cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لُک چھپ
ہُݨ ݙیکھو جو اِیہ کِتّی سوہݨاں کھیݙ ہِے اَتے اِیں کھیݙ وِچ ٻالاں دے ہِک ٻئے کُوں لبّھݨ / ڳول پھرول / ڳویڑ کرݨ وِچ کِتّی سُݨھَپ جِیکُوں انگریزی لوّظ سسپنس (Suspense) دے مثبت پان٘سیاں نال اندازہ کِیتا ون٘ج سڳدے اَتے ٻالاں دی جسمانی بَھڄ دُھرُک وِی اِین٘دے وِچ ٻہوں کمال دی ہِے۔ اَتے ٻالاں دا تِکّھا / چُست پَن وی اِیں کھیݙ وِچ ٻہوں اہم اَتے وَدّھݨ کار تِھی وین٘دے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی انشائیاں دی تن٘دِیر
اِیہ ہِک نا مکمل تن٘دِیر ہِے اِین٘دے وِچ تُساں دُرُست حوالیاں دے نال وَدھارا کر تے وکیپیڈیا دے سرائیکی شعبے وِچ اپݨاں حِصّہ پاء تے ٻان٘ہہ ٻیلی بݨ سڳدے ہِیوے۔
اشائیہ نگاری
’’انشائیہ ہک اینجھی صنف ہے جیندے وچ نہ صرف تازگی دا سب کنوں ڈھیر مظاہرہ کیتا ویندے بلکہ تازگی دے ذرا جھیٔں گھٹ احساس دی وجہ نال انشائیہ آپݨے فنی مقام توں تلے ڈھہ ویندے۔ تازگی توں مراد محض اظہار تے ابلاغ دی تازگی نھیں بلکہ تازگی توں مراد موضوع تے نقطہ نظر دا اینجھا انوکھا پن ہے۔ جیڑھا جو حیاتی دی یکسانیت تے ٹھہراؤ اڳاں ودھ کے ماحول دا نویں سروں جائزہ گھنݨ تے مائل کریندے۔‘‘
سرائیکی انشائیہ نگاراں دا پورھیا
سرائیکی وسیب دے انشائیہ نگاراں نے انشائیہ لکھ تے نثر وچ اضافہ کیتے۔ انہاں موضوعات آپݨے وسیب وچوں گھدن۔ لکھتاں وچ زبان و بیان دی سادگی ہے۔ شگفتہ انداز وچ ہر انشائیہ نگار، آپݨی کوشش وچ کامیاب رہیٔے۔ انشائیہ، مضمون نگاری کنوں انڄ ہک صنف ہے۔ چنڳے انشایئے دی ایہ خوبی ہوندی ہے جو او اچل چیت کتھاہوں شروع کیتا ونڄ سڳدے جاں جو مضمون دی تمہید ہوندی ہے۔ مضمون ہک خاص منصوبہ بندی دے مطابق لکھیا ویندے تے انشائیہ غیر روایتی انداز نال، بے تکلفانہ اسلوب دا تقاضا کریندے۔ مضمون طویل لکھیا ویندے جاں جو انشایئے دی ہک خوبی اوندا مختصر ہووݨ ہے۔ مضمون ہر طرح نال مکمل ہوندے۔ تاہم انشائیہ دی عدم تکمیل ایندی خوبی ڳݨی ویندی ہے۔ انشایئے وچ انشائیہ نگار دی ذات شامل ہوندی ہے مگر مضمون وچ اینجھی کوئی شرط نھیں ہوندی۔ مضمون مزاحیہ ہو سڳدے مگر انشایئے وچ صرف ہلکی پھلکی شگفتگی تے اسلوب دی تازہ کاری ضروری ہوندی ہے۔
مضمون وچ اصلاح یا تنقید دا پہلو نمایاں ہوندے۔ جاں جوانشایئے وچ تخیّل آرائی تے خیال آفرینی ضروری ہوندی ہے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں تن٘دِیراں ونکی:سرائیکی کتاباں دیاں تن٘دِیراں ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
بیہقیؒ دے تصنیفات
امام بیہقی رحمۃ اللہ علیہ دے درج ذیل تصنیفات ملدن:
ابو بکر جصاصؒ دے تصنیفات
ابوبکر جصاص رحمۃ اللہ علیہ دے درج ذیل تصانیف ملدن:
ضلع جیکب آباد
ضلع جیکب آباد صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
ضلع حیدر آباد
ضلع حیدر آباد صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
دریائے سندھ دے کنارے آباد علاقہ ہے
امام طحاوی دے اساتذہ
امام طحاوی دے شیوخ و اساتذہ دی ہک طویل فہرست ہے انہاں وچ چند ہک ایہ ہن۔ ہارون بن سعیدایلی،محمد بن عبد اللہ بن الحکم
اُستاد عبدالشکور خطاط
روایتی لوک خطاطی و خوشنویسی اِچ ملتان دا ہِک ٻیا خانوادہ وِی ہِے ڄیں اِیں فن دی وݙی خدمت کیتی ہِے او اُستاد عبدالشکور خوشنویس دا خانوادہ ہِے۔ سئیں اُستاد عبدالشکور نے آپݨے چار پُتراں کوں وِی اے فن سکھا ݙتا ہَا۔ اِنہاں دا وَݙا پُتر ظہور آزاد ٻہوں سوہݨاں لکھݨ آلا خطاط ہا۔ روزنامہ اِمروز دے شعبۂ کتابت اِچ وِی خدمت انجام ݙتی اِمروز بند تھیوݨ دے بعد اِنہاں پل شوالہ تے ہِک دُکان اِچ مرکز کتابت بݨا ݙتا ہا۔ اے وݙا تخلیقی کم کرݨ آلا ہونہار فن کار ہا جوانی اِچ دنیا توں جھوک لݙا ڳئے۔
اِنہاں دے ٻئے وی کئی شاگرد ہِن پر ہِک وݙا ہونہار شاگرد راشد سیال ہِے ڄیں وݙا لاجواب کم کیتے اَتے خطاطی اِچ ہِک وَکھرا مقام حاصل کیتے۔
اُستاد عبدالشکور دے ٻئے پُتراں اسد اللہ، فیاض اَتے عارف مہدی نے خطاطی دا لوک فن آپݨے اَبّا جی توں سکھیا تے وَت ملتان شہر دے وِچ اتے ٻنہاں شہراں دے وِچ وی باقاعدہ خوشنویسی، کتابت کریندے رَہ ڳئے۔ اِیں طرحاں ݙٹھا ونڄے تاں اُستاد عبدالشکور سئیں نے ایں فن دے وَدھارے کیتے وݙا کم کیتا ہَا۔ اِنہاں دے پوترے محمد وَقار ظہور نے وَݙے فخریہ انداز اِچ ساکوں آپݨے خانوادے دِیاں فنی خدمتاں دے بارے اِچ ݙسایا۔
سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے نویں ایجاد کیتے ہوئے طرزِ تحریر خط رعنا دا ہِک ایوارڈ یافتہ شہکار فن پارہ۔  قرآنی آیت ڈیزائن کیتی گئی ہِے۔ سِدھے پاسے آلے لفظ سدھے اَتے ریورس الفاظ دا ڈوجھی پاسوں عکس پووݨ نال ایں ڈیزائن نے ہِک مخروطی محراب دی شکل اختیار کر گھدی ہِے۔ ایکوں روایتی خطاطی دی اصطلاح اِچ ’’منعکس طغریٰ‘‘ یا ’توام‘‘ انداز دا طغریٰ آکھیا ویندا ہِے۔ اے فن پارہ آل پاکستان مقابلۂ خطاطی اِچ حکومتِ پنجاب دی طرفوں اوّل انعام گھن چکیا ہِے۔ اَتے ایندے بعد 1986ء اِچ پاکستان اِچ منعقد تھیوݨ آلے پہلے ’’بین الاقوامی آرٹ بینال‘‘ اِچ اعلیٰ نمائندگی دا اعزاز وی گھن چکیا ہِے۔ ایں فن پارے دا موضوع ہِے۔ ’’زمین اُتے فساد برپا کرݨ آلیاں کیتے وعید ہِے‘‘۔ اَتے سعودی عرب جدہ اِچ 2011ء دِی خطاطی دِی نمائش اِچ ہِک عربی نے اِبنِ کلیم کُوں خصوصی اِنعام ݙتا۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
ضلع خانیوال
ضلع خانیوال صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
میدانی تے آباد علاقہ ہے۔ پیروال دے نیڑے کجھ جنگلات ہن۔
زبان
سرائیکی پنجابی
کجھ مولومات
خانیوال وچ 17 پولیس اسٹیشن، 20 نیشنل بنک برانچز، 7 کپڑے دی فیکڑی، 1 چینی بݨاوݨ دی فیکڑی، 71 کاٹن فیکڑیاں اتے 26 ٹیلی فون ایکسچینزز ہن
طحاوی دے شاگرد
امام طحاوی دی علمی شہرت جیہڑے ویلے دور دور تک پھیل ڳئی تاں ول تشنگان علم تے علم حدیث و فقہ دے شائقین نے دوردراز توں آپ دی جانب رجوع کیتا تے آپ دی شاگردی اختیار کیتی۔ امام طحاوی دے شاگرداں دی وی ہک طویل فہرست ہے جیویں کہ الجواہر المضیئہ وچ لکھا ہویا اے. چند اسماء ذکر کیتے ویندن ۔
احمد بن ابراہیم بن حماد، احمد بن محمد بن منصور الانصاری الدامغانی، عبد الرحمن بن احمد بن یونس، سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی، ابوالقاسم صاحب المعاجم، عبد اللہ بن عدی بن عبد اللہ الجرجانی، ابواحمد صاحب کتاب الکامل فی الجرح والتعدیل، علی بن احمد الطحاوی، ابو القاسم عبید اللہ بن علی الداؤدی، شیخ اہل الظاہر فی عصرہ، محمد بن عبد اللہ بن احمد بن زبر، ابوسلیمان الحافظ ابوبکرمحمد بن جعفر بن الحسین البغدادی المعروف بغندرالحافظ المفید۔
ابوجعفر منصور دے خصائل
اس دی نجی تے ذاتی زندگی سادگی دا نمونہ ہئی۔ ابن خلدون نے اس دی سادگی تے اینکوں خراج عقیدت پیش کیتا ہے۔ اوہ پابند و صوم صلوۃ ہئی۔ اکثر پیوند لگے کپڑے پیندا ہئی۔ اس دے کمرے دے اندر ہک ٹاٹ وچھا ہوندا ہئی جتھاں منصور دے بستر، لحاف تے توشک دے کجھ ٻیا موجود نہ ہئی ہوندا۔ موسیقی نال اونکوں کوئی لگاؤ نہ ہئی۔ عیش و عشرت نال اینکوں نفرت ہئی۔
پاکستانی افواج
پاکستان دے دفاع دا ذمہ دار ادارہ عسکریہ پاکستان یا پاکستان مسلح افواج ہے۔ عسکریہ پاکستان کوں پاکستان دا سب توں منظم تے ترقی یافتہ ادارہ سمجھا ویندے۔ ایندے ترئے وݙے حصے ہن جیہڑے  ایہ ہن:
پاکستان فوجی افرادی قوت دے اعتبار نال 7 ویں نمبر تے ہے۔ اگر 302000 نیم فوجی اداریاں دے افراد وی شامل کر گھدے ونڄن تاں پاک عسکریہ دی مضبوط افرادی قوت 1000000 تک پہنچ ویندی ہے۔ پاک عسکریہ ہک نہایت منظم ادارہ ہے جس وچ اختیاری طاقت دا ہک مکمل تے متوازن نظام موجود ہے۔ 1947ء وچ قیام پاکستان دے بعد توں ہݨ تک بیشتر عرصہ پاکستان تے پاک فوج حکومت کر چکی ہے۔ پاکستانی معاشرے وچ پاک عسکریہ کوں بے پناہ عزت حاصل ہے۔ عوام ایں ادارے کوں اپݨی حفاظت دا ذمہ دار تے اپݨی قربانیاں دا امین تصور کریندی ہے۔ قوم 6 ستمبر کوں یوم دفاع منیندی ہے، جیہڑا پاک بھارت جنگ 1965ء وچ پاک عسکریہ دی بے مثال جرات و بہادری دی یاد وچ منایا ویندا ہے۔ پاک عسکریہ تے جی ڈی پی دا تقریبا 4.9 فی صد خرچ کیتا ویندے۔ پاکستان اے اپݨی کم از کم دفاعی ضروریات کوں پورا کرݨ کیتے کریندے جیہڑا ایندی سالمیت کیتے ضروی سمجھا ویندے۔ پاکستان جس خطے وچ واقع ہے اتھاں دفاعی قوت دی زبردست دوڑ ہے۔
تاریخ
1947ء وچ قیام پاکستان توں پہلے پاک عسکریہ، ہندوستانی فوج دا حصہ ہیی۔ ایں لحاظ نال ایں نے تاج برطانیہ دے زیر اثر پہلی جنگ عظیم تے ݙوجھی جنگ عظیم وچ وی حصہ گھدے۔ تقسیم برصغیر دے بعد ہندوستانی فوج پاکستان تے بھارت وچ بالترتیب 36% تے 64% دے تناسب وچ تقسیم تھی ڳئی۔ اوں وقت اعلان تھیا کہ کوئی وی فوجی جیں وی فوج وچ ونڄݨ چاہندے تاں اونکوں مکمل اجازت ہے۔ اوں وقت بہت سارے مسلمان فوجی، پاک عسکریہ وچ شامل تھی ڳئے۔ تقسیم دے وقت بھارت وچ 16 آرڈینس فیکٹریاں ہن جبکہ پاکستان وخ ہک وی نہ ہئی۔ الحمد اللہ ہݨ پاکستان کافی حد تک دفاعی اعتبار نال خود کفیل تھی ڳیا ہے لیکن بھارت کوں اپݨا دفاعی تباسب برقرار رکھݨ کیتے وݙے طاقتاں توں خریداری کرنا پوندی ہے جس تے خطیر زر مبادلہ خرچ تھیندے۔
صحیفہ (جریدہ)
مجلس ترقی ادب ہک علمی جریدہ صحیفہ دے ناں نال شائع کریندے۔ اہں جریدے دا اجرا جون 1957ء وچ سید عابد علی عابد دی تحریک و تجویز تے تھیا۔ ایہ ہک سہ ماہی جریدہ ہے۔ ایں جریدے دے مدیران وچ سید عابد علی عابد (بانی مدیر)، ڈاکٹر وحید قریشی، احمد ندیم قاسمی، ڈاکٹر یونس جاوید تے شہزاد احمد ہن۔ موجودہ مدیر فضل حق قرشی ہن۔
مجلس ترقی ادب، لہور
مجلس ترقی ادب، شہر لہور وچ قائم پاکستان دا ہک علمی و ادبی ادارہ ہے جیہڑا حکومت پنجابدکے ماتحت کم کریندے، جیندا مقصد اردو دے کلاسیکی ادب تے علوم انسانی تے تالیفات و تراجم شائع کرݨا ہے۔ ایہ ادارہ جولائی 1954ء وچ قائم تھیا۔ ایں ادارے دے موجودہ ناظم اردو تے سرائیکی دے ممتاز شاعر، ادیب، نقاد، ڈراما نگار ،کالم نگار تے محقق منصور آفاق ہن۔ ایں ادارے دا علمی جریدہ صحیفہ دے ناں نال شائع تھیندے جیہڑا 1957ء توں تسلسل دے نال شائع تھیندے۔
ضلع خوشاب
ضلع حوشاب سرگودھا ڈویژن دا ہک ضلع ہے۔ صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
مجلس ترقی ادب، لہور
قیام
مئی 1950ء وچ اوں وقت دی حکومت مغربی پاکستان نے اردو زبان دی ترقی کیتے ہک لکھ روپے دی امداد نال محکمہ تعلیم دی نگرانی وچ ہک ادارہ قائم کیتا جیندا ناں مجلس ترجمہ رکھا۔ تݙانہہ ایں ادارے دا کم صرف اتنا ہئی کہ مشرق و مغرب دے بلند پایہ علمی کتاباں منتخب کر کے انہاں دے اردو ترجمے کراوے تے انہاں کوں شائع کرے۔ جولائی 1954ء وچ ادارے کوں ہک نویں شکل ݙتی ڳئی تے ایندا ناں مجلس ترقی ادب رکھا ڳیا، بعد ازاں حکومتِ مغربی پاکستان نے اپݨے 10 فروری 1958ء دے اعلامیے دے ذریعے مجلس ترقی ادب دی تشکیلِ نو کیتی۔ اغراض و مقاصد تے آئین کوں نویں سرے نال ترتیب ݙتا ڳیا، نویں ارکان نامزد کر کے ایندا بورڈ بݨایا ڳیا تے وزیرِ تعلیم کوں ایندا صدر مقرر کیتا ڳیا۔ ول 1975ء وچ ایہ ادارہ حکومتِ پنجاب دے محکمہ اطلاعات دی نگرانی وچ ݙے ݙتا ڳیا۔ ہݨ ایہ ادارہ محکمہ اطلاعات و ثقافت دے زیر نگرانی کم کریندے۔
لائبریری
مجلس ترقی ادب نے بتدریج اپݨی لائبریری فعال ݨنا گھدی ہے جیندے وچ فی الحال ستاویہہ ہزار (27,000) توں زائد علمی و ادبی تے ݙاہ ہزار توں زائد جرائد موجود ہن، انہاں وچ نادر کتب وی سینکڑاں دی تعداد وچ شامل ہن۔
صحیفہ
مجلس ترقی ادب ہک علمی جریدہ صحیفہ دے ناں نال شائع کریندے۔ اہں جریدے دا اجرا جون 1957ء وچ سید عابد علی عابد دی تحریک و تجویز تے تھیا۔ ایہ ہک سہ ماہی جریدہ ہے۔ ایں جریدے دے مدیران وچ سید عابد علی عابد (بانی مدیر)، ڈاکٹر وحید قریشی، احمد ندیم قاسمی، ڈاکٹر یونس جاوید تے شہزاد احمد ہن۔ موجودہ مدیر فضل حق قرشی ہن۔
ضلع خوشاب
تاریخ
شیر شاہ سوری نے خوشاب شہر کوں سوہݨا بݨاوݨ وچ ٻہوں مدد کیتی۔ ایہ علاقہ قدیم وادی سندھ دے دور کنوں آباد چلا آندا ہے۔ وادی سون وی ہک ٻہوں قدیم ہے۔
ضلع خیرپور
ضلع خیر پور صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
ابھے آلے حصے وچ تھر دا صحرا ہے۔
زبان
سرائیکی سندھی
بلوچ
بلوچ
بلوچ قوم نسلوں عربی ہن پئے.لفظ بلوچ دا ہر نویں دور اچ نواں استعمال کیتا تے لکھیا گئے ´بعل`،´بلوچ`،بلوس´،`بلوش´،`بعوث´،`بیلوث´،`بیلوث`تے´بعلوس` لکھئے تے استعمال کیتے گئین.بابل دے رہوݨ آلے آپݨے قومی دیوتا کوں بال{بعل}آہدے ہن تے یونانی بیلوس آہدے ہن. پراݨے دور اچ لفظ بلوچ کوں بعلوث تے بیلوس آہدے تے لکھدے ہن.عرب اچ اینکوں بروج،بلوس تے بلوش آہدے ہن تے ایرانی بلوچ آہدن.ساڈے مٹھڑے ملک پاکستان اچ بلوچ ہی آہدن. [چلدا پئے]
توقیرسہرانی
زاہدہ اجمل ہاشمی
زاہدہ اجمل ہاشمی سرائیکی لکھاری ہے۔
سرائیکی نثر تے مُشتمل ݙُوجھی کتاب چھپݨ تے محترمہ زاہدہ اجمل ہاشمی صاحبہ کُوں ڈھیر ساری مُبارکباد۔۔۔ تے اے خوبصُورت سُوکھڑی بھیڄݨ دا شُکریہ۔
اِیں تُوں پہلے اُنہیں دی کتاب "ادُھوریں مُحبتیں دی مُونجھ" سرائیکی وسیب ءچ زبردست پذیرائی حاصل کر چُکی اے۔ زیرِ مُطالعہ کتاب وچ ہر مضمون اپݨی جاہ بہترین تے معلوماتی ہے۔ پہلے مضمون دا عُنوان "اللہ دے گھر دی زیارت" ہے، اے مضمون حجاز مُقدس دی پندھ وہاݨی ہے، ایندے علاوہ رٙسماں رِیتاں ، بچپن دیاں کھیݙاں ، سیلاب ، شادی دیاں رسماں ، انسانی رویے تے استحصال ، عورت دا استحصال ، بھولے لوکیں دی معصومیت ، خوف زدہ کرݨ آلے رویے ، موت برحق ہے ، دُنیا عبرت دی جاہ ، توہم پرستی آلے خیال ، کنجوسی تے سخاوت" شامل ہے۔ جیندے وچ سمجھݨ آلیں کیتے ٻہوں کُجھ ہے۔
حضرت ابوجندل دا واقعہ
ابو جندل اس وقت مسلمان تھئے جݙݨ انہاں دا گھر اسلام دشمنی دا گڑھ ہئی. والد سہیل نے انہاں دے پیراں وچ بیڑیاں پا کے قید کر ݙتا تے اوہ کئی سال تک اس قید و بند وچ گرفتار رہے. 6ھ صلح حدیبیہ وچ انہاں دے والد سہیل ہی قریش مکہ دی طرفوں آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول مصالحت کیتے آئے ہن۔ جیہڑلے شرائط لکھیندے پئے ہن تاں انہاں وچ ہک شرط اے وی ہئی کہ "قریش دا کوئی آدمی وی خواہ اوہ مسلمان ہی کیوں نہ ہووے مسلماناں دے کول چلا آسی تاں مسلمان اس دے قریش مکہ کوں واپس کرݨ دے پابند ہوسن.
ابوجندل جیہڑے اسلام قبول کر چکے ہن تے کفار مکہ دی قید وچ ہن۔ کہیں طرح بھڄ کے بیڑیاں سمیت حضور صلی اللہ علیہ وسلم دی خدمت وچ حاضر تھی گئے تے اپݨے زخم ݙکھا کے فریاد کیتی کہ انھاں کوں اپݨے نال مدینہ گھن ڄلو۔ حضورؐ نے سہیل کوں کافی سمجھایا کہ اوہ ابوجندل کوں مدینہ ونجݨ دی اجازت ݙے ݙیون۔ مگر اوہ راضی نہ تھیا تے آکھا کہ شرائط صلح دی رو نال آپؐ اینکوں نی گھن کے ونج سڳدے۔ چنانچہ حضورؐ نے صحابہ کرام دی مخالفت دے باوجود ابوجندل کوں سہیل دے حوالے کر ݙتا تے آکھا " ابو جندل صبر و ضبط نال کم گھن، خدا تہاݙے تے ݙوجھے مظلوم مسلماناں کیتے کوئی رستہ پیدا کریسی، اساں صلح کرچکے ہیں اور صلح دے بعد انہاں نال بد عہدی نی کر سڳدے۔ ابوجندل کفار دی سختیاں سہندے ریہے تے جݙݨ مکہ دے ستم زدہ مسلماناں نے مقام عیص وچ ہک پناہ گاہ بݨا گھدی تاں ایہ وی اتھاں چلے گئے۔
جݙݨ کفار مکہ نے صلح حدیبیہ دی اوہ دفعہ جس دی رو نال ابو جندل واپس کیتے گئے ہن، واپس گھن گھدی تاں آنحضرتﷺ نے ابو جندل تے انہاں دے ساتھی ابو بصیر کوں مدینہ سݙا بھیجا، ابو بصیر کوں مدینہ آوݨ دی نوبت نی آئی تے اوہ اوں وادیِ غربت وچ پیوندِ خاک تھی گئے. ابو جندل مدینہ واپس تھئے، مدینہ آوݨ دے بعد جس قدر غزوات تھئے، سب وچ شرکت دی سعادت حاصل کیتی۔
پاکستانی زباناں
پاکستانی زباناں عام طور تے چھی لسانی خانداناں یا گروہاں نال تعلق رکھدن جیہڑے حسب ذیل ھِن:
ہند آریائی زباناں
ایں لسانی خاندان وچ اردو، پنجابی، سرائیکی، سندھی، رانگڑی وغیرہ شامل ہن۔ ایہ پاکستانی زباناں دا سب توں وݙا گرہ ہے۔
تنہا زباناں
ایندے اچ صرف بروشسکی شامل ہے ۔ اینجھی زباناں دا کہیں خاندان نال تعلق نی ہوندا۔ ایہ گلگت بلتستان اچ ٻولی ویندیی ہے۔
پشاچہ زبانیں
انہاں زباناں اچ کشمیری کھووار، شینا تے شمالی علاقہ جات دی کئی زباناں شامل ہن ۔
تبتی زباناں
ایندے اچ صرف بلتی زبان شامل ہے جیہڑی بلتستان اچ ٻولی ویندی ہے۔
پاکستان دے اہم زباناں
پاکستان دیاں اہم زباناں میں درج ذیل شامل ہن:
ضلع دادو
ضلع دادو صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
ضلع دادو دے مغرب وچ کھیرتھر دا پہاڑی سلسلہ ہے جہڑا بلوچستان کنوں وکھرا کریندا ہے۔
تاریخ
دادو ضلع وچ کئی قدیم آثار ہن۔این جی مجمدارنے قبل مسیح دے زمانے دے آثار دریافت کیتے ہن۔ تفریح اتے سیاحت وچ 5688 فٹ بلند گورکھ ہل اسٹیشن ہے جہڑا سیاحت دا مرکز ہے۔
قبیلے
اہم قبائل وچ اتیرو ،جتوئی مگسی، سومرو، شاہانی، کلہوڑو، ڈاہری، چنہ، پنہور، سولنگی، قاضی، شیخ، میرانی، ملاح، میربحر، چانڈیو، جمالی، کھوسہ، گبول، لوند، بوزدار، لغاری، انڑ کنگرانی، مستوئی، آلکھانی، گنب، خاصخیلی،لاشاری،برہمانی رودنانی وغیرہ ہن۔ جنہاں وچ جتوئی،جمالی، لغاری اور شاہانی ٻہوں اہم ہن۔
یار محمد یارݨ
الحمدللہ. ۔ ۔  ڈھیر عرصہ پہلے کنوں گم شدہ. ہک ٻئے  سرائیکی شاعر حضرت مولانا  یار محمد یارݨ سئیں دے کلام دا اوتارہ تھی ڳئے
مولانا یار محمد یارݨ سئیں دا زمانہ 1890. توں. 1948 تک دا لڳدے  ۔
انہاں دا تعلق موجود تحصیل لیاقت پور دے قصبے وستی چاکر خان نال ہا ۔ او تونسہ شریف نال روحانی وابستگی رکھدے ہن ۔
اے قدیم شاعری پہلی واری سامھیں پئی امدی اے ۔    اللہ کریم دی ݙتی توفیق نال اے کم مکمل تھی ڳئے اڳلا مرحلہ ایندی کپوزنگ تے وت اوں توں اڳلا  چھاپݨ دا ہوسے ۔ اللہ مدد کریسے تے اے وی تھی ویسے ۔  دعا کریسو. .اے قیمتی مخطوطہ محترم ملک اختر شاکر ڈڈا دے وسیلے نال حاصل تھیا ہا
ضلع دیرہ اسماعیل خان
ضلع ڈیرہ اسماعیل خان صوبہ خیبر پختونخواہ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
وادی گومل ہک میدانی علاقہ ہے۔
سرائیکی پن٘دھ وِہاݨی
سرائیکی وسیب وِچ سرائیکی ادیباں، دانشوراں، افسانہ نگاراں اَتے ٻئے اصناف وِچ لکّھݨ آلے مصنف / مصف زنانی جِہڑیلے کوئی پن٘دھ / سفر کرین٘دِن تاں اُوں پن٘دھ دا احوال لکھین٘دِن جیکُوں ادب دی ٻولی وِچ سفرنامہ / پن٘دھ ویہاݨی آکھیا وین٘دے سرائیکی لوک ادب وِچ سرائیکی سفرنامہ / پن٘دھ ویہاݨی کُوں وی ٻہوں اہمیّت حاصل ہے اَتے اِین٘دے لِکّھت کار اپݨے پن٘دھ ویہاݨیاں دے وِچ لوک قصّے، لوک کہاݨیاں اَتے ٻیا مواد وی شامل کرین٘دے پئے ہون٘دِن۔
تعارف
گذریل پندھ ویہاݨی حالات واقعات کوں ضابطۂ تحریر وچ گھن آوݨ دا ناں سفر نامہ ہے۔ سفر نامہ جیندے راہیں لِکھݨ والا کہیں علاقے، خطے دی سیر کراوے اتھوں دے لوکاں، حالات، موسماں اتے کئی طرحاں دے واقعات بارے خاص معلومات ایں طرحاں بیان کرے جو پڑھݨ والا ایں سیر سفر کوں دلچسپی نال پڑھے تے محسوس کرے۔ معروف تنقید نگار، محقق انور سدّید ایں بابت لکھدن:
’’سفر نامہ، سفر دے تاثرات، حالات اتے کوائف دی کھتونی ہوندے۔ فی طور تے سفر نامہ اینجھا بیانیہ ہے جیندے راہیں سفر نامہ نگار/ پاندھی، پندھ ویہاݨی دے دوران یا چھیکڑ تے آپݨے مشاہدات، کیفیات کوں واردات قلبی نال ترتیب ݙے تے پیش کریندے۔‘‘
سفرنامے دیاں شرطاں
سفر نامے دی بنیادی شرط کہیں علاقے، خطے دا وکھرا پن ہوندے جیندے بارے پاندھی کوں مکمل جغرافیائی معلومات ہووݨیاں ضروری ہن۔ ایندے نال نال اوں علاقے، ملک دی تہذیب ثقافت تمدن بارے ڄاݨ وندی اتے تقابل دی صلاحیت، پاندھی اینجھیاں معلومات مہیا کرے جوپڑھݨ والاپاندھی دے نال نال ٹردا ڄُلے تے چَس چیندا راہوے۔ علاقے دا خطے دی منظر کشی خوبصورت انداز نال بیان کرے۔
’’ہک معیاری سفر نامہ آپݨی مقبولیت دے لحاظ نال ناول یا افسانے توں گھٹ اہم نی ہوندا۔ انگریزی تے اردو ادب وچ سفر نامہ ہک منفرد تے مستند صنف دی حیثیت اختیار کرچکیئے۔‘‘
سرائیکی ادب وِچ سفرنامے دا پن٘دھ
سرائیکی ادب وچ سفر نامہ آپݨے موہری پندھ وچ اگتے ٹردا ݙسدے۔ کوہ غم، فقیر محمد عارف ۱۸۸۱ء تے ۱۸۸۴ء دے وچکار منظوم انداز وچ لکھیئے۔ ایندے بعد غلام حسین زائر کربلائی ۱۹۳۵ء، ’’سفر نامہ ایران و عراق‘‘ تے شاہ پور دُرٹہ (لیّہ) دے سیّد امام علی شاہ شفین دا زیارت بارے لکھیا سفر نامہ شاعری اتے نثر وچ لکھیا ہویا ہے۔ معروف شاعر صوفی فیض محمد دلچسپ دا سفر نامہ حج ۱۹۸۶ء، خان محمد معراج (۱۹۸۹ء) دا سفر نامہ حج ۱۹۸۹ء وچ چھپ چکیئے۔ بہار ملتانی، مولانا نور احمد فریدی وی سفر نامہ لکھݨ والیاں وچ شامل تھیندن۔ حضرت خواجہ فریدؒ دیاں سفر حج دیاں کیفیات اُتے مبنی کافیاں کوں سفر حج کافیاں شمارکیتا ویندے۔
مذہبی سفرنامے
’’مذہبی پندھ ویہاݨیاں وچوں کجھ اینجھیاں تاریخی پندھ وہاݨیاں دی ہن جنہاں چھاپے خانے دیویلݨے دی کٹھالی نی بھوڳی ۔ تہوں او موہری مذہبی منظوم پندھ ویہاݨی دے تاج فضیلت دے اعزاز اوّلیت کنوں وانڄیاں رہ ڳیٔن۔ جینویں جو لال سونہارا وستی بونگا رمضان دے فقیر محمد عارف دی اَݨ چھپیل پندھ وہاݨی ’’کوہ غم‘‘ دی مثال ݙتی ونڄ سڳدی ہے کئی پندھ ویہاݨیاں، کتابچیاں، پمفلٹ نظماں، کافیاں دی صورت وچ وی موجود ہن جنہاں کوں کتاب دے زمرے وچ شامل نی کیتا ونڄ سڳدا۔‘‘
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
سرائیکی سفرنامیاں دی تن٘دِیر
اڄوکے دور دے سفرنامہ نگار
اڄوکے دور وچ ٻئے سفر نامہ لکھݨ والیاں وچوں پروفیسر شوکت مغل، اختر بلوچ، ظہور احمد دھریجہ، ابن کلیم احسن نظامی، سانول فریدی، بشیر دیوانہ، مجاہد جتوئی، حفیظ طاہر گھوٹیہ، دے سفری احوال دی پندھ ویہاݨی انڄو انڄ اخبارات، رسائل وچ چھپ چکیٔن۔
ٻِیا ݙیکھو
ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں تن٘دِیراں ونکی:سرائیکی کتاباں دیاں تن٘دِیراں
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب
مفرد حروف تہجی
سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی ݙو قسمی ہِن۔ الف-مفرد حروف تَہجّی۔، ب-مرکّب حروف تَہجّی۔ ۱:مفرد حروف تَہجّی:سرائیکی زبان دے مفرد حروف تَہجیّ اے ہِن۔ -1ݙوجھے زبانیں کِن گِھدے ڳئیے حروف تَہجّی ۔ 	-2خالص سرائیکی لہجے دے حروف تَہجّی ۔
الف: ݙوجھے زبانیںکِن گِھدے ڳئیے حروف تَہجّی : آ، ا ، ب ،پ، ت، ٹ ، ث، ج، چ، ح ، خ، د، ڈ، ذ ، ر،ڑ، ز، ژ ، س، ش، ص، ض ، ط ،ظ، ع، غ، ف، ق، ک، گ، ل، م ،ن، و ، ہ، ء، ی، ے۔ (۳۸) ب: سرائیکی زبان دے خالص لہجے آلے حروفِ تَہجّی:   ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ۔ (۵)
پاݨی
پاݨی (سنسکرت توں ماخوذ۔ انگریزی: Water)، آب (فارسی) یا ماء (عربی) ہک بے رنڳ، بے بو تے بے ذائقہ مائع ہے۔ ایہ ساریاں جندڑیاں کیتے ٻہوں اہم ہے۔ پاݨی نے کرۂ ارض دے ٪70.9 حصّے کوں گھیرا ہویا ہے۔ کیمیائی طور تے ایہ ہک ایٹم آکسیجن تے ݙو ایٹم ہائیڈروجن نال مل کے بݨا ہے۔ زمین تے کل 32کروڑ 60لاکھ کھرب گیلن پاݨی ہے، جیہڑا 1.234.44312E20لیٹر دے برابر ہے۔
مملکتِ آصفیہ
مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد مسلماناں دے جیہڑے خود مختار ریاستاں برصغیر وچ قائم تھئے انہاں وچ سب توں وݙی تے طاقتور ریاست حیدر آباد دکن دی مملکت آصفیہ ہئی۔ ایں مملکت دے بانی نظام الملک آصف جاہ ہن، چنانچہ اینہی نسبت نال ای ریاست کوں مملکت آصفیہ یا آصف جاہی مملکت آکھا ویندے۔ آصف جاہی مملکت دے حکمراناں نے بادشاہت دا کݙہیں دعویٰ نی کیتا۔ اوہ نظام سݙیندے ہن تے جے تک آزاد رہیے مغل بادشاہ دی بالادستی تسلیم کریندے رہیے، اونہی دے ناں دا خطبہ تے سکہ جاری رکھا تے مسند نشینی دے وقت اوندے کولوں فرمان حاصل کریندے ہن۔ ایں لحاظ نال دکن دی مملکت آصفیہ تہذیبی لحاظ نال مغلیہ سلطنت ہی دا تسلسل ہئی تے اتھئیں آصفی دور وچ مغلیہ نظام حکومت تے مغلیہ سلطنت دے تحت پرورش پاوݨ والی تہذیب دا فروغ تھیا۔
علم و ادب دی سرپرستی
حیدر آباد چونکہ ہک دولت مند ریاست ہئی تے اوندے حکمران علم دوست ہن ایں کیتے مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد برصغیر وچ علم و ادب دی سب توں زيادہ سرپرستی ریاست حیدر آباد اچ کیتی ڳئی۔ نادر شاہ دے حملے دے دہلی دی تباہی دے بعد حیدر آباد اوہ واحد شہر ہئی جتھاں سب توں زیادہ امن و سکون ہئی تے جتھوں دے حکمران علم و ادب دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ چنانچہ برصغیر دے ہر حصے توں اہل علم تے اہل کمال مسلمان حیدرآباد پہنچ ڳئے۔
اٹھارویں صدی دے ممتاز مصنفین وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا، شاہ نواز خاں (1700ء تا 1758ء) تے غلام علی آزاد (1704ء دے ناں بہت نمایاں ہن۔ شاہ نواز خاں ریاست دے ایک ممتاز عہدیدار ہن تے کئی کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ سب توں اہم ماثر الامراء ہے۔ ایہ دہلی دی مغلیہ سلطنت دے امرا تے عہدیداراں دا سب توں وݙا تذکرہ ہے۔ ایندے وچ تقریباً تمام امیراں دے حالات ملدن۔ غلام علی آزاد وی اپݨے دور دے بہت بڑے سوانح نگار ہن۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف ہن جیہڑے اڄ وی قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ویندن۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات ہن۔
اوں دور دے جنوبی ہند دے علما وچ مولانا بحر العلوم (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ہے۔ انہاں دا تعلق کرناٹک نال ہئی جیہڑا شروع وچ ریاست حیدرآباد دا ہک صوبہ ہئی۔ اتھوں دے نواب محمد علی خاں انہاں دے سب توں وݙے سرپرست ہن۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے ݙتا ہئی۔
بعد دے دور وچ جݙݨ حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم تھی ڳئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد نال وابستہ تھی کے علمی کم کیتے انہاں وچ شبلی نعمانی، مولوی چراغ علی، سید علی بلگرامی، ڈپٹی نذیر احمد، عبدالحلیم شرر، مولانا مناظر احسن گیلانی، مولانا ظفر علی خاں تے جوش ملیح آبادی دے ناں قابل ذکر ہن۔ شاعراں دی کثیر تعداد ایندے علاوہ ہے۔
علمی کارنامے
ریاست حیدر آباد دا ہک ٻیا وݙا کارنامہ جامعہ عثمانیہ دا قیام ہے۔ 1856ء وچ دار العلوم دی حیثیت نال ایندا آغاز تھیا۔ 1918ء وچ اینکوں جدید طرز دی جامعہ دی حیثیت ݙے ݙتی ڳئی۔ جامعہ عثمانیہ دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایہ پہلی جامعہ ہئی جیں نے اردو کوں ذریعہ تعلیم بݨایا۔ مسلماناں کیتے اسلامی تعلیم تے ہندواں کیتے اخلاقی تعلیم لازمی ہئی۔ جامعہ عثمانیہ دے تحت ہک شعبہ تالیف و ترجمہ قائم کیتا ڳیا جیندے وچ عربی، فارسی، انگریزی تے فرانسیسی دے ہر علم و فن تے کئی سو کتاباں دا اردو وچ ترجمہ کیتا ڳیا تے ایں طرح نہ صرف جامعہ دی درسی ضروریات کوں پورا کیتا ڳیا بلکہ اردو دے علمی ذخیرے وچ قیمتی اضافہ کیتا ڳیا ۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا اردو  ترجمہ کیتا انہاں دی تعداد 5 لکھ ہے۔
حیدرآباد دا کتب خانۂ آصفیہ برصغیر دے سب توں وݙے کتب خانیاں وچ شمار تھیندے۔ خاص طور تے عربی تے فارسی کتاباں دے قلمی نسخیاں دے لحاظ نال ایہ ہݨ وی بر صغیر دا سب توں وݙا کتب خانہ ہے۔ ایندے وچ قلمی نسخیاں دی تعداد 50 ہزار توں زیادہ ہے۔ مخطوطات دی اتنی وݙی تعداد استنبول دے کتب خانۂ سلیمانیہ دے علاوہ شاید دنیا دے کہیں ٻئے کتب خانے وچ موجود نی۔ مختصر ایہ کہ ویہویں صدی دے نصف اول وچ برصغیر وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب توں وݙا مرکز حیدرآباد ہئی۔
حیدرآباد دی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نہ ہئی، برصغیر دے تقریباً تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی اداریاں کوں وی ریاست دی طرفوں امداد ملدی ہئی۔ دارالعلوم دیوبند، علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی، جامعہ ملیہ اسلامیہ دہلی کوں باقاعدہ مالی امداد ملدی ہئی۔ علاہ ازیں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایسے ہن جنہاں دے ریاست دی طرفوں وظیفے مقرر ہن۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ممالک تک پھیلا ہویا ہئی تے ایندے وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل ہن۔
وینا (اداکارہ)
thumb|وینا (اداکارہ) دی 1945ء دی ہِک تصویر
وینا (اردو: وینا (اداکارہ)) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 4 جولائی 1926ء - فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: 14 نومبر 2004ء) جِنّھاں کوں وینا کماری وی آکھیا ویندا ہِے اِنّھاں دا اصل ناں "تاجور سلطانہ" ہئی۔ اُوہ ہِک بھارتی اداکارہ ہَن۔
ابتدائی حیاتی اَتے پس منظر
وینا 4 جولائی 1926 کوں کوئٹہ ، بلوچستان ایجنسی ، برطانوی ہندوستان وِچ تاجور سلطانہ دے ناں نال ڄَمّی ہئی۔ انّھاں دا ٹَٻَّر لاہور کوچ کر ڳیا اَتے لاہور دی چونا منڈی وِچ ٹِکاݨاں کِیتا۔ اِنّھاں نے 1947ء وِچ اداکار ہیرو الناصر نال شادی کِیتی اَتے اُنّھاں توں ایندے ݙو ٻال تھئے۔
کَم کار
اِنّھاں نے ونڈ توں پہلاں دی فلماں وِچ ہیروئن دے کردار ادا کرݨ دا اَغاز کِیتا۔ اِنّھاں نے اپݨے کَم کار دا اَغاز تقریباً سولہ ورھیاں دی عمر وِچ غریب اورگوانڈھی (1942) نال کِیتا ہئی۔
موت
ریٹائرمنٹ دے 21 ورھیاں بعد 2004 وِچ بمبئی وِچ لَمّی بِماری دے بعد ایہ فوت تِھی ڳئی۔ فوت تِھیوݨ ویلے اِین٘دی عمر 78 ورھیاں دی ہئی۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی فلمی پس پردہ ڳائیکاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار
ٻالیں دیاں لوک کھیݙاں
اَڄ دیہات ون٘ڄو تے بھاویں شہر دی ڳلی محلّے وِچ جھاتی پاؤ تُہاکُوں کرکٹ دی وٻا ہر جاہ تے نظر آوسے۔ اے کرکٹ دراصل سرائیکی لوک کھیݙ "گُھرے آلی گوڑھی" وِچُوں نِکتی اے۔ کرکٹ کُوں میڈیا دے پروپیگنڈے اَسمان تے پُچا ݙِتّے اَتے اساݙی اصل شئے "گُھرے آلی گوڑھی" مر ڳئی اے۔ حالانکہ کرکٹ سو فیصد "گُھرے آلی گوڑھی" دی وِڳڑی شِکّل ہِے۔ توݨیں جو سرکاری کھیݙاں، کرکٹ، ہاکی، فٹ بال، والی بال، بیڈ منٹن، بلیرڈ، پولو تے شطرنج وغیرہ ترقی کر ڳئین پر سرائیکی وسیب دے کھیݙیں دی اَڄ وی اہمیّت زیادہ ہِے، دیہات وِچ رہݨ والے بِھرا اَڄ وی اپݨے لوک کھیݙاں نال محبّت کرین٘دِن۔ ہر قوم دیاں اپݨیاں اپݨیاں لوک کھیݙاں تے اُنّھاں دے اپݨے اپݨے اصول ہون٘دِن پر تاش تے لݙو اِیہو جئیں کھیݙ اے جیڑھی ہر قوم تے ہر قبیلے تے ہر ملک وِچ پاتی وین٘دی اے۔ البتّہ اِین٘دے کھیݙݨ دے انداز اَنجو انج تھی سڳدِن۔ سرائیکی وسیب دے دیہاتی لوک کھیݙاں وِچُوں لُک چھپ، شیدݨ، نوں تِرن،ٻارھاں تِرِن، گنجی کبوتری، ݙیٹی ݙنّاں، دھی دھی، چیکل، وریا اَتے اِیں طرح دِیاں ٻیاں کھیݙاں ݙاڈھیاں مشہور ہِن۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں بہاولپور دے لوک کھیݙاں بارے جاݨ سُنڄاݨ کرائی اے، پر کھیݙاں ٻارے ݙاہ جِلداں دی کتاب لکّھی ونڄے تاں وی تھولی تھیسے، کیوں جو سرائیکستان وسیع خطّے دا ناں ہِے تے ہر علاقے دیاں اپݨیاں لوک کھیݙاں ہِن۔ کُجھ لوک کھیݙاں دی تن٘دِیر تَلّے ݙِتّیاں ڳئیاں ہِن اُنّھاں دی تفصیل وِی اُنّھاں دے لِنک وِچ موجود ہِے ملاحظہ کرو:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے سرائیکی لوک نظماں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری
پاکپتݨ
مشہور صوفی بزرگ بابا فرید گنج شکرؒ دا روضہ ہیں شہر وچ ہے۔ ایں دا پراݨا ناں اڄودھن ہئی۔
پاکپتݨ شہر دے جنوب وچ دریائے ستلج وہندے. پاکپتݨ کماری والہ ہیڈ تے ہک ڈیم بݨایا گیا ہے جیہڑا ایں وقت پاکپتݨ کوں بجلی فراہم کریندا ہے. سلطان محمود غزنوی نے اتھاں پہلی اسلامی حکومت قائم کیتی، ترے سو سالہ مغلیہ دورِ حکومت دے بعد راجا رنجیت سنگھ اتھاں حکمران تھیا. جیں کوں انگریزاں نے شکست ݙتی تے قیام پاکستان تک قابض رہے _
پاکپتݨ دے جنوب وچ دریائے ستلج دے پار ضلع بہاولنگر، شمال مشرق وچ ضلع اوکاڑه، شمال مغرب وچ ضلع ساہیوال تے بطرفِ مغرب ضلع وہاڑی واقع ہن.
منصور آفاق
منصور آفاق (پیدائش : 17 جنوری 1962ء، سرائیکی وسیب، ضلع میانوالی) معروف شاعر تے ادیب ہن تے مجلس ترقی ادب لہور دے صدر ہن۔ منصور آفاق دا کالم "دیوار پر دستک" جنگ لندن وچ شایع تھیندے۔ منصورآفاق نے پی ٹی وی تے ݙوجھے چینلز کیتے کئی ٹی وی سیریلز تحریر تے ڈائرکٹ کیتن جنہاں وچ زمین، دنیا تے پتھر قابلِ ذکر ہن۔ منصور آفاق جدید شاعری وچ اپݨے منفرد لہجے دے باعث خصوصی مقام رکھدن۔ اُنہاں نے لکھݨ دا آغاز سولہاں سال دی عمر توں کیتا۔ بہت کم عمری وچ کامیابی نے اُنہاں دے قدم چمے۔ اوہ پاکستان ٹیلی ویژن دے سب توں کم عمر ڈراما سیریل رائٹر ہن۔ "آفاق نما" انہاں دی شاعری دا پہلا مجموعہ اٹھارہاں سال دی عمر وچ شائع تھیا تے انہاں دے لکھے ہوئے خاکیاں دا مجموعہ چہرہ نما ویہہ سال دی عمر وچ شائع تھیا۔ غزل، نعت، ڈراما، تنقید، تحقیق، کالم نگاری، ناول نگاری، سرائیکی گرائمر تے جدید نظم وچ انہاں نے ہمیشہ زندہ رہݨ والا کم کیتا۔
دیوان منصور آفاق
منصور آفاق دی تقریباً چار سو غزلیات ویکی کتب وچ دیوان منصور آفاق ] ۔، دے ناں نال موجود ہن۔ جنہاں وچ "الف ردیف" توں گھن کے "ے ردیف" تک شامل ہن۔ اردو شاعری دے اساتذہ دے بعد ایہ پہلا دیوان ہے جیندے وچ ردیفاں دے مطابق غزلیات شامل کیتے ڳن۔ منصور آفاق نے اوہ ردیفاں وی استعمال کیتن جیہڑے کہیں استاد نی کیتے مثال دے طور تے "ڑ ردیف" " ڈ ردیف" "ز ردیف" ایں دیوان دے جملہ حقوق وی منصور آفاق نے اوپن رکھے ہوئے ہن۔ دیوان منصور آفاق انٹرنیٹ تے"اردو دے برقی کتاباں" کی لاٗئبریری میں بھی "دیلیز جاں" دے عنوان نال موجود ہے۔
ہڑبھچ
ہر قوم دیاں اپݨیاں اپݨیاں لوک کھیݙاں تے اُنّھاں دے اپݨے اپݨے اصول ہون٘دِن پر تاش تے لݙو اِیہو جئیں کھیݙ اے جیڑھی ہر قوم تے ہر قبیلے تے ہر ملک وِچ پاتی وین٘دی اے۔ البتّہ اِین٘دے کھیݙݨ دے انداز اَنجو انج تھی سڳدِن۔ سرائیکی وسیب دے دیہاتی لوک کھیݙاں وِچُوں لُک چھپ، شیدݨ، نوں تِرن،ٻارھاں تِرِن، گنجی کبوتری، ݙیٹی ݙنّاں، دھی دھی، چیکل، وریا اَتے اِیں طرح دِیاں ٻیاں کھیݙاں ݙاڈھیاں مشہور ہِن۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں بہاولپور دے لوک کھیݙاں بارے جاݨ سُنڄاݨ کرائی اے، پر کھیݙاں ٻارے ݙاہ جِلداں دی کتاب لکّھی ونڄے تاں وی تھولی تھیسے، کیوں جو سرائیکستان وسیع خطّے دا ناں ہِے تے ہر علاقے دیاں اپݨیاں لوک کھیݙاں ہِن۔ اساݙے سرائیکی وسیب دے ہِک لوک کھیݙ "ہڑبھچ" دی تفصیل کُجھ اِیں ہِے۔
اِیہو ڄئیں ٻئے وی ٻہوں سارے لوک کھیݙاں ہِن جیڑھیاں اَساݙے وسیب دی لوک ثقافت، لوک رِیت اَتے وسیب دے ٻالاں کِیتے ٻہوں وَدھ شُغل اشغال رکھین٘دیاں ہِن اَتے اِنّھاں سرائیکی لوک کھیݙاں دا کہِیں وی ٻئی قوم دے کھیݙاں نال کوئی مقابلہ وی نئیں تِھی سڳدا کیوں جو اِیہ اپݨے انداز وِچ سَبھ تُوں وَکھریاں اَتے ڄان٘دار ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سارہ (حضرت ابراہیم علیہ السلام دی ذال)
thumb|سارہ دے ناں دی [[خطاطی]] thumb|الخلیل وِچ حضرت سارہ دی قبر سارہ (عبرانی: שָׂרָה؛ لاطینی: Sara؛ عربی: سارة؛ فارسی: سارا) حضرت ابراہیم علیہ السلام دی ذال ہَن۔ سارہ ابراہیم دی ذال حضرت اسحاق علیہ السلام دی اَمّاں ہَن۔ اللہ نے سارہ کُوں اِنّھاں دے پُتر اسحاق دی خوشخبری ݙِتّی اَتے اسحاق دے بعد اِنّھاں دے پُتر حضرت یعقوب علیہ السلام دی وی خوشخبری ݙِتّی۔ سارہ کُوں خوشخبری ݙیوݨ دی وجہ ایہ ہئی جو اولاد دی خوشی تِرِیمتاں کُوں مرداں تُوں وَدھ ہون٘دی ہِے، ٻِیا اِیہ وی سوَّب ہئی جو سارہ دی کوئی اولاد ناں ہئی اَتے ابراہیم دے پُتر حضرت اسماعیل علیہ السلام موجود ہَن۔ اِیں خوشخبری دے ضمن وِچ ہِک بشارت اِیہ وی ہئی جو سارہ دی عُمر ایݙی لَمّی ہوسی جو اُوہ پوترے وی ݙیکھسِی۔
ابو ہریرہ ؓ تُوں روایت ہِے جو نبی کریم ﷺ نے فرمایا ابراہیم نے سارہ دے نال ہجرت کِیتی اَتے اِنّھاں کُوں گِھن تے اِیہو جئیں ابادی وِچ اَپڑی جِتّھاں باشاواں وِچُّوں ہِک باشا یا ظالم حُکمراناں وِچُوں ہِک ظالم حکمراں رہن٘دا ہئی اِین٘دے تُوں بیان کِیتا ڳیا ہِے جو ابراہیم اِتّھاں ہِک سوہݨی تِرِیمت گِھن تے آئے ہِن آپ دے کول اُوں نے ہِک مُݨس پُچھ پرِیت کرݨ کِیتے گَھلّیا جو اے ابراہیم اِیہ تِرِیمت تُہاݙے نال کوݨ ہِے؟ آپ نے فرمایا اِیہ میݙی بھیݨ ہِے وَل ابراہیم وَل تے سارہ دے کول ڳئے اَتے آکھیا جو میݙی ڳالھ کُوں کُوڑ نہ کرِیں مَیں لوکاں کُوں ݙسایا ہِے جو تُوں میݙی بھیݨ ہِیں واللہ اِیں بھوئیں اُتّے میݙے اَتے تیݙے تُوں اَنج کوئی مومن کائے نِھیں اَتے حضرت سارہ کُوں اِیں باشا دے کول گَھل ݙِتّا اُوہ باشا حضرت سارہ دے کول ڳٰا اُوہ کھڑوتے ہَن اَتے وضو کر تے نماز پڑھی اَتے دُعا کِیتی جو اللہ ڄیکر مَیں تیݙے تے اَتے تیݙے رسول تے ایمان گِھن آئی ہاں اَتے مَیں آپݨی شرمگاہ دی بجز آپݨے پئے دے حفاظت کِیتی ہِے تاں میݙے تے اِیں کافر کُوں مسلّط ناں کر تاں اُوہ باشا بھوئیں اُتّے ڈَھیہ تے خراٹے گِھنَّݨ لڳ ڳیا اِیہ تئیں جو پیر بھوئیں اُتّے رڳڑݨ لڳیا۔ ابو ہریرہ نقل کِیتا جو سارہ نے آکھیا یا اللہ ڄیکر اِیہ مر ڳیا تاں لوک آکھسِن جو اِیں تِرِیمت نے اِیکُوں قتل کِیتا ہِے اِین٘دی اِیہ حالت وین٘دی رِیہ باشا نے ݙوجھی یا ترِیجھی واری آکھیا جو واللہ تُساں میݙے کول ہِک شِطان کُوں بھیجیا ہِے اِیکُوں ابراہیم دے کول گِھن ون٘ڄو اَتے (ہاجرہ) لون٘ڈی اُنّھاں کُوں ݙے چھوڑو اَتے اُوہ وَل تے حضرت ابراہیم دے کول ڳئیاں تے آکھیا جو تُساں ݙیکھ گِھدّا ہِے جو اللہ نے اِیکُوں ذلیل کِیتا اَتے ہِک لون٘ڈی خدمت کِیتے ݙِیوائی ہِے۔
عبداللہ بن عباس تُوں روایت ہِے جو ہِک واری سارہ اَتے ہاجرہ وِچ کُجھ مُون٘ھ اَچݨی تِھی ڳئی۔ سارہ نے قَسم کھادی جو میکُوں ڄیکر وَس پِیا تاں مَیں ہاجرہ دا کوئی عُضو کَپ ݙیساں۔ اللہ نے جبرائیل کُوں ابراہیم خلیلُ اللہ دی خدمت وِچ گَھلّیا جو اِنّھاں وِچ صُلح کروا ݙیؤ۔ سارہ نے عرض کِیتی، "مَا حِیلَۃُ یَمِینی" یعنی میݙی قَسم دا کیا اُتارا تِھیسی؟ تاں ابراہیم خلیل اللہ اُتے وحی لَتّھی جو سارہ کُوں حُکم ݙیؤ جو اُوہ ہاجرہ دے کَن وِچ کَھپّا کر ݙیوے۔ ہُوں ویلے تُوں تِرِیمتاں دے کَنّاں وِچ کَھپّے کرݨ دی رِیت پے ڳئی۔
حوالہ جات
ونکی:اسلام وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:محمد ﷺ بن عبداللہ دے وݙ وݙیرے ونکی:پُراݨے عہد ناویں دی مقدسات ونکی:پُراݨے عہد ناویں دے تِرِیمتاں ونکی:اِسلام وِچ بائبل دے شخصیّتاں ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی دے شخصیّتاں ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی
شہبازتسبمؔ
یونانِ صغیر دا پندھیڑو
کہیں ویلھے خیال اندے جو شاعری کیوں ہے؟ کیا شاعری دے اندر موجود موضوعات ویلھے دے تقاضے پورے کریندے پن یا کائنا؟ شاعر آپݨی فطرت دے نیڑے حقیقی موضوعات کوں شاعری دی زینت بنڑیندے پن یا کائنا؟ اونویں جیکر ݙیکھوں تاں شاعریں دی تندیر اے تلاں دگھری ہے جو لکھݨ پوووں تاں ڈھڳ صفحے لکھیج ویسن پر موضوعاتی شاعری تے معنوی شاعری دا حصول ٻہوں گھٹ محسوس تھیسی جیندی معاشرے کوں لوڑھ ہے۔ کیوں جو شاعر ہمیش کنوں شعور دی علامت ریہے تے معاشرہ اوں کنوں ٻہوں توقعات وی رکھیندے جو او معاشرتی ڳالھیں کریسی۔ معاشرے دے ݙکھ بیان کریسی تے ہنیں کوں حوصلہ ݙیوݨ دے نال نال حل وی بیان کریسی۔ اتے میں جیکر اے آکھاں جو قدرتی مناظر وی آپݨی تعریف سݨݨ سانگے شاعر دے لفظیں دے منتظر ہوندن تاں بےجا نہ ہوسی کیوں جو فطرتی مناظر خود شاعر وی ہن تے متشاعر وی۔ جینویں انسان دی خواہش ہوندی ہے جو ہوندی چنڳئی بیان تھیوے اوندے حسن دی تعریف تھیوے۔بالکل اینویں ہی فطرت وی نظارے وی آپݨے اندر خواہش رکھیندن جو ہنیں دی تعریف تھیوے جیڑھے جو تعریف دے لائق وی ہن۔
شاعر دی شاعری ہوندے خیالات دے نال نال اکھریں تے ٻہوں ٹردی ہے۔ جیندے خیال تے اکھر جڑ ڳئے او سامع دی سماعت دے اعلی درجے پرکھیا ڳئے۔ اینجھا ہک شاعر اڄ موضوع دا حصہ ہے جیندے سانگے اے منڈھ ٻدھیا ڳئے۔ یقیناً تساں ہنیں دے ناں کنوں ڄاݨ سنڄاݨ رکھیندے ہوسو۔ اݙا کریم والا وستی چولاݨی تونسہ شریف ضلع دیرہ غازی خاں دا نینگر سئیں عبدالمناف واقف ہے۔ جئیں آپݨی شاعری تے آپݨے اخلاق نال وسو واݨیں کوں مل گھن گھدے۔ انسانی کلام ہے مکمل قطعی نئیں تھی سڳدا پر انسان دی حد تونڑیں ݙٹھا ونڄے تاں کمال ہے۔محدود سوچ نال جتھاں انسانی عقل آپݨے سو فیصد وچوں پنجھا کیا پنجوی دی آدھل وی نئیں استعمال کرݨ دی استطاعت رکھیندی اتھاں ایں طرز دا کلام لکھݨ لائقِ تحسین ضرور ہے جیڑھا مناف واقف یا ہِنیں جھیں شعراء لکھئیے یا وَرتئیے۔
؎نفرت دے دیواریں کوں ڈھیندا ہویا مر ڳئے
او  شخص  محبت  دا  عَلم  چاتی وَدا ہا
المیاتی شاعری موضوعاتی کنوں یقیناً وکھری ہوندی ہے۔جیندے اندر مواخذے دے نال نال تاریخی پہلو کوں وی مدِنظر رکھݨا پوندے تے آپݨی ڳال دے اندر چاشنی پیدا کرݨ سانگے وقتی تقاضے وی سامݨے رکھ اکھریں دی چوݨ کرݨی پوندی ہے جیندا ٻہوں سوہݨا استعمال اتلے شعر ءچ موجود ہے۔ اینویں ہی
؎اوندے ݙکھیں دا سیک آوݨ ݙے
مونجھ  تھوڑا پرو تے تھی ٻہہ آں
توں جو رستہ وٹا کے ویندا پئیں !
کیا توں پیرے مِٹا کے ویندا پئیں !
لڳدے  ولݨ  دا  موڈ  نئیں  تیݙا
اِتنا  اُچا   آلا   کے  ویندا  پئیں  !
جینویں جو میں پہلے بیان کر ڳیاں جو شاعر او جیڑھا وسوں دے ݙکھ ݙنج بیاں کرے عام لوکیں دے مسائل بیان کرے۔ ہنیں لوکیں دی اواز بݨے جیڑھے شودے ہن۔ جیڑھے گنگے ٻاتے ہن۔ آپݨے حق سانگے ٻول نئیں سڳدے یا ہنیں کوں ٻولݨ دا موقع نئیں ݙتا ویندا۔ ہنیں دا مونڈھا بݨ ہنیں دی ڳال کرے۔ اتے میں ایں نینگر دی شاعری وچ اے حوصلہ ݙٹھے جیڑھا نِماݨے لوکیں کوں نِراس نئیں تھیوݨ ݙیندا بلکہ ہنیں دا مونڈھا بنڑدے ہنیں کوں حوصلہ ݙیندے۔ وَل پِِچھیں جے جیݙاالمیہ کیوں نہ ہووے اوکوں جھاڳݨ سَوکھا تھی ویندے۔ اتے ایں نظم وچ وی ہک اینجھا المیہ ہے تے اوندا چھیکڑ ݙیکھݨ جوڳا ہے۔
میں آپ تہجد پڑھ گھنداں
کل مِلیاں تیݙے سٙر کو میں
ہک ݙینہ دی چُھٹی منگ آیاں
اٹھی جلدی کر ڄل بٹھے تے
اے ہفتہ ݙاڈھا اوکھا ہے
تیکوں پتے میں بیمار تھیاں
ایں ہفتے حاضریاں تھوڑیاں ہن
ایں ہفتے خرچہ زیادہ ہے
اڄ گودے خرچہ ݙیوڑاں ہے
کل گارا وافر مار آیاں
توں دوٻے چاچا ݙیندا رہیں
میں سِلھیں جلدی تھپ گھنساں
ول جلدی گھر دو ول آسوں
ول ڄلسوں ݙوہیں شہر ولا
اُٹھی پترا شاباش جلدی کر
تیݙا بستہ وی تاں گھنڑاں ہے
کل پھٹیاں چنڑدیں ترٹ پئی ہے
تیݙی ما دی جتی گھنڑیں ہے
میݙی خیر ہے میں تاں ٻڈھڑا ہاں
میں پاڑیا چولا پئی رکھساں
میں خوش تھی وقت نبھئی رکھساں
ݙوہیں سائیکل چا تے ٹر پئے ہیں
جݙاں سلھیں تھپ تے فارغ تھیوں
اتوں گودے کار تے ٹھا کیتے
میݙے کولوں پچھس اے کون ہے
میں آکھیے میݙا پتر ہے سئیں
اہدے ایکوں کنتیں گھن آئیں
میں آکھیے گودا نہ پچھ بس
ٻہوں شوق ہے ایکوں پڑھݨ دا
ایکوں روز استاد مرینداہے
اہدے وردی پا تے آیا کر
ایندی وردی گھنداں خرچہ ݙیو
ایندا بستہ گھنداں خرچہ ݙیو
میݙا خرچے دا بس آکھݨ ہا
ایویں گودا یکدم اٹھیا آئے
کوئی خرچہ کئنی بھڄ ونڄو
جے خرچا نہویں کر سڳدا
کیوں ٻال سکول پٹھیندا ہیں
کیوں ڄنڑیا ہاوی ݙس ایکوں
میں خرچہ شرچا نئیں ݙیندا
میں پتر دے منہ دو ݙٹھا ہے
ݙو ہنجوں میݙیاں نکھتیاں آئین
میکوں رو کے آکھس ڄل ابا
میکوں بستہ شستہ نئیں چہیدا
تیݙے نال تھپیساں سلھیں میں
میں پڑھ ݙکھلیساں گودے کوں
جیرھا پچھلی عید تے ݙتا ہئی
او خرچا خرچا کائنا ہم
گھر ڄل کے" واقف" چا ݙینداں
میݙی ما کوں جُتی گھن ݙیویں
ہک شئے جیڑھی مناف واقف دی شاعری وچ ایں ویلھے تونڑیں سامݨے ائی ہے او ہنیں دی رومانوی شاعری دا پہلو ہے۔ ویسے تاں ہنیں دی شاعری وچ رومانوی پہلو ٻہوں گھٹ ہے پر جیڑھا ہے او منفرد محسوس ضرور پیا تھیندے۔ ہنیں دی اکھ رومانوی پہلو کوں کینویں ݙہدی ہے تے کیڑھے طرز نال ہنیں بیان کیتے او ہیٹھوں ضرور نمونے دے طور تے ݙیساں پر ہوں توں پہلے میں آکھساں جو ہنیں دی ایں طرز دی شاعری وچ ہک نواں ضابطہ پاتا ویندے۔ مجموعی طور تے اے آکھیا ونڄ سڳدے جو ایں نینگر دی شاعری تے اوندے موضوعات دلیر ہن اتے ایہو ویلھے دا تقاضہ وی ہے۔ ہنیں دی نظم ݙیکھو:
اڄ پچھداں صاحب ایمان توں میں
ہر غیرت مند انسان توں میں
اج ڳال کریساں سچی میں
تھوڑی کڑوی ہے پر سچی ہے
ہتھ ٻدھ کے عرض کریندا ہاں
انہاں لوکاں نال عداوت دا
جیرھے دین دے قاعدے بھل ٻیٹھن
جیرھے جڳ تے عاشق ہُل ٻیٹھن
جیرھے یار دا مطلب ڄانڑ دے نئیں
جیرھے پیار دا مقصد ڄانڑ دے نئیں
انہاں لوکاں کیتے عرض اے ہے
اساں کیدو نال کھڑے ہیں تھئے
اساں رانجھے نال نِسے کھڑ دے
اساں اوں ہمشیر دے ویر نسے
ہتھ نال کھواوے غیریں کوں
اوہیر ضمیر دی  قاتل  ہے
او اپݨے  ویر  دی  قاتل  ہے
او پیو دی پڳ دی دشمن ہے
او رانجھا وی او رانجھا  نئیں
جیندا مال چراوے اوندی ول
جیندا نمک کھاوے اوندی ول
ول عزت رولی راہوے او
اساں اوں رانجھے دے یار نسے
اے رانجھا ہیر تے کیدو وی
ساݙے اپݨے ظلم توں بنڑدے ہِن
حق دھی کوں ہووے ٻولݨ دا
ول رانجھا غیرت مند ہووے
جیرھیاں لک لک ملݨ رانجھےکوں
او ہیراں  ہیراں نی یارو
جے رانجھے عزت دے دشمن ہن
او رانجھے رانجھے نئیں یارو
جے ہیراں رانجھے ایویں رہ
ایجھے عشق کنؤں بیزار ہِسے
اساں واقف غیرت مند ہِسے
اساں رانجھے نال نسے کھڑدے
ویسے اے نظماں ݙیکھ تے اے خیال گردش کریندا پیا ہوسی جو مناف واقف نظم دا شاعر ہے۔ اتے اے ڳال کہیں حد تونڑیں ٹھیک وی ہے پر ایندے نال نال خوشی دی ڳال اے ہے جو نظم دے نال نال ہنیں باقی اصنافِ سخن تے وی توجو ݙتی ہے تے غزل دا نبھاہ وی ٻہوں سوہݨا نبھائے۔ پر میں ہنیں دی شاعری وچ سرائیکی ریتیں رسمیں دی سانبھ ٻہوں گھٹ ݙٹھی ہے جیندے اتے مناف واقف کوں توجو ݙیوݨ دی لوڑھ ہے۔ایندے نال رومانوی شاعری کوں وی بین الاقوامی ادبی تقاضئیں نال ٹورݨ دا اہر کرن۔ تساں وی ہنیں دی غزل دی چس چئو تے میکوں ݙیو موکل۔
اللہ سوہݨے دے حوالے
یار  تیݙا  تاں  یار  ہامی  میں
میکوں سٹ کے تئیں ٹھیک کیتا ہے
تیݙے  راہ  دی  دیوار  ہامی  میں
کوئ  ݙراوا  تاں  یار  ݙیویں  ہا
ہِک  ݙراوے  دی  مار  ہامی  میں
میݙے  سِر  تے  سوار  تھیندا  پئے
جیندی  کنڈ  تے  سوار  ہامی  میں
خانوادۂ موسیٰ پاک العراقی دے لوک فن وِچ خدمات
برِصغیر پاک و ہند اِچ عرب دی دھرتی توں آنوݨ آلے ٻہوں سارے اولیاء، علماء نے اسلام دی تبلیغ اَتے ترویج وچ وݙا اہم کم کر ݙکھایا۔ اُنہاں اِچ سلسلہ قادریہ دی بنیاد رکھݨ آلے سئیں حضرت حامد گنج بخش اچوی ڄیڑھے ڄو حضرت موسیٰ پاک شہید دے جدّ اعلیٰ ہَن انہاں سبھے بزرگاں نے اسلامی تعلیمات اَتے اہل بیتِ اطہار دی شان کُوں دوبالا کیتا اَتے خوشخطی و خوشنویسی دے لوک فن دی وݙی سرپرستی کیتی نقاشی اَتے کاشی کاری وَل سونے تے سہاگہ فارسی اشعار دی خطاطی اَڄ وی اُنہاں دی خانگاہ دا زیور اَتے شان ہِن۔ ہِیں خاندان دے رشتے دار اَتے علاقہ دار ہک خاندانِ قادریہ جیلانیہ نے وی ملتان اِچ شرافت اَتے دین داری کوں پھیلاوݨ اِچ آپݨا اہم کردار ادا کیتا۔ اے خاندان عراق دے شہر بغداد توں 30 کلومیٹر دور المدائن جیلانیہ نال تعلق رکھدا ہا ڄتھاں مشہور عالم بزرگ حضرت سلمان فارسی دا مزار ہِے‘ اُتھوں اوچ شریف تے وَل ملتان شریف اِچ آڳیا۔ اِتھاں آکے دربار حضرت موسیٰ پاک تے مدرسہ قائم کیتا۔ حضرت نے آپݨے وصال توں پہلے ایں خاندان دے سربراہ کوں دربار شریف تے خلیفہ مقرر کیتا۔ اِیں خاندان دے جدِ امجد حضرت عبدالقادر قادری جیلانی مدائنی ہَن۔ آپ قرآن اَتے حدیث دے وݙے عالم ہن سلسلہ قادریہ اِچ بیعت وی کریندے ہَن۔ ایں خاندان دے کئی بزرگاں نے ڈیرہ اسماعیل خان، دلی، اُوچ شریف، اَتے ملتان اِچ حضرت شیخ عبدالقادر جیلانی غوث پاکؒ دی تعلیمات کوں عام کیتا۔ ایں خاندان دے ہِک فرزند مولانا عنایت اللہ قادری، حضرت پیر علی مردان اویسی، حضرت مولانا دائود قادری، محلہ قدیر آباد اِچ خواجہ عبید اللہ المعروف پیر خاصے والے اَتے ٻئے بزرگاں نے ڄنہاں اِچ گیلانی خاندان دے بزرگ پیش پیش ہن انجمنِ اسلامیہ دی بنیاد رکھی۔ شہر اِچ جلوسِ عید میلاد النبی ﷺ دی ابتداء کیتی ڄیندی اَڄ وی تقلید کیتی ویندی ہِے۔ ڄتھاں حضرت موسیٰ پاک شہید دا مزار ہِے اے حویلی لنگاہ خاندان دی ہئی ڄیڑھی اُنہاں کوں پیش کر ݙتی ڳئی وَت حضرت موسیٰ پاک شہید کوں علاقہ منگے ہٹے توں گھن آکے اتھاں دفن کر ݙتا ڳیا۔ آپ دے اول خلیفے مولانا حمید الدین قادری، وَت خلیفہ غلام رسول، وَت فتح دین وَت عاشق حسین قادری، معین الدین خلفاء تھئے اُنہاں دے بعد ایں خاندان دے نامور سپوت جناب منشی طفیل احمد قادری، مولوی منظور احمد احقر، مولوی محبوب احمد اویسی، ممتاز حسین قادری (بانی آل پاکستان اخبار فروش فیڈریشن)، مخدوم محمد اقبال اویسی، مفتی عبدالقوی اَتے صاحبزادہ محمد ابراہیم، حضرت مولانا مفتی عبدالکریم، سئیں مفتی عبدالشکور، سئیں مفتی عبدالودود، اَتے عبدالعلی سئیں نے آپݨے خاندان دے بزرگاں دے نقشِ قدم تے چلدے ہوئے علم و فن اَتے قلمی کتاباں لکھݨ چھاپݨ دے سلسلے شروع کیتے تاں علم و ادب اَتے فنِ خوشنویسی کوں خوب فروغ حاصل تھیا۔ بقول پروفیسر طارق قادری جیلانی اِیں خاندان دا ہر فرد علم و ادب اَتے فنِ خوشنویسی دا ماہر ہئی بلکہ علم و فن دے ودھارے کیتے نشریاتی ادارے قائم کیتے تاں ڄو زیادہ ودھارا تھیوے۔
شہبازتسبمؔ
میکوں ݙکھ دی جھریٹ کھا ڳئی ہے
خانوادۂ موسیٰ پاک العراقی دے لوک فن وِچ خدمات
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
شہبازتسبمؔ
نہ  تاں  شیشے  دی  کار  ہامی  میں
ہݨ خزاں ہاب تھی ڳیاں واقف
(شہبازتبسمؔ)
ضلع دیرہ غازی خان
ضلع دیرہ غازی خان صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
جغرافیہ
دریا سندھ دے ݙلہا آلے پاسے دامان تے روہ دا علاقہ ہے۔
سرائیکی صحافت
ضلع دیرہ غازیخان توں
سرائیکی رسم الخط دا مسئلہ
سرائیکی رسم الخط دا مسئلہ
لکھت:  فیضؔ بلوچ
سرائیکی زبان جتھاں جتھاں ٻولی ویندی پئی ہے اُتھاں اُتھاں اوہ پوری لگن نال لکھی تے پڑھی وی ویندی پئی ہے۔ساݙا قلم قبیلہ وݙے خلوص نال سرائیکی ادب دے ذریعے اپݨی ماء ٻولی دی خدمت کریندا پئے۔اساکوں ماء دھرتی دے انہاں با شعور پتراں تے ماݨ ہے۔ آوݨ آلا زمانہ انشاء اللہ انہاں دیاں خدمات کوں خراجِ تحسین پیش کریسی۔کیوں جو انہاں دے قلم آوݨ آلیاں نسلاں کیتے سوجھل دڳ دا تعیّن کریندے پئین۔شعری ادب ہووے تے بھانویں نثری ادب ساݙے قلم کاریں دی کوئی کمی نہیں تے نہ ای لٹریچر دی کوئی کمی ہے۔ہُݨ تاں ماشاء اللہ سرائیکی اچ ساݙے کئی روز نامے (اخبار)وی چھپدے پئین۔ہُݨ ضرورت ایں ڳال دی ہے جو اساں اپݨاں رسم الخط وی ہک بݨاوݨ دی کوشش کروں۔کیوں جو ساݙے مختلف علاقیاں دے رہن والے لکھاری بھراء اپݨاں اپݨاں من مرضی دا رسم الخط لکھدے پئین۔مثلاً۔جہڑا‘جیڑھا‘جیہڑا‘انہاں‘انھاں‘اوہناں وغیرہ وغیرہ۔ایہ بݨیادی وجوہات ہن جنہاں دے پاروں ڈھیر لسانی مسئلے پیدا تھیندے پئین۔جیڑھے جو سرائیکی زبان و ادب واسطے نیک شگون کوئنی۔
مختلف علاقیاں دے حوالے نال لہجیاں دا فرق تاں ضرور ہے لیکن رسم الخط دا فرق اساں خود پیدا کریندے پئے ہیں۔اساکوں چاہیدا ہے جو اساں رسم الخط دے نال نال لہجہ وی عام فہم لکھݨ دی کوشش کروں یعنی لہجے دے اوہ الفاظ لکھوں جیڑھے پورے سرائیکی وسیب اچ ہکو جھئیں ٻولئے‘سمجھئے‘تے پڑھئے ویندے ہوون۔لکھں ویلے ساݙا لہجہ مرکزی ہووݨاں چاہیدے۔یعنی سرائیکی ڳڑھ دا لہجہ‘اگر ایکوں مظفر ڳڑھ دا لہجہ آکھوں تاں وی بے جا نہ ہوسی‘جتھاں ٹھیٹھ سرائیکی ٻولی ویندی ہے۔اگر ساݙے لکھاریں دینال نال ساݙے نشر و اشاعت دے ادارے تے کاتبین وی ایں ڳال دا خاص خیال رکھن تاں میں سمجھداں جو ساݙا لہجیں دا ایہ تھوڑا تھوڑا فرق وی ضرور ہولے ہولے مک ویسی تے آخر ساݙا رسم الخط وی آپے ہک تھی ویسی۔اساݙا رسم الخط ہک نہ ہووݨ دیاں کجھ وجوہات وی ہن۔مثلاً ساݙیاں ادبی تنظیماں دے اختلافات تے ادیبیں دیاں دھڑے بندیاں۔کیوں جو ہر وݙی تنظیم دا سربراہ ݙوجھی تنظیم دے سر براہ دی رائے قبول نہیں کریندا........تے کجھ ادیب ہک ݙوجھے تے نکتہ چینی کیتی رکھدن‘ جیندے نتیجے وچ سرائیکی تنظیمیں دا تعصب ودھدا پئے تے سرائیکی رسم الخط وی ادب دے میدان اچ فٹ بال دی کا ر ہتھوں ہتھ جھاپاں ودا جھلیندے۔اوئیں تاں اساں ڈیرہ اسماعیل خان توں صادق آباد تک اپݨے آپ کوں سرائیکی اکھویندے ہیں تے ایں ایریئے دے سرائیکی ہووݨ دا شک وی کوئنی‘ پر اساں ایں علاقے دی زبان کوں ہکو چولا کیوں نہیں پوا سڳدے؟کیا اساں اپݨاں اپݨاں رسم الخط لکھ کے سرائیکی زبان دا معیار قائم کر سڳدے ہیں؟ایہ مسئلہ اساں ساریاں دا ہے تے ایکوں حل کرݨ واسطے وی رل مل کے سارے سوچوں!میں تاں خیر اوئیں وی ہک ادنےٰ جھیاں لکھاری ہاں عظیم لکھاریاں وچ میݙا کیا مقام جیویں شیریں دی قطار اچ ٻلّی کھڑی ہووے۔بہر حال میں امید کرینداں جو میݙی ایں معمولی رائے تے میݙے مفکر‘ادیب تے دانشور بھراء ضرور غور کریسن۔سرائیکی رسم الخط دا مسئلہ اساں لکھاری خود پیدا کریندے پئے ہیں ورنہ رسم الخط دا ہک ہووݨاں کوئی مشکل نہیں۔
کیوں جو 1979ء دی سرائیکی کانفرنس اچ ماہرینِ لسانیات تے کئی معتبر لکھاریاں ایہ لسانی فیصلہ پہلے ای کر چھوڑیئے‘جیندے وچ سرائیکی دے 43حروف اچوں 5حروف ٻ‘ڄ‘ݙ‘ ڳ‘ݨ‘ سرائیکی دے اضافی حروف ہن۔لیکن ایں طے شدہ فیصلے کوں بھن کے ساݙے کجھ لکھاری بھراٗݙو ٻئے اضافی حروف شامل کیتی کھڑن۔جیویں جو اڄکل مارکہ ”لِنڳ“دے ”ڳ“کوں ”ڳل“ دے”ڳ“کنوں نکھیڑی کھڑن۔ تے ایویں ”مُنجٖ“دی ”حٖ“ کوں ”احٖ“دی ”حٖ“کنوں نکھیڑی کھڑن۔  ایہ ساݙے لکھاری بھراء ”لِنڳ“کوں ”لڳ“ تے ”مُنڄ“ کوں ”مڄ“  لکھدے پئین۔ایہ لکھاری حضرات انہاں ݙو اضافی حروف اچوں ہک ہک ٻیا اضافی حرف متعارف کراوݨ چاہندن۔اُنہاں دا مؤقف ہے جو ”لڳ“ دے ”ڳ“ تے ”مڄ“ دے ”ڄ“ اچ نون غنہ موجود ہے۔حالانکہ ایں معدوم نون غنہ نال ٻئے وی ٻہوں سارے الفاظ غلط تھی ویسن۔مثلاً۔لفظ ”جھڳ“ کوں ”جھنڳ“ تے ”رڄ“ کوں ”رنڄ“ پڑھݨاں پوسی۔ بعض الفاظ دی شکل وڳاڑی ویندی پئی ہے۔مثلاً۔لفظ ”خوشامد“کوں ”خُشامت“ تے لفظ ”وقت“کوں ”وخت“لکھیا ویندا پئے چلو شاعری اچ تاں ایہ روا تھی سڳدن لیکن نثر اچ انہاں دا حلیہ وڳاڑݨ دی کیا مجبوری ہے؟جے ایویں ساݙے لکھاری حضرات اپݨی اپݨی ضد تے اڑیے رہ ڳئے تے 1979ء دی سرائیکی کانفرنس دے متّفقہ فیصلے تے عمل پیرا نہ تھئے تاں سرائیکی رسم الخط دا مسئلہ کیویں حل تھیسی؟ ذرا سوچو تاں سہی!
انگریز حکمران اتے وسیب دی تہذیبی سُنڄاݨ
انگریز حکومت ستارہویں صدی دے اَدھلے آخر کنوں ۱۸۵۷ء تئیں آپݨے آپ کوں ہر جاء تکڑا کر گھدا اَتے ول ہندوستان دے منجمند اتے فعال اداریاں کوں آپݨی وَٹھ اِچ گھن گھدا۔ ہݨ حالات ایں تھئے جو ہندوستانی حکمران تے ݙاڈھے طبقے نہ جیندے ہن نہ مردے ہن۔
ہِیں ذہنی پٹھپ (تضاد) کوں سمجھݨ کیتے ہندوستان اِچ قائم تھیوݨ آلے ادارے ’’دیو بند‘‘ دارالعلوم، علی گڑھ کالج، اودھ پنچ (اخبار) اکبر الٰہ آبادی دی شاعری، سر سید احمد خان تے اُنہاں دے سنگتیاں، لکھتاں، کتاباں اَتے ݙوجھیاں تخلیقات کوں سمجھݨ وی ضروری ہے۔ ہندوستانی چھک چھپیڑ (کشمکش) اِچ ہن۔ ایہ سبھو کجھ ہک تہذیب دے مرݨ نال تھیاء آپ تڑاپی ہئی، لوک نہ مردے ہن نہ جیندے ہن۔ صدیاں پراݨی ہندوستانی تہذیب اُتے جیڑھیلے مغربی تہذیب حملہ کیتا تاں تلوچڑاں دی (مقامی) سنڄاݨ ویندی رہی۔ سارے سوچݨ آلے سیاݨے سوڈھے آپوواݨا فلسفہ بیان کریندے ہن۔ کجھ تاں آہدے ہن جو یورپی تہذیب اَتے جدید علوم سِکھو اَتے کجھ پچھوال (ماضی) کوں نہ چھڑیندے ہن۔ اَڄ وی ایہو حال ہے۔ انگریزاں جیڑھا پہلا پہلا کم کیتا او تلوچڑاں دی تہذیبی سنڄاݨ ونڄاوݨ ہئی۔