cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی ماہیے
خرم دے ماہیے
ہُݨ ماہی مار سٹیو
نمھیں آسرا جیوݨ دا
ݙُکھ ، سُکھ سڄݨاں دے
ٻیٹھی ہاں تے لکھدی ہاں
سرائیکی ادبی مجلہ سویل سرائیکی بہاول پورنومبر 2016
سہ ماہی سرائیکی ادبی مجلہ
سویل سرائیکی
بہاول پور
نومبر دسمبر 2016ء،شمارہ نمبر 13
ایڈیٹر .....غیور بخاری
جعفری ٹاون گلی نمبر 12 بہاول پور
Email:swailsaraiki@gmail.com
Email:ghayoor.bukhari@gmail.com
Mob:0300-9681200
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
ادب ضمانت ہے زندگی دی
غیورؔ بخاری
............................................................................................................................................................
سرائیکی ادب اساݙی قومی تحریک کوں زندگی ݙتی ہے سرائیکستان دے قیام نال جتنا فائدہ سرائیکی قوم کوں تھیسے اُتنا اِتھاں وسݨ والے باقی لوکاں کوں وی تھیسے
سرائیکستان ڈیمو کریٹک پارٹی دے مرکزی چیئرمین رانا محمد فراز نون نال ڳالھ مُہاڑ (ڳالھ مُہاڑ:غیورؔ بخاری)
سرائیکی وسیب اچ سرائیکی حقوق دی گالھ کرن والیاں ڈھیر ساریاں قومی جماعتاں کم کریندیاں پِن ۔ اجٖوکے دور دی ہک متحرک جماعت سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی کہیں تعارف دی محتاج نئیں ۔ ایندے مرکزی چیئرمین سئیں رانا محمد فراز نون ہوریں نال سرائیکی وسیبی حوالے نال ڳالھ مُہاڑ تھئی جیرھی تہاݙی خدمت اچ حاضر ھے۔ سئیں رانا محمد فراز نون ڳالھ مُہاڑ شروع کرݨ توں پہلے ’’سویل سرائیکی‘‘ دی ساری سنگت دا شکریہ ادا کیتا اتے ایہ وی آکھیا جو اجٖوکے دَور اچ سویل سرائیکی دی اشاعت ہک ٻہوں وݙی قومی خدمت ھے۔ سویل سرائیکی کوں شائع کرݨ والے سارے دوست مبارک باد دے مستحق ہِن۔ رانا محمد فراز نون سئیں توں اساں پُچھیا جو تُساں سرائیکی کاز نال جُڑݨ توں پہلے کیا کریندے ہاوے، اتے تہاکوں سرائیکستان ڈیمو کریٹک پارٹی بناوݨ دا کیویں خیال آیا؟ تاں اُنھاں آکھیا جو میݙا تعلق ملتان دے ’’نون قبیلے‘‘ نال ھے۔ اساݙے بزرگاں کوں سماجی اتے قومی خدمت کرݨ دا شوق ہئی ایں سانگوں قومی خدمت دا جذبہ میکوں میݙے بُزرگاں دی طرفوں وِرثے وِچ ملیے اتے میں سرائیکی کاز اچ شامل تھیوݨ توں پہلے تعلیمی حوالے نال مصروف رہ ڳیاں۔ ملتان توں گریجویشن کرݨ دے بعد میکوں ایل ایل بی کرݨ دا شوق پیدا تھیا پر کُجھ راہ وچ ایجھے مسئلے پیش آئے جنھاں پاروں ایل ایل بی دا پندھ اُدھورا رہ ڳیا۔ باقی جتھاں تئیں سرائیکی کاز نال جُڑݨ دا سوال ھے ایندیاں وجوہات کئی ہِن ۔ سرائیکی خطے دی پسماندگی ݙیکھ کراہیں ہر باشعور انسان دا دِل ڈُٖکھدے اتے اپݨی دھرتی سانگے کُجھ کرݨ دا جذبہ اوندے اندر جاڳدے۔ٻیا ایں پاسے میکوں متحرک کرݨ والے ݙوں لوگ ہِن۔ ہک میݙے بابا سئیں دے دوست اساݙے چاچا جی حاجی ربنواز نون (سابق ایم پی اے) تے مرحوم بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ ۔ اِنھاں ݙوں ہستیاں نال وسیبی مسائل تے کئی نشستاں تھیاں۔ ایں توں علاوہ سرائیکی وسیب اچ موجود مسائل اتے نوجواناں دی محرومی میکوں چُپ نہ راہݨ ݙتا اتے اساں ’’سرائیکستان یوتھ پارلیمنٹ ‘‘ دی بُنیاد رکھی ۔ لیکن میکوں افسوس نال آکھݨا پوندا پئے جو یوتھ والا ساݙا خواب کُجھ مفاد پرست دوستاں دی نظر تھی ڳیا۔ایں دوران عظیم سرائیکی راہنما بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ اللہ کوں پیارے تھی ڳئے ۔ سارے وسیب سمیت اساکوں وی ٻہوں سارا صدمہ تھیا ۔ ایں خلاء کوں پورا کرݨ سانگے کُجھ سینئر دوستاں دی مشاورت نال اساں ’’سرائیکستان ڈیمو کریٹک پارٹی ‘‘ دی بُنیاد رکھی۔ ڳالھ اجٖوکی سرائیکی قومی صورتحال دی ٹُری تاں رانا صاحب آکھیا جو اساں گُزرئیے سالاں دی نسبت ایں دَور کوں سرائیکی تحریک دا خوش نصیب دَور آکھ سڳدے ہئیں۔ کیوں جو ہُݨ اساݙے وسیب دا باشعور طبقہ ڈاکٹر ، وکلاء، کسان، سول سوسائٹی، خواتین اتے نوجوان اساݙے ٻانہہ ٻیل ہِن ۔ ایں توں علاوہ سینٹ وچ سرائیکی قومی شناخت دا بِل پاس تھیوݨ ، اٹھویں دے جغرافیہ وچ سرائیکستان دا نقشہ چھپݨ ، سرائیکی لیکچرار دی کالجاں وچ طعیناتی اتے میٹرک دے نصاب اچ سرائیکی دا شامل تھیوݨ اساݙی کامیابی دی ٻہوں وݙی دلیل ھے۔ اساݙی خوش نصیبی ایہ وی ھے جو اساں جیرھے دَور اچ ساہ گھِندے پیوں ایں دَور اچ صدیاں دے فاصلے ختم تھی ڳن۔ ہک ٻئے نال رابطے دی جُڑت سوشل میڈیا دی شکل اچ جُڑ ڳئی اے۔ جیندی وجہ توں اساݙی آواز پوری دُنیا اچ گونجدی پئی ھے۔ ہُݨ سرائیکی دھرتی تے وسݨ والے سارے لوک اپݨے حقوق سانگے ہک اکائی دی شکل اختیار کریندے پِن۔ ایندے نال نال اساݙے راہ وچ روڑے اٹکاوݨ والے سازشی ٹولے وی بھانویں جو ڈھیر سازشاں کریندے پِن اساں اَمن پسند ، محبِ وطن لوک ایں اُمید نال رواں دَواں ہئیں: ارادے جن کے پُختہ ہوں نظر جِن کی خدا پر ہو
جھوکاں تھیسن آباد وَل
..................................................................................................................................................................................................................................
جدید سرائیکی شاعری تے ہک جھات (لکھت:رحیم طلب)
کھیسے دا پُر گنڈھ دا پولا اینو یں غزل دے مونڈھی سفر اچ حسن رضا گردیزی ، دبیر الملک نقویؔ احمد پوری، رفیق خاور جسکانی، اقبال سوکڑی ، سرور کربلائی ، نسیمِ لیہ تئیں جدت دا نواں تا ݨا وُݨ یند ا ݙسداپے ۔ جیو یں جو نسیم لیہ اَہدن۔ توں وی لا گھن زور
لانویں لاہندی دا ڈاج کیڈے گیا ایہ لہجہ قیس دا لہجہ ہے۔ قیس نویں لفظاں دی چوݨ کیتے سُخن دے صحرا اچ کلھا ہے۔ کلام اچ حُریتِ فکر دی اُݙاری ہے۔ آپ سماجی شعور دی پختگی دی مسند تے فا ئز ہن چند شعر ملاحظہ فرماؤ۔
ایں جگ کوں قیس کیا تھی گے
مرِینداپے مگر چُپ اے
جیندے ہتھ تلوار ہے بچڑا
اِتھ اوہو سردار ہے بچڑا قیس دی شاعری حوصلہ مند انسان دی جذبات نگاری ہے۔ جابر غاصب قوت نال متھا لاوݨ انھاں دا کم ہے۔ ممتاز حید ڈاہرہک مضبوط نویکلے لہجے دے مالک ہن، سیاست تے سیاسی مایوسی اِنھاں دے خاص موضوعات ہِن ۔ اِنھا ں دے کلام وچ انسانی ناقدری دا ماتم ملدے۔ عزیز شاہد نے مارشلائی دور دے حبس تے اُبا دے ماحول اچ سوجھلے دا سجھ بݨ کے ابھرے تے بے روز گارتے غم تے کاوڑ نال ولھیٹے نینگراں دا ترجمان بݨ کے اُبھرے ۔ 80ء دے بعد پورے ڈاہا کے وچ انھاں دی نظم’’ ہر کُرسی تے کھورا چہر ہ ہر چہرہ پنجابی‘‘ ہر نینگر دے دل دی آواز بݨ ڳئی۔ کراچی جہے سمندر شہر اچ سرائیکی زبان دی سُنجٖاݨ اچ عزیز شاہد دا کردار اہم ہے۔ عزیز شاہد حقوق دی آواز بلند کرݨ کیتے آپݨیاں نظماں دے ذریعے پِڑ ٻدھیا۔ کلام اچ خیالات دی نزاکت تے لفظیں دی مٹھاس ، تھل دمان دی رُت ، ایں رُت اچ ہمیش جیوݨ دی سک، غر یب امیر دا فرق تے قومی وسائل دی تقسیم بارے خوب نروارکیتی ہے۔ حرفیں کوں کجھ سوچ سمجھ تے ورتیا کر
مونہہ توں نکھتا لفظ پرایا تھی ویندے
عزیز شاہد نے نرم ملائم کومل لفظاں نال سرائیکی شناخت دی سخت جنگ لڑی ہے۔ انہاں دی روما نوی شاعری نینگر پ دی ترجمانی کریندی ہے۔ اشو لال فقیر سرائیکی ادب وچ ’’چھڑو ہتھ نہ مرلی ‘‘ تے ’’گو تم نا ل جھیڑا‘‘ کریندے دا خل تھئن۔ ساݙے دیس دا چھیڑ و ہک ایجھا چھیڑو ہے جیڑھا اوپرے دڳ داراہی ہے۔ جیندے کول عقل سنبھلواݨ ، چنگے مندے تے گڈاں گھوڑے دی تمیز کائنی، اَجڑ تاں ہِس پرمال دی اہمیت دا احساس کائنی ، اشوؔ دے مطابق انسان کو حُر بݨ تے جیون دا حق ہے تے ایہ حق ورتݨاں چاہیدے ، اشودی شاعری وسیب کوں غیراں توں نجات تے غلامی دیاں جھنجیراں تروڑ ݙیوݨ دی شاعری ہے۔ اشو نے علاقے دیاں تشبیہاں تے استعا ریاں دے علاوہ وی کتھائیں کتھائیں عوامی لہجہ اختیار کیتے ۔ رفعت عباس نے اپݨی شا عر ی دی ابتدا نویکلے اندازاچ کیتی ۔ او روایت دا بالکل شا عر کائینی او جو ڳالھ کریندے اوندے اچ اپݨی ثقافت، تاریخ تے سماج کوں جُڑ یندے تے موتی جَڑ یندے ۔ اوندے نزدیک انسان کائنات دی معتبر ہستی ہے۔ او انسان دوستی تے وجود یت دیاں تحریکاں تو ں متاثر ہے۔ جمالیاتی قدراں دی بے حرمتی دی بجائے مردہ جمالیاتی قدراں کوں ولا زندہ کرݨ دا ترلا کریندے۔ چوتھے پکھے دے آخری شاعر دے طور تے سعید اختر سیال ہن ۔ انھاں قومی شناخت کیتے اَہر کیتی ہے۔ استحصال ، جبر ، ڈ ڈھپ تے معاشی وانج دے خلاف واویلا کرݨ سانگے نواں نویکلا گرجدار لہجہ اختیار کیتے۔ ؂ساݙے کنو ں سجھ نہ کھسّو
بیشک ساݙے کھیت اچ وسو
ٻہوں اوکھے جنگل وَسدے ہن
ٻہوں سوکھے جنگل مِٹ ویندن
ڈاکٹر گل عباس اعواݨ نے کتاب دے پنجویں پکھے اچ خالد اقبال ، جہانگیر مخلص تے ارشاد تونسوی دے جدید انگ تے دھرتی دے سنگ دا ویورا کیتے ۔ خالد اقبال نے شاعری اچ جدت سانگے نویں مشاہداتی رنگ کوں متعارف کرائے۔ انھا ں دے نزدیک استحصالی قوتاں نے کمزوراں کوں کیڑیاں مکوڑیاں توں ودھ اہمیت نی ݙتی تہوں او کویلی تے ہاتھی دی علامت ورتیندن ۔ او اجٖوکے وسیب کوں غیر طاقتاں دے ݙ ڈھپ توں اُشناک کریند ن، خالد اقبال امن دے سفیر ہن ۔ پُرامن مزاج رکھیند ن۔ ؂ اسلحہ سٹو وچ سمندراں
تھیوے امن سفیر جہانگیر مخلص وسیب دی ڈکھیں تکلیف تے درد دی رات کوں سوجھل سویرا چ تبدیل تھیوݨ دی تانگ اچ ہن ۔ او اوپر یاں طاقتاں دے نال نال ساݙے اپݨے وسیب دے اُچے شملے ، کوٹ ، محل منارے، سجھ دیاں لاٹاں دا گو پے تے سا لھیں اچ چاندݨی دا رستہ روکݨ والیاں دا رستہ رُکیندے۔ اووسیب دی ترقی دی خواہش رکھیندے تے اپݨے حق کیتے قلم نال یلغار کریندے تے قلم کو ں تلوار بݨیندے ۔ غریب دی پگ ، دردرسال ، تڑتا ݙے ، گریڑے ، جھوکاں ، چھاندڑیں ، گوپے، ٹوبھے، سالھیں تے چُلھا ݨے دی موت دا نوحہ لکھدے۔ ارشاد تونسوی ثقافتی زندگی دے نویں پورٹریٹ بݨبندے ۔ مل پووے تاں جوڳی ، جے نہ ملِے تاں روڳی ہے ۔ شاعری اچ ساختیا ت تے پسِ ساختیات و ی ملدی ہے ۔ او ں آبرو ، مرلی، کتن ، رانجھا،جھانجھر ، مورکھ جہے لفظاں کوزبان عطا کیتی ہے ۔ اوندی شاعری اچ معاصر عالمی شعور دیا ں لہراں محسوس تھیندن، اوا جٖوکے غاصبانہ نظام دے خلاف ہے۔ چھیو یں پکھے اچ سرائیکی پالیسیا ں ، صنفاں کافی ، ڈوہڑ ہ، نویں نظم تے غزل دے وچ جدت دے موتی تلاش کیتے ڳن۔ ݙوہڑے وچ احمد خان طارق، امان اللہ ارشد، شاکر شجاعبادی تے شاکر مہروی دے کلام اچ اجٖوکے لہجے کوں تلاش کرتے وسیب کوں آشنا کیتا ڳئے۔ ایں جدید سرائیکی شاعری اچ خواجہ غلام فرید توں لاتے شمیم عارف قریشی تیءں جدت دے سفر اچ وسیب دے سجاک شاعراں دا ہتھ ہے۔ ایہ کتاب ویلے دی لوڑ ھ ہے ۔ لیکن ایند ے نال ای آوݨ والے نقاد کو ں وسیب دے انقلابی جدید لہجے دے شاعر اں خورشیدؔ بخاری، غیورؔ بخاری دا حوالہ ݙتے بغیر جدید ادبی تاریخ مر تب نی کر سڳدے، خورشیدؔ بخاری تے غیورؔ بخاری تاں ہن ای انقلاب دے شاعر ۔ پتہ نی ایہ اجٖوکے نقاد اں دیاں نظراں توں اوڈھر کیوں ہن؟ اے شاعر ڈاکٹر گل عباس اعواݨ توں کیویں اوڈھر تھی ڳن ایہ وانج ہے یا وسبے اچ ریسرچ کرݨ دے وسائل کائینی۔ ایندے نال ای سفیر لاشاری، مظہر مسعود، ثاقب قریشی ، رفیق احمد پوری جہیں شاعراں دی شاعری کوں وی کھنگالݨاپوسی۔
.................................................................................................................................................................................................................................
ماء دھرتی دا نقاش ۔۔۔عاشق بُزدار (لکھت:طارق اسماعیل احمدانی۔۔جام پور)
’’عاشق بُزدار دی شاعری سرائیکی وسیب دے کُچلیے ہوئے پورہیت عوام دے ڈُٖکھ درد دا نوحہ ھے۔ ‘‘ ایہ تبصرہ عزیز الرحمن ملک کیتے اتے سئیں عاشق بُزدار دی کتاب’’ قیدی تخت لہور دے‘‘ دے چھیکڑ وچ فلیپ دے طور تے لکھیا کھڑے۔ لیکن میݙے خیال وچ عاشق بُزدار صرف مہقور دا نوحہ گر نئیں بلکہ ایندے نال نال او سرائیکی وسیب اتے سرائیکی قومیتی سوال دا مورخ اتے نقاش وی ھے۔ موضوعاتی اعتبار نال انہیں دی شاعری وچ تنوع پاتا ویندے ۔ انہیں دی شاعری تہذیبی ، سماجی تے معاشرتی ، معاشی ، لسانی اتے وسیبی تاریخی روئیں دی امین اے۔ بلکہ میکوں ایں جٖاپدے اُنہیں دی شاعری دا وݙا تے اہم موضوعاتی عنصرعام لوکیں دی تاریخ اے۔ مشہور مؤرخ ڈاکٹر مبارک علی اپݨی ترتیب ݙتی ہوئی کتاب ’’تاریخ اور مؤرخ‘‘ وچ لوکائی دی تاریخ بارے کُجھ ایں لکھدے: ’’بر صغیر ہندوستان وچ تاریخ کوں تریں نقطہ نظر نال لکھیا ڳئے۔ برطانوی تاریخ دانیں ایندا تجزیہ نوآبادیاتی نقطہ نگاہ نال کیتے۔ قوم پرست مؤرخیں قومی نقطۂ نظر نال تاریخ دی تشکیل کیتی اے۔ اتے مارکسی تاریخ نویسیں اینکوں طبقاتی تصادم اتے کش مکش دے دائرے وچ رہ تے لکھئے۔ مختلف نقطۂ ہائے نظر نال تاریخ لکھݨ دا فائدہ ایہ تھئے جو جیڑھی تاریخ ہُݨ تئیں حکمرانیں دے درباریں تاݨیں محدود ہئی ہُݨ معاشرے دے مختلف پہلوئیں تے توجہ ݙیویندی پئی اے۔ جیویں جو معیشت ، ثقافت اتے عوامی سرگرمیاں‘‘۔(۱) عاشق بُزدار او مؤرخ اے جیڑھا اپݨی شاعری وچ سیاسی ، سماجی ، ثقافتی، معاشی اتے لسانی عوامی روئیں دا اظہار کریندے۔ غیر مُلکی حملہ آوریں دی بھر پور نِندا کریندیں ہوئیں اَہدے:
کالی کٹ تے دیبل دے رستے دے کولوں
ڈاکو آئے
جنھاں ایں دھرتی کوں لُٹیا
وسبے ساڑئیے
ساݙے بابے ݙاݙے بݨ ڳئے
عاشق بُزدار درباری مؤرخین وانگوں حملہ آوریں دیاں صفتاں بیان نئیں کریندا۔ بلکہ صرف دھرتی جٖئیں دی حالت کوں بیان کریندے۔ ایں سانگوں اُنہیں دی شاعری وسیبی ثقافت تے تاریخ دا ہک ایجھا اظہار ھے جیکوں ’’لوک بیانیہ‘‘ آکھیا ونجٖ سڳدے۔ بلکہ ’’لوک بیانیہ ‘‘ ھے۔ ہُݨ سوال ایہ بݨدے جو عاشق بُزدار وسیب دے کُچلیے ہوئے پورہیت لوکیں دا نوحہ خواں اتے وسیب دا نقاش کیوں بݨیے؟ ایں سوال دا جواب ڳولݨ سانگے ڈھیر تاں نہ پر کُجھ پچھوں تے تاریخ دا پندھ کرݨا پوسی۔ اتے کُجھ اُنہیں دی شاعری تے کالمیں دا مطالعہ کرݨا پوسی۔ تقسیم دے بعد پاکستان وچ ڈھیر ساری سماجی، معاشی، سیاسی، مذہبی اتے ثقافتی تے لسانی بھن تروڑ کیتی ڳئی ۔ سب توں پہلے زبان دے مسئلے کوں اُلجھایا ڳیا ۔ مقامی زبانیں کوں نظر انداز کیتا ڳیا ۔ سیاسی معاشرتی اتے لسانی اکائیں کوں ختم کرتے ہک سیاسی ، سماجی اتے لسانی وحدت قائم کیتی ڳئی۔ جیکوں ’’ون یونٹ ‘‘دا ناں ݙتا ڳیا۔ ایں عرصے وچ سیاسی عدم استحکام وی سونے تے سُہاڳے دا کم کیتا ۔ ’’فوجی کودیتے‘‘ سیاسی اُتھل پُتھل دا ذریعہ بݨیے۔ سندھ طاس معاہدے دے تحت سرائیکی وسیب دے دریا ویچ ݙتے ڳئے ۔ جیندا نتیجہ پاݨی دی کمی ساریں دے سامݨے ھے۔ مُسلسل سیاسی عدم استحکام پاروں پاکستان تُرٹ ڳیا ۔ جمہوری حکومت کوں ختم کر ݙتا ڳیا۔ جمہوریت دے علمبرداریں کوں صلیب تے جھݨوایا ڳیا۔ رجعت پسندی ، ترقی پسندی تے غالب آ ڳئی ۔ ہیروئن اتے کلاشن کوف کلچر متعارف کروایا ڳیا ۔ جیندا تماشہ تُساں اساں روز ݙیہاڑی اپݨے ایݙوں اوݙوں ݙیہدے ٻیٹھوں۔ زراعت دے ناں تے سرائیکی وسیب وچ آباد کاری کیتی ڳئی اتے مقامی آبادی ہمیش وانگوں نِساہی تے ماندی رہ ڳئی ۔ ایں تناظر وچ پاکستان پیپلز پارٹی دے جھنڈے تلے آ تے سئیں عاشق بُزدار مزاحمتی تحریک دا حصہ بݨیے۔ اتے سرائیکی لسانی اکائی دی بحالی دا اہم عنصر دے طور تے مشہور تے معروف تھئے ۔ اپݨی مُسلسل جدوجہد نال سرائیکی ادبی تے ثقافتی تنظیماں ’’سرائیکی لوک سانجھ‘‘ تے ’’سویل‘‘ کوں سرائیکی قومیتی مزاحمتی تحریک دا ہک چھانورا وَݨ بݨا ݙتا۔ ایہ پس منظر میݙے خیال کوں واضح پدھرا کریندے جو شاعر نے کُچلیے ہوئے مقہور لوکیں دی نوحہ گری کیتی اے۔
ساݙیاں اکھیں رَت پیاں سمدیاں
ساݙے مَن ماندے ݙینھ رات
ودے رُلدوں جھر بَر جنگلیں
ساݙی ݙاݙھیں دے ہتھ واگ
جنہاں کھوہ کھوہ تے ساکوں جو پڑاں
اساں کُسڑاں انت بازار
ایہ چند مصرعے نوحہ گری دی عمدہ مثال اِن۔ پر وسیب دے واسیں لیوں ہک چتاوݨی وی ہِن۔ سئیں عاشق بُزدار دی شاعری وچ سب توں وݙا تے نمایاں نقش سرائیکی قومیتی تحریک دا ساݙے سامݨے آندے۔ ایندے نال نال شاعر دا ماء دھرتی نال پیار ، ماء ٻولی دا آدُر ، سُنجٖاݨ ،رَل وسدی لوکائی نال پیت پریت دی سانجھ ، جھمر تاڑی ، ارمان ،مُکاݨ، معاشی ناہمواری، ناپھرائی، ہک سنویں (برابری) ہووݨ دی خواہش اتے ایں وسوں دے سارے رشتے ایں نقش گری دا حوالہ بݨدن ۔ اتے ایہ سارے نقش خواہش دا اظہار وی ہِن۔
ساݙا دِل وسواس دا منظر
جیندے اندر
ہکا حسرت پلدی پئی اے
ساݙی دھرتی دے سینے تے
’’رام کرے ہُݨ مُرلی وجٖے‘‘
حوالہ جات: ۱۔ݙاکٹر کے ایم اشرف، تاریخ اور مؤرخ،ترتیب وتعارف ڈاکٹر مبارک علی،فکشن ہاؤس، لاہور ۲۔شاعری دے حوالے ’’قیدی تخت لہور دے‘‘ توں گھِدے ڳن
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
غمِ حیات دی نوحہ گری وی اپݨی جاہ ؂ غمِ حُسینؑ وی شرفِ نصیب تھیوے تاں
(حبیب اللہ طارقؔ ) بزم ‘ کیفی جام پوری دا اجلاس تے سالانہ محفل سلام و منقبت
بزم‘ کیفی جام پوری وسیب دی واحد نمائندہ ادبی تنظیم ہے جیندی باقاعدہ ممبر شپ ہے۔ ایں تنظیم دا پندرہ روزہ اجلاس باقاعدگی نال منعقد تھیندے ویلھے سِر شعراء کرام نال شاماں منایاں ویندین تے عید دے موقعے تے عید ملن مشاعرہ‘ ربیع الاول اِچ نعتیہ شعری نشست ‘ محرم الحرام اِچ محفل سلام و منقبت دے پرگرام داسالانہ بنیادیں تے اہتمام کیتا ویندے۔ بزم کیفی دا کتابیں دی اشاعت وچ وی بھرواں حصہ ہے۔آپڑیں روایت کوں برقرار رکھیندیں ہوئیں گزریل ݙینہاں بزم دا پندرہ روزہ اجلاس بزم دے صدر سئیں حبیب اللہ طارق دی زیر صدارت منعقد تھیا اجلاس دا باقاعدہ منڈھ تلاوت قران مجید نال ٻدھا ڳیا تلاوت دی سعادت بزم دے جنرل سیکرٹری محمد سلیم انسب حاصل کیتی تے نظامت دے فرائض سرانجام ݙتے۔موہراچ سابق اجلاس دی کارروائی پڑھ تے سݨائی جیندی حاضر ممبران توثیق کیتی۔اجلاس اِچ جام پور دی دھرتی نال تعلق رکھݨ آلی ادب نوازشخصیت لالہ حمید خان دی یاد اِچ تعزیتی ریفرنس منعقد کرݨ بارے صلاح مشورہ کیتا گیا ۔حاضرین تعزیتی پرگرام کرݨ دی بھر پور تائید کیتی تے آپڑیں تعاون دا یقین ݙیوایا۔ متفقہ فیصلہ تھیا ماہ اکتوبر اِچ ای ایہ پرگرام منعقد کیتا ویسی ۔چھیکڑ تیں محفل سلام و منقبت سجائی ڳئی بزم دے اردو /سرائیکی شعراء کرام بحضور امام عالی مقام آپݨیں عقیدت دے پھل نچھاور کیتے۔ کُجھ شعرا ء کرام دا نمونہ ذوقِ قارئین دی نذر:
سفر کے آگے بھی اک سفر ہے جو بولتا ہے
بلادِصحرا پہ نینوا کا وجود سر چڑھ کے بولتا ہے
حسینؑ دے نال پیار یارو ؂
نبی ؐدی الفت ہے در حقیقت
ہے جیندے جیندے وی دل دے اندر
ایہا محبت عظیم تر ہے
(فیاض شاد بھٹی)
کیویں ناصر شان بیان کرے
جینداذاکر خود قدیر اے او شبیرؑ اے
(ناصر ڈینہ)
اس کی آنکھ لہو کے دیپ جلا دے گی
جو کربل کے غم کے اندر جھانکے گا
(شعیب زمان)
اساں
ݙاڈے بابے دی نیک نامی کیتے
سُنجٖاݨ اپݨی بچاوݨ دی خاطر
گھر جھیاں مدینہ چھوڑ ݙتے سے
بکھے ترسے
لاشاں وی چیندے ریہوں
ھل مِن ناصر دے نعرے
وی لیندے ریہوں
اڄ حجت تمام تھی ڳئی ہے
ہُݨ یقینا
ساݙے قبیلے وچوں
مختار ثقفی بݨ تے
اُبھرسی کوئی
(سلیم انسب)
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ دی یاد اِچ لکھت:ملک ندیم نواز چݨ (ایم ۔اے صحافت )احمد پور شرقیہ
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
سئیں غیورؔ بخاری دی شاعری (لکھت:دلبر حُسین مولائی ۔۔نوتک مہمید)
سرائیکی مذہبی، انقلابی تے مناظرانہ شاعری دے بادشاہ سئیں پُرسوزؔ بخاری دے پُتر تے عظیم انقلابی شاعر،دانشور سئیں خورشیدؔ بخاری دے بھتریجے غیورؔ بخاری جتھاں شاعری دی سُدھ بُدھ وراثت اچ گھِدی ھے اُتھاہیں کربلائی تے انقلابی پیغام دی تربیت وی بُزرگیں کنیں گھِدی ہِس۔ چار اپریل ۱۹۸۳ء ؁ کوں ضلع رحیم یار خان دے ہک مشہور قصبے اللہ آباد وچ جٖمݨ والے غیورؔ بخاری۱۹۹۷ء ؁ وچ باقاعدہ طور تے اپݨا ادبی پندھ شروع کیتا ۔ گھر وچ علمی ادبی اتے شاعرانہ ماحول ہووݨ دے باوجود وی سرائیکی زبان دے ہک خوبصورت شاعر سئیں مشتاق سبقت ؔ کوں اپݨے بابے دے فرمان تے اُستاد بݨایُس۔ ۲۰۰۶ء توں ہک سرائیکی ادبی مجلہ ’’سویل سرائیکی ‘‘ اپݨے آبائی گھر احمدپور شرقیہ توں شروع کیتُس جیڑھا جو تاحال جاری و ساری ھے۔ علم وادب دی خدمت سانگے ہک اشاعتی ادارہ ’’فریدؒ فورم‘‘ دے ناں نال وی چلائی پئے۔ سادات دی قسمت اچ ہجرت ازل توں آندی پئی ھے غیورؔ بخاری وی اپݨے قبیلے دے حصے وچ آئی ہجرت کوں سینے سانبھ کراہیں اپݨے ادبی پندھ سُودھا اللہ آباد توں احمد پور شرقیہ اتے احمد پور شرقیہ توں ٹُردیں ٹُردیں اجٖکل بہاول پور وچ جھوکاں لائی پئے۔غیورؔ بخاری دے پچھلے اُنہوی (۱۹) سالاں دا سرائیکی ادبی پورہیا ایں ویلے تئیں اوندیاں ایہ ترئے(۳) کتاباں ہِن۔ ۱۔	عذاب خوابیں دے نال ہوندن ۲۔	سِر دھرتی دی ویل ۳۔	کُجھ اَلا سانولا مطالعے سانگے سئیں غیورؔ بخاری میݙو اپݨی کتاب ’’کُجھ اَلا سانولا‘‘ پٹھی ۔ میکوں ایہ کتاب ایجھی چنگی لڳی جو میں اینکوں ہکی نشست اچ پڑھ کراہیں اُٹھیم۔ ایں کتاب دے مطالعے دے بعد میݙے اُتے جیرھا اثر تھئے او تاں سارا میں نئیں لکھ سڳدا، البتہ کُجھ ڳالہیں تُساں وی پڑھو تے چس چاؤ اتے سبق وی گھِنو۔ غیورؔ بخاری بُلند سوچ تے حساس دِل رکھݨ والاشاعرھے۔ اوندی فِکری کُٹھالی وچوں جݙاں تخلیقی لفظ نکلدن او پُر اثر شعریں دی شکل اچ زمانے کوں متاثر کریندن۔اتے اینویں محسوس تھیندے جو ایہ سکھݨی سئیں بخاری دے دِل دی آواز نئیں بلکہ ایہ سارے وسیب وسدیں دا مشترکہ احتجاجی اَلا ھے۔ او بھانویں پکھی واس فقیر ہوون ، گُنگے ٻاتے اسیر ہوون ،یا زندگی ماݨݨ کوں سِکدے نینگر جوان، غیورؔ بخاری داعلمی ترکہ تے قلمی پورہیا اِنھیں ساریں بے زبانیں کیتے وقف ھے۔ سرائیکی دھرتی دے مظلوم،محکوم،مجبور، مقہور تے اُجڑیے لوکو! ہُݨ تہاݙے وَسݨ دے ݙیہاڑے نزدیک آن لڳین ، اڄ دی مونجھ کل دی خوشی بݨسی ، کیوں جو ہُݨ او پاندھی پندھ کریندا پئے جیڑھا کربلا آلیں سیدیں دی اولاد ھے۔ہیں واسطے اوندی شاعری دا ہر مصرعہ ہر ڈُٖکھے انسان دے نانویں ھے:
میݙے مونجھے تخیل دا ہر سوجھلا
رُل ڳئے بے خبر مہرباناں دے ناں زمانہ ݙیہدا اَندے قابیل قاتل ہا، نمرود استعماریت دا نمائندہ ، فرعون انسانیت سوز مظالم وچ گرفتار، معیشت دا غاصب ہامان ہا، اینویں اُمیہ ، ابوجہل تے یزید اپݨے وسب وسیب تے انسانیت دے قاتل تے دشمن ثابت تھئے۔ حتیٰ کہ تاریخ وچ دریھ بندے گُزرین جیرھے نبی پاکؐ دے کلمہ گوہَن اتے اہلِ بیت علیہ السلام تے ظلم وی کریندے کھڑے ہَن اڄ وی سرمایہ داری تے جاگیر داری نظام وچ یا دفتری بیورو کریسی دے روپ وچ یزیدی کم دھڑلے نال تھیندے پائن۔ غیورؔ بخاری کربل دا سنہیڑو بݨ کراہیں میدان وچ آئے تے ایہ برملا اَہدا کھڑے:
ایہ میݙے عہد دے موسیٰ کوں سنیہا ݙیویں
اڄ دے فرعون دے کردار بدلݨے پوسن
کوفے والیں دی حقیقت کولہوں واقف ہیسے
ساکوں ہُݨ کوڑے وفادار بدلݨے پوسن
کربلا نال جے غیورؔ رکھیندیں نسبت
ول تیکوں آپݨے اطوار بدلݨے پوسن
پُراݨی ریت ھے سچ دے وَیری ہر دَور وچ ہوندن پئے تاں ایݙو وی کربلائی مولائی مست ملنگ اِنہیں دے سامݨے سینہ تاݨ تے کھڑے رہ ویندن ۔ جیڑھا غیورؔ ہوندے اوندی غیرت کݙاہیں نئیں سُمدی اوندا سچا علم نِت بُلند رہندے۔
عَلم سچائی دا غیورؔ چُم تے او چَیسی
حُسین ابن علی ؑ نال جیندی نسبت ھے
بے باک جذبیں دے مالک فاتح خیبر علی ؑ مولا دے پوترے غیورؔ بخاری اپݨی شاعری وچ اپݨیں وݙکیں دی سیرت اپنائی ھے۔او جݙاں شام دے حاکم کوں خط لکھن ہا تاں آکھن ہا ’’ سلام ہوں تے جیڑھا ایندا اہل ھے‘‘ اینویں ہی غیورؔ بخاری اپݨا رویہ اپنائے حق دے غاصبیں تے وقت دے ظالمیں کوں برملا آکھیے:
اساں ضمیر دا اڄ تئیں خُنام نئیں کیتا
کہیں یزید شمر کوں سلام نئیں کیتا
جے کوئی غیورؔ ہا جُھک تے اونکوں سلام کیتے
جے بے ضمیر ملئے احترام نئیں کیتا
غیورؔ بخاری دی شاعری ’’کربلا ‘‘ دا پیغام گھِن کے ٹُردی ھے۔ ایں میر انیس تے مرزا دبیر آلی کار سکھݨے مرثیے نئیں لکھئے بلکہ جوش ملیح آبادی جیرھا پیغام مرثیے وچ ݙیندا ہا اوھے کربلائی سنیہے اِنھاں اپݨے غزلیہ شعریں وچ لکھین۔ غیورؔ بخاری دا کلام محاکات ، تشبیہات، استعارات تے تلمیحات نال چتریا لاتھے۔ مثال دے طور تے ’’ݙیوا وِسما‘‘ آلی تلمیح استعمال کر تے غیورؔ نے کربلا وا لے سمورے واقعے کوں نشابر کر کھڑائے۔ݙاہ محرم دی رات ھے ، حُسین مولا ، مولا غازی عباس کوں حُکم ݙتے ’’لا اکراہ فی الدین‘‘ دین وچ جبر کائینی ، ݙیوا وِسما ݙیو جیرھا ونجٖݨ چاہندے اونکوں اجازت ھے۔لیکن سچے موالی ہَن قربان تھی ڳن پر حُسین ؑ کوں کلہا نئیں چھوڑیا۔
کربلا عشق دی منزل دا او رستہ ھے جِتھ
پُھل تعویذیں دی دُکاں داری نی منسب میݙا
میں تاں درویش ہاں درباری سجادہ کائینی
ایہ نام نہاد مخدوم نئیں بلکہ درویش مخدوم ہِن جنہیں کوں پتہ ھے ساݙے وسیب وچ ، حسرت تے یاس دے دیہہ دریھ ہِن۔ بے کسی ، بے بسی، بے وَسی ، ٻچے جٖݨی پئی ھے۔ ڈُٖکھ ، مونجھ ، کلہیپا تے ویݨ دا شور ساݙے وسیب وچ بے پناہ ھے۔ تہوں ساݙے گندیں وچ لُکیے لعل بے مُل وکدے پِن ساݙی حسرت دا لیلے ٻاک جِتلا پندھ کُھٹݨ اچ نئیں پیا اَندا۔ ساݙا ایم پاس نینگر بُکھ ہوٹے تنور تے روٹیاں لاوݨ تے مجبور ہِن۔ غیور بخاری ایں کرب کوں اپݨی شاعری وچ بیان ایں کریندن:
تیݙے اَن پڑھ افسر بݨ تے ساݙے اُتے حُکم چلاون
ریڑھی لا تے چھولے ویچن ایم اے ، بی اے ٻال اساݙے
ایندے نال نال مونجھے دھرتی جٖئے کوں حوصلہ ݙیندیں ہوئیں ایہ وی اَہدن:
ایہ درد ، ڈُٖکھ ، مونجھ تے کلہیپاہجر جُدائی تے ویݨ ہنجھ دے
اساݙے پُکھڑے چا پا وے سانول الا وے سانول، الا وے سانول
غیورؔ بخاری اجٖوکے حالات دا تجزیہ کر شاعری کیتی ھے۔ او اَہدے ، اجٖوکا فرعون انگارے وات اچ سٹ کراہیں اساݙیاں زباناں گُنگیاں کرݨ چاہندے: اڄ دا فرعون ساݙی جٖبھ تے انگارا رکھ تے ساݙی آواز کوں دُنیا توں مٹاوݨ چاہندے روہی دی وِیرانی تے کربلا دا وِیرانہ ٻن اڄ وی ساکوں تحریک ݙیندا پئے ، دھرتی دے سُتے لوکو تہاݙیاں سونا اُڳلدیاں زمیناں چاندی ݙیندیاں فصلاں ،تہاݙی بُکھ دا تُرتل(علاج) کیوں نئیں پیاں کر سڳدیاں تہاݙے ہاکڑہ تے’’ سرس وَتی ‘‘ دریا تاریخ جغرافیے دا پُراݨا قصہ کیوں بݨین؟ ہاکڑہ سرس وَتی تے ستلج دے تھَل
اپݨی دھرتی تے بݨ تے مہاجر اساں
کے توڑیں ایہ حیاتی نبھیسوں ودے
کے توڑیں اینویں غیراں دی درسال تے
اپݨے ٻالا ں کوں نوکر کھڑیسوں ودے
قصہ ساݙے وسبے دی ہک مثبت ثقافت ہئی ، قصولی بہ یک وقت ہک مبلغ وی ہا ، پیام بَر وی ہا ، سیاستدان وی ہا ، مصلح وی ہا ، مقرر وی ہا ، اداکار وی ہا تے موسیقار وی ہا ۔ جݙاں دا قصہ ختم تھئے فرقہ واریت وَدھی ھے ، دہشت گردی تے تشدد ودھیے، سُکون مُکے تے خون سُکے ۔ غیورؔ بخاری اڄ دے مبلغ کنیں مایوس ھے۔ ہوں پُراݨے قصولی کوں ودا ڳولیندے تے پھولیندے تاں جو ساݙی ماء دھرتی امن دی جاہ بݨ ونجٖے ۔او اَہدے:
ساݙی سونہہ سُنجٖاݨ دا وارث کہیں پاسے منہ کر ڳئے
لڳدے کئی نسلاں دا ضامن یار قصولی مر ڳئے
پر اڄ ساݙی جھوک تے سانول پہلے رنگ نئیں رہ ڳئے
ماء دھرتی دے سچے وارث مست ملنگ نئیں رہ ڳئے
ساݙا وسیب وَسدا اڄ مایوس کیوں ھے ؟ دفتراں وچ اوباش ٻیٹھن رشوت نال کم تھیندے ۔ عدالت واسطے وکیلیں دی فیس کائینی۔ پولیس خود دہشت گرد ھے۔ واپڈا وات پٹ محکمہ ھے۔ پٹواری دی پٹک بھو اجٖاں ختم نئیں تھئی۔ ریونیو دے نویں افسر تاں ودھ رشوت خور تھِن ۔ ہُݨ تعلیم وی مُل دی ھے تے علاج وی مہانگا ۔ جیکوں ووٹیں نال چُݨیا ہاسے او مٹھی کاتی نال چوڑھے ݙے ݙے کوہیندا پئے صاف ظاہر ھے ایجھے حال اچ مونجھاں کونجاں بݨ کراہیں ڈُٖکھ دی قطار لائی کھڑن غیورؔ دی شاعری اچ اڄ دا انسان ایہ ویݨ وَلیندا ݙسدے:
اساں تاں مونجھاں دی چور گپ اچ گپیج ڳئے ہئیں ونجٖیج ڳئے ہئیں
نہ مار ہکلاں نہ ڳول ساکوں مریج ڳئے ہئیں ونجٖیج ڳئے ہئیں
نہ ڳول رُل ڳئیں دے تِڑ تے تاݙے نہ حال پُچھ یار ہُݨ اساݙے
اساں تاں ڈُٖکھاں دی پہلی بھونی بُھنیج ڳئے ہئیں ونجٖیج ڳئے ہئیں
غیورؔ بخاری ڈُٖکھے لوکیں دے حال لکھین تاں ایہ وی آکھیے ، اے بندہ کوڑے رشتیں دی میت کوں کے توڑیں مونݙھیں تے چا کراہیں رُلسیں ، ادھ مویا تاں تھیا وَدیں ہُݨ اپݨے جیوݨ دی کر۔
جے کوڑے رشتیں دی کوئی میت توں یار مونڈھیں تے چا نئیں سڳدا
تاں چھوڑ دُنیا دی دُنیا داری توں عاقبت کوں سنوار کیا ھے
غیورؔ بخاری کوں ایں ڳالھ دا احساس وی شدت نال ھے جو اساں دھرتی واس غفلت دی نِندر کئی صدیں توں سُتے پیوں ۔ جیرھا وی عربوں ، ایرانیوں ، افغانیوں آئے ساکوں اُجٖڑیندا پُجٖڑیندا گُزرئیے۔ نہ مَال بچیے نہ ٻال بچیے۔ تِڑ تاݙے ساڑ سُوا کریندا پاروں لنگھ ڳئے۔ اساں گُنگے باتیں نحوست دے ہتھ ٻدھی رکھین تے چُپ ریہوں۔ ایں احساس کوں غیور ؔ اپݨی شاعری وچ ایں ورتیندا نظرآندے:
اساݙی دھرتی دے لوک نِندراں ولہیٹ سم ڳن ؂ جے تھی سڳی تاں جڳا وے سانول ، اَلا وے سانول
غیورؔ بخاری چھڑا مونجھاں دے ویݨ نئیں وَلیندے دھرتی جٖئیں کوں آس اُمید دی ڳالھ کر تے حوصلہ وی ݙیندے:
مونجھا تے مایوس نہ تھیویں مولا ماڑ وَسا وی سڳدے
غیورؔ مقصدیت دی شاعری کریندے ایندا آوازہ تے نعرہ چھاند ݙیندا اُلارا ایں واسطے ھے جو نندراکل قوم جاڳ پووے ۔ ٻئی جاہ تے مونجھے مایوس دھرتی جٖئے نال ایں مخاطب تھیندے:
اینویں چا سِر تے سوار کیتی ݙسا ہاں جو تیکوں یار کیا ھے؟
ایہ مونجھ کِہیں ھے، اُداس کیوں ہئیں تے ایہ کلہیپے دی کار کیا ھے؟
غیورؔ بخاری مونجھے وسبے دے لوکیں کوں نصیحت کر تے اَہدے جو ایہ مونجھ مُنجھاری، ڈُٖکھارا مزاج چھوڑ نتاں اکھیں دا نور ونجٖا کھڑسیں :
مونجھ یعقوب جہیں پیمبر دیاں
اکھیں بے نور کر چھوڑیندی ھے
مبلغ تے معلم تے ہک اُمید بچی ودی ہئی جو ایہ نبییں دے وارث ہوندن ۔ دور حاضر وچ ایہ مُلاں وی عیسائی تے یہودیں دے پادریاں وانگوں مفاد پرست ثابت تھِن۔ سُود دے پیسے نال درس گاہ بݨاوݨ والا مُلاں فرقہ واریت کوں فروغ نہ ݙیسی تاں ٻیا کیا کریسی؟
درس اَمن دا کائینی ݙیندے
ظالم لوک خطیب ہِن ساݙے
غیورؔ بخاری دی شاعری نوحہ وی ھے تے وسیب دے دردیں دا مرثیہ وی ۔ ایہ جدت پسند وی ہِے تے روایت پرست وی ۔ ایہ ݙوہڑہ ،غزل تے نظم وی لکھدے تے جدید زمانے دیاں نِویاں صنفاں سرائیکو تے آزاد شاعری وی خوب کریندے ، ایہ خود وی بُلند سوچ دا مالک ھے تے بُلند فکری کوں وی پسند کریندے ایہ سکھݨی قافیے ردیف دی غلامی کوں پسند نئیں کریندا ، ایہ علم عروض دے فن کوں شاعری دا حُسن سمجھدے۔ ایجھا عروضی شعر جیندے وچ پیغام نہ ہووے ایندے واسطے کہیں کم دا نئیں۔ ایہ جدید نظم کوں وقت دی ضرورت سمجھدے تے اہدے:
غزل دا بھاڳ سلامت رہے قیامت تئیں
جدید نظم مگر وقت دی ضرورت ھے
غیور اپݨی شاعری وچ ݙوہڑے وی سوہݨے ورتین انہیں وچ وی سکھݨی رومانیت دا روڳ نئیں بلکہ مِلت دا درد وی موجود ھے۔ جون ایلیاء تے فیض وانگوں اِنہیں دے کلام کوں رومانیت تے انسانیت کنیں جُدا نِسے کر سڳدے۔ ایں سُنجٖے سکھڑیں دَور وچ غیورؔ بخاری دے الفاظ حضرت موسیٰ دا عصا ہِن ، مولا علی ؑ دی تلوار ہِن، روہ ، روہی ، تھل ، دامان دا وسبہ خیبر وانگوں ھے۔ اینکوں وی فاتح خیبر دا وارث ای فتح کریسی۔ وقت دے ۳۹ ݙینھ تاں ٹپ ڳن انتظار دی چالہویں رات ٹپدی پئی ھے ۔ اساں سارے اُٹھی اُٹھی تے ݙیہدے پئے ہئیں ایہ فتح دا علَم کیندے حصے وچ آندے۔ ’’کُجھ اَلا سانولا ‘‘ معمولی کتاب نئیں ایہ انقلاب تے تبدیلی دا نعرہ ھے۔ جو ساݙا نوجوان ہُݨ سُجٖاکا تھی تے سوچݨ لکھݨ تے ٻولݨ پئے ڳئے۔ انشاء اللہ او ویلھا جلدی اَؤسی جݙاں وقت دا ’’مہدی‘‘ ضرور ظاہر تھیسی۔؂
شالا ایجھا ہادی آوے
جاڳن جُمل جہان دے وَسدے
جاڳن شالا دھرتی جٖائے
روہی تھل دامان دے وَسدے
رُل مویاں کوں راہ ݙکھلاوے
وت کوئی آوے ٹُردی ڳالھ پندھ کریندی اے۔ وِساخ آلی ڳالھ پریس تئیں پُجٖی ، پریس آلی ڳالھ اسمبلیں تئیں پُجٖ ڳئی ھے۔ حالی اساں عبوری دَور کنیں گُزردے پیوں ،صدیں کنیں ’’اندھاریں‘‘ نال سمجھوتا ہا آخر ایہ معاہدہ ہک ݙینھ ضرور تُرٹسی۔ کُجھ ساݙے ، کُجھ اوپرے ہک ݙینھ نشابرتھی کھڑسن۔
نہ ٹُرسن تخت تے بخت والے کُجھ لوک آوارے نہ ٹُرسن
جیرھے ݙردن سچ دی سانگ کنوں او لوک بیچارے نہ ٹُرسن
ساݙا پندھ غیورؔ ھے کربل دا ساݙے نال ایہ سارے نہ ٹُرسن
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
میکوں اصنافِ ادب وچ ݙوہڑہ، نعت تے قصیدہ پسند ھے اساکوں ہُݨ نعتیہ شاعری وچ پُراݨیاں ڳالہیں وَل وَل ورتݨ دی بجائے نویں موضوعات شامل کرݨ دی ضرورت ھے ۔
معروف نعت گو شاعر ملک نذیر احمد شاہین نال ڳالھ مُہاڑ
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
فِکر فریدؒ تے سماجی رواداری
(لکھت: صابر شفیق، ملتان)
حضرت خواجہ فریدؒ اپݨی شاعری وچ حُسن واخلاق ، ملنساری ، ہمدردی ، خیر خواہی تے رواداری دا درس ݙتے۔ آپ بنی نوع انسان کوں ہی ہک قبیلہ سمجھدن۔ ساری مخلوق خدا جوڑی اے ۔ کہیں انسان دا تعلق کہیں وی معاشرے ، قبیلے ، وطن یا قوم نال ہووے اوندا مقام و مرتبہ جڳ جہان دے لوکاں وچ ہکو سنواں ہوندے۔ اوندا پیا ر ، محبت اتے بھئی والی معاشرے وچ رواداری کوں فروغ ݙیندی ھے۔ جیڑھے ویلے تئیں انسان طبقاتی تقسیم اچ ونڈیا رہ ویسی اوں ویلے تئیں او امیر تے غریب دے درمیان ہک دریا دی مݨ وانگ ݙسسی۔ اپݨے آپ کوں انج سمجھسی ۔ اوندی رواداری ، ہمدردی تے خیر خواہی اپݨے طبقے تک محدود راہسی۔ جݙاں جو تلواں طبقہ جیڑھا صرف بُکھ، افلاس ، تنگ دستی دی حالت وچ صرف اپݨے جہیں لوکاں دے علاوہ کہیں ݙوجھے بندے کنوں مدد حاصل نئیں کر سڳدا۔ ایہ ڳالھ شرفِ انسانیت دے خلاف ھے۔ ایہا وجہ ھے جو ݙوجھے صوفیاء کرام وانگیں حضرت خواجہ غلام فریدؒ ہوراں وی سماجی رواداری دا درس ݙتے۔ لوک داستاناں کہیں وی سماج دی ثقافت دا عکس ہوندن ۔ جنھاں وچ عقل و دانش ، شعور دی راند اچ رچیاں لوک کہانیاں ، قصے داستان، سینہ بہ سینہ محفوظ ہوندن۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ وی اپݨی شاعری وچ لوک داستاناں تے اُنھاں دے سماجی روئیے نشابر کیتن۔
رانجھݨ جوڳی ویڑھے آیم
ہُݨ وت سانول کون نکھیڑے
پَل پَل ٻانہہ سراندی ھے
محبت ہک ایجھا جوہر ھے جیڑھا انسان کوں ترقی دا راہ ݙکھیندے۔ سکون ، سکوت موت دا کوجھا روپ ھے۔ جہد مسلسل تے تحریک ہی زندگی دی علامت ھے۔ ایہا وجہ ھے جوکلامِ فریدؒ اچ جابجا عمل دا درس مِلدے۔ آپ دی فِکر سماج دی فکری ابتداء دی منزل کوں پاوݨ دا جذبہ پیدا کریندی ھے۔ جیڑھی سماج اچ خوشحالی واسطے محنت تے عمل دا پِڑ ھے۔
تھل مارو دا پینڈا سارا
تھیسم ہک ٻلہانگ
عجز ، نیاز مندی ہک ایجھا وݨ ھے جیندی بدولت انسان اپݨی حیاتی کوں تعصب اتے بغض جہیں کثافت کنوں پاک صاف رکھیندیں ہوئیں پاکیزہ زندگی گُزریندے تے ایہو جذبہ انسان کوں اپݨے تئیں محدود نئیں رکھیندا۔ بلکہ آہروں ٻاہروں دے وسیݨک لوکاں نال محبت دا جذبہ پیدا کریندے۔ نمرودیت دا سِر کپ ݙیندے ۔ جڳ جہان اچ ہر بندے کوں اپݨے کنوں ودھیک تے چنگا سمجھدے ۔ جیندی وجہ توں ساݙا معاشرہ خیر خواہی تے رواداری دا عمدہ نمونہ بݨدے۔ حضرت خواجہ فریدؒ پابندِ شریعت تے حقیقی پارسا ہووݨ دے باوجود اپݨی شاعری اچ عجز و انکساری دا اظہار ایں فرمیندن: دُھوئیں دار فقیر تھیوسے
فخر وݙائیاں سٹیاں ہِیؤں دلبر دے کُتڑے در دے
بِرہوں پیاں ڳل ڳٹیاں مونجھ فریدؔ مزید ہمیشہ
اجٖکل خوشیاں گھٹیاں حضرت خواجہ غلام فریدؒ آفاقی شاعر ہن۔ فطرت دی منظر نگاری اُنھاں دی شاعری دا خاصہ ھے۔ آپ بُنیادی طور تے سرائیکی زبان دے شاعر ہَن ۔ آپ اُردو، فارسی، سندھی، عربی ، ہندی ، پوربی زبان وچ وی شعر آکھین۔ ایں وجہ توں آپ کوں ہفت زبان شاعر آکھیا ویندے۔ آپ جئیں معاشرے اچ اکھ کھولی او سرائیکی معاشرہ ہا۔ ایں دھرتی دے رسم ورواج وِکھرے ہَن ۔ حضرت خواجہ غلام فریدؒ کوں نہ صرف سرائیکی زبان تے مہارت رکھدے ہَن بلکہ اُنھاں کوں اُردو ، فارسی زبان تے وی کمال حاصل ہئی۔ خواجہ فریدؒ دااُردو دیوان وی سماجی موضوعات نال بھریل ھے۔ خواجہ فریدؒ دا سرائیکی کلام خیر خواہی تے معاشرتی ہمدردی دا مظہر ھے۔ جیڑھی ڳالھ فریدؒ دی زبان وچوں نکلے ہا لوکاں دے دِلاں تے براہِ راست اثر کریندی ہئی۔ آپ دی شاعری عوام دوستی اتے خلق پرستی دے رَس نال بھری ہوئی اے۔ وسیب نال محبت دا اظہار خواجہ فریدؒ ایں کیتے: ایہا روہی یار ملاوڑی ءِ
شالا ہر دَم راہوے ساوڑی ءِ
ونجٖ پیسوں لسڑی ڳاوڑی ءِ
خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ سماج دے سارے روئیے سوجھل تھیندن۔ فکرِ فریدؒ تے سماجی رواداری دا پہلا گُٖݨ ایہو ھے جو ݙوجھے دی سنبھال رکھݨ تے ہر کم کاراچ صبر وتحمل محبت نال پیش آوݨ۔اینویں جٖال دا وَݨ روہی دے وݨیں دا سردار ھے ۔ سردار کہیں وی طبقے دا ہووے ، صبر وتحمل تے رواداری دا پیکر ہوندے۔ جیویں قوس قزاح دے رنگ ست لڑی پینگھ وانگوں ہِن اینویں جٖال دے وݨ تے لڳݨ آلیاں پیلھوں وی رنگ برنگیاں ہِن۔ اتے ایں دھرتی تے وسݨ والے لوکاں دے روئیے وی اِنھاں رنگیں والی کار ہِن۔خواجہ سئیں دی ایں کافی وچ فکر تے سماجی رواداری دے رنگ وی موجود ہِن:
آ چُݨوں رَل یار ، پیلوں پَکیاں نی وے
کئی بگڑیاں کئی ساویاں پیلیاں
کئی بھوریاں کئی پھِکڑیاں نیلیاں
کئی اودیاں گُلنار ، کِٹویاں ریتاں نی وے
پیلوں چُݨدیں بوچھݨ لیراں
چولا وی تھیا لیر کتیراں گِلردے کِرن پُچار ، سینگیاں سَکیاں نی وے
حضرت خواجہ غلام فریدؒ صوفی صفت انسان ہَن۔ او انسانیت دے خیر خواہ ہَن۔ فرقہ بندی تے طبقاتی نظام کوں بالکل تسلیم نئیں کیتا۔ بلکہ پوری انسانیت کوں رواداری اتے پیار محبت دا درس ݙتے۔اُنھاں دے نزدیک اصل ہیرا محبت تے حُسن واخلاق ھے۔
سمجھ سُنجٖاݨی غیر نہ جٖاݨی
سبھ صورت ھے عین ظہور
رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ
کعبہ ، قبلہ ، دَیر ، دَوارہ
مسجد مندر ہکڑو نور
خواجہ فریدؒ اپݨی دھرتی تے دھرتی جٖئے لوکیں دی پسماندگی ، غربت تے افلاس کنوں ایں طرح متاثر تھیندن جو اُنھاں دے سِوا ٻئی کوئی شئے تے توجہ نی ݙیندے۔ اپݨے لوکاں تے اپݨے وسیب نال محبت دا درس ݙیندن۔ ایہا وجہ ھے جو فریدؒ اپݨی شاعری اچ ساݙی معاشرت دی ہر چھوٹی توں چھوٹی روایت دا ذکر وݙے سوہݨے انداز نال کیتے۔ اُنھاں دی شاعری اچ روہی دے ٹوبھے دا ذکر وی مِلدے۔ روہی دے بیابان تے سُنجٖ بَر دے علاقے وچ ’’ٹوبھا‘‘ آبِ حیات وانگوں ھے۔ ایہ تاں اٹل حقیقت ھے جو حیاتی واسطے پاݨی مونڈھلی ضرورت ھے۔ جیڑھا وسیب دے ݙوجھے علاقیاں وانگ روہی اچ نی پاتا ویندا۔ خُشک سالی دی وجہ توں بارش وی ٻہوں کم تھیندی ھے۔ پر جݙݨ بارش تھیندی ھے تاں پاݨی ٹوبھیاں وچ جمع تھی ویندے جتھاں تمام ذی روح پاݨی پیندن۔ ایہ ڳالھ آکھݨ بے جا نہ ہوسی جو ٹوبھا معاشی، معاشرتی ، سماجی، ثقافتی، روحانی تے ذہنی سرگرمیاں دا محور ومرکز ھے۔ایہا وجہ ھے جو خواجہ سئیں ٹوبھے کوں اپݨیاں کافیاں وچ مرکزی مقام ݙتے تے سماج دی ضرورت کوں بیان کیتے۔
لاݨے پھوڳ فریدؒ سُہیساں
سٹ گھر ٻار تے بار وسیساں
کرڑی تے ونجٖ جھوکاں لیساں
اجٖکل ٹوبھا وَس پیا
خواجہ فریدؒ در حقیقت اپݨی شاعری وچ سماجی رواداری دا درس ݙیندیں ہوئیں انفرادیت دی بجائے اجتماعیت کوں زیادہ اہم سمجھدن ۔ او صرف اپݨی ذات تک محدود نی راہندے۔ بھل جو پورے وس وسیب تے سماج دی ڳالھ کریندن۔ اُنھاں اپݨے جذبات تے محسوسات اچ سارے معاشرے دی نمائندگی کیتی ھے۔ ہک سوہݨا تے کامیاب معاشرہ اوں ویلے بݨدے جیڑھلے لوکاں اچ خیر خواہی تے خیر سگالی دا درجہ اُتم ہوسی۔ اگر ہر بندہ اپݨی خوشی اچ کھِلدا رہ ونجٖے کہیں دی پرواہ نہ کرے تاں ول او ڈُٖکھ ویلے وی کلہا ہوسی۔ اونکوں پُچھ پریت کرݨ آلا کوئی نہ ہوسی۔ حیاتی رَل مِل تے راہݨ دا ناں ھے۔ سماج نال جُڑ تے راہݨ دا ناں ھے۔ ساݙا معاشرہ کݙاہیں وی ایں ڳالھ دی حوصلہ افزائی نہ کریسی جو اپݨی خوشی وچ کہیں کوں شامل نہ کرو۔ فریدؒ دی شاعری معاشرے دی ترجمان ھے۔ الغرض خواجہ فریدؒ دی شاعری نہ صرف سماجی رواداری دی امین ھے بھل جو انسانی اعلیٰ اقدار تے اخلاقیات دا مجموعہ ھے۔جیندے وچکار انسانی مساوات، اخوت ، بھائی چارہ، ڈُٖکھ سُکھ دی سانجھ تے ہک ہووݨ دا دَرس مِلدے۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
وسیب دا بخت ......ملک غلام عباس غمگین
(لکھت: پروفیسر محمد صدیق ملک....اسلام آباد)
سئیں غلام عباس غمگین ؔ ضلع بہاول پور دے مشہور قصبہ نور پور نورنگا دے نینگر بخت اتے فخر ہِن، طبعیتاً فقیر ہِن ۔ انہاں دی کتاب ’’ہنجھ دا ماتم‘‘ ڈُٖکھ ، درد، کشالے، ٻاݨ تراݨ دا مجموعہ ھے۔ اینکوں پڑھ تے معلوم تھیندے جو غلام عباس غمگینؔ عزم ہمت ، جوش جذبہ تے محبت دے اسیر ہِن۔ آپ وسیب دیاں سچیاں جذبیاں دے ترجمان ہِن ،و سیب دا حُسن تے سنگار ہِن۔ وسیبی رنگاں ، رواجاں ، خوشیاں ، غمیاں ، رسماں ،ریتاں دا اظہار ہِن۔ ٻالاں ،نینگراں ،بُٖڈھڑیاں دی زبان ہِن۔ جھڑ ، مینہہ ، کھِمن،گاج اتے دھرتی دی شان ہِن۔ غمگین سئیں سرائیکی زبان دیاں رڳاں اچ گردش کریندا سچا خون ہِن۔ اِنھاں دے کلام وچ اللہ تے اوندے رسول دا شان وی ھے، سچے تے لافانی دین دا بیان وی ھے۔اسلامی طور طریقے احیاء اتے ضابطیاں دی تڑپ وی ھے ۔ قومی بے حِسی بے راہ روی دا ارمان وی ھے۔اِنھاں دے کلام وچ امیرویں ٹھاٹھ تے موج وی ھے۔ غریب دی عزت دے لیر کتیراں بوچھݨ دا عکس وی ھے۔ اتے پیروراݨے سردی وچ ݙکدے کنبدے اتے گرمی وچ گنجی ککری تلے اوکھے ساہ گھِندے ٻال دی فریاد وی ھے۔ انہاں دے کلام وچ صاحبِ اقتدار لوکاں دے گُنگے ٻوڑے ، پیروں منڈے اتے ہتھوں ٹُنڈے ہووݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ دھاں وی ھے فریاد وی ھے اکھیں دے اندھیاں اڳوں رووݨ وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ وسیب دے بے حِس بے تڑپ اتے مُردہ عقل لوکاں اَتے اُنھاں دی سوچ کوں جڳاوݨ اتے راہ تے لاوݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ سوجھلا وی ھے صاف سُتھرا رستہ وی ھے ۔ پاندھی دا دِل ٻدھواوݨ دی جُرأت تے ہمت وی ھے۔ انھاں دے کلام وچ ہر او حیلہ اتے ترلہ ھے جیڑھا جو انسان کوں انسانیت دی معراج تے پُچاوݨ دا سبب ھے۔ میں دُعا کرینداں جو اللہ تعالیٰ اساݙی قوم کوں مذہبی ، روحانی تے جسمانی سکون بخشے اتے غلام عباس غمگین ؔ دے کلام وچ زور تے ہمت عطا کرے۔آمین
فائل.......(انشائیہ)
(لکھت:	حفیظ طاہر گھوٹیہ...چنی گوٹھ)
میݙی مادری زبان ماروڑی ہے
سرائیکی زبان نال عشق میکوں ورثے وچ ملیے
استاد حُسین بخش خاں دی ایہ خواہش ہئی جو میں اُنھاں دی شاگردی حاصل کراں
چولستان دے معروف لوک فنکار سئیں لیاقت چولستانی نال ڳالھ مُہاڑ (ڳالھ مُہاڑ: ملک عبدالرزاق راقم چݨ، ملک عبداللطیف مسݨ)
سرائیکی وسیب دے معروف علاقے ’’چولستان ‘‘ اچ زندگی گُزارن والا سرائیکی فنکار سئیں لیاقت چولستانی کہیں تعارف دا محتاج نئیں۔ کئی نسلاں توں ایں دھرتی نال حیاتی دا گانڈھا جوڑ جیون دی اَہر کریندا پئے۔ ساڈی نظر وچ شاید ایہ پہلا چولستانی ھے جیرھا ترقی دیاں منزلاں ایں گالہوں طے نئیں کریندا جو اونکوں اپنی دھرتی ، اپنی جھوک چھوڑنیں پوندی ھے۔ او اپنی حیاتی دے ڈُکھے پینڈے بھانویں جو جھگیندا پئے پر اوندے مُکھڑے تے ’’مونجھ‘‘ جہیں ملامت دا سکھڑاں پچھانواں وی نظر نئیں آندا۔ کُجھ ڈینھ پہلے چولستان دے ایں عظیم دھرتی جٖئے نال اوندے فن بارے حال حوال تھیا جیرھا تہاڈی خدمت اچ حاضر ھے۔
دیاں جڳ مشہور دُھناں میں بݨایاں ہِن ۔ جنھاں کوں اساݙے محبوب دوست اڄ وی ڳاندے وَدن۔ اِنھاں توں علاوہ وی ڈھیر ساریاں جڳ مشہور دُھناں میں فقیر دا پورہیا ہِن ۔ جنھاں نال ٻنھاں فنکاراں شہرت حاصل کیتی ھے۔ اکثر چولستانی فنکار خواجہ فریدؒ دیاں ایہ کافیاں ’’ساکوں نہ میت بݨا‘‘ تے ’’ ایہا ریت سکھی ہئی کئیں وو کنوں ‘‘ ڳاندن ۔ اِنھاں کافیاں کوں چولستانی رنگ میں ݙتے۔ میکوں اپݨی دُھن ڳاوݨ دی چس آندی ھے کہیں ٻئے دی محنت تے میں اپݨا ناں ودھاوݨ کوں جُرم سمجھداں۔ لیاقت چولستانی سئیں توں اُنھاں دیاں دُھناں ریکارڈ کراوݨ دے حوالے نال ڳالھ ٹُری تاں اُنھاں آکھیا ریڈیو پاکستان بہاول پور تے میݙی آواز اچ ڈھیر ساریاں کافیاں ، گیت ریکارڈ ہِن ۔ ایں توں علاوہ کیسٹ نہ کراوݨ دی وجہ میݙی آلس ھے۔ میں فنکاراں وچوں خود کوں خوش نصیب سمجھداں جیکوں بے پناہ مواقع مِلین پر میں اپݨی مستی اچوں ٻاہر نکل تے دُنیاداری نئیں کر سڳیا۔ ٹی پی گولڈ ، سلمان گرامو فون تے ڈھیر ساریاں سرائیکی کیسٹ ریکارڈ کرݨ والیاں لوکل کمپنیاں میکوں کیسٹ دی آفر کیتی ھے پر میں حامی بھر کراہیں وی اُنھاں کول نئیں ونجٖ سڳیا۔ اڄ کل طبیعت دی وجہ توں ٻاہر اندر گھٹ وینداں ۔ بس اپݨے اِنھاں ݙوں ٻالاں معراج لیاقت تے نیاز لیاقت (نیازی صاحب) تے محنت کریندا پیاں۔ اُمید ھے اگر اِنھاں اینویں اپݨا پندھ جاری رکھیا تاں آوݨ والے ویلے دے نامور لوکیں وچ اِنھاں دا شمار تھیسے۔ میکوں کہیں حوالے نال کوئی مونجھ نئیں ۔ چولستانی فنکار ہووݨ دے حوالے نال میکوں بے پناہ اعزاز بخشیے ڳن۔ ایہ ٻئی ڳالھ ھے جو میں اُنھاں اعزازات کوں اپݨی طبیعت مطابق وصول کیتے۔ راڳاں دے حوالے نال ڳالھ ٹُری تاں چولستانی سئیں آکھیا میکوں سارے راڳ پسند ہِن۔ سندھڑا، بھیم ، بھیرمی ، جوڳ ، تِلنگ مُدعا سارے راڳ میݙے مَن اچ وَسدن ۔ اتے میݙے اندر دے فنکار کوں پُر سکون رکھدن ۔ پر ڳاوݨ دے حوالے نال جیرھے راڳ دا ویلھا ہوندے اوندے ڳاوݨ دی چس آپݨی ہوندی اے۔ اخیر تے چولستانی سئیں آکھیا موسیقی انسان انسان دی مُردہ روح کوں زندگی ݙیندی ھے۔ جیکر انسان اپݨے فن نال مخلص ہووے تاں سُریلے اَلا اچ تاثیر آپے پیدا تھی ویندی ھے۔ اجٖوکے فنکار کوں محنت تے محبت دی ضرورت ھے۔ جیکر ایہ ݙوں چیزاں اڄ دا فنکار اپݨے پَلے ٻدھ گھِنے تاں فن دی معراج تے پُجٖ سڳدے۔
جمشید ناشاد ہک خوبصورت شاعر
(لکھت:محمد ظہیر احمد مہاروی ۔ میانوالی)
سئیں دلنورؔ نور پوری
پروفیسر ذوالفقار احمد راں ۔گورنمنٹ ایمرسن کالج (ملتان)