cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لوک قِصّے تے لوک کہاݨیاں دی اہمیّت
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:لوک قِصّے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
وقت دے نال نال سرائیکی لوک ݙوہڑے ٻہوں ترقی کِیتی ہِے۔ اڄوکے سرائیکی ݙوہڑے دی اے خوبی اے جو نا صرف روائت نال جُڑا کھڑے بلکہ اِیں اپݨے عہد دے سائل کُوں وی اپݨاں موضوع بݨائے۔ تصوّف دے موضوع توں اپݨا سفر شروع کرین٘دا ہویا ݙوہڑا اَڄ سیاست تے وی ڳالھ کرین٘دے۔ اِین٘دا موضوع بین الاقوامی مسائل وی ہِن۔ سرائیکی ݙوہڑے ا،چ آفاقی حقیقتاں وی مِلدین۔ سرائیکی لوک شاعر اِنّھاں موضوعاں کُوں ٻہوں خوبی نال ݙوہڑے اِچ نِبھین٘دِن۔
سرائیکی ݙوہڑے دی وُسعت دا اندازہ اِیں ڳالھ تُوں کر سڳدے ہو جو اِیں اپݨی عبادات کُوں وی اِیں خوبصورتی نال استعمال کِیتے جو اِیں تلازمے موضوع وِچ نویں جان پا ݙین٘دِن۔
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
جݙاں نکھڑے ہاڑ دا موسم، جݙاں گاہ گہندے، میݙا ہاں لہندے
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
تیݙی مون٘جھ دا ماہ رمضان لڳے، میݙی سِک اعتکاف اِچ ٻہہ ڳئی اے
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
اُونویں وقت ݙوپہراں ٹالھی تے آ کاں ٻہندے، میݙا ہاں لہندے
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
اَکھ تئیں مصروف تراویں وِچ ہن٘ڄ سجدے دے وِچ ڈَھیہ ڳئی اے
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
میݙا شاکر چُلھ تے نئیں ݙسدا، جݙاں ݙینہ لہندے، میݙا ہاں لہندے
شاکر شجاع آبادی دے ݙوہڑے دی ہِک خوبی اے وی ہِے جو اُنّھاں اپݨے ذاتی ݙُکھ کُوں اِیں طرح پیش کِیتے جو اُنّھاں دا ذاتی غم، جڳ دا غم بݨ تے سامھݨے آئے۔ لوکاں اُنّھاں دے غم کُوں اپݨے غم رِیت محسوس کِیتے۔ سئیں دا ہِک ݙوہڑا ملاحظہ کرو:
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
دِل حرص ہوس توں پاک تھئی، ٻُکھ لاہندی لاہندی لہہ ڳئی اے
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
رَبّا ݙیواں ٻیٹھاں تُر تُر کے، تیݙی دُنیا تے، جو تِھین٘دا پئے
کُئی ٻُلّھے شاہ، کُئی مہر علی، باہو سلطان سݙین٘دا پئے
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
جیڑھی روح کوں آسف روزے ہَن اوہا عید نماز توں رہ ڳئی اے
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
کوئی کوٹ مٹھݨ دا شہزادہ، وِچ جڳ دے ݙیکھ چُمِین٘دا پئے
ہِک شاکر ہے تیݙی دُنیا تے جیڑھا مویاں وانگوں جِین٘دا پئے
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
سرائیکی ݙوہڑے دا ہِک وݙا موضوع سرائیکی وسیب اِچ موجود، لوکیں دے معاشی مسائل ہِن۔ جِتھ جیڑھا جیویں جینجھیں مسائل اِچوں گزردا پئے او، سرائیکی ݙوہڑے اِچ اُون٘ویں آپݨی دھاں سُݨوین٘دے۔ نمونہ ݙیکھو:
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
شاکر شجاع آبادی دے ݙوہڑے دا مرکزی نکتہ وارداتِ قلبی ہِے۔ اُوہ اپݨے ݙوہڑے اِچ اِیں مضمون تُوں ٻہوں سارے رنگاں اِچ رنڳین٘دِن۔ ایویں لڳدے جو عِشق اُنّھاں کوں ٻہوں سارے "آداب" تُوں واقف کر چھوڑے۔ عِشق ہمیشہ توں عاشق کُوں عاجزی، انکساری تے مہر و مروّت دا درس ݙین٘دا آندے۔ شاکر شُجاع آبادی وی اِے سارے ڳُݨ عِشق تُوں سِکھن۔ آپ آکھدِن:
ٻہوں ݙُکھ ݙین٘دیں، رَب سُکھ ݙیوی، ہَتھ چا کھڑداں، مجبور جو ہاں
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
ساݙے ٻیٹ تے غربت چھا ڳئی اے، اَساں پتݨ دیاں چھاہِیں ویچ ݙتن
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
تیݙے رستے ݙو، چن ہر ویلھے، اَکھ لا کھڑداں، مجبور جو ہاں
سُݨ چنڳا، مَندا ٻول تیݙا، نیویں پا کھڑداں، مجبور جو ہاں
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
اساں جھوک دے وسدے وَݨ ویچن، اساں پین٘گھاں، لوہیں ویچ ݙتن
شاکر شجاع آبادی لوک شاعر
ݙے دِھکّے شاکر ٹور ݙین٘دیں، وَت آ کھڑداں، مجبور جو ہاں
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔
سرائیکی لوک ݙوہڑے دے موضوعات
ساݙے حال وِکا ڳئے منڈیاں تے، اساں کانے، کانہیں ویچ ݙتن
توں آصف ونگاں اَڄ گِھن آئیں، اساں کݙݨ دیاں ٻان٘ہِیں ویچ ݙتن
جیڑھے مُلخ تے وسدے وَݨ وِک ون٘ڄن، جِتّھاں کانے، کانہپیں، پتن دیاں چھاہِیں، تے پِینگھاں لاہِیں، وِکّن تے آ ون٘ڄݨ تاں اُتّھاں ݙو حقیقتاں یا کم از کم اِنّھاں اِچُوں ہِک حقیقت بہر حال موجود ہون٘دی ہِے۔ او اے ہِے جو وسیب دے وݙیرے دا، بے اَنت لوبھ، مکن تے نئیں آن٘دا پِیا تے یا وَت وسیب محرومیاں تے مجبوریاں دا، نہ صرف شکار تھی ڳئے، بلکہ مایوس تھی چُکیے۔ ایجھیں معاشریاں اِچ مقتدر طبقہ بے حس تے مزدور طبقہ مایوس تھی وین٘دے۔
پر جئیں ویلھے، ایجھاں وسیب نندر اِچوں جاڳدے، تے اُو، اپݨے حق کِیتے رون٘دا، یا احتجاج ضرور کرین٘دے۔ رووݨ، یا احتجاج وی اے سوچ اساکوں اُوں عہد دی شاعری وِچ وی سُݨین٘دی ہِے۔ کہیں وی وسیب دے ڄاڳݨ دا پن٘دھ، اُون٘دے رووݨ توں شروع تِھین٘دے۔ سئیں ارشاد ناصر دے ݙوہڑے دا اِیں حوالے نال ہِک نمونہ ݙیکھو:
میں پاند ٻوچھݨ دے وُݨ وُݨ کے ہَم ٻال پڑھائے، میݙے کہیں کم آئے
ٻِیا، فیس دی خاطر خابیں دے، ہم ٹُکر پکائے، میݙے کہیں کم آئے
وَل ناصر ہر ہمسائے کولوں، ہم قرضے پائے، میݙے کہیں کم آئے
کل ݙو، سیٹاں چپڑاس دیاں اَئین، گِھن گودا ڳئے، میݙے کہیں کم آئے
ٻاہرے رابطے
ونکی:احمد خان طارق دے ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔
نون غنہ
نون ساکن ݙو قسمی ئِ پہلی او نون ساکن جہڑی جو اتے بیان کیتی ڳئی ئِ تے ݙوجھی نون ساکن کوں نون غنہ آکھیا ویندے ۔نون ساکن تے نون غنہ ئِ چ ٻہوں فرق ئِ ۔ نون ساکن کوں کہیں وی شعر دی تقطیع ئِ شامل کیتا ویندے جݙاں جو نون غنہ حذف تھی ویندی ئِ ۔اُتے ݙتے ڳئے شعر دی تقطیع ملاحظہ ہووے پہلا مصرعہ۔ غیر کِن اڄاں وفاداری دی کجھ امید ہے غَ۔ی۔ر۔کِ۔ن۔اَ۔ج
غیر کن اڄ (فاعلا تن) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔تُ۔ن ڄ۔ا۔وَ۔فَ۔ا۔دَ۔اڄاوفادا(فاعلا تن) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔تُ۔ن رِی۔دِ۔ی۔کُ۔جھ۔اُ۔م ری دی کُجھ ام (فاعلا تن) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔تُ۔ن مِ۔ی۔د۔ہِ۔ی مید ہے (فاعلا ت) ۔ فَ۔ا۔عِ۔لَ۔ا۔ت
ڳالھ کجھ ایں تھئی ئِ جو ’’کِن ‘‘دی ’’نون ساکن ‘‘تاں تقطیع ء ِچ شامل تھئی ئِ پر ’’اڄاں ‘‘دی نون غنہ شامل نھئیں تھئی ۔ ݙوجھی ڳالھ اے ہے جو جہڑی نون ساکن کہیں حرفِ علّت دے بعد آوے یا جہڑی کہیں اڳلے صحیح حرف تَہجّی نال ڳنڈھی کھڑی ہووے ۔ ’’نون غنہ ‘‘اکھیندی ئِ ۔ مثلاً ݙند (ݙ،ن،د) بھنگی (بھَ، ں، گِ،ی) بنڈل (بَ،ں،ڈَ،ل) وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی ’’ن ‘‘نون غنہ ئِ۔ نانگ تہذیبِ فرنگ دا ، ڈنگ کے وہندا ، وہ گئے ماندریئں کوں مندر بھل گئے ، ٻس کُٹیندے پئے لکیر ،بحر، فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلات۔
پہلا مصرعہ:نانگ تہذیب فرنگ دا، بروزن فاعلاتن فاعلاتن۔
14حروف تَہجّی جیندے وچ نانگ تے فرنگ دے ’’ݙونون غنے‘‘ شامل کائینی۔ ݙنگ کے وہندا (بروزن فاعلاتن )7 حروف تَہجّی جیندے وچ ݙنگ تے وہندا دے ’’ݙو نون غنے‘‘ شامل کائینی ایویں ای ݙوجھے مصرعے دے لوظیں۔ ماندرئیں کوں، مندر تے کٹیندے دے ’’پنج نون غنے ‘‘ شامل کائینی ٻس ایجھیں نون جہڑی جو نک ئِ چ ٻولی ون٘ڄے لکھی تاں ون٘ڄے پر پڑھی نہ ون٘ڄے تے نہ او کہیں تقطیع ئِ چ شامل کیتی ون٘ڄے نون غنہ اکھیندی ئِ۔
وسیب دا بخت ......ملک غلام عباس غمگین
(لکھت: پروفیسر محمد صدیق ملک....اسلام آباد)
سئیں غلام عباس غمگین ؔ ضلع بہاول پور دے مشہور قصبہ نور پور نورنگا دے نینگر بخت اتے فخر ہِن، طبعیتاً فقیر ہِن ۔ انہاں دی کتاب ’’ہنجھ دا ماتم‘‘ ڈُٖکھ ، درد، کشالے، ٻاݨ تراݨ دا مجموعہ ھے۔ اینکوں پڑھ تے معلوم تھیندے جو غلام عباس غمگینؔ عزم ہمت ، جوش جذبہ تے محبت دے اسیر ہِن۔ آپ وسیب دیاں سچیاں جذبیاں دے ترجمان ہِن ،و سیب دا حُسن تے سنگار ہِن۔ وسیبی رنگاں ، رواجاں ، خوشیاں ، غمیاں ، رسماں ،ریتاں دا اظہار ہِن۔ ٻالاں ،نینگراں ،بُٖڈھڑیاں دی زبان ہِن۔ جھڑ ، مینہہ ، کھِمن،گاج اتے دھرتی دی شان ہِن۔ غمگین سئیں سرائیکی زبان دیاں رڳاں اچ گردش کریندا سچا خون ہِن۔ اِنھاں دے کلام وچ اللہ تے اوندے رسول دا شان وی ھے، سچے تے لافانی دین دا بیان وی ھے۔اسلامی طور طریقے احیاء اتے ضابطیاں دی تڑپ وی ھے ۔ قومی بے حِسی بے راہ روی دا ارمان وی ھے۔
اِنھاں دے کلام وچ امیرویں ٹھاٹھ تے موج وی ھے۔ غریب دی عزت دے لیر کتیراں بوچھݨ دا عکس وی ھے۔ اتے پیروراݨے سردی وچ ݙکدے کنبدے اتے گرمی وچ گنجی ککری تلے اوکھے ساہ گھِندے ٻال دی فریاد وی ھے۔ انہاں دے کلام وچ صاحبِ اقتدار لوکاں دے گُنگے ٻوڑے ، پیروں منڈے اتے ہتھوں ٹُنڈے ہووݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ دھاں وی ھے فریاد وی ھے اکھیں دے اندھیاں اڳوں رووݨ وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ وسیب دے بے حِس بے تڑپ اتے مُردہ عقل لوکاں اَتے اُنھاں دی سوچ کوں جڳاوݨ اتے راہ تے لاوݨ دا احساس وی ھے۔ اِنھاں دے کلام وچ سوجھلا وی ھے صاف سُتھرا رستہ وی ھے ۔ پاندھی دا دِل ٻدھواوݨ دی جُرأت تے ہمت وی ھے۔ انھاں دے کلام وچ ہر او حیلہ اتے ترلہ ھے جیڑھا جو انسان کوں انسانیت دی معراج تے پُچاوݨ دا سبب ھے۔ میں دُعا کرینداں جو اللہ تعالیٰ اساݙی قوم کوں مذہبی ، روحانی تے جسمانی سکون بخشے اتے غلام عباس غمگین ؔ دے کلام وچ زور تے ہمت عطا کرے۔آمین
پاکستانی زباناں دا لسانی اشتراک
پاکستانی زباناں اچ لسانی اشتراک زباناں دا ہکو جیہاں ہووݨ اظہر حسن الشمس ہے۔
پاکستانی زباناں
اَساݙے مُلخ پاکستان وِچ ٻولے، لِکّھے اَتے پڑھے ون٘ڄݨ آلیاں ٻولیاں / زباناں جین٘ویں اردو، پشتو، سرائیکی، سندھی، پنجابی، ڄٹکی، پوٹھوہاری، ہندکو، بلوچی، کشمیری اَتے ٻئے زباناں وِچ ہِک لسانی اشتراک پاتا وین٘دا ہِے۔ اَتے اِیں پاروں اِنّھاں ٻولیاں دے مضامین / لوک ادب تے ادبی سرمائے دا ہِک توں ٻئی ٻولی وِچ ٻولی وٹار کِیتا وین٘دا ہِے۔
لسانی اشتراک
پاکستانی زباناں اچ لسانی اشتراک زباناں دا ہکو جیہاں ہووݨ اظہر حسن الشمس ہے۔ ایندے علاوہ اے سبھے پاکستانی زباناں آپݨی علیٰحدہ سنڄاݨ وی رکھیندیاں ہن پر نحوی مساخت تلفظ تے ذخیرہ الفاظ اچ وی اشتراک دی وجہ کنوں انہاں دا ڳوڑھا تے گھاٹا رشتہ وی ہے اردو کیونجو اساݙی قومی زبان ہے قومی زبان اچ تخلیقی تھیوݨ آلے ادبی شاہکاراں دا ݙوجھیاں زباناں دی طراں سرائیکی زبان نے وی اثر گدا ہے تے سرائیکی زبان اچ تخلیق تھیوݨ آلے تخلیقی ادب دا اردو زبان اچ وی ترجمہ تھیا ہے۔
سرائیکی اتے اردو دا اشتراک
سرائیکی زبان توں اردو زبان اچ ترجمے دی رفتار ٻہوں سست ہے پر حوصلہ افزاء ہے ضرورت ایں ڳالھ دی ہے جو ایں ڳالھ دا جائزہ گدا ونڄے جو سرائیکی زبان توں اردو زبان وچ ترجمے دے محرکات کیا ہن۔
"اردو تے سرائیکی زباناں کیوں جو ٻہوں نیڑے ہن تے ول سرائیکی زبان تے اردو دی تشکیل وچ وی حصہ پاتا ایں کیتے ݙونہاں زباناں دے احساس شرکت نے آپت اچ میل جول دے لسانی رشتے کوں ٻیا وی زیادہ مضبوط کیتا ایہا وجہ ہے جو سرائیکی نے اردو زبان وچ ترجمے دے ضمن وچ نسبتاً زیادہ آسانی مل سڳی ہے۔ ‘‘
اردو تے سرائیکی زبان وچ جیڑھا گھاٹا تہذیبی، ثقافتی، سماجی، ادبی، لسانی رشتے موجود ہن انہاں دی آپتی خوشبو ہک فطری کشش دا تے ترجمے دا سوّب ہے۔ ایہا وجہ ہے جو ٻہوں سارے معروف شاعر ادیب جنہاں دی مادری زبان سرائیکی ہے پر او آپݨی مادری زبان دے نال نال اردو زبان وچ وی تخلیقی اظہار کریندے پئین ایویں او ݙونہاں زباناں سرائیکی تے اردو اچ تخلیقی اظہار دے حوالے نال جذباتی تے روحانی ہم آہنگی فکر دا پورا احساس رکھیندے ہن۔
حوالہ جات
ونکی:ٻولی وٹار ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب ۔ ونکی:لوک ادب ۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب ۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری ۔
وسیب اچ قبضہ گیری
سرائیکی وسیب وچ قبضہ گیری، تحریر,: کرن لاشاری صدر، سرائیکی عوامی تریمت تحریک
ملتان دے لوک فنون دے ݙو مہان٘درے ناں
محمد راشد حسین سیال
ملتان دے نوجوان ہونہار خطاط محمد راشد حسین سیالؔ وی لوک فنِ خطاطی اِچ سوہݨاں کم کریندے پَین۔ لفظاں دی ساخت اور قطاں دی پیمائش دے معیار کوں اِنہاں حفظ کیتا ہوئے۔ لکھدن تاں ہر خط اِچ جہڑھے مروّجہ و مقبول خط ہِن۔ انہاں کجھ نویاں اختراعات وی کیتن انہاں نے خطاطی دا فن محمد ظہور آزاد ابن استاد عبد الشکور توں سکھیا ہَا اَتے اَج اِے آپݨے استاداں دا تے آپݨے شہر دا ٻہوں ناں روشن کریندے پَین۔ مدینہ منوّرہ روضۂ اطہر نبی سئیں ﷺ تے پاکستانی خطاط اُستاد شفیق الزمان کولوں وِی خطاط راشد سیالؔ نے شاگردی دا اِعزاز پاتے۔ ہِک نویں طرزِ تحریر دِی اِختراع وی کیتی ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
ٻولی وٹار
ٻولی وٹار کیا ہے اے ہک بنیادی تے دلچسپ سوال ہے پر ایندا جواب اُکے تے سادہ کوئینی ایندی وجہ ٻولی وٹارے دی اہمیت تے افادیت ہے جیڑھی جو اساکوں ایندے پاسے متوجہ کریندی ہے۔
ٻولی وٹار دا مطلب
ٻولی وٹارے دے معنی تے مطلب کوں سمجھیا ونڄے۔ ڈاکٹر مرزا حامد بیگ آہدے ہن جو :
میݙے خیال وچ ٻولی وٹار ہک زبان وچ حقیقت کوں پیش کرݨ کوں ݙوجھی زبان اچ منتقل کرݨ ہے کئیں لکھت تصنیف یا تالیف کوں کئیں ݙوجھی زبان وچ منتقل کرݨ دا عمل ٻولی وٹار سݙیندا ہے۔
ترجمے دے بارے وچ اے ہک سادہ جیاں بیانیہ ہے جیندے نال اساکوں پتہ لڳدا ہے جو ہک زبان توں ݙوجھی زبان متن کوں منتقل کرݨ دے عمل دا ناں ٻولی وٹار ہے پر اساکوں لفظ ٻولی وٹار دے ماخذ دے بارے اچ ایندی ڄاݨ سنڄاݨ سمجھݨ ضروری ہے جو ایندے بنیادی اعتبار نال کیا معنی سامݨے آندے ہن۔
ٻولی وٹار دی تاریخ
ٻولی وٹار، باب تفعلہ توں عربی زبان دا لفظ ہے جیندا مادہ ر۔ ج۔ م۔ ہے رحیم توں تفعلان دے وزن دا ترجمان بݨا ہے جیندا مطلب ہے جو ہک زبان توں ݙوجھی زبان اچ ٻولی وٹار کرݨ آلا۔
ایں کیتے اردو زبان وچ اے لفظ عربی زبان توں آیا ہے جینکوں انگریزی زبان اچ ٹرانسلیشن آکھیا ویندا ہے۔ جیندی وضاحت کریندے ہوئے مظفر علی سید لکھدے ہن:
’’جو ٹرانسلیشن دا لفظ مغرب دی جدید زباناں وچ لاطینی توں آیا ہے تے ایندے معنی ہن جو پار گھن ونڄݨ ہے ایں توں قطع نظر کوئی خاص ٻولی وٹار کرݨ آلا کئیں کوں پار پہنچیدا دی ہے یا نئیں اے مفہوم مطلب نقل مکانی تیکر کھنڈا ہویا ہے۔ اردو تے فارسی اچ ترجمے دا لفظ جیندا اشتقاقی رابطہ ترجمان تے مترجم ݙونہاں نال ہے عربی توں آیا ہے اہل لغت (اہل زبان) ایندے چار کم از کم معنی لکھدے ہن یا درج کریندے ہن۔ ہک توں ݙوجھی زبان وچ نقل کلام، تفسیر تے تعبیر دیباچہ تے کئیں شخص دا احوال یا تذکرہ شخصی اے سبھ معنی آپت وچ اکٹھے ہن ۔‘‘
اساکوں ماخذ توں پتہ چلدا ہے جو اے لفظ اردو تے فارسی زباناں اچ عربی توں آیا ہے جیندے توں مراد کئیں لکھت متن دے معنی تے مطلب کوں ٻولی وٹار کرݨ آلی زبان اچ بیان کرݨ ہے۔ ایں عمل اچ مترجم کوں کئیں حد تیکر کامیابی ملدی ہے اے ہک الگ بحث ہے۔
ماضی دا دور
انگریزی لفظ Translation دے نال کئی سابقے تے لاحقے تے متبادلات جُڑے ݙکھائی ݙیندے ہن مثال دے طور تے ٹرانس پلانٹیشن فارمیشن ٹرانس میونیشن وغیرہ جیندے بارے اچ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز لکھدے ہن جو ہک زبان اچوں کیتی ہوئی ڳالھ کوں ݙوجھی زبان اچ پہچاݨ دے عمل دا سادہ ناں ٹرانسلیشن ہے یا ٻولی وٹار ہے پر اصل وچ اے عمل اتنا سوکھا تے سادہ کوئینی جو ایندے سوچ ٹرانس دے نال نال کرپشن پلاٹیشن فگریشن تے میوٹیپشن دیاں کیفیات وچوں وی لنگھڑاں پوندے تے ول ونڄ تے ترجمے اچ او سچائی سچ ݙسدا ہے جینکوں تخلیق آکھیا ونڄ سڳیجے۔
ایندے باوجود لفظ ترجمے دے معنی تے مطلب آپݨے لسانی ثقافتی تے نظریاتی پس منظر وچ کجھ صاف تے کجھ مدہم مبہم ݙکھائی ݙیندے ہن پر انہاں دے ترجمے دی اہمیت اچ کجھ فرق نئیں پوندا بلکہ جدید دور اچ ترجمے دی اہمیت ہی زیادہ ودھدی ویندی ہے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:ٻولی وٹار
لوک قصّہ تے انسانی حیاتی
لوک قصہ انسانی حیاتی وچ مضبوط وݨ وانگوں ہوندے جیندیاں پاراں صدیاں دے انسانی تجربات ، شعور اتے حکمت دی زمین وچ گہپیاں  ہوندن۔
لوک قصّے دی افادیت بارے سرائیکی دانشور رانا محبوب اختر دا آکھݨ ہے :
"اُنویں تاں قصے دے اتنے معنی تے ،مفاہم ہوندن جتنے قصے کو ں پڑھݨ تے سݨݨ آلیاں دے ذہن اچ آندن پر سارے قصے کہاݨیاں ساݙی سوچ تے خیالات دا پڑݙ و ہوندن ۔حیاتی بارے اساݙا نقطہ نظر ایہ ہے جو لوکاں دی مونڈھی معاشرت دا پہلا مسودہ ، قومی باز گشت ، ذہنی قالب ، بلیغ استعارہ تے جادوبھریا بیانیہ ہے۔ کہاݨی ساݙے جرائم ، نفرتاں ، محبتاں ، فیصلیاں تے تَݨ وَݨ دی تفسیر ہوندی ہے۔ قصہ ساݙی سنڄاݨ تے ساݙے اندر کوں ٻاہر دی دنیا ڄال جُڑیندے۔ ساݙیاں سماجی قدراں دی جالکاری وی ووݨت دا حصہ ہوندی ہے ۔رڈ یارلپلنگ Rdyard Kipling آکھیا ہا جے تاریخ کہاݨیاں وانگوں پڑھائی ویندی تاں لوک اینکوں کݙاہیں نہ وسردے۔ ایں ڳالھ اُتے کئو کروں تاں سدھ پوندی اے جنھاں کوں تاریخ یاد ہووے تاں ول اوخونی تاریخ دے پُکھاابواب دہراوݨ دا موقعہ نی ݙیندے ۔ شایت خوراک ، مکان تے سنگتیاں دے قصے کہاݨیاں انسان دی سبھ توں وݙی ضرورت ہن۔ ساری موسیقی ، ادب تے جھمر داستان گوئی ہے تے اساں ٻالاں وانگوں ایندی چن چیندے تے وݙیاں وانگوں ایں توں سبق سکھدے ہیں۔ ریاست تے میڈیا دی وَٹھ توں پروبھرے ذہن شعورخاب و خیال تے خالق و مخلوق دی دنیا دا قصہ ای مختلف ہے۔ ہک ایجھا قصہ جیڑھا جرائم ، بیماریاں تے موت توں ڈھیرتکڑا ہتھیار ہے۔ لافانی ہومرآپݨے رزمیہ اِچ ہک تکھی انگوری دی شراب جیڑھی دانشوراں کوں اپنے پھیپھڑیاں دی پوری طاقت نال گاٖوݨ کھلݨ تے جُھمرمارݨ تے ایجھیاں کہاݨیاں سݨاوݨ تے مجبور کریندی ہے ۔ ایہ سبھو صحت دی علامت ہن۔ حالانکہ ـ’’اہل قال ‘‘ اینکوں گلہپ آہدن۔ ‘‘
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی ادب وِچ لوک قِصّے دی اہمیّت ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:لوک قِصّے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصّہ
بنگالی لسانی شناخت دی کہانی
بنگالی لسانی شناخت دی کہاݨی
بھاشا اندولن مشرقی بنگال دے ایوانیں وچ اردو دے نال نال بنگلہ کوں سرکاری زبان دی حیثیت ݙیواوݨ کیتے چلائی ڳئی ہک تحریک ہئی، جیندے وچ جدید،. تعلیم یافتہ تے آپݨی ما ٻولی دا شعور رکھݨ آلے پیشہ ور سیاسی لوک تے طلبا شامل ہن ـ بعد ءچ ہیٹھلے درجے دے (نکے پیشیں آلے غریب عوام ) لوک وی تحریک ءچ رل ڳئے ہن ـ
بنگلہ پہچاݨ دا تصور کئی مرحلیں تے درگھیا ہویا ہےتے ایندے ڈھیر سارے پہلو ہن. 1872 دی مردم شماری دے مطابق بنگال دی 48% ابادی مسلمان ہئی. انہیں وچ زیادہ تر کسان، مزدور تے دستکار ہن. انہیں کوں اتراپ آکھیا ویندا ہا. صاحب ثروت مسلمانیں کوں اشراف آکھیا ویندا ہا. اشراف اکثرا اردو ٻولیندے ہن? جیرھے مسلمان بنگلہ ٻلیندے ہن انہیں دی بنگلہ وی مغلیہ دور دی سرکاری زبان فارسی دے اثرات توں مسلمانی بنگلہ یا دوبھاشی بݨ ڳئی ہئی، اوندے وچ عربی، فارسی،. ترکی الفاظ تے محاورے شامل تھی ڳئے ہن تے زبان اسلامائز تھی ڳئی ہئی. انگریزیں دے آوݨ، چھپائی دی ایجاد تے چھپے ہوے مواد دے ودھݨ نال بنگالی زبان تے ادب دا revival تھیوݨ لڳا. انگریز نے فوج، اعلیٰ انتظامیہ تے ریونیو دے ادارے آپݨے کولھو رکھے لیکن عدلیہ تے سول بیوروکریسی دے در مقامی لوکیں کیتے کجھ حد تئیں کھول ݙتے. مسلمان چونکہ انگریزی سکھݨ توں انکاری ہن تہوں سرکاری شعبیں وچ ہندوئیں دی برتھی زیادہ تعداد وچ تھئی تے 1837 وچ سرکاری زبان بنگالی کوں بݨا ݙتا ڳیا. فورٹ ویلیم دے پنڈتیں بنگالی وچ سنسکرتی رنگ شامل کرݨ تے زور لایا? مسلمانیں کوں ہوش آیا تاں انہیں برطانوی افسر کوں سفارش کیتی جو بنگالی. مسلمانیں کوں اردو، فارسی تے عربی زباناں پڑھایاں ونڄن.
1899 وچ نواب علی چوہدری "بنگیا ساھتیا مسلمان سبھا' (محمڈن سوسائٹی فار بنگالی لٹریچر) بݨا کے ہک اصلاح یافتہ زبان بݨاوݨ دا آہر کیتا. اے پہلی واری مقامی شناخت آلے پاسے ہک قدم ہا. محمڈن ایجوکیشنل کانفرنس 1906بمقام ڈھاکہ وچ مشرقی بنگال دے ہک مندوب عبدالکریم آکھیا جو "بنگال دے مسلمان اردو فارسی دے بغیر تاں ری سگدن، بنگلہ دے بغیر نئیں رہ سڳدے".
مسلم لیگ چونکہ سارے ہندوستان دے مسلمانیں دی نمائندگی دا دعوی کریندی ہئی تہوں او مقامی کلچر تے زبانیں دی شناخت دی نفی کریندی ہئی، اتے سارے مسلمانیں دا وجود ہک زبان تے ہک مزہب اتے رکھدی ہئی. اوں زمانے وچ بنگال وچ ݙو تحریکاں کٹھے ٹردیاں پیاں ہن ہک بنگالی تے ݙوجھی مسلم شناخت.
اوں عرصے ءچ کجھ اہم واقعات تھئے:
⚀ آل انڈیا مسلم لیگ دے 1937دے لکھنو اجلاس وچ بنگالی مندوبین اردو کوں سارے مسلمانیں دی قومی زبان آلی قرارداد دی مخالفت کیتی.
⚀ 1937وچ ڈھاکہ یونیورسٹی دے وائس چانسلر دی سفارش تے یونیورسٹی وچ بنگلہ زبان کیتے انج شعبہ بنایا گیا.
⚀ تمدنی مجلس TM نے بنگلہ کوں بطور ⑴ ذریعہ تعلیم ⑵ عدالتی زبان ⑶ انتظامیہ دی زبان ⑷ تے ذرائع ابلاغ دی زبان بݨاوݨ دا مطالبہ کیتا. بھل اوں ویلہے مسلم لیگ ݙتا زور ایتلا ہا جو انہیں جماعتیں کوں بیک فٹ کر ݙتا گیا.
پاکستان دی پہلی تعلیمی کانفرنس 27 نومبر 1947کراچی وچ تھئی. وزیرتعلیم فضل الرحمن (جیرھا ہک بنگالی ہا) آکھیا جو اردو کوں پاکستان دی قومی زبان بݨاوݨ کیتے موجود بنیاداں ناکافی ہن. ایں کانفرنس ءچ مادری زبانیں کوں تسلیم یتا گیا لیکن اردو تے انگریزی کوں سرکاری زباناں آکھیا گیا.
6 دسمبر 1947کوں ڈھاکہ یونیورسٹی وچ اردو مخالفت تے بنگلہ دے حق ءچ اجلاس تھیا جیندے وچ اساتذہ تے طلبا شامل ہن. اتھاں اے مطالبہ کیتا گیا جو بنگلہ کوں بنگال دی سرکاری زبان نئیں بلکہ پاکستان دی سرکاری زبان دا درجہ ݙتا ونڄے. اجلاس دے بعد طلبا خواجہ ناظم الدین دہ رہائش گاہ تے ڳئے. خواجہ ناظم الدین یقین دہانی کروائی جو بنگلہ کوں سرکاری زبان بنایا ویسی. لیکن ایں بیان تے عمل نہ تھیا.
1948ء:
اردو بنگالی تنازعہ اوں ویلہے زور پکڑیا جڈاں پاکستان دی آئین ساز اسمبلی دے ہک ہندو ممبر دھریندر ناتھ دتہ اسمبلی وچ اے مطالبہ کیتا جو اردو انگریزی دے نال بنگلہ کوں اسمبلی دیں زبانیں وچ شامل کیتا ونڄے. ایندے ولدے اچ وزیراعظم لیاقت علی خان آکھیا "پاکستان برصغیر کے دس کروڑ مسلمانوں کے مطالبہ کی بنیاد پر قائم ہوا. اور دس کروڑ مسلمانوں کی زبان اردو ہے. "
خواجہ ناظم الدین آکھیا جو اوندے صوبے دے لوک وی بنگلہ نئیں اردو چاہندن. انہیں بیانات دی بنگال ءچ ٻہوں مخالفت کیتی گئی اتے عوامی تحریک زور پکڑیا. 15مارچ 1948کوں خواجہ ناظم الدین کوں جھکݨا پیا تے طلبا نال 8نکاتی معاہدہ منݨا پیا. جیندے وچ شامل ہا جو "بنگال دی آئین ساز اسمبلی وچ اپریل دے پہلے ہفتے ہک خاص قرارداد پیش کیتی ویسی جیندے وچ آکھیا ویسی جو بنگلہ زبان کوں ریاست دی زبان منیا ونڄے تے ایکوں اوہو درجہ ونڄے جیرھا پاکستان اسمبلی تے مرکزی حکومت وچ اردو دا ہے. "
19مارچ 1948 کوں قائداعظم محمد علی جناح ڈھاکہ دا دورہ کیتا،  ائیرپورٹ تے ہزاراں بندیں استقبال کیتا. 21مارچ کوں جناح صاحب ریس کورس میدان وچ تقریر کیتی تے آکھس:
"میں صاف الفاظ میں کہنا چاہتا ہوں کہ اس بات میں کوئی صداقت نہیں کہ بنگلہ زبان کے حوالے سے آپکی نارمل زندگی میں کوئی خلل ڈالا جاے گا. آپ لوگ یعنی اس صوبہ کے لوگ فیصلہ کریں گے کہ اس صوبے کی زبان کونسی ہوگی. مگر جہاں تک پاکستان کی ریاستی زبان کا تعلق ہے، میں صاف بتا دوں کہ اردو کے علاوہ کوئی دوسری زبان نہیں ہوگی. ایک قومی زبان کے بغیر کوئی قوم متحد اور یکسوئی سے زندہ نہیں رہ سکتی. "
تقریر دے بعد لوک مشتعل تھی ڳئے تے پارک دا ہک گیٹ تروڑ ݙتا تے آرائشی تنصیبات کوں بھن تروڑ دا نشانہ بݨایا.
26مارچ کوں یونیورسٹی کانووکیشن دے دوران قائداعظم ولا تقریر کیتی تے ولا اردو ریاستی زبان ہووݨ دی ڳالھ کیتی. ایں دوران طلبا شورشرابا گھت ݙتا تے قائداعظم تقریر پوری کیتے بغیر واپس لگے ڳئے. بعد ءچ طلبا دے ہک کٹھ جناح صاحب نال ملاقات ونڄ کیتی تاں جناح صاحب آکھیا جو اوں 8 نکاتی معاہدے تے دباؤ ءچ دستخط تھئے ہن. اے ملاقات طلبا کیتے مایوس کن رہی.
ایں دوران سرکاری نقطہ نظر اے بݨ گیا جو بنگالی لسانی تحریک کمیونسٹیں، ہندوستانی ایجنٹیں تے مسلم لیگ مخالف لوکیں دی طرفوں چھوڑیا ڳیا ہک شوشہ ہے.
1952ء:
مشرقی پاکستان وچ اے احساس زور پکڑیندا پیا ہاجو مغربی پاکستان دے ہتھو بنگالیں دا استحصال تھیندا پئے. اُݙو خواجہ ناظم الدین جیرھا اوں ویلہے وزیراعظم ہا، ڈھاکہ پہنچ کے اعلان کیتا جو اردو پاکستانی قومیت دی علامت ہے اتے ایہا پاکستان دی ریاستی زبان راہسی ـ ایں بیان دے خلاف شدید ردعمل آیا. اخباریں وچ کالم تے ممضمون چھپݨ لڳ پئے. 30جنوری کوں ڈھاکہ وچ بنگلہ دے حقءچ ٻہوں وݙا مظاہرہ تھیا. خواجہ ناظم الدین دے بیان دی مزمت کیتی گئی. مولاناعبدالحمید بھاشانی طلبا کوں اپیل کیتی جو او اڳو ودھن تے 50ملین لوکیں دے اُتے ہک اوپری ٻولی کوں نافذ کرݨ دی مخالفت کرن.
"راشٹرو بھاشا بنگلہ چائی"
20فروری کوں ڈھاکہ وچ ہڑتال تے دفعہ 144نافذ کر ݙتا گیا.
21 فروری 1952 (اکوشے):
21 فروری کوں طلبا ڈھاکہ یونیورسٹی وچ کٹھے تھئے تے ایں کٹھ وچ دفعہ 144کوں تروڑݨ دا فیصلہ کیتا. طالب علم چار چار پنج پنج دے گروپیں وچ ٻاہر نکلݨ شروع تھئے. اوندے بعد حالات تاریخ ساز بݨ گئے.
ڈھاکہ ہائی کورٹ دے جسٹس ریلیئر دی تحقیقات دے دوران پولیس بیان ݙتا جو 39 گیس گرنیڈ، 72 آنسو گیس دے گولے تے 27 گولیاں چلیاں، جیندے نال 9 بندے زخمی تھئے، جنہیں وچ 3 طالب علم تے 6 آؤٹ سائڈر ہن.
ایں واقعے دے بعد احتجاج وچ شدت آ گئی. ایں خبر دے بعد کجھ بنگالی مسلم لیگی راہنما جماعتی رکنیت کنیں مستعفی تھی ڳئے. ابوالکلام شمس الدین اسمبلی رکنیت کنیں استعفیٰ ݙے ݙتا. اسمبلی وچ حکومت مخالف سخت نعرے بازی تھئی تے اپوزیشن اراکین احتجاج ءچ واک آؤٹ کر ڳئے. ترگاباگش تے شمس الدین پارٹی رکنیت کنیں مستعفی تھی ڳئے. شہدا دے حق ءچ جلسہ کیتا گیا اتے شہید مینار یادگار دے طور تے بݨایا گیا. جلسے وچ طلبا دی نعرے بازی جاری رہی جیندے وچ وزیراعلی نورالامین دی برطرفی تے اوندے خلاف قتل دا مقدمہ چلاوݨ دی ڈیمانڈ ہئی. بنگالی زبان تے تحریک دی مخالفت کرݨ آلے اخبارات دے دفتر ساڑ ݙتے گئے. اُڈو حکومت سیاستدانیں، دانشوریں تے تحریکی کارکنیں کوں ڈھکݨ شروع کر ݙتا. ایں یکی صورتحال کوں کمیونسٹیں تے ملک دشمن غداریں دی سازش قرار ݙتا.
بنگلہ بطور ریاستی زبان:
مشرقی پاکستان وچ لوکیں دی حکمران جماعت مسلم لیگ کنیں ناراضگی دا اندازہ 1954دے انتخابات دے ذریعے لایا ونڄ سڳدے. 1953ءچ اپوزیشن جماعتاں عوامی لیگ، کرشک سرامک تے نظامِ اسلام پارٹی کٹھیاں تھی کنیں ہک متحدہ محاذ "جکتو فرنٹ " بݨایا. انہیں 21 نکاتی منشور پیش کیتا، جیندے وچ بنگالی زبان متعلق اے نکات شامل ہن:
⑴ بنگالی کوں پاکستان دی سرکاری زبان بݨایا ویسی.
⑵ ذریعہ تعلیم ماء ٻولی وچ ہوسی.
⑶ وزیراعلی ہاؤس کوں بنگالی زبان دا تحقیقی مرکز بݨایا ویسی
⑷ 21 فروری کوں شہیدیں دا ݙینہہ قرار ݙے کے سرکاری چھٹی کیتی ویسی (بعد ءچ ایہو ݙینہہ ما ٻولی دا عالمی ݙینہہ بݨیا)
⑸ 21 فروری دی یادگار شہید مینار بݨایا ویسی تے شہدا دے خاندانیں کوں معاوضہ ݙتا ویسی.
ایں متحدہ محاذ الیکشن وچ 237 سیٹیں وچو 215 سیٹاں جیتیاں. مسلم لیگ کوں صرف 9 سیٹاں ملیاں. حکومت بݨݨ دے 3 مہینے بعد ای مرکزی حکومت صوبائی کوں برخاست کر کے 35 صوبائی اسمبلی دے ممبر گرفتار کر گھدے، جیندے وچ شیخ مجیب الرحمن وی شامل ہا. انہیں دے اُتے بنگالی فسادات، کمیونسٹیں دی مداخلت دی حوصلہ افزائی کرݨ تے مرکز دے خلاف سازش کرݨ دے الزامات لائے ڳئے.
حالات ایویں ٹردے ریہے. 1956ءچ پاکستان دا پہلا آئین بݨیا تاں اوندے وچ اردو تے بنگلہ کوں ریاستی زبان قرار ݙتا گیا. ہُݨ بظاہر لسانی تحریک مک گئی ہئی بھل اکوشے21 نہ مکا.
1956دے بعد بنگالیں دی زیادہ توجہ معاشی تے سیاسی مسائل دے پاسے تھی گئی لیکن لسانی ڳالھ وی ٹردی رہی، کیوں جو بنگالی شناخت وچ لسانی پکھ ٻہوں نشابر ہا.. اُڈو مرکزی حکومت بنگالی پریشر کوں تروڑݨ دی کوشش ءچ ہئی. 31دسمبر 1958 کوں ایوب خان کابینہ اڳو اے تجویز رکھی جو پاکستان دیں زبانیں کوں رومن رسم الخط وچ لکھیا ونڄے، تاں جو یکساں زباناں ہک مشترکہ زبان وچ تبدیل تھی ونڄن. ایں تجویز دی ہر کہیں مخالفت کیتی.
1961ءچ ہک واری وت بنگال وچ جلسے جلوس تھیوݨ لڳ ڳئے. سنٹرل بورڈ فار ڈیویلپمنٹ آف بنگالی نے ٻہوں سارے سائنسی تے آرٹس مضامین دے بنگالی تراجم تے اصطلاحات کوں بنگالی وچ ٹرانسلیٹ کرݨ شروع کر ݙتا.
1966 وچ مہم مزید تیز تھی ڳئی. بنگالی نویں سال دی سیلیبریشن کوں پاکستانی حکومت غیر اسلامی آکھ کے بند کرا ݙتا ہا. 1966 ءچ ولا نویں سال کوں منایا گیا. تے ایں دوران اے مطالبہ کیتا ڳیا جو بنگال دیں ڳلئیں تے سڑکیں تے موجود سائن بورڈز بنگالی زبان وچ لائے ونڄن. حکومت ٹیگور دی شاعری تے وی پابندی لا ݙتی ہئی. اوندے خلاف وی احتجاج تھیندے رہ.
فروری 1966 وچ شیخ مجیب الرحمن آپݨے 6 نکات پیش کر ݙتے. جیندے نال تحریک خودمختیاری دے مطالبے آلے پاسےٹر پئی. ایسٹ پاکستان سٹوڈنٹس لیگ تے عوامی لیگ دے طلبا تے کارکنیں ڈھاکہ ءچ اردو تے انگریزی زبان آلے سارے سائن بورڈ پٹ ݙتے. اتے بنگلہ زبان تے ثقافت دے تحفظ تے مغربی پاکستان دے ݙڈھپ دے خلاف نعرے لیندے ریہے. 31 دسمبر 1970 کوں مجیب الرحمن ہک تقریر وچ آکھیا جو "میں آپݨیں لکھاریں کوں آہداں جو او آپݨی عوام دے مفاد تے بنگلہ زبان و ثقافت دے وادھے کیتے کھل کے ڳالھ کرن. میں انہیں کوں یقین ݙیوینداں جو کہیں حلقے دی طرفوں آرٹسٹیں، شاعریں تے لکھاریں اُتے کئی دباؤ سٹیا تاں میں خود تے میݙی پارٹی ایندی مزاحمت کریسی. "
اڳو وت 1971 دے حالات وڳڑدے ڳئے تے ایں صورتحال کوں کنٹرول کرݨ کیتے مرکزی حکومت مشرقی پاکستان تے فوج کشی کر ݙتی.
ڈسکورس دیاں ڳالھیں:
== ① اڄ تک وی ریاست پاکستان کہیں وی مسئلے دا حل طاقت، پریشر تے ݙڈھپ وچ ڳولیندی ہے. تے نظریہ سازش، غیر ملکی ایجنٹ مداخلت وغیرہ تے یقین رکھیندی ہے.
② بنگلہ زبان قومی تحریک دا مرکزی نعرہ ناہ لیکن زبان دی ایتلی اہمیت ہوندی اے جو اوں قومی پندھ وچ آپݨی مرکزی حیثیت بݨا گھدی.
③ لوکیں دے کہیں وی کٹھ کوں قوم بݨݨ کیتے ہک ڈائریکشن، ہک ایجنڈا، ہک زبان تے ہک تاریخ متعین کرݨی پوندی اے.
④ خودمختیاری دا پندھ ہک جدلیاتی عمل ہے تے ایکوں سٹیپ بائی سٹیپ طے کرݨا پوندے.
⑤ قومی پندھ ہک مجموعی تے مشترکہ آہرکاری دا عمل ہوندے، جیندے وچ ہر فرد تے ادارے دا کردار ہوندے.
1960 دے ڈہاکے دی سرائیکی تحریک
1960ء دے ݙہاکے دی سرائیکی ادبی تحریک اتے اوُندے کُجھ موھری اڳواݨ
پاکستان بݨݨ پچھوُں تل وطنی زبان اتے تل وطنی لوکاں دے معاشی اتے سیاسی حقوق تے پہلی واری بنگالیاں دھاڑ پِٹکار گھتی۔ بحیثیت اکثریتی آبادی بنگالیاں دا ملکی وسائل ئچ ودھیک حصے دا مطالبہ پنجابی مہاجر حکمران طبقہ کوُں سرو وارا ناھی کھاندا۔ بنگالیاں دے اکثریتی آبادی دے دعوی کوُں کمزور کرݨ کیتے، پنجابی مہاجر حکمران ٹولے قومی وحدت دے ناں تے 1955ء ئچ 'ون یونٹ' لاکراھیں مغربی پاکستان دے تمام صوُبے ھِکی صوُبہ (مغربی پاکتسان) ئچ ضم کر ݙتے اتے اردو زبان کوُں قومی وحدت دا ذریعہ بݨاوݨ تے زور آݨ ٻدھا۔ ایندے  نتیجے ئچ چھوٹے صوبیاں (خاص کر سندھ) ئچ پنجابی مہاجر ݙڈھپ دا ھِک احساس اُبھرا۔ ایہیں احساس دا اظہار ون یوُنٹ دے خلاف تحریک ئچ تھیا۔ صوبائی خود مختاری دے مطالبے تے پختون، بلوچ، سندھی اتے بنگالی سیاستداناں دا سٻدھ تھیا اتے لوکاں دے لسانی اتے علاقائی حقوق دے مطالبے زور ٻدھا۔
اِیں پس منظر ئچ 1960ء دے ݙہاکا ئچ ساݙے وسیب ئچ ھِک معجزہ تھیا۔ ملتانی، ریاستی، دیراوالی، تھلوچی، ڄٹاکی اتے خبر ناھیں ٻئے کتلے علاقائی نانواں نال سنڄݨیجݨ آلی زبان دے ھِک ناں سرائیکی تے ساݙے سوُجھواݨاں دا اتفاق رائے تھیا اتے اِیں زبان دے ودھارے کیتے ھِک تحریک دا منڈھ ٻدھیجا۔ آؤ 1960ء دے ݙہاکے دی اِیں سرائیکی ادبی تحریک تے ھِک جھاتی پیندے سے۔
اے او ݙہاکاءِ جݙاں ملتان اتے بہاولپوُرئچ پہلی واری کجھ سرائیکی ادبی تنظیماں پُھٹیاں جنہاں سرائیکی کتاباں رسالے چھاپݨ اتے میلے کانفرنساں کرݨ شروع کیتیاں۔ 1961ء ئچ سائیں ریاض انور بزمِ ثقافت بݨائی۔ بزم ثقافت بݨاوݨ دا مقصد سرائیکی زبان ئچ کتاباں اتے کلامِ فرید دا انگریزی، اردو اتے بنگالی زباناں ئچ ترجمہ چھاپݨ ھئی۔ بزم ثقافت دے پلیٹ فارم توُں، سائیں ریاض انور جشن فرید میلہ اتے خواجہ فرید کانفرنساں شروع کیتیاں۔ جشنِ فرید آپݨے ویلے دا ھِک وݙا میلہ ھا جیڑھا 1960ء دے ݙہاکے ئچ لڳ بھڳ ھر ݙوُ سالاں پچھوُں تواتر نال تھیندا ریہا۔ اِیں میلے ئچ وسیب توُں علاوہ مُلک دے ٻنہاں حصیاں بشمول مشرقی پاکستان توُں وی مندوبین شرکت کریندے ھَن۔ سائیں ریاض انور دا تعلق ضلع مظفرڳڑھ نال ھئی۔ سائیں ھوݨیں پیشہ دے اعتبار نال وکیل ھَن اتے اردو ئچ شاعری وی کریندے ھَن۔ لہور لݙیج ونڄݨ توُں بعد اُنہاں دے اے سارے آھر انت تھئے۔
لڳ بھڳ انہائیں سالاں ئچ سرائیکی زبان دے ودھارے کیتے ملتان ئچ ھِک ٻیا آھر شروع تھیا۔ سائیں اے کے بلوچ سرائیکی اکیڈمی بݨائی اتے سائیں میر حسان الحیدری ایندے پہلے صدر بݨے۔ سرائیکی اکیڈمی مضافاتی قصبیاں دے ادبی تنظیماں کوُں ھِک ڈھلی ڈھالی سلھاڑ ئچ سلھاڑݨ دا کم شروع کیتا۔ سائیں خان رضوانی  (ھِک صحافی) دے سیکریٹری بݨݨ پچھوُں، سرائیکی اکیڈمی ثقافتی پروگرام سترݨ شروع کر گِدھے۔ اِیں دوران سائیں اے کے بلوچ ھِک ادبی رسالہ (جیندا ناں 'اختر' ھا) کڈھݨ شروع کر گِدھا۔ اوائل ئچ تاں 'اختر' سرائیکی اکیڈمی دا ھِک نیوز لیٹر ھا، جیڑھا بعد اِچ ھِک ادبی رسالہ بݨ ڳیا، جیندے ئچ شاعری، افسانے اتے تنقیدی مضامین چھپدے ھَن۔  1971ء ئچ اے کے بلوچ دا ملتان توُں کوئٹہ شفٹ تھی ڳئے۔ کجُھ عرصے بعد، اُنہاں دے والد سائیں نوُر احمد فرید 'سرائیکی ادب' ناں دا ھِک رسالہ چھاپݨ شروع کیتا، جیندے ئچ اردو زبان ئچ لکھے مذھبی مضامین وی چھاپے ویندے ھَن۔
1969ء ئچ ون یونٹ ختم تھیوݨ پچھوُں اِیں تحریک ھِک نواں رنگ پکڑا۔ ون یوُنٹ ختم تھیوݨ توُں بعد ریاست بہاولپوُر دا پنجاب ئچ الحاق کر ݙتا ڳیا۔ ریاست بہاولپور دی بحالی کیتے ھِک تحریک چلی جیندے اکثر اڳواݨ بعد ئچ سرائیکی سیاسی تحریک دا حصہ بݨ ڳئے۔
لوک ݙوہڑے وِچ محبوب
محبوب، بخاری ہووے تے بھانویں حقیقی اُوندی ڳول سرائیکی لوک ݙوہڑے دا ہِک وݙّا موضوع ہِے اے ڳول گھروں دَر تاݨی وی رہ ڳئی ہِے تو دروں گھر تاݨی وی۔ اے ڳول ڳلّی ڳلّی، وستی وستی تے نگر نگر رہ ڳئی ہِے۔ اِیں ڳول شاعر کُوں ٹِک کے ٻہݨ نئیں ݙِتّا۔ حقّی ڳالھ تاں اے ہِے جو شاعر ٹِک کے ٻیٹھا وی نئیں۔ اوّل وی صبر، توکّل، عاجزی تے انکساری دا کشکول ڳل اِچ پا تے، ڳول تے پن٘دھ تے ٹُر پئے۔ اِیں موضوع کُوں سئیں دِلنور نور پوری نے ݙاڈھا سوہݨاں اپݨے انداز اِچ اِیں ورتے:
متاں کہیں صورت وِچ مِل پووے، اِیہو خیال جو اَئے، ودے پِندے ہیں
کڈیں ایں دَر، تے کݙیں اُوں دَر تے ہر دَر کھڑکائے، ودے پِندے ہیں
کہیں خیر چا پئی کشکول دے وِچ کہیں جِھنڑک اَلائے، ودے پِندے ہیں
دِلنور پِنّݨ کوئی پیشہ نی تیݙے عشق پِنائے، ودے پِندے ہیں
سرائیکی ݙوہڑے دا ہِک خاص موضوع محبوب تے بے اعتباری ہِے۔ سرائیکی وسیب دے محبوب دے رُس ون٘ڄݨ یا پار ون٘ڄݨ دا، ݙر، ہر ویلے عاشق کُوں رہ وین٘دے۔ اے بے اعتبار، اِیں حد تئیں ہِے جو ڄیکر محبوب سامھݨے وی ہِے تاں وی عاشق دے دِل اِچ ہِک خفّت، خوف تے دھڑکا موجود ہِے جو ہُݨیں اَڄ، یا کل نکھیڑا سِر تے ہِے۔ سئیں اشفاق سحر بلوانی کھڈ بزدار، اِیں موضوع کُجھ اِیویں ورتین٘دے ہِن:
بس تھک پیں یار نبھاوݨ توں، پُچھ سارے حال توں رُسدا پیں
روسی سالیں سال تیں مال ساݙا، ونڈ سارا حال توں رُسدا پیں
ارمان سحر میکوں مار ݙیسی، ݙس کیڑھی ڳالھ توں رُسدا پیں
محبوب دے ٹُر ون٘ڄݨ تے اِتّی خوف دی ہِک وجہ اے وی ہِے جو عاشق کُوں جڳ دے طعنیاں دا ٻہوں خوف ہِے۔ اِیہا وجہ ہِے جو اُو چاہن٘دے جو ڄیکر محبوب اُون٘دے نال نبھا نئیں کر سڳدا، تاں کم از کم لوکیں دے سامھݨے اُوندا ہتھ تاں نہ چھوڑے۔ سئیں ڈاکٹر گُل عباس اعواݨ آپݨی پوتھی سوجھل خواب وِچ اِین٘ویں الین٘دِن :
اے پیار تاں سِیپ دا چولا ہِے، سئیں سِیتے، سِیپ ادھروڑ تاں نہ
تیݙے سݙ تے سانول لنگھ آئے ہیں، ہُݨ تپدی دُھپ تے ٹور تاں نہ
تُوں ساݙی اَکھ دا سوجھل ہئیں، ساکوں ݙیکھ کرائیں مُنہ موڑ تاں نہ
مر ڳئے عباس دے نال نہ ٹُر، مر ڳئے تے ہتھ کوں چھوڑ تاں نہ
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔
سرائیکی فریدیات نگاری
حضرت خواجہ غلام فریدؒ سرائیکی زبان عظیم شاعر ہن۔ انہاں دی لاثانی شاعری دی خشبو جگ جہان وچ چہار سو گُھلی ہے۔
خواجہ فرید سئیں دا رُتبہ
’’سرائیکی شاعری وچ خواجہ غلام فریدؒ کوں اوہو رتبہ حاصل ہے جیڑھا عربی وچ امراء القیس، فارسی اچ حافظ تے رومی، انگریزی وچ ورڈز ورتھ، کیٹس تے شیلے، اردو اچ خواجہ میر درد، غالب تے اقبال، بنگالی اچ نذر الاسلام، پنجابی اچ شاہ حسین تے وارث شاہ، پشتو اچ رحمن بابا تے خوشحال خٹک تے سندھی اچ سچل سر مستؒ تے شاہ عبداللطیف بھٹائی کوں حاصل ہے۔‘‘
’’کوݨ فرید فقیر‘‘ دے مصنف پروفیسر دلشاد کلانچوی لکھدن:
فریدیات دا موضوع
خواجہ غلام فریدؒ دے نظریات، افکار دی تشریح و توضیح، انہاں دے فکرو فن دا تجزیاتی مطالعہ، انہاں دے کلام دے مختلف زباناں وچ تراجم دا سلسلہ ݙینہہ بہ ݙینہہ ودھݨ کار ہے۔
’’کلام حضرت خواجہ فریدؒ دے حوالے نال ’’فریدیات‘‘ کوں سرائیکی وچ اوہا حیثیت حاصل ہے جو اردو وچ غالبیات یا اقبالیات کوں اتے پنجابی وچ، وارث شاہ کون، خواجہ دی شخصیت، سوانح، نصوّف تے کلام دے مطالعے دے حوالے نال ویہویں صدی وچ چھپݨ والیاں کتاباں وچ ’’گوہر شب چراغ‘‘، محمد انور فیروز دی لکھت ہے اگست ۱۹۱۹ء وچ شائع تھئی۔ محمد عزیز الرحمن عزیز دے ترجمہ کیتے ہوئے مسودہ ’’دیوان فرید‘‘ وچ صفحہ ۱۲ تا ۱۰، علامہ عبدالرشید طالوت دا مقدمہ ہے جیڑھا جو ۲۲ مارچ ۱۹۴۴ء کوں لکھیا ڳیا۔ جینکوں عمر کمال خان ایڈوکیٹ نے ’’سوانح حیات خواجہ غلام فریدؒ‘‘ دے عنوان نال ۱۹۸۵ء وچ شائع کیتے۔ ۱۹۶۱ء وچ بزم ثقافت ملتان نے خواجہ فریدؒ بارے مضامین دا مجموعہ ’’پریت مہار‘‘ شائع تھیا۔ مرتب محمد کریم تونسوی، ارشد ملتانی تے ریاض انور ہن۔ مسعود حسن شہاب دی تالیف ’’خواجہ غلام فرید… حیات و شاعری ۱۹۳۶ء وچ پہلی واری شائع تھئی اتے تریجھی واری ۱۹۹۴ء وچ شائع تھئی۔ ’’انتخاب دیوان خواجہ غلام فریدؒ وچ دلشاد کلانچوی نے تیرہ صفحیاں دا مضمون لکھیئے۔ ’’روح فرید‘‘ رفیق خاور جسکانی دی کتاب ہے جیڑھی جو ۱۹۷۷ء وچ شائع تھئی۔
فریدیات دے ٻولی وٹار
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری دے تراجم دنیا دی مختلف زباناں وچ تھیندے پئے ہن۔ انہاں کلام دی مختلف شرح شائع تھیندیاں پئین تے ہر شرح نگار دا آپݨا ہک نقطۂ نظر ہے۔
فریدیات وِچ فکر تے فلسفہ
حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی فکر، فلسفے شاعری دے انڄو انڄ پہلواں دے حوالے نال تحقیقی، تنقیدی، تجزیاتی مطالعے، مقالے لکھے ویندے پئے ہن۔ ڈاکٹر سعدیہ کمال نے فرید شناسی، تحقیق و تجزیہ کر تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ بارے، ایں اہم پُکھ اُتے پی۔ ایچ ڈی دی سطح دا مقالہ لکھ تے علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی دے شعبہ پاکستان زبانیں توں ڈاکٹریٹ کیتی ہے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
وسیب دے پنجابی
سرائیکی وسیب دے پنجابی ایجنٹ تے جاگیردار،سردار، سرمایہ دار، پیر،ملاں سُنْ گِھنو۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
سرائیکی صوبہ کہیں فوجی آمر یا کہیں غیرسرائیکی سیاسی پارٹی نئیں ڈیواونْاں۔۔۔۔ اے سرائیکی وسیب دے حقوق دی سیاسی تحریک ہے۔۔ لوکاں دی تحریک ہے۔ ہُنْ کوئی جاگیردار،سردار، سرمایہ دار، پیر،ملاں سرائیکی تحریک کوں کیش کراوے، عوام ہُنْ کھلّے مریسن جو " ہُنْ تئیں کِتھاں ہاویں" کل تئیں اے سارے اسٹیبلشمنٹ دی سیاسی پارٹیاں دے وزیر مشیر ہن جیڑیھیلے اساں مِنتّاں کریندے ہاسے جو سرائیکی دھرتی ماء کوں لوڑھ ءِ -۔۔۔۔۔۔۔۔ اے لفظ "سرائیکی" تے کِھلدے ہَن جو "سرائیکی کیا ہوتی ہے"۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ہُنْ کوئی انھاں کوں ڈساوے جو "لوک سیانْے تھی گئین وقت ویہلے نال" ۔۔ سرائیکی تحریک کل وی تے اج وی مڈل کلاس لیڈرشپ ءچ ہوسی۔ شہزاد عرفان
شہبازتبسمؔ
گنگی حوا جئی دا قاصد
السلام علیکم!سجݨو کیاحال ہن؟ امید ہے بھلے ہوسو۔ دعا ہے مولا تہاکوں نِت سوکھا سلامت رکھے۔ سجݨو!حال حوال خیر دا ہے۔ ٻاݨ مریندے، اَلا اَلیندے جڳ تے ڄاݨے سُنڄاتے ویندن۔ چپ چاپ ہمیش مارئیے ویندن۔ پر ہک ڳال ہے مارکا ہُنیں وچ ذہانت تے سنجیدگی بَلا دی ہوندی ہے۔کُئی ڳال اینویں نئیں کریندے جیڑھی بے مقصد ہووے۔ مطلب عرفِ عام وچ جیکوں اساں آہدوں جو اول فول نئیں اَلیندے۔ وَݙا نپیا تُلیا اَلیندن۔ اَلیندے کݙاہیں ہن پر اَلیندے کمال ہن۔ ہِیں وجہ کنوں کہیں کوں راس ٻہوں گھٹ اندن تہوں مارئیے ویندن۔ مارئیے ونڄݨ کنوں مراد ہے جو ہُنیں کوں وقتی شہرت نئیں ملدی جیندے او صحیح معنی حق دار ہوندن خیر ویلھا آپ انصاف کریندے۔ کیوں جو ویلھا وَݙی عدالت کریندے۔ تے ہنیں لوکیں کوں نِتار تے آن کھڑیندے۔
ڳال کجھ چوکھی تھیوݨ پئے ڳئی ہے محسوس اُکا نہ کریسو کیوں جو پَریتی حال ٹوری ٻیٹھوں۔ کݙاہیں کݙاہیں تاں تہاڈا ساݙا سنجوک بنڑدے۔ اچھا تہاکوں اے ݙساں پِچھلی ݙینہہ وار میݙی ملاقات تھئی ہے اینجھے بندے نال جیڑھا ٻہوں کم گو ہا پر ہا ٻہوں کمال۔اللہ کرے چِرک تئیں جیوے تے اینویں سیاݨیاں ڳالہیں "حوا جائی" وانگوں کریندا راہوے۔ سمجھ تاں ڳئے ہوسو میں کیندی ڳال ٻیٹھا کرینداں۔ جِیا جِیا اینویں سئیں اینویں وہوا دی بھاڳوند دھرتی دا سوہݨا وَکھرا شاعر بلکہ استادالشعراء سئیں "محمدرمضان ناداؔر"۔میں تھورائیت ہاں سئیں دا جو ہُنیں آپݨی سوہݨی لکھت "حوا جائی" میکوں دان کیتی۔یقین کرو میکوں اے کتاب پڑھ تے ݙاڈھی چَس ائی ہے۔ہِیندے اندر اصنافِ سُخن، ایندا یک موضوع ہووݨ ایکوں وَکھرا کریندا پئے۔ اتے موضوع وی او جیڑھا کہ اڄوکے ویلھے وچ انتہائی ضروری ہے۔ کیوں جو تریمت جیکوں صنفِ نازک وی آکھیا ویندے ٻہوں مسائل دا شکار ہے بھانویں او کہیں وی روپ ءِچ کیوں نئیں۔ او دھی ہے تاں اوکھ اوندے لیکھے مُنڈھ کنوں تے اے طعنہ جو وَت دھی ڄا پئی ہے(جہالت)۔ ماء ہے تاں ٻالیں دے ہر ناز برداشت کریسی تے وَلدے وچ اڳوں اولاد اوکوں کوجھا چا کریسی۔ اللہ معاف کرے تساں آپ سیاݨے ہاؤ۔اللہ سئیں دا تے فرمان ہے جو جنت ماء دے پیریں وچ ہے تے اڄ دی نسل ماء کوں اُکا مُڑی سمجھدی کائی شئے نئیں۔ توبہ ہے یار۔ اللہ ہدایت ݙیوے۔ ایں توں علاوہ نونہہ ہے تاں اتھاں مسائل ہن جو نونہہ کوں دھی وانگوں سمجھݨ تاں جیویں گناہ ہووے۔ جتنا جو داری کرے وَت وی ہے تاں نونہہ۔ ایہا دھی وی تاں کہیں دی نونہہ بنڑدی ہے ونڄ اے نِسے سوچیندے۔ ایندے نال نال تریمت کہیں دی ذال(گھروالی) وی تاں ہے۔ اتھاں وی اوکھی۔ جوان(گھروالا) دی خدمت انج کریسی اڳوں جوان پھوکیا تاݨیا ہتھوں اے نال آکھسی جو توں مُڑی گُنگی ٻہہ۔
مارکا سچ سچ ݙسائے اینویں ہے یا کائنا؟ اچھا وَل کݙاہیں سوچیا وی ہیسے جو ایں معاملے کوں سُدھارݨا چاہیدے۔ کائنا اسلوں کائنا۔ وَل انصاف نال ݙسو ہاں زمانہ جاہلیت وانگو ہیسے یا؟؟؟اڳوں تساں آپ سیاݨے ہاؤ۔ ݙیکھو بند ݙیکھو ناداؔر سئیں دا او آہدن:
میں دھی ہاں درد ازاری ہاں
ہاں ذال تاں ظلم دی چکی وچ
جے  ٻولاں   کاروکاری   ہاں
ݙسو ہُݨ۔ کیا آکھیا ہَم۔اَلیندے ٻہوں گھٹ ہن پر جیڑھے اَلیندن تاں کمال کر ݙیندن۔ ہِکے بند وچ نقشہ چا چِھکئینیں۔ کینجھے افسوس دی ڳال ہے جو اڄ دے ہیں ترقی یافتہ دور دے وچ جتھاں علم دا ہر پاسے سوجھلا ہی سوجھلا ہے اتھاں ذہنی سوچ اونویں پسماندہ کھڑی ہے۔ کیوں؟؟؟ کیا ہیں کیوں دا جواب ہے کہیں کنیں؟
معاشرہ اینویں نئیں بنڑدا۔ معاشرے وچ حسن تݙ پیدا تھیندے جݙاں معاشرے دے وسو واݨ ٹھیک تھیون۔ معاشرے دے وسوواݨ کݙاں ٹھیک تھیسن کُئی پتہ کائنی۔ یا ہے پتہ تواکوں اَدا و اَدیاں؟؟؟ نادار سئیں دی اے کتاب پڑھو ٻہوں چَس دی کتاب ہے۔ او ہک ٻئی جا آہدن جو:
میں عورت زاد قتل تھئی ہاں
میں ہر حالات قتل تھئی ہاں
توں پڳ دے پیچ بَچیندا رہیں
تیݙے رسمیں وات قتل تھئی ہاں
کینجھیاں غلط رسماں ہن۔ کاروکاری کر چھوڑݨا۔ وَنی کر ݙیوݨا۔ کیا مذہب اساکوں اجازت ݙیندے؟ نہ کہیں ڳال دی سُدھ پووݨی نہ کئی شئے بس اُٹھی تے مار چھوڑݨا۔ کیوں بھئی؟ ہِنڑیں ہے تریمت ہیں وجہ کنوں۔ مرد وزبر ہے تہوں ظلم دی انتہا ٻیٹھا کریندے۔ میں سَت سلام پیش کریندا رمضان نادار کوں جنہیں آپݨی ایں کتاب دا ناں وی ݙاڈھا سوہݨا رکھئیے تے ایندا موضوع وی ہِکو۔ ٻہوں شاعری تھی چُکی ہے رومان تے، ٻہوں تھی چکی ہے حالاتِ حاضرہ تے، ٻہوں انقلابی شاعری تھی چکی ہے۔ انہاں جاہلانہ رسومات دے خاتمے سانگے جےتئیں لکھاری نہ لکھسی نہ ٻلیسی او تئیں ہوندے لکھݨ تے ٻولݨ دا کُئی فائدہ کائنی۔ شاعر شعور دی علامت سمجھیا ویندے۔ جے ہوں شعور نہ ونڈیا تاں اوندی شاعری صرف وقت گزاری ہوسی۔ رمضان نادار سئیں ڈھڳ ڈھڳ مبارخاں ہوون تواکوں جو تواݙے ذہن وچ اے سوہݨا تخیل ائے تے تساں ایکوں سوہݨے اسلوب نال نبھائے۔ تساں ہک ٻیا بند ݙیکھو نادار سئیں دا:
جے ݙو قبیلیں دی جنگ دے وچ زیان تھیوے تاں ویل میں ہاں
جے پُتر تیݙا کہیں گناہ اِچ نشان تھیوے تاں ویل میں ہاں
میکوں پتہ نئیں میݙا حوالہ ہے کیا حوالہ زمین اُتے
کتھائیں رسمیں دا وار جیکر جوآن تھیوے تاں ویل میں ہاں
اے رمضان نادار دا اندر دا شعور اَلیندا پئے۔ جیڑھا ہُنیں کوں تریمت تے تھیوݨ والے وانجھ دے خلاف اواز چاوݨ تے مجبور پیا  کریندے۔ جتھاں جتھاں وی سمجھدار تے شعور والا بندہ ہوسی جیکوں احساس ذمہ داری ہوسی او کݙاہیں تریمت تے ظلم برداشت نہ کریسی۔ ساݙے پاک پیغمبرﷺ دا فرمان ہے جو:
"آپݨیں عورتیں دے معاملے وچ اللہ کنوں ݙرو"
اتے قرآن کریم وچ وی واضح طور تے عورتیں دے حقوق دا تذکرہ ہے۔ عورت کوں اہمیت ایں ݙتی ڳئی ہے جو باقاعدہ اللہ پاک سورۃ النساء نازل فرمائی ہے۔ اتے کتھائیں وی کہیں شئے دی ونڈ وچ وی اے فرمائے جو جتنا ݙو دھیریں کوں ݙیو اتنا ہک پُتر کوں۔ اتے اے تاں سارے سجݨیں دے ذہن وچ ہوسی پیا جو روزِ قیامت ہر انسان کوں ہوندی ماء دے ناں نال سَݙیا ویسی۔ تاں سڄݨو! اساں مسلمان ہاؤں مسلمان ہووݨ دے ناطے اساں ہِنیں احکامات دے وی پابند ہاؤں۔ پیو ماء دھیریں کوں ہُنیں دا پورا حصہ ݙیونݨ۔بِھرانویں دے ذمے اگر بھینیں دے حقوق ہن او ادا کرن ہُنیں کوں ہُنیں دا پورا حق ݙیوین وانجھ نہ کرن۔ اسلام وی ہیں شئے کنوں منع فرمائے جو دھی بھین دا حق نہ کھاؤ۔ پیو ماء دی عزت کروں۔ جنہیں چھوٹئیں لا کنوں پرورش کیتی ہے خدمت دا صِلہ ݙیوں نہ کہ ہُنیں کوں زلیل و رسوا کروں نہ تاں روزِقیامت خود کوں رسوا تھیوݨ کنوں کُئی نہ بچا سڳسی۔ ایں موضوع تے سوہݨے سڄݨو ٻہوں کجھ لکھیا ونڄ سڳیندے ٻہوں دِرگھا موضوع ہے۔ بس اے کجھ آکھساں ایں موضوع سانگے اے کتاب پڑھو تے معاشرے دا حسن ݙوڑا کرو۔رمضان نادار سئیں کوں میݙی طرفوں تے سارے سڄݨیں دی طرفوں ڈھیر ساریاں ولا مبارخاں تھی ڳیاں۔ ہُنیں دے کلام دے مارکا تساں چَس چاؤ۔ ساݙا حال ایہو ہے ٻیا خیر۔
تیکوں جھولی پا کِھݙلیندی ہَم
تیکوں شام فجر دھنولیندی ہَم
لا   تیل   پھلیل   سمیندی   ہَم
توں رونویں ہا تھنڄ ݙیندی ہَم
میݙی تھنڄ  دا  آدُر  اے  کیتی
میکوں گھرو ٻاہر تڑھا چھوڑی
لکھت
(شہبازتبسمؔ)
وسیب دا سُخن ......امتیازؔ فریدی
سرائیکی زبان اچ جیڑھی خوبصورت شاعری تھیندی پئی اے ایہ جہیں شاعری کہیں وی خطے تے کہیں وی زبان دے ادب اچ کائینی تھیندی پئی۔سرائیکی خطہ مُسلسل حملہ آوریں دی زد اچ رہ ڳئے ۔ حملہ آور قومیں اِتھوں دی ثقافت ، رسم ورواج تے زبان تے وی ݙاکے مارین۔ جبری طور تے حملہ آوریں اپݨیاں زباناں پڑھایاں ۔ ایہ تاں سرائیکی زبان دا فن ھے جو ایہ رحٖ اَمیر زبان اپݨی مٹھاس نال نہ صرف زندہ ھے بلکہ ایں زبان وݙے وݙے شاعر وی پیدا کیتن۔ وݙا شاعر بݨݨ کوئی عام گاٖلھ نئیں تے نہ ایہ سوکھا کم اے، جیکر اینویں ہووے ہا تاں ٻہوں سارے لوک وݙے شاعر بݨ ڳئے ہوون ہا۔ہر وݙا شاعر اپݨے وقت تے پیدا تھیندے۔
سرزمین عرب عجم تے کہیں وی قوم اچ شاعر دا پیدا تھیوݨ ہک ٻہوں وݙا واقعہ ہوندا ہاجیندے اُتے قبیلے دے لوک فخر کریندے ہَن ۔ رسول پور دے ادبی حوالے نال زرخیز قبیلے اچ سئیں امتیاز فریدی دا پیدا تھیوݨ ٻہوں وݙا واقعہ ھے۔ خوبصورت انسان تے وݙا شاعر جئیں اپݨی زبان تے ادب نال بھر پور انصاف کیتے جیندی شاعری اپݨی ریت روائیت نال جُڑی ہوئی اے ۔ امتیاز فریدی دی خاص گاٖلھ ایہ وی ھے جو اوں اپݨی شاعری وچ صاف سُتھری تے روز مرہ استعمال تھیوݨ والی زبان استعمال کیتی ھے۔ جیندے وچ کوئی بناوٹ یا تصنع نظر نئیں آندا۔ایندی شاعری وچ تشبیہات ، استعارے تے ترکیباں وسیبی ورتیاں ڳن او اپݨی مِٹی نال مکمل طور تے جُڑیا ہویا شاعر ھے۔ سرائیکی شاعری وچ عروج ہا تے اِتھاں ’’غزل ‘‘ جہیں محبوب صنف وی متعارف تھئی اے۔ ایہ خوشی دی گاٖلھ ھے جو امتیاز فریدی سئیں دی غزل جدید سرائیکی غزل دا اُتم درشن ھے۔
ایندی غزل وچ صرف نغمگیت نئیں بلکہ ادب برائے ادب تے ادب برائے زندگی دے سارے رنگ رڄے کڄے موجود ہِن۔ اِنہیں وسیب تے دھرتی دا ڈُٖکھ اپݨے مخصوص انداز اچ بیان کیتے۔ ݙوہڑیں دے علاوہ امتیاز فریدی دیاں نظماں وی کمال ہِن ’’لولی‘‘ جہیں نظم اپݨے وسیب ثقافت نال محبت دی گواہی ݙیندی ھے۔ میݙی دُعا ھے جو ساݙے ایں یار دے اللہ سوہݨا درجات بُلند کرے او احٖ وی ساݙیں بلکہ ہزاریں دِلیں دیوچ زندہ ہِن تے زندہ راہسن۔ میں اُمید کرینداں اِنھاں دی ایہ کتاب ’’عشق اَلیندا ناہیں‘‘ سرائیکی ادب اچ خوبصورت ودھارا ہوسی۔ (ریاض عصمت)
پروفیسر مظفر ملک بارے کجھ ڳلاں
مظفر ملک ماڈل ٹاؤن لاہور "ای بلاک " مارکیٹ اچ ہک سادہ ڄئے فلیٹ اچ راہندے ہن،جس دے تلے انہں دیاں ݙوں دکاناں ہن تے اتے فلیٹ ہائی۔اے دکاناں تے فلیٹ انہاں ماڈل ٹاؤن سوسائٹی کولوں لیز تے گھدا ہائی۔ اتھوں ای او ماہنامہ " ندائے میانوالی" دے ناں تھوں ہک اردو زبان اچ میگزین وی کݙھیندے ہن۔مظفر ملک ٻہوں سادہ زندگی گزریندے ہن۔انہاں دی ساری تنخواہ ندائے میانوالی تے انہاں دی پراݨی مرسڈیز ڳدی تے لگ ویندی ہائی۔میں وی اس میگزین کیتے لکھیندا ہم تے اس دے ایڈیٹوریل بورڈ دا ممبر ہم۔
ہک دفعہ تحریک انصاف دے دفتر واقع گلبرگ ،نصیر آباد اچ جناب طاہر اترا ایڈووکیٹ دے نال تشریف گھن آئے۔میں اوس زمانے اچ تحریک انصاف دا میڈیا کوارڈینیٹر تے پنجاب دا ڈپٹی سیکرٹری اطلاعات ہم،آکھن لگے "ملک صاحب توہاݙی لوڑ پئے ڳئی ہے،اساں تہاݙے کول ماݨ نال آئے ہاں تےاساکوں مایوس نا کرائے۔عرض کیتا تساں اساݙے محسن ہو تہانوں کیویں مایوس کیتا ونڄ سڳدا ہے، تساں حکم کرو۔۔۔۔۔!آکھن لڳے اساں میانوالی سٹیزن فورم دے ناں تھوں ہک فورم بݨایا ہے ڄہڑا لاہور اچ میانوالی دے لوکاں تے انہاں دے سیاسی ،سماجی،ثقافتی تے معاشی حقوق دی ڳل کریندا ہے،تساں اس دا حصہ ٻݨوں تے اس دے ماہانہ اجلاساں اچ باقاعدگی نال شرکت کرو۔میں پچھیا ہور کوݨ ممبر ہن،انہاں تاں ٻہوں سارے ناں ڳݨائے ڄوفلاں وی ممبر ہے تے فلاں وی ممبر ہے بھلا مینوں چند ناں یاد ہن ( ڈاکٹر اجمل نیازی،امیر خان نیازی،ڈاکٹرپروفیسر اشرف خان نیازی،ضیا اللہ خان ںیازی ایڈووکیٹ( سابق سول جج).
وسیب دے کسان دا المیہ
المیہ ایہ ہے جو کسان دی فلاح والے پاسے اساں توجہ نی ݙیندے پئے جݙاں جو ہمسائے مُلک دی رات ݙینھ دی ترقی دی وجہ اوندا’’کسان‘‘ ہے۔ غیر مُسلم ہمسایہ مُلک کسان کوں قرضے توں گھن کے کھاد سپرے تک ہر چیز بغیر سود دے ݙیندے اساں مُسلم مُلک دے واسی اپݨے کسان کوں قرضہ ، کھاد ، سپرے تے اوندی ضرورت دی ہر شئے تے اتنا سود لیندے ہئیں جو اوندی ڄڑھ نکل ویندی ہے۔ او کئی کئی سالیں تئیں چیل سِدھی نی کر سڳدا۔ اساں خود کوں مُسلم ریاست اکھویندے ہئیں لیکن افسوس نال آکھݨا پوندے جو اساݙے دیس وچ ’’سُود ‘‘ اتنا عام تھی ڳئے جو اساں حلال کھاوݨ دا سوچ ای نی سڳدے۔ کاشتکار تے زرعی ٹیکس وی ٻہوں زیادہ لاتا ڳئے جے کر اساں کسان دی معیشت دی بہتری تے توجہ نہ ݙتی تاں اساکوں زراعت دے حوالے نال ٻہوں وݙے نقصان دا سامݨا کرݨا پوسی۔ باقی ظلم دی چکی اچ پِسݨ والے کسان کوں وی ایہا ارداس ھے جو اپݨے حق دی خاطر ہک فورم تے ہک مُٹھ تھیوے۔
ریاست بہاول پور دا ڈھیر سارا حصہ سونے وانگوں چمکدی ہوئی ریت تے محیط ھے ، جیکوں اساں چولستان ، روہی دے ناں نال یاد کریندے ہئیں۔ جام حضور بخش لاڑ سئیں چولستان اچ وسݨ والے کساناں اتے اُتھ کے جیوݨ والے مظلوم انساناں توں وی باخبر رہندن۔اُنھاں چولستانی لوکاں دے مسائل تے گفتگو کریندیں ہوئیں آکھیا جو اساں چولستان اچ وسݨ والے لوکاں دے مسائل دے حوالے نال وی ڈھیر سارا کم کیتے۔ اُنھاں آکھیا اساں چولستانی لوکاں کوں شناخت دے حوالے نال وی ڈھیر سار ا شعور ݙتے ایندے علاوہ ’’پاݨی ‘‘ چولستان دا سب توں وݙا مسئلہ ہے جیکوں اساں حل کراوݨ اچ ڈھیر حد تک کامیاب ریہے ہئیں۔ چولستان اچ جتھاں دُور دُور تئیں پاݨی دا ناں نشان کائینی اساں اُتھاں پرنٹ تے الیکٹرانک میڈیا کوں گھِن ڳئے ہئیں اتے چولستانی لوکاں دا پاݨی دے حوالے نال احتجاج نوٹ کرائے ۔
پروٹان
پروٹان یا اولیہ جوہر دا ہک چھوٹا جیہا حصہ ہے جیویں جوہر ہک عنصر دا حصہ ہوندے اوویں ہی۔ ایندے اتے جمع دا بار ہوندے اور ایکو p نال ظاہر کیتا ویندے۔ اے جوہر دے نویہ (nucleus) وچ تعدیلن (neutrons) دے کٹھے پایا ویندے اور ایندا وزن تعدیلہ (neutron) کولو تھوڑا جیہا گھٹ ہوندے۔ نویہ دے پورے وزن کو جیندے وچ اولیہ تے تعدیلہ ہوندن ہک جوہری اکائی یا وت amu آہدن۔
نویہ دے وچ موجود اولیہ تے تعدیلہ کو کٹھے ہذکو نا کرکے نوین (nucleuses) وی آکھیا ویندے۔ ایندی دوجھی تعریف اساں ایں وی کر سگدے ہیں کہ: