cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صفت ذاتی
مصادر معروف تے مجہول کنوں اسمائے فاعل تے اسمائے مفعول دے بݨاوݨ دے قاعدے سمجھݨ دے بعد ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ڳالھ اے ہے جو اسمائے معروف کنوں بݨائے ون٘ڄݨ آلے اسمائے فاعل دے قاعدہ نمبر ۲ تے اسمائے مفعول دے قاعدہ نمبر ۱ نال تے اسمائے فاعل دے قاعدہ نمبر ۱ تے اسمائے مفعول دے قاعدہ نمبر ۲، نال بݨائے ونجݨ آلے اسمائے فاعل تے مفعول (جہڑے جو اکثر اوقات بطور صفت وی ورتیے ویندن)انھیں ء ِچ ہک لطیف جھیاں فرق ئِ جیندا ادراک ضروری ئِ ۔ اول الذکر اسمائے فاعل تے مفعول دی صفات دائمی تے مستقبل ہن جݙاں جو آخر الذکر اسمائے فاعل تے مفعول دی صفات غیر مستقل تے عارضی ہن۔ صفت ذاتی یا مشبہ کیتے اے شرط لازم ہے جو اے دائمی تے مستقل ہوندی ئِ۔لہٰذا اول الذکر قاعدے نال بݨݨ آلے اسمائے فاعل تے مفعول صفت ذاتی یا مشتہ دے طور تے استعمال تھی سڳدن جݙاں جو آخر الذکر  قاعدے نال بݨݨ آلے اسمائے فاعل تے اسمائے مفعول صفت ذاتی یا مشبہ دے طور تے نئیں ورتیے ون٘ڄ سڳدے ۔ ہیٹھ ݙتی ڳئی جدول ملاحظہ فرمائو۔
سعید اختر سیال
سلام
شک بھنیندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
صفت ذاتی
مصدر معروف
اسم فاعل
سعید اختر سیال
سلام
سَے ورھیں دے کچ کنڈیر کوں لتاڑ کــے
صفت ذاتی
اسم مفعول
سعید اختر سیال
سلام
راہ بنڑیندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
چیتے دی ٻناڑی کـولوں دل دی مݨ تلک
پُل جُڑیندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
صفت ذاتی
باقاعدہ
بے قاعدہ
سعید اختر سیال
سلام
ہیݨے تھی کے جگ دا کھاڑا کیویں جیتݨئے
صفت ذاتی
با قاعدہ
سعید اختر سیال
سلام
گُر ݙَسیندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
صفت ذاتی
آݙھݨ
آݙھو
سعید اختر سیال
سلام
دُھپ دے تھل تـے اپݨا پِچھــاواں ٹور کـے
صفت ذاتی
آݙھا
آڈھئیل
سعید اختر سیال
سلام
چھاں کریندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
صفت ذاتی
اٹیرݨ
سعید اختر سیال
سلام
ویلے دے اندھارے اڳوں سچی مُچی دا
صفت ذاتی
اٹیرو
اٹیرا
سعید اختر سیال
سلام
ہجرتاں دی تختی تـے غریب پوچ دا
صفت ذاتی
اٹیرئیل
اݙارݨ
سعید اختر سیال
سلام
غم لکھیندا ویندا ہے حُسین شاہ حُسین
صفت ذاتی
اݙارو
اݙارا
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
تساں ماری اؤ
صفت ذاتی
اڈارئیل
اݙرݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙے جھڑ بدلاں تے مینہاں کوں
صفت ذاتی
اݙرو
اݙراک
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙے سِجھ کوں، چن تے تاریاں کوں
صفت ذاتی
اݙرئیل
اڳاڑݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙے ݙینہاں کوں
صفت ذاتی
اڳاڑو
اڳاڑا
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙے ہفتے، مانھ، تے سالاں کوں
صفت ذاتی
اڳاڑئیل
الساوݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
تساں ماری اؤ ساݙے ٻالاں کوں
صفت ذاتی
السئو
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙیاں کونجاں کوں
ہندکو
ہندکو پنجاب دے ضلعے راولپنڈی تے اٹک،خیبر پختونخوا اچ ایبٹ آباد،مانسہرا،ہری پور،پشاور تے کوہاٹ اچ ٻولی ویندی ہے اینہہ زبان دی ترقی کیتے اورنگزیب غزنوی دی نگرانی اچ پشاور توں ہک ماہنامہ فروغ دے ناں توں چھاپیا ویندا ہے ہندکو زبان ادب دی ترقی کیتے پروفیسر صوفی عبدالرشید،کرنل فضل اکبر، آصف ثاقب ، شریف حسین شاہ، پروفیسر محمد فرید ، پروفیسر یحیی خالد ،نذیر کسالوی، محمد حنیف نے ٻہوں چنگے کم کیتن اینہہ زبان اچ پی ایچ ڈی دی ڈگری وی ڈتیئ ویندی ہے۔
صفت ذاتی
آلسئیل
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ساݙیاں گھائیں، کندراں، کاہیں، کوں
صفت ذاتی
4: مصادر متعدی یا متعدی المتعدی کنوں بݨݨ آلے باقاعدہ اسمائے مفعول صفت ذاتی یا مشبہ دے طور تے ورتیے ویندن :  مصادر متعدی یا متعدی المتعدی کنوں اسمائے مفعول بݨاوݨ دا قاعدہ کجھ ایں ہے۔ ݙتے ہوئے مصدر متعدی یا متعدی المتعدی دے مصدری مادے (فعل امر) دے اڳوں موصوف واحد مذکر کیتے (واں )، موصوف جمع مذکر کیتے (ویں یعنی و +ے+ں) ، موصوف واحد مونث کیتے ویں یعنی و+ی+ں تے جمع مونث کیتے (ویاں ) دا ودھارا کیتا ویندے۔ جیویں جو گھوٹݨ کنوں گھوٹواں(واحد مذکر)، لساوݨ کنوں لسانویں (جمع مذکر) ، مندھݨ کنوں ماندھویں (واحد مونث) تے موڑݨ کنوں موڑویاں (جمع مونث) اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو بعض اوقات حسب ضرورت ݙتے ہوئے مصدر دے مصدری مادے دے پہلے حرف تہجی دے اڳوں حروف علت (ا، و، ی ) وچوں کہیں ہک حرف علت دا ودھارا کیتا ویندے جیویں جو بھُنݨ کنوں بھونواں ، منگݨ کنوں مانگواں تے چھکݨ کنوں چھیکواں وغیرہ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
نہ پُرسا ݙیو ساݙیاں مونجھاں کوں
صفت ذاتی
مصدر
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
تساں ماری اؤ ساݙیاں منجھیں کوں
ساݙیاں ڳاہیں کوں
درگاہیں کوں
ساݙے پُھلاں کوں
تساں ڈھائی اؤ ساݙیاں جھوکاں کوں
صفت ذاتی
اݙھواں
اٻالݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
تساں تروڑی اؤ ساݙیاں پُلاں کوں
صفت ذاتی
اٻالواں
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
تساں نال کھڑاؤ وݙے ڈِھڈھاں کوں
صفت ذاتی
اچھلݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
چنگے ٹُھلاں کوں
صفت ذاتی
اچھالواں
اسارݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
ٻس پالی اؤ تساں مُلاں کوں
صفت ذاتی
اسارواں
اگھالݨ
سعید اختر سیال
تساں ماری اؤ
سعیداختر
صفت ذاتی
اگھالواں
بھورݨ
بھورواں
بھُنݨ
سعید اختر سیال
غزل
کیویں کوئی ونڄے اپݨے تلکے کوں چھوڑ کے
صفت ذاتی
بھونواں
ٻجھاوݨ
سعید اختر سیال
غزل
مِتراں دی  سِک  وچ  پُل  وی  بݨاوݨے
صفت ذاتی
ٻجھانواں
پُڄاوݨ
سعید اختر سیال
غزل
ٻیڑیاں کوں  تار کے،  تن  من  ٻوڑ کے
صفت ذاتی
پڄاواں
پالݨ
سعید اختر سیال
غزل
ڳلی تے محلے دیاں ٻوھے ٻوھے اکھیاں
صفت ذاتی
پالواں
بچاوݨ
سعید اختر سیال
غزل
جندرے نہ  لاوݨے ، ݙیوݨے  نہ  ھوڑکے
صفت ذاتی
بچانواں
پاڑݨ
سعید اختر سیال
غزل
ویس کُئی پرار دے نویں کر پویندیاں
صفت ذاتی
پاڑواں
5: کجھ انسانی اعضائے جسمانی دی مناسبت نال صفات ذاتی یا مشبہ :
سعید اختر سیال
غزل
نانیاں سیالے  وچ  پشماں  ادھوڑ  کے
صفت ذاتی
i۔ سر تے سر دے وال : ڄتل ، جھتِل ،ِ لٹِل ، سیند ِھل ، گُتِل ، ݙکل ، کوپرا، گنجا، روݙا ، کیٹا ، گوناں۔
ii۔ دماک (ذہن): دماکِل ، عقلمند، پاڳل ، وَیڑا، ٻدھو، دوانہ ، ڳالھا ، کملا ، بدمغزا، احمق ، بڑدوں ، تَپلا ، غصیل، کَوڑا ، مِٹھا، ٹَھڈھا، چِھتا، بھولا، چڑاک ، چنڳو، شوخ ، چینچل ، چوچناں ، چوچی باز، ݙونگھا، خرناس، خر مغزا، یلوا ، ادھ مغزا، بڑدال، یبدال ،ٹھلھ مغزا، پھوتل، پھوتی ، مغرور، واشِل ، دُھݙ، ٹھلاستر،چٹ مغزا، اپٹھی کھوپڑی۔
سعید اختر سیال
غزل
لاݙڑو دے لاݙ  نال  سِجھ  کوں رِجھاوݨا
پگھراں دے جھمب نال کپڑے جھٻوڑ کے
ایویں کئیں ڳالھ دیاں پݨڄاں کُھلیندڑے
ڄیویں بیج  ݙیکھݨے  تلی  تے  مروڑ کے
سعیداختر
سعید اختر دی ہک لکھت
شہزاد عرفان تے میں شاگرد سانجھ دے سنگتی ہیں. سرائیکی لوک سانجھ 2006 اچ مک گئی. ادھا حصہ سویل دے ناں دی نویں تنظیم اچ رل گیا. تے باقی ادھا سرائیکی لوک پارٹی بݨا کے سیاسی عمل کو ودھاوݨ دا اہر کیتا. ایں وچالے شاکا صاحب ہک واری ولا لوک سانجھ دا جھنڈا چاکھڑے. ڈیرہ اسماعیل خان، ملتان، تے بہاولپور لوک سانجھ دے گڑھ ہین. ڄتھاں ہُݨ لوک سانجھ لبھدی نئیں. صرف ڈی جی خان دے اسلام آباد بیسڈ سرائیکی اڄوکی لوک سانجھ دے کرتا دھرتا ہِن. انھاں کوں پچھلے ݙوں گروپ سرائیکی لوک پارٹی تے سویل دے پاسوں قیادت نئیں ݙتی ڳئی. ہک گھر ھے ڄیندے ارکان لوک سانجھ بݨ کھڑن. ڳالھ لوک سانجھ دے بݨݨ دی نئیں. ڳالھ جنوبی پنجاب صوبے دی ھے ڄیکوں اساں جملہ پراݨے سرائیکی وسیب زادے ریجیکٹ کریندے ہیں. تے ساری وسوں کوں سنیہا ڈیندے پئے ہیں ڄو 23 ضلعیاں دے سرائیکی صوبے توں علاوہ کوئی ݙوجھا ناں قبول نہ کیتا ویسی. توݨے ڄو ساݙی جدجہد کوں سو سال ٻیا لڳ ونڄے.
وفات
١٥ اکتوبر ٢٠٢١ء بروز جمعہ
اللو ارجن
اللو ارجن اک تیلگو فنکار ہئی۔ ہن تیلگو فلماں وچ کم کیتا اے۔ ایدیاں فلماں وچ دوواڈا جگناتھم، ویدم تے نا پیرو سوریا نا الو انڈیا بڑیاں مشہور نے۔ انے اپنی فنکاری دی شروعات 2003ء وچ فلم گنگوتری نال کیتی۔ باد چو انے بڑیاں مشہور فلماں کیتیاں۔ فائل:Allu Arjun at Vaishali audio launch.jpg
صفت ذاتی
iii۔ کَن: کنوں ، کنِل ، ݙورا، ٻوڑا، پھرل ، ݙٻرا، لاپڑ کناں ۔
iv۔ نک تے ناساں:نکِل ، ناسِل ، پھینا ،پھونڈا، لمِل، گجِل ، گگِل ، نک بھناں ، نک مُتوں ، بوڈا، ٻوڈِل ، سونڈھِل ، چنجالا، ٹوپا۔
v۔ منہہ: تھوݙل ، واچِھل ، مچِھل ، ݙندِل، چپال ، چپالو، چپا، چپِل ، تھنوں ، تھنِل ، کھکھاڑِل ، کھودا، منہ پھٹ، منہہ چور، منہہ ٻدھ، منہہ مُٹھا،  منہہ مِٹھا، منہہ رکھ ،منہہ زور، منہہ وٹئو، منہہ لگو۔
vi۔ گچی: گِچل، خُطِل۔
vii۔ ڄبھ (زبان):ٻلیار، لوتا، پھپھاڑی ، واشِل ، چیکݨاں، ٻوکݨاں ، پھوکِل ، ݙٹِل ، ݙٹی ، چُپ چپاتا، گم صم ، گونگا، ٻتڑا، ٻاتا، چچِرا، ہَکڑا، میسݨاں ، لباسی ، لٻاری، میمݨاں۔
ix۔ ڈِڈھ:  ڈڈھو، ڈڈِھل ، کُپا ، کُپل ، ڈڈھ مُٹھا، کوتھل ، کوتھو، چوٹھو، ڳبھݨ، گول گپا ، تاڑھل، پیٹو۔
x۔ ڄنگھاں :   ڄنگھل ، ڄنگھال، ڄانگھل ، گھڑانگھو، گھڑانگھا، لنگڑا ، گڈا ، گڈو ، مَنڈا ، لولھا۔ سِدھا، پِھݙا ، ہبٻا، لنگڑا، تِکھا، مَٹھا، مستوکڑ، مݙیہہ ۔
xii۔ قد کاٹھ: لمبو ، لمبا، ٹھڳناں ، مندھرا، مندھرٹا، مندھرو، دودا، ڳٹھ مٹھڑا، ریبھڑا، ڳیٹا، ڳٹوں، کوݙو‘ݙݨیا۔
xiii۔ دل : دلبر، دل بُس، دل بھاندا، دل ٻدھ ، دلاور ، دل پسند، دل پشور، دل تنگ، دل ٹھار، دل چھوڑ، دل جلیا، دل چسپ، دل ربا، دل نواز ، دل ہَول، دلیر۔
xiv۔ پیر: ݙپھا، ݙپھیل ، پیرݨاں ، چٹ پیرا، پیرو راݨاں، پیدل ۔
xv۔ ہتھ:مݙر، چنبِل، سُلھڑا ، سخی ، کنجوس، ہتھ چھوڑ، ہتھ اݙو ، ہتھ ٻدھو، ہتھ پلیت ، ہتھ رادھ۔
XVI۔ ٻانہہ: ٻانہہ ٻیل، ٻانہہ ٻیلی ، ٻانہہ بھناں۔
xvii۔ مُٹاپا: موٹا، دڳل ، دگڑ، تونگ، دیگڑا ، ملھپ، گھمِٹیل ،ہٹا کٹا۔
xviii۔ کمزوری:لِسّا، ݙٻلا، سُکا، سُکو، سُکٹا، سُکچو، سُک چماں، کانگڑی، پتلا، پتلو،سُکا کاناں، سکی نڑی، سکی کاٹھی، سکی لکِڑ، سکا ڈھینگر، کرنگّھا، مرئیل ، ݙانور۔
xix۔ ݙند:  ݙندو، ݙندل، ݙندال، چپال، چپالا، چپا، پَھدا، یپھّڑ۔
xx۔ رنگت: ڳورا، چٹا ،بُھورا، بُھورل، سانولا، سانول، کالا، کالا کچھوں، کالا توا، بھبھوت، کݨک رنگا۔
xxii۔ ہاں:ہاںبُس ‘  ہاں بُھنّاں، ہاں پاڑ، ہاں ٹھار، ہاں جَھل، ہاں چیر، ہاں ساڑ، ہاں کڈھ۔
اݨ بھاندا( ناپسندیدہ )،اݨ پھر (بے بس)، اݨ پُݨیا(سر، سن، اݨ تارو(،جو تیرنا نہ جانے )، اݨ تہوریل( ختنہ نہ کیا ہوا )، اݨ ترٹ(نہ ٹوٹنے والا)، اݨ پڑھیا( ان پڑھ)،اݨ ڄاݨ ( اجنبی، ناسمجھ)، اݨ چتیا(اچانک)، اݨ چنڳاں ( بیمار)، اݨ چھڑیا (جوچھڑا نہ گیا ہو)، اݨ چھاݨیا( جو چھانا نہ گیا ہو)، اݨ ݙٹھا(مخفی ، نہ دیکھا ہوا )، اݨ سونہاں(ناواقفت)، حاسد)، اݨ کھٹ(ختم نہ ہونے والا)، اݨ ڳݨیا( بے شمار)، اݨ واقف(ناواقف)، اݨ وٹھا( برسات کا نہ برسنا)، اݨ دھانتا(بغیر غسل کئے)۔
سرائیکی زبان دے لوظ جنھیں نال ’’اݨ‘‘ دا سابقہ لڳدے :
سرائیکی زبان دے ایجھیں لوظ جنھیںنال ’’اݨ‘‘ دا سابقہ لڳدے عام طور تے سرائیکی مصادر کنوں اخذ کیتے ویندن۔ اے لوظ عام طور تے ترے قسمی ہوندن۔ ہکڑے تاں او جہڑے جو کہیں مصدر معروف کنوں بݨائی ڳئی ماضی مطلق دا صیغہ واحد غائب ہوندن، ݙوجھے کہیں وی مصدر معروف کنوں فعل امر ہوندن تے تریجھے اور جہڑے جو کہیں وی مصدر معروف کنوں باقاعدہ اسم فاعل ہوندن (یاد رہوے جو کہیں وی مصدر کنوں اسم فاعل بݨاوݨ دا قاعدہ اینہہ بیان دے قاعدہ نمبر ۳ ہیٹھ وضاحتاً ݙتا ڳئے)۔ اتھاں ہر قسمی لوظیں دیاں وِترے وِترے مثالاں پیش کیتیاں ویندیاں پین۔ ہک ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو ’’اݨ ‘‘ سابقے نال بݨائے ڳئے لوظ ضروری نئیں جو ہر مصدر کنوں اخذ کیتے ون٘ڄ سڳن پروت وی سرائیکی مصادردی ہک ٻہوں وݙی تعداد ایجھیںضرور موجود ئِ جئیں کنوں اے لوظ اخذ کیتے ون٘ڄ سڳدن ، اتھاں ، مشتے از خرواے‘‘ دے مصداق کجھ چو ݨویاں مثالاں پیش کیتیاں ویندئین۔
الف : فعل ماضی مطلق دا صیغہ واحد غائب تے سابقہ ’’اݨ‘‘:
اݨ آݙھیا، اݨ اٻلیا، اݨ اٹیریا، اݨ اسریا، اݨ الاریا، اݨ اگھالیا، اݨ ادھروڑیا، اݨ اکھوڑیا۔
ب: مصادر دے مصدری مادے (فعل امر) تے سابقہ ’’اݨ‘‘:
اݨ ٻجھ، اݨ پِھٹ،  اݨ پَھر، اݨ پھل، اݨ ترٹ، اݨ تھک، اݨ ٹل ، اݨ ٹپ، اݨ ٹھپ، اݨ ٹھر۔
ii: بے:بے ارتھا ( بے مطلب ، فضول)، بے بݨیاد، بے پَتّا ( بے اعتبار)،  ، بے تُکّا،  بے چسا ( بد مزہ) ، بے بختا ( بد نصیب) ، بے اَر ( جو اپنی جگہ پر نہ ہو)،  بے دلا(بے مہر)،  بے ݙوہا( بے گناہ)، بے ڈھٻا(بد شکل)،  بے ریتا (بدچلن)،  بے گُݨاں(جس میں کوئی خوبی نہ ہو)،  بے لڄا (بے شرم)،  بے موسماں ،  بے نکا، بے واڳا( بے لغام)، بے وس(بے اختیار)۔
iii : ن:سابقہ ’’ن ‘‘ زیادہ تر سندھی سرائیکی تے ہندی لوظیں دے شروع ئِ چ ورتیا ویندے۔ جیویں جو نراس (ہ)ناامید) نکما (ہ) نکھٹو، بے کار، نکھٹو (ہ) بے فکرا، نکھد(ہ) برا،نکما، ناکارہ نکما، ن٘ڄان(سر) انجان، نحق(سر) غلط، خلاف واقعہ، نِدان(سر) نادان، ناسمجھ، نکنگلا (سر) تنہا، اکیلا، نڳونہاں (سر) بے حقیقت، نپھر (سر) بے بس، عاجز)، نپھل (سر، بے ثمر، نبالک(سر) نابالغ،  نبھایا(سر) بدبخت، نچنتا(سر ) بے فکرا،نکھُٹڑا(سر) ناختم ہونے والا،
iv ک: کجوڑ، کڄاڑ، کڄڄا، کچپ ، کڈھنواں ،کُرُتا، کرسا، کلھا، کلڄا ، کلجھ ، کمصل ، کویلھا۔
سرائیکی دے ایجھیں اسمائے صفت، جنھیں دے اخیر ئِ چ الف آندے:
سرائیکی دے ایجھیں اسمائے صفت جنھیں دے اخیر ئِ چ الف آندے او ہمیشاں اپݨے مذکر موصوف کنوں پہلوں آندن مثال دے طور تے ہٹھیلا ݙاند، اوارہ چھوہر، اندھا آدمی ، اموندھا گھڑا، وغیرہ،جیکر موصوف مونث ہووے تاں وت اوں کنوں پہلوں آوݨ ’’آلی صفت کوں مونث بݨاوݨا پوندے یعنی اسم صفت دے الف کوں حذف کر کے باقی دے اڳوں ’’ یائے معروف یعنی ’’ی‘‘ دا ودھاکیتا ویندے جیویں جو ہٹھیلی ڳاں ، اندھی رن، اموندھی مَٹی، دودی ککِڑ وغیرہ۔ ہݨ اتھاں کجھ ایجھو جھئیں اسمائے صفت تحریر کیتے ویندن جنھیں دے اخیر ئِ چ الف آندے۔
آختا، آڑا،اڳلا، اندرلا ، اُتلا، انوسڑا، اموندھا،اَدھلا، ادھورا، اوترا، بھڳوڑا، بھورا، بھولا
11۔ سرائیکی مصادر کنوں باقاعدہ طور تے بݨݨ آلے اسمائے مفعول اسمائے حالیہ ناتمام تے اسمائے استقبال جہڑے جو صفت ذاتی یا مشبہ دے طور تے ورتیئے ویندن۔
الف: اسمائے مفعول:او اسم جہڑا جو مصدر کنوں مشتق ہووے تے او کہیں وی جملے ئِ چ فاعل یا مفعول دے طور تے کم آوے’’ اسم مفعول اکھیندے‘‘ ایں توں پہلے وی مصادر کنوں اسمائے مفعول بݨاوݨ دے طریقے بیان کیتے ڳین۔ پر اِتھاں مصادر کنوں اسم مفعول بݨاوݨ دا ایک ٻیا طریقہ بیان کیتا ویندے جہڑا جو صفت ذاتی یا مشبہ دے طور تے وی ورتیا ویندے ۔ او کجھ ایں ہے جو ݙتے ہوئے مصدر کنوں فعل ماضی مطلق معروف دا صیغہ واحد غائب بݨا کرائیں اوندے اڳوں’’ ہویا‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙتا ویندے ۔ جیویں جو بُھنّا ہویا، بَھنا ہویا، آیا ہویا، ڳیا ہویا، کھادا ہویا، سُتا ہویا، سنبھلیا ہویا وغیرہ وغیرہ۔ جے کر فعل ماضی مطلق معروف دے صیغہ واحد غائب دے اڳوں ’’ ہویا‘‘ دا لاحقہ نہ وی ڳنڈھیا ون٘ڄے تاں وی او اسم مفعول دا پورا پورا مطلب واضح کر ݙیندے ۔ جیویں جو اے جملے ملاحظہ ہووݨ۔ ۱۔بَیرا، جلدی جلدی بھناگوشت، گھن آ ،۲۔ ٻانہہ بھنا، کماندے پر دل بھنا نئیں کماندا، ۳۔کھادا ہمیشہ منہہ دو آندے ،۴۔ ݙیکھیں! در آیا فقیر خالی ہتھ نہ ون٘ڄے، ۵۔ڳیا وقت ول ہتھ نئیں آندا، ۶۔ستا موئے دی پسند ہوندے،۷۔ سنویں سنجھ داستا‘آدمی نہ کتا، ۸۔ویلھے سر سنبھلیامارنئیں کھاندا وغیرہ وغیرہ۔ اتے ݙتے ڳئے جملیں ئِ چ بَھنا، بھُنا کھادا، آیا ، ڳیا، ستا تے سنبھلیا توڑے جو اسمائے مفعول ہن پر انھیںجملیں ئِ چ اے فاعل دا کم وی ݙیندے پین تے اپݨے اپݨے اسمائے فاعل گوشت، ٻانہہ، دل ، منہہ، وقت تے مویا کیتے صفت ذاتی یا مشبہ دا کم وی ݙیندے پین۔
ب: اسمائے حالیہ ناتمام:او اسم جہڑا جو مصدر کنوں مشق ہووے تے جملے ء ِچ فاعل یا مفعول دا حال یا اوندی کیفیت بیان کرے ۔ تے بعض اوقات او اسم دا کم وی ݙیوے اسم حالیہ اکھیندے۔ اسم حالیہ ݙو قسمی ء ِ یعنی حالیہ ناتمام نے حالیہ تمام۔  اپݨے موضوع دے مطابق اتھاں اسم حالیہ ناتمام دے بݨاوݨ دا طریقہ بیان کیتا ویندے جہڑا جو کجھ ایں ہے ۔ ݙتے ہوئے مصدر معروف(لازم ہووے یا متعدی) دے مصدری مادے یعنی فعل امر دے بعد ’’دا ‘‘ یندا یا ندا‘‘دا لاحقہ ڳنڈھ ݙویندے جیویں جو آوݨ کنوں آندا، کھاوݨ کنوں کھاندا، بھڄݨ کنوں بھڄدا، پیوݨ کنوں پیندا، تے رووݨ کنوں روندا اسمائے حالیہ ناتمام ہن ۔ ایویں ای مصادر مجہول دی مصدری علامت ’’ڄݨ‘‘ یا ’’وݨ‘‘ حذف کرݨ دے بعد باقی دے اڳوں جے کر ’’ندا‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙویجے تاں اسم حالیہ ناتمام بݨ ویندے۔ جیوں جو بھجیجن ط یا بھجیون طکنوں بھجیندا ، درکیجݨ یا درکیوݨ کنوں درکیندا، انیجݨ کنوں انیندا، کھویجن ط یا کھویوݨ کنوں کھوینداوغیرہ وغیرہ۔ اے ڳالھ اتھاں یاد رکھݨ آلی ئِ جو مصادر معروف کنوں بݨݨ آلے اسمائے حالیہ ناتمام  ہمیشاں ’’دا‘‘ کنوں پہلے آوݨ آلی یائے۔ یائے مجہول یعنی ’’ے‘‘ ہوندیء ِجݙاں جو مصادر مجہول کنوں بݨݨ آلے اسمائے حالیہ ناتمام ئِ چ ’’یائے معروف‘‘ یعنی ’’ی‘‘ ہوندی ئِ۔ جے کر مصادر لازم کنوں متعدی تے متعدی کنوں متعدی المتعدی مصادر بݨے ہوئے ہوون تاں وت اسم حالیہ ناتمام بݨاوݨ سانگے انھیں مصدریں دے مادیں دے اڳوں ’’یندا‘‘ یعنی (ے+نون غنہ+د +ا) دے لاحقے دا ودھارا کیتا ویندے۔ جیویں جو درکاوݨ کنوں درکیندا، بھڄاوݨ کنوں بھڄیندا تے کھواوݨ کنوں کھویندا وغیرہ۔ اتے ݙتے ڳئے اکثر اسمائے حالیہ ناتمام جملے ئِ چ فاعل یا مفعول دا کم وی ݙیندن تے صفت ذاتی یا  مشبہ دا وی ۔ کجھ جملے ݙیکھو، بھڄداشخص کون ئِ؟، ۲۔درکدا گھوڑا کیندائِ ؟،۳۔ مہمان آندا وی پچھیندے تے ویندا وی پچھیندے، ۴۔کھاندا چور ہک ݙینہہ ضرورنپیا ویندے،۵۔ ایاݨاں ٻال کھلدا وی سوہݨا لڳدے تے روندا وی سوہݨا لڳدے،اتے ݙتے ڳئے جملیں ئِ چ بھجدا، درکدا، آندا، ویندا، کھاندا، کھلدا، تے روندا وغیرہ جتھاں فاعل دا کم ݙیندے پین اتھاں اے شخص گھوڑے، مہمان، چور، تے ایاݨے ٻال دی صفت ذاتی یا مشبہ وی بیان کریندے پین۔ ݙوجھے لوظیں ء ِ چ اے سارے اسمائے حالیہ ناتمام اتھاں صفت ذاتی یا مشبہ دے طور تے ورتیے ڳین۔
ج: اسمائے استقبال:مصدر کنوں مشتق گھدا ڳیا او لوظ جئیں کنوں آوݨ آلے زمانے ’’یعنی مستقبل وچ کہیں کم دے جاری رکھݨ دے متعلق معلوم تھیوے تے او جملے ئِ چ اسم دے طور تے وی کم آوے ’’اسم استقبال‘‘ اکھیندے ۔ اسم استقبال بݨاوݨ دا طریقہ کجھ ایں ئِ ۔ کہیں وی مصدر دے اڳوں اں (الف+نون غنہ) دا ودھارا کرݙیوݨ دے بعد ’’پوسی‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙویجے تاں وت ’’اسم استقبال‘‘ حاصل تھیندے جیوں جو کھاوݨ کنوں کھاوݨاں پوسی، بھیجن ط کن بھیجناں پوسی ، درکݨ کنوں درکݨاں پوسی وغیرہ وغیرہ جے کر ’’پوسی ‘‘ دا لاحقہ نہ وی ڳنڈھیا ون٘ڄے تاں وی بچیاہویا لوظ اسم استقبال دا مفہوم پورا پورا ادا کرݙیندے ۔ وضاحت کیتے کجھ جملے ݙیکھو، ۱۔درکݨاں گھوڑا پریں کنوں سن٘ڄاپدے، ۲۔آوݨی مصیبت آکے رہندی ئِ،۳۔ ون٘ڄݨی شے آخر ون٘ڄ کے رہندی ئِ ،۴ رووݨاں ٻال کیندا ئِ، ۵۔ہر چمکݨی شے سونا نھیں ہوندی ،۶۔ اتے ݙتے ڳئے جملیں ئِ چ لوظ درکݨاں، آوݨی، ون٘ڄݨی، رووݨاں، تے چمکݨی بالتریتب گھوڑا، مصیبت، شے ، ٻال تے شے دی صفت ذاتی کوں نشابر کریندن، مزید وضاحت کیتے اتھاں کجھ مصادر کن بݨݨ آلے اسمائے مفعول اسمائے حالیہ ناتمام تے اسمائے استقبال ݙتے ویندن۔
اسم حالیہ
اسم استقبال
آدم دی چوٹی
thumb|آدم دی چوٹی
آدم دی چوٹی، انگریزی وچ ﴿Adam's Peak﴾ ایہ جنوب وسطی لنکا و واقع کولومبو توں 40 میل جنوب مشرق دی طرف موجود ہک پہاڑی ہے، جسں دی بلندی 7630 فٹ ہے۔ ایں دی چوٹی تے ہک ہموار سطح 27.24 فٹ ہے۔ جیں تے پنج فٹ چار انچ لمبا تے چھی انچ چوڑا انسانی پیر دا نشان یے۔ ہندو اینکوں شیواجی تے مسلمان تے مسیحی اینکوں آدم علیہ السلام دے قدم دا نقش خیال کریندے ہن۔
صفت ذاتی
اٻلݨ
اٻلیا
اٻلݨاں
اجھکݨ
اجھکیا
اجھکدا
اجھکݨاں
ٻڑکݨ
ٻڑکیا
ٻڑکدا
اسرݨ
اسریا
اسردا
اسرݨاں
پلݨ
پلیا
پلدا
پلݨاں
الرݨ
الریا
الردا
الرنُاں ونکی:سرائیکی قواعد ونکی:اسم صفت
سرائیکی اصطلاحواں
اِصطلاح
اِصطلاح دا لُغوی مَعنی ہے آپت ئِ چ صلح کَرݨ یا ہِک ݙوجھے نال کہیں ڳالھ تے متّفق تِھیوݨ، تے اِیندا مرادی مَعنی ہے کہیں علمی یا فنی گروہ دا کہیں لوظ دے عام (لغوی) مَعنیئں کِن علاوہ کہیں خاص مفہوم تے مُتفّق تھی وَن٘ڄن۔
حروف تَہجّی
او حروف جیئں کِن کُئی زبان وجود ئِ چ آندی ئِ او حروف اُونہہ زبان دے حروفِ تَہجّی اَکھیِندن ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ کہیں وی زبان کوں ٻولݨ ، لکھݨ تے پڑھݨ کیتے جنھیں لوظیں دا سہارا گِھدا وَیندے او لوظ کُجھ حروف دا مجموعہ ہوندِن ۔ انھیں حرفیں کُوں حروفِ تَہجّی آکھیا ویندے ۔
سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی
سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی ݙو قسمی ہِن۔
حرکات
زبر (__   َ  ) ، زیر (__   ِ  ) تے پیش  ( __ ُ  ) کوں حرکات آکھیا وَیندے ۔ جہڑے حرف تَہجّی تے کُئی حرکت آون٘ڄے تاں اونہہ حرف تہجّی کوں متحرک آکھیا وَیندے ۔ زبر کہیں وی حرف تَہجّی دے اُتّے ، زیر ہیٹھ تے پیش اُتّے ہوندے ۔ زبر کوں عربی ئِ چ ’’ فَتحہ ‘‘زیر کوں ’’کَسرہ ‘‘ تے پیش کوں ’’ضَمہ ‘‘ آکھیا ویندے۔ جِہڑے حرف تَہجّی تے زبر آوے اوکوں مَفتوح ، زیر آلے کُوں مکسُور تے پیش آلے کُوں مَضموم آکھیا ویندے ۔
جزم
اینہہ علامت کوں (۸) جزم آکھیا ویندے ۔ بعض دفعہ اے علامت ایں وی (د) لکھی ویندی ئِ ۔ جہڑے حرف تَہجّی تے جزم آون٘ڄے اونہہ حرف تَہجّی کوں ساکن یا غیر متحرک آکھیا ویندے مثلاً عَظمَت (عَ،ظ،مَ،ت) ئِ چ (ع تے م ) متحرک ہِن جݙاں جو (ظ تے ت ) ساکِن یعنی غیر متحرک ہِن۔ اے علامت ہمیشہ حرف تَہجّی دے اُتے آندی ئِ۔ یاد رہوے جو ساکن حرف تَہجّی ہمیشہ ݙو متحرک حروف تَہجّی دے درمیان آندے یا کہیں وی لوظ دا آخری حرفِ تَہجّی ہوندے۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آ لی ئِ جو کُئی سہ حرفی یا سہ حرفی کِن وݙا لوظ جَیندے الف کِن پہلے حرف علّت ’’ی‘‘ یا ’’و‘‘ متحرک ہووے تاں وَت الف تے اوندے بعد آوݨ آلا حرف تَہجّی غیر متحرک ہوندے ۔ مثلاً یار (یَ۔ا۔ر) واٹ (وَ۔ا۔ٹ) ، پیار (پِ۔ یَ۔ ا۔ ر) ، تنوار (تَ۔ ن۔ وَ۔ ا۔ر ) وغیرہ ۔ ایویں ای غیر متحرک ’’و‘‘ یا غِیر متحرک ’’ی‘‘ کن پہلا حرف تَہجّی متحرک تے آخری ساکن ہوندے مثلاً تنور ( تَ۔ نُ۔و۔ر) وزیر (وَ۔زِ۔ی۔ر) وغیرہ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو حروف علّت (ا،و،ی) توڑے جو کہیں لوظ دے وچکار ہوون یا اخیر ئِ چ ہوون انھیں تے کوئی حرکت (زبر، زیر، پیش ، جزم ، شد یا مد)نھئیںلکھی ویندی۔
تَنوین
جݙاں جو کہیں حرف تَہجّی دے اتے ݙو زبراں (  __  ً ) ،  ݙو پیش (  __  ُ‘   ) یا تلے ݙو زیریں ( __  ٍ  ) آون٘ڄن اونکوں تنوین آکھیا ویندے ۔ انھیں علامتیں نال نون دی آواز پیدا تھیندی ئِ۔ مثلاً ، خصوصاً ، تقریباً ، نورٌ وغیرہ۔تنوین ہمیشہ کہیں وی لوظ دے آخری متحرک حرفِ تَہجّی تے آندی ئِ ۔زبر آلی تنوین کہیں وی اسم دی مفعولی حالت ، زیر آلی تنوین اضافی حالت تے پیش آلی تنوین فاعلی حالت ئِ چ آندی ئِ۔ تنوین ہیٹھ ایندڑحرف تَہجّی کو منون آکھیا ویندے ۔
الف ممدودہ
جئیں ویلھے الف دے اُتے مد (  __ٓ )آون٘ڄے تاں اونکوں چِھک کرئیں پڑھیاویندے ۔ جیویں جو آپ ، آر، آس وغیرہ (آ) یعنی الف ممدودہ کوں ݙو الفیں دے برابر شمار کیتا ویندے جیندے وچوں پہلا الف متحرک تے ݙوجھا ساکن شمار تھیندے ۔ مثلاً آپ ( اَ،اپ) بر وزن ِفَعل (فَ،ع،ل) یعنی آپ آر تے آس ݙو حرفی دی بجائے سہ حرفی لوظ شمار تھیسن ۔
الف مقصورہ
جہڑا الف چِھک کرئیں نہ پڑھیا ون٘ڄے ’’الف مقصورہ ‘‘ اکھیندے مثلاً اَنورَ ( اَ، ن، وَ،ر ) ، نُورا ( نُ، و،رَ ، ا)  ، نارا (نَ،ا،رَ،ا)۔ اے ڳالھ ضرور ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ آوݨ آلا الف مقصورہ متحرک ہوندے جیویں جو ’’اَنور‘‘ دا الف تے کہیں لوظ دے وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ آلا الف مقصورہ ساکن یا غیر متحرک ہوندے جیویں جو نورا یا نارا دے اخیر یا وچکار آوݨ آلے ’’ الف‘‘۔
الف خفی الصوت
ایجھاں الف جیندی آواز الف مقصورہ کِن وی گھَٹ ہووے الف خفی الصّوت اکھِیندے۔
واؤ معروف
کہیں وی لوظ دی ابتداء، وچکار یا اخیر ئِ چ آون آلی ’’واؤ‘‘ جہڑی جو کھل کر ئیں پڑھی ون٘ڄے ’’واؤ معروف ‘‘ آکھیندی ئِ ۔ جیویں جو نُور (نُ،و،ر) ، نُورا ( نُ، و،رَ،ا) نُورو (نُ، و، رُ، و) ، وُجود (وَ،جُ،و،د) ، وُضو (وُ،ضُ،و) وغیرہ ء ِچ آوݨ آلی واؤ ۔ کہیں لوظ دی ابتدائِ چ آوݨ آلی واؤ تے بذات خود پیش (  ُ ) آندے جیویں جو وُجود تے وُضو دی واؤ معروف۔ جَݙاں جو کہیںوی لوظ دے وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ آلی واؤ معروف کِن پہلے حرف ِتَہجّی اُتے پیـش آندے۔ پر’’واؤ‘‘ معروف بذاتِ خود غیر متحرّک ہو ندی ئِ ۔ جیویں جو اُتے ݙتے ڳئے لوظ نور‘نورا‘ نورو ‘  وُجود تے وُضو وغیرہ وچ آوݨ آلی ’’واؤ‘‘۔
واؤ مجہول
کہیں وی لوظ دے شروع ، وچکار یا اخیر ئِ چ آوݨ والی ایجھیئیں ’’واؤ‘‘ جہڑی کھل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ’’واؤ مجہول‘‘ اَکھِیندی ئِ۔ جیویں جو زور ، شور، وال ، واٹ ، وَر، وِٹھ چَلو ،گَلٖو وغیرہ  ئِ چ آوݨ آلی واؤ ۔
واؤ مَعدولہ
ایجھیں ’’واؤ‘‘ جہڑی جولکھی تاں ون٘ڄے پر پڑھی نہ ون٘ڄے ’’واؤ معدولہ‘‘ اَکھِیندی ئِ۔ جیویں جو خُوِد ، خُوِش، خوِاب وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی واؤ۔ واؤ معدولہ دے تَلوں زیر وانگوں ہک خط چھِک ݙ تا ویندے۔
ہائے مختفی یاہائے خفی الصوت
ایجھیئں ہائے ہوّز(ہ) جہڑی جو کھل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ہائے مختفی یا ہائے خفی الصَّوت اَکھِیندی ئِ ۔ جیویں جو کہ نہ ، یہ ، چھتہ ، کھٻہ ، کچہ، رسہ، داݨہ ،چرکھہ ، خرچہ، کمینہ ، حسینہ ، حادثہ ، فاصلہ وغیرہ ئِ چ اخیر تے آوݨ آلی ہائے ہوز۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو کہیں وی لوظ دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی خفی الصَّوت ہائے ہَوّز شعر دی تقطیع کر یندئیں ہوئیں ڈھَے ویندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ حذف کر ݙتی ویندی ئِ یا اے الف دی صورت اختیار کرکے آپݨاں وجود ضائع کر ݙیندی ئِ۔ جیویں جو اتے ݙتے ڳئے لوظیں دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہوّز۔ݙوجھی اے ڳالھ جو کٹویں حروف ِ تَہجّی (یعنی ایجھیں حروفِ تَہجّی جنھیں دے سرے نھئیں بݨدے مثلاً د، ݙ، ڈ، ذ، ر، ڑ، ز، ژ تے و) دے اخیر ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہَوزّ وی خفی الصَّوت ہوندی ئِ پرشرط اے ہے جو ہائے ہوّز کِن پہلے آوݨ آلاکٹواں حرف ِ تَہجّی متحرک ہو وے جیویں جو پردَہ ، انڈَہ ، گر دَہ ، جلوَہ تے پہرَہ وغیرہ ۔
ہائے ملفوظی یا ہائے جلی الصَّوت
ایجھیئں ہائے ہَو زّ جہِڑی جو کھُل کر ئیں پڑھی ون٘ڄے ہائے ملفوظی یا ہائے جلی الصَّوت اَکھِیندی ئِ ۔ مثلاً ٻہہ ، سَہہ، ٹَھہہ، مُنہہ ، سُنہہ ، دِیہہ، رِیہہ، کِینہہ ، ٻانہہ، دانہہ، اُونہہ ، تَریہہ، مَریہہ، گواہ ، گناہ، واہ ، روہ ، ڳوہ، گروہ  وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہَوزّ۔
ہائے ݙو چشمی یا ہائے مخلوطی
ہائے ݙو چشمی یعنی ݙو اکھیں آلی ہائے ہوز یا ہائے مخلوط ( ھ ) خط نستعلیق ئِ چ لکھئے گئے کہیں وی لوظ دے آغاز ، درمیان یا اخیر ئِ چ آپݨی اصل مجرد شکل یعنی ’’ھ‘‘ وچ نھئیں لکھی ون٘ڄ سڳدی۔
یائے معروف
جہڑی ’’یے‘‘ کھُل کرئیں پڑھی ون٘ڄے ’’یائے معروف ‘‘ اکھیندی ئِ ۔ مثال دے طور تے فقیر (فَ، قِ، ی، ر) ، تعریف (تَ، ع، رِ، ی، ف) تے تصویر (تَ، ص، وِ، ی، ر) وچ آوݨ آلی ’’ی‘‘۔لہٰذا ’’ی‘‘ کوں یائے معروف یا ڈوٖجھے لوظیں ئِ چ ’’چھوٹی یے ‘‘  آکھیا ویندے ۔
یائے مجہول
جہڑی ’’یے‘‘ کھُل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ۔ ’’یائے مجہول ‘‘اکھیندی ئِ ۔مثلاً دلیر (د، ل، ے، ر) فریب (ف، ر، ے، ب) ٻیٹ(ٻ،ے،ٹ) وچ آوݨ آلی ’’ے‘‘لہٰذا ’’ے‘‘ یعنی وݙی یے کوں یائے مجہول آکھیاویندے ۔ اینہہ واسطے سرائیکی ء ِ چ’’ی‘‘ تے ’’ے‘‘ کوں انجو انج حرف تَہجّی شمار کیتا ویندے ۔
سرائیکی افسانہ نگاری
thumb|سرائیکی Saraiki اُوئیں تاں عالمی ادب وچ مختصر کہانی یا افسانے دی تاریخ کوئی ایڈی پرانی کائی نئیں۔ بس ایہو کوئی ڈوں صدیاں دا پندھ ہے۔ جیہڑا ویہویں صدی عیسوی دے شروع وچ ای اگوہاں تھیندا نظر آندے۔ اردو ادب نال افسانے دی ایہہ نویں صنف دا تعارف ایہندے توں وی کوئی ہِک سال بعد منشی پریم چند نے عام لوکاں دے رِیت روایت تے رہن سہن کوں آپڑیاں لکھتاں دا موضوع بنڑاں تے کرایا۔ لوکاں پہلی دفعہ حیران تھی تے ڈٹھا کہ کہانیاں صرف بادشاہاں، شہزادیاں، جِناں، بھوتاں تے پریاں دی گذارن دیاں نیءں ہوندیاں بلکہ گاموں، جِندو، نبلو، نبو، بھراواں تے جوائی دی گُزارن دی اجہی کہانی ہوندی ہے جیہڑی پڑھی وی ونج سگدی ہے تے سُنڑیں وی ونج سگدی ہے۔
سرائیکی اصطلاحواں
یائے خفی الصّوت
یائے خفی الصّوت دا استعمال سرائیکی زبان ئِ چ ٻہوں اہم ئِ۔ کیوں جو کہیں وی لوظ دے تلفظ ئِ چ یائے خفی الصّوت ٻہوں اہم کردار ادا کریندی ئِ۔ یائے خفی الصّوت دا تصوّر صرف سرائیکی زبان ئِ چ ای پاتا ویندے ۔ سرائیکی کِن علاوہ کہیں ٻئی زبان ئِ چ یائے خفی الصّوت دا وجود کائینی۔
سرائیکی افسانہ نگاری
ایہہ ہک عام انسانی رویہ ہے کہ انسان اوہدی ای گالھ سُنڑ دے، سُنڑویندے تے کریندے کہ جیہڑا اوندے کیتے بہوں اہم ہووے یا اہم رہیا ہووے۔ ایہہ اہمیت وی ڈوں پوڑیاں تے کھڑی ہوندی ہے۔ ڈر خوف دی انتہا تے یا وَل پیت، پِرم تے سوہنڑپ دی چھیکڑی بلانگ۔ ڈر خوف واسطے انساناں کول ہمیشہ جِن، بھوت، دیہہ، بادشاہ، وزیر تے ، حاکم، تے پیت پِرم واسطے کوہ قاف دیاں پریاں تے سوہنیاں شہزادیاں اُنہاں دے مختلف تصورات دا محرک تے مرکز رہے سن۔ لیکن ایہہ سارا کجھ اُوں اکثریت دی طبعی access کنوں باہرہا جیکوں عوام آکھیا ویندے۔ اُوں تاں انہاں کول پہنچ سگدے ہن تے نہ اوہناں کوں اَلوّا کراہیں، آپڑیں دل دا حال سُنڑا سگدے ہن۔ لہذٰا دنیا دا نثری ادب خاص طور تے ہِک عرصے توڑیں عوامی معاشرت دے حقیقی عوامل تے زندگی دے احساس کنوں کتھائیں بہوں پرے رہیا۔ابلاغ تھاویں تصوراتی کیوں نہ ہا، اوہدا وَل وی ہِک منڑیں ہا یعنی خواص کنوں عوام آلے پاسے۔ ایں صورت حال وچ عوام دی گالھ نہ تاں عوام کیتے اہم تے نہ حاکماں تک اوندی رسائی۔
ایں پس منظر وچ میدے نزدیک ادب دیاں سبھے صنفاں وچوں افسانہ ای اُو صنف ہے جیہنے محض قصے کہانیاں سُٹروالے عام لوکائی کوں اتنا معتبر کر ڈکھا یا کہ کہانی ہن شروع وی اُنہاں تے تھیون لگی تے ختم وی اُنہائیں تے ۔ایں طرحاں کتھائیں اُو خود قصے کہانیاں دا جیندا جاگدا کردار بن گئے۔ لہذا اَساں آکھ سگدے ہئیں کہ افسانے دا لکھیا ونجنا ای کتھائیں بادشاہت تے ملوکیت دے خاتمے دا سبب بن کراہیں جمہوریت دی شروعات دی علامت دے طور تے ساڈے ساہمنے آیا۔ ایہہ گالھ محض اتفاق یا مفروضہ کائی کہ دنیا وچوں بادشاہت تے ملوکیت دا خاتمہ تے جمہوریت دا آغاز دا گھٹ ودھ اوہو عرصہ ہے کہ جیندے وچ عالمی منظر نامے تے قصے تے داستاناں مُکدیاں پِن تے افسانہ عوامی جذبات دی بھرپور قوت تے جمہوریت دی خوشبو نال نسرداپے۔ ایں بیک ڈراپ وچ اساں ایہہ وی آکھ سکدے ہئیں کہ ڈوں سو سال پہلے امریکہ وچ افسانے دا آغاز کتھائیں اُوں تحریک دے عکس دے طور تے وی ساہمنے آیا جیہڑی پہلے اُوں خطے وچ تے ول ساری مہذب دنیا وچ عوامی اقتدار دے پھپھوڑ دی بنیاد بنڑیں۔
سرائیکی اصطلاحواں
حروف علّت
علّت دا لغوی معنی بیمار ، کمزور تے ضعیف دے ہِن ۔ ایجھیں حروف تَہجّی جنھیں دی آواز مدھم تے کمزور ہے حروفِ علّت اکھیندن ۔ حروفِ علّت صرف ترے ہِن۔ جہڑے جو اے ہِن۔ ’’ا، و، ی ‘‘ حروف علّت کن علاوہ ٻئے تمامی صحیح حروف تَہجّی اکھیندن ۔ جے کݙۂیں حروفِ علّت تے زبر (__   َ  ) زیر (__  ِ ) یا پیش (__  ُ ) دی حرکت آ ون٘ڄے تاں وت اے حروف وی صحیح حروف شمار تھیندن ۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی ئِ جو جیکر حروف علّت کہیں لوظ دے شروع ئِ چ آ ون٘ڄن تاں وت او خود بخود متحرک تھی ویندن تے صحیح حرف تَہجّی بݨ ویندن جیویں جو انور (اَ، ن، وَ، ر) دا الف ، وݙی (وَ، ݙ ،ی) دی ’’وائو‘‘ تے یقین ( یَ، قِ، ی، ن) دی ’’ی‘‘ متحرک تھی کرئیں صحیح حرف تَہجّی بݨ ڳئی ئِ ۔ ٻیا تاں کُئی وی حرفِ علّت کہیں وی متحرک حرف تَہجّی دے بعد آ کرئیں اوندی آواز کوں مزید ودھا ݙیندے جیویں جو وارا (وَ،ا،رَ،ا) دے الف متحرک ’’و‘‘ تے ’’ر‘‘ دی آواز کوں تے روٹی (ر، و، ٹِ، ی) ئِ چ ’’و‘‘ تے ’’ی‘‘ ’’ر‘‘ تے ٹ دی آواز کوں ودھا ݙیندن۔
سرائیکی افسانہ نگاری
اساں اگر پاکستانی زباناں وچ لکھے ونجن والے افسانے دی گالھ کروں تاں ایہہ ساکوں پاکستان بنڑن توں بعد ای کہیں نہ کہیں شکل وچ ساہ گھندا ہویا نظر آندے ۔ میں ’’ساہ گھنن‘‘ دی گالھ ایں گالھوں کیتی ہے کہ عام طور تے اساں کہیں وی لکھت دے مُنڈھ کوں اُوں ڈینہہ توں ڈیکھن شروع کریندے ہئیں کہ جڈن اوہ شائع تھئی۔ حالانکہ شائع تھیونا چھپنا کڈھائیں وی نہ تاں کہیں لکھت دے قلم وچوں نکل تے کاغذ تے آ ونجن دی مُد دی نفی کر سگدے تے نہ اُوہندا متبادل بن سگدے کیوں جو طباعت تاں صرف لکھت دے ابلاغ کیتے ہوندی ہے نہ کہ اُوہندی تخلیق دی مُد دے تعین سانگے۔ سرائیکی وچ ای معلوم سطح تے پہلا چھپیا ہویا افسانہ بے شک ساکوں 1967ء وچ تحسین سبائے والوی دا ملدے۔لیکن ایکوں سرائیکی دا پہلا افسانہ آکھن میڈے نزدیک ہک غیر محتاط رویہ ہو سی۔ کیوں جو ایں گالھ توں کوئی وی انکارنیءں کر سگدا کہ تحسین توں وی پہلے کتنے لوکاں نے افسانے دا مُنڈھ بدھیا اوہناں کوں کتھائیں چھپواون دا موقع نہ مل سکیا تے جے کجھ چھپیاں وی سہی تاں ایجھی لا پرواہی نال کہ ایہناں دا ریکارڈ ای دستیاب کائی نیءں۔ تے ایں طرحاں اُو لکھتاں، لکھن والیاں دے نال ای مٹی سُوا تھی گئیاں۔
سہاڳ رات (رومانی مائیکروف)
رومانوی مائیکروف
سرائیکی افسانہ نگاری
بھاویں 1976ء سرائیکی افسانیاں دا پہلا مجموعہ ’’اُچی دھرتی جھِکا اسمان‘‘ مسرت کلانچوی دا ہے لیکن ایہہ بھلا کیویں آکھیا ونج سگدے کہ ایں توں پہلے کہیں تریمت نے سرائیکی افسانہ لکھیا ای نہ ہو سی۔ جئیں ویلے کو اُوں زمانے توں ذرا پہلے ساکوں بشریٰ رحمن، شیما سیال، بتول رحمانی، نجمہ کوکب تے اقبال بانو دے ناں وی نظر آندن۔ ویہویں صدی دے ستر دے ایں ڈہاکے وچ جیہڑیاں تریمتیں سرائیکی افسانے دی بنیاد کوں مضبوط کرن دا سبب بنڑیاں اُوہناں وچ اُتے گھدے ہوئے ناواں توں علاوہ رعنا فاروقی، ناظمہ، طالب، غزالہ احمدانی، سلمٰی ناز، پروین عزیز، سعید افضل، صبیحہ قریشی، شاہدہ رحمن، شاہدہ عطا مقدس، بشریٰ قریشی، رخسانہ علی، میمونہ طاہرہ تے رفیعہ ضیاء عباسی وی شامل ہین۔ لیکن اِیہناں سب تریمت لکھاریاں دے افسانے ساکوں گھر دی چار دیواری دے اندر دا حال ڈیندے ریہن جنہاں وچ آپسی رشتیاں دے درمیان interaction دے مسائل، رسماں ریتاں دے رولے تے بئے زنانے گویڑ شامل ہِن۔
سرائیکی اصطلاحواں
نون
حرف تَہجّی ’’ن‘‘ دا تلفّظ ݙو قسمی ئِ ۔
سرائیکی افسانہ نگاری
ایہہ افسانہ ساکوں ہک وسیبی گھر دا شیشہ تاں ضرور ڈکھیندا ہا، پر ایہہ کتھائیں وی کہیں وڈے گھیر وچ عالمی سطح تے کہیں بئے انسان نال جُڑدا ہویا نظر نہیں آندا۔ میڈے نزدیک ایہہ ایڈا کوئی غیر فطری وی کائی نہیں۔ ایکوں معاشرتی پریشر کُکر دے ڈسچارج والوّ توں چا تے گئے ویٹ (weight) دے بعد دی کیفیت نال تشبیہ ڈیونی چاہیدی ہے کہ جیندے وچوں نکلن والی اسٹیم وچ کُنی دے مسالیاں دا سواد تے چرار وی شامل تھی ویندے۔ ایہندی وجہ شاید اُو گھٹن وی ہائی کہ جینے سرائیکی تریمیت کوں تعلیم دے باوجود ہُن تئیں اُوں شعور توں محروم رکھیا ہویا ہا کہ جیندے نال انسان آپڑیں آپ کوں ہِک خاص علاقے دے چھوٹے جیہے گھر دی بجائے پوری کائنات دے ڈُکھ سُکھ نال گنڈھیا ہویا محسوس کریندے۔ افسانہ نگاری دی صورت وچ حقیقت نگاری دے ایں outlet نے جیہڑا شاعری دی تصوراتی دنیا کنوں بلکل ای مختلف ہا، سرائیکی تریمت کوں صرف ہک ایجھا روشندان ڈکھایا جیندے وچوں گھر دے ویڑھے وچ لگے ہوئے کِکر دے ون دے کنڈے ڈٹھے تے آپڑیں بُت وچ پُٹدے تاں محسوس کیتے ونج سکدے ہن، پر پورا اسمان ہالی وی اوندی نگاہ توں اُوڈھرہا۔
سہاڳ رات (رومانی مائیکروف)
.............................سهاگ رات
سرائیکی افسانہ نگاری
ایں پس منظر وچ اساں ڈیکھوں تاں سرائیکی افسانے دے تریمت لکھاریاں دی پوری صف وی صف جیہڑی ساکوں ستر دے ڈہاکے وچ وڈے تکھاج نال ساہمنے آوندی نظر آئی۔ اُوہ کجھ سالاں دے بعد خود بخود گم تھیندی گئی۔ کجھ تاں خود ای اُونہاں رسماں ریتاں دا نشانہ بن گیاں کہ جنہاں دی مذمت اُوہ اپ آپڑیاں لکھتاں وچ کریندیاں رہیاں ہن، کجھ شادی دے گھان وچ پہیج کراہیں لے مٹھی تھی گیاں۔ بتول رحمانی جہی افسانہ نگار کوں موت نے مہلت نہ ڈتی تے ایں طرحاں سارا بھار مسرت کلانچوی تے آ پیا جیہڑی گھر داری، نوکری اتے ڈراما نگاری وچ ونڈیجن دے باوجود تریمت افسانے دا گاڈا گھیلی آندی ہے۔ پر ہُن تقریباً چوتھائی صدی دے خلا توں بعد سرائیکی افسانے وچ تریمت لکھاری آپڑاں حصہ رلاون دی ولدے سِروں کوشش کریندی پئی ہے۔ لیکن ہُن ایہہ افسانہ ستر دے ڈہاکے والا کوئنی۔ اج دا تریمت افسانہ اکویہویں صدی دا افسانہ ہے کہ جیندی لکھن والی صنفی لحاظ نال عورت تاں ضرور ہے۔ لیکن اوندا افسانہ ہک ایجھے تَل وسیبی شخص دا افسانہ ہے جیہڑا آپڑیں خطے دی خوشبو رکھیندے ہوئے وی نہ تاں کہیں خاص علاقے وچ ونڈیا ہویا ہے تے نہ جنسی لحاظ نال زنائی مردانی تخصیص دا رُولا مچائی وَدے۔ ایہندا موضوع، مواد تے ٹریٹمنٹ کہیں اعتبار نال وی ایکوں سرائیکی نثری ادب دی ریل گادی دا زنانہ ڈبہ بنڑاون کوں تیار کائی نہیں۔ میڈے نزدیک ایہہ سرائیکی نثری ادب دا اُو ٹرننگ پوائنٹ ہے کہ جیندے بعد عالمی سطح تے ایہندے ابلاغ کوں نہ تاں جھلیا ونج سگدے تے نہ کہیں قسم دے تعصب دے ٹھپے نال ڈنبھ کراہیں ایکوں ہیکل کیتا ونج سگدے۔ عالمی ابلاغ دے نویکلے تقاضیاں دے اِیں عہد وچ multi langual تے با شعور تریمتیں دی جیہڑی ہِک صف سرائیکی کہانی دے ایں نویں درشن دے نال ساڈے ساہمنے آندی پئی ہے۔ اُونہاں وچوں ہک اہم ناں رابعہ خان دا ہے۔
سہاڳ رات (رومانی مائیکروف)
.................لکھت.منصور شانی
سرائیکی اصطلاحواں
سرائیکی زبان ئِ چ لوظیں دی بھن گھڑ
سرائیکی ٻولی ہک ایجھیں ٻولی ئِ جیندے ئِ چ لوظیں دی بھن گھڑ یعنی تقصیر (تخفیف) یا تزیید (اضافہ) کیتی ویندی ئِ ۔ خاص طور تے سرائیکی شاعری ئِ چ بھن گھڑ دی اے صورت ٻہوں نظر آندی ئِ ۔ اینہہ بھن گھڑ دے اتھاں کجھ اصول بیان کیتے ویندے پین تاں جو اینہہ بھن گھڑ دی وجہ کن بݨݨ آلے نویں لوظیں دی وضع قطع آسانی نال سمجھ ئِ چ آون٘ڄے۔ او اصول کجھ ایں ہن۔
سرائیکی افسانہ نگاری
رابعہ خان دیاں کہانی دیاں چونڑویاں گالھیں وچوں اہم ترین اُوہناں دا کردار نگاری د ا ہُنر ہے۔ افسانے دے کہیں وی کردار دا تعارف کجھ اتنی گہرائی تے تفصیل نال کراون تے اُوہناں کوں کمال حاصل ہے۔ لگدے جو کہیں مصور تے تصویر بنڑا تے سامنے رکھ چھوڑی ہے۔ رابعہ دی لکھت دی ایں خوبی نال ساکوں اُوہناں دی کہیں وی کہانی دا کوئی وی کردار اُوپرنیءں۔ ایویں محسوس تھیندے کہ اُوہ ساڈے آسوں پاسوں راہندا رہے تے آؤ جی وی تھیندے رہی ہے۔ لیکن کجھ ایں طرحاں کہ نہ اُوہ ساڈے معاملات کنوں غافل رہے تے نہ اساں اُوہندے حال حویلے توں بے خبر۔ رابعہ خان کردار نگاری دی ایں کرشمہ سازی نال کہانی دے کرداراں تے قاری دے درمیان اُنس تے اپنایت دی ہِک اجیہی پُل بنڑا ڈیندی ہے، جیہڑی اُوندے افسانے دے مجموعی تاثر وچ کافی دیر تک کوئی ڈلیک نیءں پووَن ڈیندی۔
سہاڳ رات (رومانی مائیکروف)
عمر دے اٹھارویں سال کوئ چھوهر کوڑھی نئ رهندی ت سجو تاں اونویں وی پورے وسبے دی شهزادی هئ.چٹا کھیر رنگ جیکوں ڈیهدیں هی گھٹ گھٹ پیونڑ لو دل آهدے, کالیاں شمور چلاک تے بلیار اکھیں دے اتو قدرتی سگھڑاپے دا ثبوت ستریے هوۓ بھربھٹیں دے تلو ڈو سیاه خال کبوتریں آلی کار پھیریاں کھاندیاں پپلیاں, چوڈی دے چندر آلی کار چمکدے متھے دے اتے جڈاں ساوا بوچھنڑ کالے خشبوئ والیں کوں کجی کھڑا هووے ها تاں چنبیلی دا پھل وی تر تر تکی رهندا ها, چٹے چوک چهرے تے رتے لال تھوڈیں دی نازکی گویا میر دا شعر ها, سوهنڑیں پتلے نک اچ چٹے نگ آلی کوکی دا لسکارا دنیا و ما فیها بھلاونڑ لو کافی ها تسلی نال گھڑیا هویا قالب کڈاھو وی گھٹ ودھ نی, نازک چٹی گچی جنت دے حوریں کوں شرما ڈیوے تے گچی مکدیں قیامت شروع تھیندی هئ.رنگ, انگ ت ستریے هوۓ بت آلی کار نسوانی سهنڑپ وی وسمی بال سگدا ها.ایں اچ جھک وچ بنده رل ونجے تاں خوش قسمت ها.اکثر پیرو راهنڑاں رهنڑ دی عادت زمین کوں پیر چمواونڑ دا حیله لگدی هئ. پر میں ایں سارے ستریے هوۓ حسن توں هٹ ت سجو دے ناز, نخرے ت بے نیازی دا عاشق هامیں. چار کوٹھیں آلی هکی حویلی ألے گھر اچ میں اج تک اے نامی سمجھ سگیا جو او میڈے نال پیار کریندی هے یا کائناں میں جڈاں اوکوں پیار دی گال کراں او میکوں وڈا مجنوں آکھ, کھل ت ٹال ونجے,میں اوندا ناں کاغذ ت دل بنڑا کے لکھاں تاں اے گال کر تے مٹا ڈیوےجو آپ نال پیار کر, میکوں یاد هے هک دفعه میں آکھیا ها توں میکوں نه ملی تاں میں هیڈ اچ جمپ مار ویساں تاں اوں آکھیا میں کهیں لو اپنڑی زندگی نی کھٹا سگدی میں تاں اپنڑی حیاتی تو وی پنج ڈاه سال وادھو جیساں.سچ هے جو سجو دے ایں انداز تے بے پرواهی دا تاں میں عاشق هامی. بس میڈا دل آهدے او وی میڈے نال پیار کرینی هئ. کل ساڈی سهاگ رات هئ پھلیں اچ بهار بنڑی سجو میکوں کھمب کھتڑیے پکھی آلی کار بےوس لگی هئ. پھل آنگوں ترڑدی سجو چھوئ موئ دا پترا بنڑی بیٹھی هئ.میکوں لگدے سجو دے نخرے, ناز انداز تے ادا میڈے نکاح دی محکوم تھی گئ هے.میں آپ کوں سجو دی بے نیازی کوں قید کرنڑ دا مجرم سمجھداں. میں محکوم جسم نال عشق نی کر سگدا. کاش اے سیاه رات جیکوں لوگ تاں لوگ خود سجو وی سهاگ رات سمجھے میڈی زندگی اچ نه آندی...(منصور شانی)
سرائیکی اصطلاحواں
امالہ
امالہ دا لغوی معنی ئِ آپ دو چھکݨ یا آپ د و جھکاوݨ ۔ ایندا ݙوجھا معنی ئِ فتحہ یعنی (  __ َ  ) زبر کوں کسرہ (__   ِ ) زیر دو اتنا جھکاوݨ جو او یائے مجہول (ے) دی اواز ݙیوݨ لڳ ون٘ڄے ۔علم صرف دی اصطلاح ئِ چ کہیں لوظ دے الف یا ہائے ہوّ ز (ہ) کوں یائے مجہول (ے) نال تبدیل کر ݙیوݨ کوں امالہ آکھیا ویندے مثال دے طور تے حساب کوں حسیب، رکاب کوں رکیب ، کتاب کوں کتیب وغیرہ ایویں ای آگرہ کن آگرے ، ٻڈھا کن ٻڈھے تے بندہ کن بندے وغیرہ اے ڳالھ گنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو کجھ لوک امالے دا غلط استعمال کریندن مثال دے طور تے ۔
سرائیکی افسانہ نگاری
جتھاں تک رابعہ خان دیاں کہانیاں دے موضوعات دا تعلق ہے۔ اُوہ بظاہر اہم نیءں لگدے۔ کوئی نِکی جہی گالھ، کوئی غیر اہم واقعہ یا کوئی غیر محسوس احساس جویں کہیں کَکی کوّیلی نے کوئی مہین جہی چونڈھی پاتی ہووے۔ لیکن اُوہ آپڑیں ٹریٹمنٹ نال اوہناں غیر محسوس تے غیر اہم واقعات دی شدت (Intensity) اتنی ودھا ڈیندی ہے کہ پڑھن والا حیران تھیندے کہ ایہو جیہا واقعہ تاں اُونے وی ڈٹھا ہا لیکن اُوہنے ایکوں اِیں طرحاں محسوس کیوں نہ کیتا۔ ایہو جہی گالھ تاں اُوہنے وی سُنی پر اُہنے ایں طرحاں اوہندا اثر کیوں نہ گھدا۔ میڈے نزدیک ایہو ای کہیں کہانی کار دا سب توں وڈا وصف ہوندے کہ اُوہ آپڑیں پڑھن والے دی توجہ دے اِرتکاز کیتے آتشی شیشے (convex lens) دی طرحاں د اکوئی میڈیم بن ونجے کہ جیہڑا سیالے دی مِٹھی مِٹھی دُھپ کوں وی کہیں ہِک نکتے تے مرتکز کرتے بھاء بھڑکا سگدے۔
رابعہ خان دے افسانیاں دی ٹریٹمنٹ دا ذکر کریندے ہوئیاں ایں گالھ کوں اَملک نظر اندازنی کیتا ونج سگدا کہ ہالی آپڑیں ’’کہانی دے سفر‘‘ دے آغاز تے ای اُوہناں دی پکڑ افسانے دی کرافٹ تے واقعات دے منطقی تسلسل تے خاصی مضبوط ہے۔ میڈے نزدیک اُردو تے سرائیکی ادب وچ ماسٹرز کرن تے مطالعے دی وسعت دے پس منظر سبب، اُوہ شعوری طور تے ایں گالھ دا خیال رکھیندن کہ کہانی ایں طرحاں آپڑیں اندروں نِسرے کہ سب کجھ اوپرانہ لگے، فطری تے فطری تخلیق دے تقاضیاں دے مطابق ای لگے۔ رابعہ خان دیاں لکھتاں دی ہِک بئی اہم گالھ اُوہناں دی چسولی زبان ہے جیندے وچ قدم قدم تے ونکو ونک دے محاورے تے اکھان اُوندا چِر اربیاوی ودھا ڈیندن۔ اُوہ محاورے ایں طرحاں ورتیندن کہ محسوس تھیندے ایہہ محاورہ یا اکھان بنڑیاں وی ایں جملے یا سیچویشن کیتے ہا۔ رابعہ خان دی زبان تے بیان کہیں کہیں جا تے زنانی پوشاک وی پا گھندن۔ پر ایہہ ایں سانگے پھٹوڑنی نیءں لگدا کہ اُوہ ایں قسم دی ساری زبان، زنانے کرداراں کنوں ای بُلویندن۔ جیہڑا اُوئیں وی کہیں تخلیق کار کیتے بنیادی اہمیت رکھیندے۔ کیوں جو اگر کردار اُوہ زبان نہ بولیسن کہ جیہڑی اُوہناں تے پھبدی ہے تاں وَل تاں سبھو کجھ ای اُوپرا تے ان سونہاں لگسی۔ میڈے خیال وچ آپڑیاں افسانیاں وچ ای زبان وَرت کے رابعہ خان سرائیکی زبان دی اصل لُغت کوں در پیش اُوں خطرے دا مکو ٹھپن دی کوشش کیتی ہے۔ جیہڑا ملٹی لینگوئل سوسائٹی دے وجود وچ آون نال، تل وسیب دیاں زباناں کوں اُناں دی خوشبو کنوں محروم کرن دی صورت ساڈے سامنے موجود ہے۔
سرائیکی اصطلاحواں
امالہ
لمبر       غلط جملہ                                                 درست جملہ
سرائیکی افسانہ نگاری
ایں گالھ تے تاں ڈوجھی رائے بئی کوئی نیءں تھی سگدی کہ اج دی کہانی وچ موضوع، کرافٹ، ٹریٹمنٹ اتے زبان توں بعد جیہڑا ingrediant بہوں ضروری گِنڑیاں ویندے، اُوہ اوہندی punch line ہے۔ ہک تکڑی پنچ لائن دے بغیر نہ تاں افسانے دا کوئی تاثر بنڑدے تے نہ کوئی اجہیا میسج (messege) اگو ہاں تھی سگدے کہ جیہڑا پڑھن والے کوں کجھ دیر تئیں ایہہ سوچن تے مجبور کرے کہ واقع اُوہنے اج کجھ نواں سکھے، نواں پڑھے یا اُوندے اندر چیزاں کوں ڈیکھن تے وَرتن دا کوئی نواں احساس جاگے۔ ایہندے وِچ کوئی شک نیءں کہ رابعہ خان دے افسانیاں دی پنچ لائن بہوں ای مضبوط تے پُر زور ہوندی ہے۔ اجیہا پنچ تے اجیہا زور جیہڑا نہ تاں نِیل پیندے تے نہ بظاہر محسوس تھیندے لیکن آپڑیں شِدت یا آپڑاں blow منوائے بغیر راہندا وی کائی نیءں۔ میڈے نزدیک اج دے نقاد کوں آپڑاں دل اِتنا تاں کُھلا رکھنا چاہیدا ہے کہ اج دی با شعور تریمت نے جے سرائیکی نثری ادب وچ صنفی تعصب (Gender Bias ) یا active feminism کوں ہِک پاسے رکھ تے ’’شخصی‘‘ توازن کوں اُچیچا کرن دا فیصلہ کر گھدے تاں ساکوں وی ایں فیصلے کوں من گھنڑاں چاہیدا ہے۔
سرائیکی اصطلاحواں
روزمرہ تے محاورہ
روزمرہ عام ٻول چال کوں آکھیا ویندے جیویں جو اساں ہک ٻئے نال ڳالھ ُمہاڑ کریندے ہئیں۔
سرائیکی افسانہ نگاری
حوالے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
سرائیکی اصطلاحواں
سرائیکی اکھاݨ
اکھان دے مترادف اردو لوظ ’’کہاوت‘‘ یا ’’ ضرب المثل‘‘ ہِن۔ اکھاݨ دناویں دے تجربات دا نچوڑ ہوندی ئِ۔ اکھاݨ کوں کہیں سَچے تے سُچے انسان دا ’’ قول ‘‘وی آکھ سڳدے ہیں۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اکھاݨ ہک ایجھاں سچ ہوندے جیکوں عالمی حیثیت حاصل ہوندی ئِ۔
پہاکے
سرائیکی زبان دا اے وکھرپ ئِ جو ایندے ئِ چ بعض اکھاݨان ایجھیئاں وی ہِن جنھیں دیاں تخلیق کرݨ آلیاں زنانیاں / تِریمتیں ہِن۔ لہٰذا ایھو جھیئاں اکھاݨاں جیندیاں خالق زنانیاں ہوون یا انھیں کو ں عورتیں دی زبا ن کن ادا کرݨ دی آہر کیتی ڳئی ہووے ۔ عام اصطلاح ئِ چ انھیں کوں ’’پہاکے‘‘  آکھیا ویندے ۔ ݙوجھے لوظاں ئِ چ ’’پہاکے‘‘ او ’’اکھاݨاں ‘‘ ہن جہڑٖیاں جو زنانی / تِریمت دی زبان کنوں ادا تھیون ۔ انھیں اکھاݨیں وچ طنز دا پہلو وی ہوندے تے اصلاح دا پہلو وی۔
علم صرف
عربی لغت ئِ چ صرف پھیر کوں آہدن پر قواعد دے لحاظ نال صرف اونہہ علم دا ناں ئِ جیندے ئِ چ لوظیں دا ہیر پھیر کیتا ویندے ، تے مختلف کلمے بݨانوݨ تے بحث کیتی ویندی ئِ۔ اینہہ علم دے جاݨݨ نال اے خبر وی پوندی ئِ جو کوئی ٻولی کیویں لکھی پڑھی تے ٻولی ویندی ئِ۔ صرف دا بنیادی موضوع لوظ ئِ۔ لہٰذا اینہہ علم ئِ چ لوظیں دیں قسمیں انھیں دیں انجو انج صورتیں ۔ اسمیں دے ہیر پھیر تے، افعال تے انھیں دے گردانیں تے بحث کیتی ویندی ئِ۔
علم نحو
لوظ ’’نحو‘‘ دا اصلی معنی ئِ ’’رستہ یا پاسہ‘‘ پر ایندا اصطلاحی معنی ئِ حروف تَہجّی کوں ہک ٻئے دے پاسے نال رکھ کے لوظ بݨانوݨ ، لوظ ہک ٻئے دے پاسے نال رکھ کے جملے بݨانوݨ تے جملے ہک ٻئے دے پاسے نال رکھ کے بیان ، تقریر، یا دلیل بݨانون‘‘ ۔
اینہہ تعریف کوں سامݨھے رکھ کرائیں آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو ’’علم نحو دا رواجی معنی او دستور ، طرز یا قانون ئِ جیندے تراݨتے حروف تَہجّی ، لوظ یا جملے ہک ٻئے نال جو ڑیئے ویندن جہڑے جو اینہہ جڑت دی بنیاد تے ہک ٻئے نال موافقت وی رکھیندن تے ہک ٻئے تے اثر انداز تھی کرائیں نویاں صورتاں وی بݨیندن ۔
چِتاونی
اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو جہڑے اصطلاحی ناں مثال دے طور تے اسم، فعل ، حرف، صفت ضمیر ، جنس تے عدد دی حالت تے زمانے وغیرہ علم صرف ئِ چ اینہہ واسطے ورتیئے ویندن تاں جو خبر پووے جو انھیں لوظیں دیاں انجو انج صورتاں کہڑیاں ہِن۔ پر نحو ئِ چ اینہہ واسطے ورتیئے ویندن جو انھیں لوظیں دی جڑت دے قانون معلوم تھی سڳن جیندے تراݨ تے اے لوظ درست ٻولیئے ، لکھیئے تے پڑھیئے ون٘ڄ سڳن۔
اللّہ میاں سچے
اَدھی چھٹی ساری
مُلاں مَچھی ماری
گھن آیا ٻِلی
ٻِلی دے ݙو ٻچے
اللّہ میاں سچے
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک ادب
راجن پور
راجن پور راجن پور پنجاب دے ہک وسدے شاہر دا ناں ءِ ایندا ضلعی ہیڈ کواٹر وی اتھائیں کِر ءِـ دریا سندھ دے ݙینہہ لہا دے پاسوں 20 میل تے ہِے اتے شاہر کنے 40 میل پَرتے پچھادھ دا پور ءِ تے ولا کوہ سلیمان دے پہاڑی علاقے ہِن۔
راجن پور تحصیل کیویں بݨیا
1862ء وچ سندھو سائیں دی ٻوڑ کوٹ مٹھن دے وسدے شاہر کوں بر چا کیتُس جاہ ٹکاݨے آلے، مال دھار تے ڈانگرے آلے، وپاری سبھیں چٹے پدھر ان تڑرٹھے اوں ویلھے کوٹ مٹھن تحصیل ہائی پر ٻوڑ دی وجہ نال جھوک تاں ٻُݙ ڳئی تے تحصیل دا درجہ لݙ ڳیاـ کوٹ مٹھن دے ٻݙݨ دے باد راجن پور کوں عارضی تحصیل ٻݨا ݙتی ڳی کوٹ مٹھݨ وت اسرا پر تحصیل دا تھاݨ وت نہ ملاـ 1982ء راجن پور ضلع بݨ ڳیا تے حالی تائیں ضلع ہـیے پیا۔ روجھاݨ، عمر کوٹ، شاہوالی، بنگلہ اچھا،بنگلہ ھدایت،مرغائی،بنگلہ دھیگن،کوٹ مٹھن،راجن پور، کوٹلہ نصیر،کوٹلہ عیسن، فاضل پور، محمد پور،ڄام پور،ہڑند،حاجی پور،فتح پور کمال راجن پور دے اہم علاقے ہن۔
اسحاق دانش
اسحاق دانش سرائیکی شاعر ہے
ݙوہڑہ
اساں رل گئیں دے پندھ گنڑدے ہیں اساں جبر دی جیل اچ رہندے ہیں
جیڑھی صدقے نال گھولیندی ھے اوں سر دی ویل اچ رہندے ہیں
اساں بوچھنڑ لیر کتیر وانگو کہیں بال دی چیل اچ رہندے ہیں
تونڑیں ڈکھیں دانش مار گھتیے اساں ول وی میل اچ رہندے ہیں
مرشد اسحاق دانش سئیں..
غزل
ساڈانقصان تھئے جیتلا تساں نقصان سمجھانیئں
میں تاں حیران ھاں ارمان ھے غربت خدا ڈیندے
تساں ارمان ماریے ھن تساں ارمان سمجھا نیئں
اتھاں متھڑا گسیندا پئے اتھاں حق وی مریندا پئے
تساں قرآن پڑھدے ہئو تساں قرآن سمجھا نیئں
تونڑیں جو بکھ تو مرگے ہیں ولا سلطان سمجھا نیئں
اساں دانش ستئے ہوئے ہیں تیڈی ۔مخلوق دے مولا
تیں جو کجھ وی ڈسایا ھے انہاں فرمان سمجھا نیئں
میڈی زندگی اودھاری چھوڑ میکوں
مہبت دی بیماری چھوڑ میکوں
میں ونگیں نال گجرے ویچڑیں ہن
میڈے سر تے ہے کھاری چھوڑ میکوں
توں ہولا پھل میکوں ہاں نال نہ  لا
تیڈا جوبن ہے باری چھوڑ     میکوں
او سجھ لہندے کوں تانگھیں وات ہوسی
بڑاں واں ونج پتھاری چھوڑ     میکوں
توں دانش ہئیں جواری چھوڑ میکوں
نظم
میڈیاں آہیں تاں بجھ
میڈیاں ہنجوں تاں گنڑ
میڈا چہرا  تاں  پڑھ
اے ترائےگالہیں تیکوں سمجھ آونجن
تاں میں تاریا ویساں
اسحاق دانش
قطعہ
مونجھے  چہرے  کاوڑ   ٹوک   خدا  حافظ
ڳولݨی ہیسے  چوڳ  کتھائیں  ونڃ  لاہسوں
وستی والے   سارے    لوک    خدا    حافظ
اسحاق دانش
ݙوہڑہ
میں تاں مونجھ مسافر دی ہاں میں ہاں کونج نماڑیں
میں مانواں میں دھیاں بھینڑاں میں ہاں سگھڑ سیانڑیں
ڈکھ دی ڈینڑ ڈراوے ڈیوے اکھ اچ رہندے پانڑیں
میں روواں تاں رو پوندے ہن سیاں ست اسمان
میڈی ذات پھرول ناں کملا کر کے ڈیکھ دھیان
اسحاق دانش
اکبر مخمور
اکبر مخمور دیرہ غازی خان دا رہوݨ آلا ہے، اکھر پوتھی اوندی ہک اہم تصنیف ہے۔
ڄم پل
٢٩ نومبر کوں ڄمے۔
غزل
کیا کراں پیتاں نبھانواں کیا کراں
اوپری کندھ دا پچھانواں کیا کراں
رل گئی راھیں وفا دی لاش کوں
سٹ گھتاں مونڈھیں تے چانواں کیا کراں
رس گیا ھم گھوٹ پہلی رات دا
لانویں کوں تیلی نہ لانواں کیا کراں
سیپ چولے دا لویراں تھی گئے
سینواں یا سئیں کوں ڈکھانواں کیا کراں
چھئی چھریکاں چنڑیں تھئی چھک تانڑ وچہ
تن کجاں یا سر لکانواں کیا کراں
گھل گیاں مخمور کہیں دی ذات وچہ
آپ اپنڑیں ہتھ نہ آنواں کیا کراں
اکبر مخمور ونکی:اکبر مخمور
جمشید دستی
جمشیداحمدخان دستی ہک پاکستانی سیاستدان ہے ۔تے عوامی راج پارٹی دا چیئرمین ہے۔ ایند تعلق مظفرگڑھ توں ہے
سیاسی ٹور
جمشید دستی نے اپݨی سیاست دا پندھ ہک مزدور لیڈر دے طور کیتا ہئ۔2001 دے بلدیاتی الیکشن وچ ضلع کونسل مظفرگڑھ دا مزدور کسان ممبر بݨرا۔
ول 2005وچ مظفرگڑھ شہر دی یونی کونسل دا ناظم دا الیکشن جت گیا۔
2008 دے قومی انتخاب وچ این اے 178 تو ں پاکستان پیپلز پارٹی دے ٹکٹ تے قومی اسمبلی دا ممبر بݨ گیا۔
2013 وچ آزاد امیدوار دے طور تے ہک واری ول قومی اسمبلی دا الیکشن جت گیا۔
2016 وچ عوامی راج پارٹی کو قائم کیتا تے 2018 دا الیکشن پارٹی دے ٹکٹ تے لڑا پر ہار گیا
ابن کثیر
ابتدائی زندگی
حافظ ابن کثیر دی ولادت 701ھ وچ مجدل وچ تھئی جیہڑا بصرہ دے اطراف وچ ہک قریہ ہے۔ کم سنی وچ ہی والد دا سایہ سر توں اٹھی گیا۔ وݙے بھائی نے اپݨی آغوش تربیت وچ گھدا۔ انہاں دے نال دمشق چلے گئے۔ اتھائیں انہاں دی نشوونما تھئی۔ ابتدا وچ فقہ دی تعلیم اپݨے وݙے بھائی توں پاتی تے بعد کوں شیخ برہان الدین تے شیخ کمال الدین توں اس فن دی تکمیل کیتی۔ اس دے علاوہ آپ نے ابن تیمیہ وغیرہ توں وی استفادہ کیتا۔ تمام عمر آپ دی درس و افتاء، تصنیف و تالیف وچ بسر تھئی۔ حافظ ذہبی دی وفات دے بعد مدرسہ ام صالح تے مدرسہ تنکریہ وچ آپ شیخ الحدیث دے عہدہ تے فائز رہے۔ اخیر عمر وچ بینائی ویندی رہی۔ 26 شعبان بروز جمعرات 774ھ وچ وفات پاتی۔
احمد بن ابراہیم بن خالد الموصلیؒ
آپؒ احادیث دے راوی ہن۔ آپؒ دی پیدائش دے بارے وچ کوئی معلومات نی ۔ آپؒ موصلی ہن، ول بغداد وچ رہائش پزیر تھئے۔ آپؒ دی وفات 236 ھجری وچ بغداد وچ تھئی۔ آپؒ توں کجھ زیادہ احادیث روایت نی۔ ابو داودؒ نے آپؒ توں اپݨی سنن وچ ہک حدیث روایت کیتی ہے جبکہ ابن ماجہؒ نے اپݨی کتاب التفسیر وچ وی آپؒ توں روایت کیتی ہے۔
اساتذہ
ابراہیم بن سعد بن ابراہیم، ابراہیم بن سلیمان ابو اسماعیل مؤدب، اسماعیل بن ابراہیم بن مقسم(ابن علیہ)، جعفر بن سلیمان ضبعی، حبیب بن حبیب کوفی، حکم بن سنان باہلی، حکم بن ظہیر فزاری، حماد بن زید، خلف بن خلیفہ، سعید بن عبد الرحمان، سلام بن سلیم حنفی(ابو احوص)، سلام بن سلیمان قاری، سیف بن ہارون برجمی، شریک بن عبد اللہ نخعی، صالح بن عمر واسطی، صبی بن اشعث بن سالم سلولی، عبشر بن قاسم، عبد اللہ بن جعفر بن نجیح، عبد اللہ بن مبارک، عمر بن عبید طنافسی، فرج بن فضالہ، محمد بن ثابت عبد ی، معاویہ بن عبد الکریم، ناصح بن علا، نوح بن قیس، وضاح بن عبد اللہ(ابو عوانہ)، یزید بن زریع، یوسف بن عطیہ صفار
شاگرد
ابو داؤد(حدیثِ واحد)، ابراہیم بن عبد اللہ بن جنید، احمد بن حسن بن عبد الجبار، احمد بن علی بن مثنیٰ(ابو یعلیٰ موصلی)، احمد بن محمد بن خالد، احمد بن محمد بن عبد العزیز، احمد بن محمد بن مستلم، جعفر بن محمد بن قتیبہ، حسن بن علی بن شبیب، حماد بن مؤمل، عبد اللہ بن احمد بن حنبل، عبد اللہ بن محمد بن عبد العزیز (ابو قاسم بغوی)، عبد اللہ بن محمد بن عبید (ابن ابی دنیا)، عبید اللہ بن عبد الکریم (ابو زرعہ رازی)، عمر بن شبہ، فضل بن ہارون، محمد بن عبد اللہ بن سلیمان(مطین)، محمد بن عبد وس بن کامل سراج، محمد بن غالب بن حرب، محمد بن واصل مقری، موسیٰ بن اسحاق بن موسیٰ انصاری، موسیٰ بن ہارون بن عبد اللہ۔ ان سے کتابت کی: احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین
اللّہ ݙیوایا پُرجوشؔ
اللّہ ݙیوایا پُرجوشؔ مُنشی اللہ ڈیوایا پُرجوشؔ تحصیل شجاع آباد دے ہِک زمین٘دار گھراݨے وچ 1875ء دے نیڑے تیڑے پیدا تھئے.اُنہاں دا کافیاں دا ہِک مجموعہ ݙوہڑیاں دا ہِک مجموعہ چھپا ہویا مِلدے.. پُرجوشؔ ٻہوں وَݙے چن٘ڳے شاعر ھَن.
آدم سمتھ
آدم سمتھ (Adam Smith) ہک برطانوی ماہر معاشیات تے فلسفی ہئی۔ 1723ء اسکاٹ لینڈ وچ پیدا تھیا۔ آکسفورڈ یونیورسٹی توں تعلیم حاصل کیتی۔ گلاسگو یونیورسٹی وچ فلسفے دا استاد رہا۔ اوں دی وجہ شہرت اوں دی کتاب The Wealth of Nations ہے جیہڑی پہلی دفعہ 1776ء وچ چھپی ہئی۔ سمتھ نے ساری زندگی شادی نی کیتی۔ thumb|سر آدم سمتھ
علمی خدمات
سمتھ نے سونے دی بجائے تعلیم یافتہ، ہنر مند تء محنتی افراد کوں کہیں ملک دی اصل دولت قرار ݙتا۔ اوں نے پراݨے دور دی پابندیاں دی محالفت کیتی جیہڑے صنعتی انقلاب دی راہ وچ رکاوٹ ہن۔ اوں نے آکھا کہ اگر کم کوں تقسیم کر ݙتا ونجے تاں پیدوار زیادہ تھی سڳدی ہے۔
پیلوں گوشہ اسلم رسولپوری
پیلوں گوشہ اسلم رسول پوری، بشکریہ ڈاکٹر انوار احمد