cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سندھیاݨی تحریک
،نومبر  2019  وچ بݨݨ والی سرائیکی عوامی تریمت تحریک کوں ٻݨئے بیشک جو  ݙھیر  عرصہ نی تھیا  پر  سرائیکی عوامی تریمت تحریک    سندھیاݨی تحریک ونگوں  اپݨی  انڄ سنڄاݨ  بݨ تے نشابر تھئی ہے ،   جیندا سِہرا  اادا سئیں نذیر لغاری دے سِر ہے جنہاں  گنگدام بھیݨ کو لاوݨ سکھائے  جیندی پوری حیاتی دھرتی  نال پریت نبھیندے  گزری  عظیم  جدوجہد  دا پنڈھیڑو ، ۔جیں سرمایہ دارنہ نظام  دے خلاف  ، غاضباں دے خلاف  آپݨے الا تے قلم نال جنگ کیتی ہے ۔ہک وݙا  لکھاری ، سرائیکی عوامی سنگت تے سرائیکی عوامی تریمت تحریک جیندا پورھیا ہے ۔۔ وسیب  واسیاں سانگے ہک سوجھلے دی لاٹ بَن تے چمکݨ والی سرائیکی عوامی تریمت تحریک جیڑھی  آپݨی قوم تے دھیاں بھیݨیں وچ  سیاسی تے سماجی شعور ݙیواوݨ  دا عَلم چاتے  ،انشااللہ   ٻہوں جلد اساݙا آپݨے حق حقوق  سانگے  پندھ اگوہاں تھیسی  ۔۔۔ ہک ݙہنہ  وسیب دی ہر دھی بھیݨ  سرائیکی  عوامی تریمت تحریک دا حصہ ہوسی
جھوکاں تھیسن  آباد ول
اے نیں  نہ وہسی ہک مݨی ،
سرائیکی عوامی تریمت تحریک پاکستان
حسن بن صباح دا نسب
حسن بن صباح دا پورا ناں حسن بن علی بن محمد بن جعفر بن حسین بن الصباح الحمیری ہئی۔ اے ایرانی ہئی تے اوہنے اس زمانے دے رواج دے مطابق اپݨے آپ کوں ہک عرب الحمیری خاندان نال منسوب کیتا ہئی۔ لیکن اونکوں اے ڳالھ پسند نہ ہئی کہ لوگ اس دا نسب بیان کرن۔ او اپݨے مریداں کوں آکھدا ہئی کہ میکوں اپݨے امام دا مخلص غلام آکھا کرو.
ڈیرہ اسماعیل خان
سرائیکی وسیب دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
تاریخ
ڈیرہ اِسماعیل خان، دریائے سِندھ دے مغرب وِچ کوہِ سلیمان دے دامن اَتے درہ گومل دے کنݙے تے واقع ہِے۔ اِتھاں رحمن ڈھیری جھیاں شہر وسایا گیا جِہڑا دُنیا دِی تریڄھی عظیم تہذیب دِی بُنیاد ݙسایا ویندے۔ رحمن ڈھیری دا شہر اُوں پُراݨی شاہراہ اُتے ہِے جِتھوں مغربی ایشیاء دا رابطہ ہندوستان نال جڑدا ہَئی۔ اِیں شہر دے آثار 1920ء وِچ پروفیسر ڈاکٹر احمد حسن دانی دِیاں کوششاں نال دریافت تَھئے۔ ماہرینِ آثارِ قدیمہ دے مطابق اِیہ شہر موہنجوداڑو تے ہڑپا کنُوں وِی تقریباً 6 سو سال پراݨاں ہِے۔ اِتھوں دِی تہذیب بابل تے مغربی تہذیباں دے برابر دِی ہِے۔ رحمن ڈھیری دے باشندے موہنجودڑو تے ہڑپائی تہذیب دے عروج تُوں پہلے ترقی یافتہ ہَن۔ سرائیکی خطہ ڈیرہ اِسماعیل خان دِی ٻہُوں قدیم زبان ہِے۔
لوک ادب
عِلم و لوک ادب اَتے فنونِ لطیفہ دے حوالے نال ڈیرہ اِسماعیل خان مردم خیز خطہ ہِے۔ اِتھاں دے بے شمار شاعراں دِیاں تخلیقات قلمی نسخیاں تے مخطوطیاں دِی صُورت وِچ موجود ہِن اَتے ٻہُوں سارے قدیم شُعراء دا کلام تے حالاتِ زندگی سینہ بہ سینہ چلے آندِن۔
محمد دین فدوی (دوھے، سِی حرفیاں، کافیاں، حمد، نعت)، نواب شاہ نواز خاں خادم (ٹانک دِی شاعری)، محمد عظیم خان عظیم (گُلزارِ عظیم مجموعہ شاعری، وَفات 1920ء)، مولوی محمود مولائی (مرثیہ گو شاعر۔ پیدائش 1838ء، وفات 1915ء)۔
غلام فقیر (1819ء۔ 1938ء)۔ نماز نامہ، معراج نامہ، وداعِ رمضان، قِصّہ یوسف اَتے سوال عاشق، جواب گھڑا، اُنہاں دا کلام 1930ء وِچ مقبولِ عام پریس لاہور توں شائع تِھیا۔
غلام رسول پہاڑ پوری (1918ء۔ 1991ء)۔ مجموعۂ شاعری ’’نشترِ غم‘‘، ملک نور محمد (سرائیکی شاعر)، محمد ابراہیم المعروف نفیس عبدل، غلام عباس المعروف عباسݨ شاہ، اِیں وسیب دے معروف سرائیکی شاعر ہن۔ 1948ء وِچ ڈیرہ اِسماعیل خان وِچ اَنجمن سرائیکی دی بُنیاد رَکھی گئی اِیہ سرائیکی زبان و لوک ادب دے ودھارے دِی پہلی کاوِش ہَئی۔ اِیں انجمن دے زیرِ انتظام باقاعدہ مشاعرے تِھیندے ہَن اَتے اِیں انجمن دے زیرِ اہتمام ’’دمان، جھول، کلام مشتاق رضا، گلدستہ، پُونبل دے ناں نال کتابچے شائع کِیتے گئے۔ سن 1981ء وِچ ریڈیو پاکستان ڈیرہ اِسماعیل خان دے بنݨ نال سرائیکی نثری اَتے شعری لوک ادب وِچ وادھا تھیا۔
ڈیرہ اِسماعیل خان توں سرائیکی زبان وِچ سیرت النبیﷺ بارے پہلی کتاب محترمہ وقار عنایت اللہ نے لِکھی۔ موجودہ دور دے لکھاریاں وِچُوں حبیب موہاݨہ ہِک ناموّر ناول نگار دے طور تے سامݨے آئِن، اُنہاں دا ناول ’’اَللہ لہیسی مُونڄھاں‘‘ کوں اَکادمی اَدبیات پاکستان دِی طرفوں خواجہ غلام فریدؒ ایوارڈ ڈِتا گئے۔ مزار خاں لاشاری دے اَفسانیاں دے مجموعے ’’ککھ دِی کہاݨی‘‘ چَھپ چُکے۔ تے اُنہاں ݙُوڄھے اَفسانوی مجموعے ’’پاݨی نال کہاݨی‘‘ کوں اَکادمی اَدبیات پاکستان کوں اَکادمی ادبیات پاکستان دِی طرفوں خواجہ غلام فریدؒ ایوارڈ ڈِتا گئے۔
پورھیا رمضان ارائیں
۝کربلا شناس شاعر، دلبرؔمولائی۝ سرائیکی وسّوں تےکربلا دےکئی اشتراکات ہن. ݙوہیں دھرتیں دی بھوئیں ہکو سن٘ویں بھان٘داں ݙین٘دی اے.ایں توں علاوہ ٻئےوی کئی مشترکات ہن جنہاں دی وجہ کولوں سرائیکی وسّوں دےلوک کربلا دی بھوئیں دےایں واقعےکوں اپݨی دھرتی دا واقعہ سمجھدن اتےاتھاں تھیوݨ والےݙکھ کوں اپݨا گھروڳی ݙکھ سمجھدن. اِتھ ڳالھوں سرائیکی، شاعری دا وَݙا تے قدیم موضوع کربلا اے. مرثیہ سرائیکی دی مُنڈھلی اصناف وچوں اے، اتے اےصنف یکتار لکھین٘دی آندی اے. ہݨ وی اے صنف اینویں دی این٘ویں لِکھین٘دی پئی اے. جتھاں سرائیکی کربلائی ادب وچ ٻہوں سارے ناں ہن انہاں وچوں ہک ٻہوں معتبر اتےاہم ناں دلبؔرحسین مولائی دا اے. دلبؔرحسین مولائی اپݨی حیاتی محبت آل محمد‍ؐ اتےسرائیکی زبان تےادب دےفروغ واسطےوقف کیتی ہوئی اے. اُو ہِک ہمہ جہت شخصیت ہن. انہاں دا قلم شاعری ہووےبھان٘ویں نثر ہک تار وڳدا پئے. ول شاعری دیاں ساریاں صنفاں انہاں دےقلم دی نوک توں نکلدیاں پئن، ایندےنال نثر وچ تحقیق، تنقید، مضامین توں علاوہ سرائیکی افسانہ وی او شاندار لِکھدِن. پیغام مومن انہاں دا سرائیکی تےاردو وچ لکھیل کربلائی ادب تےمشتمل مجموعہ اے. جین٘دےوچ حمد، نعت تےخانوادہ تطہیر نال عقیدت دا بھرواں اظہار ملدے. انہاں دی نعت وچوں ݙو شعر ملاحظہ کرو: ہِک ݙینہہ ضرور آساں میں سر دےبھرمدینے ݙکھڑےسُݨیساں سارےمیں رو عرض کرمدینے مُدت مُدام کولوں دلبؔر دی التجا ہے روضہ رسولؐ پہن٘چاں،تھیوے امر مدینے
ڈیرہ اسماعیل خان
لوک ادب
سعید اَختر سیال نامور اَتے جدید لہجے دے سرائیکی شاعر ہَن اَتے مترجم دے طور تے اُنہاں 16 عالمی افسانہ نگاراں دے افسانیاں دا سرائیکی زبان وِچ ’’رنگولی‘‘ دے ناں نال ترجمہ کِیتے۔ آصف سیال ’’تیڈی بھلی وار ہووے‘‘، ’’حُکم اے خُدا دا‘‘ دے عنوان نال ڈیرہ اِسماعیل خان دی تہذیب فکر ثقافت کُوں نشابر کریندے لوک قِصّے اِکٹھے کر تے شائع کِیتن ۔
پورھیا رمضان ارائیں
سرائیکی ثنائی ادب وچ کلاسیکی شعراء تےاڄوکے شُعراء تےمصائب کربلا کُوں زیادہ بیان کیتے. انہاں دےکلام وچ درد دا سمن٘در لاتھے. پر اڄوکے عہد وچ مقصد کربلا بیان کرݨ دی ٻہوں لوڑ اے. دلبرؔحسین مولائی اپݨی رثائی شاعری وچ مقصد امام حُسینؑ بیان کرݨ دی کوشش کیتی اے. جیڑھی اڄوکےدور دی ضرورت اے. اَتے مقصد حُسینؑ واسطےاپݨی حیاتی دان کرݨی پووے تاں بندےکُوں پِچھوں تےنی ہَٹݨاں چاہیدا. ہُشیار تھیوو مومن نیواں عَلم نہ تھیوے قابو قدم رکھائےپچھےتےقدم نہ تھیوے مِشن حُسینؑ والا ہرگز ختم نہ تھیوے
ڈیرہ اسماعیل خان
لوک ادب
غلام عباس سیال ہُوراں نے ’’ضلع ڈیرہ اِسماعیل خان ۔ دریا پار۔ 1871ء‘‘ انگریزی محقق اَتے مؤرخ ڈبلیو  ایچ  ٹولبورٹ دی کتاب دا، انگریزی توں سرائیکی زبان وِچ ترجمہ کر تے چھاپیئے۔ سئیں حفیظ گیلانی، دیاں کتاباں ’’نِت کرلاوے کُونج (ناول)، اَݨ رادھ، سِڄھ دا سیک (سرائیکی لوک شاعری) شائع تِھی چُکیئن۔
پورھیا رمضان ارائیں
انہاں دیاں نظماں مُحسن انسانیت، علم دی چھاں تےپیغام مومن شاندار نظماں ہن. نظماں پڑھ تے انہاں دےتاریخ دےمطالعہ دی ݙس پون٘دی اےجو او کتنا تریخ دا مکمل تےشاندار مطالعہ رکھین٘دن. انہاں تخلیق توں علاوہ ترجمے وی ٻہوں خوبصورت کیتن. ہک زبان شاعری کوں ݙوجھی زبان وچ ڈھالݨ ٻہوں اوکھا کم اے. لیکن مولائی صاحب دا ترجمہ، ترجمہ نئیں نظردا بلکہ انہاں دی تخلیق نظردی اے. این٘ویں سرائیکی دےنال اردو کلام دی فنی تےفکری محاسن کنوں بھریل اے. پیغام مومن سرائیکی ادب وچ سوہݨا وادھا اے.
ڈیرہ اسماعیل خان
لوک ادب
نصیر سرمد (1948ء۔ 2013ء)، سوجھلا، تے پکھڑے پیہم خواب (شعری مجموعے) شائع تِھی چُکیئن۔
عبداللہ یزدانی (اَسماناں تُوں لتّھے پُھل)، پروفیسر محمد نذیر اَشک مرحوم (دور کی آواز، اُردو سرائیکی شعری مجموعہ)، اَلطاف صفدر مرحوم (اُداسی کے رنگ، اُردو، سرائیکی شعری مجموعہ ’’پُھل کنݙے‘‘)، غفار بابر مرحوم دا سرائیکی شعری مجموعہ، شاہ نواز فخری (آساں، سرائیکی شعری مجموعہ)، سعید اختر سیال دا شعری مجموعہ، دیرا سندھ کنارے، روایتی سرائیکی لوک شاعری تُوں ہَٹ کرانہیں ہِے۔ اُنہاں دے ݙوڄھے شعری مجموعہ ’’وِساکھ‘‘ کُوں اَکادمی اَدبیات پاکستان دِی طرفوں خواجہ فریدؒ ایوارڈ ڈِتا گیا۔ طاہر شیرازی (جاتراں / سرائیکی لوک شاعری)، مخمور قلندری (خزاں دی جِھݨک، ترشنا سرائیکی لوک شاعری)، صاحبزادہ محمد رفیق (رفیق سحر)، ابرار بُزدار (مَچ)، مظہر علی تابش (ٹھیٹریاں)، جمشید ناصر (ناد)، غلام فرید نفیس (رنگ، سخن، خوشبو)، غازی خان عاجز (ٹھڈِیاں آہواں تے وگدے اَتھرو)، فضل پیامی (سوچاں دے ڈِیوے)، عبداللطیف اعوان (مِٹھڑے سُخن، صلّو علیہِ وآلہٖ  نعتیہ مجموعہ)، شہرے مدنی دے مرتبہ: حکیم راقش بھٹی (منتخب نعتیہ کلام)، کاظم شاہ نازک (ہاں دِی ہُوک، ہَتھ کیوں جوڑاں، اَمڑی)، جاں جو اُنہاں پازیب دے ناں نال دامان دے بارہ شاعراں دے کلام دا اِنتخاب وِی چھاپیئے ۔
’’فانوسِ رابت و جرأت، مدحت اہلِ بیت تے مُشتمل منتخب کلام دو حِصیاں اُتے مشتمل ہِے، پہلا حصّہ (سیّد جعفر حُسین شاہ رایت)، تے ݙوجھا حِصّہ (سیّد صادق حُسین جرأت) دا کلام شامل ہِے۔ ڈاکٹر سلطان مستجیر (مسافر نمازِ ثوردا، سیرت ایوارڈ یافتہ)، نعتیہ کلام، اَمان اللہ معیز (اُبالھیاں ہنڄوں)، محمد رفیق (پھونہار، نعتیہ مجموعہ)، ثاقب دامانی (ٹِھڈِیاں چھانواں مدینے دِیاں، نعتیہ مجموعہ)، دامان، خطۂ دامان دے کُڄھ شاعراں دے منتخب کلام اتے مشتمل ہِے جِینکوں شیخ اَمیر مجروح تے سئیں نصیر سرمد نے شائع کِیتا۔ ’’تیݙے کَم آسوں‘‘ (13 شاعراں دے منتخب کلام اُتے مُشتمل مجموعہ ہِے)، جِینکوں عصمت کومل نے مُرتب کِیتے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:ڈیرہ اسماعیل خان دا لوک ادب ونکی:ڈیرہ اسماعیل خان دی ثقافت
سرائیکستان پولیس
سرائیکستان پولیس یا جنوبی پنجاب پولیس ہک پولیس فورس دا امن و امان دا ادارہ ہے جیہڑا سرائیکی وسیب وچ امن و امان برقرار رکھݨ دا ذمہ دار ہے۔ ایڈیشنل انسپکٹر جنرل (اے آئی جی) سرائیکستان یا جنوبی پنجاب پولیس دے سربراہ ہن۔ جنوبی پنجاب یا سرائیکستان پولیس دا محکمہ یکم جولائی 2020ء وچ قائم کیتا ڳیا جݙݨ خطے وچ الڳ انتظامی سیکرٹریٹ قائم تھیا تے سرائیکی وسیب کوں انتظامی خودمختاری ݙتی ڳئی۔
تاریخ
رحیمیارخان وچ تعلیمی بحران
رحیمیارخان پاکستان دا ہک بہوں اہم تے وڈا ضلع ھ جیہڑا چار تحصیلیں دا مالک ھ۔ ایھ ضلع صنعتی، تجارتی، تعلیمی اتے زرعی حوالے نال بہوں زرخیز ھ۔ صنعتی حوالے نال ڈٹھا ونجے تاں ایف ایف سی [] اتھاں روزگار دا ہک بہوں وڈا ذریعہ ھ ایں کمپنی کوں براعظم ایشیاء دی ہک معتبر اتے وڈی فرٹیلائزر کمپنی دا اعزاز وی حاصل ھ۔ ایں دے نال نال تعلیمی میدان وچ ضلع رحیمیارخان ہک ذخیرہ ھ، ایتھاں دے سرائیکی بال بورڈز اتے یونیورسٹیز وچ نمایاں پوزیشن گھندے رہندن۔ پر ایں دے باوجود ضلعے وچ تعلیمی سہولیات نہ ہوون دے برابر ھن۔ جئیں دی وجہ نال ساڈے بال آپݨے ضلع کو چھوڑ اتے تخت لہور وچ تعلیم حاصل کرݨ تے مجبور ھن۔
تعلیمی سنگت دے یکہ یکہ زور ڈیوݨ تے مجبور تھی تے ایتھاں ہک یونیورسٹی خواجہ غلام فرید سئیں دے ناں تے بݨائی تا گئی ھ۔ [] پر ایں یونیورسٹی دی ہک سمیسٹر دی فیس اتنا زیادہ ھ جو غریب دا بال داخلہ گھنݨ کنوں محروم رہ ویندے۔ حکومت وقت کوں ایں معاملے تے غور کرݨا چہیدے۔
لکھاری؛ مظفر حسین بھارہ تحصیل صادق آباد ضلع رحیمیارخان رابطہ نمبر: 0304-7338649
نوڑ وَٹ
سرائیکی لوک کھیݙاں وِچ اِیں کھیݙ دے کھیݙݨ ویلے ہِک دائرے وِچ نِٹھ تے ٻَہہ وین٘دِن، ہِک کھݙاری پٹکے کُوں وَٹ ݙے ݙے تے اُوکُوں کوڑا بݨا گِھن٘دے، وَل دائرے وِچ ٻیٹھے ہوئے کِھݙاریاں دے ٻاہروں ٻاہروں پِھردا رَہن٘دے تے اِیں خیال وِچ رہن٘دے جو کوئی کھݙاری غفلت وِچ ٻیٹھے تاں وݙی چالاکی نال چُپ کر تے اُون٘دے پِچُّھوں کوڑا رکھ ݙین٘دے تے اپݨاں چکّر پورا کرݨ وِچ لڳ وین٘دے، ڄیکر کہِیں طرح اِیں غافل کِھݙاری کُوں وی پتہ لڳ وین٘دے تاں اُوہ جلدی جلدی پٹکے کُوں چا گِھن٘دے تے رکّھݨ والے دے پِچُّھوں جِہڑا جو اَپݨاں چَکّر پورا کرݨ دی کوشِت وِچ ہون٘دے، بَھڄ پون٘دے۔ اُون٘دے چَکّر پورے کرݨ کنُوں پہلے اُوں کنے پُڄ وین٘دے تاں اُوکُوں کوڑا مرین٘دے تے مرین٘دا رہن٘دے، ڄے توڑِیں اُوہ اُون٘دی خالی کِیتی ہوئی ڄاہ تے نِھیں ٻَہہ وین٘دا۔ ڄیکر غافل کِھݙاری کُوں پَتّہ نِھیں لڳدا تاں اُون٘دے پِچُّھوں کوڑا رکّھݨ والا بَھڄ تے چکّر مار تے کوڑا چین٘دے تے اُون٘دے نال غافل کِھݙاری کُوں مرین٘دے تے اُٹھین٘دے تے باقی کِھݙاریاں دے ٻاہروں چَکّر مروین٘دے تے اُوکُوں کوڑے نال خوب کُٹّی رکھدے۔ اِیں توڑِیں جو اُوہ وَلا اپݨی ڄاہ تے آ ٻَہن٘دے۔ گویا اِیں طرح غافل کِھݙاری کُوں اُون٘دی وسلائی دی سزا ݙِتّی وین٘دی ہِے۔ اے ٻہوں چَسولا کھیݙ ہِے تے اِین٘دے وِچ سارے کِھݙاری شامل تِھی وین٘دِن۔ اِیہ کھیݙ ٻہوں ہُشیاری تے چَلاکی دا کھیݙ ہِے۔ اِیں کھیݙ وِچ مار کھاوݨ والے کِھݙاری کُوں کَوَدن تے نِکمّا سمجھا وین٘دے تے باقی سارے سنگتی اُون٘دیاں کِھلّاں کرین٘دِن۔ اِیہ ایسا کمال دا کھیݙ ہِے جیڑھا چھوہَر اَتے چھوہِرِیں ݙون٘ہائیں وِچ مقبول ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی لوک پہناوے۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
کلیم رقم دے لوک فن دی دُھم
اِینویں تنظیم اہلسنت دے حضرت علامہ سید نور الحسن بخاری، حضرت مولانا خیر محمد جالندھری، حضرت مفتی محمد عبداللہ، مولانا محمد شفیع، مولانا محمد قاسم، مولانا محمد موسیٰ دیاں کئی کتاباں دی خطاطی سئیں کلیم رقم نے آپݨے حُسنِ تحریر دِیاں جلویاں نال ٹھہا تے کیتی اِنہاں دے ٹائٹل وݙے سوہݨے بݨیندے۔
سئیں کلیم رقم دے ابا سئیں استاذ الحفاظِ ملتان حاجی حافظ محمد عبد اللہ خان لنگاہ چشتی دا وصال ڄݙاں 1966ء اِچ تھیا تاں اِیں بزرگ تے خطاط خاندان دی دستار مبارک سئیں کلیم رقم کوں پَوائی ڳئی۔ انہاں علم اَتے خطاطی دے لوک فن کُوں عام کرݨ کیتے ٻئی محنت تے کوشش کیتی۔ اُنہاں دے سینکڑے شاگرد اَتے فن دے ہزاراں عقیدت مند بݨائے۔ آپݨے اَبا سئیں دے مزار واقع خانقاہ معلّٰی حضرت خواجہ محمد عبیداللہ قدیر آباد ملتان تے حاضری ݙیندے، فنِ خطاطی دے کم دے نال نال وِرد وظائف وی کریندے راہندے آپݨے پیر و مرشد دی خدمت اِچ خانقاہِ معلّٰی مُوسویہ نظامیہ اندرون حسین آگاہی ملتان ویندے۔ پیر خانے دے یکے عُرساں تے لنگر شریف دی تیاری تے ونݙݨ تک ہر خدمت کریندے حضرت خواجہ پیر شاہ بخش قریشی اَتے حضرت حافظ محمد دلدار بخش قریشی دے عُرساں دے انتظام اِچ وَدھ چڑھ کے حصہ گھندے ہَن اے ݙونہیں بھِرا حضرت خواجہ محمد حسین بخش قریشی العراقی ثمّ ملتانی دے پُتر ھَن اَتے سئیں کلیم رقم دے مامے وی لگدے ہَن۔ کلیم رقم سئیں آپݨے پیر و مرشد دی تعریف اِچ اکثر اِے شعر پڑھدے ہَن۔
نِیں ملتانِ دے وچ ثانی تہاݙا سرِّ رحمانی
تُساں ہو قطبِ ربانی حسین بخش ملتانی
سئیں کلیم رقم کُوں آپݨے پیر خانے نال محبت اِہیں ڳالھوں وی زیادہ ہئی ڄو اُنہاں کُوں خطاطی دا فیض وی ہِیں خاندانِ عراقی توں ملیا۔ آپݨے پیر و مرشد دے مبارک اقوال اکثر سُݨایا کریندے ہَن اَتے چیٹ کریندے ہَن ڄو کوئی اہم کم کرن لڳو تاں جمعہ دی نماز دے بعد شروع کرو۔ اِیں طرحاں اللہ سئیں دی رحمت اَتے خیر و برکت زیادہ تھیسی اَتے کم دی کامیابی دی وی اے ضمانت ہِے۔ اَتے آپݨے پیر و مرشد دا اِے شعر پڑھ تے سݨیندے ہَن۔
کرو بعد جمعے ڄیڑھا کم انجام
تھیسی ضامن اوندا شیخ نظام
حضرت خواجہ محمد نظام بخش آپ دے مرشدِ کامل دے ابا سئیں دا ناں مبارک ہِے۔ حضرت کلیم رقم نے تعمیری شاعری وی کیتی۔ اکثر دوست نوازی کریندے تاں خاص یاراں دیاں شادیاں تے سہرے لِکھدے ہَن۔ منقبت اَتے نعت وی لکھدے ہَن۔ زیادہ تر سرائیکی کلام لکھدے ہَن۔ اُنہاں آپݨے ہِک بھݨینڄے ماسٹر طفیل احمد دی شادی دا سہرا اِیں لکھیا ہئی۔
ݙُھلک ݙُھلک ویہڑے آیا میݙا یار
نوشہ بَنرا سہریاں والا
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
نظم
بہاولپور دے واسی ہک سرائیکی دھرتی دے بچڑے دی ارداس
میڈا سئیں ساکوں تقسیم نہ کر میڈا سئیں ساکوں تقسیم نہ کر
ساڈا میلہ "مہرے والے" دا ساڈا میلہ " کوٹ ڈیراوڑ" دا ساڈے میلے ٹھیلے سانجھے ہن ساڈی ہکا ساہ دی تار وی ہے ساڈے ہکو سانویں قصے ہن ساڈیاں ہکو سانویاں جھمراں ہن انہاں جھمراں دے وچ عشق وے ہے انہاں جھمراں دے وچ پیار وی ہے
جینکوں پار اہدیں او پار تاں نہیں او پار وی ہے اروار وی ہے اتھاں تیڈا باغی "مخلص" وی جیندا لہجہ سچ کردار وی ہے او وین ہے اجڑے "ہاکڑہ" دا ساڈا پندھ وی ہے اتبار وہ ہے اتھاں "نصراللہ خاں ناصر" سئیں تاریخ دا پہرے دار وی ہے اتھاں "ظفر لشاری" من موہنا جیڑھا لفظیں دا کھڈکار وی ہے
اتھاں خواب وی ہن اظہار وی ہے اتھاں "عاشق خاں بزدار" وی ہے اتھاں سوکڑی،طارق، تابش ہن اتھاں "اشو" دی مہکار وی ہے اتھاں تھل دی مونجھ سولڑی ہے اتھاں مٹھڑی مونجھ ملہار وی ہے ساڈے وݨ تے پکھی سانجھے ہن توڑے ہک دریا وچکار وی ہے اتھاں روح دے خالص رشتے ہن اتھاں "خواجے" دا دربار وی ہے اساں تیڈی سوچ دے باغی ہیں توں ہن اے ظلم عظیم نہ کر
(شاہد عالم شاہد دی ہک نظم)
مجبور عیسیٰ خیلوی
مجبور عیسیٰ خیلوی دا اصل ناں غلام حُسین ہائی- مجبور عیسیٰ خیلوی، ١٩٣٥ء دے وچ ضلع میانوالی، تحصیل عیسیٰ خیل دے علاقے شیخ محمود والا وچ ڄمے ہَن- شاعری دے وچ اُنہیں دے اُستاد پروفیسر ظہور الحسن ہَن، جیندی وجہ توں اُنہاں آپݨے اُستاد دے ناں "ظہور" دا ہم قافیہ تخلص "مجبور" رکھ گھدا- سرائیکی شاعری دے وچ میانوالی دی دھرتی تے ٻہوں وݙے اتے نامی شاعر ڄمِن، جنہاں وچوں سئیں مجبور عیسیٰ خیلوی وی ہِک مشہور تے نامی شاعر ہِن- اے سہرا عالمی شہرت یافتہ گلوکار، عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دے سِر ہے، جئیں میانوالی دے دُور دراز علاقے چوں نکِل کے نہ صرف آپݨی سُن٘ڄاݨ بݨائی بلکہ آپݨی سوہݨی آواز دے نال ٻہوں عظیم شاعراں دا کلام ساݙے تائیں اَپڑایا- مجبور عیسیٰ خیلوی دی وفات ١٠ فروری، ٢٠١٥ء کُوں تھئی ہئی-
شاعری دا مُنڈھ
مجبور عیسیٰ خیلوی، مُنڈھ لاء توں شاعری کریندے ہَن اتے انہیں دا فارسی تے اُردو کلام، مُلک دے مختلف رسالاں وچ چھپدا ہئی- پہلے او مجبور دے ناں تُوں مشہور ہَن وت انہاں مجبور عیسیٰ خیلوی ناں رکھ گھدا- مجبور عیسیٰ خیلوی، ١٩٥٢ء وچ گورنمنٹ کالج، میانوالی تُوں ایف-اے کیتا تے کالاباغ دے علاقے ماڑی وچ، مِڈل سکول دے اُستاد بھرتی تھئے- مجبور عیسیٰ خیلوی پنجاب یونیورسٹی چوں بی-اے کیتا، وت شعبہِ درس و تدریس وچ دل نہ لڳا تاں ١٩٥٦ء محکمہ ریلوے دی ملازمت شروع کر ݙِتونے تے ١٩٩٣ء وِچ ریلوے توں ریٹائر تھی کہ عیسیٰ خیل وچ مستقل راہوݨ شروع تھی ڳے- مجبور صیہب شعر تاں پڑھݨ دے ویلے توں ہی آہدے ہَن، پر ٻہوں شعر اردو تے فارسی وچ آہدے ہَن- اُنہاں دی طبیعت شروع لاء تُوں ہی لوک ہئی اتے انہاں کنے ہِک وݙا زخیرہ لوک ڳیتاں دا ہئی- مجبور عیسیٰ خیلوی توں پہلے لوک شاعری تے ڳیتاں دا وسیع زخیرہ، ہُوں وقت دے مشہور ریڈیو گائیک، امتیاز خالِق کنے موجور ہئی، جݙاں پاکستان تے ہندوستان نِکھڑے ہَن اوں ویلے امتیاز خالق، افغانستان دے جشنِ نوروز دے موقعے تے پاکستان دی طرفوں ڳے ہَن- اے ریڈیو دا دور ہئی پر جݙاں جاپانی کیسٹ دا دور آیا، ہُوں ویلے عیسیٰ خیل دا وݙا ستارہ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی سامݨے آیا تے مجبور عیسیٰ خیلوی دے چار پَن٘ڄ ڳاوݨ اِن٘ڄ ڳاۓ، جو دُنیا تے مشہور تھی ڳے- "اِنہاں اکھاں دے نال، سوہݨے نیناں دے نال سمجھاؤ ہا"،" لا لئی تئیں مُندری میݙی"، "ݙے چا لسی شالا جُھڳڑا وسّی وے میݙا ماہی" تے "بوݙی چھنڳا ڑنڳا ڑنڳ" ٻہوں مشہور ہِن-
سرائیکی ڳاوݨ
مجبور عیسیٰ دے ٻہوں مشہور سرائیکی ڳاوݨ ہِن، ڈھیر مشہور ڳاوݨ دے تلے ٻول تلے لکھے ہوئن-
ملک سونا خان بےوس دا ݙوھڑا:
وے کوئی جُرم سُوچیندوں چھوڑ نہ ویندوں میݙا دلبر بے پرواہ اے
کُجھ نہ ݙسوئی، رول ݙِتوئی کئیں ݙِتی ہئی غلط صلاح اے
نِت ظلم سُچیندا ایں اتے خُوش پیا تھیندا ایں رَل غیراں دے ہم راہ اے
جیندیاں مار مکایائی بےوس کوں، ودے آندِن رُک رُک ساہ اے
ڳاوݨ:
آ وسیاں سان٘وݨیاں، آ وسیاں سان٘وݨیاں،
آ وسیاں سان٘وݨیاں
تیݙی دید نُوں ترِس ڳئی آں
وے پِھٹنی نوکریاں
آ وسِّیاں سان٘وݨیاں
میݙے چولے تے سوہݨی کڈھائی
اڳ سان٘ولے آ بھڑکائی
ماہی نیندراں اُگھڑ ڳئیاں
وے پھٹنی نوکریاں
میݙے چولے دے نال دھاڳے
پئی حُٻ سڄݨاں دی جاڳے
تڑپاوݨ دِلبریاں
آوسیاں سان٘وݨیاں
میݙے چولے نُوں ماہی پُلکاں
سٹاں ساڑ ہجر دیاں جُھلکاں
مچھی وان٘ڳوں میں تڑفدی آں
پاکستان دے وزیراعظم
لیاقت علی خان • خواجہ ناظم الدین • محمد علی بوگرہ • چوہدری محمد علی • حسین شہید سہروردی • ابراہیم اسماعیل چندریگر • ملک فیروز خان نون • نور الامین • ذوالفقار علی بھٹو • محمد خان جونیجو • بے نظیر بھٹو • غلام مصطفی جتوئی • نواز شریف • بلخ شیر مزاری • معین الدین احمد قریشی • معراج خالد • ظفر اللہ جمالی • چوہدری شجاعت حسین • شوکت عزیز • میاں محمد سومرو • سید یوسف رضا گیلانی
مجبور عیسیٰ خیلوی
سرائیکی ڳاوݨ
میݙے چولے نُوں فِٹ ٻان٘ہواں
کِتے سِکدیاں نہ مر جان٘واں
ایہا فِکراں وے رات ݙین٘ہاں
میݙے چولے کُوں ماہی مایا
تیکُوں لَّکھ واری سمجھایا
میݙی کَلہیاں نِبھدی ناں
میݙے چولے ٹَکیاں لیساں
ہُݨ پَکّیاں میں سوچ لیاں
اساں راہواں، تیݙیاں مَلّیاں
اکِھیں تَک تَک ہار ڳئیاں
میݙے چولے دے نال ٻَچیاں
تان٘ہیوں ٻُک ٻُک رون٘دی آں
میݙے چولے نُوں ٹِچ دیسی
روزی رَب وطناں تے ݙیسی
مَن گھِن مجبور دِیاں
لا لئی تئیں مُندری میݙی
اے مجبور عیسیٰ خیلوی دا ہِک مشہور سرائیکی ڳاوݨ ہے، جیہڑا ٻہوں گلوکاراں ڳائے، پر عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی سب توں پہلے ڳائے:
لا لئی تئیں مُندری میݙی، چالاں دے نال وئی وئی
ہُݨ کیوں نئیں ݙیندا میکوں آپݨا رُومال وئی وئی
تیݙے وعداں تے کَردی، ہَرگز اعتبار ناہیں
تیݙی مُحبت دا میں کردی اقرار ناہیں
پہلاں میں ڄاݨدی جے تیݙی اے چال وئی وئی
حُسن جوانی تے توں ایݙا غرور نہ کر
پَل دی بہار سمجھیں آپݨا اے رُوپ دلبر
راہندا ہمیش ناہیں رنڳلا جمال وئی وئی
اللہ فرمیندے دغا یاراں دے نال نہ کر
سڄݨاں کُوں لاویں ہرگز لارا نہ لپہ دلبر
دِل نہ کسے دا توڑیں، نازُک ہئی مال وئی وئی
آپݨاں دے نال کیتے دھوکے فریب اَڑیا
مَکری فریبی اڑیا، ظلمی دروہی سڑیا
کُجھ نہ مجبور دا تئیں کیتا خیال وئی وئی
اِنہاں اکھاں دے نال
"انہاں اکھاں دے نال" مجبور عیسیٰ خیلوی دا مشہور سرائیکی ڳاوَݨ ہے، جیہرا عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی پہلی واری ریڈیو ملتان تے ڳایا ہئی، ٻول تلے لکھے ہوئن:
اِنہاں اکھاں دے نال، سوہݨے نینا دے نال سمجھاؤ ہا
ساکوں تُہاݙے مِلَݨ دی چاہ، سڄݨاں وے کدے آؤ ہا، دید کراؤ ہا
شالا خیر دے سَڳن مناویں، لڑ لڳیاں دی لاج نبھاویں
ہَن٘ڄُواں دے ہار پروسیں، کَندھاں نَپ نَپ تُوں وی روسیں
تیݙے وطن تے ول کہ نہ آساں، تیݙےظُلماں دی لاج نبھاساں
وَن٘ڄ غیر آباد کِتوئی، واہ حق محفوظ رکھوئی
شعری مجموعہ
مجبور عیسیٰ خیلوی ہِک وَݙے عوامی تے مظاہمتی شاعر ہَن، اُنہاں دے معتبر کلام کُوں کوئی وی سرپرستی یا مدد حاصل نہ ہئی، وت وی انہاں آپݨی مدد آپ دے تحت، ہِک سرائیکی شعری مجموعہ چھپایا ہئی، جیندا ناں " لِکھیاں لیکھ دیاں" ہئی- "محنت کش" اُنہاں دی مشہور نظم ہے-
زاتی زندگی
مجبور عیسیٰ خیلوی دے پُتر ݙاکٹر ظفر کمال ہِن، جیہرے جو میانوالی دے مشہور ݙاکٹر ہِن اتے ضلع میانوالی دے ضلعی ہیلتھ افسر (ڈائریکٹر) ہِن- اے ڳال ٻہوں مشہور ہے جو ہِک واری ظفر کمال صیہب کُوں نِکے لاء ٹائیفائڈ تھی ڳیا ہئی، جݙاں مجبور عیسیٰ خیلوی آپݨے پُتر کُوں پیر و مُرشد سئیں حمید اللہ دو کھڑیا، اتے اَکھونے جو پیر سئیں میݙا چھور بیمار راہندے، اِس کَݨ دُعا کرو- پیر صیہب دعا ݙِتی جو اے تہاݙا ٻچڑا، وݙا تھی کے ٻنھاں دا علاج کریسی، تے وت کݙاں وی اے آلا بُخار نہ تھیسس- عرصہ لَنگھدا ڳیا تے مجبور عیسیٰ خیلوی آپݨے ٻالیں دی پرورش کریندے ریہے- مجبور عیسیٰ خیلوی کوں آپݨے ٻالاں نال ٻہوں پیار ہئی اتے او اُنہاں کیتے آپݨا سبھ کُجھ لُٹاوݨ دا جذبہ رکھیندے ہَن- ہِک واری ظفر کمال پیُو کُوں آکھیا جو اٻا سئیں، ساݙے حالات خراب ہِن تاں میں ایف-ایس-سی توں بعد بی-اے چا کریساں- مجبور کُوں پُتر دی ایں ڳال دا ٻہوں ارمان تھیا تے اُنہاں پُتر کُوں آکھیا، جݙاں تیݙے ݙاکٹر بݨݨ دی واری آئی تاں میں سبھ کُجھ ویچ ݙیساں لیکن تیکوں ݙاکٹر ضرور بݨویساں- وت تھیا اِن٘ڄ جو ظفر کمال، ایف ایس سی چوں چن٘ڳے نمبر گھن کے نختا تے، ݙاکٹری وچ داخلہ تھی ڳیُس- ݙاکٹر ظفر کمال آہدن جو انہاں دے والد اُنہاں کیتے ٻہوں قربانیاں ݙتِن- چَن٘ڳے کپڑے نئیں پاتے، کݙاں رج تے کھادا نئیں، مشاعرہ نئیں پڑھیا، ہر ویلے اُنہیں کُوں آپݨی اولاد دے چِنتے راہندے ہَن- مجبور عیسیٰ خیلوی دی دھی وی پڑھی لکھی ہے اتے اُنہیں ایم-اے، ایم-ایڈ تائیں تعلیم گھدی ہے- مجبور عیسیٰ صیہب دے بارے ظفر کمال دا آکھݨ ہے جو انہاں زندگی وِچ صرف ہِک واری آپݨی ݙوتری دے پرݨیوے تے نواں سُوٹ پایا ہئی، او وی اُوندے زبردستی آکھݨ تے، نہ تے ساری حیاتی سادے کپڑے تے رُکھی پُکھی کھاتے ڳُزاری ہا نے-
مجبور عیسیٰ خیلوی دے سنڳتی
مجبور عیسیٰ خیلوی، عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دی سنڳت تے وݙا ماݨ کریندے ہَن، اتے اُنہاں آپݨے ٻالاں کُوں ݙسایا ہویا ہئی جو اوکھڑے ویلے وچ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی کنوں مدد گھن گھنائے- عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی پرائیڈ آف پرفارمنس گھندے ہوئے، ایں ڳال دا اعتراف کیتا جو مجبور عیسیٰ خیلوی دا اُنہاں کُوں اِیں مقام تے آݨݨ وچ سب کنوں وݙا ہتھ اے- عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی، اُنہاں کُوں لالا سݙیندے ہَن- عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی توں علاوہ عبد الستار زخمی (مرحوم)، ایس-ایم صادق (صوبیدار صادق فرنیچر آلے)، عاقل خان موچھ، عمران نیازی، آصف رشید ہاشمی (مرحوم) تے نصر اللہ خان انہاں دے سنڳتی ہَن- مجبور عیسیٰ خیلوی، عید دا پہلا ݙینہ، عاقل خان دے کٹھے عیسیٰ خیل وچ لنگھیندے ہَن- مجبور دے ہِک سو توں ڈھیر ڳاوݨ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی ڳائے ہِن- مجبور آہدِن جو ایں ویلے تے سَب کنوں چنڳے گلوکار عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی ہِن- ایں توں علاوہ شاعراں وچ اُنہاں کُوں ملک آڈھا خان گنجیال تے ملک سونا خان بےوس دے ݙوھڑے دِل لڳدے ہَن- مجبور عیسیٰ خیلوی دا پہلا ڳاوݨ ریڈیو گلوکار امتیاز خالق ڳایا ہئی- مجبور عیسیٰ خیلوی صیہب ٻہوں لَڄ پال تے پیار پریت نِبھاوݨ آلے ہَن، ٻہوں غُربت دے ویلے وِچ جݙاں ݙاکٹر ظفر کمال اُنہاں کُوں آپݨی ساری تنخواہ ݙِتی تاں سئیں مجبور عیسیٰ خیلوی صرف پن٘ڄ سو کول رکھا تے پُتر کُوں امتیاز خالق دی قبر پکی کراوݨ دا آکھیا- مجبور عیسیٰ خیلوی سنڳتیاں نال مرݨ تُوں بعد وی پریت نبھاوݨ آلے ہَن- او آہدن جو عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی میݙی شاعری دا حق ادا کر ݙِتے-
اخیری عُمر
مجبور عیسیٰ خیلوی آپݨے اخیرے ویلے وچ، پُتر کُوں آکھا جو میݙی ہِک ڳال مَن گھن، میں تیݙے کنوں ٻیا کُجھ نہ منڳدا، بس میݙی اولاد کُوں کٹھا رکھیں- مجبور عیسیٰ خیلوی، مرݨ توں پہلے اے ڳال مولوی صیہب کُوں آکھ چھوڑی ہئی جو ہر مسلک دا بندہ میݙا جنازہ آپݨے طریقے نال پڑھ سڳدے، کئیں کُوں وی منع نہ کیتا وَن٘ڄے، بھان٘ویں او بندہ کہیں مسلک نال تعلق رکھیندا ہووے- مجبور عیسیٰ خیلوی ، عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی دے شاہر عیسیٰ خیل وچ دفن ہِن- اس عظیم شاعر دے ڳاوݨ اڄ وی ایندا ناں زندہ رکھی پِن-
ایں موقع کیتے ملک سونا خان بےوس دا ݙوھڑا سَب کنوں مُناسب معلوم تھیندے:
جݙاں خبر آئی تیݙے ٹُرݨے دی، ترُٹ پیار دیاں ݙوراں ڳیاں
طرف تُساݙے منہ کر کے، اَکھیں رَڄ رَڄ روندیاں پَیّاں
ہک پَل نَاسے وسدے ہِک ݙوجھے توں اڄ لمیاں جُدایاں پَیّاں
ٹُر بےوس دا لوکو سڄݨ ڳیا، سَبھے دِل دیاں دِل وِچ رہئیاں
مجبور عیسیٰ خیلوی دا آپݨا لکھا ہویا سرائیکی ڳیت وی ہِیں موقع دی ترجمانی کریندے:
اساں تاں توڑ نِبھا چھوڑی، اڳوں ڄاݨے یار نہ ڄاݨے
ہِک سڄݨاں دی خاطر قسمے
عُمراں ڳال ون٘ڄا چھوڑی
اڳوں ڄاݨے یار نہ ڄاݨے، اساں تاں توڑ نِبھا چھوڑی
جیندی خاطر جندڑی ڳالی
او نہ مارݨ آݨ بُھن٘والی
سِکدیاں عُمر لنگھا چھوڑی
عُمر تمام ہی رُلدے رہے ہاں
حوش حواصاں توں لنگھ ڳے ہاں
وت وی نئیں راہِ وفا چھوڑی
دِل جِگرا تَن جان حوالے
کُجھ نئیں ساݙا یار دا مال اے
جندڑی نان٘ویں لا چھوڑی
یاد سڄݨ دی ہر دم آوے
ساہن٘واں دے وِچ آوے جاوے
دِل وچ یاد وسا چھوڑی
یار دی خاطر سَبھ غم سَہسُوں
جیندیاں مویاں اُس دے رَہسُوں
ڳل مجبور مُکا چھوڑی
صَرف
اساݙی ہر ڳالھ جیندے ذریعے اساں آپݨے دل دا مطلب سُݨݨ آلے تے واضح کرین٘دے ہیں۔ ہک جُملہ ہوندے۔ تے جملے کوں فقرہ وی آہدے ہن۔ جملے دا چھوٹے کنوں چھوٹا جُزو لفظ ہوندے۔ لفظ دے کجھ نہ کجھ معنے ضرور ہوندن۔ جہڑے ٹھیک طرحاں جملے وچ آکے کھُلدے ہن۔ بعض  لفظاں دے معنے اون٘ویں کجھ ٻئے ہوندن لیکن جملے وچ آوݨ نال کجھ ٻئے تھی سڳدن۔ بعض لفظ مہمل یا بے معنی  وی تھی سڳدن۔ ایجھیں بے معنی الفاظ قاعدے قنون توں ٻاہر ہوندن، ایں کیتے انھاں مہمل لفظاں کوں "قواعد زبان" دی بحث وچوں خارج کر ݙتا ویندے۔ قواعد زبان دا جہڑا حصہ بامعنی الفاظ نال تعلق رکھیندے اوں کوں علم صَرف آکھیا ویندے۔
صرف تے نحو: او علم ہے جیندے وچ لفظاں دا جوڑ توڑ تے ایندے ٻولݨ تے ورتاوݨ دا قاعدہ بیان کیتا ون٘ڄے۔
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
ڈھاکہ یونیورسٹی
ڈھاکہ یونیورسٹی (بنگالی: ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়) جدید بنگلادیش دی سب توں قدیم یونیورسٹی ہے جیہڑی بنگلہ دیش دے دار الحکومت ڈھاکہ شہر وچ قائم ہے۔ سنہ 2017ء دی بنگلہ دیش جامعات دی درجہ بندی وچ ڈھاکہ یونیورسٹی پہلے نمبر تے ہئی۔ برطانوی راج وچ سنہ 1921ء وچ ایندا قیام عمل وچ آیا۔ جدید بنگلہ دیش دی تاریخ و تعمیر وچ ایں یونیورسٹی دا انتہائی اہم کردار ہے۔ تقسیم ہند دے بعد ڈھاکہ یونیورسٹی پاکستان دی ترقی پسند تے جمہوری تحریکاں دا مرکز بݨ ڳئی ۔ بعد ازاں بنگالی قومیت تے آزادی بنگال وچ ایں یونیورسٹی دے طلبہ تے اساتذہ دا مرکزی کردار رہیا ہے۔
تاریخ
یونیورسٹی دے نمایاں فضلا وچ فضل الرحمن خان، محمد یونس (2006ء دے امن نوبل انعام یافتہ)، محمد شہید اللہ (مشہور معلم تے ماہر لسانیات)، نتیاگرو نور المومن (ڈھاکہ یونیورسٹی دے اولین طلبہ تے اساتذہ وچوں ہک)، سراج الاسلام چودھری (بنگلہ دیش دے سرکردہ دانشور تے مصنف)، رحمن سبحان (ماہر معاشیات)، محمد عطاء الکریم (ماہر طبیعیات)، ابو الفاتح، بدھادیب بوس (ویہویں صدی دے بنگالی شاعر) تے شیخ مجیب الرحمن (جدید بنگلہ دیش دے بانی) قابل ذکر ہن۔ ڈھاکہ یونیورسٹی کہیں درجے وچ ستیندر ناتھ بوس، وجے راگھون تے قاضی نذر الاسلام نال وی منسلک رہی ہے۔
ڈھاکہ یونیورسٹی بنگلہ دیش دی سب توں بڑی عوامی یونیورسٹی ہے جیندے وچ 33000 طلبہ زیر تعلیم ہن تے 1800 شعبے مصروف عمل ہن۔ ایشیا ویک نے اینکوں ایشیا دی سو فائق یونیورسٹیاں وچ شمار کیتے۔ یونیورسٹی اپݨے قیام ہی توں تشدد، سیاست تے تقسیم دا شکار رہی ہے۔ ڈھاکہ یونیورسٹی دے قیام توں پہلے ایندی زمین دے اطراف وچ ڈھاکہ کالج دے کجھ متروک عمارتاں موجود ہن۔ سنہ 1873ء وچ کالج بہادر شاہ پارک وچ تے بعد اچ کرزن ہال وچ منتقل تھی ڳیا ہئی جیہڑا بعد و یونیورسٹی دا سب توں پہلا ادارہ بݨا۔ دراصل ڈھاکہ یونیورسٹی دا قیام سنہ 1905ء دی تقسیم بنگال دی منسوخی دی تلافی دے طور تے عمل وچ آیا ہئی۔
خانیوال (ضلع)
سرائیکی وسیب دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
جُغرافیہ
جنوبی پنجاب دا مشہور ضلع خانیوال، ملتان تُوں 56 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیں ضلع دے مشرق وِچ ساہیوال، مغرب وِچ ملتان، شمال وِچ جھنگ، جنوب وِچ وہاڑی اَتے شمال آلے پاسے ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ واقع ہے۔ اِینکُوں 1985ء وِچ ضلع دِی حیثیت دِتی گئی۔ اِیں ضلع دِیاں چار تحصیلاں خانیوال، میاں چنوں، کبیر والا اَتے جہانیاں، جاں جو سرائے سدھو، عبدالحکیم، مخدوم پُور اَتے تلمبہ ڄئیں اہم چھوٹے شہر ہَن ۔
لوک ادب
پروفیسر نذر طارق دُھول (پیدائش 1937ء)، گورنمنٹ اِسلامیہ کالج خانیوال وِچ پروفیسر رہیئے۔ ’’تاریخ خانیوال‘‘ ، ’’تذکرہ اَولیائے حجرہ‘‘، اَتے اُردو نعت گوئی اُنہاں دِیاں اہم تصانیف ہَن۔ معروف علمی اَتے روحانی شخصیت، چشتی نظامی سلسلہ دے مشہور بزرگ مولانا اَللہ بخش اَسد نظامی (پیدائش 1919ء۔ وفات 2002ء) 45 مطبوعہ کتاباں دے مُصنف، اُنہاں دیاں تصانیف مجالس کلیمی، دیوانِ اُحدی، گلزارِ جمالیہ، سلسلہ چشتیہ کی اُردو خدمات، سلسلہ قادریہ کی اُردو خدمات، سلسلہ نقشبندیہ کی اُردو خدمات شامل ہِن۔ ضلع خانیوال دی سب کنُوں وَڈی نجی لائبریری اُنہاں دی ہِے۔ پروفیسر غلام حسین ساجد  (پیدائش 1952ء)، اُنہاں دِی سرائیکی لوک شاعری دِی کتاب ’’پاݨی رمز بھرے‘‘ شائع تھی چُکی ہِے۔ شکیل ملتانی،
مخدوم پُور پہوڑاں، ضلع خانیوال دا ہِک قدیم قصبہ ہِے۔ علم و لوک ادب دے حوالے نال حکیم محمد اَکرم خان بلہوڑ دا ناں قابلِ ذِکر ہِے۔ اِتّھوں ’’تاریخ پہوڑ‘‘ ݙو جِلداں وِچ چَھپ چُکی ہِے ۔
جُغرافیہ
کبیر والہ ضلع خانیوال دی تحصیل اَتے معروف قصبہ ہِے۔
لوک ادب
اِیہ شہر کبیر والہ، سیّد احمد کبیر شاہ بخاری دی نسبت نال کبیر والہ اَکھویندے۔ علم و لوک ادب دے حوالے نال شاعر مشہدی، خادم حسین رزمی، بیدل حیدری، قمر رَضا شہزاد، منیر راہی، فیصل ہاشمی، ریاض ارم، ڈاکٹر غلام رسول مقبول، ظفر نجمی، سیّد سہیل عابدی، عمار یاسر مگسی، حسنین اصغر تبسّم دے ناں نمایاں ہِن ۔
جُغرافیہ
تُلبمہ ضلع خانیوال دا ہِک تاریخی قصبہ ہِے۔ اِیہ خانیوال تُوں 47 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ تلمبہ شہر 1200 ق م تُوں 800 ق م  تئیں علم و عرفان دا مرکز رہیئے۔ راجہ چچ جݙاں حُکمران ہا، اُوں دور وِچ مشہور چِینی سیّاح ہیون تسانگ اِیں علاقے وِچ آیا ہا۔
صوفی گائیک سئیں سید فہیم ساجدؔ نال گاٖلھ مُہاڑ
(گاٖلھ مُہاڑ:راقم چنڑ)
خانیوال (ضلع)
لوک ادب
ضلع جہانیاں، دا ناں سیّد جلال الدین مخدوم جہانیاں جہاں گشت (1308ء ۔ 1384ء) دی نسبت نال رکھیا گیا۔ سرائیکی دے معروف اَدیب، شاعر، دانشور، محقق ہن اُنہاں دِیاں تصانیف وِچوں وسیب رنگ، ݙُکھ سنڄوک، ذکر فرید، پیت اَولڑی، انوار فرید، ملتان نامہ قابلِ ذِکر ہِن ۔
صوفی گائیک سئیں سید فہیم ساجدؔ نال گاٖلھ مُہاڑ
پیریں فقیریں توں پُر ملتان دی دھرتی ہر حوالے نال زرخیز ھے۔ ملتان سرائیکی وسیب دا ہک عظیم ثقافتی شہر ھے۔ ایں شہر اچ علم وادب ، موسیقی، شاعری تے آرٹ دے حوالے نال وڈٖے ناں والے لوک موجود ہِن۔ صوفی گائیکی دے حوالے نال ایں شہر دا ہک معروف ناں سید فہیم ساجد کہیں تعارف دا محتاج نئیں۔ تھوڑے عرصے وچ ایں نوجوان جتنی ترقی کیتی ھے اُتنی کُئی خوش نصیب انسان ہی کر سگٖدے ۔ اساں صوفی گائیکی دے حوالے نال فہیم ساجدؔ سئیں نال گاٖلھ مُہاڑ کیتی جیرھی جو تہاڈٖی خدمت اچ حاضر ھے۔
خانیوال (ضلع)
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:خانیوال دا لوک ادب ونکی:خانیوال دی ثقافت
صوفی گائیک سئیں سید فہیم ساجدؔ نال گاٖلھ مُہاڑ
مُرشد موسیقی نال تہاڈٖا گاٖنڈھا چوکھے عرصے توں ھے؟
شاہ جی:	موسیقی میڈٖے جینیٹک میک اپ (genetic make up)اچ شامل ھے۔ کیوں جو میڈٖے ماء پیو ڈٖوہیں سُریلے ہِن ۔ایں لطیف شوق ذوق دے مُنڈٖھلے پندھ اچ بابا سئیں ہوریں دا اہم کردار ھے۔ بچپن توں اپنْے ویڑھے وچ سُریلا ماحول میسر آیا۔ قصیدہ، مرثیہ، نوحہ اتے منصور ملنگی دی جوگ نے دِل دماغ کوں سُر دے نال عقیدت دی حد تئیں محبت کرنْ تے مجبور کر ڈٖتے۔موسیقی میڈی روح دی غذا ھے ایں سانگے میں سمجھداں میڈٖا تے مَن کوں رِجھاونْ آلی ایں موسیقی دا گاٖنڈھا روزِ اول دا ھے ۔
اجٖوکے دَور اچ صوفی گائیکی نویں نسل دی کیویں تربیت کریندی پئی ھے؟
شاہ جی:	نویں نسل موسیقی نال بٖہوں مانوس ھے۔ ہُنْ ہر بندہ سُر دی گاٖلھ سمجھدے۔ ایں پاروں میں سمجھداں ایں افراتفری دے اجٖوکے دَور اچ صوفی گائیکی ہی نویں نسل دی بہتر تربیت کریندی پئی ھے۔جیویں جدید شعراء ایں پُرآشوب دَور وچ اپنْے خیالات نال شدت پسندی دا خاتمہ کریندے پِن اونویں ہی صوفی گائیک پُرانْے وَرثے کوں نویں رنگ اچ ڈھال کراہیں دیس اچ موجودمنافرت دا خاتمہ محبت دے پیغام نال پئے کریندن۔ زندگی کیوں جو خود لطیف ترین نعمت ھے تاں ایں نعمت دا اظہارِ شُکر دے چونْویں طریقیاں وچوں موسیقی ہک انوکھڑا طریقہ اتے طریقت بنْ گٖئی ھے۔
تُساں اپنْا تعلیمی پندھ کے توڑیں پُجٖائے؟
شاہ جی:	اونویں تاں تعلیمی پندھ میڈٖے آخری ساہ توڑیں کائینی مُکنْاں ، میں ڈٖو سال دا ہم جڈٖاں ایہ پندھ شروع تھیا جیڑھا حالی توڑیں جاری وساری ھے۔ ایں ویلے میں بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں زراعت دی تعلیم حاصل کریندا پیاں۔ ایندے نال نال میڈٖا زیادہ ٹائم علمِ بشریات (Anthropology)نال لنگھدا پئے۔
تُساں کیرھے کیرھے راگٖ کوں زیادہ پسند کریندو؟ اونویں تاں ہر راگٖ میڈٖے روح دیاں رمزاں نال جُڑیا ہویا ھے پر جیرھے راگٖ میڈٖی ہستی اتے مَن دی مستی اچ شامل تھی کراہیں میکوں گُم کر ڈٖیندن اُنھاں وچ جون پوری تے کوشک دھنی راگٖ شامل ہِن ۔
شاہ جی ! تہاکوں ہک صوفی گائیک دے طور تے یاد کیتا ویندے ایندی کُئی خاص وجہ؟
سوہنْا!اونویں تاں صوفی گائیکی بے حس انسان کوں حیاتی دیاں رمزاں توں آشنا کریندی ھے۔ پر گائیک تے گائیکی اپنْی معراج تے جیڑھے ویلے پُجٖدن تاں اُنھاں دا مزاج تے آہنگ صوفیانہ تھیا ویندے۔ میکوں صوفی رنگ اچ جنھاں ڈٖوں ہستیاں رنگیے اوکوٹ ادو دے سئیں پٹھانْے خاں تے اوں پاسے دے سوہنْے درویش مُرشد سئیں سلیم بخاری دی ذات ھے۔ایندے نال نال میڈٖی سنگت اچ ماڈرن درویشاں دی ہک بٖہوں وڈٖی کھیپ ھے جنھاں میکوں ایں صوفی گائیکی والے پاسے مائل کیتے۔
تُساں بیٹھک آرگنائزیشن دے ناں توں ہک فورم چلائی پئے ہو اوندے کیا مقاصد ہِن؟
جیا سئیں! بیٹھک آرگنائزیشن سارے وسیب دی بیٹھک ھے اتے درویشاں دی یاترا دا ہک آستان وی ۔ عمومی طور تے لوکاں دا ایہ رُحجان ہوندے جو کوئی تنظیم او توڑیں نئیں ٹُر سگٖدی جے توڑیں اوندی کنڈ تے کہیں سرمایہ دار دا ہتھ نہ ہووے۔ لیکن بیٹھک نے ایں نظرئیے کوں رَدکیتے جو ایں معاشرے دا ہر بندہ ،بھانویں اوندا کہیں پیشے (موچی ، نائی ، کمہار وغیرہ )نال تعلق ہے ساڈٖی ایں بیٹھک اچ اہم کردار ادا کریندے۔ وسیب دے باشعور نوجوان طالب علم وی ایں بیٹھک دا حصہ ہِن۔ جیڑھے وسیب دے بیانیے کوں اپنْی نویں سوچ نال اگٖونہاں کریندے پِن۔
فنِ گائیکی اچ تہاڈٖا استاد کون ھے تے کیندے کیندے کولہوں متاثر ہو؟
فنِ گائیکی اچ میڈٖے اُستاد سئیں نوید بھٹی ہِن جنھاں میکوں سُرگُر نال سونہاں کیتے۔ باقی جتھاں تئیں متاثر ہوونْ دا سوال ھے میں سب توں پہلے اپنْے آپ توں متاثر ہاں اتے جگٖ جہان اچ میں ہر حسین تے سُریلی ہستی توں متاثر تھیندا رہ وینداں۔ اجٖوکے دَور اچ یا گُزرئیے دَور دے مُہاندرے لوکاں وچ سئیں قمر اقبال، سئیں منصور ملنگی، سئیں غلام علی، سئیں مہدی حسن ،سینْ نور جہاں، سینْ فریدہ خانم دے ناں شامل ہِن۔ جیرھے میڈٖے روح اچ وَس رَس گٖن۔
اجٖوکے نینگراں سانگے سنیہا:
سوہنْا ، اجٖوکے نینگراں سانگے ایہو سنیہا ھے جو او اپنْا ہر کم نیک نیتی تے محبت نال کرن۔احٖ دا نوجوان پوری دُنیا نال جُڑیا کھڑے دُنیا ہک عالمی دیہات(گلوبل ویلج)بنْ گٖئی ھے۔ لہذا ایں ترقی یافتہ دَور اچ ساکوں ہر کم اپنْے وسیب دی بھلائی سانگے کم کرنْ دی ضرورت ھے تاں جو اساڈٖا دیس ساڈٖی فِکر نال ترقی کرے۔باقی سویل سرائیکی دی ساری ٹیم دا مشکور ہاں۔
سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ کلیم رقم
سئیں مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم وݙے غریب پرور، سادہ دل اَتے حُب رکھݨ آلے شرافت دا پیکر اَتے خاص سرائیکی دھرتی دِیاں ثقافتاں دا نِشابر نمونہ ہَن۔ اُنہاں کُوں بلڈ پریشر راہندا ہَا 1970ء اِچ اَٹھ ݙینہہ نشتر ہسپتال ملتان اِچ علاج معالجے کیتے داخل رِیہے اللہ تعالیٰ نے شفا ݙے ݙتی۔ اِیں عارضے دے بعد اُنہاں کُوں ٻس ہک دُھن لگ ڳئی ڄو قرآن شریف دی مکمل کتابت کیتی ونڄے اَتے اِے سعادت مسجد نبوی اِچ گنبدِ خضریٰ دی چھاں تلے اے سوہݨی سعادت مل وَنڄے پر قسمت نے ساتھ نہ ݙتا اَتے عمر کُھٹی کھڑی ہئی۔ آخیر 1971ء اِچ آپݨے وݙے پُتر دی فوتگی دے ݙھائی مہینیاں ٻعد اَچݨ چیت ہِک رات حضرت خواجہ مفتی عبد الشکور سئیں دی امامت اِچ قدیمی مسجد میاں صاحب آلی خانقاہِ عبیدیہ کول ہِے۔ جماعت نال عشاہ دی نماز پڑھ کے گھر آئے تاں آپݨی عادت دے مطابق آخری واری سبھ نال پیار محبت، شفقت اَتے وݙی مہربانی نال اَلیندے رَہے۔ آپݨے بہنوئی قاضی شاکر محمد دیوانہ دے نال آخری ڳال اے کیتی ’’دِیوانہ صاحب رمضان شریف آندا پئے روغن زرد (دیسی گھیو) دیہات اِچوں گھن اَواہے، اے پیسے رکھو!۔ اَتے کلام اللہ پڑھدے پڑھدے سم ڳئے۔ رات دے پچھلے ویلے بلڈ پریشر دا حملہ تھیا دماغ دِیاں رڳاں پھٹ ڳیاں، انہاں دی اواز تے گھر آلے جاڳے تاں بیہوشی اِچ ݙٹھا۔ ڈاکٹر نور محمد لنگاہ کُوں سݙایا ڳیا اَتے ہمسائے حکیم عطاء اللہ سئیں دے پتر حکیم حنیف اللہ کوں وی سڈوایا ڳیا اُنہاں جواب ݙے ݙتا اَتے سِول ہسپتال گھن ونجݨ دا مشورہ ݙتا۔ اُتھاں ویندیاں تئیں ہِک گھنٹے بعد فوت تھی ڳئے۔ 22شعبان 1390ہجری مطابق جولائی 1971ء کوں علم اَتے فن دا اے بادشاہ ہزاراں شاگرداں تے حُب داراں کُوں روندا چھوڑ تے چلا ڳیا۔
سئیں کلیم رقم دے جنازے اِچ ہزاراں ٻندے ڄنہاں اِچ عالم، فاضل، فن دے ماہر، شاعراں، ادیباں، اَتے سجادہ نشیناں نے شمولیت کیتی۔ قانون داناں اَتے ہر فکر دے لوکاں نے نمازِ جنازہ پڑھی، حضرت خواجہ مفتی عبدالشکور سجادہ نشین دربار خواجہ محمد عبیداللہ نے نماز پڑھائی۔ غزالیٔ زماں سئیں سید احمد سعید شاہ صاحب کاظمی نے اِیں موقع تے اِنہاں لفظاں نال دُعا کیتی۔ ’’اللہ تعالیٰ حضرت مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم کوں جنت الفردوس اِچ اعلیٰ عِلیین مقام ݙیوے تے ڄینویں اِنہاں دی ساری زندگی لفظاں کُوں سوہݨاں کر کے بݨائے اللہ اِنہاں دی آخرت وی ݙاݙھی سوہݨی کرے۔‘‘ آمین۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
پُتلیاں
سرائیکی وسیب دی لوک ثقافت، لوک رِیت اَتے لوک کھیݙاں وِچُوں ہِک ٻِیا اَنوکھڑا کھیݙ پُتلیاں تماشے دا وی ہِے اِیہ اِیہو جِیہاں مقبولِ عام اتے مَن بھاوݨاں کھیݙ ہِے جیکُوں کھیݙݨ تُوں وَدھ ݙیکھݨ آلے چَس چین٘دے ہِن۔
اے تماشہ خاص قسم دے آدمی کرین٘دے تے ݙِکھین٘دے رہن٘دِن اِینکُوں ہر کوئی نِی کر سڳدا، کافی مہارت تے سمجھداری دا کھیݙ ہِے کیوں جو پُتلیاں کنوں بندیاں وانگیں کَم گِھنَّݨ ہر کہِیں دے وَس دی ڳالھ کائے نِھیں۔ اے پُتلیاں پُراݨیاں کپڑیاں / تِھڳڑیاں دِیاں وِی بݨا گِھدّیاں وین٘دیاں ہِن اَتے کِتھائیں کِتھائیں لَکّڑ / چوٻ دے بݨے ہوئے وِی ہون٘دیاں ہِن۔ پُتلیں کُوں دھاڳا ٻَدّھا وین٘دے تے پردے دے پِچُّھوں ہِک بندہ دھاڳے چِھکین٘دے اَتے پُتلیاں نَچَّݨ پَئے وین٘دیاں ہِن، ݙیکھݨ والے ٻال ݙاڈھے خوش تِھین٘دِن۔ اَتے داد ݙیوݨ کِیتے تاڑِیاں اَتے شور شرابا وِی مچین٘دے رَہن٘دے ہِن۔
اِیہ کھیݙ اِیہو جِیہاں کمال مہان٘در آلا ہون٘دے جو اِین٘دے وݙی سطح دے مقابلے وِی تِھین٘دے ہون٘دے ہَن اَتے لوک ناٹک اَتے سٹیج دے دور وِچ اِیہ ٻہوں عام ہئی جݙݨ دا ٹیلی ویژن، ٹَچ موبائل، انٹرنیٹ کمپُوٹر اَتے اِیہو جِیہاں جدید دور آیا ہِے اِیہ کھیݙ ہُݨ صرف دِیہاتاں تئیں ریہ ڳئے ڄاں جو شہراں وِچ اَڄ کَل ہر ٻال ٻال کُوں مشینی ڈیوائزاں چلاوݨیاں آن٘دیاں ہِن اَتے اُوہ بڄائے پُتلیاں نچواوݨ دے آپ اِی موبائل ہَتھ وِچ پَھد دے نَچدا ٻیٹھا رَہن٘دا ہِے۔ اڳلے دور وِچ اِیہو جِیہاں کھیݙاں کُوں نِکّے، وݙّے اَتے وݙ وݙیرے سبھے پسند کرین٘دے ہَن اَتے دِیہاں وِچ ہِک کَٹھ دی صورت وِچ کَٹّھے تِھی تے پُتلیاں تماشہ لین٘دے ہَن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی لوک پہناوے۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی تہذیب اُتے ٻِنّھاں تہذیباں دا اثر
سنسکرت دی پہلی کتاب، پتن جلی ، وی ملتان وچ لکھی ڳئی ہئی۔ سیدعلی شاہ ملتانی آپݨی کتاب، ملتانی زبان کیا ہے؟، وچ لکھدن جو:
ـاگرچہ سنسکرت اور پالی زبان سے ملتان کے لوگوں کے مذہبی رشتہ کو منقطع ہوئے ایک ہزار سال سے بھی زیادہ عرصہ گذر چکا ہے تاہم ہماری الفباء اب بھی سنسکرت زبان سے ملتی جلتی ہے ۔ری ری۔لری لری کو چھوڑ کر باقی تمام سنسکرتی حروف ہماری زبان میں پائے جاتے ہیں۔ حتیٰ کہ ، انگ اورانچ بھی۔اس کے برخلاف ہندی زبان میں ان دو آوازوں کا فقدان ہے۔ چنانچہ یوپی کے باشندے ،چنگاں کو چنگا،کہہ کر ہی بولتے ہیں۔‘‘
ترجمہ:       اے ہے جو سنسکرت تے پالی زبان کنوں ملتان دے لوکاں دے مذہبی رشتے کوں تُرٹیں ہک ہزار سالاں کنوں ودھ عرصہ لنگھ ڳئے وَل وی ساݙی الفباء اَڄاں تئیں سنسکرت زبان نال رلدی ملدی ہے۔ ری۔ری، لری لری، کوں چھوڑ کے باقی ساری سنسکرتی حروف ساݙی زبان وچ پاتے ویندئین۔ بھانویں انگ یاانچ ۔ ایندے برخلاف ہندی زبان وچ اے ݙو آوازاں ناں ہووݨ دے برابر ہن۔ ہِیں ڳالھوں یوپی دے رہوݨ والے چنگاں کوں، چنگا کر کے ای ٻُولیندین۔
اردو۔۔۔۔۔۔۔سنسکرت۔۔۔۔۔۔فارسی۔۔۔۔ملتانی۔۔۔۔۔۔۔ہندی
دودھ۔۔۔۔۔۔اکشیرم۔۔۔۔۔۔۔شیر۔۔۔۔۔کھیر۔۔۔۔۔۔۔دودھ
پیاس۔۔۔۔۔۔ترس۔۔۔۔۔۔۔۔تشنگی۔۔۔۔۔ترہ۔۔۔۔۔۔۔۔پیاس
بھائی۔۔۔۔۔۔بھراتری۔۔۔۔۔۔برادر۔۔۔۔بھرا۔۔۔۔۔۔۔۔بھائی
پرہلادہ بھگت نے ۱۴ میٹر اچا سونے دا بݨیا ہوئیا ہک بت حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی دے اجوکے مزار آلی جاہ کنوں مشرق آلے پاسے نصب کروایا تے ایکوں خدا دے اوتار دی علامت دے طور دے جنڑوایا۔ ایں زمانے وچ ہک سڑک ملتان کنوں اوچ شریف تے اتھوں قلعہ دیراوڑ آلے پاسے ویندی ہئی دیراوڑ سونے دی ھک وڈی مارکیٹ ہئی تے اتھوں ایہا سڑک فورٹ عباس تے راجستھان دے سانگے بھارت وچ داخل تھیندی ہئی ،ٻئی سڑک ریاست بہاولپور سمہ سٹہ کنوں منچن اباد ویندی ہئی تے اتھوں امروکہ تے بھارت ونج پڄدی ہئی تے تریجھی سڑک دہلی ملتان روڈ دے ناں نال ہئی جیڑھی ملتان کنوں قصور تے اتھوں دہلی تئیں ویندی ہئی ، اے ہئی سرائیکی وسوں دا جغرافیہ وسوں دی ماحولیات ثقافت تے میل ملاپ۔ اوں ویلے ہا کڑہ تے دریائے سکھ بیاس اڄوکے پاک پتن آلے علاقے وچ بئے پنج دریاواں نال آن کے رل ویندے ہن ایں جاہ کوں اجودھن آکھیا ویندا ہئی، بعد وچ جݙاں کوٹھے والا ملتان وچوں بابا فرید سئیں نے اجودھن آ کے دیرہ لایا تاں ایں جاہ دا ناں پاک پتن رکھ ݙتا ڳیا، اے ست دریاواں دی دھرتی آپݨا ھک انج وجود رکھیندی ہئی ،ہیں پاروں اسلم جاوید اے نعرہ الایا جو:
میکوں آکھ نہ پنج دریائی ،
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
ضروری اعلان
شہزاد عرفان (٢٠١٧ـ٥ـ١٨)
شاعر
دیرہ اسماعیل خان منڈھ لا کنوں ادب تے فنونِ لطیفہ دی ہریالی زمین رہی ہے، ہر دور اچ ۔سرائیکی دے مہاندرے لکھاری اپنڑی اپنڑی لکھت دی وجہ توں ۔سرائیکی وسیب اچ اپنڑی سنجانڑ بنڑیندے رہے۔
عامر لیاقت حسین
عامر لیاقت حسین، (پیدائش 5 جولائی 1971ء - وفات 9 جون 2022ء) ہک پاکستانی سیاست دان، براڈ کاسٹر، شاعر تے مذہبی دانشور ہن۔ اوہ 5 جولائی، 1971ء کوں کراچی وچ پیدا تھئے۔ عامر لیاقت حسین نے پہلی شادی بشریٰ اقبال نال کیتی ہئی جنہاں اچوں انہاں دے ݙو ٻال ہن۔ تاہم ایہ تعلق 2020ء وچ طلاق تے منتج تھیا۔ 2018ء وچ پاکستانی ماڈل تے اداکارہ طوبیٰ نال ݙوجھی شادی کیتی۔ طوبیٰ، رمضان ٹرانسمیشن وچ عامر لیاقت دے نال بطور میزبان وی نظر آئے۔ فروری 2022ء وچ طوبی انور نے خلع گھن گھدا۔
5 فروری 2022ء کوں ضلع لودھراں دے موضع ݙانوراں نال تعلق رکھݨ والی 18 سالہ دانیہ ملک نال تریجھی شادی کیتی، جنہاں نے چند ہفتیاں بعد ہی بہت سارے الزامات لائے تے عدالت توں خلع کیتے رجوع کر گھدا، عامر لیاقت دی وفات تک انہاں دا خلع دا مقدمہ عدالت وچ چلدا پیا ہئی۔
پاک پتن
سرائیکی وسیب دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
جُغرافیہ
پاک پتن ہِک تاریخی اَتے قدیم شہر ہِے۔ پاک پتن دا قدیمی ناں اجودھن ہَئی۔ اِیہ تاریخی قصبہ حضرت بابا فریدؒ دِی آمد تئیں کئی واری آباد تِھیندا تے تُرٹدا بَھڄدا رہیئا۔
تاریخ
رگ وید آف اِنڈیا دے مُطابق اجودھن (پاک پتن) دیپال پُور تے قبولہ دیاں تہذیباں 25 ہزار سال پُراݨیاں ہِن مگر صرف 5 ہزار سال دے تاریخی حقائق سامݨے آندِن۔ پاک پتن صدیاں تُوں علم و لوک ادب دَا گہوارہ ہِے۔ حضرت بابا فریدؒ سرائیکی زبان دے عظیم صوفی شاعر دا تعلق اِیں شہر دے نال ہِے۔ حضرت بابا فریدؒ دے بارھویں سجادہ نشین حضرت ابراہیم فرید ثانیؒ  وِی قادِرُ الکلام شاعر ہَن۔
لوک ادب
پاک پَتن دِی اَدبی تنظیماں وِچ مجلس اُفکارِ نَو، مجلس بابا فریدؒ، انجمن وارث شاہ، مجلسِ تعمیر لوک ادب، حلقۂ اَربابِ فریدؒ، حلقۂ فروغِ لوک ادب قابلِ ذکر ہِن۔ مولانا مسلم نظامی دِی کتاب ’’انوار الفرید‘‘ حضرت بابا فریدؒ دِی سوانح حیات بارے مستند کتاب ہِے۔ پاکپتن تُوں پندرہ روزہ مجلّہ ’’سرحد‘‘، ’’نوٹس‘‘، ’’بندگی‘‘ اَتے ’’پاکشیا‘‘ وی چھپدے رہندِن۔
جُغرافیہ
ملکہ ہانس، ضلع پاکپتن دا تاریخی قَصبہ۔
لوک ادب
ملکہ ہانس، ضلع پاکپتن دا تاریخی قَصبہ اَتے ناموّر شاعر وارث شاہ دا رہائشی شہر، جِتّھاں اُو ملکہ ہانس دے محلّہ بٹہ دی مسجد وِچ آن رھیئے۔ ہِیر رانجھا دِی لوک داستان، اُنہاں اتھاہِیں منظوم صورت وِچ لکھی۔ سترھویں صدی عیسوی دے عالمِ دین اَتے شاعر مولوی عبداللہ عبدی ملکہ ہانس دے راہوݨ والے ہَن۔ اُنہاں دِیاں تصانیف وِچوں رسالہ مہندی، تحفۃ الفقہ، معرفتِ اِلٰہی خیرُ العاشقین، حِصار اِیمان، رسالہ فِقہ ہندی شامل ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:پاک پتن دا لوک ادب ونکی:پاک پتن دی ثقافت
مہاجر
مہاجر اینجھی شخصیات کوں آہدن جیہڑے برطانوی ہند توں 1947ء دی پاک بھارت علیحدگی دے بعد ہجرت کر کے پاکستان آ ڳئے۔ انہاں وچوں زیادہ لوگ بھارت دے مسلم اقلیتی مقامات تے آباد ہن۔ انہاں مہاجراں وچ زیادہ تر لوگاں دی مادری زبان اردو ہے۔