cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کھاکھی
کھاکھی قبیلہ کے علاقے:
ضلع رحیم یار خان:
لیاقت پور میں پوری یونین کونسل کھاکھی ہے۔
اس کے علاوہ اوچ شریف، ڈیرہ غازیخان، راجن پور میں بھی کھاکھی قوم کافی تعداد میں آباد ہیں۔
صوبہ سندھ اور صوبہ بلوچستان میں بھی کھاکھی قوم کی کئی بستیاں آباد ہِیں۔ اور افغانستان اور ہندوستان میں بھی کھاکھی قوم آباد ہے۔
سرائیکی وسیب تے سکندرِ اعظم دا حملہ
سرائیکی وسیب یا خطہ سرائیکستان دی تاریخ بہوں قدیم اے. ایں تاریخ دا تفصیلی جائزہ درج ذیل اے. کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔
قلعہ ملتان دی قدامت دے بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح " دارا " نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن۔
حمید اصغر شاہین
حمید اصغر شاہین سیہڑ مرحوم سرائیکی تحریک دے بانیاں اچوں ہن۔ انہاں دا تعلق ضلع لیہ نال ہئی۔ بعد اچ ڈیرہ غازی خان اچ منتقل تھئے۔ سرائیکستان قومی موومنٹ دے بانی تے سربراہ ہن۔
باقر نیازی
ݙوہڑے
تیڈٖے ڈٖکھ وی پیارے لگٖدے ہن ڈٖیویں جتنے ڈٖکھ اساں ڈُٖکھیاں کوں
ڈٖکھ یار آماندے نئیں ساکول نئیں ڈٖکھ دی بکھ اساں ڈُٖکھیاں کوں
اساں در در پھر کے ڈیکھ گھدا،نئیں لبھدے سکھ اساں ڈُٖکھیاں کوں
جیندے پیار اچ کملے تھئے باقر نئیں ڈٖسدا ، مُکھ اساں ڈُٖکھیاں کوں
۔۔۔۔
جاں ٹردی ہاں میں ویہڑے وچ آندا چھنْکار ہے ونگاں دا
میڈیاںچٹیاں چٹیاں بٖاہواں وچ کیڈٖا سوھنْا شاہر ہے ونگاں دا
تونْے کچ دیاں ہن میکوں بھاندیاں ہن ڈٖتا تحفہ یار ہے ونگاں دا
نمی باقرؔ جھنگ دی ونگ منگدی میڈٖے کول بازار ہے ونگاں دا
۔۔۔۔۔
تیڈٖے عشق ساکوں برباد کیتے آیا پیار نہ تیڈٖا راسے
ساڈٖے گٖل وچ ویس پرانْا ھِ ،ہن ہتھ وچ کھومیں کاسے
تیڈٖے ہجر دے صدمے مار گھتے نئیں پھیرے اجٖ تئیں پاسے
اج ڈٖیکھ کے حالت باقرؔ دی پئے لوک کریندن ہاسے
جٖیویں میں مجبور ہاں دنیاں تے ایویں کوئی مجبور نہ تھیوے
جٖیویں جگ تے میں بد نام تھیاں ایویں کوئی مشہور نہ تھیوے
کئیں بشر دا باقرؔ میں وانگوں ایویں جگر تنور نہ تھیوے
تیڈٖی دید اچ چن ہے عید میڈٖی آ دید کرا میڈٖی عید تھیوے
تیڈٖے ملنْ دی آس ہے عرصے توں میڈٖی آس پُجٖا میڈٖی عید تھیوے
میڈے مونجھے دل دی سانول سئیں آ مونجھ مُکا میڈٖی عید تھیوے
میڈٖی باقر ؔ سُنجٖنْی جھوک اُتے آ پھیرا پا میڈٖی عید تھیوے
غزل
اساں اڈٖدے لفافے ہیں خبر نئیں کیڑھی جھا ڈٖھاسوں
جتھاں ساکوں ہوا چھوڑا اتھائیں ونجٖ بھوئیں تے ٹھا ڈٖھاسوں
اساں سجھ دے سڑے لوگو انگاراں وانگ تھی گٖئے ہیں
جڈٖاں ڈھاسوں زمین تے ہنْ تاں بنْ کے بٖلدی بھا ڈھاسوں
ہوا دے جھولے جھل جھل کے،سکے پتراں دا کیا پچھدائیں
اساں ڈٖکھاں دے سنگتی ہیں تے ول ڈٖکھاں دی راہ ڈھاسوں
ہوائیں نال اڈی پوسوں یا ونْ دی گھن پناہ ڈھاسوں
اے کاسہ کھس فقیراں تُوں بھکاونْ ٹھیک نئیں ہوندا
انہاں دے نال کاوٖڑ دا الاونْ ٹھیک نئیں ہوندا
میں ھاں دیدار دا پننْاں تے کر دیدار ٹرا ویساں
بھکاری وی اساں وانگوں خدا دی پیداوار ہوندن
محبت دے پجاری کوں ستاونْ ٹھیک نئیں ہوندا
تیڈٖے ہتھوں تاں دلبر سئیں میں خش تھی زہر پی گھنساں
رقیباں کول عاشق کوں کہاونْ ٹھیک نئیں ہوندا
میں پننْے کوں تیڈٖے در توں ملی خیرات پتھراں دی
دیوانے تے نمانْے کوں رلاونْ ٹھیک نئیں ہوندا
وڈٖا اوکھا تھیا اے سانول ملنْ ساڈٖے نصیباں دا
ادھ ادھورے لوک (ناول)
حفیظ خان دا ناول ’’اَدھ ادھورے لوک‘‘ ۲۰۱۸ء وچ شائع تھئے۔ ایہ حفیظ خان دا پہلا ناول ہے۔
ناول دے جہتاں
ایندیاں ترائے جہتاں ہن۔
پس منظر
ناول نگار، ہک اہم موضوع، کہاݨی دے پس منظر وچ بیان کر تے سرائیکی خطے دے بیانیے کوں اڳاں اشکار کر ݙتے۔ آپݨے موضوع ورتی ڳئی ٹیکنیک تے اسلوب دی وجہ نال وݙا ناول ہے۔ ریاست بہاولپور دا پاکستان وچ مدغم تھیوݨ، ون یونٹ ترٹݨ دے بعد بہاولپور دی حیثیت بحال نہ تھیوݨ جھیٔں اہم موضوع دے تناظر وچ ایہ ہک اہم ناول ہے۔ ناول دا ہیرو فیاض، ہیروئن تلسی، ہک ݙوجھے دی محبت وچ گرفتار تھی ویندن۔ ناول دے ٻئے کردار دھچر دھوٻی، وادھو لوݨی تیلی، مہراں، متحرک ہن۔ ناول دی فضا وچ تجسّس پیدا کریندن۔ محمد عارف ایں ناول بارے لکھدن:
’’پاکستان بݨݨ دے بعد تلسی دے خاندان دا ریاست چھوڑ تے ہندوستان ونڄݨ، فیاض دا ون یونٹ ختم کرݨ دی تحریک تے صوبہ بہاولپور مرݨ آلے ہزاراں لوکاں دی کار مرݨ تے تلسی نال ملاپ ناول کوں آپݨے اختتام والے پاسے گھن ویندے۔ ناول دے آخیر وچ تلسی تے فیاض دا ملاپ حفیظ خان دی ادبی کاریگری دی ہک سوہݨی مثال ہے۔ ناول دا اختتام آسکر وائلڈ دیاں کہاݨیاں Red Rose تے Happy prince آلی کار ناول کوں دلآویز تے دلگداز بݨا ݙیندے۔‘‘
فنی اُپڄ
ناول نگار، آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب ݙیندے، منظر نگاری کریندے۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندے تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل ہوندے۔ ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔
حوالہ جات
ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک ناول۔ ونکی:سرائیکی ناول۔ ونکی:ناول ونکی:سرائیکی لوک ناول ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی زبان دیوناگری وچ
وچ سرائیکی مقامی زبان ہے، بھارتی ریاست پنجاب، ہریانہ تے دلی وچ ویہ فیصد سرائیکی رہندن۔
راجپورہ ضلع پٹیالہ وچ سو فیصد سرائیکی رہندن۔
پٹیالہ، راجپورا، تری پورا، سماݨہ، بسی پٹھاݨاں، بھیوانی، حصار، سرسا، تری پری، کرنال، پانی پت، انوپ گڑھ راج، کرنال شہر، پلوال، سفیدون ضلع ڄِنڈ، سونی پت، ہانسی، راٹیہ، بروالا، کڑکشیترا، جمنا نگر( یمنابگر) وچ سرائیکی پنجاہ فیصد کنوں ودھ ہن۔ تاراواری تے راجپورا وچ سو فیصد سرائیکی راہندے ہن۔۔
بھارت وچ تعلیم
پنجاب۔ ہریانہ، راجھستان تے دلی وچ ہندی پہلی کنوں لازمی ہن۔ پڑھے لکھے لوک دیوناگری رسم الخط نال واقف ہن۔ اردو پڑھݨ آلے ٻہوں گھٹ ہن۔ ایں سانگے بھارت دے سرائیکی ، سرائیکی زبان کوں دیو ناگری وچ لکھݨ پڑھݨ پسند کریندے ہن۔
خاص سرائیکی حروف
سرائیکی عربی  حروف وچ کجھ اضافی حروف شامل کر تے لکھی ویندی ہے۔ دیوناگری وچ انہاں دے متبادل حروف موجود ہن۔ ایہ او حروف ہن جہڑے اردو تے ہندی زبان دی صوتاں وچ شامل کائنی، پر دیو ناگری دے ١٢٨ منظور تھئے ہوئے حروف وچ شامل ہن۔
سرائیکی دیوناگری کنورٹر
سرائیکی کنوں دیوناگری تے دیوناگری کنوں سرائیکی حروف وچ عبارت کوں تبدیل کرݨ دا آن لائن پروگرام موجود ہے پیا۔ تساں آسانی نال رسم لکھت وٹا سڳدے ہو۔ پر ایہ ویب سائٹ اڄکل بند ہے.
سرائیکی زبان دی کہانی خلاصہ م م رمضان ارائیں
۞۞سرائیکی زبان دی کہانی۞۞
یتیم جتوئی
غلام حیدر خان یتیم جتوئی ( 1898 - 1972) دا ناں سرائیکی دے عظیم کلاسیکل شاعراں وچوں شمار تھیندے. پہلی جنگ عظیم وچ فوج وچ بھرتی تھئے تے اوندے بعد مظفر گڑھ دے سکولاں وچ تدریس دے شعبے نال گھنڈیج گئے. ڈاکٹر نصراللہ ناصر اپنڑی کتاب سرائیکی شاعری دا ارتقاء وچ لکھدن جو یتیم جتوئی سرائیکی شاعری دے چوتھے دور وچ قدیم رنگ توں جدید رنگ دی درمیانی کڑی اے. سرائیکی زبان دی شاعری یتیم جتوئی دے بعد اوں روایتی رنگ توں نکل تے جدید شاعری دے عہد وچ شمار تھیندی اے. ایں طرح اساں یتیم جتوئی کوں جدید سرائیکی شاعری دا ایرا بدھنڑ والا شاعر آکھ سگدے ہیں..
.192 ودھائے صفحات تے مشتمل ایں کتاب دی قیمت صرف 400 ہیوے. اے کتاب بعذریہ ڈاک منگوانڑ وس تے جھوک پبلشر ملتان ( 03087385765 )  رابطہ کرو تے زبان دی خدمت تے ودھارے وس تے سرائیکی کتاباں مل گھن کے پڑھو تے دوستاں کوں وی گفٹ کرو
خالد نجیب
ما ٻولی دا عالمی ݙینہ
نہہ, لالا اقبال بلوچ دی قیادت وچ اللہ والا چوک توں پریس کلب لیاقت پور تئیں سرائیکی ریلی. چئرمین سرائیکی ایکشن کمیٹی راشد عزیز بھٹہ, نور تھہیم ایڈوکیٹ, آصف دھریجہ تے شہزاد بھٹہ دی شرکت. لالا اظہر خان بلوچ, دلشاد سرائیکی, سرائیکی فنکار بلال خاور, سعید خان بلوچ تے بندہ ناچیز (سراج احمد ساغر) سمیت سرائیکی سٹوڈنٹس فیڈریشن ڈگری کالج لیاقت پور دے پڑھاکو بالیں دی کثیر تعداد وچ شرکت. سول سوسائٹی بہاولپور دی طرفوں بہاولپور آرٹس کونسل توں سرائیکی چوک تک ریلی کڈھی گئی. سرائیکی چوک دے چفیروں سرائیکی نینگریں دی زبردست سرائیکی جھمر ملتان توں رانا فراز نون, اجالا لنگاہ, مختار خان لنگاہ, خانپور توں راشد عزیز بھٹہ,نور تھہیم ایڈوکیٹ, آصف دھریجہ, شہزاد بھٹہ, لیاقت پور توں لالا اقبال بلوچ, لالا اظہر خان بلوچ, سعید بلوچ بندہ ناچیز (سراج احمد ساغر) سمیت قدآور شخصیات کی آمد. سرائیکی شعراء خادم حسین مخفی, دیوانہ بلوچ, منیرنڑ بلوچ ,سوجھل بخاری تے شاہد کوکب نے اپڑاں اپڑاں کلام سنڑا تے خوب داد گھدی. سرائیکی دے جگ مشہور سینگر اجمل ساجد نے پرسوز آواز وچ سرائیکی ترانہ سنڑا تے شرکاء محفل کوں بہوں محضوذ کیتا پروگرام دی کامیابی تے اجمل مسن, دیوانہ بلوچ و دیگر عہدیداران و جملہ اراکین کوں مبارک باد (راشد عزیز بھٹا، ٢٢ فروری ١٩)
یزید بن معاویہ
یزید بن معاویہ (دور حکومت، 680ء توں 683ء) اخلاق و کردار دے لحاظ نال ایں پائے دا نہ ہئی کہ مسلماناں دا خلیفہ بݨدا۔ ایں دا دور دا افسوسناک ترین واقعہ سانحۂ کربلا ہئی جیندے وچ نواسۂ رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم، حضرت امام حسین اپݨے خاندان تے ساتھیاں سمیت شہید کر ݙتے گئے۔ کربلا دا ایہ واقعہ تاریخ اسلام دا بڑا المناک حادثہ ہئی۔ ایندی ذمہ داری یزید تے عاید تھیوے یا ابن زیاد تے یا بھاویں انہاں ساریاں تے، لیکن مسلماناں توں ایہ توقع نہ کریج سڳدی ہئی کہ اوہ اپݨے رسول دے پیارے ݙوہترے نال اینجھا سلوک کریسن۔ چنانچہ کربلا دے ایں واقعے دا حجاز وچ سخت ردعمل تھیا تے اتھوں دے لوگاں نے یزید دی بیعت توڑ کے مشہور صحابی عبداللہ بن زبیر دے ہتھ تے خلافت دی بیعت کر گھدی۔ ایندے بعد ݙوجھا افسوسناک واقعہ "واقعۂ حرہ" پیش آیا جس وچ امویاں دی فوج نے مدینے وچ قتل عام کیتا تے لٹ مار مچائی۔ ایندے بعد اموی فوج نے مکے دا رخ کیتا لیکن یزید دا انتقال تھی ڳیا تے فوج دمشق واپس آ ڳئی۔
حنیف جعفری رمداݨی
ڈیرہ غازی خان نال تعلق رکھݨ والے سرائیکی تحریک دے مشہور کارکن ہن۔ سوشل میڈیا تے انہاں دا کم شاندار اے۔
ما ٻولی دی اہمیت
اج ڈیرہ غازیخان تو ہک بلوچ پتر مادری زبان سرائیکی ایچ ویڈیو بیان جاری کیتس فرمیندہ پیا کے اسا بزدار گورچانی لغاری مزاری لاشاری دریشک میر چاکر خان رند دی اولاد ھن تے اسا ڈیرہ راجنپور دے لوگ بلوچستان ایچ شامل تھیونڑ چاہندو۔
میں او بلوچ بھراں کو ڈساونڑ چاہندہ میڈا پتر تیڈی ویڈیوں میں پوری ڈیٹھم پہلی گال تیکوں بلوچی اسلو نہیں آندی تے خد کو بلوچ بلوچ دی دھاڑ پٹ لاتی بیٹھی چلو من گہندو تسا بلوچ لوگ ہوں تے من گہندو تسا بلوچستان صوبے ایچ شامل وی تھی گیو تا ول اوندے بعد کیا تھسی ؟ بلوچستان دے اصلی بلوچ لوکاں دی نظر ایچ تساں نقلی ڈو نمبر بلوچہ دی کیا عیزت اوقات ہوسی تساں لوگ بلوچستان دے اصلی بلوچہ دی نظر صرف مراسی بنڑ تے رہیں ویسوں تے او ہر روز تساڈے گھر وڑ تے تساڈیا رنا دی عیزتاں وی لٹ گہنسن تے ول وی تسا خوشی خوشی علان ودے کریجوں کے اسا تا بلوچ ہسے اساں تا میر چاکر خان دی اولاد ہیسے (شایان کرناݨی سرائیکی)
مختی
معانی و مطلب
مختی سرائیکی زبان دا لفظ اے جیندا مطلب کھلا، مفت یا آزاد اے. جیندا انگریزی وچ مترادف لفظ فری (Free) اے. اے لفظ انسائیکلوپیڈیا یا بھوم ڳوجھی دے حوالے نال مستعمل اے.
کھجی نال عشق
مؤرخ آہدے ساڈی وسوں تے پہلی واری کھجی عربیں نال آئ ہئ، بھل ہنڑ تاں اے ساڈے نال ایویں رل گئ ہے جیوں ساڈے رانڑے یار ہن۔۔۔ میں جڈاں کھجی کوں ڈہداں تاں اے میکوں اپڑی ڈاڈی آلی کار مہربان تے بارعب لگدی ہے۔۔۔ چھوٹے لا میں جڈاں اپڑے آبائ کھوہ تے ویندا ہم تاں اتھاں کھجیں دے کھوڑے تلے اپڑے مُلیر نال مٹی دے ڈاند بنڑا تے وساخی وہیندا ہم، اوہا وساخی اج تئیں وہیندا پیاں۔۔۔
عشق تاں میڈے کٹھے کھیڈیے ٹالھیں اُتے کھجیں تلے۔۔
2005 اچ میں تھرمل پاور سٹیشن مظفر گڑھ اچ اپرنٹس شپ کریندا ہم۔ سِناویں توں مظفر گڑھ ویندیں ہوئیں اڈا تُرک آلا (مشتاق سبقت سئیں دی جنم بھومی) توں تھوڑا جھیاں اگو سڑک دے لمے پاسو ہک کھجی ہئ جیڑھی کہیں بیماری پاروں سُک تے ایویں نِیو گئ ہئ جیوں کوئ کنیز کہیں ملکہ دے اگو سر جھکائ کھڑی ہووے، آندیں ویندیں روزانہ میں اوں کھجی دے درشن کریندا ہم (او کھجی اج تئیں میڈی روح تے چھاپی کھڑی ہے) اوں ویلھے میڈی رے پھُٹی ہائ نہ میں شعر آہدا ہم، اے میڈا ڈوجھا عشق ہئ۔۔۔۔ رات کوں کھجی دیں ساویں چھڑیں وچو چندر ڈیکھ تے لگدے جیویں کئ دلربا جھروکے وچوں درشن ڈیندا پیا ہووے، میں ایں منظر دے سحر وچو نی نکل سگدا۔۔ ساونڑ اچ اساں دھپ تے پنڈوں سُکا تے چلیکاں بنڑیندے ہیں تے مُحرم اچ اپڑیں پیاریں دیں قبریں اُتے ساوے پُوترے برکت سانگے رکھیندے ہیں، پیٹ دی بھاہ توں دوزخ دی بھاہ تئیں کھجی ساڈے نال ہے۔۔ رنگ برنگیں چھبیں، پَکھیں تے مُصَلیں توں گھن تے انہیں پڑچھیں تئیں جنہیں اُتے رفعت عباس سئیں دے پُھل پین کھجی دے ساڈے اُتے وڈے احسان ہن۔۔ کھجی ساڈی وسوں تے بٹھیں اچ بلنڑ نی آئ بلکہ پُل بنڑ تے نہر دے ڈو کنارے ملاونڑ آئ ہے۔۔۔ ایندا آدُر کرو۔۔۔!!
کھجی دے حوالے نال میں اپڑے کجھ شعر تہاڈے حضور پیش کرینداں
کھجی اُتے اکھیں لگیاں اکھیں اُتے تارے تھی گئے
ساڈے دیس تے پہلی واری جیویں کھجی تھئ ہے عربیں دے کہیں مُلخ تے ایویں ساڈی ٹالھی تھیوے
کون سوچیندے کتنے ڈیہیں دے وچ دھیریں وڈیاں تھین کتنے سالیں بعد کھجیاں وڈیاں تھین
اج وی ساڈی وستی اندر پنڈوں سُکدین پڑچھیں اُتے
بیر دی ہر ہک گکڑ وچو کھجیاں جمدیاں ریہیاں گھوڑیں آلے بِھڑدے رہ گئے ڈاندیں آلیں نال۔۔۔۔ شہباز مہروی
حروف دیاں ونکیاں بلحاظ صحت
اساں کجھ سادہ اوازاں کوں بلا تکلف اپݨے ہو نٹھاں تے زبان دی مدد نال ملا کرئیں (یعنی ہک مرکب اواز بݨا کرئیں) فر فر ٻلیندے ویندے رہندے ہیں۔ ساݙے ہونٹھاں تے زبان دی تھوڑی جھئیں حرکت نال مرکب اوازاں مختلف لوظیں دی صورت ئِ چ بݨدےا ں تے نکلدیاں ویندیاں رہندئین۔ اوازاں دا گھٹ تھیوݨ، ودھݨ ، تیز تھیوݨ، مدھم تھیوݨ، اچا تھیوݨ یا جھکا تھیوݨ ساݙے اپݨے وس ئِ چ ہوندے۔ پر انھیںاوازیں کوں اساں جہڑی صفائی نال ٻلیندے ہیں انھیںکوں اونہہ صفائی نال ضابطہ تحریر ئِ چ گھن آوݨ ٻہوں مشکل ئِ ۔ پوری کوشش دے باوجود دنیا دی کُئی زبان وی پوری کامیابی نال انھیںاوازیں کوں تحریر دے دائرے ئِ چ نھیں گھن آسڳی۔
اے سادہ اوازاں جہڑیاں جو ہونٹھاں ؍ تے زبان دی حرکت نال پیدا تھیندئین انھیںدے بعض حصئیں کوں تاں چھوٹے چھوٹے مناسب حر وف نال جنھیں کوں حروف تہجی آکھیا ویندے ظاہر کیتا ڳئے تے جتھاں ݙو یا ݙوکنوں زیادہ سادہ اوازیں (حروف تہجی) کوں ملاوݨ مقصود ہا اتھاں بعض ایجھیں حروف منتخب کیتے ڳئین جہڑے جو انھیںسادہ اوازیں (حروف تہجی) کوں ملاوݨ دا کم ݙیندن۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ݙو یا ݙو کنوں زیادہ حروف کوں ملاوݨ کیتے انھیںمنتخبہ حروف وچوں کُئی ہک حرف ضرور شامل کیتا ویندے۔ اینہہ واسطے ہر زبان ئِ چ حروف دےا ں صحت دے لحاظ نال ݙو قسماں ہن۔ یعنی حروف علّت تے حروف صحیح۔
حروف علت
علت دا لوظی معنی ئِ بیماری ضعف، علالت، کمزوری ، روڳ، لاغر پن۔ ٻس ایجھیں حروف تہجی جنھیں دی اواز کمزور، مدھم تے ضعیفئِ حروف علت اکھیندن۔ اے حروف ݙوجھے حروف کوں ملا کرئیں اواز کوں طاقتور بݨاوݨ تے قائم رکھݨ دا کم کریندن جیویں جو وارا (و،ا،ر،ا) دے الف متحرک واو تے متحرک ’’ر ‘‘دی اواز کوں ودھاݙیندن تے لوظ روٹی(ر،و،ٹ،ی) دی وائو تے ’’ی ‘‘ر تے ٹ دی آواز کوں ودھا ݙیندی ئِ۔
اے حروف علت اے ہن۔ (ا،و،ی) اے ترے حروف کݙائیں تاں لوظیں دے شروع  تے کݙاہیں لوظیں دے درمیان ئِ چ آکے جے کرمتحرک تھی ونجن تاں وت اے حروف صحیح بݨ ویندن۔ جیویں جو انور (ا،ن،و،ر) دا الف تے وائو یقین (ی،ق،ی،ن) دی پہلی ی تے قیام (ق،ی،ا،م) دی ی وغیرہ ۔
اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلی جو کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ آوݨ آلا کُئی وی حرف علت متحرک تھی کرئیں صحیح بݨ ویندے تے ݙوجھی اے ڳالھ جو کہیں وی حرف صحیح دی اپݨی کُئی آواز نھیں ہوندی جے تئیں اوندے اتے یا تلے کوئی حرکت (یعنی زبر، زیر یا پیش) نہ لئی ون٘ڄے یا اوندی اواز طاقتور یا زوردار بݨاوݨ کیتے اوندے اڳوں کُئی حرف علت نہ لایا ون٘ڄے ۔
ٻس حروف علت ݙو قسمی ہن۔ ہک وݙے حروف علّت یعنی (ا، و، ی) تے ݙوجھے چھوٹے حروف علّت (یعنی زبر، زیر ، پیش)۔ زبر کنوں مراد ادھ الف، زیر کن مراد ادھی ی ، تے پیش کنوں مراد ادھی وائو گھدی ویندی ئِ ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ہک الف ݙو زبریں ہک ی ݙو زیریں تے ہک وائو ݙو پیشیں دے برابر ہوندی ئِ۔ لہٰذا انھیںحروف علت کوں حرکتیں دا ناں ݙتا گئے یعنی انھیںحرکتیں دے وسیلے نال صحیح حروف متحرک تھی ویندن بصورت دیگر انھیںصحیح حروف کوں ساکن آ کھےا  ویندے ۔ زبر دی حرکت کوں عربی ئِ چ فتح یا نصب زیر دی حرکت کوں کسرہ یا جر تے پیش دی حرکت کوں ضمہ یا رفع آکھیا ویندے ۔ جہڑے حرف تے کُئی حرکت نہ آوے اوندے اتے جزم یا سکون دی علامت (د) یا (۸) لاݙتی ویندی ئِ ۔ جݙاں جو یائے معدولہ یعنی یائے خفی الصوت تے جزم دی الٹی علامت (v) لئی ویندی ئِ۔ نون غنہ تے وی ایّھا علامت (v) یعنی الٹی جزم لئی ویندی ئِ۔
حروف صحیح
حروف علّت (ا، و، ی) کن علاوہ باقی جتنے وی حروف تہجی بچدن او سارے دے سارے حروف صحیح سݙیندن۔ حروف صحیح ہمیشہ بے اواز تے غیر متحرک ہوندن جے تئیں انھیںدے اڳوں وݙے حروف علت (ا،و،ی) یا انھیںدے اتے تلے چھوٹے حروف علت (زیر، زبر،پیش ) نہ لائے ون٘ڄن۔
ٻِیا ݙیکھو
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں ونکی:سرائیکی حروفِ تہجّی ونکی:حروفِ تہجّی
ما ٔ ٻولی
thumb|ملتان دے علاقے دا پراݨا نقشہ thumb|سرائیکی وسیب
شازشاں ۔ صوبہ سرائیکستان دی تحریک کا باقاعدہ آغاز ١٩٦٢ اچ تھیا ، تے اوندے نال ہی شازشاں وی شروع تھی ڳیاں پہلے اے سمجھݨ دی لوڑ ھ ، کہ شازشاں کیوں کیتاں ڳیاں ، محرک (وجہ یا ضرورت) کیا ہائی؟؟؟ پاکستان بݨ تون پہلے تےبعد اچ سرائیکی وسیب دے خطے دی زمین دی ونڈ ویلہا (بندر بانٹ )کیتی ڳئی ، خیر پور سرائیکی ریاست (کلہوڑہ ، حکمراں ) سندھ کوں ݙے ݙتی ڳئی ، ملتان پہلے تے بعد اچ سرائیکی ریااست بہاولپور پنجاپ کوں ݙے ݙتی ڳئی ، کے پی کے کوں پاکستان تو پہلے ہی ڈی ّآئی خان ڈویژن ݙے ݙتا ڳیا ،بلوچستان کوں مکران تک دا علاقہ ݙے ݙتا ڳیا،
سرائیکیاں کوں ونڈݨ دی سازش
تحریک دے آغاز نال انھاں کوں خطرہ محسوس تھیا ، کہ سرائیکی اپݨی زمین واپس نہ گھن ونڄن ، سارے کٹھے تھی ڳئے ، تے پہلی شازش شروع تھی ڳئی ، کہ سرائیکیان کوں آپس اچ تقسیم کرو، لہذا بہاول پوریاں کوں اکھیا ڳیا ، کہ یار تساں تاں ریاستی او، سرائیکی تاں کائینی۔ دامان والیاں کوں اکھیا ڳیا، تساں تاں ڈیروی او، ملتاں الے واسیاں کوں آکھیا ڳیا بھرا تساں تاں ملتانی او، جھنگ والیاں کوں آکھیا ڳیا تساں جھنگوچی او، سرائیکی تاں کائنیوے ، سرائیکی قوم پرستاں تے سرائیکی عوام  نے رل تے سرائیکی دشمناں دی  ایں شازش کوں ناکام کر ݙتا ، تے الحمدللہ اج سارے لہجے والے خود کوں فخرا"سرائیکی سجھدن تے لکھدن
حیدر جاوید سید
حیدر جاوید سید ملتان نال تعلق رکھدن۔ سرائیکی تحریک نال کافی عرصے توں وابستہ ہن۔ مشہور دانشور تے کالم نگار ہن۔
ما ٔ ٻولی
سرائیکی صوبہ تحریک
کجھ سال پہلے سرائیکی صوبہ تحریک زور پکڑیا، تے شازشی عناصر ول متحرک تھی ڳے ۔ ایں دفعہ عڄیب وغریب منتق نال  سامنے آئے ۔۔ ایں منتق تے میکوں تان کھل وی اندی اے۔۔۔۔ پنجاپیاں نے سرائیکیاں کو آکھݨ شروع کر ݙتا ، او پائی تسی پنجاپی او، پنجاپ اچ رہندے او۔ تے سرائیکی ، پنجاپی زبان دا اک لہجہ وا۔  تے توہاڈے اباواجداد پنجاپی سݨ ،۔۔  سرائیکیاں  نے ہک ہی جھٹکے اچ پرے چا ماریا ، تے آکھیا پیو ݙاݙا بدلݨ  توہاݙا کم ہوسے ، اسافا نہ ہا تے نہ ھ۔ اسان سرائیکی   ہاسے ، ہووں تے راہسوں
ایہو کجھ پتھاݨاں تے آکھیا ۔ یار تساں نسلی پٹھانر او ، بس توہاݙی زبان سرائیکی ھ، لیکن سرائیکیاں نے آکھیا ، چل او ے کوڑ ے پتھاݨو
بلوچ برادری
ہݨ باقی بچ ڳئے بلوچ ، انھاں دا طریقہ واردات وی اوہو۔ تساں نسلی بلوچ او ، لیکن الیندے سرائیکی او ، سرائیکی تاں ہک  زبان ھ بس ، تساں نسلی  بلوچ او ، اکثرتی سرائیکی واسیاں  نے انھاں کنوں ثبوت منگ تے رد کر ݙتا  لیکن بلوچاں  نے جہیڑے علاقے وچ تھوڑا زیادہ تعداد اچ ہن  مثلا" ،  راجن پور ، ڈیرہ غازی خان تے تونسہ اچ بلوچیت دی تبلیغ شروع کر ݙتی ۔ اٹے اچو نمک برابر نا سمجھ سرائیکی لوک کم علمی دی وجہ توں انھاں دے چکر اچ آ تے خود کوں بلوچ اکھݨ پئے ڳئے تے لکھݨ وی پئے ڳئے ،حالانکہ ، بلوچ خود حملہ آور ہن تے عرب نسل نال انھاں دا تعلق ھ، حلب (سوریہ سابقہ شام) ، یمن ، عرب امارات توں آئے ہووے لوک ہن ۔ گوادر تے کجھ ملحقہ علاقے وی  عرب نسل ، عرب لوکاں دی ملکیت ہن ، تے ایوب خان  نے قیمت ادا کر تے پاکستان اچ شامل کیتا ھا، تے عرباں نے وی پاکستان کوں  ہک مسلمان ملک سمجھ تے فروخت کیتا ھا،۔۔ تے این موضوع تے کافی مضمون شائع تھی چُکن ، کہ عرب نسل ذاتاں قوماں اچ سرائیکی لفظ نئیں ہو سگدا ، جہیڑے الفاط عربی زبان (حروف تہجی، حروف ابجد) اچ کائینی  او الفاظ کہی عربی قوم ذات اچ کائینا ہوسے
دنیا
میں امریکہ اچ ݙٹھے ، پنجاہ سال توں رہݨ والا سکھ (قانونا" امریکی) تے اوندی اولاد پنجاپی سمجھدے تے الا وی سگدے۔ میں برطانیہ اچ ݙٹھے ، سٹھ سال توں  رہݨ والا کشمیری(قانونا" برطانوی) تے اوندے ٻال ہݨ وی کشمیری سمجھدن تے الیندن۔ میں سعودیہ اچ ݙٹھے ، سٹھ سال کیوں رہݨ والا سرائیکی  تے انھاں دے ٻال ہݨ وی سرائیکی  الیندن تے سمجھدن، حالانکہ انھاں کوں سعودی نیشنلٹی(قانونا" سعودی (تابعہ) وی مل چُکیے؟؟؟ تے اے سمجھ نی اندا ، کہ کوئی غیر سرائیکی نسل یا قوم سرائیکی وسیب اچ آ تے اپݨی مادری زبان کینوے بھل ویندے؟؟؟۔۔ ہر قوم ،نسل ، بندے (فرد) کوں حق حاصل کہ او اپݨی مادری زبان(مأ ٻولی) نال پیار کرے ، تے اے حق انھاں کنون کوئی نی کَھس سگدا۔ ۔۔۔۔۔ اے انسانی فطرت ھ ، کہ او مردیں دم تک اپݨی مأ ٻولی نی بھل سگدا۔۔۔۔۔۔۔۔۔؟؟؟ (By. G M Lakha)
. thumb|سرااج احمد ساغر thumb|غلام مرتضٰی لاکھا
شاہ لطیفؒ دا سرائیکی وسیب نال تعلق
عرب دے نامی گرامی جغرافیہ دانوں اصطخری تےابن حوقل ݙاہویں صدی دی آدِھل آخیرءچ956ء دے نیڑےتیڑےملتان تےسندھ دی زبانیں بارےلکھیا ہے جو منصورہ تےملتان دےچارچودھاروں وسݨ والےواسیں دیاں ٻولیاں عربی تےسندھی ہن. سندھ تےملتان دے پُراݨےسیاسی، ثقافتی تےلسانی واسطہ دے حوالےنال ٻہوں کجھ لکھیاڳئےتےایں پس منظرءچ ڈاکٹربلوچ دی رائےوی ہک خاص مقام رکھدی تےقابل فہم ہےجو سندھی زبان دا اثر ملتان تک پُڄیا. ملتان تے سندھ دی سرائیکی(سرےوالی) زبان سندھ ءچ رائج تھئی. ایں طرح سندھی تےسرائیکی ݙوہیں خطےدیاں جُڑویاں ٻولیاں بݨیاں. ایہو ہی سبب ہےجو ڈاکٹربلوچ نےالبیرونی دی کتاب الہند تے'الصّیدنہ فی الطب'ءچوں ملتان وچ راہݨ دا زمانہ 1030/1070ء دےویلھےدی لکھت سامݨےآندی ہے، پُراݨی سندھی اکھردی ہک فہرست ترتیب ݙتی ڳئی اےجیندے نال اےیقین نال آکھیا تےسمجھیا ونڄ سڳیندےجو اے اکھرسرائیکی دےہی ہن مگر سندھی وی ایں دےاُتےاپݨا دعویٰ کرسڳدی اےکیوں جو اےݙوہیں ٻولیاں آپت ءچ بھیݨیں ہن تےانہاں ݙوہیں دےاکھر آپت ءچ ملدےجلدےہن. ایں ڳالھ تےسندھی تےسرائیکی محققین، دانشوراتفاق کریندیں ہوئےنظرامدن جو ہک ہزار سال پہلےسندھ کنوں ملتان تک ہک اینجھی ٻولی ٻولی ویندی ہئی جیرھی جو سیاسی مراکزدےانج تھیوݨ دےبعد کلہیں طورتے ترقی کرتےجدیدسندھی تےسرائیکی زبانیں دی شکل ءچ تقسیم تھئی. ایں زبانیں دےانج تھیوݨ دا عمل ڈاکٹر مہرعبدالحق دے مطابق تمیم بن زید دی موت توں بعد730ء/ھ111 ءچ شروع تھی گیا ہا. میرحسان الحیدری ایں عمل کوں مکمل تھیوݨ دا زمانہ1100ءدے نیڑےتیڑے لکھدِن. پُراݨا سندھ تےملتان دےتعلق ہک دلچسپ تےبھرپور مطالعہ 'سندھی بولی جی لسانی جاگرافی'ءچ ڈاکٹرغلام علی الانانےکیتےجیندے ءچ سندھی دی سرائیکی اتے برتری اُتےزور ݙتا ڳئےمگراےمطالعہ سندھی تےسرائیکی عام عوام دیاں ٻولیاں دا آپت ءچ واسطہ دےحوالہ جات ݙو راہ ݙکھلیندے.
اساں شاہ لطیفؒ 1752/1689ء کنوں پہلےدور دے سندھ تے ملتان دےبارے ڳالھ اڳوں تےودھاؤں تاں جو تاریخی، سیاسی، ثقافتی تےلسانی حوالیں کوں دہرائےبغیر اے آکھیا ونج سڳیندےروحانی ثقافتی دنیا ءچ شاہ عبداللطیفؒ کنوں پہلےدےسندھ اُتےبہاءالدین زکریاؒ ملتانی دےاثرات گہرےنظرامدن. کیوں جو انہاں دے ہم عصر جلیل القدر چشتی صوفی بابا فریدؒ1182ء/1262ء سندھ کوں شیخ بہاءالدینؒ دی اراضی یا علاقہ اہدےہن. ڈاکٹربلوچ تاریخ فیروزشاہی دےحوالےلکھدن جو انہاں دے پوترےشیخ رکن الدینؒ نےسارےسندھ کوں اپݨا مریدکرگھداہا تےعلماء دی ٻہوں وڈی تعدادایں حلقہ ءچ شامل تھئی
غوث دےپاندھی سندھ کنوں ملتان اندے ویندے ہن. قلعہ ملتان تےغوث بہاء الدین زکریاؒ ملتانی تےشاہ رکن عالم دے مزار تےحاضری ݙیندے ہن. ایں توں پہلےملتان دےسورج دیوتا دا مندر، سندھ تے ہند دے لوکاں دا روحانی مرکز ہوندا ہئی. بدھ بھکشوؤں دے ویلھے ملتان ایں خطے دا ہک خاص مرکز ہئی جیویں جو ہیون سانگ اپݨے سفرنامے ءچ ݙسیندے اسلام دی آمد کنوں پہلےملتان شمال مغربی ہندوستان ءچ مکہّ جہیں عظیم حثیت رکھیندا ہا. پہلےپاپیادہ ملتان دا سفرکرݨ والےلوک سندھی ابیات ڳاندے ہوئیں پندھ بُھریندیں ملتان پُڄدےہن جݙاں سندھی گیتاں نال پورا ملتان اپݨےوقار ءچ کوئی ثانی نہ رکھدا ہا.
میمن عبدالمجیدسندھی، شاہ کریم جوکلام ءچ لکھدن جو شاہ صاحب دے پڑداداشاہ کریم 1538/1622ءپیرپٹھےدی درگاہ تےچار درویشاں روٹی مانی کھاندی تےاوندے نال انہاں دا اندر روشن تھی ڳیا.
میمن عبدالمجید سندھی تحفہ الکرم دے حوالےمزید لکھدن جو شاہ کریم دے مرشد مخدوم نوح تے سہروردی سلسلہ ختم تھی ڳیا
مخدوم نوح بالائی نال شاہ لطیفؒ دے تڑدادا شاہ کریم دی عقیدت مندی تےمرادیں پوری تھیوݨ دےڈھیرسارےواقعات سݨݨ کوں ملدن. شاہ لطیفؒ دے خاندان اُتے ملتان دے سہروردی سلسلے دےاثرات بہوں گہرےݙیکھݨ کوں ملدن.
گلدستہ غوثیہ ءچ شاہ عبداللطیفؒ دےننیہال دےحوالےنال مرقوم اےجو انہاں دا تعلق وی سہروردی سلسلےنال ہاجو" ڈیرےفقیر"سڈیندے ہن.
شاہ عبدالطیفؒ دی حیاتی تےخیالات دا سرائیکی وسیب نال تےصوفیا نال خاص تعلق ریہا ہےجیندے ءچ غوث بہاؤالدین زکریاؒ ملتانی، مخدوم جلال الدین بخاری اُچوی، خواجہ محکم الدین سیرانی اویسی، تےبابا فریدالدین گنج شکردےافکارتےزبان دےنال شاہ لطیفؒ وکھرا واسطہ تے مزیدتحقیق دیا راہواں ݙکھیندے.
شاہ عبداللطیفؒ بھٹائی دے حوالے نال سرائیکی سندھی زبان دا آپت ءچ ڳوڑھا ڳانڈھا ہے. سرائیکی وسیب اپݨےعلمی، ادبی، ثقافتی، روحانی، تےصوفیانہ ورثے ٻہوں کجھ ݙتا اےاثرات دی تحقیق دی دعوت سندھی، سرائیکی عالموں محققوں توجہ اپݨی طرف کرویندی اے.
کھرل
ہک روایت "ہک روایت اے وی ھے جو جݙاں احمد خان کھرل 80 سال دی عمر اچ انگریزیں کوں ہکل پٹائی تاں کجھ سمجھ دار کھرل "ل" گرا تے کھر بݨ ڳئے اتےکجھ اپݨی ذات وچوں"ک"کوں میس تے ہرل تھی ڳے۔ جݙاں لوک سامراج دے خلاف لڑدے پے ہن تاں خطے دے سجادہ نشین ،جاگیردار تے ملاں ملواݨے اپݨی عزت اتےناموس دی پڳ انگریز دے قدمیں وچ وچھا تے انھاں دے اڳوں سرخرو تھیندے پئے ہن ،سید یوسف گردیز دا سجادہ نشیں سید مراد شاہ گردیزی،دربار بہا الدین زکریا دا سجادہ نشیں شاہ محمود قریشی اول، فرید الدین گنج شکر دا گدی نشیں،مخدوم آف شیر شاہ، خاکوانی،گیلانی ،ݙاہا،سب انگریز دے پیریں تے بوسے ݙیندے پئے ہن ، اڄ انہاں دیاں اولاداں پاکستان تے حکمرانی کریندیاں پن۔ عجیب ڳالھ اے کہ عوامی گیتیں وچ اینجھے ہر ہیرو دی گھوڑی مشہور ہوندی اے تہوں احمد خان کھرل(1776-21 ستمبر 1857) دی گھوڑی ساوی وی مشہور تھئی۔
شاہ لطیفؒ دا سرائیکی وسیب نال تعلق
حوالا جات
(1) ڈاکٹرنبی بخش بلوچ مترجم شذرہ سکندری، سندھی زبان و ادب دی تاریخ، سندھی ادبی بورڈ جامشورو بار اول 2009،ص91
کھرل
(ڈاکٹر شاہ محمد مری سنگت مری لیب فاطمہ جناح روڈ کوئٹہ editor@sangatacademy.net 0812843358
سرائیکی ترجمہ: جاویدآصف
شاہ لطیفؒ دا سرائیکی وسیب نال تعلق
حوالا جات
(3)میرحسان الحیدری، سرائیکی ادب، مقالہ مشمولہ تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و ہند چودہویں جلدعلاقائی ادبیات مغربی پاکستان جلد دوم پنجاب یونیورسٹی لاہور، طبع اول، 1971،ص265
(4) ڈاکٹرغلام علی،سندھی بولی ایں ادب جی تاریخ، پاکستان اسٹڈی سینٹر سندھ یونیورسٹی، جامشورو، 1979،ص222/157
(5)میمن عبدالمجید سندھی، شاہ کریم جوکلام، روشنی پبلیکشنز، کنڈیارو، ودھایل ایں سنواریل ایڈیشن 95ءص20
(6)سید علی گوہری کچھی، گلدستہ غوثیہ قلمی 1959ءملکیہ مقالہ نگار ص ص 17
(7)سید علی گوہری کچھی، گلدستہ غوثیہ قلمی مذکورہ ص79
(9)لطف اللطیف مولانا دین محمدوفائی، مذکورہ ص95/96
(10)ڈاکٹر بلوچ، سندھی جی بولین ایں ادب جی تاریخ، مذکورہ ص166/164/170
(11)آڈوانی، بھیرومل مہرچند، لطیفی سیر، بھٹ شاہ ثقافتی مرکز، بھٹ شاہ حیدرآبادچوتھوں ایڈیشن1991ءص131
پورھیت، دعا دا طالب
م م رمضان آرائیں ایم فل اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور
ارفخشد بن سام
ارفخشد ( عبرانی: אַרְפַּכְשַׁד‎ -'Arpaḵšaḏ وچوں Pausa  - r ارپاḵšāḏ ؛ یونانی: Ἀρφαξάδ - تارح ونشاولی – ارفکسد)، متبادل دے طور ارفکسد یا Arphacsad ہجے، سام دے پتراں وچوں ہک ہے. ایہ نام عبرانی بائبل (عیسائی بائبل دا قدیم عہد نامہ) وچ کتاب جینیات وچ درج ہے تے ایندے بعد مختلف بائبل دے کتاباں وچ نقل کیتا ڳیا اے بشمول عہد نامہ جدید دی انجیل لوقا وچ۔
حمیرا چنہ
حمیرا چنہ، سرائیکی تے اردو دی مشہور گلوکارہ ہن۔
ہرنولی
ہرنولی کوں ٻکری دے علاوہ تقریباً کوئی جانور نی کھاندا، پر وݙے ٻکریاں کوں وی نہ کھاوݨ ݙیندے ہن آھدن ہرنولی کھاوݨ آلی ٻکری تے چھری وی نی پُڄدی،ایں پاروں ہر ہنال سیال ہرنولی سرسبز شاداب راہندی ہے کیوں جو اینکوں کوئی زناور منہ نی مریندا
ہک اکھاݨ وی ہے...
جئیں کھادی ہرنولی... اوں اپݨی قبر آپ ڳولی...
غفور ملک
سرائیکی وسیب دا ہیرو غفور ملک
غفور ملک سرائیکی وسیب، زبان و ادب نال بے انتہا محبت نال سرشار بے لوث تے اݨ کھُٹ خذمت کرݨ آلا ہک باصلاحیت انسان ہائی.
ملک برادران( ظہور، منظور، غفور) نال میݙا رابطہ سئیں مجاہد جتوئی صیب دے توسط نال تھیا جݙاں میں زندگی وچ پہلی واری کراچی ڳیم تاں  مجاہد جتوئی صیب دے ریفرنس نال انہاں کوں ملیم اتے انہاں کراچی وچ ڈھڳ عرصہ  اساݙی میزبانی کیتی اتے کراچی جہے شہر دا سونہا کروایونے. انہاں دے دفتر وچ سرائیکی دے حوالے نال ڈھڳ ساری شخصیات نال ملاقات تھئی.
اسم اِستقبال
تعریف:ایّھو جھئیں لوظ جہڑے جو مصادر دے مادئیں کن بݨئیے ہوئے ہووݨ تے او جملے وچ صفت یا اسم دا کم ݙیوݨ کیتے استعمال تھیون، تے جنھیں کن اے معلوم تھیوے جو کُئی کم آوݨ آلے وقت ء ِ چ تھیوݨے ۔ مصادر کن مشتق ایھّوجھئیں لوظ اسم استقبال دے ناں نال یاد کیتے ویندن۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
غفور ملک
ملک برادران دی سرائیکی کاز نال ٻہوں محبت ہائی ݙینھ رات سرائیکی حوالے نال رُجھے راہندے ہن.
اسم اِستقبال
۱۔میں کراچی ون٘ڄݨے۲۔ زینب اڄ لاہوروں آوݨی ئِ۳۔ گھوڑے بھڄݨن۴۔ڳائیں ݙبھݨئین
غفور ملک
پہلے انہاں دا تے نزیر لغاری صیب دا تعلق  سرائیکی ادبی سنگت نال ہائی بعد وچ کجھ وجوہات پاروں انہاں سرائیکی ادبی سانجھ بݨائی.
اسم اِستقبال
اساں اے تاں ڄانڈے ہیں جو کہیں وی صفت دا جہڑے وی اسم نال ڳانڈھا (تعلق) ہوندے ہمیشاں او اُوندی جنس تے عدد دی مناسبت نال آندی ئِ۔ اُتے ݙتئیں ڳئیں جملئیں ئِ چ ون٘ڄݨے دا مطلب ئِ، ون٘ڄݨ آلائِ ، آوݨی ئِ دا مطلب ئِ آوݨ آلی ئِ ، بھڄݨن دا مطلب ئِ ، بھڄݨ آلے ہن تے ݙبھݨئین دا مطلب ئِ جو ݙھݨ آلیاں ہن۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ون٘ڄݨے، آوݨی ئِ، بھڄݨن تے ݙبھݨ دے لوظ صفتیں دے طور تے استعمال تھین۔ جہڑے جو آپݨے آپݨے اسمیں  میں، زینب، گھوڑے تے ڳائیںنال تعلق رکھیندن اینہہ ڳالھوں ون٘ڄݨے، آوݨی ئِ، بھڄݨن تے ݙبھݨئین کوں صفات دا ناں ݙیسوں۔ اے صفتاں آپݨی آپݨی جنس تے عدد دے مطابق آئین۔اے لوظ کہیں نہ کہیں مصدر کن ای مشتق ہن۔لہٰذا اے اسم استقبال سݙیسن۔ کیوں جو انھین دی مناسبت نال تھیوݨ آلے کمیں دا آوݨ آلے وقت ء ِچ مکمل ہووݨ ای ممکن ہے۔ اے ڳالھ وی یاد رکھݨ آلیء ِ جو اسم استقبال ضرورت، حاجت ، حق، قابلیت یا لیاقت دے معنی وی ݙکھیندے۔ جیویں جو انھیں جملئیں کن ظاہر تھیندے ؛
غفور ملک
سرائیکی ادبی سانجھ دے بݨݨ دے بعد شوبز دی دنیا وچ  سرائیکی زبان تے کلچر دے نویں دور دا آغاز تھیا. پہلا سرائیکی اسٹیج ڈرامہ "پٹ انگریزی تھاݨے " ریلیز تھیا جیندا اسکرپٹ ظہور ملک سئیں نے لکھیا اتے اوں اسکرپٹ دی ترتیب اتے پروف دا اعزاز ظہور ملک صیب میکوں ݙتا. اوندے وچ غفور ملک نے ہیرو دا رول پلے کیتا تے منظور ملک صیب نے وی شاندار اداکاری کیتی. اے ڈرامہ سرائیکی زبا تے ثقافت  کوں اسٹیج تے متعارف کرانوݨ دا سنگ میل بݨیا.ایں ڈرامہ دا بنیادی مقصد سرائیکی قومی شعور جڳاوݨ تے وسیب کوں قومی جدوجہد سانگے اشاک کرݨ ہا.
اسم اِستقبال
۱۔میکوں کراچی ون٘ڄݨے(اِتھاں لوظ ون٘ڄݨے ضرورت دے معنی ݙیندے)۲۔میکوں اونِکن حساب گھِنݨے( اِتھاں لوظ گھنِݨے ضرورت دے نال نال حق دے معنی وی ݙیندے)۳۔اے کم کہیں کاریگر کن ای تھیوݨے (اِتھاں لوظ تھیوݨے قابلیت یا لیاقت دے معنی ݙیندے)۔
غفور ملک
اوندے بعد ہک ٻیا ڈرامہ "آؤ کوڑ کٹوں" ریلیز تھیا جیندے وچ مرحوم ایم ڈی گُل نے وی کم کیتا اتے جاوید حفیظ ملک، غفور ملک، منظورملک، انیلہ ناز، حافظ سجاد اتے ٻے اداکاراں نے بھرپور پرفارمنس ݙتی اتے، ایں ڈرامے دا موضوع وسیب دے سماجی ایشوز ہن اتے ایکوں بھرپور پزیرائی ملی.غفور ملک دی محنت دی توں اڄ سرائیکی اسٹیج ڈرامیاں، سرائیکی فیچر فلماں وغیرہ دے دنیا بھر وچ مشہوری تے دُھم مچ ڳئی. شوبز وچ انہاں دی خدمات تے کم اُتے لکھݨ ٻہیجے تاں ہک ٻہوں طویل فہرست اے جیندا احاطہ کرݨ ایں مختصر مضمون وچ ممکن نہ ہوسے.
سرائیکی فلمز تے اسٹیج دی وݙی تعداد وچ سنگر، ستارے غفور ملک نے ہی متعارف کرائے، جیندے وچ اکرم نظامی، شاہد آکاش، فیضو کُکڑ باز سمیت ڈھڳ سارے آرٹسٹ شامل ہن.
اسم اِستقبال
اسم استقبال بݨاوݨ داقاعدہ:کہیں وی مصدر دے بعد واحد مذکر کیتے ’’ے‘‘واحد مونث کیتے’’یئِ‘‘جمع مذکر کیتے’’ن‘‘تے جمع مونث کیتے’’ین‘‘ڳنڈھݨ نال اسم استقبال حاصل تھیندے۔ اے ڳالھ یاد رکھیجے جو۔ جمع مذکر تے جمع مونث بݨیندئیں ہوئیں مصدر دی مصدری علامت ’’ݨ‘‘دے ہیٹھوں’’زیر‘‘ضرور لانوݨی پوندی ئِ۔ جیویں جو اسم استقبال دیاں اے مثالاں ݙیکھو؛
غفور ملک
مرحوم منیر دھریجہ دی زیر ادارت خانپوروں اوں ویلے دے سرائیکی قومی اخبار "ݙینھ وار جھوک" دے کراچی سندھ کیتے بیورو چیف مقرر تھئے اتے انہاں ماں ٻولی دی خدمت دے جذبے نال جھوک اخبار دی ٻہوں خدمت کیتی. اوں زمانے وچ جھوک ٻہوں پاپولر ہائی اتے  ہک قومی اخبار سمجھیا ویندا ہائی. کیونجو غفور ملک  دا تعلق ایڈورٹائزنگ دے شعبے نال ہائی تاں جھوک اخبار کیتے مستقل بنیاداں تے وݙے وݙے کمرشل اتے سرکاری اداریاں کنوں اشتہار ݙیوائے. میں تاں اے وی آکھساں جھوک اخبار کوں مقبول عام بݨاوݨ ایکوں کامیاب کرݨ وچ مرحوم غفور ملک دا ٻہوں وݙا تے اہم کردار ہائی. کراچی دی ہر مشہور جاہ تے جھوک اخبار دی سرکولیشن ممکن بݨائی.
غفور ملک نے شوبز دی دنیا وچ سرائیکی کلچر کوں پروموٹ کرݨ کیتے بین الاقوامی معیار دا مہینہ وار رسالہ "روہی" دا وی اجراء کیتا اتے وسیب دے فنکاراں دا ٹیلینٹ دنیا وچ متعارف کرایا.
غفور ملک نے یو ٹیوب تے وی سرائیکی کلچر کوں پروموٹ کرݨ کیتے "روہی گولڈ" دے  چینل بݨایا جتھاں سرائیکی لوک گیت، قومی گیت، ڈرامے وغیرہ دی ہک وݙی کولیکشن موجود اے.
اسم اِستقبال
واحد مذکر
غفور ملک
ورلڈ سرائیکی آرگنائزیشن World Saraiki Organization بݨائی اتے ایں پلیٹ فارم دے ذریعے سرائیکی کلچر کوں خلیجی ممالک وچ متعارف کرایا.
اسم اِستقبال
جمع مذکر
غفور ملک
UAE/Dubai
وچ سب توں پہلے سرائیکی کلچرل پروگرام کرانوݨ دا اعزاز وی غفور ملک دے ناں اے.
اسم اِستقبال
جمع مونث
مصدر
غفور ملک
کلچر، موسیقی، آرٹ دے نال نال غفور ملک نے سرائیکی قومی اتے سیاسی ایشوز وچ وی اپݨا بھر پور رول ادا کیتا.
اسم اِستقبال
واحد مونث
غفور ملک
انہاں دا ہر عمل/کم بھانوے اسٹیج، ٹیلی فلمز، گیت کوئی فارمیٹ ہووے انہاں دے لاشعور وچ اے ڳالھ ہوندی ہائی جو ہائی جو انٹرٹئینمنٹ دے نال نال سرائیکی ایشوز کوں کینوے اجاگر کیتا ونڄے اتے وسیب دی عوام وچ قومی شعور دا احساس ݙیوایا ونڄے.
انہاں دی سرائیکی قومی ایشو نال جڑت دا اتگوں اندازہ لاتا ونڄ سڳدے جو سرائیکی ایشوز تے مختلف قومی سیاستداناں دے بیانات مکمل تصدیق نال کٹھے کرتے ہک کتاب چھاپی جیندا ناں "اعتراف" اے.ایں کتاب سرائیکی قومی تحریک کیتے ٻہوں ایمیت دی حامل اے.
اسم اِستقبال
لکھݨے
غفور ملک
غفور ملک اپݨی ذات اتے عمل نال ثابت کیتے جو او سرائیکی وسیب دے سچے اتے کھرے سوجھواݨ ہن اتے سرائیکی زبان و ثقافت کیتے انہاں دیاں بے لوث خدمات انہاں کوں تاریخ وچ ہمیشہ زندہ رکھیسن.
اسم اِستقبال
لکھݨی ئِ
غفور ملک
اللہ سئیں دا بخش ہوونے شالا. مولا کریم انہاں کوں جنت الفردوس وچ اعلی مقام عطا فرماوے آمین
اسم اِستقبال
لکھݨن
لکھݨیئن
غفور ملک
صدر
اسم اِستقبال
تھیوݨ
غفور ملک
انٹرنیشنل سرائیکی کانگریس
اسم اِستقبال
تھیوݨے
تھیوݨی ئِ
غفور ملک
یو ایس اے
اسم اِستقبال
تھیوݨن
تھیوݨیئن
مارݨ
مارݨے
مارݨی ئِ
مارݨن
مارݨیئن
ݙیکھݨ
ݙیکھݨے
ݙیکھݨی ئِ
ݙیکھݨن
ݙیکھݨیئن
سوچݨ
سوچݨے
سوچݨی ئِ
سوچݨن
سوچݨئین
پُورݨ
پورݨے
پورݨی ئِ
پُورݨن
پُورݨیئن
نوٹ: ۸ ۔اسم آلہ ۹۔اسم صوت ۱۰۔اسم مصغّر ۱۱۔اسم مکبّر   تے ۱۲۔اسم صفت تے مکمل بحث گذرئیل  صفحات تے گزر چکی ئِ ۔ انھیں اسماء تے اِتھاں ، لکھݨ وقت تے صفحات کوُں ضائع کرݨ دے سِوا کجھ حاصل نہ تھیسی۔ (مرتب)
ما ٻولی دی جڳ ݙیہاڑ ٢٠١٩
ماء بولی دا عالمی ڈینہہ, لالا اقبال بلوچ دی قیادت وچ اللہ والا چوک توں پریس کلب لیاقت پور تئیں سرائیکی ریلی. چئرمین سرائیکی ایکشن کمیٹی راشد عزیز بھٹہ, نور تھہیم ایڈوکیٹ, آصف دھریجہ تے شہزاد بھٹہ دی شرکت. لالا اظہر خان بلوچ, دلشاد سرائیکی, سرائیکی فنکار بلال خاور, سعید خان بلوچ تے بندہ ناچیز (سراج احمد ساغر) سمیت سرائیکی سٹوڈنٹس فیڈریشن ڈگری کالج لیاقت پور دے پڑھاکو بالیں دی کثیر تعداد وچ شرکت. سول سوسائٹی بہاولپور دی طرفوں بہاولپور آرٹس کونسل توں سرائیکی چوک تک ریلی کڈھی گئی. سرائیکی چوک دے چفیروں سرائیکی نینگریں دی زبردست سرائیکی جھمر ملتان توں رانا فراز نون, اجالا لنگاہ, مختار خان لنگاہ, خانپور توں راشد عزیز بھٹہ,نور تھہیم ایڈوکیٹ, آصف دھریجہ, شہزاد بھٹہ, لیاقت پور توں لالا اقبال بلوچ, لالا اظہر خان بلوچ, سعید بلوچ بندہ ناچیز (سراج احمد ساغر) سمیت قدآور شخصیات کی آمد. سرائیکی شعراء خادم حسین مخفی, دیوانہ بلوچ, منیرنڑ بلوچ ,سوجھل بخاری تے شاہد کوکب نے اپڑاں اپڑاں کلام سنڑا تے خوب داد گھدی. سرائیکی دے جگ مشہور سینگر اجمل ساجد نے پرسوز آواز وچ سرائیکی ترانہ سنڑا تے شرکاء محفل کوں بہوں محضوذ کیتا پروگرام دی کامیابی تے اجمل مسن, دیوانہ بلوچ و دیگر عہدیداران و جملہ اراکین کوں مبارک باد(سراج احمد ساغر، ٢١ فروری)
سرائیکی زبان تے اَدب
پروفیسر دلشاد کلانچوی دی سرائیکی زبان تے ادب مئی 1987ء وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور ولوں چھپی ہے ایہ کتاب اکادمی ادبیات پاکستان دی طرفوں ایوارڈ یافتہ ہے۔ اپݨی ایں کتاب "سرائیکی زبان تے ادب" بارے پروفیسر دلشاد کلانچوی ’’پہلی گالہ‘‘ دے عنوان نال لکھدن:"’’ایہ کتاب سرائیکی زبان تے ادب ،پنج ابواب اُتے مشتمل ہے تے میڈی ساری عمر دی تحقیق تے مطالعے دا نچوڑ ہے میں کوشش کیتی ہے جو ایندے وچ سرائیکی زبان تے ادب دے باغ دیاں ساریاں بہاراں آ ونڄݨ ۔ سارے رنگ آونڄݨ  تے ساریاں خوشبوآں آ ونڄݨ ، ایں گالھوں اینکوں مختلف حصیاں وچ ونڈ ݙتا ڳئے تاں جو ہر حصے دا انج انج تاثر قائم تھی سگے تے سرائیکی زبان تے ادب دی ٹور واضح، موثر تے صحیح صحیح پتہ لگ سگے‘‘۔"بقول مصنف ایں کتاب ’’ سرائیکی زبان تے ادب‘‘چھاپݨ دا مقصد سرائیکی لوک ادب دا واضح انداز نال مجموعی جائزہ گھنݨ ہئی۔ ایں کتاب وچ ݙتے ڳئے ادبی مواد کوں مختلف موضوعات دا مجموعہ آکھیا ونج سگدے یا سرائیکی ادب دیاں مختلف صنفی (اصناف) ونکیاں دی جائزہ کاری وچ شمار کیتا ونج سگدے۔ پروفیسر دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب ’’ سرائیکی زبان تے ادب‘‘ ادبی تاریخ نویسی دے مزاج دیاں منڈھلیاں جھلکیاں تے نقش ضرور نشابر کریندی ہے ۔ جینویں جو سرائیکی سماج دا سیاسی، تاریخی، سماجی ماحول، رجحانات، تخلیق کاراں، مصنفین اتے انہاں دیاں کتاباں بارے سنین، تاثراتی تنقید اتے سرائیکی ادبی اصناف دے اُسرݨ نسرݨ بارے جائزہ کاری کوںڈیکھ تے آکھیا ونج سگدے۔ توڑے جو پروفیسر دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب ’’ سرائیکی زبان تے ادب‘‘ مکمل ادبی تاریخ دے مطالبے تے پوری نی لہندی مگر جزوی طور تے سرائیکی ادبی تاریخ شمار کیتی ونج سنگدی ہے اتے مستقبل دے ادبی مورخین کیتے’’ سرائیکی ادبی تاریخ نویسی بارے مواد ضرور مہیا کریندی ہے مصنف دلشاد کلانچوی دی ایہ کتاب سرائیکی زیان تے ادب وچ سرائیکی زبان دے آغاز ارتقاء، بنہاں زباناں (سندھی، عربی، فارسی، اردو، پنجابی) دے نال گانڈھے سانگھے بارے تاریخی تناظر وچ لسانی جائزہ پیش کیتا ڳئے۔ ایں کتاب دی ہک بئی خصوصیت اے ہے جو ایندے وچ سرائیکی شاعری (نعت، مرثیہ، کافی،غزل، مزاحیہ شاعری)  دے نال نال جدید سرائیکی نثری اصناف (افسانہ، ڈرامہ، ناول، اتے ترجمے بارے ارتقائی جائزہ گھدا ڳئے۔ ایں کتاب وچ مصنف نے سرائیکی ادب کو مختلف ادوار وچ تقسیم کرݨ  دی بجائے موضوعاتی  انداز ونڈ ویتر کیتی ہے۔
مثلاً:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی زبان تے اَدب
مختیار حسین مخلص
مختیار حسین مخلص سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
کوٹ ادو ضلع مظفر گڑھ دا رہائشی ہے۔پہلی جنوری ١٩٦٥ کوں ڄمے۔
قطعے
پل. ݙو. پل دے. راہ. دا پندھ ء
زندگی بس ہک ساہ دا پندھ ء
بھوئیں اسمان توں چوکھی دورء
ہک .مظلوم. دی آہ دا. پندھ ء
قطعہ
جیکر اوپرے راہ توں بچسوں۔
۔ اوں ڈھینہ مخلص عید کریسوں
۔ جیئیں ڈھینہ عیب گناہ توں بچسوں۔
یزید دوم بن عبدالملک
وفات
ہک ݙینہ یزید بن عبدالملک اپݨی محبوبہ، حبابہ دے نال باغ وچ داد عیش ݙیندا پیا ہئی کہ از راہ مذاق اوں نے ہک ڳٹک، حبابہ دے منہ وچ سٹی جیہڑی اتفاق نال اوندے حلق وچ اٹک کے رہ ڳئی جیں دی بنا تے اوندی موت واقع تھی ڳئی۔ یزید ثانی تے ایں ناگہانی حادثے دا بے حد اثر تھیا تے اوہ ترئے ݙینہ تک اوندی لاش نال لپٹ کے روندا رہا۔ بڑی مشکل نال اونکوں جدا کیتا ڳیا لیکن اوہ ایں صدمہ جانکاہ توں بچ نہ سڳا تے ہک ہفتے بعد خود وی راہی ملک عدم تھیا۔
لوݨ دا جیوݨ گھر (ناول)
اِیں سرائیکی ناول دیاں فنی خصوصیات وچ پلاٹ نگاری، کردار نگاری، منظر نگاری، مکالمہ نگاری، زمان تے مکان دی مطابقت، زبان و بیان دی اہمیت، دلچسپی، تجسّس تے مقصدیت شامل ہن۔ اِیں ناول وِچ، انسانی حیاتی دے حالات، واقعات کوں انوکھے تے دلکش انداز وچ سامݨے گھن آیا ڳے۔ ناول نگار سئیں رفعت عباس نے آپݨے ناول کوں دلچسپ بݨاوݨ کیتے ناول دے حصے یا پلاٹ کوں ترتیب چنڳا ݙِتّے، منظر نگاری کریندِن۔ کرداراں دے ذریعے مکالمے نال ڳالھ کوں اڳاں ٹریندن تے مکالمیاں وچ زور دا بیان شامل کِیتا ہِنیں۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک ناول۔ ونکی:سرائیکی ناول۔ ونکی:ناول ونکی:سرائیکی لوک ناول ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
سرائیکی وسیب دا جغرافیہ
ایں بارے جانڑ سنجانڑ ہے تاں ادھوری تیں مکمل پر ول وی سرائیکی وسیب دے لوکیں خاص طور تے طالبعلمیں تے نینگریں کوں ایں بارے آگاہ کرنڑ ضروری اے۔ آکھیا ویندے سرائیکی خطے دی تریخ بہوں پرانڑی اے، جتنی کہ انسان دی خود اپنڑی تریخ، اتھاں پہلی واری انسان اپنڑے ڈو پیریں تیں ٹرنڑ سکھیا تے او انسان کوں انسان بنڑانونڑ دی ایت اگوں تیں ٹوری۔ ہک سرائیکی وسیب دی سلطنت ملتان دیاں حداں ہِک پاسے اجمیر ،بئے پاسے جالندھر امرتسر ، بئے پاسے کیچ مکران تے بئے پاسے ٹھٹھہ سندھ تک کھنڈیاں ہویاں ہِن۔ ملتان دا شمار کائینات دے انہاں عظیم شہریں وچ ہے جیرھے جو ہزار ہا سالیں توں کہیں نہ کہیں شکل وِچ آباد چلے آندن، ملتان کوں کائینات دا مزہبی مرکز ہوونڑ دا اعزاز وی حاصل ہے۔ ہک وقت سرائیکی وسیب دیاں سرحداں وسیع ہن، پر ہنڑ جڈاں حداں سنگڑدے سنگڑدے باقی رہ گئین انہاں دی تفصیل کجھ ایں طرح تے ہے۔
سرائیکی وسیب دے ڈویژن ، اضلاع تے تحصیلاں
ڈیرہ غازیخان ڈویژن:      ڈیرہ غازیخان ، تونسہ شریف ، کوٹ چھُٹہ
ڈیرہ اسماعیل خان :        ڈیرہ اسماعیل خان ، پہاڑ پور  ، کُلاچی
مظفر گڑھ :              مظفر گڑھ ، علی پور ، کوٹ ادو ، خان گڑھ ، جتوئی
لیہ :                      لیہ ، چوبارہ ، کہروڑ لعل عیسن
ٹانک :                    ٹانک
ملتان:                      ملتان ،شجاع آباد ، دنیا پور
ساہیوال :                 ساہیوال ، چیچہ وطنی
پاکپتن :                     پاکپتن ، عارف والا
خانیوال :                   خانیوال ، کبیر والا ، میاں چنوں
وہاڑی :                    وہاڑی ، میلسی ، بورے والا
لودھراں :                 لودھراں ، کہروڑ پکا ، جلال پور پیر والا
خوشاب :                   خوشاب، نور پور تھل،
قائدآباد، نوشہرہ
میاں والی :                  میاں والی ، عیسیٰ خیل،
پِپلاں
بکھر :                       بھکر  ، کلور کوٹ ،منکیرہ
بہاولپور:                      بہاولپور، یزمان منڈی ،احمد پور شرقیہ، حاصل پور
بہاولنگر :                    بہاولنگر ، منچن آباد ،چِشتیاں ، ہارون آباد ، فورٹ آباد
رحیم یار خان :              رحیم یار خان، لیاقت پور ، خان پور ، صادق آباد
ڈویں ناں وچوں فیصل آباد دا ادھ ڈویژن وی سرائیکی تے مشتمل ہے اتیں ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ وی سرائیکی الائی ویندی ہے ۔     ایندے علاوہ سندھ تیں بلوچستان دے بہوں ضلعیاں دی مقامی زبان سرائیکی اے۔
سرائیکی زبان دے علاقے
سرائیکی زبان پاکستان تے ادھ وچلے علاقے وچ اکثریتی ٻولی دے طور تے ورتیندی اے. ایندے علاوہ بین الاقوامی سطح تے وی کافی علاقیاں وچ ٻولی ویندی اے. پاکستان تے ٻاہرلے ملکاں وچ سرائیکی زبان دے علاقے اے ہن:
سرائیکستان دے تریوی ضلعے ھن۔ سرائیکستان دا کل رقبہ ھک لکھ سٹھ ھزار مربع کلومیٹر ، انی سو اٹھانوے دی مردم شماری موجب چار کروڑ ویہہ لکھ اٹھ سو انجھاہ تے فی مربع کلومیٹر آبادی اݙھائی سو ھائی۔.ہݨ آبادی چھی کروڑ سٹھ لکھ ہے۔ اے علاقہ زیادہ تر سرائیکی زبان دے معیاری لہجے (ملتانی) دا ہے.
وسیب دے علاوہ پاکستان دے دیگر علاقیاں وچ سرائیکی زبان
دیرہ اسمعیل خان، ٹانک تے بنوں دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔اینکوں سرائیکی دا ہندکی لہجہ آکھدن. کشمور، گھوٹکی، سکھر، ڄیکب آباد،خیرپور وچ مقامی زبان سرائیکی ہے۔ انہاں اضلاع وچ سرائیکی زبان دا سرولی لہجہ ٻولیا ویندے جیندے تے سندھی زبان دے اثرات گہرے ہن. سرائیکی بلوچستان دی تریجھی وݙی زبان ہے۔لورالائی، دَرُگ، موسیٰ خیل، بارخان، دیرہ اللہ یار، نصیر آباد، ڄعفر آباد، ڄھل مڳسی تے ٻولان دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔ بلوچستان وچ سرائیکی زبان دے ڄٹکی تے کھیترانی لہجے ٻولے ویندن. سرائیکی وسیب دے نال نال پنجاب وچ وی سرائیکی الائی ویندی ہے۔ چکوال، پھالیہ، منݙی بہاؤالدین، تاندلیانوالا تے پنڈی بھٹیاں وچ سرائیکی مقامی زبان ہے۔
بھارت وچ وسݨ والے سرائیکی
بھارت وچ اڈھائی کڑور کنوں ودھ سرائیکی وسدے ہن۔ پر بھارت دی مردم شماری وچ سرائیکی دی آبادی ٻہوں گھٹ ہے ۔سرائیکیاں دی زیادہ تر آبادی ریاست ہریانہ تے مشرقی پنجاب وچ ہے. ہریانہ دے موجودہ وزیر اعلی. منوہر لال کھتر، آسام دے گورنر جگدیش مکھی، سابقہ آرمی چیف وی پی ملک، خلاباز مس کلپنا چاولہ، بالی وڈ اداکارہ جوہی چاولہ، سروین چاولہ، سونالی باندرے، گلوکارہ ہیم لتا کھیوانی، نوبل انعام یافتہ ہرگوبند کھرانہ سرائیکی قومیت نال تعلق رکھدن. ہند وچ سرائیکی لٹریچر وچ کم دے حوالے نال ڈاکٹر ملک راجکمار ، رانا پرتاب سنگھ گنوری، جگدیش بترا، مہندر پرتاب چاند، چندر شیکھر، ونود ݙاوڑا، ارجن دیو جی پنکج وغیرہ اہم ہن. سرائیکی کمیونٹی دے فلاحی تے سماجی خدمات دے حوالے نال کیشو مہتا ملتانی، ڈاکٹر لکشمی نارائن بہاولپوری، دیوی دیال جی، جگن ناتھ آزاد، بھاشی ملتانی وغیرہ دے ناں اہم ہن تے ڳویئاں وچوں پروفیسر دینا ناتھ دا ناں اہم ہے.
دنیا دے دیگر ملکاں وچ سرائیکی لوگ
سعودی عرب وچ پنجوی لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ سرائیکی سعودی عرب دی ݙوجھی وݙی زبان ہے۔ عرب امارات تے خلیج دے بنھاں ملکان وچ وݙی تعداد وچ سرائی وسدے ہن۔ افغانستان وچ قندھار دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔ برطانیہ وچ چار لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ امریکہ وچ ݙہ لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ امریکہ دی مردم شماری وچ سرائیکی زبان شامل ہے۔ ایران وچ ݙو لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ سرائیکی دنیا دے ہر ملک وچ وسدے ہن۔ ایں سانگے سرائیکی ہک بین القوامی زبان ہے۔
یاسین حاتم
ڄم پل
٥ اپریل ١٩٩٣ء کوں دیرہ غازی خان دے علاقے شادن لنڈ وچ ڄمے۔
نمونہ نثر
میڈی خوش بختی تے میڈے واسطے اعزاز دی گال اے جو میں اپڑے بچپن وچ جہرے شاعر دے گیت سُنڑدا ہم زندگی ہک ڈینھ اونھیں دی محبت بھری کچھری وچ گھن ویسی. روز گار دے رولے رول پھیر کے ضلع خوشاب گھن گیئن تے پہلے تراے سال میں فیکٹری دے ماحول وچ بھوں کرب ءچ گزارین بحثیت طالب علم میکوں سکھنڑ کیتے مل باہنڑ کیتے کوئ جاہ نہ نظردی ہائ بس فیس بک تک ہی محدود ہائ. ول بھای وقاص اللہ وقاص دی شکل ءچ ہک مہربان شفیق تے محبت کرنڑ آلے دوست نال ملاقات تھئ جناں بجاے چھوٹے وڈے شاعر دےفرق دے ہک وڈے بھرا وانگوں ہر موڑ تے خیال کیتا انہاں دی بدولت میڈی ملاقات نسیم بخاری صاحب تے مظہر نیازی صاحب نال تھئ تے ایویں محسوس تھیا کہ جیویں اساں ہک ڈوجھے کو عرصہ دراز توں جانڑدے ہووں. اتنا محبت اتنا پیار ہک اعلی ظرف انسان ہی کہی کو ڈے سگدے اوندے بعد مظہر نیازی صاحب ہوراں دی شفقت ہمیشہ میڈے نال رہی.
اُردو سرایئکی شاعری دے بعد نثر دے وچ خاص کر سرایئکی ءچ جہری کمی ہائ مظہر صاحب دی سرایئکی افسانیاں دے مجموعہ ککھاں ہیٹھ پہاڑ دی صورت ءچ ہک بھوں وڈا ودھارا ثابت تھیسی.
میڈی کوشش ہائ پوری کتاب دا مطالعہ کر کے انہیں دا شکریہ ادا کراں. میں بحثیت ہک طالب علم انہاں دی کتاب بارے اتنا آکھساں انھای دی کتاب ءچ موجود.
سارے دے سارے افسانے ساڈے علاقئ رنگ دی عکاسی کریندن وسیب دے سارے رنگ نظردن. قاری واسطے ہک سبق دی حیثیت رکھدن.
تے نال نال جتھاں آسان لفظان وچ لکھت ہر قاری کو آسانی نال سمجھ آندی اے اوندے نال نال سسپینس وی موجود اے .. بابا پیر محبت خان ..ککھاں ہیٹھ پہاڑ...قیامت اونڑ آلی اے...اے سارے افسانے پڑھ تے کہانی وچ حقیقت دا رنگ نظردے تے قاری دی اکھ اشک بار تھی ویندی اے ..
انشاءاللہ انہاں دے پہلے تخلیقی جہان وانگوں اے کتاب وی ہک کامیاب کتاب ہوسی ..محترم محمد
مظہر نیازی صاحب کون انہا دی افسانیاں دی کتاب ..ککھاں ہیٹھ پہاڑ.. چھپن تے مبارک باد پیش کرینداں ..انہاں دی ڈھیر ساری محبت اے جو انہاں اے کتاب دان کیتی..
یاسین حاتم..
شاہ محمود قریشی
شاه محمود قریشی ہک پاکستانی سیاستدان اے جیندا سانگا پاکستان پیپلز پارٹی نال اے۔ شاه محمود قریشی پاکستان دا بدیسی کماں دا وزیر 2008 توں 2011 تک رییا۔
یاسین حاتم
ݙوہڑہ
تیڈے ناں دا ورد پکاے اینجھا ہر بُت بھگوان کوں چُھوڑ ڈتے.
اساں چھوڑیے خیش قبیلے کوں ہر لگدے توں منہ موڑ ڈتے.
تیکوں اپڑاں جانڑ کے آے ہیں پے تیڈے نال جو رستے جوڑ ڈتے.
ارمان اے حاتم وت وی تیں ساڈے سارے مان تروڑ ڈتے.
یاسین حاتم.
شاہ محمود قریشی
ونکی:پاکستان تحریک انصاف
یاسین حاتم
غزل
محبت وچ اساں سانول انائیں مار ڈیندے ہیں
تیڈے در تے فقیریں وانگ آندے ہیں تے ویندے ہیں.
اوندے دربار وچ اوندے تاں جتیاں جوڑ بنڑ باہندوں
اوندیں جتیاں دے وچ بہہ کے دلی تسکین پیندے ہیں.
ایہو مونجهیں دا منتر ہے کڈانہاں مونجهے جے تهیندے ہیں
اساں طارق دیاں غزلاں گا کرائیں جهمراں مریندے ہیں.
رقیبیں دو وی خیر ہووے رقیبیں نال ٹر جوپئے.
اٹهی زندن دی نگری وچ منوتی جل منیدے ہیں.
ملاں کوں پتر آکهئے اج ایہو خوشیاں دا ویلا ہے
ساڈے گهر بال جایا پئے اساں دولی سڈیندے ہیں.
بهرین برکت بهریاں باریں بهلے کنڑکاں بهلے جواریں
اساں پڑ شے دے دانے نت جو بالیں وچ ونڈیندے ہیں.
میں گونگا آپ بنڑدا ہاں اساں اج مینہ نسے منگدے
اساں اج یار منگدے ہیں اتے گگهریاں وِلہیندے ہیں.
اتهاں فطرت دے رنگیں وچ جیویں شاعری کهنڈی پئ ہے
اکهیں دے نال چُن چُن کے اساں پلڑو بهریندے ہیں..
یاسین حاتم....
مونجھ دے مچ ءچ جھمراں لا کیں رولا ختم کریجے.
وجد ءچ آکیں دل تاں اھدے آپکو مار چُھڑیجے.
اوندے یادیں ساکوں تاں کہیں کم دا وی نہی چھوڑیا.
ساریاں راتیں یاد کریجے ڈینھ کو یار سمھیجے.
ساڈیاں نسلاں مار ٹٹارے کھو وچ ونج نہ ڈھاوِن.
ڈیوے بالنڑ کیتے وٹ ءچ آپکوں آپ بلیجے.
کہیں مزدور تو رِشتہ گھندیں ڈاج منگڑ توں پہلے..
آپ کو مار چھڑیجے یا وت آپ ءچ آپ گولیجے..
دل جیہے گھر وچ راہن والا رُس کے کملا ٹر گے.
دل دے مینڑھ کو ٹور جلیجے اوکون گول منیجے..