cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صفت عددی
6۔ صفت مقداری:
۴ ٻوری= ہک ٻار
۴ ٻار= ہک پتھ
ii۔ مݨݨ دے پیمانے: پاݨ، پڑوپی، ٹوپہ، پائی، چوٹھ، بار ، پتھ (۱۶چوٹھاں)۔
مݨݨ دے پیمانیں دی تفصیل:
۴پاݨاں= ہک پڑوپی
۴ پڑوپیاں= ہک ٹوپہ
۴ ٹوپے= ہک پائی
۴ پایاں= ہک چوٹھہ
۴ چوٹھاں= ہک بار
۴ بار= ہک پتھ
iii۔ کچھݨ دے پیمانے:
انگریزی دے پیمانے:انچ ، فٹ ، گز ، فرلانگ، میل۔
دیسی پیمانے: چپا، گٹھ، ہتھ، کرہوں(ایک قدم یا ایک کرم یا تین ہاتھ) ، جریب ، کوہ(کوس)۔
رقبے دے پیمانے: ہتھ(۵.۵فٹ) ، سرساہی(ایک مربع کرم یا ۳x۳ ہتھ)، مرلہ(نو سرساہی یا۳x۳کرہوں)، کنال(بیس مرلے)، وگھا یعنی (چار کنال)، ایکڑ(آٹھ کنال) ، مربع(پچیس ایکڑ)۔
اعداد غیر معین یا مبہم اعداد
7۔ اعداد غیر معین یا مبہم اعداد:ایجھیں اعداد جنھیں کنوں کہیں شے دی درست تعداد معلوم نہ تھیوے یا ایجھیں اعداد جنھیں کنوں درست تعداد دا پتہ نہ لڳ سڳے غیر معین یا مبہم اعداد اکھیندن ۔ مثال دے طور تے :
الف: کئی ، کئی ہک ، سب یا سبھے یا سبھو، کِنھاں یا کنھیں، سبھݨیں یا سبھݨاں،کُل ، یکے سارے ، ٻہوں، ٻہوں سارے، ڈھیر ، ڈھیر سارے، ڈھڳ، ڈھڳ سارے ، تھولا، تھولا، تھولے، تھولے جھئیں، تھولے ٻہوں، درھے، درھے سارے ، درڳ، درگ سارے، ادھے پچدھے، کجھ، کجھ کاں، اݨ کھٹ، اݨ مݨیئے، اݨ ڳنیے، بے شمار ، ذری، ذری ہک، کجھ کجھ ، ٻہوںٻہوں، ٻہوں کجھ، ڈھیر کجھ، خس جتلا، چونڈھی جتلا، قطرے جتلا، سویں، ہزاریں، لکھیں،کروڑیں، اربیں، کھربیں۔
ب: گنتری دے لوظیں دے اڳوں’’ہک‘‘یا ’’کھن‘‘دا ودھاراکر کے غیر معین یا مبہم اعداد بݨائے ون٘ڄ سڳدن جیویں جو:
کئی ہک، ݙہ ہک، ویہہ ہک، سو ہک، پنجاہ ہک، ہر ہک، ذری ہک، کجھ ہک، خس ہک، چونڈھی ہک، قطرہ ہک، سوکھن، ہزار کھن، پنجاہ کھن ، لکھ کھن، کروڑ کھن وغیرہ وغیرہ۔
ج: کجھ ایجھیں اعداد جنھیں کنوں ونڈو لچھ(تقسیم) دے معنی نکلݨ تقسیمی اعداد اکھیندن توڑے جو اے اعداد ظاہری طور تے معین اعداد وانگوں نئیں لڳدے پر صفاتی طور تے غیر معین اعداد ڳݨیے ویندن۔ مثال دے طور تے ہک ہک آدمی، چار چار چھوکرے، پنج پنج ڳائیں، سوسو وچھے، ہکڑݙکڑ زناور، گھٹوگھٹ ودھوودھ، ݙوچار ، پنج ݙاہ، سو پنجاہ وغیرہ وغیرہ۔
د: اعداد غیر معین یا مبہم اعداد کیتے کجھ ٻئے لوظ وی استعمال تھیندن۔ اے لوظ عام طور تے تعداد یا مقدار کیتے ورتیے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو:
۱۔ کتنا پندھ نبڑ ڳئے۲۔ دھماکے ئِ چ کتنے آدمی مر ڳین۔ ۳۔ جتلا کھا سڳدیں کھا گھِن۔۴۔ اتلا نہ کھا جو بیمار تھی ون٘ڄیں۵۔ جتلا گڑ اتلا مٹھا، اوکوں جتی کتی سمجھئے پر اوندی سمجھ ئِ چ کجھ نئیں آیا۔ ۶۔ جتلی وݙی قد ہِس اتلا وݙا بے وقوف ئِ۔۷۔ میں خوب ڄاݨداں جو توں کتلے پاݨی ء ِ چ ہیں۔۸۔ کیݙی وݙی قد ہی پر عقل نھوی آئی۹۔ توں ایݙا وݙا وی نوھیں تھیا جو میݙے نال بر میچیں۔۱۰۔ اُٹھ جیݙا وݙا تھیا مترݨ نہ  سکھیا۔
اُتے ݙتے ڳئے جملیئں کنوں معلوم تھئے جو جتنا، کتنا، اتنا، جتلا، کتلا، اتلا ، جتنے، کتنے، اتنے، جتلے، کتلے، اتلے، جتنی، کتنی، اتنی، جتلی، کتلی، اتلی تے جتی،کتی، اتی، وغیرہ وغیرہ غیرمعین تعداد یا مقدار یا وزن کیتے ورتیے ڳین، ایویں ای جے کر انھیں ݙتے ڳئے لوظیں دے اڳوں سارا، سارے یا ساریاں دا ودھارا کر ݙتا ون٘ڄے  تاں ڳالھ ئِ چ مزیدزور پیدا کیتا ون٘ڄ سڳدے۔ مثال دے طور تے کتلا سارا، اتلا سارا، اتنے سارے، اتلیاں ساریاں، جتی ساریاں وغیرہ وغیرہ۔ ونکی:اسم صفت ونکی:سرائیکی قواعد
جیوݨ خان جسکاݨی
جیوݨ خان جسکاݨی 1942ء کوں بھکر دے گرانہہ سیال وچ پیدا تھئے۔ آپ دے والد دا نام قلب علی خان ہئی جیہڑے موضع سیال دے چنگے وݙے زمینداراں وچوں ہن۔ جیوݨ خان نے اپݨی ابتدائی تعلیم گورنمنٹ پرائمری سکول سیال توں حاصل کیتی، بھکر توں میٹرک دی تعلیم مکمل کیتی تے بعد اچ آپ نے ایف اے اسمعٰیل کالج بھکر توں مکمل کیتی۔ اوندے بعد مزید تعلیم کیتے لیے آپ لاھور چلے ڳئے، 1968ء وچ آپ نے بی ایڈ کیتا، پنجاب یونیورسٹی توں، 1974ء وچ پنجاب یونیورسٹی توں ہی ایم اے فارسی کیتا تے گولڈ میڈل حاصل کیتا، ایم اے اردو وی پنجاب یونیورسٹی توں کیتی۔ تعلیمی سفر مکمل کرݨ دے بعد جیوݨ خان جسکاݨی نے ایم سی ہائی سکول بھکر توں تدریسی زندگی دا آغاز کیتا۔ طویل عرصے تک ایم سی ہائی سکول وچ خدمات سر انجام ݙیوݨ دے بعد 1984ء میں بطور اے ای او ترقی پا کے دریاخان تعینات تھئے۔ 1988ء وچ گݙولہ ہائی سکول وچ بطور ایس ایس ٹی تعینات تھئے تے بعد اچ اوہ ڈی ڈی او تحصیل بھکر رہیے۔ آپ ہیڈ ماسٹر گورنمنٹ ہائی سکول میاں پنجہ تے آخر وچ ہیڈ ماسٹر گورنمنٹ ہائی سکول سیال تعینات تھئے جتھوں آپ 2001ء وچ ریٹائر تھئے۔ آپ فارسی تے انگریزی زبان تے مہارت رکھدے ہن۔ آپ دورانِ تعلیم لاھور وچ ڈاکٹر شجاع ناموس دے شاگرد بھی رہیے، ڈاکٹر شجاع، علامہ محمد اقبال دے قریبی رفقاء وچوں ہن۔ جیوݨ خان جسکاݨی 30 جنوری 2010ء کوں ایں جہانِ فانی توں رخصت تھئے۔
عرشم نیازی
عرشم نیازی اپڑاں تازہ شعری مجموعہ " تاڑی " بہوں محبت دے نال میکوں عطا کیتا جیندے کیتے میں اُس دا  تہہ دل توں ممنون ہاں ۔۔میکوں ایویں لگدۓ ان شاءاللہ تاڑی دی گونج سارے سرائیکی وسیب اچ سݨی ویسی ۔تے سارا سرائیکی وسیب  عرشم نیازی دی تاڑی تے تاڑی مریندا نظر آسی ۔۔
بھانویں گھڑا تھالی وگے بھانویں وگے ڈھولک
سُراں دے وچ  روح نہ آسی جے نہ وگی تاڑی
۔ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔           عرشم نیازی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
عرشم میݙا چھوٹا بھرا ہے ݙوہڑا بہوں سوہݨاں لکھدئے تے غزل وی ہُݨ سوہݨی کر گھدس میکوں امید اے محنت تے ریاضت نال ارشم سرائیکی ادب کوں چنگیاں غزلاں ݙیسی کل ݙو شعر سݨائس تساں وی چس چاؤ
اوندے نکھیڑے توں بعد اج میں صندوق پھولائے تاں یاد آیائے
اوندے ہتھاں دے کڈھائی تھئے ھوئے رُمال کھلسن تاں شعر تھیسن
عرشم نیازی ہک شاعر نئیں بلکہ کیفیت دا ناں ہے۔اوں دی شاعری انسان کوں وجد اچ مبتلا کرݙیندی اے.ہک ہک مصرع انسان دے روح وچوں بکاٹاں کڈھ ݙینداے۔کجھ ݙینہ پہلےاوں دی کتاب "تاڑی"منظر عام تے آئی اے۔عرشم آہداے کہ تاڑی وی شاعری دی صنف اے۔ ہک ایسے آلہ موسیقی دا ناں  تاڑی ہے جیہڑا وگے تاں روح اچ شاعری دےتار چھڑ ویندن۔عرشم اچھا شاعر ہووݨ دے نال نال اچھا دوست تے بہوں خوبصورت انسان وی ہے۔ایں شخص بہوں جلد ادبی دنیا دے وچ آپڑاں ناں بݨایاے۔  اج توں بعد جگ وچ جتھاں وی تاڑی وگسی عرشم نیازی دی شاعری دے نال وگسی۔
................
یار رج کے نپیڑ اکھیاں کوں
ہنج نہ نکلی تاں بھا پھپھڑ پوسی
..............
شعر بوٹاں دے وانگ ہوندے ہن
ہک نہ پھپھڑا بیا پھپھڑ پوسی
...............
ہنج ٹنگی کھلی اے
کندھ آلے سائے تے
دھپ جمی کھلی اے
تیݙے نال گزارا کیتم میݙی داد ہے بݨدی
زندگی بیہا کجھ نا ݙے تاں مار نرگی تاڑی
............
خوشبو کولوں رمال پُر تھی گئے
.............
سک سہاگݨ سیج تے ماری گئ ہے رات کوں
لم یزل دے فیصلے تے ونج اجل دی چیک سݨ
...........
نال تیݙے ݙسا مصیبت وچ
کوݨ میݙے سوا کھلتا ہے
زورا زوری تے میں خود کو گھیلی وداں
ݙے نہ باہواں کݙائیں بدعا آپ کوں
کوݨ روندا ہے رات چرکے جئیں
کیندے اندر شعور جم آیائے
میݙے ہاں تے انگور جم آیائے
بھاہ تے پاݨی دے وانگ ساݙا وی
اتنا سر دے میں پار ٹریا ہاں
پوندے ویندن نشان پیراں تے
ہر کیں اپنے فیدے کیتے
پاکستان کوں زخمی کیتئے
تن دے گوٹے دے غور کیتا ہم
روح جو ادھڑے تاں خاک باقی ہے
کوݨ پڑھدائے اداس اکھیاں کوں
لوک رکھدن خیال چہرے تے
وقت گھوڑئے ہتھوں نکل ویسی
گھت کے اپڑیں لغام ٹوری رکھ
کندھاں وچ آ تلا انگھرئے
ویہڑے ݙیلا تھیندا ویندائے
نندر آئی تصویر دے صدقے
خاب نشیلا تھیندا ویندائے
اساݙے پیر پک پئے ہن تہاݙی بیر پک پئ اے
اوندے ہتھاں دے کڈھائی تھئے اوئے رمال کھلسن تاں شعر تھیسن
اتنی دیر میں پیریں پئی اے
چھالے ونج زنجیر تے نکلے
عشق اپڑاں ثبوت منگیا ہئ
لہہ کے ہݙیاں توں ماس رکھ چھوڑم
زندگی احترام کر ساݙا
تیکوں چھوڑن تے دیر نئیں لگڑیں
ونگ بھنیوے تاں شر نہ تھی پووے
بانہہ مروڑن تے دیر نئیں لگڑیں
گھر سہیلی بݨا کے گھن آئی ہم
اے محبت تاں ݙیݨ نکلی ہے
پھٹی محبت دا آندے ویندے مسافراں توں پتہ ہے پچھدی
پزار پیراں دے بھل گئے جیکوں اوں پیرو واݨی دا کیا بݨا اے
سچی ݙسا نا او چھیر جیڑی یقین الفت تے نئ کریندی
او جہڑی بݨدی ہا بہوں سیاݨی اوں بہوں سیاݨی دا کیا بݨا اے
انجے لگدا ہا جنگلاں وچ کئیں روحاں ناچ کیتا ہے
اساں گھنگھرو دے چھݨکن دی صدا دے نال ٹُر پئے ہاں
کݙائیں وی میݙے خدا نی آکھا
کݙائیں وی میݙے خدا نی آکھا
جو اے سی آلی مسیت ہووے
قالین ہوون یا سنگِ مرمر
تݙاں نمازاں قبول کرساں
،
غلاف کعبہ تے چاڑھو سونا
چڑھاؤ چادر یا دیگاں ݙیوو
اے گَلو ننگے تے پِیرواݨاں
کوں چھوڑ ݙیوو کروڑ ݙیوو
جو رات ساری سپیکراں تے
تساں تفرقے کِھنڈاوݨ آلے
بیان کرو نہ دھیان کرو
چُودھار مسجد دے راہون آلی
اے میݙی خلقت غریب طبقہ
تاں رات ساری جگائی رکھو
جہان سر تے اٹھائی رکھو
مگر اِتھوں دا نظام الٹاۓ تمام الٹاۓ
جے کئُی غریباں دا حق چا مارے
گوانڈھی بھاویں ہے بُکھا سَمدا
تاں سمدا راہوے
یا کئیں دی دھی دی جوانی پیو دی
اُلانگھی اتے جے گَلدی پئی اے
تاں گلدی راہوے اساݙا کے ہے
اتھوں دے حاجی نمازی سارے
ایہو اکھیندن فقط ݙسیندن
جو ہر کئیں اپنا خیال رکھنائے
خدا دی خلقت خدا دے ذِمّے
خدا دی خلقت کوں چھوڑی رکھو
مسیتاں جھا جھا تے جوڑی رکھو
عرشم تیݙے کیتے ڈھیر دعاواں اللہ پاک مزید عزتاں ݙیوی۔تیݙے ناں تے ہمیشہ تاڑیاں وگدیاں راہون۔آمین ونکی:سرائیکی شاعر
سرائیکی دی قدامت
سنگتیو! جتنی ہندوستان دی تہذیب قدیم ء اتنی ءی سرائیکی دھرتی دی زبان تے ثقافت قدیم ءے ڄیہڑی وقت وہیلے نال ٻرہوپلے دھاڑل حملہ آوراں دے کُھراں دی لتاڑ ءچ لتڑیج تے رہ ڳئی۔ آہدن جو دھاڑ(حملہ) جو پوندی ہئی ول اُتھاں بھانویں چِدھے چا ریھڑو ھا۔ اڄ اساکوں کتھائیں دھک لگے، درد جو تھیوے آکھدے ہیں "دھاڑ وُو" ۔۔۔۔۔۔ یعنی " دھاڑ آئی وُو" ۔۔۔۔ حملہ آیا وُوــــ ۔۔۔ اج ایہو لفظ "دھاڑ" اساݙے درد دی علامت بݨ ڳئےـــ بلکل اینویں جیویں سندھی آکھدے "گھوڑا ڑے گھوڑاـ"
ہر لفظ اپݨے اندر ہک مکمل تاریخ رکھیندے ۔ اے ٻرہوپلے دھاڑل، گھوڑیاں اُتے چڑھ اینجھا درد کِھنڈیندے ہن جو ہزاراں وریہاں گزرݨ بعد اڄ وی دھک جو لڳے دھاڑ آئی وُو مُنہہ ءچوں نکلدے۔ ہُݨ بھانویں جو سرائیکیاں دی لکھی پڑھی تاریخ نہ ہوے پر اساݙی ٻولی اساݙے بِھڑ ٹٻے تےاساڈے ، لوک قصے ءی اساݙی مکمل تاریخ ءے جیکوں ول ول کھولݨ دی ،ٻولݨ دی، تے پھرولݨ دی لوڑھ ءے۔ عبدللہ عرفان ہوراں اپݨے ایں شاہکار ءچ اساݙی مہان دھرتی اُتے تاریخ دی دھاڑ کوں سُتے بِھڑ ٹِٻاں کوں ونڄ جگائے۔ انھاں بِھڑ ٹٻاں اندر اساݙے وݙکیاں دے درد کُہیجے پئین ۔ اڄ اے ٹِٻے اپݨی نویاں پیڑھیاں کوں کُوکاں مار سݙیندے پئین "جو اساں پُراݨے ٹھیڑ"۔۔۔۔۔۔ شہزاد عرفان
سرائیکی دھرتی دے جوان
.. ہک وقت آیا جݙاں سرائیکی نوجوان وی پڑھݨ پے.. پہلے تاں وسیب دے ٻالیں کوں پڑھݨ دا موقع نا ملدا ہا. اگر ملے ہا تاں ساݙا نوجوان آپݨی اماں ٻولی کوں بھل ویندا ہا او آپݨے آپ کوں سرائیکی نہ آدھا ہا کیوں جو کجھ جہل لوک سرائیکیں کو جنگلی آدھے ہن... او جہل کون ہن ساریں کوں پتہ ہے... مگر اڄ حالات بدل ڳن اڄ او سرائیکی جیڑھا آپݨے آپ کوں سرائیکی اکھویندے ݙردا ہا اڄ فخر کریندے.. اڄ ݙٹھا ونڄے تاں ہر وݙی یونیورسٹی اچ سرائیکی کونسلاں ہن تے میکوں ایں ڳال دے فخر ہے کہ شاید سب توں زیادہ ایکٹو اسلام آباد تے روالپنڈی تے کونسلاں وی سرائیکی کونسلاں ہن.. اگر سوشل میڈیا تے ݙٹھا ونڄے تاں قوم پرستی اچ سب توں اڳاں سرائیکی ہن.. پنج تو چھی سال دے پہلے پس منظر تے ݙٹھا ونڄے تاں سرائیکی دا ناں وی کینا ہا نہ ساݙے صوبہ دی کوئ ڳال کریندا ہا نہ ساݙے وسیب دی محرومی دی ڳال کریندا ہا.. مگر اڄ ݙیکھ گھنو ہر جا سرائیکی سرائیکی لڳا پے اڄ جیڑھے پنجابی کوں ݙیکھو جیڑھے بلوچی کوں ݙیکھو سرائیکی سرائیکی لئ پے... سرائیکیاں دے شعور دی ہک مثال Mohsin عرف Saeenدی ہے اے نوجوان اپݨے Rapp اچ اپݨے وسیب دے حقوق دی ڳال کریندے اوکوں کیا ضرورت ہے او ٻے Rappers دی طرح شراب دے چھوریں دی ڳال کرے کیوں جو اڄ دے نوجوانیں دی پسند ہے پر ایکوں اپݨی دھرتی اپݨی زبان نال پیار اے.. اڄ میکوں یقین ہے کہ ہݨ سرائیکی جاگ ڳے انشاللہ کجھ عرصہ تک ݙیکھسو کہ ہر سرائیکی سرائیکیت دے رنگ اچ رنگیسے... انشاللہ..
ہتھیجی
احمد پور شہر توں شمالی جانب ٣٠ کلومیٹر تے ہتھیجی دا قصبہ موجود اے جتھاں ٩٥ ٪ عوام سرائیکی اے. اہم برادریاں وچ وارݨ، نائچ، چنڑ، بھٹہ، قریشی، مہر تے لاڑ شامل ہن.
thumb|[[سرائیکی Saraiki]]
رضائی شاہ
سید رضا علی شاہ جنہاں دے ناں نال رضائی شاہ جنوبی تے شمالی دے موضع جات بݨے، آپ دے بھائیاں دے ناں نال موسوم موضع جات نور شاہ (ںیٹ ٻوگھا) تے سید سکھا شاہ دے ناں نال حسن شاہ وچ موضع سکھا شاہ آباد تھئے، آپ سید محمد مکی المعروف میر بکھر دی اولاد توں ھن تے اونہی نسبت نال باکھری سادات مشہور ھن، دریائے سندھ دے نال کچھی دے زرخیز زمیناں آپ دی اولاد دے ناں ھن۔ آپ ٻلوٹ شریف وچ دفن ھن تے بھکر دے نقوی باکھری سادات دے محترم اکابرین وچوں ہن۔
ماہنامہ فکرِ فرید اتے ٻئے رسالے
سرائیکی لوک ادب وِچ لوک ادب دے کُجھ منڈھلے اخبار، ریاض الاخبار، ریاض نور، خبر ملتان، شعائے شمس، اخبار محقق، چشمٔہ فیض، صادق الاخبار نخلستانِ ادب، ماہانہ حکمت، میراث، لالہ صحرا، العزیز، رودستلج، رسالہ فکر، المعین، سفینہ، ڈیرہ غازی خان رپورٹر، جودھن، اصلاح، نوائے اسلام، بلال، سلیمان، عزب، پاک سرزمین، ساحل بشارت، نوائے تھل، پاک کھلاڑی، سدھ رسائن، سیر و سفر، قانون، پرواز، تبلیغ، خاتون، مخزن العلوم، فکر فرید، راستہ، دفاع، اخبار حق، خضر دیہات، جگنو، اصلاح، سخنور، دے ناں نال چھپݨ والے رسالیاں بارے جائزہ گھدا ڳئے۔ مذکورہ بالا رسائل وچ فارسی تے اردو دیاںصحافتی تحریراں دے نال نال سرائیکی مواد وی  چھپدا رہ ڳئے۔ ایہہ رسائل تواتر نال نہ چھپ سگیئے۔جیندی وجہ معاشی ناہمواری حکومتی سرپرستی دا نہ ہودن جھئیں مسائل اہم ہن۔
ماہنامہ فکر فرید بارے مصنف علامہ محمد اعظم سعیدی لکھدن:"'ایں رسالے دے صرف ݙوشمارے چھپئے ہن۔ میݙے سامݨے ایں ویلھے ݙوجھا شمارہ بابت عزہ رمضان المبارک 1318ء مطابق دسمبر 1900ء موجود ہے۔ ایندے ٹائٹل دے متھے تے اﷲ واحد فرد لکھیا ہویا اے تے گول دائرے وچ رسالے دا ناں ’’فکر فرید‘‘ اے: زیرادارت فقیر حکیم اﷲ بخش جکھڑ لکھیا ہویا اے۔ ایں رسالے وچ خواجہ غلام فریدؒ دے اقوال، افکار اتے ناصحانہ گفتگو وی ہے۔ جیڑھی انہاں نے محمد نواز خان مرانی دے گھر مریدیں دے سامݨے کیتی ہئی۔ ایندے علاوہ ہک مضمون اے ’’حضرت فرید سئیں تے ابن العربی سئیں دا مسلک‘‘ اے مضمون پورا سرائیکی وچ ہے۔ پہلا مضمون یعنی خواجہ صاحب دے اقوال وغیرہ اردو وچ ہے۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی لوک ادب دے رسالے
کشمیر دی فتح
مٹی بھری ہوئ ہے، مدھانڑی وی مٹی وچ کھڑی ہے،مندھانڑی دا چپا وی ڈاڈھا موٹا ت چنگاں ہے،مندھانڑی تے بدھا رسہ وی پکا ہے ت کھرکھنڑ آلا جوان وی گبھرو ہے پر چھا نئیں بنڑدی پئ.... اوکوں مشورہ ڈیونڑ آلے وی سیانڑے ہن، کوئ آھدے پگھر گئ ہوسی تپہ پانڑی پاؤ، کوئ آدھا ادھا چکر ڈے مدھانڑی دا، کوئ کجھ آھدے کوئ کجھ... پر ہک بندہ آھدے "اللہ آلے او مٹی اچ ڈہی تاں پاتی نوہے".. پانڑی دی مدھانڑی نال چھا نئیں بنڑدی... توں چپ کر بہہ... دقیانوسی، قدامت پسند، غاریں اچ راہونڑ آلے دور دی گال کریندیں. سیانڑے ولدا ڈتے. مسئلہ کشمیر....... دل ہے... سوچ دی مندھانڑی وی ہے، مشیر وی چنگے ہن کوئ آھدے قرار داد پاس کرو، کوئ آھدے اقوام_ متحدہ کوں آکھو.... کوئ کجھ کوئ کجھ... پر اصل چیز... جہاد... اف ہو میں وی قدامت پسند، انتہا پرست اور غاریں دے دور اچ رھونڑ آلا شخص ہاں... اج تک جہاد جہاد لائ وداں... ڈیکھ گھناۓ جہاد دے بغیر کشمیر فتح تھی ویسی حالی تاں صرف 65سال تھئن، 65 صدیاں تاں کۓ نی تھیاں... دقیانوسی..(لکھاری، منصور شانی، ٢٧ اکتوبر ٢٠١٥ء)
علم الآثار
آرکیالوجی کوں علم الآثار وی آہدے ہن۔ انسانی تاریخ تے ثقافت دا مطالعہ جہڑا آثارقدیمہ دی صورت وچ کتھائیں کہیں شکل وچ محفوظ رہ ون٘ڄݨ آلی باقیات دی بازیافت جینویں دستاویزات تے قدیم عمارتاں دی مدد نال کیتی ون٘ڄے او آرکیالوجی ہوندا ہے۔ آرکیالوجی ماضی دی انھاں باقیات دا مطالعہ ہے، جہڑا لوک آپݨے پچھوں چھوڑ ڳئے ہن۔ جینویں عمارات تے اشیاء وگیرہ۔ انھاں وچوں اکثر شئیاں سمندراں وچ ٻُݙیاں ہوئیاں یا زمین وچ دفن تھیاں ہوئیاں ہوندیاں ہن۔ جیکوں زمین پٹ تے کڈھا ویندے۔ کھُدئی دے دوران لبھیاں ڳیاں پُراݨیاں شئیاں، عمارتاں، برتناں، ہݙیاں تے ہتھیار وغیرہ دا مطالعہ کرت ماہرین پُراݨیاں تہذیباں دے بارے وچ معلومات کٹھیاں کریندے ہن۔ ایں کوں آرکیالوجی دا علم آہدے ہن۔
ہڑپائی تہذیب دے ادوار
ہڑپای تہذیب کوں چار دوراں وچ ونڈیا ڳئے۔ ١۔ قبل از پڑپائی دور ٤٠٠٠ ق م توں ٣٠٠٠ ق م ٢۔ ابتدائی ہڑپائی دور ٣٠٠٠ ق م توں ٢٥٠٠ ق م ٣۔ عروج یافتہ ہڑپائی دور ٢٥٠٠ قم توں ٢٠٠٠ ق م ٤۔ متاخر ہڑپائی دور ٢٠٠٠ قم توں ١٨٠٠ ق م
ہاکڑہ تمدن
پاکستان وچ ہاکڑہ تمدن دے ٣٢ مقاماں تے آثار ملے ہن۔ انھاں وچوں اہم ایہ ہن۔ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
کشمیری موذن قتل عام
13 جولائی سن 1931ء وچ کشمیر وچ ہزاراں کشمیریاں نے عبدالقدیر نامی کشمیری رہنما ء کوں باغی قرار ݙے کے گرفتار کرݨ تے سرینگر سنٹرل جیل دے سامݨے احتجاج کیتا. ظہر دی نماز دے وقت جیہرلے مظاہرین وچوں ہک نوجوان نے نماز کیتے ازان ݙتی تاں ہک ڈوگرہ سپاہی نے گولی چلا ݙتی جس نال اس موذن دی موت تھئی اوں اذان کوں اتھاؤں ہک ݙوجھے نوجوان نے شروع کیتا لیکن اونکوں وی گولی مار ݙتی گئی. تاریخ دے مطابق اس طرح ٻاویہہ نوجوان شہید تھئے تاں ایہ اذان تکمیل کوں پہنچی۔۔   ایں قتل عام دی یاد وچ ہر سال کشمیر وچ 13 جولائی کوںیوم شہدائے کشمیر منایا ویندے۔ جبکہ بعض بھارتی ذرائع اس حوالے نال کجھ ٻئی ہی کہانی سݨیندن. انہاں دے مطابق مسلماناں دی بجائے ہندؤاں دا قتل عام کیتا گیا۔
میر تقی میر
میر تقی میر (پیدائش: 28 مئی 1723ء— وفات: 22 ستمبر 1810ء) اصل ناں میر محمد تقى، اردو دے عظیم شاعر ہن۔ میر انہاں دا تخلص ہئی۔ اردو شاعرى وچ مير تقى مير دا مقام بہت اچا ہے ـ انہاں کوں ناقدین و شعرائے متاخرین نے خدائے سخن دے خطاب نال نوازا۔ اوہ اپݨے زمانے دے ہك منفرد شاعر ہن۔ آپ دے متعلق اردو دے عظیم الشان شاعر مرزا غالب نے لکھا ہے۔
"ریختہ کے تمہی استاد نہیں ہو غالبؔ کہتے ہیں اگلے زمانے ميں كوئى مير بھی تھا"
حالات
میر تقی میر، آگرہ وچ 1723ء وچ پیدا تھے۔ انہاں دے والد دا ناں محمد علی ہئی لیکن علی متقی دے ناں نال مشہور ہن۔ تے درویش گوشہ نشین ہن۔ میر نے ابتدائی تعلیم والد دے دوست سید امان اللہ توں حاصل کیری مگر مزید تعلیم توں پہلے جݙݨ میر حالی نؤں سال دے ہن اوہ ٹر ڳئے تݙانہہ انہاں دے بعد انہاں دے والد نے خود تعلیم و تربیت شروع کیتی۔ مگر چند مہینے بعد ہی انہاں دا وی انتقال تھی ڳیا۔ اتھوں میر دی زندگی وچ رنج و الم دے طویل باب دی ابتدا تھئی۔ انہاں دے مترائے بھرا محمد حسن نے اچھا سلوک نہ کیتا۔ تلاش معاش دی فکر وچ دہلی پہنچے تے ہک نواب کول ملازم تھی ڳئے۔ مگر جݙݨ نواب موصوف ہک جنگ وچ مارے ڳئے تاں میر آگرہ ول آئے۔ لیکن گزر اوقات دی کوئی صورت نہ بݨ سڳی۔ تہوں دوبارہ دہلی روانہ تھئے تے اپݨے ماسڑ سراج الدین آرزو دے کول قیام پذیر تھئے۔ مترائے بھرا دے اکساوݨ تے خان آرزو نے وی پریشان کرݨا شروع کر ݙتا۔ کجھ غم دوراں، کجھ غم جاناں توں جنوں دی کیفیت پیدا تھی ڳئی۔ میر دا زمانہ شورشاں تے فتنہ و فساد دا زمانہ ہئی۔ ہر طرفوں تنگدستی و مشکلات برداشت کرݨ کے بعد بالآخر میر گوشہ عافیت دی تلاش وچ لکھنؤ روانہ تھی ڳئے۔ سفر دے صعوبتاں دے بعد لکھنؤ پہنچے۔ اتھاں انہاں دی شاعری دی دھوم مچ ڳئی۔ نواب آصف الدولہ نے ترئے سو روپے ماہوار وظیفہ مقرر کر ݙتا۔ تے میر آرام نال زندگی بسر کرݨ لڳے۔ لیکن تند مزاجی دی وجہ توں کہیں ڳال تے ناراض تھی کے دربار توں الڳ تھی ڳئے۔ آخری ترئے سالاں وچ جوان دھیی اور ذال دے انتقال نے صدمات وچ ٻیا اضافہ کر ݙتا۔ آخر اقلیم سخن دا ایہ حرماں نصیب شہنشاہ 87 سال دی عمر پا کے 1810ء وچ لکھنؤ دی آغوش وچ ہمیشہ کیتے سمھ ڳیا۔ میر دی زندگی دے بارے وچ معلومات دا اہم ذریعہ انہاں دی سوانح عمری "ذکرِ میر"، جیہڑی انہاں دے بچپن توں لکھنؤ وچ انہاں دے قیام دے آغاز دی مدت تے محیط ہے۔ میر نے اپݨی زندگی دے چند ایام مغل دہلی وچ صر ف کیتے۔ اوں وقت اوہ پراݨی دہلی وچ جیہڑی جگہ رہندے ہن اونکوں کوچہ چلم، آکھا ویندا ہئی۔
انتقال
میر تقی میر دے بارے وچ شنید ہے کہ اُنھاں دی قبر لکھنؤ دے موجودہ ریلوے سٹیشن دے کہیں پلیٹ فارم تلے تھی سڳدی ہے کہ اوندی تعمیر دے دوران اوہ پُراݨا قبرستان جتھاں میر دفن ہن اوں عمارت دی زد وچ آ ڳیا ہئی۔
ابو اللیث صدیقی
پروفیسر ڈاکٹر ابواللیث صدیقی (پیدائش: 15 جون، 1916ء - وفات: 7 ستمبر، 1994ء) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ تعلیم، نقاد، جامعہ کراچی دے شعبہ اردو دے سربراہ تے کولمبیا یونیورسٹی دے وزٹنگ پروفیسر ہن۔
حالات زندگی
ابواللیث صدیقی 15 جون، 1916ء کوں آگرہ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا تھئے ۔ انہاں نے آگرہ، بدایوں تے علی گڑھ توں تعلیم ھاصل کیتی۔ اوہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی توں اردو ادب وچ پی ایچ ڈی کرݨ والے پہلے اسکالر ہن۔ ابواللیث صدیقی ابتدا وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی نال وابستہ رہے ۔ 1948ء وچ لندن اسکول آف ایشین اینڈ افریقن اسٹڈیز چلے گئے تے شمالی ہندوستان وچ ہند-آریا زباناں تے تحقیق کیتی. ۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان چلے آئے۔ پہلے لاہور تے ول کراچی وچ سکونت اختیار کیتی۔
وفات
ڈاکٹر ابواللیث صدیقی 7 ستمبر، 1994ء کوں کراچی، پاکستان وچ وفات پا گئے تے جامعہ کراچی دے قبرستان وچ سپردِ خاک تھئے۔
ابو القاسم الزہراوی
ابو القاسم خلف بن عباس الزہراوی اندلس نال تعلق رکھݨ والے علم جراحت دے بانی، متعدد آلات جراحی دے موجد تے مشہور مسلم سائنس دان ہن۔ قرطبہ دے شمال مغرب وچ امویاں دے بݨائے گئے شہر الزہراء دی نسبت نال الزہراوی سݙیندے ہن، یورپیاں نے انہاں دا ناں بہت ساری اشکال تے لاطینی زبان وچ کندہ کیتا ہے، اوہ طبیب، جراح تے مصنف ہن، اوہ عرب دے عظیم جراح تے طبیب منے ویندے ہن جنہاں دی جراحی دا دورِ جدید وی معترف ہے. thumb|الزہراوی
سائنسی خدمات
انہاں دا زمانہ اندلس وچ چوتھی صدی ہجری (ݙاہویں صدی عیسوی) ہے، انہاں دی زندگی جلیل القدر کارنامیاں نال بھرپور ہے. اوہ خلیفہ عبدالرحمن سوم الناصر دے طبیبِ خاص ہن، ول انہاں دے پتر خلیفہ الحکم دوم المستنصر دے طبیبِ خاص تھئے، تاریخ وچ انہاں دی زندگی دے حوالے نال بہت کم تفصیلات ملدیای ہن حتی کہ ساکوں انہاں دا سالِ پیدائش 936ء، انہاں دی وفات غالباً 404ھ کوں تھئی۔ انہاں دی سب توں اچھی تصانیف وچ انہاں دی کتاب “الزہراوی” ہے جبکہ انہاں دی سب توں وݙی تصنیف “التصریف لمن عجز عن التالیف” ہے جیہڑی کئی زباناں وچ ترجمہ تھی کے کئی واری شائع تھی چکی ہے۔
الزہراوی صرف ماہر جراح ہی نہ ہن بلکہ تجربہ کار طبیب وی ہن، انہاں دی کتاب وچ اکھیاں دے امراض، کن، حلق، ݙند، مسوڑھے، زبان، عورتاں دے امراض، فنِ تولید، جبڑہ تے ہڈیاں دے ٹٹݨ تے تفصیلی ابواب موجود ہن۔
الزہراوی نے ناسور دے علاج کیتے ہک آلہ دریافت کیتا تے بہت سارے امراض دا استری نال علاج کیتا، زہراوی اوہ پہلے طبیب ہن جنہاں نے “ہیموفیلیا” نہ صرف دریافت کیتا بلکہ اس دی تفصیل وی لکھی۔
علمی خدمات
زہراوی دا یورپ وچ بڑا عظیم اثر رہا، انہاں دی کتب دا یورپ دی بہت ساری زباناں وچ ترجمہ کیتا گیا تے یورپ دی طبی یونیورسٹیاں وچ پڑھائی ویندیاں رہیاں، یورپ دے جراحواں نے انہاں توں خوب استفادہ کیتا تے انہاں توں اقتباس وی کیتا، حتٰی کہ بعض اوقات بغیر حوالہ ݙتے انہاں دی دریافتاں اپݨے ناں منسوب کر گھدے، انہاں دی کتاب “الزہراوی” پندرہویں صدی عیسوی دے شروع توں گھن کے اٹھارویں صدی عیسوی دے اواخر تک یورپ دے اطباء دا واحد ریفرنس رہی۔ انہاں دے ایجاد کردہ آلات جراحی اج تک استعمال تھیندے ہن۔
مائی بھاڳی
thumb|مائی بھاڳی دی تصویر
مائی بھاڳی (اردو: مائی بھاگی) (انگریزی: Mai Bhaghi) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٢٠ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٧ جولائی ١٩٨٦ء) پاکستان نال تعلّق رکھݨ آلی مہان٘دری لوک ڳائیکہ ہَن۔
حیاتی دا احوال
مائی بھاڳی ١٩١١ء وِچ ضلع تھرپارکر، برطانوی ہند (موجودہ پاکستان) وِچ ڄَمّے ہَن۔ مائی بھاڳی کُوں بھاڳ بھری (بختاں آلی) دا ناں وی ݙتّا ڳِیا۔ اُنّھاں نے گَھٹ عُمر وِچ ای اپݨے پِیؤ دے نال اَواز نال اَواز رَلائی۔ مائی بھاڳی دا تعلّق ہِک اِیہو جئیں غریب ٹَٻَّر میگوار بِیادری نال ہئی جیڑھی ڈیپلو اَتے نیڑے تیڑے دے دِیہاں وِچ شادی پرنیوا دے موقع اُتّے سہرے، لوک گِیت ڳا تے اپݨاں ویلھا لنگھین٘دے ہَن۔ ابتداء وِچ مائی بھاڳی نے ڳائیکی دا فن اپݨی اَماں مائی خدیجہ تُوں سِکّھیا۔ اُوہ اپݨے پِیؤ دے نال شادیاں اَتے تہواراں وِچ اپݨے فن دا مظاہرہ کرین٘دی رئی۔ اِنّھاں دا ناں ١٩٦٨ء وِچ اُوں ویلے منظرِ عام تے آیا جِہڑیلے بھالو (ماروی دے دِیہ) وِچ منعقد تِھیوݨ آلے "جشنِ ماروی" دے ہِک سَوَبّ وِچ اِنّھاں نے اپݨے فن دا مظاہرہ کِیتا۔ اِیں سال شیخ غلام حسین نے اِنّھاں کُوں ریڈیو پاکستان حیدر آباد اَتے پاکستان ٹیلی ویژن تے ڳاوݨ کِیتے سَݙّیا۔ شیخ غلام حسین بین الاقوامی مہان٘در رکّھݨ آلی لوک ڳائیکہ، عابدہ پروین دے پئے ہَن۔ سولھاں ورھیاں دی حیاتی وِچ اِنّھاں دی شادی ہوتھی فقیر نال تِھی ڳئی جیڑھے تھرپارکر دے شہر اسلام کوٹ دے مہان٘درے لوک ڳائیک ہَن۔
مائی بھاڳی نے تھر دے ہِک ٻئے مہان٘درے لوک ڳائیک اُستاد مراد فقیر دے نال اَنجو انج ٻولیاں وِچ ڳاݨے ڳائے جِنّھاں وِچ سرائیکی، مارواڑی، سندھی اَتے برصغیر دے ٻِنّھاں ٻولیاں شامل ہِن۔ اِین٘دے بعد اِنّھاں دی مہان٘در پاکستان دے طول تے عرض وِچ پھیل ڳئی اَتے اِتُّھوں توں نِکّل تے دُنیا دے ٻئے علاقیاں تئیں ون٘ڄ پُڄّی۔ اِنّھاں دی مہان٘در جیڑھا ڳاݨا بݨیا اُوہ "کھڑی نیم دے نیچے تاں ہے کلھی" ہئی۔ اِیہ ڳاݨاں اِنّھاں لوکاں نے وی پسند کِیتا جیڑھے اِیں ڳاݨے دی ٻولی تُوں نا واقف ہَن۔
اعزازات
حکومتِ پاکستان نے موسیقی دے مِدان وِچ اِنّھاں دے شاندار خدمتاں دے نتیجے وِچ مائی بھاڳی دے خدمتاں دے اعتراف دے طور تے اِنّھاں کُوں ١٩٨١ء کوں صدارتی تمغائے حسنِ کارکردگی عطا کِیتا۔
وفات
مائی بھاڳی ٧ جولائی ١٩٨٦ء کُوں ضلع تھر پارکر، پاکستان وِچ فوت تھی ڳئی۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی لوک ڳائیکہ ونکی:سندھی ٻولی دے ڳائیکاں ونکی:سندھی مہان٘درے زنانیاں ونکی:سندھی لوک موسیقی ونکی:سندھی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکاں ونکی:لوک ڳائیکہ ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیکاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے تِرِیمتاں ونکی:زنانی ونکی:تِریمت ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:سرائیکی ٻولی دے لوک ڳائیکاں ونکی:سرائیکی مہان٘درے شخصیّتاں
سیّدہ آمنہ بنتِ وہب سلام اللہ علیہا
سیدہ آمنہ بنت وہب سلام اللہ علیہا (پیدائش: 557ء– وفات: 577ء) محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی اماں سیݨ ہن تے آپؐ دے اہلبیت وچ ہک وݙا مقام رکھدن.
حیات طیبہ
آپ دے والد دا ناں وہب بن عبد مناف ہئی۔ آپ دا تعلق قبیلہ بنو زہرہ نال ہئی جیہڑا قریش ہی دا ہک ذیلی قبیلہ ہئی۔ آپ دا سلسلہ نسب حضورؐ دے جدِ امجد عبد مناف بن قصی نال ملدا ہے۔ محمدؐ دے والد عبد اللہ بن عبد المطلب شادی دے کجھ عرصہ بعد حضورؐ دی پیدائش توں تقریباً چھی مہینے پہلے وفات پا گئے۔ اس دے بعد آپؐ سیدہ آمنہؑ دے زیرِ پرورش ریہے۔ سیدہ آمنہؑ مکہ تے یثرب (مدینہ) دے درمیان ہک سفر دے دوران ابواء دے مقام تے وفات پا گئیاں۔ ایہ 577ء ہئی تے سیدہ آمنہؑ حضورؐ کوں یثرب (مدینہ) گھن کے ویندے پئے ہن تاکہ اوہ اپݨے مامے کوں ملن تے اپݨے والد سیدنا عبد اللہ بن عبد المطلب علیہ السلام دی قبر دی زیارت وی کرن۔
آپؑ اپݨے قبیلہ وچ سیرت النساء دے ناں نال مشہور ہن۔ آخری حج دے دوران آنحضرتؐ نے انہاں دی قبر مبارک دی زیارت کیتی تے انہاں کوں یاد کر کے رُنّے۔ ایہ جگہ ہک پتھریلا علاقہ ہے جیہڑا ہک پہاڑی دا ہموار حصہ ہے۔
راحت عائشہ
تعلیم
ابتدائی طور تے دینی تعلیم نال اَغاز کِیتا اَتے جامعہ یوسفیہ للبنات ناظم آباد چورنگی تُوں قرآن مجید ݙاہ ورھیاں دی حیاتی وِچ حفظ کِیتا۔ باقاعدہ عصری تعلیم دا اَغاز جماعت اَٹّھویں تُوں کِیتا کراچی دے سر سیّد گرلز کالج توں انٹر کِیتا۔ سکول وِچ قرأت اَتے نعت دے انجو انج مقابلیاں وِچ حِصّہ گِھدّا اَتے انجو انج اِنامات گِھدّے۔ جامعہ کراچی توں معاشیات وِچ مسٹرز کِیتا۔
غیر نصابی سرگرمیاں
راحت عائشہ سر سید گرلز کالج کراچی دی کوئز ٹیم دا حِصّہ رہی اَتے انجو انج طالبات اَتے طلبہ کالج توں انج پی ٹی وی اَتے ریڈیو پاکستان توں انجو انج اِنامات گِھدّے۔ کراچی انٹرمیڈیٹ بورڈ آفس وِچ تِھیوݨ آلے بین الکلیاتی معلوماتِ عامہ دے مقابلے وِچ ݙوجھی پوزیشن گِھدّی۔
ادبی خدمتاں
پہلی لِکّھت چھی / سَت ورھیاں دی حیاتی وِچ ٻالاں دے جنگ وِچ چَھپّی ہئی۔ البتہ با قاعدہ لِکّھݨ دا اَغاز ٢٠١٤-١٥ء توں کِیتا اَتے ہُݨ تئیں ہمدرد نونہال، ماہنامہ ساتھی، پیغام، جسارت میگزین، جگنو، ٻچوں کا باغ، ماہنامہ اقراء، بچوں کا گلستان، بزمِ منزل، جنگل منگل، بزمِ قرآن، اکادمی ادبیات پاکستان دے تحت نِکلݨ آلے رسالے ترے ماہی ادبیات اطفال وِچ وی باقاعدہ لکھین٘دی پئی ہِن۔
رکنیت
پاکستان دی ݙو وݙّی ادبی تحریکاں "دائرہ علم و ادب" اَتے "پاکستان فیڈریشن آف کالمسٹ" دی رُکن ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:ٻالاں دے مصنف ونکی:مدیر زنانیاں
جمشید ناشاد نال پہلی ملاقات
جمشید ناشاد نال میڈی پہلی ملاقات، اَٹھ سال پہلے انہاں دے علاقے وچ انہاں دے آپڑیں مشاعرے وچ تھئی جہڑا سال پسالی تھیندے تے اوندے روحِ رواں ناشاد آپ ہوندن. پہلی ملاقات وچ گُھل مل ونجنڑ آلا ناشاد جینویں تڈاں ہا اج وی اونویں ہے اوندی طبیعت تے میل ملاپ وچ رتی بھر وی فرق نئیں آیا.کہیں وی شخص دی سیاپ اوندے علاقے دی اوندے نال محبت یا نفرت توں کیتی ونج سکدی ہے کیوں جو "گھر دا تھاں ہلکا ہوندے" پر ناشاد دے علاقے دے لوکاں دی ناشاد نال محبت تے پیار ڈیکھ کے میں حیران تھی گیاں اوندی بنیادی وجہ اے ہے جو ناشاد کم کیتے آپڑاں وقت ضائع نئیں کیتا تے نہ کیندے نال بغض رکھیائے آپڑیں ہستی مطابق اوں نے نہ صرف آپڑیں علاقے بلکہ پوری سرائیکی بیلٹ دے شعراء تے ادیباں کوں مانڑ عطا کیتے تے انہاں کو ہک جا اکٹھا کر کے ادب دی حقیقی خدمت کیتی اے. ڈھیر سارے نوجواناں دی سرپرستی کر کے ادب دوستی دا ثبوت ڈتے کیوں جو اوندے اندر منافقت کئے نی ایں پاروں شاعر ادیب تے سامعین اوندا احترام کریندن کیوں جو ناشاد دوستاں کوں کٹھا کر جانڑدے.
پہلے وی میں ہک جا تے لکھ چُکاں جو "دوستی تے دشمنی وچ کھرے لوک ہمیشاں جذباتی ہوندن" ایں حوالے نال میں ڈٹھیائے جو ناشاد جذباتی ضرور ہے مگر دوستی وچ جتلے تئیں دشمنی دی گالھ ہے تاں ناشاد جئے فقیر آدمی کہیں نال یا کہیں اوندے نال کیا دشمنی رکھڑیں ہے؟ اوندا وصف عاجزی ہے تے لوک ایہو جئے آدمی نال ڈھیر محبت رکھدن ایہوگالھ اوندی شاعری وچ وی جا جا تے ڈٹھی ونج سکدی ہے ناشاد نے شاعری کیتی اے نہ کہ بئے کجھ سرائیکی شاعراں وانگوں خدا، غربت تے حکومت نال جھیڑا کیتے. پرلی کندھی، پرایا چندر تے پپلیں ہیٹھ جہان، ناشاد دے ترائے شعری مجموعے اوندے شعری قد کاٹھ دا ثبوت ہن. ناشاد آپڑیں شاعری وانگوں کتاباں دے ناں وی بہوں سوہنڑیں تے نویکلے رکھن یکے مجموعاں دے ناں "پ" توں شروع تھیندن ایندی وجہ میں ناں جانڑدا پچھنڑ توں بعد ای کجھ آکھ سکساں. بہرحال یکے مجموعے بہوں سوہنڑیں چھپن.
استاد لوک آدھن جو شاعری آپڑیں وقت اچ چھپ ونجیں تاں چنگا ہوندے کیوں جو وقت گزرنڑ دے نال نال معاشرے وچ تبدیلی آندی ویندی ہے تے لوکاں دیاں سوچاں تے مزاج وی تبدیل تھی ویندن ایں حوالے نال ناشاد خوش نصیب ہن جو اوندی دی شاعری ٹھیک وقت تے چھپ کے ادبی حلقاں وچوں مقبولیت دی سند حاصل کر چکی ہے. ناشاد فطرتی شاعر ہے اوندا بہونڑ، کھلوونڑ، الاونڑ ہک مکمل شاعر وانگوں ہے اوندے مضامین وسیع ہن او آفاقی گالھ کرڑاں جانڑدے اوندے کول لفظ وی ہن تے انہاں کوں ورتنڑ دا سلیقہ وی ہے لسانی حوالے نال ناشاد ہک مضبوط شاعر ہے اونکوں زبان کوں ورتنڑ دا ڈاہ آندے مصرعاں دی ونڑت ایں گالھ دی گواہ ہے.
ڈوہڑا، قطعہ، نظم تے غزل ناشاد دیاں پسندیدہ اصناف ہن تھیندا اینویں ہے جو زیادہ تر شعراء کہیں ہک یا ڈو صنفاں وچ کمال رکھدے ہوندن پر ناشاد انہاں چاریں صنفاں وچ مہارت رکھدے تے انہاں نال انصاف کرڑاں وی جانڑدے انہاں چاریں صنفاں وچوں جہڑی صنف وی پڑھو تاں لگدے جو ناشاد اسے صنف دا شاعر ہے... اے کمال نی تاں بیا کیا ہے؟ چندر پرایا کر کے، پرلی کندھی ڈیکھنڑ توں بعد، ناشاد اج پپلیں ہیٹھ جہان وسائی بیٹھے.
(محمدظہیراحمدمہاروی، ٥ اکتوبر ٢٠١٦ء)
چودھار میڈے، ظلم دی بھا ہے، بیا کیا ہے؟
ارمان دیں لاشیں دی سُوآ ہے، بیا کیا ہے؟
کیا ڈیکھدا ہیں کھول کے اسمان دی کھڑکی؟
مخلوق دے روونڑ دا الا ہے، بیا کیا ہے!
روح ویسی تاں ونج ڈیکھسی اسمان تے کیا ہے
اسمان تےخود آپ خدا ہے، بیا کیا ہے؟
لب سی کےتیڈے در تے بیٹھا نیر وہیندے
ہک اے وی تاں سائل دی ادا ہے، بیا کیا ہے؟
تئیں سمجھے ساڈے گھر کوئی تارا پیا لہندے؟
ہنجوں دے چراغیں دا اشا ہے، بیا کیا ہے؟
ڈر گئیں توں میڈی ہنج دے دبکار کوں سنڑ کے؟
سانونڑ جو ہے دریا کوں وی ڈھا ہے، بیا کیا ہے؟
مرمر کے اے جیونڑ وی سزا ہے، بیا کیا ہے؟
لوظیں دے عمل نال میں پتھریں کوں روینداں
اے میکوں میڈے رب دی عطا ہے، بیا کیا ہے؟
میں حشر دے ڈینہہ عرش دے ساۓ تے کھڑوتاں
ناشاد میکوں ماء دی دعا ہے، بیا کیا ہے؟
(جمشیدناشاد)
ایہ ہا ساݙا ترکہ
میکوں یاد ہے ساݙیاں سالھیں دے پِچھاڑے کِنوں ہک باغ ہا۔ وَٹ وٹ نال گھاٹیاں کھجیاں کجھیاڻ دے تھݙے۔ توتاں دے وَݨ امباں دے ٻُوٹے۔ ݙینہہ لہا آلے پاسے ݙاتے آلا کھوہ۔ ساݙے اَبے سئیں دے سوتراں مساتاں دے چنیں نال چنیں۔ اپوواݨے اَگواڑ۔ اگواڑاں اتے ٹانویں تے ڈھاریاں ۔ سالھیں تے ڈھاریاں نال ٻدھیاں تݨائیں۔ آپوواݨا مال ڈھانڈھا آپوواݨیاں واڑیاں تے بھاݨے۔ واڑیاں دے دَر اِچ کُتے کتیاں دیاں گُھوراں، کھوہ نال مَسیت، مسیت نال پُراݨاں بوکھر ٻوہڑ دا وَݨ۔ کل وی ہا اڄ وی ہے، کھوہ کل وی ہا اڄ وی ہے، پر ہن وَݨاں اتے کَنڈیریاں تے گنگریاں جا ڳن ، کھڑا پانی بو کر ڳئے واہندڑ کھوہ دا پانی تاں صاف تے مٹھا ہا پر ہݨ سُنج جو تھی ڳئی!
چَکلی رہ ڳئی ہے نہ چَکل
ارے رہ ڳِن نہ تیر
ٹھاکن رہ ڳن نہ لٹھ
بھرونی رہ ڳئی ہے نہ مکڑا
بُھرجل رہ ڳئے نہ سوتر لڑ
کُبے رہ ڳن نہ ونگ
کھانج رہ ڳئی ہے نہ ٻیڑ
ہِکاڑی رہ ڳئی ہے نہ ݙواڑی نہ کانجݨ
مالھ رہ ڳئی ہے نہ مال نال ٻدھیاں لوٹیاں
نسار رہ ڳئی ہے نہ نسار وچ ڄمی ہوئی چھبیل
کھاݙا رہ ڳئے نہ اݙ نہ اݙ اتے ڄمی ہوئی سنجڑیں
دوساگ رہ ڳئے نہ بَھتل تے بَٹوں
آندری رہ ڳن نہ ٻاہری
سیلھی رہ ڳئی ہے نہ نتھ
کلی رہ ڳن نہ بندراں
آنھر رہ ڳن نہ خصی
گابے رہ ڳن نہ کٹیاں
کھوہ دے مُنے رہ ڳن نہ مُنے نال دُکھداں دُھوں
گوھے رہ ڳن نہ گوھے دُکھاوݨ آلا ݙاݙا رحیمن بہشتی
چڑیاں چلکن ہا چیں چیں چیں
طوطے ٻولن ہا ٹیں ٹیں ٹیں
گیرے گھوکن ہا گھوگھو گھو گھوگھو گھو
لالیاں چلکن ہا چِل چل چل
نہال خاں دے لاوے دے ٻٹیرے ٻولن ہا
پِٹ پٹ پٹاک پٹ پٹ پٹاک
مامے مرادو دا تتر ترھاکے ہا
منجھیں رنڳن ہا ݙاند تراݙن ہا کُرے بھونکن ہا
گِدڑاں دیاں روڑاں مُکن ہا تے کُتے چپ کرن ہا
تِݙیاں دا چُکاٹ مُکدا کُکڑ بانگاں ݙیندے تے ساݙی اکھ کھل ویندی۔ کھوہ دا رنگاٹ کناں وچ رس گھولے ہا۔ سیاݨے آہدن جو راگ آسروی سویر دا راگ، کھوہ دے رِنگاٹ اچوں نِکھتے۔ݙاݙی بہشتن لسی ولوڑے ہا تاں گھپ گھپ کریندی مٹی دا کُھبکار چس ݙیوے ہا۔ بُوا ظہوراں تے ماسی کندن چکی پِیہن ہا۔ پڑوپی داݨیاں دی نال رکھ ٻَہن ہا۔ ݙوں چکیاں ہن ساݙے گھر اچ ہک تاں ݙاݙا بہشتی داجل اچوں گھن آیا ہا تے ٻئی ساݙے ہمسائے شالو رام مارواڑ اچوں آندی ہئی۔ چکیاں دیاں وݙی وݙی ماتراں ہن پُڑاں دے ادھ وچ ناوڑیاں تے سنوڑیاں ادھ اچ ٹھوکیاں ہویا کِل ۔ ماتراں اچ پرولے پئے ہوندن ہن اٹا کٹھا کرڻ کیتے۔
سالھ ساݙی دا ترکہ ݙو کلہوٹیاں ہل ایبے ونگ تلے
ٻئی اوبے وانگ تلے۔ ہک لوہے دی ٹرنگی جیڑھی بھاجڑ ویلے ماتا رام ݙاݙے بہشتی کوں نشانی ݙتی ڳیا ہا۔ سفیل اتے پئے کچے تھاں
مٹورے، مٹوریاں، پاتریاں، پتروٹے، دابڑیاں، مٹیاں تے مٹورے۔ کوئی اللہ نامی خیرات جو کڈھائیں تھیوے ہا تھاں تھپے تے پتروٹے ساݙے گھر دے ہوندے ہن
خوف دی نفسیات تے منطق
خوف دی نفسیات تے منطق ارشاد تونسوی . "ڈر یا بھو کلھے بندے دا مسئلہ نہیں اوندے اجتماعی لاشعور دا مسئلہ ہے. کئی واری تاں خوف دے پچھوں کوئی معقول وجہ ای نہیں ہوندی بس بندہ بلاوجہ کہیں خوف دا شکار تھی ویندے یا وت خوف دے پچھوں وجہ کئی بئی ہوندی تے اوندا اظہار کہیں بئے طریقے نال تھیندا پیا ہوندے. میں خود ہک دفعہ استاد فدا حسین خان گاڈی نال اے گالھ کیتی جو میں ہمیشہ ایں خوف دا شکار رہنداں جو کتھائیں میڈی نوکری ختم نہ تھی ونجے. انہیں اپنے مخصوص انداز اچ آکھیا " بندے دا بچہ جے اے خوف نہ ہوسی تاں کوئی بیا خوف ہوسی" ایندا مطلب اے ہے جو بندہ ہر وقت کہیں نہ کہیں خوف اچ مبتلا رہندے. بھانویں اوں خوف دی سمجھ آوے تے بھانویں نہ آوے. . (ارشاد تونسوی سائیں دی نویں کتاب "عشق اساڈا دین وچوں)
(بلال بزدار)
المقتدی بامراللہ
سوانح
مقتدی دا ناں عبد اللہ بن محمد ذخیرۃ الدین بن القائم بامر اللہ ہے۔ کنیت ابوالقاسم ہئی۔ شمس الدین الذہبی نے ناں عبیداللہ لکھا ہے۔ والدہ ارجوان نامی ہک کنیز ہن۔ پیدائش توں چھی مہینے قبل مقتدی دے والد ذخیرۃ الدین محمد بن القائم بامر اللہ انتقال کرڳئے ہن۔ مقتدی دی پیدائش اپݨے ݙاݙا القائم بامر اللہ دے عہدِ حکومت وچ ماہِ صفر 448ھ بمطابق مئی 1056ء اچ بغداد اچ تھئی۔
عہد حکومت
خلیفہ القائم بامر اللہ دی زندگی اچ ہی مقتدی اُنہاں دا جانشین تھی ڳیا ہئی۔ب14 محرم 487ھ مطابق 2 اپریل 1075ء کوں القائم بامر اللہ دی وفات دے بعد مقتدی دی بیعتِ خلافت گھدی ڳئی۔ اُوں وقت مقتدی دی عمر 19 سال 6 مہینے ہئی۔بیعتِ خلافت دے وقت مؤید الملک ابن نظام الملک، وزیر فخرالدولہ بن جہبز،  عمیدالدولہ،  شیخ ابواسحاق شیرازی،  ابن الصباغ،  نقیب النقبا طراد،  نقیب الطاہر،  معمر بن محمد تے قاضی القضاۃ ابوعبداللہ دامغانی وغیرہ نے علما و اراکین سلطنت توں مقتدی کیتے بیعت گھدی۔ ابن عمیدالدولہ کوں ملک شاہ کولوں بیعت گھنݨ کیتے روانہ کیتا۔ سعدالدولہ کوں ملک شاہ نے شحنہ (محافظ شہر) کر کے بغداد بھیڃا۔
محاسن
خلیفہ نے عنانِ خلافت ہتھ وچ گھندے ہی تمام لہوولعب دے انسداد دا حکم جاری کیتا۔ خلافِ شرع تمام اُمور کوں سختی نال بند کروایا۔ تھوڑے ہی عرصے وچ نیکی دا حکم عام تھی ڳیا۔ بزمانہ ٔ مقتدی، شہراں اچ عام طور تے اچھائیاں و نیکیاں ظہور افگن تھیاں۔ قواعد خلافت و انتظام مملکت شگفتہ، حرمت خلافت گزشتہ دے برعکس ترقی پزیر و بلندوبالا رہی۔ مقتدی نے بغداد اچ ترنم ریزی تے ڳاوݨ وڄاوݨ موقوف کر ݙتا۔ قحبہ خانے بند کروائے۔ حمام اچ بغیر لنگی ٻدھے غسل کرݨے تے ممانعت عائد کیتی۔ حمام توں کبوتر خانے ختم کروائے تاکہ غسل کرݨ والیاں کوں ایذا نہ پہنچے۔ مذہبی طور تے مقتدی بلندکردار، قوی نفس، عالی ہمت تے بنوعباس دا شریف خاندانی فرد ہئی۔
وزارت سلطنت
مقتدی توں قبل ہی فخرالدولہ بن جہبز عہدہ وزارت تے فایز ہئی۔ مقتدی نے کجھ عرصہ اُوں کوں معطل کر ݙتا تے بعد ازاں ول اُونکوں ہی قلمدانِ وزارت سپرد کر ݙتا۔ چند ݙیہاں کیتے ابوشجاع محمد بن حسن مشہور بہ ظہیرالدین وزارت تے فائز رہہا۔
وقائع سلطنت
مقتدی دی خلافت دے پہلے سال (یعنی 467ھ مطابق 1075ء) اچ مکہ مکرمہ وچ عباسیاں دی بجائے عبیدیاں دا خطبہ پڑھیجݨ لڳا۔
469ھ مطابق 1076ء وچ ابونصر بن استاذ ابوالقاسم القشیری بغداد آئے تے مدرسہ نظامیہ اچ ہک تقریر کیتی جس وچ تمام دلائل مذہب اشعریہ دے بیان کیتے۔ اِیں تقریر توں حنابلہ کوں طیش آیا تے فتنہ کھڑا تھی ڳیا۔ ݙوہاں جماعتاں دے اکثریتی افراد اچ تعصب دی بنا تے فساد برپا تھی ڳیا تے اکثر لوگ قتل تھئے۔ خلیفہ نے وزیر فخرالدولہ بن جہیر کوں وزارت توں معزول کر ݙتا کیونکہ اُوندا میلان حنابلہ دی طرف ہئی۔
473ھ مطابق 1080ء اچ ملک شاہ سلجوقی نے اپݨی دھی خلیفہ مقتدی دی کنیزی اچ پیش کیتی جیندے نال خلیفہ نے نکاح کر گھدا۔
476ھ مطابق 1083ء وچ ممالک ہائے عباسی توں قحط ختم تھیا ۔ ایہیں سال خلیفہ نے ابوشجاع محمد بن حسن کوں وزیر مقرر کیتا تے اُونکوں ظہیرالدین دا خطاب تفویض تھیا۔
478ھ مطابق 1085ء وچ بغداد وچ سخت ہولناک کالی اندھاری آئی جس اچ بجلی دی چمک تے بادلاں دی گرج زوراں تے ہئی۔ مٹی تے ریت آسمانی بارش دی طرح اُݙدے ودے ہن۔ بعض اوقات اِیں زور دی کڑک تھئی کہ لوگاں کوں قیامت برپا تھیوݨ دا یقین تھی ڳیا۔ ایہ طوفان مسلسل ترئے گھنٹے تک ریہا جیہڑا عصر دے بعد گھٹ تھیا۔ امالی بن ابوبکر طوسی نے لکھا ہے کہ ایہ پورا منظر اُنہاں دا چشم دِید ہے۔
479ھ بمطابق 1086ء وچ یوسف بن تاشفین، والی سبتہ و مراکش نے خلیفہ توں درخواست کیتی کہ جیہڑے شہر اُوندے قبضے اچ ہن، اوہ اُونکوں عنایت کرکے سلطان دا لقب تفویض کیتا ونڄے۔ چنانچہ مقتدی نے ایہ درخواست قبول کرگھدی تے اُونکوں اپݨے کولوں خلعت و عَلَم بھیڄا تے اُونکوں امیرالمؤمنین دا خطاب عطاء کیتا۔ ایں طرح یوسف بن تاشفین نے دولت مرابطین دی بنیاد رکھی۔
479ھ مطابق 1086ء اچ ملک شاہ سلجوقی پہلی وار بغداد آیا تے بغداد اچ قیام پزیر تھیا۔ خلیفہ مقتدی دے نال دوستانہ طور تے چوڳان کھیلا۔ بعد ازاں واپس اصفہان چلا ڳیا۔
484ھ مطابق 1091ء وچ تمام جزائر صقلیہ تے انگریزاں نے قبضہ کر گھدا، حالانکہ ایہ اوہے جزائر ہن جنہاں کوں 200ھ اچ مسلماناں نے فتح کر گھدا۔ عرصے تک ایہ جزائر آل اغلب دے کول رہے جیہڑے خلافت عباسیہ دے ماتحت ہن۔ عبیدیاں دے دور وچ ایہ جزائر عبیداللہ مہدی دے کول ہن، انگریزاں نے عبیداللہ مہدی توں ایہ جزائر چھک گھدے۔
484ھ مطابق 1091ء اچ ملک شاہ سلجوقی بغداد آیا تے ہک عالیشان جامع مسجد تعمیر کروائی۔ مسجد دے اطراف وچ شاہی محلات تعمیر کروائے۔ تھوڑا عرصہ قیام کرکے واپس اصفہان چلا ڳیا۔ 485ھ مطابق 1092ء وچ ملک شاہ سلجوقی دی خلیفہ مقتدی توں ٹھݨ ڳئی۔ ملک شاہ سلجوقی بغداد آیا تے شر انگیزی کیتی، خلیفہ کوں اکھوا بھیڃا کہ تساں بغداد خالی کر ݙیو تے جتھاں جی چاہوے، چلے ونڄو کیونکہ ہݨ میں بغداد اچ خلافت کریساں۔ اِیں حکم توں خلیفہ متقدی پریشان تھیا تے اکھوایس کہ کم از کم ہک مہینے دی مہلت ݙتی ونڄے لیکن ملک شاہ سلجوقی نے آکھا کہ ہک گھنٹے دی وی مہلے نہ ݙتی ویسی۔ آخرکار خلیفہ دی استدعا تے ملک شاہ سلجوقی نے 10 ݙینہ دی مہلت ݙتی تے اِینہی عشرے اچ ملک شاہ سلجوقی بیمار تھی کے 19 نومبر 1092ء کوں بغداد وچ فوت تھی ڳیا۔ خلیفہ نے اُوندے پنج سالہ بیٹے محمود کوں سلطان مقرر کر ݙتا۔
492ھ مطابق 1099ء اچ غزنوی سلطان ظہیرالدولہ ابراہیم بن مسعود غزنوی دا انتقال تھیا۔ اُوندا بیٹا جلال الدین مسعود غزنوی تخت نشین تھیا۔ 14 محرم 487ھ مطابق 2 فروری 1094ء کوں ملک شاہ سلجوقی دے ݙوجھے فرزند برکیاروق نے خلیفہ دے دربار اچ حاضری ݙتی۔ خلیفہ مقتدی نے اُونکوں رکن الدولہ دا خطاب تفویض کیتا تے ہک شمشیر عنایت کیتی۔
جمشید ناشاد
سرائیکی زبان دے شاعر جمشید ناشاد تحصیل ڈی جی خان دی تحصیل تونسہ شریف دے ہک دیہات وہوا نال تعلق رکھدن انہاں دی تاریخ پیدائش یکم مارچ 1970ء ہے تے 1987  اچ اپنڑی شاعری دی شروعات کیتی نے اناں دی تعلیم ڈہویں جماعت تک ہے
Capt
کجھ شعر
تہوں میݙے منھ تے مونجھ دیاں جھریٹاں ہن
رات میݙی مونجھ نال منھ ماری تھئی اے
........
بھا تاں ساݙے سِر تے آݨ بلی ھئ
پتے دھواں کتلے توݨی ویسی
نویں سجھ دی تانگھ تنگھیندیں موئے تاں
ساݙا نوحہ ڈھلدی شام لکھیسی
ایں گالھوں تاں پھل ہمیشہ کھِلدن
پھلاں نال بہاراں حال ونڈیندن
محرم راز مہاری چپ ہوون تاں
اٹھیں نال مہاراں حال ونڈیندن
اچیاں بیریاں حال حوال نئیں سݨدیاں
لاݨیں نال سِنواراں حال ونڈیندن
خدا وندا تیݙی ونڈ وی عجیب اے
تیݙی ونڈتے رویجے یا کھلیجے
ݙیوا ݙینہ کوں جگا کے مر ویندے
گھپ اندھارے کوں کھا کے مر ویندے
سچ کوں سولی تے موت نئیں آندی
کوڑ سیجھاں سُہا کے مر ویندے
نظم دھاں
نظم ’’دھاں‘‘
جھوک اساݙی اُو وی بر وچ
ہکو کوٹھا ، او وی کچا
بال وی اندرو مال وی اندرو
مال وے بکھے بال وی بکھے
گاجاں گجدن ،کھمݨیں کھمدین
کوٹھا ترمدے اکھیں ترمدین
میݙی شاہی سلامت راہوے
توں آہدیں ظلم دی انتہا رہ ون٘ڄے
توں آہدیں چارچودھار بھاء رہ ون٘ڄے
توں آہدیں لوک بھاء وچ پجلدے راھون
توں آہدیں نت جنازے نکلدے راہون
توں آہدیں اے ستم روز تھیندے راہون
توں آہدیں رات کالی سیاہ رہ ون٘ڄے
توں آہدیں لوکیں دے لب تے آہ
توں آہدیں سچ دا سجھ نہ ابھارے کوئی
توں آہدیں سچ دی کندھ نہ اسارے کوئی
توں آہدیں سجھ ابھرسی تاں ݙینہہ تھی ویسی
توں آہدیں وت بیا کوئی شینہہ تھی ویسی
توں آہدیں روز توڑے قیامت راھوے
ﺍﮐﮭﯿﮟ ﺗﻮﮞ ﮨﻨﺞ ﺟﺎﺭﯼ ﮬﮯﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﺍﮐﮭﯿﮟ ﺗﻮﮞ ﮨﻨﺞ ﺟﺎﺭﯼ ﮬﮯﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﻣﺤﻞ ﮐﻮﺋﯽ ﭘﯿﺎﺭ ﺩﮮ ﺳﻮﮐﮭﮯ ﺍﺳﺮﺩﻥ
ﺧﯿﺎﻟﯿﮟ ﺩﯼ ﺍﺳﺎﺭﯼ ﮬﮯ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﺍﻭﮨﺎ ﮨﮏ ﺭﺍﺕ ﺑﮭﺎﺭﯼ ﮬﮯﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﭘﭽﮭﮯ ﺗﺎﮞ ﺑﺲ ﺍﻭﮐﻮﮞ ﺍﺗﻨﺎ ݙﺳﺎﻧﻮﯾﮟ
ﺍﻭﮨﺎﺑﺲ ﺑﮯﻗﺮﺍﺭﯼ ﮬﮯﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﺍﺳﺎﮞ ﺳﺮﺳﭧ ﮐﮯ ﺗﮩﻮﮞ ﭨﺮﺩﮮ ﻭﺩﮮ ﮨﯿﮟ
ﺳﺎݙﮮ ﺳﺮ ﺗﮯ ﺗﻐﺎﺭﯼ ﮬﮯ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﺍﻭﮞ ﺁﮐﮭﯿﺎ ﮨﺎ ﮐݙﯼ ﻣﯿﮟ ﺁ ﻧﮑﻠﺴﺎﮞ
ﻗﺒﺮﺳﺎݙﯼ ﺗﻮﮞ ﺑﺎﺭﯼ ﮬﮯ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﻭﻓﺎ ﺩﮮ ﺑﺎﻍ ﻭﭺ ﻣﯿﮟ ﻭﯼ ﮔﯿﺎ ﮬﻢ
ﻣﯿݙﮮ ﮔﻞ ﻭﭺ ﻭﯼ ﮔﺎﺭﯼ ﮬﮯ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ
ﺟﯿﺮﮬﮯ ﻧﺎﺷﺎﺩ ﮐﻮﮞ ﺗﻮﮞ ﺑﮭﻞ ﮔﯿﺎ ﮨﯿﮟ
ﺍﻭﮨﻮ ﺗﯿݙﺍ ﭘﺠﺎﺭﯼ ﮬﮯ ﺍﺟﺎﮞ ﺗﺌﯿﮟ ﺁﭘݨﯼ
غزل
اخیری آس دا ݙیوا وی دل رو رو بجھا چھوڑیے
اینویں معصوم حسرت کوں اساں تھپ تھپ سما چھوڑیے
بیا دردیں دا کئ چولا میݙا منٹھار پٹھ میݙو
او پہلا غم دا چولا تاں میں کھل کھل کے ہنڈا چھوڑیے
اجاں کئ ہنج وی پپلیں دئیں سلاخیں توں نھیں نکھتھی
اکھیں دے قیدخانے دا توڑے در وی لہا چھوڑیے
چراغیں دی تاں دشمن ہے، دعا دے وی مخالف ہے
دعاتاں جھڑ کوں گھن ائی اے ہوا جھڑ کوں اݙا چھوڑیے
توڑے خود آپ رل گۓ ہیں اندھاری رات دے تھل وچ
سنویں سنج دے مسافر کوں اساں رستہ ݙکھا چھوڑیے
ایہو مصرعہ مسافر دی قبر تے ہا لکھیا ھویا
ہسے مطلوب غیریں کوں مگر اپڑیں مرا چھوڑیے
جمشیدناشاد...پرایاچندر.
تیݙے ݙیس ءچ غضب دے اندهارے ݙٹهن
اساں ݙینہہ نئیں ݙٹهے،ݙینہہ دے تارے ݙٹهن
میں تاں ہر جاہ فناہ دے اشارے ݙٹهن
کوک پہنچی ہے کہیں دی فلک تئیں جݙاں
لوکیں وسدے فلک توں انگارے ݙٹهن
توں آہدیں میں خدا کوں کتهئیں نئیں ݙٹها
میں تاں ہرہک قدم تے نظارے ݙٹهن
عشق والیں دی وستی وی گئے ہیں اساں
عشق والیں دے ہاں بارے بارے ݙٹهن
میل دی رات وچ وی اساں دوستو
اپڑیں پلکیں توں ترٹدے ستارے ݙٹهن
نہ سݨا قیس کملے دا قصہ ساکوں
اساں کملیں کئ تهولے خسارے ݙٹهن
آ ݙوہئیں حال ہک بئے کوں ݙیوں جانیاں
میں سمندر ݙٹهے تئیں کنارے ݙٹهن
زندگی ہݨ تماشہ ݙکها موت دا
ٹهݙاساہ بهرکے چن توں ستاریں پچهئے
تئیں وی ناشاد وانگوں جگارے ݙٹهن
صنم وی کچھ وچ لکئی کهڑے ہیں
تےاللہ اللہ وی لئی کهڑے ہیں
اخیری ݙیوا وی بال ائے ہیں
ہوادے نال ای کهڑئی کهڑے ہیں
اکهیںدی نندر ای ون٘ڄئی کهڑے ہیں
اجاں وی پچهدے وفا کریسو؟
پہاڑتلی تے چئی کهڑے ہیں
زخم تاں جیندئیں دے کئ نئیں سیندا
کفن تاں جیندئیں سوئی کهڑے ہیں
انهئیں تے بجلی ڈهہوئی کهڑے ہیں
اجاں وی مینہہ دی پهنوارنئیں ائی
ہنجوں دا مینہہ وی وسئی کهڑے ہیں
پتہ نئیں قیامت کوں دیرکیوں اے
سبب تاں سارے بݨئی کهڑے ہیں
ہݨ‎ ‎‏ کھلدئیں ھوئیں چس نئیں آندی ہݨ روندئیں ھوئیں چس آندی اے
میں مونجھ دیاں میندیاں لوندی آں توں پیار دے ٹکے لا بیٹھی
تیکوں کہیں جاہ تے،کہیں محفل وچ میݙے ھوندئیں ھوئیں چس نئیں آندی
میکوں ہرجاہ تے، ہرمحفل وچ تیݙے ھوندئیں ھوئیں چس آندی اے
میݙے خون دے قطرے قطرے وچ تیݙے پیار دی خوشبو رچ گئی ء
تیݙے شہر دے کوچے کوچے وچ ہݨ بھوندئیں ھوئیں چس آندی اے
میݙے خوابیں دے پر کھو بیٹھا، میݙی آس دیاں چیکاں سݨ بیٹھا
تیکوں چن معصوم پرندیں دے پر کھوندئیں ھوئیں چس آندی اے
میکوں پھٹ ناشاد ضرورت ءن میݙی جھولی بھر ݙے جندجیوی
جݙاں ݙکھدن زخم سرور آندے ول دھوندئیں ھوئیں چس آندی اے
اج اوندے آستاں تاݨیں ٹردے جلوں
سر دے بھر آسماں تاݨیں ٹردے جلوں
ٹردیں ٹردیں متاں فاصلے مک ون٘ڄن
اپڑیں پلکیں تے ہنج دی ردا ویڑھ کے
وت ولا اپڑی دھاں تاݨیں ٹردے جلوں
چندر تاریں دی چھاں شئیت راس آ ون٘ڄے
چندر تاریں دی چھاں تاݨیں ٹردے جلوں
توں تے میں ڈھول ہک بۓ دا ہتھ نپ کرئیں
حشر دے درمیاں تاݨیں ٹردے جلوں
جتھاں مجنوں وفا دا نشاں چھوڑ گۓ
اج اوندے اوں نشاں تاݨیں ٹردے جلوں
تیڈے رستے تے گم تھی کے ہک وار ول
جمشیدناشاد...پرایاچندر...وچوں
ہتهیں تے چاکے گهن ون٘ڄے یاپیریں پاکے گهن ون٘ڄے
اساں تاں ککه ہسے ہوا جتهاں اڈا کے گهن ون٘ڄے
کلهیں کلهیں کئ منزلیں تے پہنچݨا کمال نئیں
کمال ہے جہان کوں جیرها رلاکے گهن ون٘ڄے
ایں بےحیائی دے دور وچ او شخص خوش نصیب ہے
خود اپڑیں آپ کوں جیرهابچابچا کے گهن ون٘ڄے
فقیر خالی کاسے کوں اچهل اچهل کرئیں آکهئے
کئ تیکوں چا کے گهن ون٘ڄے یا میکوں چاکےگهن ون٘ڄے
کڈاہیں چندر توں یارو .....اواز آوے ہے ایہا
جیندا وی چندر دور ہے میکوں لہاکےگهن ون٘ڄے
کهمبیں کهتهی چکوری دی ایں خواہش تےحیران ہاں
میں چندرتے نراض ہاں میکوں منا کے گهن ون٘ڄے
اوکوں آکهو میں ظلم دی ہوا دے وچ وی ٹمکساں
میں چهیکڑی چراغ ہاں میکوں جلا کے گهن ون٘ڄے
میں زندگی دے ڈرکنوں کتهئیں پریں نکل گیاں
توں مر گئیں کئ میکوں ایہو ڈساکے گهن ون٘ڄے
میڈے وانگوں ڈکهیں کنوں بهری هوئی ہے روح میڈی
اجل کوں آکهو عرش تے ایکوں لکا کے گهن ون٘ڄے
فیض مڳی
ساری حیاتی سرائیکی حقوق دی قلمی جنگ دا جھنڈا چاتی رہ گئے. . ..
سنگتی ملک سلیم دا اے میسج جو مرشد مگی صاحب ٹر گئین پڑھ کے ڈاڈھا ڈکھ تھۓ دل نئیں منیندا اج وئ اکھیں دے اگوں مھرے آلے دے میلے دی سٹیج تے مگی صاحب جذباتی تے اصلاحی نظماں سنڑیندے کھڑن. .
نمونہ کلام
قربانی
کھلوں کوں کھلا ݙے ڳئے ملاں
تے ماس کھا ڳئے گودا
خالی شاپر چا تے ولی
نبلے بھرا دی نانی
واہ تیݙی قربانی ...
بکرے دیاں ٻاکاں عرش تے
ساہ پرایا گھولم تئیں توں
تے جنت ویساں میں.
نزیر فیض مڳی
تبدیلی
ظالم لوک لتاڑی ویسن ساکوں جانڑ کویلی
تکھے جوڑ جو بھڑدے پئے ہن کرسی ڈیکھ رنگیلی