cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ٹُر کے کھاوݨ
حیاتی اِچ جڈاں دی تیز رفتاری آئی ہے۔ ہُن گھراں اِچ اہتمام نال کھانا پکدا اِی نی۔ ایندی وجہ صاف ظاہر ہے جو ہر شے پکی پکائی‘ بنی بنائی‘ سجھی سجھائی بزاروں مل ویندی ہے۔ سویر دے ناشتے تُوں گھن تے رات دے کھانے تائیں سب کجھ بزاروں مل ویندے۔ ہُن جیکر کڈاہیں بیگم ڈوپارھاں دا کھانا پکاون دے مُوڈ اِچ ناں ہووے تاں آکھ ڈیندی ہے۔ ’’کھانا بزاروں کھا گھِنا ہے۔ تے ہاں ولدے ہوئے میڈے کیتے اِی گِدی اَوائے۔ شام دا کھانا کہیں ہوٹل توں کھا گھنسوں‘‘۔ کجھ لوک ایہو جئیں وی ہوندن۔ جنہاں کوں گھر دا کھانا کھاندے کھاندے منہ دا ذائقہ بدلن کوں دِل کرے تاں او باہر کھانا کھاون کوں نکلدن۔ گھر دار‘ کفایت شعار تے وفا دا ر خاونداں کو ں اکثر اے شکایت راہندی اے جو ہوٹل دا کھانا کھاندے اِی بِل دے نال کھانا ہضم تھی ویندے۔ کہیں کہیں ایلے تاں ڈکار اِی نی آندے۔ آلبتہ چکر ضرور آندن‘‘۔ ایکوں اتفاق آکھ گھنو یا کجھ بیا۔ جو ہُن ٹُر کے کھاونا ساڈی معاشرتی زندگی دا حصہ بندا پے۔ اساں سڑک دے کنارے کنارے ویندے پے ہووں یا وَل بھرے بزار اِچ ’’کھانا تے ٹُرنا‘‘ نال نال رَلدے مِلدے پن۔ بساں اِچ ریل گاڈیاں اِچ‘ ویگناں اِچ تے راہ ٹُر دے مسافراں کوں غور نال ڈیکھو۔
بھانویں او احمد پور ویندے پے ہوون‘ یا تونسے ......... او منہ چُلیندے پے ہوسن۔ گنڈھیریاں‘ چنا چُور گرم تے چیونگم‘ ٹافی دا شوق فرماون آلے بہوں سارے لوکاں کوں ڈیکھ کے لگدے جینویں چگھڑیندے پے ہووِن۔ وَل بزاراں اِچ آپنے سرائیکی بھرانواں کوں ٹُر دے پھر دے‘ کھاندے پیندے‘ مٹی پھکیندے ڈیکھ تے خیال آندے جیویں سرائیکی قوم توں ودھ خوشحال بئی کوئی قوم تھی اِی نی سگدی۔ ہربندہ بشر ٹُردے ٹُردے ہِیں مزے نال آئس کریم‘مونگ پھلی‘ یا بھُنے ہوئے چھولے کھا کے ٹُر دا پیا ہوسی۔ جیویں ایکوں کھاون تے ٹُرن دے علاوہ بیا کوئی کم اِی کینی۔ غریب غرباء تے متوسط طبقے دے لوک تاں صرف دِھکے کھاندے اِی نظر آندے ہِن۔ ’’دھکا سٹارٹ‘‘ تے ڈنگ ٹپاؤ‘‘ خوراک کھاندِن۔ تے جڈن اُنہاں کوں ڈاکٹر خاص ہدایت کر چھوڑے جو دوا دے نال خوراک وی ضروری ہے۔ وَل ونج کے اے طبقہ خوراک تے وی توجہ کریندے۔ پیدل ٹُرن تے ہوا کھاون آلیاں اِچوں غریب تے سفید پوش طبقہ نمایاں ہے۔ اے لوک وی نہ راہسن‘ کیوں جو ہوا اِچ آلودگی تے ماحول اِچ ’’ڈراوا‘‘ ایڈا ودھ گے جو ہُن کون شام نال ٹُرن پھرن کیتے باہر نکلدے؟۔
سچی گالہہ تاں اے ہے جو کھانا پیونا اِنہاں لوکاں دا مسئلہ کینی۔ جنہاں دے وڈے وڈے ’’کھاتے‘‘ ہِن۔ جاں جو عام آدمی دِھکے کھاون دے سِوا آپنے اِی کہیں ہم پلہ دے مندے کھاون دے علاوہ کر اِی کیا سگدا ہے۔
مہانگ دے ایں دور اِچ ڈُکھ بہوں عام ہے۔ ہک عام بندہ جیندا پے تے ڈُکھ کھاندا پے۔ چیزاں خرید کولوں باہر تھی گِن۔ بزاراں اِچ ٹُرن پھرن آلا ہر مسکین گٹھو گھٹ اَدھی چھٹانگ مٹی تاں مُفت اِچ پھک ویندے۔ (اقتباس از:- کتاب: ’’مُسکار‘‘ (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)
امیری
امیری رند بلوچ دا ہک قبیلہ ہے جہرا سندھ تے بلوچستان اچ آباد ہے
ٹُر کے کھاوݨ
MubasherKaleem (talk) 14:38, 8 September 2018 (UTC)
ٹک پل
ٹَک پِل
گھچی توں باد وسبے دی اے مشہور تے زیادہ کھیݙی ونجݨ آلی کھیݙ ھ. ایں کھیݙ وچ وی کھݙکاراں دی پابندی کائنی ہوندی پر چار اٹھ کھݙکاراں توں ودھ ایں کھیݙ وچ وی کھݙکار نی کھیݙدے. ہک جاہ تےپل ماری ویندے ھ ول ہر کھݙکار ہک ہک برولی ہکے بندے دے ہتھ ݙے ݙیندن. ول او اے ساریاں بیرولیاں ہک ٻک وچ پا کھڑکا تے بھوکیندے. جیہڑی بیرولی ساریاں توں پرے ہوسی اوھا پہل ہوسی. او پہلی واری کھیݙسی. کھیݙݨ آلا اپڑیں نال آلی بیرولی کوں ٹک مریندے ٹک لڳ ونجے تاں ول ٹک توں باد اوندا اینٹھا بیرولی جتھاں لاتھی ہووے اتھاؤں پل وچ بیرولی ماٹھا سٹیسی. جے ماٹھا پل تھی ڳیا تاں ول او کھݙکار ٻئے کھݙکار دی بیرولی کوں ٹک مریندے، ہک کھیݙ ایویں تے ٻئی وچ ہو ٹک توں باد پل کرانوݨاں پمدے. ہک ٹک تے پل توں باد جیندی برولی کوں ٹک لڳے او ٹک تے مکیاں ہوئیاں برولیاں ٹک مارݨ والے کوں ݙیندے اتے اے کھیݙ ایویں چلدی ھ پئی سارے کھݙکار ہک ٻئے کوں مار تے پل کرانوݨ توں باد بیرولیاں جھݨݨ وچ لڳے رہ ویندن. جیندے کول برولیاں مک ونجن اونکوں پھدو کر تے کھیݙ وچوں کڈھ ݙتا ویندے. ونکی:[[سرائیکی کھیݙاں]]
احمدانی بلوچ
احمدانی ہک بلوچ قبیلہ ہے۔ جیندا ناں ہک بلوچ سردار میر احمد خان دے ناں توں مشہور ہے۔ احمد خان درہ سنگھڑ دا کمانڈر ہئی۔ احمد خان دی قبر درگ موسی خیل وچ اڃ وی ہے پئی۔احمد خان دے مرݨ تو بعد احمدانی قبیلہ تونسہ شریف دی طرف ٹر آیا۔اونہہ وقت اینہہ قبیلے دا سردار میر ساتک خان ہئی۔بستی احمدانی ڈیرہ غازی خان دا ہک قصبہ ہے جہرا تونسہ تو لمے تے 25 کلو میٹر دور ہے تے ڈیرہ غازی خان توں 55 کلو میٹر دور ہے ایہہ بلوچ قبیلہ پاکستان ،ایران ، بھارت تے سعودی عرب اچ وی آباد ہے
ساڈی بدقسمتی
ساڈے ملک وچ کوئی حکومت کائینی جیندا ڈنکا آوندی منجھ موجودہ حکومت ایندا ثبوت ھے
ناں دی اہمیت
ساڈے کئی عقلوں پیدل سرائیکی اہدن میاں ناں وچ کیا لاتھے ناں بعد اچ تبدیل کرگھنسوں میں انہیں اپڑیں سرائیکی بھرانویں کنوں پچھداں اگر ناں وچ کئی شئے نئیں لاتھی پچہیں انہیں کنوں پچھو اے سرائیکستان کیوں نئیں رکھدےایں ناں رکھنڑ اچ ہرج کیاھے ڈیکھو نہ کوئی گال ساکوں سمجھانون تیں سہی بہن ساڈے نال مذاکرات کرن ساکوں ڈسن سمجھانون بھائی ساکوں ایں ناں اچ اے مجبوری اے ولا تاں ہک بے دی گال مننڑ کاراے اے جو ساکوں اکھن گال ای کوئی کئینئ گھنو نہ گھنو ایہو ناں ھوے اے ایویں کڈاہیں وی نہ تھیسی بابا ہرشئے دا ہک حل ھوندے مزاکرات ھوندن ڈپیڈ ھوندی اے ٹیبل ٹاک ھوندی اے ہک قوم دا بی قوم نال الانونڑ دا طریقہ اے کار ھوندے توھاڈی جیلھے مرضی اندی اے ساڈے نال نوھے الیندے اسمبلی بھج پندے او ٹھیک اے اوں توھاڈی طاقت دا ای ساکوں پتہ اے ۔توھاکوں ای پتہ اے اوطاقت توھاکوں جئیں ڈتی اے۔او وی ساڈی اپڑیں بد بختی اے میں تیں انہیں کوں ہٹکیندا رہ گیا ھامیں سرائیکی کہیں کوں ووٹ نہ ڈیون سرائیکی ایں پارلیمانی سیاست دا حصہ نہ بنڑنڑ میڈا اکھنڑ کہیں نہ منیا ھا ہنڑ کھانون ووٹ ڈیونڑ دا کھٹیا تہوں تیں جیلھے ناں دا مسئلہ اندے اے اسلمبلیں دو بھج پمدن اتھاں ساڈا ھ کوئی کئیناں ۔ھن تیں ساڈے ایہے ساڈے معرکے تیں ووٹ ڈتے ھن ہنائیں کوں ہنڑ ھوں اسمبلی کوں ہتھیار بنڑا کیں ساڈے اتیں وار کرنڑ چاہندن اتھاہیں اسمبلی اچ ونج کیں ساڈی شناخت تیں ساڈے ناں تیں ساڈے جغرافیئے تیں حملہ کرنڑ چاہندن میں انہیں کوں اے ڈسنڑ چاہنداں ایہے الیکشن ولا وی انوڑن ساڈے اتیں اتنا وذن ڈیووو جیرھا کل کوں چا وی سگو۔۔۔۔اکبر خاں ملکانڑیں پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی (٢ فروری ٢٠١٩)
اعظم خیل
اعظم خیل ہک لاشاری بلوچ دا قبیلہ ہے جہرا[سندھ]]، بلوچستان تے [موسی خیل]] اچ آباد ہے
ٹی خلیات
thumb|ٹی خلیہ ٹی خلیات (T cells) اصل وچ خون وچ پائے ونڃݨ والے اینجھے خلیات کوں آکھا ویندے کہ جنہاں دا تعلق سفید خونی خلیات (WBCs) دی ہک ذیلی قسم نال ہوندے۔ انہاں خلیات کوں ٹی خلیہ آکھݨ دی وجہ ایہ ہے کہ انہاں خلیات دی نمو وچ تھائمس (thymus) نامی غدود دا اہم کردار ہوندے تے ایہیں تھائمس دے ناں دے پہلے حرف یعنی ٹی دی وجہ نال انہاں خلیات کوں ٹی خلیات آکھا ویندے۔ سورج دی روشنی دے طیف (spectrum) وچوں  نیلی روشنی جلد دی گہرائی تک ویندی ہے تے ٹی خلیے (T cells) کوں حرکت ݙیندی ہے۔ دھپ گھنݨ نال ٹی خلیہ مزید توانا تے طاقتور تھی کے امراض نال لڑن دے قابل تھی ویندے ۔
نویں سرائیکی لوک نظم ۔ تجزیاتی مطالعہ
زندگی دا ہک وصف اے وی ہے جو ایں اَزل توں اپݨا سفر جاری رکھیا ہوئے۔ زندگی دا اے سفر کہیں وی ویلھے نئیں رُکیا۔ لوک ادب زندگی دی ڈَس دا ناں ہے۔ ادب وی انسانی زندگی، اُوندی ثقافت، اُوندی تہذیب تے تمدن نال اپݨا ڳانڈھا ایں جوڑی رکھیے جوجیویں جیویں انسانی زندگی پندھ کریندی رہ ڳئی ہے ادب وی اوندے نال نال  اونویں ٹُردا رہ ڳئے ۔
کہیں وِی ادب نے اگر انسانی زندگی دے سارے پہلوؤاں کوں موضوع نئیں بݨایا  تاں ایویں سمجھو جو اُوں زندگی نال سفر اِی نئیں کیتا ۔ نویں سرائیکی نظم دی اے خوبی ہے جو او زندگی دے ناں نال پندھ کریندی پئی ہے ۔ ایندا ایرا (1980ء توں 1990ء) دے درمیان رکھیا ڳئے ۔ سئیں نصر اللہ خان ناصر تے سئیں اقبال سوکڑی دی شاعری اِچ نویں سرائیکی نظم دا بھرواں اظہار ملدے۔
ادب جئیں ویلھے ’’نویں (جدید)‘‘ توں جدید تر (پس جدیدیت) دے دور اِچ داخل تھئے تاں جتھاں ایں اپݨی ثقافت دی ڳول ، اپݨی تاریخ دی اصل حقیقت دی پتہ لاوݨ دی کوشش کیتی اے، اُتھاں ایں دور اِچ سرائیکی شاعری اِچ مارکسزم یا سوشل ازم دے نظریات  وی واضح طور تے نظر آوݨ لڳ ویندن ۔ گوکہ سماجی، سیاسی تے معاشی انصاف ، اسلام دے نظریات ہِن ۔چونکہ بین الاقوامی سطح تے ہک عرصہ توں تے برصغیر اِچ 1936ء دے بعد توں ، مارکسزم دی ڳالھ تھیندی پئی ہے لہٰذا ادب اِچ مساوات دی ڳالھ کوں اسلامی نظریات دی بجائے مارکسزم دا ناں ݙتا ڳئے۔
1970ء توں 1980ء دے درمیان دا دور سرائیکی وسیب اِچ تعلیم دی بقاعدہ شروعات دا ݙہاکہ سمجھیا ویندے۔ اِیں دور اِچ پڑھے لکھے لوکیں سرائیکی زبان تے ادب دو توجہ ݙتی۔ ایکوں اساں سرائیکی زبان دے مکالمے (Discourse) دا دور وی آکھ سڳدے ہیں۔ سرائیکی زبان اِچ نویاں ونکیاں متعارف تھیاں ۔ لکھاریاں اپݨی شناخت دی ڳول دے نال نال سرائیکی ثقافت کوں دگیرن تے  وی  توجہ ݙتی ۔
اپݨی شناخت تے اپݨی ثقافت کوں پدھرن دے پچھوں دراصل او احساس موجود ہئی جو سرائیکی خطے اِچ آباد کاراں کوں نہ صرف زمیناں دا مالک بݨایا ویندا پئے بلکہ سرائیکی اکثریت کوں اقلیت اِچ  بدلݨ دی کوشش وی کیتی ویندی پئی ہے۔
پڑھے لکھے دانشوراں غیر ملکی ادب دے تراجم پڑھے ، تاں اُنہاں کوں معاصر، ادب تے افکار پڑھݨ دا موقع ملیا ۔ اِتھاں وی فکری تبدیلی دی شروعات تھی ڳئی ۔ سرائیکی لوک نظم بندے دے مسائل کوں اپݨا موضوع بݨاوݨ شروع کر ݙتا۔ اے نویں لوک شاعری ہئی تے اے نویں بندے دی شاعری ہئی ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک نظم
عبدالمجید گانگا
عبدالمجید گانگا نعت خواں تے سرائیکی شاعر ہے
جم پل
1960
مظفر گڑھ، تاریخ، ثقافت تے ادب
تعارف
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز اپݨی ایں کتاب : (ضلع مظفرگڑھ ، تاریخ ، ثقافت تے ادب) دے حوالے نال لکھدن:
عبدالمجید گانگا
آغاز شاعری
1995
مظفر گڑھ، تاریخ، ثقافت تے ادب
تعارف
اڳلا اعتراض کجھ تاریخی حوالیاں دی صحت بارے اے میں حتی الوسع اپݨے مآخذ دا ذکر ، کر چھوڑے جے میݙا حوالہ ݙیوݨ وچ کوئی غلطی اے تاں میں تنقید دا قصور ورہاں۔ جے اوں مورخ دی غلطی اے تاں تاریخ بارے کوئی حتمی گاٖلھ کرݨ  مشکل ہوندے۔بہرحال ہݨ تک تھیوݨ آلی تنقید دے یکے حوالے ݙے ݙتن۔ تاں جو آوݨ والے دَور وچ کوئی وی محقق خود فیصلہ کرگھنے۔‘‘
عبدالمجید گانگا
استاد شاعری
قاصر فریدی ۔ ملک سراج احمد گل
مظفر گڑھ، تاریخ، ثقافت تے ادب
تنقیدی آراء دے جواب
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ، ہوراں دی ایں کتاب ’’ضلع مظفرگڑھ … تاریخ ، ثقافت ، ادب‘‘ دے بارے تنقیدی آراء دے حوالے نال جو نکات سامݨے آندن او ، ادبی تذکرہ نویسی کیتے اہم ہن جینویں:
حضور ﷺ دا پہلا سفر شام
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے حضرت ابو طالب دے نال شام دا تجارتی سفر وی اختیار کیتا تے تجارت دے امور توں واقفیت حاصل کیتی۔ اوں سفر دے دوران ہک بحیرا نامی عیسائی راہب نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اچ کجھ ایسے نشانیاں ݙٹھے جیہڑے ہک آوݨ والے پیغمبر دے بارے اچ قدیم آسمانی کتب اچ لکھے ہن۔ اوں نے حضرت ابوطالب کوں ݙسا کہ اگر شام دے یہود یا نصاریٰ نے ایہ نشانیاں پا گھدے تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی جان کوں معاذاللہ خطرہ تھی سڳدےے۔ چنانچہ حضرت ابوطالب نے ایہ سفر ملتوی کر ݙتا تے واپس مکہ آ ڳئے۔ ایندے توں معلوم تھیندے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا ٻلپݨ عام ٻالاں دی طرح کھیݙ اچ نی گزرا بلکہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم اچ نبوت دے نشانیاں شروع توں ہی موجود ہن۔ ایں قسم دا ہک واقعہ اوں وقت وی پیش آیا جݙݨ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم بدوی قبیلے اچ اپݨی دائی دے کول ہن۔ اتھاں حبشہ دے کجھ عیسائیاں نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں بغور ݙٹھا تے کجھ سوالات کیتے اتھاں تک کہ نبوت دے نشانیاں پاتے تے ول آکھݨ لڳے کہ اساں ایں ٻال کوں اپݨی سرزمین گھن ڄلسوں۔ اوں واقعے دے بعد حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں مکے شریف بھیڄ ݙتا ڳیا۔
ممڑ رند
ممڑ رند ہک بلوچ قبیلہ ہے
مظفر گڑھ، تاریخ، ثقافت تے ادب
تحقیقی کَم دا جھیڑا
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے پہلے تھئے ہوئے ادبی تحقیقی کم دے سلسلے وچ جتھاں تائید کیتی ہے اُتھاں اختلاف وی کریندن۔ ادبی تذکرے اتے سرائیکی ادبی تاریخ نویسی دے حوالے نال ایہہ ہک صحت مند رُجحان ہے۔ جیندیاں کجھ مثالاں درج ذیل ہن۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے ، پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں دی کتاب ’’ سرائیکی اور اس کی نثر ‘‘ وچوں حوالہ ݙیندے ہوئے انہاں دی تائید کیتی اے تے تحسین رائے سبالوی بارے لکھدن:
عبدالمجید گانگا
کتابیں دا ناں
ذاد سفر
مظفر گڑھ، تاریخ، ثقافت تے ادب
تحقیقی کَم دا جھیڑا
’’تحسین نے نثر1968ء توں لکھݨ شروع کیتی ۔ پہلا سرائیکی افسانہ ’’شہید ‘‘ لکھیا۔(۱۳)
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی مہان٘درے لوک۔ ونکی:سرائیکی مہان٘درے شخصیّتاں۔ ونکی:سرائیکی نواب۔ ونکی:ملتانی شخصیّتاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔
ابدال (صرف)
ابدال دا لغوی معنی ئِ بدل ݙیوݨ جݙاں جو علم صرف دی اصطلاح ئِ چ ایندا معنی ئِ کہیں لوظ دی شکل تبدیل کرکے نویں شکل ݙے ݙیوݨ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ابدال اونہہ حالت کوں آکھیا ویندے جیندے ئِ چ کہیں ٻئی زبان دے لوظ دے کہیں ہک حرف یا ہک توں زیادہ حروف تَہجّی کوں تبدیل کرکے اونہہ لوظ دی اصل شکل کوں بدل ݙتا ون٘ڄے ۔ مثال دے طور تے مہمان کوں مزمان ، جانور کوں زناور تے کفن کو خفن یا خفنی ئِ چ بدل ݙیوݨ کوں ابدال آکھیا ویندے ۔
۱
چھوٹے وقت کنوارے ویلھے __ لڳڑُم تیݙڑا دانگ
فریدؒ
کیچ ڳئیوں یار بروچل
نہ کل لدھڑو سانول ول
۲
مہینوال نہال نہ کیتُم
چھݙ کلھڑی نال نہ نیتُم
دل کھسدا ، بھیت نہ ݙسدا
تھی اوپرا دوروں ہسدا
۳
کون آکھے او تے میں ہیں، ہکے آدم دی اُلھادھ
۴
دیکھ تن میݙے تے لیراں، پیا کریندا ہے کریر
۵
۶
ہتھ ولا آسی نہ مُنہہ زور زناور وانگوں
کوئی پندھیڑو تھکیا ہُٹیا شیت ہووے گھل دے وچ
قافلے والو! ذرا اجھکو، صدا ݙیندے ڄلوں
۸
جڳ بے اَرام کیوں ئِ
نبیذ
نبیذ اوہ مشروب اے جیندے وچ کھجوراں سٹے ونجن جس نال پاݨی مٹھا تھی ونجے تے سکون آور ہووے. نبیذ تازہ یا خشک پھلاں توں تیار کیتا ونجݨ والا جوس ہے. جوس وی نبیذ ہی دی ہک قسم ہے۔ نبیذ عمومًا کھجور دے شربت (زلال، نتھرا ہویا شربت) کوں آہدے ہن کہ رات کوں کشمش یا کھجوراں پاݨی وچ بھگو ݙتے ویندے ہن. صبح کوں اوہ پاݨی نتار کے پیتا ویندا ہے، اونکوں نبیذ آہدے ہن۔ ایہ بہت ہی مقوی تے زود ہضم ہوندا ہے. ایہ حلال ہے.
ابدال (صرف)
گھر گھر متام کیوں ئِ
قیس فریدی
نبیذ
بݨاوݨ تے استعمال کرݨ دا طریقہ
کہیں وی خشک پھل (منقی یا چھوہارے) کوں پاݨی وش سٹ ݙتا ویندے، جیہڑے ویلے اوہ نرم تھی ویندے تاں پھل کوں ہتھاں نال مسل کے کہیں کپڑے نال ایندا پاݨی نچوڑ گھدا ویندے تاکہ پھل دی پھوڳ الگ تھی ونجے. ایں پھل دے اثر والا نچڑا ہویا پاݨی نبیذ سݙیندا ہے. ایہ ذائقہ دار تے مقوی ہوندا ہے۔
ابدال (صرف)
۹
نہ رب پشاک پوائی ئِ نہ جھولی اݙݨی پئی ئِ
نبیذ
بݨاوݨ تے استعمال کرݨ دا طریقہ
درست حالت وچ جیہڑی نبیذ ہوندی ہے اونکوں گرمیاں وچ ہک ݙینہ تے سردیاں وچ ترے ݙینہ تک پویج سڳدے کیونکہ زیادہ دیر تک پیا رہوݨ دی وجہ نال ایندے وچ نشہ آوݨ دا اندیشہ ہے۔ چنانچہ سیدہ عائشہ صدیقہ دا بیان ہے کہ ہر مشروب پویج سڳدے مگر نشے وچ نہ آوے۔ عبد اللہ ابن عباس توں ہک آدمی نے پچھا: میں مٹھی نبیذ نوش کریندا ہاں تاں پیوݨ دے بعد میݙے پیٹ وچ گُڑ گُڑ تھیندی ہے، ابن عباس نے فرمایا کہ ایسی نبیذ مت نوش کرو اگرچہ اوہ شہد توں وی زیادہ مٹھی ہووے۔ ایہا پراݨی ہووے تاں نشے والی بݨ ویندی ہے.
ابدال (صرف)
ننگیج ݙے کے کڄئِیںچا، پناوݨاں جو نہ ہا
نبیذ
حوالے
ونکی:نبیذ
خصوصیت دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں
-2۔	قمری حروف تہجی : عربی زبان دے او حروف تہجی جنھیں کنوں پہلے لام التعریف یعنی ال لکھیاوی ویندے تے پڑھےا وی ویندے۔ انھیں حروف تہجی کوں قمری حروف تہجی اینہہ واسطے وی آکھیا ویندے جو ہکڑے تاں القمر دا ق انھیںحروف تہجی وچ بذات خود شامل ئِ تے ݙوجھے قمر دے معنی چندر دے ہن۔ کیوں جو قمری حروف تہجی چندر دی ٹھڈڑی ٹھڈڑی تے مٹھڑی مٹھڑی چاندݨی وانگوں ٹھڈڑے ٹھڈڑے تے نرم خُو ہوندن۔ اینہہ واسطے انھیں حروف تہجی کوں قمری حروف تہجی آکھیا ویندے جہڑے جو اے ہن۔ ا، ب، ج، ح، خ، ع، غ، ف، ق، ک، م، و،ہ، ی =۱۴۔
نوبل انعام یافتہ ݙُو مہان٘درے
نوبل انعام یافتہ ݙُو مہاندرے
امجد نذیر
١٢ دسمبر ٢٠٢٠، اسلام آباد
نوبل انعام یافتہ ݙو ذ ہین و فطین شخصیات دے تذکرے کنوں پہلاں اے وضا حت کرݨ ضروری ہے جو حُسن اور ذہانت کہیں قوم، زبان یا ثقافت دی میراث نئیں ـ نہ ہی اِنیں دا کوئی آپسی مَنطقی یا حیاتیاتی جوڑ ہے، مثال دے طور تے کُجھ عرصہ پہلے میکوں کوئیٹہ (بلوچستان) دی ہزارا شعیہ قوم دے خلاف ماضی قریب تک ویہہ ورہیاں کنوں تھیوݨ آلی نسل کُش دہشت گردی تے تحقیق و تحریر دا موقع مِلئے، ٻئے ڈھیر سارے درُست سیاسی، سماجی، مزہبی، عسکری اسباب دے نال کمیونٹی دے ڈھیر سارے افراد دا اے خیال وی ہئی جو 'کیونکہ او بیّک وقت اِنتہائی ذہین و فطین اتیں بہادر قوم وی ہِن، ایں واسطے ڳوانڈی قوماں انہاں کُوں تلف کرݨ چاہندں تاکہ اہ آپݨی جاہ بݨا سڳِن'، اے دلیل سراسر غلط فہمی دا نتیجہ ہے، بلکہ بیماری اے، اتیں سچ اے ہے جو ایں بیماری دا تھوڑا تھوڑا شکار پاکستان دیاں ساریاں قوماں ہن [1]
گوری کالی، پیلی، گَندمی ہر قوم اِچ عقل دی طبعی ونڈ برابر ہے، بَس موّافق ماحول اتیں اتفاقات دا تال میل بعض اوقات بعض لوگیں کیتے بعض رَستے سِترچُھڑیندے، آخر کامیابی اُنہاں دا منہ چُم گِھندی اے، البتہ ایں امکان کُوں رَد نئین کیتا ونڄ سڳدا کہ آپݨی مہاندری ہستیاں، آہݨے نابغاں دی ڳول پرچول، پرچارک، اتیں نوجوان نسل کیتے اُنہاں دا تعارف مُہیج ثابت تھی سڳدے، عقلیت دے نویں رستے ݙِ کھا سڳدے اتیں قومیں دی ترقی دا باعث بݨ سڳدےـ البتہ پاکستان جَہیں ریاستی مذہبی جبریت اچ مبتلاء، مُتعصب، تنگ نظر، مصنوعی ومُستعار ہیروزدے متلاشی[2]ملک اچ کݙانہہ کݙانہہ ایہوجہیں شخصیا ت کو تل وطنی قومیّتی اَکھ نال ڈیکھݨ وی ضروری بݨ ویندے کیونکہ جناں عبقری ہستیاں کوں ریاست آپݨے اندھیپے نال ٹھکرا چھوڑئیے نویں نسلیں کوں انہاں دا پتہ سُدھ ہووے تاکی او آپݨی راہ دا چندر سوجھلا آپ جاݨن:
پہلی پیڑھی تے ہک ایہو جہیں ہستی ہے جَیں 'ڈی این اے' تے 'آر این اے' کوں ڈی کوڈیفائی کرکے کیمیائی حیاتیات دی دنیاء اچ نواں در کھولیے، اوندا ناں یقینا" ٻہوں گَھٹ لوکیں سݨیا تے پڑھیا ہو سی، جناب اے صیب ضلع ملتان دی نواحی وستی رائے پوروچ ٩ جنوری ١٩٢٢[3]کوں ہک پٹواری دے گھر ڄمیے ہَن، اُنہاں دا ناں "ہرگوبند کھورانہ" ہئی، بھلے مانس 'شِری گَنپت رائے کھورانہ' تے 'کرشنا دیوی' ہرگوبند کھورانہ دے ماتا پتا ہَن، ہرگوبَند انہیں دا پنجواں ٻال ہئی ـ ویہویں صدی دے ݙوجھے تریجھے عشرے اچ رائے پور صرف ١٠٠ لوکیں دی ہک ننڈھی وستی ہئی ، غربت دے باوجود کرشنا اتیں گَنپت ٻالیں کوں پڑھایا لکھایا، آپݨی تعلیم دے پہلے پنج سال ہرگوبندی رائے پور دی ہک چھدری نِم دی چھاں تلے ٻہہ مقامی اُستاد کولوں پڑھیے، پرائمری تعلیم دے بعد ثانوی تعلیم دی خاطر اوں ملتان دے اینگلو اورئینٹل ڈی، اے، وی سکول (ملتان) داخلہ گِھن گِھدا ـ
اے ڳال دلچسمی کنوں خالی نئیں کہ او سنگئیں ساتھئیں وانگوں گُلی ݙنڈا، چِدے، پِٹھوگرام، فٹ بال، ہاکی وغیرہ وی کھیݙدا ہئی پرَ آپݨی تعلیم دو ودھیک توّجہ ݙیندا ہئی۔ درج بالا سکول کولوں میٹرک کرݨ دے بعد اُوں پنجاب یونیورسٹی توں ١٩٤٣ وچ بی ایس سی وَل ١٩٤٥ وچ بیالوجی اچ ایم اے کیتا، جتھوں ہک بہترین طالب علم ہووݨ دے کارݨ حکومتِ پنجاب (متحدہ ہندوستان) اوکوں پی ایچ ڈی کرݨ واسطے انگلستان دا فیلوشپ ایوارڈ ݙے ڈِتا، ہرگوبند لیوّرپُول یونیورسٹی کنوں صرف ٣ (ترائے) سالیں دے اندر بائیو کیمسٹری وچ پی ایچ ڈی کر گھدی، تقریبا" ݙو سال زیورچ انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی (سوئٹزرلینڈ) اچ 'پروفیسر ولادمیرپریلاگ' نال پوسٹ ڈاک فیلوشپ کریندا رہ ڳیا، جَیندے زیر اثر اوانسانی جسم دے تعمیری اجزاٖء یعنی کروموسومز تے جینیات وچ دے پُراسرار گھمبیرتا کوں سمجھݨ لڳ پیاـ
الیگزنڈر ٹاڈ یونیورسٹی (برطانیہ) دی لیبارٹری ریسرچ آفر قبول کرݨ کنوں پہلے تھوڑے عرصے واسطے او آپݨے گھر رائے پور (ملتان) واپس آیا، لہور وی چکر لایئوس مگر تِکھیں واپس پِھر ڳیا، بعد اچ تقریبا" اَٹھ سال کولمبیا ریسرچ کونسل (کینیڈا) کم کیتُس تے ١٩٦٠ دے قریب او وسکانسین یونیورسٹی امریکہ اچ پروفیسر بݨ ڳیا، اتین ول مستقل امریکہ دا شہری بݨ ڳیا، وسکانسن کنوں ١٩٧٠ اچ او 'میسا چُوسٹس انسٹیوٹ آف ٹیکنالوجی' دا بیالوجی و کیمسٹری ڈیپارٹمنٹ دا سربراہ بݨ کے لڳا ڳیا، اوکوں ١٦٨ اچ جینیاتی کوڈ اتیں پروٹین سنتھیسز دا فنکشن دریافت کرݨ پاروں ڈو ٻئے پرفیسراں سمیت نوبل انعام ݙتا گیا، نال ای نال اوں سنتھیٹک برین ٹشوُ وی ایجاد کیتے، جیڑے باقی افادے توں علاوہ ذہنی طور تے معذور افراد دے متاٗثرہ ٹشو کوں ریپلیس کرکے اوکوں نارمل فرد بݨا ݙیندن، ٩ نومبر٢٠١١ اچ ہرگوبند کھورانہ آپݨے طویل مصروف کیرئیر دے بعد امریکہ اچ انتقال کر ڳئے ،ـ
"میں ہک نظری طبعیات دان ہاں۔ اساݙی کوشش اے جو کائنات دے مادی اجرام واجسام دے پیچیدہ نظام کُوں سادہ ترین، مختصراصوُلاں دے تحت سمجھیا ونڄے اتیں اے انقلابی طبعی ریاضیاتی فکردے بغیر مُمکن ںئیں۔ ایہو کشٹ آئن سٹائن وی کریندا رہ ڳیا ہا" او آہدا ہئی "جو تخلیقی تصورات اَسمانی بجلی آلیکار میݙے دماغ اچ لشکارے مریندن" اے جُملے سرائیکی وسیب دے ہک ایہو جہیں مہان سائینسدان دے ہِن جیکوں ڄاݨ کے وی اَساں نئیں ڄاݨدے، ایندے کنوں وݙا اُوپرپ تے جہالت کیا ہوسی؟
٢٩ جنوری ١٩٢٦ اچ جھنگ شہر دے ہک پرائمری سکول ماسٹرچوھدری محمد حسین تیں حاجرہ دے ݙو کمریاں دے چھوٹے جہیں گھراچ پہلا ٻال ڄمیّا جیندا ناں اونیں محمد عبد١لسلام رکھیا، ماسٹر صاحب ݙسیندے ہَن جو سلام دی پیدائش توں پہلے اوں خاب ݙٹھا جوآوݨ آلا ٻال علم وعقل دا دَھنی ہوسی، چوہدری صیب کوں اللہ چھی (٦) ٻئے پُتر ݙتے پر سلام جِہاں کوئی نہ تھیا ۔
سلام کوں ذّری طبعیات دے دائرے اِچ کمزوراتیں برقناطیسی قوتیں دا سمبندھ دریافت کرݨ تیں ١٩٧٩ اِچ نوبل پرائز ݙتا ڳیا۔ واضح راہوے جوایندے نظریاتی اِطلاق نال کائنات دی مُنڈھ بُنیاد دا پتہ لایا ونڄ سڳدے۔ ایٹم ہِیں قوت دے سبب دائروی زاویے اندر سُنگڑیے کھڑِن، ایں قوت کُوں ازاد کرکے ڈھیر سارا مکینیکل کَم گِھدا ونڄ سڳدے۔ انہیں دے اندر مخفی توانائی دی وجہ نال ای ساݙا سورج شعلہ جَوالہ راہندے، دراصل سٹینڈرڈ ذّری طبعیات دی بنیاد رکھݨ، 'جیڑی اجزائے قدرت دا مطالعہ کریندی اے' عبدالسلام ہی دا کارنامہ ہے ۔ ۔
سلام یاد کریندے جو پہلی واری جب اُنہاں دی کلاس کُوں جھنگ دے استاد کشش ثقل بارے پڑھایا تے آکھیُس 'ایندے بارے اساں ٻہوں سݨیے، اے عام جَہیں شئے ہے، ایکوں چھوڑو'، وّل او بجلی دے موضوع تے آیا تیں آکھݨ لڳا اْ"بجلی ہِک قوت ہے مگر اے لہور شہر راہندی اے، اتھاں کائینی ہوندی" ۔ جوہری توانائی بارے اُستاد دا خیال ہئی جو "اے وی ہِک قوت ہے پراے صرف یُورپی مُلکاں اچ وسدی اے" ۔ ١٩٤٠ اچ میٹرک لیول تے سلام صاحب جھنگ دی تاریخ اچ سب کنوں ودھ نمبر گِھدے ہَن، ایف ایس سی، بی ایس سی تیں ایم ایس سی پنجاب یونیورسٹی توں اعلٰی سکورز نال پاس کیتی، آپݨی اہلّیت دے بل بوُتے تے ١٩٤٦ اچ پنجاب حکومت اُوکوں کیمرج دا سکالرشپ ݙِتا جِتھاں اوں صرف ٣ سالاں اچ تھیوریٹیکل فزکس اچ پی ایچ ڈی کر گِھدی۔ ١٩٥١ تا ١٩٥٣او گورنمنٹ کالج (لہور) اچ فزکس پڑھیندا رہ ڳیاـ اے او دَورہئی جِیں ویلے جماعتِ اسلامی احمدئیں دے خلاف فساد مچئی کھڑی ہئی ـ خطرہ بھانپ، پروفیسر صیب دل تے پتھررکھ، برطانیہ واپس ٹُرُ ڳئے ـ ١٩٥٧ اِچ اُنہاں ہک مقالے دے ذریعیےکوانٹم مکینکس دے منیّے پَرمنّیے پرنسپل اف پیریٹی (جوہری ذرات دے فنکشن) کُوں چیلنج کیتا، یعنی اوندے خیال اِچ پَیریٹی پرنسپل دی خلاف ورزی ممکن ہے، رائے واسطےاوں نوبل انعام یافتہ طبعیات دان وولفگینگ پاولی کوں اپݨا مقالہ بھیڄوایا۔ "سلام کوں میݙا سلام ݙیو، اوکُوں آکھو جو آپݨا وقت کہیں چنڳے کم اِچ صرف کرے" پاولی جواب ݙتا "اڳلے ہک ݙُو سالاں اچ ݙُو چینی ریاضی داناں ہیِں تصور کُوں ریاضیاتی مساواتاں نال ثابت کرکے نوبل انعام جیت گھدا ، یعنی اَگر وولفگینگ پاؤلی سلام دی حوصلہ شِکنی ناں کریندا تے بعید کوئنین جو اوبرقناطیسی قوت دا راز کھولݨ کنوں پہلے وی ہک نوبل انعام حقدار بݨ ونڄے ہا ـ چند سالاں بعد وُلفگینگ پاؤلی آپݨی غلطی تے سلام کنوں باقائدہ معافی منگی ہئی، پر ہُݨ کیا تھی سڳدا ہئی۔
الکانی
الکانی ہک بلوچ قبیلہ ہے
نوبل انعام یافتہ ݙُو مہان٘درے
اُوندا دماغ مُنتشرومُنظم خیالات دی پوتھی ہئی، اوہ ݙینہہ اچ پندرہ پندرہ گھنٹے سوچیندا تے کَم کریندا ہئی، کَہیں کَہیں ویلے اوندے کولیگ پُچھدے ہن جو ایتلا خیالات او کتھوں انیندے تے او 'اسمان دو اِشارہ کر کے آہدا ہئی جو اے سب اُوندی عطا ہے[v]'یعنی "آتے ہیں غیب سے یہ مضامیں خیال میں" کہیں وی جاہ تے اوکوں کوئی وی خیال آونڄے ہا، کوئی وی کاغذ پُرزہ اوندے ہتھ وچ لڳے ہا او خیال اوندے تے نوٹ کر گِھندا ہا، ہک واری ملکہ برطانیہ اوکوں بکنگھم پیلیس ڈِنرپارٹی ݙتی، خاتمے دے اَدھ گھنٹے دے بعد اُوں ولا محل دی گھنٹی ماری، مُلازم آیا تیں ٻاہروعبدالسلام کھڑیا ہئی آکھیس" میں نیپکن تے کُجھ نوٹس لکھیے ہَن، اوہوُتاں میکوں چاء ݙیو ہا"
١٩٧٠ اچ بھٹو صیب سلام کوں آپݨا سائینسی مُشیر بݨنن دی درخواست کیتی، سلام کوں اپݨے مُلخ تیں وسیب نال بہوں پیارہئی، او فورا" اے پیشکش قبول کر گِھدی، پاکستان دے موجودہ سائینسی شعبہ جاتی ڈھانچے دی بُنیاد پروفیسرسلام رکھی ہئی ۔ کراچی نیوکلئیر پاور پلانٹ (کانوپ) اتیں سپارکو دا تَل مُنڈھ وی ہُوں ٻدھیا ہئی ـ جوہری توانائی دے پُرامن استعمال بارے وی پروفیسر صاحب مُلک تے مُلک توں ٻاہرعزت آور کم کیتا ہائی ـ حالی اے سلسلہ جاری ہئی کہ عمومی سیکُولر شہرت رکھݨ آلے بھٹو صاحب ھِک سال پہلے بݨن آلے نیم اسلامی آئین اِچ ١٩٧٤ دی ݙُوجھی ترمیم کرکے احمدیہ کمیونٹی کوں غیر مُسلم قرار ݙے ݙتا[4]، پروفیسر صاحب مایوس تھی، بھٹو صاحب دے ناں استفٰی لکھیا جو 'ہݨ حکومت نال میڈی وابستگی تہاݙے واسطے پریشانی دا باعث بݨسی، لہٰذا میکُوں اجاز ت ݙتی ونڄے' غرض پروفیسر ایتھوں ٹرُ ڳیا، پَر ترئے چار سال دے اندر طبعیات دی دنیا اچ آپݨی نویں دریافت نال بھونچال کھڑا کرکے سائینس دا سب کنوں وݙا نوبل انعام گِھن گِھدوسی ۔
پروفیسر ہک دردِ دل رکھݨ آلا، وطن وسیب تیں آپݨی شناخت، تعلقات نال پیار کرݨ آلا آدمی ہائی، اُوندا پُترآہدے جو 'بابا یومیہ ریڈیوپاکستان سݨدے ہَن اتیں آہدے ہن مولویاں اورسیاستداناں کو چھوڑو، پاکستاتی ٻالاں دی سائینسی ترقی دے مواقع پیدا کرݨ میݙا فرض اے'، دوستاں دے خیال اِچ اُوندا دماغ سائینسی اتے دل شاعرانہ ہئی، 'لوکاں نال اینویں ورتوجیویں پُھل ورتیندے' اوندا اکھاݨ ہئی، سائینس دے علاوہ او شعروادب نال، خصوصا" مزاحیہ ادب نال وی ذوق محبت رکھدا ہئی ـ نوبل پرائز دی تقریراچ اوں آکھیا جو "مَیں مُسلم دنیا دے نوجواناں کوں ایں احساسِ کمتری اچو کڈھݨ چاہداں کہ مُسلماناں اچ کوئی عظیم سائنسدان پیدا نہیں تھیا" آپݨے نوبل پرائز دا تریجھا حصہ اُوں جھنگ دے ذہین طلباء کوں سالانہ پرائز ڈیوݨ کیتے مُختص کیتا جیکوں 'سلام پرائزآہدن' جہڑا میݙی خیال اچ حالی تِکر جاری اے ، نوبل پرائز دے بعد اوں 'سَناتن دَھرما سکول' دے ریاضی اُستاد جیں اُوکوں میٹرک اِچ حسابیات دی بصیرت ݙتی 'اَنیلندرا گنگُولی' کُوں ہندوستان اچ لَبھ کے مِلیّا، ایوارڈ اوندے ہتھ رکھ آکھُیس" اے تہاݙا ایوارݙ اے استاد جی "
سائینسی دنیاء اچ معروف تھیوݨ دے بعد اوکُوں برطانیہ، کینیڈا، اِٹلی تے ٻئے کجھ مُلکاں وی شہریت آفر کیتی، مگر اُوں اے آکھ ردْ کر ݙتا جو اُوکوں آپݨے پاکستانی ہووݨ تے فخر اے، اتیں سچ اے ہے جو او ١٩٩٦ اچ پاکستانی پاسپورٹ ڳل لاء کے ہی مویا، اتین وصیت مُطابق جھنگ دی مِٹی اچ دفنیڄیا ۔ ١٩٧٤ اَتین ١٩٩٦ دے درمیان اتیں پہلے ١٩٧٩ تے ١٩٨٣ اچ، پاکستانی ناقدری دے با وجود، او ݙُو واری پاکستان آیا ہئی، پروفیسر صاحب ١٩٦٠ دے شروع کنوں پاکستان اچ 'نظری طبعیاتی تحقیق' دا ادارہ بݨاوݨ چاہندے ہَن، لیکن حالات، تعصب اتیں حکومتی عدم تعاون اُنہاں دی خاہش پوری نہ تھیوݨ ݙتی،
بالآ خر اُنہاں اطالوی حکومت، جرمنی، یونیسیف، اتیں 'عالمی ادارہ برائے جوہری توانائی' دی مدد نال ١٩٦٤ اچ عبد السلام انٹر نیشنل سنٹر برائے تھیوریٹیکل فزکس (آئی سی ٹی پی) دی بنیاد رکھی، نوبل پرائز دے پیسیاں نال ایکوں مزید تقویت ݙتی، ترقی پزیر مُلکاں دے برائیٹ نوجوان سائینسداناں دا آپسی رابطہ و سائینسی اِکتساب اتیں آپݨے آپݨے وطن اچ سائینسی فکر کُوں فروغ ڈیوݨ ایں ادارے دا اصل مقصد اے ١٩٨٣ اچ اوں 'تریجھی دُنیا دی سائینس اکیڈمی' وی اِٹلی اچ ہی بݨائی ہئی، اڄ اوندے ہک ہزار کنوں زیادہ ممبران ہِن، اویقین رکھدا ہئی جو 'سائینسی فکر عالمی انسانی ورثہ ہے ۔ ١٩٨٣/٨٤ اچ اگر اُوندا آپݨا مُلک، آپݨے ڈِپلومیٹ مخالفت نہ کریندے تاں او یونیسکو دا ڈائریکٹر جنرل بݨ ونڄے ہا، بہرحال١٩٨٠ اچ پاکستان اُوکوں اوکھاں سوکھاں ستارہٗ اِمتیاز ݙتا اتیں ٢٠١٦وچ سلام دی عظیم تسلیم کریندئیں ہوئیں قائد اعظم یونیورسٹی دے فزکس ڈیپارٹمنت دا ناں 'عبدالسلام سنٹر فار فزکس رکھ ڈتا ڳیا اتیں اڄ کنوں ݙو ہفتے پہلے حکومت برطانیہ اُوندنے لندن آلے گھر کُوں قومی ورثہ قرار ݙے کے محفوظ کر گِھدے
عقلی اور ثقافتی گُھٹن دے پاکستانی ماحول بارے پروفیسر عبدالسلام آکھیا ہئی جو"اساݙی نوجوان نسل کوں ہک ایہو جہییاں گھر ورثے اچ ملئے جیندیا کندھاں اُچیاں ہن، کھڑکیاں ہن کوئناں، اے فیصلہ کرݨ مشکل اے کہ اے گھر اے یا جیل" ۔ اساں علم وعقل دی کھوج نال ایں گھر دیاں کندھیاں چُھوٹیاں اتیں کھڑکیاں وݙیاں کرݨن۔
1 ـ اے ہک علیحدہ موضوع ہے ، جیندی مزید وضاحت دی اتھاں لوڑھ کوئینین
2ـ مثال دے طور تےجون ٢٠٢٠ دے شروع اچ پینجاب حکومت سلطنت عثمانیہ دے بانی تُرک ہیرو دا مجسمہ لاہور دے نمایاں عوامی مقام تے آپݨا ہیرو بݨا کے نصب کیتے
3 مزکورہ تاریخ قیاسی ہے مگر ایندے اوتے کھورانہ دی جیوݨ کتھا لکھݨ آلیئین دا اتفاق ہے۔
4. اے ذہن وچ رکھیا ونڄے جوآئین دے انہیں مذہبی شقیں اتے ݙوجھی ترمیم کوں ودھا چڑھا کے ضیاالحق بنیا پرستانہ اسلامی معاشرے دی پوری عمارت کھڑی کر ݙتی.
کراچی
کراچی پاکستان دا سب کنوں وݙا شہر ہے۔ تے دنیا دا ٻارھواں وݙا شہر ہے۔
برطانوی کونسل
link=https://en.wikipedia.org/wiki/فائل:A_street_in_Old_Town,_Karachi,_India._Photograph,_1897._Wellcome_V0029261.jpg|thumb|An 1897 image of Karachi's Rampart Row street in Mithadar link=https://en.wikipedia.org/wiki/فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|Some of Karachi's most recognized structures, such as Frere Hall, date from the British Raj. link=https://en.wikipedia.org/wiki/فائل:Karachi_Municipal_Corporation_(KMC)_Head_Office_at_M.A_Jinnah_Road_-_Photo_By_Aliraza_Khatri.jpg|alt=|thumb|Karachi features several examples of colonial-era Indo-Saracenic architecture, such as the KMC Building.
کراچی دے ٹاؤن
کراچی شہر انہاں قصبات وچ تقسیم ہے ۔
واضح راہوے جو ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی کراچی وچ قائم ہے پر او کراچی دا ٹاؤن کائنی تے  نہ ہی کہیں ٹاؤن دا حصہ ہے بلکہ پاک افواج دے زیر انتظام ہے۔
آخوندانی
آخوندانی ہک بلوچ قبیلہ ہے
المانی
المانی ہک بلوچ قبیلہ ہے
مقصود الحسن
مقصود الحسن سرائیکی وسیب دے محکمہ پولیس دے سربراہ ہن جنہاں دا عہدہ ایڈیشنل آئی جی پولیس، سرائیکی وسیب ہے۔ اے 29 جنوری 2023ء کولوں ایں عہدے تے موجود ہن۔
صورت دے لحاظ نال حروف تہجی دے قسماں
صورت دے لحاظ نال حروف ݙو قسمی ہوندن ۔ ہکڑے او حروف جہڑے جو مفرد صورت ئِ چ ہوندن تے جنھیں دا کُئی نہ کُئی ذاتی معنی وی ہوندے ۔ انھیں حروف کوں حروف تہجی دا ناں ݙتا ویندے ۔ ݙوجھے او حروف جہڑے جو ݙو یا ݙو کن زیادہ حروف تہجی تے مشتمل ہوندن یا ݙوجھے لوظیں ئِ چ او چھوٹے چھوٹے غیر مستقل لوظ جہڑے جو ٻولݨ یا لکھݨ ئِ چ کلھے کلھے معنی پیدا نھئیں کر سڳدے جݙاں توݨیں او کہیں جملے ئِ چ یا ݙوجھے لوظیں نال مل کرئیں استعمال نہ تھیون۔ انھیںچھوٹے چھوٹے لوظیں کوں ’’ مرکب حروف‘‘ آکھیا ویندے ۔
ا: مفرد حروف یا حروف تہجی: اساں جݙاں عربی ، فارسی ، اردو یا سرائیکی حروف تہجی تے غور کریندے ہیں تاں وت ساکوں معلوم تھیندے جو اے حروف ݙیکھݨ ئِ چ تاں مختلف سادہ اوازیں دیاں علامتاں ہن پر انھیںدے نانویں کن کُئی سادہ (مفرد) اواز پیدا نھئیں تھیندی بلکہ ہک حرف تہجی کُئی سادہ اوازیں کن مل کرئیں بݨیا ہویا ہک لوظ ہوندے جیویں جو الف ترے حروف (ا+ل+ف) تے ب (ب+ے) یا (ب+ا) نال مل کرئیں بݨئے ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ حروف تہجی وچوں کجھ حروف تاں ایجھئیں ہِن جہڑے جو ݙو مختلف اوازیں آلے حروف تے مشتمل ہِن تے کجھ ترے اوازیں آلے حروف تے جنھیں دی تفصیل مسروری ، ملفوظی تے مکتوبی حروف دے عنوان نال لکھی ون٘ڄ چکی ئِ۔ اتھاں صرف اے ݙسݨ مقصود ئِ جو اے حروف تہجی کئی کئی اوازیں دا مجموعہ ہن۔ انھیںاوازیں کوں سݨ کرئیں اے خیال پیدا نھئیں تھیندا جو اے حروف تہجی ہک مفرد حرف تہجی ہوسِن۔ ایندی وجہ اے ہے جو اے حروف تہجی اونہہ زمانے دی یادگار ہن جݙاں جو لوک اپݨے خیالات دا اظہار تصویراں بناْ بناْ کرئیں کریندے ہن۔ اے تصویری رسم الخط وقت گزرݨ دے نال نال کئی مراحل کن گذر کرئیں حروف تہجی دی تخلیق تئیں پہنتے۔
ساکوں صدئیں دی تحقیق دے بعد اے معلوم تھئے جو پہلے مرحلے ئِ چ جے کر کہیں کوں ڳاں یا کہیں سنواݨی (عورت) دے متعلق کوئی ڳالھ کرݨی مقصود ہووے ہا تاں وت او ڳاں یا سنواݨی دی تصویر بݨا کرئیں اپݨے مقصدا دا اظہار کریندا ہا۔ ݙوجھے مرحلے وچ ہک ٻہوں لمبی مدت دے بعد جݙاں جو انسانی شعور ئِ چ ودھارا تھی ڳیا تاں وت تصویریں کن افعال دا کم گھنیجن پئے ڳیا۔ یعنی اکھ دی تصویر کن نظر (یعنی ݙیکھݨ دے کم دا اظہار) تے ݙو ڄنگھیں کن رفتار یا چال مراد گھنیجن لڳ پئی جݙاں جو تریجھے مرحلے وچ کہیں شئے دی تصویر کن اوندے خصائص ، صفات مراد گھدے ون٘ڄݨ لڳ پئے ۔ مثال دے طور تے لومبڑی دی تصویر کن مکاری تے عیاری دا معنی گھدا ون٘ڄݨ لڳا۔ وت وقت دے گذرݨ دے نال نال ایھے تصویراں ݙنگئیں سدھئیں لکیریں ئِ چ بدل ڳیاں ۔ ہزاراں سال گذرݨ دے بعد اے ݙنگیاں سدھیاں لکیراں اصوات ئِ چ تبدیل تھیوݨ لڳ پیئاں تے وت اے اصوات حروف تہجی دا روپ اختیار کریندے ڳئے ۔ مثال دے طور تے ۔ الف :	شروع شروع ئِ چ الف کوں ڳاں یا ݙاند دے سر نال مشابہت ݙتی ڳئی کیوں جو عبرانی ئِ چ الفا ڳاں یا ݙاند دے سرکوں آکھیا ویندے پر زمانہ بدلݨ دے نال نال ڳاں یا ݙانددے سر دی بجائے اوندے صرف سنگھ باقی رہ ڳئے جہڑے جوالف (ا) دی شکل اختیار کر ڳئے الف کوں ٻلیندئیں ہوئیں جہڑی سب کن پہلوں سادہ آواز پیدا تھئی او اینہہ حرف دا ناں پئے ڳیا لہٰذا الف پہلے پہلے حرف تہجی دا درجہ اختیار کرڳیا۔
ج: 	جیم کن ’’جمل‘‘ یعنی ہک اُٹھ مراد گھدا ڳیا جیندے اتے ہک آدمی سوار ہا۔ آدمی زور نال جو اُٹھ دی مہار کوں چھکیا تاں وت اُٹھ دی گردن چھکیج کرئیں ’’ج‘‘ دی شکل اختیار کر ڳئی تے اُٹھ تے ٻیٹھا ہویا آدمی اوندا نقطہ بݨ ڳیا۔ د : 	عبرانی زبان دا ہک لوظ ئِ ’’دالت‘‘ جیندا معنی دروازہ تھیندے تے دروازے دی شکل ’’د‘‘ وانگوں ہوندی ئِ ۔ س:	عبرانی ئِ چ ݙندیں کوں ’’س‘‘ نال تشبیہہ ݙتی ویندی ئِ۔ کیوں جو ’’س‘‘ دے ترے ݙنداݨے ہو بہو ݙندیں نال مشابہت رکھیندن۔
ع:	ع اکھ دے معنی ئِ چ استعمال تھیوݨ لڳی کیوں جو ع دا سرا اکھ نال ٻہوں مشابہت رکھیندے۔
غ:	غ دا معنی ئِ ’’منہہ‘‘
ک: 	(ہتھ دی تلی ) جݙاں ہتھ کوں سدھا کیتا ویندے تاں وت ہتھ دا انڳوٹھا تلی تے انڳلیں نال بالکل ک دی شکل بݨیندے ۔ م: 	م کوں سمندر ئِ چ اٹھݨ آلی پاݨی دی لہر نال تشبیہہ ݙتی ڳئی ئِ۔
ن: 	(مچھی) کیوں جو مچھی دی اکھ ن نال مشابہت رکھیندی ئِ۔
وائو : 	وائو کوں ہک کُنڈی دے نال تشبیہہ ݙتی گئی ئِ کیوں جو (وائو) دی شکل کُنڈی نال ٻہوں مشابہت رکھیندی ئِ۔ اے ڳالھ نتر کے سامھݨے آڳئی ئِ جو اساں تئیں پہنچݨ آلے حروف تہجی دراصل ݙو یا ݙوکن زیادہ سادہ اوازیں دا مرکب ہوندن ۔ جݙاں جو اساں کہیں وی حرف تہجی کوں اوندی پہلی سادہ اوازنال سݙیندے ہیں ۔ اہل عرب ہر حرف تہجی دے کُئی نہ کُئی معنی وی مقرر کیتن جنھاں دا اتھاں ذکر کرݨ ساݙی معلومات ئِ چ ودھارے دا باعث بݨسی۔ حروف تہجی تے انھیں دے وضع کیتے ڳئے معنی کجھ ایں ہن۔
الف: الف دا معنی ئِ کلھا آدمی، ہک ہزار، سرائیکی ئِ چ سن٘ڄے سکھݨے یا ننگ دھڑنگ آدمی کیتے وی ورتیا ویندے ۔ شعراء دے نزدیک الف سِدھی تے اچی قد کیتے تے اللہ تعالی دے ناں کیتے ہک علامت دے طور تے استعمال کیتا ویندے ۔ جیویں جو :
الف اللہ چنبے دی ٻوٹی مرشد من وچ لائی ہو
( حضرت سلطان باہوؒ) اکھر پڑھ الف جو ، ٻیا ورق سبھ وسار
(حضرت عبد اللطیف بھٹائیؒ) ب: 	ٻہوں ذالیں آلا مڑس، نال، وِچ، اُتے ، مقابل
ت: 	خمیر ݙتا ہویا اٹا، روٹی پکاوݨ کیتے ڳنھیا ہویا اٹا
ث: 	نرم ، نازک
ج: 	مست اُٹھ
ح:	اُچی قد آلی عورت
خ: 	خطی تے کنڈ دے وال
د : موٹی عورت ، کھاوݨ آلی دال، ݙنگی قد
ذ: 	لانہہ یا تماخوں (تمباکو) دے رسے دے وٹ
ر: 	وَیر یا بغض رکھݨ آلا شخص ، چھوٹی ݙوئی ز:	پیٹو آدمی یعنی ڈھیر کھاوݨ آلا شخص
ش: لُٹ پُھر کرݨ آلا یعنی ݙاکو، لٹیرا ، تِکھا بھڄݨ آلا ، جلدی کرݨ آلا ۔
ص :ہک قسم دا پکھی
ض: بانگا ککڑ
ط: 	حریص تے لالچی شخص
ظ :	ببیل رن یعنی وݙئیں تے ٹھلئیں چھاتیں (پستان) آلی عورت
ع: 	اُٹھ دی دُنی ، اٹھ دی اکھ تے اکھ دے کھوپے ۔
غ: 	کالا ݙینبھوں ، تریہہ لڳݨ۔
ق: 	ہک پہاڑ دا ناں ( کوہ قاف) ، طاقتور، دولتمند، تونگر
ک: 	کاوڑ آلا شخص یعنی غصیل ، پیچ دار زلفاں ، یعنی چھلڑے چھلڑے وال
م:	شراب، رمز (بھید ، راز) ، پتلی چیل (کمر) ، محمد عربی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ناں مبارک دا پہلا حرف مراد سئیں ہوراں دی ذات مبارک ۔ ن:	مچھی ، وݨ دی پاڑ یا مُنڈھ،
و: 	اُٹھ دا کوہانٹ ، پاݨی دی اچی لہر ، نئیں دی چھولی ۔
ہ: 	چماٹ(تھپڑ) ، صدمہ، مصیبت۔ ی: 	ٻال دے پیوݨ دے بعد ماء دے تھݨیں ئِ چ بچئل کھیر۔
سِݨاواں
سرائیکی دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔ سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔
ضلع مظفر گڑھ
ضلع مظفر گڑھ سرائیکی دا ہِک اہم شہر ہِے۔ اِیندے شمال وِچ لیّہ، مشرق والے پاسے دریائے چناب تے اِیندے پار ضلع ملتان ہِے، جنوب دے پاسے ضلع بہاول پور تے ضلع رحیم یار خان ہِن، مغرف دے پاسے دریائے سندھ اَتے اِیندے پار ڈیرہ غازی خان تے راجن پور دے اضلاع ہِن۔ مظفر گڑھ دِی بنیاد نواب مظفر خان نے ہِک قلعہ بݨوا تے رکھی ہَئی، علم و اَدب دِی روایت اِبتداء تُوں اِی چلدی آندی ہِے۔
کوٹ اَدّو (تحصیل)
ضلع مظفر گڑھ دا اِیہ شہر ملتان کنُوں شمال دِر 54 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ اِیں شہر دِی بُنیاد نواب اَدّو خان نے 1550ء دے قریب رکھی ہئی۔ مشہور سرائیکی عوامی گلوکار پٹھانے خان دا تعلق کوٹ اَدّو نال ہِے۔ سیّد اَمیر حیدر شاہ (1858ء ۔ 1898ء)، ہیر رانجھا، ہیر میرݨ شاہ، مکمل قِصّہ ہیر رانجھا مع غزلیات اَتے آتش عِشق اُنہاں دِیاں تصانیف ہِن۔ حفیظ الرحمن حفیظ نے میرݨ شاہ دے حالاتِ زندگی تے نمونہ کلام مرتب کِیتے۔  فیض بلوچ، تحصیل کوٹ اَدّو دے موضع نور شاہ علائی وِچ پیدا تھئے۔ علمی اَدبی حوالے نال کوٹ اَدّو ٻہُوں معروف وسیبی شہر ہے۔ رفیق خاور جسکانی اتے نذیر احمد نذیر، بشیر بزمی اتھوں دے معروف ادیباں وِچوں ہِن۔
سِݨاواں دا لوک ادب (قصبہ)
سناواں، کوٹ اَدّو کنُوں پندرہ کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے ’’سِناواں‘‘ قوم دے لوکاں اِیکوں آباد کِیتا ہَئی۔ شعرو لوک ادب دے حوالے نال شاکر مہروی (میں یاد آساں / سرائیکی شعری مجموعہ)، اُنہاں دے ڈوہڑے وسیب وِچ ٻہُوں مشہور ہِن۔ سیّد ناصر عباس رضوی، ماہر لسانیات محقق اَتے اُستاد، دانشور ’’بولی بھوم دِی سُنڄاݨ‘‘ اُنہاں دِی کتاب شائع تھی چُکی ہِے۔ محمد حیات چُغتائی، سرائیکی نثر اَتے نظم ݙونہیں وِچ لکھدے ہَن۔
قاسم سیال (اَصل ناں غلام قاسم سیال) سِناواں وِچ پیدا تھئے۔ کئی اَخبارات وِچ کالم نگاری کِیتی۔ ریڈیو پاکستان ملتان دے معروف پروگرام ’’جمہور دِی آواز‘‘ دے کمپیئر اَتے ریڈیو پاکستان ملتان توں ٻالاں کِیتے پروگرام ’’پُھلواڑی‘‘ وِچ سرائیکی ڈرامائی فیچر ’’چاچا اَلف خالی‘‘ ہِک مُدّت تئیں لکھدے رہئیے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:مظفر گڑھ دی لوک ثقافت ونکی:مظفر گڑھ دا لوک ادب
اثرکانی
اثرکانی ہک بلوچ قبیلہ ہے
اللّٰہ بخش زئی
اللّٰہ بخش زئی ہک بلوچ قبیلہ ہے
نجمہ ملتانی
نجمہ ملتانی سرائیکی زبان دی شاعرہ ہے۔
نمونہ کلام
آ وے ݙے ونڄ حال بلوچا۔۔
کر ونڄ میݙی بھال بلوچا۔۔
میندیاں رلدیاں رل ڳئین نجمه۔۔
کھلے رھ ڳین وال بلوچا ونکی:سرائیکی شاعر
ریٹی یا ریتی
ریٹی یا ریتی ہک بلوچ قبیلہ ہے
نجم بزدار
نجیب اللہ نجم بزدار سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
جتنا لیکھ اچ لکھیا ہوسی
اتنا میکوں ملیا ہوسی
دل آہدی ہے مونجھا ہوسی
ڈکھ آندے تاں سکھ نیں آندا
ڈکھ تے دا سکھ جھیڑا ہوسی
ساڑ نہ کچرا ایندے اندر
کہیں دا روزی لاتھا ہوسی
لہجہ کھنڈ تے کھیر ہے جیندا
لازم نیں او سچا ہوسی
اوپرا ہوندا ول نہ آندا
روٹی چور دے ہتھ نہ کپو
بکھ ظالم ہے بکھا ہوسی
میڈے لٸی ہنڑ روندا ہوسی
میں کتنا مجبور ہاں نجم
میکوں اپنڑاں پتہ ہوسی
نجیب اللہ نجم بزدار
سراج احمد گل
ملک سراج احمد گل سرائیکی تے اردو دا شاعر ہے
نجم بزدار
حوالے
ونکی:[[سرائیکی شاعر]]
سراج احمد گل
جم پل
1985
رہائش گاہ
شیخ واہن
آغاز شاعری
2002
استاد شاعری
قاصر فریدی
کتاباں
سراج لیل
قوس حیات
پیشہ
آرٹس
رابطہ
03002283336
زنان پُݨاں
(اردو: نسوائیت تُوں) (انگریزی: Femininity تُوں)۔ زنانیت تُوں بر عکس اِین٘دے وِچ اُوہ سبّھے کیفیّتاں، صفتاں یا درجے شامل ہِن جیڑھے زنانی یا مرد دی مخالف جنس دی حامل کہِیں بندے وِچ ہووݨے چاہِیدے ہِن۔ بھان٘ویں جو زنان پُݨاں اَتے زنانیت وِچ کئی فرق کرݨ دی کوشش کِیتی وین٘دی ہِے، جین٘دے وِچ جو اول الذکر زنان پُݨاں یا زنانی ہووݨ دی کیفیّت دا ناں ہِے جاں جو ݙوجھے ذکر وِچ ہِک تحریک ہِے زنانیاں کُوں سماج وِچ مناسب مقام دے حصول نال جُڑی ہِے۔ تاہم علمی استعمال وِچ اکثر گڑبڑ تِھین٘دی رَہن٘دی ہِے کیوں جو اِیہ ݙُون٘ہائیں ڳالھیں ہِک ݙوجھے تُوں ٻہوں حد توڑِیں اَنجو انج تِھی تے وِی کئی نزدیکی پان٘سیاں دا اشارہ کرین٘دے ہِن۔ کُجھ ناقدین زنانیت دے کُجھ نا انصافی دے پان٘سیاں کُوں مغرب دے سرمایہ دارانہ نظام آلے دیساں وِچ زنانیاں دے وقار نال سمجھوتہ کِیتے ون٘ڄݨ نال جُڑین٘دے ہِن اَتے اِیہ ݙسین٘دے ہِن جو زنانیاں کُوں استحصال کِیتے شئیں وِچ بَدَل ݙِتّا ڳیا ہِے۔ کُجھ لوک (بھان٘ویں جو ٻہوں سارے کائے ناں) جسم فروشی دا تِرِیمت دے کماوݨ دے حق دے طور تے وکالت کرین٘دے ہِن۔
اَتے ݙُوجھے پاسے زنانیت سماجی تے سیاسی تحریکاں اَتے نظریات دا ہِک ٻَنّاں ہِے جین٘دا مقصد جِنساں دی سیاسی، معاشی، ذاتی اَتے سماجی برابری دی وضاحت اَتے اُوکُوں اُساری رکّھݨ ہِن۔ زنانیاں دے حقوق اِیں حیثیّت کُوں رَلین٘دے ہِن جو معاشرے مرداں دے نقطۂ نظر کُوں ترجیح ݙین٘دے ہِن، اَتے اِیہ جو اِنّھاں معاشریاں وِچ تِریمتِیں / زنانیاں دے نال نا انصافی کِیتی وین٘دی ہِے۔ تبدیلی دے کوشِتاں جِنّھاں وِچ صنف دے بارے پُراݨے تصوراں دے خلاف لڑݨ اَتے زنانیاں کِیتے تعلیمی، کَم کار دے اَتے آپتی مواقع اَتے نتیجے کُوں اُسارݨ رَلّا ہویا ہِے جو اُوہ مرداں دے برابر ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:تِرِیمتاں دے تحریکاں ونکی:زنانیت ونکی:زنان پُݨاں ونکی:نسائی تحریکاں اَتے وِچار ونکی:نسائیت اَتے جذباتیت
نتیا مینن
thumb|"مشن منگل" دے ٹریلر جاری کرݨ دی تقریب وِچ نتھیا مینن
نتیا مینون   (اردو: نتیا مینن) (انگریزی: Nithya Menen) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 8 اپریل 1989ء) ہِک بھارتی فلمی اداکارہ ہِن اَتے ڳائیکہ ہِن۔ جیڑھی بنیادی طور تے ملیالم، تیلگو، تمل اتے کنڑ فلماں وِچ کَم کرین٘دی ہِن۔ اوہ تیلگو فلماں گوندے جیری گالانتہائندے، ملی ملی ایڈی رانی روجو اتے مرسل کِیتے ترے فلم فیئر اعزاز برائے بہترین تیلگو اداکارہ گِھن چُکّی ہِن۔
ایوارڈز اَتے نامزدگیاں
thumb|نتیا مینن 65 ویں فلم فیئر ایوارڈز ساؤتھ دی تقریب دے موقع تے
حوالہ جات
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی ڳائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:بھارتی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:ہندی ٻولی دے ڳائیک ونکی:ہندی سینما ونکی:فلمی ڳائیک
ونکی:ملیالم ڳائیک ونکی:ملیالم اداکارہ ونکی:تیلگو ڳائیک ونکی:تیلگو اداکارہ ونکی:بھارتی فلمی اداکارہ ونکی:بھارتی اداکاراہ
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
==میݙا پیو فداحسین گاݙی (کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)==
کوہ یورال
کوہ اورال دا پہاڑی سلسلہ
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
میں کݙاھیں وی "جڳ ݙیہاڑیں" دے چکر وچ نئیں پیا۔ روز سوشل میڈیا تے کئی ناں کئی اینجھا جڳ ݙیہاڑا ہوندے۔ پتہ نئیں کیوں اَڄ "فادر ڈے" اُتیں میکوں اپݨے پیو فداحسین گاݙی دی یاد ساوݨ دے ٻاکر مینہہ وانگ ترُٹ کنیں آندی پئی ہے۔ تھی سڳدے میݙے مَن وچ کوئی غُبار ہووے، جیڑا کہیں مونجھ مونجھاری نال ماندا ہووے ۔ کتھائیں آپݨے آپ دا یقین ڈھلمل ہووے۔ آہدن اینجھے ویلھے وَچھڑے سڄݨ ٻہوں یاد آندن۔ پراݨے پَھٹیں کوں کھرونڈݨ تے دل کریندے۔ درد کوں دوا بݨاوݨ دا دل کریندے۔ جو وی ہووے پر اڄ یادیں دی رم جھم ہے۔
انہیں کھنڈریں پُنڈریں یادیں کوں سیدھ ݙیوݨ کیتے لازم ہے جو میں پیلھے کُجھ اپݨے پیو دے ڄم پل دی جاہ (اپݨی وستی) بارے ݙساں جیڑھی آپ ہک یاد دے دھوئیں دی لکیر وانگ میݙے چیتے وچ آویندی ہے۔
کوہ یورال
اے سلسلہ ایشیا تے یورپ دے درمیان سرحد سمجھا ویندے۔ ایں سلسلے دی بلند ترین چوٹی نارودنایا ہے جیندی بلندی 1,895 میٹر ہے۔ اپݨی لمبائی تے چوٹیاں دے سلسلے دی وجہ توں کوہ یورال کوں سنگدار پٹی وی آکھا ویندے۔
میݙا پیو فداحسین گاݙی(کِھنڈرے پُنڈرے یادیں دے کُجھ ٹوٹے ݙلاں)
اے تونسے دی سنگھڑ نائیں دی اُبھی کندھی دی ہک دمانی وستی گاݙیں دی ڳالھ ہے۔ ایں وستی دے چار چودھاروں وݙے وݙے لٹھوں آلے بند بندوڑے ہوندے ہئین۔ ہُݨ تاں ساݙی وستی چشمہ نہر آڳئی تے ہر پاسیوں زہر سیتی ساول ای ساول اے تے پورا لینڈ سکیپ وٹیج ڳئے۔ پُراݨے ویلھے اے پورا وَسبہ سنگھڑنائیں نال آباد تھیندا ہئی۔ اے نائیں گاݙیں دی وستی کنیں کُجھ میل پچھادھوں کالے ݙراکلے روہیں کنیں ساوݨ دے موسم وچ شوکدیاں پوکدیاں آنداں ہن تے وت کریہہ دی ماری تسی دَمانی بھوئیں جل تھل تھی ویندی ہئی۔ لوک ایں نائیں دے پاݨی اڳوں وکڑے ٻدھ اُنہیں دا مُنہ موڑ اپݨے بند بندوڑیں دو گھن ویندے ہن۔ ہر بند بندوڑہ ایں نائیں دے پاݨی نال بھریج ہک نکی جھئیں جھیل وانگوں بݨ ویندا ہئی جیندے وچ وت اڳلے کئی ہفتے ٻال ٻلورے دھاندے تے پاݨی دی کھیݙ ہیٻو ہی کھیݙدے ریہہ ویندے ہن۔  کݙاھیں کݙاھیں اے نائیں رات ویلھے آ ونڄے ہا تاں تانگھی اُٻالھے ڄٹ لالٹین چا وکڑے تے بند بندوڑیں دو بھڄن ہا۔ لالٹینیں دی انہیں نمہیں نمہیں، بھڄدیں درکدیں لاٹیں نال پورا منظر جادوئی تھی ویندا ہئی۔ جݙاں وت ٻہوں پریں کنیں آندے ڄٹیں دے سݙے ہوکے کنیں وچ پوون ہا تاں اے جادو کُجھ ٻیا ودھ ویندا ہئی۔
وستی دی اُبھی کندھی اُتیں چھیکڑی گھر ساݙا ہوندا ہئی۔ نائیں تے ٻوݙ دے ݙر کنیں میݙے پیو لڳ بھڳ تریہی (30) فُٹ اُچا تھلا مروایا ہئی جیندے اُتیں ݙو پکے کوٹھے ہن جنہیں دا مُنہہ پوادھ دو ہئی۔ ساݙے گھر دے سامہݨے دا منظر کُھلا ہوندا ہئی۔ جݙاں چن دی چٹی چوڳ چوڈھویں رات کوں اَساں ٻاہروں کھٹڑے سَٹ سُمہدے ہاسے تاں ساݙی وستی دی جھنگی، لٹھیاں، وݨ ہک اولے وانڳ ݙسدیاں پیاں ہوندیاں ہن۔
بند بندوڑیں وچ جݙاں نائیں دا پاݨی سُک ونڄے ہا تاں بھوئیں سییا چا گھندی ہئی۔ ایہو ویلھا ہوندا ہئی جݙاں ٻال شوق نال سُلیمانی جیکݨی مٹی دے ݙاند، اُٹھ تے گھوڑے بݨیدے ہن۔ میݙی اپݨے پیو دی پیلھی یادواشت ایں ویلھے نال جُڑی ہوئی ہے۔ میݙی عمر کوئی اڈھائی ترائے سال ہوسی۔ میݙا پیو ہائی سکول ٹیچر ہئی۔ ایں موسم وچ گرمیں دیاں چُھٹیاں ہوندیاں ہن تے او وستی آونڄے ہا۔ ساکوں سویل ویلھے نندروں اُٹھاوے ہا۔ جوار دی روٹی نال لسی مکھݨ دا نرہان کر کنیں اساں بھیݨ بھرا اوندے نال اپݨے ہک بند لڳے ویندے ہاسے۔ ایں بند وچ ہک وݙا کیکر دا وݨ ہئی تے کُجھ پریں میݙے پیو دا سرینہہ دا لایا ٻوٹا جینکوں اُٹھیں دی کھاڄ بݨن کنیں روکݨ کیتے اساں سارا ݙینہہ بھڄدے دُرکدے رہندے ہاسے۔ ساݙا پیو ہک کھٹڑا نال چا ویندا ہئی۔ اوندے نال ہک یا ݙو کتاباں وی ہوندیاں ہن۔ اَساں ٻال چیکݨی مٹی دے ݙاند، اُٹھ تے گھوڑے بݨاؤں ہا تے او اپݨی عینک پا کنیں کتاب پڑھدا ریہے ونڄے ہا۔ کُجھ گھڑی باد جݙاں میں جہیں نکے ٻالیں کوں طعنے ملن ہا جو تُہاݙا بݨایا ہویا اُٹھ یا ݙاند چنڳا نئیں تے اَساں رووݨ لڳ پووں۔ اوں ویلھےمیݙا پیو عینک لہا، کتاب ہک پاسیو رکھ کھٹڑے کنیں ہیٹھوں لہے آوے ہا۔ او ساݙے کیتے وت وݙے وݙے سائز دے سوہݨے تے تکڑے ݙاند یا اُٹھ بݨا ݙیوے ہا۔ جݙاں او کڑکدی دُھپ وچ سُک ونڄن ہا تاں ساکوں آکھے ہا جو انہیں اُتے تُساں چڑھ کھڑو اے ہݨ ترٹسن وی ناں ۔۔۔ اینجھے وݙے تے سوھݨے مٹی دے ݙاند تے اُٹھ میں ولا اپݨے پورے جیوݨ نئیں ݙٹھے۔
ہر آدی واسی ، تل وطنی دی کہاݨی اوندے جُھڳے وہیڑے کوں ݙسے مُتوں ادھوری ہوندی ہے۔ میݙے پیو دی اے بَھنی تُرٹی کہاݨی اوں ویلھے تائیں چیتے ناں پوسی جے تائیں میں اوندے ما پیو تے جُھڳے ویہڑے دا مُکھ مہاندرا نہ بݨیساں۔ میݙے ݙاݙے دا ناں سردار خان ہئی تے ݙاݙی دا ناں بلوچݨ مائی ہئی۔ میݙے ݙاݙے دا بھرا مور خاں ہئی۔ اے چھڑے ݙو بھرا ہن تے ہکے ویہڑے وچ رہندے ہن۔ انہیں دیاں زمیناں تے بئی ہر شے اوں ویلھے وانگ سانجھیاں ہن۔ میݙی ݙاݙی ساݙی وستی دی نہی۔ او کُلاچݨ ہئی تے اوندا اصل وسبہ کوٹ ادو سندھ دریا دے کنارے دی ہک وستی ہئی۔ او میݙے ݙاݙے نال شادی کنیں پیلھوں پرنی ہوئی ہئی تے اوندے پیلھے گھر کنیں چار ٻال ہن۔ میݙا ݙاݙا سردار خان اُنہالے کوں جݙاں کچھی لاؤ کرݨ ویندا ہئی تاں اُتھاں میݙی ݙاݙی تے ݙاݙے وچالے بے زور جہیاں عشق ستریج پیا۔ جیویں اوں ویلھے ہوندا ہئی جو طلاق ناں دی کئی شے نہی ہوندی۔ میݙی ݙاݙی وت میݙے ݙاݙے نال اُدھل کیں پرنی۔ جیویں جو آہدن اُدھل ڳئیں دے پیریں ݙوہ ہوندن۔ او شادی دی تھولی مُدت باد ای مر سُتی۔ او ہکی ونڈی ہوئی تریمت ہئی۔ ہک پاسیوں اوندا میݙے ݙاݙے نال بے مثال عشق ہئی تاں ٻئی پاسیوں اونکوں آپݨے ڈڈھوں ڄائے ٻال، وستی تے سَکے سوہرے نہن بُھلدے۔ کچھی دی نسبت سرائیکی وسوں دی اے دمانی وستی کُراڑی تے کریہے دی ماری ہئی۔ اتھو دے لوک وی اونکوں کُراڑے لڳدے ہن۔ ٻس اوندی ذات کیا ہئی ہک مونجھ مونجھاری ہئی، کونج دی کُرلاہٹ ہئی۔ کُجھ ای مُدت باد او ݙو پُتر ڄما کنیں ایں دنیا کنیں ٹُر ڳئی۔ میݙا پیو اوندا وݙا پتر تے چاچا منظور اوندا چھوٹا پُتر ہئی۔میݙے پیو دا ڄمݨا سن 1922 وچ تھیا۔
جے اَماں مونجھی ماندی ہووے، ݙُبھاڳی ہووے، اوندا دل دم دم دردوں ماندا ہووے تاں اوندا لوریاں وی پیڑھ بھریاں ہوندن۔ وݙے پُتر دی حیثیت وچ لامحالہ اے درد پیڑھ، مونجھ مونجھاری میݙے پیو دے کنیں دے رستے اوندے وجود وچ قطرہ تھی تھی سمدی ریہی ہوسی۔ میݙا پیو کوئی چھی سَت وریہیں دا ہوسی جݙاں اوندی اَماں بلوچݨ مائی فوت تھئی۔ اپݨے مرݨ کنیں پیلھوں ہک واری او میݙے پیو نال اپݨے پیکیں ڳئی ہئی۔ میݙا پیو توڑے جو چھوٹا ہئی پر اونکوں کچھی دا منظر، دریا کنارہ تے کھوہ سبھے یاد ہن۔ وت اونکوں کتھاہیں اے ݙونگھا احساس وی ہئی جو اوندی اَماں مرݨ آلی ہے۔ اے منظر تے اپݨا احساس اوں کئی واری ساݙے اڳوں یادیں دی شکل وچ ݙسیا۔
میݙی ݙاݙی دے مرݨ باد میݙے ݙاݙے سردار ہک سچے عاشق وانگ وت بئی شادی ناں کیتی۔ میݙا ݙاݙا ہک ٻہوں وکھرا ماݨس ہئی۔ او ہئی تاں سُنی پر شوق نال محرم دیاں مجلسیں سُݨدیا ہئی۔ او امام حسین کنیں ایتلا متاثر ہئی جو او کالے رنگ دے ݙیہڈے پیندا ہئی۔ اوندے شیعہ ماتمی مزاج کنیں متاثر ہووݨ دی ہک نشانی اے ہے جواوں میݙے پیو دا ناں فداحسین رکھیا۔ ساݙی وستی دے لوک کہیں ویلھے میݙے ݙاݙے کوں کھڑاون ہا تاں آکھن ہا جو اڄ مارکا سیہڑ دی بھاڄی بݨاؤ۔ اوندی یادوشت بلا دی ہئی۔ کلیلہ دمنہ دیاں کہاݨیاں، مولوی لُطف علی دی مثنوی سیف الملوک تے داستان امیرحمزہ اونکوں فرفر یاد ہوندیاں ہن۔ ۔۔ اُنہالے کوں ٻہوں گرمی وچ جݙاں وستی دے لوک اپݨے کھٹڑے چا کہیں ٻہوں وݙے وݨ ہیٹھ آٻہون ہا تاں اُنہیں دا پسندیدہ مشغلہ میݙے ݙاݙے کنیں اے کہاݨیاں سُݨن ہوندا ہئی۔ اوندے سہݨپ دیاں کئی کہاݨیاں ہن۔ مثال کیتے اوں ویلھے میݙا پیو ترائے کلومیٹر پریں سوکڑ دی وستی دے پرائمری سکول وی ݙوجھی یا تریجھی پڑھدا ہوسی۔ اونکوں سکول ونڄݨ دی چَس نہی آندی تے میݙے ݙاݙے نال جھیڑا لا ݙتا جو او ہُݨ سکول نہ ویسی۔ میݙے ݙاݙے اونکوں آکھیا جے توں سکول چُھڑیندیں تاں اے تیݙی مرضی ہے، میکوں کوئی مسئلہ نئیں۔ پر میݙی ہک شرط اے ہے جو توں سکول چُھڑیسیں تاں وت تیکوں اُٹھ چراوݨا پوسی۔ میݙے پیو آکھیا ٹھیک ہے میں اُٹھ چرا گھنساں۔ کُجھ ہفتے گُذرے میݙے پیو دھانہہ کڈھی جو میں کنیں اے اُٹھ نئیں چریندا، ایں کنیں سکول چنڳاں ہے۔
نجیب اللہ نازش
صوفی نجیب اللہ نازش سرائیکی شاعر ہے۔
سرائیکی شاعرصوفی فیض محمد دلچسپ دے پتر ہن۔