cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فیاض باقر
اماں (کہانی)
ملتانی تاں آپنے محلے توں پیرا چاوے تاں پردیسی تھی ویندے۔ میکوں تا سدا دا دیس نکالا مل گیا۔کینیݙا ، امریکہ توں بعد میں بے شمار ملکاں دا پانی پیتا۔ اخیر ہالینݙ تے سویݙن وچ لمبا قیام کرناں پیا۔ 20اپریل کوں ناروے ہک دوست کوں ملن واسطے گئے تاں لہور توں فون آیا ۔ اماں بہوں بمار ہے۔ اساں پچھدے ہیں بھائی جان کوں سݙوں تا اماں آدھی اے نہیں اوں نیں ستمبر وچ آونے۔ اچیچہ آون کوں نہ آکھو۔ میں سنیہا ملدے ای سمجھ گیا ہن وداع کرن دا ویلا آگئے جہازاں تے کنکشن ایہو جئے ہن جو تریہہ گھنٹے سفر کرن توں بعد میں اماںکول پہنچ گیا۔ اماں جگر دے کینسر دی آخری سٹیج وچ ہائی، پھیپھڑے سکڑ گئے ہن۔ جسم جواب ݙیندا پیا ہائی پر اماں مسکراندی پئی ہائی۔ اماں نیں نماز پڑھی ذکر کیتا میکوں پیار نال ݙٹھا میݙا ہتھ اپنے ہتھ وچ گھدا ول اکھیں بند کیتے تے اپنے آخری سفر تے روانہ تھی گئی۔
تاج محمد لنگاہ
میڈا قائد میڈا ہیرو
سرائیکی دھرتی دا ہک مہان انسان جنہاں دی پوری حیاتی اپنْی دھرتی اپنْے لوک تے انھاں دی حقوق دی جدوجہد ءچ لنگھا ڈتی۔ مضبوط نظریاتی بنیاداں، تاحیات انقلابی قومی جدوجہد تے سیاست ءچ صاف ستھرا ماضی میڈے قائد میڈے لیڈر سئیں تاج محمد خان لنگاہ توں علاوہ اے اعزاز پاکستان دی تاریخ ءچ کہیں سیاست دان کنیں کوئی نئیں۔ میکوں فخر ء جو میں لنگاہ صاحب نال پاکستان سرائیکی پارٹی دے بطور ڈپٹی سیکریٹری جنرل کئی سال کم کیتے۔ اج ہر موڑ تے انہاں دی یاد آندی ء۔ سئیں تاج محمد خان لنگاہ تے ملک عبداللہ عرفان ڈوہیں ہکے شہر کہروڑ پکا،۔۔۔۔۔۔ وستی کھاڑکیں تے وستی بھیئیں دے بنّا سانجھیاں ڈو وستیاں دے وسیندڑ ۔۔۔۔۔ کہروڑ پکا ہائی سکول ءچ چھوٹے لا دے یار تے جتھاں ڈونہاں کوں استاد فداحسین گاڈی سویں چناکیہ (چانکیہ) مہاراج دے خاص شگرد ہونْ دا اعزاز حاصل ء۔۔۔۔۔۔۔ چھوٹے لا توں استاد فدا حسین گاڈی سئیں انہاں ڈو بالاں دی تدریسی تعلیم دے نال نال نظریاتی تربیت مارکسی طرز فکر تے سرخ انقلابی جدوجہد دے ایریاں تے کیتی۔ ڈونہاں رل تے پاکستان سرائیکی پارٹی دی بنیاد رکھی - ہونہار سیانْا چانکیہ سرائیکی وسیب کوں چندرگپت تے اشوکا ہک واری وت ڈے گیا۔ شہزاد عرفان
تعلیم
بریسٹری کیتی ہے
سیاست
پاکستان سرائیکی پارٹی
تحصیل پپلاں
تحصیل پپلاں ضلع میانوالی، پنجاب، پاکستان دے تریے تحصیلاں وچوں ہک تحصیل ہے، تاریخ علو والی از اعجاز علو والوی دے مطابق پپلاں 1993ء میں تحصیل بݨی۔ ۔ ایں تحصیل دا صدر مقام پپلاں ہے۔ ایندے وچ 14 یونین کونسلاں ہن۔ تحصیل پپلاں دی اکثریتی آبادی سرائیکی زبان ٻولیندی اے۔
مینگھ ملہار
"مینگھ ملہار" … جیندے مُرتبین: امید ملتانی، خادم ملک ملتانی تے فرحت ملتانی ہن۔ ایہ کتاب سرائیکی مجلس ملتانی دی طرفوں 1979ء کوں 500 دی تعداد وچ چھاپی ڳئی ہے۔ تعداد کل صفحات کتاب 299 ہن۔ جیندی قیمت 40 روپئے ہے۔ ایہ کتاب سرائیکی مجلس ملتان دے طرحی مشاعرے (1972-73ء) وچ شریک تھیوݨ والے شاعراں دے کلام اتے مشتمل ہے۔
سرائیکی ادبی مجلس دے زیراہتمام کل 29 مشاعرے منعقد تھئے جیندے وچ 231 شاعراں دا حمد، نعت تے مجموعی طور تے غزلاں تے مشتمل کلام محفوظ تھی ڳئے۔ اے ہک اینجھا تذکرہ ہے جیندے وچ سرائیکی زبان دے نمائندہ شاعراں دا مصرع طرح اتے تخلیق کیتا گیا کلام موجود ہے۔ ایہ کتاب ہک طرحاں نال تاریخی شعری ورثہ ہے۔ جیندے ذریعے نال سرائیکی زبان وچ غزل جھئیں صنف دی روایت کوں مضبوط کرݨ دی شعوری کوشش نظر آندی ہے۔ ایں کتاب دے پیش لفظ وچ مرتب امید ملتانی لکھدن:"'ایں مجموعے دی اشاعت دے نال سرائیکی شاعری کوں ہک ایہو جھئیں موڑتے گھن آئے ہیں۔ جتھوں سرائیکی شاعری تے ادب دے بے شمار رستے نکلدن۔ ایں مجموعے دی اشاعت دے نال اے گاٖلھ ساریاں تے کھلسی جو نویں سرائیکی شاعری کیڈے بے انت امکانات توں پُر ہے۔ اوں نے زندگی دے نویں تجربیاں نویاں سوچاں، نویں مسائل تے نویاں جذبیاں کوں اپݨے دامن اچ سمیٹݨ واسطے کیا کجھ کیتے۔'"ایں کتاب مینگھ ملہار دے مقدمہ وچ پروفیسر اسلم انصاری لکھدن:"'اے ہک امر واقعہ ہے جو سرائیکی لوک شعر تے لوک ادب دے رشتے اپݨے علاقے دی ثقافت دے نال ٻہوں ڳوڑھے ہن ایندے وچ واقعی زندگی دے سارے تموجات موجود ہن۔ زندہ زباناں دا ادب ہر عہد دیاں سچائیاں کوں قبول کریندا ہے۔ اِت پاروں ایندے وچ تبدیلی دا عمل ہووݨاں لازمی ہے۔ جیکر کݙاہیں سرائیکی شاعری دی کوئی جامع اَتے مستند تاریخ لکھی ڳئی تاں باآسانی محسوس کیتا ویسی جو سرائیکی شاعری وچ زبان ، اسالیب ، موضوعات ، علامات ، استعارات دے اعتبار نال تاریخی ارتقاء موجود ہے اتے عہد بہ عہد تبدیلیاں دے واضح نشانات ایندے وچ موجود ہن۔ ایندے وچ رومانوی تے کلاسیکی ادوار دی درجہ بندی وی کیتی ونڄ سڳدی ہے تے بعض عقلی تحریکاں دا سراغ وی لایا ونڄ سڳدے۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
سرائیکی دا افسانہ
سرائیکی وچ ای معلوم سطح تے پہلا چھپیا ہویا افسانہ بے شک ساکوں 1967ء وچ تحسین سبائے والوی دا ملدے۔لیکن ایکوں سرائیکی دا پہلا افسانہ آکھن میڈے نزدیک ہک غیر محتاط رویہ ہو سی۔ کیوں جو ایں گالھ توں کوئی وی انکارنیءں کر سگدا کہ تحسین توں وی پہلے کتنے لوکاں نے افسانے دا مُنڈھ بدھیا اوہناں کوں کتھائیں چھپواون دا موقع نہ مل سکیا تے جے کجھ چھپیاں وی سہی تاں ایجھی لا پرواہی نال کہ ایہناں دا ریکارڈ ای دستیاب کائی نیءں۔ تے ایں طرحاں اُو لکھتاں، لکھن والیاں دے نال ای مٹی سُوا تھی گئیاں۔ بھاویں 1976ء سرائیکی افسانیاں دا پہلا مجموعہ ’’اُچی دھرتی جھِکا اسمان‘‘ مسرت کلانچوی دا ہے لیکن ایہہ بھلا کیویں آکھیا ونج سگدے کہ ایں توں پہلے کہیں تریمت نے سرائیکی افسانہ لکھیا ای نہ ہو سی۔
علامتی افسانہ
لُغوی اعتبار نال علامت دے معانی نشان، مارک، سراغ، کنایہ، اشارہ وغیرہ دے ہن۔ اصطلاحی مفہوم وچ علامت نمائندگی دا ایجھا ذریعہ ہے، جہڑا کہیں لفظ، شئے، کردار،یا تصور کوں کہیں خاص معنی، مقصد یا مفہوم وچ پیش کریندے۔ ڄݙاں کہاݨی دے کردار، واقعات تے مقامات وغیرہ دے ݙوں معانی ہوون۔ تاں علامتی نظام بݨ ویندا ہے۔ ایں طرحاں دے نظام وچ معانی دی سطح، علامات دی تشریح نال وجود وچ آن٘دی ہے۔تاں ول رن٘ڳاں، موسماں، جانواراں تے قدرتی مظاہر کوں اوندی بجائے کہیں ٻئی صورت وچ ورتا تے نویں معانے بݨائے ویندے ہن۔ جدید سرائیکی افسانے وچ علامتی اظہار کوں ٻہوں وݙی اہمیت حاصل ہے۔ ایندے وچ کوئی شک کائنی جو ہر چنڳا افسانہ، کہاݨی دے پچھوں موجود امکانات یعنی کہاݨی دے لکے ہوئے پہلوآں کوں سامݨے گھن آن٘دا ہے۔ لیکن ڄݙاں اساں افسانے دے علامتی شیئاں دا ذکر کریندے ہاں تاں اصل وچ ایہ آہدے پئے ہوندے ہاں جو کہیں ہک دور وچ کہیں وجہ کولوں افسانہ نگار نے واقعہ دے کدوخال کوں دھندلا کیتا ہے۔ تاکہ ایندے پچھوں لکا ہویا نقشہ شوخ تھی ون٘ڄے ۔ لیکن اتنا کانی جو کہیں ٻئے افسانے دے خدوخال بݨ ون٘ڄن۔ علامتاں ݙو طرح دیاں ہوندیاں ہن۔
علامت تے تجرید وچ فرق
تجرید دے معانی اشاریاں تے مشتمل شکلاں تے علامتاں دے نال آپݨے خیال دا اظہار کرݨ ہے۔ تجرید علمِ بیان دی ہک صنعت دا ناں ہے۔ جیندے وچ زیادہ لفظاں کوں ہٹا تے صرف ہک معانی نال غرض رکھیندے ہن۔ علامت دا سانگا موضوع نال ہوندے تے تجرید دا تعلق ہیت تے اسلوب نال ہے۔ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
المعتصم باللہ
ابو اسحاق محمد بن ہارون رشید أبو إسحاق محمد بن هارون الرشيد جیہڑے عام طور تے اپݨے لقب معتصم باللہ دے ناں. نال ڄاݨے ویندے ہن، خلافت عباسیہ دے اٹھویں خلیفہ ہن جنہاں دا دور خلافت 833ء توں 842ء تک اپݨی موت تک رہا۔  بمطابق ہجری تقویم 218ہجری وچ تخت نشیں تھئے تے بدستور 227ہجری تک خلیفہ رہے۔ اُنہاں دے عہدِ خلافت وچ مسئلہ خلق قرآن دے فتنے دا عروج ریہا۔
ناں تے کنیت / لقب
ناں محمد بن ہارون الرشید ہے۔ کنیت ابو اسحاق تے لقب المعتصم باللہ العباسی ہے۔ مورخین نے انہاں کوں المعتصم باللہ دے ناں نال پکارا ہے۔
المعتصم باللہ دا رنگ سفید سرخی مائل ہئی جبکہ داڑھی گھاٹی ہئی۔ قد متوسط ہئی۔
تعلیم و تربیت
عباسی خلیفہ ہارون الرشید، المعتصم کوں بہت چاہندا ہئی۔ ایں چاہت دے سبب ہک تعلیم یافتہ غلام ہر وقت المعتصم دے نال رہندا جیہڑا اونکوں پڑھیندا رہندا۔ جݙݨ اوہ غلام فوت تھی گیا تاں ہارون الرشید نے آکھا: محمد! ( المعتصم دا اصلی ناں محمد ہے) ہݨ تیݙا غلام وی مر گیا، ہݨ ݙس۔ المعتصم نے آکھا: ہا! اوہ مرگیا تے میں کتاب دی بلا توں چھٹ گیا۔ بعد وچ اوہ تعلیم توں بہرہ مند نہ تھی سڳے تے اَݨ پڑھ ہی رہے۔ آکھا ویندا ہے کہ اوہ کجھ پڑھ گھندا ہئی تے اتنا لکھ وی گھندا ہئی مگر بہ نسبت ݙوجھے خلفاء دے اوہ غیر تعلیم یافتہ ہی ریہا.
خلافت تے تخت نشینی
جمعرات 18رجب218ھ مطابق 7 اگست833ء کوں عباسی خلیفہ مامون الرشید نے اِنتقال کیتا تاں طرطوس وچ ہی اُمرائے حکومت نے مامون الرشید دی ولی عہدی دے مطابق المعتصم دی بیعت کر گھدی مگر لشکریاں یعنی افواج نے شورو غوغا کیتا کہ مامون الرشید دے پتر عباس بن مامون الرشید کوں بحیثیتِ خلیفہ تخت نشیں کیتا ونجے۔ المعتصم نے عباس بن مامون الرشید کوں دربارِ شاہی وچ طلب کیتا۔ عباس نے حاضر تھی کے بطیب خاطر اپݨے چاچا المعتصم کی بیعت کر گھدی تاں شاہی افواج وچ مچا ہنگامہ ختم تھی گیا۔
المعتصم باللہ بحیثیتِ خلیفہ تے حکمران
مامون الرشید دے زمانہ حکومت وچ جیہڑا نظامِ سلطنت قائم تھیا ہئی، المعتصم نے اونکوں برقرار رکھا البتہ اُس فوج دے نظام کوں بہت تقویت تے ترقی ݙتی۔ ایں ترقی و تقویت توں اونکوں کثیر فتوحات دا موقع وی ملا۔ اِیں نظام دی بدولت اُس بادشاہانِ آذربائیجان، طبرستان، سیستان، اشیاصح، فرغانہ، طخارستان، صفہ تے شاہِ کابل کوں بھی قید کیتا۔ مغیرہ بن محمد آہدے ہن کہ جتنے بادشاہ المعتصم دے دروازے تے جمع تھئے، کݙہیں کہیں بادشاہ دے وقت وچ جمع نہ تھئے ہن۔
آخری ایام تے وفات
یکم محرم الحرام 227ھ کوں المعتصم دی بیماری دا آغاز تھیا۔ مرض الموت وچ اوہ ایہ آیت تلاوت کریندا ریہا: حَتّٰی اِذَا فَرِحُوْا بِمَا اُوْتُوْا اَخَذْنَا ھُمْ بَغْتَۃً۔ حالت نزع وچ آہدا ویندا ہئی کہ: " تمام حیلے ویندے رہے ہݨ کوئی باقی نی رہا۔ کݙہیں ایہ آکھݨ لگدا : " میکوں اِنہاں لوگاں وچوں کڈھ ڄلو"۔ آخری دعا جیہڑی اُس کیتی اوہ ایہ ہئی کہ: " اِلہ العالمین توں خوب ڄاݨدا ہیں کہ میں تیݙے کولوں نی بلکہ اپݨے آپ توں ݙردا ہم۔ تیݙے کولوں اُمید رکھدا ہم، اپݨے توں نہ "۔ آخر بروز جمعرات 18 ربیع الاول227ھ مطابق 5 جنوری 842ء کوں 45 سال دی عمر میں المعتصم اپݨے ہی تعمیر کردہ دار الحکومت سامرا وچ فوت تھیا۔
مُرکھا/‌‌‍گنگوٹی/پِینگھا/ٻَندھڑا
١. مُرکھا سرائیکی علاقہ وِچ نکا ٻال جُوڄندے اُوندےمتعلق دوا رسماں پینگھا جُھولا گنگوٹی مُرکھاوغیرہ دااستعمال تھیندے انہاں دی کجھ تشریح ایں طرح ھے. مُرکھا دراصل اے لوظ مونہ‍‍‍‍ہ+‌راکھادی بدلی ہوئ شکل ہےمٹی گارے داکچی سلھ نُما لیکن سِلھ توں موٹا تے کجھ درگھاہوندے اتے عمومًاایں دوبے اندرہک فٹ دیاں کاٹھیاں پُوریاں یعنی نصب ہوندن اتے ٻال دی سران٘دی نال رکھیا ویندے ایں طرح ٻال دا سِرمضبوط تھیندے اتے ٻال جیلھے نندر کریندے اُتے کپڑا سَٹ ڈیویندے جُوپیریں تک ہُون٘دےٻال بآسانی نندر کریندے. . گن٘گوٹی. گن٘گوٹی کھٹڑےدے ٻان٘ہیں نال گز یاڈڈھ گز کپڑا ٻدھیا ویندےجُوڈُوپان٘د فاصلے نال ٻَدھ ݙِِتا ویندن ایندے اندر وی ٻال نندرصرف کریندے اینکوں جُھولا وی اہدن. . پِینگھا. گن٘گوٹی جھولا کوں بعض اوقات پِینگھا وی اھدن. لیکن دراصل پینگھا تمام لکڑی دا چورس فریم ہون٘دے جیویں کھٹڑاہوندے سٹینڈ ہوندے اُتے تَلے فریم اندر اےپِینگھا فِٹ ہون٘دے جِتھاں ٻال سُمدے . ٻَندھڑا. جِیویں مثال مشہور ہی ٻال ٻدھݨےسُن٘جاپدے چھوٹے ٻال کوں اَٹھ نؤ مہینے دی عمر تئیں کپڑے دا ٹوٹا اُوندے ڄنگھیں کُوں ٻَدھا ویندے ہے اُتے اے کپڑا ولہیٹ تے بَدھ ڈیویندے ایں طرح ٻال دیاں جَن٘گھاں سِدھیاں تےمضبوط تھیندن اے صرف نند دے دوران ٻَدھا ویندے جیلھے ٻال جاگ پون٘دے اے کھول گھندنـ
سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری
سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری دی تاریخ دے حوالے نال خلش پیرا صحابی ہک اہم حوالہ ہے۔ ’’سرائیکی مرثیہ گوئی کے چار سو سال (مطبوعہ مارچ 1980ء تے) سرائیکی مرثیہ گوئی کے پانچ سو سال‘‘ مطبوعہ 1983ء تے ایندے بعد ’’ملتانی مرثیہ‘‘ مطبوعہ 1984ء پاکستان پنجابی ادبی بورڈ لاہور۔
حافظ جمال اللہ ملتانی دا تذکرہ
حضرت حافظ جمال اﷲ ملتانیؒ بارے، حضرت ]]علامہ عبدالعزیز پرہاڑی دی عربی زبان وچ کتاب ’’انوار جمالیہ‘‘ دا سرائیکی ترجمہ محمد اعظم سعیدی[[ نے کیتا۔ 80 صفحات اتے مشتمل ایں کتاب کوں 1983ء وچ سرائیکی، اردو رائٹرز گلڈ، کراچی دی طرفوں چھاپیا ڳیا۔
مثنوی ہِیر ران٘جھا
"مثنوی ہیر رانجھا" مولوی نور الدین مسکین (1915-1845ء) دی تصنیف ہے۔ ایں مثنوی دا اردو ترجمہ فدائے اطہر نے کیتا۔ جینکوں 1981ء وچ اردو اکادمی بہاول پور نے چھاپیا۔ ایں کتاب وچ شاعر دے حالات زندگی تے فن شاعری بارے تذکرہ کیتا ڳئے۔
حمل لغاری بارے
"حمل لغاری بارے" (1889-1810ء) محمد اسلم رسول پوری دا مرتب کیتا ہویا تذکرہ ہے۔ 128 صفحات اتے مشتمل ایں تذکرے کوں 1981ء وچ بزم ثقافت ملتان دی طرفوں چھاپیا ڳئے۔ حمل لغاری سندھ دے راہوݨ والے شاعر ہن تے ایں کتاب وچ انہاں دے حالات کوائف اتے سرائیکی کلام بارے فکری فنی محاسن بیان کیتے ڳئین۔
سرائیکی لوک ادب وِچ لوک شاعری دے تذکرہ دی اہمیّت تُوں انکار نِھیں کِیتا ون٘ج سڳین٘دا اِیہ اُوہ مہان٘درا کَم ہِے جین٘دی وجہ کنُوں اَڄ اَساݙا لوک ادب جِین٘دا ودّے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ مرثیہ نگاری
دلکش اماموی
دلکش اماموی سرائیکی شاعر ہے
ساڈے  نال  بھورلا   کھل   تے   آلائی   ونج
ایں گیت دے نامور خالق شاعر ،فنکار تے گلو کار سئیں دلکش اماموی سئیں کل جمعرات شام کوں ایں جہان فانی توں کوچ کر گئے جیویں جو محترم سئیں دلنور نورپوری ہوراں دا شعر ہے
دلنور اے دنیاں فانی ہے کوئی آج ویسی کوئ کل ویسی
تے اج انہاں دا نماز جنازہ انہاں دے آبائی قبرستان گوٹھ غنی وچ پڑھایا گیا تے اتھائیں ہی آپ کوں دفن کیتا گیا
دلکش اماموی صاحب ہوراں دا اصل ناں خادم حسین ہا آپ دے والد صاحب دا ناں مولوی فیض بخش ہا تے آپ غنی گوٹھ وچ پیدا تھئے آپ دا تخلص دلکش ہا تے آپ استاد الشعراء استاد صوفی فیض محمد دلچسپ صاحب ہوراں دے پہلے پہلے شاعراں دی فہرست وچ شامل ہن تے آپ ہوراں دے ناں دی نسبت توں ہی آپ دا ناں دلکش رکھیا گیا
اماموی آپ اپنے مرشد امام بخش مہروی دی وجہ توں سڈویندے ہن تے آپ دی زات قریشی  ہئ
آپ عاشق رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ہن تے آپ حمدیہ تے نعتیہ شاعری بہوں کیتی اے آپ نے نظم وی لکھی اے جیندے وچ دھی دا قاتل شامل ہے لیکن بد قسمتی نال انہاں دا کلام کتابی شکل وچ نی شائع تھی سگیا آپ نے دو شادیاں کیتیاں تے زندگی دا ساتھ انہاندے نال ناں چل سگیا تے آپ تن تنہا زندگی فقیرانہ حال وچ اڈہ واہی حسین دے نزدیک کلھی کوٹھی وچ گزریندے پے ہن آپ دی نرینہ اولاد کوئ کائنا ہئی تے ہک دھی ہئ تے آپ مرن توں پہلے کجھ ڈینھ اپنی بیٹی کول موضع منگڑیچہ چیمہ فیکٹری ہائیڈراجکاں روڈگزار آئے
آپ شاعر وی ہن ادیب وی ہن فنکار وی ہن تے گلوکار وی ہن آپ نے تھیٹر وچ وی کم کیتا آپ ریڈیو پاکستان بہاولپور تے وی پروگرام واسطے ویندے ہن تے آپ مختلف پروگراماں تے سٹیج سیکرٹری دے فرائض وی سر انجام ڈیندے رہ گن آپ پولیس وچ بطور سپاہی وی بھرتی تھے لیکن آپ کجھ عرصے بعد معطل تھی گئے ۔ آپ دے بہوں سارے شاگرد ہن جیندے وچ محترم سئیں دلنور نورپوری وی شامل ہن
سرائیکی شعراء کرام دیاں ناں کوئی تنظیماں ہوون دی وجہ توں تے نہ کوئی سرکاری سطح تے اعلیٰ ادبی اداریاں دی سرپرستی نہ ہوون دی وجہ توں ساڈے سرائیکی شعراء کرام نہ صرف بیماریاں دی وجہ توں مردے ویندن تے نہ ہی انہاں دا کلام کوئی شائع  کر تے محفوظ کیتا ویندا پے
اگر اللہ پاک میں فقیر کوں معاف کرے تاں ناں چاہندیں وی ہک روایت ہے جو دلکش صاحب اپنے دوست یار دے محبوب دی خاطر ونجارے وی بݨے ہن دیکھو نہ دوستو ہر کوئی اپنے محبوب اپنے دوست تے اپنے عشق تے عاشقی وچ تاں مجنوں،دیوانہ ،فقیر تے ونجارہ بن ویندے لیکن کوئی اپنے یار کمال دے محبوب کیتے ونجارہ بن دکھاوے تاں پتہ لگ ویندے گال بہوں لمبی تھیندی ویندی ہے اللہ پاک آپ کوں اپنے پیارے محبوب حضرت محمد مصطفی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے صدقے جنت الفردوس وچ اعلیٰ مقام عطا کرے میں عرفان اکبر صاحب دا وی شکر گزار ہاں کے انہاں میکوں آپ دی تصویر بھیجی شکریہ دوستو اللہ تعالیٰ آپ سب دوستوں کوں خوش رکھے آباد وشاد رکھے جزاک اللہ
ارشد آمشام
وفات
انہاں دا نماز جنازہ انہاں دے آبائی قبرستان گوٹھ غنی وچ پڑھایا گیا تے اتھائیں ہی آپ کوں دفن کیتا گیا
نمونہ کلام
میم کریم دے در اقدس تے سلطان شہنشاہ جُھک ویندن
نئیں رہندے ہوش نوابی دے قصے میں میں والے مُک ویندن
اوندے نوری نور تجلے توں شہباز پکھی اک چُک ویندن
اوندی کالی کملی وچ دلکش بدکار تے مجرم لُک ویندن
شاعر :/مرحوم دلکش اماموی صاحب آف ادہ واہی حسین ( بہاولپور)
مُغلیہ سلطنت دا بانی ظہیرالدین بابرؒ
مرزا ظہیرالدین بابر١٤ فروری ١٤٨٣ کوں فرغانہ اُزبکستان ءچ پیدا تھیا.ایندی والدہ اینکوں بابر (شیر) آکھدی ھئ
بہرام خان
بہرام خان ترک نسل دا سردار ہائی. پہلے بابر وت ہمایوں دا سپہ سالار بݨیا.
مُنشی تیغ علی کمتؔر
مُنشی تیغ علی کمتؔر آپ تحصیل شجاع آباد دے رَہݨ والے ھَن،کمتر صاحب 1848ء وچ پیدا تھئے تے 1926ءوچ فوت تھی ڳئے.آپ نظم گو شاعر ہَن.""جھگڑا نونہہ سس""انھاں دی ہک طویل تے مقبول نظم اے
ہاتھی
ہاتھی ہک ٻہوں وݙا جانور اے۔ ایہ ممالیہ جانور ہے،
عمر
ہاتھی دی عمر عموماً ٧٠ سال ہوندی ہے۔
جسامت
ہک نر ہاتھی دا وزن تقریباً 12،000 بارہ ہزار کلوگرام، اڳلے شانے دی اوچائی تقریباً 4.2 میٹر یا 13.8فٹ، افریقی ہاتھی دے مقابلے وچ ہک میٹر یا 3سے 4 فٹ زیادہ لمبا، ہوندا ہے۔ thumb|African Bush Elephant
المعتمد علی اللہ
thumb|معتمد دے دور دا دینار معتمد علی اللہ (پیدائش: 842ء– وفات: 15 اکتوبر 892ء) خلافت عباسیہ دا پندرہواں خلیفہ ہئی جیں نے 870ء توں 892ء تک حکومت کیتی۔ انتشار سامراء دے دور دا اوہ آخری خلیفہ ہئی جیں دے بعد خلافت عباسیہ دا دار الحکومت بغداد دوبارہ منتقل تھی ڳیا۔ 892ء وچ معتمد علی اللہ فوت تھیا۔ معتمد علی اللہ دے زمانے اچ خلافت عباسیہ رُو بہ زوال تھیندی ڳئی تے اِیں سلطنت دے مختلف حصے ݙوجھے سلطنتاں دا حصہ بݨدے ڳئے۔
سرائیکی وسیب دی انتظامی خود مختاری
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔ thumb|سرائیکستان دے او ضلعے جیہڑے سول سیکرٹریٹ دے زیر انتظام ہن
خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
انتظامی تقسیم
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
3.ضلع ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک دے ضلعے، صوبہ خیبرپختونخواہ، کمشنر ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن دے زیر انتظام
میڈے دیس وچ
آمیڈا جانیاں آمیڈے دیس وچ آ کے ڈیکھیں جو دردیں دی سولی اتے لوک چڑھدن کیویں لوک لہندن کیویں.. پتھریں دے بنڑے ہوۓ گھریں دے اندر ریشمی جسم ڈکھاں کوں سہندن کیویں.. مونجھیں کونجیں دے وانگوں چودھاروں پھرن شام تھیوے تاں کندھیاں تے بہندن کیویں.. رات بے سئیت لوکاں دے گھر دے اندر وئینڑ در دے ولیکھاں توں آندن کیوں.. آکے ڈیکھیں جو دردیں دی درسال تے ایں حیاتی کوں کیویں رو وایا ویندے... اپنڑیں آکھیں دیں ہنجھوں کوں پالنڑ کیتے بے کسی کوں وسیلہ بنڑایا ویندے.. اتھ تاں معصوم دے ہونٹ سیتے ویندین اوندیں جذبیں کوں سولی چڑھایا ویندے.. عید دی رات ہے بھانویں شب رات ہے دڑکے ڈے ڈے کے اوکوں سمایا ویندے..
آ کے ڈیکھیں جو میڈے مقدر دے وچ اوکھے پینڈے ریہے پندھ کشالے ریہے.. تیڈے سانگے ڈسا خوشیاں کتھوں پناں میکوں ملنڑ کیتے ڈکھ اوبہالے ریہے..
آمیڈا جانیاں آ میڈے ڈیس وچ...!!
عظیم سرائیکی دانشور سئیں عنایت اللہ مشرقی نال ڳالھ مُہاڑ
عظیم سرائیکی دانشور سئیں عنایت اللہ مشرقی نال ڳالھ مُہاڑ
(ڳالھ مُہاڑ:غیورؔ بخاری)
سرائیکی ادبی تے سیاسی تحریک دے سانجھے پندھیڑو سئیں عنایت اللہ مشرقی کہیں تعارف دے محتاج نئیں۔ جام پور نال تعلق رکھݨ والے اساݙے ایہ دوست کُجھ سالیں توں ملتان شریف اچ جھوکاں لئی پِن۔ 1983-84ء توں سرائیکی قومی تحریک دے نال جُڑئیے۔ اپݨے کالج دَور توں سرائیکی شاگرد سانجھ تے سرائیکی سٹوڈنٹ فیڈریشن دے پلیٹ فارم توں اپݨا ادبی سیاسی پندھ شروع کیتونے۔ اوں دَور وچ سرائیکی مخالفین دے تشدد دا کئی واری نشانہ وی بݨیے۔ سرائیکی قومی پندھ دے عروج تے زوال کوں اِنھاں ٻہوں قریب توں ݙٹھے۔ احٖ کل سرائیکی وسیب دی ہک متحرک تنظیم ’’سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی‘‘ دے مرکزی جنرل سیکرٹری ہِن۔ اساں اِنھاں توں سرائیکی قومی پندھ بارے ڳالھ مُہاڑ کیتی ، جیندا متن تہاݙی خدمت اچ حاضر ھے۔ اساں سئیں عنایت اللہ مشرقی ہوریں توں پُچھیا جو تہاکوں سرائیکی قومی تحریک دے حوالے نال کم کرݨ دا کیویں خیال آیا تاں اُنھاں آکھیا میں 1984ء وچ جام پور توں ایف اے کرݨ دے بعد ہک سنگتی نال گورنمنٹ ایمرسن کالج ملتان دے ہاسٹل آیم۔ میݙے سنگتی کوں ہاسٹل اچ موجود ہک دوست آکھیا سئیں علیحدگی اچ میݙی ڳالھ سُݨسو۔
او دوست جیلے اوں سنگتی دی ڳالھ سُݨ کے واپس آیا تاں میں پُچھیا یار کیا ڳالھ ہئی تاں اوں آکھیا احٖ سرائیکی سٹوڈنٹ فیڈریشن دا خفیہ اجلاس ہئی (ایہ او دَور ھے جݙاں اساں سرائیکی قومی تحریک دی ڳالھ سانگے کٹھ لُک چھپ تے کریندے ہاسے)جیندے وچ شرکت سانگے میکوں سݙݨ آیا ہا،اوں سنگتی توں میکوں سرائیکی قومی تحریک دا حال سُݨ تے ݙاڈھی خوشی تھئی اتے میں اپݨی ماء ٻولی تے ماء دھرتی دی محبت پاروں ایں قومی تحریک بارے سوچݨ شروع کیتا۔ اوندے بعد 1985ء وچ میں اپݨی سسڑ دے داخلے سانگے گوجرانوالا گُٖیم۔ میݙی بھیݨ کوں نفسیات اچ ماسٹر کرݨ دا شوق ہئی ۔ اوں ویلے ملتان دی کہیں یونیورسٹی یا کالج وچ نفسیات دے حوالے نال کوئی شعبہ موجود نہ ہا۔ اساں گوجرانوالا ڳیوسے، انٹرویو تھیا، واپسی تے بی بی توں میں انٹرویو دا حال گھِداتاں اُنھاں ݙسایا جو انٹرویو نئیں تھیا بلکہ اساکوں اساݙی زبان پاروں تحقیر دا نشانہ بݨایا ڳئے تاں میکوں احساس تھیا جو واقعی ایہ لوک اساݙی قوم کوں اپݨے کولہوں وکھرا ڄاݨدن۔ شاید او لوک خود کوں برہمن تے اساکوں شودر سمجھدے ہَن۔ ایہ وجوہات ہَن جنھاں میکوں ماء دھرتی دیاں محرومیاں دے خاتمے سانگے سرائیکی کاز نال جُڑݨ تے مجبور کیتا۔ 1985ء وچ میݙا داخلہ بی فارمیسی زکریا یونیورسٹی ملتان اچ تھیا۔ سرائیکی شاگرد سانجھ وی اوں دَور اچ بݨی جیندے وچ میں شامل تھی گُٖیم۔ میں سرائیکی شاگرد سانجھ دے پہلے کٹھ توں سرائیکی لوک سانجھ دا حصہ ہاں۔ سرائیکی شاگرد سانجھ دے جتنے وی کٹھ ہوندے ہَن اوندے وچ سرائیکی لوک سانجھ تے سرائیکی شاگرد سانجھ دی بُنیاد رکھݨ والے عظیم سرائیکی دانشور سئیں اُستاد فدا حُسین گاݙی شریک تھیندے ہَن۔ میں وی سرائیکی شاگرد سانجھ دی سنٹرل کمیٹی دا ممبر ہامی ، ایں پاروں اُستاد فدا حُسین گاݙی نال میݙیاں کئی ملاقاتاں ہن۔ او سرائیکی تحریک کوں ادب دا چولا پوا تے سیاسی ڳالھ کریندے ہَن۔
اساکوں قومی تحریک دے ایں سوجھواݨ دیاں کئی ڳالہیں اوں ویلھے عجیب لڳدیاں ہَن۔ مثال دے طور تے جیویں سرائیکی وسیب اچ حملہ آوریں دی آمددے حوالے نال اُنھاں دے جو نظریات ہن او اساں سُݨ تے حیران تے پریشان تھیندے ہاسے پر وقت گُزرݨ تے تاریخی حقائق سامݨے آوݨ نال احٖ اساکوں اُستاد فدا حُسین گاݙی دیاں ساریاں ڳالہیں احٖ سچیاں لڳدین۔ ایں سانگے ایہ مبالغہ آرائی نہ ہوسی جو سرائیکی نینگراں دی بہترین تربیت اُستاد فدا حُسین گاݙی تے مشتاق گاݙی کیتی ھے۔ مشتاق گاݙی وی سرائیکی تحریک دے ہک پڑھیے لکھیے عظیم پندھیڑو ہِن۔ جیویں میں تہاکوں پہلے ݙس ڳیاں جوسرائیکی لوک سانجھ دے کم دا طریقہ ایہ ہا جو ادب تے ثقافت کوں فروغ ݙے کراہیں اپݨی حقوق دی ڳالھ کیتی ونڄے۔ ایں کم سانگے اوں ویلے ساکوں زیادہ توں زیادہ ادبی تنظیماں دی ضرورت ہئی۔ ایں ضرورت کوں پورا کرݨ سانگے اساں 1987ء وچ ’’سرائیکی ادبی ثقافتی سنگت ، جام پور‘‘دی بُنیاد رکھی اتے 1988ء وچ پہلا کٹھ جمشید کمتر سئیں دی کتاب دی گھنڈ کُھلائی دے حوالے نال تھیا۔ اوں پروگرام وچ محفل موسیقی سانگے اُستاد سخاوت حُسین خان آیا۔ اساں اوں ادبی پروگرام وچ ادب دی ترویج دے نال نال اپݨی سیاسی ڳالھ وی کیتی۔ سرائیکی قومی تحریک دے ابتدائی حالات بارے ڳالھ کوں اڳی تے ٹُریندیں مشرقی سئیں آکھیا جو اساݙی قومی تحریک دے ابتدائی حالات ٻہوں اوکھے ہَن۔ جنھاں کوں یاد کریندے ہئیں تاں اکھیں توں سانوݨ لہہ پوندے۔ بخاری سئیں! اساں او ویلھا ݙٹھے جݙاں صرف لفظ ’’سرائیکی‘‘ زبان تے آوے ہا تاں اساکوں وݙے وݙے القابات توں نوازیا ویندا ہا۔ کݙاہیں اساکوں کُئی مُلک دشمن آکھے ہا تاں کݙاہیں تعصب دی فضا ہموار کرݨ والے سݙیجوں ہا۔کُجھ الفاظ ایجھے وی ہن جیرھے تُساں اساں تحریر نئیں کر سڳدے۔ یونیورسٹی وچ وی سرائیکی حوالے نال خاصہ تنگ نظری دا مظاہرہ کیتا ویندا ہا۔ میکوں لوک ذہنی طور تے اتنا ٹارچرکریندے ہَن میکوں میݙے ناں دی بجائے لفظ’’صوبے‘‘ آکھ تے مخاطب کیتا ویندا ہا۔ یونی ورسٹی اچ لوک اَہدے ہَن’’اوئے صوبے اوئے صوبے کہاں جا رہے ہو؟‘‘میں توں میݙے ناں دی شناخت کھسیج ڳئی۔ کُجھ ݙینھ پہلے میں توں پارٹی دے ہک دوست سوال کیتے جو تُساں SDPدے مرکزی سیکرٹری جنرل ہو لیکن اساں تہاݙے چہرے تے مسکراہٹ ٻہوں گھٹ ݙٹھی ھے،تاں میں اونکوں آکھیے میاں اساں او وقت ݙٹھے جتھاں اساݙی کھِل کھسیج ڳئی ھے۔
اساکوں اساݙے خوابیں سودھا قتل کیتا ڳئے۔ یونی ورسٹی دَور وچ سرائیکی قومی ڳالھ مُہاڑ کرݨ دی وجہ توں کئی واری میں تشدد دا نشانہ بݨیاں ۔ ہکواری تاں سٹوڈنٹس نے اتنا ماریا میں کئی ݙینھ بستر تے سِدھا نہ سم سڳیم۔ اینویں میں سرائیکی شاگرد سانجھ دا رسالہ چھپیندا ہامی، ہک ݙینھ چھاپ تے یونی ورسٹی آیم تاں اسلامی جمعیت آلیں دے ہتھیں آ ڳیم ۔ جنھاں میں توں سارے رسالے گھِن ساڑ ݙتے تے مذاکرات دے بہانے تے سݙ تے میکوں بے پناہ ماریونے۔ اسلامی جمعیت دے سارے لوک اوپرے نہ ہن بلکہ اُنھاں لوکاں وچ سرائیکی ٻولݨ والے آپݨے لوک وی موجود ہن۔میکوں اسلم رسول پوری سئیں دی ہک ڳالھ یاد آندی پئی ھے جو او اَہدن اساں ہک سرائیکی رسالہ چھاپیا جیندے وچ سوال وی خود لکھیوسے تے جواب وی خود ݙتوسے ۔ اوں ویلے دھرتی ڄئے وی اساکوں ایہو اَہدے ہَن جو یار ایہ کیا ھے؟ تُساں ایہ تعصب دی فضا کیوں ہموار پئے کریندے ہو،اساکوں اپݨے لوک وی قبول نہ کریندے ہن۔ احٖ تحریک جیرھے مقام تے ھے میں ایہ سمجھداں ساری محنت سرائیکی ادبی تے سیاسی کارکناں دی ھے جو اساں خود کوں احٖ فخر نال سرائیکی سݙا سڳدے ہئیں۔ مشرقی سئیں توں اساں پُچھیا جو تُساں کیرھی کیرھی سرائیکی پارٹی دا حصہ رہ ڳیو تاں اُنھاں آکھیا اونویں تاں سرائیکی حقوق دی ڳالھ کرݨ والی ہر پارٹی کوں اساں جام پور دے دوستاں سمیت ویلکم آکھیے۔ اساں جام پور سرائیکی ادبی ثقافتی سنگت دے فورم تے تمام سرائیکی لیڈران کوں سݙیندے رہ ڳیوں۔ لیکن سرائیکی نیشنل پارٹی دے راہنماء سئیں عبدالمجید کانجو دی خواہش تے میں SNPوچ شامل تھیُم۔ جیندا مرکزی سیکرٹری اطلاعات رہ ڳیاں۔ او پارٹی تھوڑی اِن ایکٹیو تھئی تاں پاکستان سرائیکی پارٹی دے عظیم راہنماء سئیں بیرسٹر تاج محمدخان لنگاہ میکوں اپݨی پارٹی وچ شمولیت سانگے آکھیا۔ اُنھاں دی خواہش دا احترام کریندیں ہوئیں میں PSPاچ شامل تھیُم۔ جیندا ’’سرائیکستان یونٹ‘‘ دا مرکزی صدر ہم۔ بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ سرائیکی کاز دے حوالے نال ہک مکمل یونی ورسٹی ہَن اُنھاں دے زیرِ سایہ وی اساں ٻہوں کُجھ سکھیے۔ لنگاہ صاحب دی وفات دے بعد PSPانتشار دا شکار تھئی تاں ایں دوران سرائیکی وسیب دے ہک نویں نینگر وچ قومی خدمت دا جذبہ ݙیکھ حوصلہ ودھ ڳیا۔ اُنھاں دا ناں سئیں رانا فراز نون ہا، اُنھاں دی خدمت تے کم دے جذبے کوں ݙیکھ تے میں اُنھاں دی محبت نال ’’سرائیکستان ڈیمو کریٹک پارٹی‘‘ دا پہلا مرکزی سیکرٹری جنرل منتخب تھیُم۔ جیرھا پندھ حالی توڑیں جاری و ساری ھے۔
ایں توں علاوہ خواجہ غلام فرید کوریجہ سئیں دی وی خواہش ہئی جو میں اُنھاں دی پارٹی اچ شمولیت اختیار کراں۔ اُنھاں میکوں مرکزی سیکرٹری جنرل دے عہدے دی آفر وی کیتی ہئی لیکن میݙا مزاج ہمیشہ توں مشنری ریہے۔ عہدہ میݙے سانگے اعزاز تاں ضرور ھے لیکن میں قومی حوالے نال کم کوں ترجیح ݙینداں۔ اینویں حمید اصغر شاہین سئیں دا رویہ شدت پسندی پاروں میکوں اُنھاں نال نہ جوڑ سڳیا۔ کیوں جو ہک تاں اساݙا صوفیاء دی دھرتی دا ڄم پل ہا اتے ݙوجھا اساں اَمن پسند لوک ہاسے ایں پاروں شدت پسندی دا عنصر اساݙے اُتے غالب نہ آ سڳیا۔ سرائیکی قومی پندھ اچ بُنیادی غلطیاں دی ڳالھ ٹُری تاں مشرقی سئیں آکھیا میݙے خیال اچ ایہ غلطیاں نئیں ہر کہیں دا اپݨا نقطہ نظر ہا ، جئیں اساݙی تحریک دے پاندھیاں کوں ہک مُٹھ نہ تھیوݨ ݙتا۔اساں شاید ݙوجھے دی رائے دا احترام کرݨ دی بجائے اپݨی ڳالھ کوں حرفِ آخر سمجھدے ہئیں۔ ڈھیر سرائیکی پارٹیاں ہووݨ دی وجہ توں سرائیکی قومی تحریک دے مسائل وچ وی ودھارا تھئے۔ ابتدائی دور وچ اساݙے کُجھ دوست پارلیمنٹ دے ذریعے کاز کوں اڳی تے گھِن تے آوݨ چاہندے ہَن۔ کُجھ دا خیال ہا جو سرائیکی قوم کوں سڑکیں تے آنوݨا چاہیدا ھے جیندے نال اساں مطالبے منوا گھِنسوں۔ کُجھ چہندے ہن جو اساں بیوروکریسی دے ذریعے روٹس بݨاؤں تاں کامیاب تھیسوں۔ کجھ لوک اسٹیبلشمنٹ دے ذریعے اپݨا پندھ اڳونہاں کرݨ دا ارادہ رکھدے ہَن۔ ایہ لائن آف ایکشن لوکاں دیاں مختلف ہن۔ اِنھاں کوں غلطیاں نسے آکھ سڳدے بس ہر پارٹی دا اپݨا نقطہ نظر ہا۔ میݙے خیال اچ سرائیکی قائدین نے اپݨے اپݨے طریقے نال بے پناہ جدو جہد کیتی ھے۔ اساں پُچھیا جیکر اساں مخلصانہ طور تے جدو جہد کیتی ھے تاں ’’ساݙی منزل کوں دیر کیوں تھئی ھے؟‘‘ایں سوال تے مشرقی سئیں مُسکرا پئے۔ تھوڑی دیر سنجیدگی نال سوچݨ دے بعد الاݨے، ایندی سب توں وݙی وجہ عوام اچ قومی شعور نہ ہووݨ ھے۔ ڈُٖکھ تاں ایہ ھے جو اساݙی پچھلے کئی سالاں دی محنت دے باوجود سرائیکی دھرتی ڄئے احٖ وی اساں توں ایں سوال کریندن ۔ جو سئیں ’’تساݙا صوبہ کݙاں بݨسے؟‘‘میں سمجھداں شاید اساں اپݨے لوکاں تئیں او قومی شعور دا فلسفہ نئیں پُڄا سڳیے جیندا او حق رکھدے ہن۔ یا لوک ایہ ڳالھ سمجھݨ نئیں چاہندے۔ جو ایں تحریک نال پوری قوم تے آوݨ والی نسل دا مفاد جُڑیل ھے۔ دھرتی ڄئیں دی بے شعوری تے ڈُٖکھ تھیندے کُجھ سال پہلے دی ڳالھ ھے ڈی جی خان توں بلوچستان ہک بس ویندی پئی پئی ہئی جیندے وچ اساݙے وسیب دے کُجھ مزدور سفر کریندے پئے ہن۔ راہ وچ بلوچ آرمی نے بس کوں روک کراہیں آکھیے جتنے ’’پنجابی‘‘ بس تے سوار ہن بس توں تلے لہہ آنون۔ او پنجے ’’سرائیکی‘‘ تلے لہہ کھڑن۔
جیرھے لوکاں کوں ایہ سُدھ کوئینی جو اساں پنجاب دا حصہ ضرور ہئیں لیکن اساݙی انج قومی شناخت ھے، اساں انج صوبے دے حامی ہئیں ۔ ݙسوایجھے دھرتی ڄایاں سانگے جیوݨ دی دُعا منگیجے یا ........ ایہو جہیں ٻہوں سارے معاملات ہِن جیرھے اساݙے پندھ کوں کاݨاں پئے کریندن۔ اینویں ایں پندھ اچ شریک پاندھیاں دا اتفاق نہ ہووݨ وی سرائیکی قوم سانگے ٻہوں وݙا سوال ھے۔ ایندے وچ کُئی شک نئیں سرائیکی قوم دے سچے وارث شاعریں ، ادیبیں میلے ٹھیلے، مشاعریں تے کٹھاں وچ قومی شعور دی ڳالھ کیتی ھے ۔ پر اساݙی قوم سکھڑیں واہ واہ توں اڳی تے نہ آ سڳی۔ اوندی وجہ اساݙی ذہنی غلامی، پٹواری تے تھاݨے دی سیاست، جاگیر دار دی چاپ لوسی تے کوڑے مفاد اساݙی قوم کوں ایں سچ دے سفر وچ مخلصانہ طور تے شریک تھی کراہیں کم نئیں کرݨ ݙتا۔ سرائیکی قومی تحریک دے مستقبل دے حوالے نال مشرقی سئیں آکھیا اساݙا پندھ سچ دے سفریں دا پندھ ھے۔ اتے سچ دے سفریں تے نکلیے پاندھی کوں ہمیشاں منزل ملدی ھے۔ میݙے خیال موجب اساں ہک پُر امید تے روشن مستقبل دی تحریک دا حصہ ہئیں ۔ جیندے ثمرات ساݙے حصے نہ سہی پر اساݙیاں نسلاں دے پُکھے وچ ضرور آسن۔ جے ایں روشن مستقبل دے وَݨ دی چھاں تلے سرائیکی قوم ٻہوݨ چاہندی ھے تاں اونکوں ایں سچ دے سفر وچ مخلص تھی کراہیں شامل تھیوݨا پوسی۔مزید اڄوکی سرائیکی صورتحال بارے ڳالھ مُہاڑ کریندیں ہوئیں اُنھاں آکھیا میݙی نظر وچ سرائیکی تحریک دا اڄوکا حال ٻہوں بہتر ھے۔ اتے ایں ساری بہتری دا کریڈیٹ سرائیکی ادیب ، دانشور ، شاعر تے سیاسی کارکن دے پُکھے وچ آندے۔ اِنھاں عظیم لوکاں دی محنت ھے جو احٖ سرائیکی قومی شعور دی ڳالھ ہر وستی ، ڳوٹھ، قصبے اتے شہر اچ ہر زبان تے موجود ھے۔ بھانویں جو اڄوکے حالات اچ اساں ایں پوزیشن اچ نئیں جو بے پناہ وسائل خرچ کر تے الیکشن جیت سڳوں لیکن ایہ خوشی دی ڳالھ ھے جو سرائیکی وسیب وچ جیوݨ والا ہر انسان اوندا چاھے کہیں شعبے نال تعلق ھے (اُستاد ، وکیل، کسان ،بزنس مین وغیرہ)او ایہ ضرور سوچیندا پئے جو ہُݨ میݙے مسائل دا حل صرف اور صرف ’’صوبہ سرائیکستان ‘‘ ھے۔ سرائیکی مزاحمتی شاعری دے حوالے نال ڳالھ ٹُری تاں اُنھاں آکھیا سرائیکی مزاحتمی شاعری سرائیکی قومی تحریک دی گواہی ھے۔ اونویں تاں سرائیکی قومی حوالے نال مزاحمتی شاعری کرݨ والے شعراء دی تندیر لمبی ھے۔ لیکن سئیں عاشق بزدار،سئیں خورشید بخاری، سئیں جہانگیر مخلص، سئیں شفقت بزدار تے سئیں نذیر فیض مڳی نے جیویں قومی حقوق دی ڳالھ کیتی ھے اوندی مثال نئیں مِلدی ۔ اڄوکے عہد وچ تہاݙی کتاب ’’سِر دھرتی دی ویل‘‘ سرائیکی انقلابی لوکاں دا نصاب ھے۔ ایں سانگے بلا شبہ سرائیکی قومی تحریک دے حوالے نال سرائیکی انقلابی شعراء نے اہم کردار ادا کیتے۔ سرائیکی ادبی ثقافتی سنگت جام پور دے حوالے نال مشرقی سئیں آکھیا اساݙی ایں ادبی تنظیم دیاں مختلف علاقیاں وچ وی شاخاں موجود ہن۔ ایندے زیر اہتمام اساں سال اچ ݙوں پروگرام ’’فرید ؒ میلہ‘‘ دے ناں نال تے ماہانہ اجلاس باقاعدگی نال کریندے ہاسے۔
میݙے خیال اچ اوں ویلے سرائیکی وسیب دی ایہ واحد متحرک تنظیم ہئی جیندے کٹھ اچ شریک تھیوݨ سانگے ہر اڳواݨ پورا سال انتظار کریندا ہا۔ اینویں اساں سرائیکی وسیب دے عظیم تے چوݨویں شاعراں نال یادگار شاماں منایاں ہِن۔ ایں تنظیم دے حوالے نال کُجھ کتاباں تے ہک رسالہ’’سوچ‘‘ وی کُجھ عرصہ چھپیندے رہ ڳئے ہئیں۔ سرائیکی زبان دے عظیم شاعر سئیں شفقت بزدار دی پہلی کتاب ’’کُریہہ دا قرض‘‘ دی اشاعت دا اعزاز وی اساکوں حاصل ھے۔ ایں ادبی تنظیم دیاں سرگرمیاں ݙیکھ تے سئیں عاشق بزدار آکھیا ہا’’جام پور سرائیکی ادبی ثقافتی مرکز ھے۔ کہیں وی سرائیکی کتاب دی گھنڈ کُھلائی ترئے علاقیاں وچ ٻہوں ضروری ھے ملتان ، جام پور تے تونسہ شریف۔‘‘ جام پور دا سرائیکی تحریک اچ حصہ دے حوالے نال مشرقی سئیں آکھیا جام پور سرائیکی قومی ہیروز دا شہر ھے۔ اُستاد غلام رسول ڈڈا تے کیفی جام پوری دا سرائیکی ادب دے عظیم سوجھواݨاں وچ شمار تھیندے۔ جنھاں دا تعلق اساں فخر نال آکھ سڳدے ہئیں جو جام پور نال ھے۔ اینویں اڄوکے عہد دے عظیم دانشور سئیں اسلم رسول پوری دے زمانے وچ اساں جیندے پئے ہئیں ایہ وی اساݙے واسطے فخر دی ڳالھ ھے۔ اسلم رسول پوری سئیں دا قومی اتے ادبی کم سرائیکی قومی پندھیڑو لوکاں کوں نویں دڳ ݙکھیندا پئے۔ عبدالمجید ذوقؔ ، فیض جام پوری، خان اعظم فریدی، حبیب اللہ طارق، سلیم انسب، ناصر ڈینہ اتے عبدالکریم محسن ؔ اتے ایہو جہیں ٻئے ٻہوں سارے عظیم ناں ہِن جنھاں دیاں ادبی تخلیقات سرائیکی ادب اچ سوہݨے ودھارے دا سبب بݨین۔ اساکوں ایں ڳالھ دا فخر ھے جو اِنھاں تمام دا تعلق جام پور نال ھے۔ اخیر تے سرائیکی وسیب دے لوکاں کوں سنیہا ݙیندیں ہوئیں مشرقی سئیں آکھیا جو اڄوکے حالات اساݙی حیاتی دی نویں تاریخ مرتب پئے کریندن ۔ اِنھاں حالات دے تناظر اچ سرائیکی قوم کوں سرائیکی قومی تحریک اچ شامل تھیوݨ دی ضرورت ھے۔ اساں اپݨے حقوق دے حصول سانگے جے توڑیں ہک ٻئے نال مخلص تھی کراہیں نہ جُڑسوں اوں ویلے تئیں اساݙی حیاتی دا ہر خواب اُدھورا راہسے۔
المقتدر باللہ
ابو الفضل جعفر بن احمد المعتضد (عربی: أبو الفضل جعفر بن أحمد المعتضد) جیہڑا اپݨے دور خلافت اچ لقب المقتدر باللہ (انگریزی: Al-Muqtadir) توں زیادہ بہتر ڄاݨا ویندے، بغداد وچ عباسی خلیفہ ہئی جیندا دور خلافت 908ء توں 932ء تک (295–320 ہجری) ہئی۔ thumb|مقتدر دے دور دا دینار
عبدالرحیم خان خاناں
عبدالرحیم خان خاناں بہرام خان دا پتر ہائی. لہور وچ ڄمیا ہائی
مِٹھڑے ٻول
(مِٹھڑے ٻول)
ہر انسان دا مُل اُوندی خوبی اے جہان ءچ صرف ݙو مذہب ھِن نیک تے بَد شرافت کنوں وݙی کوئ طاقت کائنی ذَہانت ہک اینجھا پودا ھے بغیر محنت دے پیدا نئ تھیندا وقت دی پاٻن٘دی وݙے لوکاں دا وطیرہ ھے عالِم عِلم دے سہارے تےجاہل سازش دے سہارے کامیابی حاصل کریندے اِنسان نال ھمدردی خدا دا دین ھے کہیں قوم دی دولت سونا چان٘دی نئ بلکہ قابِل انسان ہون٘دن اگر تُساں اِنسان ہاؤ تاں دِلاں کُوں فتح کرݨ سِکھو
رضیہ بٹ
رضیہ بٹ (اردو: رضیہ بٹ) (انگریزی: Razia Butt) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩ مئی ١٩٢٤ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٤ اکتوبر ٢٠١٢ء) پاکستان نال تعلّق رکھݨ آلی اردو دی مہان٘دری ناول نگار اَتے کہاݨی نویس ہَن۔ اِنّھاں نے پاکستانی زنانیاں وِچ سبھ تُوں وَدھ پڑھی ون٘ڄݨ آلی ناول نگار ہووݨ دا درجہ حاصل کِیتا ہِے۔ اِنّھاں دے ناول اَتے کہاݨیاں اُتے اَݨ ڳِݨت ٹی وی ڈرامے اَتے فلماں بݨ چُکّیاں ہِن۔
ابتدائی حیاتی
رضیہ بٹ ١٩ مئی ١٩٢٤ء کُوں وزیر آباد، پنجاب  وِچ ڄَمّی ہَن۔ اِنّھاں نے اپݨی حیاتی دا وَدھ ویلا پشاور وِچ لنگھایا ہِے۔ ݙاہویں جماعت وِچ اردو وِچ ١٠٠ فیصد نمبر حاصل کِیتے، جین٘دے اُتّے اُستانی نے آکھیا جو ڄیکر میݙے وَس وِچ ہون٘دا تاں میں ہِک سو نمبراں وِچوں ہِک سو پنجھاہ نمبر ݙین٘دی۔
ادبی پن٘دھ
١٩٤٠ء دے نیڑے تیڑے اِنّھاں دا پہلا کَم ادبی جریدے وِچ چَھپّیا۔ اِیں ویلے رضیہ بٹ دی عمر وِیہہ ورھیاں توں وی گھٹ ہئی۔ اپݨی پہلی کہاݨی کُوں بعد وِچ اُنّھاں نے ناول "نائلہ" دی شِکّل وِچ ڈھال تے چھاپیا۔ ١٩٤٦ء وِچ شادی دے بعد کُجھ ورھیاں تئیں اُوہ ادبی سرگرمیاں تُوں دور رہی۔ ١٩٥٠ء وِچ اُنّھاں نے وَلا لِکّھݨ دا اَغاز کِیتا۔
مہان٘درا کَم کار
رضیہ بٹ دے ناولاں اُتّے کئی فِلماں بݨ چُکّیاں ہِن جِنّھاں نے دُھم وی پاتی۔ فکشن نگاری وِچ اِنّھاں کُوں خاص مقام حاصل ہِے۔
مغربی پاکستان دی پہلی رنگین فلم "نائلہ" اِنّھاں دے ای ہِک ناول اُتے بݨی ہئی۔
وفات
٥ اکتوبر ٢٠١٢ء کوں اِیہ لاہور وِچ لَمّی بِماری توں بعد فوت تِھی ڳئی ہَن۔
ٻاہرلے جوڑ
BBC Urdu۔ ناول نگار رضیہ بٹ فوت تھی ڳئی ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:ناول نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:افسانہ نگار ونکی:پاکستانی افسانہ نگار ونکی:اردو افسانہ نگار
کروموپیتھی
علاج دا طریقہ
ایندے علاوہ کئی ݙوجھے طریقے وی موجود ہن. پاکستان وچ ایں طریقہ علاج دے ماہرین وچ ڈاکٹر مقصود الحسن عظیمی قابل ذکر ہن. کراچی وچ مرکزی خانقاہِ سلسلہ عظیمیہ وچ وی ایں طریقہ نال علاج کرݨ والے ماہرین موجود ہن.
رنگاں دے خواص
رنگ و روشنی نال علاج کرݨ واسطے مختلف رنگاں دے خواص کوں مد نظر رکھ کے علاج کیتا ویندا اے.
کرہ لسانی رصد گاہ
کرہ لسانی رصد گاہ (Linguasphere Observatory) (اصل فرانسیسی قانونی ناں: Observatoire Linguistique) ہک بین الاقوامی لسانی تحقیقی نیٹ ورک ہے۔ ایندا قیام 1983ء اچ کیوبیک اچ عمل اچ آیا جبکہ ایندا بعد اچ نورمینڈی اچ اندراج بطور غیر منافع بخش تنظیم دے کیتا ڳیا ۔ ایندے تحت زباناں کوں مخصوص رموز ݙتے ویندن۔ مثلاً انگریزی دا رمز 52-ABA ہے۔
کونکن ساحل
کونکن یا کونکن ساحل بھارت دے مغربی ساحل دا ہک حصہ ہے۔ ایں ساحل دی لمبائی 720 کلومیٹر ہے۔ ایندے وچ کرناٹک، گوا تے مہاراشٹر دے ساحلی ضلعے شامل ہن۔
کونکن مغربی گھاٹ تے بحیرہ عرب نال گھرا ہویا علاقہ ہے جیندے شمال وچ تاپتی دریا تے جنوب وچ چندراگری دریا ہن۔ ایندے وچ بھارت دے تھانے ، ممبئی، رائے ڳڑھ، رتناگری، سندھو قلعہ بندی، شمالی گوا، جنوبی گوا، شمالی کنڑ، اُدپی، جنوبی کنڑ ضلعے ہں۔
ہابیل
ہابیل دے قتل دی وجہ قابیل دا نبوت کیتے منتخب نہ تھیوݨ ہئی۔ بعض روایات وچ اے لکھا ہویا اے کہ اے قتل عورت دی وجہ نال تھیا۔ قرانی مفکر محمد اکبر نے اپݨے ہک مضمون ہابیل و قابیل وچ ایہوجیہی روایات کوں رد کیتا ہے کہ قتل کہیں عورت دی وجہ نال ہئی۔ کتاب مقدس تے قرآن کریم توں صاف پتہ چلدا ہے کہ قتل دی وجہ نبوت دا نہ ملݨا یا قربانی دا قبول نہ تھیوݨ ہئی۔
thumb|مزار جناب ہابیل شہید بمقام مسجد نبی ہابیل
قرآن وچ ذکر
قرآن کریم وچ ہابیل تے قابیل دا قصہ سورۃ المائدہ وچ آیا ہے۔
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِن أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ۝(آیت نمبر٢٧)
لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لَأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ ۝ (آیت ٢٨)
اگر توں میکوں قتل کرݨ کیتے ہتھ چیسیں تاں میں تیکوں قتل کرݨ کیتے ہتھ نہ چیساں، میں اللہ رب العالمین توں ݙردا ہاں.
إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاء الظَّالِمِينَ ۝ (آیت ٢٩)
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ ۝ (آیت ٣٠)
آخر کار اوندے نفس نے اپݨے بھرا دا قتل اوندے کیتے آسان کر ݙتا تے او اونکوں مار کے اُنہاں لوگاں وچ شامل تھی ڳیا جیہڑے نقصان چاوݨ والے ہن.
فَبَعَثَ اللّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَـذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ ۝ (آیت ٣١)
ول اللہ نے ہک کاں بھیڄا جیہڑا زمین کھٹݨ لڳا تاکہ اُونکوں ݙسے کہ اپݨے بھرا دی لاش کیویں لکاوے، اے ݙیکھ کے او ٻولا افسوس میݙے تے! میں ایں کاں جیہا وی نہ تھی سڳا کہ اپݨے بھرا دی لاش لکاوݨ دی تدبیر کڈھ گھندا، اوندے بعد او اپݨے کیتے تے ٻہوں پچھتا یا.
ریختہ
ریختہ اردو زبان دی ادبی ٻولی ہے۔ ایہ اردو زبان دے پراݨے نانواں وچوں ہک ہے۔ مشہور شاعر مرزا اسد اللہ خان غالب نے ریختہ دے بارے آکھا ہئی کہ:
"ریختہ کے تمھیں استاد نہیں ہو غالب
کہتے ہیں اگلے زمانے میں کوئی میر بھی تھا"
لفظ ریختہ تے اردو کلاسیکی شاعری وخ ٻہوں سارے اشعار ملدن۔ مثلاً میر تقی میر دہلوی دا ہک شعر ہے:
"ریختہ کاہے کو تھا رتبۂ اعلیٰ پہ میر
جو زمیں نکلی اسے تا آسماں لے گیا"
تاج محمد گوپانگ دی عیادت (اکبر ملکاݨی)
کل میں تیں عنایت اللہ مشرقی مہار ابوبکر صوفی تاج خاں گوپانگ کوں اوندی عیادت سانگے ملنڑ اوندےگھر ملتان گئے ھاسے پورے ڈو گھنٹے اساں تاج خاں نال گزاریئے کل اساں تاج خاں کوں مل کیں مایوس کئینسے تھئے کیوں جو اجکل او جیرھی مخصوص عربی الیندے کل اوندی او عربی ساکوں واضع سمجھ اندی رھے گئ اے اساں بہوں خوش تھئے سے جو تاج خاں ٹھیک تھیندا پئے ایں گال دی سارے دوستیں کوں ایڈ وانس مبارخ ھووے کل تاج خاں نال سرائیکی سیاسی مسئلیں تیں ڈس کس وی تھئی اے کل تاج خاں دے مخصوص کھل الے ٹھکارے وی سنڑینسے کل تاج خاں مکمل فارم اچ ھاتاج خاں نے اپڑیں نویں چھپی کتاب قصہ کراں ست پٹھا وی پیش کیتی ول تاج خاں نال دوست وی ڈس کس تھئے استاد نذیر فیض مگی سردار عاشق خاں بزدار سردار کریم نواز خاں کورائی کل تاج خاں گال گال تیں مخصوص کھل دے ٹھکارے لیندا ریہا جیرھی گال اخر اچ محسوس کیتی او اے ھے جو تاج خاں دے مخصوص دوست جنہیں نال او خوش تھیندے او ایویں اپڑاں قیمتی ٹائم کڈھ سگن میں گارنٹی ڈیندا تاج خاں ٹھیک تھی ویسی ویسے اللہ سئیں دے حکم نال تاج خاں ہنڑ وی ڈھیر سارا ٹھیک اے تاج خاں ساڈی تحریک واسطے ساڈے واسطے چرک تئیں جیندا رھ ایہا سارے رل کیں دعا کرو چا تاج خاں زندہ باد۔ ۔سرائیکستان زندہ باد
غلام علی (ڳائیک)
thumb|غلام علی (ڳائیک) اُستاد غلام علی (اردو: غلام علی (گلوکار)) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٥ دسمبر ١٩٤٠ء) پٹیالا ٹَٻَّر نال تعلّق رکّھݨ آلے ہِک پاکستانی غزل ڳائیک ہَن۔ آپ وݙّے غلام علی خان دے شگِرد ہَن۔ آپ کُوں عصرِ حاضر دے سبھ تُوں مہان٘درے غزل ڳائیکاں وِچ ڳِݨیا وین٘دا ہِے۔ غزل سرائی وِچ اِنّھاں دا انداز اَتے اُتار چڑھاؤ وکھرا مَنّیا وین٘دا ہِے، کیوں جو اِین٘دے وِچ ٻِنّھاں غزل ڳائیکاں دے برعکس، ہندوستانی کلاسیکی موسیقی دا رنگ جھلکدا ہِے۔ پاکستان، بھارت، نیپال، بنگلہ دیش تُوں اَنج اِیہ امریکہ، برطانیہ اَتے مشرقِ وسطیٰ دے مُلخاں وِچ وی ٻہوں مہان٘درے ہِن۔ اِنّھاں دی اَݨ ڳِݨت غزلاں بالی وُوڈ فِلماں وِچ گِھدّیاں ڳئیاں ہِن۔ اِنّھاں دے مہان٘درے اَتے دُھم پاوݨ آلے غزلاں وِچ "چپکے چپکے رات دِن"، "کل چودھویں کی رات تھی"، "ہنگامہ ہے کیوں برپا"، "کیا ہے پیار جسے"، "یہ دِل یہ پاگل دِل مِرا" اَتے "ہم کو کس کے غم نے مارا" شامل ہِن۔ اِنّھاں دا حالیہ البم "حسرتیں" "گلوبل انڈین میوزک اکیڈمی ایوارڈ" ٢٠١٤ء دے موقع اُتّے سبھ تُوں چنڳّی غزل البم دے زُمرے کِیتے چُݨیا ڳیا ہئی۔
ابتدائی حیاتی
غلام علی دے پِیؤ وݙّے غلام علی خان دے وݙّے چاہوݨ آلے ہَن۔ وݙّے خاں صاحب اِنّھاں ݙیہاڑیاں وِچ لاہور، برطانوی ہند وِچ ہِی رہن٘دے ہون٘دے ہَن۔ اِنّھاں نال پرِیت دا نتیجہ ہئی جو اِنّھاں نے آپݨے پُتر دا ناں وی "غلام علی" رکّھیا۔ اُوہ آپ وی ہِک ڳائیک ہَن اَتے ڳائیکی تُوں انج سارنگی وی وڄین٘دے ہون٘دے ہَن۔ تہُوں غلام علی نے موسیقی دی اَغازی سِکھلائی اپݨے پِیؤ تُوں ای حاصل کِیتی۔
گوا
تاریخ
گوا دا 1961ء اچ بھارتی الحاق، 1961ء وچ بھارتی علاقیاں وچ مسلح کارروائی نال پرتگالی اقتدار ختم کرکے بھارت دی مسلح افواج دی طرفوں ہک کارروائی ہئی جیہڑی 36 توں زائد گھنٹے کیتے جاری رہی۔ سمندر تے زمینی حملیاں دا اے آپریشن وجے، گوا وچ 451 سالہ پرتگالی نوآبادیاتی حکمرانی دا خاتمہ بھارت دی ہک فیصلہ کن فتح ہئی۔ آغاز ایویں تھیا کہ  1955ء اچ گوا دے لوگاں دے ہک گروپ نے ہک وݙا آزادی مارچ کیتا جیہڑا کہ ہک احتجاجی مظاہرہ ہئی تے پرتگالی حکومت نے ردعمل دے طور تے انہاں وچوں 20 توں زائد مظاہرین کوں گولی مار کے ہلاک کر ݙتا۔
بھارت نے آکھا کہ گوا تے پرتگالی کنٹرول ہݨ ٻیا برداشت نی تھی سڳدا۔ پرتگالی حکومت نے ہک ہوائی اݙا تعمیر کیتا ہئی جیندے ذریعے پاکستان تے سری لنکا دے نال تجارت تھیندی ہئی، ہݨ اے جنگی مقصد کیتے تیار کیتا ڳیا تاکہ بھارت دا مقابلہ تھی سڳے تے گوا تے قبضہ برقرار رہ سڳے۔ پرتگالی آمر، انتونیو سالا زر نے عالمی رہنماواں توں بین الاقوامی حمایت حاصل کرݨ دی کوشش کیتی۔ لندن وچ پرتگالی سفیر نے 1899ء دے اینگلو پرتگالی اتحاد دی شرائط دے تحت کہیں وی پرتگالی کالونی تے حملہ کیتا ڳیا تاں پرتگال دی مدد کیتی ویسی دی شق برطانوی حکومت کوں یاد ݙیوائی لیکن کجھ وی نہ تھیا۔
نومبر 1961ء وچ گوا وچ پرتگالی چوکیاں نے بھارتی ماہی گیر کشتیاں تے فائرنگ کیتی۔ نہرو نے آکھا کہ ہݨ بھارت نے صبر کھو ݙتا ہے تے ایں طرح دسمبر 17 کوں بھارت نے طاقت دے استعمال نال گوا تے فوجی، بحری تے فضائی حملے کیتے۔ 30،000 بھارتی فوجی دے مقابلے وچ 3،000 پرتگالی فوجی ہن۔ پرتگالی گورنر نے حملہ آوراں وچ تاخیر کرݨ کیتے کئی رابطہ پل دھماکے نال اݙا چھوڑے لیکن صورت حال صاف مایوس کن ہئی تے آخر کار پرتگالی گورنر نے سفید جھنڈا لہرایا تے ہتھیار سٹ ݙتے۔ ایں دوران امریکا تے برطانیہ سمیت کوئی وی پرتگالی گورنر دی عملی مدد کوں نہ آئے۔ تے ایں طرح گوا ریاست تے بھارت دا مکمل قبضہ تھیا۔
خورشید نواز لائقؔ بخاری
خورشید نواز لائق بخاری سرائیکی نعت گو شاعر تے نعت خوان ہے۔
نمونہ کلام
سرائیکی نعتِ پاک
نعت
جیلے میڈے تے تھیندی ہے عطا لجپال عربیﷺ دی
لکھیندا ہاں میں اوں ویلھے ثنا لجپال عربیﷺ دی
اے کم آوسی قبر وچ وی حشر وچ وی تو جل ڈیکھیں
محبت اپݨے سینے وچ وسا لجپال عربیﷺ دی
اساں خوش بخت ہیں جگ وچ عجب ایمان ہے ساڈا
اساݙے لیکھ وی ائی ہے دعا لجپال عربیﷺ دی
کیویں ٹردن، کیویں بہندِن ، کیویں حسنینؓ کوں چیندن
تکیندے ہَن صحابہ ہر ادا لجپال عربیﷺ دی
فَتَرضٰی دی تُو پڑھ آیت تیکوں وی آ سمجھ ویسی
خدا دی وی رضا ہے جو رضا لجپال عربیﷺ دی
بنڑا بھیجے خدا سرکارﷺ کوں رحمت جہاناں دی
پئی وسدی ہے رحمت بے بہا لجپال عربیﷺ دی
مزہ لائقؔ وڈا آگئے نبی ﷺ دی نعت سُنڑدیں ہوئیں
سنڑا اے نعت سب آہدن ولا لجپال عربیﷺ دی
وڈیو
ونکی:سرائیکی شاعر
اسماعیل بیگ
ڄم پل
دیرہ غازی خان وچ ٦ جون ١٩٦١ء کوں ڄمے۔
تعلیم
علامہ اقبال میڈیکل کالج لہور توں ١٩٨٢ء وچ ایم بی بی ایس کیتی۔
نمونہ کلام
کجھ دکھ بیٹھا ' کجھ بال بیٹھا
کوئی سانول سرت سنبھال بیٹھا
کجھ بھوربیٹھالیکھے ویلھے دے
کوئی سر آئ کوں جال بیٹھا
بہوں دور بہوں پندھ عمراں توں
اونویں تل دی وتھ توں نال بیٹھا
کر یاد سائیں سانویں سک اپنڑی
من مونجھ کلہیپ وندال بیٹھا
اسماعیل بیگ
سندھو تیݙے ٻیٹیں وچ
سندھو تیݙے ٻیٹیں وچ
سیت بھرے پاݨی تیں
بھاڳ بھریں ٻیلیں وچ
شام رت آلھڑیں
ساہ ساہ جھݨ کیں
رٹھے رٹھے موسم دی
مونجھ ٻہہ مناوݨی
نیل ٻہہ ٹکورݨے
ھنجھ ٻہہ لکاوݨی
سندھو تیݙی مݨ تیں
اسماعیل بیگ
بندہ دمی دم ای ہوندے
بندہ دمی دم ای ہوندے
کوئی ہک واری
کوئی لکھ واری
کہیں کیا ڈٹھی
انڑ ڈٹھی اندر
کہیں کیا آکھی
کہیں کیا سنڑی
انڑ سنڑی کر کے
توڑے کجھ وی یاد نہ رہوے
توڑے سبھ کجھ بھلے
اکھیں بال کے تاریں وانگوں
ٹھل اسمانیں ٹھلے
میل ہنڈھا ھتھ لکھاں ھتھاں
ویلھے وقت ویہاوے
بندہ دمی دم ای ھوندے
کلہڑے سر بہہ کھلدے
اسماعیل بیگ
ابو الفرج اصفہانی
thumb|کتاب الاغانی ابوالفرج اصفہانی شاعر و ادیب (پیدائش: 897ءـ وفات: 20 نومبر 967ء)ہئی. ناں علی بن الحسین، ابوالفرج کنیت اے. اصفہان وچ پیدا تھئے۔ بغداد وچ تعلیم پاتی۔ سیف الدولہ دے دربار دا پروردہ ہئی۔ اس دی تالیف کتاب الاغانی عربی ادب دا لافانی شاہکار ہے۔ ایہ کتاب 1868ء وچ مصر توں وی جلداں وچ شائع تھئی۔ بعد وچ یورپ دے ہک کتب خانے توں ہک ٻئی جلد دستیاب تھئی۔ کتاب الاغانی شعر و نغمہ دی انہاں مجلساں دا تذکرہ ہے جیہڑا عباسی خلفاء خصوصا ہارون الرشید دے محل وچ منعقد تھیندیاں ہن۔
اسماعیل بھٹہ
اسماعیل بھٹہ سرائیکی دانشور، افسانہ نگار، محقق تے تحریکی کارکن ہن تے سرائیکی وکیپیڈیا تے ہزاراں مضامین دے لکھاری ہن۔ پیشے دے لحاظ نال ہک محکمے وچ ایس ڈی او (SDO) ہن۔ بہاول پور شہر نال انہاں دا تعلق ہے۔
حالات زندگی
یکم دسمبر 1984ء کوں بہاولپور شہر دے علاقے قریشی کالونی وچ پیدا تھئے۔ پرائمری تعلیم گورنمنٹ بوائیز پرائمری سکول حلقہ نمبر 5، مڈل تے میٹرک گورنمنٹ صادق ڈین ماڈل ہائیر سیکنڈری سکول، ڈی اے ای مکینیکل ٹیکنالوجی کالج تے بی ایس سی انجینئرنگ (مکینیکل ٹیکنالوجی) امپیریل کالج لاہور توں حاصل کیتی۔ ڈپلوما کرݨ دے بعد پنج سال محکمہ واٹر مینیجمنٹ اچ بطور اوورسئیر ملازمت کیتی ول ہک محمکے وچ بطور ایس ڈی او بھرتی تھی ڳئے۔
تعلیمی تے پیشہ ورانہ زندگی
بی ایس سی انجینئرنگ (مکینیکل ٹیکنالوجی) دی ڈگری امپیریل کالج لاہور (Imperial College Lahore) توں حاصل کیتی۔ پیشہ ورانہ طور تے واٹرسپلائی دے محکمے نال منسلک ہن۔
سرائیکی وکیپیڈیا تے اہم کم
محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم (سیرت النبی صلی اللّٰہ علیہ و سلم) • سرائیکی زبان • نسلی سرائیکی ڳوتھاں (Ethnic Saraiki Clans) • مملکت خداداد بہاولپور، سرائیکستان • تاریخ اسلام• تاریخ مسلمین • سرائیکستان دے ذاتاں • سرائیکی شخصیات • سائنسداناں دا انسائیکلو پیڈیا • اسلام (اہلِ سنّت) دے خلفاء دی فہرست • خلافت بنی امیہ ہسپانیہ • یورپ دی تاریخ • تاریخ یونان • سلطنت روما • سلطنت مغلیہ • تاریخ پاکستان • سرائیکی زبان دے لہجے • سرائیکی زبان دا نثری ادب • سرائیکی میڈیا • سرائیکستان سول سیکرٹریٹ
(فتح پور کمال شریف)
///فتح پور کمال شریف//// ((محل وقوع) فتح پور کمال شریف ضلع رحیم یارخان تحصیل خانپور داھک قصبہ ھے اے وڈی سڑک دے کنارے آباد ھے۔
ابو الفرج ابن جوزی
آپؒ دا ناں عبد الرحمٰن ہے ـ‘ لقب جمال الدین‘ کنیت ابو الفرج تے ابن الجوزی دے ناں توں مشہور ہن۔ سلسلہ نسب ایہ ہے : عبد الرحمٰن بن ابی الحسن علی بن محمد بن علی بن عبید اﷲ بن عبد اﷲ بن حمادیٰ بن احمد بن محمد بن جعفر الجوزی بن عبد اﷲ بن القاسم بن النضربن القاسم بن محمد بن عبد اﷲ بن عبد الرحمٰن بن القاسم بن محمد بن ابی بکر الصدیق‘ القرشی التیمی البکری البغدادی الحنبلیاور شیخ عبد الصمد بن ابی الجیش آہدے ہن کہ ایہ بصرہ دے ہک محلہ دی طرف نسبت ہے جس دا ناں محلۃ الجوز ہے۔ بعض دا قول ہے کہ ایہ نی بلکہ شہر واسط وچ انہاں دے اجداد دے گھر وچ جوز یعنی اخروٹ دا ہک درخت ہئی‘ جس دے سوا اتھاں کوئی اس دا درخت نہ ہئی۔
علم حدیث
علم حدیث وچ انہاں کوں ابدی و آفاقی شہرت حاصل تھئی، اس علم وچ آپ دی بہت ساری تصانیف ہن حتیٰ کہ اپݨے مقام علم و تجربہ تے اعتماد دی وجہ توں آہدے ہوندے ہن کہ : ’’میݙے زمانے تک رسول اکرم ﷺ توں روایت شدہ کوئی وی حدیث میݙے سامݨے بیان کیتی ونجے تاں میں ݙس سڳدا ہوں کہ ایہ صحت و ضعف دے کس درجے تے ہے ‘‘۔ حدیث دی سماعت و کتابت وچ اتنا اشتغال ریہا تے اپݨے ہتھ توں مرویات حدیث دی اتنی کتابت کیتی کہ بعض مورخین دا بیان ہے کہ انہاں نے انتقال دے وقت وصیت کی٥ی کہ انہاں دے غسل ا پاݨی اس کترݨ تے ٻورے توں گرم کیتا ونجے ‘ جیہڑا حدیث دے لکھݨ کیتے قلم بݨاوݨ وچ جمع تھی گیا ہئی، چنانچہ اوہ اتنا ہئی کہ پاݨی گرم تھی گیا تے اوہ بچ ریہا ۔
مشائخ
آپؒ نے اپݨے مشائخ وچ ستاسی (87) اشخاص دا ذکر کیتا ہے۔ حالانکہ انہاں دے سوا وی تے کئی علما توں علم حاصل کیتا۔ چند وݙے وݙے اساتذہ دے ناں ایہ ہن :
وفات
ابن جوزیؒ نے 597ھ وچ شبِ جمعہ کوں انتقال کیتا، جامع منصور بغداد وچ نمازِ جنازہ تھئی۔