منظر
خالہ زکیہ صحن اچ آتے کلھی کھڑی اے تے عید دا چندر پئی ڈہدی اے تے نال نال مونولاگ پئی کریندے اے۔
خالہ زکیہ ارے یہ تو عید کا چاند ہے ؟ ارے واہ اس کا مطلب ہے کہ عید کل ہے۔
اچانک ان دی دھی آندی اے۔
دھی امی جان چاند نظر آیا۔۔
خالہ زکیہ ارے ہاں ہاں وہ دیکھو سامنے
مثلا اے افسانے دی لکھت دی تکینک تھی سکدی اے ریڈیائی ڈرامے د تھی سکدی اے پر ویجوئل دی نیئں۔اشفاق احمد،ڈاکٹر انور سجاد،یونس جاوید،آپا ثریا بجیا،امجد اسلام امجد اے سبھ ریڈیو توں پی ٹی وی اچ آئن ہَن۔ایہا وجہ ہائی جو اوں زمانے دے ڈرامے کہانٹری دے اعتبار نال۔کردار نگاری دے حوالے نال بہوں جاندار تاں ہوندے ہَن پر انہاں دا ویجوئل کمزور ہا۔ایکشن بہوں سُست ہا باقاعدہ طور تیں شورٹس ڈویژننگ ناں تھیندی ہائی۔ اسکرین پَلے موشن ناں لکھیا ویندا ہا پر کہانٹری لکھی ویندی ہائی۔لہور ٹی وی اسٹیشن دے مہاندرے ہدایت کار محمد عظیم انڈس ویژن اچ اساڈے سنیئر دے طور تے اساکوں جوائن کیتا تاں ڈسیندے ہَن جو ہک واری اشفاق احمد یا بانو قدسیہ معراج محمد خان ، یا کہیں بئے وڈے لکھاری دا اسکرپٹ آ ویندا ہا تاں انہاں دی جرات ناں ہوندی ہائی جو کُئی ردوبدل کر سگن یا مجال اے کئی سین اگوں پچھوں تھی ونجے۔تاں انہاں ڈرامیاں اچ پروڈکشن انوالو ناں ہوندی ہائی بس جیویں انہاں لکھ ڈتا انہاں ایویں لکیر دے فقیربنڑ تے کر ڈتا۔بھل سَٹھے جہان اچ ایویں نیئں ہوندا۔
شروع شروع دے ڈینحہاں آپا فاطمہ ثریا بجیا تے آپا حسینہ معین نال وی کم کرَن دی سبیل تھئی۔ایندے اچ کُئی شک نیئں جو اے مہاندرے کہانٹری کار ہَن پر نویں زمانے دیاں جدید تکنیکاں کوں انہاں قبول کرن دے بجائے اسُلک رَد کر ڈتا۔ڈوجھے لوظیں اچ انہاں نویں اثرات کوں اپناونڑ پسند نیئں کیتا۔آپا حسینہ معین آہدے ہَن جو انہاں دا ڈرامہ ای اصل ڈرامہ اے۔ انہاں ٹرینڈ سیٹ کیتا۔جہٹرے کردار انہاں متعارف کرائن انہاں توں باد او جہیں یادگار کردارولا تخلیق نہیں تھی سگدے۔ایندے اچ کجھ شک نہیں۔جو اجوکے ڈرامے کردار نگاری والے پاسے اوہو جہیں مضبوط کایئنی۔پرزیادہ تر اے تاثر ٹھیک نہیں۔البتہ ہنٹر مقابلہ زرا زیادہ شروع تھی گئے۔ پہلے سال اچ ترائے ڈرامے یا ڈوں ڈرامے ٹی وی تے چلدے ہَن ہنڑ کئی کئی ڈرامے آن ایر ہوندن،پر میڈا خیال اے جو کردار الگ کئی شئے نیئں ہوندے او ہک کہانٹری دا تسلسل ہوندن اوندا انگ ہوندن۔آسکر وائلڈ نیں آکھیا ہائی ناں  کہانی کردار توں نہیں بھل کردار کہانٹری توں ہوندن
آپا فاطمہ ثریا آہدے ہَن جو  گل زیب بیٹے صرف لکھنا جانتے ہو کاغظ پھاڑنا نہیں جانتے۔جتنے کاغظ پھاڑو گے اُتنے اچھے لکھو گے
حقیقت اے جو اپنے اپنٹریں ڈراما نگاری دے کریئر اچ آپا فاطمہ ثریا جہں ہر وڈے مہاندرے کنوں بہوں کجھ سیکھ گھدی اے مگر میں اَدی نورالہدٰی شاہ کوں اپنٹراں اُستاد منیداں۔
اے ڈوں ہزار چار دی گالھ اے میں مشہور اداکارہ زیبا بختیار نال ڈرامے دا ہک پروجیکٹ کرینداں پیاں ہم۔انہاں فلماں بنٹراون چھوڑ کراہیں کراچی اچ ساگر انڑٹینمنٹ  دے ناں کنوں ہک ادارہ بنٹرایا۔تاں انہاں کیتے ڈرامہ سریئل  عشق  دے ناں کنوں ویہی قسطاں دا ہک میگا پروجیکٹ لِکھ تے ڈتم۔باد اچ زیبا نے ڈسیا جو ہم ٹیلی ویژن نیٹ ورک اساڈا اے پروجیکٹ خریدن کیتے تیار اے۔اے او ٹی وی چینل اے جتھاں میکوں باد اچ ادَی نور الہدٰی شاہ نال کم کرن دا موقع ملیا۔تے ایں ادارے اچ رہ کراہیں میں اپنٹریں کریئر دے بہوں وڈے ڈرامے لکِھے۔جیندے اچ جھمکا جان  ریشم سی شام سرِفہرست ہن۔
زیبا بختیار دی پروڈکشن اچ میڈا لکھیا ہویا ڈرامہ عشق ہم ٹی وی تے چلیا تے بہوں مقبول تھیا۔اوں زمانے خان پور کٹورہ توں اساڈے سنگتی سردار نور خان رند کراچی آئے تاں میکوں آکھیا جو یار حیدرآباد اچ انہاں دا ہک سنگتی اے سلیم خان دیس والی۔ٹی وی کراچی دا مقبول اداکار رہ گئے تے اجکل ڈرامے دی پروڈکشن کریندا ودَے۔اوندے کول جُلدے ہیں ہک رات راہسوں ڈوجھے جہاڑے ول آسوں تے او بہوں دلچسپ بندا اے یاراں دا یار اے۔توں مل تے خش تھیسیں۔خیر چلے گیوسے۔سلیم خاں نال ملاقات تھئی۔میں نور خاں کوں آکھیا جو میڈا ناں نا ڈسائے جو میڈا تعلق ڈرامے نال اے۔او سمجھسی جو نور خان اپنٹریں ہک بندے کوں کم سانگے گھن آئے۔کافی دیر تھی گئی روٹی ٹُکر کھا گھدا تے سلیم خان دیس والی مُد ڈھیر اپنٹریں ڈرامیاں دی گالھ بات کرینداں رہ گیا۔تے نور خان کوں راضی کریندا پیا ہا جو او اے ڈرامہ پروڈیوس کرے پیسے لاوے۔وڈا منافع تھیسی۔اچاچیت آکھنڑ لگا جو ہم ڈرامہ بھی کسی بڑے رایئڑ سے لکھوایئں گے۔نورالہدیٰ شاہ کوں منتاں کرینداں وداں ہا او ٹائم نہیں ڈیندی ہائی آکھوس جو۔کل او اتھاں حیدرآباد اپنٹریں گھر ولی اے تاں میں ملنڑ گیاں ہم ۔آکھدی ہائی جو سلیم خان ہک نیگر لکھاری اے ۔ اوندا ڈرامہ وی اجکل ہم ٹی وی تے اوَن ایر اے۔کیا کمال دا ڈراما رایئٹر اے۔نویں رایٹرز اچوں اونکوں چھڑا اوں گل زیب خاکوانی نیں ای متاثر کیتے۔بہاولپور دا اے۔میں تیڈی اوندے نال ملاقات کرویساں۔اچاچیت نور خان نیں مُسک تے میڈے ول ڈٹھا۔سلیم خاں نور الہدٰی شاہ دی اے گالھ سنٹرا تے نور خان کوں مِنت نال آکھنڑ لگا۔یار نور خاں اُس رائٹر کو ڈھونڈو۔ ہے بھی تمہارے علاقے کا۔نور خان کھِل کھِل تے موندھا تھیا پیا ہا۔میں وی پھکا تھیا بیٹھا ہم۔انت نور خان کھل روکنٹر دی کوشش کریندے ہوئے میڈے نال مخاطب تھیا خاکوانی صیب وت کیا خیال اے۔لکھ ڈیومیڈے یار کوں وی ہک ڈرامہ ایں ویلھے سلیم خاں کہیں ویلھے پھِکی پھِکی کھِل نال میکوں مُڑ تے ڈیکھے تے کہیں ویلھے نور خان کوں۔
نورالہدیٰ شاہ ہُنڑ وی ڈرامے لکھدے پیئن اتے وڈے کامیاب ڈرامے لکھدے پین جو انہاں نویں موسماں نال خُد کوں ڈھال گھدا۔ نویں فنی تقاضیاں کوں قبول کیتا بلکہ سِکھنڑ دے عمل کوں جاری رکھنڑ تے یقین کیتا۔اتے نال نال کیمرہ لایٹس تے پوسٹ پروڈکشن دیاں ٹیکنیکل چیزاں کوں براہ راست سکِھنڑ دی کوشش کیتی۔ ٹیکنکل ٹیم دے نیگریں کنوں بہوں دلچسپی نال نویں زاویے تے نویں ایکسپیکٹ بارے معلومات گھنڑ توں زری ناں گھبرائے یا کُئی جھیجھک کیتی جو اگلا آکھسی جو نورالہدٰی شاہ سواں ہک وڈا آئی کان،وڈا مہاندرا اساڈے کنوں پچھدا پئے۔ انہاں ہمشاں نویں اثرات قبول کیتے بھل روایت دے تجربے کوں جدیدیت اچ اپلائی وی کیتا۔اتھاں ہک گالھ ضرور کرنا چاہساں جو ہک ڈرامہ لکھاری کیتے پروڈکشن دی ہر تیکنک کنوں سنجان رکھنن بہوں ضروری اے۔
میکوں سب توں پہلے انہاں آکھیا جو میں کمپیوٹر تے اسکرپٹ لکھا کراں۔میکوں ولا ولا ایڈٹ کرن دا موقع وی ملسی تے میں اندھے واہ لکھنڑ کنوں بچ ویساں۔ہک گالھ میں ضرور آکھساں جو ڈرامے دی فیلڈ اچ اسکرپٹ ریکارڈنگ توں گھن تے ایڈیٹنگ تیئں کُئی حرفِ آخر نہیں ہوندا راہندا۔اوندے اچ بے انت تبدیلیاں وٹارے کیتے ویندن۔جو ڈرامے زیادہ توں زیادہ بہتر تھی سگے۔اے کُئی افسانہ یا ناول تاں ھِ کویناں جو ہک ہک اصطلاح ہک ہک لاین پتھر تے لیکر ہووے۔
ہم ٹیلی ویژن دے اسکرپٹ ڈیپارمنٹ اچ میکوں بحثیت پروڈیوسر اسکرپٹس گھن تے آون والے ادَی نور ای ہَن۔انہاں سبھ توں پہلوں ہم ٹیلی ویژن دی ایم۔ڈی مہان ڈایڑیکٹر پروڈیوسر سلطانہ صدیقی نال ملوایا۔ میڈا تعارف کرایا۔
ڈرامہ سریئل  عشق  دے باد میں سرایئکی دھرتی نال جُڑی ہک کہانٹری تے کم پیا کریندا ہم۔ اے میڈی لایف ٹائم دا بہوں وڈا تے نویکلا پروجیکٹ ہا۔۔ جھمکا جان دے ناں کنوں۔میں ایندا پہلے زکر کر آیاں۔میں ڈاہ قسطاں لکھ چکاں ہم تے نورالہدٰی شاہ کوں پڑھن کیتے ڈے آیا۔اسکرپٹ پڑھ تے انہاں آکھیا جو اسکرپٹ تے کہانٹری بہوں جاندار اے ایکوں اساڈے کیتے مکمل کر۔ میڈا ہم ٹیلی ویژن نال معاہدہ تھی گیا تے میکوں انہاں ایڈوانس چیک وی ایشو کرڈتا۔ٹھیک انہاں جہاڑے جڈاں میں جھمکا جان مکمل کرینداں پیاں ہم تے فون آیا۔
گل زیب اسکرپٹ کہاں تک پہنچا میں ڈسیا اتے باد اچ آکھنڑ لگےاچھا میں ایک مہینے کے لیے دبئی جا رہی ہوں ۔ میں چاہتی ہوں کہ تم ہم ٹیلی ویژن کے اسکرپٹ ڈیپارٹمنٹ کو عارضی طور پر ہیڈ کرو اورمیری غیر موجودگی میں جو رایٹرز اور پروڈیوسر ہمارے لیے پروجیکٹ کر رہے ہیں ان کو بھی ڈیل کرو۔اور اپنا پروجیکٹ بھی لکھتے رہو۔
اے میڈے کیتے کہیں وڈے آدر کنوں گھٹ نہیں جو انہاں میکوں ایں قابل سمجھیا۔
ہم ٹی وی اچ میکوں انہاں نال ترائے سال کم کرن دا موقع ملیا باد اچ میڈے تے ہک بھوت سوار تھی گیا جو میں سرایئکی ٹیلی ویژن جواین کراں تے میکوں اپنَٹریاں صلاحتیاں سرایئکی کیتے استعمال اچ گھن آونڑیاں چاہیدن میں ایویں ای کیتا۔کراچی توں مڈی بسترا چا اسلام آباد آ گیا۔انہاں میکوں لکھ سمجھایا جوکامیابی دے ایں دروازے پُج تے مین اسٹریم چینل چھوڑ تے پچھوں تے ہٹنڑ خد کشی دے مترادف اے۔۔اسلام آباد اچ انہاں دے فون وی آئے جو واپس آ جاو۔مگر میں ناں گیا۔
میں اپنٹریں آپ کوں کڈاہیں ہک چنگا پلے ڑایٹ نیئں کنسیڈر کیتا میکوں ہمیشاں میڈے ڈرامیاں نیں ادھورے پن دا احساس ڈیوائے۔جو میں اوہا کجھ نہیں لکھ سگیا جیویں میکوں لکھنٹراں چاہیدا ہا پر ایندے باوجود ادَی نور نیں اساڈی کنڈھ تھپی اے۔اساکوں اسپیس ڈتی اے مارجن ڈتے۔جا جا تے اساڈیاں تعاریفاں کیتیاں ان جو سلیم خاں سویں پروڈیوسر اساڈی گولھ اچ ودے ہن جو نور نیں اآکھے تاں غلط ناں آکھا ہوسی۔ہک واری میڈے ہک ڈرامے دے اسکرپٹ کیتے سلطانہ صدیقی نیں مہاندرے ہدایت کار جاوید فاضل کوں سڈوایا تاں انہاں میڈا اسکرپٹ پڑھا ، بہوں تعریف کیتی تے حامی بھری ۔باد انہاں کوں اسکرپٹ دے لکھاری بارے سُدھ لگی تاں صاف انکار کر ڈتا جو سی کلاس تے بی کلاس کیٹاگری دے نویں لکھاریاں دا اسکرپٹ کایںا قبول کریساں۔میکوں یاد اے جو ادَی نور کوں ایں گالھ تے کیویں غصہ آیا ہا جو اے کلاس بی کلاس سی کلاس دا ہک چنگے اسکرپٹ نال کیا تعلق۔اتے انہاں میڈی عزت کیتے جاوید فاضل جہیں بندے کوں کھریاں سُنٹراو ڈتیاں۔
کٹمالا
کٹمالہ پی ٹی وی دا شاندار سرائیکی ڈرامہ ہئی جیندے وچ سرائیکی علاقے دی دیہاتی ثقافت کوں ݙیکھایا ڳیا ہئی. فنی اعتبار نال اے ڈرامہ انتہائی اعلٰی معیار دا ہئی. کاسٹ وچ نور محمد لشاری تے محسن گیلانی اہم ہن.
شریک کیا آکھسن
سہیل پاشی دا اے جھوک کہانی دے سلسلے دا ہکا قسط دا پی ٹی وی ڈرامہ سرائیکی وسوں وچ رسم و رواج پورے کرݨ واسطے قرضے دے بار تلے آ ونجݨ دی کہاݨی اے.
حسن مرتضیٰ احمدانی
حسن مرتضیٰ احمدانی سرائیکی زبان دا شاعر ہے،
نمونہ کلام
کوئی نواں لارا لا ساکوں
======ایم-این-اے=========
سݨ لیڈر سئیں سردار میݙا
پنج سال پچھوں تئیں آکھیا ہا
تساں ووٹ دی طاقت جاݨ ونجو
خود اپݨاں آپ سنجاݨ ونجو
اے وردی آلے قاتل ہن
َرل مل کے جمہوری سماج کرو
ہی دھرتی تے خود راج کرو
ہر ظلم جݙاں تساں سہہ ویسو
تساں حال فقیر نا رہ ویسو
ہوسی روزی روٹی ساریں لئی
ہوسی عدل ظلم دے ماریں لئی
اے مٹھے بول تیݙے سݨ کے
تیݙے ہر ہر جلسے میٹنگ اچ
میں تیݙے نعرے ماریے ہن
آسمان محل
آسمان محل سنہ 1965ء دی ہک سماجی فلم ہے جیہڑی خواجہ احمد عباس دی ہدایت کاری تے "نیا سنسار" نامی کمپنی دے بینر تلے منظر عام تے آئی۔ فلم دی کہانی خواجہ عباس نے لکھی، رام چندر نے اینکوں سینما دی اسکرپٹ وچ منتقل کیتا تے اندر راج آنند نے مکالمے مرتب کیتے۔ ہک تصوراتی نواب دے کردار وچ پرتھوی راج کپور فلم دی کامیابی دی ضمانت ہن۔ دلیپ راج نے ہیرو دا کردار نبھایا جیہڑے اس توں قبل شہر تے سپنا (1963ء) وچ وی اپݨی اداکاری دے جوہر ݙکھا چکے ہن۔ سریکھا، ڈیوڈ، نانا پالسکر تے انور حسین نے ݙوجھے کردار نبھائے۔
حسن مرتضیٰ احمدانی
نمونہ کلام
کئی بندے نال قطاریے ہن
آسمان محل
کہاݨی
حیدرآباد دے نواب آسمان الدولہ اپݨی آبائی حویلی آسمان محل وچ رہندے ہن۔ ہیں اثنا وچ ہک شخص ݙاہ لکھ روپیاں دے عوض انہاں دی اس حویلی کوں خریدݨ کیتے لیے آندا ہے تاکہ اوہ اونکوں ہوٹل وچ تبدیل کرے۔ اگرچہ نواب صاحب بڑی عسرت دی زندگی بسر کریندے پئے ہوندن لیکن انہاں کوں اپݨی آبائی حویلی تے شرافت دی آخری یادگار ایویں فروخت کر ݙیوݨ گورا نی، نیز تنگی دے زمانے وچ وی اوہ اپݨی قدیم نوابی وضع برقرار رکھݨ تے مصر ہن۔ انہاں دا فرزند سلیم گوکہ انتہائی نکما ہے لیکن اس غیر حقیقی طرز زندگی توں سخت بیزار ہے۔ تے اونکوں اپݨی حویلی دے ہک نوکر دی چھوہر نال عشق ہے۔
حسن مرتضیٰ احمدانی
نمونہ کلام
ہا ووٹ دھینوار پرچی تے
بس ٹھپے تیکوں ماریے ہن
ول شام دا اے اعلان تھیا
توں ایم این اے توں خان تھیا
تل وطنی سیاست
جڈا تک تل وطنی سیاست ءِچ متحرک کائنہ تھیسے سرائیکی قومتی سیاست تے سرائیکیں دی گرفت مضبوط کائنہ تھیسے نہ ھی سرائیکیں دی اجارہ داری قائم تھیسے اَتے سرائیکیں دی نسل کشی جاری رہسے ۔ نسلی سرائیکی قبائل کوں زبردستی بلوچ ، پنجاپی ، سندھی ، پشتون گڑیا ویندے اَتے لکھیا ویندے ۔ اے جبری انتقال قومیت دی بدترین شکل ھے جو استحصالی طبقہ سرائیکی نسلی قبائل کو اپڑے گروہ ءِچ شامل کر تے انھیں دا شمار بلوچ یا پنجاپی کرویندے اَتے سرائیکی قومتی گروہ کوں نقصان ڈیندن ۔ مزے دی گالھ اے بلوچ سامی النسل ءِچ شمار تھیندن جو کہ عرب نسلی گروہ دی بنیادی پہچان ھے سرائیکیں دے نسلی گروہ چاہے جاموٹ ھووین ، سومرہ ھووین یا ملکاڑی نسل کِنوں تعلق رکھیندے انھیں کوں ملتانی نسل اکھیا ویندے ھڑ سامی النسل ءِچ جاموٹ نسل کو زعم کر تے اوکوں بلوچ لکھا ویندے اَتے دراوڑی نسلی گروہ کوں قومتی درجہ ڈیوڑ دے بجائے دراوڑی نسلیں دی قومتی گروہ بندی دے بجائے انھیں دے قومتی وجود کِنوں انکار کیتا ویندے اَتے انھیں کوں دھتکار ڈتا ویندے اَتے اُنھیں دے قومتی وجود کِنوں انکار کیتا ویندے ۔ بلوچ قومتی فراڈ ھک اینجھا فراڈ گروہ ھے جو ثقافتی ، تہذیبی و لسانی و جغرافیائی وجود دا حامل کائنی بلوچ جنھیں جاہواں اُتے دعویٰ کریندے ڈیکھائی ڈیندن او بلوچیں دا وطن کائنی بلکہ ملتانی نسلی گروہ دا آبائی وطن ھے ۔ اساں ایں چیز کوں بہتر طور تے ایں سمجھ سڳدے ہیں اساڈا قومتی وجود ساڈی شناخت اساڈی جغرافیائے دا نال جڑیا ھویا ھے ۔ دنیا جیویں جیویں ترقی کریسے بلوچیں ڈھونگ نشابر تھیسِن اَتے بلوچیں دا قومتی فراڈ اُبھر تے سامڑے اوسے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ایندے کیتے ذریعے ھے تل وطنی سیاست ءِچ دلچسبی پیدا کرن سیاست ءِچ جغرافیائی شناخت دا تحفظ ممکن ھے بلوچ جلد بدیر اپڑے ڈھونگ کِنوں بے نقاب تھیسِن اَتے جدید تحقیق انھیں دے قومتی فراڈ کوں نشابر کریسے ۔(بھورل گھلیجہ)
حسن مرتضیٰ احمدانی
نمونہ کلام
توں جیت ، اسلام آباد ڳیوں
اساں سارے تھی برباد ڳیوں
پنج سال توں واپس نہی آیا
تیݙی اوچی حویلی دے در تے
میں کھڑ کھڑ رات تائیں آیا
انصاف وی اج تائیں وکدا پئے
اوویں مہنگائی دی چکی اچ
مزدور دا بچڑا پسدا پئے
نا بجلی ہے نا پاݨی ہے