cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی علاقے دے وَݨ بوٹے
۱۔اَک، (آک)، Milk weed
ایہہ بُٖوٹا اکثر ٹبِٖیاں تے وݨاں دے مُنݙھ وچ آپُوں آپ تھی آندے۔ اک دے ݙوݙے سوہݨے ڈِٖ سّݨ آلے پُھل ہوندن۔ پتَرے بھنّے ونڄنّ تاں وِچوّں کھیر دی کار مادہ نکلدے۔عام طور جھاڑی دی کار ہوندے ۔ ایہہ بُٖوٹا ݙاہ فُٹ دا تھی ویندے ۔ بھیݙاں ٻکریاں پتَرے کھاندن۔ صفراء کیتے ایندے ڈَٖنݙیاں دی مالھاں بݨا تے ڳچّیِ وچ پَیندن ۔ اَکڑی اِیندی ہِک وَنکی اے۔
۲۔اُکانہہ/ٹُولہا (فراش) :Tamarix Articulata
نَو58یں ڄائے ٹُولہے کوں اُکانہہ آہدن۔ چالیہہ تُوں پنجاہ فُٹ اُچاّ تھیوݨ آلا ایہہ وَݨ جلدی ودھݨ آلا اے۔ ایندا مُنݙھ چھی فٹ موٹاہوندے اینکوں پترے نی لڳدے، بلکہ اِنھاں دی جاہ تے تِیلیاں جِیہاں نسواری سُویاں ہوندن۔ گھٹ پاݨی تے ݙیکھ ریکھ بنا وی ودھدا راہندے۔ ساوݨ دے نیڑے نکے نکے گلابی پُھل لڳدن تے مگھر پوہ اِچ بیج۔ ایندی ہک ونکی لائی ہے۔ لائی تے لاݨا اُٹھ شوق نال کھاندن، کیوں جو ذائقے وچ خوشگوار ہوندے۔
۳۔بُٖوہڑ(برگدَ): Ficus Bengalensis
ڈھیر کھِنڈار آلا ٻہوں وڈّٖا وݨ اے۔ ݙیکھݨ نال سُدھ نی پوندی جو ایہہ ہک بُٖوٹا ہے یا جُھنڈ (جھنگی) ۔ پُراݨے وݨ دیاں ڄڑھاں اُتّوں تلّے ݙاڑھی وانگوں لٹکدن تے بھوئیں وچ وَڑ تے وت ڄا پوندن ۔ پَترے موٹے ، وڈّٖے تے گُٖوڑھے ساوے ہوندن۔ ٻوہڑ تے رتیّاں ڳوڳڑیاں لڳدین۔ جیڑھے پَکھّی شوق نال کھاندن۔ مشہور اے جو سکندر یونانی دی یَکّی فوج ہکّے بُٖوہڑ تلے آڳئی ہئی تے ایندی عُمرھاں دا ڳویڑ ہزاراں ورھُوں لایا ویندے۔
۴۔ٻٻری(ریحان ، نازیو): Basilus
ٻٻری دا بُٖوٹا خشبو آلا ہوندے تہوں گھریں تے مَسیتیں دے ویڑھے وچ رادھا ویندے ۔ پتَرے تے بیج چٹݨی وچ گھوٹ تے وی وَرتے ویندن ۔
۵۔ٻیری (انڈین جو جوبا) Ziziphus Mauritiana
مَندھرے قد دا پھَلدار تے سَدا بہار وَݨ اے۔ اِینکوں ہر ونکی دی مِٹی وچ آپݨی جاہ بݨاوݨ دا ݙا آندے تے گَھٹ پاݨی وچ وی مست راہندے۔ عام طور تے گھریں وچ وی رادھی ویندی اے۔ دیسی ٻیر تے ولایتی ٻیر ڈُٖو وَنکیاں ہوندن۔ دیسی دا پَھل نِکاّ تے گول ہوندے ، ولایتی دا وَݙا تے ڈھیر گَٖر آلا ہوندے ۔ خُشک پَھل کوں بُھڳڑی آہدن ۔ پتریں نال نِکّے نِکّے کَنڈے وی ہوندن۔ نَر تے مادی پُھل ہکے وݨ تے ہوندن تے ملاپ ہوا یا ماکھی دے مکھیاں دے ذریعے تھیندے۔ ٻیری دی ماکھی سبھ تُوں وَدھائی مَنّی ویندی اے۔
۶۔بھَہݨ، آبھݨ:Populus Euphratiea
دریا سندھ دے کنڈے ، چناب دے ہیٹھلے علاقے تے ستلج دریا تے چناب دا وِچلا علاقہ ایندا ڳڑھ رہ ڳئے۔ درمیانے قد دا وݨ اے ۔ لکڑ وچ وٹاں ہوندن ۔ ݙالݨ سَوکھا کائینی۔ لِکّڑ ہولی تے گھٹ وزن دی ہوندی اے ۔ پتَرے درمیانے، گول تے سُفیدے دے تنے(مُنڈھ ) دی کار رنگ دے ہوندن ، جیندیاں ٹینگڑیاں بھیݙیں کیتے گھاہ پَٹّھے دا کم ݙیندن ۔ایں وَݨ دی لِکّڑ کھَٹ دے سیروُں ، ٻاہیں تے پاویاں ، دَریں دیاں چوکاٹھاں دے علاوہ کُھوہ دیاں شہیں بݨاوݨ کیتے مَن بھاندی مَنّی ویندی اے ۔ جو اینکوں سِوّ؂ی نی لڳدی۔
۷۔پِپَّل(پیپل،بودھی):Ficus Religiosa
وَڈّٖے وݨیں وِچوّں سِر کݙھواں اے، ایندی اُچائی تے چھتری دا گھیرا سو فٹ توں وی وَدھ تھی سڳدے ۔ مُنݙھ چھی ست وَڈّٖے تنے وچ ونڈیج تے چوفیر کھِنڈویندے ۔ ہکاڑا تنا وی کہیں وَڈّٖے وَݨ تُوں گھٹ نی ہوندا ۔ پان دے پتَرے دی کار اِیندے پتریں دے سِرے تیں پُوچھڑ جہیں ہوندی اے۔کِرّݨ تُوں پہلے ایہہ پتَرے پیلے تھی ویندن۔
۸۔پھوڳ:(Fire Bush)
ریتڑے علاقے دی جھاڑی اے۔ اُٹھ تے بکریاں دا گھاہ پَٹھّا (چارہ) اے۔ اِیندے پَترے نی ہوندے تے لِکّڑوݙ شانا کولا بݨیندی اے تے اِیندا پَھل مئی وچ پَک ویندے۔ ایہہ پھوڳلی اکھویندے تے بھاڄی پکاوݨ یا اَٹّے وِچ مِلاکراہیں مِسّی روٹی پکاوݨ دے کم آندے۔
۹۔توت (شَہتُوت): Morus Alba
مندھرے قد دا ٹھڈھی چھاں آلا وݨ اے۔ ایندے پتَرے ریشم دے کیڑے دا من بھاندا کھاج ہن۔ ساوا کاسنی پُھل مِٹھّا تے سوادی ہوندے تے نالے کئی دوائیں وچ ورتیندے ۔ اِیں وَݨ دی لِکّڑ ٻہَوں کچکیلی ہوندی اے۔ چھَمکاں نال ٹوکرے بَٖدھے ویندن تے لکڑ نال ہاکیاں تے کھیݙاں دا ڈُٖوجھا سامان بݨایاویندے۔
۱۰۔ٹالہی(شیشم،انڈین روزوڈ): Dalbergia sissoo
ٻہوں تھیوݨ آلا وݨ ہے اکثر رستیاں دے ݙوہائیں پاسیاں تے رہایا ویندے ۔ لِکّڑ سخت تے مضبوط ہوندی اے۔ تہوں ٻالݨ تُوں وَدھ فرنیچر بݨاوݨ دے کم آندی اے۔ عمرھاں لمبی ہوندی اے ، عام کرتے وِیہہ اِکویہہ ورھیاں وِچ وَرتݨ جوڳی تھی چُکی ہوندی اے۔ تہوں دھیریں ڄمݨ تے رَہاوݨ دی رِیت اے۔ تاں جو اُنہیں دے پرنیجݨ ویلہے ݙاج بݨایا ونڄ سڳیجے۔سیالے وچ پَتر کیر ݙیندے تے بہار وچ ٻہوں نِکّے پیلے پُھل تھیندن۔ پترے گول تے نِکّے ہوندن۔
۱۱۔ڄال/پیلہُوں:Salvadora Persica
ڄال دے وݨ تے لڳے پیہلُوں دے پُھل پاروں (ٻیر دے وݨ تے پَھل دی کار) اِینکوں پیہلُوں وی آکھیا ویندے۔ ایہہ نِکّے قد دا سدا بہار وݨ اے ۔ کݙاہیں کݙاہیں پنجاہ فٹ تائیں اُچاّ وی تھی ویندے ۔ اِیندے نِکڑے پَترے برِیک تے نوکیلے ہوندن۔ ٻوٹا ٻاہروں پتریں نال کڄیّا نُوٹا تے اندروں تنیاں (مُنڈھاں ) دے ہک ڄال (NET) وانگوں ہوندے۔ پیہلُوں دا نِکاّ ٻیر دی کار پھل کھادا ویندے اتے سُکّے پیہلُوں ناں دا اَٹاّ وی وَرتیندے ۔ڄال عام طور تے تھل دے بے کار زمینیں تے تھی آندی اے۔ ایندی لکِڑّگھٹ اہمیت دی ہوندی اے۔ ایندا پھَل ’’پیلُہوں ‘‘شوق نال کھادا ویندے ۔ خُشک پَھل کُوں کوکیر آہدن ۔ اِیندے پتَرے بھیݙاں تے اُٹھیں دے گھاہ پٹھّے دا کم ݙیندن ۔ ڄال دی ہک ونکی جھت اے ۔ سوائے ݙندوݨ (مسِواک) ایندا ٻیا کوئی کم کائینی ۔ لِکڑّکَوڑی ہوندی اے تے اِیں کنوں مُساڳ دا کم وی گھِدّا ویندے۔
١٢.جَٖمّوں(جامن): Syzygium Cumini
لمبا تے سدا بہار وݨ سو فٹ توں اُچاّ وی تھی سڳدے ۔ اِیندی عُمرھاں سو ورھے ہوندی اے ۔ ایندے وڈّٖے وڈّٖے پتَرے لمبوترے ، موٹے تے تِلکݨے ہوندن۔انھاں دا رنگ پہلے لَسکواں کاس58نی تے وت ساوا تھی ویندے ۔ ڄمَّوں دا پھل ساوݨ بھادُوں دی سوغات اے ۔ اِیندے رنگ کُوں جامݨی آکھیا ویندے۔
۱۳۔جَٖنݙ/کُنداہ(Prosopis)
ڄنݙ ریتلے علاقے دا مضبوط وݨ اے، جَیندی لِکّڑ ٻالݨ تُوں علاوہ مکانیں دے در دروازیاں تے چھتّوں وغیرہ دے کم آندی اے۔ عام طور اِیندا قد نی ودھدا تے ایہہ آپݨی شکل وِگاٖڑ گھندے ۔ اِیں کیتے لوک اِینکوں ٹُک سٹیندن ایں کیتے رَکھ(سرکاری زمین) تے پاتا ویندے ۔ تھل وچ ݙیکھ بھال ٹھیک تھیوے تاں سِدھا تے تریہہ فٹ اُچاّ تھی ویندے تے گھیرا ݙاہ فُٹ تئیں بݨ ویندے ۔ اِیندیاں پھَلیاں سنگر سݙیندین ۔ اِنھاں کُوں گھِیو وچ اُٻال کراہیں یا ݙہی دے نلا ملا کراہیں کھاندن۔ سُکا کراہیں محفوظ وی کر گھندن اُٹھ تے بھیݙاں ٻکریاں اِیندے نویاں غاشاں کوں شوق نال کھاندن۔
۱۴۔سَر:(Munjah)
سرائیکی علاقے وچ آپو تھی آنوݨ آلی سَر کَنڈے دی ہک ونکی اے۔ عام طور ایندیاں بُٖوہاریاں بݨا تے صفائی دے کم آندا ویندے۔اینکوں کھجی دے بھُوتریاں نال رَلا تے چھبّٖیاں یا چنگیراں وی ٻدّھیاں ویندن۔
۱۵۔سُہانجنرْاں،( سوہانجنا)Morinaga Oleifera
پھلی دار وݨ اے۔ پھڳݨ تے چیتر وِچ ایہہ چِٹے پُھلاں دے گُٖچھّیاں نال لَݙیج ویندے۔ اِیندے پُھل کَوڑے ہوندن پر اُٻال کراہیں حکیمی نُسخے وانگوں پکائے ویندن تاں سوادی بھاڄی بݨدی اے۔ کݙاہیں کݙاہیں ایہہ وݨ تریہہ، پینتریہہ فُٹ تائیں اُچاّ تھی ویندے ۔ لِکّڑ ٻالݨ دے کم آندی اے۔ نِکّے ٻوٹے دیاں ڄڑھاں کُوں سُہانڄڑیں دیاں مُولیاں آکھیا ویندے تیں اِنہیں دا اچار پاتا ویندے ۔ ایہہ وَݨ دیہاتیں دے گھراں وچ رہایا ویندے۔
۱۶۔ شَرینہہ(سَرس58): Albezia ،Silktr
ایندی لِکڑّ گھٹ تاء ݙیوݨ والی ہوندی اے۔ ایندیاں پھلیاں دا بیج مختلف مرضاں دے علاج کیتے استعمال کیتا ویندے۔
۱۷۔کَرینہہ/کَریٹا(کَریر ، کری کا درخت) Caper Bush
ایہہ او وݨ اے ، جیکوں ݙیلھے (مِٹھا تے رَتّا پَھل ) لڳدن ۔ ایہہ بے کار زمیناں تے تھیندے۔ اے گھَٹایا ٻالݨ اے تے ݙنگے پھِݙے شہتیراں دے کم آندے۔ ایندے پُھلاں کوں سبزی دے طور اُٻال کراہیں کھاد ا ویندے۔ ݙیلھے دا اچار پاتا ویندے یا کہیں اچار وچ مِلا گھدّا ویندے۔
۱۸۔کِکّرِ(ببُول Acacia Nilotica)
اُچاّ لمبا کِکّر آپݨی چھِل ، پُھل تے تکِھّے کنڈیاں پارُوں مشہور وݨ اے۔ بھوری چھِل چمڑارنگݨ دے کم آندی اے۔ گھٹ عُمرھاں آلے وَݨ تے کنڈے وڈّٖے تے ڈھیر ہوندن اتے وڈّٖی عُمرھاں آلے تے نِکّے تے گھَٹ ۔ پتَرے کہیں پکّھی دے کھمبیں دی شکل دے ہوندن ۔ گُوڑھے ساوے یا ساوے کُچچ رنگ وِچوّں ہلکی سلیٹی لَسّک مریندن۔ نکور غاشاں بھیݙاں ٻکریاں دے گھاہ پٹھے دا کم ݙیندن ۔ لکڑ زرعی آلات بناوݨ دے کم آندی ہے۔ اِیندیاں پھَلّیاں ٻکریاں دے کھِیر وچ وادھے دا موجب سمجھیاں ویندن۔ علاقے وچ دیسی تے انگریزی ڈُٖو ونکیاں دے کِکّر پاتے ویندن۔
۱۹۔کُنوار بُٖوٹی(گھیکوار، ایک طبّی پودا Alovera)
ایہہ بُٖوٹی بھوئیں توں ڈُٖو فٹ اُچّی ساوے چِھلکے تے شیشے دی کار گُودے آلی ہوندی اے۔ ہر پھَلی مُنݙھ کُنوں چَوڑی ہوندی اے۔ عام طور تے، پُھل ڳوبھی دے ݙندلاں دی کار تھیندی اے۔ایندے کَتلے کَٹ کراہیں چھِل تے، لُوݨ نال کھادے ویندن تے حکیمی نسخے نال بݨا جوڑ تے سوادی بھاڄی وی پکائی ویندی اے۔ حکیم لوک کئی دوائیاں وچ کَتلے ملیندن تے اُٹھیں دے بیماریاں دا اے علاج وی اے۔ ==۲۰۔کُوندر:(Cat Tail)== ایہہ وی سر کنڈے دی ہک ونکی اے۔ عام طور تے کھڑے پاݨی آلی جاہ تے دُٻیاں وچ یا دریا دی مݨ تے تھیندی اے۔ اِیندا واݨ وٹ تے کھٹڑے وُنڑِیندن تے اِیندے نال کھجی دے بھوترے دی کار مسیت دیاں صفاّں ، پَچھیاّں ، پَڑچھے ، (تَݙیاں) وغیرہ جیہاں لوڑھیندیاں شہیں وی بݨدن۔ سندھ دریا دے ݙوہائیں پاسے انہیں دے مصنُوعات تے دستکاریاں دے کئی مرکز کم کریندن۔
۲۱۔لَسُوڑا(انڈین چیری، سپستان Cordia Dicho Toma/)
مندھرے قد دا پَترکیرݨ آلا وݨ اے۔ پَتر چوڑے تے گول ہوندن ۔پکیاّ ہویا پَھل گلابی تے اندروں لیس آلا ہوندے کَچّے تے ساوے لسوڑے دا اچار پوندے تے پیلی جھال آلا پکاّبطور پھَل دے کھادا ویندے ۔ ڈُٖو ونکیاں وچوں نِکیّ پھَل آلا لسُوڑی تے وݙے داݨے آلا لُسوڑا اکھویندے۔
۲۲۔نِم:(نیمAzadirachta indica)
نِم دا وݙا وَصّب جراثیم مارݨ اے۔ نِم دی چھِل ہلکے رنگ دی ہوندی اے۔ نِم دے پَترے تنے دے کھبّٖے سجّٖے اڳوّں پچھوّں ہوندن تے سِرے تے وی ڈُٖو پتَرے ہوندن ۔ ایہہ سدا بہار وݨ اے۔ صحت بخش اے ۔ ایندے ٹینگڑیاں دے ݙندوݨ یا داتن بݨائے ویندن ۔ اِیندے پَتریاں کوں اُٻال تے پاݨی کنوں ڈیٹول دا کم گھدّا ویندے۔ یعنی ایہہ جلدی مرضیں دا علاج ہوندن ۔ اینکُوں نِکّے سادہ ٻیر دی کار نبولیاں لڳدین ۔ ایہہ وی کار آمد ہِن ۔ ایندے پتریاں دی بݨاوت ݙندالی ہوندی اے۔
۲۳۔ ہرنولی:(Caster Bean)
مندھرے قد دا وݨ اے۔ ایندا بیج پک کراہیں کالا تھی ویندے، اینکوں وی ہرنولی آکھیا ویندے۔ عام طور تے گھریں وچ نی رادھا ویندا، کیوں جو اِیندے پتَرے ہتھ دے بُجّے دی کار ہوندن ۔ تہوں سمجھیا ویندے جو بندہ سویل اُٹھّی تے اِیندے متھّے ناں لگّٖے۔(سجاد حیدر پرویز)
سرائیکی گلوکار
سرائیکی زبان وچ پنج ہزار کنوں ودھ گلوکار ہن، انہاں وچوں کجھ ناں ایہ ہن. انہاں دیاں سرائیکی زبان تے کلچر کیتے ٻہوں خدمات ہن۔
قرون وسطٰی
قرون وسطیٰ یا ازمنۂ وسطیٰ (انگریزی: medieval / middle ages) ترئے حصیاں وچ منقسم یورپ دی روایتی تاریخ دا درمیانی عہد ہے۔
سرائیکی گلوکار
اخلاق احمد کامران عاشق ساجد ملتان پرنس علی خانذادا سجاد بلوچ گوپانگ
ٻاہرلے لنک
ونکی:سرائیکی گلوکار ونکی:موسیقی
قرون وسطٰی
یورپ دی تاریخ عام طور تے عہد عتیق دی قدیم تہذیب، قرون وسطیٰ تے زمانہ جدید دے درمیان تقسیم کیتی ویندی ہے۔ مغربی یورپ دا ازمنۂ وسطیٰ رومی سلطنت دی تقسیم (مغربی رومی سلطنت تے مشرقی بزنطینی سلطنت دے درمیان) تے غیر مہذب اقوام دے حملیاں یعنی 5ویں صدی عیسوی توں شروع تھی کے 16ویں صدی وچ پروٹسٹنٹ اصلاحِ کلیسیا (Protestant Reformation) دے دوران مسیحیت دی فرقہ بندی، فتح قسطنطنیہ تے سمندر پار جستجو کیتے دنیا بھر یورپی توسیع دے آغاز تے ختم تھیندا ہے۔ یعنی ایہ تقریباً ہک ہزار سال دا دور ہے جینکوں ازمنۂ وسطیٰ آکھا ویندا ہے ۔
یہ تمام تر مختلف تبدیلیاں ابتدائی عہدِ جدید دے آغاز کوں ظاہر کریندی ہن جیہڑا صنعتی انقلاب دا ضامن بݨا۔
تمن
سو سواریں دے دستے یا سواریں دے جتھے کوں تمن آھدن ۔ ایندے لفظی معنی ڈاہ ہزار دے ہن ۔ڈاہ ہزار دے جتھے کوں تمن آھدن جیندے کنوں ڈاہ ہزار اسلحے والے بندیں دا جتھا ہووے ہا او تمندار سڈویندا ہا ۔انگریزیں آپڑیں حکومت کوں تکڑ ڈیونڑ سانگے انگریز سرکار نال وفاداری دے بدلے تمندار مقرر کیتے اتے ہنیں کوں مراعات ڈتیاں۔ پنجاب دے وستیاں تے موضعے رلا تے ہک ذیل بنڑا ڈتی ویندی ہئی ۔ایں حلقے وچ نمبر دار مقرر کیتے ویندے ہن نمبر دار دے اتے ہک سفید پوش تے سفید پوش دے اتے ہک ذیل دار مقرر کیتا ویندا ہا جیڑھا جو انتظامی نگرانی ، مالیے دی وصولی ، افسران محال تے پولیس دے افسریں دے آرام و آسائش دا خیال رکھیندا ہا۔ تہوں اوندی دھج ہوندی ہئی۔
نمبر دار کوں مالیے دی وصولی تے پنجوترہ (پنجواں حصہ) جڈاں جو ذیل دار تے سفید پوش کوں ششماہی فصل دے فصل تنخواہ ملدی ہئی ۔ڈیرہ غازیخان ، بہاول پور یعنی سرائیکی وسیب تے سندھ دے علاقئیں اچ  تمنداریاں قائم کیتیاں گیاں۔ سرائیکی وسیب اچ نئوں تمنداریاں ہن ۔ ہنڑ صرف نمبرداریاں باقی ہن۔ ہک مچھی دا ناں وی تمن ہے جیکوں سمدراد وی آکھیا ویندے اے مچھی چھوٹے مچھیں کوں کھا ویندی ہے ۔ تمندار وی ایویں کریندے ہن تے ہنڑ انہاں دی نسل وی ایہو کجھ کریندی پئی ہے۔
ڈرنگ اسٹیڈیم، بہاولپور
thumb|نوآبادیاتی طرز تے بݨایا ڳیا برطانوی دور دا ڈرنگ سٹیڈیم بہاولپور
بہاولپور چڑیا گھر دے مین گیٹ دے بالکل سامݨے موجود گیٹ ڈرنگ سٹیڈیم بہاولپور دا اے. دور برطانیہ دے زمانے دا نوآبادیاتی طرز تے بݨایا ڳیا اے سٹیڈیم وسیع رقبے تے مشتمل اے تے شہر دے سہݨپ وچ وادھا کریندے. ایندے وچ کرکٹ گراؤنڈ و پویلین، ہاکی گراؤنڈ کمپلیکس، جوگنگ ٹریک، باسکٹ بال نیٹ تے پچ، والی بال دا حصہ، فٹبال گراؤنڈ، سٹیڈیم دا فضائی نظارہ کرݨ واسطے لکڑ دا بلند چبوترا، سوئمنگ پول تے بہاولپور شہر دا گھنٹہ گھر واقع ہے جیندی گھنٹی دی آواز ہر گھنٹہ گزرݨ تے پورے شہر وچ سݨائی ݙیندی اے. بہاولپور دے لوگاں واسطے درحقیقت اے ٻہوں پرسکون تے تفریحی مقام اے.
انعام اللہ بادل
انعام اللہ بادل سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
پہلی جنوری ١٩٩١ء کوں دیرہ غازی خان وچ ڄمے۔
غزل
یار ہیں توں میݙا دلربا کائنویں
زندگی ہیں مـگر ایتلا کائنویں
انور قنبرانی
قنبرانی سائیں دی شاعری وچ اتنی جان ہے جو انہاں دا ہک ہک مصرع ٻولیندے
انعام اللہ بادل
غزل
پیر چُمداں تیݙے ہے عقیدت میݙی
تیکوں سجدہ کراں کوئ خدا کائنویں
انور قنبرانی
قنبرانی سائیں دے ہک ڄڳ مشہور گیت، جینکوں جلال چانڈیو سائیں ڳایا ہے، دا مُکھڑا ݙیکھو
انعام اللہ بادل
غزل
میں گنہگار ہاں اے منیداں مگر
یار توں وی ایݙا پارسا کائنویں
تیکوں دنیا دے ݙکھ ڈھیر لڳدن تہوں
انور قنبرانی
تُرٹ ڳئی تیݙی میݙی یاری
انعام اللہ بادل
غزل
درد میݙے کنوں آشــنا کائنویں
تیں وی تروڑیے بھرم باوفا کائنویں
نیں جو نبھدی دلربا میں کیا کراں
پیٹ دے پٹڑیں پٹاں سجدے کراں
کیا کراں میݙا خدا میں کیا کراں
بھن کرائیں شیشے دے وانگوں دل میݙا
ول جو ݙیندا پیں ولا میں کیا کراں
ہن میݙے اپنڑے بھرا میں کیا کراں
نہ ملیو بادل میں آکھیے مر ویساں
اوں ایہو آکھیے ولا میں کیا کراں
انعام اللہ بادل
غــــــــــزل
سینگـی ݙس ہاں ہتھ رنگوانواں چنڳی لڳساں؟
عید دے ݙینہ جے مہندی لانواں چنڳی لڳساں؟
چھوٹیاںچھوٹیاں پونیاں لانواں کنگھی ݙیواں
ڳھـــــگھری آلا چـــــولا ھــــووے لال سنہری
ول چولے تے ھــــار کــڈھانواں چـنڳی لڳساں؟
باہیں دے وچ ونـــگاں ہونون رنــگ برنــگی
پیریں دے وچ پائیلاں پانواں چــنڳی لڳساں؟
ُمنـــدری اتیں ناں لکھوانواں چــنڳی لڳساں؟
بادل ہر کوئی پاتی ودے شوق دیاں ونــڳاں
میں وی کالا جـــوڑا پانواں چــــنڳی لڳساں؟
انعام اللہ بادل
غزل
عشق رب اے تاں ݙیکھݨاں کیا ہے
ذرے ذرے دے وچ ہے عکس اوندا
نیں سماندا او ݙو جہاں دے وچ
کہیں دے دل وچ سماوݨاں کیا ہے
صاف کائنی جے من دی مسجد ول
سر کوں مفتا جھکاوݨاں کیا ہے
لوک چہرے کوں ݙیکھ پڑھ گھندن
کہیں دا اندر پھلورݨاں کیا ہے
او تاں بادل ہے نیڑے شہ رگ دے
پار اروار ڳولݨاں کیا ہے
رات رل کے گزاروں ولا ہک دفعہ
دل دی حسرت کوں ماروں ولا ہک دفعہ
نال دل دے ولا دل وٹاؤں ڈوہائیں
جان ہک بے تیں واروں ولا ہک دفعہ
پرلھی کندھی تے کھڑ توں میں ایڈو کھڑاں
ڈھیر عرصے توں سڑدیاں ودین مونجھ وچ
میڈے نانویں دا اے تیڈے نانویں دا او
نپ کے جگنو اُڈاروں ولا ہک دفعہ
ٹھیک اے بادل جے رنجکی تاں رنجکی رہے
مل پو آروں ویاروں ولا ہک دفعہ
پاگل تھیاں جڈاں دا دل توں او یار لہہ گئے
کینجھی پلائی جو اج تائیں سارا خمار لہہ گئے
توں کائنا ھانویں جیلھے لحظہ نہ ھاچھوڑیندا
تیکوں ڈٹھس تاں ٹر پئے ہنڑیں بخار لہہ گئے
دربار اے مصر دے وچ بولی لگی کھڑی ھے
لگدے ولا نواں کوئی یوسف بازار لہہ گئے
کل رات مونجھ کولوں باہر نکل تے آ پئین
شکر اےمیڈیں اکھیں توں ہنجوں دا بار لہہ گئے
دنیا دے اوکھ بدلے جنت ملی ھے بادل
مالک دا ایں کرم تھئے اپنڑاں ادھار لہہ گئے
ہک آزاد نظم
ہک او وقت ھا
یاد ھے میکوں
وستی والے
خوش تھیندے ہن
ہک ڈوجھے کوں مل کے ڈھیر مبارکھاں ڈیندے
آہدے ربا
سئیں کیڈااحسان کیتا ھئ
جیندیں ول رمضان ڈتا ھئ
آکھ تے ایویں
کھینڈو کھانڈ تھی ہر کوئی اپنڑے
گھر دو ونج کے سم ویندا ھا
ول جیں ویلھے
پچھلے پہر دا وقت تھیوے ھا
وستی وچ ہک بھانون ناں دا وسدا بڈھڑا
حاجی فیضو آلے چوک تیں
گل اچ پاکے پُھندڑیں آلا دول وجانونڑ آویندا ہا
سنڑ کے دول داشور شرابا جاگ ویندے ہن وستی والے
گھر گھر دیوچ شور سنڑیجنڑ پئے ویندے ہن
جاگ لگے ہوئے کھیر وڑیجنڑ پئے ویندے ہن
موسم وقت سیالا بھانویں
سانونڑ ہاڑ ہنالا بھانویں
سچے دل دے نال ہن سارے روزے رکھدے
سدھ نیں کیندی نظر لگی ھے
وستی دے وچ پکیاں چار مسیتاں وی
ہن ڈو ڈو لاؤڈ سپیکر اتیں
روزے ویلھے مسجد آ تے
کہیں کوں آن اٹھیندا کوئی نیں
روزہ یار رکھیندا کوئی نیں
بہہ کے روز سچینداں ایہو کیا پہلے انسان نیں رہ گئے
یا ہن او انسان تاں بادل سینے وچ ایمان نیں رہ گئے
انعام اللہ بادل
آل انڈیا مسلم لیگ
23 مارچ، 1940ء کوں لاہور دے منٹو پارک وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے ترے روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام تے او تاریخی قرارداد منظور کیتی ڳئی ہئی جس دی بنیاد تے مسلم لیگ نے برصغیر وچ مسلماناں کیتے الڳ وطن دے حصول کیتے تحریک شروع کیتی اور ست برس دے بعد اپݨا مطالبہ منظور کراوݨ وچ کامیاب رہی۔ جون 1929ء وچ برطانیہ دے عام انتخابات دے نتیجے وچ ریمزے میڈونلڈRamazy Mac Donald اتھوں دے وزیر اعظم مقرر تھئے۔ ہندوستان دے بارے وچ نویں وزیر اعظم نے اپݨے مشیراں دے نال صلاح مشورے دے بعد سر جان سائمن دی سفارش منظور کریندے ہوئے فیصلہ کیتا کہ برطانوی ہند وچ آئینی تعطل کوں دور کرݨ کیتے ضروری ہے کہ اتھوں دے لیڈراں کوں لندن مدعو کیتا ونجے تاکہ اگر ہو سڳے تاں آئین دے بارے وچ انہاں دی باہمی رضامندی کوں حاصل کیتا ونڄے۔ یاد رہے کہ قائد اعظم محمد علی جناح نے وی نویں وزیر اعظم کوں کچھ کرݨ دا مشورہ ݙتا ہئی کہ ہندوستان دے آئینی مسلئے کوں حل کرݨ کیتے متعلقہ فریقین دے درمیان بات چیت کوں ازسرنو شروع کیتا ونجݨاں چاہیدا اے۔ 23 مارچ، 1940ء کوں لاہور دے منٹو پارک وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے ترے روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام تے او تاریخی قرارداد منظور کیتی گئی ہئی جس دی بنیاد تے مسلم لیگ نے برصغیر وچ مسلماناں کیتے الڳ وطن دے حصول کیتے تحریک شروع کیتی اور ست برس دے بعد اپݨا مطالبہ منظور کراوݨ وچ کامیاب رہی۔
سرائیکی گلو کار سئیں اُستادمحمد ایاز مسݨ نال گاٖلھ مُہاڑ
سرائیکی فنکار اپݨا اتے اپݨی ماء ٻولی دا مقام دُنیا اچ اُچا کرݨ چاہندن تاں عام شاعری دی بجائے چنگی شاعری دا انتخاب کرن۔
درباری، مال کوس، بھیرویں، چاندنی کنارا، ماروا راڳ، تروڑیاں اتے سویل تے شام دے راڳ میکوں بے حد پسند ہِن
سرائیکی گلو کار سئیں اُستادمحمد ایاز مسݨ نال گاٖلھ مُہاڑ
(گاٖلھ مُہاڑ:غیورؔ بخاری، ملک عبداللطیف مسݨ، ملک عبدالرزاق راقم چنڑ)
’’موسیقی ‘‘مونجھاں توں موئی ہوئی حیاتی کوں زندگی دی اُمید ݙیندی ھے ۔ گُزریل تاریخ تے اڄوکے عہد وچ لوک موسیقی دا جو بول بالا ہے اوندے کولہوں تقریباً ہر ݙوجھا انسان واقف ہے۔ لیکن ایں دور وچ وی سرائیکی فنکاریں وچ او لوک موجود ہِن جیرھے خواجہ فریدؒ دی کافی کوں نواں رنگ ݙے کراہیں کلاسیکل دے حوالے نال خود کوں نشابر رکھی کھڑن۔اینویں اساݙے وسیب دا ہک معروف فنکار سئیں محمد ایاز مسݨ ہے جیرھا شوقیا طور تے ایں فن نال 1995ء اچ جُڑیا اتے زندگی دے اِنھاں 21سالیں اچ اتنی محنت کیتس جو احٖ اوندا شمار اُستاد فنکاراں اچ تھیندے۔ کُجھ ݙینھ پہلے ایاز مسݨ نال اساں سویل سرائیکی سانگے گاٖلھ مُہاڑ کیتی جیرھی تہاݙی خدمت اچ حاضر ہے۔ اُستاد ایاز مسݨ توں اساں اُنھاں دے ابتدائی پندھ بارے کُجھ گاٖلہیں پُچھیاں تاں اُنھاں ݙسایا میں موسیقی دی ابتدائی تعلیم ہک فقیر تے درویش منش انسان اُستاد خان محمد بھٹہ ہوریں توں حاصل کیتی ۔ میݙے خیال اچ ایہ کوئی 1995ء ہا جݙاں میں اُستاد ہوریں دی خدمت اچ حاضر تھیم ۔ ایں توں پہلے میں سکول اچ بزمِ ادب دے پروگراماں اچ حصہ گھِندا ہامی۔
میݙی آواز میݙے سکول دے مہربان اُستاد ٻہوں پسند کریندے ہَن ایں توں علاوہ میݙے بابا سئیں کوں وی کلاسیکل موسیقی سُݨݨ دا شوق ہا اتے او میکوں وی ایں حوالے نال ہک کلاسیکل فنکار ݙیکھݨ چاہندے ہَن ، میں اُنھاں دی دُعا تے محبت نال کلاسیکل دی تھوڑی جہیں چس چاتی ہے باقی حالی توڑیں میں خود کوں کلاسیکل فنکار نی سمجھدا۔ بابا سئیں دی دُعا شفقت اتے موسیقی دے مہربان اُستاد دی محبت دے نال نال میݙے علاقے دے ہک چیئرمین میاں بشیر احمد وی ہَن جیرھے میݙا ہمیش حوصلہ ودھائی رکھدے ہَن۔ اِنھاں عظیم لوکاں دی حوصلہ افزائی میکوں کلاسیکل موسیقی دے گُٖجھے رازاں کوں ڳولݨ دا دڳ ݙکھایا۔ میں حیاتی دے ایہ اوکھے پینڈے جھڳیندا اپݨے اندر دے فنکار کوں سُر نال زندگی ݙیندا پندھ کریندا احٖ جیڑھے موڑ تے کھڑاں او سب تہاݙے سامݨے ھے۔ ایاز مسݨ سئیں اپݨی گاٖلھ کوں مزید اڳوں تے ٹوریندیں ہوئیں آکھیا جو میݙے کول کئی لوک ایں فن کوں سکھݨ دی خواہش نال آندن ، میں اُنھاں داحوصلہ ہمیشہ بلند کریندا ں لیکن اِنھاں نینگراں کوں اتنی جلدی ہوندی ھے جو میں بیان نی کر سڳدا۔ اِنھاں نوجواناں دی ایہ خواہش ہوندی ھے جو اُستاد کولوں ہکے ݙینھ وچ ایہ سارا فن حاصل کر تے واپس وَل آؤں۔ میں اِنھاں ٻالاں کوں ایہ ݙسݨ چاہنداں جو میں حیاتی دے 15سال اپݨے اُستاد دی خدمت کیتی ہے اور میکوں ایں گاٖلھ دا ڈُٖکھ ھے جو اُنھاں نال حیاتی مزید وفا نہ کیتی میں حالی وی اُنھاں توں ٻہوں کُجھ سکھݨا چاہندا ہم۔
ایہ او فن ھے جیکوں انسان ساری حیاتی سکھدا رہ ونڄے تاں وی مکمل علم حاصل نی کر سڳدا۔کیوں جو ایں فن دی ریاضت اچ ہر روز انسان کوں ہک نواں رنگ تے نویں گاٖلھ لبھدی ھے۔؂ موسیقی دی ابتدائی تعلیم دے حوالے نال گاٖلھ تھئی تاں مسݨ سئیں آکھیا میکوں ابتداء اچ میݙے اُستاد محترم ݙوں راڳ بھیم تے مینگھ دا نوٹیشن (سرگم) ݙسایا ۔ اُنھاں راگاٖں وچ میں اَلاپ کیتا تاں میݙے اُستادِ محترم خوش تھئے اتے اُنھاں میکوں آکھیا جو توں میݙے انداز اچ ’’کافی‘‘ وی آکھ۔ جتھوں میں کافی دے انداز کوں اپݨے استادِ محترم وانگوں اپناوݨ دی کوشش کیتی ھے۔ موسیقی دے مستقبل دے حوالے نال اُنھاں نال چند گاٖلہیں تھیا ں تاں او آکھݨ لڳے جو جیرھے فن کوں صوفیاء تے فقراء دُعائیں ݙیون او کݙاہیں زوال پذیر نی تھی سڳدا۔ لیکن افسو س ہک گاٖلھ دا ضرور ھے اساں جتنی محنت کیتی ھے ساکوں اوندا اُتنا ثمر نی مِل سڳیا ۔ ’’فن ‘‘ نال عشق ہووے تاں فنکار مایوس نی تھیندا اساں تہوں اپݨا پندھ کاݨاں نی کیتا۔میکوں اُمید ھے اگر اساں ایں سفر وچ مزید محنت کیتی تاں اساݙیاں او ساریاں شکایتاں دُور تھی ویسن بلکہ او سارے ڈُٖکھ بُھل ویسوں جنھاں دا احٖ اساں اظہار کریندے ہئیں۔ میݙی نظر اچ موسیقی دا مستقبل روشن ہا ، روشن ہے اتے روشن راہسے۔ قدیم اتے جدید موسیقی دے حوالے نال گاٖلھ ٹُری تاں ایاز مسݨ سئیں مُسکر اپئے اتے آکھݨ لڳے جیویں انسان ترقی دیاں منزلاں طے کریندا پئے اونویں موسیقی وی اپݨیاں منزلاں طے کریندی پئی ھے۔ دُنیا اچ فنکاراں دی بھر مار پاروں موسیقی اچ ڈھیر ساری تبدیلی آئی ھے احٖ تیز ردھم اچ گاٖوݨ والی شئے کوں نویں نسل ٻہوں پسند کریندی پئی ھے بھانویں جو اوندی شاعری سمجھ وچ نی آندی ول و ی نویں نسل جُھمدی ودی ہوندی ھے ۔
پاپ میوزک بھانویں جو وقت دی ضرورت بݨدی پئی ھے پر انت اِنھاں لوکاں ایں شور شرابے توں تھک تے واپس وَلݨے ۔ پاک وہند وچ گاٖئی ونڄݨ والی غزل دا مقام ہمیشہ منفرد ریہے اور راہسے اینویں سرائیکی دھرتی دے فنکاراں جیویں کافی اتے ݙوہڑے تے محنت کیتی ھے اوندی مثال وی کتھاہیں نہ ملسی۔ ’’کافی‘‘ کوں جیویں ہک نواں رنگ ݙتا ویندا پئے اگرایہ پندھ جاری ریہا تاں کافی ہکواری ول زندہ تھی ویسی۔ سرائیکی لوک موسیقی دے حوالے نال مسݨ سئیں آکھیا ایہ وی سوہݨا رنگ ہے وقت دی ضرورت کوں سامݨے رکھ تے اساݙے دوست پندھ کریندے پِن۔ اگر ایہ فنکار لوک موسیقی دے نال نال کلاسیکل دا فن وی تھوڑا جیہاں ڄاݨ گھِنن تاں اِنھاں لوکیں دی موسیقی دا رنگ نویکلا تھی ویسی۔ باقی سرائیکی فنکار اپݨا اتے اپݨی ماء ٻولی دا مقام دُنیا اچ اُچا کرݨ چاہندن تاں عام شاعری دی بجائے چنگی شاعری دا انتخاب کرن۔ گاٖلھ مُہاڑ کوں مُکیندیں مُکیندیں اُستاد ایاز مسݨ آکھیا موسیقی دا انت کوئینی اساݙے وسیبی فنکار صرف ݙو یا ترائے راڳڑیاں کنوں واقف ہِن میݙے اُتے اللہ دا بے پناہ کرم ھے جو میں 40،45راگاںٖ توں واقف ہاں۔ اُنھاں آکھیا ست سُرے راڳ گاٖوݨ دا تاں کوئی مسئلہ نی ہوندا پنج سُرے راڳ تے فنکار دے فن دا پتہ لڳدے میکوں پنج سُرے راڳ گاٖوݨ دا بے پناہ شوق ہے اتے اِنھاں راڳاں وچ محنت کرݨ دی چس آندی ھے۔ پسند دے راڳ دے حوالے نال مسݨ سئیں آکھیا کیرھے کیرھے راڳ دا ناں گھِناں میکوں میݙے مَن اچ وسݨ والے سارے راڳ پسند ہِن بالخصوص درباری، مال کوس، بھیرویں، چاندنی کنارا، ماروا راڳ، تروڑیاں اتے سویل تے شام دے راگاٖں کوں میں بے حد پسند کرینداں۔ اخیر تے فنکاراں سانگے اُنھاں ایہ پیغام ݙتا جو موسیقی ہک فن ہے اور ایں فن کوں گاٖوݨ توں پہلے سکھݨ دی کوشش کیتی ونڄے کیوں جو سرائیکی موسیقی اتے فنکاراں کوں دُنیا وچ اچھے لفظاں نال یاد کیتا ونڄے۔
دھریجہ نگر دے نعت گو شاعر
دھریجہ نگر دے نعت گو شاعر
دھریجہ نگر دا ناں پہلے وستی دھریجہ ہا ۔ وستی صدیاں پہلے سندھ توں ہجرت کرݨ آلے دھریجہ برادری دے کجھ لوکیں آباد کیتی ۔ اے او لوک ہن جنہائیں حملہ آور ارغون نال جنگ کیتی تے اوندی حکومت توں باغی تھئے۔ دھریجہ قوم دی حملہ آور ارغون نال جنگ، اے ہک انج داستان ہے۔ میں جیرھی ڳالھ کرݨ چہنداں او اے ہے جو سو سوا سو سال پہلے دھریجہ برادری دے لوک پڑھئے لکھئے نہ ہن ۔ تھی سڳدے کجھ لوک شاعر وی ہوون ، کیوں جو شاعر اݨ پڑھ وی تھی سڳدے۔ پر شاعری دا کوئی پراݨا نمونہ نی مل سڳیا۔ حضرت مولانا یار محمد دھریجہؒ پہلے آدمی ہن جنہاں علم حاصل کیتا ، بٖہوں وݙے عالم بݨئے تے دھریجہ نگر وچ مدرسے دی بنیاد رکھی ۔ مولانا صیب جیرھے جو میݙے نانا سئیں وی ہن ، مولانا عبداللہ درخواستیؒ دے کٹھے پڑھدے ہن ۔ ہم جماعت ہووݨ دے نال پیر بھائی وی ہن جو ݙوہاں دی بیعت حضرت خلیفہ غلام محمد دین پوری نال ہئی۔ نانا سئیں عالم دین ہووݨ دے نال نال شاعر وی ہن ۔ اوں ویلھے فارسی دا رواج ہا ۔ اردو دا اتنا ناں کائنا ہا ۔ نانا سئیں فارسی اچ بٖہوں لکھیا ۔ آکھیا ویندے جو سرائیکی جیرھی جو اوں ویلھے اسیݙے علاقے اچ ریاستی اکھویندی ہئی وچ وی کجھ شاعری کیتی ۔ پر اے سارا کجھ 1973ء دے سیلاب اچ لُڑھ ڳیا۔ ارمان دی ڳالھ اے ہے جو نانے سئیں سرائیکی اچ بٖہوں گھٹ شاعری کیتی ۔ جیکر سرائیکی شاعری زائد ہووے تاں کجھ نہ کجھ بچ ونجٖے ہا جو کئی لوک یاد کیتی ودے ہوون ہا ۔ فارسی نہ کہیں کوں امدی ہئی تے نہ کہیں یاد کیتی ۔
ظہور دھریجہ جھوک سرائیکی ملتان
تنقید برائے اصلاح
کہیں وی تخلیقی کاوش تے تعمیر دا اہم ستون "تنقید" ہے... اے کئی لکی چھپی گال نئی تنقید اصلاح دا ڈوجھا ناں ہے... لیکن اکثر اوقات نقاد دی طرفوں اپݨی رائے ݙیوݨ کو سروں اصلاح تصور ہی نئی کیتا ویندا اوندی ہک وجہ اے ہے تنقید دا بے دھڑک انداز ہوندے یا نقاد نال متعرف نہ ہوݨ دی ضد ہوندی ہے.... کڈاہیں ایں وی تھیندے بلا وجہ تنقید ناگار کہیں جُز کو پکڑتے ذاتی کدورت یا حسد کوں تنقید. دا ناں ڈیندے ...
... اگر کوئی بندہ کہیں نال حسد رکھدے او بندہ کڈاہیں وی تعمیری تنقید نئی کر سگدا او ہر گال تے اعتراض کریسی جیرھا اوندے مد مقابل شخص دا موقف ہوسی ___!! او اوندی ہر چنگی شئے تے نکتہ چینی ضرور کریسی ـــ پچھیں تنقید برائے اصلاح نہ ہوسی تنقید برائے ذات ہوسی !
ذاتی عناد کڈھݨ دے ٻے طریقے ڈھیر. ہن ادب کوں کیوں بے ادب کیتا ونڄے
" ستر گز دی پٹکی تے سر ننگا. ـــ یعنی ادبی انسان کڈاہیں وی جلد باز نئی ہوندا تنقید کوں سݨدے سمجھدے اپݨی فہم دے مطابق نبڑدے ..ورنہ ایں مثال دا حقدار ہوندے ____
ڈوجھی گال نقادی اقلام کوں وی سمجھݨا ضروری ہے جو تنقید دے وچ کہیں دی دل آزای تاں نئی تھئی نقاد دے الفاظ سبکی دا سبب تاں نئی بنڑدے پئے ـــ اگر کہیں جاہ تے اصلاح دی گنجائش ہے تاں ادب کوں ملحوظ رکھدیں ہوئیں اچھے انداز نال مطلع کیتا ونڄ سگدے
طالب حسین طالب
طالب حسین طالب سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
چنیوٹ نال تعلق ہے
نمونہ کلام
تیری قید اچ حیاتی گزاری ودن ھنڑ تاں کٹنے اسیراں دے پر چھوڑ دے..
کیویں پنجرے تے سر مار روندے رھے سانوں او ساڈی گزری جوانی سنڑا..
کجھ تاں سانوں درختاں دے گھر یاد ھن کجھ غریباں نوں اپنی زبانی سنڑا..
ھنڑ نواں کوئ نشیمن بنڑیندے نسے ھنڑ تاں جنگلاں چوں کٹنے شجر چھوڑ دے..
ساڈے پنجرے تے کپڑا چڑھا کے کیویں ساتھوں ساون,بہاراں لکیندا رھیوں..
ساڈی طاقتور سلاخاں توں جند ھر گئ تیری ضداں دا تالہ جو دربان ھا..
اپڑیں ہتھیں جو پر کٹ کے قیدی کیتوئ ھنڑ تاں شک دی رکھنی نظر چھوڑ دے..
ساڈے وسن دے موسم وی رب جانڑدا اے بس غریباں دے کوڑے خیال ھو گۓ..
تیری کہیں کج ادائ دا شکوہ نھیں ساڈے اپنے ای مقدر زوال ھو گۓ...
"ڈِڈھ دا دوزک”
اوتری ، نامُراد ، لوبھِنڑ چور رَن ، تیکوں شرم نئی آئی ، ایویں کریندییں میں تیڈے آسرے تیں
اپنڑاں پورا گھر سٹی ویندی آں تے توں حرام خور میڈے پِچھوں وی ایویں میڈے بالیں دیاں
طالب حسین طالب
نمونہ کلام
تیری چوگاں تے ھنڑ تاہیں جو پلدے رھے سانوں بخشیں او ساتھوں گناہ ھو گیا اے..
"ڈِڈھ دا دوزک”
مڈیاں کھا ویندی ہوسیں ۔ تُساں جیہاں ہڈ حرام چورڑیاں جیل دے ڈا دیاں ہِن ۔ دِل تاں اہدے
طالب حسین طالب
نمونہ کلام
تیری پکھواں تے نظر کرم ویکھ کے اج وفاواں دا جزبہ جواں ھو گیا اے..
"ڈِڈھ دا دوزک”
گُت کنوں نپ تیں تیکوں ہِک جھنباڑ چاڈیواں ۔ پر کیا کراں کُولے دِل آلی رن ہاں نمہی کر سگدی ۔
طالب حسین طالب
نمونہ کلام
ساتھے کہیں بے وفائ دا تقوی نہ رکھ سانوں طالب سمجھنا بشر چھوڑ دے..
"ڈِڈھ دا دوزک”
کوثر دے ایں چِکاٹ تیں اوندے گھر دے سبھے بندے سویرے سویرے اُٹھی تے صحن وِچ آ گئے ۔
جو ڈیکھوں تاں سہی کیا تھی گئے ؟
طالب حسین طالب
نمونہ کلام
استاد طالب حسین طالب آف چنیوٹ
"ڈِڈھ دا دوزک”
کوئی ڈاکہ مار گئے رات کوں یا کوئی بیا نقصان تھی گئے باہرو آوِن تاں کوثر اپنڑی نوکرانڑی نذیراں
تے چیکدی کھڑی ہئی۔ نذیراں سِر جھِکا کر تے ایویں روندی کھڑی ہئی۔ جو جیویں اونہوں جُرم کیتا
ہووے ۔ جیندی کوئی معافی کائنی تے نذیراں دے چولے دا پاند پکری اوندا چار سال دا رانجھو ڈریں
ہوئیں اکھیں نال کوثر کوں ڈہدا کھڑے جو جیویں رات کوں اماں اہدی ہے سم ونجو نہ تے ککھیں
لڈی آ ویسے وے ۔ اج او ککھیں لڈی رات دے بجائے ڈینہہ کو آ گئی تے او میڈے نال نال
میڈی ماء کوں وی کھا ویسی ۔
” کوثر پُتر کیا تھی گئے ، سویرے نال کیہاں پھاکا پاتی کھڑی ہئیں ؟ میں تاں اگیں دِل دا
مریض ہاں ” بابے کوثر توں پُچھیا۔
” ابا اے نذیراں ساڈی چنگائی دا فائدہ چیندی ہے ، بُڈ نئیں مردی جو میں کنوں پُچھے بغیر گھر
دی ملکانڑیں بنڑنڑ ہئے گئی ہے ”
” دھی مائی اخیر ہیں اوتری کیتا کیا ہے جو سویرے سویرے گھر وِچ متام پئے گئے ؟ "
بُڈھڑی اماں اوندا جُرم پچھڑ پئے گئی ۔
” اماں میکوں کیا پتہ ہئی جو اے ڈینڑ روز ایویں کریندی ہوسی تے بغیر پُچھے میں کنوں چوری
چیزاں چا ویندی ہوسی ” کوثر کاوڑ کنوں اِلزام لایا
بال وی ڈریا کھڑے ” ابے کوثر توں پچھیا
” وڈی آئی شودی ! دِل تاں اہدے گولی مار ڈیوئنس جیڑا ایں کم کیتا ہے ، سلیم اکھیں مُلیندا
اُٹھی آیا تے سارا منظر ڈیکھ تے پریشان تھی گیا جو اے کیا متام ہے سویرے سویرے، او وی
چُھٹی دے ڈینہہ "
” کوثر کجھ تاں خیال چا کیتا کر ، ہِک چھٹی ہوندی ہے تے او وی توں ایویں جھڑپیں پھاکیں
وِچ بربات چا کریندی ہئیں ، ہنڑ وت کیا تھی گئے ؟؟ "
” سلیم ایندی جُراَت کیویں تھئی ہے جو ایں میڈے بالیں دا بھت لاتھا ہا اوہو چا تیں اپنڑے بال
کو چا کھوائس او وی میکوں ڈسئے تے پُچھے بغیر ، میڈا دِل اہدے جیویں میڈے بالیں دی شئے کھوائی
” بس کر کوثر خدا دا خوف کھا ، بھت بیا چا بنڑانویں ہنڑ ایکوں بخش تے کم کرنڑ ڈے "
سلیم کوثر کوں آکھیا ۔
کڈاہیں کائنا ، چل دفعہ تھی ونج اِتھوں حرام خور ، چور رَن تے ولا کڈاہیں میکوں اپنڑی منحوس
شکل نہ ڈکھائیں ، کوثر دے گھر والیں دے روکنڑ دے با وجود اوں نذیراں کوں گھرو کڈھ
چھوڑیے تے نذیراں چار سالہ رانجھو کوں ڈھاک تے چا تے روندیں ہوئیں اسمان دو ڈِٹس ،
ڈڈھ دا دوزک نہ لانویں ہا ۔
ختم شُد (لکھت: طلعت نقی)
سرائیکی قوم دے خلاف جمہوری سازش
ہر او جماعت وڑے کُٹیج تے جیتھوں نکلی ء جہڑی سرائیکیاں کوں اوندی سرائیکی شناخت جنوبی پنجابی نال وٹاوݨ چاہندن تے اساکوں رنجیت سنگھ دے بعد باقاعدہ آئینی سطح تے ہمیشہ وسطے سرائیکی سیاسی جدوجہد تے صوبے دے سوال کوں مٹاوݨ چاہندن۔۔۔۔ اے سب وارداتیے جمہوریت تے پارلیمنٹ دا ناں گھن تے کریندن پئیں ۔۔۔۔ باقی انہاں دے پچھلگ طالبان آلی کار انکھیں کن بند پارٹی فوبک جنونیاں توں علاوہ کوئی نئیں ۔۔۔۔۔ وے یار جیکر کوئی وی صوبہ ہݨ نہ بݨسی تے کیا تھی پیا کم از کم اساں جنوبی بنجابی تان نہ بݨسوں ۔۔۔۔ اساڈی سرائیکی تحریک دی جدوجہد ءی کتنی ء جو ہݨ ڳاں تُرٻدی ء ۔۔۔۔۔۔ یا سی سیکشن دی لوڑھ آ پئی ء۔۔۔۔ ونجو سندھیاں بلوچاں پشتوناں توں پچھو جنہاں دے اپݨے صوبے اپݨی قومی شناخت زبان ثقافت دے نال ہن ۔۔۔ اپݨی اپݨی قومی حکومتاں تے انہاں دے بڄٹ ہن اوندے باوجود او اج وی اپݨے حقوق دی جدوجہد تے بقاء دی جنگ لڑدے کھڑن ۔۔۔۔ جنہاں دی جدوجہد کوں ستر کنیں زیادہ ڈہاکے تھی گزرن پر ول وی انہاں دی سیاسی حقوق دی جنگ جاری ء تے اساں مسیں کوئی ویہی تریہی سال دی سرائیکی تحریک دے وارث ہیں اے ٻال ڄہڑا ہالی بانݨبڑے پو وݨ وی نئیں تھیا تے ݙیݨیں آدم بھوں آدم ٻھوں کریندے گھر وڑ آئین جو آکھدن اپݨے ہتھڑیکے اپݨاں جمدا ٻال اساکوں ڈے ݙیو اساں اگلی نسل آپے پءنجابی بݨا ݙیسوں ۔۔۔۔۔۔
یوتھیاں تے ڄیالیاں کوں آخر ایے کیوں نئیں نظردا جو الگ صوبہ بݨاوݨ تے سرائیکی صوبہ بݨاوݨ ءچ اتنا فرق ء جیویں کوئی میݙے پو ݙاݙے دے وراثتی گھر ءچ وڑ تے زبردستی میݙا گھر اپݨے ناں رجسٹری کرا تے میکوں آکھے اے گھن ہݨ اتھاں رہ تے موجاں کر۔۔۔۔۔۔ جہڑی دیگ ءچ اساڈا حصہ کوئی نئیں سمجھو "کھے" پیا پکدے۔۔۔۔۔۔۔۔ پیپلز پارٹی چنگی ہوسی اوندی قربانیاں سر اکھیں تے جمہوری ہوسی پر سرائیکی اشو تے او اسٹیبلشمنٹ تے پنجابی لاہوری شرافیہ دے نال کھڑے ء۔۔۔۔۔۔ پٰی ٹی آئی نویں ہوسی تہوں پتہ نئیں جو کیا ہوسی پر اے سوفیصد یقین نال آکھ سگداں جو سرائیکی اشو تے پی پی پی نال کھڑی ء لہوری اشرافیہ تے اسٹیبلشمنٹ نال کھڑی ء ۔۔۔۔۔۔۔ جنہاں کوں ٹاسک ء جو جنوبی پنجاٻ صوبہ بݨاڈیو تے وزیراعظم دا سیرا ٻدھو۔۔۔۔۔۔۔ کیوں جو اسٹیبلشمنٹ پہلے طاقتور بنگال صوبہ دا نتیجہ ݙیکھ چکن ہݨ مضبوط وݙے پنجاب ءچ بنجابی نوازشریف دی بغاوت ݙٹھی کھڑن ۔۔۔۔۔۔ سندھ پشتون بلوچستان کوں کمزور رکھ تے خوش ہن ۔۔۔۔۔۔ او تاں صرف پنجاب کو تقسیم صرف اپݨی لوڑھ تے ضرورت دی وجہ تون کریندے پئین جو ہن پاسے پنجاب کمزور تھیوے پر راہوے پنجاب تے ڈوجھے پاسے سرائیکی تحریک تے سرائیکی لوکاں دا سرائیکی شناخت نال ہک نواں صوبہ منگݨ دا مطالبہ تے اصلوں وارا نئیں کھاندا جو ہک نواں سر درد ۔۔۔۔۔ تہوں اقتدار نال مشروط اے ٹاسک پی پی پی تے پی ٹی آئی تے ق لیگ کوں ڈتے نے تاکہ کل کون کوئی ٻیا نہ سر پٹے ۔۔۔۔۔۔۔۔اتوں جیالے یوتھیئے تے طالبان اپݨے جزباتی کیفیت ءچ ہکو سویں ہن ۔۔۔۔۔۔ جو اپݨی اپݨی پارٹیاں دے لیڈراں دے سیاسی بیانات کوں آفاقی تے الہامی کلام سمجھ تے پوجا پاٹ تے لہہ آندن۔۔۔۔ اساں اپݨے خلاف ایں سازش کو ہر حال ءچ ناکام بݨاوݨیں۔۔۔۔۔ اج سرائیکی صوبہ نہ بݨسی تے کل پݨ ویسی اے تاں تاریخ دی جدوجہد ء ،،،، جنیدا پھل ہک ݙو ݙینہہ ءچ نئیں ملدا ۔
دھواں (ڈراما)
دھواں (Dhuwan) پی ٹی وی دا ہک کلاسیکل تے مشہور ڈراما ہے جیہڑا ١٩٩٤ٰ اچ نشر تھیا۔ ایں ڈرامے دی کہانی پنج دوستاں دی اے جیہڑے دہشت گرد تے منشیات پیشہ گروہاں نال نبردآزما تھیندن۔ ایندا شمار پاکستان ٹیلی ویژن دے تھرلر ڈرامیاں اچ تھیندے۔ اے ڈراما عاشر عظیم دا لکھا ہویا اے تے مرکزی کرداراں اچ عاشر عظیم، نبیل، نیر اعجاز تے عذرا آفتاب وغیرہ شامل ہن۔
انٹارکٹیکا
انٹارکٹکا دنیا دا انتہائی جنوبی براعظم ہے، جتھاں قطب جنوبی واقع ہے۔ ایہ دنیا دا سرد ترین، خشک ترین تے ہوا دار ترین براعظم ہے، جبکہ ایندی اوسط بلندی وی تمام براعظماں توں زیادہ ہے۔ 14٫425 ملین مربع کلومیٹر دے نال انٹارکٹکا ایشیا، افریقا، شمالی امریکا تے جنوبی امریکا دے بعد دنیا دا پنجواں وݙا براعظم ہے۔ انٹارکٹیکا 98 فیصد برف نال ڈھکا ہوا ہے جیندے باعث اتھاں کوئی باقاعدہ و مستقل انسانی وستی نی۔ صرف سائنسی مقاصد کیتے اتھاں مختلف ممالک دے سائنس دان قیام پزیر ہن۔
ݙیواں لولی سوہݨے لال کوں (مضمون)
،،،،،،ڈیواں لُولی سوھنڑے لال کوں،،،،
کڈھائیں تاں اے پندھ مُکسی کڈھائیں تاں اے چھالے ِپھس کے گنڈھیں بنڑسن ساڈی قسمت ءچ کنڈے سدا نہ رھسن ساڈے زھن ءچ لگا زنگ کڈھائیں تاں لہسی ساڈے پیریں لگے نائل آخر تُرٹسن ساڈے ہتھیں دی ہتھکڑی کُلھسی ساڈی گونگی زبان الیسی اساں بغیر سہارے دے ٹُرنڑ سکھسوں ہک بے دے مونڈھے نال مونڈھا رلا کے ہک جُٹ تھیسوں نہ کوئ پارٹی ھوسی نہ سردار تیں پیر و مرشد گدی نشین وڈیرا ہوسی اساں چنمبا پاء کے آپڑیں وسوں آپ کریسوں ایھو خواب جگائ رکھدے آس دا ڈیوا بلدا کھڑے ایکوں انھائیں لاریں دا تیل پائ رکھداں ہک ڈینھ آسی جڈاں میڈی سرائیکی دھرتی ءچ راھنڑا آلا غلامی دی کمزور رسی کوں تروڑ کے آپکوں سُنجڑیسی ایں اج تک سہارے گولیئن آپ کوں نسی گولیا وقتی سہارے دھوکہ ہوندن انھائیں دوکھیں دیوچ آپکوں خانہ بدوش بنڑا کھڑائس ، متاں کڈھائیں اکھ جھمکاوے تیں خیال آوس وستی ءچ شھر ءچ جیکوں کوئ نہ سُنجانڑدا ھووے اوکوں اُوپرا یعنی اجنبی سمجھا ویندے تیں اجنبی بندے دی کوئ اوقات نیں ھوندی صرف بالیں دا کھیڈاوا ہوندے.
کجھ بندے اکھیں بھال کے نندر کریندن ڈیکھنڑ آلے کوں لگدے جاگدا پئے لیکن ھوندا نندر ھے ساکوں ایھا نندر کریندیں صدی تھیونڑ آلی ھے، مترائ ماء دی بے ڈھنگی بے سُری لُولی تیں سمنڑ آلے لُوکو اے لُولی نیں پلوتے ہن لُولی مادری زبان ءچ چنگی لگدی ھے بھلا سندھی پنجابی تے پشتو دی لُولی ساکوں کتھاں سمجھ آندی ھے انھیں دی لُولی تے واہ واہ کرکے اکھیں نُوٹنڑ بھالنڑ آلے بھاگ وندو اکھیں بھالو بھاگ کھسیج گئے وے ، کہیں دے گھر مہمان ونج تھیندو سکون دی نندر سونے دے پلنگ تیں نیں آندی ساری رات پاسے مریندیں گُزردی ھے گھر دے تُرٹے کھٹڑے تیں سکون نال سمنڑ آلیں کوں سنیہا ڈیو تھاڈا تے تُرٹے کھٹڑے دا رشتہ خون ءچ شامل ھے کنڈ کوں پتہ ھوندے اُو تُرٹے کھٹرے کوں گلکڑی پاء کے سمدی ھے تہوں سکون دا سمدے ھاؤ وائے اوپرے پلنگیں تیں سمنڑ چھوڑو کوئ تھاڈے واسطے پشاور کراچی لاہور توں نیں آونڑا جڈاں لاشاں آپڑیاں آپ چئیندو ول زندگی کوں کیوں نہوے چاء سگدے ،،،،جمیل حیدری،،،
ابوالصلاح حلبی
تقی بن نجم الدین بن عبید اللہ حلبی المعروف ابو الصلاح حلبی، شیعہ فقیہ تے متکلم شام دے شہر حلب وچ پیدا تھئے.انہاں دی تاریخ ولادت مصدقہ معلوم نی، تاریخ وفات توں اگر حساب کیتا ونجے تاں غالباً انہاں دی پیدائش چوتھی صدی ہجری دے وسط وچ سال 347 دی نکلدی ہے۔ ابوالصلاح حلبی دی شہرت تے نام وری انہاں دی اوہ علمی تصانیف ہن جنہاں نال تاریخ دے بہت سارے جیّد علماء، محدثین، اساتذہ تے مصنفین نے استفادہ کیتا، انہاں لوگاں وچ علامه مجلسی، شهید اول، شهید ثانی، علامه حلی جیسی نابغہ روزگار شخصیات تے بہت سارے دیگر محققین و مصنفین شامل ہن۔ اگرچہ انہاں دی تصانیف دا بیشتر حصہ ضائع تھی گیا اے لیکن جو باقی بچا اوہ فقہ تے کلام وچ انہاں دی عظمت دا نشان ہے۔
حصول علم
ابتدائی تعلیم اپݨے آبائی ملک توں مکمل کرݨے دے بعد اوہ ملک عراق دے شہر بغداد وچ موجود شیعہ اکابر علماء توں تحصیل علم کیتے گئے تے اتھاں سید مرتضی، شیخ طوسی تء سلار بن عبدالعزیز دے حلقہ درس وچ شامل رہے۔
اساتذہ
ابوالصلاح کے حالات زندگی دے بیان توں معلوم تھیندا ہے کہ انہاں نے کم از کم ترے مرتبہ شام توں عراق دا سفر کیتا تے بغداد دے وݙے اساتذہ دے حلقہ درس وچ شامل رہݨ دا اعزاز پاتا.
ابوالصلاح دے بیان دے مطابق جنہاں شیوخ و اساتذہ توں انہاں نے تحصیل علم تے دورہ حدیث کیتا انہاں دے ناں درج ذیل ہن:
آثار علمی
ابوالصلاح حلبی نے بے شمار علمی و تحقیقی مقالہ جات تے بہت ساری فقہی تے کلامی کتب تصنیف کیتیاں. اس دے علاوہ انہاں نے علم طب تے وی کتاباں لکھیاں۔ ابوالصلاح دی تصانیف دے ݙو حصے ہن۔
الف)
اوہ کتب جنہاں دا کوئی نسخہ موجود نی لیکن مورخین تے شارحین نے انہاں دا تذکرہ کیتا ہے ، جیویں کہ:
ب)
اوہ تصانیف و تالیفات جنہاں دے قلمی نسخے وی موجود ہن تے کجھ انہاں وچوں طبع وی تھی چکے ہن، جیویں کہ:
وفات
ابوالصلاح سال ۴۴۷ ہجری -قمری  وچ شام دے شہر حلب وچ فوت تھئے تے اتھائیں مدفون ہن۔
روہی، تھل، دامان
[اے مضمون سرائیکی شاگرد سانجھ دے رسالہ "سنیہڑا" وچ 1990 دے شروع وچ چھپیا ہئی۔ سُنڄاݨ دے قاری کیتے والا چھاپیا ویندا پئے) روہی‘ تھل دامان اے ترائے ناں ساݙی سُنڄاݨ ہِن۔ روہی اَتے تھل دریاویں دے پار ہِن اَتے دامان اُروار ہے ۔ اِنہیں وچوں دریائے سندھ لنگھدے ۔ اِنہیں دی مشترکہ ڳالھ اے ہے جو اِتھاں رُتاں تُرٹ کے آندین ۔ تُساں روسی ناول پڑھے ہوسن جتھاں پل وچ موسم وڳڑدے اَتے کئی ݙینہہ توڑیں وڳڑدا رَہندے۔ اینویں اِی اِتھوں دے موسم ہِن۔ اِتھاں موسم متضاد اَتے شدّت نال آندن ۔ اے تضاد، اے رُتیں دی ٻلکدی جوانی اِتھوں دے لوکیں اُتے بھرپور اثر سٹیندی ہے۔ ساݙا چوگِرد، چوڳوٹھ، ساݙی شخصیت اتے تجربہ کیتے سوجھل بݨ ویندے۔ اِنہاں پَلیں، گھڑیں دیاں یاداں پتھراُتے لکھی لکیر تھی ویندین ۔ روز دی ڳالھ ہےجو بَگا اَتے کالا واضح تھی کے ذہن وچ آ ویندن ۔ اِنہیں رُتیں دے مَدھ اُتے آوے جیندے وچ رَل وُٹھے ہاسے تاں اے یاد تیر بݨ ویندی ہے ۔ ایہو جھئیں کوئی یاد ہئی جو فریدݨ سئیں آکھیا ہئی ۔
یا وَت
وا پورب دی گُھلے ساوݨ مینہ برسات دی واری پھوگ ‘ کِھپ پُھلے گاجاں گجکن ‘ بجلیاں لَسکن ذوقوں دِلڑی جلے دھاوݨ کترݨ سَݨہہ سہجوں چتر سہاگ دا گُھلے جے تائیں پاݨی پلہڑ نہ کھٹسی کون بھلا سندھ ڄُلے
اساں اپݨی ایں سُنڄاݨ متعلق، ایں روہی تھل دامان متعلق، اِتھوں دی بھوئیں ‘ اِتھوں دے اُڄڑیے شہریں‘ اِتھوں دے آپ ونڄائے لوکاں متعلق تھولا تھولا کرکے لِکھدے رہسوں.
اردن
ایہ براعظم ایشیاء دا ہک ملک ہے، ایہ مشرق وسطیٰ وچ ہے۔ ایہ یک اسلامی ملک ہے۔ اردن جینکوں سرکاری طور تے (عربی: المملکۃ الأردنیۃ الہاشمیۃ) وی آکھا ویندا ہے، دریائے اردن دے مشرقی کنارے تے واقع مغربی ایشیا دا ملک ہے۔ اس دے مشرق وچ سعودی عرب تے مغرب وچ اسرائیل واقع ہے۔ اردن تے اسرائیل بحیرہ مردار دا انتظام سنبھالدے ہن۔ اردن دی واحد بندرگاہ اس دے جنوبی سرے تے خلیج عقبہ تے واقع ہے۔ اس بندرگاہ کوں اسرائیل، مصر تے سعودی عرب وی مشترکہ طور تے استعمال کریندے ہن۔ اردن دا زیادہ تر حصہ صحرائے عرب تے مشتمل ہے۔ تاہم شمال مغربی سرے تے ہلال نما زرخیز علاقہ موجود ہے۔ اس دا دارلحکومت عمان ہے۔ thumb|سرکاری نشان
تاریخ
اردن دا ناں دریائے اردن دے ناں تے ہے۔ مختلف زباناں وچ اردن دے مختلف مطالب ہن۔ قدیم عربی زبان وچ اردن دا مطلب ڈھلوان ہے جبکہ ارامیک زبان وچ اردن دے معنی "او جو لہندا ہے "۔ اپݨے وقت دی نمایاں ترین تہذیب جینکوں عربی وچ الأنباط آکھا ویندا ہے، اتھاں قائم ہئی۔ اس دا دارلحکومت پیٹرا نامی شہر ہئی۔ انہاں لوگاں نے جدید عربی رسم الخط ایجاد کیتا ہئی۔ ایرانی سلطنت وچ جذب تھیوݨ توں قبل صدیاں تک پیٹرا نے آزادی تے خوشحالی دے مزے لٹے۔ بعد ازاں اس علاقے تے رومن سلطنت چھا گئی۔
بعد ازاں اتھاں اسلام دی آمد تھئی. اے دور مختلف خلفاء دے دور تے مشتمل ہئی۔ انہاں خلفاء وچ خلفائے راشدین، بنو امیہ تے عباسی خلفاء شامل ہن۔ عباسیاں دے زوال دے بعد اس علاقے تے منگول، مسیحی صلیبی جنگجو، ایوبی تے مملوک قابض رہے۔ 1516ء وچ ایہ سلطنت عثمانیہ دا حصہ بݨ گیا۔
جغرافیہ
اردن دا مشرقی حصہ بنجر تے ویران ہے۔ موسمی ندیاں ہن۔ مغربی حصہ نہری علاقہ تے سدا بہار ہے۔
سیاست
ملک دا اصل حکمران بادشاہ ہے تے ملک وچ آئینی طور تے بادشاہت قائم ہے۔ بادشاہ دے کول زیادہ تر طاقت ہوندی ہے تاہم جمہوری طور تے منتخب پارلیمان دے اختیارات وی ودھدے ویندن۔
انٹارکٹیکا وچ وقت دے پیمانے
کئی علاقیاں وچ منطقہ وقت نی، کیونکہ انہاں دے بارے وچ حالی کوئی فیصلہ نی تھیا تے انہاں وچ کہیں وی ملک دی عارضی وستیاں موجود نی ۔
معروف نعت گو شاعر ملک نذیر احمد شاہین نال ڳالھ مُہاڑ
اجٖوکی سرائیکی نعت گو شاعری دی جݙاں وی ڳالھ ٹُرے تاں اساݙے وسیب دا ہک محبوب نعت گو شاعر سئیں ملک نذیر احمد شاہین کلیار ساݙیاں اکھیں دے سامݨے آ ویندے۔ پچھلے کئی سالیں توں سرکار دی مداح سرائی وچ اپݨی حیاتی دا سوہݨا ویلھا لنگھیندا پئے ۔اساں کُجھ ڈینھ پہلے سویل سرائیکی سانگے اُنھاں نال ڳالھ مُہاڑ کیتوسے جیندا متن تہاݙی خدمت اچ حاضر ھے۔ سئیں ملک نذیر احمد شاہین اپݨے بارے ݙسیندیں ہوئیں ساکوں آکھیا جو میݙا تعلق بہاول پور دے نیڑے آباد ہک وستی گوٹھ ڳاہݨا ں نال ھے۔ جتھا ں ساݙی برادری دے ڈھیر سارے گھر آباد ہِن۔ میݙے خاندان وچ میں توں پہلے کوئی شاعر ادیب کوئینی۔ سرائیکی وسیب وچ جیویں وستیاں دا ماحول ہوندے میں وی ہک ایجھی وستی دا جٖموڑ پلوڑ ہاں۔تعلیم دی کمی پاروں میݙے وسیب وچ وی ادبی حوالے نال ڈھیر سارا اندھارا ہا۔ البتہ مذہبی حوالے نال اساݙے وسیب وچ ڈھیر ساریاں محفلاں منعقد تھیندیاں ہَن۔ میݙی آواز وچ سوز ݙیکھ تے میݙے بُزرگوار مرحوم ملک سردار احمد کلیار ہوریں میکوں آکھیا نذیر احمد یار توں نعت خوانی نئیں کریندا۔
اساں ذاتی طور تے تحقیق جہیں مُشکل کم توں کتراندے ہئیں ایں سانگے اساݙی شاعری سکوت دا شکار ھے۔ اساکوں ہُݨ نعتیہ شاعری وچ پُراݨیاں ڳالہیں وَل وَل ورتݨ دی بجائے نویں موضوعات ڳولݨ دی ضرورت ھے ۔ جے توڑیں اساں قرآن وحدیث تے تاریخ دا نِجھا تے مطالعہ نہ کریسوں اوں ویلھے تئیں اساݙی نعتیہ شاعری اچ جدید ڳالھ نہ تھی سڳسی۔ اصناف دے حوالے نال ڳالھ ٹُری تاں اُنھاں آکھیا میں نعتیہ شاعری دے نال نال اصلاحی اتے پیر فریدؒ دے رنگ اچ رچی شاعری وی کرینداں۔ ایں سانگے میں تقریباً سرائیکی شاعری دیں تمام اصناف اچ شعر آکھین۔ میکوں ذاتی طورتے اصنافِ ادب وچ ݙوہڑہ، نعت تے قصیدہ پسند ھے۔ میں نعت ݙوہڑے اتے قصیدے وچ اپݨے جذبات دا کُھل تے اظہار کرینداں۔ شاہین سئیں آکھیا سرائیکی زبان میݙی مادری زبان ھے جیرھی میکوں ماکھی توں ڈھیر مِٹھی لڳدی ھے لیکن میں ایں توں علاوہ پنجابی اتے اُردو وچ وی شاعری کیتی ھے۔ شاہین سئیں دی مشہور شاعری دے حوالے نال اساں جݙاں سوال کیتا تاں اُنھاں آکھیا میݙے اُتے اللہ تے اوندے رسولؐ دا بے پناہ کرم ھے میݙے ٻہوں سارے قصائد ، نعت شریف اتے ݙوہڑے پورے مُلکِ اچ مشہور ہِن۔ جنھاں دا تفصیلی تعارف کراوݨ ٻہہ ونجٖاں تاں سارا رسالہ ایں تفصیل نال پُر تھی ویسے۔ بحرحال ہک نعت شریف ایجھی ھے جیندے اُتے میں ناز کرینداں جیندی وجہ توں میکوں پورے مُلک اچ شہرت مِلی ھے ۔’’مولا کرم دی کر نگاہ ݙیکھاں مدینہ یار دا‘‘ ایں نعت دی نسبت نال میݙے اُتے اوں پاک ذات دا ایجھا کرم تھیا جو میکوں مدینہ اتے مکہ شریف دی حاضری نصیب تھئی ھے۔ اللہ دا میݙی ذات تے ٻیا خاص کرم ایہ ھے جو میکوں ذکرِ اہلِ بیت نال عشق ھے۔ میں کہیں وی محفل وچ شریک تھیواں جے توڑیں اِنھاں پاکاں دا ذکر نہ کراں میکوں سکون نئیں آندا کیوں جو آلِ نبی، اولادِ علی ؑ دا ذکر میݙے ایمان دا حصہ ھے۔ شاہین کلیار سئیں دے چھپیل کلام دے بارے ڳالھ ٹُری تاں اُنھاں آکھیا میݙے ݙوں کتابچے اتے ہک کتاب ’’بیاضِ عشق‘‘ دے ناں نال چھپ چُکی ھے۔ تخلیقی کم تاں اونویں ٻہوں مُشکل ھے پر شاعری پرنٹ کراوݨ آلا کم میں سمجھداں تخلیقی عمل توں زیادہ مشکل ھے۔ ہُݨ کُجھ ٻیاں کتاباں ترتیب ݙیندا پیاں جیرھیاں انشاء اللہ ٻہوں جلدی وسیب کوں پیش کریساں۔
پسندیدہ شاعری اتے شاعر دے حوالے نال ڳالھ تھئی تاں مُسک کراہیں شاہین کلیار سئیں آکھیا ایہ ٻہوں اوکھا سوال ھے۔ میݙے خیال اچ چنگا شعر انسان دے دِل اچ اپݨی جاہ آپ بݨا گھِندے ایں سانگے چنگی شاعری تخلیق کرݨ والا ہر شاعر اتے اوندی شاعری میکوں پسند ھے۔ البتہ اجٖوکے دَور اچ نعت گوئی دے حوالے نال حالی ڈھیر ساری محنت دی لوڑھ ھے۔ چھیکڑ تے شاہین سئیں آکھیا اجٖوکے دَور اچ بابا فریدؒ توں گھِن تے خواجہ فریدؒ تک دے شعراء دی شاعری اتے اُنھاں دے افکار کوں عام کرݨ دی ضرورت ھے۔ مُلکی بدامنی اتے دہشت گردی دا خاتمہ ایں ویلے صوفیا ء دا پیغام اتے شاعری ہی کر سڳدی ھے۔شدت پسند مخلوق کوں اَمن دا راہ صوفیاء دے افکار ݙکھا سڳدن۔ ایں سانگے اساکوں صوفیاء دے ݙکھائے ہوئے دڳ تے ٹُرݨ دی ضرورت ھے۔
حقِ ٻکری
جلوس
نہراں(بھیڑیوں) نے ٻکریاں دے حق اچ جلوس کھڈھیا، کہ بکریاں کوں آزادی ݙیو ، کیونکہ ٻکریاں دے حقوق ماریے ویندیں پن،  انھاں کوں  گھراں اچ قید کر تےرکھیا ویندے،  ہک ٻکری اے نعرہ سنڑ تے  ݙوجھیاں  بکریاں  کوں آکھیا۔سنڑو، سنڑو اساݙے  حق اچ جلوس کھڈھیے ویندے پن،  ڄلو اساں وی نکلدوں ، تے اپنڑے حقوق دی آواز چئیندوں ،
مت
مگر نینگر ٻکریاں نے اوندی ڳال نہ سنڑی، نہ منی، تے آکھیا توہا ݙا زمانہ ٻیا ھا، اے نوا( جدید) دور ھ، ہنڑ  کوئی کہیں  سے حقوق نہیں  کھس سگدا،  تے اے  نہر اساݙےے دشمن کینوے ہن؟؟؟اے تاں اساݙےے حقوق دی ڳال پے کریندن۔ بڈھڑی ٻکری اے سنڑ تے آکھس دھیا(بیٹی) اے تھاکوں برباد کرݨا چاہندن، ہنڑ تساں محفوظ او ، اگر انھاں دی ڳالھیں  اچ  آگئو وے  تاں اے  تھاکوں چیر پھاڑ رکھیسن۔
جوش خطابت
بڈھڑی ٻکری دی اے ڳال سنڑ تے نینگر(جوان) ٻکری غصے اچ آگئی ، تے آکھنڑ  لگی کہ اماں  توں تاں بڈھڑی تھی گیئں،  ہنڑ اساݙی  زندگی اساکوں جیوݨ ݙے، تیکوں کیا پتہ آزادی کیا ہوندی اے ،ٻاہر سوہنڑے تے کولے(نرم) گھا ہوسن، ساوے ساوے باغ ہوسن، تے پھلاں نال لݙیے ؁پے ہوسن، خوشیاں ہی خوشیاں ہوسن،  تو اپنڑی مت ( نصیحت )اپنڑے کول( پاس )رکھ ،  ہنڑ مزید اساں اے  قید برداشت نی کرسگدیاں، اے سنڑ تے ساریاں ٻکریاں آزادی آزادی دے نعرے لاونڑ لگ پئیں ، تے بھک ہڑتال کرݙتی ۔
فیصلہ
واڑی (ریوڑ)د ے مالک نے اے صورتحال ݙیکھ تے مجبورا" انھاں کوں کھول تے آزاد کرݙتا،  ٻکریاں بہون خُش تھی ڳیاں ، تے نعرے مریندیاں ، ٹپے مریندیاں ٻاہر  نکل آیاں۔ مگر اے  کیا؟؟؟؟ نہراں (بھیڑئیوں) نے انھاں تے حملہ کر تے  نسوم (معصوم) ٻکریوں کوں چیر پھاڑ تے رکھ ݙتا۔
مفہوم
اج عورتاں دے حقوق دی ڳال کرݨ والے درحقیقت عورتاں تک پجنڑ دی آزادی چاہندن، اے انھاں نسوماں دے خون دے پیاسے ہن،  انہاں عورتوں دے حقوق دی نہیں ، اپنڑی غلیظ پیاس دی فکر ھ،  کاش  کوئی سمجھے!!!مترجم!!!!
thumb|[[غلام مرتضٰی لاکھا]]
پولیس وردی
پولیس وردی
لکھت: منصورشانی
کجھ لوگ ات واسطےوی پرہلی کندھی تےکھڑ کے پولیس کوں مندےکڈھدن جو او یا انہیں دےبال اٹھ ڈاہ دفعہ بھج دروک کرنڑ دے باوجود وی معیار تےپورے نئ اترۓتےپولیس نئ بنڑ سگۓ.لازمی نئ جو سارے کوڑےہوون کجھ شاید میں وانگوں پولیس کولو ڈھوڈھےدےدانڑیں گھدی وی ودے ہون.جیویں جو میڈے شہر اچ تعینات ہک حوالدار عارف میڈی کپڑ چھانڑ کرنڑ آیا ہا میں صرف ایہو سوچ ت بھج گیا ہم جو اےگال بعد اچ پچھسی تھپ پہلےمریسی,آخر بھج ونجن وی جوان دا کم ہے.خیر ایں سارےمعاملے وچ کجھ قصور انہیں دا اپنڑاں وی ہےجڈاں دا وردیاں وٹیجنڑ دا کاروبار شروع تھۓ عوام آکھنڑ لگ گئ ہے جو ڈٹھےوےتاں اےمن گائن جو عوام انہیں توں ڈردی ہے.اصل اچ انہیں کوں کوئ مخلص نئ ٹکریا اگر عوام دےدل وچو پولیس دا ڈر کڈھنڑے تاں وردی بھلے کوئ ہووےتساں انہیں دےہتھو کاٹھی آلا ڈنڈا کھس تےکیپسٹن دا ڈنڈا ڈےتےچوک اچ کھڑا کر ڈیو تےآرڈر کر ڈیووآندےویندے کوں جذبہ خیر سگالی (اے لوظ اجکل ویسےوی بہوں مشہور تھیا ودے) دےتحت ہک ہک سگریٹ ونڈی رہون یقین کرو عوام بہوں مانوس تھی ویسی تےشاعر تاں باقاعدہ پولیس دی شان اچ متروک صنف قصیدہ لکھ لکھ تےرانا ثناءاللہ تے واڈا کوں وی شرما ڈیسی.
آلیاں بھنوالیاں
طالب ملتانی
منشی خدا بخش طالب ملتانی دے بارے اچ زیادہ معلومات نی ملدے ۔ انہاں دی کلیات 1893ء اچ قومی پریس لکھنو توں شائع تھئی ۔ انہاں دے کلیات دے سرورق تے مزید ترئے کتاباں دے ناں لکھے ہوئے ہن ۔
نمونہ کلام (اردو)
آپ شوق نیموی عظیم آبادی دے شاگرد ہن ۔ اپݨے استاد دی عظمت دا اعتراف انہاں نے ہک شعر اچ کیتا ہے ۔
طالب اب فیضِ جناب شوق سے
شاعری میں اپنی شہرت ہو گئی
چند اشعار ݙیکھو :
اوس کو جب مجھ سے محبت ہو گئی
ایک عالم کو عداوت ہو گئی ہے
غزل کہنا نہیں ہے سہل ، مشکل ہے بہت طالب
مگر مدت میں اس فن کی لیاقت آ ہی جاتی ہے
کیا ہجر میں نیند آئے طالب
پتلی کو ہے حکمِ پاسبانی