cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سٻدھ ݙین٘ہ
باقی ساری ادبی .سیاسی تحریک ایندے بعد نواں رخ اختیار کیتا. 6 اپریل اسآڈے. سبدھ. دا ڈینھ اے. . . .سرائیکی سبدھ ڈینھوار. . . قومیں دے کلینڈر آپڑیں ہوندن. میلے وساکھیاں. آپڑیاں ہوندن. قبضہ گیریں دے کلینڈر تے مقبوضہ قومیں دے کلینڈر ہک سنویں نی تھی سگدے. . مہربانی کرو 6 اپریل کوں ایں حوالے نال کجھ نہ کجھ ضرور کرو. جو سمجھ آوے .جو کر سگو ضرور کرو مہربانی ہوسے. تہاڈا بھرا سرائیکی تحریک دا ہک آدمی کارکن .مجاھدجتوئی.
کافی دا تہذیبی عرفان
یاول یاری نہ لاونی تھئی
لوکی کھلاونی تھئی یاول طارق راول روح دا رانجھا
رانجھا سارے جگ دا سانجھا
ہر دی خیر تے ہر دا بھلا
اللہ‘ اللہ‘ اللہ‘ اللہ آکھ تے پیغام ڈتے جو شاعری سمجھ آون آلی شئے کوں آکھدن ۔ کافی کیا ہے؟ ایں بارے ماہر فریدیات تے مہاندرے لکھاری سئیں محمد سعید احمد شیخ دا ہک مضمون روزنامہ خبریں ملتان دے ’’وسیب سنگ مورخہ 14اگست 2006ء دی اشاعت وچ آئے‘ تساں یقین کرو اے مضمون پڑھ تے میکوں بھنوالی آ گی اے‘ میکوں ایویں لگے جیویں ’’بھوندیں بھوئیں تے‘‘ میڈے پیر کینھی ‘ کافی بارے اتنی عالمانہ بحث‘ اتنی خوبصورت گالھ؟ میں اج تک نی پڑھی‘ شیخ سعید صاحب ہک مختصر مضمون وچ دریا کوں کوزے وچ بند کرن والا معاملہ کیتے۔ جیکر اساں سارے سنگتی کافی دے ایں مضمون کوں دل نال پڑھ گھنوں ہاتاں اسا کوں کافی بارے کہیں طرح دیاں بحثاں یا کانفرنساں کراون دی ضرورت پیش نہ آوے ہا۔ جدید کافی تے قدیم کافی‘ اے کیا رولا ہے؟ کافی بس کافی ہوندی اے جدید تے قدیم نی ہوندے البتہ نویں سوچ تے نویں فکر دی گالھ کیتی ونج سگدی اے۔ اگر کوئی شخص فرسودہ خیالات کوں ڈنگی پھنگی ترتیب نال لکو تے اینکوں جدید کافی دا ناں ڈیوے تاں اینکوں جدید کافی نہ آکھیا ونج سگسے اتے جیکر خواجہ فرید سئیں اج توں 150سال پہلے اپنے وسیب دے محروم تے بے وس دا انسان مرثیہ تے ڈکھڑا ایں طرح لکھے جو ڈکھڑیں کارن جئی ہم
سولیں سانگ سمائی ہم
درد اندیشے سکڑے سوڑے
بیا نہ بھین تے بھئی ہم
جاون لادی پنڈ بلا دی
راحت ویندیں وداع نہ کیتم مئی ہم پر مترائی ہم
پیڑ پرانی امڑی سکڑی مونجھ منجھاری دائی ہم
خدا دے ناں
لینچو ڈاک خانے دے ٻاہر ہک پتھر تے ٻہہ کے اَرام نال نوٹ ڳݨے تے حساب کرݨ دے بعد اوکوں ٻہوں کاوڑ لڳی۔’’اللہ کولوں تاں اُکا بھُلیکا نی تھی سڳدا..... تاں وَل ایہ ہزار دی جاء تے ست سو کیویں تھی ڳئے؟‘‘۔ لینچو دستی ڈاک خانے وَل آیا تے سرکاری میز اُتے پئے ہوئے کاوز قلم نال ہک ٻیا خط لکھݨ ٻہہ تھیا ۔ خط لکھیندے ویلے اوندے متھے اُتے تریڑی پئی رہئی ۔ او ٻہوں کاوڑ اچ ہئی۔ خط پُگاٖ کے او ڈاک خانے دی مورھی تے آیا ۔ ٹکٹ گھِن تے اوکوں جبھ نال لایُس تے مُکا مار کے لفافے اُتے چمباڑ کے ݙول اچ گھت ݙتا تے ہتھ کوں جھوٹا ݙیندے ہوئیں ٻاہر دو ٹُر پیا۔ جیویں لینچو ٻاہر نکھتا ۔ ڈاک خانے دے بابو ڈول کھول کے لفافہ کڈھا۔ خط ا چ لکھا ہئی۔ ’’اللہ سوہݨا! میں ہک ہزار پیسو منگے ہَن۔ بھَلا میکوں سَت سو پیسو مِلن ۔ میݙو تکھے تکھے بقایا بھیج....... بھلا ہُݨ ڈاک خانے دے ہتھڑیکے نہ پٹھیں ۔ میکوں تاں لگدئے ڈاک خانے اچ یکے ڄار بھرتی تھئے پِن ۔ میکوں اِنھاں تے اِتبار کوئینی۔ تیݙا ٻانھاں لینچو ‘‘
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
ڈاکٹر احسن واگھا
سری نیواسا رامانوجن
ابتدائی حالات
ریاضی نال بے انتہا لگاؤ دی وجہ توں انہاں کوں کالج پہنچ کے تعلیم چھوڑنی پئی کیونکہ اوہ دیگر مضامین دی طرف توجہ نہ ݙے سڳدے ہن۔ پیسیاں دی کمی دی وجہ توں رامانوجن دا گزارا زیادہ تر خیرات تے ہئی مگر انہاں دی ریاضی وچ دلچسپی برقرار رہی۔ رامانوجن نے مدراس وچ کلرک دی نوکری شروع کر ݙتی لیکن نال نال انہاں نے لوگاں کوں اپݨے ریاضی دے علم نال متعارف کراوݨ دے کوششاں جاری رکھے۔
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
اے مضمون نئیں ، ڳالھ مہاڑ اے: 1۔ پچھلے ہک، ݙڈھ مہینے وچ زبان دا مسئلہ ابھریئے جو بھئی پارلیمنٹ پاکستان دے کروڑیں نیٹیو لوکیں دے زبانیں کوں نیشنل دا درجہ ݙیوݨ آلی ہے۔ فی الحال سرائیکی سمیت 7 زباناں ایں سٹیٹس تیں آسن، تیں اے بل ہک سندھی سینیٹر خواجہ کریم سائیں سینیٹ وچ پیش کریندے پئین، خوش تھی پیوسے جو سندھی بھرا ساݙے محسن ہوسن۔
سری نیواسا رامانوجن
علمی کارنامے
انہاں نے کیمبرج یونیورسٹی دے ریاضی دے ماہرین کوں خط لکھݨا شروع کر ݙتے۔ رامانوجن کوں تریجھے ہی خط دے بعد اوں وقت کامیابی حاصل تھی ڳئی جݙݨ پروفیسر جی ایچ ہارڈی نے رامانوجن دے ݙاہ صفحات دے خط وچ ݙتے ڳئے ریاضی دے مسئلیاں تے غور کرݨ دے بعد انہاں کوں کیمبرج سݙ گھدا۔ رامانوجن نے ریاضی دی تعلیم باقاعدہ حاصل نی کیتی پر کیمبرج وچ ہک ریاضی دان نے سݙایا، اتھاں کم کیتا، 3100 ایکویشنز تے رزلٹس دریافت کیتے۔ انہاں دی ذہانت دا ہک قصہ انہاں دا نمبر ہے جینکوں اساں ریاضی وچ رامانوجن نمبر دے ناں نال ڄاݨدے ہیں۔ تھیا ایویں کہ کیمبرج دے ریاضی دان Hardy انہاں کوں ملے تاں ایہ اوں وقت گݙی وچ سامان رکھدے پئے ہن۔ ہارڈی نے آکھا کہ میں پریشان ہاں، انہاں نے پچھا کہ کیا وجہ ہے؟ ہارڈی نے آکھا کہ میں ہݨیں ٹیکسی تے 1729 نمبر ݙٹھے، کیا ایں نمبر وچ کچھ خاص ہے؟ رامانوجن نے کجھ سیکنڈ دے بعد آکھا کہ ہا ایہ سب توں چھوٹا نمبر ہے جیہڑا ݙو مختلف نمبرز دے کیوبز دا سَم ہے
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
2۔ ہک سینیٹر مائی جنہیں دے تعارف کوں ہک سندھی قوم پرست دے ناں دا ایڈوانٹیج ہے، 77 زبانیں کوں گھٹاوݨ تیں سرائیکی دی نفی کرݨ دا 'پونج - پونیا' کماوݨ کیتے میدان وچ آڳئین، تیں انہیں دے سر تیں کجھ 'دست شفقت' وی ہئین جنہیں وچ پنجاب، بلکہ لاہور دے محترم چوہدری اعتزاز، مزید محترم ، کراچی وچ سیٹل وݙے وکیل سینیٹر سائیں فاروق ایچ نائیک ( تے اندازے موجب کومیٹڈ پنجابی ڈیموکریٹ ٻہوں زیادہ محترم آپ چیئرمین سینیٹ) دے ہتھ شامل ہئین۔
سری نیواسا رامانوجن
علمی کارنامے
1729 = (1)^3 + (12)^3 = (9)^3 + (10)^3[9]
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
سچی ڳالھ اے، ساکوں تاں پیلھی دفعہ نشابر تھیوݨ والا اے پنجابی - سندھی (منفی) الائنس وی چنڳاں لڳے۔ کیوں جو سندھ تے پنجاب دا جھیڑا قبل پاکستان دے اوں زمانیں کن آندا پیا ہا جݙاں، کوئی ݙڈھ صدی پیلھو (آپ چیک فرمیسو) برٹش حکمران، سندھ کوں بمبئے پریزیڈنسی کن انج کر کیں کئی آزاد درجہ ݙیوݨ دا سوچیندے پئے ہئین تے انگریز دے لاڈڑے پنجاب 'ییئو مین' سندھ کوں پنجاب دے انڈر گھن آوݨ تیں زور لائی پئے ہئین۔ سندھئیں، پیلھی نیشنلسٹ کامیابی برٹش پنجاب دے خلاف حاصل کیتی، سندھ کوں برٹش پنجاب دے ماتحت ݙیوݨ کن بچا گیدھا تیں اے کاوڑ جی۔ ایم۔ سید دی پاسو پاکستان قرار داد موو کرݨ جیݙے وݙے اقدام دے بعد وی نہ مکی۔ تیں پنجاب آپݨی حسرت 'ون یونٹ' دے ذریعے پوری کیتی ۔الا کرے پلیجو بی بی تیں چوہدری معززہن دا ٹوریا اے سرائیکی ،مخالف الائنس کوئی مثبت الائنس بݨ پووے، تیں متاں ن-لیگ دی پی پی پی کن سندھ حکومت کھسݨ دی قدیم نیئت بدل ونڄے۔ ایندے نال پاکستان دی ریاست دی کجھ بہتری تھی پوسی جیرھی کہ میݙی تہاݙی بہتری کیتے ٻہوں ضروری ہے۔
سری نیواسا رامانوجن
علمی کارنامے
رامونجن صرف میٹرک تک تعلیم حاصل کر سڳے۔ ہر دفعہ ایف-اے وچ داخلے دے ٹیسٹ وچ تمام مضامین وچ فیل تھی ویندے تے ریاضی وچ وی واجبی نمبر حاصل کریندے کیونکہ ایہ ٹیسٹ وچ صرف اُنھاں سوالاں دا جواب ݙیندے جنہاں کوں اہم سمجھدے ہن، باقیاں کوں چھوڑ ݙیندے۔ اوں صورت وچ شدید غربت وچ رہیے تے فاقیاں وچ زندگی بسر کیتی لیکن خود ہی ریاضی دی تحقیق جاری رکھی۔ 1910ء وچ انہاں دی رسائی راماسوامی ایئار نال تھئی جیہڑے ہندوستان دی ریاضی سوسائٹی دے بانی ہن۔ جیندے بعد رامانوجن کوں کجھ پزیرائی ملی تے اے مدراس یونیورسٹی وچ آوݨ ونڄݨ لڳے۔
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
3. ہک سرائیکیئسٹ سنگتی زبانیں دے اینھیں ݙو بلز دے بارے وچ کئی ݙینہہ پیلھو سازش دی اڳونہیں الاوݨی (پیش گوئی) کیتی۔ میں سازش وچ گھٹ یقین رکھینداں۔ پر ہک ݙو کم ایجھئیں تھئین جنھیں چیتے کوں صاف نئیں رہوݨ ݙتا:
سری نیواسا رامانوجن
علمی کارنامے
انہاں نے اپݨے زمانے دے یورپ تے امریکا دے تمام وݙے ریاضی دے ماہرین کوں خطوط لکھے تے اپݨے وضع کردہ قوانین دے ثبوت بھیڄے کیونکہ رامونجن باقاعدہ ریاضی دی تعلیم نہ رکھدے ہن ایں کیتے انہاں دے ثبوتوں وچ زبان تے علامتاں بالکُل غیر مانوس ہن۔ کہیں وی ریاضی دان نے انہاں کو گھاہ نہ سٹی سوائے جی ایچ ہارڈی دے جیں نے اوندے خط ݙیکھ کے ایہ فیصلہ کیتا کہ ایہ کوئی شعبدے باز ہے تے ایندے خط ردی وچ سٹے لیکن بہت گہری سوچ وچ رہیا کہ اگر ایہ کوئی شعبدے باز وی ہے تاں اتنے گہرائی وچ فارمولیاں دا ڄاݨنا وی کوئی گھٹ نی ول اوں نے رامانونجن نال خط و کتابت شروع کیتی تاں معلوم تھیا کہ ایہ تاں جینئیس ہے تے ایں غرض نال کہ ایں کوں ریاضی دی جدید تعلیم ݙتی ونڄے۔ 1914ء وچ انگلستان سݙوایا جتھاں ایہ شدید سردی تے صرف سبزی خور ہووݨ دی وجہ توں زیادہ دیر صحت مند نہ رہ سڳے تے 1919ء وچ برصغیر ول آئے تے 1920ء وچ وفات پا ڳئے۔
کافی دا تہذیبی عرفان
سختی تے بدبختی تتڑی
سرائیکی ادب اج ہے تے کل وی ہئی اتے اگوں تے وی تہذیبی عفان دا ذریعہ ہوسے‘ خواجہ فریدؒ سئیں دیاں کافیاں اساڈا سرمایہ ہن‘ انہان کافیں دے اولڑیں وچ اساکوں اپنا پورا وسیب تے پورا سماج نظر آندے‘ اے کافیاں حیاتی دے ہر شعبے دی نمائندگی کرتے اوندا احاطہ کریندن‘ خواجہ سئیں دے کافیں کوں صرف تصوف دے دائرے وچ قید نی کیتا ونج سگدا پر انہاندی ہر کافی وچ دھرتی نال محبت کرن والا صوفیانہ رنگ موجود اے۔ اج دے کجھ ناں دے نقاد ایں طرح دیاں تحریراں شروع کر ڈتن جو خواجہ فریدؒ دے کلام وچ کئی کافیاں ایجھیاں ہن جیرھیاں تصوف توں ’’خالی‘‘ ہن اساں اے تاں نی آکھدے جو خواجہ صاحب دی ہر کافی تصوف اے بلکہ لفظ ’’خالی‘‘ وچ شیطانیت واضح نظر آندی اے۔ انہاں اے وی لکھیے جو اج کجھ لکھاری ایجھے وی ہن جیرھے کافی لکھدے پین‘ تھی سگدے جو انہاندے مزاراں کوں لوک چمیسن‘ اساڈی دعا ہے جو سرائیکی ماء دھرتی دی محبت وچ کافیاں لکھن والے سارے لوکیں دے مزار بنن اتے او مزار چمچن‘ پر کیا جدید کافی لکھن والے ایجھے لوکاں دے مزار چمیسن جیرھے جووڈے فخر نال لکھدن: اساں دنیا تیڈے گھوٹ
باہروں ہیں اساں کشمش اندوں ہیں اخروٹ
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
زبان تیں لہجے دا جھیڑا نویں سیر و
مثلا اے جو یکدم سرائیکی کوں زبان دے بجائے لہجہ ثابت کرݨ دے مضمون چھپݨ شروع تھی ڳئین، تیں اے ساری منفی ایڈووکیسی اُنہیں سکالرز کیتی جیرھے اتفاقا نان-نیٹیوہیئن۔
4. سائیں سابق صدر زرداری دے انٹرویو دی کلھوکی نشریجی قسط وچ ݙو شئیں اُبھر کیں آئین: ہک : انٹرویور صحافی نذیر لغاری دی سرائیکیئت، جیندے زور تیں اوں سابق صدر سائیں ہوریں کن ایں ایشو تے سوال کرݨ دی اجازت نیگوشیئیٹ کر گدھی اے ، تیں ݙو: سابق صدر سائیں لغاری صائب دے سوال دا ہک ادھورا تیں چلدڑ جواب ݙتے۔ نہ تاں او صاف لوظیں وچ ن- لیگ دی حکومتی رسوخ دو اشارہ کر سڳدے ہئین۔ اُنہیں البتہ لوظ "سندھو کی زبانیں ہئیں" ٻول کییں وی اے اشارہ ݙتے جو اُنہیں دے ذہن تیں سندھی نیشلسٹ کیتلا سوار ہن۔ حالانکہ اُنہیں کوں سندھیں قوم پرستیں دی میکانیئت اتیں سرائیکی لوکیں دی آپݨی زبان کیتے خود کفیل محنت، بغیر کہیں اداراجاتی سپورٹ دے کامیابی دے فرق دا پتہ ہووݨا چاہیدا ہا۔ ٻہوں گھٹ چیتے ایں پاسے توجہ ݙیندن جو 'لینگوئیج ڈیویلپمنٹ'، سکرپٹ بݨاوݨ ، سکرپٹ کوں متفقہ بݨا کیں رائج کرݨ تے ایندے وچ پبلیکیشن شروع کرݨ، تے وت ایندی ریڈرشپ پیدا کرݨ، زبان کوں موسیقی دی لاگ لاوݨ تے پوری ہک جدید ثقافت پیدا کر ݙیوݨ، اے کم پراݨے ویلھے شاہی دربار کریندے ہئین، اتیں نویں وقتیں گورنمنٹاں کر سڳدیئن۔ کتاباں ایھو کجھ ݙسیندیئن جو لینگویج ڈیویلپمنٹ حکومت دا کم ہوݨے  یا ٻہوں طاقتور عوامی ثقافتی تحریکاں وی کݙاہیں ایجھیں کم کر ویندئین۔ تاملیں دے بعد اے کم سرائکئیں کیتے۔ سندھی کوں برٹش سکول دی زبان بݨا ڳئے ہئین، تے ہندو سندھئیں کیتے ناگری سکرپٹ اتیں مسلمان سندھئیں کیتے عربی سکرپٹ منظور کر ڳئے ہئین۔ پر سرائیکیں اے کم آپ کیتے۔ حالاکہ سرائیکیں دے سکول کئے نہن۔ اُتھاں اردو دا راج ہے۔ سرائیکی کوں محروم رکھݨ والے پنجابی بھراویں دا ٹولہ چلو آپݨے آپ دے جواب دہ تھیوے جو اُنہیں پنجابی لینگوئج ڈیویلپمنٹ دا کم کیوں نئیں کیتا؟ اساں تمام فونیمک اَوازیں ، مثلا حلقومی ڄ، ٻ، ݙ، ڳ وغیرہ کیتے مکمل بصری علامتاں ( letters and diacritics) بݨائین تے رائج کیتن، پنجابی علما ء اپݨے کیتے (h- plus and h-minus, i.e. aspirated and unaspirated sounds, such as بیھرا brother becoming پراہ) دے اہم فونہلوجیکل فیچر کیتے کیا کیتے؟
5 .ایں وجہ کن جو سرائیکئیں تیں 'زبان تیں لہجہ' دے ہتھیار نال ایتلے وار تھیئن جو زخم سہہ ونجݨ دے بعد اُنہیں ہتھیار دا وی ٹھوک کیں مطالعہ کیتے ، اتیں اے ترسلا تھیوݨ دے بعد جو "لینگوئیج اینڈ ڈائلیکٹ" دی ونڈ روایتی ہے، اتیں سائنٹیفک اصلو نئیں ( Siraiki language its growth and developmen, 1990 by Wagha ) سرائیکئیں 25 سال کن ایں بحث وچ پووݨ چھوڑ ݙتا، تیں سرائیکی سکالرز وی ٻئے، زیادہ بہتر کمیں وچ لڳ ڳئے۔
6۔ ایتلی مدت بعد ، جیرھلے سرائیکیں دا آپݨی زبان تے اعتماد ہر شک کن نکل ڳیا، تاں کہیں ایجھیں کھیݙ راہیں جیرھی اُنہیں دی ستری ہوئی ناہی، سرائیکیں کوں یکدم shock ݙتیں نیں۔
7۔ او سرکاری پالیسی جیرھی آہدی ہے زبان کوں ویندا کرو، او ٻہوں بے عقل پالیسی ہے۔ زبان بالکل ما آلی کار ہے۔ ماݨھوں ما کوں وساری ودا رہندے، اوندی بے ادبی وی کریندے ، پر کوئی ٻیا تہاݙی اماں دی ہتک کرے، تساں کیویں سہہ سڳدے ائو۔ زبان سہی سچ ما ہوندی ہے، ما آلی کار بن ݙسئیں خدمتاں کریندی اے۔
پنجابی دوستو، اساں تہاݙے وارث شاہ، دمودر، تے تہاݙی گرنتھ صاحب تک کوں توجہ نال پڑھیئے۔ ساکوں تاں اے ڄاݨ کیں وی لطف آئے جو 'گرنتھ ' کوں 'گورو گرنتھ' اتیں 'گرنتھ صاحب' کیوں آہدن ! اے دنیا دا واحد سکریپچر ہے، جیندے مرتب کرݨ والیں اے فیصلہ کیتے جو ایندا درجہ کتاب، بانی یعنی شئے (object) دا نہ ہوسی بلکہ گرنتھ آپ ہک گورو ہوسی، گرنتھ صاحب۔ پنجابی دوستو اساں تہاݙی ما ٻولی دا ٻہوں آدر کریندے ہئیں۔ پر جیکر تساں آکھو ساݙی امڑی تہاݙی امڑی دی ٻانہی ہووے ! اے کیویں منوں ؟
8۔ 'زبان اتیں لہجہ': اے تھیوری جیرھے ڈسپلن دا حصہ ہائی اوکوں 'ڈایا کرونک لینگئیسٹکس' (Diachronic linguistics) آہدے ہئین، تے اے مضمون، وݙئیں مغربی یونیورسٹئیں دے ماڈرن لینگوئیسٹکس دے کہیں ڈیپارٹمنٹس وچ، کم از بہ طور کور سبجیکٹ نئیں پڑھیندے۔ وت وی کجھ ریسرچر ایکوں ورتیندن۔ کیوں؟ ایتھ ہک ویئو، ہک ذاتی تھیوری پیش کر سڳداں؛
ہر شئے وانگوں فکر تے علم دے وے ݙو دھارے ٹردے پئے ہئین۔ 17 ویں صدی دے بعد کجھ، تیں وت مارکسزم دے حملے دے بعد فکرو فلسفے دے سرمایہ داری-پسند ، طاقتور حصے آپ کوں کمزور ڈیکھ کیں 'روایت' کن کمک منگݨ دا وطیرہ شروع کیتا جیرھا نویں فکری تقاضئیں دے بالکل اپٹھ ہا پر جیکوں پبلشنگ انڈسٹری سرمائے دی طاقت نال چلا ݙتا ۔ سادہ لفظیں اے جو جتھ نیچرل سائنس نویں حقیقت ساہمݨے آوݨ سیتی پراݨی تھیوری تے فارمولے کوں ردی دی ٹوکری وچ سٹ گھتیندی اے، جیویں پچھلے سال آئین سٹائین دے ہک مین نظریئے دی تشریح نال تھئے،۔ ایندے اوپٹھ، سوشل سائنس 'پوراݨ ' اتیں 'متروک' کوں ولا ولا پوتھئیں وچو کڈھ کیں چلائی رکھیندی ہے۔ ایں پوائنٹ تے گویا نیچرل سائنٹسٹس اتیں سوشل سائنٹسٹس وچالے کوئی ناپاک خفیہ معاہدہ چلدا پئے؛ سوشل سائنٹسٹس نیچرل سائنس تے میتھ دے فیکٹس کوں آپݨا موضوع بناوݨ چھوڑ ڳئین۔ اتیں نیچرل سائنس دان 'ایٹم نیوکلیئس' یا مثلا کاسمولوجی دے کہیں پاسے تے ریسرچ کریندے کریندے، اٹھدن تیں ٹوپی پا کیں چرچ ٹرویندن۔
9۔ "لینگوئج اینڈ ڈائیلیکٹ" زبان دی ونڈ دے فیل اتیں متروک پیمانے ہن۔ ایندی سٹینڈرڈ تردید وچ phrase تھیا ہویا ہک جملہ اے ہے "ہر ڈائیلیکٹ آپ ہک مکمل زبان ہوندے۔ " میز تیں جیرھے ݙوترائے ورکس مہیا لاتھن ، اے ہن: 1. Barlo, Jessica A., G. Judith A., 1999 ; 2. D. Joseph, Brian and D. Janda, Richard, 2003 ; 3. Lehman, Winfred P., 1962, edn. 1973 4. Masica, Colin P., 1991. 5. Some pages from the handy to many Pakistani researchers of 1960s viz Grierson. Lehman is relatively grammatical, rich in examples of word formation. From Lehman, a couple of quotes will be relevant here: لحمان دے خیال موجب، زباناں علاقائی طور تے نیڑے تھیندیئن تیں مدت دے مطابق ہک ٻئے کن ہکے لفظ نئیں گھندیاں ، بلکہ اوازاں تے فونالوجی وی وٹا ویندیئن ۔ وت اے تھیندے جو کئی ہک زبان کجھ مد اچی تیں وݙی سمجھیندی اے، وت مدت تیں وائونت جھئیں غیر لسانی عوامل دے ما تحت او چھوٹی وائونت والی، اتیں کئی ٻئی، نال دی زبان اچی شہرت والی بݨدی اے جیندے وچ زبان دے مافیہ یا ھݙ کاٹھ دا کوئی تعلق نئیں ہوندا۔ Norwegian اتے Swedish دے حوالے نال او لکھدے جو:
“Although the other Scandinavian languages are labeled as separate languages, they have continued to influence each other, so that to this day Norwegian and Swedish are mutually intelligible; Danes can readily understand Norwegian and Swedish though their own speech may cause Norwegians and Swedish difficulties. - - - Technically such mutually intelligible forms of speech are known as dialects, and the term language is used for mutually unintelligible forms of speech., (Lehmann, p. 33).
اتو لکھیئت دا نچوڑ اے بݨدے :
·     جیرھیاں ݙو 'سپیچاں' / بولیاں آپس وچ سمجھ نہ آون او زباناں ہم۔ (جیویں سرائیکی تیں پشتو). ·     جیرھیاں سپیچاں ٻولیاں ہک ٻئی دئیں الاوݨ والئیں کوں سمجھ آ ونجن او 'آپس وچ ڈائیلیکٹ' ہن۔ (جیویں ہندی، پنجابی، روہتکی وغیرہ۔ ·      جیرھیاں بولیاں آپس وچ ڈائیلیکٹ ہوندیئن، او اونھیں دا آپسی تعلق افقی ہوندے یعنی او ھک برابر ونکیاں ہوندئین، اونھیں دا تعلق عمودی یعنی اتیں - تلے، یعنی ما -دھی والا ہرگز نئیں ہوندا۔ لنگوئسٹیکلی ایویں تھی نئیں سڳدا۔ ·      جیکر زبان تے لہجہ دا تصور ایہو ہووے جو زبانیں دا آپسی تعلق وݙے-چھوٹے یا ما - دھی والا ہووے تاں ایندا منطقی تقاضا اے بݨدے جو ہک پاسو ھک پوری، پلی پوسی، بلکہ تھکی ٻڈھڑی زبان موجود ہووے، ٻئی پاسو، اوندے آسیو پاسیو ہک ڈائیلیکٹ / ٻولی ہووے جیرھی کیݙاہو سکدی پکدی پئی ہووے، حالی تیار نہ ہووے۔
·      تہوں زبان تے لہجے دی تھیوری ہک متروک تھیوری ہے ۔اتیں پاکستان وچ، اڄ دے زمانیں  جݙاں آوپٹیمیلیٹی تھیوری اے ثابت کر ݙتے، لینگویسٹکس دے سارے قانون، مثلا حلقومی، یعنی سرائیکی تے سندھی وچ موجود امپلوسو اوازییں قانون وی برابر تے آفاقی ہن۔ مطلب امپلوسیوز دا قانون ایہو تاں ہے، جو ووکل کورڈز ، یعنی سنگھ دیاں صوتی ورھیاں، ہکے ساہ دے ٻارھو نکلدے ویلھے نہ، بلکہ اندرو ویندے ویلھے وی کمباٹ تیں الا پیدا کر سگین۔ (نکے ٻال ایھو کجھ تاں کریندن۔) سارے لسانی فیچر ھکو جتلے سچے ہن، اتیں انہیں دی ݙوجھی وصف اے ہے جو اے ہک ٻئے دی وتھ دے مطابق اڳو پچھو تھی کیں ہک ٻئے کوں جاہ ݙیندن، - ایں عہد وچ 'لینگوئیج- ڈائیلیکٹ' جھئیں متروک لسانی نظریئے کوں ، اوندی تنقید، اتیں اوندی جاہ گھنݨ والئیں تھیوریز دو توجہ ݙتے بغیر آپݨے چیتے وچ قائم اونچ نیچ تے نابرابری کوں زبانیں توڑیں گھن آوݨ کیتے ایں تھیوری کوں 'وائونت' (hearsay) دے طور تیں ورتݨ کجھ بد نیئتی جھئیں بے خبری ہے۔
'لینگوئج-ڈائیلیکٹ ودھ نتیجہ کار، جے ریسرچ تھی پووے تاں، زبانیں دا 'پُراݨ یعنی antiquity  کڈھݨ دا کم ہے۔
مثلا سنسکرت، اتیں نتیجے وچ سرائیکی، دا ہک فیچر اے ہے جو لانگ واول دے نیوکلیئس والے سیلیبل دے خاتمے تیں یعنی مارجن وچ عام (ALVEOLAR) نون نئیں آندا۔ کیوں جو اے نون وائسلیسنیس تھی کیں مکدے، تے فورن بعد واول نئیں ݙیندا، تیں سنسکرت دے اتم کنسٹرینٹ وچو ہک، یعنی 'سی وی سی وی' دے قانون دی گھٹکی کرکیں سیلیبل کوں 'سی وی سی' کر ݙیندے ۔ چنانچہ سنسکرت ایں نون دے بجائے ایں پوزیشن وچ 'واول -اینڈنگ' Retroflex نون گھن آندی ہے جیویں /مانڑیکیا/، یا ایندے بعد کلیئر واول آن کیں Alveolar نون کوں اڳلے سیلیبل دا onset بݨدا ڈیندی اے۔ سرائیکی اے فیچر قائم رکھدی ہے، جݙاں جو ہندی Alveolar نون سیلیبل دے مارجن قبول کر گھندی ہے۔ جیندامطلب سرائیکی سنسکرت دے فیچرز سانبھݨ دی وجہ کن نسبتا پُراݨی زبان ہے۔ جݙاں جو ہندی اے سنسکرتی فیچر ڳال آئی ہے تہوں ہندی / کان/ 'ear', /دھان/ 'rice crop '. نئیں ہوندے، بلکہ /کاݨا/ تیں /دھانئ تیں دھانج/ ہوندن۔ جݙاں جو ہندی سیلیبل دے وائسلیس تھی مکݨ آلے،
کنسٹرینٹ کوں اتم گھندی ہے، تیں شاید ایں کنسٹرینٹ دی ماتحت وائسلیس تھی مکݨ والے عمومی نون کوں سیلیبل دے مارجن وچ رکھݨ کوں اتم گݨدی اے۔
احتشام حسین
احتشام حسین ہندوستان نال تعلق رکھݨ والے ادیب، مارکسی نقاد تے افسانہ نگار ہن۔ احتشام حسین 21 اپریل 1922ء کوں ہندوستان وچ اتر پردیش دے ضلع اعظم گڑھ دے ہک قصبے ماہل وچ پیدا تھئے۔ 1936ء وچ الہ آباد توں ایم اے کر کے لکھنؤ یونیورسٹی وچ اردو دے لیکچرر مقرر تھئے۔ ول الہ آباد یونیورسٹی وچ اردو دے پروفیسر رہے۔ نظریاتی حوالے نال ترقی پسند تحریک نال وابستہ رہے۔ اس واسطے انہاں دی تنقید تے مارکسی اثرات کوں بآسانی محسوس کیتا ونج سڳدا ہے۔ 1954ء وچ امریکا دی ہک انجمن نے اتھوں دے ذہنی رجحانات دا مطالعہ کرݨ کیتے مدعو کیتا. ہک سال بعد امریکا تے لندن توں واپس آ کے اپݨے مشاہدات ساحل و سمندر دے ناں نال کتابی صورت وچ شائع کیتے۔ تنقیدی مضامین دے اٹھ مجموعے چھپ چکے ہن۔ جنہاں وچ تنقیدی جائزے، روایت و بغاوت، تنقید و علمی تنقید تے اعتبار نظر، خصوصیت نال قابل ذکر ہن۔ ویرانے،  افسانیاں دا مجموعہ ہے۔ احتشام حسین دی وفات یکم دسمبر، 1972ء کوں الہ آباد، بھارت وچ تھئی ۔
سِک دا ساوݨ
سک دا ساوݨ ۔۔۔ ہک مختصر جائزہ
پچھلے کجھ ڈینہاں امان اللہ ارشد دی کتاب " سک دا ساوݨ " پڑھی ہے۔ جیندا انتساب سئیں نجیب اللہ نازش دے ناں ہے۔ کتاب دے شروع وچ احمد خان طارق دا تبصرہ وی شامل ہے جیندے وچ انہاں امان اللہ ارشد کوں مٹھاس ونڈاوݨ والا شاعر آکھا ہے۔ احمد خان طارق مزید لکھدن کے امان اللہ ارشد دا انداز کلام نویکلا ہے۔ پورے تبصرے وچ انہاں کوں ملنگ مزاج شاعر وی آکھا ہے۔ کئی ہور وی تبصرے کتاب وچ شامل ھِن۔ جیندے اچ ظہور دھریچہ دا تبصرہ وی ہے ۔ ظہور دھریچہ نے ارشد صاحب کوں سرائیکی شاعری دا احمد فراز لقب عطا کیتا اے۔ سک دا ساوݨ ارشد صاحب دا ڈوجھا مجموعہ کلام ہے۔اے کتاب پہلی دفعہ ستمبر 1994ء وچ چھپ کے سامݨے آئی۔  کتاب دا آغاز نعتیہ ڈوہڑے توں تھیندے۔
لکھدن::
میڋی سوچ جو سئیں دے نانویں تھئی میݙے خواب خلیل کوں چمݨے ہن
جڋاں چاتم قدم مدینے ڋو میڋے پیر ہر میل کوں چمݨے ہن
میڋیں آہیں دے منہ خلد کنوں امدی ہوئی حیل کوں چمݨے ہن
جڈاں ارشد سئیں دا ناں چاتم میڋے لب جبریل کوں چمݨے ہن
جیویں رات کالی دے تارے نی سمدے
اونویں کتواں سال ءِ تڑپدی ہوئیں ارشد
میڈی اکھ دے اندر جگارے نی سمدے
تلمیح جیڑی قدیم شعراء دے کلام توں کلام وچ شامل ہے پئی ارشد صاحب دے کلام وچ وی ہے تے ارشد صاحب تلمیح کوں وڈے خوبصورت انداز دے نال رچیا ہے
نہیں ارشد کئی ڈینہہ بھا بلدی نہ دکھدے دھوں تیڈے پاڑے وچ
ہوسیں جگ دا حاتم کیا تھی پیا اساں بکھ مر گیوں تیڈے پاڑے وچ
ارشد دے کلام دا وڈا موضوع ہجر فراق وچھوڑا ہے ہجر فراق وچھوڑا اصل وچ انہاں شاعراں کوں لگداۓ جیڑھے اصل زندگی وچ اس مرحلے توں گزرے ہوون۔ میکوں ارشد صاحب نال ملاقات دا شرف حاصل نہیں تھیا نتاں پچھ گھناں ضرور ہاں کہیں تساں اس جنجال وچ پئے تاں نوھے۔ ہجر دے بارے لکھدن
خود ساختہ ہجر دے موسم وچ ہے بھوگ دے وات ءچ دل آ گئی
تھئے رت رت خواب تے خوابیں دی تعبیر وی تھی بسمل آ گئی
اوندے ناز سہاپ نہ ختم تھئے میڋی سیت کوں شیت ہےگھل آ گئی
جیلے ارشد سامݨے آ تھیوسے میڋی ہنج ڈہہ پئی اونکوں کھل آ گئی
زہر ہجر دے پیندے پیسے
زخم جگر دے سیندے پیسے
چھوڑ گئیں بن تیڈے ارشد
جیویں کیویں جیندے پیسے
سجݨ دے رسیمے ناز نخرے موسم ساوݨ تے وی ارشد صاحب بہوں سارا لکھیا ہے ارشد صاحب دا کلام ردھم تے پڑھن وچ وڈا مزا ڈینداۓ ساوݨ دے حوالے نال ہک قطعہ ہےکہ
درد ودھاوݨ کیوں آ گیا ہے
خون رواوݨ کیوں آ گیا ہے
یار تاں کائنی آیا ارشد
ول اے ساوݨ کیوں آ گیا ہے
مضمون نگار۔۔۔ اصغر چھینہ
لوکل گورنمنٹ پلان2000ء
جنرل پرویز مشرف نے حکومت سمبھالݨ توں بعد مقامی حکومتاں نال نظام اچ تبدیلیاں لاوݨ دا وعدہ کیتا تاکہ اقتدار تلے آلی سطح تے آ ونڄے پاکستان اچ مقامی حکومتیں کوں ترائے حصے اچ ونݙیا ڳیا
الطاف جابر چانڈیہ
الطاف جابر چانڈیہ سرائیکی شاعر ہے۔ جدہ وچ رہائش ہے۔
ڄم پل
دیرہ غازی نال تعلق ہے۔
قطعہ
یاری  لانوݨ   دا    شوق    ہاوی
دل  جلانوݨ  دا    شوق   ہاوی
ہاں نال   لائی   ودا   رہ   ہݨ
ہاں نال لانوݨ دا شوق  ہاوی
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
تیکوں چاندنی لک لک ڈیہدی ھے تائیں راہ تکوائے ھن پھلیں توں
تائیں پتھر  پاݨیں کر  چھوڑین  تائیں بار  چوائے ھن  پھلیں توں
فریادی   پترا    پترا    ھے    تائیں   پتر   رسائے   ھن  پھلیں توں
توں جابر خوشبو کیا جاݨیں تیکوں امن سوائے  ھن  پھلیں توں
الطاف جابر چانڈیہ
جیویں پیار  دے  وچ  پابند  کیتی  انویں جھیڑے لا تیکوں  وسر ونجو ں
زبیر ساجن سن٘جرانی
زبیر ساجن سن٘جرانی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
ڈے سگدیں جابر  معافیاں   ڈے  ساکوں  یاد  نہ   آ  تیکوں وسر ونجوں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
کوئی خبر نہ ہوسی قیامت دی کوئی وقت بانگ سنڑیسی چا
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
کئینات وسیع  اے   وس   پوساں  توں  لا   پابندیاں  وستیں تیں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
تھی توبہ دے در بند ویسن ھر لفظ قرآن لوکیسی چا
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
تیڈے راہ  سنبھلیندا رہ  ویساں تیڈے پیرے چمساں  رستیں تیں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
بہوں سجھ کوں ظلم دی طائش ھوسی بھوئیں بھاء دے ویس وٹیسی چا
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
مجبور کڈاہیں نیئں  دور  تھیندے  ھے مونجھ مکمل مستیں تیں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
ھوسی ڈینہ تاں سال دا شر ساجن ھک ڈینہ سوسال ھنڈھیسی چا
بھٹ پیر
سئیں لطیف رحمتہ اللہ علیہ بھٹ (ٹبے، ٹیلے) تیں دیرہ لایا تے لطیف بھٹائی مشہور تھئے ایویں اپنڑے ملتان اچ وی اج ہک درگاہ تیں اج ونجنڑ دا موقع ملئے جیرھے جو "بھٹ پیر" دے ناں نال مشہور ان ایں ناں دی وجہ وی شئیت اوھا لطیف سرکار آلی اے اچے ٹبے تیں سادہ جہیں درگاہ اتیں علم پاک، کرینہ ،جال، ڈیوے تیں پکھیاں واسطے دانڑیں پانڑی دا انتظام موجود ہئی.درگاہ دی سادگی ڈسیندی ھئی جو پیر سئیں حملہ آوریں تے نواب سرداریں کن پوہلے پھردے ہن نہ تاں عالی شان درگاہ ہووے ہا. چراغ شاہ رحمتہ اللہ علیہ المعروف بھٹ پیر دا کرینہہ رتیں پیلیں تھگڑیں دیں گنڈھی نال تے ونگیں نال رجھیا پیا ہئی. .
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
,,, ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,, ,,,,,,,,,,,,,,,,,, ,,, ,,, ,,,
حدیثِ زندگی
حدیثِ زندگی احسان دانش دی کتاب ہے
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
اوندے تول دے وچ چونگ چونگ تولسی ھر تول دے وچ تکرار ھوسی.
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
میڈا جابر اجݨ وی ناں ڈسدے تیڈی چادر تیں تیڈیں بستیں تیں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
ھر کہیں کوں اپنڑے فکر ھوسن ھر کوئ اپنڑی وچ تار ھوسی
کوئی خوش قسمت کوئی بد قسمت ھک بھیڑ بھریا بازار ھوسی
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
اساں جو کجھ ہیں تیڈے نانویں ہیں توں جاݨ نہ جاݨیں پئے رہسوں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
جیرھا ساجن تول وچ گھٹ ویسی اوں وقت او ڈینوڑے دار ھوسی
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
تیڈی چوکھٹ چم گھم گلیاں وچ اساں ھنجھوں ھاݨیں پئے رہسوں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
سئیں زبیر ساجن سنجرانی
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
ہر  وکدا   وقت  دا   یوسف   نیں   بن  مفت   وکاݨیں  پئے رہسوں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
ݙوہڑہ
الطاف جابر چانڈیہ
ݙوہڑہ
ہر ویلھے  جابر   پیریں    وچ   اساں   لوک    نماݨیں    پئے رہسوں
زبیر ساجن سن٘جرانی
ݙوہڑے
تیڈی تانگھ دی تلخی وچ آکے مسکار کوں مونجھیں مار گھتیے
ہر رات کوں لوڑھ طبیب دی ہئ بیمار کوں مونجھیں مار گھتیے
حق نیئں ہوندا تاں بی گال اے حقدار کوں مونجھیں مار گھتیے
میڈے ساجن یار کوں آکھیں چا تیڈے یار کوں مونجھیں مار گھتیے
استاد زبیر ساجن سنجرانی ونکی:سرائیکی شاعر
سپاہی (فکشن)
فکشن سپاهی (تلخیص) لکھت: منصور شانی
میں جڈاں کہیں مجرم دے پچھو بھجدا ودا ہوواں آپ کوں نکا بال محسوس کرینداں ت سچینداں جو اگو بھجنڑ آلا ہونڑیں تھک ت آکھسی بس یار خالد تھک گیاں ہنڑ بس.پر اچانک میڈی دید بت تےماس آلی کار چنبڑی وردی ت چیل اچ بدھے ذمے واری دےبیلٹ تے ویندی هے. چور تےسپاہی دی زندگی ملدی جلدی ہےفرق ہےصرف بیرک دے _اڈو اڈو دا.چور جرم دی سزا کٹیندے ت سپاہی غربت دی.عید،بکرید، شبرات،جمعہ,چھنڑ چھنڑ، ت اتوار وی سونوار آلی کار. پہلا قیدی بےتوں پچھدے حال بھرا کتنی بھوگی ودیں؟ ڈوجھا اتنی پہلا بس مک گئء کہ. ڈوجھا.ہا یار سوچی بیٹھاں ہنڑ ونج کے ہٹھی کھلینداں بس. ایہو حال سپاهی دا ہے.ہک سپاہی بےتوں پچھدےکتنی سروس رہ گئ اےلالہ. بس آخری مہینہ ہے ارادہ ہے گھر ونج تے ہٹی بنڑینداں. بہوں پردیس کٹیۓہنڑ بالیں نال کجھ ڈینہہ گزرینداں. ڈینہہ کوں ہٹی کھولی سنجھ کوں شٹر سٹیا تے راتیں گھر. کڈاہیں کڈاہیں میں رو پونداں.جیہرلے چور کوں چور تےساکوں سپاہی آکھ تےطعنہ ڈتا ویندے.میں ڈساونڑ چاہنداں جو اگر اساں ہک چور کوں پکڑ تےپورے معاشرے کوں چور سمجھوں تاں ول??قبراں ت لگےجھنڈے ساڈی عظمت ت دلیری دے گواہ ہن.پالے، سیکر، پوہ، پنڑیال، ساونڑ دا مینہ ت ولا اک، مئ دی بھا تے کچہری دے کچےکھاڑےساڈے کالے والیں کوں چٹا تھیندا ڈیکھ چکن. پر میں اےسب کچھ نئ آکھ سگدا. میں اج ریٹائر تھیندا پیاں.میں هنڑ رج کے سمنڑ لو گھر ویساں.منشی دے فون دا ڈر وی کائنا ہوسی.ت سویرےحاضری دے خوف توں رات دی بےآرام نندر توں وی جان چھٹی. اپنڑےپتر کوں اپنڑیں اکھیں نال وڈا تھیندا بنبوٹے کھاندا ڈیکھساں،او کھڑنڑ سکھسی میں شۓ ولیہساں،انگل نپ ت ٹرنڑ سکھیساں.مونڈھےت چا کےہٹی تےنیساں.قیدی وی ایہو سوچیندا بیٹھے اے اج رہا تھیونڑے. خالد خاں آ یار آپنڑی چھیکڑی ریڈ تےونج.منشی دی گال سنڑ ت میں چپ کر ت ٹر پیاں. آج سپاہی خالد خان کو پورےسرکاری اعزاز کےساتھ سپرد خاک کر دیا گیا.یاد رہےسپاہی خالد خان گزشتہ روز دہشتگردوں سےفائرنگ کےتبادلہ میں شہید ہوا تھا. خبر ہےاسی تھانےسے مشہور ڈاکو بگو ملک سزا کاٹ کر رہا ہو گیا ہے.(رائٹر، منصور شانی)
بھوپا
بختاور چار بھرانواں دی کلہی بھینڑ ہائ۔او بہوں سوہنڑی تے ملوک چھوہر ہائ۔ اونکوں باہرلا حساب تھی گیا ہا۔ کہیں کہیں ویلھے او اچاچیت چیکنڑ باکنڑ تے گرکنڑ پے ویندی ہائ۔ الا بارا تھی ویندا ہا، گاٹا مرڑیج ویندا ہا تے آنہے وی پٹھے تھی ویندے ہن۔ کئ مزاراں تے حاضری کروائ گئ۔ بہوں پھل تعویز گھدے گئے۔ ڈھیر دم درود کروائے تے پھوکے شوکے مروائے گئے۔ پر ذرا وی کسر نہ پئ۔ ہک ڈینھ بختاور دا پیوء بگو ہک بھوپے کوں گھن آیا۔ سنڑیج ہائ جو او،اپنڑیں کم دا بہوں ماہر ہا۔ ایجھے جناں کوں کڈھنڑ اوندے کیتے بالاں دی کھیڈ ہائ۔ ایں کم دا اوں بگو توں چنگا بھلا موکھا وصول کیتا ہا۔
سرائیکی مرثیہ
سرائیکی زبان دا ٻہوں شعری تے نثری ادب کربلا دے واقعات بارے ہے۔ واقعہ کربلا دے بعد ایں ظلم دیاں داستاناں سرائیکی علاقے وچ پُڄݨ لڳ ڳیاں ہن۔
سرائیکی مرثیے سرائیکی زبان دے شعری ادب کوں ٻہوں کجھ دان کیتے۔ موضوع تے معیار دے اعتبار نال سرائیکی ادب دا ایہ ورثہ پوری ادبی تاریخ دی نویکلی سُن٘ڄاݨ ہے۔
مرثیہ ہر زبان وچ لکھیا ویندے تے ہر شخص دا آکھیا ویندے، پر مسلماناں وچ مریثہ آپݨی نویکلی تے وکھری قسم دا ہے۔ جہڑی ذاتی جذبات تے خیالات کنوں ہٹ کراہیں ہک پوری قوم دے جذبات تے احساسات دا آئینہ دار ہے، ایہا وجہ ہے جو ایہ پوری قوم دی ہک دل پسند صنف سخن ہے۔ بلکہ ایندی عزت مذہبی تبرکات وانگوں کیتی ویندی ہے۔ ٻیا ایہ جو ایں کوں ہک روحانی حیثیت وی ݙتی ویندی ہے، جہڑی جو کہیں ٻئی صنف کوں نصیب کائنی تھی سڳی۔
مرثیے دا تعلق عزاداری نال ہے تے عزاداری کربلا دے شہیداں کیتے مخصوص کر ݙتی ڳئی ہے۔ شعیہ حضرات دے قریب عزاداری دیاں مجلساں وچ رووݨ، ہن٘جوں وہاوݨ ہک مذہبی فریضہ سمجھیا وین٘دے۔ کیوں جو کوئی شعیہ کتنا گنہگار کیوں نہ ہووے محض ایہ مجلس وچ رووݨ دی وجہ کنوں سرور کائنات دی درگاہ وچ مقبول نظر بݨ وین٘دے تے انہاں دی سفارش دا حقدار بݨ وین٘دے۔ ایں مقصد دی خاطر مرثیہ خوانی وچ ذاکر حضرت امام حسینؑ تے انہاں دے انصار دے واقعات تے انہاں دی جرأت، قربانی تے اخلاق کنوں ودھ انہاں دی مظلومیت تے کسمپرسی تے زور ݙین٘دن۔ بلکہ امامؑ دے متعلق تاں مرثیے وچ ایہجیاں ڳالھیں شامل کرین٘دن، جو انھاں دے نال انھاں دی بے وسّی تے بے چارگی ظاہر تھین٘دی ہے، تے سُݨݨ آلے ترس کھاندن تے روندن۔ چنانچہ ایں لحاظ نال اہجا مرثیہ مرثیہ ہووݨ دے باوجود کوئی تاریخ نی سݙیا ون٘ڄ سڳدا۔
مرثیہ دا ظاہری مقصد تاں محض سُݨݨ آلیْاں کوں روواݨ ہے تے ایں طرحاں ثواب حاصل کرݨ ہے۔ پر ایندے پچھوں ہک وݙا سنیہا وی ہے۔ تے او سنیہا ہے اصول پرستی دا، قربانی ݙیوݨ دا، تے ایں ڳالھ دا وی جو انسان اصولاں دا پابند ہووے تے حق پرست ہووے، تاں وت اُون٘کوں کوئی مادی طاقت شکست نھیں ݙے سڳدی۔ جیں طرحاں حضرت حُر نے آپݨی وڳڑی ہوئی تقدیر کوں آپݨی سوہݨی تدبیر نال سن٘ورا گھدا ہا۔ ایں طرحاں ہر انسان امام حسینؓ دی سنہری اصولاں تے عمل کرتے آپݨا مقدر سن٘وار سڳدے، بلکہ ایہ تاں ساری انسانیت کیتے ہک ٻہوں وݙا سنیہا ہے۔
ڄݙاں سرائیکی مرثیے دی پٹ پھرول کیتی ڳئی تاں ایندے وچ معلوم تھئے جو سب توں بابا فرید مسعود گنج شکرؒ نے سرائیکی زبان وچ کربلا دے ذکر آپݨے خاص انداز وچ کیتے ۔
گل محمد عاشق ملتانی وی سرائیکی مرثیے کوں ترقی ݙتی۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
دردِزندگی
دردِ زندگی احسان دانش دی کتاب ہے
خط استوا
خط استوا (Equator) گلوب یا دنیا دے نقشے تے ایندے بالکل درمیان توں چھکا ڳیا ہک فرضی خط یا لکیر ہے۔ ایہ خط ساݙی دنیا کوں شمال تے جنوب دی طرف بالکل ݙو حصیاں وچ تقسیم کر ݙیندے۔ استوا عربی زبان وچ برابر کوں آہدن۔ خط استوا تے ایندے آس پاس دے علاقے زمین دے بالکل وسط وچ ہوݨ دی وجہ توں خاص طرح دے موسم وچ رہندن۔
نوائے کارگر
نوائے کارگر احسان دانش ڊی کتاب ہے
بھونگ مسجد
بھونگ مسجد، تحصیل صادق آباد ، ضلع رحیم یار خان وچ واقع ہک گراں بھونگ وچ موجود ہے۔ ایہ مسجد بہاولپور شہر توں 240 کلومیٹر تے رحیم یارخان توں تقریباً 55 کلومیٹر دور واقع ہے. اپݨے عمدہ ڈیزائن، منفرد طرزِ تعمیر تے جاذبِ نظر خطاطی دی وجہ توں ایں مسجد کوں خاص شہرت حاصل ہے۔ سردار رئیس غازی محمد نے ایہ مسجد 1932ء وچ تعمیر کرواݨی شروع کیتی, آپ دے جد امجد ، حضرت بہاوالدین زکریا رحمتہ اللہ علیہ دے خلفا وچوں ہن۔ رئیس محمد غازی اعزازی مجسٹریٹ تے بہاولپور اسمبلی دے رکن وی رہے۔ کثیر مال و دولت ہوݨ دے باوجود انہاں نے درویشانہ زندگی گزاری۔ دینی تعلیم دا حصول، عبادت و ریاضت، سماجی کماں تے مختلف علاقیاں وچ مساجد دی تعمیر انہاں دی زندگی دا مشن رِہا۔
تاریخ
رئیس غازی محمد نے اپݨے خاندانی محل نما گھر دے قریب 1932ء وچ بھونگ مسجد دی تعمیر کیتے ہدایات ݙتے تے کثیر سرمایہ فراہم کیتا۔ تعمیر دے ہک ہک مرحلے تے انہاں نے ذاتی دلچسپی گھدی۔ البتہ مسجد دی تعمیر دی نگرانی کیتے ماسٹر عبدالحمید کوں مقرر کیتا جنہاں نے نہایت محنت تے توجہ نال مسجد دی تعمیر دی نگرانی کیتی۔ مسجد دی تعمیر کیتے آسٹریا، ہنگری، اٹلی تے دیگر ممالک توں سنگِ سرخ، سنگِ مر مر، سنگِ خارا، سنگِ سرمئی تے سنگِ سیاہ منگوائے ڳئے۔ انہاں پتھراں کوں کٹݨ تے تراشݨ والے، ٹائلاں تے پھل بݨاوݨ والے، میناکاری و خطاطی کرݨ والے، صندل دی لکڑ تے باریک اور نفیس کم کرݨے آلے، گلکاری کرݨ والے، سونے دے پھل بݨاوݨ والے سینکڑاں کاریگراں دی خدمات حاصل کیتے ڳئے۔ ایہ مسجد 1932ء توں 1982ءتک تقریباً پنجاہ سال وچ مکمل تھئی۔ انہاں پنجاہ سالاں وچ ہزاراں کاریگراں نے مسجد دی تعمیر وچ حصہ گھدا جنہاں دا تعلق پاکستان تے انڈیا نال ہئی۔ مسجد دی تعمیر دے دوران کئی کاریگر عمر رسیدہ تھی ڳئے، کئی انتقال کر ڳئے۔ انہاں دے پتراں تے بعض دے پوتریاں نے ایہ ذمہ داری سنبھالی۔ ایویں ترئے نسلاں نے ایں مسجد دی تعمیر وچ حصہ گھدا۔ تمام کاریگراں کوں انہاں دی مہارت تے تجربے دی بنیاد تے اُجرت ݙتی ویندی ۔ ماہر کاریگراں دا ہر طرح توں خیال رکھا ویندا بلکہ انہاں دے ٻالاں دی شادیاں دے اخراجات رئیس غازی محمد ادا کریندے.
مسجد دی تعمیر وچ مصروف کاریگراں دے قیام و طعام دا انتظام بھونگ وچ ہی کیتا ڳیا ہئی۔ بہت ساری مراعات وی انہاں کاریگراں کوں حاصل ہن۔ تݙاں صادق آباد توں بھونگ تک مناسب ذرائع نقل و حمل موجود نہ ہن۔ نہ ہی پختہ سڑک ہئی۔ لہٰذا بھاری مشینری تے تعمیراتی سامان صادق آباد ریلوے اسٹیشن توں بھونگ تک تقریباً 20 کلومیٹر کچے رستیاں تے ݙاند ریڑھیاں تے اٹھاں تے لݙ کے گھنایا ویندا۔ مسجد دی تعمیر کیتے کوئی باقاعدہ نقشہ نہ بݨایا ڳیا ۔ ہک خاکہ رئیس غازی محمد دے ذہن وچ ہئی جیندے مطابق تعمیر دا آغاز کیکی ڳیا ۔ رئیس غازی محمد، مختلف ممالک وچ ویندے، اُتھوں دی مساجد ݙیکھدے تے جیہڑی چیز پسند آ ویندی اُوندے مطابق مسجد دی تعمیر وچ تبدیلی کرویندے رہندے۔ ایں طرح مسجد دے ڈیزائن وچ کئی وار تبدیلی کیتی ڳئی ۔کئی حصیاں کوں دوبارہ بلکہ سہ بارہ وی نویں سرے توں تعمیر کیتا ڳیا۔ 1950ء وچ ہک نویں مسئلے دی نشاندہی تھئی کہ سیم دی وجہ توں مسجد دی عمارت کوں نقصان پہنچݨ دا خطرہ ہئی۔ اوں خطرے دے پیش نظر تݙاں تک بݨݨ والی تمام عمارت کوں ڈھا ݙتا ڳیا تے 20 فٹ بلند ہک چبوترہ بݨا کے اُوندے تے نویں سرے توں مسجد دی عمارت تعمیر کیتی ڳئی۔ ایندے نال مسجد دی پائیداری دے نال خوبصورتی تے جلال و عظمت وچ وی اضافہ تھی ڳیا ۔ مسجد دی تعمیر دے دوران ہی 1975ء وچ رئیس غازی محمد دا انتقال تھی ڳیا ۔ اُنھاں دی وفات دے بعد انہاں دے وݙے پتر سردار رئیس شبیر احمد تے سردار رئیس وزیر احمد نے مسجد دے کم کوں اڳاں ودھایا جیہڑے خود وی درویش صفت انسان ہن ۔ 1982ء وچ مسجد دی تعمیر مکمل تھئی تاں اینکوں بین الاقوامی شہرت حاصل تھئی۔ دنیا بھر توں سیاح ایں مسجد کوں ݙیکھݨ آوݨ لڳے۔ ایندی خوبصورتی تے انفرادیت دی وجہ توں 1986ء وچ اینکوں تعمیرات دے شعبے وچ آغا خان ایوارڈ وی ݙتا ڳیا۔ 12 مئی 2004ء کوں حکومت پاکستان نے ایں مسجد دی تصویر والا ڈاک ٹکٹ وی جاری کیتا۔
بھونگ مسجد وچ ہک وسیع دارالمطالعہ، مدرسہ تے اوہ حجرہ وی موجود ہے جتھاں رئیس غازی محمد عبادت کریندے ہوندے ہن۔ مسجد وچ داخل تھیوݨ والا مرکزی دروازہ مشہد وچ حضرت امام رضا دے مزار دے صدر دروازے جیہا ہے۔ اندر کئی ایکڑ تے مشتمل فواریاں نال مزین وسیع لان ہے۔ راہداری توں گزر کے سیڑھیاں چڑھݨ دے بعد مسجد دا صحن ہے جیہڑا سنگِ مرمر تے سنگِ سیاہ نال آراستہ ہے۔ اتھاں بیک وقت ݙو ہزار نمازی نماز ادا کر سڳدن۔ ہک وݙے گنبد دے تلے خواتین کیتے نماز پڑھݨ دی جگہ مخصوص ہے جیہڑی خواتین دی جمعہ مسجد سݙیندی ہے۔ مسجد دے تمام دروازے ہاتھی دانت دے نفیس تے باریک کم نال مزین ہن۔ ایہ برآمدہ اٹھارہ ستوناں تے مشتمل ہے۔ ہر ستون ہکو جیہے قدرتی رنگ تے مشتمل اٹھ فٹ بلند ہے۔ مرکزی محراب دی تزئین و آرائش وچ خالص سونا‘ چاندی تے قیمتی پتھر استعمال کیتا ڳیا ہے۔ صندل دی لکڑ دا نہایت نفیس تے دیدہ زیب کم کیتا ڳیا ہے۔ دلکش نقش و نگار‘ خوبصورت گلکاری تے منفرد ڈیزائن تے مشتمل ایہ مسجد سیاحاں کوں حیرت زدہ کر ݙیندی ہے.
احسان چنگواݨی
احسان چنگواݨی دیرہ غازی دے رہوݨ آلے ہن۔ ماہنامہ اوتا دے ایڈیٹر ہن۔ جھوک اخبار دے دیرہ غازی خان وچ نمائندہ ہے،
خدمات
سرائیکستان دا نقشہ چھاپݨ آلیاں وچوں ہے۔
پیشہ
پیشی دے لحاظ نال صحافی تے ݙاکٹر ہے۔ ہک ماہر ہے۔ سرائیکی تحریک دا کارکن ہے۔
آرمینیا دی سیاست وِچ زنانیاں
thumb|[[آرمینیا دا جھنڈا]]
آرمینیا دی سیاست وِچ زنانیاں دا ٻہوں اہم کردار ہِے۔ ٢٠١١ ء وِچ زنانیاں دا آرمینیا دی سیاست وِچ ٢٩ فیصد حِصّہ ہئی۔
آرمینیا وِچ زنانیاں
پہلی جمہوریہ آرمینیا دے بݨݨ دے بعد توں آرمینیا وِچ زنانیاں کُوں چوݨ دے حق سمیت برابر حقوق حاصل ہِن۔ ٢١ اَتے ٢٣ جون ١٩١٩ء کُوں آرمینیا وِچ عالمی چوݨ وِچ حِصّہ پاوݨ دے تحت پہلے براہِ راست پارلیمانی چوݨ تھئے۔ ٢٠ ورھیاں توں وَدھ عمر دے ہر بندے کوں جنس، نسل یا مذہبی عقیدیاں توں قطع نظر چوݨ پاوݨ دا حق حاصل ہئی۔ ٨٠ نشستاں اُتے مشتمل مقننہ، جین٘دے اُتے آرمینیائی ریاست دا ایرا پاوݨ دا الزام ہِے، وِچ ترے زنانیاں اڳواݨ شامل ہِن: کتارائن زالیان – مانوکیان، پرچوہی پارتیزپانیان – بارسیگھیان اَتے واروارا سہاکیان۔
آرمینیا دا قنُون
اِیں ویلے دا جمہوریہ آرمینیا دا آئین ١٩٩١ء وِچ اپݨایا ڳیا ہئی جیڑھا سرکاری طور تے صنفی برابری دی ضمانت ݙین٘دا ہِے۔ اِیں نے زنانیاں کوں آرمینیائی حیاتی دے سبھے شعباں وِچ فعال طور تے حصّہ گِھنَّݨ دے قابل بݨایا ہِے۔ آرمینیائی زنانیاں نے تفریح، سیاست اَتے ٻئے شعباں وِچ اُچیرا مقام حاصل کِیتا ہِے۔
انتظامی عہدیاں اُتے
left|thumb| ہِک آرمینیائی سیاست دان زنانی دی تصویر (تقریباً ١٦٨٢ء) وِچ۔ ٢٠١١ء دے گرانٹ تھورنٹن انٹرنیشنل بزنس سروے دے مطابق، ٢٠١٠ء وِچ آرمینیا وِچ ٢٩ فیصد اعلیٰ سطحی انتظامی عہدیاں اُتے زنانیاں لائیاں ڳئیاں ہَن۔ تاہم، اِیہ ڳِنتری ٢٠١١ء وِچ گھٹ تِھی تے ٢٣ فیصد رہ ڳئی۔ اقوامِ متحدہ دی ہِک رپورٹ دی بنیاد تے، ٢٠١١ء وِچ آرمینیا وِچ ٢٤ زنانیاں میئرز اَتے کمیونٹی اڳواݨ ہَن۔ ٻئے پنجاہ زنانیاں تلویں سطح دے انتظامی عہدیاں اُتے لڳیاں ہوئیاں ہِن۔
سیاسی حیثیت
thumb|[[آرمینیا دی گورنمنٹ دا مونوگرام]]
بیرونی روابط
ونکی:آرمینیا وِچ زنانیاں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں دی تاریخ ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:سیاست وِچ زنانیاں ونکی:تِریمتیں دی تاریخ ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:سیاست وِچ زنانیاں بلحاظ دیس
زرتشتیت
زرتشتیت یا مجوسیّت، ہک قدیم آریائی مذہب ہے، جیندا ظہور 3500 سال قبل فارس وچ تھیا۔ اینکوں عام طور تے زرتشتیت /ˌzɒroʊˈæstriənɪzəm/ (عربی: زرادشتية، انگریزی: Zoroastrianism) آکھا ویندے ۔ اگرچہ ایندے منݨ والیاں دی تعداد بہت ہی کم ہے یعنی پوری دنیا وچ ہک لکھ تریہ ہزار توں وی کم زرتشتی ہن۔ مگر ذیہ دنیا دے قدیم مذاہب وچوں ہک ہے۔ ہک ایرانی پیغمبربزرتشت نے پارسی مذہب دی بنیاد رکھی ، اینکوں عام طور تے پارسی مذہب وی آہدن ہیں۔ ایندے علاوه اینکوں آتش پرستاں دا مذہب تے مجوسیّت وی آکھا ویندا ہے۔
فتحِ مکہ دا پسِ منظر
صلح حدیبیہ ݙاہ سال کیتے تھئی ہئی مگر 630ء دے بالکل شروع وچ مشرکینِ مکہ دے اتحادی قبیلے بنو بکر نے مسلماناں دے اتحادی قبیلے بنو خزاعہ تے حملہ کیتا تے کئی آدمی قتل کر ݙتے۔ اوں دوران مکہ دے مشرکین قریش نے چہرے تے نقاب سٹ کے بنو بکر دی مدد وی کیتی مگر اے ڳال راز نہ رہ سڳی۔ اے صلح حدیبیہ دا اختتام ہئی۔ مسلمان ایں وقت تک بہت طاقتور تھی چکے ہن۔ ابوسفیان نے بھانپ گھدا ہئی کہ ہݨ مسلمان ایں ڳال دا بدلہ گھنسن، ایں واسطے اوں نے صلح کوں جاری رکھݨ دی کوشش دے طور تے مدینے دا دورہ کیتا۔ ابوسفیان اپݨی بیٹی حضرت سیدہ امِ حبیبہ دے گھر پہنچا، جیہڑے اسلام گھن آئے ہن تے حضور ﷺ دی زوجہ ہن۔ جݙݨ اوں نے بسترے تے ٻہوݨا چاہا تاں حضرت امِ حبیبہ نے بسترا تے چادر ولہیٹ ݙتی تے ابوسفیان کوں ٻہوݨ نہ ݙتا۔ اوں نے حیران تھی کے پچھا کہ بسترا کیوں ولہیٹا ڳیا ہے تاں حضرت ام حبیبہ رضی اللہ عنہا نے جواب ݙتا کہ 'تساں مشرک ہیوے تے نجس ہو ایں واسطے میں مناسب نی سمجھا کہ تساں رسولﷺ دی جگہ تے ٻہوو۔ جݙٹ ابوسفیان نے صلح دی تجدید کیتے حضور ﷺ توں رجوع کیتا تاں آپ ﷺ نے کوئی جواب نہ ݙتا، ول اوں نے کئی بزرگاں دی وساطت نال کوشش کیتی مگر کامیاب نہ تھیا۔ سخت غصے تے مایوسی وچ اوں نے تجدیدِ صلح دا یکطرفہ اعلان کیتا تے مکہ واپس چلا ڳیا۔ قبیلہ بنو خزاعہ نے حضور ﷺ توں فریاد کیتی تاں آپ ﷺ نے مکہ فتح کرݨ دا فیصلہ فرمایا۔ بنو خزاعہ نے اپݨے ہک شاعر عمرو ابن خزاعہ کوں بھیڄا  جیں نے دردناک اشعار پڑھے تے ݙسایا کہ او 'وتیرہ' دے مقام تے رکوع و سجود وچ مشغول ہن تاں قریش نے انہاں تے حملہ کر ݙتا تے ساݙا قتلِ عام کیتا۔ حضور ﷺ نے اوں کوں فرمایا کہ اساں تہاݙی مدد کریسوں۔
حضور ﷺ نے روانگی دا مقصد ݙسے بغیر اسلامی فوج کوں تیار فرمایا تے مدینہ تے قریبی قبائل دے لوگاں کوں وی نال ملایا۔ لوگاں دے خیال وچ صلحِ حدیبیہ حالی قائم ہئی، ایں واسطے کہیں دے گمان وچ نہ ہئی کہ اے تیاری مکہ روانگی دی ہے۔ حضور ﷺ نے مدینہ توں ٻاہر ونڄݨ والے رستیاں تے نگرانی وی کروائی تاکہ اے خبراں قریش دا کوئی جاسوس ٻاہر نہ پھیلاوے ۔ حضور ﷺ نے دعا وی فرمائی کہ اے خدایا اکھیاں تے خبراں کوں قریش توں پوشیدہ کر ݙے تاکہ مسلمان اچانک مکہ تے چڑھائی کرن۔ 10 رمضان 8ھ کوں روانگی تھئی۔ کہیں کوں معلوم نہ ہئی کتھاں ونڄݨے۔ ہک ہفتے وچ مدینے توں مکے دا فاصلہ طے تھی ڳیا۔ مکہ مکرمہ کولوں کجھ فاصلے تے 'مرالظہران' دے مقام تے لشکرِ اسلام خیمہ زن تھی ڳیا۔ لوگاں کوں معلوم تھی چکا ہئی کہ مکہ دا ارادہ ہے۔
الظاہر بامراللہ
ظاہر بامراللہ بن ناصر لدین اللہ، (پیدائش: 1176ء - وفات: 1226ء) ہک عباسی خلیفہ ہئی۔ اوں نے 1125ء/622ھ توں گھن کے 1126ء/623ھ تک خلافت دا عہدہ سنبھالا۔ اوں نے صرف ہک سال حکومت کیتی۔ اوں نے اپݨے مختصر دور خلافت اچ لوگاں تے ٹیکس دا ٻوجھ گھٹ کر ݙتا تے ہک مضبوط فوج بݨائی تاکہ علاقیاں تے شہراں کوں فتح کیتا ونڄ سڳے۔
احسان اللہ احسان
احسان اللہ احسان، اصل ناں (لیاقت علی) تحریک طالبان پاکستان دا سابق ترجمان ہے۔ ایں نے تحریک طالبان پاکستان وچ 2008ء وچ شمولیت اختیار کیتی۔ اپریل 2017ء کوں ڈائریکٹر جنرل آئی ایس پی آر آصف غفور نے ایہ اعلان کیتا کہ احسان اللہ احسان نے خود کوں پاکستان سیکورٹی ایجینسیز دے حوالے کر ݙتے۔ احسان اللہ احسان نے اپنی ہک اعترافی ویڈیو وچ ایہ دعویٰ کیتا ہے کہ بھارت دی خفیہ ایجنسی را، تحریک طالبان پاکستان کوں پاکستان وچ دہشت گردی کرݨ کیتے  فنڈ مہیا کریندی ہے۔
الظاہر بامراللہ
خصوصیات
ایندے دور اچ عدل و انصاف کوں قائم رکھا ڳیا۔
احسان اللہ احسان
احسان اللہ احسان کوں ایں نویں دھڑے دا ترجمان مقرر کیتا گیا ہئی۔ انھاں نے تݙہاں آکھا ہئی کہ تحریک طالبان پاکستان دے 70 توں 80 فی صد کمانڈر تے جنگجو جماعت الاحرار وچ شامل تھی گئے ہن۔ انہاں وچ سب توں معروف عمر خالد خراسانی ہئی۔
الظاہر بامراللہ
خصوصیات
ضبط شدہ جائیداداں لوگاں کوں واپس کر ݙتے ڳئے۔ قرض داراں دے قرض ادا کیتے ڳئے۔
علماء کی قدردانی کیتی ڳئی تے بہت مال و زر انہاں کوں عطا کیتا ڳیا۔
ایں خلیفہ کوں دولت جمع کرݨ نال کوئی لگاؤ نہ ہئی تے اے اپݨے پیؤ دی طرح حریض نہ ہئی۔ ایں نے لوگاں تے بے دریغ خرچ کیتا۔
خضر حیات گُل
خضر حیات گُل گوندل ٻہوں وݙا شاعر ہے۔ منڈی بہاؤالدین نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
( پهل شاخ نوں آهدا اے)
توئیں شاخ تے اج میں پهل بنڑیا آں توں تاں عمر بتیری کٹ آئی ایں
آتشِ خاموش
آتشُ خاموش احسان دانش ڊی کتاب ہے۔
خضر حیات گُل
نمونہ کلام
تیری جد  دی  مہک  مثالی  اے  کتهو  خار  دا  نسخہ چٹ آئی ایں
جہڑا کنڈیاں جسم پرو چهڈیا ای اتهو صرف معیار چو گهٹ آئی ایں
انہاں (گل) تیرا قدر گهٹا چهڈیا  اے  کہڑا سوچ منافع وٹ آئی ایں
( شاخ پهل نوں آهدی اے)
تینوں ٹھیک اے نفرت خار توں اے بالفرض ایہ ڈهال ناں راهسن
میڈیاویکی:Ffeed-featured-page
ویکیپیڈیا:منتخب مضامین//ہفتہ
خضر حیات گُل
نمونہ کلام
ایہ جدنڑ بے لوث امداد ناں رہی تینوں کهوونڑوں بال ناں راهسن
( گل) خار  توں  جدنڑ  جدا  هوسیں  تیری پتیاں نال ناں راهسن
ما پیو  نال  کملیا کدنڑ لڑیندا اے جهلا بنڑ نہی گل گلزاراں دا
ما پیو دے خون  دی مہک هاہیا  تائیں بنڑیا ایں حسن بازاراں دا
تیری جد  اچ  اثر محبوب دا  اے  تائیں بنڑیا ایں تحفہ پیاراں دا
مندا کئیں اولاد دا منگیا اے مہنڑا کیوں (گل) دینا ایں خاراں دا
ڈٹهی باپ جہی ہستی چہرے تے هاهس جهڑڑیاں اکهہ بیتاب هائی
پیو وانگ  سمجھ  کے  رک  ساں  میری  پہل ای اکهہ پر آب هائی
میں ادب توں توں پچهیا بابا جی میرے لائق کوئی حکم جناب هائی
میرے پچهنڑیں انج طوفان گهلائے (گل) کهل گئی آپ کتاب هائی
دسے کی  مجبور  خدا  کولوں  رہے  پتر ای صرف منگیندے
جداں فرض  انہاں  تے  آنڑ  پیا اے  ڈٹهے پتر پریڑے تهیندے
(گل) قدر نہی رہ گئی ماپیاں دی  اگے سنڑی هائی اج آزمائی اے
کتهے مرض کوئی پہل مریض نوں هائی اج ڈاڈهی روح گھبرائی اے
کل  صحت   اچانک   ٹھیک   نہی   رہی  پئی  یکدم  ہال  دوہائی اے
پہلو  سد   پٹواری   سائین   کرائے   دتی   بعد   طبیب  دوائی اے
گورستان
گورستان احسان دانش ڊی کتاب ہے
مجاز مرسل
ایہ علم بیان دی ہک اہم قسم ہے۔ ڄݙاں لفظ آپݨے حقیقی معنی دی بجائے مجازی معنیاں وچ ایں طرحاں ورتیا ون٘ڄے جو ایندے حقیقی تے مجازی معنیاں وچ تشبیہ دا تعلق نہ ہووے۔ بلکہ کوئی ٻیا تعلق پاتا ون٘ڄے تاں ایں کوں مجاز مرسل آہدے ہن۔استعارہ وچ وی لفظ حقیقی معنیاں وچ استعمال کائنی تھیندے، لیکن انھاں وچ تشبیہ دا تعلق ہوندے۔ پر جاز مرسل وچ کوئی ٻیا تعلق ہوندے،
مجازمرسل دیاں چھی قسماں زیادہ ورتیاں ویندیاں ہن:
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
زخم و مرہم
زخم ومرہم احسان دانش ڊی کتاب ہے
آبادی دے حساب نال زباناں دی تندیر
ایتھنولاگ ٢٠٢٠ء دے مطابق دنیا وچ کل ٧١١٧ زباناں ہن ۔ وݙیاں زباناں دی آبادی کجھ ایں طرحاں ہے۔
ایتھنولاگ ٢٠٢٠ء
ایتھنولاگ دے مطابق سٹھ وݙیاں زباناں تے انھاں دے پہلی تے مادری زبان دے طور تے ٻولݨ آلے لوکاں دی تعداداں ایہ ہن۔ ایندے وچ سرائیکی ٻاونجھہ نمبر تے ہے۔ مصری عربی، سوڈانی عربی، الجیری عربی، مراکو عربی کوں عربی زبان وچ شامل کروں  تے چینی دیاں ٻیاں چھی زباناں کوں چینی وچ شامل کروں تاں ایہ ݙاہ زباناں گھٹ ویسن تاں سرائیکی ٻتالیہ نمبر تے آندی ہے۔
ممتاز حیدر ڈاہر
ممتاز حیدر ڈاہر سرائیکی دا جواں مرگ شاعر اے۔او سرائیکی وچ نویں لہجے دا شاعر ہا۔۔اوندا تعلق بھٹہ واہن ضلع رحیم یار خان نال ہا۔ ممتاز حیدر ݙاہر کوں سرائیکی شاعری دا گوتم وی آکھیا ویندے،
خدمات
آپ عرصہ دراز توں سرائیکی زبان وادب دی خذمت کریندے رہے۔ سوجھلا اشاعتی ادارے دے سرپرست ہن۔ ایہ ادارہ ہُݨ تائیں کئی کتاباں تے ہک سرائیکی کتاب لڑی "سوجھلا" دے ناں نال شائع کر چکے۔
کتاباں
ممتاز حیدر ݙاہر سرائیکی شاعری وچ ہک تکڑی تے نویں آواز ہے
ممتاز حیدر ݙاہر دے شعری مجموعے "کشکول وچ سمندر" کوں ١٩٨١ء وچ سوجھلا ، رحیم یار خان نے چھاپیا ہائی۔ ایندے ٩٦ صفحے ہن۔ ایہ شعری مجموعہ ہوا دے ہاں ٹھار جھولے وانڳوں  سرائیکی شاعری وچ خوشبو دے صدابہار موسمیں دا سندیس گھن کے آئے، ایں مجموعے وچ ٥٢ غزلاں دریا، فکری سمندر وچ ڈھندن۔ " کشکول وچ سمندر" کوں پڑھ تے اینویں لڳدے جو ایہ نظمیں دا مجموعہ ہے۔ پر ایہ غزلاں دا ݙیوا ٻلیندے ۔ اہم ڳالھ ایہ ہے جو ایہ ناں معنویت کنوں بھرپور ہے۔ تے ایندے وچ لُکیاں ہوئیاں معنی دیاں جھکیاں تیہاں سوچݨ تے مجبور کریندن۔ مجموعے دا علامتی ناں ݙو استعاریاں دا مرکب ہے،
"کشکول تے سمندر"
کشکول طلب عزت نفس دے جنازے، انا دی لاش، صنفی قدراں تے زندگی تے اُوندی حقیقتاں کنوں فرار دی علامت ہے۔
سمندر زندگی دیاں حقیتاں، سچائیاں دا اعتراف، حرکت تے بھڄ دھرُک۔ سوچ تے فکر دی روانی، پندھ، تلاش تے ڳول دی علامت ہے۔
نمونہ کلام
وستی وستی آپݨا آپ ڳولیندا ہاں
میکوں آپݨے ہووݨ دے ݙُکھ رول ݙتے
وفات
سرائیکی زبان دا ایہ مہاندرا شاعر عین جوانی وچ ١٩٩٢ء وچ وصآل فرماڳئے۔ ونکی:سرائیکی شاعر ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
ممتاز محل
ممتاز محل یا ارجمند بانو بیگم (پیدائش: 27 اپریل 1593ء— وفات: 17 جون 1631ء) مغل شہنشاہ شاہ جہاں دی زوجہ تے ملکہ ہندوستان ہئی۔ ممتاز محل کوں ملکہ نورجہاں دے بعد مغلیہ سلطنت دی بااقتدار ترین ملکہ تسلیم کیتا ویندے۔ شاہ جہاں نے ایندی محبّت وچ تاج محل تعمیر کیتا۔
شیرازہ
شیرازہ احسان دانش ڊی کتاب ہے
جہانِ داںنش
جہانِ دانش احسان دانش ڊی کتاب ہے
سڄݨ اے کیتی حق سچ دی ڳال
(غلام یاسین ملک، دے جواب اچ) سجنڑ اے کیتی حق سچ دی گال اے کیا جو صوبہ قبول کینی، کہیں دے قبول نہ قبول کرنڑ اچ کوئ فرق نی پمدا ، اے کمال جناں دا تھسی سب کوں پتہ ھے، اساں صرف لیڈر آکھاونڑ تے خوش ھوں، اتحاد دی گال کروں تے بھاویں پارٹیں کوں ھک بئے اچ زم تھیونڑ دی گال کریجے تاں کجھ لیڈریں کوں بخار چڑ ویندے ، کیونجو اناں توں کہیں بئے دی لیڈری تاں برداشت نی تھیندی، تے اساکوں قوم پرستی دا سبق ڈیونڑ شروع کر ڈیندن جیویں اساں تاں 40 سالیں توں جخ ودے مریندوں، تے آپ صرف ھکو گال کریندن جو جنوبی پنجاب دے ناں نال صوبہ نہ گھنسوں ، نہ گھنو سئیں ! اگلے اساکوں صوبہ نی پئے ڈیندے تے نہ ای اساڈے نال کوئ خیر خواھی رکھدن ھنڑ پنجاب دی تقسیم اناں دی اپڑی مجبوری بنڑ گئی اے ، رھی گال ناں "جنوبی پنجاب" دی تاں اے ناں پنجاب والیں دا اساڈے کیتے تاں تھی سگدے پر اساڈا ناں اے نی کیونجو نہ اساں پنجابی تے نہ اساں جنوبی ھوں ، اساڈی ھک اپڑی شناخت ھے کہیں دے آکھنڑ تے رکھنڑ نال کوئ فرق نی پمدا، اے کوئ قرآن یا حدیث اچ نی جو بدل نی سگدا.
نویں صوبے دی حدود
سجنڑو اساڈے کیتے ایں وقت اھم مسلہ نویں صوبے دی حدود/جغرافیہ ھے جیندے کیتے اساڈے لیڈر چپ ھن پتہ نی کیا پئے کریندن، ایں وقت ضرورت اے ھے جو سارے لیڈر متحد تھی منتحب MNA/MPA نال رابطے کرن اناں کوں پنجاب توں انج صوبے دی افادیت/مفادات توں آگاہ کرن تانجو پتہ لگے اتھوں دے لوک کیا چاھندن، اساں صرف 23 اضلاع دی گردان چاتی کھڑوں ، سجنڑو : اناں حالات اچ 23 اضلاع اویں نہ مل ویسن ایندے کیتے وڈی جدوجہد دی ضرورت ھے، اساں صرف  23/23 اضلاع دی گردان لاتی رکھی تے عملی طور کجھ نہ کیتا تے اساں ھک بئے دے آسرے تے ریہیے تاں صرف 3 ڈویژن دے اضلاع تے آن کھڑسوں، فوری طور رابطے شروع کیتے ونجن ، ایں وقت صوبے دے ناں توں زیادہ صوبے دے جغرافیہ دی اھمیت ھے جو کہڑے کہڑے اضلاع شامل پئے کریندن ۔ جیون سرائیکی تے سرائیکیں دے لیڈر. جیوے سرائیکی وسیب ۔ اجمل مسن
رائے احمد خان کھرل دا انگریزاں تے پہلا حملہ
رائے صاحب نے ملاحواں کوں آکھا، ساریاں بیڑیاں ملنگ والے پتݨ تے چھک آؤ، سارنگ نے آکھا، رائے جی، سامݨے توپاں ہن، انگریز جھامرے کوں مونج دی طرح کٹ کے پھوگ بݨا ݙیسن ، ایویں ہی تحفظات چند دیگر ساتھیاں دے وی ہن، ادھی رات دا وقت ہئی، سارنگ دے جواب وچ رائے صاحب نے مجاہدین کوں آکھا، سب توں پہلے میݙا پتر اللہ داد کشتی تے سوار تھیسی، ول میں، تاکہ کل کوں تساں ایہ نہ آکھو کہ رائے جی نے بیکار وچ سب کوں مروا ݙتا تے خود کنارہ کر گئے. لائیلپور دے قریب توں رڑاݨے گراں دی جج قوم وی انہاں دی حلیف ہئی، شیرخان جج نے آکھا، رائے جی، ایہہ چھوکرا کوئی لوہے دا تاں ہے کوئی نہ جیہڑا توپ دا وار روک گھنسی ، اساں سارے جج ایں پتݨ تے لڑ مرسوں تے زندگی بھر ایہ ججاں والا پتݨ سݙویسی، ایہ آکھ کے شیرے جج نے اللہ داد کوں ٻیڑی توں لہا ݙتا۔