cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد دکن
جامعہ عثمانیہ حیدر آباد، دکن دی مشہور یونیورسٹی ہے۔ 1918ء وچ ریاست حیدرآباد دے ستویں نظام فتح جنگ نواب میر عثمان علی خان آصف جاہ ہفتم نے ایندی سنگ بنیاد رکھی۔ ایہ بھارت دی ستویں تے جنوبی ہند دی تریجھی قدیم ترین یونیورسٹی ہے تے ریاست حیدرآباد دی پہلی یونیورسٹی ہے۔
ذریعہ تعلیم دی تبدیلی
1948ء وچ عثمانیہ یونیورسٹی دے اندر موجود اردو دے بیش بہا ذخیرے کوں نذرآتش کر ݙتا ڳیا۔ دسمبر سنہ 1948ء دے بعد توں ݙیڈھ ݙو سال تک جامعہ ہنگامی تے غیر یقینی حالات نال دوچار رہی۔ ذریعہ تعلیم دے مسئلے تے مختلف قسم دے کمیٹیاں بݨدے رہیے تے نویں نویں تجویزاں پیش تھیندے رہیے۔ اکثر اساتذہ عاجلانہ فیصلیاں تے کم دے طریقہ کار توں مطمئن نہ ہن۔
ہندی کوں ملک دی قومی زبان بناوݨ دے فیصلے دے نال ہی ہندوستانی زبان دا تصور وی ختم تھی ڳیا۔ ارباب جامعہ ݙو سال دے تجربے دے بعد ایں نتیجے تے پہنچے کہ ہندی کوں ذریعہ تعلیم بݨاوݨ ممکن نی۔ سابقہ فیصلے دی روشنی وچ پروفیشنل کورسز وچ انگریزی دے ذریعہ تعلیم دا زور و شور دے نال آغاز تھی چکا ہئی۔ آرٹس و سائنس دی شعبیاں کیتے وی تعلیمی سال 1951-52ء توں انگریزی ذریعہ تعلیم بݨاوݨ دا فیصلہ کر گھدا ڳیا۔ ایں طرح ہک ہندوستانی زبان دے ذریعہ تعلیم دی ملک دی واحد منفرد جامعہ دا اہم کردار تبدیل کر ݙتا ڳیا۔
نَواں اَدبی ویہار
تبصرہ
سئیں ابن کلیم ہوراں نے آپݨے تخلیقات وِچ عام رَائج اسلوب تُوں ہٹ تے سِدّھی سادھی ڳالھ کرن دی آھُر کِیتی ہِے۔ اُنہاں نے ڄو وِی ݙِٹھے یا ڄو کُجھ وِی اَچ دے ویہار وچہ وَرتا ابَݨدے اوُکُوں آپݨے اظہار دا وسِیلہ بݨائے۔ اِیناں نظماں دی اَدبی حیثیّت اِیں ڳالُھوں وِی بݨدی ہِے ڄو ساریاں کوجھیاں ڳالھیں کَنُوں مُنہ پھیرن دِی ترغیب ݙتی ڳئی اِے۔ اِیں ادبی ویہار کُوں اَساں نَواں تے نویکلا سماجی ادب آکھسُوں۔ تھِی سڳدے اَدب دِی دنیا دِے وَݙے وݙے، لِکھاری اِیکُوں آپݨی اَݨ بھاند سمجھِن پرسچ آکھݨ کوڑ ویہار دیاں ڳالھِیں کرن تُوں ٻہُوں چنگا اے۔ ساکُوں اَدبی تخلیقات سامݨے گھِن آندیں ہوئیں اِیں ڳالھ سا ضرور خیال کرناں پوندے ڄو اَسّاں سرائیکی زُبان و ادب دی پُراݨی رِیت تے روایت کُوں سامݨے رکھُوں اَتےِ ساڈی قدیم سرائیکی اَدب دِی رِیت تے رِوایت اِیہاں رہی اِے۔ گھراں وِچ دِینی ادب سمجِھ کراہِیں پڑھیا ویندا ھا ڄیندی وجہ توں لوکاں دے ذِہیاں کُوں سوجھلا مِلدا راہندا ہا۔ ہتھُوں اِیں وِی آکھ سڳدے ہیں ڄو قدیم سرائیکی اَدب دِینی تےِ دُنیاوی ضرورتاں کُوں پُورا کریندا ہا انسان اُوہا چنگا ہِے ڄیڑھا آپݨے وسیب وچ چنگائیاں تے سچّائیاں دِی چھاں کریندے۔ ساکُوں آپݨے تخلیقات کُوں لاکاں دے سامݨے پیش کریندے ہوئیں اصلوں ءِی اَجھک تیِ کرنی چاہیدی۔ ڄو دل آکھے لِکھّوں پر گالھ حق دی ہووے۔ انہاں ادبی ڳالھیں داوی ساکُوں اَگوں تے جواب ݙینوݨیں۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی وِچ شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی MubasherKaleem (ڳالھ مُہاڑ) ١٨:٢٩, ٦ فروری ٢٠٢٢ (PKT)
یائے مجہول
جہڑی ’’یے‘‘ کھُل کرئیں نہ پڑھی ون٘ڄے ۔ ’’یائے مجہول ‘‘اکھیندی ئِ ۔مثلاً دلیر (د، ل، ے، ر) فریب (ف، ر، ے، ب) ٻیٹ(ٻ،ے،ٹ) وچ آوݨ آلی ’’ے‘‘لہٰذا ’’ے‘‘ یعنی وݙی یے کوں یائے مجہول آکھیاویندے ۔ اینہہ واسطے سرائیکی ء ِ چ’’ی‘‘ تے ’’ے‘‘ کوں انجو انج حرف تَہجّی شمار کیتا ویندے ۔
ضلع منڈی بہاؤالدین
ضلع منڈی بہاؤالدین صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
انتظامی ونڈ
منڈی بہاؤالدین دیاں ترائے تحصیلاں ہن۔ ملکوال، پھالیہ تے منڈی بہاؤالدین۔
رقبہ
رقبہ 2673 مربع کلومیٹر ہے۔
تعلیم
گورنمنٹ کالج آف ٹیکنالوجی رسول
سرائیکی لوک ادب دے ݙوہڑا تے عاشقِ رسول
دلنور نور پوری ہک سچے عاشقِ رسول ﷺ دی حیثیت نال نبی پاک ﷺ دی ذات نال ٻہوں عقیدت اتے محبت رکھیندن۔ اُنھاں دے سرائیکی لوک ݙوہڑے وچ کائنات دی ایں عظیم ترین ہستی دی شان ٻہوں سوہݨے انداز نال بیان کیتی گئی ہے۔ اُنھاں دے ڈھیر سارے سرائیکی نعتیہ ݙوہڑے ملدن جیڑھے اُنھاں دی نبی پاک ﷺ نال دِلی عقیدت کوں نشابر کریندن او نبی سئیں کوں نور منیندن اتے ایں گاٖلھ تے وی یقین رکھیندن جو نبی پاکؐ دی وجہ نال ہی اے ساری کائنات اللہ پاک بݨائی اتے سجائی اے۔ ونکی دے طور تے اُنھاں دا اے نعتیہ ݙوہڑہ ݙیکھو:
اوندے نور توں عرش تے فرش بݨیے انسان تے موت حیات بݨی
کیا نار جنت ،کیا حور ملک، سجھ چن تارے ݙینھ رات بݨی
الحمد کنوں والناس توڑیں اوندی شان اچ ہر آیات بݨی
دلنورؔ ہے میم دا نور اول ہے بعد اچ کُل کائنات بݨی
بے پر ہیں ساݙے پر کائنی پر ہوندے اُݙ تے آویندے
رحٖ رحٖ تے وصل وصال تھیندا اکھیاں کوں حج کروا ویندے
دلنورؔ مبارخ جڳ ݙیندا تیݙے رنگ توں دِل رنگوا ویندے
ہر مسلمان اللہ تے اوندے رسول نال بے پناہ محبت رکھیندے اتے ایندے نال نال رسول پاکؐ دے گھراݨے نال وی دِلی عقیدت رکھیندے ۔ اہل بیت نال محبت ہر مسلمان دے ایمان دا حصہ ہے ۔ حضرت علیؑ ، خاتونِ جنت حضرت فاطمہ ؑ اتے جنت دے سردار حضرت امام حسنؑ اتے حضرت امام حسینؑ نال محبت دلنور نور پوری دے سرائیکی ݙوہڑیاں وچ کئی جاہیں تے ݙٹھی ونڄ سڳدی اے ۔ اونویں وی ساݙے سرائیکی وسیب وچ اہلِ بیت نال محبت ٻہوں زیادہ پاتی ویندی اے ۔ پنجتن پاک نال محبت دے حوالے نال دلنور نور پوری دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:
جڳ اہدا ہے ہر رُت توں ودھ رُت مست بہار وݙی شئے ہے
بے گھر دی کئی اوقات نہیں اپݨا گھر بار وݙی شئے ہے
کئی دولت کوں ترجیح ݙیندن کُئی اَہدے پیار وݙی شئے ہے
دلنورؔ اکھیندے پنجتن دا جو ہے حبدار وݙی شئے ہے
اللہ دی ذات تک پُڄݨ واسطے اتے نبی پاکؐ دی ݙسی ہوئی راہ تے چلݨ واسطے کہیں تکڑے رہبر دی لوڑ ہوندی اے ۔ جیڑھا ہتھ پکڑ تے سدھے رستے تے ٹورݨ دی صلاحیت رکھیندا ہووے ۔ اینکوں مُرشد کامل آہدن۔ ہر مسلمان دی اے خواہش ہوندی اے جو اونکوں مرشد کامل مِل پووے تاں جو اوندی اڳوں دی منزل آسان تھی پووے ۔ اونکوں ایں دُنیا اتے اڳلی دُنیا وچ کامیابی واسطے مُرشد کامل دی لوڑ ہوندی اے۔ ایں سانگے مُرشد کامل دی ڳول وچ اکثر لوک اپݨی ساری حیاتی لنگھا ݙیندن ۔ دلنورؔ نور پوری وی اپݨے دِل وچ ایجھے مُرشد کامل دے مِلݨ دی خواہش رکھیندن اتے منزل تئیں پُڄݨ واسطے ہوں مُرشد کامل دی تلاش وچ رہندن ۔ ایں حوالے نال اُنھاں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:
بِن مُرشد منزل نئیں مِلدی لبھ مُرشد منزل تاں مِلسی
جیویں آکھے مُرشد کر اُونویں کیتو عمل تاں سُکھ دی چھاں مِلسی
سب پردے تئیں توں ہٹ ویسن ہر مسئلہ عین عیاں مِلسی
دلنورؔ جے مُرشد کرم کیتا پچھے مُٹھ وچ جُمل جہاں مِلسی
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا ونکی:سرائیکی ݙوہڑا ونکی:سرائیکی لوک شاعری
لُوت ٻُوٹی لوک نظم
سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی ہِک سرائیکی لوک نظم اُتے تبصرہ
نظم "لُوت ٻُوٹی" ہِک وکھری سوچ دا اِظہار اَتے بے باکی دا کمال اِے، چھوٹی ڄیں اِیں نظم دِے وِچ اِڄ کل وطنِ عزیز دے مہاندرے (کرتا دھرتا) سیا ستداناں دی "ہارس ٹریڈنگ دِی صُورت ءِچ ڄینویں خریدو ݙروخت پئی تھِیندی اِے، تے وَت کئی ایہو ڄیں سیا ستکار ڄیرھے ڄو آپݨیاں بد عملیاں ءِچ مشہور تھی ڳین تے فانی دُنیا دے لوبھ ءِچ اِینویں پئے مردن ڄو آخرت دِی فکر وی نِنّے ڄو اُنہاں مَرنا وِی نِیں۔ انہاں دا عُرس پڑھے۔ اَتےِ وَت ڄیرھے وزیر، مُشیر بَݨ ویندن او حکومت آلیاں نال رَل تے ڄینویں مرضی آندی نیں قومی خزانے کُوں ڳلیندن، ڄیکر کہیں ملک دے دَورے تے چلے وَنڄِن تے کروڑاں روپے برباد کرکے آویندن، انہاں دِی بِے حسّی ذاذِکر اِیں نظم ءِچ سوہݨے طریقے نال کِیتا ڳے۔ اَتےِ وَت اِیں خِطّے دے وݙیرے، ݙبّے پِیر، اَتے اُ٘نہاں دے چمچیاں کڑچھیاں کُوں وِی دھوتےِ بلکہ میں آکھسَاں ڄو انہاں ساریاں کُوں شیشہ ݙکھا ݙِتّا ڳے ڄو او اِیندے وِچ آپݨی اِے شکِل ݙیکھ تے بد اعمالیاں توں باز آونڄن۔ اتے ہُݨ وِی ویلا ہے ڄو تَوباں تائب تھِی تے ملک و قوم دی خدمت کُوں آپݨا ایمان بݨا گھِنِّن۔ لالچ اَتےِ لوبھ دِی ہَلہ شیری ءِچ نہ جُتّے راہوِن۔ اِتے ہِک ساوِل نال بھرے ہوئے تروتازہ درخت تے ڄیکر "لُوت ٻُوٹی آپُووے تاں اُوں درخت دی سَاری ساوِل کُوں چٹ کر ویندی اِے تے اُوندا ککھ نِیں راہندا۔ اِے ملک وِی ہِک ساوے سوکھے درخت دِی مثال ہِے۔ اللہ نہ کرے ڄو ایندی ساری خوشنمائی، سُݨھپ اَتے خوشحالی کُوں کوئی خَینس آوے ہِیں کِیتے اِیں نظم کُوں ہِک نصیحت ڄاݨ کے پڑھیا وَنڄے اَتےِ اِیں توں چنگا سبق گھِدّا ونڄے۔ کوئی تخلیق کار او شاعِر ہووے یا نثر نِگار ڄَڈاں معاشرے ءِچ وَسدے لوکاں دا ݙُکھ درد محسوس کریندے تاں نیک نِیتی دے جذبے نال حق سچ دے اکھراں ءِچ اُوندا اظہَاز کر چھُڑیندے تاں ڄو اُو کُوں پڑھ تے ظالم آپݨا ہتھ ظلم اے سوہݨی دھرتی اَتے اِیندے وَاسِی سَاوِے سَوکھے تے کھِلدے ہَسدے راہوِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
ضلع مٹیاری
ضلع مٹیاری صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
کل رقبہ ١٤٧٠ مربع کلومیٹر ہے۔
تاریخ
٤ اپریل ٢٠٠٥ء کوں ضلع بݨیا ہے، پہلے حیدرآباد وچ شامل ہائی۔
وسیب، ثقافت اتے دھرتی نال محبّت دا ݙوہڑا
سرائیکی لوک شاعری دے مہان٘درے لوک شاعر سئیں دلنور نور پوری دھرتی نال محبت کرݨ آلا او سچا تے کھرا انسان اے جیڑھا دھرتی کوں ماء سمجھدے۔ اتے ہر ویلے ایندیاں خیراں منگدے۔ اوندے دِل وچ دھرتی / وسیب اتے اُون٘دی ثقافت نال محبت ٹھاٹھاں مریندی نظر آندی اے۔ جیکر اساں دلنورؔ نور پوری دی حیاتی دا مطالعہ کروں تاں اساں ݙیکھدے ہیں جو اے بندہ اپݨی ساری حیاتی ماء دھرتی تے ماء ٻولی دی ترقی تے بہتری سانگے ݙینھ رات تݨ مریندا ریہے۔ اوندے سرائیکی ݙوہڑیاں وچ وی ساکوں ڈھیر جاہیں تے ماء دھرتی نال محبت کرݨ دا درس مِلدے ۔ ونکی دے طور تے ݙوہڑہ ݙیکھو:
ساݙے دِل وچ درد ہے دھرتی دا ماء دھرتی چھوڑ نی سڳدے
ساݙے قدم اڳی تے ودھ سڳدن اساں قدم سنگوڑ نی سڳدے
ایندے نال ہے رشتہ ازل کنوں اساں رشتہ تروڑ نی سڳدے
دلنورؔ اساں مر سڳدوں پر مونہہ ایں توں موڑ نی سڳدے
"مونجھ" سرائیکی شاعری دا ہک وݙا موضوع ریہے۔ ایویں لڳدے جو مونجھ ایں دھرتی دے خمیر وچ شامل اے۔ ایں سانگے ہر دھرتی واس مونجھ کوں اپݨی حیاتی دے نال نال ٹُردا محسوس کریندے۔ مونجھ ہر ہر جاہ تے اوندی ٻانہہ ٻیلی اَن بݨدی اے۔ مونجھ مُنجھاریاں وچ گُندھیا اے خطہ اپݨے اندر ڈھیر ساریاں خصوصیات رکھیندے۔ اِتھوں دے ہر شاعر دی شاعری وچ مونجھ جھلکدی نظر آندی اے۔ دلنورؔ نور پوری وی مونجھ دے حوالے نال ٻہوں سوہݨے ݙوہڑے لکھیٔن۔ جیویں جو اُنھیں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:
تیݙی مونجھ دیاں مونہہ تے ہنجویں دیاں ہِن لال لکیراں عید دے ݙینھ
تیݙیں یادیں دیاں میݙیاں پیراں وچ ڳیاں پئے زنجیراں عید دے ݙینھ
ہر سینگی ویس وٹائے خوش تھی میݙے ڳل ہِن لیراں عید دے ݙینھ
دلنورؔ میں چُنڈ وچ روندی رہی تیݙیاں چا تصویراں عید دے ݙینھ
دلنورؔ نور پوری اپݨی ماء ٻولی سرائیکی نال بے پناہ محبت کریندے ہن ۔ اُنھاں اپݨی ساری حیاتی اپݨی ماء ٻولی دی خدمت واسطے وقف کر ݙتی ہئی او چاہندے ہن جو ماء ٻولی اتے ایندے زبان وادب دے ودھارے واسطے ڈھڳ کم کیتا ونڄے ۔ ایں سانگے اِنھاں کہیں سرکاری ادارے دی امداد دے بغیر کلہے سِر تے سینکڑاں کتاباں چھاپ کراہیں ماء ٻولی دی خدمت دا حق ادا کیتا۔ ایندے نال نال اُنھاں اپݨی سرائیکی شاعری خاص طور تے ݙوہڑیاں وچ سرائیکی دے مِٹدے اتے مُکدے اکھاݨاں کوں وی محفوظ کرݨ دی شعوری کوشش کیتی۔ جیویں اُنھاں دے اے ݙوہڑے ݙیکھو:
قسمت کوں رو رو ہر ویلے رُخساریں تے پئے کھݙے ڳئے
جِتھ لوک مبارک ݙیون ہا ہوں جاہ تے ہَن وِچھ تݙے ڳئے
دلنورؔ اساݙی اَئی واری رکھیے روزے ݙینھ تھی وݙے ڳئے
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا ونکی:سرائیکی ݙوہڑا ونکی:سرائیکی لوک شاعری
سرائیکی لوک شاعری وِچ پورھیے دا درس
دلنور نور پوری ہک محنتی انسان ہئی ۔ اوں ساری زندگی محنت مزدوری کرتے اپݨے ٻالاں دا پیٹ پالیے۔ کہیں دے اڳوں ہتھ نسی اَݙیا ۔ حالات جیجھیں وی ریہن اوں جوان دے پُتر نہ کݙاہیں ہمت ہاری اے اتے نہ مونجھا تھئے۔ اوندی سرائیکی لوک شاعری وچ وی ساکوں جاہ جاہ تے محنت دا درس مِلدے۔ او چاہندن جو سرائیکی قوم محنت کر تے اپݨے پیراں تے کھڑی تھیوے اتے ٻیاں قوماں دا مقابلہ کر سڳے۔ محنت دے حوالے نال اُنھاں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:
ساکوں رب سئیں عقل شعور ݙتے کر سوچ وچار تے کھاندے ہئیں
اساں ٻے دی ماری نی کھاندے اساں اپݨی مار تے کھاندے ہئیں
اساں لوک نکمے آلسی نی کر کاروبار تے کھاندے ہئیں
دلنورؔ حرام دے کھاوݨ توں ونڄ جھُوٹے دار تے کھاندے ہئیں
دلنورؔ نورپوری دے سرائیکی لوک ݙوہڑے وچ ساکوں اخلاقی اتے اصلاحی رنگ نشابر نظر آندے۔ او چاہندن جو اُنھاں دی سرائیکی قوم اپݨے کردار اتے اخلاق دے حوالے نال ہک بہترین قوم بݨ ونڄے۔ اُنھاں دے اندر موجود بھیڑ چنگایاں وچ بدل ونڄن ۔او اپݨی سرائیکی قوم کوں غیرت اتے خوداری دا درس ݙیندن۔ او چاہندن جو دُنیا وچ سرائیکی قوم اپݨے چنگے ڳُݨاں پاروں ڄاتی سُنڄاتی ونڄے۔ اخلاقی اتے اصلاحی حوالے نال اُنھاں دے اے ݙوہڑے ݙیکھو:
جے چین سکون دی لوڑھ ہووی ہئی چین سکون نماز دیوچ
اونکوں ہرگز چین نئیں مِل سڳدا جیڑھا رہندے فخر غماز دیوچ
جے عزت چہندیں اِتھ اُتھ دی ہئی عزت عجز نیاز دیوچ
دلنورؔ میاں جئیں میں کیتی او ماریا ڳیا ہیں ناز دیوچ
"انسانی روئیے" وی دلنورؔ نورپوری دے سرائیکی ݙوہڑیاں دا ہک خاص موضوع اے ۔ انسانی روئیاںدا گہرا مشاہدہ ساکوں اُنھاں دے ݙوہڑیاں وچ واضح نظر آندے۔ او انساناں دے رویاں دی یکسر تبدیلی کوں برداشت نی کر سڳدے ۔ کہیں کہیں ویلے تاں ایں تبدیلی تے مونجھے تھی ویندن اتے کہیں کہیں ویلے اُنھاں دے لہجے وچ کاوڑ اتے کَوڑ وی آ ویندی ہے۔ او ہک سچے اتے کھر ے انسان ہن ۔ ایں واسطے اُنھاں کوں منافقت اصلوں نی بھاندی انسانی روئیاں دے حوالے نال اُنھاں دا اے ݙوہڑہ ݙیکھو:
بݨ زوریں ایجھے یار ویندن بُھلوا رشتہ ہر ہک گھِندن
پڑھ آندن سبق سیاست دا ݙکھلا لحظے دی سِک گھِندن
ہے مطلب جیلے نِکل ویندا راہ وچ دیوار کھرک گھِندن
دلنورؔ محل تے چاڑھ کرائیں تلوں بھڄ تے پوڑی چھک گھِندن
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری وِچ ݙوہڑا ونکی:سرائیکی ݙوہڑا ونکی:سرائیکی لوک شاعری
سرائیکی تحقیق نگاری
سرائیکی دے مہان٘درے تحقیق نگار
سرائیکی زبان و ادب وچ تنقید اتے تحقیق ݙونہاں دی کاوش دا سہرا ڈاکٹر مہر عبدالحق، ظامی بہاولپوری، صدیق طاہر، میر حسان الحیدری، دلشاد کلانچوی، ڈاکٹر انوار احمد، ڈاکٹر طاہر تونسوی، اسلم رسولپوری، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز، پروفیسر شوکت مغل، حفیظ خان، ڈاکٹر جاوید چانڈیو، ڈاکٹر احسن واہگہ، ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر، پروفیسر اکرم میرانی، ڈاکٹر مزمل حسین، ڈاکٹر حمید الفت ملغانی، ڈاکٹر گل عباس اعوان، پروفیسر عارف قریشی، ڈاکٹر شکیل پتافی تے محمد اجمل مہار، محبوب تابش، ڈاکٹر محمد ممتاز خان دے سر ٻدھیندا نظر آندے۔
جݙاں اساں سرائیکی تنقید، تحقیق، لسانیات دی ڳالھ کریندے ہیں تاں ایں روایت وچ اساں مستشرقین دے کم وچوں دی تنقید، تحقیق دے ابتدائی نقوش ݙیکھ سڳدے ہیں۔ بھانویں جو انگریزاں دا مقصد سرائیکی زبان، ایندی گرائمر، سرائیکی لغت، کہاݨی قصے یا ادبی شخصیات دی جاݨ کاری دے پس پردہ کجھ ٻیا مقصد ہوسی؟ پر سرائیکی ادب کوں ایندا ایہ فائدہ تھیا جو ایہ ایں زبان دی ساخت، ایں زبان دی لفظالی اتے گرائمر بارے منڈھلیاں ڳالھیں کیتیاں ڳئیاں۔
سرائیکی تحقیق نگاری دا ارتقاء
سرائیکی تحقیق ۱۹۷۰ء توں ہݨ تک فکری طور تے ارتقاء پذیر ہے نہ صرف ایہ بلکہ جینویں جینویں سرائیکی تخلیقی ادب وچ زبان، اسلوب دے نویں رحجانات آندے پئین۔ اینویں ای سرائیکی تنقیدی، تحقیقی تناظر وچ تبدیلی آندی پئی ہے۔ بھانویں جو موہری سرائیکی تنقید اُتے مکتبی، تاثراتی تنقید دے علاوہ اردو، انگریزی تنقید رحجانات دے اثرات وی ہن مگر ایندے نال نال سرائیکی تنقیدی، قومیتی شعور، تاریخ، تہذیب اتے ثقافت دے حوالے راہیں، ادب دی پرکھ پرچول دا تنقیدی رویہ نت نویں سوالات پیدا کریندا پئے۔ ہر زبان دی آپݨی جمالیات، تاریخ، تہذیب اتے ثقافت نال جڑت ہوندی ہے اتے کہیں وی زبان دے ادب دے ودھارے سانگے اوندیاں ڄڑھاں پاڑاں اوندے ثقافتی مزاج اتے معاشرے وچ ہوندین۔ تخلیق وچ داخلی اتے خارجی سطح اُتے نت نویں تجربے، نویں لسانی تشکیلات، استعارے، علامات بݨاوݨ دا عمل، ہیئت اتے تکنیک دے نویں مسائل، اسلوب دے اظہار، سرائیکی ادب وچ جدیدیت دا تصور، آپݨی ماء ٻولی نال جُڑت، سرائیکی قومیت دا احساس، ایہ او نمایاں تبدیلیاں ہن جنہاں بارے سرائیکی تنقید اتے تنقید نگاراں نے اڄاں ولدا ݙیوݨے۔
سرائیکی ادب وِچ تحقیق نگاری دا اَغاز
سرائیکی لوک ادب دے حوالے نال تحقیق دے شعبے وچ ابتدائی کم کرݨ والیاں وچوں صدیق طاہر انہاں اڳواݨاں وچوں ہن جنہاں دا مقصد سرائیکی خطے دی ثقافت، تاریخ، تہذیب تے ادبی روایت وچوں نویں نسل کوں شعور دان کرݨ ہئی۔ سرائیکی علاقے دی تاریخ، اشر باقیات، لوک ورثے اتے علمی و ادبی سرمائے بارے انہاں دی گہری نگاہ ہئی۔ وادی ہاکڑہ دے قدیمآثار بارے انہاں دا تحقیقی کم سندی حیثیت رکھدے۔ حضرت خواجہ غلام فرید دے دیوان دی ترتیب وتدوین تے ترجمہ۔ حضرت سچل سر مست دے سرائیکی کلام دا ترجمہ، صادق نامہ دا ترجمہ، انہاں دی آپݨی دھرتی نال محبت کوں ظاہر کریندے۔ سئیں صدیق طاہر ہوراں دی کتاب ’’ویورے‘‘ وچ انہاں دیاں لکھتاں ’’سرائیکی اکھر‘‘ سرائیکی زبان دی کھوج پرکھ کیتی ڳئی ہے۔
کویتا
نسرین رضوی (اردو: کویتا)  (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: نا مُلوم) جیڑھی کویتا دے ناں نال مہان٘دری تھئی ہَن، ہِک پاکستانی فلمی اداکارہ ہِن جیڑھی فلم "میرے سپنے (1975ء)، سوسائٹی گرل، محبت اور مہنگائی (1976ء)، کبھی کبھی (1978ء)، مٹھی بھر چاول (1978ء)، میاں بیوی راضی (1982ء) اتے قسم (1993ء)" فلماں کِیتے مہان٘دری ہِن۔
نسرین نے زیادہ تر اپݨی مہان٘دری وݙّی بھیݨ سنگیتا (پاکستانی اداکارہ) دی ہدایت کاری وِچ ٻݨݨ آلیاں فِلماں وِچ کَم کِیتا۔ کویتا نے اپݨے 18 سالہ فلمی حیاتی دے وِچالے، 1974ء توں 1993ء تئیں تقریباً 70 فلماں وِچ کَم کِیتا۔ 1993ء وِچ، انّھاں نے پاکستانی فلمی دنیا چھوڑ ݙِتّی اتے امریکہ وِچ ای رَہَݨ دا فیصلہ کر گِھدّا۔
ایوارڈ
نسرین رضوی نے 2 نگار ایوارڈز جِتّے - پہلا فلم تیرے سپنے (1975ء) کِیتے، وَل ݙُوجھا ایوارڈ 1976ء وِچ سوسائٹی گرل کِیتے۔
چوݨویں فلمو گرافی
کویتا نے 1974ء توں 1993ء تئیں تقریباً 70 فلماں وِچ کَم کِیتا۔ جِنّھاں وِچُوں کُجھ دے ناں اِیہ ہِن:
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ
دبستان فروغِ خطاطی اتے منشی طفیل احمد قادری
ملتان وِچ لوک فنون دے ودھارے دے ادارے دبستان فروغِ خطاطی دے بعد اِچ زوار حسین مصور و خطاط صدر بݨے تاں ابن کلیم خطاط ہفت قلم (موجد خط رعنا) نے اُنہاں نال رل تے ملتان دِیاں کڄھ مسیتاں اَتے مقبریاں دی نقاشی اَتے خطاطی دا جائزہ گھنݨ دا ہِک منصوبہ بݨایا تاں منشی طفیل احمد قادری سئیں دے زندۂ جاوید مظاہرِ خطاطی انہاں عمارتاں تے نظر آئے لوہاری گیٹ دے قریب مسجد خواجہ مظفر محمود والی، پاک مئی دے آبائی قبرستان آلی مسیت، اَتے ٻئے کئی مقبریاں دے نال نال پراݨی سبزی منڈی روڈ تے واقع قادری منزل دے نیڑے آلی مسیت تے خطاطی دے ڄیڑھے جلوے نظر آئے اے یَکّے سئیں منشی طفیل احمد قادری دے ہتھاں نال لکھیاں ہوئیاں خطاطیاں ہَن۔ اَج کل تاں ونڈیک کتابت دا رواج ہِے۔ ڄیڑھی ڄو بٹر پیپر تے کالی سیاہی نال لکھی ویندی ہِے، یا وَت کمپیوٹر دا دَور ہِے کمپوز کر کے ٹریسنگ تے چھپائی یعنی پرنٹ کݙھ کے چھاپیا ویندے۔ پر چالھی، پنڄاہ سال پہلے مایہ لڳے ہوئے کاغذاں تے ٻھا تے پکائی ہوئی مخصوص کانپوری لیتھو سیاہی نال لکھیا ویندا ہَا ڄیڑھی ڳیرو رنگ دی ہوندی ہئی۔ اِیں سیاہی نال ڄیڑھی ڄو وݙی گھاٹی ہوندی ہئی خطاطی دی نوک پلک کݙھ کے لکھݨ وݙا اُوکھا کم ہئی اِیندے اِچ ملتان دے کڄھ خطاط اِینجھیں ہَن ڄیڑھے ایݙی گھاٹی سیاہی توں قلم نال وݙا کمال لکھدے ہَن۔ اُنہاں اِچوں منشی طفیل احمد قادری، مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم، منظور احمد احقرؔ وغیرہ یدِ طولیٰ رکھدے ہَن۔
منشی صاحب دے چھوٹے پُتر امتیاز احمد قادری نے آپݨے والد سئیں دے رقم شدہ قطعات اَتے ٻئے تحریراں کوں محفوظ رکھیا ہوئے۔ اُنہاں اِچوں ݙو قطعیاں دے فوٹو گراف ساکوں مِلن ہِک خطِ نستعلیق اِچ فارسی رباعی ہِے ایندے اِچ اِنہاں دا انداز وݙا منفرد ہِے۔ خوبی اِے ہِے ڄو اِنہاں دا خطِ نستعلیق ایرانی اَتے دہلوی طرز دا خوبصورت ملاپ ہِے۔
منشی طفیل احمد قادری دی ݙوجھی رباعی خطِ نسخ دی سوہݨی مثال ہِے۔ خطِ نسخ اِچ منشی صاحب دی خطاطی کُوں ڈیکھ تے ملتان تے ٻئے شہراں دے خطاط وݙی تعریف کریندے ہَن۔
منشی طفیل احمد قادری سئیں 57 سال دی عمر اِچ 13 صفر 1399 ہجری ، بمطابق 13 جنوری 1979 عیسوی کوں ملتان اِچ اِی فوت تھئے۔ اللہ تعالیٰ اُنہاں دی آخرت اِینویں سوہݨی کرے ڄینویں اُنہاں اللہ تعالیٰ دے پاک کلام کوں سوہݨاں کر کے آپݨی زندگی اِچ لکھیا ہئی ۔ آپ دا فنی لقب ’’خلیل رقم‘‘ ہئی۔
منشی طفیل احمد قادری دی یکی حیاتی آپݨے خاندان دے بزرگاں دے نقشِ قدم دی پَیروی کریندے ہوئے گزری، اُنہاں دا لباس، شلوار قمیض ہوندا ہَا اَتے سِر تے بانیٔ پاکستان حضرت قائدِ اعظم محمد علی جناح آلی ٹوپی (جناح کیپ) ہوندی ہئی۔ خوبصورت اَتے نفیس عینک چہرے تے اینویں چھکدی ہئی ڄینویں سونے تے سُہاگہ، ݙاہݙھا سوہݨاں لمبا قد، معتبر اَتے مؤدّب چال چہرہ ہر ویلے کھلدا ہویا ہوندا ہَا ݙیکھݨ آلیاں دا ہاَاں ٹھر ویندا ہَا۔ منشی طفیل احمد قادری حقیقت اِچ ملتان دی دھرتی دیاں ثقافتی روایتاں دا مجسم مظہر ہَن۔ اَتے آپݨے حسنِ اخلاق ، رَویّے اَتے نبھا دے، ورتارے دے وݙے چنڳے ہَن۔ قادری جیلانی خانوادے دا شملہ اُچّا کرݨ آلیاں اِچ اُنہاں دا ناں سونے دے حرفاں اِچ لکھیا ویسی۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
لُوت ٻُوٹی
سئیں ابن کلیم احسن نظامی شاعر ادیب و صحافی دی ہِک سرائیکی لوک نظم:
لوٹے سیاستداناں دِی
تخریب آلی تاں سیاست تھئی
امن امان دِی دیوی اِتھ
خبر کاری دِی عَلامت تھَئی
بدعملیاں دِے دَفتر دی
مہوطناں کُوں ندامت تھئی
نہ بے شرمی کُوں مَلامت تھئی
لالچ اَتے مفَادَاں دا
اَتے قبر دِی فکر وِی پوسی؟
کمینہ تھِی ڳیا رِشوت خورے
غاصب کُوں وِی شرم دِی تھوڑِے
لِیڈر' مُلاّ اَڄ منہ زورِے
کوݨ کرے ہُݨ فِکر تےِ غورے
مشیر، وَزِیراں دے اِے دَورے
ٹیکس تاں قوم بھریندی اِے
حکومت چَسّاں چیندی اِے
کجھ لیڈراں کالا دھندا کِیتا
بے حسِی نے اندھا کِیتا
ملک و قوم کوُں لُٹ کے یارو
جگ وِچ خود کُوں گندا کِیتا
وݙیرے سئیں جگیراں آلے
چمچے کڑچھے پِیراں آلے
وَت غَول دے غول وزیراں آلے
اِیں وطن دی ساری سَاوِل کُوں
اِینویں کھادِھی ویندے ہِن
لُوت بُوٹی سبزے کُوں
ڄِینویں چَٹ کریندی ہِے!
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
سرائیکی شاعری وچ غزل گوئی
گھُنڈ کھلائی کتاب ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“جلد 3
لکھت؛  ؛واجدؔ تھلوی
گزریل رات انصارِ ادب دے زیرِ اہتمام، سرائیکی زبان دے معروف شاعر و ادیب،افسانہ نگار تے محقق سئیں فیضؔ بلوچ دی تحقیقی کتاب ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“ دی تریجھی جلد دی گھُنڈ کھلائی زیرصدارت جناب مسعود خان ارحم(لاہور) ای لائبریری ملتان اچ منعقد تھئی جیندے مہمانِ خصوصی جناب اکمل حنیف تے سئیں صادق فدا ہن۔جڈٖاں جو نظامت دے فرائض صابر انصاری تے محمد علی باہوش نے سر انجام ڈٖتے ایں تقریب داباقاعدہ آغاز تلاوتِ کلام پاک نال تھیا تے آنحضرتﷺ دے حضور نذرانہِ عقیددت وی پیش کیتا گٖیا۔
بعدازاں وسیم ممتاز ایڈو وکیٹ، جناب قاسم سہانی، عمران علی اعوان،غلام اصغر ساہی تے واجد تھلوی نے جناب فیضؔ بلوچ دی شخصیت و فن تے انہاں دی تحقیقی کتاب سرائیکی”شاعری اچ غزل گوئی“دی افادیت تے روشنی پاتی جیندے کولوں واضح تھیاجو ا یہ کتاب سرائیکی زبان اچ لکھی ونجٖنْ آلی غزل دی توانا تاریخ ہے۔ ایں حوالے نال راقم الحروف واجدؔ تھلوی دا آکھنْ ہا جو ”ایہ ہک علمی ادبی تصنیف ہے جیندے وچ  سرائیکی غزل دا ارتقاء تفصیل نال بیان کیتا گٖئے تے مختلف ادوار اچ سرائیکی غزل تے جنہاں شعراء نے محنت کیتی ہے انہاں دی خدمات کو سراہیا گٖئے میں فیضؔ بلوچ دی ڈٖینہ رات محنت دے سمل ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“ کوں سرائیکی ادبی زمین تے تحقیقی حوالے نال ہک اوہ اُچا پہاڑ اسمجھداں جیندا ناں ماؤنٹ ایورسٹ ہے“سئیں قاسم سہانی نے اپنْے خیالات دا اظہار کریندیں ہوئیں آکھیا جو ” فیضؔ بلوچ دے فیض دیاں کرناں پورے سرائیکی وسیب کوں سوجھلا ڈٖیندین ”سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی“فیض بلوچؔدا ہک نویکلا کم ہے جیندے وچ انہاں کئی نامور شعراء دے نال نال وسیب دے گم نام تے نوجوان شعراء داکلام تے تعارف درج کیتے ایہ ادب دا بٖہوں وڈٖا کم ہے جیڑھا جوسرائیکی ادب وچ ہمیشہ یاد رکھیا ویسی“ سئیں وسیم ممتاز ایڈوو کیٹ نے ایں حوالے نال برملاآکھیا جو ”فیضؔ بلوچ نے جیڑھے انداز نال سرائیکی ماء بٖولی دی خدمت کیتی ہے ایندے نال الحمد للہ سرائیکی زبان دی جھولی غزل نال پُر ہے اساں آئندہ وی فیضؔ بلوچ توں ایہا توقع رکھدے ہیں جو ا وہ سرائیکی ادب کو ں اپنْی ادبی خدمات نال مزید بٖیا رنگیسن“
صاحبِ تقریب جناب فیضؔ بلوچ نے اپنْی عاجزی تے انکساری نال تمام شعراکاءِ محفل دا شکریہ ادا کیتا تے فرمایا جو”میں تاں اپنْے آپ کوں ایں قابل نہیں سمجھدا مگر دوست احباب نے میڈٖی حیثیت توں ودھ کرائیں میڈٖی تعریف کیتی ہے انہاں دے اظہارِ مسرت توں میکوں دلی خوشی محسوس تھئی ہے“
صدرِ محفل جناب مسعود ارحم دا آکھنْ ہا جو”ملتان شہردیاں محبتاں لاہورتوں مقاطیس آنگوں میکوں اتھاں چھِک اَئین میں منتظمین بالخصوص صابر انصاری کوں ایں تقریبِ پر وقار دی مبارک باد پیش کرینداں“
جڈٖاں جو کتاب دی گھُنڈ کھلائی دے نال نال محفلِ مشاعرہ وی منعقد تھئی جیندے وچ سئیں مسعود ارحم، سئیں فیضؔ بلوچ بابائے سرائیکی سئیں  خادم حسین مخفیؔ، سئیں اکمل حنیف، سئیں صادق فدا، سئیں شوذب کاظمی،  سئیں عمران علی اعوان، سئیں وسیم ممتاز ایڈووکیٹ، سئیں مرتضیٰ زمان گردیزی، سئیں قاسم سہانی، سئیں نو بہار دولتانہ،  سئیں غفور بلوچ، سئیں راحت امیر تری خیلوی، سئیں عبدالرزاق زاہد، غلام اصغر ساہی،اشرف مشکور، ایم سلیم درباری،منظور سیال، سجاد ملک، ظفر ڈاہا،صابر انصاری، واجد تھلوی،شہزاد فیضؔ،زوار ذوقی،امجد شبیر امجد، سلیمان ساغر، فاروق بلوچ، کرامت رکسار،محمد علی باہوش،شاہدہ علوی وفا اور عابدہ نازش سمیت متعدد شعراء نے اپنْا کلام پیش کیتا
اشرف مرزا
اشرف مرزا ہک سرائیکی گلوکار ہے۔ اشرف مرزا دا تعلق پنڈ دادن خان نال ہے۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی گلوکار
سرائیکی کالم نگاری
سرائیکی وسیب وِچ سرائیکی ٻولی دے صحافی جِہڑیلے کہاں وی اخبار، رسالے یا انٹر نیٹ اُتے بلاگ کِیتے جیڑھا کَم کار یا مضمون لکھین٘دے ہِن اُوکُوں ادب دی ٻولی وِچ کالم نگاری آکھیا وین٘دے ہِے۔ اِیہ سارے کالم / آرٹیکل صحافت دے وسیب نال ڳوڑھے تعلق اَتے مسئلے مسائل دے بیان دی پارُوں لوک ادب دا سرمایہ بݨ وین٘دے ہِن۔ اِیں پاروں سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی کالم نگاری کُوں وی ٻہوں اہمیّت حاصل ہے اَتے اِنّھاں دے وِچ کالم لِکّھݨ والے بعضے جائیں تے لوک قصّے، لوک کہاݨیاں اَتے ٻیا مواد وی شامل کرین٘دے پئے ہون٘دِن۔
ادب تے صحافت دا ساک
لوک ادب تے صحافت دا رشتہ تعلق ٻہوں قدیم توں آندا پئے اتے کجھ لوک ایں ادب، صحافت کوں انڄ شمار کریندن۔ صحافت دا لفظ صحیفہ توں مشتق ہے۔ جیندے لغوی معنی رسالہ یا کتاب دے ہن۔ صحافت دا جو شعبہ، ادب دے ٻہوں قریب ہے او ایہو کالم ہے۔ کالم انگریزی زبان دا لفظ ہے جیندے لغوی معنی ہن ستون، کھمبا، منیار تے صفحے دا حصہ۔ صحافت دی اصطلاح وچ کالم دا لفظ ہک صفحے دے حصے اتے ݙوجھیاں مخصوص تحریراں کیتے استعمال کیتا ویندے۔ کالم کہیں مخصوص اسلوب اتے انداز نال لکھی ہوئی تحریر کوں وی آکھیا ویندے جیڑھی جو مستقل عنوان دے نال مستقل یا وقفے وقفے نال شائع تھیندی راہوے۔
کالم نگاری وِچ ملفوظات نگاری
سرائیکی ملفوظات نگاری یا سرائیکی فرمودات نگاری وِچ ہک جملے وچ مختصر لفظاں دی دانش تے حکمت نال کیتی ڳئی ڳالھ کوں فرمودات، قول زریں آکھیا ویندے۔ انگریزی وچ اینکوں ’’کوٹیشنز‘‘ آکھیا ویندے۔ عربی وچ خلیل جبران دے دلچسپ اتے دل آویز اقوال ٻہوں مقبول ہن۔ اردو وچ واصف علی واصف دے اختصاریئے، دانش و حکمت دی مثال ہن۔ فرمودات، قول زریں، مختصر جملے یا مختصر پیرا گراف دی صورت وچ ہوندن۔ صوفیائے کرام دے مختصر اقوال جنہاں کوں ملفوظات آکھیا ویندے مثلاً ملفوظات شیخ فرید الدین شکر گنجؒ، فوائد الساکین، ملفوظات خواجہ نظام الدینؒ، راحت القلوب۔ ’’فرموداتِ فریدؒ‘‘جینکوں ڈاکٹر طاہر تونسوی نے مرتب کیتے، چھپ تے سامݨے آئن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
وساکھی
وساکھی، وسیب دی ثقافت دا ہک سُہݨا رنگ ہے۔
سرائیکی زبان اِچ کہیں علاقے کوں وسیب آکھیا ویندے۔ جیویں جو سرائیکی وسیب ، یا سارے پنجاب کوں اساں اپنا وسیب آکھ سگدے ہیں۔ پنجاب اپنی ثقافت دے سارے رنگاں نال ہک طویل عرصے توں آباد ہے، بلکہ پنجاب نے ہک بھلے مانس پُتر آلی کار، اپنے وسیب دے سارے ثقافتی رنگ سنبھال کے رکھے ہوئین۔
ایں ثقافتی ورثہ اِچوں ہک سُہنی تے انمول شئے وساکھی /وساخی ہے۔ لہجے تے تلفظ دی تبدیلی نال پنجاب دے بعض علاقیاں اِچ ایکوں وساکھی تے بعض علاقیاں وِچ وساخی بولیا ویندے۔ بولی تاں محض اظہار دا ذریعہ ہے لیکن وساکھی ہر علاقے اِچ بھر پور انداز اِچ منائی ویندی ہے۔
کجھ لوکیں دا خیال ہے جو وساکھ عربی زبان دے لفظ ’’وثاق‘‘ توں نکلیے جیہدا مطلب’’مِل بہون‘‘ آکھیا ویندے۔ پر سردار سعد اللہ خان کتھران دے موجب اے لفظ، اساݙے وسیب اِچ عربی زبان متعارف تھیون توں وی پہلے رائج ہے ۔ جڑاں جو سئیں امان اللہ کاظم دے مطابق وساخی ہندوواں دی رسم ہے۔
وساخی، ایں وسیب تے کݙاں توں منائی ویندی ہے، واقعی قابلِ غور گالھ ہے۔ وساخی دا مہینہ 15 اپریل توں شروع تھی کے 15 مئی تک راہندے۔ بہوں سارے علاقیاں اِچ وساخی، 13 اپریل کوں منائی ویندی ہے۔ وساخی منݙھ قدیم توں ہک موسمی تہوار دے طور تے منائی ویندی پئے۔ انہاں ݙینہواراں نہ صرف کنک دی فصل پک کے تیار تھی ویندی ہے، بلکہ پُھل وی اپنے جوبن تے ہوندن۔ لوک گنے دی فصل وی چا، چُکے ہوندن۔
اَہدن،جو جیدے گھر دانے، اوندے کملے وی سیانے، مالی خوشحالی کملیاں کوں وی سیانہ بنا ݙیندی ہے۔ لوک ایں موقعے تے ہک بئے کوں پُھلاں دے تحفے پیش کریندن، قدیمی زمانے اِچ جݙاں جو لوک دیوتا/ دیوی دے بچاری ہوندے ہن۔ مندراں اِچ ونج کے پُھل چڑھاون ہا۔ تے دیوتا /دیوی نال اپنی عقیدت دا اظہار کرن ہا۔ ماضی اِچ لوک وساخ دے مہینے اِچ فصلاں چا کے مختلف جِنساں کوں مِلا کے، مٹھا یا سلونا بھت پکاون ہا، تے رل مِل بہہ کے ہک بئے نال خوشی دا اظہار کرن ہا۔
پر ہک عرصے توں وساخی ہک نویں رنگ نال منائی ویندی پئی اے۔
جیویں جو گلدستے اِچ موجود مختلف رنگاں دے پُھل گلدستے دی خوبصورتی اِچ اضافے دا سبب بݨدن، ایویں ای وساخی دے مختلف رنگ ایندے سُہنپ اِچ وادھے دا موجب بݨدن۔ ہُن وساخی، ہک میلے دا ناں شمار تھیندے۔ وسیب دے لوک ایکوں وسیع تر پیمانے تے منیندن۔ کئی علاقیاں اِچ وساخی ترائے ݙینہہ تک منائی ویندی ہے۔ وساخی دے موقع تے ݙانداں دی دوڑ، پہلواناں دے درمیان کُشتی ، گسنی پکڑن، ریچھ کُتے دی بھیڑی، دوڑ، کبݙی، والی بال، نیزہ بازی، مشاعرہ تے محفل موسیقی اہم لوازمات شمار تھیندن۔
وساخی دے موقعے تے جانوراں کوں سُہنا بنا کے پیش کیتا ویندے۔ وساخی دے موقعے تے بجھن آلے ݙاند، ہک نویکلی سج دھج رکھیندن۔ ایویں ای کھاڑے اِچ کُشتی لڑن آلے پہلوان آپنے آپنے انداز نال کھاڑے اِچ آندن، وساخی چونکہ چیتر توں بعد دا مہینہ ہے۔ اتے چیتر طبیعتاں کوں بھاہ لا ݙیندے ، ہر بندہ آپنے آپکوں بنا سنوار کے ٹردے ہندا وساخی تے ایندا اظہار وسیع تر پیمانے تے نظر آندے۔اگر ایں موقعے تے بارش وی آونجے، تاں لوک ایں بارش وچ وی ایویں محسوس کریندن، جیویں جو بھاہ اِچ سڑدے پئین۔
وس پئی بدلی کالڑی، ٹوبے تارم تار
رُت رنگیلڑی ساوڑی، بوٹیاں دے گل ہار
مشک مچی من بھاونی، اکھیاں بدھی تار
گُھل پئی ہیل ملووڑی، لگے چھوڑے پاڑ
شالا سُنج اساݙری، تھیوے باغ بہار
(سلیم احسن)
’’وساکھی دا میلہ ساݙی مجلسی زندگی نال تعلق رکھدا اے‘‘۔ پنجاب دا وسیب عمومی طور تے معاشی تے سیاسی مسائل دا شکار رہ گئے۔ سرائیکی وسیب دی محرومی دا انداز، ایں وسیب دا مطالعہ کرن توں بعد ای لایا ونج سگدے۔ پر پنجاب دا وسیب مل بہون تے خوشی مناون دا کئی موقعہ وی ضائع نئیں کریندا۔لہٰذا وساخی دے ݙینہاں اِچ وسیب دے گھبرو، رل مِل کے جھمراں پیندن۔ رل مِل کے گیت گایندن۔ جُھمر اِچ گیت دا کئی مصرعہ پڑھا ویندے۔
بازار وکاندی پِنݙ وے__ تیݙے بُت وچ ساݙی جِند وے
وساخی دے ݙیہناں اِچ لوک شادی دی تریخ رکھیندن۔ لوک آپنیاں منتاں پوریاں کرن لئی پیراں دے مزاراں تے حاضری ݙیندن۔ ٹہراں گایندے ویندن ۔ وساخی دے موقعے تے تھیون آلی محفل موسیقی دی آپنی چس ہوندی اے۔ کہیں وݙے گلوکار توں علاوہ وسیبی شوقیہ گلوکاراں دا آپنا سُرتال ہوندے۔ پر جے رات تے پچھلے پہراں اِچ جئیں ویلے کہیں سچے عاشق دی زبان تے اے بول آندن تاں اُتلا ساہ اُتے تے تلواں ساہ تلے رہ ویندے، جو
دل تانگھ تانگھے_ اللہ جوڑے سانگھے
سنجناں دا ملناں_ مشکل مہانگے
یا
بھانویں جانیں تے بھانویں نہ جانے_ میݙا ݙھول جوانیاں مانے
بول سُن تاں بہوں سارے لوک آپنے و ساخاں تے اُٹھ باندھن اتے آپنے آپنے عشق دی جوت جگا کے، دھمی کرݙیندن۔تاہم پِڑ تے بجھدے ݙانݙ، نیزہ بازی کریندے نوجوان، دنگل، اُٹھاں دی دوڑ، چݙول، موت دا کھوہ، چڑیا گھر، تھیڑ تے سرکس، اج وساخی دی شان کوں دوبالا کریندے پئین۔ اتے جدید زندگی دا اظہار نہ نبڑدے پئین۔ پر جے تئیں وسیبی جلیبیاں گھِن کے گھر نہ ونجن، وساخی نئیں نبڑدی، تے جے مرد جلیبیاں دے نال نال تریمت کیتے ونگاں وی گھِن آوے تاں تریمت کوں آون آلی وساخی تئیں، ونگاں دا جھنکار، سُݨیندی راہندی ہے
مذہب عشق (کتاب)
نہال چند لہوری نے ”گل بکاولی“ دے قصے کوں فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں فارسی توں اردو وچ ترجمہ کیتا تے ایندا ناں ”مذہب عشق “رکھا۔ مترجم نے اپݨے ترجمے کوں اصل نال قریب رکھدے ہوئے تکلفات توں بچݨ دی کوشش کیتی ہے۔ مترجم نے لفاظی دی جگہ سادگی اختیار کرکے قصے کوں دلچسپ تے عام فہم بݨا ݙتے۔
اُستاد خلیل الرحمٰن چشتی اتے ٻئے دستکار
اُستاد خلیل الرحمن چشتی
اے فن پارہ خطِ ثلث دی زبردست کمپوزیشن اِچ ہے اَتے  آیت استاد خلیل الرحمن چشتی نے آپݨی تخلیقی صلاحیت نال لکھی ہِے۔ خلیل الرحمن چشتی منشی طفیل احمد قادری دے شگرد ہَن۔ زیادہ عمر روزنامہ ’’اِمروز‘‘ اِچ کتابت کیتی وَت اردو بازار ملتان دے نیڑے پراݨی غلہ منڈی اِچ ’’دارالخطاطی‘‘ دے ناں نال ادارہ بݨا تے خطاطی دا کم کریندے ریہے۔ اتھاں انہاں دے کئی شگرد بݨے۔ آپ خطِ ثلث، خطِ نسخ اَتے خطِ نستعلیق دے لاجواب خطاط ہَن۔ عرب مُلکاء اِچوں انہاں کوں اخباراں دی زیب و زینت کیتے دعوت ݙتی گئی ہئی۔
اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک ٻئے مہاندرے شگرد
اُستاد خلیل الرحمن چشتی دے ہِک شگرد حافظ حبیب الرحمن ملتانی دے تخلیق کیتے ݙو فن پارے۔
اُستاد سئیں محمد سلیم چشتی
ملتان دی روایتی خطاطی دے ہِک ٻئے استاد سئیں محمد سلیم چشتی دے ہتھ دا لِکھیا ہویا ہِک بیضوی طغریٰ۔ خطِ ثلث دے لفظاں کوں ٻہوں سوہݨے انداز اِچ بیضے دی شکل اِچ کمپوز کیتا ڳے۔ استاد سلیم چشتی سئیں وی ملتان اِچ خطاطی دا سنگھار ہَن۔ انہاں دے ٻہوں شگرد وی ہَن۔ انہاں دا کم وݙا نفیس اَتے قبولِ عام ہئی۔ کئی اخباراں اِچ کتابت دا کم کیتا وَت ڄݙاں کمپیوٹر اِچ اخباری لکھائی تھیوݨ لگی تاں اُنہاں نے پازیٹو میکنگ دا کم دی ٻہوں عرصہ کیتا۔
ابنِ کلیم احسنؔ نظامی موجدِ خطِ رعنا دے ہِک شگرد
[لوک فنِ خطاطی]] دا اے فن پارہ  1399ھ وِچ لکھیا ڳے۔ آیت دی اُتلی لائن خطِ نسخ اِچ وِچلی خطِ ثلث اِچ اَتے تلویں لائن خطِ نستعلیق اِچ لکھی ڳئی ہِے۔ اَتے بسم اللہ خطِ رقعہ اِچ ہِے۔ اے ترے آیتاں بٹر پیپر تے ڈائرکیٹ پیلیکن انک نال لکھیا ڳین، اے شہکار فن پارہ حافظ محمد سراج سعیدی دا لکھیا ہویا ہِے۔ ڄہڑھے ڄو موجدِ خطِ رعنا ابنِ کلیم دے شگرد ہَن۔ اَتے خطاط ہفت قلم دا مرتبہ رکھدن۔
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
عنوان: کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
میݙے نزدیک خواجہ غلام فریدؒ ہک ایہ جیݙے وݙے سرائیکی شاعر ہن جینکوں دنیا دے وݙےوݙے شاعریں دےمقابلے وچ ٻلھایا وَنڄ سڳدے. لیکن ایندے نال میݙےواسطے حیرانی دی ڳالھ ایہ وی ہےجو پوری صدی گذرݨ دےبعد خواجہ فریدؒ دی شاعری دی تفہیم وچ کوئی قابل ذکرپیش رفت نئیں تھئی. کلام فریدؒ (سرائیکی) دیاں جتلا تشریحات اساݙےسامݨے آئن او روایتی تفہیم کنوں اڳوں تےنئیں ودھیاں.
آخر ایندی وجہ کیا ہے؟
میݙا خیال ہےجو ایہ سب تشریحات عام طور تےخواجہ فریدؒ دےصوفیانہ نظریات دےچودھارگھمدن. اتےکلام فریدؒدے متن دا آزادانہ مطالعہ عام طورتے ٻہوں گھٹ کیتا ڳئے.
خواجہ فریدؒ دی شاعری کوں کئی حصیں وچ ونڈیا ونڄ سڳدے
صوفیانہ شاعری
فریدݨ سئیں دی شاعری دا وݙا حصہ صوفیانہ شاعری اے جیرھی جو صوفیانہ نظریات دےحوالےنال شارحین ایندیاں تشریحات عام طورتےاپݨے من پسند اتےروایتی انداز وچ کیتن.
عاشقانہ تےرومانوی شاعری
وسل
ہک سبزی اے۔ بھاجی وچ پا تے پکیندن۔ ایہ ہک پودہ ہے جیندا تݨا گول شکل وچ زمین وچ پُوریا ہوندے۔
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
ایہ وی اِتلا وَݙا حصہ اے جتلا صوفیانہ شاعری دا ہے. مگرعام طور تے رومانوی کرداریں کوں صوفیانہ علامتیں وچ ورتیا ڳئے.
تھلوچی سرائیکی
تھلوچی ہک لہندا ٻولی ہے جیہڑی پاکستانی صوبیاں پنجاب تے خیبر پختونخوا دے کجھ حصیاں وچ ٻولی ویندی ہے۔ ایندا وسیع و عریض علاقہ ہے جیہڑا دریائے سندھ دے مشرقی سرے تے ٹانک توں مظفر ڳڑھ تک تے بنوں توں دریائے سندھ دے مغربی اختتام تے ڈی آئی خان تک ویندے۔ ایندا ناں صحرائے تھل توں ماخوذ ہے۔ ایہ سرائیکی زبان دے متعدد اہم ٻولیاں وچوں ہک ہے۔ ایہ خوشاب ضلع تے سابقہ شاہ پور ضلع دے کجھ حصیاں وچ ٻولی ویندی ہے جتھاں اینکوں تھلی آکھا ویندے۔ شمال مشرق وچ ٻولی ونڄݨ والی تھلی ٻولی کو کچے دی ٻولی آکھا ویندے۔
وسل
تاریخ
وسل ہراراں سالاں کنوں استعمال تھیندا پئے۔
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
منظر نگاری
ٻہوں ساریاں کافیاں ایندا نمونہ ہن اَتے کئی دی تشریح وی صوفیانہ فکر دےحوالےنال کیتی ڳئی اے.
وسل
فائدے
ایندے وچ چونا تانبا گندھک وتامن تے ٻئے اجزا شامل ہوندن۔
خون کوں پتلا رکھیندے
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
آچݨوں رَل یار، وچ روہی دےرہندیاں دے علاوہ کئی ٻےوی نمونےہن مگر "آ چُݨوں رَل یار"دی تشریح صحرائےعرب اَتے اسلامی سرگرمیں دےحوالےنال کیتی ڳئی اے.
وسل
فائدے
شوگر وچ مفید ہے
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
انسانی کردار دےحوالےنال
وسل
دوا
بخار دے دل دی تکلیف وچ استعمال تھیندے
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
تھی تے ڳہلا اِت پوں تے"اَتے واتوں سمجھ اَلا"وغیرہ دی تشریح وی مذہب دی روشنی وچ کیتی اے. حالانکہ "اخلاقیات" انج ہک فلسفیانہ موضوع اے.
وسل
دوا
thumb|Onion White چٹا وسل
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
حیات انسانی دا فلسفیانہ تجزیہ
زندگی دےبےمعنویت اَتےموت دی اہمیت دےحوالےنال.
"جیوݨ دے ݙینہہ ڈھائی وویار"
اَتے ""تاں وی کیا تھی پیا""وغیرہ انھیں دی تشریح وی مذہبی حوالےنال کیتی گئی اے.
""تاں وی کیا تھی پیا""والی ساری کافی وچ "ہئی گم تھیوݨ مطلب"کنوں وی عدمیت دی بجائے "‍ فنا فی اللہ" مراد گھن تےانسانی زندگی بارے بےمعنویت دے سارے فلسفے کوں رد کریندیں ہوئیں دنیا دی بےثباتی کوں تصوف نال جوڑ ݙتا ڳئے. حالانکہ وجود وی فکردا ایہ سب کنوں وݙا موضوع اے.
تشریح دےایں سارےانداز بارےمولانا نوراحمد خان فریدی فرمیندن" حضرت خواجہ غلام فریدؒ صاحب دیاں ساریاں کافیاں مضمون عشق،فلسفہ ءاوست تےہے. لیکن عشق دا ذکر کرݨ دےباوجود اوعاشقانہ کرداریں کوں وی صوفیانہ علامتیں دا رنگ ݙے ݙیندن اتے "تخت ہزارہ"کنوں مراد "عالم ارواح"اَتے "بھنبھور"کنوں مراد "مقام لاتعین" گھن گھندن.
حالانکہ ایں تشریح پچھوں خواجہ فریدؒ دی اپݨی کئی روایت یا ارشاد نظر نئی امدا. جیویں جو اُتے میں آکھیے"آ چݨوں رَل یار"دی تشریح علامہ محمداکبرصاحب مرحوم ریٹائرڈ جج ہائی کورٹ بہاولپور صحرائےعرب اتے تاریخ اسلام دے حوالےنال کیتی اے. ایویں شارحین دا ایہ شوق ہر جاہ تے ݙیکھݨ کوں ملدے. حتیٰ کہ
'"میݙا عشق وی توں "'
دی تشریح کریندیں ہوئیں مولانا عزیزالرحمٰن خان ایں کافی کوں ہمہ اوست دےنظریےنال وابستہ کرݙتے. لیکن دلچسپ ڳالھ ایہ وی ہےجو ایں نقطہ نظردےحامی کئی جاہیں تےآپت وچ متفق وی کائنی. ایں کافی دی شرح بارے سئیں طاہرمحمودکوریجہ اینکوں نعت دے زمرےوچ شامل کریندن.
ایں قسم دے شارحین دا آپت وچ اختلاف جاہ جاہ تے موجود ہے.
ایں شعر کوں ݙیکھو
نہ کوئی آدم نہ کوئی شیطاں
بݨ ڳئ ایہ کل کوڑ کہاݨی
دی شرح کریندیں ہوئیں مولانا عزیزالرحمٰن خان اہدن "آدم تےشیطان دا قصہ ہک غلط کہاݨی دی طرح مشہور تھی ڳئے. ورنہ آدم علیہ السلام دا علم معدن ذات الہٰی ہن تےشیطان دےانکار سجدہ تےوی عظمت الہٰی دی حفاظت دا پہلو مضمراے. طاہرمحمودکوریجہ سئیں ایندے معنی ایہ لکھدن "کتھوں دا آدم، کتھوں دا ابلیس اےساری علامتی کہاݨیاں ہن. مولانا نوراحمدخان فریدی ایندا مطالب ایہ بیان کریندن "'آدم یا شیطان یا با الفاظ دیگرخیروشر دی جنگ قصہ کہاݨی کنوں زیادہ اہمیت نئی رکھدی.
غیرصوفیانہ کلام کوں وی جیرھا خواجہ فرید خواجہ فریدؒ دے شخصی یا کہیں معروف رومان دےکردار دےحوالےنال آکھیا ڳئے. اونکوں وی تصوف دے حوالے نال گھدا ویندا رہ ڳئے.
مثال دےطور تے ایں شعر:
کھیتراݨی سرائیکی
کھیتراݨی لہجہ (انگریزی: Khetrani language) سرائیکی دا ذیلی ہے جینکوں شمال مشرقی بلوچستان وچ کھیتراݨ قبیلے دے لوگ ٻولیندے ہن۔ ایں قبیلے دے افراد سلسلہ کوہ سلیمان، ضلع بارخان، ضلع کوہلو دے کچھ حصیاں تے شمالی ضلع موسیٰ خیل وچ آباد ہن۔ 2017ء دی مردم شماری دے مطابق سرائیکی زبان دا کھیتراݨی لہجہ ٻولݨ آلیاں دی آبادی ہک لکھ کولوں ودھ اے۔
کلام فریدؒ دی تفہیم وچ متن دی اہمیت
ݙکھڑیں کارݨ ڄائی ہم
سولیں سانگ سمائی ہم
کوں مولانا عزیزالرحمٰن خان "سلوک"دے مرحلیں نال وابستہ کریندن جݙاں جو سئیں طاہرمحمودکوریجہ اینکوں ایں معنی وچ نئیں گھندے ایویں
خالی ‌ رہسن  جاہیں
دی تشریح وچ مولانا عزیزالرحمٰن محبوب حقیقی ݙو روانگی اَتےمنزل مقصودتائیں پُڄݨ دی ڳالھ کریندن حالانکہ ایہ کافی انسانی زندگی دےخاتمے دے ذکر نال تعلق رکھدی اے
اَتے پورے دیوان وچ موت بارے خواجہ فریدؒ دے مخصوص فلسفیانہ فکر "عدمیت" دے معنی ݙیندی اے جیرھا زندگی دےبےمعنویت نال وابستہ اے. ایں انداز دیں تشریحات نال پورا دیوان بھریا پئے. ایندا نتیجہ ایہ نکھتے جو خواجہ فریدؒ دی شاعری وچ معانی دےاݨ ڳݨت امکانات کوں محدود کرݙتاڳئے. جیندی وجہ کنوں اِتلا وݙےشاعردےکلام دی تفہیم دی ڳالھ اڳوں تےنئیں ٹُری.
ایں ساری صورتحال دی وجہ اےتھئی جو خواجہ فریدؒدے سرائیکی کلام دے متن دا آزادانہ مطالعہ پوری طرح نئیں کیتا ڳیا اَتےاوندےاُتےتصوف دی مخصوص چھاپ لا ݙتی ڳئی اے. حالانکہ اُنھیں دی صوفیانہ شاعری کوں وی مخصوص چھاپ کنیں ہَٹ تے پڑھیا وَنڄےتاں اوندے وچ معانی دےہزارہا پہلو پوشیدہ ہن. کیوں جو تصوف دے بذات خود اپݨے ہزاررنگ ہن اَتےاوندیاں مختلف تشریحات وی ہن.
مصنف دی شخصیت اَتےنظریات کنوں ذرا آزاد تھی تےتخلیق دےمتن دا آزادانہ مطالعہ اساݙے اُتےاُوندےبےشمار معنی نشابرکریندے اَتےہردور وچ حالات دے مطابق اپݨے آپ کوں قائم رکھدے.
ممکن اےایہ ڳالھ بعض قارئین واسطے حیرت دا سبب ہووے. لیکن حقیقت ایہ ہےجو دنیا دیں عظیم تخلیقات دا مطالعہ ہمیشہ متن دے آزاد مطالعےتےریہے.
مثال دےطور تے یونان دےٻہوں پُراݨےشاعر ہومر (اٹھویں صدی قبل مسیح) جیندی حیاتی بارے ٻہوں گھٹ معلوم حاصل ہن. اتنا طویل تےشاہکار تخلیقات دےمتن دا آزادانہ مطالعہ ایں ہے. جئیں ہُومر کوں ایہ جیݙا مقام ݙتے اَتے ہزاریں سالیں تائیں جِیندا وی رکھیے. ایندے علاوہ ادب دی تاریخ وچ کئی ٻیاں وی مثالاں موجود ہن. ویسےخود اساں کنیں سرائیکی لوک گیتیں اَتے اکھاݨاں دیاں مثالاں وی ہن. اُنھیں لوک گیتیں اَتے اَکھاݨیں دے صرف متن دےمطالعےای اِنھیں کوں زندہ رکھئیے. اَتےہرزمانےوچ اِنھیں دی اہمیت کوں نشابرکیتے. اَتےاُنھیں دی چس رَس تے دانش کنوں نسلاں متاثر تھیندیاں آئن، اگر اساں خواجہ فریدؒ دے متن کوں اِنھیں روایتی تشریحات کنوں آزاد کرگھنوں تاں وی او نہ صرف ہمیشہ زندہ رہسی بلکہ اوندے آزاد مطالعہ نال اوندیاں ہزاراں پرتاں وی اساݙے اُتےکھلسِن. اَتے او زمان مکان دی قید کنوں وی بلند برتر تھی ویسی.
متن دا آزادانہ مطالعہ
اَڄ دے دور دا سَبھ کنوں وݙا حقیقت پسندانہ مطالعہ اے. بلکہ حقیقتاً ہر دور وچ وی ریہے. کیوں جو ہرقسم دے متن وچ بےپناہ معنی ہوندن.
"متن دا قاری جیرھلے ہک متن کوں ولا ولا پڑھدے تاں او متن ہر دفعہ ہک نواں متن بݨ تے اوندے سامݨے آندے. اَتےاپݨےنویں معانی نشابُر کریندے. متن دی قرات دا ایہ عمل ݙو طرفہ ہوندے. حقیقتاً نہ کوئی معنی متن دے اندر ہوندن تےنہ ٻاہر. اَتے نہ قاری دےذہن وچ. بلکہ ایہ معانی قاری اتے متن دے درمیان رابطے دی وجہ کنوں پیدا تھیندن. بلکہ ایہ معانی ہک اینجھاں صورتاں بݨ ویندن جیرھیاں اُنھیں ݙوہیں دے رابطے نال اپݨےآپ کوں نشابر کریندن. کیوں جو بعض اوقات متن وچ جیرھیاں خالی جاہیں یا معانی دیاں گنجائش موجود ہوندن. اُنھیں کوں قاری خود پُر کریندے. اَتے اینجھے متن دا صرف ایہ کم ہوندے جو او قاری اُتےمعانی دےامکانات دے راہ کھولے. اَتے قاری دا کم ایہ ہوندے جو انھیں کوں اپݨی پکڑ وچ گھن آوے. اَتےمعانی دی باضابطہ تشکیل کرےبلکہ اوندے اندر وُسعت کوں پیدا کرے.
جُوں جوں قاری متن کوں پڑھدے ویندا تاں تاں چیزاں اپݨے معانی بدلدن ویندیاں. اگر متن دا نقطہ نظر قاری واسطے اجنبی. یا نا مانوس ہووےتاں قاری دے شعور کوں وی اپݨےاندر وسعت پیدا کرݨی ہوندی اے.
متن دے پڑھݨ دے ایں عمل وچ قاری کوں اوندے ماضی، رسم و روایات، معاشرتی انداز جیندے وچ او تخلیق تھیا ہوندے، ساریاں خارجی صورتاں اوں تخلیق وچ شامل تھی کراہیں پڑھݨ دے مسلسل عمل کوں کجھ کنوں کجھ بݨا ݙیندن. ایں طرح ایہ متن اپݨے کثیر الجہتی دے حوالے نال ایہو کجھ نئیں راہندا جیرھا اپݨی ساخت دے ویلھے ہا. اَتےایں طرح او بالکل ہک منفرد چیز بݨ ویندے. اَتے اوندے وچ ہک اینجھی وسعت آویندی اے جیندے نال او رولاں بارتھ (1915--1980)دےمطابق مصنف اپݨے متن وچوں غائب تھی ویندے اَتےقاری ظاہرتھی آندے بلکہ مخصوص لفظیں وچ 'جی'اُٹھدے
ایں طرح قاری دا وی ایہ فریضہ بݨ ویندے جو او متن دی سیر حاصل تشریح دا فریضہ سرانجام ݙیوے جیرھا متن وچ خالی جاہیں دی وجہ کنوں ہوندے. جیرھے قاری متن وچ موجود معانی دےامکانات کوں ڳول تےمنظر عام تےگھن آندے تاں ایہ مختلف قارئین دے حوالےنال مختلف تھیوݨ پئے ویندن. کیوں جو ہرقاری دا تجربہ ہک ٻئےکنوں مختلف ہوندے. ایندا نتیجہ اے نکلدےجو ہک متن دیاں مختلف تشریحات اساڈے سامݨے آندین.
متن دی تشریحات
کلام فریدؒ دےمتن دی تشریحات دی ہک مخصوص روایت کنوں انج تھی تے اوندے آزادانہ مطالعےدی روایت دا رواج پاتا ونجے. خواجہ فریدؒ دے متن دی قرات کروں تاں کم ازکم اُنھیں دےکلام دیاں تشریحاں ہک خاص نقطہ نظرتائیں محدود رہسن اَتےانھیں دے رومانوی کلام، منظرنگاری اَتے انسانی زندگی دیاں دلچسپیاں اپݨے نویں تےاصلی معانی وچ اساݙے اُتے نشابُرتھیسن بلکہ خود صوفیانہ کلام دے کئی نویں نویں پہلواساݙےسامݨےآؤسن. مثال دے طورتےاگر خواجہ فریدؒدے دیوان دے پورے متن کوں ہک مجموعی انداز وچ ݙٹھا ونجے تاں ایہ تصوف دے نال نال سرائیکی وسیب دے کلچر، رسم و روایات، انسانی روزگار، دلچسپیاں، رنگینیاں، ݙکھڑے، رومان، ضرب الامثال دی دانش، لوک کہانیاں دےاساطیری حوالےبیک وقت ہک اکائی دی صورت وچ اساݙے سامݨے وسیب دی تاریخ تے ثقافت دا نقشہ بݨا گھنسن.
ہک ٻئےحوالےنال پورےمتن تے آزادانہ نظر سَٹی ونجےتاں کواجہ فریدؒ دی پوری شاعری کمزور، پیروراݨے طبقیں دی شاعری بݨ ویندی اے. جیندے وچ غریب طبقہ اپݨی حیاتی گزریندا نظر دے، لوک ڳوئلیں ویلھےوی لُکھ دا شکار ہن، قمرو اپݨی شاعری ءچ مست اے، لاڑیں دےدیرےاُتے لَسی دے مَٹ پِویندے پئن، آجڑی اپݨےاجڑیں سمیت روہی ءچ گزران پئےکریندن، غم زدہ تریمت اپݨےسڄݨ واسطےسینگار ٻیٹھی کریندی اے اَتے پھالاں پَیندی پئی اے.
جلا وطن غریب لوک بارش تھیوݨ دے بعد روہی ݙو رواں دواں ہن. حیاتی اپݨے نت نویں رنگ وچ. ڈھلدی پئی اے. ایں سارے منظر وچ فرید دا متن تلویں طبقےدی حیاتی دا پورا عکس اساڈے اُتےنشابر کرݙیندے جیرھا عوامی زندگی دا درشن بݨ ویندے.
مجموعی متن دا مطالعہ
ایں مجموعی متن ٻئےحوالےنال ݙیکھوں تاں ایہ متن سرائیکی وسیب دی تریمت دی آواز بݨ تےاساݙے سامݨےآندی اے. او اپݨی محبت دا اظہار خاصی اُچی آواز نال کریندی اے. او اپݨےمحبوب دی وفاداری وچ پیروراݨی تھلیں وچ بھجدی ویندی اے. او کہیں ویلھے مَٹی ولوڑیندی پئی اے، کہیں ویلھےاجڑچریندی پئے اے. اَتےکہیں ویلھےدِلیں دا شکار کریندی نظر آندی اے، کہیں ویلھےیار واسطے پھالاں پَیندی اے، ہارسینگارکریندی اے اتے کہیں ویلھےپیلھوں پئی چُݨدی اے، ایں طرح خواجہ فریدؒ دےپورا متن تریمت دی حیاتی دا پورا عکس بݨ ویندے.
خواجہ فریدؒ حیاتی دی ایں بےمعنویت اَتے ایں بےمعنویت وچ خوشی دا اظہار اپݨی ہکی کافی وچ مکمل کرݙیندن. ایں کافی دا آغاز موت دے ذکر نال تھیندے اَتے خاتمہ خوشی دے اظہار نال جیرھا ٻہوں معنی خیز ہے.
کتھ او پینگھ پپل ملکاݨے ناز حُسن کتھ راج بباݨے
کتھ ماء بھیݨیں بھائی وویار
کتھ رانجھݨ، کتھ کھیڑےبھیڑے کتھ رہ ڳئے او جھگڑےجھیڑے
کتھ چوچک دی ڄائی وویار
کتھ او مکرفریب دا چالا کتھ او جوگی مندراں والا
پرم جڑی جئیں لائی وو یار
ماہی منجھیاں ہیر سلیٹی عطروں بھیݨی مُشک لپیٹی
ڳئے سب جھوک لݙائی وو یار
جوبن ساتھی چار ݙینہاں دا جھٹ پٹ ضعف ٻڈھیپا آندا
کُوڑی آس پرائی وویار
ہےہے ݙٹھڑی کہیں نہ ویندی کجل مُساگ تے سُرخی میندی
سُرمہ سیندھ سَلائی وویار
کافی دےمنظر بدلݨ دی کیفیت وی دعوت فکر ݙیندی اے.
موسم رُل پِھروَل گھر آئی ونڄݨ نہ وقت نراس اجائی
آنوݨ دی کرکائی وویار
کُوڑی صحبت کوڑی سنگت کوڑے نخرے کُوڑی رنگت
لَپ دھوڑی ٻُک چھائی وویار
مَچھلیں پینگھیں لاسوں تاریں چݨکیں کھݨڈریں ہونگ تواریں
سہجوں راند رسائی وویار
تھیاں سرسبزفریؔددیاں جھوکاں مہروں سبزتھیاں وَل سوکاں
بختیں واڳ ولائی وویار
ایہ معنی خیزی خواجہ فریدؒ دی ٻہوں کافیں وچ موجود اے.
جیویں "میڈا عشق وی تُوں" دا منڈھ عشق دے حوالےنال ٻدھیا ڳئے. لیکن خاتمہ ہک وجود دے امکان اَتے لا یعنیت (لا شئے) تے ونڄ تھئے.
جےیار فریدؒ قبول کرے سرکاروی توں سلطان وی توں
نہ تاں کہترکمترادنیٰ احقر لاشئے لا امکان وی تُوں