cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دراوڑی زباناں
دراوڑی زباناں دنیا دا ہک اہم لسانی خاندان زبان ہے۔ ایندے اچ شامل زباناں زیادہ تر جنوبی ہند اچ ٻولے ویندن۔ ایں خاندان دی قریباً 73 زباناں برصغیر تے دنیا دے کئی حصیاں اچ ٻولے ویندن۔ خصوصاً جنوبی ہندوستان تے شمال مشرقی سری لنکا ، پاکستان، نیپال، بنگلہ دیش، افغانستان تے ایران دے کجھ حصیاں اچ وی ایں لسانی خاندان دی زباناں ٻولیاں ویندن ـ سمجھا ویندے کہ وادئ [[سندھ دی تہذیب]] اچ دراوڑی زبان ٻولی ویندی ہئی ـ انہاں لوگاں کوں دراوڑ آکھا ویندے۔ـ thumb|Dravidische Sprachen زباناں دا ایہ گروہ بھارت دے ہک ٻئے اہم لسانی گروہ ہند یوروپی (انڈو یورپین) زباناں توں بالکل جدا ہے۔
احمد نواز عادل
احند نواز عادل نلی دے ضلع خوشاب دے رہوݨ آلے ہک شاعر ہن۔
نمونہ کلام
میݙی اکھ نوں کائی مکہ دل نئیں لڳدا، تیݙے ماہتاب توں وکھرا
تاہیں خواب وی تکݨ ڳناہ سمجھیندائے، تیں ڈھول دے خواب توں وکھرا
احمد ندیم قاسمی دی افسانہ نگاری
اوویں تاں احمد ندیم قاسمی مختلف اصناف ادب دی تحقیق تے تخلیق وچ مصروف رہے جنہاں وچ نظم، غزل، افسانہ، کالم نویسی، ٻالاں دی کتب، تراجم، تنقید تے ڈرامے وغیرہ شامل ہن۔ لیکن زیر نظر مضمون وچ صرف انہاں دے فن افسانہ نگاری تے بحث تھیسی۔ اگرچہ کوئی وی ادبی تخلیقی شخصیت مختلف اصناف دی تخلیق وچ اظہار تے موضوعات دے کجھ بنیادی رنگاں کوں اہمیت ݙیندی ہے۔ تاہم ادب دی ہک آدھ صنف ہی ایسی ہوندی ہے جس وچ صاحبِ تحریر اپݨے تخلیقی یا نفسیاتی پس منظر دے حوالیاں نال اظہار دی مناسب سہولت محسوس کریندا ہے۔ لیکن نثری ادب وچ افسانہ ہی اوہ واحد صنف ہے جس وچ ندیم دا قلم جولانیِ طبع دے امکانات روشن کریندا ہے۔ انہاں نے افسانیاں دے کئی مجموعے تخلیق کیتے!
ندیم دے افسانیاں وچ زمین تے انسان نال انہاں دی بے پایاں محبت تے وی کھل کے سامݨے آندی ہے۔ انہاں دا تخیل پنجاب دی فضاواں وچ چپے چپے نال روشناس ہے تے ایں نے لہلہاندے کھیتاں، گنگناندے دریاواں تے دھپ وچ جھلسدے ہوئے ریت دے ذریاں کوں ہک نویں زبان دی ہے، نویں معنویت عطا کیتی ہے۔ پنجاب دی رومانی فضاء تے اتھاں دے لوگاں دی معصومیت و زندہ دلی، جرات و جفاکشی تے خدمت و ایثار دی تصویراں انہاں دے افسانیاں وچ آخر لازوال تھی گئیاں ہن۔ انہاں دے ہاں غم و غصے، تعصب و نفرت تے تنگ نظر و تشدد دا شائبہ تک نی۔
ڄام ایم ڈی گانگا
جام ایم ڈی گانگا سرائیکی دانشور ہے، سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
سرائیکی ترانہ
سرائیکی ترانہ... جام ایم ڈی گانگا
ــــــــــــــــــــــــــــــــ
استحکام وطن دی ضمانت سرائیکستان
کورس.... سرائیکستان سرائیکستان
ــــــــــــــــــــــــــــــ
اینکوں اپݨے پیریں اسّاں ٹور ݙتوسے
تن من دھن اے دیس بہاول پور ݙتوسے
ݙُکھ ھے بُھل گِن قوم سرائیکی دا احسان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کئیں دل دیاں کالیاں کوٹھیاں مانجاں کائینی
ملک ہا سانجھا پر ہݨ ساڈیاں سانجھاں کائینی
ایں واروں تاں ملک اچ نفرت دائے طوفان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ترائے کاریں دے ہک ٹریکٹر دا ھے ٹائر
بس کر وُئے ہݨ تخت لاہور آ ظلمی فائر
آخر ہک ݙینھ گِھن گِھنسوں اپݨی پہچان
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ہݨ نہ چلسی ٻیا کُئی سازش دا منصوبہ
ایندا ہک ھے سوھنڑاں حل سرائیکی صوبہ
ونݙ ݙے ساکوں حصہ کر نہ توں پریشان
گانگا دیس ھے اپݨا جندڑی واری رکھسوں
دیس دے وچ گِھن صوبہ اپݨا سنواری رکھسوں
ساڈی پاک وطن تے ھے پئی جند قربان
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
اشفاق عارض
اشفاق عارض سرائیکی شاعر ہے۔
شعر
ظرف رکھ اتناں وسیع چند لفظ کہیں دے ماء ونجن
ظرف کوں جے حرف دی کائینی طلب گالہیں نہ کر
اشفاق عارض
ݙوہڑہ
بنڑ مورنڑ شہر نگر تیڈے۔تیڈے قرب دی چاہ تے چھج ویچم
میڈے پوہ دے پندھ انڑ گینڑویں ہن بیا ہاڑ دی بھاہ تے چھج ویچم
تیڈی جھوک کوں لگدن دگ جتلا کھڑ ھک ہک راہ تے چھج ویچم
ہر کوچہ کیچ لگےعارض میں جئیں جئیں جاھ تے چھج ویچم
میڈا بٙھرم جہان تے بٙچ پووے تٙگ قُرب دی آڑ تے پٙئی راہوے۔
ہٙر میل تے رسماٙٙ جھالو بٙݨ روح رٙسم دی باڑ تے پٙئی راہوے۔
بٙئی ہُجت نہ مٙن کئ عارض دی پٙر پٙت اٙگواڑ تے پٙئی راہوے۔
ہوویں سامݨے ہٙر ہِک پٙل میڈے سِک سئیں کوں تاڑ تے پٙئی راہوے
شاعر۔۔۔۔۔۔اشفاق عارض
غزل
میں ڈِٹھیمی کون کہڑے دگ تلک ویندا کھڑے
ایں جہان ءچ ہر بشر ہیں جگ تلک ویندا کھڑے
تونڑیں جو ساہ ساہ اوندا شاہ رگ تلک ویندا کھڑے
لب تےحی علی الفلاح دی گالھ پر واعظ دا دل
دور توں آئ دول دی دھگ دھگ تلک ویندا کھڑے
پیو جو سمجھیندے تاں پُتر اہدا کھڑے چپ کر تے بہہہے
یعنی کے ہُنڑ پتر پِیو دی پگ تلک ویندا کھڑے
دور_حاضر دی حقیقت کر ڈتِم عارض بیاں
اشفاق عارض
کن گوشی
اپنڑا هک انشائیه "کن گوشی" دیاں کجھ لائناں سرائیکی دےهر استاد الشعراء دی نذر
اکثر میں حیران تھینداں جو استاد سکول ویندا پیا هونے ت شاگرد ولیا آندا هونے پته نی استاد لیٹ هے یا شاگرد کوں کوئ ضروری کم یاد آ گۓ? خیر استاد بنڑنڑ لو چھمکیں دا نهران ضروری هے پر سرائیکی ادب اچ اے ضروری نی بلکه میں تاں اینجھےشاگرد ڈٹھن جیهڑے استاد الشعراء کوں آهدن استاجی بندے دا پتر بنڑ.ت اینجھے استاد الشعراء وی ڈٹھن جیهڑے شعر آکھنڑ توں پهلے استاد الشعراء بنڑ گئن. تساں آکھسو شعر آکھنڑ توں پهلے? جی جناب شعر آکھنڑ توں پهلےاو صرف ڈوهڑے ونڑدے هن.ڈوهڑے دی اے رحمدلی هے جو ایکوں لسی آلی کار پتلا کرو ویندے کرو ویندے.ایکوں ڈوڑا کر تے ڈوهڑے ست رنگی تڈی آلی کار ونڑو ویندے. جیویں طالبعلم دی کن پکڑ تے هئیت تبدیل تھی وینی هے غرور کا سر نیچا, کن هتھیں اچ, هتھ کنیں تے, ساه ناسیں اچ ت خون یکا منه تے تے منه یکا گوڈیں اچ پر پیر زمین تے گل خان بنڑ ت نه جنبد گل خاں جنبد.ایویں ڈوهڑے نال وی تھی سگدے تڈی آلی کار چھیکڑی پٹی اکھوڑ ت پٹھی کن گوشی ڈے ت پهلی لائن اچ ت پهلی پٹی اکھوڑ ت سدھی کن گوشی ڈے تے چھیکڑی لائن اچ مطلب کن هتھیں اچ ت هتھ کنیں تے منه یکا گوڈیں اچ ایں هک نواں ڈوهڑا ایجاد تھی ویندے پر اے کم صرف استاد شاعر کر سگدن بچوں کی پهنچ سے دور رکھیں. ڈوهڑا سرائیکی وسیب دا شناختی کارڈ ت نویکلی صنف هے.جیندے وچ بیٹ, وسیب, مونجھ, تس,جالیں دے پرو چھل ت عوام ان پڑھ.جیندےوچ ٹوبھے اتیں زناور ت بندے کٹھے پانی پیندے نظردن تے گودا گیری. آصف اعوان آهدے جیهرا شاعر ڈوهڑا وی بےوزن لکھدے اوندے کولو عزرائیل وی ڈردے ڈیکھیں چرک تئیں جیسی پر اوندے مرنڑ توں پهلے ڈوهڑه مرسی لیکن میں آهداں استاد الشعراء کوں ڈوهڑے دا احسان سمجھنڑا چاهیدے کیوں جو کجھ استاد ایکوں نویکلی صنف آکھ ت ٹکر کھاندے ره گئن ت اج کجھ پیراسائٹ شعراء اسمان ت تھک سٹ کے چندر میلا کر ت استاد بنڑنڑ چاهندن پر هن کن گوشی دے ڈا دے
منصور شانی ( آلیاں بھنوالیاں)
March 8 at 11:18 PM
ہریاݨہ
ہریاݨہ شمالی ہندوستان دی ہک ریاست اے جیہڑی 1966ء اچ مشرقی پنجاب اچوں انج تھئی ہئی۔ بھارت دی ایں ریاست اچ وسیب دے سرائیکی مہاجرین کثیر آبادی اچ وسدن جنہاں دا تعلق ملتان، سرڳودھا تے دیرہ غازی خان ڈویژن نال زیادہ تر ہے۔
جنوبی پنجاب
سرائیکی وسیب دے 13 ضلعیاں تے مشتمل ہک انتظامی یونٹ جیندے انتظامی مراکز ملتان تے بہاولپور ہن۔ انہاں شہراں وچ جنوبی پنجاب سول سیکرٹریٹ قائم اے جتھوں ایں وسیب دا انتظام چلایا ویندے۔ جنوبی پنجاب دے 13 ضلعیاں دا انتظامی سربراہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری جنوبی پنجاب سݙیندے۔ موجودہ ایڈیشنل چیف سیکریٹری دا ناں کیپٹن ریٹائرڈ ثاقب ظفر ہے۔ جنوبی پنجاب دا ایڈیشنل آئی جی پولیس وی وکھرا اے جیندا ناں ڈاکٹر احسان صادق اے تے اے وی سول سیکرٹریٹ جنوبی پنجاب دے ماتحت اے۔
قصّے دے ارکان
سرائیکی مطبوعہ قصیاں دی سب توں پہلی کتاب ایف۔ ڈبلیو سکیمپ دی ’’ملتانی سٹوریز‘‘ ہے۔ آرسی ٹمپل تے ایف۔ ڈبلیو سکیمپ تے سرائیکی علاقیاں دے قصے آکٹھے کر تے رومن رسم الخط وچ چھاپے۔ اِتھوں سرائیکی لوک قصیاں دے مطبوعہ مواد دی روایت اڳاں ٹردی ہے۔
سرائیکی نثری قصیاں دے سمل کوں سنبھال سلسلے وچ ۱۹۶۶ء وچ ظامی بہاولپوری دی کتاب ’’چھرکے‘‘ کتاب مرکز، سرائیکی زبان تے ادب، بہاولپور توں شائع تھئی۔ ایندے وچ لوک قصے/ کہاݨیاں محفوظ کیتیاں ڳئیاں۔ ’’وسدیاں جھوکاں‘‘ ستمبر ۱۹۷۱ء، مرتبہ، خان رضوانی، ایں ادبی شمارے وچ لوک کہاݨیاں شامل ہن۔ ۱۹۷۹ء وچ اشرف بزدار دی کتاب ’’سرائیکی لوک قصے‘‘ شائع تھئی تے ایہ کتاب اِنڈس پبلی کیشنز، ڈیرہ غازیخان دی طرفوں چھاپی ڳئی جیندے وچ ۱۸ قصے شامل ہن۔ ۱۹۸۱ء وچ طاہر غنی دی کتاب ’’ہک ہا بادشاہ‘‘ شائع تھئی۔ فِکری فنی حوالے نال ایہ قصے ٻہوں معیاری ہن تے انہاں قصیاں کوں بیان کرݨ دا انداز ٻہوں خوبصورت ہے۔ انہاں قصیاں وچ منظر نگاری، مکالمے، کردار، جذبات نگاری تے جزئیات ٻہوں عمدہ ہے۔ کہاݨیاں دا پلاٹ مضبوط ہے۔ ایہ قصے سرائیکی وسیب دی وسیبی معاشرت، سیاسی سماجی صورتحال تے لوک دانش دا بہترین نمونہ ہن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
سلیم انسب
سلیم انسب دی ہک سرائیکی لکھت درج ذیل اے:
نمونہ کلام
آ ڑی سینگی شیدنڑ کھیڈوں
نہ ڑی میکوں خان مریسی
میڈا تاں کم اونویں لاتھے
بوھاری پھیر کے تھاں منجھیساں
بے وی کم کوئی تھوڑے کائنی
کپڑے دھوونڑیں کٹھے تھئے پئین
کم کریندیں شام تھی ویسی
بی بی دا ول سر گھٹیساں
ماء بیمار اے تانگھ اچ ہوسی
اتھوں بچدی روٹی چیساں
نکڑی بھینڑ اے اماں تے میں
رل مل تھوڑی تھوڑی کھاؤسوں
نام اللہ دا گھن سم پوسوں
او ڈیکھ بی بی ہنڑ وی ساکوں
کاوڑ دے نال ڈیہدی پئی اے
اچھا بختو اللہ حافظ
اچھا رانڑو اللہ بیلی
(سلیم انسب)
ہربرٹ ایڈورڈز
[ ہربرٹ ایڈورڈز، ملتان ۔۔۔ مول راج دا محاصرہ تے دمانی پٹھاݨ۔ بلوچ ]
لکھت: مشتاق ڳاݙی
ہربرٹ ایڈورڈزملتان دے دیوان مول راڄ دے خلاف جنگ تے محاصرے دا ہک اہم انگریز کردار ہئی۔ اپریل 1848 جݙاں ملتان وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے ݙو ملازم، جیڑھے قلعے دیاں چاٻیاں تے کنٹرول گھنݨ کیتے آئے ہوئے ہن، اُنہیں دا ملتانی سپاھیں قتل کیتا تاں ہربرٹ ایڈورڈز اوں سَمے بنوں وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا پولیٹیکل اسسٹنٹ ہئی۔  اے او ویلھا ہے جݙاں پیلھی اینگلو سکھ وار یا بھیڑی پچھوں  لاہور وچ سکھ دربار اُتے ایسٹ انڈیا کمپنی دا غلبہ ہئی تے اُتھاں انگریز ریذ یڈنٹ ٻہندا ہئی۔ ایں طرانح نال بنوں تے دیرہ اسماعیل خان اُتے لاہور دے سکھ دربار تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے پولیٹیکل ایسسٹنٹ دا سانجھ اقتدار ہئی۔ دیرہ اسماعیل خان دیاں حداں اوں ویلھے مور جھنگی تائیں ہئین تے اڳوں سنگھڑ شروع تھی ویندا ہئی جیڑھا جو مول راج دی عملداری وچ آندا ہئی۔ جݙاں مُلتان وچ اُنہیں ݙو انگریزیں دا عید گاہ نالوں قتل تھیا تاں اے ہربرٹ ایڈورڈ ٹٻی قیصراݨی دے اُبھیوں دیرہ فتح خان پتݨ اُتے موجود ہئی۔ اینکوں اتھاں انگریز افسریں دے قتل دی خبر پڄی تاں آپ ہوݨیں اڳلے پنج مہینے دمان (جینکوں انگریز ٹرانس انڈس لکھدن) وچ کوݙی کوݙی کھیڈے ریہے۔ اینکوں کمپنی بہادر ہدایت کیتی جو مول راج تے ملتان دے خلاف فوجی مہم اڳلے پنج مہینے تائیں ممکن نئیں، ایں کیتے اوندا کم اے ہے جو او دیرہ اسماعیل خان تے بنوں تے قبضہ رکھے تے سنگھڑ، دیرہ غازی خان تے کوٹ مٹھݨ کوں مول راج کنیں چھکے۔ ایں کم وچ اوں سدو زئی پٹھاݨیں، وزیریں، کلاچیں، اُستراݨے، کُنڈیں، قیصراݨیں، کھوسیں، گورچاݨیں، دریشکیں، مزاریں کوں اپݨی فوج وچ بھرتی کیتا۔ اڳلے پنج مہینے (اپریل ۔ ستمبر1848) دمان وچ اے چھک تاݨ چلدی ریہی۔ دریا سندھ دے اروار ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج تے پار مول راج دی فوج امہݨے سامہݨے کھڑیاں ریہاں تے لُک چھپ کیتی رکھی۔ اوں ویلھے دمان وچ چھڑے اسد خان نتکاݨی تے جلال خان لغاری مول راج دا ساتھ ݙتا۔ چھیکڑ وچ ستمبر 1848 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی مُلتان دے قلعے دی فتح کیتے فیروز پور چھاؤݨی کنیں، بہاولپور دے رستے اپݨی فوج بھیڄی تے اے دمان کنیں سندھ پار تھل جھڳٰندا چناب پُجاں تے اونکوں پار کر کنیں ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج نال ونڄ رلیا۔ ایندے نال دمان دے پٹھاݨ تے بلوچ ہزاریں دی تعداد وچ مول راج دے خلاف بھیڑی تے ملتان دے  محاصرے وچ شریک ریہے۔ نواب بہاولپور دی پوری فوج ملتان تے مول راج دے خلاف ایں مہم وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال شریک ریہی۔ ہربرٹ ایڈورڈز ایں سارے معاملے اُتے وت ہک کتاب لکھی جیندا ناں " One Years on Punjab's Frontier" ہے جیڑھی 1851 وچ لندن کنیں چھپی۔ ایں خدمت دے نتیجے وچ اینکوں وݙے خطابات تے انعامات ݙتے ڳئے۔ اے ہک شدید مذہبی عیسائی ہئی تے کٹر پروٹسٹنٹ ہئی ۔  ایندیاں کُجھ پیٹنگز نال اٹیچ ہن۔
تاریخ خلافت
آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم دی ذات کوں دنیائے اسلام وچ مرکزی حیثیت حاصل ہئی۔ آپ ﷺ مسلماناں کیتے مذہبی پیشوا ہن تے دنیاوی امور وچ وی انہاں دی رہنمائی فرماتے تھے۔ افواج کی سپہ سالاری، بیت المال نگرانی تے نظم و نسق دے جملہ فیصلے آنحضرت ﷺ دی مرضی تے ہدایت دے بموجب تھیندے ہن۔آنحضرت ﷺ دے وصال دے بعد اس اسلامی مرکزیت کوں برقرار رکھݨ کیتے  آپ ﷺ دے جانشین مقرر کرݨ دا جو طریقہ اختیار کیتا گیا اونکوں انتخاب خلافت آہدے ہن۔ پہلے پنج خلفاء ’’ حضرت ابوبکر رض، حضرت عمر رض، حضرت عثمان رض، حضرت علی رض تے حضرت حسن بن علی‘‘ کوں عہد خلافت راشدہ دے ناں نال یاد کیتا ویندا ہے کیونکہ انہاں دے نائبین رسول نے قرآن و سنت دے مطابق حکومت کیتی تے مسلماناں دی مذہبی رہنمائی وی احسن طریقے نال کیتی۔ اور ہر طرح توں اے خلفاء اللہ تعالیٰ دے بعد اہل اسلام دے سامݨے جوابدہ ہن۔ تے انہاں دا چناؤ موروثی نہ ہئی بلکہ وصیت/اکابر اصحابہ رض دی مشاورت نال انہاں دا انتخاب کیتا ویندا ریہا.
حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہٖ وسلم بحیثیت بانی خلافت اسلامی، 570ء توں 632ء
خلافت راشدہ دی مدت فقط 30 سال رہی۔ حضرت علی رض دی شہادت تے امام حسن بن علی دی دستبرداری دت بعد شام دے حاکم حضرت امیر معاویہ رض خلیفہ بݨ گئے۔ تے اس طرح اے خلافت ملوکیت دی طرف چلی گئی۔ تے خلیفہ نے ہک بادشاہ دی حیثیت اختیار کر گھدی۔ جیہڑا کہیں دے سامݨے جوابدہ نہ ہئی۔ اس دے علاوہ خلیفہ دا چناؤ موروثی بنیاداں تے تھیوݨ لگا۔ عالم اسلام تے تقربیا نوے سال تک بنو امیہ نے حکومت کیتی جنہاں دا دار الخلافہ دمشق ریہا۔۔ بنو امیہ دے دور وچ عمر بن عبدالعزیز رح ہک ایسے خلیفہ ہن جنہاں نے خلافت راشدہ دے طرز تے حکومت کیتی تے خلیفہ راشد سݙویجے۔ اس دے بعد بنو عباس بر سر اقتدار آئے۔ انہاں دا دار الخلافہ بغداد ہئی۔ انھاں نے تقریباً 500 سال تک حکومت کیتی۔ خاندان بنو عباس دی حکومت دا خاتمہ ہلاکو خان دے ہتھوں تھیا۔ بنو عباس کولوں خلافت دی منتقلی ترکان عثمان وچ تھئی جیہڑی 1924ء تک سقوط خلافت تک قائم رہی تے اتحادی قوتاں نال سو سال دے معاہدے دے تحت ختم تھی ڳئی.
محمود اشرف عثمانی
مفتی محمود اشرف عثمانی (14 مئی 1951 - 27 فروری 2022) ہک پاکستانی اسلامی سکالر، مصنف تے دارالعلوم کراچی دے دارالافتاء دے سربراہ ہن۔
اشلوک
اشلوک ݙوں یا ݙوں توں ودھ مصرعیاں دی ایجھی نظم کوں آکھیا ویندے جیکوں کہیں اللہ آلے بزرگ لکھیا ہووے۔ ایندے وچ موضوع مواد کوئی پابندی کائنی ۔ حمد نعت وغیرہ کنوں لاتے کہیں ظالم دے ظلم تے قہر توݨیں دیاں ڳالھیں ملدئن۔
خواجہ فرید الدین مسعود گنج شکر دا کلام اشلوکاں دی شکل وچ ہے۔ انھاں دے اشلوک کہیں خاص کتاب دی شکل وچ ہتھ نھیں لڳے بلکہ محفوظ وی نھیں رہ سڳے۔ البتہ کجھ اشلوک سکھاں دی مذہبی کتاب "گروگرنتھ جی '' وچ ضرور شامل ہن۔ ایہ اشلوک سکھاں ے مذہبی رہنما بابا گورونانک نے کوٹھیوال آتے کٹھے کیتے ہن۔ تے انھاں کوں آپݨی ہک بیاض وچ لکھ گھدا ہائی۔ ایہ اشلوک بابا فرید الدین گنج شکر دی وفات دے بعد کٹھے کیتے ڳئے ہن۔ ایہ بیاض سکھاں دے ہک رہنما گورو ارجن دیو دے لڳی تاں اُنھاں اشلوکاں کوں گورو گرنتھ جی وچ شامل کر چھوڑیا۔ ایہ تقریباً ترائے چار سو سال بعد شامل کیتے ڳئے ہن۔
بابا فرید الدین سرائیکی زبان چنگی طرحاں ڄاݨدے ہن۔ تے سرائیکی اشلوک وی انھاں دے لکھے ہوئے ہن۔ بلکہ انھاں اشلوکاں وچ فارسی، عربی، سرائیکی ہندی زبان دا ہکو جیہا اثر پاتا ویندے۔ تے انھاں دا مٹھاج وی خوب ملدے۔ بابا فرید الدین مسعود گنج شکر  دے اشلوکاں وچ انھاں دی شاعری دا نگ ݙیکھ سڳدے وے:
فریداؔ کالے میݙے کپڑے ، کالا میݙا ویْس
گناہیں بھریا میں پھراں ، لوک آکھن درویْش
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
درد بھری شاعری
""""""""غزل""""""""
چارچودھاروں ہےبھاکنتےجلوں؟
خواب تھی گۓہن سُواکنتےجلوں؟
اےضرورت میں تاں گونگاتھی گیاں
توں تاں گونگی نئیں الا کنتےجلوں؟
پیاردا رستہ وی بہوں پرپیچ ہے
اےمیڈی دلڑی ڈساکنتےجلوں؟
میں جڈا
غزل
کہیں تری دیاں  تاریاں  تردا  ودا ہا
جیت دی سک اچ ول ول ہردا ودا ہا
ظالم آں اونکوں وی گولی مارݨی ہئی
جو  تتر    فی الحال   نتردا   ودا   ہا
ماء اوندی تاں جیندیں جی مرگئی ہوسی
لیہہ مویا ہا  دشمن  اپݨی  نفرت  توں
ســـاکوں اپݨا  پیار    پکردا    ودا   ہا
اوندے جال اچ اتنامچھی پھاتھی ہئی
خوشی توں او شخص اݙردا ودا  ہا
رات اونکوں میں چرکے تئیں پیا یاد کیتے
دل میݙے توں شیت  وسردا ودا ہا
ستویویں دا  چندر  ابھردا  ودا  ہا
جاویدآصف
عرصہ تھی گئے گھر ءچ پئے ھیں ۔۔
ڈائنڑ ڈرایائے  ڈر  ءچ  پئے ھیں ۔۔
مونجھ ھے گاھلی گل ءچ پئے گئی ۔۔
مونجھ دے گندے شر ءچ پئے ھیں ۔۔
بغض پلیت محل ءچ راھندھے ۔۔
سدھے لوک ھیں جھر ءچ پئے ھیں ۔۔
نفرت پینگھ رسائی  ھے اے جھئیں ۔۔
وسوں چھوڑ کے بر  ءچ پئے  ھیں ۔۔۔
بکھ توں  ساغر  نکڑے  مردین ۔۔
ایویں لگدے تھر  ءچ  پئے  ھیں ۔۔
شاعر ملک امتیاز احمد ساغر
ماڑی انڈس
ماڑی انڈس (انگریزی, Mari Indus) پاکستان دا ہک آباد مقام اے جیہڑا سرائیکی وسیب دے ضلع میانوالی وچ واقع ہے۔
جغرافیہ
ماڑی شہر یا پراݨی ماڑی دریا دے کنارے پہاڑ دی ݙو شاخاں دے درمیان ہک وادی وچ ہے۔۔ ایہ شہر سڑک توں نظر نی آندا۔البتہ کالاباغ دے دریا دے کنارے توں ایں شہر دے کجھ آثار نظردن- سڑک دے رستے ونڄوں تاں ماڑی انڈس دے قریب ہک وݙا موڑ آندے، اوں موڑ توں مشرق وچ پہاڑ دے ݙو حصیاں دے درمیان ہک تنگ درہ ہے۔ درے وچوں گذروں تاں سامݨے ماڑی شہر ہے۔ ایویں لڳدے جیویں ایہ شہر ہک پیالے دے اندر ہے۔۔
تریخ
ماڑی شہر ضلع میانوالی دی سب توں قدیم وستی ہے۔ کھٻے پاسے پہاڑی دی چوٹی تے ݙو بہت قدیم مندر بݨے ہوئے ہن۔ انہاں مندراں دے بارے بہت کم لوگ معلومات رکھدن۔ انہاں مندراں دا ذکر ہندواں دے مذہبی کتاباں بھڳوت گیتا تے مہابھارت وچ وی ملدے۔ انگریز محقق گریئرسن دے مطابق  مہابھارت دے مرکزی کردار پانڈؤاں نے اپݨے جلاوطنی دے دور وچ اے مندر تعمیر کرائے۔ جݙݨ پانڈؤاں نے اپݨے بھراواں کورؤاں توں جوئے وچ اپݨی سلطنت تے ذال ہر گھدی تاں اتھاں آکے پناہ گھدی۔ بہت ساری روایات وچ ہے کہ ایہ مندر اڄ توں ہزاراں سال پہلے ھندؤاں دے ݙو شاھی خانداناں، کورؤاں تے پانڈؤاں دے درمیان تھیوݨ والی جنگ مہابھارت دے دور دے ہن۔
عمارتاں دی تعمیر وچ کنجور پتھر استمعال کیتا ڳیا ہے جیہڑا خوشحال ڳڑھ توں کشتیاں دے ذریعے گھنایا ڳیا۔ اونہی دور وچ تعمیر تھیوݨ والے عمارتاں، قلعہ کٹاس راج تے قلعہ کافرکوٹ وچ وی ایہے پتھر استمعال کیتے ڳئے ہن۔ ہندو راج دا دار الحکومت دریائے سندھ دے کنارے آباد صوابی شہر ہئی۔ پاکستان بݨݨ توں پہلے ویساکھی دے ݙینہاں وچ ہر سال ماڑی وچ میلا لڳدا جیندے وچ ہندوستان بھر توں ہندو زائرین شریک تھیندے۔ ایہ جگہ میانوالی شہر توں کوئی لڳ بھڳ 45 کلومیٹر دور ہے۔
ہرگوبند کھراݨہ
ملتان دے پتر ہرگوبند کھراݨہ نوبیل انعام یافتہ ہن، انھاں کوں جݙݨ ایہ انعام ݙتا ڳیا تاں اُوں وقت انہاں دے کول امریکی شہریت ہئی تاہم انھاں نے اپݨی ایم اے تک دی تعلیم لاہور اچ حاصل کیتی ہئی. ایں طرح امریکا تے پاکستان انھاں کوں اپݨے ملک دا نوبیل لاریٹ تسلیم کریندن.
نوبیل پرائز دا ملݨ تے حیاتی وہاݨی
برعظیم دے قدیم ترین شہر ملتان دے نواحی علاقے کبیروالہ اچ پیدا تھیوݨ والا ہرگوبند کھراݨہ سائنس دے سرحداں دا بین الاقوامی آئیکون ہے۔ اوہ کیمیائی حیاتیات دے ابتدائی ماہرین وچوں ہک ہن. کھراݨہ دے سائنسی علم توں جینیاتی کوڈ کوں واضح کرݨ اچ مدد ملی ہئی. ہرگوبند کھراݨہ نے پہلی وار مصنوعی جین کوں جمع کیتا تے اوندے ذریعے جینیاتی نمونہ بݨایا جینکوں بائیو برک دے طور تے ڄاݨا ویندے. ایویں کھراݨہ نے مصنوعی جینوم تے مصنوعی حیاتیات دی بنیاد رکھی. انھاں نے جیں مصنوعی جیناں دے طول و عرض کوں بیان کیتا ہئی اوندے تے پندرہ سال بعد پیش رفت تھئی جیندے نال ہݨ ڈی این اے دی ساخت دی کیمیائی لیب وچ جانچ پڑتال کیتی ویندی ہے. اوں سائنسی کم تے انھاں کوں 1968ء اچ نوبیل انعام نال نوازا ڳیا ہئی. کھراݨہ نے 1971ء اچ امریکہ دی نامور یونیورسٹی ایم آئی ٹی اچ تعینات تھیوݨ دے بعد 2007ء تک ریٹائرمنٹ تک اپݨا سائنسی کم جاری رکھا. کئی نسلاں توں سائنسدان گوبند کھراݨہ دے کم دی دانشورانہ حیثیت کوں تسلیم کیتے ہوئے ہن.
1922ء اچ پٹواری گنپت رائے کھراݨہ دے گھر پیدا تھیوݨ والے ہرگوبند کھرانہ نے ملتان وچ سو خانداناں دے ہک چھوٹے جیہے گرانہہ رائے پور جیہڑا کبیروالہ دے نال اے، اچ درخت دے تلے اپݨی تعلیم شروع کیتی. انھاں نے دیوانند آریا سماج ہائی سکول ملتان (مسلم ہائی سکول ملتان) اچ پرائمری تک تعلیم حاصل کیتی. ہرگوبند کھراݨہ نے 1940ء اچ گورنمنٹ کالج لاہور اچ انٹرمیڈیٹ اچ داخلہ گھدا اوندے بعد 1943ء وچ پنجاب یونیورسٹی توں بی اے تے 1945ء وچ ایم اے دی ڈگری حاصل کیتی. 1945ء وچ یونیورسٹی دی سلیکشن کمیٹی نے انھاں کوں rare fellowship نال نوازا جیندے تحت اوہ برطانیہ دی لیور پول یونیورسٹی اچ نامیاتی کیمیاء وچ پی ایچ ڈی دی ڈگری کرݨ چلے ڳئے.
وفات
پی ایچ ڈی مکمل کرݨ دے بعد اوہ 1952ء اچ او یونیورسٹی آف برٹش کولمبیا وین کوور چلے ڳئے. اوندے بعد اوہ یونیورسٹی آف ویسکنوسن انسٹیٹیوٹ آف اینزائم ریسرچ وچ ڈائیریکٹر دے عہدے تے تعینات تھئے. 1966ء وچ انھاں کوں امریکی شہریت ݙتی ڳئی تے انھاں نے اپݨی ساری زندگی امریکا اچ ہی گزاری. 9 نومبر 2011ء اچ وہ میساچیوسسٹ، امریکہ اچ انتقال کر ڳئے.
عاشق بزدار دا تبصرہ
"گھاٹے عشق دے گھاٹے جاتے میں                   تاں وی چم سر اکھیاں چاتے میں" (فرید) عاشق بزدار
کنگرانی
کنگرانی ذات دے لوک پاکستان دے صوبے سندھ، پنجاب، کے پی کے تے ایران چ وی رہندے ہن۔
ہسّی
ملک عبداللہ عرفان ہوراں دی لکھی ہِک اینجھی کہاݨی ڄیہڑی سرائیکی وسیب دی روہی رنگ رنگیلڑی ءچ ٻرہوپلے اباد گراں تے تل وطنی روہیلیاں دے آپتی مُنڈھلے رشتیاں کوں نشابُر کریندی ء۔ وسیبی سݨپ تے ٻرہوپلے ݙڈھپ دی بِھڑاند ءچ عشق دی ہنوکھڑی پِیڑ خواجہ غلام فرید دے ݙوہڑیاں ءچ کیوں واہندی ءِ۔ ایندا جواب عبداللہ عرفان ہوراں اپݨے ایں شاہکار "ہسّی" ءچ ݙتے۔ وسیبی لوک دناوت، آدرماݨ ، دھرتی نال جُڑت تے ٻئے پاسوں وسیب ءچ ٻرہوپلی ابادکاری دا دیہہ رنگ رنگیلڑی روہی کوں بے رنگا کرڳئے، سبھو کُجھ ایں کہاݨی ءچ لبھدے۔ شہزاد عرفان
thumb|سرائیکیSaraiki
مہانڳ انشائیہ
از: ڈاکٹر خالد اقبال
مہانگ کیوں ہے۔ تے ایندا جوڑ کیڑھیاں گالہیں نال اے؟ ایندیاں وجوہات ڈھیر ساریاں تھی سگدیاں ہن۔ پر مہانگ دا سدھا سدھا تعلق غیرب بندے دی کمر نال ہے۔ تاں وَل مہانگ تے غریب بندے دی کمر‘ ڈوہاں تے آفرین ہے۔ تھپکی غریب بندے دی کمر کوں اِی ڈیونی چاہیدی ہے کیوں جو مہانگ تیر دی طرحاں اسمان آے پاسے رُخ کیتی کھڑی ہے۔ تے غریب بندے دی کمر کمان تھئی ویندی ہے۔ پر اے وی آکھنا سولہاں آنے ٹھیک کینی جو مہانگ دا اثر صرف غریب آدمی دی کمر تے اِی پوندا پے۔ کیوں جو جیہڑا ہتھ پہلے بغیرا کہیں اَجھک دے کہیں ریڑھی آلے دی چھابڑی اِچ پے ہوئے فروٹاں آلے پاسے تیزی نال ودھدا ہئی‘ ہُن کنبھ ویندے۔ بلکہ اکثرتاں شے دار ریٹ سُن کے ہتھ کھیسے آلے پاسے ولذے تے جیب اِچ پورے پیسے نہ ہوون پاروں ہتھ کھیسے اِچ اِی رہ ویندے۔ کھاون پیون دیاں چیزاں دے ریٹ سُن کے اَکھیں پتھر تھی ویندن۔ دماغ چکر اویندے۔ دِل گھبراویندے‘ تے پیر کنبھن لگ پوندن۔ سئیں خواب ادراکی ہوراں آدھن ایکوں آہدن۔ غریب بندے دی قوتِ خرید دا گھٹ ہوونا۔ جنہاں لوکاں دی قوتِ خرید مضبوط ہے۔ اُنہاں کیتے مہانگ کیا ہے؟ ہک بے مقصد سوال ہے۔ اے وی سچ ہے جیکر کھیسے اِچ پیسے ہوون تاں ول مہانگ کجھ وی کینی۔ کڈاہیں کڈاہیں پُر رونق بزاراں کوں ویکھ کے شک تھیندے جو شایت اے رونق بے وقوف تے گرم کھیسے آلے خریداراں پاروں ہے جیویں ہر شے دیاں بہوں ساریاں قِسماں ہوندن ایویں ای مہانگ دیاں وی بہوں ساریاں قِسماں ہن۔ مثلاً مصنوعی مہانگ جیہڑی ذخیرہ اندوزاں تے ناجائز منافع خور لوکاں دے دم نال پھلدی پھُلدی ہے۔ موسمی مہانگ عید یا کہیں خاص تہوار تے خود خریدار پیدا کریندن۔ کیوں جو ”شوق دا کوئی مُل کینی“ دے اصول تے عمل کریندے ہوئے شوقین حضرات بغیر کہیں لوڑ دے چیزاں مُل گھن تے مہانگ کوں ودھیندن۔ ایں طرحاں مہانگ اِچ وادھے دا سبب ہے۔ ایں طرحاں اَساں آکھ سگدے ہَیں جو مہانگ اِچ وادھے دے ذمہ دار فضول خرچ ذالیں‘ شوہر تے بال بلکہ پورا کنبہ وی ہے۔ بعض لوک جے تئیں مہانگی چیز خرید نہ کرن‘ اُنہاں کوں شاپنگ دا مزا اِی نی آندا۔ ایں طرحاں دے خریداراں کیتے دکاناں تے اشتہار لا ڈتے ویندن۔ جنہاں دی عبارت وڈی مزیدار ہوندی اے۔ تساں وی توجہ فرماؤ ”مہانگیاں جُتیاں صرف ہک دفعہ تے سستیاں گھنو وَل وَل“ آپنے محترم خواب اَدراکی دے خیال موجب مہانگ ڈوجھے لفظاں اِچ دھاں ڈیون تے روون دا ناں ہے۔ تے ایں ضمن اِچ او ڈھیر دفعہ ساکوں ہک چٹکلہ سُنویندن۔ اُنہاں دا چٹکلہ تُہاڈی خدمت اِچ وی پیش کریندے ہَیں۔ ہک دکان تے لسٹ لگی ہوئی ہئی۔ تے ایندے اُتے لکھیا ہئی:
چاول‘ پنج روپے دے ڈاہ دانے
دال‘ پنج روپے دے ڈاہ دانے
تیل مِٹھا‘ پنج روپے دے کجھ قطرے
تے ریٹ لسٹ دے تلے ہک ضروری نوٹ لکھیا ہئی کہ جیہڑا بندہ اتنیاں چیزاں ساڈی دکان تون مُل گھنسی اوں کوں دیسی گھیو مفت سنگھایا ویسی۔
خواب ادراکی ہوریں اے وی فر میندن جو بزار اِچ کوشش دے باوجود کئی شے سستی نی ملدی‘ جیکر شئے سستی ملدی ہے تاں اصلی نی ملدی۔ بلکہ ہُن تاں نقلی شئے وی اصل نی ملدی۔ مہانگ دے سارے نقص آپنی جاء تے ہِن تے ذکر وی شمار اِچ کینی۔ پر مہانگ دا گھٹ تو گھٹ ہک فائدہ ضرور ہے جو بندہ قناعت پسند تھی سگدے۔ پر اللہ بھلا کرے لُٹ سیل لاون آلیاں دا ایہو جئیں ہو کے لیندن جو غریب بندہ شے گدے بغیر نی رہ سگدا۔ تے جیکر کئی شے سستی سمجھ کے مُل گھن گھنے تاں وَل کہیں کوں ڈکھانی سگدا۔ تے کجھ ڈساوی نی سگدا۔
(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 09:54, 10 June 2019 (UTC)
کنجراں وس گنگدام زناور
روہی واسی رول روہیلے رُل ڳئے۔۔۔۔۔ نہ ہُݨ صادق مند دا راج ریہا  نہ فریدݨ یار دی کافی۔۔۔ جتھ روہی نال روہیلے رُل ڳئے اُتھ  یتیم تھئے بُکھ مردے۔۔۔۔۔ بے مُہارے اُٹھاں دے وڳ  ۔ چار چُفیروں۔۔۔۔۔ ابادگیراں دے ۔۔۔۔۔ پناہ گیراں دے چکاں دے چک دیاں فصلاں ۔۔۔۔۔۔جنگل دی بھاء دے وانگوں سُردی سُردی سُوا کریندی ۔۔۔  روہی لُٹ دی مارءچ مار کریندی ۔۔کالی تھی ڳئی ۔۔ کتھ بُکھ ونڄ مرݨ شودے۔۔۔ اے مال ایاݨے ۔۔۔۔ٻال سیاݨے۔۔۔۔۔ وئے مرنی سئیں آں۔۔۔۔ او کاتی لڳے ۔۔۔ وئے کُہیجیں شالا" آکھݨ آلے ۔۔۔۔ سارے ٹُر ڳئے ۔۔۔۔ مال ایاݨے پھاٹک لگدے۔۔۔۔۔ سارے ٹُر ڳئے ۔۔۔۔ بچدے باقی ۔۔۔ ٻُکھ دوں مردے ترٹھے باقی ۔۔۔۔زہریلی ساول دی فصلاں کھاتے  ۔۔۔۔ جیکر بچ وی پو ون تاں۔۔۔۔۔ آدم بو آدم بو کریندا پِھٹا بندہ ۔۔۔۔۔سوٹیاں ڈانگے چاتی۔۔۔۔۔۔ بھڄ جو پوندے ۔۔۔۔۔۔ پھِٹا بندہ ذومبی بݨدا ۔روہی ءچ جتھ ابادکاری تے کاشت کاری ایتلی ودھ تھی ڳئی ء جو بُکھ دے مردے زناوراں کو فصل اڄاڑن دی سزا جو سوٹیا ݙنݙکیاں نال کُٹ کُٹ لہو لُہان کرتے مار سٹو ۔۔۔۔ میں کوئی اُٹھ زناور نئیں مویا ہاں ۔۔۔ میں تاں روہی دا ڄایا ہک روہیلا ہاں  ۔۔۔۔۔۔ ۔۔ گُگدام دی آہ نئیں لگدی ۔۔۔ اللہ سئیں جو ݙاݙھے دا ء ۔۔۔۔۔۔۔گُنگ دام زناور کنڄراں  وس ء ۔۔۔۔۔ ایہو حال تے ایندی چس ء۔۔۔۔۔  شہزادعرفان
ہک ݙوجھا استحصالی واقعہ
ایں طرح دا ہک ݙوجھا واقعہ وسیب دے ہک علاقے وچ تھیا جتھوں آبادکاراں دے استحصالی ذوق دا پتہ لڳدے، او واقعہ حسب ذیل اے: ساݙے ھک بزرگ ݙسیندن لیاقتپور دے قریب، فیصل آبادوں ھک آباد کار جُھڳے ھک سرکاری زمین دے وݙے ٹُکڑے تے قبضہ آ کیتا، مقامی لوکیں وݙی آدر بھال کیتی، شام سویل گھروں روٹی مانی ݙیندے حَن، ہر ݙکھ سکھ وچ کم آندے حَن، چوھدری زمین آباد کر گھدی، فصلاں زور دیاں تھیوݨ لڳ پیاں چوھدری دا بخت عروج تے پُڄ ڳیا ھک ݙینہہ ایں تھیا جو مقامی سرائیکی جیڑھا چوھدری دا دوست حا اوندے ٻال اپݨے اُٹھ تے چوھدری دے کماند دی پَتری چاوݨ ڳے تاں جیڑھے ویلے اُنہاں اُٹھ تے پتری لݙ تے ٹُرݨ جوگے تھئے تاں چوھدری پرے کنوں سݙ مار پچھا جو"کوݨ جے تُسی"سرائیکی ڄٹ دے ٻال کھڑ ڳے تے اُنہاں سمجھا شئیت چاچا چوھدری ساکوں سُنڄاݨ نیں سڳیا، چوھدری نیڑے آیا تے اوں اپݨی روایتی نمک مرداری دا بھر پور مظاہرہ کریندے ہویاں ھکے سِروں مندیاں نال شروع تھی ڳیا، ٻال ٻال چاچا چاچا کریندے رہ ڳے پر چوھدری دی کاوڑ مٹھی تھیوݨ دی بجائے ہتھوں ودھدی ڳئی اوڑک چوھدری اصلوں چِھتا تھی ڳیا تے اوں کماند دی پَتری نال لݙے اُٹھ کوں تیلی چِھک ݙتی..
شُکر ہے ایں شودے اُٹھ دیاں لتاں ترُٹن بھا تاں نِس لڳی.. بشکریہ اعجاز الرحمان
مفتی تقی عثمانی
دارالعلوم کراچی دے موجودہ شیخ تے پاکستان دے مشہور عالم دین ہن۔
سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی
"سرائیکی شاعری اچ غزل گوئی" فیض بلوچ دی تحقیق و تالیف ہے ایں کتاب دے ناشر، مشعل ادب، ملتان ہن۔ ایندے چھپݨ دی تاریخ 2003ء ہے تے۔ ایہ کتاب، جھوک پرنٹرز ملتان توں 500 دی تعداد وچ شائع ڳئی ہے۔ ایندی قیمت 120 روپئے تے صفحات دی کل تعداد 192 ہے۔
نصیر سرمد سرائیکی شاعری دا ہک معتبر حوالہ ہن۔ انہاں دی شاعری پڑھݨ تے سݨن والیاں کوں ٻہوں  متاثرکریندی ہے۔ کیوں جو آپ دی شاعری وچ درد ہے وچھوڑا، مونجھ مونجھاری تے سوزو گداز پاتا ویندے۔ او ہک باشعور تے سجاک شاعر ہے تے غزل دے مزاج کوں سمجھدے۔نمونہ کلام:
خنجراں کوں تیز شمشیراں کوں ݙیہدا رہ ڳیاں
اوہ میݙے دل کوں تے میں تیراں کوں ݙیہدا رہ ڳیاں
دل کھتائیں قید تاں نئیں تھیندا اوں کالی زلف دا
فیض بلوچ لکھدن:"'جتھوں تک سرائیکی غزل دا تعلق ہے تاں ایندے مونڈھی (ابتدائی) شاعر بارے کوئی حتمی فیصلہ نہیں کیتا گیا جو پہلا غزل گو شاعر کون ہے؟ بہر حال میݙی ناقص معلومات موجب غزل دی ابتداء سرائیکی شاعری اچ باقاعدہ طور تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے زمانے توں بعد تھئی ہے تے قاضی راضی، پہلا صاحب دیوان غزل گو شاعر ہے۔ جیندے دیوان وچ اکونجھا (51) غزلاں شامل ہن تے انہاں غزل ہک باقاعدہ صنف اَپنا کے لکھی ہے۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی لوک ادب وِچ تذکرہ نویسی ونکی:سرائیکی تذکرہ نویسی
اشرف جاوید ملک
ساوݨ آ ڳئے
ساوݨ آ ڳئے کھجاں دا ُ ُمکھ ساوا تھی گئے
ساوے ُ کچ ہن واڑ
ِ پنڈ پک ڳئی اے
ِ ِ تل ُ پھل چئی پئن وسݨ کار ِ ِہن ماڑ
دریا خوش ہن
ساوݨ آ ڳئے
ٙ ٙ تل وسیب ہوا دی شوخی
وچِ ِ گھماٹ اے
چندر چناب اچ دھاوݨ آڳئے
نظم
ول بھا ہ لگ گئ ہے
وچوں
کورنگی
کورنگی (Korangi) پاکستان دے صوبہ سندھ دے شہر کراچی دے لانڈھی ٹاؤن دا نواحی علاقہ ہے۔
اشرف جاوید ملک
نظم
ِ ِ چخاہ نکلیئے
ڈو جی
بولئین
بھاء لگ گئ ہے
وس وسیب دے
شہر قبولے
بکھ تریہہ توں ُُ
ُ ُ کونجاں مرگئین
مظلومیں دے ساہ دے
ِ ِ ِ چخاہ نکلیئے
بھاہ لگ گئ ہے
ُ ُ ُ سکیاں جھیلاں دا
تل ُ رنے
اپݨیں حالت دے
تھل ُ رنے
روپے دے مُل کوں
شہیں،سوچاں،رشتیاں،
رتاں ،
یار ملݨ دے ہر موسم کوں
بھاہ لگ گئ اے
لوک مقامی ،غیر مقامی
قوم قبیلہ ، تو کیا ?
میں کیا ?
انساناں جو فرق ورادھن
انسانیں دے
نفع والے ہر ہک کم کوں
کھیر تاں کھیر ہئ
چھاء پھٹ گئ ہے
چھاء دے وچوں
ِِ چخاہ نکلیئے
اشرف جاوید ملک
غزل
محبت سانگے
اپݨیں اندر دا ودھایا ہویا ڈر کھاندا ِھم
تیڈے ویہڑے دا ولایا ہویا در کھاندا ِھم
شہردی بھیڑ دے وچ کوئ سنجاُپوکاِئنھم
گھردےِوچِ پیررکھینداہاں تاں گھرکھانداِ ھم
ویلہاہوواں تاں شریکاں دے سہاپ ِہن ُسنج اے
دنیا ماݨاں تاں کمایا ہویا زر کھاندا ِھم
ِ گھنآں دریا دا ِکنارا تاں ُبڑیندئم پاݨیں
ریت وچ ُٹراں تاںُ دھپاں دا بھنور کھاندا ِھم
گالہہ ُ کوڑی جو کراں لوک منافق آہدئیم
سچ بولیندا ہاں تاں وستی دا ِشمر کھاندا ِھم
وسیب واسیاں کیتے ہک نظم
رات دھمݨ تئیں سینے اندر
پوہ دا پالا وسدا رہندے
کوٹھے اندر کچی کندھ دے
مکھ موئیاں دا ہسدا رہندے
جیوݨ شال ہنڈھاوݨ لازم
تن اپݨیں کوں کجئی راہنداں
اکھیں وچوں رسدا رہندے
چڑھ اسمانیں کھڑ ویندی ہے
بھانویں جیڈے منتر پڑھوں
خوابیں دیاں ست رنگیاں چیڑیاں
ہولے ہولے مردیاں ویندئین
جنگل سوڑے تھیندے ویندئین
ُرت بدلݨ دیاں آساں اشرف
روہی وانگ ِودھردیاں ویندئین
آدم قادمون
آدم قادمون، یہودی مذہبی ادب قبالہ وچ موجود ہک جملہ ہے، جیں دے معنی اصل آدمی دے ہن۔ ربیوں دا قدیم ترین بنیادی ماخذ نمبرز ربہ ہے۔ ایہ یہودی تصوف دی ہک اصطلاح ہے جیں دا مطلب ہے ابتدائی یا قدیم انسان۔ ایہ غناسطی تے مانویت وچ ملݨ والے پہلے انسان دے ہم مترادف ہے۔ آدم قادمون دی اکھیاں توں روشنی نکلدی ہے، آدم قادمون جنہاں خصوصیات نال متصف ہے اوہ مسلمان صوفیا دے انسان کامل وچ وی ملدیاں ہن۔
اشرف جاوید ملک
وسیب واسیاں کیتے ہک نظم
پیپل جالہہ شرینہہ تے بوہڑیں
ہک جہاڑے ڈِھگ تھی راہسن
دشمن دار ماحول دے ہتھیں
اندریں اندر پنگھردیاں ویندئین
واندھ چنانہہ تے سندھ دریا دی
رڑھیں ڈنگر ڈھور نہ رہسن
جے ساڈے  دریا  نہ وہسن
کتھوں مٹھڑے پاݨیں پیسوں ؟
اللہ کرے ایں نہ تھیوے
دریا ُسکئین '
جنگل ُمکئین
ہسدی ِکھلدی وسوں ساڈی
ڈوجھا چولستان نہ بݨے
آوو آپݨیں مینہ دی خاطر
چیلک والے ڈینہہ دی خاطر
سُورج ُمکھی تھی کے سوچوں
نویں لیکھ دے ِسجھ کوں لوچوں
اپݨیں دریا چارھے کروں
شہراں دے وچ جنگل لاءوں
اشرف جاوید ملک
احمد نواز چھینہ
احمد نواز چھینہ سرائیکی دے معروف گلوکار ہن۔ انہاں نے کئی دیگر زباناں وچ گیت گائے ہن لیکن سرائیکی کلام نے انہاں دی گائیکی کوں دوام بخشا ہے۔ انہاں نے ترئے ہزار گیت گائے ہن۔ احمد نواز چھینہ نے سرائیکی گیتاں دی گائیکی دا منفرد انداز اپنایا تے نویں اسلوب متعارف کروائے۔ جس کوں عوام وچ خوب پزیرائی ملی۔ عطاء اللہ خان عیسی خیلوی دی طرح نہ صرف انہاں کوں ایں ملک وچ شہرت ملی بلکہ انہاں نے بیرونی ملک وی بہت محبت سمیٹی۔ انہاں دی شہرت دا آغاز گیت "سئیں پتݨ تے لایا اے ڈیرہ دھولے ایڈاؤں آوݨا اے" نال تھیا۔ اس دے بعد انہاں نے پچھوں مڑ کے نی ݙٹھا۔ ہر آوݨ والا گیت انہاں دی شہرت وچ مزید اضافے دا باعث بݨا۔ انہاں دے سݨݨ والیاں وچ نہ صرف سرائیکی لوگ شامل ہن بلکہ انہاں گیتاں کوں پسند کرݨ والیاں وچ ایسے لوگ وی شامل ہن جیہڑے سرائیکی زبان توں نا آشنا ہن۔
مشہور گیت
انہاں دے سب توں زیادہ مشہور گیت درج ذیل ہن:
حضرت یوسف علیہ السلام
thumb|یوسفؑ
حدیث وچ ہے کہ رسول کریم ( صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) نے فرمایا :
” جݙݨ دنیا بݨی تاں حُسن دے ترئے حصے کیتے گئے جنہاں وچوں ہک حصہ یوسف علیہ السلام، ہک انہاں دی والدە کوں ݙتا گیا تے ہک حصہ پوری دُنیا وچ تقسیم کیتا گیا۔ “ اس توں اے صاف معلوم تھیندا ہے کہ یوسفؑ کتنے حسین ہن۔
آپؑ نے 12 سال دی عمر وچ خواب وچ ݙٹھا کہ آپؑ ہک سونے دے تحت تے بیٹھے ہن تے سورج، چندر تے ݙاہ ستارے آپؑ کوں سجدہ کریندے پن آپؑ نے اے خواب اپݨے والد محترم یعقوبؑ کو سنایا خواب سننے کے بعد یعقوبؑ نے آپؑ کوں اے خواب اپݨے بھراواں یا کہیں کوں وی سݨاوݨ توں منع کیتا۔
مہاکڑا
اہدن جو ال اپݨے ایرے تے آندی ء۔۔ ملک عبداللہ عرفان ہوراں اپݨی ہک کتاب دے مُہاکڑے ءچ آکھیا ہا جو " کہیں وی بیج کوں ڄیہڑھیلے دھرتیاں دا اپݨاں مناسب ورتر موسم تے سیک ملدے او ہزار ورہیاں بعد وی پُھٹ پوندے پر شرط اے ء جو اندروں ڳُلی ساوی ہوے۔۔۔۔۔ اے ہُݨ بھانوے عبداللہ عرفان دی سرائیکی تحریک دا وتر ہوے تے بھانویں پوترے امن عرفان دا ایوارڈ ہوے بیج پُھٹ پئے کیوں جو اندروں ڳلی ساوی ء۔ ۔۔اڄ امن عرفان کوں پرنسپلزکلب دے پاسوں انہاں باراہاں سو شاگرداں ءچوں پنج چوݨویں بالاں ءچ چُݨا گئے ڄیڑھے ایمانداری، آپتی جُڑت، تخلیقی سوچ، مثبت رویئے،خود اعتمادی تے مسلسل کوشش دے پاروں ڈتا ڳئے۔۔۔ اڄ میݙے پُتر امن نے اٹھویں توں اڳلی جماعت ءچ پیرا رکھے ۔ شالا ہر پیرا اپݨے ݙاݙے دی سوچ تے انہاں دے پیرے تے ہوے آمین۔ My brilliant son, Aman, has graduated from the middle school with many awards including a character award for honesty integrity, creative thinking, positive attitude, self-confidence, consistent effort and positive learning environment from the principal's club. Only 5 students selected out of 1200 students to be honored by the character award. Today he attended his graduation ceremony and is looking forward to his new adventures by entering the high school this fall as a teenager!
واہی کنگرانی
واہی کنگرانی (انگریزی: Wahi Kingrani) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے سرائکی وسیب یا سرائیکستان دے ضلع دیرہ غازی خان دے شہر وڈور دے کول شہر تے بارانی نالہ اے۔ واہی دا مطلب نالہ یا بارانی نئے یا ندی اے جو جبلاں کنوں وہندا واہی کنگرانی دے کولوں گذردا اے۔ انہں واہی دے سبب واہی کنگرانی شہر دا ناں یا نالا مشہور تھیا۔ واہی کنگرانی سیاحتی مرکز وی اے۔ واہی کنگرانی وچ پیر رمضان شاہ دی دربار وی اے۔ واہی کنگرانی تے وڈور شہر  لنک روڈ نال رلیل ملیل ہن۔
جملے دی ساخت
الفاظ دا ایہ جیہاں بالترتیب مجموعہجہڑا کوئی مطلب واضح کرے جلمہ سݙیندے۔ تے ج،لے دی ساخت دے مطالعے کوں گرامر آہدن۔ جملے دیاں ݙو قسماں ہن۔ ١۔ جملہ اسمیہ: جملہ اسمیہ اوں جملے کوں اہدے ہن۔ جیندے وچ مسند تے مسند الیہ ݙوہیں اسم ہوون۔ تے اوندے چھیکڑ وچ فعل ناقص آوے؛ جین٘ویں عمران وݙا ذہین ہے۔ ایں جملے وچ 'عمران' مسند الیہ، وݙا ذہین 'مسند' تے 'ہے' فعل ناقص ہے ٢۔ جملہ فعلیہ: جملہ فعلیہ اوں جملے کوں آہدے ہن جیندے وچ مسند الیہ اسم ہووے تے 'مسند' فعل ہووے۔ جملہ فعلیہ وچ فعل ناقص دی جاہ تے فعل تام آن٘دے۔ جیندے نال کم دا خیال تھی ویندا ہے۔ جین٘ویں اسلم آیا۔ اکرم نماز پڑھی وغیرہ۔ ایں جملے وچ اکرم فاعل ہے۔ نماز مفعول تے پڑھی فعل تام
ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
آدیتیا پنچولی
آدتیہ پنچولی یا آدیتیا پنچولی (پیدائش نرمال پنچولی، 12 ستمبر 1964ء) ہک بھارتی بالی وڈ فلماں دے اداکار، فلم پروڈیوسر تے پس پردہ گلوکار ہن۔ thumb|آدیتیا پنچولی
قیصر آگسٹس
آکیٹوین آگسٹس روم دا شہنشاہ، جولیس سیزر دی بھیݨ دا پوترا۔ پیو دی وفات دے بعد جولیس سیزر نے اینکوں اپݨا پتر تے وارث بݨا گھدا۔ سیزر دے قتل 44 قبل مسیح تے روم آیا تے مارک انتھونی دے نال مل کے مجلس ارباب ثلاثہ بݨائی۔
thumb|قیصر آگسٹس دا مقبرہ
thumb|قیصر آگسٹس دے مقبرے دا نقشہ
42 قبل مسیح وچ آینٹنی نام مل کے بروٹس کوں شکست ݙتی۔ 40 قبل مسیح وچ اپݨی بھیݨ اوکٹاویا دی شادی انتھونی نال کیتی۔ بعد وچ انتھونی نال وی وٹک پیا۔ چھوٹے چھوٹے لڑائیاں دے بعد آخر 31 قبل مسیح وچ مارک انتھونی تے قلو پطرہ کوں شکست ݙتی۔ 27 قبل مسیح وچ رومن سینٹ دی طرفوں آگسٹس (واجب التعظیم) دا خطاب پاتا۔ زرعی اصلاحات کیتیاں تے چند مفید قوانین وی نافذ کیتے۔ اس دے دور کوں لاطینی ادب دا سنہری دور آکھا ویندے۔
ورجل ہوریس تے لیوی جیہے عظیم شعرا اس دے ہمعصر ہن۔ او خود وی ادیب ہئی۔ یسوع مسیح اس دے ہی عہد وچ پیدا تھئے۔ اگست دا مہینہ ایندے ناں نال منسوب ہے.
لانڈھی ٹاؤن
لانڈھی ٹاؤن پاکستان دے صوبہ سندھ دے دار الحکومت کراچی دے 18 قصبہ جات وچوں ہک ہے۔ اگست 2000ء وچ بلدیاتی نظام متعارف کرائے ونڄݨ دے نال ہی کراچی ڈویژن تے ایندے اضلاع دا خاتمہ کر کے کراچی شہری ضلعی حکومت دا قیام عمل وچ گھنایا ڳیا۔ ایندے نتیجے وچ شہر کوں 18 قصبہ جات (ٹاؤنز) وچ تقسیم کر ݙتا ڳیا جنہاں وچ لانڈھی ٹاؤن وی شامل ہے۔
وڈور
وڈور (انگریزی:Vdor) پاکستان دے صوبہ پنجاب دے سرائیکی وسیب یا سرائیکستان دے ضلع دیرہ غازی خان دا قدیم شہر اے۔
بن قاسم ٹاؤن
بن قاسم ٹاؤن پاکستان دے صوبہ سندھ دے دار الحکومت کراچی دے 18 قصبہ جات وچوں ہک ہے۔
درد قوم
درد لوگ زیادہ تر شمالی پاکستان ،شمال مغربی بھارت تے مشرقی افغانستان اچ آباد ہن۔ ایہ لوگ زیادہ تر درد زباناں ٻلیندن۔ انہاں دی بڑی آبادی پاکستان دے شمالی علاقے گلگت بلتستان اچ آباد ہے جبکہ لداخ، مقبوضہ کشمیر اچ انھاں کوں برقپا ( پہاڑی لوگ) آہدن تے ایہ اتھاں وی موجود ہن۔
شاہ فیصل ٹاؤن
شاہ فیصل ٹاؤن پاکستان دے صوبہ سندھ دے دار الحکومت کراچی دے 18 قصبہ جات وچوں ہک ہے۔
ڄام پور
ڄام پور ضلع راجن پور دا اہم شہر اے۔ اے تحصیل ہیڈکوارٹر وی ہے۔ اتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی ہے۔
تاریخ
نانویں صدی عیسوی وچ موضع خانواہ وچ باسُو  دے مقام تے مانک قبیلہ دے لوک آباد ہن۔ ایہ باسو دا علاقہ دریا بُرد تھی ڳیا تاں ݙو بھرا جادم تے پاندھی جنھاں دا تعلق جکھڑ قبیلے نال ہائی رلدے پھلدے باسو دے علاقے وچ  موجودہ ڄام پور دے مقام تے آئے۔ تاں سارا علاقہ معاہدہ نال گھن گھدا۔ تے علاقے دا نال جادم پور رکھا۔
جادم تے پاندھی دیاں قبراں ہݨ وچ ڄام پور دے قبرستان وچ موجود ہن۔
ڄام شوکت عزیز
جام شوکتؔ عزیز شوکت شہر فاضلپور ضلع راجنپور دے نوجوان سرائیکی شاعر ہن. بی ایس سی تک تعلیم ہنیں. سرائیکی ادیب, دانش ور سئیں جاوید آصف (مصنف لئ ہار, کھارے چڑھدی سک تے سرائیکی متھالوجی) کولو اصلاح گھندن. سکول ٹیچر ہن.
غزل
ساݙی وستی جئے ھَن پتھر
لوکیں شئیت رہائے ھَن پتھر
میں جو تیݙی تات ھئ چولی چارے پاسوں آئے ھَن پتھر
ݙیکھ آ میکوں لڳدے ھانی
لہو لہو کیویں تھئے ھَن پتھر
میݙی حالت ݙیکھ کرائیں
شودے روندے ڳئے ھَن پتھر
آخر اساں پتھر ٻݨ ڳیوں
ساݙے حق ہمسائے ھَن پتھر
پہلے مر پئیں شوکتؔ مرِیں
اڄاں راہندے پئے ھَن پتھر
درد حد توں ودھ ڳیا ھ دِلرُبا
تیݙے ہتھ وِچ ھُݨ شِفا ھ دِلرُبا
تھی سڳی تاں ھُݨ میکوں دیدار ݙے
دم نکلدا ھِ خوشی کولوں میݙا.
تئیں جو میکوں آکھیا ھ دِلرُبا
ضد کریندے تیکوں ݙہدا رہ ونڄاں
میݙا دل وی بادشاہ ھ دِلرُبا
توں نا نظرِیں چین نئیں مِلدا میکوں
کجھ نا کجھ تاں تھی ڳیا ھ دِلرُبا
آپ ݙس ھاں کلہا شوکتؔ کیا کرے
مونجھ دا ہک قافلہ ھ دِلرُبا
قطعہ
ناں مِلِـــــــیں تاں یار تیݙی مرضی اے
مِلݨ دِیاں صُورتاں تاں ڈھیر ساریاں ھِن.
توں میݙی سَب توں وݙی ضرورت ہئیں
اونویں ضرورتاں تاں ڈھیر  ساریاں ھِن.
سرائیکو ...
کون کہیں کوں کُئ شئے ݙیندے
اساں ݙِتے اوکوں دِل
صِلہ ڳے ھُݨ مِل
لِکھت دا پندھ
سرائیکی حروفِ تہجّی دی لکھت دا پندھ
قدیم زمانے ئِ چ سرائیکی نثر دی لکھت دا وجود نہ ہا۔ وادیٔ سندھ ئِ چ اہلِ عرب دے قدم رکھݨ دے بعد اتھاں ٻاہر کنوں آوݨ آلے تے مقامی صوفیائے کرام مقامی غیر مسلم لوکیں کوں اسلام ݙوں راغب کرݨ کیتے سرائیکی نظم کوں آپݨاں ذریعہ اظہار بݨایا۔ وت وقت دے گزرݨ دے نال نال ہولیٔں ہولیٔں سرائیکی نثر دی اغوں بغوں شروع تھی ڳئی جہڑی جو عربی زبان دے رسم الخط دی مناسبت نال ’’ خط نسخ‘‘ ئِ چ لکھی ون٘ڄݨ لڳی ۔ اینہہ زمانے ئِ چ (اٹھویں صدی دی عیسوی دی شروعات ئِ چ ) لکھیئاں ون٘ڄݨ آلیاں چھوٹیاں چھوٹیاں دینی تے فقہی کتاباں (بلکہ کتابچے) مثلاً نوں بھتی ملتانی قاعدہ ، نور نامہ، معراج نامہ، پکی روٹی تے ایّھو جھیئاں کئی ٻےاں کتاباں سرائیکی نثر دا منڈھ بݨیاں پر انھیں دا رسم الخط عربی دا رسم الخط یعنی ’’ خط نسخ‘‘ ای رِہیا۔ انویہویں صدی دے مکݨ توں پہلے پہلے سندھی زبان سرائیکی زبان کن انج کر ݙتی ڳئی ۔ صدئیں تئیں ہک زبان بݨ کرئیں رہوݨ آلیاں اے جڑواں زباناں جݙاں انجو انج تھیءاں تاں وت انھیں دا رسم الخط وی انجو انج تھی ڳیا ۔ یعنی سندھی دانشوریں تاں سندھی زبان کیتے عربی رسم الخط یعنی خط نسخ ای تجویز کیتا جݙاں جو سرائیکی دانشوریں سرائیکی کیتے خط نستعلیق چݨیا ۔ ٻس تݙانہہ کنوں سندھئیں تیں سرائیکیں وکھو وکھ رسم الخط کوں اپݨی زبان دی لکھت دا ذریعہ بݨایا۔۔
سندھی تے سرائیکی لِکّھت
اینہہ نتارے دے بعد ہݨ سندھی تے سرائیکی دے مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی لکھت دا پیرا چیندے ہئیں۔ توڑے جوݙوہائیں زبانیں دے مخصوص لہجے آلے حروف تہجی تعداد تے اواز دے لحاظ نال مماثلت رکھیندن پر ݙوہائیں زبانیں دے دانشوریں انھیں دی لکھت دا انداز وکھو وکھ اختیارکیتے۔ جہڑا جو کجھ ایں ہے ۔
سندھی حروف دی لکھت
ٻ  ڄ ڳ  ڃ ڏ  ڱ ڻ
سرائیکی حروف دی لکھت
ٻ، ڄ، ن٘ڄ، ݙ، ڳ، نڳ، ݨ۔
قیصر اوتھو
اوتھو (Otho) (تلفظ: /ˈoʊθoʊ/; لاطینی: Marcus Salvius Otho Caesar Augustus) نے رومی سلطنت تے 15 جنوری تا 16 اپریل 69ء تک ترئے مہینے حکمرانی کیتی۔ او چار شہنشاہواں دے سال وچ ݙوجھا شہنشاہ ہئی۔
لِکھت دا پندھ
نون غنّہ دی اَواز
’’جہڑے حروف تہجی کنوں پہلوں نون غنہ دی آواز آندی ہووے تاں انھیں حروف کوں ہمیشاں نون غنہ نال ڳنڈھ کے لکھݨا چاہیدا ئِ ۔ جیویں جو سندھی ڃ کوں ن٘ڄ تے ڱ کوں نڳ لکھیا ون٘ڄے ہا۔ لکھت دا قاعدہ قانون اے ہے جو جہڑے حروفِ تہجی کِن پہلوں نون غنہ دی آواز آندی ئِ تاں وت لکھت دے اصول دے لحاظ نال اوکوں ظاہر وی تھیوݨا چاہیدا ئِ۔ جیویں جو ہک لوظ پنج ئِ چ پ دے بعد تے ج توں پہلے نون غنہ دی آواز کوں علامتی طور تے ظاہر کرکے لکھیا ڳئے ایویں ای سندھی حروفِ تہجی  ڃ کوں ن٘ڄ تے ڱکوں نڳ لکھیا ون٘ڄݨاںچاہئیدا ہا پر لکھیا نھیں ڳیا۔ کیوں جو ماہرین دی متفقہ رائے دے مطابق انھیں حروف ِتہجی دی املا ڃ تے ڱ لکھݨ طے تھی چکی ئِ اینہہ واسطے اینہہ املا کوں ہُݨ تبدیل کرݨ ممکن کائینی‘‘۔
قیصر اوتھو
ایندا دور حکومت 15 جنوری 69ء توں 16 اپریل 69ء تک، صرف 3 مہینے ہئی. 28 اپریل 32ء کوں پیدا تھیا تے 16 اپریل 69ء کوں، 37 سال دی عمر وچ وفات تھئی.
لِکھت دا پندھ
سرائیکی تے سندھی دی اِملاء
سچ تاں اے ہے جو سندھی دانشور سندھی حروف تہجی دی مخصوص املا تے نہ صرف متفق تھی ڳئیں بلکہ اپݨی مقرر کیتی ڳئی املا تے ثابت قدم وی تھی ڳئیں جݙاں جو سرائیکی زبان دے دانشور تے ادیب گزرئیں سو سالیں کنوں اپݨی ما ٻولی دے مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی لکھت بارے تھٻاکے پئے مریندن ۔ کیوں جو انھیں ئِ چ یکجہتی خلوص تے ما  ٻو لی نال حقیقی محبت دا فقدان ئِ جو اساں لوک اڄاں تئیں اپݨی ما ٻولی دے مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی لکھت بارے اتفاق تے اتحاد پیدا نھیںکر سڳے۔
قیصر اوتھو
thumb|قیصر اوتھو
لِکھت دا پندھ
سرائیکی تے سندھی دی اِملاء
ساݙے مہاندرے دانشور کجھ تاں انفرادی طور تے تیں کجھ گروہیں دی صورت ئِ چ گزرئیل ہک صدی کنوں سر کھپا کھپا کرئیں ٹر ڳئیں پر پرنالہ اڄاں تئیں اپݨی جا تے ڄمےا کھڑے ۔
سرائیکی مخصوص پنڄ حروف
ہُݨ اے ڳالھ نتر کے سامݨھے آڳئی ء ِجو گذرئیل چار ݙہاکیں کن ساݙے سرائیکی زبان دے مہاندرے دانشور سرائیکی زبان دے مخصوص حروف تہجی متفقہ طور تے پنج شمار کریندن جہڑے جو اے ہن۔ (ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ) تے سندھی لہجے دے ݙو حروف تہجی  (ڃ، تے ڱ) دی آواز آلے حروف کیتے علامتی طور تے کئی انج حروف تجویز نھئیں کریندے بلکہ ڄ تے ڳ کن پہلوں نون غنہ ودھا کرئیں لہجے دی کمی کوں پورا کیتا ڳئے ۔ یعنی انھیں کوں علامتی طور تے ن٘ڄ تے نڳ لکھیا ڳئے لہٰذا میں سمجھداں جو ہن سرائیکی دے مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی گنتری پوری تھی ڳئی ئِ تے انھیں دی املا وی متفقہ طور تے منظور کر گھدی ڳئی ئِ جہڑی جو کجھ ایں ہے:
اے ڳالھ وݙی افسوسناک تے تکلیف دہ ئِ جو ساݙے کجھ مہاندرے دانشور تے لکھاری اڄاں اینہہ مسئلے کوں ولا نَوّیں سرو چاوݨ دی کوشش کریندے پین جہڑی جو ساݙی ما ٻولی دی ترویج تے اشاعت کیتے نقصان دہ ثابت تھی سڳدی ئِ ۔ ضرورت اینہہ ڳالھ دی ئِ جو اساں متفقہ ڳالھ کوں وت متنازعہ فیہہ نہ بݨائوں ۔ جے کر ناوڑی کوں ولا گینڈیاڳئیا تاں وت اڄ تئیں لکھیاں ڳیءاں ہزاراں کتاباں جہڑیاں جو پنج حرفاں دیاں اضافی اوازاں نال لکھیاں ڳیئن مٹی ئِ چ رل ویسن تے وت اساں اپݨے اینہہ بے بہا اثاثے کن یکسر محروم تھی ویسوںجے کرخدانخواستہ ایں تھی ڳیئا تاں وت ساݙی ماٻولی داکَئی صدئیں تے محیط کیتاڳئیا پندھ اجایا تھی ویسی ۔ میں آپݨیں دانشویں تے مہاندرے لکھاریں دی خدمت ئِ چ اے ارداس کریساں جو نویں ݙچے ئِ چ پووݨ دی بجائے آپݨیاں ساریاں طاقتاں آپݨی ماٻولی کوں متفقہ اضافی اوازں آلے رسم الخط ئِ چ لکھݨ آلے پاسے لا ݙیون تاں جو سرائیکی زبان دے ادب دا وݨ خوب پُھل پَھل چاوے ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں ونکی:سرائیکی حروفِ تہجّی ونکی:حروفِ تہجّی
آدم شماری٢٠١٧ ہِک کروڑباوی لکھ سرائیکیں دی اجتماعی قبر
Tuesday, 5 September 2017 آدم شماری ۔۔۔ ہک کروڑ ٻاوی لکھ سرائیکیں دی اجتماعی قبر ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ راݨا ابرار خالد آدم شماری2017 ہِک کروڑباوی (22) لکھ سرائیکیں دی اجتماعی قبر! (راݨا اَبرار خالد)
آدم شماری (جُمل ڳݨتڑی) کوں سوکھے مُلخیں وچ وسائل دی ڳݨ مُنجھ اتے اڳونہی سوچ دا وسیلہ بݨایا ویندے، پراِتھاں (پاکستان وِچ) آدم شماری اڄاں تائیں وسائل دی کھَس کھوہ تے ہݨی قومیں کوں ہَتھوں بُکھا مارݨ دا ہتھیار ہے۔ آدم شماری دا پنجوی اگست ݙوہزارستارھاں کوں جاری تھیوݨ آلا کچارزلٹ وی کجھ اینجھا نِکلیئے۔ ادارہ شماریات پاکستان دی طرفوں جاری کیتے ڳئے اعدادوشمارݙسیندِن جو گُذریل اُنوی سالاں وچ پاکستان دی آبادی وچ 56.99 فیصد ودھارا تھئےجیڑھی جو 1998وچ 13 کروڑ23 لکھ 52 ہزار279 ہئی۔ 2017 وچ وَدھ کنیں 20کروڑ 77 لکھ 74 ہزار520 تھی ڳئی ہے، انہاں اعدادوشمارسانویں سب توں گھٹ ودھارا (49.43 فیصد) صوبہ پنجاب دی آبادی اِچ ݙکھایا گئے جیڑھی جو7 کروڑ36 لکھ 21 ہزار290 توں وَدھ کے 11کروڑ 12 ہزار442 تھی ڳئی ہے، صوبہ سندھ دی آبادی (57.31 فیصد) ودھارے نال 3 کروڑ 4لکھ 39 ہزار893 کن وَدھ کنیں 4 کروڑ  78لکھ 86 ہزار 51تھی ڳئی ہے۔ صوبہ خیبرپختونخوا دی آبادی (72.02 فیصد) ودھارے نال ہِک کروڑ  77لکھ 43 ہزار 645کنیں وَدھ کے 3 کروڑ  5لکھ 23 ہزار371، صوبہ بلوچستان دی آبادی (88.01 فیصد) ودھارے نال 65 لکھ 65 ہزار 885 کن وَدھ کے ہِک کروڑ 23لکھ   44 ہزار، فاٹا دی آبادی (57.47فیصد) ودھارے نال 31 لکھ 76 ہزار 331کن ودھ کے 50 لکھ ہِک ہزار 676تے وفاقی دارالحکومت(اسلام آباد) دی آبادی (149.19 فیصد) ودھارے نال اٹھ لکھ 5 ہزار 235کن ودھ کے 20 لکھ 6 ہزار 572تھی ڳئی ہے ۔
ایں حساب نال سرائیکی وسیب[1] (راجن پور،دیرہ غازیخاں، مظفرگڑھ، لیہ، ملتان، خانیوال، وہاڑی، لودھراں،بہاول نگر، بہاول پور،رحیم یارخاں، بکھر،میانوالی، جھنگ، خوشاب) دی آبادی (52.66 فیصد) ودھارے نال 2 کروڑ 74 لکھ 69 ہزار946 کن ودھ کے 4 کروڑ 19 لکھ 64 ہزار917 تے پنجاب (لاہور،قصور، ننکانہ صاحب، شیخوپورہ، اوکاڑہ، فیصل آباد، چنیوٹ، حافظ آباد، سرگودھا، منڈی بہائوالدین، ٹوبہ ٹیک سنگھ، ساہیوال، پاکپتن، گوجرانوالہ، گجرات، سیالکوٹ، نارووال، جہلم، راولپنڈی، چکوال، اٹک) دی آبادی (47.44 فیصد) ودھارے نال 4 کروڑ 61 لکھ 51 ہزار 344 کن ودھ کے 6 کروڑ 80 لکھ 47 ہزار 525 تے پُڄ ڳئی ہے۔