cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
احمد خان مدہوش
احمد خان مدہوش (انگریزی: Ahmed Khan Madhosh) (پیدائش: ۵ اپریل، ١٩۴١ - وفات: ٢٦ جون، ٢٠١٠) پاکستان نال تعلق رکھݨ والے سندھی زبان تے سرائیکی زبان دے وݙے کہنہ مشق تے مقبول شاعر ہن۔ اوہ کئی کتاباں دے مصنف ہن۔ انہاں دا شمار سندھی زبان دے وڈے غزل گو شعراء وچ تھیندا ہے۔
وفات
احمد خان مدہوش ٢٦ جون، ٢٠١٠ کوں کراچی وچ وفات پا گئے۔
جلال الدین محمد اکبر
thumb|اکبر thumb|اکبر دا تعمیر کیتا ہویا پنچ محل، فتح پور سیکری جلال الدین اکبر ، سلطنت مغلیہ دے تریجھے فرماں روا (ظہیر الدین محمد بابر تے ہمایوں دے بعد)، ہمایوں دا بیٹا ہئی۔ ہمایوں نے اپݨی جلاوطنی دے زمانے وچ سندھ دے تاریخی شہر دادو دے قصبے "پاٹ" دی عورت حمیدہ بانو نال شادی کیتی ہئی۔ اکبر ہیندے بطن توں 1542ء وچ سندھ وچ عمر کوٹ دے مقام تے پیدا تھیا۔ ہمایوں دی وفات دے وقت اکبر دی عمر تقریباً چوݙہ برس ہئی تے اوہ اوں وقت اپݨے اتالیق بیرم خان دے نال کوہ شوالک وچ سکندر سوری دے تعاقب وچ مصروف ہئی۔ پیؤ دی موت دی خبر اینکوں کلانور ضلع گروداسپور (مشرقی پنجاب) وچ ملی۔ بیرم خان نے اتھائیں سلہاں دا ہک چبوترا بݨوا کے اکبر دی رسم تخت نشینی ادا کیتی تے خود ایندا سرپرست بݨا۔ تخت نشین تھیندے ہی چاراں طرفوں دشمن کھڑے تھی ڳئے۔ ہیموں بقال کوں پاݨی پت دی ݙوجھی لڑائی وچ شکست ݙتی۔ مشرق وچ عادل شاہ سوری کوں کھدیڑا۔ ول ایں نے اپݨی سلطنت کوں وسعت ݙیوݨی شروع کیتی۔
1556ء وچ دہلی، آگرہ، پنجاب ول گوالیار، اجمیر تے جون پور بیرم خان نے فتح کیتے۔ 1562ء وچ مالوہ، 1564ء وچ گونڈدانہ، 1568ء وچ چتوڑ، 1569ء وچ رنتھمپور تے النجر، 1572ء وچ گجرات، 1576ء وچ بنگال، 1585ء وچ کابل، کشمیر تے سندھ، 1592ء وچ اڑیسہ، 1595ء وچ قندہار دا علاقہ، ول احمد نگر، اسیر گڑھ تے دکن دے ݙوجھے علاقے فتح تھئے تے اکبر دی سلطنت بنگال توں افغانستان تک تے کشمیر توں دکن وچ دریائے گوداوری تک پھیل ڳئی۔
ایکسل لیون مورالز
ایکسل لیون مورالز جنہیں کوں ایکسل دے ناں نال وی پہچانیا ویندے ہک ڈیجیٹل مارکیٹر تے 100k فارمولا مارکیٹنگ ایجنسی دے بانی ہن.
کتھا سرائیکی لوک سانجھ دی
کُجھ پنّے سرائیکی لوک سانجھ دی کتاب ءچوں
شہزاد عرفان
مولانا احمد علی لاہوری
مولانا احمد علی لاہوری (پیدائش: 24 مئی 1887ء – وفات: 23 فروری 1962ء) دیو بندی عالم دین تے مفسر قرآن ہن. آپ گجرانوالہ دے ٹاؤن گکھڑ منڈی دے نزدیک قصبہ جلال وچ 2 رمضان المبارک 1304ھ بمطابق 24 مئی 1887ء کوں پیدا تھئے۔ ابتدائی تعلیم اپݨی والدہ محترمہ توں حاصل کیتی ول مدرسہ دارالارشاد وچ 6 سال تک علوم دینیہ دی تکمیل کیتء تے 1907ء وچ آپ فارح التحصیل تھئے۔ فراغت دے بعد مدرسہ دارالارشاد وچ مدرس مقرر تھئے۔ تقریباً 3 سال تک تدریس وچ مشغول رہے۔ ول نواب شاہ دے ہک مدرسہ وچ آ گئے۔ اس دے بعد علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ وی تدریس کے فرائض انجام ݙیندے رہے۔ مولانا احمد علی لاہوری نے 74 سال 9 ماہ (شمسی) دی عمر وچ بروز جمعہ 2 رمضان 1381ھ/ 23 فروری 1962ء کوں لاہور وچ وفات پاتی۔ آپ دی تدفین ہفتہ 24 فروری 1962ء کوں میانی صاحب قبرستان، لاہور وچ کیتی گئی۔
سرائیکی اچ رپٹ
سرائیکی وچ رپٹ لکھاوݨ دا صحیح طریقہ ۔ ۔
احمد خصاف
احمد خصاف فقہ حنفی وچ امام دا درجہ رکھدے ہن۔ احمد بن عمرو بن مہران خصاف توں مشہور ہن. ابوبکر کنیت ہئی ۔ بڑے عالم فاضل محدث فقیہ زاہد پرہیزگار. تے عارف ہن۔ علم اپݨے پیو جیہڑے شاگرد ہن امام محمد حسن تلمیذ امام ابو حنیفہ توں پڑھا. شمس الائمہ حلوائی آہدے ہن کہ آپؒ انہاں علمائے کبار وچوں ہن کہ جنہاں دا مذہب دے معاملے وچ اقتداء کرنا صحیح ہے۔ خصّاف آپؒ کوں اس واسطے آہدے ہوندے ہن کہ آپؒ اپݨے ہتھ دی کمائی نعلین دوزی نال اپݨا گزارہ کریندے ہن۔
تصنیفات
آپؒ دی تصنیفات وچوں ایہ کتاباں ہن :
وفات
اسّی سال دی عمر وچ 261ھ وچ بغداد وچ آپؒ نے وفات پاتی۔
مولانا نورمحمدکہتؔر
مولانا نورمحمد کہتؔر مولانا نور محمد کہتؔر ضلع مظفرگڑھ دے معروف قصبے سبائے والا دے رہݨ والے ہَن. آپ سچے عاشق رسول ہَن.آپ دیاں نعتاں کُوں وَݙی شُہرت تے مقبولیت وسیب ءچ حاصل تَھئ.آپ بنیادی طور تے نعت گو شاعر ہَن،آپ دی پیدائش 1871ء وچ تَھئ تے وفات1941ء وچ تَھئ..
سرائیکی اکھان
نونہہ آوی کھا گھن 3 ۔ساہ سوتریں سنگ مساتیں 4 ۔جیندی سس ماسی او ٹھر نہ کھاسی 5 ۔جیندی سس بوا اوندا گھیو ءچ کھوا 6 ۔مسات مٹھی ذات 7 ۔اٹھ وڈا تھیا مطرنڑ نہ سکھیا 8 ۔پندیں کولوں پن تے اٹھ گھوڑے گھن 9 ۔بکری رووے آپ کوں قصائ منگے مینجھ 10 ۔بھیڈ معشوق تے کتا عاشق
سلطنت اسرائیل
بادشاہ اخزیاہ
ڈاکٹر بلیکی لکھدے ہن کہ ‘ایلیاہ نبی کوں حکم تھیا خدا دی طرفوں کہ اوہ اس دے کول ونجن تے اونکوں ایں برملا گستاخی توں روکن۔‘ بادشاہ دے کول جݙݨ ایلیاء نبی گئے تے اونکوں منع کیتا تاں اس بجائے ڳالھ منݨ دے ایلیاء نبی کوں گرفتار کرݨا چاہا لیکن ݙوہاں دفعہ آسمان توں بھاہ نازل تھئی تے اس بادشاہ دے پنجاہ تے ول پچاس آدمیاں کوں بھسم کر ݙتا۔ آخر ایلیاء نبی خدا دے حکم نال خود ہی بادشاہ دے سامݨے آگئے تے آکھا کہ سچے خدا دی تحقیر دے جرم وچ تیکوں کݙہیں شفا نصیب نہ تھیسی۔
سن سٹھ دے ݙہاکے دے اواخر وچ ہک کتبہ دریافت تھیا ہئی جس تے درج ہئی کہ آخیاب دے مرݨ دے بعد موآب دے علاقے دے لوگاں نے اسرائیل دے خلاف بغاوت کر ݙتی ہئی۔ ایہ کتبہ ہک ستون تے درج ہے تے موآبی پتھر سݙیندا ہے۔ موآبی بادشاہ میسا نے حملہ کر کے انہاں مختلف شہراں کوں جتھاں اسرائیلی بادشاہ دے دستے موجود ہن محاصرہ کر گھدا تے سخت لڑائی دے بعد انہاں کوں مطیع کر گھدا تے موآبی شہراں کوں ول آباد کرنا شروع کر ݙتا جنھاں کوں اسرائیلیاں نے تباہ کر ݙتا ہئی۔
آخزیاہ دے مرݨ دے بعد اس دا بھائی یہورام حکمران تھیا تے اس بارہاں سال حکومت کیتی۔
ابنِ وحشیہ
ابو بکر احمد بن علی، ابن وحشیہ دے ناں نال مشہور ہن، جیویں کہ “الفہرست” وچ مذکور ہے، اوہ تریجھی صدی ہجری دے سائنس دان ہن۔ ابن وحشیہ دی زراعت تے “الفلاحہ النبطیہ” قدیم زرعی تصانیف وچ قابلِ قدر مقام رکھدی ہے، ایں کتاب وچ انہاں نے ایہ ثابت کرݨ دی کوشش کیتی ہے کہ انہاں دے نبطی اسلاف بہت عظیم علم دے مالک ہن. آکھا ویندا ہے کہ ایہ کتاب قدیم بابلی کتب توں منقول ہے. ایں کتاب دی تصنیف دا زمانہ کوئی 291ھ دا ݙسیا ویندا ہے، ایں کتاب دا تذکرہ یہودی فلاسفر “ابن میمون” نے اپݨی کتاب “مورہ نبوشیم” وش وثنیاں دے عقائد دے باب وچ کیتا ہے جتھاں انہاں نے ستاریاں دی عبادت تے زراعت دے تعلق تے بحث کیتی ہے، “الفلاحہ النبطیہ” وچ صرف زرعی قواعد ہی بیان نی کیتے گئے بلکہ ایں توں ودھ کے وہمی تے خرافاتی اعتقادات تے انباط تے انہاں دے پڑوسیاں دے درمیان قائم ازمنۂ قدیم توں چلدی ہوئی روایات تے ہے۔
تالیفات
انہاں نے ہیٹھاں درج کتاباں لکھیاں ہن:
سحر
جادو تے طلسمات وچ انہاں دی تصانیف بہت مشہور ہن جیویں کہ اے:
کیمیا
انہاں دی کیمیا تے وی کجھ تصانیف ہن جیہڑے ایہ ہن :
لارڈ ماؤنٹ بیٹن
لوئس ماؤنٹ بیٹن المعروف لارڈ ماؤنٹ بیٹن برطانوی سیاست دان، برطانوی بحری فوج دا افسر تے متحدہ ہندوستان دا آخری جبکہ آزاد بھارت دا پہلا گورنر جنرل ہئی۔ ہندوستان دا آخری وائسرائے بݨݨ توں پہلے ایندی وجہ شہرت ایہ ہئی کہ ݙوجھی عالمگیر جنگ دے آخری لمحات وچ اینکوں برطانوی بحریہ دی جنوب مشرقی ایشیا دی کمان دا سپریم الائیڈ کمانڈر بݨا ݙتا ڳیا۔
وفات
ماؤنٹ بیٹن کوں 27 اگست 1979ء وچ آئرش علیحدگی پسنداں نے ہک حملے وچ قتل کر ݙتا جݙݨ اوہ آئرلینڈ دے ساحلی علاقے وچ اپݨی کشتی تے مچھی دے شکار کیتے نکلا ۔ اوں وقت اوندی عمر 79 سال ہئی۔ لارڈ ماؤنٹ بیٹن دی کشتی کوں دھماکے نال اْݙایا ڳیا ہئی، ایہ کوئی حادثہ نہ ہئی بلکہ حملہ آوراں دا نشانہ ماؤنٹ بیٹن ہی ہئی۔ دھماکے وچ ماؤنٹ بیٹن دے نال اوندے خاندان دے کئی ٻئے افراد وی ہلاک تھئے ہن۔ برطانیہ دا شاہی خاندان اڄ وی ماؤنٹ بیٹن تے اوندی خدمات کوں نی بھلا ،اونکوں یاد رکھݨ دا اندازہ ایں ڳالھ توں لویج سڳدے کہ شہزادہ ولیم دے گھر پیدا تھیوݨ والے تریجھے ٻال دا ناں لوئس رکھا ڳئے جیہڑا لارڈ ماؤنٹ بیٹن دا اصل ناں ہئی۔ نکے شہزادے دا نام لوئس آرتھر چارلس ہے۔
احمد دوم
thumb|سلطان احمد دوم، جان ینگ دی بݨائی ہوئی ہک پینٹنگ
احمد ثانی (پیدائش: 25 فروری 1643ء – وفات: 6 فروری 1695ء) 1691ء توں 1695ء تک سلطنت عثمانیہ دے فرمانروا ہن۔ اے سلطان ابراہیم اول دے صاحبزادے ہن تے اپݨے بھائی سلیمان ثانی دی جگہ تخت سلطانی تے جلوہ افروز تھئے۔ مصطفٰی کوں پریلی دا بطور صدر اعظم انتخاب احمد ثانی دے مختصر دورِ حکومت دا بہترین قدم گردانا ویندا ہے۔ احمد دے سلطان بݨݨ دے چند ہفتیاں بعد ہی سلطنت عثمانیہ کوں لوئس ولیم دی زیر قیادت آسٹریا دے ہتھوں جنگ سلانکامن وچ بدترین شکست نال دوچار تھیوݨا پیا تے ایویں عثمانی ہنگری توں باہر کڈھ ݙتے گئے۔ چار سالہ دور حکومت وچ شکست در شکست دے بعد احمد ثانی غم و اندوہ تے بیماریاں دا شکار تھی کے چل وسا۔
طفیل نیازی
طفیل نیازی (اردو: طفیل نیازی) (انگریزی: Tufail Niazi) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١٩٢٦ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٢١ ستمبر ١٩٩٠ء) پاکستان نال تعلّق رکّھݨ آلے سرائیکی ٻولی دے مہان٘درے لوک ڳائیک اَتے موسیقار ہَن۔
حیاتی دا احوال
طفیل نیازی ١٩١٦ء کُوں منڈیراں، پنجاب، ضلع جالندھر، برطانوی ہند (موجودہ پاکستان) وِچ ڄَمّے ہَن۔ طفیل نیازی نے پہلاں ناٹکاں وِچ شرکت کِیتی اَتے سسّی پُنُّوں، ہِیر ران٘جھا، سوہݨی مہین٘وال اَتے پورن بھڳت جئیں کلاسیکل ناٹکاں وِچ ہِیرو دا کردار ادا کِیتا، وَل اپݨاں ہِک سنگیت جَتّھا بݨا تے اَنجو انج جائیں اُتّے ڳاوݨ دے سلسلے دا اَغاز کِیتا۔ ہند دی ون٘ڈ دے بعد پہلاں ملتان وِچ ٹِکاݨاں کِیتا وَل لاہور ٹُر ڳئے۔
٢٦ نومبر ١٩٦٤ء کُوں پاکستان ٹیلی ویژن دی گُھنݙ کُھلائی نشریات دا اَغاز اِنّھاں دے مہان٘درے ڳاݨے "لائی بے قدراں نال یار" نال تِھیا۔ ١٩٧٠ء دے ݙہاکے وِچ اُوہ لوک وِرثہ دے ادارے نال ڄُڑ ڳئے اَتے پاکستان ٹیلی ویژن دے مہان٘درے پروگرام "لوک تماشا" وِچ آپ وی ڳاݨے ڳائے اَتے ٻِنّھاں دے ڳاݨیاں دی دُھنّاں وی مرتب کِیتیاں۔ اِنّھاں نے لوک موسیقی وِچ اپݨے وکھرے انداز دی سُن٘ڄاݨ کرائی۔
اعزازات
حکومت پاکستان نے طفیل نیازی کُوں اِنّھاں دی فنّی خدمتاں دے صِلے وِچ ١٤ اگست، ١٩٨٢ء کُوں صدارتی تمغائے حسنِ کارکردگی دان کِیتا۔
وفات
طفیل نیازی ٢١ ستمبر ١٩٩٠ء کُوں اسلام آباد، پاکستان وِچ فوت تِھی ڳئے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی لوک ڳائیک ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:پنجابی لوک ڳائیک ونکی:پنجابی ٻولی دے ڳائیک ونکی:سرائیکی ٻولی دے لوک ڳائیک ونکی:لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی صوفی ڳائیک ونکی:پاکستانی غزل ڳائیک ونکی:سرائیکی وسیب دے شخصیّتاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیک ونکی:لوک موسیقی ونکی:سرائیکی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں
مولوی خدا بخش
سرائیکی زبان دی پہلی لغت 879ھ (بمطابق ١٤٧۵ء ) وچ لکھی ڳئی ۔ایندا ناں " نصاب ضروری " ھِ ایں عظیم کتاب دے مصنّف مولوی خدا بخش صاحب سوکڑ تحصیل تونسہ دیرہ غازی خان دے رہݨ والے ھَن
مشرک
جہڑا کوئی وی اللہ سائیں نال لوکاں کوں وی عبادت لائق سمجھے یا انھاں دی عبادت کرے یا اللہ سائیں دی ذات تے صفات وچ کہیں ٻئے کو شریک سمجھے اوں کوں مشرک آہدے ہن۔
اسلامی عقائد دے مطابق کافر تے مشرک نال اللہ سائیں  ہمیشہ ناراض رہندا ہے تے مرݨ دے بعد انھاں  کوں ہمیشہ جہنم وچ رہوݨاں  پوندا ہے۔ کافر اتے  مشرک  جنت  وچ کائنی ون٘ڄ سڳدے  بلکہ ایہ ہمیشہ جہنم وچ راہسن۔
ٻیا ݙیکھو
ونکی:اسلام
پاکستان کرکٹ بورڈ
پاکستان کرکٹ بورڈ (Pakistan Cricket Board or PCB) پاکستان وچ ہر قسم دی فرسٹ کلاس کرکٹ، ٹیسٹ کرکٹ تے ہک روزہ کرکٹ دا انتظام کریندے۔ ایہ پاکستان کرکٹ ٹیم دے تمام قومی تے بین الاقوامی کرکٹ دے مقابلیاں کوں ترتیب ݙیندے۔
تاریخ
1947ء وچ آزادی پاکستان دے وقت پاکستان وچ ہر قسم دی کرکٹ بھارت دی کرکٹ دا حصہ ہئی۔ پاکستان دی آزادی دے بعد 1 مئی، 1949ء وچ پاکستان کرکٹ بورڈ کوں پاکستان کرکٹ ٹیم دی انتظامیہ دی ذمہ داری سونپی ڳئی۔ اوں وقت ایندا ناں بورڈ آف کرکٹ کنٹرول فار پاکستان (Board of Cricket Control for Pakistan) رکھا ڳیا جینکوں 1995ء وچ تبدیل کر کے پاکستان کرکٹ بورڈ رکھ ݙتا ڳیا۔ پاکستان کرکٹ بورڈ بین الاقوامی کرکٹ انجمن (International Cricket Council) دا رکن 28 جولائی، 1952ء وچ بݨا۔ پاکستان نے پہلا ٹیسٹ میچ اکتوبر 1952 میں بھارت دے خلاف ڈرنگ اسٹیڈیم بہاولپور وچ کھیݙا۔
مولوی
مولوی لکھت: منصورشانی
رائل وکٹورین آرڈر
رائل وکٹورین آرڈر (انگریزی: Royal Victorian Order) (فرانسیسی: Ordre royal de Victoria)[n 1] نائٹ ہڈ دا ہک شاہی آرڈر ہے جیہڑا 1896ء وچ ملکہ وکٹوریہ نے قائم کیتا ہئی۔
مولوی
ہک جٹ پتر کوں نال گھن تے کپڑےآلی ہٹی تے آیا اوندے پتر کپڑا پسند کیتا تے ہٹی آلےکوں آکھیا 20 میٹر ٹک ڈیوو.ہٹی آلا پریشان تھی گیا تےجٹ کولو پچھس کاکا خیر ہے ساہن دا سوٹ سیواونڑائ کیا؟ جٹ ولدا ڈتا نہ سئیں میڈے پتر قرآن دا ختم کیتے ت وڈےمولوی صاحب کوں سوٹ پواونڑے سے.
جی ہا ناراض نہ تھیواہے مولوی صاحب پاکستان دا او طبقہ ہے جیہڑا بندے دے پتر کوں بندے دا پتر بنڑیندے پر اے بندے دے پتر او بندے دےپتر ہن جو اینہ کوں بندے دا پتر نئ سمجھدے. ہر حال اچ ذمے وار مولوی,حتیٰ کہ گھر جو نہ وسے بجائے نونہہ پتر کوں ڈنگی سدھی آکھنڑ دے آہدن مولوی نکاح کچا پڑھایا ہوسی. ماہ رمضان اچ ڈیکھ گھنو وسایا حالی اکھیں ملیندا ودا ہوندے تےمولوی سپیکر تے اعلان کر ڈیندے روزےدا ٹائم ختم تھی گۓ کھاونڑ پیونڑ بند کر ڈیوو, یقین کرو اگو روزےدار ونک و ونک دےجواب ڈیندن, کوئ آہدےآپنڑاں ٹائم ختم تھیوی, کوئ آہدے آپنڑاں کھاونڑ پیونڑ بند تھیوی اساں آذان تک چرسوں بیٹھے,کوئ آہدے او مولی تھک پیا ہوسی کھاونڑ کولو باقی رجدا تاں نئ.جتنے منہ اتنیاں گالہیں, ایویں ہی روزے کھولنڑ ویہلے دید امب, سموسے, پکوڑے, شکنجی ت کھیرنڑی تےہوندی ہے ت کن سپیکر دو تے زبان ت ورد ہوندے لگدے اج مولوی بھل گۓ,ماسی جندن وی آہدی بیٹھی ہوندی ہے مرو ڈیکھو ہاں مولی سم تاں نئ گیا, ہک دل جلا لئ بیٹھا ہوندے اے مولوی ڈھیر ہن پہلے آپ روزہ کھولیندن ول آذان ڈیندن. چندر ڈیکھ تے عید تھیندی ہے ہنڑ چندر جو لک ونجے مولوی شودے چکرن پچھیں عوام آہدی ہے مولی کل عید نئ کروائ شید حالی ملوانی شاپنگ کرنی ہوسی, کوئ آہدے اجاں اے کائنا تھکا ہئ, تےجیکر 29 روزے تھی پوون تاں وی قصوروار مولوی, گھر اچ جیکوں ڈوجھی واری ٹکر نئ ملدا او وی آہدا ودا ہوندے ڈٹھی مولوی روزہ پی گئ شالا روضہ پٹیجس. بحرحال ہنڑ تاں فولادی کیلنڈر بنڑ گۓ اےٹینشن ختم.
آلیاں بھنوالیاں
کراچی فسادات، مئی 2007ء
12 مئی 2007ء دے فسادات جیہڑے سیاسی جماعتاں دے کارکناں دے درمیان تھئے، وچ تقریباً 40 افراد مارے گئے۔
واقعات
11 مئی کوں ہی کراچی وچ حالات ایں طرح کشیدہ تھی گئے کہ اس رات مسلم لیگ نواز دا ہک کارکن شہید کر ݙتا گیا۔ انتظامیہ نے راتورات شہر دے تمام وݙے شاہراہواں تے ٹرک کھڑے کر کے انھاں کوں بند کر ݙتا۔ صبح تک سارا شہر مفلوج تھی چکا ہئی۔ اس کم دی نگرانی سندھ دے گورنر عشرت العباد نے کیتی (جنہاں دا تعلق متحدہ نال ہے)۔ پولیس کوں اسلحہ نہ ݙتا گیا تے انھاں کوں شرپسنداں کوں روکݨ توں منع کر ݙتا گیا۔ متحدہ دے اسلحہ توں لیس خاص غنڈہ ٹولے 12 مئی کوں ݙوجھے سیاسی جماعتاں دے انہاں جلوساں تے قافلیاں تے حملہ آور تھیندے ریہے، جیہڑے چیف جسٹس دے استقبال کیتے کڈھے ویندے پئے ہن۔ انہاں حملیاں وچ 38 دے قریب افراد ہلاک تھئے۔ متحدہ دا اپݨا جلسہ الگ جگہ تھیا، جتھاں اس دے جلاوطن رہنما الطاف حسین، جیہڑا لندن توں متحدہ دے معاملات چلیندے، نے لندن توں ٹیلیفون تے متحدہ دے کارکناں نال خطاب کیتا۔ متحدہ دے غنڈہ ٹولے عام کارکن نہ ہن، بلکہ متحدہ دی قیادت نے ایہ غنڈے اس کم دے ماہر کارکناں تے مشتمل ٹولیاں تشکیل ݙتیاں ہن۔ نجی ٹی وی آج دے دفتر تے متحدہ دے غنڈے چھ گھنٹے تک لگاتار فائرنگ کریندے ریہے۔ تاہم ول وی نجی ٹی وی نے دہشت گردی تے قتل و غارت کوں براہ راست سارے ملک وچ نشر کیتا۔
منصفِ اعظم افتخار چودھری کراچی ائیرپورٹ تے محصور تھی کے رہ گیا۔ آخر کار شام کوں اوہ اپݨے خطاب دا ارادہ ترک کر کے واپس اسلام آباد ول گیا۔
وکلا انجمن کے صدر منیر اے ملک نے ݙسیا کہ کراچی وچ امن و امان دی خراب صورت حال ݙیکھدے ہوئے چیف جسٹس سندھ ہائیکورٹ نے از خود نوٹس گھندے ہوئے پولیس دے آئی جی، سندھ تے فوج دے کراچی کور کمانڈر کوں طلب کیتا، لیکن کور کمانڈر نے عدالت وچ آوݨ دی زحمت تک گوارا نہ کیتی جبکہ آئی جی نے میݙے سامݨے ݙسیا کہ وہ بے وس ہن۔
ابنِ مسکویہ
ابنِ مسکوہ دا پورا ناں ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب مسکویہ ہے، اوہ 942ء وچ پیدا تھئے۔ انہاں کوں مورخین، موجودات عالم تے سائنسی نقطہ نظر نال بحث و تحقیق کرݨ والا حکیم، حیاتیات دا ماہرِ خصوصی، نباتات وچ زندگی دریافت کرݨ والا پہلا سائنس دان، زندگی دی تحقیق تے دماغی ارتقا دی تشریح تے درجہ بندی کرݨ والا، نباتات، علم سماجیات تے معاشرت دا محقق، علم تمدن تے ثقافت دے نکتے بیان کرݨ والا، علم نفسیات Psychology دا ماہرِخصوصی تسلیم کیتا ہے۔ بہت سارے مغربی مؤرخ تاں ابن مسکویہ کوں اخلاقیات Ethics تے روحانیت دا محقق تے مفکر، کامیاب شہری اصولاں دی تشکیل کرݨ والا علم اخلاق تے علمی کتاب دا عظیم مصنف وی قرار ݙیندے ہن۔
ذاتی حالات
ابن مسکویہ اپݨے بچپن توں گھن کے بلوغت تک ہک لااُبالی قسم دے نوجوان ہن۔ جݙݨ حالات نے محبور کیتا تے حصولِ رزق دی فکر لاحق تھئی تاں انہاں کوں کیمیا گری وچ دلچسپی تھی گئی۔ سونا بݨاوݨ دے شوق وچ جابر بن حیان تے زکریا رازی دی تحریر کردہ کیمیا گری دی کتاباں پڑھنا شروع کیتیاں تے جیہڑا نسخہ سمجھ وچ آندا، اس تے تجربہ کر گھندے مگر ہمیشہ ناکامی دا منہ ݙیکھݨا پوندا۔ انہاں ناکامیاں نے انہاں کو جھنجھوڑ ݙتا تے انہاں وش یکایک ہک انقلابی تبدیلی آئی۔ انہاں دا شعور جاگ اٹھا۔ انہاں نے اپݨی آزاد روی ترک کیتی تے گوشہ نشین تھی کے علوم وفنون دا مطالعہ شروع کیتا۔ قدرت نے انہاں کوں بہترین قوتِ ذہن و فہم تے قوتِ فکر عطا کیتی ہئی.
علمی تے سائنسی خدمات
چنانچہ ہر علم و فن دا عمیق مطالعہ کیتا تے بہت جلد ادب و اخلاق، حکمت و فلسفہ غرض کہ ہر فن وچ یگانۂ روزگار بݨ کے نمودار تھئے۔ زندگی دے ارتقا دا نظریہ سب توں پہلے معلم ثانی ابو نصر فارابی نے پیش کیتا، ابن مسکویہ نے اس ک دی تشریح کیتی تے دلائل دے ذریعے ثابت کیتا۔ یورپ جݙݨ چوݙھویں صدی عیسوی وچ جاگا تے علم و فن دی طرف توجہ کرݨ لگا تاں مسلم ممالک دے علم و فن توں اس کافی فائدہ چاتا۔ ڈارون نے وی زندگی دے ارتقا دا نظریہ پیش کیتا، مگر ایہ اُس دا ذاتی نظریہ نہ ہئی، ایہ نظریہ تاں مسلم دانشور دنیا دے سامݨے پہلے پیش کر چکے ہن۔ ڈارون اٹھارویں صدی دا دانشور ہے تے ابن مسکویہ نے تے ابونصر فارابی نے انہاں نظریات کوں اٹھ نو سو سال پہلے پیش کر ݙتا ہئی۔ ڈارون دا نظریہ ارتقاء بالکل ابن مسکویہ دے نظریات دا چربہ ہے، ڈارون نے کوئی نویں ڳال نی آکھی، ہاں انسان کو باندر ضرور بݨا ݙتا۔ ابن مسکویہ نے تاریخ دی ہک کتاب ’’تجارت الامم‘‘ لکھی جینکوں طوفان نوح توں شروع کرکے 931ء تے ختم کیتا۔ انہاں دی ہک ٻئی کتاب ’’آداب والعرب والفرس‘‘ ہے جیہڑی ایرانیاں، عرباں، ہندواں، رومیاں تے مسلماناں دی تصانیف توں ماخوذ اقوال دا مجموعہ ہے۔ تریجھی مشہور کتاب ’’تہذیب الا خلاق‘‘ ہے، اس دا موضوع اخلاقیات ہے۔
ریڈیو پاکستان نال "ڈاکٹر خالد اقبال" دا 29سالیں دا پندھ
ریڈیو پاکستان نال "ڈاکٹر خالد اقبال" دا 29سالیں دا پندھ
(لکھت:  ادی سعدیہ شکیل)
تونسہ شریف سرائیکی وسوں دا ہک ایجھا علاقہ ھے جیکوں چھوٹا یونان آ کھیا ویندے، ایں وسوں دا تقریباً ہر ݙوجھا فرد پڑھیا لکھیا تے علم و ادب نال محبت کرݨ والا ھے، سرائیکی شعر و ادب دی دنیا وچ ایہ شہر دے لوکیں دا بھرواں کردار ھے، سرائیکی غزل کوں اردو دے رنگ روپ وچوں نکھار تے خالص سرائیکی انگ ڈھنگ اچ ڈھالݨ آلے شاعر اقبال سوکڑی دا ناں ہووے تے بھانویں اڄوکی منفرد غزل دے روحِ رواں ریاض عصمت دی شاعری دا ذکر، فریاد ہیروی دی فِکری وݙائی دی ڳالھ کروں تے یا وت منظر تونسوی دیاں ٻُجھدیاں اکھیں وچوں نسرݨ والیاں نظماں دا ذکرا، مصطفے خادم دے چسولے ݙوہڑے ہوون تے بھانویں بشیر غمخوار دی عوامی مزاج دی انقلابی شاعری،  میݙی مراد اقبال سوکڑی توں گھِن تے اڄوکے عابد بلال تیئں مُدعا سرائیکی ادبی دبستان تونسہ شریف دا ہر چھوٹا، وݙا، ادیب، شاعر اپݨی مثال آپ ھے،تونسہ شریف دی دھرتی سرائیکی ادب کوں چار چندر لاوݨ والے او پہاڑ قامت لوک ݙتن جنھاں دے ذکر دے بغیر سرائیکی ادبی تاریخ مکمل نی تھی سڳدی، ادب دے اسمان تے اپݨی فِکر نال چمکݨ والے اِنھاں ستاریں وچوں ہک وݙا ناں "خالد اقبال" کہیں تعارف دا محتاج کوئنی،خالد اقبال 24نومبر 1963ء کوں تونسہ شریف اچ ڄمیے، آپ دے والدِ گرامی محکمہ تعلیم اچ ملازم ہن، روزی روٹی تے ملازمت دے روڳ خالد اقبال دے والد کوں تونسہ شریف توں ہجرت کرݨ تے مجبور کیتا، اتے اُنھاں اپݨی جنم بھومی دا شہر چھوڑ "ملوہا" (ملتان) آ وسایا، خالد اقبال پرائمری توں گھِن تے یونیورسٹی دا پندھ ملتان اچ طے کیتا، ٻلپݨ ملتان دیاں اُچیاں جھِکیاں ڳلیاں وچ گُزریا تے جوانی دی بہار "النگ" تے گُزری، ملتان کوں اِنھاں اپݨی بانبڑیں پیندی اکھ توں ݙیکھݨ شروع کیتا، نِینگرپ دے نشیلے خواب وی اِنھاں ملتان دے قلعے دے آہروں ٻاہروں ݙٹھے، اتے ہُݨ ڈھلدی جوانی دی دیگر وی ملتان دے سینے تے لہندی ݙیہدے ٻیٹھن،
خالد اقبال میٹرک گورنمنٹ اسلامیہ ہائی سکول حرم گیٹ توں کیتی، گریجویشن کامرس کالج قاسم پور تے ماسٹرز زکریا یونیورسٹی ملتان (سرائیکی ڈیپارنمنٹ) توں کیتا، عملی زندگی دا مُنڈھ ریڈیو پاکستان توں ٻدھیا، پاکستان براڈ کاسٹنگ اکیڈمی اسلام آباد کوں دسمبر 1988ء اچ جوائن کیتا، چھی مہینے دی علمی تربیت حاصل کرݨ دے بعد ریڈیو پاکستان ملتان توں اپݨی ملازمت دا مُنڈھ ٻدھیونے، خالد اقبال جون 1989ء وچ ریڈیو فنی کیرئیر دا مُنڈھ بحیثیت پروگرام پرڈیوسر ملتان توں ٻدھا،
٭ خالد اقبال ریڈیو ملتان توں پہلے فورٹ منرو تے پہلا دستاویزی پروگرام بݨایا،
٭ ریڈیو تے اُنھاں دا پہلا پروگرام "پھلواڑی" نشر تھیا جیڑھا جو خاص طور تے سرائیکی ٻالیں کیتے ہوندا ہا،
٭ ریڈیو ملتان توں نشر تھیوݨ والے سرائیکی ثقافتی پروگرام "روہ، روھی، تھل، دامان" دی کافی عرصہ میزبانی کیتی، جیندے وچ کمپئرنگ خالص سرائیکی لب و لہجے نال سنگری سنوری ہوندی ہئی، ایں پروگرام دی کامیابی دے نالانھاں ہک سلسلہ "پاندھی ٹُردا ڄُل" شروع کیتا، جیندے وچ پاندھی آصف خان کھیتران کہیں نویں علاقے دی سیر تے اوندا تعارف کرویندے ہن، اتے اینکوں تحریری شکل اچ حمید الفت ملغاݨی ڈھلیندے رہ ڳئے، ایہ سلسلہ تقریباً اڈھائی سال ٹُردا رہ ڳیا، ایں سلسلے وچ پتݨ، دریا، دریا دی مݨ تے وسدے لوک، وسدے لوکیں دیاں وِساخاں، ٻیڑی، پُور، ملاح، ملاحیں دی حیاتی، روھی، روھی دے لوک تے اُنھاں دی حیاتی، دامان، تھل تے اِتھاں وسݨ والے لوکیں دا حال حویلہ ایں سلسلے وچ شامل ہوندا ہا، "پاندھی ٹُردا ڄُل"دے علاوہ "سلسلہ وسیب رنگ"، "سلسلہ جھوک سنجوک"تے "سلسلہ سمل" وی کافی مقبول تھئے، اِنھاں سلسلیاں دی کامیابی دی دلیل ایہ ھے جو اساݙی وسوں دے اکثر لوک اپݨے گھراں دے ٹی وی بند کر تے ایہ پروگرام سُݨدے ہن،  ایہ پروگرام وی خالد اقبال تقریباً ساڈھے ترائے سال پیش کیتے، ایندے علاوہ پروگرام "سٹی سروس" وی بطور میزبان ٻہوں سوہݨے رنگ نال پیش کیتا، خالد اقبال نینگراں سانگے سٹیج شو، نینگر بخت بہار تے عزمِ جواں جہیں بے مثال پروگرام وی کیتے، خالد اقبال ادبی کچہاری تے آئینہ ادب جہیں پروگرام وی ادبی ذوق رکھݨ والے مہاندریں کیتے کریندے رہ ڳئے،خالد اقبال پرڈیوسر دی حیثیت نال ہک پروگرام "بھاڳ سُہاڳ فریدؒ"دے ناں نال وی ہک پروگرام ترتیب ݙتا، جیندا مقصد سرائیکی وسیب دی عظیم شخصیت حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی شاعری تے نظریات کوں وسیب اچ سانجھا کرݨ ہا، خالد اقبال دے بارے ایہ وی آکھیا ویندے جو اُنھاں 1992ء دے سیلاب اچ متاثر تھیوݨ والے لوکاں کوں اپݨی ریڈیو دی آواز نال ٻہوں حوصلہ ݙتا، 1995ء وچ خالد اقبال دا تبادلہ تربت تھی ڳیا، انھاں ڈڈھ سال دا عرصہ اُتھ گُزاریا تے 1997ء وچ دوبارہ ریڈیو پاکستان ملتان تعینات تھی ڳئے، ریڈیو ملتان تے جیڑھے پروگرام خالد اقبال پیش کیتے اُنھاں پروگراماں دے ناں ہیٹھ لکھیل ہِن:
پھلواڑی، روہ روھی تھل دامان، منزل میرے آگے، محنت سونا، نینگر بخت بہار، عزمِ جواں، بزمِ طلباء، ادبی کچاہری، آئینہ ادب،سوچ نتار، شہر نامہ،  ڈرامہ، حالاتِ حاضرہ دے علاوہ کئی ٻئے پروگرام ہِن، ماہنامہ "آہنگ" اچ ریڈیو ملتان دی طرفوں نمائندگی خالد اقبال کیتی، پرڈوکشن دے حوالے نال شعبہ ڈراما، موسیقی تے ادبی پروگراماں دی وی سرپرستی کریندے رہ ڳئے،
خالد اقبال 2006ء وچ بطور پروگرام منیجر ریڈیو پاکستان سرگودھا اِنھاں دا ٹرانسفر تھی ڳیا، 4 اپریل 2010ء کوں قائم مقام اسٹیشن ڈائرایکٹر دا چارج انھاں کوں مل ڳیا، اتے29اگست 2010ء تک ریڈیو پاکستان سرگودھا دے قائم مقام اسٹیشن ڈائریکٹر رِھے، 15 نومبر 2011ء کوں دوبارہ اسٹیشن ڈائریکٹر دے عہدے تے فائز تھئے اتے 17مارچ 2013ء تک ریڈیو اسٹیشن سرگودھا دے اسٹیشن ڈائریکٹر ریہے، 2013ء وچ خالد اقبال دا تبادلہ بطور سربراہ ایف ایم 101ملتان تھی ڳیا، ایف ایم اچ چھی سال توں ودھ خدمات سرانجام ݙتیاں، 25جون 2018ءکوں ریڈیو اسٹیشن ڈیرہ اسماعیل خان اسٹیشن ڈائریکٹر دے طور تے چارج سنبھالیا اتے جنوری 2019 ء کوں بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان نال وابستہ تھی ڳئے، اڄ کل خالد اقبال بحیثیت پروفیسر سرائیکی ایریا سٹڈی سنٹر زکریا یونیورسٹی ملتان اچ اپݨے فرائض خوش اسلوبی نال نبھیندے پئے ہِن،ریڈیو پاکستان دی ملازمت دے دوران خالد اقبال دا ڈھیر عرصہ ملتان اچ گُزرئیے، او جتھ وی ریہن اپݨے علم و ادب دے ݙیوے نال وسیب وچ سوجھلا کھنڈائی رہ ڳن، اُنھاں اپݨی جدید فِکری بلندی دے نال ریڈیو پاکستان ملتان دے شعبہ موسیقی تے ادب وچ بے پناہ نکھار پیدا کیتا، اُنھاں دی ریڈیو پاکستان نال 29سالیں دی جُڑت ایں ڳالھ دی گواہ ھے جو ڈاکٹر خالد اقبال سرائیکی وسوں دے متھڑے تے او بکھدا ہویا ستارہ ھے جیندی روشنی اچ اساں جہیں ادب دی تس رکھݨ والے لوک صدیاں دا پندھ پل وچ طے کر سڳدن،
سرائیکی عوامی تریمت  تحریک پاکستان
اَک
اَک دا ٻُوٹا
اَمباں دے بُھلاوے...ݙیواں اَکاں کُوں کلاوے .. مَتا ں بو اَمباں دی آوے ...
پاکستان دے ریتلے علاقے (روہی، تھل، تھر، دمان) دے ٹِٻاں تے وݨاں دی مُنڈھاں وِچ آپوں آپ ہک بُوٹا ڄم پوندے، ڄیکوں اَک دا ٻُوٹا آکھیا ویندے۔
اَک ہنالے دا ٻُوٹا ھ جیندے پترے، ݙوݙے تے پُھل شدید ہُنالے وِچ ساوے تھی ویندن تے سیالے دے موسم اچ پروتھے تھی ویندن۔
اَک دے ݙوݙے ݙسن اِچ اَمباں وانگوں لگدن، لیکن اے ٻہوں کوڑا زہر ٻُوٹا ھ۔اِیندے پتراں تے ݙنڈھیاں کوں تروڑا ون٘ڄے تاں وچوں گوند وانگوں گھاٹا مادہ نکلدے جیکوں سناسی تے حکیم کئی قسم دی جسمانی بماریاں دے علاج کیتے ہِک پہک سمجھیندن۔ اگر کیں بندے کوں صفراء(پِتے، معدے دی گرمی)، پیلا یرقان ہووے تاں حکیم اَک ٻُوٹے دے ݙنڈھیاں دی مالا بݨا کے مریض دے گل وچ پویندن۔ڄیکوں ہتھاں پیراں دی جلن تے خارش ہووے تاں اَک دے پترے پیراں تلے ٻدھے ویندن تے ایندے پترے جسم دا ساڑھ چوس گھندن۔
دمان، تھل دے کِراڑ(ہندو) لوک اَک دے ٻُوٹے دی افادیت دی وجہ کول ایکوں متبرک سمجھیندے ہین تے گھراں وِچ نیاز بو(تُلسی) دے ٻُوٹے وانگوں اَک ٻُوٹے دی ڄڑ کُوں پٹ کے آپݨے گھر وِچ رکھیندے ہین تے سمجھا ویندا ہئی کہ ایں ٻُوٹےدی ڄڑ ڄیہڑے وی گھر وچ ہوسی اُتھاں سکون، شانتی آسی تے مصیبت تنگ دستی ختم تھی ویسی ...
عباس سیال
احمد رشدی
thumb|احمد رشدی احمد رُشدی (24 اپریل، 1934ء - 11 اپریل، 1983ء) پاکستان دی فلمی صنعت دے ہک مایہ ناز تے ورسٹائل گلوکار ہن۔ برصغیر پاک وہند وچ رُشدی دا ناں تے انہاں دی آواز کسے تعارف دی محتاج نی۔ آواز دے اس جادوگر نے ریڈیو تے نغمیاں نال اپݨے سفر دی ابتدا کیتی۔ نغمگی دا ایہ سفر بہت کامیاب رہا۔ انہاں نے اردو، گجراتی، بنگالی، بھوجپوری دے علاوہ کئی زباناں وچ گیت گائے۔ احمد رُشدی دی خاصیت ہئی کہ اوہ جس فنکار کیتے گاندے، ہوں دی آواز تے ہوں دے انداز کوں اپنیندے۔ اج دے دور وچ فلماں دے کئی مشہور گلوکار رُشدی کوں ہی اپݨا استاد منیندے ہن۔ انہاں نے تقریباً 583 فلماں دے 5000 گانے گائے۔
حالات زندگی
احمد رُشدی دا تعلق ہک قدامت پسند سید گھراݨے نال ہئی۔ انہاں دے والد سید منظور احمد حیدرآباد دکن وچ عربی تے فارسی دے استاد ہن۔ انہاں دا رُشدی دے بچپن وچ ہی انتقال تھی گیا ہئی۔ رُشدی بچپن توں ہی موسیقی دے شوقین ہن۔ انہاں نے پہلا گیت ہندوستان دی فلم "عبرت"(1951ء) کیتے گایا۔ ول پاکستان آ کے 1954ء وچ "بندر روڈ سے کیماڑی" گا کے شہرت دی بلندیاں تے پہنچ گئے۔ ایندے بعد رُشدی نے کݙہیں پچھوں مڑ کے نی ݙٹھا۔ بڑے بڑے گلوکار انہاں دے اگوں وسم کے رہ گئے۔
وفات
روک اینڈ رول دے بادشاہ تے آواز دے جادوگر احمد رُشدی 11 اپریل 1983 کوں کراچی وچ 48 برس دی عمر وچ دل دا دورہ پوݨ نال انتقال کر گئے. آپ کوں کراچی وچ ہی دفن کیتا گیا۔ انہاں دا شمار انہاں شخصیات وچ تھیندا ہے جیہڑے مرݨ دے بعد وی دنیا و بہت زیادہ مقبول ہن۔
عارف لوہار
ابتدائی حیاتی
عارف لوہار پاکستان دے شہر لالہ موسیٰ وِچ ١٩٦٦ء وِچ ڄَمّے ہَن۔ اِنّھاں دے پِیؤ عالم لوہار ہَن، جیڑھے تحصیل کھاریاں دے نیڑے لالہ موسیٰ وِچ واقع دِیہ نال تعلّق رکھین٘دے ہَن اَتے ہِک مہان٘درے لوک ڳائک ہَن۔
کَم کار آلی حیاتی
عارف لوہار پِچھوکڑ ٢٠ ورھیاں دے وچالے وِچ دُنیا بھر وِچ ٥٠ تُوں وَدھ غیر مُلخی دوریاں وِچ اپݨے فن دا مظاہرہ کر چُکّے ہِن، اِنّھاں وِچ ملکت متحدہ، ریاستہائے متحدہ اَتے متحدہ عرب امارات دے دورے وی رَلّے ہوئے ہِن۔
اِنّھاں نے پاکستان اَتے ہندوستان وِچ اَݨ ڳِݨت پنجابی فلماں وِچ وی نغمے پیش کِیتے ہِن۔
عالم لوہار میموریل ٹرسٹ
٢٠٠٤ء وِچ، عارف دے وݙّے بِھرا ڈاکٹر ارشد محمود لوہار نے اپݨے پِیؤ دے اعزاز وِچ عالم لوہار میموریل ٹرسٹ (اے ایل ایم ٹی) بݨایا ہئی۔
ستمبر ٢٠١٠ء وِچ، عارف لوہار نے ٢٠١٠ء دے پاکستان دے سیلاب تُوں تباہ تِھیوݨ آلے لوکاں دی مدد کِیتے سرگرم مہم چلاوݨ دا اَغاز کِیتا ہئی۔ اُوہ مقامی ٹیلی ویژن اُتّے اَتے بین الاقوامی فنڈ کَٹّھا کرݨ دے حون٘صلے ودھارے کِیتے حاضر تھئے اَتے پورے پاکستان وِچ خصوصی محافلِ موسیقی وِچ وی اپݨے فن دا مظاہرہ کِیتا۔
حوالہ جات
ونکی:لوک ڳائیک ونکی:پنجابی ٻولی دے ڳائیک ونکی:پنجابی لوک ڳائیک ونکی:پنجابی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیک ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:کوک سٹوڈیو پاکستان دے فنکار ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
المستعصم باللہ
ابواحمد المستعصم بالله عبد اللہ بن منصور المستنصر (1213-1258) آخری عباسی خلیفہ ہن جنہاں دے دور اچ منگول وحشی بغداد تے حملہ آور تھئے تے اینکوں تباہ و برباد کیتا۔ ایں خلیفہ کوں قالین اچ لپیٹ کے گھوڑیاں دی سماں نال بیدردی نال ہلاک کیتا ڳیا کیونکہ توہم پرست منگولاں کوں باآور کرایا ڳیا ہئی کہ اگر خلیفہ دا خون دوران ہلاکت زمین تے ڈھٹھا تاں رنگ گھنائے بغیر نہ رہسی۔ thumb|مستعصم دے دور دا دینار انہاں دا سولہ سالہ دور خلافت (1244-1258) زیادہ تر عیش وعشرت تے غفلت اچ گزرا۔ انہاں کوں منگول یلغار تے انہاں دے ہتھوں اسلام دی بیخ کنی دا بالکل ادراک نہ تھی سڳا۔ حتیٰ کہ انہاں دا وزیر ابن العلقلمی انہاں دے پہلو اچ ٻیہہ کے منگولاں نال خط کتابت کریندا ریہا تے انھاں کوں بغداد تے حملہ کرݨ دی ترغیب ݙیندا ریہا۔
سرائیکی وِچ اوقاف
اوقاف یعنی علاماتِ وقف وِی سرائیکی وِچ ٻہوں اہم ہون٘دِن۔
انسان دی اے عادت ئِ جو ڳالھ کریندئیں ہوئیں یا اپݨی تقریر دے وچکار اپݨی آواز کوں کݙۂیں اچا تے کݙۂیں مدھم کر ݙیندے تے کتھئیں او رک رک کرئیں ڳالھ کریندے تے بعض اوقات کتھئیں او بالکل ای چپ کر ویندے۔ انھیں سارئیں حرکتیں کوں ظاہر کرݨ کیتے مختلف علاماتاں وضع کیتیاں ڳیں جنھیں کوں ’’علامات وقف‘‘ آکھیا ویندے۔جہڑیاں جو اے ہِن۔
وقف کامل
وقف کامل ہک علامت ئِ جہڑی جو اونہہ ویلھے استعمال کیتی ویندی ئِ جݙاں جو زیادہ رکݨاہووے۔ اے علامت عموماً عبارت دے پیر گراف مکݨ دے بعد لئی ویندی ئِ جہڑی جو اے ہے (÷)۔
وقف خفیف یا سکتہ
وقف خفیف یا سکتے دی علامت الٹی ’’وائو‘‘ (،) ہے ۔ اے علامت ہک جملے دے لوظیں ، یا چھوٹے چھوٹے مرکبات دے درمیان استعمال کیتی ویندی ئِ ۔ݙوجھے لوظیں ئِ چ وقف خفیف تے تھوڑا تھوڑا رکݨاپوندے ۔ مثال دے طور تے روٹی ، کپڑا تے مکان ہر انسان دی ضرورت ئِ۔ قلم، دوات تے کاغذ گھن آئو۔ میں ویندا پیئاں ، توں وی آون٘ڄ وغیرہ وغیرہ ۔
وقفہ
وقفے دی علامت اے ہے( _ ) وقف خفیف یا سکتے دی نسبت وقفے تے زیادہ رکݨاپوندے ۔ اے علامت عام طور تے کہیں وی جملے دے خاتمے تے لئی ویندی ئِ۔ مثال دے طور تے میں روٹی کھا گھدی ئِ۔ احمد سکول ویندا پئے۔ ٻال روندا کھڑے ۔ وغیرہ وغیرہ ۔
علامت تعجب یا ندا
تعجب یا ندا دی علامت اے ہے(!) اے علامت درج ذیل مقامات تے استعمال تھیندی ئِ۔
علامت استفہام
کہیں سوالیہ قسم دے جملے دے بعد اے (؟) علامت لا ݙتی ویندی ئِ۔ اینہہ علامت کوں استفہامیہ علامت آکھیا ویندے۔مثال دے طور تے کتھاں ویندا پئیں ؟ کون ئِ جہڑا تیݙا مقابلہ کرے ؟ چور بینک دے ست لکھ لٹ ڳئے ؟ ٻس چپ تھی ڳئیں ؟ وغیرہ وغیرہ ۔
علامت تفصیلیہ
اے علامت ( :۔ )تفصیل بیان کرݨ یا کہیں گالٖھ دی تشریح دے موقعے تے استعمال کیتی ویندی ئِ۔ مثلاً جہڑا آدمی ا نھیں ڳالھیں تے عمل کریسی کݙۂیں بیمار نہ تھیسی :۔ رات کوں جلدی سم ون٘ڄے ، فجریں جلدی اٹھے ، وقت تے روٹی کھاوے تے تھوڑی جھئیں سیر ضرور کرے وغیرہ وغیرہ ۔
علامت حذف
اے علامت (۔۔۔۔۔) ہمیشہ محذوف کلمات کیتے یا چھوڑیے ہوئے کلمات کیتے استعمال کیتی ویندی ئِ۔ مثلاً دل کوں ۔۔۔۔۔ راہ ہوندی ئِ۔
ص۔خط مستقیم دی علامت : اے علامت ( __ ) خا لصاً محذوف کلمات کیتے استعمال کیتی ویندی ئِ ۔ مثلاً اکبر تے _____ تیݙے کول ضرور آسن ۔
قوسین
اے علامت کہیں جملہ معترضہ (یعنی او زائد جملہ جیکوں جے کر عبارت کن حذف کر ݙتا ون٘ڄے تاں عبارت دے مطلب ئِ چ کوئی فرق نہ آوے جملہ معترضہ اکھیندے) یا ڳالھ ئِ چ ڳالھ یا کہیں ڳالھ دی تشریح دے موقعے تے استعمال کریندے ہئیں۔ جیویں جو زید (خدا بخش) ݙاہڈھا نیک آدمی ہا۔
واوین
اے علامت  ’’ ‘‘ کہیں ݙوجھے شخص دی آکھی ہوئی ڳالھ کوں دوہریندئیں ہوئیں استعمال کیتی ویندی ئِ۔ بوعلی سینا دا قول ئِ ’’ خالص گھیئو سونے دے کشتے کِن بہتر ئِ ‘‘ ۔
علامت شعر
اے علامت  (   ؎  ) کہیں وی شعر کوں لکھݨ کن پہلوں لکھی ویندی ئِ مثلا۔
؎
کݙیں مسجد ہوں ، کݙیں مندر ہوں
فریدؒ
علامت مصرع
اے علامت ( ع) شعر دے کہیں ہک مصرعے کن پہلوں لکھی ویندی ئِ ۔ مثلاً
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں
المستظہرباللہ
المستظہر باللہ (پیدائش: اپریل/ مئی 1078ء— وفات: 6 اگست 1118ء) خلافت عباسیہ دا اٹھاویہواں خلیفہ ہئی جیں نے 1094ء توں 1118ء تک حکومت کیتی۔
سوانح
مستظہر دا ناں احمد بن عبد اللہ المقتدی بامر اللہ ہے۔ کنیت ابوالعباس ہئی۔ پیدائش ماہِ شوال 470ھ مطابق اپریل/ مئی 1078ء اچ بغداد وچ تھئی۔ مستظہر دے والد المقتدی بامر اللہ تے والدہ التون خاتون ہن۔
مستظہر دی خلافت دے دور دے اہم واقعے
492ھ مطابق 1099ء وچ باطنیاں دا زور تھیا۔باطنیاں نے عراق اچ قوت پکڑ گھدی تے اکثر لوگاں کوں تہ تیغ کیتا۔ سخت معرکہ آرائی دے بعد اِیں خانہ جنگی اچ رویانی صاحب البحر وی قتل تھی ڳئے۔ قتل دے خوف توں امرا عام طور تے اپݨے لباس دے تلے زرہ پاتی رہندے ہن۔ اینہی سال انگریزاں نے قیساریہ، حیفاء، سروج تے ارسوف تے قبضہ کر گھدا۔
492ھ مطابق 1099ء اچ مصحف عثمانی طبریہ توں بغداد گھنایا ڳیا، خلقت کثیر نے اِیں دی زیارت کیتی تے اِیں مصحف کوں بغداد دی جامع مسجد مقصورہ اچ ہک صندوق اچ بند کرکے رکھ ݙتا ڳیا۔
12 دسمبر 1101ء کوں مصر دے عبیدی حکمران مستعلی باللہ دا انتقال تھیا۔ اُوندا پنج سالہ پتر ابو علی منصور الآمر باحکام اللہ تخت نشین تھیا۔
سلطنت اسماعیلیہ الموت
الموت (Alamut) ایران دے شمال مغربی حصے وچ ہک علاقہ ہے۔ اے علاقہ کئی سال تک اسماعیلی فرقے دے حسن بن صباح دی دہشت پسند تے خفیہ جماعت حشاشین (Assassins) دا مرکز وی ریہا۔ قلعہ الموت حشاشین تنظیم دا مرکز ہئی.امام رکن الدین خورشاہ آخری حکمران ہئی جیندی حکومت ہلاکو خان دی اسلامی ملکاں تے یلغار دے دوران ختم تھئی تے ہلاکو خان نے الموت دے سارے نظام کوں تباہ کر ݙتا.موجودہ اسماعیلی نزاری گروہ جنہاں وچ آغاخانی، پرنام پنتھی، نوربخشی، خوجے تے ترکستان دے حنفی اسماعیلی شامل ہن، اے سب پرنس کریم آغا خان دی امامت تے متفق ہن.
المستظہرباللہ
مستظہر دی خلافت دے دور دے اہم واقعے
2 دسمبر 1104ء کوں سلطان رکن الدین برکیارق دا انتقال تھیا۔
سلطنت اسماعیلیہ الموت
بحیرہ قزوین دے قریب قلعہ الموت واقع ہے۔ اس مقام دے آس پاس رہݨ والیاں نال حسن بن صباح نے دوستی کرگھدی تے انہاں تے اپݨے زہد و تقویٰ دا اثر سٹیا۔ آکھا ویندے کہ اے ہمیشہ ہک کمبل ولہیٹ کے رہندا ہئی تے بہت سادہ زندگی بسر کریندا ہئی۔ اتھوں دے اکثر لوگ اس دے پیرو تھی گئے ہن۔ اس قلعے دا مالک ہک سادہ لوح علوی ہئی۔ ہمیشہ اس دے کول بیٹھا رہندا ہئی تے اس توں برکت حاصل کریندا ہئی۔ جݙݨ حسن اپݨا معاملہ مستحکم کرچکا تاں علوی دے کول گیا تے اس کوں آکھا کہ توں قلعے وچوں نکل ونج۔ علوی مسکرایا تے اینکوں دل لگی سمجھا۔ حسن نے اپݨے چند پیرؤاں کوں حکم ݙتا کہ علوی کوں قلعے توں کݙھ ݙیو. انہاں نے اس دے حکم دی تعمیل کیتی تے کچھ مال ݙے کے اونکوں قلعے وچوں کڈھ ݙتا۔ ہݨ قلعے تے حسن دا قبضہ تھی گیا۔ الموت کو مسقرر تے مرکز بݨا کے حسن بن صباح نے اپݨی دعوت دی تنظیم نو کیتی تے اس دی تبلیغ شروع کر ݙتی۔ دعوت دا اوہو نظام قائم کیتا جو مصر وچ رائج ہئی۔ صرف چند حدود ( ارکان ) مثلاً رفیق، لاحق تے فدائی دا اضافہ کیتا.
رت دیاں ہنجوں
سرائیکی لوک ادب دا تذکرہ "رت دیاں ہنجوں" جیندے مولف صادق بشیر ہن منتخب سرائیکی لوک ادب دے شعراء دے منتخب کلام تے مشتمل ایہ تذکرہ 500 دی تعداد وچ پہلی واری 1967ء وچ چھپیاتے بعد وچ ݙوجھی واری 1986ء اتے تریجھی واری 1997ء وچ سرائیکی ادبی مجلس بہاول پور وی طرفوں چھپیا۔ تریجھے ایڈیشن دی قیمت 60 روپئے ہے تے ایں تذکرے کوں حکومت پنجاب دے مالی تعاون مال چھاپیاڳیا۔ ایں تذکرے دے صفحات دی کل تعداد 127 ہے۔
سرائیکی لوک ادب دا تذکرہ "رت دیاں ہنجوں" دے پیش لفظ وچ سردار نجم الدین خان لغاری ایڈووکیٹ ہائی کورٹ مغربی پاکستان، بہاول پور، اپݨی رائے دا اظہار کریندے ہوئے لکھدن:"'مرحوم شعراء دا کلام اگرچہ ٻہوں اہم ہے اتے انہاں شعراء دے مکمل کلام یا نمونہ کلام دی اشاعت نہات ضروری ہے لیکن صادق بشیر نے جو کوشش موجودہ شعراء دے کلام دے نمونے دی اکٹھے کرتے پیش کیتی ہے اور واقعی سرائیکی زبان دی وݙی خدمت ہے اگرچہ ایہ شاعریں دی فہرست نامکمل بالکل سخت ناکافی ہے۔ ایں زبان دے موجودہ شعراء دی تعداد ٻہوں زیادہ ہے اتے ایں تالیف کوں صرف چند شعراء دے نمونہ کلام دے مجموعے داناں ݙتا ونڄ سڳدے۔ وت وی صادق بشیر صاحب داکم واقعی قابل تعریف ہے۔'"تذکرہ ’’رت دیاں ہنجوں‘‘ وچ کل 26 شعراء دا منتخب کلام تے نامکمل حالات زندگی دے کوائف درج ہن۔
سلطنت اسماعیلیہ الموت
فدائیاں وچ ان پڑھ، جان باز نوجوان شریک کیتے ویندے ہن۔ صرف ہتھیار استعمال کرݨ دا فن انہاں کوں سکھایا ویندا ہئی۔ اے سپاہی حسن دے حکم دی بے عذر اکھیاں بند کرکے تعمیل کریندے ہن۔ جس دے قتل دا اشارہ تھیندا، فدائی اس دے کول ویس بدل کے ویندے ہن تے اس دے مزاج وچ رسوخ پیدا کریندے ہن۔ اس دے معتمد بݨدے تے موقع پیندے ہی اس دا کم تمام کر ݙیندے ہن۔ انہاں خونخوار اعمال دی تربیت ݙیوݨ کیتے ہک جنت بݨائی گئی ہئی۔ پہلے او حشیش (بھنگ ) دے اثر نال اس طرح بے ہوش کر ݙتے ویندے ہن کہ انہاں دے دل وچ کسے نشہ آور چیز دا گمان وی نہ ہوندا ہئی۔ بے ہوش تھیوݨ دے بعد خاص ذریعاں نال تے رستیاں نال او مصنوعی تے دنیاوی جنت وچ پہنچائے ویندے ہن۔ جتھاں پہنچدے ہی او ہوش ربا حوراں دی آغوش شوق وچ اکھ کھلیندے تے خود کوں ہک ایسے عالم وچ ݙیکھدے کہ جتھاں دے خوشیاں تے مسرتاں انہاں دے حوصلے تے انہاں دے خیال توں بالا تر ہوندیاں ہن۔ پر فضا وادیاں، روح افزا آبشاراں، جان بخش باغاں تے فریب نظر مرغ زاراں وچ سیر کریندے، حوراں دء صحبت انہاں دی دلجوئی کریندی، مے ارغوانی وچ لبریز جام غالباً اتھاں شراب طہور دا نام گھن کے ݙتے ویندے ہن۔ اے چیزاں انہاں کوں دنیاوی افکار توں بے پروا کر ݙیندیاں۔ کچھ عرصہ دے بعد او حسن دے کول پہنچائے ویندے۔ جتھاں اکھ کھول کے او اپݨے آپ کوں شیخ دے قدماں تے ݙیکھدے۔ انہاں کوں ول جنت وچ پہنچݨ دی امید ݙیوائی ویندی تے انہاں لوگاں کولوں جنت دی لابھ تے اے ظالمانہ کم گھدے ویندے۔ وݙے وݙے امرا انہاں دے خنجراں توں قتل تھئے تے انہاں فدائیاں نے نظام الملک دی وی جان گھدی۔
المستظہرباللہ
مستظہر دی خلافت دے دور دے اہم واقعے
503ھ مطابق 1109ء وچ انگریزاں نے ݙو سال دی ناکہ بندی دے بعد طرابلس تے قبضہ کر گھدا۔ 504ھ مطابق 1110ء اچ انگریزاں نے بلاد الشام تے قبضہ کر گھدا، مسلماناں نے صلح کرنا چاہی، اولاً انگریزاں نے انکار کیتا مگر ول لکھاں اشرفیاں گھن کے صلح نامہ کیتا مگر ول وی غداری کیتی۔
صلیبی جنگاں دا آغاز
خلیفہ مستظہر دے عہدِ خلافت اچ پہلی صلیبی جنگ دا آغاز تھیا۔ اِنہاں صلیبی جنگاں دی ہک بڑی وجہ خلافت عباسیہ دا رعب و دبدبہ ختم تھیوݨ نال بیرونی طاقتاں دا قوت پکڑنا ہئی۔ جݙݨ توں عباسی حکمران داخلی مملکت دے جھگڑیاں اچ اُلجھے، مہدی، ہارون الرشید، مامون جیہے جاہ و جلال والے خلفا دا دَور ختم تھی چکا ہئی۔ اُنھاں دی کمزور قوت تے نااہلی توں ہݨ عباسی سلطنت دی طاقت بالکل کمزور تھی چکی ہئی۔ چنانچہ رومی سلطنت نے اِیں موقعے توں فائدہ چاتا ۔ رومی سرحداں توں متصل اسلامی علاقیاں تے خاندان بنی حمدان دا قبضہ ہئی جبکہ پوری جدوجہد دے باوجود اوہ رومی افواج دے دباؤ دی تاب نہ گھنا سڳے۔ ایہ رومی افواج بلاد الشام دے ساحلی علاقیاں تے قبضہ کریندے ہوئے دریائے فرات کوں عبور کرݨ لڳیاں تے دار الخلافہ بغداد اِنہاں حملیاں دی زد اچ آ ڳیا۔ مارچ 1095ء وچ مسیحی پوپ اربن دوم دے ہک فتوے توں صلیبی جنگاں دا آغاز تھیا۔ پیاچنزا کونسل اچ اربن دوم نے خلافت عباسیہ دے خلاف عیسائی دنیا کوں متحد کر گھدا تے چند فروعی اُمور دے تصفیے دے بعد مجمع عام نال مخاطب تھی کے آکھا:
رت دیاں ہنجوں
ایں تذکرے ’’رت دیاں ہنجوں‘‘ دی ترتیب مطابق شعراء دے ناں کجھ ایں طرحاں درج ہن۔
المستظہرباللہ
صلیبی جنگاں دا آغاز
مسلماناں دا ظلم بہت ودھ ڳیا ہے، اُنہاں تے حملہ کرݨا ضروری ہے۔ اِیں وقت جیہڑا شخص اپݨی صلیب نہ چیسی تے میݙے نال نہ چلسی تاں اوہ میݙا پیروکار نی۔
پوپ دی تقریر نے حاضرین اچ جنونی کیفیت پیدا کر ݙتی، اِیں طرح عیسائیاں نے اپݨے حکمراناں سمیت یروشلم تے ہلہ ٻولا تے یروشلم تے جون 1099ء اچ قبضہ کر گھدا۔
وفات
خلیفہ مستظہر باللہ نے 40 سال دی عمر وچ بروز ٻدھ 16 ربیع الثانی 512ھ مطابق 6 اگست 1118ء کوں بغداد وچ وفات پاتی۔ شیخ الحنابلہ ابن عقیل نے غسل ݙتا تے المسترشد باللہ نے نمازِ جنازہ پڑھائی۔ مدت خلافت 24 سال 6 مہینے 3 ݙینہ شمسی ہے۔
رت دیاں ہنجوں
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
قیامِ پاکستان تُوں بعد پاکستانی زباناں
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
وکٹوریہ جھیل
جھیل وکٹوریا افریقا دے وݙے جھیلاں وچوں ہک ہے۔ 68،800 مربع کلومیٹر (26،560 مربع میل) تے پھیلی ہوئی ایہ جھیل براعظم افریقہ تے استوائی علاقے دی سب توں وݙی تے سطحی حجم دے اعتبار نال دنیا وچ تازے پاݨی دی ݙوجھی وݙی جھیل ہے۔ جھیل دی زیادہ توں زیادہ گہرائی 84 میٹر (276 فٹ) تے اوسط گہرائی 40 میٹر (131 فٹ) ہے۔ جھیل وکٹوریہ حجم دے اعتبار نال دنیا وچ تازہ پاݨی دی ستویں وݙی جھیل ہے جس وچ 2،750 مکعب کلومیٹر (22 لاکھ ایکڑ فٹ) پاݨی ہے۔ ایہ جھیل دریائے نیل دی وݙی شاخ نیل ابیض دا منبع ہے۔ جھیل، افریقہ وچ تنزانیہ، یوگینڈا تے کینیا دے درمیان وادی صدع العظیم (Great Rift Valley) دے مغربی حصے وچ سطح مرتفع تے واقع ہے۔ جھیل دے ساحلاں دی لمبائی 3،400 کلومیٹر (2138 میل) ہے جبکہ ایندے وچ ترئے ہزار توں زائد جزیرے وی ہن جنہاں وچوں اکثر غیر آباد ہن۔ جھیل دے شمال مغرب وچ واقع کئی جزائر دا مجموعہ مشہور سیاحتی مقام دی حیثیت رکھدے۔
ھندو مت
بھارت دا اکثریتی مزہب اے. ہندو دھرم دے پاڑاں قبل از تاریخ دے زمانے نال جڑے ہوئے ملدن.جیندا تذکرہ مہابھارت, رامائن, منودھرم شاستر, ارتھ شاستر تے گیتا وچ ملدے.اے ہندو دھرم دے مقدس کتاباں تاریخ دے نال نال دھرم دے اصول وی ݙیندن. انہاں کتاباں وچ مذہبی اکابرین رام چندر جی، کرشنجی، درڳا دیوی وغیرہ دے حالات زندگی تے وی روشنی پوندی اے.
thumb|مرودیشور مجسمہ
ایں مزہب دے مقدس مقامات وچ بنارس, ہری دوار وغیرہ ہن. آواڳان دا فلسفہ ہندو مت نال تعلق رکھدے. ایں دھرم دے معبد کوں مندرآکھا ویندے. دہلی وچ سناتن دھرم مندر کمپلیکس دا شمار ہندو مت دے خاص مندراں وچ تھیندے.تمام ہندو مقدس لکھتاں ݙو قسماں تے مشتمل ہن، شروتی (مسموع) (श्रुति) تے سمرتی (محفوظ) (स्मृति)۔ انہاں لکھتاں وچ دیگر مضامین دے نال نال الہیات، فلسفہ، اساطیر، ویدک یجنا، یوگا تے مندراں دی تعمیر جیہے موضوعات تے گفتگو کیتی گئی ہے۔ ہندو مت دی اہم کتاباں وچ چار ویداں، اپنیشد، بھگوت گیتا تے آگم (आगम ) شامل ہن۔
رامائن
ہندو دھرم دی ہک اہم مقدس کتاب رامائن وچ جو کچھ قابل تذکرہ ہے، اوہ رام چندر تے سیتا دیاں سیرتاں تے واقعات ہن، جنہاں کوں ڈرامائی انداز وچ پیش کیتا گیا ہے۔ بعد وچ چوں کہ رام چندر تے سیتا کوں وشنو تے لکشمی دا اوتار منا گیا ہے، اس واسطے اس دی اہمیت ودھ گئی ہے تے ایہ وشنو دے منݨ والیاں دی سب توں اہم کتاب بݨ گئی۔ اس کتاب دی خصوصیت ایہ ہے کہ اس وچ ویدی معبوداں دے نال نویں دیوتاواں دا ناں وی آندا ہے، ایندے کنوں ظاہر تھیندے جو آریائی مذہب ہندو مذہب وچ تبدیل تھیندا پیا ہئی. بھان٘ویں انہاں کوں برتری نہ تھئی ہئی، نیز تناسخ دا عقیدہ پختہ تھی چکا ہئی تے عام انساناں کوں اوتار سمجھݨ دی بدعت جاری تھی چکی ہئی۔
رمائن دا مصنف والمیکی ݙسیا ویندا ہے تے اس کوں رام چندر دا ہم عصر قرار ݙتا ڳیا۔ ایں کتاب دے مختلف مواد توں ظاہر تھیندا ہے جو ایہ 600 ق م توں پہلے دی نی۔
آواگان
تناسخ یا آوا گون(روح دا ہک جسم توں ݙوجھے جسم وچ ونجݨ)، تناسخ دا لفظ اردو یا سرائیکی وچ عربی زبان توں آیا ہے تے نسخ توں ماخوذ ہے، تناسخ توں بنیادی طور تے مراد دوبارہ پیدا تھیوݨ دی ہوندی ہے تے ہیں تصور دی وجہ نال نسخ (نقل کرݨ) نال تناسخ دا لفظ ایں مفہوم وچ استعمال تھیندا ہے یعنی ہک واری موت دے بعد اوہ مرݨ والی شخصیت (انسان یا کوئی ٻیا جاندار) ہک مرتبہ ول تجسیم حاصل کر گھندی ہے۔ متعدد اوقات اس مفہوم کوں ادا کرݨ کیتے اہتجار دا لفظ وی اختیار کیتا ویندا ہے؛ انگریزی وچ اینکوں reincarnation آہدے ہن۔
ابو اسحاق ابراہیم الزرقالی
thumb|الزرقالی
سائنسی خدمات
الزرقالی نے اپݨی کتاب وچ ݙسیا کہ ستاریاں دے مقابلے میر اوج الشمس حرکت پزیر ہے۔ اس حرکت نال پیدا تھیوݨ والے تغیر دی پیمائش وی کیتی۔ اس اس تغیر دی مقدار ہر ݙو سو ننانوے عام سالاں دے سیکنڈ کیتے ہک ڈگری ݙسی جیہڑی 1204 زاویائی سیکنڈ سالانہ بݨدی ہے۔ ایہ پیمائش منطقۃ البروج (Zodiac) ہی دی سمت وچ کیتی گئی ہئی۔ دور جدید دے نازک تے حساس ترین آلات نال ایہ پیمائش 11.08 زاویائی سیکنڈ سالانہ نکلی ہے۔
طلیطہ کے جداول
الزرقالی دی پہلی کتاب طلیلہ دے جداول تے مشتمل ہے۔ اس دے ݙو لاطینی تراجم وی موجود ہن۔ اس وچ مطلع استوائی تے سورج، چندر تے سیاریاں دی مساواتاں کوں معلوم کرݨ نال متعلق الخوارزمی دا جدول ݙتا گیا ہے، اس دے علاوہ اس وچ البتانی دا جدول وی شامل ہے جس وچ طلع مائل، طالع اختلاف منظر، گرہن تے سیاریاں دی ترتیب جیہے موضوعات تے معلومات فراہم کیتی گئی ہن۔ تعدیل بروج توں متعلق ہرمس دا جدول اہتراز طریق الشمس یا آغاز تے اختتام توں متعلق ثابت بن قرہ دا جدول وی کتاب وچ موجود ہے۔ اس کتاب وچ ٹرگنومیٹری دی نسبتاں یعنی سائن، کوسائن، ٹینجٹ تے کوٹینجٹ دے نال کروگہ جیہے ہندوستانی عوامل دی پچھلے جداول وچ وی کافی حد تک تصحیح کیتی۔
خواجہ غلام فرید
ع۔اپنے ملک کوں ٓاپ وسا توں۔پٹ انگریزی تھانے
نمونہء کلام
دلڑی لٹی تئیں یار سجن
روہی دے کنݙڑے کالیاں
میݙیاں ݙکھن کناں دیاں والیاں
اساں راتاں ݙکھاں وچ جالیاں
روہی بنائوئی چا وطن
روہی دی عجب بہار دسے
جتھے میں نمانی دا یار ݙسے
اتھاں میں مسافر بے وطن
کدیں موڑ مہاراں تے آ سجن
تیݙے نیناں تیر چلایا ، تیݙی رمزیں شور مچایا
المست ہزار مرایا، لکھ عاشق مار گنوایا
ابراہیمّ اڑاہ اڑایو، بار برہوں سر چایا
زکریاّ کلوتر چرایو، یحیٰ گھوٹ کونہایا
شاہ حسنّ کوں شہر مدینے، زہر دے جام پلایا
کربل دے وچ تیغ چلا کر ایڑھا کیس کرایا
شمس الحق دی کھل لوھایو ، سرمد سر کپوایا
شاہ منصور چڑھایو سولی ، مستی سانگ رسایا
مجنوں کارنڑ لیلی ہوکر ، سو سو ناز ݙکھایا
خسرو تے فرہاد دے کارنڑ شیریں نام دھرایا
درد دا بار اُٹھایا ہر ہک ، اپڑاں وقت نبھایا
کر قُربان فرید سر اپنڑاں، تیݙڑا وارا آیا
استغفاریہ کافی
( حضرت خواجہ غلام فرید رحمتہ اللہ علیہ) چوریوں جاریوں استغفار بخشم شالا رب غفار
گندڑی عادت، گندڑے فعلوں توبہ توبہ لکھ لکھ وار
پیر پیغمبر تیݙے بانہیں توں مالک ، توں کل مختار
اوگن ہاری ناں کہیں کم دی کوجھی کملی بد کردار
تیݙا شان ہے فضل کرم دا میں وچ ݙوہ تے عیب ہزار
آون یاد گناہ پرانے پٹ پٹ روواں زار و زار
رات قبر دی ݙینہہ حشر دا سر تے کڑکم باری بار
میں مسکین فرید ہاں تیݙا توں بن کون اتارم یار
کافی
کیا حال سُݨاواں دِل دا،کوئی مَحرم راز نہ مِلدا
کُئی پُچھݨ نہ ویڑھے آیٔم،ھَتھوں اُلٹا عالَم کِھلدا
آیا بار بِرھوں سِر باری،لڳی ھو ھو شہر خُواری
روندئیں عُمرگُذاریٔم ساری،نہ پایٔم ݙَس منزل دا
دِل یار کِیتے کُرلاوے، تَڑپھاوے تے غم کھاوے
ـ ݙُکھ پاوے سُول نِبھاوے،اِیہو طَور تیݙے بیدِل دا
کئی سَہنس طبِیب کماوِن،سَے پُڑیاں جھول پِلاوِن
میݙے دِل دا بھیت نہ پاوِن،پووے فرق نہیں ھِک تِل دا
پُنؐوں ھوت نہ کھڑ مُکلایا،چَھݙ کلھڑی کیچ سِدھایا
سوھݨے ڄاݨ پَچھاݨ رُلایا،کُوڑا عُذر نِبھایٔم گِھل دا
سُݨ لَیلےٰ!دھانہہ پُکارے،تَیݙا مَجنوں زار نِزارے
دِل پرم نگر ݙو تانگھے،جِتھاں پینݙے سخت اڑانگے
نہ راہ فـــریـــد، نہ لانگھے،ھِے پَندھ ٻہُوں مُشکِل دا
میݙا عشق وی تُوں ۔۔۔۔۔ میݙا یار وی تُوں
میݙا دین وی تُوں ۔۔۔۔۔ ایمان وی تُوں
میݙا جسم وی تُوں ۔۔۔۔۔ میݙا روح وی تُوں
میݙا قلب وی تُوں ۔۔۔۔۔ جند جان وی تُوں
میݙا قبلہ ۔۔۔۔۔ کعبہ ۔۔۔۔۔ مسجد ۔۔۔۔۔ ممبر
مصحف تے قرآن وی تُوں
میݙے فرض فریضے ۔۔۔۔۔ حج ۔۔۔۔۔ زکاتاں
میݙی زاہد ۔۔۔۔۔ عبادت ۔۔۔۔۔ طاعت ۔۔۔۔۔ تقویٰ
علم وی تُوں ۔۔۔۔۔ عرفان وی تُوں
میݙا ذکر وی تُوں ۔۔۔۔۔ میݙا فکر وی تُوں میݙا ذوق وی تُوں ۔۔۔۔۔ وجدان وی تُوں
من موہن جانان وی تُوں
میݙا آس ۔۔۔۔۔ اُمید تے کھٹیا وٹّیا تکیہ مان تران وی تُوں
میݙا دھرم وی تُوں ۔۔۔۔۔ میݙا بھرم وی تُوں
میݙا شرم وی تُوں ۔۔۔۔۔ میݙا شان وی تُوں
میݙا دکھ سکھ ۔۔۔۔۔ روون ۔۔۔۔۔ کھلن وی تُوں
میݙا درد وی تُوں ۔۔۔۔۔ درمان وی تُوں
میݙا خوشیاں دا اسباب وی تُوں
میݙے سُولاں دا سامان وی تُوں
میݙا حسن تے بھاگ ۔۔۔۔۔ سہاگ وی تُوں
میݙا بخت تے نام نشان وی تُوں
میݙا دیکھن بھالن ۔۔۔۔۔ جاچن جُوچن
سمجھن جان سنجان وی تُوں
میݙے ٹھݙرے ساہ تے ۔۔۔۔۔ مونجھ منجھاری
ہنجواں دا طوفان وی تُوں
میݙے تلک تلولے ۔۔۔۔۔ سیندھاں مانگاں ناز نہورے تان وی تُوں
مینݙی مہندی ۔۔۔۔۔ کجّل ۔۔۔۔۔ مُساگ وی تُوں
میݙی سرخی ۔۔۔۔۔ بیڑا ۔۔۔۔۔ پان وی تُوں
میݙی وحشت ۔۔۔۔۔ جوش ۔۔۔۔۔ جنون وی تُوں
میݙا گریہ آہ فغان وی تُوں
میݙا شعر عروض قوافی تُوں
میݙا بحر وی تُوں اوزان وی تُوں
میݙا اوّل آخر ۔۔۔۔۔ اندر باہر
ظاہر تے ۔۔۔۔۔ پنہان وی تُوں
المستعین باللہ
المستعین باللہ (پیدائش: 836ء– وفات: 27 اکتوبر 865ء) خلافت عباسیہ دا ٻارہواں خلیفہ ہئی جیں نے 862ء توں 865ء تک حکومت کیتی۔ المستعین باللہ دے مختصر عہد خلافت وچ خلافت عباسیہ کوں سرحدی حدود وچ مختلف نقصانات جھیلݨے پئے۔ المتوکل علی اللہ دے بعد المستعین ݙوجھا خلیفہ ہئی جینکوں قتل کیتا ڳیا۔ مستعین باللہ دا عہد خلافت انتشار سامراء دے دورانیے وچ گزرا۔ 865ء میں اینکوں معزول کرݨ دے بعد نویں خلیفہ المعتز باللہ دے حکم تے قتل کر ݙتا ڳیا۔
خواجہ غلام فرید
کافی
میݙا فردا تے دیروز وی تُوں الیوم وی تُوں الآن وی تُوں
میݙا بادل برکھا ۔۔۔۔۔ کھمنیاں ۔۔۔۔۔ گاجاں بارش تے ۔۔۔۔۔ باران وی تُوں
جے یار فرید قبول کرے سرکار وی تُوں ۔۔۔۔۔ سُلطان وی تُوں
نہ تاں کہتر ۔۔۔۔۔ کمتر ۔۔۔۔۔ احقر ۔۔۔۔۔ ادنیٰ لاشئے ۔۔۔۔۔ لا امکان وی تُوں
رتھ دھیمیں دھیمیں ٹور
میڈا دستہ نرم کرور دا متاں ونگیں لگم ٹکور
روز ازل دی پاتم ڳل وچ برہوں تیڈے دی ڈور
شالا مول سلامت نیواں رہ وچ لڑدن چور جیکر رتھ تے ٻیٹھیں تھک پوساں گھوڑا گھنساں بور
سوکھا تیز لغام دا کولا نہ اوکھا سر زور راڄھݨ تے میں جوڑ کوں جوڑوں جوڑ جڑیندا جوڑ
سک تے طلب ملݨ دی سینے. روز نواں ہم شور
پندھ اڑانگے دلڑی تانگے جلد پڄاویں توڑ میں تے یار فرید مݨیسوں رل مل شہر بھنبھور (کافی نمبر چار)