cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
طیب رضوان زرش
ہُݨ تاں جَندرا کُھولوں
کَھندی پئی ء
بَھالے پَالے تھی ڳئین
مُونجھ دے دَر ت جَالے تھی ڳئین
ݙُوہیں پَھالے کَالے تھی ڳئین
وَل آ
رَل آ
چُھوڑ اَنا کُوں
کُجھ تاں بُولوں
آ وَئے سَانول
ھُن تاں جَندرا کُھولوں
زَرِشــّـ,,
غزل
مُسافر ہیں سَفَر کرݨے نِسے گئے گَھر مُدامیں تُوں
مُقدّر وِی غَریبیں دا وَلا گئے دَر مُدامیں تُوں
مَیڈا مَالک جَہاں تَیڈے اَساں جِیوُوں تاں کِتھ جیوُوں
اَساں بے وَس اَساں بے تِڑ اَساں اݨ پَھر مُدامیں تُوں
گِلے شِکوے بَھلا کِیویں اَگُو کِیندے کَریجِن وَنج
تَماشائی وَدھاوَݨ دَے گُولیندِن شَر مُدامیں تُوں
وَڈیں سَاکوں ڈرایا ہا جُو جھیڑیں تُوں پریں رَہ گئے
نَصیحَت تے عَمل کِیتے نَہ نِختے ڈَر مُدامیں تُوں
بَھلے سَاڈے تَماشے کَر لَہا پِٹکی کَچاریں وِچ
ضَرُوری ہے اَدب تَیڈا ہِسے نوکَر مُدامیں تُوں
طَبیعَت ہُݨ زَرِش تَیڈے مَزاجِیں نَال نئیں مِلدی
اُنویں کَہڑی خَبر لَہندیں ڈَسا دِلبر مُدامیں تُوں
زَرِشــّـ ونکی:سرائیکی شاعر
قطبین
قطب (انگریزی: Pole) یا قطبین (انگریزی: Poles) محورِ زمین دا شمالی تے جنوبی سرا، یعنی زمین دے ݙوہیں سرے قطبین سݙیندن تے زمین دے محور دا کوئی ہک سرا قطب سݙیندے۔ جغرافیائی لحاظ نال زمین کوں ݙو قطبین وچ تقسیم کیتا ڳیا ہے۔
حوالے
ونکی:جغرافیہ
سرائیکی تحریک کوں لاحق خطرات
ڈُو ہن بھرا ،ڈوھائیں دی طاقت اَٹھ دے برابر ھئ نہ کشتی ہردے ہن نہ گِسنی بہوں پریں پریں تئیں مشہور ہن ،ہک ڈینھ یاریں سجڑیں دی کچاری لگی پئ ہئ ہک بھرا بانھ اُتوں تے کرکے آکھیے ہے کوئ مائ دا لال جیرھا میڈی بانھ تلے سٹے ،لوکیں ہک بے دو ڈیٹھا کوئ نہ اُٹھیاء،اوندا بھرا اٹھی پیاء اوں ونج کے بانھ تلے سٹ ڈتی جڈاں بانھ تلے گئ بھرا دے اکھیں ءچو ہنجوں آیاں اوں آکھیا وائے گالھا بھرا میں تاں تیڈی تَڈ تیں پھوت بنڑائ بیٹھا ہم جو میڈی کنڈ تیں بھرا کھڑے تئیں اٹھی کے سارا مانڑ تروڑ چھوڑیے ، سرائیکی کوں سرائیکی کنیں خطرہ ھے جنھیں دی تڈ تیں پھوت بنڑائ رکھدے ہئیں اوھو پتہ لگدے اے تاں دشمن ھا، جیویں اساں انھیں کوں ہیرو راھبر بنڑاونڑ تے دیر نسے لئیندے انویں او وی ساڈی بانھ تلے سٹنڑ تے دیر نئیں لئیندے، ہُنڑ وقت ہے اینجھے لوکیں دی سنجانڑ کرنڑ دا تساں قوم پرستیں ءچ تے پیٹ پرستیں ءچ فرق کرنڑے ،نسخہ بہوں سؤکھا ھے جنھیں اج تک سرائیکی سرائیکی دا ورد کیتی رکھے اُو بھانویں شاعر ہے یا ادیب تے محقق سیاستدان ہے یا صحافی جنھیں شاید روٹی وی ایں ناں دے صدقے کھادی ھے کیا انھیں دے ایں ورد نال سرائیکی کوں وسیب کوں فائدہ تھئے یا اے لوک ساڈے ہتھ ءچ کاسہ ڈے کے آپ شاہ بنڑ بیٹھن ،اے فیصلہ تساں خود کرنڑے شخصیت نئیں ڈیکھنڑی کون ھے کم ڈیکھنڑے کردار ڈیکھنڑے بھانویں جیڈی وڈی شخصیت ھے اگر اوندے کہیں عمل نال وسیب کوں فائدہ نئیں تھیاء سمجھ ونجائے اے منافق ہا،میکوں تاں اے مشرکین اے مکہ وانگوں لگدن جیرھے کہیں بی پارٹی دا جھنڈا کچھ ءچ پاء کے سرائیکی سرائیکی لئ کھڑے ہوندن حالانکہ صاف پتہ ہوندے انھیں پارٹیں قیام پاکستان کنیں گھن اج تک صرف دوکھا ڈتے فریب ڈتے ساڈیں نسلیں کوں برباد کیتے نے وت وی انھائیں پارٹیں دا الم چاء کے میدان ءچ آندن تاں تساں کتھائیں آپ دشمن تاں نہوے آپڑیں نسل دے اے کتھائیں تھاڈی تَڈ تیں تاں نئیں سب کجھ ودے کریندے اگر تھاڈا حصہ ہے انھیں دے کردار ءچ یاد رکھائے ڈینھ قیامت دے تساں کنیں پچھیا ویسی تھر پارکر ءچ بھکے مردے بچیں دے بارے زینب دی پریس کانفرنس ءچ ٹھکاریں دے بارے دھرتی ماء دے بارے پچھیا ضرور ویسی انھیں توں جیرھے انھیں دے بانھ بیلی بنڑدے ھاؤ مگر یاد رکھائے ماء دا پِٹیاء کڈھائیں ساوا نئیں تھیندا. جمیل حیدری (٣٠ دسمبر ٢٠١٨ء)
سویٹزر لینڈ
thumb|جھنڈا thumb|سرکاری نشان
سویٹزر لینڈ ہک یورپی ملک ہے جیہڑا جغرافیائی اعتبار نال ہک طرف کوہِ الپس دی خوبصورت وادیاں تے ݙوجھی طرف ایورہ دی اچی جکی پہاڑیاں وچ واقع ہے۔ ایہ ملک 21 ہزار 265 مربع کلو میٹر یا 15 ہزار 940 مربع میل رقبے تے محیط ہے۔ زیادہ تر علاقہ الپس (ALPS) دے خوش منظر پہاڑاں وچ گھرا ہے۔ ملک دی مجموعی آبادی 2015ء کوں ہک اندازے دے مطابق تقریباً 8 ملین ہے۔ آبادی دا بیشتر حصہ سطح مرتفع تے قائم وݙے شہراں وچ سکونت پزیر ہے۔ بین الاقوامی شہرت دے حامل ݙو شہراں یعنی زیورخ تے جنیوا کوں ملک دے اقتصادی مراکز دی حیثیت حاصل ہے۔ ملک دا قومی ݙینہ ہر سال یکم اگست کوں منایا ویندا ہے جیہڑا روایتی طور تے ریاست دے قیام دا ݙینہ سمجھا ویندا ہے یعنی سوئس کنفیڈریشن دا قیام یکم اگست 1291ء کوں عمل وچ آیا چنانچہ یکم اگست ملک دا قومی ݙینہ قرار پایا۔ سوئٹزرلینڈ فی کس آمدنی دے لحاظ نال دنیا دے خوشحال ممالک وچ شمار کیتا ویندے۔
سوئٹزرلینڈ وچ جرمن، فرانسیسی تے اطالوی زباناں رائج ہن تاہم رومانین بولݨ والے وی گھٹ نی۔ اِنہاں مختلف لسانی تے ثقافتی اکائیاں دے باوجود سوئس قوم دے اتحاد دی بڑی وجہ ہک مشترک عظیم الشان تاریخی پس منظر ہے۔
دیوانہ بلوچ
دیوانہ بلوچ سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
نور پور نورنگا بہاولپور نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
کھاوݨ سانگ کلہوٹا ہوندے
نیت دا او کھوٹا ہوندے
خاص نشانی ہے منافق
قد دا جہڑا چھوٹا ہوندے
دیوان ولایت شاہ بخاری
دیوان ولایت شاہ حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے ݙاڈھے پیارے مرید ہن۔ آپ دا تعلق اوچ شریف دے بخاری سادات نال ہائی۔ بخاری سید ہووݨ دے باوجود آپ حضرت خواجہ فرید دے مرید ہن۔ حضرت خواجہ فرید جہڑے ویلے حج مبارک تے تشریف گھن ڳئے تاں ولایت شاہ وی آپ دے نال ہن۔ آپ پیر دے رن٘گ وچ ایں رن٘گیج ڳئے ہن جو لباس، چال، ڈھال، ٻول چال، سوچ فکر، سبھ کجھ آپݨے پیرومرشد دے انداز وچ نظر آوے ہا۔ مخدوم ولایت شاہ بخاری دی شاعری اُتے حضرت خواجہ فرید دا اثر نشابر ہے۔ آپ انھاں دے رنگ وچ شاعری کریندے ہن۔ اوہے مضامین، اوہے خیالات تے کافی، اوہو صوفیانہ مزاج ہائی۔
کتاباں
دیوان:مولوی خیرالدین صابر ملتانی "گنج عرفانی موسوم بہ دیوان لاثانی" دے ناں نال چھپوایا ہائی ۔ جیندے وچ ١٠٩ کافیاں ہک ٻارھاں ماسہ ٦٣ ݙوہڑے شامل ہن۔ قانون صرف: حضرت شاہ ولایت دینی مدارس وچ پڑھاوݨ کیتے قنون صَرف کوں منظوم تحریر فرمایا۔ ایندا ناں "قوانین منظومیہ ہندیہ" رکھا۔ ایہ وی ہک درسی کتاب ہے۔ شاہ ولایت کنوں پہلے وی عربی دے قنون کہیں ٻئے عالم دین وی سرائیکی وچ لکھے ہن۔ مگر شاہ ولایت آہدے ہن جو اُوندی زبان یا طرز بیاں ٻہوں اوکھا ہائی۔ کہیں کوں سمجھ نہ آندا ہائی۔ہیں کیتے انھاں کوں قوانین منظوم کرݨ دی ضرورت پیش آئی۔ ایہ رسالہ چوی صفحیاں دا ہے۔ جیکوں کتب خانہ خضر منزل ملتان شائع کرایا ہائی۔ پر یاد کریندا بندیاں نوں اوہ وی مشکل نظر آئے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
تھل
صحرائے تھل ، خطہ سرائیکستان، پاکستان دے ہک صحرا دا ناں ہے۔ ایہ سلسلہ کوہ نمک دے جنوب وچ دریائے سندھ تے دریائے جہلم دے درمیان میانوالی، بھکر، خوشاب جھنگ، لیہ تے مظفر ڳڑھ دے اضلاع وچ واقع ہے۔ اصل وچ ایہ تھل انہاں چھی اضلاع وچ ہک مثلث بݨیندے تے مظفر ڳڑھ ونڄ کے ختم تھیندے۔ ایندی شروعات ضلع خوشاب دے مقام جوہر آباد توں تھیندی ہے تے قائد آباد توں تلے ول ضلع میانوالی وخ ہرنولی دے قریب توں شروع تھی ویندے۔ خوشاب توں میانوالی کوں ملاوݨ والی ریلوے توں جنوب وچ سارا علاقہ تھل صحرا دا ہے۔
تاریخ
ہزاروں سال پراݨی تاریخ دا حامل ایہ سرائیکی علاقہ ہݨ ونڄ کے سر سبز تھیندا ودے مگر پاݨی تے آبادی کم ہن۔ صحرا‎ئی پودے تے جانور پائے ویندن ۔ ݙوہاں دریاواں دے ایں درمیانی علاقے کوں سندھ ساگر دو آب آہدن ۔ تھل دے لوگاں دا رہݨ سہݨ بہت خوبصورت ہے۔ دریائے سندھ توں کڈھی ہوئی ہک نہر تے لوگاں دی شدید محنت تھل کوں آہستہ آہستہ زرعی علاقے وچ بدلدی ویندی اے۔ راولپنڈی توں ملتان ونڄݨ والی ریل گݙی تھل توں تھی کے گزردی ہے۔
توں ݙس کاکا
اے 1990 دے الیکشن دی ڳالھ ہے۔ بی بی شہید دی ݙڈھ سال دی جمہوری حکومت دا ضیاالحق دی باقیات کریا کرم کر چکے ہن۔ ٻہوں رنج، ݙکھ اتیں بھئو دا ویلھا ہئی۔ اڄوکے سوجھلے وچ ݙیہدے ہئیں تاں سُدھ پوندی ہے جو کیویں بی بی شہید دی حکومت کوں مُکاوݨ دے تاݨے پیٹے امریکی تے پاکستانی اسٹیبلشمنٹ کنیں گھن سعودی عرب دے مجاہد اعظم اُسامہ بن لادن تائیں کھنڈے ہوئے ہائین اتیں وچوں نقلیں (tricksters) دی ہک لمبی تیند ہئی جیندے وچ اَڄ دے لبرل نونی حکمرانیں کنیں گھن جماعت اسلامی اتیں نوائے وقتی جہیں سبھے کردار شامل ہن۔ سرائیکی لوک سانجھ دی سنگت گومگو دا شکار ہئی جو موڑی ساݙا اتھاں کیا کردار بݨدے؟ ایں حوالے نال لوک سانجھ دا ہک کٹھ تھیا۔ اُستاد فداحسین گاݙی اتیں نال ڳنڈھی جمہوری اتیں ترقی پسند سنگت دا اے وچار ہا جو ساکوں بی بی شہید اتیں جمہوری تحریک دا ٻانہہ ٻیل تھیوݨا چاہیدے اتیں ایندے کیتے سرائیکی لوک سانجھ الیکشن وچ پیپلزپارٹی دی حمایت دی قرارداد پاس کرے۔ مظہر عارف سئیں جیڑھے جو اوں ویلھے لوک سانجھ دے جنرل سیکریٹری ہن، اُنہاں اعتراض چاتا جو سرائیکی لوک سانجھ تاں ہک غیر سیاسی پلیٹ فارم ہے اتیں اے سیاسی قرارداد کیویں پاس کر سڳدی ہے؟ ڳالھ یا درست آکھوں تاں جھیڑا ودھ ڳیا۔ چھیکڑ مظہر عارف سئیں اوکھے تھی کنیں اُستاد فداحسین گاݙی کنوں پُچھیا: "کیا بی بی تہاݙی کُجھ لڳدی ہے؟" اُستاد فداحسین اپݨے خاص شانتی آلے سٹائل وچ آکھیا۔ "جی کاکا۔۔۔ تُہاݙی کُجھ لڳے نہ لڳے پر ساݙی لازمی لڳدی ہے۔" قرارداد تاں پاس تھی ڳئی پر سانجھ اُتیں سنجھ پئے ڳئی۔۔۔۔ اے ہک لمبی کہانی ہے جو کیویں لوک سانجھ دی ری۔آرگنائزیشن دے ناں اُتیں اونکوں چیݨا چیݨا کیتا ڳیا۔ کیویں مُلتان میٹنگ تھئی۔ اُستاد فداحسین گاݙی اپݨا صدرارت کنیں استعفی ݙتا اتیں کیویں محمود نظامی دے الیکشن دی راہ کھوٹی کیتی ڳئی۔
جیویں آہدن ویلھا ہک جاہ نئیں رہندا۔ 1993 دے الیکشن دا ٹائم آڳیا۔ پاکستانی اسٹیبلشمنٹ بی بی شہید بارے وت نرم تھی چُکی ہئی۔ مُلتان دی سنگت فاروق لغاری نال مل کنیں موئی ہوئی سرائیکی لوک سانجھ کوں جیندا کر کنیں بی بی شہید دا سرائیکی دے حوالے نال ہک سیمینار رکھیا ۔ مظہر عارف اوں پروگرام دے سٹیج سکریٹری بݨ ڳئے اتیں وت چویج کنیں فاروق لغاری دے صدرارتی محل وچ میڈیا سیل دی ہک سیٹ سنبھال ٻیٹھے۔ جݙاں مرتضی بھٹو چٹے ݙیہاڑے قتل تھیا، بی بی شہید دی حکومت ڈیرہ غازی خان دے لغار برطرف کر ݙتی اتیں آصف علی زرداری کوں لہور کنیں گرفتار کرجیل وچ سٹ ݙتیا ڳیا تاں اسلام آباد دی سنگت دی مظہرعارف نال ملاقات تھئی اتیں پُچھیا جو کیا تُساں ہُݨ وی لغار دے صدارتی محل میڈیا سیل وچ کم کریندے رہسو؟ اُنہیں دا جواب ہئی جو "اے نوکری ہے اتیں ایندا سیاست نال کیا ڳانڈھا؟"۔ پر ایندا سیاست نال ڳانڈھا تاں ہئی جو جݙاں فاروق لغار کوں نوازشریف بے عزت کر صدارت کنیں ہٹایا تاں نوکری وی چلی ڳئی۔
اوندے باد ہک لمبی کہاݨی ہے سویل کنیں گھن سرائیکی لوک پارٹی دے بݨن تائیں دی۔۔۔ کیا کیا تھیندا ریہا تے کیویں کیویں تھیا، ایندی پھرول کہیں ٻئے ویلھے۔۔۔۔ کُجھ سنگتی بجا طور آکھ سڳدن جوایں ساری کہاݨی وچ شخصیات کوں ڈسکس کرݨ دی کیا تُک ہے؟ پر کیا کوئی کہاݨی کرداریں مُتوں تھی سڳدی ہے؟ تاریخ وی ہک کہاݨی وانگوں ہوندی ہے۔ سرائیکی تحریک دی تاریخ کُجھ  ݙہاکیں دی تاریخ ای تاں ہے اتیں اوندے ٻہوں سارے کردار اڄ وی جیندے جاڳدے ہن اتیں اپݨے اپݨے دڳ اُتے ٹردے پئین۔ جیندی ہک جھلکی 10 اپریل 2017 کوں رفعت عباس سئیں دے انکارآدر وچ تھئے مُلتان دے پروگرام وچ تھئی ہے۔ اے کہاݨی کرݨ دی عملی وجہ اے ہے جو ہُݨ وت اڳلے سال الیکشن ہن اتٰیں سرائیکی صوبہ دی عوامی مانگ دا سوال ہے۔ نال نال سرائیکی لوک سانجھ کوں ری۔آرگنائز کرݨ دی ڳالھ وی چلدی پئی ہے۔ ایں سبھے پچھوکڑ وچ پراݨے اتیں ننویں کردار سٹیج سنبھلیندے پئین۔
ظفر اظفر جروار
ظفر اظفر جروار سرائیکی دا شاعر ہے۔
١٣ مئی ١٩٩٦ء کوں سکھاݨی وچ ڄمے۔ دبئی وچ راہندے۔
نمونہ کلام
ناحق حقدار تیں کھلنڑ نئیں بنڑدا
سر تے آے بار تیں کھلنڑ نئیں بنڑدا
جیرھے ملک ءچ ظلم تیں ظلم ہوون
اینجھے کہیں بازار تیں کھلنڑ نئیں بنڑدا
درد تاں درد ءن شالا نہ ہوون
دردیں دے آزار تیں کھلنڑ نئیں بنڑدا
آر دے واسی پار دا رستہ کیا جانڑن
روندے آخر روندیں روندیں کیوں کھلدن
اوندے ایں مسکار تیں کھلنڑ نئیں بنڑدا
بدکار کوں منہ تیں وی بدکار آکھو
قیدو دے کردار تیں کھلنڑ نئیں بنڑدا
قاضی اظفر ہر دے سینے بیٹھا ھے
ظفراظفر جروار
ݙوہڑہ
اساں قطرہ قطرہ ڈھگ کرنڑیں تئیں ہتھ کرنڑے تیڈا داہ لگدے
ساکوں ڈھنگ نیں دنیا داری دا تیڈے سونہے سالم راہ لگدے
اساں مست ملنگ تیڈی یاری وچ ساکوں چنگاں بھانڑ ہنبھاہ لگدے
ہے واجب اظفر حکم تیڈا اساں حاضر ہیں بھاویں ساہ لگدے
ظفراظفر جروار
تھپیرے دا روزہ
میڈی اے جذبات، شعر نہ سمجھے ونجن، میڈی وستی دا مزدور تھپیرا روزے دی حالت اچ روزی کریندیں شہید تھی گۓ... میڈی وستی دا جگنو، ساری وستی اندھاری کر گئیں... شالا عقبی سوجھل ہووی. آمین
روح ادھاری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں
ہک تماشا ہے جیونڑ دے رستے اتے
روح مداری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں
ایں حیاتی دی تڈ تے ہے کتلا فخر
ساریں مرضیں دی شافی دوا موت ہے
ہر بیماری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں
توں تاں شانی بنڑیا ہائیں میڈی زندگی
تیڈی یاری ہے ایں ساہ دے ہوونڑ تائیں
(منصور شانی، ١٣ جون ٢٠١٦ء)
فریاد ہیروی دی غزل تے ارفعیت
فریاد ہیروی دی غزل تے ارفعیت
(کتاب اُشا دے تناظر اچ)
غزل سرائیکی ادب وچ نو وارد ضرور ھے، مگر اَݨ سونہی کائینی۔ اڄوکے ویلھے ہک معروف صنف دے زُمرے وچ اَندی ھے۔ اتے جݙاں سرائیکی ادب اچ غزل آئی تاں کُجھ علمی ادبی حلقیں وچ ایندے امکانات بارے بحث چھِڑ پئی۔ کیا سرائیکی زبان وچ غزل آکھی ونڄ سڳدی اے؟ یا غزل دا مزاج سرائیکی زبان نال میل کھندے؟ یا ول غزل ایں زبان وچ اپݨے آپ کوں زندہ(Survive) رکھ سڳسی۔ ایہو جہیں ڈھیر سارے سوال زیرِ بحث ہن پئے۔ انہیں سوالیں دے پس منظر وچ تقریباً پچھلے چار ݙہاکیں کنیں لا کراہیں ہُݨ تئیں غزل اپݨے تمام تر خوبیں سمیت ساݙے سامݨے موجود ھے۔ کیوں جو ڈھیر سارے شعراء نے غزل آکھ تے انہیں امکانات کوں رد کر ݙتا۔ اتے غزل کوں ارفعیت (Sublimity) بخشی۔ غزل کوں اعتبار، وقار اتے توانا لہجہ ݙیوݨ والے غزل گو شعراء سرور کربلائی، اقبال سوکڑی، نقوی احمد پوری، ریاض رحمانی، قیس فریدی، ممتاز حیدر ݙاہر، عزیز شاہد، رفعت عباس، مصطفےٰ خادم، شاکر مہروی، امتیاز فریدی، خلیل فریدی، شاہد عالم شاہد، حبیب اللہ طارق ، جاوید آصف، گدا حُسین راول اتے محبوب فریاد ہیروی دے ناں سُنڄاپو ہِن۔ ہُݨ سوال ایہ بݨدے جو ارفعیت (Sublimity) کیا ھے؟ نشافِ تنقیدی اصطلاحات دے مرتب ابوالاعجاز حفیظ صدیقی ایں اصطلاح دی ایہ تعریف کیتی اے۔ ’’عظیم ادب دی ایہ صفت قاری کوں ہک بلند تر ، پُر مسرت، وجد انگیز اتے جذباتی تخیل سطح توڑیں گھن ویندی ھے۔‘‘(ترجمہ راقم) پہلوں ایہ فلسفہ فطرتی سُݨہپ لیوں استعمال تھیندا ریہا۔ بعد وچ میکوں شاندار طرزِ تحریر کیتے مخصوص کیتا ڳیا۔ ارفعیت (Sublimity) توں سب کنیں پہلوں لان جائی نس (Longinus 213---273) اصطلاحاً واضع کیتا۔ ایہ فلسفہ اسلوب (Style) دے حوالے نال وی بحث کریندے تے اصطلاحاً فکری وݙیائی اتے سُݨہپ ݙوہیں دا مطالعہ کریندے۔ لان جائی نس (Longinus)انہیں پنج عناصر کوں خصوصاً ’’ارفعیت ‘‘ دا منبع قرار ݙتے۔ ۱۔ فکری وݙیائی ۲۔ توانا احساس تے جذبہ جیندے وچ ترنگ پاتی ونڄے۔ ۳۔ سوہݨا فِکری روپ ۴۔ اظہار تے بیان دا پُروقار انداز ۵۔ لفظیں دی سوہݨی اتے من موہݨی مینا کاری/وݨت سرائیکی ادب تے دیدبھنوائی ونڄے تاں لطف علی دی مثنوی ، خواجہ غلام فرید دی کافی، غلام سکندر غلام دا مرثیہ، اقبال سوکڑی اتے عزیز شاہد دی غزل، عاشق بزدار ، اشو لال اتے خالد اقبا ل دی نظم دی ارفعیت کیتے وݙی آسانی نال مثال ݙتی ونڄ سڳدی اے۔ مگر متاخرین غزل گو شعراء وچ سئیں محبوب فریاد ہیروی دی غزل اپݨے تمام تر توانائیں سمیت ’’ارفعیت ‘‘ دے سارے تقاضے پورے کریندی ھے۔ جیندے وچ فکری وݙیائی، توانا احساس، (جیرھا ہک مخصوص ترنگ اچ کھڑے) سوہݨا فکری روپ قاری کوں اپݨے سحر وچ جکڑ گھِندے۔ اُنہیں دی کتاب’’اُشا‘‘ ارفعیت دی بہترین مثال ھے۔ ایں تأثر کوں ثابت کرݨ کیتے کتاب ’’اُشا‘‘ وچوں صرف ݙوں شعر پیش کریساں:
انت یا انتہا تاں ہوسی کُئی
بھاہ لڳی ھے اُشا تاں ہوسی کُئی
جیڑھے کچرے دے ڈھیر تے مر ڳن
اُنہیں ٻالیں دی ماء تاں ہوسی کُئی
دیگر زباناں توں تراجم
وِلیم کیرے 1761ء-1834ء جو ھک پروسٹنٹ عیسائی یعنی لُوتھر دا پیروکار حا،اوکوں یقین حا عیسائیت دی تبلیغ کیتے بہترین طریقہ ایھوں ہے کہ انجیل دے ترجمے لوکاں کوں ڈتے ونجن جنھاں کوں ہر شخص اپݨی زبان وچ پڑھ تے سمجھ سکے ۔لہذا اوں 1801ء کِنوں لاں تے 1830ء دے درمیان چالھیں ہندستانی زباناں وچ سالم یاں اُدھورے ترجمے پیش کیتے ۔انھاں تراجم دی اشاعت کیتے اوں ہندستان دے اندر بنگال دے ھک شہر سیر امپور جو دریا ہگلی دے اُتے کلکتہ کِنوں سو میل دور واقع ھِ ھک جدید پریس وی لاتا ۔
اُنھاں اِنھاں تراجم دے کیتے نِت نئی زباناں دی تلاش وچ رہندا حا۔خواہ او زباناں سیرامپور کِنون کتنی ہی دور کیوں نہ آلایاں ونجن حا ۔اُنھیں اِنھاں تراجم کیتے اِنھاں زباناں دی لُغتیں تے قواعد وی کرݨے پمدے ھَن ۔سیرامپور مشنریز دی چھٹی یاداشت " سکستھ میموری " دے مطابق سرائیکی تراجم دا آغاز 1816ء کِنوں پہلے کر چکا حا ۔یقیناً سرائیکی دے قواعد ترتیب ڈیوݨ دی پہلی کوشش کرݨ والا ویم کیرے ھی ثابت تھیندے. پائلو کوئلیو دے شہرہ آفاق ناول دا سرائیکی ترجمہ کیمیا گر ہک عمدہ اضافہ اے جیہڑا کہ باسط بھٹی دا اہم کم اے. با سط بھٹی،مہر عبدالحق،دلشاد کلانچوی،ظامی بہاولپوری، اسلم رسولپوری تے جاوید آصف سراءیکی مترجم ہن۔
ریاست دی نقل (حکایت)
ریاست دی نقل
اساں اُتھاں پجے تاں ہک وسوں ریاست دی نقل پئی کریندی ہئی
اِتھاں بہوں سوہنڑے لوک ہِن سادے محبتی'تریمتیں بالیں جوانیں دا آدر'بڈھڑیاں دی عزت'اوہ میلہ ڈیکھنڑ ویندن منڈوا ڈیکھنڑ آندن'عشق کریندن عاشقاں دے قصے سنڑدن'جھمر ڈیندن عطر ملیندن'دھوتے ہوئے کپڑے پیندن شیشہ ڈیدھن محبوباں دی گلی ویندن پر اُنہاں پچھوں دھمک ہے'ملاں قاضی حاکم یا ہکا گالھ کریجے ریاست دی دھمک'اوہ ریاست دے سکول ویندن اوندا نصاب پڑھدن'ریاست دا اخبار ڈیدھن خبراں سنُنڑدن'اوہ اپنڑی اپنڑی جھا تے سوہنڑے تے محبتی پر کہیں کہیں ویلے انہاں اندر جاگ پوندی پولیس فوج تے ریاست
اوہ نشانیاں علامتاں توں ڈردن'ریاست ڈسیندی ہے نشانیاں علامتاں بناونڑ ریاست دا کم ہے لوکیں دا نئیں'نشانیاں علامتاں سرکاری نصاب وچ تاریخ وچ ڈِٹھیاں ونج سگدیاں ہِن 'سرکاری پوسٹر کتابچے اشتہار سال پسال انعام اعزاز ریاست دا کم ہے'لوکیں دا ووٹ بہوں قیمتی ہے پر اگوں سبھ ریاست دا کم ہے'ایہا جھا ہے انہاں وچوں اکثر نشانیاں علامتاں توں ڈردن'جتھاں وی نواں نشان کوئی ابھرے علامت کوئی بنڑے اوہ ڈردن
سرکار دے خلاف اوہ بُلیندیاں لڑدیاں وی سرکار دی نقل ہک بنڑ ویندن'بہوں سوہنی وسوں ریاست دا چربہ ہک بنڑ ویندی'اوہ عشق کریندے ڈوجھا کوئی عشق کرے تاں پولیس خود بنڑ ویندن'اوہ اپنڑے بوہیاں تے گلیاں وچ ناکے لیندے لوکیں کوں ڈریندن مریندن فوج ہک بنڑ ویندن اوہ ملاں کوں قاضی کوں چنگا نی جانڑدے پر موقع ملے ملاں قاضی بنڑ ویندن'اوہ جھمر اپنی لڈ ویندن سرکاری چبوترے. (رفعت عباس)
ارسطو
حالات
18 سال دی عمر وچ او ایتھنز چلا آیا، جیہڑا اس وقت مرکزِ علم و حکمت ہئی۔ اتھاں او 37 سال دء عمر تک افلاطون دے مکتب نال وابستہ ریہا، تاہم وقت دے نال نال اینکوں اپݨے استاد افلاطون دے خیالات وچ تضاد تے طریق تدریس وچ کجی نظر آئی جینکوں اس اپݨی تحریراں وچ موضوع بݨایا ہے۔ 53 سال دی عمر وچ ارسطو نے اپݨے مدینہ الحکمت دی بنیاد پاتی جتھاں اس نظری و کلاسیکی طریقہ علم دے بجائے عملی تے عقلی مکتب فکر کوں فروغ ݙتا۔ اخیر عمر وچ ارسطو دے اس دے شاگرد سکندر اعظم دے نال اختلافات تے ول اس دی موت دے بعد شورشاں نے اونکوں یونان بدر تھیوݨ تے مجبور کر ݙتا۔ تے ایویں ارسطو دا خالکس وچ 7 مارچ 322 قبل مسیح وچ انتقال تھیا.
thumb|ارسطو
علمی کاوشاں
alt=ارسطو (سڄے) اور افلاطون (کھٻے)|left|273x273px فلسفہ دے علاوہ جیہڑی چیز ارسطو کوں سابق فلاسفہ توں ممتاز کریندی ہے اوہ اوندا عملی طبیعیات، ہیئت تے حیاتیات وچ ملکہ ہئی۔ اوہ پہلا عالم ہئی جیں نے علمی اصطلاحات وضع کیتے۔ منطق کوں باقاعدہ علم دا درجہ ݙتا تے سیاست و معاشرت کیتے باضابطہ اصول ترتیب ݙتے۔ اوندی قائم کردہ اکیڈمی عرصہ دراز تک مرکز علم و فن رہی۔
اہم تصانیف
ارسطو صرف فلسفی ہی نہ ہئی، بلکہ اوہ علم طب، علم حیوانات، ریاضی، علم ہيئت، سیاسیات، مابعدالطبیعیات تے علم اخلاقیات تے قدیم حکماء دے مابیں مستند تے صاحب الرائے عالم وی منا ویندے۔ اوندی کتب تے تحقیقی رسائل دی تعداد ہزار توں اتے ہے، جنہاں وچوں اہم ایہ ہن۔
سرائیکی قومیتی تحریک
13.جنوبی پنجاب صوبہ محاذ
جنوبی پنجاب صوبہ محاذ دا قیام 9 اپریل 2018ء
آئزک نیوٹن
سر آئزک نیوٹن (انگریزی ناں Sir Isaac Newton) (جنوری 4، 1643ء توں 31 مارچ 1727ء) ہک انگریز طبیعیات دان، ریاضی دان، ماہر فلکیات، فلسفی تے کیمیادان ہئی جیندا شمار تاریخ دی انتہائی اہم شخصیات وچ تھیندا ہے۔ 1687ء وچ چھپݨ والی ایندی کتاب قدرتی فلسفہ دے حسابی اصول (لاطینی: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) سائنس دی تاریخ دی اہم ترین کتاب منی ویندی ہے جیندے وچ کلاسیکی میکینکس دے اصولاں دی بنیاد رکھی ڳئی۔
ایں کتاب وچ نیوٹن نے کشش ثقل دا قنون تے اپݨے ترئے قوانین حرکت ݙسے۔ ایہ قوانین اڳلے ترے سو سالاں تائیںطبیعیات دی بنیاد بݨے ریہے۔ نیوٹن نے ثابت کیتا جو زمین تے موجود اجسام تے سیارے تے ستارے ہکو ہی قوانین دے تحت حرکت کریندے ہن۔ اوں نے اپݨے قوانین حرکت تے کیپلر دے قوانین دے درمیان مماثلت ثابت کر تے کائنات وچ زمین دی مرکزیت دے اعتقاد کوں مکمل طور تے ختم کر ݙتا تے سائنسی انقلاب کوں اڳوں ودھاوݨ وچ مدد ݙتی۔ تے آئزک نیوٹن نے مسیحیت دے مشهور ٹرینیٹی یا تثلیث دے نظریے کوں رد کر ݙتا -
نیوٹن دا کاروبار
نیوٹن 1700ء توں 1727ء تک شاہی ٹکسال (Royal Mint) دا سربراہ ریہا ہئی جیہڑی مملیکت کیتے سکے بݨیندی ہوندی ہئی۔ اوں ویلے کاغذی کرنسی وی گردش وچ آ ڳئی ہئی۔ نیوٹن اسٹاک مارکیٹ وچ ݙاڈھا ناکام ریہا تے اپݨی دولت دا وݙا حصہ شیئر وچ سرمایہ کاری کر کے ون٘ڄا ٻیٹھا۔
“I can calculate the movement of stars, but not the madness of men.”
فروری 1720ء وچ نیوٹن نے South Sea دے کچھ شِئیر خرید کیتے تے صرف مہینے ݙیڈھ بعد جیہڑلے انہاں دی قیمت ݙوڑی تھی ڳئی تاں خوشی خوشی ویچ کے منافع گھن گھدا۔ پر نیوٹن نے ݙٹھا جو جولائی تائیں انہاں دی قیمت ترئے گنا تھی چکی ہے تے اوں دے جنہاں دوستاں شیئر نہ ویچے ہن اوہ ہݨ وݙے امیر تھی ڳئے ہن۔ ایں ڳالھ پاروں نیوٹن نے وݙی مقدار وچ ٻئے شیئر خرید کر گھدے جنہاں دی قیمتاں تیزی نال اتے ویندیاں پیاں ہن۔ پر اگست دے مہینے توں قیمتاں تیزی نال ڈھٹھیاں تے نومبر تائیں نیوٹن  کوں زبردست نقصان تھی ڳیا۔
افضل عاجز دی یاد ءچ
افضل عاجز دا فرماوݨا ہے ڄو میکوں انہاں دا اوہ کلام یاد ہے ڄہڑا انہاں کوں خود یاد کونی،تے اوں کوں خوبصورت رنگ ݙے کے دوستیں کوں شیر کیتا ونڄیں۔ عرض کیتا سیں ہک وار پنجابی ادبی سنگت افضل عاجز نمبر کݙھیا ہاءی ،ڄیندے وچ ساءیں دا کلام شامل ہاءی ۔اساں تاں اس کوں یاد کیتی ودے ہاں ڄہڑا کہ اصل اچ بہانا ہے "یار"کوں یاد کرݨ دا۔
افضل عاجز نال میݙی ڄاݨ سنڄاݨ ٻہوں پراݨی ہے ،جݙاں اوہ ڈاکٹر شیر افگن دے جلسیاں اچ شعر پڑھدے ہن تے کہکوں بغیر وضو اپݨے شعر پڑہݨ دی اجازت نن ݙیندے۔ہک دفعہ میݙے کول اے گناہ سر زد تھیا ہاءی پر انہاں دا تھورایت جو میکوں ماف کر ݙتا ہا۔افضل عاجز نال ملاقاتاں دا سلسلہ اوں ویلے ودھ ڳیا ڄݙاں اساں وی لاہور شفٹ تھی ڳیوسے،میݙا ہمیشہ انہاں ڳلہ رہیا جو تساں مزاحمتی سراءیکی شاعری چھوڑ کے اپنݨے وسیب دے افتادگان خاک کوں کلہہ چھوڑ ݙتا ہے،تے اج اساں کلہیاں ٻے کے افضل عاجز کوں یاد کریندے ٻیٹھے ہاں جو اساݙی او آواز کتھے کھڑیچ ڳءی ہے جہڑی کوءل وانگوں آدھی ہے،
شہر تیݙے دیاں سڑکاں اتے چنبا مروا کھلدا ہے
ریاست جھنگ
نولاں دا دور ١٢٠٦ کنوں ١٤٦٠ء ( کل یارھاں حکمران ہن)
سیالاں دا دور ١٤٦٠ کنوں ١٨١٨ء (مَل خان سیال بانی۔ کل اٹھارھاں حکمران)
سکھاں دا دور ١٨١٨ کنوں ١٨٤٨ء
انگریزاں دا دور ١٨٤٩ کنوں ١٩٤٧ء ضلع بݨ ڳیا۔
کبیر خاں نَول
کبیر خاں نول تخت لہور تے وی حکومت کیتی ہے۔ کبیر خان ١٢٣١ء وچ آپݨی حکومت شروع کیتی او ٻہوں قابل جرنیل تے منتظم ہائی، شمس الدین التمش کبیر خاں کوں ملتان تے اوچ دا حاکم وی بݨا ݙتا۔ کبیر خاں نول رضیہ سلطانہ کوں تخت تے ٻلھاوݨ وچ ٻہوں اہم کردار ادا کیتا۔ ایں پاروں رضیہ سلطانہ کبیر خاں کوں لہور دا حاکم وی بݨا ݙتا۔ ١٢٤٢ء (٦٣٩ھ) وچ کبیر خاں نول فوت تھیا تاں اوندی وݙی سلطنت سُکڑ ڳئی۔
کبیر خان نول دے بعد بالترتیب کالو خان نول، مبارک خان نول، سجاول خان نول، سارنگ خان نول جھنگ دے حکمران بݨے۔
سارنگ خاں
سارنگ خاں نے جھنگ دے نال نال ملتان، اوچ تے دیپال پور تے وی حکومت کیتی ہے۔
ملو خاں
سارنگ خاں دا بھرا ملُو خاں جھنگ دا براہ راست حکمران تاں کائناں ہا۔ ١٣٩٤ء وچ بھرا دے تعلقات دا فائدہ چاتے ناصر الدین سلطان محمود شاہ دی ساری فوج دا جرنیل بݨ ڳیا۔
ملُو خاں دلی دی فوج دا سربراہ ہائی تے پورے ہندوستان دا مالک ہائی۔ ملو خان نے لودھی خاندان دی فوج کوں کئی موقعیاں تے ہرایا۔ تاتار خاں لودھی کوں پانی پت دے میدان وچ تے شمس خان لودھی کوں بیانہ دے مقام تے ١٤٠٠ء وچ شکست ݙتی۔ ١٤٠١ء امیر تیمور دلی تے حملہ کیتا تاں ناصر الدیں محمود شاہ گجرات فرار تھی ڳیا۔  ملو خان دے  ݙو پتراں خداداد خان نول تے  سیف الدین نول کوں امیر تیمور قتل کرا ݙتا۔  ملو خاں فرار تھی ڳیا۔ امیر تیمور دلی تے قبضہ کرتے  پندرھاں ݙین٘ہاں بعد  واپس ثمر قند ڳیا تاں ملو خاں وت دلی تے حملہ کرتے قبضہ کر گھدا تے  ناصر الدین سلطان محمود شاہ واپس دلی آیا تاں ملو خاں اوند استقبال دلی وچ ہمایوں محل وچ کیتا۔ حکمران تاں ملو خان ہائی۔ ایہ ݙیکھ تے ناصر الدین سلطان محمود شاہ قنوج چلا ڳیا تے اوتھوں دا حکمران بݨ ڳیا۔ وت ١٤٠٥ء  قنوج تے ملوخان حملہ کیتا تے ناصر الدین سلطان محمود شاہ کوں خراج ݙیوݨ تے راضی کیتا۔  تے اوٹاوہ، گوالیار، تلمبہ، قلعہ بھٹنیر کوں فتح کرݨ دے بعد ١٤٠٨ء کوں پاک پتݨ تے حملہ  کیتا تاں خضر خان دی فوج نال مقابلہ تھیا۔ گھوڑا زخمی تھیا تاں دستی جنگ شروع تھئی۔ ملو خاں ݙاڈھا زخمی تھی ڳیا، اسلام خان لودھی (بہلول لودھی دے سوہرے) دے ہتھوں مارا ڳیا۔ دولت خان لودھی کوں ملو خان دے مرݨ دی اطلاع ملی تاں واں ناصر الدین کوں قنوج کنوں دلی سݙوا گھدا تے دلی دا حکمران بݨا ݙتا۔
سیال خاندان
سیال خاندان دے اٹھارھاں حکمراناں حکومت کیتی ہے۔
١٢٨٨ء وچ بابا فرید الدین گنج شکر آپݨے مرید رائے سیال کیتے پیش گوئی کیتی تے بشارت ݙتی جو تیݙی اولاد جھانگی تے حکومت کریسی۔ رائے سیال ایں بشارت موجب جھنگ وچ جنگل آباد کیتا تے جھنگ سیالاں دی وستی بݨی۔
مَل خان سیال نے ١٧ ستمبر ١٤٦٢ء کوں پہلی باقاعدہ ریاست جھنگ دی بݨیاد رکھی۔ اوں کاشتکاراں کوں زمیناں ونڈیاں تے آباد کرائیاں۔ ہر ݙومیل دے پندھ تے کھوہ تے وستیاں آباد کرائیاں۔ سڑکاں، پل، قلعے تے ریاستی فوج بݨائی۔ مال  دا محکمہ بݨایا۔ مل خاں ١٥٠٣ء تائیں حکومت کیتی تے تریاسی سال دی عمر وچ فوت تھیا۔ اوندے بعد آوݨ آلے یارھاں حکمراناں کوئی خاص کم کائناں کیتا۔  وت تیرھویں حکمران ١٧٣٩ ء وچ  اقتدار سنبھالݨ آلے ولی داد خان نے نہ صرف انقلابی اصلاحات کیتاں بلکہ ریاست جھنگ دی حدود کوں وی  مزید وسعت ݙتی۔
انھاں دے دور وچ اسلامی قنون رائج تھی ڳیا، چور دی سزا ہتھ کٹݨ ہائی۔ جوان مرداں تے تریمتاں کوں کھلے ننگے سر پھرݨ تے پابندی ہائی۔
نواب ولی داد خان نے جھنگ دی تاریخ وچ پہلی واری ݙاہ ہزار دی مسلح فوج تیار کیتیتے چونکہ بذاتِ خود ہک ماہر جنگجو ہن۔  ایں کیتے ہر معرکے وچ سپہ سالار دی حثیت نال شامل تھیندے ہن۔
انھاں جھنگ وچ پہلا بارود خانہ بݨوایا تے رمی نامی ہک فرانسیسی ماہر جنگ کوں آپݨاں وزیر مقرر کیتا جیں فوج کوں بندوق اتے توپ دے استعمال دا طریقہ سکھایا تے سرحدی علاقیاں وچ فوجی گشت دا آغاز کیتا۔
انھاں دے دور وچ ریاست جھنگ دی حدود وچ کمالیہ، ساہیوال، جڑانوالہ، شاہ پور، لیہ، پنڈی بھٹیاں، حیدرآباد، تھل، منکیرہ، خوشاب، رنگ پور تے قتال پور دے علاقے شامل ہن۔
غریباں کیتے ݙو روپے سالانہ وظیفہ مقرر کیتا تے غریب دھیاں دی شادی کیتے ݙاہ روپے دا دان سرکاری خزانے وچوں تھیندا ہائی۔
١٧٥٩ء یا ١٧٦٣ء وچ انھاں دی وفات تھئی۔ انھاں دی وصیت دے مطابق انہاں دے داماد عنایت اللہ خان کوں حکمران بݨیا ڳیا۔
انگریزی
انگریزی ہک زبان ہے۔انگلستان دی زبان ہے۔ امریکہ اسٹریلیا وچ وی انگریز وسدن۔
انگریزی بنیادی طور تے مغربی جرمینک زبان ہے جیڑی قدیم انگلش کنوں بݨی ہے۔ سلطنتِ برطانیہ دی سرحداں وچ توسیع دے نال نال ایہ زبان وی انگلستان کنوں نکل تے امریکا، کینیڈا،آسٹریلیا، نیوزی لینڈ سمیت پوری دنیا وچ  کھن٘ڈ ڳئی تے اڄ برطانیہ یا امریکا دی سابق نو آبادیاں وچوں اکثر وچ ایہ سرکاری زبان ہے جنھاں وچ پاکستان، گھانا، بھارت، نائجیریا،جنوبی افریقا، کینیا، یوگینڈا تے فلپائن وی شامل ہن۔
سلطنتِ برطانیہ دی وسیع سرحداں دے باوجود انگریزی 20 ویں صدی تائیں دنیا وچ رابطے دی زبان کائناں ہائی بلکہ ایں کوں ایہ مقام ݙوجھی جنگ عظیم وچ امریکا دی فتح تے دنیا بھر وچ امریکی ثقافت دی ترویج دے ذریعے حاصل تھیا خصوصا ذرائع مواصلات وچ تیز ترقی انگریزی زبان دی ترویج دا باعث بݨی۔
آبادی
٣٥ کروڑ کنوں ودھ لوکاں دی مادری زبان انگریزی ہے۔ ݙوجھی زبان تے طور تے ٻولݨ پڑھݨ لکھݨ آلے ݙیڈھ ارب کنوں ودھ ہن۔ انگریزی زبان انگلستان,آسٹریلیا,امریکہ اتے کینڈا وچ بولی ویندی ہے.. لندن وچ ٻاوی فیصد لوک انگریزی دی بجائے ٻیاں زباناں الیندن۔
افضل ندیم افضل
سرائیکی زبان دے مہاندرے شاعر تے عظیم خدمت گار سئیں افضل ندیم افضل اج شام 5 وجے دیرہ غازی خان اچ فوت تھی ڳن. آپ دی وفات نال سارے وسیب اچ صف ماتم وچھ ڳئی اے. سرائیکستان قومی کونسل دے صدر ظہور دھریجہ سئیں افضل ندیم افضل دی وفات تے تعزیت دا اظہار کریندے ہوئیں آکھئے جو انہاں دی وفات نال ہک ایہو جیہا خلا پیدا تھئے جیرھا ٻہوں عرصے تئیں پُر نہ تھی سڳسے. انہاں دے بزرگیں دی زبان سرائیکی نہ ہئی پر افضل ندیم افضل ما دھرتی ی زبان دی اتنی خدمت کیتی جو ما ڄایا نہ کر سڳسے.
گشکوری دی جنگ
گوگیرہ دے اردگرد نیلی بار تے ساندل بار وچ لارڈ برکلے دی چیرہ دستیاں ودھدے ویندے ہن ، اتھوں دے لوگاں دا روزگار ݙو ترے بڑی حرفتاں دے نال منسلک ہئی جس وچ زمیندار، کسان مزدور، خدمتگار طبقہ تے مال مویشی پال کے ویچݨ والے شامل ہن، سیدوالہ تے گوگیرہ ایں اعتبار نال علاقے وچ اناج، اجناس تے دیگر ضروریات دی مرکزی منڈی وی ہئی، ایہ سارے طبقے ہی انگریز دے خلاف ہن لیکن اپݨے عہد دی سپر پاور دے نال ٹکر گھنݨ دی ہمت کہیں وچ نہ ہئی، انہاں وچ لوہار وی ہن جیہڑے زرعی آلات تے ہتھیار بݨاوݨ دے ماہر ہن، دیگر لوگ جنہاں کوں عرف عام وچ کمی آکھا ویندا ہے، اوہ وی ہتھیاراں دے استعمال توں بے بہرہ نہ ہن، عام لوگ جیہڑے مال مویشی پال کے گزارا کریندے ہن، لڑائی بھڑائی وچ اوہ وی چست ہن جبکہ سردار طبقہ مالی تے دیگر وسائل نال مالا مال ہئی، لیکن اس دے باوجود سرکاری تقاضیاں دے سامݨے انکار دی مجال یا مقابلے دا حوصلہ کہیں وچ نظر نہ آندا ہئی، اس سلسلے وچ ہر کہیں دیاں نظراں رائے صاحب دی طرف ہی اٹھدیاں ہن۔
افضل ندیم افضل
وفات:
١٣ ستمبر ٢٠١٩ء ونکی:Wt/skr
گشکوری دی جنگ
رائے صاحب جیہا آزاد منش شخص جس اپݨے علاقے تے لوگاں دے مفاد کیتے ہمیشہ دربار سرکار وچ اپݨی ڳال منوائی ہݨ اوہ تھاݨہ کچہری تے سرکاری نظام وچ کافی بے وس نظر آندے ہن، انہاں مشکلات تے ملک وچ انگریزاں دے خلاف اٹھدی ہوئی مزاحمت کوں ݙیکھ کے رائے صاحب وی مزاحمت دا فیصلہ کر چکے ہن۔
انگریز نے ݙاہ سال دے اندر پنجاب تے وسیب وچ پنجویہہ جیلاں تے تھاݨہ کلچر قائم کیتا تاکہ جیہڑا سر چاوے اس دا سر نیہوایا ونج سکے، اس دے عملی مظاہرے جا بجا تھیندے پئے ہن ، نیلی بار وچ اس دا وݙا مظاہرہ اس وقت تھیا جیہڑلے تعلقہ سبوکا دی جوئیہ برادری نے مالیہ تے لگان وصول کرݨ والے سرکاری عملے کوں انگریز دی مرضی دا بھاری معاملہ ݙیوݨ توں انکار کر ݙتا، اس دی پاداش وچ انہاں کوں “نابر” یعنی باغی قرار ݙے کے پکڑ دھکڑ دا سلسلہ شروع تھی گیا۔
جنرل منٹگمری نے لارڈ برکلے کوں خصوصی ہدایات بھیجیاں:
“اس توں پہلے کہ ایہ بغاوت پنجاب بھر وچ سرایت کر ونجے اینکوں اتھائیں کچل ݙیو”۔
ایں حکمنامے دے بعد اہلکاراں دے ہتھ جو کجھ وی لگا، انہاں سب عورتاں، ٻالاں تے مال مویشیاں کوں ہکل کے اوہ بنگلہ گوگیرہ گھن گئے تے جیل وچ بند کر ݙتا۔
اس موقع تے جھامرے دے قریب پتݨ تے ہک اجلاس تھیا جس وچ وٹو برادری نے سیّدوالہ پولیس اسٹیشن تے حملہ کرݨ دا مشورہ ݙتا لیکن رائے صاحب نے ایہ آکھ کے منع کر ݙتا کہ اتھاں پیٹ کی خاطر نوکری کرݨ والے چند اپݨے ہی لوگ ہوسن جیہڑے مارے ویسن ، اس وچ انگریز دا کیا ویسی ؟ کم اوہ کرو جیہڑا انگریز دا تابوت ثابت تھیوے…!۔
ول 26 جولائی 1857 دی رات رائے صاحب نے ہک بھاری دستے نال گوگیرہ جیل تے حملہ کیتا تے تمام باغیاں کوں رہا کرکے گھن گئے، انہاں مجاہدین دے علاوہ قیدی وی بے جگری نال لڑے، اس مقابلے وچ انگریز دے پوݨے چار سو سپاہی مارے گئے تے رائے صاحب خود وی زخمی تھئے، اس معرکے دے بعد سب لوگ راوی دے جنگلات وچ روپوش تھی گئے۔
ڈھولا
ڈھولا لوک شاعری دی او صنف ہے جہڑی سارے پنجاب تے سرائیکی علاقے وچ مقبول ہے۔ ایہ قدیم صنف صدیاں دا پین٘ڈا کریندی ہوئی ہک پیڑھی کنوں ݙوجھی پیڑھی تائیں سینہ بسینہ چلدی آن٘دی ہے۔ ہر جاہ تے ہر لہجہ دے لوک ڈھولا وݙے شوق نال سݨدے سُݨیندے ہن۔ پر راوی تے چباب دے دوآبے وچ ایہ صنف ٻہوں پسند کیتی ویندی ہے۔ زیادہ ڈھولے باراں دے علاقے وچ ٻولے تے ڳائے ویندن۔ سچی ڳالھ تاں ایہ ہے جو دریاواں دی کندھی مُنڈھوں لا دی تہذیب تے ثقافت دا ڳڑھ رہی ہے۔ جیویں دریاواں وچ زور تے روانی ہون٘دی ہے۔ اون٘ویں دھولیاں وچ وی زور تے روانی ݙیکھݨ وچ آن٘دی ہے۔ ایں سندھ دریا وانگوں راوی دی کندھی نے وی سوہݨی تہذیب کوں پیدا کیتا ہے۔
ڈھولا جھنگ، حافظ آباد، شیخوپورہ، ساہیوال، فیصل آباد، سرڳودھا، میان٘والء۔ ٹوبہ ٹیک سنگھ، مظفرڳڑھ تے ملتان دے علاقیاں وچ آپݨی سُن٘ڄاݨ بݨا چکیا ہے۔
تاریخ
کجھ لکھݨ آلے ڈھولے دی نسبت لوک داستان ڈھول سمّی تے مارو ڈھولے نال رلیندے ہن۔ کجھ لوکاں دا خیال ہے ڈھولا قدیم ساز ڈھول وچوں نکھتا ہے۔ ڳل وچ لٹکاوݨ آلے ہک ڳاہݨے کوں وی ڈھولݨاں آہدے ہن۔ ڈھول کنوں ڈھولا، ڈھولݨ، ڈھولݨا، ڈھولو یار تے ڈھولو ماہی جیہے لفظ محبوب دے معنیاں وچ ورتیندے ہن۔
اے ڈی اعجاز ہوراں دی کھوڄ دے مطابق ڈھولا اڄ توں ݙوسو سال پہلے بݨیا، اڄ توں سو سال پہلے ڄمݨ آلے ہک فقیر شاعر  میاں مراد دے دھولے ملدے ہن۔ انہاں توں پہلے ہک ٻیا شاعر میاں راجا ہے۔ ڈھولے دا لکھاری کوئی پڑھیا لکھیا بندہ کائنی ہون٘دا۔ تے نہ ہی این٘دے اُتے ہک بندے دی چھاپ ہون٘دی ہے۔
کجھ لوکاں دا خیال ہے ڈھولا ڈھول یا ݙوجھے سازاں تے ڳایا وین٘دا ہے۔ اے ڈی اعجاز این٘کوں کائنی منیدے۔ او آہدن " ڈھولے دی وݙی خوبی اوندا موضوع  ہے۔ ڈھولا ہک گیت وی ہے تے این٘کوں گیت وان٘گوں ڳایاوی ون٘ڄ سڳدا ہے پر جنگی، معرفت تے داستانی ڈھولے کائنی ڳائے وین٘دے۔ ایہ تاں پنڈ دیاں ٻوہڑاں تلے سیالے دیاں راتاں وچ اڳاں دے مچ مچا کے ٻہہ وین٘دے ہن۔ تے ڈھولا ڳاوݨ آلا سوٹے دی ٹیک تے ڈھولا سُݨین٘دا ہے۔
حوالے
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
بندےبندےدی ڳالھ
بَندےبَندے دی ڳالھ
لِکھت م م رمضان ارائیں
سَڄݨو کیا ݙساواں ٻہوں ݙکھ ݙیوݨ والا حال اے، بندےبندےدی ڳالھ اے. ہِک بندہ آتےݙسیندےجوکرونا وائرس دےنال آدِھل دُنیا دےلوک مَروِیسن تےاُوندی ڳالھ تےاتبارآویندے، وَل کُئی آتےاہدےاے ݙینہہ ڈھیرتَپݨ نال آپےآپ مُک وِیسی اُوندی ڳالھ وی بھَاں ویندی اے. ایویں ہی انٹرنیٹ دا نویکلا جہاں تُوں وٹساپ تےہِک یونیورسٹی دا پڑھاکُوں ٻال آتےآپݨی ڳالھ مُہاڑکریندےتےنَوی تھیوری تَھپ تےاَہدے جو ایں بَوا کرونا دا دارو اسرائیل مُلخ کنوں ہے پِیا. اُوندے ہَتھ چُمݨ کُوں دِل اَہدے، ٻیا بندہ اپݨی ڳالھ دا پکا پک کرویندیں ہوئیں سُݨویندے جو ایندا دارو ہِک سال تُوں بعد بݨسی. مُحلے دا مولوی آتے دجال دی امدݨ ڈسیندےتےاُوندےنال مسیت ڈو وَنڄݨ کیتےلوک دُھرک پُوندے. اِتبار کرو یارو! حالات اےتئیں تھی ڳئن جو پی. ایچ. ڈی کرتےوی ڈُو جماعتاں پاس گُلو لوہار دی ڳالھ غورنال سُݨڑی پوندی اے. نَتھو درزی کلتھوں اَہدا پیا ہا اے کرونا، ورونا نال کُجھ کائنی تھیندا اے تاں ڄاݨ ٻُجھ کراہیں لوکاں کُوں ٹَرکایا ویندا پَئے. اَڄ اُونکوں نِچھ آئی تےاُوسویل نال ݙُو درجن مالٹے کھادی وَدا ہا جیندی وجہ کولوں ݙاہ واری اونکوں صحت گھر دی زیارت کرݨی پَئےگئی تےمِنتاں ترلےنال ذال کنوں تَنُور ءچ وَٹےتَپوا کراہیں مَتھےکُوں دُھوں ݙیواوݨا پئےڳیا. کل ہک چاچا سئیں بھیݙیں دے اَجڑ نال ویندیں اپݨےسنگتی کُوں اہدا ویندا ہا جو اے سَبھ امریکہ دی بدمعاشی ہےتےاُو مسیتاں کُوں بندکراوݨں چاہندےلیکن اونکوں مَیں شب برات جہیں رات ءچ ویڑھےدی چُنڈ ءچ مُصلیٰ وِچھاتےنمازپڑھدا ݙیکھ تےاَمدا پیاں. اَڄ ہک وَستی دےچَلتر چھوکرےکُوں ڳالھ کریندیں ہوئیں سُݨیا جو اے سَبھ 5جی دی وجہ نال تھیندا پئےلیکن اونکوں نال نال4جی دی سَپیٹ کم ہووَݨ تےکاوڑ اندی پئی ہَئی. جُمعہ قصائی دی اے ڳالھ ٹَھک چنڳی لڳی جو چینی چِٻریاں کَھندےہِن اے بوا اُوں وجہ کنوں وَدھی پَھلی ہے، جیرھا خوداپݨےوسوں دےواسیں کُوں کئی واری حرام مُردار کھوائی کھڑا ہا. ایندےنال وٹساپ یونیورسٹیاں تے کرونا کولوں بچݨ دا دارو، پُڑیاں، ٹِکیاں، بݨاوݨ دےطریقےݙسائےویندےپئن لگدے اِتنی تحقیقات شئیت امریکہ، روس تےچین ءچ گھٹ تَھئی ہوسی. ہِک قبلہ پِیرسئیں رات دےخواب ءچ کبوتر دی جَھلی نال ایں بَوا کولوں شفاء دا طریقہ ڈسیےتےمریدیں عمل کرݨ سانگےݙینہہ رات ہک کرݙتے. اڄ سڄی اطلاع سویلےنال آپݨےآپ کوں محقق آکھواوݨ والا گھبرو دلیلاں کھڑا ݙیندا ہا جو اے بَوا صرف قوم لوط دےپیروکاریں کوں تھی سڳدے، جیندےنالوں مدرسےدےوَݙےمُلاں ایں ڳالھ کوں شر وَدھاوݨ دا ہوکا آکھیےتے ڳالھ منݨ کنوں انکار کرݙتے. اخیری ڳالھ ادرک، تھوم، وَصل، کلونجی، کالی، چِٹی مرچ کنوں گھن کراہیں ہلیدر، چھوٹی وَݙی لاچی تک ہرشَئےدا نسخہ وٹساپ یونیورسٹی دی لیبارٹری ءچ حاضرہے. ناچیز دا نا کہیں نسخےتےعمل گنجائش، نہ ہمت بس پچھلےویہہ ݙینہواراں توں ذال دی دیدشفاء خانہ، اپݨےگھر کُوں قیدخانہ بݨائی ٻیٹھوں، ہَتھ دھووَݨ تےکھاوݨ پیوݨ ی منزل تک اوندےرحم و کرم تےہے. ساوےرنگ داہک منگا نہ بھاوَݨ والی بُو ہک گلاس سویرے سَنجھ کوں پِیندےپئیوں. اَڄ ڈھیرتنگ تھی تےناچیزپُچھݨ دا مُنڈھ ٻدھیا تے ذال آکھݨ پئےڳئی ""دھاݨے ہِن ٻیا کیا ہے؟؟؟"" ایں وَخت سُچینداں جو لاک ڈاؤن مُک وَنجے تے میں ٻَاہروَنڄ تے کیا کریساں. ""اللہ راسی..
دیہاتی بندہ تے شہر
دیھاتی بندا پہلی دفعہ شہر گیا نال ذال تے نکا پُتر ھاسی پھردیں ٹُردیں وڈے شاپنگ مال ءچ ونج پہنچا ،نکے پُتر ڈیٹھا لفٹ اتے تلے تھیندی کھڑی ھے اوں ابے کنیں سوال کیتا ،ابا اے کیرھی شئے ھے ابے بھلا اے بلا کڈاں ڈیٹھی ھئ سیدھا جواب ڈتس یار میکوں نیں پتہ اے کیرھی شئے ھے ، اجاں الویندے کھڑے ہن ہک بڈھڑی ویل چیئر تے بیٹھی ھوئ آئ اوں لفٹ دا نمبر ماریا دیوراں چیرجنڑ لگ گیاں وچو ہک چھوٹا جھئیاں کوٹھا نظر آیا بڈھی اندرو، دروازہ بند، نمبر چالو ،ہک ،ڈُو،ترائے ،چار ،پنج،چھ ،ست،پیؤ پُتر حیران پریشان ڈیھدے کھڑے ہن وت نمبر چالو تھی پئے دراوزہ کھلیے وچو ہک لال متیری انگریز قسم دی چھوکری نکھتی ،دیھاتی پُتر کوں آکھیا اچھا اے چکر ھے میکوں ساری گال سمجھ آ گئ ونج کُڈ ونج ماء کوں پکڑ آ ایں کوٹھے ءچ پیلھا.
کجھ اساں وی ایں چکر ءچ کُڈ کے نویں بندے لفٹ ءچ وڑا کھڑے ہیں ہُنڑ کھڑے ہیں وات پٹی متاں لال متیرے نکلدے ھوون کائینا میڈا مکھنڑ جئیندے نصیب ءچ ٹیٹک ھوون او لال متیرے نئیں کھاندے،تھاکوں لال متیریں دا لالچ ڈے کے یا خواب ڈکھا کے ( بُڑَنمبے ) ڈتے گئین نکے ویلھے اساں جڈاں چِدے کھیڈدے ھاسے اُڈھایں ہک اکھانڑ ھوندا ھا ساکوں ادھارے پیسے ڈیو تھاکوں چبڑھیں دی بار تے ولا ڈیسوں،ہُنڑ وی اساں چبڑھیں دی بار تے ونج سدھروں تاں ھے پہلے کوئ امکان نیں نظردا ، وڈے گودے مر گئین جنھیں کوں ساڈا ڈاڈا تے ابا ووٹ ڈیندے ہن ہُنڑ انھیں دی نویں نسل کوں اساں ووٹ ڈیندے ھیں اجاں ساڈے بالیں انھیں دی بی نسل کوں ووٹ ڈیونڑے آخر (اُرسی کُرسی کندھ ایرے تے ٹُرسی،)نکے ویلھے دی اُو کھیڈ یاد ھیوے گول گول گُھمدے ھاسے تے آھدے ہاسے آلیاں بوالیاں ،دائ دے کنیں والیاں ،بس اوھے آلیاں بوالیاں کھاندے کھڑے ہیں تے کھاندے راہسوں، تلکِنڑ تاں منڈھو یاد ھوسائے سارا ڈینھ تلکدے ھوئیں چس آندی ھئ پَر رات کوں سیدھے سم ناسے سگدے اے اوھا تلکنڑ ھے بابو چساں چاتے نے ہُنڑ سیدھا سمنڑ تاں پریں دی گال ھے پاسے تے سمنڑ جوگا چھوڑن میکوں گلاء ڈیوائے  ،،،جمیل بلوچ.
سویڈن
thumb|جھنڈا Flag of Sweden
یورپ وچ ہک ملک ہے۔ سویڈن شمالی یورپ دا ہک ملک ہے جیندے اطراف وچ زیادہ تر سمندر ہے۔ مغرب وچ ناروے تے شمال مشرق وچ فن لینڈ ہے۔ ایہ سمندر تے ہک لمبے پل دی مدد نال ڈنمارک نال وی ملا ہویا ہے۔
تاریخ
شروع دے دور وچ سویڈن دے بہت سارے لوگ Odin تے Thor کوں اپݨا خدا منیندے ہن۔ انہاں خداواں دے شکلاں ساکوں پتھراں تے بݨے ہوئے ملدے ہن۔ جس توں اساں اندازہ لا سکدے ہیں کہ اے خدا کس طرح دے ہوسن۔ 1000ء وچ سویڈن Sveland, Norrland تے Götaland دے علاقیاں تے مشتمل ہئی۔ جنوبی Götaland ڈنمارک دا حصہ ہئی۔ جبکہ Härjedalen، Jämtland تے Bohuslän ناروے دے حصے ہن۔ 1600ء وچ کئی جنگاں ہووݨ دے بعد اے علاقے سویڈن دے بادشاہ نے فتح کر گھدے۔ 1398ء توں تقریباً 130 سال تک ڈنمارک، سویڈن تے ناروے دی ہک حکومت ہئی۔ مارگریٹ پہلی ملکہ ہئی جس نے انہاں ترئے ناردن ممالک تے حکومت کیتی۔ 1523ء وچ سویڈن دے بادشاہ Gustav Vasa نے ڈنمارک توں اپݨا ملک الگ کر گھدا۔ اس بادشاہ کوں ملک دا سب توں وݙا بادشاہ منیا ویندا ہے۔ اس نے اپݨے دور وچ معاشی و فوجی نظام کوں بہت بہتر کیتا۔ اس بادشاہ دے ناں تے کئی چیزاں دے ناں رکھے گئے۔ Dalarna وچ Vasaloppet بادشاہ دی یادگار منی ویندی ہے۔ سٹاک ہوم دے ہک بھرے جہاز دا ناں Vasa رکھا گیا۔ اس دے علاوہ کئی گلیاں، عمارات دا ناں ایہو رکھا گیا۔ 1600ء دے بعد دے زمانے کوں سویڈن دا سنہری دور آکھا ویندا ہے۔ اس دور وچ سویڈن دے بادشاہواں نے فن لینڈ تے حکومت کیتی، جرمنی دے کچھ حصے تے Baltikum دے چند علاقے۔ ڈنمارک تے ناروے دے کئی علاقیاں کوں فتح کیتا۔ کارل سویڈن دے بادشاہواں دا ہک عام ناں ہئی۔ کارل 12 جیہڑا 1700ء تک زندہ ریہا۔ انہاں سب بادشاہواں وچ سب توں مشہور ہئی۔ اس نے اپݨی زندگی وچ زیادہ تر جنگاں لڑیاں۔ جݙݨ او Fredriksten قلعے کوں قبضے وچ کرݨ دی کوشش وچ ہئی تاں ایں جنگ وچ او مارا گیا۔ 1818ء توں 1844ء تک کارل یوہان ناروے تے سویڈن دا بادشاہ ہئی۔ بادشاہ کارل 16, Gustaf جیہڑا ہݨ سویڈن دا بادشاہ ہے۔ اس دا تعلق ہوں بادشاہ نال ہے۔
آبادی
سٹاک ہوم اہم شہر تے دارلحکومت ہے۔ پورے ملک دی آنادی اکانوے لکھ ہے۔
ابوداؤد طیالسیؒ
امام ابوداؤد طیالسیؒؒ، (پیدائش: 750ء— وفات: 819ء) عالم، محدث ، حافظ الحدیث تے فقیہ ہن۔
حالات زندگی
امام ابوداؤد طیالسیؒ دا ناں سلیمان بن داؤد  ابن الجارُودؒ ہے ۔ امام ابوداؤدؒ فارسی الاصل ہن لیکن بعد ازاں بصرہ وچ سکونت دی نسبت توں البصری مشہور تھئے۔ طیالسیؒ دی نسبت ’’طیالسہ‘‘ توں ہے یعنی اوہ سبز چادر جینکوں علماء جبے دے طور تے لباس دے اتے زیب تن کریندے ہوندے ہن۔ اِیں ناں توں اُنہاں دے لباس وچ شامل سبز چادر یعنی طیالسہ دا بیان ملدا ہے۔ حافظ الکبیر، صاحب المسند، ابوداؤد الفارسی کے القابات سے مشہور تھے۔ امام ابوداؤدؒؒ، حضرت زبیر بن العوام دی اولاد دے غلام ہن تے مولیٰ آل الزبیر بن العوام سݙویندے ہن۔ابن المغلابی نے بیان کیتا ہے کہ امام ابوداؤدؒ دی والدہ دا خاندان بنونصر بن معاویہ دا غلام ہئی۔
بصرہ وچ ہی تحصیل علم وچ مشغول رہے۔ بصرہ وچ ابن عون محدث (متوفی 151ھ) توں حدیث دا علم حاصل کیتا۔    محدث ہشام الدستوائیؒ (متوفی 152ھ) توں وی علم حدیث پڑھا۔  157ھ  وچ عبدالرحمٰن بن عبداللہ المسعودی توں سماع حدیث کیتا۔ اُنہاں دے بارے آکھا ویندا ہے کہ انہاں کوں 40000 احادیث یاد ہن۔
شیوخ
امام ابوداؤدؒ نے جنہاں شیوخ (اُساتذہ) توں علم حاصل کیتا، اوہ ایہ ہن:  ایمن بن نابل (تابعی)،  معروف بن خربوذ،   طلحہ ابن عمرو،  ہشام بن ابی عبداللہ،  شعبہ بن الحجاج،  سفیان ثوری،  بسطام بن مسلم،  ابوخلدہ خالد بن دینار،   قُرہ بن خالد،   سالح بن ابی الاخضر،  ابوعامر الخزاز،  حمادین،  داؤد بن ابی الفرات،  زَمعہ بن صالح،  جریر بن حازم،  فُلَیح بن سلیمان،  المسعودی،  حرب بن شداد،  ابن ابی ذئب،  عبدالرحمٰن بن ثابت ابن ثوبان،  اسرائیل،  ھمام بن یحییٰ،  محمد بن ابی حُمَید،  عبداللہ ابن مبارک،  امام ابن عینیہ،  ابن عون۔
وفات
204ھ وچ 68 یا 69 سال دی عمر وچ بصرہ وچ فوت تھئے۔ خلیفہ بن خیاط نے وفات ماہِ ربیع الاول 204ھ مطابق ستمبر 819ء لکھی ہے۔
اردو
alt=پاکستان دیاں زبان دا نقشہ|left|364x364px|پاکستان دیاں زبان دا نقشہ|border اردو پاکستان دی قومی زبان ہے۔ اے انگریزی دے نال پاکستان دی دفتری تے سرکاری زبان وی ہے۔ ایندے علاوہ بھارت دے کئی سرکاری زباناں وچوں ہک اردو وی ہے۔ اے زبان آزاد کشمیر ریاست دی وی قومی زبان اے۔ سرائیکی وسیب دی سابقہ ریاست بہاولپور دی سرکاری تے دفتری زبان اردو ہئی۔ بھارت دی ریاست یوپی وچ ست زباناں ٻولیاں ویندیاں ہن، کھڑی ٻولی، برج بھاشا، قنوجی، اودھی، بھوج پوری ، بندیلی تے باگھیلی۔ کھڑی ٻولی سہارن پور، مظفرنگر، بجنور، میرٹھ، بھاگ پٹ، رام پور ، جوتیباپھول نگر تے غازی آباد دے ضلعیاں وچ ہے، ہیں کھڑی ٻولی دا ٻیا ناں اردو یا ہندی ہے، باقی زباناں برج، قنوجی ،اودھی،بھوجپوری، بندیلی تے باگھیلی اردو تے ہندی کنوں ٻہوں مختلف تے وکھریاں زباناں ہن۔ دلی وچ ہریانوی تے کھڑی ٻولی ہے، لکھنؤ وچ اودھی زبان ہے۔ ہریانہ وچ ہریانوی تے راجھستان وچ راجھستانی زبان ہے۔ علی گڑھ تے آگرہ وچ برج بھاشا ہے.دلی وچ کھڑی تے ہریانوی زبان ہے۔ دلی کنوں علی گڑھ دا پندھ 138 کلومیٹر ہے۔
علی گڑھ دی زبان برج بھاشا ہے۔ علی گڑھ کنوں قنوج 214 کلومیٹر تے زبان قنوجی ہے۔ قنوج کنوں لکھنؤ 125 کلومیٹر دور ہے تے لکھنؤ دی زبان اودھی ہے۔ دلی کنوں لکھنؤ دا کل پندھ 500 کلومیٹر ہے۔ہریانوی دے پنج لہجے ہن: باگڑی،بانگڑو،دیسوالی، میواتی تے ہریانوی۔ باگڑی دی آبادی اٹھ لکھ ، مارواڑی چھیونجھہ لکھ ، میواتی دی آبادی چھی لکھ تے ہریانوی دی آبادی اسی لکھ، ہے۔۔۔ برج بھاشا دے ست لہجے ہن،اودھی دے اٹھ لہجے ہن۔کھڑی بولی دے پنج لہجے ہن: وجیگا، سپیرا، دیہاتی، ہندوستانی تے کھڑی بولی۔ ہیں چھیکڑی لہجے کھڑی بولی دا ݙوجھا ناں ہندی ہے۔ تے اردو ہیں ہندی دا ݙوجھا روپ ہے۔پاکستان وچ ایں زبان کوں قومی زبان دا درجہ حاصل ہے۔
اردو زبان دی ابتداء
بقول حافظ محمود شیرانی دے مطابق اردو زبان دی ابتداء پنجاب وچ تھئی۔ اینکوں ہک دور وچ لشکری زبان وی آکھا ڳئے۔
اردو ادب
اردو ادب شاعری وچ نظم، غزل، قطعہ، حمد، نعت تے مرثیہ تے مشتمل ہے تے نثر وچ افسانہ، ناول، قصہ، داستان، مضمون، تاریخ، دینیات تے سیرت النبی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم مشتمل اے۔
مشہور شاعر
تصغیر|160 px|[[میر تقی میر (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ویں صدی دے اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر]] تصغیر|220 px| [[مرزا غالب دی ہک یادگار تصویر۔]] تصغیر|160 px|علامہ اقبال
مرزا غالب، مومن خان مومن، علامہ اقبال، میر درد، میر تقی میر، مرزا محمد رفیع سودا، روشن لعل اختر، جگن ناتھ آزاد، نوشی گیلانی، محسن نقوی، میر انیس، اکبر اللہ آبادی، خواجہ غلام فرید، وصی شاہ، ناصر کاظمی، رشید قیصراݨی ، عبیدااللہ علیم، جون ایلیاء، اسماعیل میرٹھی، صوفی غلام مصطفیٰ تبسم، انور مسعود، جعفر زٹلی، اسد ملتانی، فاروق روکھڑی، امام بخش ناسخ، ساحر لدھیانوی، امیر خسرو، حفیظ جالندھری، جگر مراد آبادی، نظیر اکبر آبادی، الطاف حسین حالی، مولانا ظفر علی خان، فوزیہ اختر، سارہ شگفتہ، پروین شاکر
مشہور ادیب، ناول و افسانہ نگار، ڈرامہ نویس، نقاد، مضمون نویس، تاریخ دان
ڈپٹی نذیر احمد، رتن ناتھ سرشار، حسن علی شاہ، مرزا ہادی رسوا، قرۃالعین حیدر، عبداللہ حسین، فاطمہ ٹریا بجیا، احمد ندیم قاسمی، منصور آفاق، عزیز احمد، مظہر کلیم، نسیم حجازی، اسلم راہی، مستنصر حسین تارڑ، یونس بٹ، منشی پریم چند، راجندر سنگھ بیدی، کرشن چندر، بھیشم ساہنی، الیاس احمد گدی، سرسید احمد خان، سعادت حسن منٹو، مجید نظامی، ضیاء شاہد، ظہور احمد دھریجہ، ڈاکٹر مبارک علی، علامہ شبلی نعمانی، علامہ سلیمان ندوی، معین الدین احمد، خواجہ غلام رسول، یاسر جواد، خواجہ شمس الدین عظیمی، دیوان سنگھ مفتون، اجمل نیازی، کوثر نیازی، گوپی چند نارنگ، انور مقصود، خلیل الرحمٰن قمر، حسن نثار، وسعت اللہ خان، طارق اسماعیل ساگر، ابن صفی، امجد اسلام امجد، حمید کاشمیری، ابوالکلام آزاد، مجاہد جتوئی، امیر عباس ہاشمی، مشتاق احمد یوسفی، احمد جاوید، جاوید احمد غامدی، سلیم شہزاد، امتیاز علی تاج، عصمت چغتائی، افتخار نسیم، ممتاز مفتی، قدرت اللہ شہاب، غلام عباس، بلونت سنگھ، انتظار حسین، ابن انشاء، ڈاکٹر جان گلکرسٹ، میر امن دہلوی، سید حیدر بخش حیدری، میر شیر علی افسوس، میر بہادر علی حسینی، مظہر علی ولا، ، مرزا کاظم علی جوان، خلیل خان اشک، نہال چند لہوری، بینی نارائن جہاں، مرزا جان تپش، میر عبداللہ مسکین، مرزا محمد فطرت، میر معین الدین فیض، آل احمد سرور
مشہور ناول
اداس نسلیں (عبداللہ حسین)، گریز (عزیز احمد)، جانگلوس (عبداللہ حسین)، دشت سوس (فوزیہ ہاشمی)، مراۃ العروس، فسانہ مبتلا، توبۃ النصوح، بنات النعش، رویائے صادقہ (ڈپٹی نذیر احمد)، امراؤ جان ادا (مرزا ہادی رسوا)، مستانی (مونس عظیمی)، اللہ رکھی (مونس عظیمی)، ابلیکا (اسلم راہی)، میدان عمل (منشی پریم چند)، غبن (منشی پریم چند)، تمس (بھیشم ساہنی)، شکست (کرشن سنگھ)، شکست آرزو (حمید کاشمیری)، فردوس بریں (عبدالحلیم شرر)، فردوس ابلیس (عنایت اللہ)، علی پور کا ایلی (ممتاز مفتی)، فائر ایریا (الیاس احمد گدی)،
ترجمہ شدہ مشہور ناول
کیمیاگر (پاؤلو کوئلیو)، حنا کی بیٹیاں (ماریانہ فریڈریکسن)، حشیشین (سر ہندی شارپ)، دِلی (خشونت سنگھ)، ٹرین ٹو پاکستان (خشونت سنگھ)، باغ اردو (گلستان سعدی دا اردو ترجمہ از میر امن دہلوی، فورٹ ولیم)، باغ و بہار (قصہ بہار درویش دا اردو ترجمہ، فورٹ ولیم)
مشہور اخبارات، رسائل، میگزین
روزنامہ جنگ، نوائے وقت، خبریں، ایکسپریس، پاکستان، دن، نیا اخبار، مشرق، ہفت روزہ اخبار جہاں، فیملی میگزین، ماہنامہ لولاک، روحانی ڈائجسٹ، قلندر شعور، اردو ڈائجسٹ، جاسوسی ڈائجسٹ، سسپنس، ڈر، خوفناک ڈائجسٹ وغیرہ
اردو زبان دا پہلا شاعر
اعجاز الحق قدوسی دے مطابق عبدالحکیم عطاء ٹھٹھوی ( 1140ہجری ) اردو زبان دا پہلا شاعر ہے ۔
بقول حافظ محمود شیرانی مراد شاہ لاہوری ( وفات 1702 ء ) نے نظم میں سب سے پہلے اردو کا لوظ بمعنی زبان استمال کیتا۔ ایندے اشعار ڈیکھو
یہ قصہ جو ہے چار درویش کا
لیکن ہو اردو زباں میں بیاں
کہ بھاتی ہے ہر ایک کو یہ زباں
بقول پنڈت برج موہن مغل بادشاہ شاہجہان کے عہد میں پنڈت چندر بھات برہمن لاہوری نے سب توں پہلے اردو کی غزل لکھی
ڈو شعر اے ہن
پیا کے ناؤ کی سمرن کیا چاہوں کروں کیسے
خدا نے کس شہر اندر ہمن کو لائے ڈالا ہے
اردو دے حروف تہجی
موجودہ اردو زبان نستعلیق طرز وچ لکھی ویندی ہے۔ ایندے حروف تہجی دی تعداد 37 ہے۔ لیکن ۱۷ویں، ۱۸ویں تے ۱۹ویں صدی وچ اردو زبان دیوناگری رسم الخط وچ وی لکھی ویندی ہئی.
تھیلا مچھی
پوہ دی پندھرویں رات اے سیالہاں ناں نشاݨ کائنی. نیتاں پوہ دے پالے دیاں مثالاں مشور ہن. کتواں سال اتے ہکوں حال اے ھن کہیڑاں وی کائنا اڳے تاں ھنے ݙیہاݙے تاں سجھ دیگر ویلھے تھولی دیر کیتے ݙکھالی ݙیوے ہاں ھن تاں جھڑ وی نی تھینداں ساݙے گناہیں دے شامتاں ھن اساں سیہالے کوں گم کر ٻیٹھو. ہر کوئی اپݨی کھاپت وچ ردھا پے وسیب دے سارے جنگلیں کوں پٹ تے ٻالݨ بݨاں تے ساڑ چھوڑے اتے درکھان وݨ دے سماݨ بݨا کراہیں ویچیدے پن. جنگل ختم تھیوݨ نال او پکھی وی نئی ݙسدے جیڑے دھمی ویلھے اکھ کھلاون ہا ایں لکھت دا مقصد ٻیا ء اے ایں سانگےایں ڳال کوں اتھائیں تھپیندوں اڳی تے ٹردوں لکھت دے شروع وچ ݙسم پوہ دے مہینے وچ پالے زور گھتن ہا تاں آنہے تے مچھیاں کیتے لوک مچھیرے تے ہٹی وال کنے آنہے تے مچھی تےبھج دھرک کریندہا سویل دے ویلھے آنہہ اٻال کراہی کھاون ہا تے ݙپارے ویلھے مچھی تےراتیں وی مچھی ردھن ہا مچھیاں دھیر قسم دے ءِن.
سرائیکی تحریک دی کہانی
, 26 September 2012::چھپیل تاریخ.. سرائیکی تحریک دی کہاݨی۔۔ ۔۔۔۔۔۔لیجنڈ سرائیکی دانشور جناب۔ احسن واگھا صاحب....
تھیلا مچھی
ایں مچھی دے بارے وچ تفصیلات
اڄ تہاکوں سندھ دریا دی ہک مچھی دے بارے وچ ݙسݨا اے ایندا ناں سائیں تھیلا مچھی جیڑھی سندھ دیا وچ ہوندی اے. ایندا مل دھیر نئیں ہوندا اتے ݙمبھرے دی شکل تھولی بوتی ݙیندی اے پر ݙمبھرے دا مل تھیلا.مچھی کنے زیادہ ہوندے. ایندا سواد ݙمبھرے کنے کھٹ ہوندے اتے دھمبھرے جتی قد وی نئیں تھیندا ایندے وچ کنڈے ڈمبھرے وانڳوں ہوندن ے
سرائیکی تحریک دی کہانی
سرائیکی تحریک دی کہاݨی
[نوٹ: سرائیکی تحریک دی اے کہاݨی سئیں احسن واگھا دے پی۔ ایچ۔ ڈی تھیسس دے ہک حصے کنوں ترجمہ کیتی ڳئی ہئے. کہاݨی دا اے حصہ سرائیکی تحریک دے 1960 دے ݙھاکے دے موہری اڳواݨیں دے کردار کوں نشابر کریندے)
تھیلا مچھی
ایں مچھی دے بارے وچ تفصیلات
سندھ دے دریا وچ ضلع راجن پور دے نال پندراں کنے زیادہ قسماں دیاں مچھاں ہوندن انیں دے وچوں ہک تھیلا مچھی وی اے ایویں سمجھو اے ٹیڈی ݙمبھرا اے ایندھا قد زیادہ کنے زیادہ دو ہتھ جتی ہوندے مطلب تین فٹ تائیں ایندا چم وی ݙمبھرے والی کار ہوندے جینکوں کھمب، چھلڑ تے ݙھمب وی آکھیا ویندےتھیلے دی سڑڑی ݙمبھرے کنے چھوٹی ہوندی ءٍ تے ایندا پچھ ݙمبھرے دی نسبت چھوٹا ہوندے ایندا دھدھ دی چڑائی ذیادہ ہوندی اے اتےڳچی کنے دھڑ اٹھ آلی کار اچا ہوندے آہڑ ءچ آنہے ݙیندی تے تریہ بعد آنہے کنے ٻچے نکلدن اتے چھ ݙسدے چندر وچ ٻچے جوان تھی ویندن ایندی عمر زیادہ کنے زیادہ ترے سالھ ہوندی اے اتے ایندا قد ݙو سالھاں تیکر ودھدا راہندے ہݨ تیکر زیادہ کنے پنج کلو تک آپڑی ڳئی ءِ اتے اے سانمپے، ݙݙیں دےٻچے، دریا دی ہر بلا کھمدی اے جیڑھی ایندے منہ ءچ آ ونجے اتے کولی تے ڳلی وی ہووے ایندے وچ کنڈے دمبھرے کنے زیادہ پتلے تےلمبے وی ہوندن، ایندا سواد دمبھرے کےبعد ءچ امدے ایندے وچ پروٹین تے لمحیات ہوندن، اینکوں جتلا وی کھاوو بندہ پھوپھس نی تھیندا، تپ تےملیریا دے مریض کیتے چنڳی خوراک اے اینکوں ردھو یا تلو لوݨ مرچیاں گھٹ ہووݨے چاہیدن ھݨ تاں لوک انگارے تے بھن کراہیں وی کھمدن.
ارشاد تونسوی
ارشاد تونسوی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
کتاباں
عشق اساڈا دین
وفات
١٧ فروری ٢٠٢١ء
جوگی
اپنی جھولی چِھن پرون
تے خوشیاں ونڈے ویڑھے
ہرکوئی ہر دی کچھ اچ وسدا
نہ کوئی دور نہ نیڑے
واہ وے جوگیا ؛
خوشیاں کوئی لاچی دانے ِہن
جیڑھے ہَٹی توں چا تے ونج دباریں ونڈوں
یا کوئی ٻال اَیانا
جیڑھا مونڈھے چاوے اوندا
خوشی تاں سینے ِسمدی اے
خوشی تاں رت وچ دھاندی اے
خوشی تاں سیک اے ٻلدی دا
جیڑھی اندروں مچے
نہ کہیں کُنڈی لا پھسایا
خوشی تاں ٻوٹا صندل دا
جیڑھا نانگیں پلے
خوشی تاں رنگ اے سرمی دا
خوشی تے مدھ پیالہ
کوئی جھول پلاوے
خوشی جے ملدی اِنویں
جیویں توں ڈسایا
توں کیوں جوگی بنڑدا
رُتاں بے پرواہ
رُتاں بے پرواہ
سُکے کاٹھ کرِن گُلزاراں