cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پروفیسر شوکت مغل
پروفیسر شوکت مغل ہوراں دی کتاب ”افادات“ اتے ”پچھیرا“ وچ شامل مضامین انہاں دی (متنوع) رنگ رنگ دیاں دلچسپیاں کوں ظاہر کریندن۔ شخصیات۔ سرائیکیات۔سرائیکی لسانیات۔ تحقیق تنقید‘ فریدیات دے موضوعات دا احاطہ اپنی پوری ووسکت نال کریندن۔ پروفیسر شوکت مغل ہوراں سرائیکی دیس وسیب دے فکری اتے تہذیبی احساس کوں اپنی تحقیق اتے تنقید دے راہیں اجوکے بندے تئیں اسرگا کرتے پجیندن۔ انہاں دا تنقیدی رویہ روایت اتے جدید رجحانات دی نمائندگی کریندے بھانویں جو انہاں دے تحقیقی رجحان نیں انہاں دے تنقیدی رویے اتے غلبہ پاون دی کوشش کیتی اے جیندے پاروں انہاں سرائیکی ادب دے حوالے نال بہوں سارا کم تحقیق اتے تنقید دی بھرویں سانجھ دا خوبصورت نمونہ ہے۔
پروفیسر شوکت مغل ہوراں اردو زبان دے قدیم شاعر ولی دکنی دی شاعری وچوں سرائیکی زبان دے الفاظ دے حوالے نال تحقیق کریندے ہوئے لکھدن:
”ولی  نے اپنی شاعری میں ایسے عام الفاظ‘ تراکیب‘ محاورات اور ضرب الامثال کو برتا ہے جو اس دور کی اردو میں مستعمل تھے اور حقیقتاً سرائیکی زبان سے اردو میں آئے تھے۔ اس کے دیوان میں بے شمار اشعار کے دونوں مصرعے سرائیکی زبان کے ہیں صرف اردو مصادر نے انہیں اردو کا روپ دے دیا ہے۔ بے شمار اشعار کا ایک مصرع سرائیکی ہے محض کا‘ کے‘ کی کے الفاظ یا اردو مصادر سے انہیں اردو زبان میں ڈھال لیا گیا ہے۔ اگر ایسے اشعار یا ان کے مصرعے سرائیکی لہجے میں پڑھے جائیں تو خالص سرائیکی زبان کے سمجھے جائیں گے اور کوئی انہیں اردو نہ کہے گا۔ ولیؔ کے دیوان میں موجود اس شعر کے دونوں مصرعے سرائیکی نظر آتے ہیں اسے سرائیکی لہجے میں پڑھنے کی ضرورت ہے۔
سرائیکی زبان دے قدیم ہوون وچ تاں کوئی شک نہیں مگر ایں خطے وچ باہرلیاں قوماں دی حملہ آوری نے ایں زبان تہذیب اتے ثقافت کوں وی ملیا میٹ کرن دی بہوں کوشش کیتی تاں جو اتھ دے وسینکاں کولوں انہاں دی اپنی زبان گھس گھدی ونجے پر اینویں نہ تھی سگیا کیوں جو اپنی زبان بولن اتے لکھن والے ہر عہد وچ سرائیکی ماں بولی کوں بچاون سنگھارن سنوارن دا آہر کریندے ریہے۔ سرائیکی زبان دے رسم الخط بارے شوکت مغل ہوراں دے تحقیقی کم بارے سئیں اسلم رسولپوری آہدن:
”میڈی خواہش اے جوایں کتاب دے اگلے ایڈیشن وچ ۲۰۰۲ء دے بعد دیں تبدیلیں کوں وی شامل کیتا ونجے جیڑھیاں نویں رسم الخط دے شوقین حضرات نے کیتن جیویں بزم اکرم مانہ احمدانی‘ہیر گ ڈویلپمنٹ آرگنائزیشن کوٹ ادو‘ فرید ساجد وغیرہ اتے انہیں دے بنائے ہوئے رسم الخطیں دا مدللل جواب وی ڈتا ونجے۔ سرائیکی رسم الخط دی پوری تاریخ لکھن اتے اوندا ٹھیک ٹھیک جائزہ گھنن دراصل ہک اینجھے باشعور محقق دا تقاضا کریندا ہا جیہڑھا صرف شوکت مغل ای کر سگدا ہا“۔(۰۱)
”ایں کتاب ”تنقیدی دبستان“ کوں ترجمہ کرن دا سب توں وڈا فیدہ وی ایہو ہے کہ ایں بہانے بہوں سارے اردو لفظاں تے ترکیباں کوں سرائیکی اچ ترجمہ گھدا گئے جنہاں وچوں کجھ کتاب دے اخیر تے ڈے ڈتے گِن۔ ساڈا مقصد سرائیکی زبان دے دامن کوں کھلا کرن تے ایکوں علمی تے فنی زبان بناون دی ہے“(۱۱)
سرائیکی زبان کوں علمی اتے فنی درجے تک گھن آون وچ بلاشبہ ترجمہ نگاری پُل دا کم کریندی پئی ہے اتے اجوکے ویلھے ویسے وی ترجمے دی اہمیت تو انکار نی کیتا ونج سگدا۔ہن ترجمہ فن اتے سائنس دا درجہ رکھیندے اتے ترجمے راہیں زباناں اعلیٰ علمی ادبی خیالات افکار‘ نظریات کنوں استفادہ کریندین۔ ”تنقیدی دبستان“ دا سرائیکی ترجمہ‘ سرائیکی تنقید وچ مشرقی اتے مغربی تنقید نظریات بارے جان کاری دا اہم ذریعہ بنسی۔
قلمی نسخہ ملکیہ حبیب فائق۔ نظام دی وار بارے شوکت مغل ہوراں اپنے تحقیق لسانی حوالے نال تنقیدی نظر پیندے ہوئے بیان کریندن جو شاعر دی زبان اُبھیچڑی ڈسدی ہے تے اے زبان عبدالحکیم۔ شورکوٹ تے جھنگ دے علاقیاں وچ بولی ویندی ہے نظم واقعاتی تے مقامی ہے تے ایہہ سرائیکی دی پہلی شہراآشوب ہے۔ سرائیکی دا لسانی مستقبل انہاں دا اینجھا مضمون ہے۔ جینکوں اساں سرائیکی لسانی جائزے بارے تر دی جھات آکھ سکدوں کیوں جو ایں مضمون وچ انہاں بہوں ساریاں لسانی تحقیقاں دا اعادہ کیتے جنہاں دا اہم بحثاں بارے او آپ اپنے مختلف مضموناں وچ بھرواں نقطہ نظر بیان کر چکن البتہ مضمون دے چھپکڑ تے ہک مفید Suggestive سجھاونی ڈیندن جو:
ایں حوالے نال اساں آکھ سگدے ہیں جو پروفیسر شوکت مغل رجحان سازی دے Sujjestive وی ڈیندن۔
پداں وچ (بمعنی ”حمد“) سرائیکی زبان دی منڈھ پاند‘ نورر نامہ۔ ہک تجزیاتی مطالعہ‘ دیوان غالب تے سرائیکی زبان‘ تجزیاتی مطالعے دا حاصل ہے جاں جو ”کَواتے کنوا“ وچ چھیکڑی مضمون سرائیکی ادب ریت تے روایت۔ ہک تجزیاتی مطالعے دا اہر ہے جیندے بارے پروفیسر شوکت مغل لکھدن:
پروفسیر شوکت مغل سرائیکی ادب وچ انہاں تحقیق اتے تنقید نگاراں وچوں ہن جنہاں دا کم خاص اہمیت رکھیندے۔ انہاں سرائیکی دے لسانی مسائل کوں جاتے سنجاتے تے انہاں مسائل دا ممکنہ حل وی پیش کیتے۔ انہاں وقت دی ٹور کوں سمجھیئے تے سرائیکی تہذیبی‘ ثقافتی‘ ادبی‘ تے علمی نظریات دے حوالے نال ہمیش نویں تبدیلی کوں ست بسم اللہ آکھئیے انہاں اپنیاں لکھتاں راہیں سرائیکی زبان بارے بہوں سارے فکری مغالطیاں کوں دور کرن دی کوشش کیتی اے تے اپنی تنقید وچ خاص توازن رکھیندن۔
وفات
٣ جون ٢٠٢٠ء ملتان
حوالے
۱)         ایم سلطانہ بخش‘ ڈاکٹر، مرتبہ، ”اردو میں اصول تحقیق“ جلد دوم‘ ورڈزوزن پبلشر‘ جنوری ۵۹۹۱ء،ص:۱۱
۲)         ملک حسن اختر‘ ڈاکٹر‘ ”تہذیب و تحقیق‘ لاہور‘ یونیورسل بکس اردو بازار ۵۸۹۱ء، ص:۵۱
۳)         محمد اسلم رسولپوری، ”نتارے‘‘ملتان‘ سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۹۰۰۲ء،ص:۷۱۱
۴)         شوکت مغل‘ پروفیسر‘  ”کو اتے کنوا“ ملتان‘ سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۱۰۰۲ء،ص:۷۹۱
۵)         شوکت مغل‘ پروفیسر‘  ایضاً، ص۸۰۲
۶)         شوکت مغل‘ پروفیسر‘  ”افادات“ ملتان‘ سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۱۰۰۲ء،ص:۳۰۱
۷)         شوکت مغل‘ پروفیسر‘  ایضاً، ص:۳۰۱
۸)         شوکت مغل‘ پروفیسر‘  ”پچھیرا“ ملتان‘ سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۹۰۰۲ء، ص:۷۳۱
۹)         شوکت مغل‘ پروفیسر‘ ”اردو میں سرائیکی زبان کے انمنٹ نقوش“ ملتان‘ جھوک پبلشرز‘ ۸۰۰۲ء، ص:۰۳۔۹۲
۰۱)     اسلم رسول پوری، ”نتارے“ ملتان سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۹۰۰۲ء، ص:۶۲۱
۱۱)     شوکت مغل‘ پروفیسر‘  مترجم، ”تنقیدی دبستان“ از: ڈاکٹر سلیم اختر، ملتان‘سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۸۹۹۱ء،ص:۷
۲۱)     شوکت مغل‘ پروفیسر‘  ”کو اتے کنوا“ ملتان‘ سرائیکی ادبی بورڈ‘ ۱۰۰۲ء،ص:۳۲
(اقتباس از کتاب: ‘‘سرائیکی تنقیدی شعور’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 15:02, 12 June 2019 (UTC) ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
زنانیاں بطورِ امام
زنانیاں بطورِ امام (اردو: عورت کی امامت)۔ مسلماناں وِچ اِیں بارے وِچ اَنجو انج آراء ہِن جو زنانیاں امامت کر سڳدیاں ہِن یا کائے ناں۔
اہل سنت
ہِک زنانی ݙوجھی زنانی دی جماعت کرا سڳدی ہِے اَتے اِین٘دا طریقہ اِیہ ہِے جو اُوہ ٻِنّھاں زنانیاں دے وِچالے وِچ کھڑوسی، مرداں آلی کار اڳّوں وَدھ تے ناں کھڑوسی، امام ابو داؤد نے سنن ابو داؤد وِچ پُکھ "امامۃ النساء" وِچ لکھیا ہِے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہِ وسلم امِ ورقہ بنت عبد اللہ بن حارث دے گھر تشریف گِھن ڳئے تاں آپ صلی اللہ علیہ وآلہِ وسلم نے اِنّھاں کِیتے ہِک مؤذن مقرر کِیتا جیڑھا اذان ݙین٘دا ہئی اَتے آپ صلی اللہ علیہ وآلہِ وسلم نے حُکم فرمایا جو تُساں اپݨے گھر آلیاں دی امامت کِیتی کرو۔
عائشہ بنت ابی بکر زنانیاں دی امامت کرین٘دی ہَن اَتے اِنّھاں دے نال ای صف وِچ کھڑون٘دی ہون٘دی ہَن۔
جدید دور دے مثالاں
ہُݨ ڄیکر اَساں اِیہ ڳالھ کروں جو دُنیا بھر وِچ اَڄ کَل دے دور وِچ زنانیاں دیاں مسیتاں وکھرے وکھرے بݨݨ لڳ پئے ہِن جِنّھاں وِچ چین، امریکہ، کینیڈا، یورپ اَتے ٻئے مغربی مُلخاں وِچ اِیہ رِیت عام تِھین٘دی وین٘دی ہِے جو اُتّھاں زنانیاں کِیتے وَکھرے مَسِیتاں بݨائیاں وین٘دیاں پئیاں ہِن تاں اِتّھاں اِیہ ڳالھ وی ٻہوں اہم ہِے جو اِنّھاں وَکھرے مَسِیتاں وِچ کئی جائیں تے امامت دا کَم کار وِی زنانیاں دے سُپرد ہِے۔ ٢١ ویں صدی وِچ، ٻہوں سارے مُلخاں وِچ اسلام دے اندر لبرل تحریکاں دے حِصّے دے طور تے زنانیاں دی اڳواݨی یا صرف زنانیاں کِیتے بݨائیاں ڳئیاں مسیتاں کوں ݙِٹّھا ون٘ڄ سڳین٘دا ہِے۔ چین وِچ صرف زنانیاں کِیتے وَکھرے مَسِیتاں مسلم بِیادریاں نے بݨائیاں ہَن۔ منگ ٹَٻَّر دے مُکَّݨ اَتے چنگ ٹَٻَّر دے اَغازی دور وِچ، زنانیاں نے اپݨیاں مَسِیتاں بݨاوݨ دا اَغاز کر ݙِتّا ہئی۔ چین وِچ سبھ تُوں پُراݨی محفوظ رہ ون٘ڄݨ آلی زنانیاں دی مَسِیت، کافینگ دی وانجیا ہٹونگ مَسِیت ہِے، جین٘دی اُساری دی تاریخ ١٨٢٠ء ہِے۔ چینی ٻولی وِچ اسلامی عالمہ زنانیاں کُوں  آخوند (女阿訇) آکھیا وین٘دا ہِے۔  اِین٘ویں اِیہو جئیں ٻہوں سارے مثالاں اَساکوں امریکہ اَتے کینیڈا دے وی مِلدے ہِن جیویں جو کینیڈا دی زنانیاں دی مَسِیت ٹورنٹو وِچ اپریل ٢٠١٩ء وِچ اُساری ڳئی ہئی۔ مَسِیت سینٹ ٹرینٹی پال یونائیٹڈ چرچ وِچ جاء دے نال شروع تھئی۔ اِیں مَسِیت وِچ وی یقینی طور تے آکھیا ون٘ڄ سڳین٘دے جو زنانیاں دی امامت ای رائج ہے۔
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:چین وِچ اسلام ونکی:اسلام اتے زنانی ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:اسلام وِچ زنانیاں دے حقوق ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:اسلام وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:زنانیاں دیاں مَسِیتاں ونکی:امامت
قرار داد دائرہ دین پناہ ضلع لیہ
6 جون 2021ءچ کوں ضلع لیہ دے شہر دائرہ دین پناہ وچ "سرائیکی صوبہ پُچھ پرتیت" دے ایجنڈے ہک سرائیکی کٹھ تھیا۔ جیندے وچ سرائیکی تحریک دے کارکنیں شرکت کیتی۔ گالھ مہاڑ دے وچ ہک قرارداد پیش کیتی گئی۔ جیندے وچ اے مطالبے سامنہے رکھئے گئے۔
دائرہ دین پناہ دے سرائیکی کٹھ دیاں قرارداداں:
•  25  جولائی،  2021  کوں  پنجاب وچ ننویں صوبہ دے انتخابی وعدے کوں ترائے سال پورے تھیسن۔ ایں سانگے حکومت اڄاں کجھ وی نئیں کیتا۔ 25  جولائی کوں سرائیکی وسیب وچ "صوبہ جوابدھی ݙیہاڑا " منایا ویسی۔ ہر جاہ کٹھ ، مظاہرہ، بیٹھک، ڳالھ مہاڑ تے پوسٹر، لیفلٹ تے پینافلیکس لائے ونڈے ویسن۔
نعیمہ خان
نعیمہ خان (اردو: نعیمہ خان) (انگریزی: Naima Khan) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 16 اکتوبر 1972ء) ہِک پاکستانی اداکارہ ہِن۔ اوہ ڈرامے "تم میرے کیا ہو (2015ء)، بول (2011ء)، یقین کا سفر، یہ دل میرا‎ اَتے سایئہ دیوار بھی نہیں (2016ء)" وِچ اپݨے کرداراں کِیتے مہان٘دری ہِن۔
قرار داد دائرہ دین پناہ ضلع لیہ
• سرائیکی وسیب خاص کر چولستان تے تھل دے زمینیں دی الاٹ منٹ فوری بند کیتی ونڄے۔ اتھوں دے رکھوکھ اتیں مقامی آبادی دے تاریخی حقوق منیے ونڄن تے بے دخلیاں فوری بند کیتاں ونڄن۔
نعیمہ خان
ابتدائی حیاتی
نعیمہ خان 16 اکتوبر 1972ء کوں پاکستان دے شہر لاہور وِچ ڄَمّی ہئی۔ انّھاں نے لاہور یونیورسٹی توں اپݨی تعلیم مکمل کیتی۔ نعیمہ نے 1988ء وِچ فلمی دُنیا وِچ پیر رکّھیا۔
قرار داد دائرہ دین پناہ ضلع لیہ
• پچھلے پنجاب بجٹ وچ اعلان تھیا ہئی جو سرائیکی وسیب کیتے مختص ترقیاتی بجٹ دی "رِنگ فینسنگ" کیتی ویسی۔ اے ہک کوڑا وعدہ ہئی۔ ایں بجٹ وچ سرائیکی وسیب وچ  پچھلے بجٹ سال خرچ تھیوݨ آلے ترقیاتی فنڈز دا انج حساب کتاب جاری تھیوے جو کھیر پاݨی انج تھی ونڄے۔
• ایں بجٹ وچ سرائیکی وسیب دا انج بجٹ پیش کیتا ونڄے تے اوندی مانیٹرنگ دا طریقہ کار وی واضح کیتا ونڄے۔ سرائیکی وسیب نال ایں سانگے دود پلال بند کیتا ونڄے۔
نعیمہ خان
کَم کار آلی حیاتی
نعیمہ خان نے پی ٹی وی توں اپݨی اداکاری دا اَغاز کِیتا۔ انّھاں دا پہلا ڈراما 1988ء وِچ پی ٹی وی اُتے جاری تِھیا۔ نعیمہ ڈرامے "پت جھڑ، فریب، نصیب، ذیشان، ایک قدم پر منزل اتے چاند پور کا چندو" وِچ اپݨے کرداراں کِیتے مہان٘دری ہِن۔
قرار داد دائرہ دین پناہ ضلع لیہ
• سرائیکی پاکستان دی لِنگوا فرانکا ہے۔
• ایم پی اے علی حیدر گیلانی دی پاسیوں سرائیکی کوں پنجاب اسمبلی دی پارلیمانی زبان بݨاوݨ دی قرارداد فوری پیش تے پاس کیتی ونڄے۔
• سرائیکی کالجیں وچ سرائیکی لیچکررز دیاں سیٹیں وچ اضافہ کیتا ونڄے۔ ہر بوائز تے گرلز کالج وچ ہک سیٹ مختص کیتی ونڄے۔
نعیمہ خان
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
قرار داد دائرہ دین پناہ ضلع لیہ
• پرائمری ایجوکیشن ماء ٻولی وچ ہووے تے ایں سانگے لینگوئیج پالیسی بݨائی ونڄے۔
• سرائیکی وسیب وچ شش ماہی نہریں کوں ٻارانہہ ماہی کیتا ونڄے تے پنجاب اندروں سرائیکی وسیب دے پاݨی دے شئیر کوں ودھایا   ونڄے۔
احادیث نبوی ‌( صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم )
ایمان و اسلام
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نے فرمایا
اسلام دی بنیاد پنج چیزیں تے رکھی گی اے ـ
گواہی ڈیوݨی تے اللہ دے سوا کوئی معبود کینی تے محمد صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم اللہ دے رسول ہن
نماز قائم کرݨا
رمضان دے روزے رکھݨا
بیت اللہ دا حج کرݨا
زکوۃ ڈیواݨراں
رسول اکرم نے فرمایا
کفر تے ایمان دے درمیان فرق کرݨ آلی چیز نماز دا چھوڑݨا ہے
اسلامی اخلاق و آداب
مومن دے مومن تے چھ حق ہن
جڈاں بیمار تھیووے تاں پچھݨ ونجو
جݙاں مر ونجے تاں اوندے جنازے وچ شریک تھیوو
جے دعوت ڈیوے تاں قبول کرو
جے ملے تاں سلام کرو
جے اونکوں نیچھ آوے تاں اوندی نیچھ دا جواب ڈیوو
ایندے سامݨے وی تے غیر موجودگی وچ ایندی خیر خواہی کرو
طہارت
طہارت دا لغوی معنی پاکی حاصل کرݨا دا ہے
طہارت کو اسلام وچ بنیادی حیثیت حاصل ہے ـ طہارت اختیار کرݨ آلیں نال اللہ تعالی محبت کریندے ـ
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نے فرمایا
کوئی نماز بغیر طہارت دے قبول نی تھیندی
قرآن دے فضائل
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نے فرمایا
اپݨے گھریں کوں قبرستان نا بݨاؤ او گھر جیں وچ سورۃ بقرہ پڑھی ویندی ہے اوں وچ شیطان داخل نی تھیندا
جیں رات دے وقت سورۃ بقرہ دی آخری ݙو آیات دی تلاوت کیتی ایندی واسطے کافی تھی گیاں
جیں سورۃ اخلاص پڑھی اینکوں تہائی قرآن دے برابر ثواب ملسے.
نماز دے احکامات
رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نے فرمایا
جیں نے نماز فجر پڑھی او اللہ تعالی دی پناہ وچ آ ویندے تہاں اللہ دی پناہ ہتھ کنوں نہ ونڄݨ ݙیو
اگر لوکیں کوں معلوم تھی ونجے کہ اذان تے پہلی صف دا کتنا ثواب ہے تاں وا قرعہ اندازی کرݨ
وشنو
وشنو (سنسکرت: विष्णु) ہندو مت دے اہم نظریے تری مورتی دا ݙوجھا جزو ہے جیہڑا خدا دی ربوبیت تے رحمت نال متصف ہے۔ یعنی اگر برہما کوں تخلیق کار دے روپ وچ ݙٹھا ویندے تاں وشنو اپݨی رحمت و شفقت نال کائنات کوں قائم رکھے ہوئے ہے۔ لہٰذا اینکوں پالݨ ہار دا درجہ حاصل ہے۔ ویداں تے اپنیشداں وچ وشنو دا بار ہا ذکر آیا ہے۔ اینکوں نارائݨ دے ناں توں وی یاد کیتا ویندا ہے۔ فی زمانہ اہل ہنود دی تعداد ݙو وݙے مکاتیب فکر وچ بٹی ہوئی ہے، ہک وشنو مت دے منݨ والے تے ݙوجھے شیو مت دے پیروکار۔ انہاں وچ اول الذکر واضح اکثریت اچ ہن۔ رام تے کرشن وشنو ہی دے اوتار ہن۔ thumb|بھڳوان وشنو
تفصیل
وشنو تریمورتی دا ایک جزو ہے، دیگر ݙو برہما تے شیو ہن۔ ویشنو مت دے مطابق وشنو ہک استعماراتی شخصیت کوں مختلف زمانیاں اچ الڳ الڳ اوتار گھن کے دنیا وچ جلوہ افروز تھیندے۔ وشنو دے سارے اوتار، محافظ، امن پسند، بچاوݨ والے تے انسانیت پسند ہوندن۔ جݙݨ کݙہیں دنیا وچ بے امنی پھیل ویندی ہے یا کوئی شیطان آفت گری تے اتر آندے تاں وشنو کائی ہک اوتار دنیا وچ جلوہ افروز تھیندے تے اوں برائی دا خاتمہ کر کے دنیا کوں امن دا تحفہ ݙیندے۔ راماین وچ رام تے مہا بھارت وچ کرشن وشنو دے ݙو سب توں اہم اوتار ہن۔ اینکوں استعماراتی ہووݨ دی وجہ توں برہم آکھا ویندے ۔ ایندا ہک ناں نارائݨ وی ہے۔ دیگر ناواں وچ اننت، ترلوکی ناتھ، اشتدیو، واسودیو، وتھوبا، ہری، کیشو تے جگن ناتھ ہن۔ اگما دی پنچ رتر وچ وشو دی عبادت دا تذکرہ تفصیل نال درج ہے۔ مہابھارت دی انوسہاسن وچ وشنو دے 1000 ناں درج ہن جینکوں وشنو سہرسنامہ آکھا ویندے۔ اوہ ہندو مت دے سمارت سوتر دے پنج سب توں زیادہ پوجے ونڄݨ والی شخصیات اچوں ہک ہے۔
6 اپریل 1962 دا اجلاس تے سرائیکی زبان
سرائیکی زبان دے متفقہ ناں تے 6 اپریل 1962 دے اجلاس ا تے کجھ سرائیکی سوجھوانڑیں دی علمی،تحقیقی تے تقابلی بحث تھیندی پئی اے۔
مذکورہ تاریخی اجلاس دا محرک تے ریاض انور ایڈووکیٹ ہئی ۔ باقی افراد شرکا وچ شامل ہن۔ جنھیں وچ ڈاکٹر مہر عبدالحق، علامہ رشید طالوت، میر حسان الحیدری، ارشد ملتانی ،طاہر غنی تے الہی بخش سرائی وغیرہ مشہور ہن۔ قاسم خان خاکوانی دی صدارت وچ اے اجلاس ملتان وچ تھیا۔
ریاض انور  دائرہ دین پناہ ضلع مظفرگڑھ وچ 1931 کوں پیدا تھئے۔تاں ایں اجلاس ویلھے انھیں دی عمراں 31 سال ہئی ۔3 فروری 1993 کوں لہور وچ انتقال کرگئے۔ میر حسان الحیدری وی جیکر ہنڑ 90 دے لگ بھگ ہونون تاں  62 وچ تریہی بتری دے ہوسن۔ یعنی اوں ویلھے انھیں دے ہمعصریں نال کجھ بزرگ  وی ہوسن ، جیرھے شرکا وچ سینئر سمجھے ویندے ہوسن۔ بہرحال ساکوں ایں معاملے وچ جیرھے ثبوت یا حوالے ملئین او ریاض انور (ایڈوکیٹ  ) دے حق وچ ویندن۔
،62 دا اجلاس تے ریاض انور دی ادبی ٹقافتی خدمات بارے حوالیں دی تندیر :
1۔ڈاکٹر احسن واگھا دا انگریزی وچ لکھیا ہویا مضمون  "who invented siraiki" صفحۂ نمبر 93،94،95 تے اجلاس دی تفصیل موجود ہے۔  کتاب دا ناں siraiki language ' growth  and development ہے۔اے 1998 وچ چھپی ہئی ۔
اے مارچ 2021 وچ چھپئے۔
4۔سجاد حیدر پرویز دی مشہور کتاب "سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ " 2009 وچ چھپیل، صفحہ۔ 15 ۔ "سرائیکی کے مختلف نام" دے عنوان نال شامل ہے۔
5۔حکیم الہی بخش سرائی المعروف لیکھی فقیر (پ:9 ستمبر 1928، ف:یکم جنوری 2011 ) لیہ دے رہن والے ہن۔ انھیں دی سرائیکی زبان نال نہ صرف بہوں پرانی دلی وابستگی ہئی بلکہ انھیں دے ہک خط وچ اے حوالہ موجود ہے جو او وی ایں اجلاس کیتے مدعو ہن۔ تے ایندے وچ بئے کجھ سندھی دوست وی شامل ہن ۔ میں لفظ سرائیکی تجویز کیتا۔اے خط ملک نعیم حیدر دے نانویں ہے۔جیندا عکس تلے پوسٹ وچ ڈتا گئے۔(اے ضرور مدعو ہوسن، ریاض انور ، مہر عبدالحق تے سرائی صاحب ہکے علا قے دے ہن، سرائیکی انھیں دے تعلق دی مشترک وجہ ہئی )۔
ایندے علاوہ سرائی صاحب دا ہک مضمون "سرائیکی زبان کی وجہ تسمیہ " ماہنامہ سرائیکی ادب ملتان وچ اگست 1987 دے شمارے وچ چھپ چکئے(ایندا سرائیکی ترجمہ سجاد حیدر پرویز کیتے، ایں توں پہلے اے مضمون اردو وچ ہفت روزہ "بشارت" مظفر گڑھ " وچ 1960 دے شمارے وچ چھپ چکا ہا )۔
6۔شوکت مغل (پ:4جون 1947، ف: 3 جون 2020 ) دی کتاب "سرائیکی رسم الخط " دے صفحہ 72 اتے ریاض انور تے اجلاس بارے حوالہ درج ہے۔ (ریاض انور دی وفات ویلھے شوکت مغل دی عمراں ستالی سال ہئی۔محبوب تابش )۔ شوکت مغل سئیں دی  طبیعت ہر کوئ جانڑدے جو او کہیں شئے دی گول پھرول وچ تہہ تئیں لگے رہندے ہن، تے ضرور انھیں ریاض انور توں تصدیق تے تحقیق کیتی ہوسی،
8۔اسلم رسولپوری تحقیق دے میدان وچ ہک اہم تے سنجیدہ نام ہے ۔انھیں دی کتاب "سرائیکی زبان اتے لسانیات " وچ صفحہ 93 اتے "سرائیکی زبان دے ناں دی حقیقت " دے عنوان نال ہک تفصیلی مضمون شامل ہے۔
12۔ڈاکٹر انوار احمد دا مضمون "اسلم انصاری ، ملتان کا ایک غیر معمولی تخلیق کار اور نقاد " نیٹ تے کھڑے جیندے وچ ریاض انور دی خدمات دے سبھے حوالے موجود ہن۔
13۔محبوب تابش اجوکے دور دا سخت کوش  لکھاری ہے۔ تحقیق انھیں دا  دلچسپ سبجیکٹ ہے۔ انھیں دی ویڈیو پوسٹ ہر کہیں سنی ہے ۔ جیندے وچ انھیں تاریخی،کتابی تے ابتدائی  حوالیں نال گالھ کیتی اے۔ او 62 دے اجلاس دا محرک ریاض انور کوں سمجھدن۔
14-دھرتی دی تاثیر ۔ مہرحامد علی شاکر  سیال دی کتاب ہے۔جیندے صفحہ 62 تے مذکورہ اجلاس دی رپورٹ درج ہے۔
15. تنویر شاہد محمد زئی معروف شاعر تے محقق ہن۔ انھیں دا تعلق وی ریاض انور دے شہر دائرہ دین پناہ نال ہے۔ ریاض انور دے متعلق انھیں فون تے تفصیلی ڈسائے ۔ انھیں دی   معاونت نال 3 طالبعلم ریاض انور اتے ایم فل کر چکئین۔  ریاض انور دی شخصیت تے خدمات بارے انھیں دی گفتگو توں اندازہ تھئے جو آخر کیا شئے ہئی جیرھی ایں اجلاس دا محرک بنڑی۔ حالانکہ اوں ویلھے مہر عبدالحق جھئیں محقق تے ماہر لسانیات وی زبان کیتے "ملتانی" تے اکتفا کیتی ودے ہن۔
ریاض انور کشفی ملتانی دا بھنڑینجا ہا۔ "آوازوں کا بھنور" ، "تیری یادیں؛تیرے غم" اردو شعری مجموعے ہن۔ گوپی چند نارنگ دے کلاس فیلو تے دوست ہن۔ تہوں انھیں اپنی کتاب "سانحہ کربلا ،ایک شعری استعارہ " دا انتساب وی ریاض انور  دے نانویں کیتا۔ گوپی چند نارنگ دے علاوہ مسعود اشعر ، ڈاکٹر اسلم انصاری،  اصغر ندیم سید، انتظار حسین، تے عاصی کرنالی ریاض انور دے بارے مضامین تے کالم لکھ چکئین۔ انھیں وکالت ڈاکٹر عبدالجبار کنوں سکھی۔خود میر حسان الحیدری سئیں اپنے ہک مضمون وچ انھیں کوں جسٹس عبدالجبار دا منشی لکھئے۔ جشن فرید دے بانی ہن تے خواجہ فرید دی کافیاں دا اردو ترجمہ وی کیتے۔ انھیں دی ما بولی نال محبت تے خدمت دی وجہ توں ملتانی ادیبیں وچ مقامی تے مہاجر دی چپکلش پیدا تھی گئی۔انھیں تے الزام لایا گیا جو ریاض انور توں لسانیت دی بو  آندی ہے۔ کجھ مہاندریں اردو اکیڈمی بنڑا گھدی۔لیکن او اپنے علمی ادبی کم کوں سنجیدگی نال کریندے رہ گئے۔حکومت پاکستان دی تعلیمی مشاورتی کمیٹی برائے ادب و ثقافت دے ممبر ہن۔جتھوں فنڈ گھن تے کئی کتاباں چھپویندے ہن۔ادبی خدمات دے عوض انھیں کوں آدم جی ایوارڈ وی ملیا۔ او زبانیں دے متعلق تھیونڑ والی کانفرنس وچ شرکت کیتے بنگال گئے ۔ ول انھیں کوں خیال آیا جو ساڈی زبان دا وی کوئی ہک متفقہ ناں ہووے۔ ایں سارے پس منظر توں واضح تھیندے جو ریاض انور  مذکورہ تاریخی اجلاس دے تجویز کنندہ ہن۔ میر حسان الحیدری سمیت سارے شرکا ایندی تائید کیتی۔
اقبال باہو
اقبال باہو (اردو: اقبال باہو) یا محمد اقبال (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٤ ستمبر ١٩٤٤ء فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٢٤ مارچ ٢٠١٢ء) پاکستانی صوفی اَتے لوک ڳائیک ہَن۔ اُنّھاں کُوں ہالی وِی جنوبی ایشیاء دے سبھ تُوں ودھ با اثر لوک ڳائیکاں وِچُوں ہِک سمجھیا وین٘دا ہِے۔ اُوہ پنجابی لوگ گِیت ڳاوݨ وِچ مہان٘درے ہَن اَتے اُنّھاں کُوں پنجاب دے سبّھے لوک کہاݨیاں / لوک داستاناں یاد ہَن۔ اقبال باہو کُوں ٢٠٠٨ء وِچ تمغۂ امتیاز تُوں نوازیا ڳیا ہئی۔
اِبتدائی اَتے کَم کار آلی حیاتی
اقبال باہو ١٩٤٤ء وِچ برطانوی ہند دے صوبہ پنجاب دے گرداسپور، وِچ بطورِ محمد اقبال ڄَمّے ہَن۔ اُنّھاں دا ٹَٻَّر ١٩٤٧ء وِچ ونڈ دے بعد پاکستان کُوچ کر تے آ ڳیا ہئی اَتے لاہور وِچ اَباد تِھی ڳیا۔ اقبال نے ہِک بینکر دی حیثیت نال اپݨے کَم کار دا اَغاز کِیتا۔ اُنّھاں نے ١٩٧١ء تُوں ١٩٩٧ء تئیں نیشنل بنیک آف پاکستان کِیتے کَم کِیتا۔ جاں جو صوفی موسیقی وِچ اُنّھاں نے مہان٘در اَتے سُن٘ڄاݨ بݨائی۔ باہو نے اپݨے ڳائیکی آلے کَم کار دی حیاتی دا اَغاز ١٩٦٤ء وِچ ریڈیو پاکستان، لاہور تُوں کِیتا ہئی۔
اقبال باہو نے اپݨی حیاتی وِچ دُنیا بھر وِچ کنسرٹ پرفارمنس کِیتی۔ اُنّھاں نے ١٩٩٢ء وِچ بی بی سی بش ہاؤس، لندن وِچ وِی پیش کش کِیتی ہئی۔
وفات
اقبال باہو ٢٤ مارچ ٢٠١٢ء کُوں ٦٨ ورھیاں دی عُمر وِچ لاہور وِچ دِل دا دورہ پووݨ دی پارُوں فوت تِھی ڳئے اَتے اڳلے ݙیہاڑے لاہور دے میانی صاحب قبرستان وِچ پُور ݙِتّا ڳیا۔ اِنّھاں دے ٹَٻَّر وِچ اُنّھاں دی ذال، ٣ دِھیاں اَتے ٢ پُتر شامل ہَن۔
حوالہ جات
ونکی:لوک ثقافت ونکی:لوک ڳائیک ونکی:تمغۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے ونکی:لاہور دے شخصیّتاں ونکی:پاکستان دے ٹیلی میڈیا دے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک
زبان نال تحریر اَتے فنِ خطاطی دا رشتہ
آؤ ہُݨ ݙیکھدے ہیں ڄو زبان دے نال کتابت (لکھائی) یا فنِ خطاطی دا رشتہ کنویں تھِیا۔
ابتداء اِچ انسان وحشی اَتے غیر متمدن ہَا۔ ہک مدت بعد ڄڈاں اُوں انسانیت دے دائرے اِچ قدم رکھیا اَتے متمدن تھِیا تَاں زمین دے گوشیاں اِچ ڄَاہ ڄَاہ تے آباد تھی گِیا۔ آپس اِچ ہک ݙوجھے دا حال احوال گھنݨ کیتے، وَت قومی تے ملکی حالات کُوں محفوظ رکھݨ ضروری خیال کِیتا گِیا۔ اِیندے کِیتے شروع اِچ کجھ نقش‘ اَتے تصویراں تُوں کم گِدّا گیا مثلاً ہِک بادشاہ کُوں شیر مار گھتیا اِیندی خبر ݙسݨ کِیتے انہاں نے پتھر تے ہِک تصویر بݨائی ڄو ہِک شیر انسان نال لڑدا پئے۔ ’’تحقیقاتِ ماہر‘‘ اِچ رسالہ ’الہلال‘ مطبوعہ مصر 1923ء دے حوالے نال ہِک مصور ’’ٹھیکرے‘‘ دا ذکر کِیتا ڳے ڄو شہر ’’جورا مابین‘‘ (دجلہ تے فرات) اِچ آثارِ قدیمہ اِچوں لبھیے اِیں ٹھیکرے تے حضرت آدم علیہ السلام۔ اَتے حضرتِ حوّا دی او تصویر منقش ہِے ڄیندا تعلق اُوندے جنت اِچوں کݙھے ونجݨ آلے واقعے نال ہِے۔ اے تصویر 3700 قبل مسیح دی تصور کیتی ویندی ہِے۔ thumb|خطِ سومیری دا انداز انسان قدیم زمانے تُوں اِی دنیاں دے مشہور واقعات لِکھݨ کِیتے بے چین رہیّے۔ مصر دے تاریخ داناں دا خیال ہِے ڄو حضرت ابراہیم علیہ السلام دی ولادت 1996 قبل مسیح تُوں ݙو ہزار سال پہلے مِصر اِچ تحریر دا ڄیڑھا انداز اختیار کیتا ویندا ہَا اُوکوں خطِ تمثال آکھیا ویندا ہا۔ ول ہِک زمانہ دے بعد تصویراں دی ڄاہ تے خاص بصری علامتاں تے اشاریاں تُوں کم گھِدَّا گِیا مثلاً: اظہارِ دشمنی کِیتے نانگ دا ہِک کُنݙل بݨایا گِیا، ایویں اِی اسمان ظاہر کرݨ دے کیتے اَدھا گول دائرہ لایا گیا، دریائی سفر کیتے کشتی دا خاکہ ݙکھایا گیا۔ وَت انساناں دی عقل اِچ سوجھلا آیا تاں تصویر کشی کُولوں جان چھڑا کے مختلف قِسماں دِیاں علامتاں حروف دی شکل اِچ لِکھیا ڳیاں۔ اِیں طرحاں الف تُوں ’ی‘ تئیں حروف بݨدے گئے۔ اِتھوں مختلف زمانیاں وِچ سبھے قوماں دے وچ لکھݨ دی بنیاد پئے گئی۔ حرفی دور دی ابجد کیڑھے زمانے اِچ شروع تھئی ایندا صحیح اندازہ طوفانِ نوح دے زمانے تُوں لایا وَنج سگیندے باقی سبھے قیاس ہوسن۔ طوفانِ نوح تُوں چار ہزار سال قبل مسیح بابل اِچ حکومتاں دا قیام تھی چُکیا ہئی، سلطنتاں دے وِچالے خط و کتابت جاری تھئی۔ اِیں زمانے اِچ ڄیڑھا طرزِ تحریر جاری ہا اُوکوں خطِ ’’سومیری‘‘ آکھیا ویندا ہا۔ سومری قوم اصل اِچ سامی عرب ہَن اَتے سام حضرت نوح علیہ السلام دے پُتر ہَن۔
توراۃ مقدس دے باب پیدائش نمبر9 اَتے آیت نمبر 29 چھاپا شدہ 1887ء لندن دے حوالے نال حضرت نوح علیہ السلام دی عمر 950سال ہئی۔ ’’تحقیقاتِ ماہر‘‘ دے صفحہ نمبر 20تے علامہ ابنِ ندیم دی روایت دے مطابق حضرت آدم علیہ السلام آپنیْ وفات تُوں تَرے سو سال پہلے اُنہاں 21اَسمانی صحیفیاں کُوں ڄیڑھے اِنہاں تے نازل تھئے ہَن مٹی تے اِٹّاں اُتے لکھیا ہا۔ ڄڈاں ڄو بابل اِچ سومری قوم حکمران ہئی۔ ۔۔ حضرت آدم علیہ السلام تے نازل تھیوݨ آلے اِے صحیفے سُریانی زبان اِچ ہَن۔ اَتے حضرت اِدریس علیہ السلام تے پہلی وحی ’بسم اللہ الرحمن الرحیم‘ وی سُریانی زبان اِچ نازل تھئی اَتے اے روایت وی ہے ڄو حضرت ادریس علیہ السلام دنیا دے پہلے کاتب ہَن۔ خطِ سُریانی دِیاں ترے شاخاں سطرنجیلی المحفف، اَتے اسرطاء ہَن۔ اِنہاں اِچوں سطرنجیلی کامیاب خط دی صورت اِچ اُبھر کے سامݨے آیا۔ درمیان اِچ ڄیڑھا ݙو خطاں دا ذکر ہِے اِنہاں اِچوں قدیم جاپانی طرزِ تحریر دِیاں ݙو شاخاں کٹکنا اَتے ہیرا گانا ہِن۔ ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
وقاص بزدار
وقاص بزدار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
گھڑا :-
گھڑا چانواں تاں سر ݙکھدے،
سر چانواں تاں گھڑا ترٹدے،
گھڑا ترٹدے تاں سائیں رٹھدے،
زخم پھٹدے تاں ساہ کھٹدے،
ساہ کھٹدے تاں جی چھٹدے،
ݙسو سینگھیاں!
کیویں کراں؟کݙیں مراں؟
ݙیکھو اڑیاں!
تہاݙی گال میں منیندی نمی،
دل اپڑاں ترڑیندی نمی،
سائیں کوں میں رویندی نمی،
گھڑے کوں میں ترڑیندی نمی،
سر اپڑاں میں چیندی نمی،،
بس ہکا گال کریندی ہاں،
میں اپڑاں جی بچیندی ہاں،
میں ساہ اپڑیں جھلیندی ہاں،
میں زخم اپڑیں سجیندی ہاں،
میں دل اپڑاں جڑیندی ہاں،
سائیں اپڑاں منیندی ہاں،
گھڑا اپڑاں بچیندی ہاں،
سر اپڑاں سائیں کوں ݙیندی ہاں،
گھڑا سر تیں میں چیندی ہاں....
کلام: وقاص بزدار
نعیمہ گراج
نعیمہ گراج (اردو: نعیمہ گراج) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 1 جنوری 1978ء) ہِک پاکستانی اداکارہ ہِن۔ اوہ پاکستان ٹیلی ویژن دے ڈرامیاں "یہ زندگی ہے ،اگر تم نہ ہوتے، محبت جائے بھاڑ میں، اتے کب میرے کہلاؤ گے" وِچ اپݨے جان دار کرداراں دی پارُوں توں مہان٘دری ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی فلمی اداکارائیں ونکی:پاکستانی فلمی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:لالی وُوڈ دے اداکار ونکی:لالی وُوڈ دیاں زنانیاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں
پلاک اتیں سرائیکی شاعر و لکھاری
"کوآپشن" ، پلاک اتیں سرائیکی شاعر۔ لکھاری انگلش دا شَبد "کوآپشن" ٻہوں دلچسپ ہے اتیں سیاست نال ایندا ڳوڑھا سانگا ہے۔ جے ایں شبد دی وݨت وچ ونڄوں تاں ایندے وچ "آپشن" کنیں پیلھوں "کو" دا سابقہ لڳیا کھڑے۔ ساکوں ڄاݨ ہے جو انگلش وچ "کو" دا سابقہ کہیں جوڑ کیتے ورتیا ویندے۔ ایں طرانح نال "کو آپشن" دا ارتھ (معنی) بݨدے ہکو سنواں آپشن ۔۔ موقعہ ۔۔ مفاد بݨاوݨ۔ جے ایں ارتھ (معنی) کوں اڳوں رکھ کنیں ایندا ورتارا ݙیکھوں تاں انگلش وچ اے سبھ کنیں ودھ پالیٹکس یا راج نیتی وچ ورتیندے۔ کوآپشن اصل وچ پالیکٹکس وچ ہک سٹریجی ہے جیندے نال اپݨے مخالف کوں اپݨی شرط نال اپݨے نال ملایا ویندے۔ اونکوں اپݨے مفاد نال جوڑیا ویندے تاں جو او اپݨا مفاد چھوڑ ݙیوے تے ٻئے مخالف دے مفاد نال ڳنڈیج ونڄے۔ ایں کم کیتے کیا تے کینجھی ترغیب ݙتی ویندی ہے، اے کوآپشن دی سٹریٹجی دا ٻݨیادی نکتہ ہوندے۔ جݙاں دا سرائیکی تحریک وچ تکھپ آئے، ایں ودھیک سیاسی شکل گیدھی ہے، ساکوں پنجابیں دے اداریں دی پاسیوں سرائیکیں دی کوآپشن دی ہک نُشابرسٹریٹیجی نظردی ہے۔ ایندے وچ اڳوں اڳوں پلاک ہے۔ ا صل وچ ایں کوآپشن دا عمل پیلھوں لہور دے این جی اوز کنیں شروع تھیا۔ لہور دے کئی این جی اوز سرائیکی وسیب دے سیاسی کارکنیں دی کوآپشن کر کنیں اُنہیں کوں نال رلایا۔ وت ایں سانگے ہک سیاسی پارٹی بݨاوݨ دا ترلا وی کیتا ڳیا۔ جݙاں اے کم نہ چل سڳیا تاں اسلام آباد وچ لوک ورثہ دے ادارے کوں ما ٻولی دے عالمی ݙینہہ دے حوالے نال ایں کوآپشن دا ہک ڈھالا بݨاوݨ دا ترلا تھیا۔ این جی اوز نال جُڑے سرائیکیں کوں اڳوں کر کنیں سرائیکی شاعریں تے لکھاریں کوں پنجابی لکھاریں نال کٹھا بہلاوݨ دا انتظام تھیا۔ میکوں یاد اے جݙاں اے کم پیلھے شروع تھیا تاں اوندے پروگرام وچ احسن واگھا تے میݙا ناں پروگرام وچ نُشابر ہئی۔ جݙاں اساں انکار کیتا تاں وت کئی ٻئے لکھاری تے شاعر اڳوں آڳئے۔ ایں حوالے نال احتجاج تھیندا ریہا تے اے ریکارڈ اُتے ہے۔ ایں کوآپشن دے بھنے ترٹے ترلیں بعد پلاک کوں اوندے سارے سرکاری وسائل نال اڳوں کیتا ڳیا۔ ایں کم کوں بھلا تھیوے رفعت عباس سئیں دا جو اُنہیں پیلھے مرحلے وچ ای پنکچر کیتا۔ پر اے سلسلہ نہ رُکیا تے اڄاں تائیں چلدا پئے۔ ایں ساری "کوآپشن" دا وݙا نکتہ ہکو ہے جو سرائیکی تے پنجابی دے وکھرپ کوں دُھندلا کیتا ونڄے، سرائیکی شاعریں تے لکھاریں کوں کُجھ پیسے، کُجھ لہور دے دورے تے کُجھ مشہوری دی ترغیب ݙے ایں مقصد کیتے ورتیا ونڄے۔ ساکوں ڄاݨ ہے جو شاعریں تے لکھاریں دی اکثریت اینجھی ہوندی ہے جیڑھی انا تے خود پسندی دے جادو وچ ہوندی ہے۔ انہیں دا سارا زور خودنمائی تے ہوندے، اے اپݨے آپ کوں دیوتا تے ہیرو کنیں گھٹ نئیں ڄاݨدے۔ ایندا نتیجہ اے ہے جو پولیٹیکل کوآپشن دے شکار وچ اے ہک وݙا چارہ بݨ سڳدن تے ایہو کُجھ تھیندا پئے۔ اڄ جݙاں سرائیکی تحریک ہک ننواں سیاسی انگ گھندی پئی ہے تاں شاعریں تے لکھاریں دی اکثریت اُلٹے پیریں ٹردی پئی ہے۔ پر انہیں کوں اپݨی خود پسندی تے انا دے گھمنڈ وچ اے نئیں ڄاݨ جو ویلھا وٹیج ڳئے تے اے "کوآپشن" انہیں کیتے کوئلے دی دلالی بݨ ویسی جیندے وچ منہ مُکالا تھی ویندے۔ شاکا گاڈی
فلسفہ
فلسفہ ہک ایجھاں علم ہے جیرھا کہیں شے کوں عقل تے استدلال دی بنیاد تے ݙیکھݨ تے سمجھݨ دی کوشش کریندے. دنیا دے ہر ہک کونے تے خطے وچ مختلف فلسفی ڄمدے ریہن. جنہیں آپݨی عقل تے سمجھ نال علم تے حکمت دے موتی ݙتن.
دنیا دے فلسفیں کوں ایں ونڈیا ویندے:
وقار یوسف عظیمی
1986ء توں آپ پاکستان دے کثیر الاشاعت اخبار روزنامہ جنگ دے کالم نگار ہن، سال 2016ء تے 2017ء وچ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی دے کالم بعنوان حقوق العوام تے روشن راستہ روزنامہ ایکسپریس وچ شایع تھئے۔ اس دے بعد آپ دے تحریراں دوبارہ روزنامہ جنگ وچ شایع تھیوݨ لگے۔  آپ دے تحریراں پاکستان دے دیگر اخبارات و رسائل وچ وی شائع تھئے ہن۔ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی پاکستانی اخبارات دی تنظٰیم آل پاکستان نیوز پیپر سوسائٹی (APNS) تے ایڈیٹر دی تنظٰیم کونسل آف پاکستان نیوز پیپرز ایڈیٹر (CPNE) وچ کئی مرتبہ عہدیاں تے منتخب تھئے ہن۔
حالاتِ زندگی
وقار یوسف عظیمی دی ولادت 9 اکتوبر 1958ء کوں کراچی وچ تھئی۔ آپ نے گریجویشن کراچی یونیورسٹی توں کیتی تے ہمدرد کالج توں طب دی ڈگری حاصل کیتی۔ حال ہی وچ کراچی یونیورسٹی توں پی ایچ۔ ڈی دی ڈگری حاصل کیتی۔ ڈاکٹر وقار یوسف عظیمی 1981ء توں صحافت نال وابستہ ہن۔ روحانی ڈائجسٹ دی ادارت دے علاوہ روزنامہ جنگ دے ادارتی صفحے تے 1986ء توں کالم نگاری وی جاری ہے۔ پاکستان وچ اخبارات و جرائد دی تنظیم آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی ( اے پی این ایس) تے ایڈیٹرز دی تنظیم کونسل آف پاکستان نیوز پیپر ایڈیٹرز (سی پی این ای) وچ وی مختلف اہم ذمہ داریاں تے کم کرݨ دا موقع ملا۔ متعدد واری آل پاکستان نیوز پیپرز سوسائٹی دے جوائنٹ سیکریٹری تے فنانس سیکریٹری دی حیثیت نال خدمات سر انجام ݙے چکے ہن۔ اس دے علاوہ آپ کنوینئر پیریاڈیکل کمیٹی تے کنوینئر ڈیویلپمنٹ اینڈ پروگرام کمیٹی تے کونسل آف پاکستان نیوز پیپر ایڈیٹرز (سی پی این ای) دے نائب صدر وی رہ چکے ہن۔
ارطغرل غازی
ارطغرل غازی ترکی دا رہݨ والا ہاـ
ارطغرل غازی
ارطغرل غازی ہک چھوٹے قبیلے دا سردار ہاـ
ولی محمد لغاری
سَئیں فقیر نواب وَلی مُحمد لغاری ١٨٣٦ ــــــ ١٩١٦
اِنہاں دا تعلق تاجپور،سِندھ دے لغاری نواباں دے خاندان نال ھَئی ـ چالِیھ وَرہیں دی عُمر اِچ فقیری رنگ اختیار کِیتا شاعری تے موسیقی دا شوق ودھیک تھیا ـ وفات توں بعد اِنہاں دے شاگِرداں تے فقیراں جنازہ یکتاراں دے ساز تے الاپ نال کڈھا ـ تے تاجپور اِچ اُنہاں دا مقبرہ اَڄ وی محفوظ اے ـ اُنہاں سِندھی،ہِندی،فارسی تے سرائیکی اِچ شاعری کِیتی
کـــــافـــی
ـ ݙیکھ اکِھیں لِکھیا لوح قلم والا،نال ماھی دے ھُݨ میں مِلیاں مِلیاں
چھوڑ میں اپݨے شاھی ٻٻاݨے ، جھوک رانجھݨ دے ڄُلیاں ڄُلیاں
پار کَھیڑاں دے مُول ناں وَیساں ، توڑے آکِھن سُون٘ہیاں ڳَلیاں ڳَلیاں
سَبھ سیالیاں غیرت والیاں ، ھِیر ھِکا میں بُھلیاں بُھلیاں
عِشق ڄِنہاں سِر مَچ مَچیندا ، سے ناں رَھِن جَھلیاں جَھلیاں
وَلـــی مُحمــــد ایں دام زُلف دے ، کَئیں قابُو کِیتیاں دِلیاں دِلیاں
بـــیـــت
آ صُورَت دِیدار ݙِکھایا ، ڄئیں وِچ غیر ناں کوئی
ـ ݙِتی عِشق مُبارک ، آکھیُس حاصل کم تِھیوئی ـ
ڄئیں ران٘جھݨ دی خاھِش تیکُوں رَب آن٘دا اِتھ سوئی
ولی مُحمد دِل کِیتا سجدہ ، چھوڑ حِجاب سَبھوئی
ستلج ویلی پراجیکٹ تے پنجابی آباد کاری
1920 وچ برٹش انڈیا گورنمنٹ دھونس دھاندلی نال بہاولپور ریاست کوں مجبور کیتا جو او ستلج ویلی پراجیکٹ نال سَہمت تھیوے۔ بہاولپور ریاست ایں پراجیکٹ کوں دریائے ستلج اتیں حقوق دے حوالے نال ہک وݙا خسارہ سمجھیندی ہئی تے کئی سال ایں پراجیکٹ دی مخالفت کیتی۔
ایں پراجیکٹ دے نتیجے وچ بہاولپور ریاست کوں کئی کروڑ دا قرضہ چاوݨا پیا اتیں اوں قرضے کوں سجاوݨ کیتے 20 لکھ ایکڑ کنیں ودھ ننویں نہری زمین کوں پنجابی آباد کاریں دے ہتھوں ویچݨا پئے ڳیا۔ایندا نتیجے وچ بہاولپور دی آبادی 14 سالیں وچ 9 لکھ 40 ہزار کنیں ودھ 15 لکھ تھی ڳئی۔ 1901 کنیں 1931 وچالے آبادی وچ ودھارا 6.06 فیصدی ہئی۔ جݙاں جو 1931 کنیں 1945 (14 سال) وچ آبادی وچ ودھارا 31.12 فیصدی ہئی۔ بہاولنگر، منڈی یزمان، فورٹ عباس، رحیم یار خان جہیں علاقے پنجابی ڄٹیں، آرائیں، راجپوتیں دے مرکز بݨ ڳئے۔
اے آبادکاری دا سلسلہ اڄاں وی نئیں رکیا۔ سندھ طاس معاہدہ پچھوں وت ہک وݙی پنجابی آبادکاری تھئی۔ کل دے پنجابی آباد کار طارق بشیر چیمہ دی شکل اڄ بہاولپور دے حکمران ہن۔ لوکل سرائیکی ایلیٹ اویں انہیں دی ٻانہہ ٻیل ہے۔ ایں حکمرانی کوں جاری رکھݨ دا ننواں ڈرامہ بہاولپور صوبہ دی تجویز ہے۔
اُستاد محمد ابراہیم
اُستاد محمد ابراہیم (انگریزی: Master Muhammad Ibrahim) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٣ جون ١٩٢٠ء ۔ فوت تھیوݨ دی تَرِیخ: ٣ مئی ١٩٧٧ء) سندھی زبان دے لوک ڳائیک ہَن۔
ابتدائی اَتے کَم کار آلی حیاتی
محمد ابراہیم ١٣ جون ١٩٢٠ء کُوں برطانوی ہند دے گجرات دے ضلع کچھ دے سلیا دِیہ وِچ ڄَمّے ہَن۔ محمد ابراہیم ١٩٤٢ء وِچ ٢١ ورھیاں دی عُمر وِچ برطانوی ہند دے گجرات دے ہِک دِیہ تُوں کراچی ٹُر ڳئے۔
اِنّھاں نے ١٩٤٨ء وِچ کراچی دے ریڈیو پاکستان وِچ شمولیت اختیار کِیتی۔ بعد وِچ ١٩٥٥ء وِچ، محمد ابراہیم بطورِ نغمہ نگار ریڈیو پاکستان، حیدر آباد ٹُر ڳئے۔
آکھیا وین٘دا ہِے جو اُستاد منظور علی خان، اُستاد محمد ڄُمَّݨ اَتے اُستاد محمد ابراہیم نے ١٩٤٧ء وِچ پاکستان دی اَزادی دے بعد ابتدائی ݙیہاڑیاں وِچ نویں رجحاناں اَتے اسلوب طے کر تے سندھی موسیقی وِچ انقلاب برپا کر ݙِتّا۔
اِنامات اَتے سُن٘ڄاݨ
اُستاد محمد ابراہیم کُوں ٢٠٠٧ء وِچ (اُنّھاں دے مرݨ دے ٣٠ ورھیاں بعد) شاہ لطیف ایوارڈ نال نوازیا ڳیا۔ اِیں تقریب وِچ اُنّھاں دے پُتر نے دعویٰ کِیتا جو اُستاد محمد ابراہیم اُنّھاں ڳائیکاں وِچُوں ہِک ہَن جِنّھاں نے پاکستان وِچ ریکارڈ کِیتا ون٘ڄݨ آلا پہلا قومی ترانہ ڳائیا ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:شاہ لطیف ایوارڈ گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:سندھی ٻولی دے ڳائیک ونکی:لوک ثقافت ونکی:لوک ڳائیک ونکی:گجراتی نسل دے پاکستانی شخصیّتاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیک
ساݙی حالت تݙی تیل
ساݙی حالت تݙی تیل:۔
لکھت:   :واجد تھلوی
ساݙے پپو ایم پی اے تے ایم این اے ساݙی طاقت دے ݙنے نال جݙاں ایوان اچ پڄدن تاں پچھوں اپݨی ماء دھرتی دا چیتا ننھے رہندا۔ اتھاں ابھیچݨ انہیں کوں وزارت (جیڑھی اثر رسوخ توں خالی ہوندی اے)ݙے کےپھنترو بݨا ٻلہیندن۔اسمبلی دی غیر معینہ مدت اچ اے گونگیاں وانگوں کجھ الا ٻول نی سڳدے۔کیوں جو انہاں دا کوٹا شاہی کھاوݨ پیوݨ تے مخصوص ہوندے۔کجھ لوک آہدن ٻانھی نوازی وی وادھو الاؤنس دے طور تے لازمی ہوندی اے۔سرکار درٻار اچ وادھا گھاٹا تھیوݨ پووے تاں آنے ݙکھا کے انہاں کوں واپسی تڑھا ݙتا ویندے۔اے الو سٻی دا منہ بݨا کے جݙاں گھر ولدن تاں قوم دا حق بݨدے سنی چھمک چیل اچ ݙے کے پچھے جو ٻیلی کتھاں رہ ڳئے وے۔اڳوں اساں ایجھیں نندر لوک ہیں جو اکھیں ملیندیں ولا انہاں دی صندوقڑی تے ہتھ ونڄ رکھدے ہیں۔ایں طرح ساݙی تݙی تیل حالت گھاݨی وات رہ ویندی ہے۔تے اے سلسلہ اݨ کھٹ ہے ٻس خدا دی ہیل نال چلدا پئے۔
سڄاک تھیسوں تاں کجھ نہ کجھ کاں شعور پیسوں
ملک دے حکمران
اگر بݨ ونڄݨ انسان
تاں کجھ وی نا ممکن نی
ملک ٻدلݨ وچ خان
شاعر فرھاد فریدی
لوک فنِ خطاطی وِچ خطِ سومری اَتے یونانی خط
’’ہیراطیقی‘‘ اِیں پہلی قِسم دا تعلق سرکاری احکامات نال ہا ڄیڑھا جو درختاں دی چھال یا کھل تے لکھیا ویندا ہا۔ ہِک روایت اِچ ہِے ڄو حضرت ابراہیم ؑ تُوں 500سال پہلاں تحریراں ہِیں خط اِچ موجود ہَن۔
ݙوجھا خط ’’ویموطیقی‘‘ ہئی اِیندے اِچ پہلے تُوں زیادہ روانی تے نکھار ہئی۔ مصر اِچ ڄڈاں سولہواں خاندان حکمران ہَا اُوں ویلے اے خط پورے شباب تے ہا کیوں ڄو اِیں خط دی وَجہ نال مصوری تُوں چھٹکارا مِل ڳیا ہا۔
اِیندے بعد فنیقیہ خط دا ویلا آندے ’’فنیقیہ‘‘ ہِک قوم دا ناں وی ہئی ڄیڑھی ابتداء اِچ بحرین دے ساحل اَتے خلیج فارس تے اَباد ہئی اِیں قوم نے کلدانیاں تے یونانیاں اَتے عبرانیاں کُوں کتابت تے تجارت دی تعلیم ݙتی۔ ’’فنیقیہ‘‘ خود مصریاں دے شاگرد ہَن اِنہاں نے ’’ہیرو غلیفی‘‘ تُوں اَپݨاں ہِک جداگانہ خط بݨایا جیندیاں شاخاں پوری دنیاں اِچ پھیل ڳیاں۔ thumb|خطِ بابلی دا انداز وَت یونانیاں قبطی خط بݨایا ڄیکوں قدیم یونانی آکھیا ڳیا۔ اِے خط آغازِ اسلام تک جاری ریہا۔ وَت خلیفہ ولید بن عبدالملک اموی دے گورنر عبداللہ نے 87ہجری مطابق 706ء اِچ اے خط عربی تحریر اِچ تبدیل کر ݙتا۔
۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون
زنانیاں کِیتے مخصوص جاء
مقصد اتے پس منظر
صرف زنانیاں کِیتے مخصوص جائیں صنفی تفریق دی ہِک شکّل ہِن، اَتے طرزِ عمل جیویں جو صرف زنانیاں کِیتے عوامی ہن٘ڳݨ خانہ، عوامی ذرائع نقل و حمل تے زنانیاں کِیتے مخصوص پن٘دھیڑو ڳݙّیاں یا زنانیاں کِیتے مخصوص پارکنگ جاء ݙُون٘ہائیں اصطلاحواں دا استعمال کرین٘دے ہوئے بیان کِیتی ون٘ڄ سڳین٘دیاں ہِن۔ اِنّھاں کُوں بعض ویلے "محفوظ جاء" وی آکھیا وین٘دا ہِے۔
ٻہوں سارے زنانیاں دے حقوق دے سائنس فکشن ناول صرف زنانیاں دی دُنیا وِچ ترتیب ݙِتّے ڳئے ہِن، یا ہِک جِتّھاں زنانیاں مرداں توں وکھرے رہن٘دیاں ہِن۔
تاریخ
زنانیت دی پہلی لہر دا عروج، جین٘دے وِچ ووٹ (چوݨ دا حق) کِیتے لَمّے پورھیئے شامل ہِن۔ تعلیم اَتے کَم کاراں تئیں رسائی (انگریزی ٻولݨ آلے معاشریاں وِچ)، زنانیاں دے امکانات کُوں وسیع کرݨ کِیتے انجو انج اقدامات دا باعث بݨی۔
زنانیاں دے کلب
جِنّھاں دا اپݨا احاطہ ہِے یا ہئی (جنٹلمینز کلب دے متوازی)۔
پہناوے بدلݨ دے کوٹھے
کہِیں دے کپڑے بَدَلݨ دی جائیں، مثال دے طور تے تفریح کِیتے (جم، سوئمنگ پول، یا ساحل سمندر اُتے)، یا کَم کِیتے (فیکٹریاں اَتے ہسپتالاں و،چ لاکر کمرے)، یا خریداری دے وِچالے وِچ (ڈیپارٹمنٹ سٹور فٹنگ دے کمرے)، عام طور تے صنفی تفریق اُتے مبنی ہون٘دے ہِن۔ کُجھ دے کول انفرادی کیوبیکل ہون٘دے ہِن، جاں جو ٻئے صرف اجتماعی سہولتاں فراہم کرین٘دے ہِن۔
تعلیم
جِہڑیلے طالبان دی طرفُوں رسمی تعلیم اُتے پابندی لائی ڳئی تاں زیرِ زمین سکول کُھل ڳئے، جیویں جو گولڈن نیڈل سلائی سکول لِکّھݨ آلیاں کِیتے لُکّے ہوئے انداز وِچ اپݨے کَم اُتے ڳالھ مُہاڑ کرݨ کِیتے۔
مذہبی جائیں
یہودیت وِچ صنفی وکھریپا، جیویں جو مثال دے طور تے میچیٹزا ہِک عبادت گاہ وِچ زنانیاں دی جاء دی حد بندی کرݨ کِیتے ورتیا وین٘دا ہئی۔
کانونٹ، عیسائی راہب زنانیاں دا گھر۔
کھیݙ
ٻہوں سارے شون٘قیہ اَتے سبھ تُوں وَدھ پیشہ ورانہ کھیݙاں کُوں صنف دے ذریعہ وکھرا کِیتا وین٘دا ہِے۔
ہن٘ڳݨ خانہ
تقریباً سبھے مُلخاں وِچ عوامی ہنْڳݨ خانہ کُوں صنفی طور تے وکھرا کِیتا وین٘دا ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:صنفی تفریق ونکی:زنانیت ونکی:نسائیت ونکی:تِریمت ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں کِیتے مخصوص جائیں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات
ریاض انور ایڈووکیٹ
ریاض انور 1931ء وچ ضلع لیہ دے شہر دائرہ دین پناہ وچ ڄمئے۔ 1946ء وچ لیہ وچو میٹرک کا امتحان پاس کیتا۔ ایف ایس سی ایمرسن کالج ملتان توں کیتی تے وت زرعی کالج فیصل آ باد ءچ زراعت دے شعبے وچ داخلہ گھدا۔ 1952ء وچ زراعت افسر بھرتی تھی ڳئے. 1958ء وچ ایل ایل بی دا امتحان پاس کر کے ملتان آ ڳئے تے اتھاں وکالت شروع کر ݙتی۔ 1970ء وچ لاہور لڳے ڳئے تے باقی زندگی اتھاں گزاری۔ ملتان ءچ رہائش دے دوران سرائیکی زبان تے ادب. نال ڳندھیج تے ریہہ۔ 1961ء وچ انہیں بزمِ ثقافت دے سیکرٹری دے طور تے کم کیتا۔ 1963ءچ رائٹرز گلڈ کے عہدےدار بݨے تے ملتان وچ ادارہ فکروفن تشکیل ݙتا۔ ریاض انور سرائیکی شعر وادب تے ثقافت دے فروغ کیتے بھرپور کم کیتے۔ 1960ء دے ݙہاکے وچ انہیں ملتان ءچ بزم فرید دے زیرانتظام پہلے “جشن فرید “ دا اہتمام کیتا۔ جشن فرید دی تقریبات وچ مشرقی پاکستان تے بھارت کنیں مندوبین شرکت کریندے ہن۔ اوں موقع تے خواجہ غلام فرید دی شاعری دے حوالے نال کتاباں وی چباپیاں ویندیاں ہن۔ ریاض انور ہک وکیل، ادیب، شاعر تے دانشور ہن. او کشفی ملتانی دے بھڑینجے ہن۔ ریاض انور تے اختر علی خاں بلوچ نے 1965 ءچ مزاحمتی شاعری تے مشتمل ہک مختصر مجموعہ “ للکار”مرتب کیتا جیکوں بزم ثقافت ملتان نے چھاپیا. ہک ٻئی کتاب ریاض انور تے کیفی ڄامپوری نے” کلامِ فرید” دے ناں نال مرتب کیتی. اے خواجہ غلام فرید کی سرائیکی کافئیں دا اردو ترجمہ ہئی. ایں کتاب دا ابتدائیہ وی ریاض انور لکھیا ہا. اے کتاب 1963 وچ چھپی۔ کیفی جامپوری دی کتاب” سرائیکی شاعری” دا فلیپ وی ریاض انور لکھیا ھا۔ ایندے علاوہ بشیر احمد ظامی بہاولپوری دے 1964 وچ چھپݨ آلےقاعدے “سرائیکی زبان دا قاعدہ” دا تعارف وی ریاض انور لکھیا۔ ریاض انور 3 فروری 1993 کوں پھیپھڑیں دے کینسر نال لاہور وچ انتقال کر ڳۓ۔
ریاض انور کا اہم کارنامہ اے ہے جو انہیں  سرائیکی زبان دے دانشوروں کوں ہک  اصل ناں “ سرائیکی” تے متفق تھیوݨ دی راہ ݙکھلائی۔ اے زبان ہزاریں سالیں کنیں ٻولی ویندی پئی ہئی پر ایں زبان کوں مختلف علاقیں وچ مختلف ناویں ملتانی، بہاولپوری، اُچی، ڈیرے وال، شاہ پوری، ڄٹکی، ہندکی، لہندا تے سرائیکی دے ناں نال سݙیا ویندا ہا۔ انگریز ماہرین لسانیات ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل، اینڈریو جیوکس، جیمز ولسن،  یو۔ اے سمر نوف، ایڈورڈ اوبرائن، جارج گرئیر سن، تے رچرڈ فرانس برٹن نے آپݨیں کتابیں وچ ایندا ناں ”سرائیکی” دی نشاندہی کیتی ہے۔ریاض انور نے 6 اپریل 1962ء وچ بزم ثقافت مُلتان دے تحت ہک کٹھ سݙیا. ایں اجلاس دی صدارت غلام قاسم خان خاکوانی کیتی. اے اجلاس سمرا پبلک سکول ملتان دے وچ تھیا ۔ ایں اجلاس ءچ ڈاکٹر مہر عبدالحق، علامہ نسیم طالوت، میر حسان الحیدری، ارشد ملتانی تے ریاض انور شامل ہن۔ ایں اجلاس وچ ریاض انور ایں قدیم زبان دے ہک ناں “سرائیکی“ تے متفق تھیوݨ دی تجویز ݙتی. جیندی یکے دانشوریں تائید کیتی۔ ریاض انور. دی ایں کوشش پاروں ساݙی زبان آج ملتانی، بہاولپوری وغیرہ دی بجاۓ “ سرائیکی “ دے ناں نال مشہور تے مقبول ہے۔
انتہا پسندانہ زنانیت
جنسی صنعت اُتے وِچار
انتہا پسندانہ زنانیت قحبہ گری دی شدید مخالف رہی ہِے۔ اُوہ اِیہ دعویٰ کرین٘دیاں ہِن جو زنانیاں اِیں پیشے وِچ جبراً دِھکّیاں وین٘دیاں پئیاں ہِن۔ اِیہ ہِک استحصال ہِے۔ اِنّھاں کُوں معاشی لوڑاں توں یا مرد دَلّیاں دی پاروں توں اِیں ناگفتہ بہ پیشے وِچ دِھکّیا وین٘دا ہِے۔ اِیہ لوک پیشے دے مستقل الوجود ہووݨ اَتے اُون٘دی قنُونی حیثیّت بݨائے رکّھݨ دے وی شدید مخالف رِیہے ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں دے تحریکاں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیت ونکی:زنانیت اَتے معاشرہ ونکی:زنانیت دے نظریات ونکی:انتہا پسندانہ زنانیت ونکی:زنانیاں ونکی:تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:تِرِیمتاں دے تحریکاں ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں دے حقوق
کتاب
کتاب عربی زبان دا لفظ ہے۔ ایندا مادہ عربی لفظ 'کَتَبَ' کنیں ہے۔ جیندا مطلب ہے 'لِکھن'۔ کتاب دا معنی ہے 'لکھی ہوئی'۔ کتاب کیتے انگریزی وچ 'Book' دا لفظ ورتیندے۔
ڈاکٹر نصر اللہ خان ناصر
سرائیکی شاعری دا ارتقاء
اجرک
اوے ہوے ہوے
ڈاکٹر احسن واگھا
اکھر شبدے
تھل کرن دریا
آدی واس
Siraiki Language: It's Growth and Development
استاد فدا حسین گاڈی
سرائیکی کلچر (نواں ایڈیشن سرائیکی سنڄاݨ)
اسلم رسالپوری
سرائیکی زبان اتے لسانیات
تلاوڑے
نتارے
سرائیکی لوک موسیقی
شوکت مغل
مغل(مرحوم)
زندگی
کی۔
رکھا۔
ہوئیں۔
تصانیف
ملتان کاسرسید
مرزا مسرت بیگ
قدیم اردو لغت اورسرائیکی زبان
سرائیکی قاعدہ
اردومیں سرائیکی زبان کے انمٹ نقوش
سرائیکی اکھان (ترے جلدیں)
سرائیکی محاورے (ڈو جلدیں)
سرائیکی مصادر
سرائیکی زبان میں کنایہ اورقرینہ
قدیم سرائیکی اردولغت
شوکت اللغات
دلی ڈھائی کوہ
ملتان توں پٹیالے تئیں
الف بے بٹوہ
کنائی
افادات
پچھیرا
آٹی ماٹی
سرائیکی آوازوں کی کہانی
تفہیم فرید
گیا
وفات
فریدیات
قیس فریدی نے فریدیات تے بہوں سارا کم کیتا ہے
لغت نگاری
قاصر فریدی
ناول
(١) گلو | غلام حسن حیدرانی | 1968ء
(٢) نازو | ظفر لاشاری | 1971ء
(٣) نازو (طبع دوم ) | ظفر لاشاری | 1986ء
(٤) اپنی رَت جو پاݨی تھی | ڈاکٹر منیر احمد علوی | 1971ء
(٥) توبہ زاری (ترجمہ) | مترجم دلشاد کلانچوی | 1977ء
(٧)چھولیاں | محمد اسمعیل احمدانی | 1983ء
(٨)پہاج | ظفر لاشاری | 1983ء
(٩)پہاج (طبع دوم) | ظفر لاشاری | 2002ء
(١٠)عشق دے ونڑنج انوکھڑے (ترجمہ)| مترجم سجاد حیدر پرویز | 1985ء
(١٢) سانول | فیاض حسین قاصر فریدی | 1989ء
(١٣) سارے سگن سہاگڑے | دلشاد کلانچوی | 1991ء
(١٤) بھاگ سہاگ | غلام حسین راہی گبول | 1994ء
(١٥) سانول موڑ مہاراں | اقبال بانو | 1997ء
(١٦) جھوکاں تھیسن آباد ول | جمشید کلانچوی اعوان |
2000ء
(١٧)کونج | راہی گبول | 2002ء
(١٨) مہرو | اقبال حسن بھپلا | 2002ء
(١٩) بیڑی وچ دریا | اسلم انصاری | 2002ء
(٢٠) ہیرا | اقبال حسن بھپلا | 2004ء
(٢١) سجن دشمن | راہی گبول | 2005ء
(٢٢) پھوگ | کاشف بلوچ | 2006ء
(٢٣)بسنتی | اقبال حسن بھپلا | 2006ء
(٢٤) پردیس نا ونج | راہی گبول | 2008ء
(٢٥) مانک لعل | اقبال حسن بھپلا | 2009ء
افسانہ
قاصر فریدی ( آدم ڄایا ۔ ٻانھی )
خاکہ
قاصر فریدی ( جوان تاں ڈیکھ )
مکالمہ نگاری
قاصر فریدی ( کوجھے مور )
اسلام وِچ زنانیاں
اِسلام وِچ زنانیاں (اردو: اسلام میں خواتین)۔ اسلام وِچ زنانی مسلم زنانیاں (عربی: مسلمات مسلمہ، واحد مسلمۃ مسلمہ) دے تجربے انجو انج سماج دے وِچالے وِچ وسیع پیمانے تے انجو انج ہون٘دے ہِن۔ ہِکّے ویلے وِچ، اِنّھاں دا مسلمان ہووݨ ہِک سان٘جھا عنصر ہون٘دا ہِے جیڑھا اِنّھاں دی حیاتی اُتے انجو انج سطحاں تے اثر انداز کرین٘دا ہِے اَتے اِنّھاں کُوں اِنّھاں دی عام سُن٘ڄاݨ ݙین٘دا ہِے جیڑھا اِنّھاں دے وِچالے وِچ وسیع ثقافتی، سماجی اَتے اقتصادی جھیڑیاں کُوں مِٹاوݨ دی خدمت کرین٘داں ہِے۔
اِسلامی تاریخ دے وِچالے وِچ زنانیاں دی سماجی اَتے روحانی حیثیّت کوں جِنّھاں شئیں نے اثر انداز کِیتا ہِے اُنّھاں وِچ اِسلام دا مقدس متن، قرآن مجید، حدیث، سنتِ رسول اللہ (حضرت محمدِ مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم)، اجماع، قنُون سازی وِچ اتفاقِ راؑے، قیاس، ہِکّو جئیں حالات وِچ قنُون دا قیاس کرݨ، فتویٰ، مذہبی نظریات یا قنُون دے نقطۂ نظر دے بارے وِچ غیر پابند رائے یا فیصلے، شامل ہِن۔
بنیادی ذرائع
اسلام وِچ زنانیاں کُوں قُرآن کریم اَتے حدیث دے تحت کئی رہنمائیاں کِیتیاں ڳئیاں ہِن۔ اِنّھاں رہنمائیاں کُوں فقہ (اسلامی قنُون)، تے مستند حدیث توں حاصل تھیوݨ آلے تشریحاں اَتے جمہور علماء دے نظریے دے ذریعے سمجھیا وین٘دا ہِے۔ اِنّھاں تشریحاں اَتے اِنّھاں چَلن اِیں ویلے مسلم دُنیا دے تاریخی تناظر وِچ ہِن جِہڑیلے اِیہ تشریحاں لِکّھے ڳئے ہَن۔
ثانوی ذرائع
اِسلام دی زنانیاں اُتے اثر و رسوخ دے بنیادی ذرائع ہر ممکنہ صورت حال نال نٻڑݨ کِیتے کافی کائے نِھیں۔ اِیں وجہ کنُوں اسلامی فقہ تے مذہبی سکولاں نے ترقی کِیتی۔ مذہبی عُلماء نے مسلماناں کِیتے صحیح مذہبی طریقہ لبَّھݨ کِیتے معتبر دستاویزاں، داخلی بحثاں دی نشان دہی اَتے اتفاقِ رائے قائم کرݨ کِیتے وسائل دے حوالے کِیتے ہِن۔ اِیہ سبّھے زنانیاں کِیتے اثر تے رسوخ دے ثانوی ذرائع ہِن۔ اِنّھاں وِچ اجماع، قیاس، اجتہاد اَتے فتاویٰ وی شامل ہِن۔
جنسی کردار
اِسلام وِچ صنفی کردار ݙو قاعدیاں اُصولاں دے نال رنگا رنگ ہِن: ١: زنانیاں اَتے مرداں دے وِچالے وِچ روحانی برابری۔ اَتے ٢: اِیہ وِچار جو زنانیاں کِیتے زنانیت اَتے مرداں کِیتے مردانگی۔
زنانیاں دی تعلیم
روایتی محاذ
قرآن کریم -( اسلام دا مقدس متن) اتے محمد صلی اللہ علیہ وسلم دی ٻولی یا فعل (سننہ) مرد تے زنانی ݙُون٘ہائیں دے علم حاصل کرݨ دے حق دی برابر وکالت کرین٘دا ہِے۔
وراثت وِچ حق
اسلامی معاشرے وِچ زنانی کُوں وراثت وِچ حِصّہ ݙِتّا وین٘دا ہِے۔
مجرمانہ معاملے
ڄیکر زنانی کہِیں مجرمانہ سرگرمی وِچ ملوث پاتی ون٘ڄے تاں اُون٘دی سزا اُوہو ہِے جیڑھی مرد دی ہوسی۔