cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی افسانہ تے خواتین لکھاری
اُوہ کجھ سالاں دے بعد خود بخود گم تھیندی گئی۔ کجھ تاں خود ای اُونہاں رسماں ریتاں دا نشانہ بن گیاں کہ جنہاں دی مذمت اُوہ اپ آپڑیاں لکھتاں وچ کریندیاں رہیاں ہن، کجھ شادی دے گھان وچ پہیج کراہیں لے مٹھی تھی گیاں۔ بتول رحمانی جہی افسانہ نگار کوں موت نے مہلت نہ ڈتی تے ایں طرحاں سارا بھار مسرت کلانچوی تے آ پیا جیہڑی گھر داری، نوکری اتے ڈراما نگاری وچ ونڈیجن دے باوجود تریمت افسانے دا گاڈا گھیلی آندی ہے۔ پر ہُن تقریباً چوتھائی صدی دے خلا توں بعد سرائیکی افسانے وچ تریمت لکھاری آپڑاں حصہ رلاون دی ولدے سِروں کوشش کریندی پئی ہے۔ لیکن ہُن ایہہ افسانہ ستر دے ڈہاکے والا کوئنی۔ اج دا تریمت افسانہ اکویہویں صدی دا افسانہ ہے کہ جیندی لکھن والی صنفی لحاظ نال عورت تاں ضرور ہے۔ لیکن اوندا افسانہ ہک ایجھے تَل وسیبی شخص دا افسانہ ہے جیہڑا آپڑیں خطے دی خوشبو رکھیندے ہوئے وی نہ تاں کہیں خاص علاقے وچ ونڈیا ہویا ہے تے نہ جنسی لحاظ نال زنائی مردانی تخصیص دا رُولا مچائی وَدے۔ ایہندا موضوع، مواد تے ٹریٹمنٹ کہیں اعتبار نال وی ایکوں سرائیکی نثری ادب دی ریل گادی دا زنانہ ڈبہ بنڑاون کوں تیار کائی نہیں۔ میڈے نزدیک ایہہ سرائیکی نثری ادب دا اُو ٹرننگ پوائنٹ ہے کہ جیندے بعد عالمی سطح تے ایہندے ابلاغ کوں نہ تاں جھلیا ونج سگدے تے نہ کہیں قسم دے تعصب دے ٹھپے نال ڈنبھ کراہیں ایکوں ہیکل کیتا ونج سگدے۔ عالمی ابلاغ دے نویکلے تقاضیاں دے اِیں عہد وچ multi langual تے با شعور تریمتیں دی جیہڑی ہِک صف سرائیکی کہانی دے ایں نویں درشن دے نال ساڈے ساہمنے آندی پئی ہے۔ اُونہاں وچوں ہک اہم ناں رابعہ خان دا ہے۔ رابعہ خان ’’ساہیوں سُول بسیرا‘‘ دے نال ایں دَگ وچ آپڑیں پیر پھبا چُکی ہے۔ سرائیکی افسانے دا جیہڑا قاری معاصر عالمی ادبی تے وی نگار رکھیندے اُوہندے کیتے رابعہ خان دے ایہہ یارہاں افسانے حیرت دا ہِک جہان گھن کے ساہمنے آندے پِن۔ اِناں لکھتاں وچ جتھاں کہانی آکھن دے تمام ingrediants مِلدن، اُتھ کر کہانی اُونہاں بنیادی انسانی جذبیاں، جبلتاں تے رویاں نال وی سنگری ہوئی ہے کہ جیہڑیاں پڑھن والے کوں آپڑیں نال رلا کر راہیں پیر تے پیر چاون تے مجبور کریندے تے وَل ایہے پیرے اگوں ونج تے کتھائیں اُوں جگ جہان نال ونج رلدن کہ جتھاں انسان دا انفرادی ڈُکھ سُکھ پوری انسانیت دے ڈُکھ سُکھ دے تسلسل دا حصہ بن ویندے۔
رابعہ خان دے موضوعات گھر دے وی ہِن تے گھر دے باہر وی۔ لیکن گھر دے جنہاں موضوعات کوں اُوہنے آپڑیاں کہانیاں دا روپ ڈتے، اُتھاں وی کوئی نہ کوئی اجیہا کردار باہر دا ضرور ہے کہ جیہڑا گھر کوں گھر نی راہون ڈیندا۔ ایں طرحاں رابعہ خان نے سرائیکی تریمتاں دی اُوں نسل دی نمائندہ دے طور تے کہ جیہڑی گھر توں باہر دفتراں وچ کم کرن دا آغاز کر چکی ہے، گھر تے گھر توں باہر دے مسائل کوں توازن ڈیون دی شعوری کوشش کیتی ہے۔ اُوہنے ایں حقیقت کوں وی نویاں معنیاں وچ پھباون دا آہر کیتے جو گھر دا اندر ٹھیک رکھن کیتے، گھر دا باہر ٹھیک ہوونا وی بہوں ضروری ہے۔ رابعہ خان دیاں کہانی دیاں چونڑویاں گالھیں وچوں اہم ترین اُوہناں دا کردار نگاری د ا ہُنر ہے۔ افسانے دے کہیں وی کردار دا تعارف کجھ اتنی گہرائی تے تفصیل نال کراون تے اُوہناں کوں کمال حاصل ہے۔ لگدے جو کہیں مصور تے تصویر بنڑا تے سامنے رکھ چھوڑی ہے۔ رابعہ دی لکھت دی ایں خوبی نال ساکوں اُوہناں دی کہیں وی کہانی دا کوئی وی کردار اُوپرنیءں۔ ایویں محسوس تھیندے کہ اُوہ ساڈے آسوں پاسوں راہندا رہے تے آؤ جی وی تھیندے رہی ہے۔ لیکن کجھ ایں طرحاں کہ نہ اُوہ ساڈے معاملات کنوں غافل رہے تے نہ اساں اُوہندے حال حویلے توں بے خبر۔ رابعہ خان کردار نگاری دی ایں کرشمہ سازی نال کہانی دے کرداراں تے قاری دے درمیان اُنس تے اپنایت دی ہِک اجیہی پُل بنڑا ڈیندی ہے، جیہڑی اُوندے افسانے دے مجموعی تاثر وچ کافی دیر تک کوئی ڈلیک نیءں پووَن ڈیندی۔ جتھاں تک رابعہ خان دیاں کہانیاں دے موضوعات دا تعلق ہے۔ اُوہ بظاہر اہم نیءں لگدے۔ کوئی نِکی جہی گالھ، کوئی غیر اہم واقعہ یا کوئی غیر محسوس احساس جویں کہیں کَکی کوّیلی نے کوئی مہین جہی چونڈھی پاتی ہووے۔ لیکن اُوہ آپڑیں ٹریٹمنٹ نال اوہناں غیر محسوس تے غیر اہم واقعات دی شدت (Intensity) اتنی ودھا ڈیندی ہے کہ پڑھن والا حیران تھیندے کہ ایہو جیہا واقعہ تاں اُونے وی ڈٹھا ہا لیکن اُوہنے ایکوں اِیں طرحاں محسوس کیوں نہ کیتا۔ ایہو جہی گالھ تاں اُوہنے وی سُنی پر اُہنے ایں طرحاں اوہندا اثر کیوں نہ گھدا۔ میڈے نزدیک ایہو ای کہیں کہانی کار دا سب توں وڈا وصف ہوندے کہ اُوہ آپڑیں پڑھن والے دی توجہ دے اِرتکاز کیتے آتشی شیشے (convex lens) دی طرحاں د اکوئی میڈیم بن ونجے کہ جیہڑا سیالے دی مِٹھی مِٹھی دُھپ کوں وی کہیں ہِک نکتے تے مرتکز کرتے بھاء بھڑکا سگدے۔ رابعہ خان دے افسانیاں دی ٹریٹمنٹ دا ذکر کریندے ہوئیاں ایں گالھ کوں اَملک نظر اندازنی کیتا ونج سگدا کہ ہالی آپڑیں ’’کہانی دے سفر‘‘ دے آغاز تے ای اُوہناں دی پکڑ افسانے دی کرافٹ تے واقعات دے منطقی تسلسل تے خاصی مضبوط ہے۔ میڈے نزدیک اُردو تے سرائیکی ادب وچ ماسٹرز کرن تے مطالعے دی وسعت دے پس منظر سبب، اُوہ شعوری طور تے ایں گالھ دا خیال رکھیندن کہ کہانی ایں طرحاں آپڑیں اندروں نِسرے کہ سب کجھ اوپرانہ لگے، فطری تے فطری تخلیق دے تقاضیاں دے مطابق ای لگے۔ رابعہ خان دیاں لکھتاں دی ہِک بئی اہم گالھ اُوہناں دی چسولی زبان ہے جیندے وچ قدم قدم تے ونکو ونک دے محاورے تے اکھان اُوندا چِر اربیاوی ودھا ڈیندن۔
اُوہ محاورے ایں طرحاں ورتیندن کہ محسوس تھیندے ایہہ محاورہ یا اکھان بنڑیاں وی ایں جملے یا سیچویشن کیتے ہا۔ رابعہ خان دی زبان تے بیان کہیں کہیں جا تے زنانی پوشاک وی پا گھندن۔ پر ایہہ ایں سانگے پھٹوڑنی نیءں لگدا کہ اُوہ ایں قسم دی ساری زبان، زنانے کرداراں کنوں ای بُلویندن۔ جیہڑا اُوئیں وی کہیں تخلیق کار کیتے بنیادی اہمیت رکھیندے۔ کیوں جو اگر کردار اُوہ زبان نہ بولیسن کہ جیہڑی اُوہناں تے پھبدی ہے تاں وَل تاں سبھو کجھ ای اُوپرا تے ان سونہاں لگسی۔ میڈے خیال وچ آپڑیاں افسانیاں وچ ای زبان وَرت کے رابعہ خان سرائیکی زبان دی اصل لُغت کوں در پیش اُوں خطرے دا مکو ٹھپن دی کوشش کیتی ہے۔ جیہڑا ملٹی لینگوئل سوسائٹی دے وجود وچ آون نال، تل وسیب دیاں زباناں کوں اُناں دی خوشبو کنوں محروم کرن دی صورت ساڈے سامنے موجود ہے۔ ایں گالھ تے تاں ڈوجھی رائے بئی کوئی نیءں تھی سگدی کہ اج دی کہانی وچ موضوع، کرافٹ، ٹریٹمنٹ اتے زبان توں بعد جیہڑا ingrediant بہوں ضروری گِنڑیاں ویندے، اُوہ اوہندی punch line ہے۔ ہک تکڑی پنچ لائن دے بغیر نہ تاں افسانے دا کوئی تاثر بنڑدے تے نہ کوئی اجہیا میسج (messege) اگو ہاں تھی سگدے کہ جیہڑا پڑھن والے کوں کجھ دیر تئیں ایہہ سوچن تے مجبور کرے کہ واقع اُوہنے اج کجھ نواں سکھے، نواں پڑھے یا اُوندے اندر چیزاں کوں ڈیکھن تے وَرتن دا کوئی نواں احساس جاگے۔ ایہندے وِچ کوئی شک نیءں کہ رابعہ خان دے افسانیاں دی پنچ لائن بہوں ای مضبوط تے پُر زور ہوندی ہے۔ اجیہا پنچ تے اجیہا زور جیہڑا نہ تاں نِیل پیندے تے نہ بظاہر محسوس تھیندے لیکن آپڑیں شِدت یا آپڑاں blow منوائے بغیر راہندا وی کائی نیءں۔ میڈے نزدیک اج دے نقاد کوں آپڑاں دل اِتنا تاں کُھلا رکھنا چاہیدا ہے کہ اج دی با شعور تریمت نے جے سرائیکی نثری ادب وچ صنفی تعصب (Gender Bias ) یا active feminism کوں ہِک پاسے رکھ تے ’’شخصی‘‘ توازن کوں اُچیچا کرن دا فیصلہ کر گھدے تاں ساکوں وی ایں فیصلے کوں من گھنڑاں چاہیدا ہے۔
حوالے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
آتاناریک
آتاناریک(وفات:381)، چوتھی صدی وچ کم از کم ݙو دہائیاں دے دوران تھروینگی دی کئی شاخاں دا بادشاہ ہئی۔ اوں دا گوتی زبان وچ ناں Athanareiks یعنی "سال دا بادشاہ" "یا" "سال کیتے بادشاہ" ہے۔ Athanareiks دا لفظ گوتی زبان دے لفظ Athni یعنی کہ سالار تے Reiks یعنی کہ بادشاہ توں نکلا ہے۔
ایہ جرمنی دا بادشاہ ہائی
گھبرو دے نال ڈوجھے ڈینھ دی تصویر
اے سارا حُسن ساڈے وسبے دا ہے جتھے نکیاں نکیاں لڑائیاں ہوندین تے آپے منیوے تھیندن جتھے لوک ولے لڑدئے تاں راتیں کٹھے بیٹھے ہوندن انا تے وڈیائی ناں دی کہیں شئے دا وجوو وی کوئی نی مثلاً اساں گھر پہنچے ہاں تاں پچھوں چاچے صالو دا پُتر منجھا بسترا ساڈے گھر گھن آیائے نال چاچی بھری دا سنہیا وی جو ہنڑ میڈی کوئی شئے پھٹی تاں خیر کوئی نی تہاڈی. میکوں یقین ایں جو ماسی "بھری" اج رات سب توں پہلے سہراں تے آسی دیگڑی ڈُدھ دی وی گھن آسی، سب توں زیادہ ٹپے وی اوہو گاہسی نال ساکوں چاہ وی پکا ڈیسی.
سارے ڈینھ دے تھکیڑے توں بعد ساکوں اجازت ملی ہے جو اساں وی منھ انگھال اَواں لہٰذا اساں وی ٹنم ٹیٹ تھی کے نکاح کنڑ نکل پئے ہاں. چھیر آلا گھر وی ساڈا آپڑاں ہیں پچھوں نال آلی گلی وچ او وی ساڈے چاچے دا گھر اے. نکاح واسطے پہنچے ہاں تاں چھوراں رولا پا ڈتائے ہک آھدا ہئی بھرجائی دا "دَم بھرا" میں بنڑساں ڈوجھا آھدا ہئی میں بنڑساں میں ساراں کوں پاسے تے گھن گیاں تے انہاں کوں سمجھایم جو اے ہک ذمہ داری ہوندی ہے تے اساں سارے ہالیں چھوٹے ہاں. پہلے وی پروفیسر سیف اللہ سیفی نراض ہن جو انہاں کوں سبالا نسے بنڑایا لہذا دم بھرا پروفیسر صاحب ای ہوسن تے ڈُھکدے وی اوہا ہن.
محمدظہیراحمد مہاروی
عصمت گرماݨی
عصمت گرماݨی سرائیکی زبان دا شاعر ہے،
نمونہ کلام
ساکوں جیکر جلایو تاں
اندھارے کوں جلا ݙیسوں
ساݙی فطرت اجالا ہے
اساں وکھرے وپاری ہیں
پلُوتے بھیج ݙے ساݙو
اساں ݙوڑی دعا ݙیسوں
محبت دیاں نشانیاں وی
مجاہد جتوئی
مجاہد جتوئی سرائیکی دانشور، محقق تے سرائیکی قومیتی تحریک دے بانی رہنما ہن۔ سرائیکی دے نال نال اردو وچ وی لکھدن۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
تیݙا رزق ہے تیݙیاں شئیں ہن
مجاہد جتوئی
سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات
مجاہد جتوئی دیاں سرائیکی قوم کیتے بہوں خدمات ھن پر انہاں وچوں انہاں دی سب توں وڈی خدمت دیوان فرید بالتحقیق ھے. فروغِ فریدیات دے حوالے نال وسیب دا ہک معتبر تے محترم ناں جناب مجاہد جتوئی ہن۔ سرائیکی زبان و ادب تے خاص کر فروغِ فریدیات دے حوالے نال انہاں دی خدمات کوں کہیں مضمون وچ قلمبند کرنا ممکن نی.
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
تیݙے در تے پُچا ݙیسوں.
مجاہد جتوئی
سرائیکی وسیب واسطے علمی تے سیاسی خدمات
انھاں نے کلامِ فرید کوں ہک جامع ، خوبصورت تے جدید تحقیقی و تفہیمی انداز وچ’’دیوانِ فرید باالتحقیق‘‘ دے ناں نال مدون و مرتب کر کے ہک عظیم کانامہ سر انجام ݙتا ہے جیہڑا کہ روایت توں ہٹ کے سو فیصد جدید اسلوب وچ تحقیقی و تجزیاتی لوازمات تے مشتمل ہے تے اس تے مستزاد ایہ کہ مجاہد جتوئی نے ’’دیوان فرید بالتحقیق ‘‘کوں نقل در نقل ،مذہبی و روحانی تے شخصی اعتقاد دے بجائے تعقل ،دلائل تے تحقیق دی بنیاد مرتب کر کے حقائق تے مبنی فریدیات تے تاریخ دی نقاب کشائی کیتی ۔ ’’دیوانِ فرید بالتحقیق‘‘ دی ترتیب و تدوین دے علاوہ آپ کئی مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں دے مصنف ہن جنہاں وچ مطبوعہ کتب اے ہن؛
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
ساکوں بے پرد کیتے سی.
ساݙے تارے لتاڑیے نِس
مجاہد جتوئی
سب توں اہم علمی کارنامہ دیوان فرید با لتحقیق(جامع) تے دیگر کارنامے
اے عظیم علمی کم جیہڑا کہ مجاہد جتوئی دی شبانہ روز دی محنت، جانفشانی تے تحقیقی عرق ریزی دی بدولت ست سال دے عرصے وچ مکمل تھیا ۔ایں دے علاوہ انہاں دے طبع شدہ ادبی مجلے ،رسائل تے مختلف اخبارات وچ چھپݨ والے مضامین بہت وݙے معلوماتی خزانے دی حیثیت رکھدے ہن ،مذکورہ بالا تصانیف دے علاوہ مجاہد جتوئی دی کئی کتب تکمیل تے اشاعت دے مراحل وچ ہیں۔ انہاں دے علاوہ آپ یونیورسٹیاں دے طرفوں الاٹ شدہ مقالہ جات ،فریدیات تے مبنی تحقیقی ،تنقیدی تے تجزیاتی موضوعات تے وی کم کریندے پئے ہن۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
کݙاہیں جے پَھر پیوسے تاں
مجاہد جتوئی
سب توں اہم علمی کارنامہ دیوان فرید با لتحقیق(جامع) تے دیگر کارنامے
ذاتی تخلیقات و تصنیفات دے علاوہ مجاہد جتوئی دی فروغِ ادب دے حوالے نال کاوشاں ،کوششاں تے خدمات کہیں توں ڈھکی چھپی نی. انہاں نے فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دی ترویج وترقی کوں اپݨا ،مقصد، مشن، اپݨا فرض بݨا رکھا ہے ۔اپݨی زندگی دے بیشتر قیمتی سال تے مالی سرمایا فریدیات تے سرائیکی زبان و ادب دے لئے خرچ کر ݙتے تے کہیں ستائش و صلے دی پرواہ کیتے بغیر مختلف محاذاں تے علم و ادب دا پرچم بلند کیتے ہوئے ہن ۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
تیݙے سِجھ کوں سزا ݙیسوں
مجاہد جتوئی
سب توں اہم علمی کارنامہ دیوان فرید با لتحقیق(جامع) تے دیگر کارنامے
کوٹ مٹھن وچ خواجہ فریدؒ لائبریری تے میوزیم دے انچارج تے نگہبان ہوݨ دے ناطے سارا انتظام و انصرام آپ دے ہتھ وچ ہے تے آپ دی نگرانی و میزبانی وچ اس علمی خزانے توں آئے روز سینکڑاں طلباء مستفید تھیندن ۔اگر کوئی شاعر ادیب ،محقق، مورخ یا طالب علم فریدیات تے یا سرائیکی زبان و ادب تے یا اس توں ہٹ کے علم دی کہیں وی جہت تے کم کرنا چاہے تے اس دے کیتے اگر اونکوں خواجہ فرید ؒ لابریری توں استفادہ کرنا ہووے تاں مجاہد جتوئی انہاں دی بھر پور حوصلہ افزائی کریندے ہوئے مطلوبہ مواد دی فراہمی دے نال نال قیام و طعام دی سہولیات وی فراہم کریندے ہن، تے انہاں دی طرفوں علی الاعلان آکھا گیا ہے کہ کوئی طالب علم یا ریسرچر ،چاہے اوہ ادب و ثقافت ،سیاسیات ،معاشیات یا کہیں وی عوامی خدمت دے شعبے یا کہیں وی علمی جہت تے کم کرنا چاہے تاں ساݙی خدمات حاضر ہن ۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
توں ساݙی ہیر بنڑ تاں سہی
مجاہد جتوئی
سب توں اہم علمی کارنامہ دیوان فرید با لتحقیق(جامع) تے دیگر کارنامے
انہاں دی ادب پروری دا ایہ عالم ہے کہ کوٹ مٹھن خواجہ فرید ؒ لائبریری دے علاوہ فیض آباد (خان پور، رحیم یار خان) وچ راز تاجدار لائبریری دی صورت وچ جیہڑا علمی خزانہ انہاں دے کول محفوظ ہے، کولوں وی تشنگانِ علم دی پیاس وسمیندے پن  ۔اس دے علاوہ آپ شعر و ادب ،ثقافت کوں پروموٹ کرݨ کیتے بزمِ راز دے زیرِاہتمام کچاری پروگرام '’’کچار ‘‘' دا انعقاد وی کریندے ہن جس وچ مختلف علمی و ادبی شخصیات کوں مدعو کر کے ناصرف انہاں دی شخصیت و فن تے انہاں دی خدمات دا اعتراف کیتا ویندا ہے بلکہ فروغِ ادب دی سعی وی تھیندی ہے ۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
اساں رانجھنڑ دی بیعت ہیں
مجاہد جتوئی
ڄم پل
٢٢ جولائی ١٩٥١ ء کوں ڄمے۔  آپ دے والد  مرید حیسن راز جتوئی معروف سرائیکی دانشور ہن، خان پور کٹورہ ضلع رحیم یا خان نال تعلق ہے۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
بیا تاں کجھ نسے پھردے
مجاہد جتوئی
سیاست
سرائیکستان قومی موومنٹ دے اڳواݨ ہن۔
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
تیکوں منجھیں چرا ݙیسوں
مجاہد جتوئی
نمونہ کلام
جیندے گل وچ طوق ہزاراں
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
ساݙے اندر دے شیشے دو
مجاہد جتوئی
نمونہ کلام
جیندا تن ہے لیر کتیراں
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
جے کر پتھر الاریا تئیں.
اساں دنیا دے شیشے کوں
مجاہد جتوئی
نمونہ کلام
جیندے ساہ تے سوسوپہرے
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
تیݙا چہرہ ݙکھا ݙیسوں
مجاہد جتوئی
نمونہ کلام
اُوندیاں عیداں کہییاں
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
ساکوں کھوہ ءچ سٹیندا جُل
جیویں جو سݙ مریسیں توں
مجاہد جتوئی
نمونہ کلام
ہک ݙینھہ آ ویسی
عصمت گرماݨی
نمونہ کلام
عصمت گرمانی ونکی:سرائیکی شاعر
مجاہد جتوئی
نمونہ کلام
پنجرا ترٹسے
قیداں مک سن
اپنڑے باغ دے مالک تھیسوں
اوں ݙینھ عید کریسوں
ٻالاں کیتے
اساݙی کئی گالھ نہ منیجو
اساݙی منطق اُجاڑ ذہنیں دی پیداوار اے
اساݙیاں سوچاں اُدھاریاں سوچاں ،آواریاں سوچاں
جݙاں وی سوچن دا وقت آوے تاں خود سوچیجو
اساݙا حاکم تے اوندے حربے ،
اساݙا ملاں تے اوندی نیت ،
اساݙا لیݙر تے اوندے تحفے
اساݙی زندگی دا روگ رہ گئے
انھاں دیاں قسماں تے وعدے دڑکے
بھُکا تے کندھی دے وچ مریجو
اساݙے پیریں دے پھوکے پھاہکے
اساݙے واعظ دیاں کوڑیا ں گالھیں
اساݙے تاجر دے کھوٹے وٹے
نویں پرانیاں سبھو کتاباں
تے اپناں گھڑتُو خدا اساݙا
اساکوں کئی شئے نئیں توڑ چاڑھیا
تساں خود اپناں خدا گولیجو
اساݙے افکار خواب ساݙے
ہمیش رہ گین عذاب ساݙے
اساݙیاں کتھاں تھ ڈھنگ ساݙے
اے ہیراں رانجھے تھے جھنگ ساݙے
سبھو چپوڑیاں تے چنگ ساݙے
دفن کریجو چا سنگ ساݙے
جہان اپناں بیا وسیجو،تے رج ہنڈھیجو
جدید دنیا دے ساݙے بالو
استدراج
کفار توں جیہڑی ڳالھ یا کم خلاف عادت ظاہر تھیوے اوں کوں استدراج آہدے ہن ۔ کہیں کافر دے ہتھ تے اوں دے دعوے دے موافق خلاف عادت کم صادر تھیوے جیویں کہ دجال کئی کم کریسی ۔
اگر کافر دے ہتھوں خلاف عادت کوئی چیز ظاہر تھیوے تاں اوں کوں استدراج آہدے ہن ۔ دجال جݙݨ آسی تاں اوں دے ہتھ تے بہت کچھ ظاہر تھیسی۔ بادلاں کوں حکم ݙیسی، اوہ کٹھے تھی کے بارش وساوݨا شروع کر ݙیسن زمین تے پیر مریسی، اوہ سونا چاندی اڳل ݙیسی۔ جیہڑے لوگ اونکوں خدا منیسن، انہاں دے گھراں کوں دولت نال بھر ݙیسی تے جیہڑے اوں کوں خدا نہ منیسن، انہاں دے گھراں دا سامان دجال دے پچھوں چل پوسی، جیویں کوئی چیز ویندی ویندی ہووے، کوئی شے گھر وچ نہ رہسی۔ عجیب امتحان ہوسی تے عجیب و غریب چیزاں اوندے کولوں صادر تھیسن ۔ ایہ استدراج ہے۔
نیکوسیا دے وینسی دیواراں
1567ء وچ وینسیاں نے فرنگیاں دے تعمیر کیتے دیواراں کوں ڈھہا کے نیکوسیا دے وینسی دیواراں دی تعمیر کیتی جیہڑے اڄ وی اکثر مقامات تے اپݨی اصلی حالت وچ موجود ہن۔ ایندے علاوہ فرنگیاں دے دور دے ٻئے عمارتاں تے شاہی محل دی حفاظت دا وی بندوبست کیتا۔ آرتھوڈوکس تے لاطینی کلیسیا دے گرجا گھر تعمیر کیتے۔
نیکوسیا دے وینسی دیواراں یارہاں نکراں دے ستارے دی شکل دے ہن۔ انہاں دا ڈیزائن دفاع کیتے بہتر کنٹرول تے توپ خانے دے استعمال کیتے زیادہ مناسب ہئی۔ دیواراں وچ ترئے دروازے ہن۔ شمال وچ دروازہ کیرینیہ، مغرب وچ دروازہ پافوس تے مشرق وچ دروازہ فاماگوستا  ہئی۔ دریائے پیدیوس شہر دے دیواراں دے اندروں وہندا ہئی۔ 1567ء وچ دفاعی حکمت عملی دے سبب دریا دا رستہ تبدیل کر کے اونکوں شہر دے ٻاہروں گزارا ڳیا۔
سڈنی کیفے وچ یرغمالی دا واقعہ
15 تے 16 دسمبر 2014ء کوں آسٹریلیا دے شہر نیو ساؤتھ ویلز دے لنٹ کیفے وچ شیخ ہارون نامی ایرانی پناہ گزین نے 17 گاہکاں تے کیفے ملازمین کوں یرغمال بنا گھدا، 16 گھنٹیاں دے تعطل دے بعد، قریبی عمارات تے علاقے کوں خالی کر کے پولیس نے دھاوا بول ݙتا، جس وچ 3 افراد، شیخ ہارون کوں ملا کے مارے گئے ۔
thumb|پولیس ولوں کیفے دا محاصرہ
محاصرے دے نتیجے وچ، سینٹرل بزنس ڈسٹرکٹ دی سڑک بند کر ݙتی گئی. اس دے علاوہ ایہ علاقہ اردگرد دی عوام کیتے وی بند کر ݙتا گيا تے کجھ قریبی سرکاری عمارات وی بند کر ݙتیاں ڳیاں. ۔ سڈنی وقت دے مطابق 16 دسمبر دی رات 2:14 منٹ تے کیفے تے پولیس نے دھاوا ٻول ݙتا ۔
ابتدائی طور تے 13 افراد دے اندر ہووݨ دا اندازہ لايا گيا ہئی۔ فرار تھیوݨ والے یرغمالیاں توں متواتر معلومات حاصل کرݨ دے بعد، حکام نے زیادہ توں زیادہ ݙاہ یرغمالیاں دے اندر ہووݨ دا اندیشہ ظاہر کیتا ۔ فرار تھیوݨ والے یرغمالیاں وچوں ایک کوں اسپتال منتقل کیتا گيا ہے اوہ خطرے دی حالت وچ نہ ہئی ۔
سچل سرمست
حضرت سچل سر مستؒ سرائیکی زبان وادب دے مہاندرے صوفی بزرگ ہِن۔ آپ دی پیدائش ۱۱۵۲ھ بمطابق 1739ء وچ ضلع خیر پور دے دیہات درازا شریف حضرت میاں صلاح الدینؒ دے گھر تھئی۔ آپ دا ناں عبدالوہاب رکھیا گٖیا، بچپنْ توں نیکی تے سچائی پاروں آپ کوں سچلؒ اتے سچو سڈٖیا ویندا ہا، آپ کوں سچل تے سچو ناں ایڈٖا پسند آیا جو آپ اینکوں اپنْا تخلص بنْا گٖھدا۔ حضرت سچل سر مستؒ بٖہوں لمبی حیاتی گزاری، آپؒ سرائیکی زبان دے علاوہ سندھی زبان دے وی شاعر ہن۔ آپ دی وفات 1827 ء وچ تھئی۔ آپؒ کوں اپنْے عہد دا منصور ثانی وی آکھیا ویندے۔ آپؒ دے ڈٖاڈٖا سئیں اپنْے عہد دے صوفی بزرگ ہن ۔ انہاں دا ناں میاں صاحب ڈٖنہ ہا۔ حضرت سچل سر مستؒ دے والد صاحب حضرت میاں ڈٖنہ صاحب دے وڈٖے پتر ہن۔ آپؒ اپنْے ماء پیؤ دے ہیکڑو پتر ہن۔ آپؒ دا سلسلہ حضرت عمر فاروقؒ نال ونجٖ ملدے۔ ایں سانگے آپؒ کوں فاروقی وی آکھیا ویندے۔ آپؒ دی روحانی تربیت دی گھٹی آپؒ دے ڈٖاڈٖا سئیںؒ لائی۔ ایندے بعد آپ کوں روحانیت نال مالا مال آپؒ دے چاچا سئیں مرشد اتے سورا سئیں حضرت عبدالحق فاروقی کیتا۔ آپؒ دی خدمت داری کیتے ہک حبشی تریمت وی ہئی۔ جیرھی نیک سیرت تے خوش مزاج ہئی۔ سچل سئیں پیار نال انہاں کوں ’’ کالی دائی اماں ‘‘ آہدے ہن۔ ہک ڈٖینھ دائی اماں سچل سئیں کوں آکھیا جو کھاونْ توں پہلے بِسم اللہ پڑھی کرو۔ سچل سئیں آکھیا ! اماں ایندے وچ لفظ ’’ اللہ ‘‘ تاں آخر وچ آندے۔ میکوں کوئی ایجھا عمل ڈٖسو جیندے وچ لفظ ’’اللہ ‘‘ پہلے آوے۔ اے سنْ کہ دائی اماں حیران تھی۔ دراصل تصوف تے روحانیت دا اثرآپ تے شروع توں ہا۔ سندھی صوفی بزرگ سئیں حضرت شاہ لطیف بھٹائی سئیں حضرت سچل سرمستؒ دے ڈٖاڈٖا سئیں حضرت میاں ڈٖنہ صاحب دے ہم عمر ہن۔ ہک ڈٖینھ حضرت شاہ لطیفؒ فرمایا جو ’’ میاں ڈٖنہ صاحب !‘‘ جیڑھی آپاں معرفت تے تصوف دی دیگٖ چڑھائی اے ایندا ڈھک اے بٖال یعنی حضرت سچل سرمست ؒ لہیسی۔
آپؒ دی طبیعت خوش اخلاق ہئی۔ ہر ویلے خاموش راہندے ہن۔ صرف ضرورت ویلھے بٖولیندے ہن اکثر کلھے جنگل آلے پاس ٹر ونٖجن ہا ۔ آپؒ اپنْے مرشد حضرت عبدالحق دے بارے فرمیندن جو  ؎
ہادی ہے میڈٖا عبدالحق سائیں
صوفی صاف جو شہنشاہ میاں
سبھو علم جیندے توں معلوم تھیاں
اِسرار مزیوئی آگاہ میاں
ہفت زبان شاعر
آپ کوں ہفت زبان شاعر وی آکھیا ویندے۔ آپ دا کلام ساکوں زیادہ تر سرائیکی ، فارسی اتے سندھی وچ ملدے۔ آپ کوں سرتاج الشعراء ، شہنشاہ عشق اتے منصور ثانی وی آکھیا ویندے۔ آپؒ دا کلام 9 لکھ 36 ہزار 6 سو 36 اشعار تے مشتمل ہے۔ آپؒ دیاں فارسی تصانیف وچوں دیوان آشکار، مثنوی عشق نامہ، مثنوی درد نامہ، مثنوی گداز نامہ، مثنوی رہبر نامہ، مثنوی وحدت نامہ، مثنوی تار نامہ، مثنوی وصلت نامہ، بحرِ طویل شامل ہِن۔ اردو کلام وچ 50 غزلاں ہن، جیکوں صادق رانیپوری سرائیکی کلام دے آخر وچ ڈٖتیاں ہِن۔
سندھی زبان وچ کلام ’’ سچل جو سندھی کلام ‘‘ دا شعری مجموعہ ملدے۔ پر سب توں اہم شاعری مجموعہ ’’ سچل جو سرائیکی کلام ‘‘ جیکوں صادق رانی پوری مرتب کیتے ۔ ایکوں مستند ، معیاری اتے جامع تصور کیتا ویندے۔ پہلے 1959ء وچ ول 1982ء وچ شائع تھیا۔ سرائیکی کلام کافیاں اتے ڈٖوہڑے تے مشتمل اے۔ آپؒ دے کلام وچ ساکوں ، عشق حقیقی، محبت، پیار، امن، خلوص، رواداری، مساوات، صبر و شکر، تحمل ، برداشت کائنات پسندی اتے حسن و عشق دے درس ملدے ہن۔ آپؒ دے کلام وچ ساکوں ہیر رانجھا دی مجازی جھلک وچ عشق حقیقی دی رمز ڈٖسدی اے۔ آپ کوں اپنْی ماء بٖولی اتے اپنْے وطن نال ڈھیر محبت ہئی۔ آپؒ دی شاعری وچ اساکوں لطیف پہلو اتے دھرتی دے مناظر واضح ڈٖسدن۔
لوکاں تک عشق حقیقی دی معرفت اتے درس کیتے انہاں اپنْی ماء بٖولی سرائیکی وچ زیادہ کم کیتا۔ جیڑھا تسلسل ساکوں حضرت سچلؒ دے کلام وچ ملدے ایہو تسلسل ساکوں حضرت خواجہ غلام فریدؒ دے کلام وچ وی ملدے۔ کیوں جو شاعری نال صوفی بزرگ اپنْے افکار و خیالات اتے روحانی واردات کوں نشابر کریندن۔ آپ دا سرائیکی کلام وچ تخلص سچل ، سچو ہے۔ سرائیکی کلام کافیاں دا نمونہ
سرائیکی کلام 1: ؎
ڈٖیکھنْ نال سجٖنْ دے، غیر نہ ہرگرز راہندا
دلبر بٖاجھوں نال کہیں دے ، ٹھاہ نہ ساڈٖا ٹھہندا
بٖنہاں نال جو یار الاوے، ساہ نہ ساڈٖا سہندا
ٹُر ٹر وینداں غیراں کولوں، نال ساڈٖے نئیں بٖہندا
سچلؔ جٖالے روز غماں وچ ، سوہنْاں سُدھ نہ لہندا۔
سرائیکی کلام 2 ؎
رانجھنْ کوں پرچائیں
کھیڑا رٹھا تے گھولیا وو
میں رانجھنْ دی رانجھنْ میڈٖا
کھیڑا کون بلائیں؟
لوکاں لیکھے چاک منجھیں دا
رانجھنْ سِر دا سائیں
ساہ سچلؔ دا سوہنْا کیتے
منگدے بٖہوں دعائیں
سرائیکی کلام نمبر 3 ؎
رانجھو کھیڑا ڈٖوہیں ہاں
ہیر رہی وچ کھتے کھتے
جھنگ سیال تے تخت ہزارہ
ڈٖوہیں ڈٖٹھم اِتھے اِتھے
گم ہوئی بھی ہیر اِتھاہیں
موج وڑھی آہی ، جتھے جتھے
سچو صاحب ہکو آ ہا
وال نہ کائی وِتھے وِتھے
انہاں دے معرفت بھرے کلام وچ ہیر بندہ ہے اتے رانجھا رب دی ذات ہے۔ آپ دے فارسی کلام
وچ تخلص ’’آشکار‘‘ اتے خدائی ہے۔ آپ دا کلام آونْ والی نسلِ انسانیت کیتے ہک رہبر تے راہنما ہے۔ آپؒ دی شاعری اُتے عمل کر تے اساں دُنیا وچ پیار ، محبت اتے امن قائم کر سگٖدے ہیں۔ ساکوں انہاں دا کلام دہشت گردی اتے نفرت توں دور راہونْ دا درس ڈٖیندے۔ آپؒ ہک لمبی عمر پاتی ۔ آپ دی کوئی اولاد نہ ہئی۔ آپؒ دا مزار سندھ دے ضلع خیر پور تحصیل گمبٹ دے ہک علاقے درازا شریف وچ ہے۔ جتھاں احٖ وی لکھاں دی تعداد وچ مریدین اتے عقیدت مند آساں اُمیداں گھن کے آندن اتے ول جھولیاں بھر کے ویندن۔ احٖ دا انسان صوفی بزرگاں دی تعلیمات حاصل کر تے خوشی اتے آسان حیاتی گزار سگٖدے۔ ایہ ساڈٖے کیتے چشمہ ہدایت ہِن۔
سوئی کم کریجے
اللہ آپ بنڑیجے
مار نارا انا الحق دا
سولی سِر چڑھیجے
٭٭٭سوہݨے نال اساݙیاں اکھیاں اڑکن ہو اڑکن
بار برہ دے در منداں تے چھڑکن ہو چھرکن
طور طریقے یار سڄݨ دے کڑکن ہو کڑکن
درد تیڈے کنوں عاشق شودے پھرکن ہو پھرکن
سوز تیڈے کنوں برہے والے تھڑکن ہو تھڑکن
عشاقاں دے سر سولی اتے لڑکن ہو لڑکن
برہندیاں ٻاہیں سچل دے دل وچ بھڑکن ہو بھڑکن
سرائیکی مرثیے وچ نثر
(لکھت: قاسم سہانی)
میکوں چنگی طرانویں یاد ہے احٖ توں تریہہ سال پہلے دی ڳالھ ہے جݙاں اساں ٻال ہوندے ہاسے تے ست محرم توں گھن تے ݙاہ محرم تک وستی رامن اچ علماء تے ذاکرین کوں سُݨݨ ویندے ہاسے اوں وقت شیعہ تے سنی حضرات مذہبی ݙیہنوار رل مل کے منیدے ہن فرقہ واریت دی ایہ بھاہ کائناں ٻلی ہئی اساں سارے وسیب دے لوک گݙگزریندے ہاسے پتہ نئیں ساکوں کیندی نظرلڳ ڳئی ہے اساں ہک ݙوجھے دے خون کوں پیوݨ پئے ڳئے ہیں اوں وقت جݙاں ذاکرین ذکر حسین ؑ کریندے ہن ایویں محسوس تھینداہاجیویں اے ذاکرکربلا دے مظلوم قافلے دے رلے ٹردے رہ ڳئے ہوون جݙاں مظلومیت دی داستان چھیڑی ویندی ہئی محفل دے وچوں دھاڑاں نکلدیاں ہن وادئ سندھ سرائیکی وسیب ہمیشہ مظلوم رہ گئے ۔اتھاں کئی لٹیرے آندے رہ ڳئے لٹ پٹ مچیندے ریہے وسیب دیں لوکیں ستم درستم سہہ کے وی کربلادیں مظلومیں دی سنت ادا کیتی قربانیاں ݙتیاں امن دا پرچار کیتا تے ظالم دے ظلم تے مذہمت وی کریندے رہ ڳئے کجھ ݙینہ پہلے نامور ادیب پروفیسر مریدعباس عارف دی حسینیت تے لکھی ڳئی کتاب ’’سرائیکی مرثیے وچ نثر‘‘میکوں ملی جینکوں پڑھ کے میں حیرتیں دے جہان اچ پُڄ ڳیاں اِکوی نثرنگارکوں ہکی کتاب اچ مکمل تعارف دے نال جاہ ݙتی تے سمندر کوں کوزے اچ بند کرݨ دی مثال کوں سچ ثابت کرݙکھایا ہے ۔ایہ کم ٻہوں مشکل کم ہاجینکوں مریدعارف جیہاں بندہ ہی تکمیل تک پڄا سڳدا ہا تے اے کم ماہرلسانیات کیتے ٻہوں وݙا تاریخ سازکم ہے اے علمی ادبی تحقیقی کم انمول خزانے توں گھٹ کائینی۔ حسینیت دے حوالے نال اے کم اپݨے نویکلے اندازدا منفردکم ہے۔ میں جہیں ادب دے طالب علمیں واسطے ایں کتاب دا مطالعہ ٻہوں ضروری ہے ساکوں انہیں لوکیں دامکمل تعارف نصیب تھئے ۔جیندے بارے بزرگ ݙسیندے ہن جو فلاں ٻہوں وݙا ذاکرہا تے ٻہوں سوہݨی درد بھر ی تقریر کریندا ہا۔ احٖ کل نثردا رواج گھٹ تھیندا ویندے تے ذاکرین حسینی ݙوہڑے زیادہ پڑھدن پہلے زمانے وچ ذاکر تقریراں کریندے ہن جنہیں وچ مودت دے نظارے تھیندے ہن ۔
مرید عارف نے جنہیں نثرنگاریں تے اے کتاب لکھی ہے اُنہیں وچ ،غلام سکندرغلام،محمود مولائی، گل محمد عاشق ملتانی قاضی خدابخش مخرون تے ٻئے وی ٻہوں سارے نثر نگاراں دے ناں درج ہن جݙاں سرائیکی نثرکوں پورے ہندوستان اچ سُݨیاتے پڑھیاوینداہا اوں وقت مرید عارف دے بقول سرائیکی زبان دا مونڈھلی نثر نگار غلام سکندر غلام دا ناں سرفہرست آندے ۔سرائیکی زبان چھ ہزار سال قدیم زبانیں وچ شمار کیتی ویندی ہے جݙاں اکیٹھ ہجری ڈاہ محرم کوں اے دردناک واقعہ رونما تھیا تاں اوں وقت آسمان تے زمین مونجھ تو ں اپݨے اپݨے رنگ وٹاگھِدے کئی لوکیں ایں واقعے تے ڈُٖکھیں بھری شاعری کیتی تے نثراچ وی مظلومیت داتذکرہ کیتا۔ سرائیکی وسیب دیں لوکیں وی اپݨے مرشد حسینؑ تے اوندے جانثاراں کوں سلام پیش کیتے۔ نوک سناں تے چڑھ کے قرآن کریم دی تلاوت کرݨ دا ول وی ساکوں نواسہ رسول ؐدی قربانی ݙیوݨ نال ملیے کجھ وی تھی ونڄے خدادے ذکرتوں منہ نئیں موڑنا،حق سچ تے ڈٹ ونڄوبھانویں جوسرتن توں جُدا تھی ونڄے تے اساں ایں قربانی دا مقصداڄاں تک نئیں سمجھ سگئیے۔ جیندے سمجھݨ کیتے ساکوں مرید عارف دی کتاب دا مطالعہ ضرورکرݨا پوسی۔
اہلبیت دے قربانیاں دا مقصد
اہلبیت دیں قربانیں دا اصل مقصد تے منزل کیا ہے ایں کتاب دا ݙوجھاحصہ جلد ی چھپ تے آویسی میں مریدعارف دی محنت تے ڳول پھرول اچ ݙینہ رات ہک کرݨ کوں سلام آہداں۔ا تے دعاکرینداں خداپاک انہیں دے ایں پورھیے کوں رنگ لاوے تے نواسہ رسولؐ دے صدقے انہیں دے علم اچ مزید اضافہ فرماوے۔ حسینیت تے نثردے حوالے نال اے پہلامستندکم ہے میں نمونے دے طور تے غلام سکندر غلام دی نثر داہک نسخہ پیش کرینداں، ایہ محبان شبیر علیہ اسلام لکھدن ’’خاتمہ مصیبتاں دا جو اہلبیت تے آلتھے وچ شام دے جیویں کہیں امام زین العابدینؑ کنوں پچھاہاحضرت ایݙیاں مصیبتاں تے لنگھیاں ہِن ،بھاری مصیبت اُتے تیݙے کیرھی آئی اے حضرت فرمایا الشام الشام الشام یعنی ترائے وار آکھن ہا،مومنین لکھدن جیرھے ویلھے پہلی رات وچ قید خانے شام دے گزری تے بھلوے صبح صادق دے آن ظاہر تھئے تے آفتاب وچوں شفق مشرق اُتے غریب بچڑے دی سرخ پوشاک وٹاکے ابھریاتاں یزید عنیدہرہک مشیر وزیر امیرسپاھی ٻیٹھے جو احٖ جلسہ ہے سب تیار تھی کے وچ دربار بدکاردے حاضر تھیوواج نروار تھیسی بچڑے حسینؑ دے نال، واپس اوں ناری ہک ماشکی کوں سݙیاتے آکھیس احٖ میں امتحان گھنداں صبر اہلبیت دا ،کیوں جو رات ساری شام وچ خوشی دی آہی،طعام پاݨی قیدیاں کوں نئیں ݙتابندیوان ݙاڈھے تسے ٻیٹھے ہوسن ،توں مشک پاݨی دی بھر چا اتے در قید خانے دے ہوکاونڄ ݙے کوئی ہووے تے آوو پاݨی پیوو،جیرھے ویلھے قیدی آون پاݨی منگن توں پاݨی نہ ݙیویں مشک کوں سامݨیں قیدیاں دے زمین دے اُتے چا ویٹیں تے ٹریا آویں،زید پتر ارقم �آہدے اوں ویلھے وچ کچہری ناری دے موجود ہم میں آکھیا یزید عبس ذلیل توں خیال کراِنمعاالصابرین انہاں دے شان اچ خدافرمائے ،اے تاں مشک پاݨی دی ہے جیکر دریا پاݨی دا اڳوں قید خانے دے وہاویں اواُنہاں دا خیال وی نہ تھیسی ،جیرھے ویلھے ماشکی درقید خانے دے ہوکا آݙتے، قیدی کوئی تسے ہوون تاں آووپاݨی پیوو،سبحان اللہ وݙے تاں وݙے خود چھوٹے ٻال حسین ؑ دے موجود ہن،خیال وی نہ کیتونے جیرھے ماشکی پاݨی دے ہوکے ݙتے تے غرض پاݨی دی وی نئیں رکھی سید ساجدین ؑ دے تن وچ ݙوڑی طاقت تھی ڳئی۔‘‘ایہ کتاب کئی نثری حوالیں نال پروتی لاتھی ہے قاضی خدابخش محزون دی نثروی پڑھݨ نال تعلق رکھیندی ہے۔
استدراک
استدراک اوہ دماغی صلاحیت یا کیفیت ہے جیندے نال انسان اپݨی فہم، شعور، علم، تجربہ یا یادداشت دا استعمال کریندے ہوئے ہک نویں مسئلے کوں سمجھݨ دی کوشش کریندے ۔ طلبہ وچ مشکل توں مشکل مسئلے کوں سمجھݨ کیتے صلاحیت بتدریج پیدا کیتی ویندی ہے۔ دماغی کمزوری، قوت، توجہ دی کمی یا کہیں مرض یا دماغی عارضے دی وجہ توں ایہ صلاحیت متاثر تھی ویندی ہے۔
زَناوریں دے ناں،لِکھت رمضان ارائیں
زَناوریں دےناں
شینہہ=شیر
لومبڑ=لومڑی
ہاتھی =ہاتھی
گدڑ =گیدڑ
نَہر=بھیڑیا
ڳورپٹ=بجو
ڈھوئ ڈن٘گ=چرخ
سور،جتامہ=سلور
سیہڑ=خرگوش
ہَرݨ=ہرن
گڈ=پہاڑی بکرا
کُتّا=کُتا
ٻِلّی=بِلی
رِچھ=ریچھ
بھولو=بن٘در
بھولݨی=بندریا
بھیݙ تروٻی
بھیݙ تروٻی
زَناوریں دے ناں،لِکھت رمضان ارائیں
زَناوریں دےناں
گِدڑی=مادہ گیدڑ
بھیݙ تروٻی
اے کھیݙ ݙو کھݙکار کھیݙدے ھن. دیہاتاں وچ ایہو جیہاں کھیݙے وݙے شوق نال نینگر کھیݙدے ھن. ایں کھیݙ وچ زیادہ تر پنڈ دیاں ڳٹکاں ورتایاں ویندن. ہک تندیر وچ پنج، ست یا ناؤں پلیاں ہک پاسوں تے اوھے جتلی پلیاں ݙوجھے پاسوں ماریاں ویندن. اتے ہک ہک پلی انہاں دی سراندی کول ماری ویندی ھ. اتے ہر کھݙکار اپڑیاں اہڑیاں ڳٹکاں چاامدے. اے پلیاں کجھ ایں ترتیب وچ ہوندن ۝ ۝ ۝ ۝ ۝ ۝               ۝   ۝ ۝ ۝ ۝ ۝
ول ایں کھیݙ دا منڈھ ٻدھیندے. ݙوہیں کھݙکار اپڑیں اپڑیں پاسے دیاں پلیاں چݨ گھندن تے انہاں وچ پنج پنج ڳٹکیں سٹ ݙیندن. تے سراندی آلیاں پلیاں خالی چھوڑ ݙیوندین. ول ہک ٻئے دی رضا مندی یا ٹاس، بجھارت پا تے کھیݙ شروع تھیندی ھ. جیہڑا جت ویندے او کھیݙ شروع کریندے. او اپڑیں کہیں ہک خانے توں ڳٹکاں چا تے سجے ہتھ دے پھیر تے چلدے تے ہر پلی وچ ہک ڳٹک سٹیندے امدا. سراندی آلیاں پلیاں توں پہلے ڳٹک مک پووے تاں اوندے وچ ہتھ نال ٹھاکہ مار اڳلے خانے دیاں ڳوٹیاں چا گھندے جے ݙو خانے خالی ہونون تاں واری مک ویندی ھ تے ݙوجھے کھݙکار دی واری آ ویندی ھ.اتے اے چکر ایویں چلدے پیا. جݙاں جیہڑے پاسے دی پلی وچ ناؤں ڳٹکاں تھیسن تاں او کھݙکار او ڳٹکاں پلی وچوں کڈھ سڳدے. جے ہک ڳٹک وادھی تھی ونجے تاں بھیݙ تروٻ ویندی اے تے او ڳٹکاں نی چاتیاں ونج سڳدیاں. تے او اوندا ضیان تھی ویندے. تے او ڳٹکاں ول خانے وچوں چوو تے ونڈیاں ویندین. سراندی آلی پلیاں وچوں کئی کھݙکار ڳٹکاں نی چا سڳدا او ہمیش ونڈایاں ویندن.اے کھیݙ ایویں چلدی ہے پئی.
زَناوریں دے ناں،لِکھت رمضان ارائیں
زَناوریں دےناں
سِے=سیہہ
استاد کالو خاں بزدار
(بلال بزدار)
زَناوریں دے ناں،لِکھت رمضان ارائیں
زَناوریں دےناں
چاہ=خارپشت
چِیتا=چیتا
سلہہ=مادخور
بھونڈݨ=سلورنی
زَناوریں دےٻَچے
توݙا=اونٹ کا بچہ
کھوتا،کتھوڑا=گدھےکا بچہ
کَٹّا=بھینس کابچّہ
ٻَک=ہرنی کا بچہ
کونگرا،گُلرا=کُتےکا بچہ
چوچا،چوزہ=مُرغی کا بچہ
وَچھا=گائےکا بچہ
بَھݙورا=بھیڑکا بچہ
بھچر،کِنڈ=سورکا بچہ
ٻلونگڑا=بلّی کا بچہ
بیلا،چھیلا=بکری کا بچہ
پَکھڑو دے ناں
چڑی=چڑیا
ہِل=چیل
باز=باز
کاں=کوّا
بغلا=بگلا
شکرہ=شکرہ
کیرا=گُھگی
بدخ=بَطخ
ٻَٹیرا=بٹیر
چرغ=چرغ
تلہر=تلیر
گِجھ=کرگس
چرٻل=چھوٹا اُلو
گھگی=مادہ فاختہ
لالی=لالی،مینا
طلور=طلور
چکور=چکور
بُلبل=بُلبل
تِتَّر=تیتر
شاہ ممولا=ممولا
توتا=طوطا
کُون٘ج=کونج
کُکُڑ=مُرغا
ڈوڈرکاں=پہاڑی کوّا
چل ککڑ=مُرغابی
سرائیکی لوک ادب دی نشاۃ ثانیہ دا دور
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی
احمد آباد
thumb|احمد آباد احمد آباد، ہندوستان دی ریاست گجرات دا سب توں وݙا شہر تے ہندوستان دا ستواں وݙا شہر ہے۔ دُنیا وچ سب توں تیز رفتاری نال ترقی کرݨ والا تریجھا شہر ہے۔ ایہ شہر دریائے سابرمتی دے کنارے آباد ہے۔ احمد نامی چار بزرگاں نے سلطان احمد شاہ دے ایما تے ایندی بنیاد رکھی۔ ایہ شہر سوتی کپڑے دی ملاں دی وجہ نال ہندوستان دا مانچسٹر سݙیندا ہئی۔ لیکن ہݨ سوتی کپڑے دی ساریاں ملاں بند تھی چکیاں ہن۔ یہار میونسپل کارپوریشن دے زیر اہتمام اُردو میڈیم اسکول دے 76 ابتدائی مدارس (پرائمری اسکول) ہن۔ ایندی آبادی تقریباً 52 لاکھ ہے۔ احمد آباد شہر، احمد آباد ضلع دا صدرِ دفتر وی ہے۔ ایں شہر وچ صوفیائے کرام دے مزارات ایں کثرت نال ہن کہ ملتان دی طرح اینکوں وی مدینۃ الاولیا دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہے۔ ایں شہر وچ ہواواں دے نال کثرت ناـ دھوڑ اُݙدی ہے، ایہ ݙیکھ کے مغل شہنشاہ اکبر اعظم نے اینکوں گرد آباد دے ناں نال موسوم کیتا ہئی۔
ایہ ریاست گجرات دا 1970ء تک دار الحکومت وی رہا جینکوں بعد وچ گاندھی نگر منتقل کر ݙتا گیا۔ گاندھی نگر، شہر احمدآباد توں 32 کلو میٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔ گجرات دی ریاستی اسمبلی گاندھی نگر ہی وچ ہے۔
منجھ
thumb|منجھ منجھ ہک ممالیہ جانور دا ناں ہے اس دا مذکر بھینسا ہوندا ہے. منجھاں زیادہ تر گھریلو ہوندیاں ہن پر جنگلی وی ہوندن. ایہ جانور سیاہ تے خاکی رنگ وچ پایا ویندا ہے ِ، ایہ جانور نہراں، نالیاں تے تلاواں وچ دھاوݨ پسند کریندا ہے۔
جنوبی ایشیا وچ دیہاتاں دے لوگ گھراں وچ کثیر تعداد وچ منجھاں پلیندن تے انہاں دا کھیر اپݨے استعمال وچ گھن آوݨ دے نال شہراں وچ ونج کے فروخت وی کریندن ، ایں طرح اس دا گوشت وی کھادا تے فروخت کیتا ویندا ہے۔ منجھ کھیر پلاوݨ والا جانور ہے جس کوں امریکا میں "ارنا بھینسا" وی آکھا ویندا ہے جیہڑے شمالی امریکا تے کینیڈا دے گھا دے میداناں وچ بکثرت پائے ویندن تے وݙے ٹولیاں دی شکل وچ رہندن۔ انہاں دی ݙو اقسام ہوندن پہلی قسم اپݨی سدھی کمر دے باعث Plains Bison اکھیندی ہے جبکہ ݙوجھی قسم Wood Bison ہوندی ہے جس دا کوہان وی ہوندا ہے۔ منجھ دی کھل گہرے بھورے والاں نال ڈھکی ہوندی ہے تے کݙہیں ہلکے بھورے وال وی ہوندے ہن. ارنا بھینسا تقریباً 2 میٹر (6 فِٹ) اچا‘ 3 میٹر (10 فِٹ) لمبا ہوندا ہے تے اس دا وزن تقریباً 900 کلو گرام (2000 پونڈز) تک ہوندا ہے۔ اس دا سر تے جسم کافی بھاری ہوندا ہے تے نر تے مادہ دے سنگھ گولائی وچ مُڑے ہوندن جیہڑے انہاں دے تحفظ وچ کم آندن۔ اگست تے ستمبر انہاں دی افزائشِ نسل دا زمانہ ہے۔ پیدائش دے وقت بچّہ سرخی مائل بھورا ہوندا ہے تے ہک سال تک کٹا∕ ویہڑ اکھویندا ہے۔ ایہ ترئے سال وچ جوان تھیندا ہے۔ منجھ دی اوسط عمر 18-22 سال دے درمیان ہوندی ہے۔
حوالے
منجھ دے مذکر کوں ساہن آکھیا ویندے.‏
منجھ دی ہک قسم کوں "ہوڑی منجھ" آکھیا ویندے. اصل وچ ایں منجھ دے سنگھ اتو تے کھڑے تڑے ہوونڑ دی بجاۓ کنیں دے نال تلو تے آ ویندن. ہوڑیاں منجھیں اکثر وگ اچ ودیاں ہوون تاں منہ لکائ ودیاں ہوندن. ‎
سرائیکی شاعری دا ارتقاء
پہلا حصہ سرائیکی شاعری دی ابتداء تک رسائی ناممکن ہے۔ بس ایہو اندازہ لایا ونج سگدائے ڄو ڄتنی اے زبان قدیم ہے ایں زبان اچ شاعری وی اتنی پراݨی ہے۔ پراݨے زمانے دی شاعری تک ساڈی پہنچ کائنی اس واسطے اساں ترائے ادوار بݨا کے کجھ گالھ ٹور سگدے ہیں۔ سرائیکی شاعری دا پہلا دور ۵۰۰ھ بمطابق ۱۱۰۷ء توں گھن تے ۱۱۰۰ھ بمطابق ۱۶۸۹ء تک ڳݨا ویندا ہے۔ اس دور اچ ساکوں شعری تخلیقات کتابی صورت اچ ملدیاں ہن۔ ایں کیتے شعری ادبی تاریخ دی پہلی پوڑی حضرت ملاں دا نورنامہ ہے جیرا ۵۰۰ھ دے وچ تخلیق تھیا۔ ایندے سن اشاعت دا پتا نورنامے دے وچ موجود ہے تے ثابت شدہ ہے۔ اس دور اچ اسلام اتھاں نواں نواں آیا ہئی تاں اس کیتے تبلیغی مقاصد واسطے مذہبی شاعری دا آغاز تھیا۔ ایں کیتے اس دور کوں مذہبی شاعری دا دور وی آکھا ویندا ہے. مسلمان علماء کرام احکامات دین کوں شعراں دی صورت اچ پیش کیتا تے کئی مذہبی کتاباں تخلیق تھیاں جنھاں دے وچ نورنامے، معراج نامے، تولد نامہ، درود نامہ، تاج نامہ، حلیے مبارک، بارات نامہ، وصال نامہ، مولود، نعت شریف، قصیدہ بردہ شریف، قصیدہ شوقیہ شامل ہن۔ انھاں کتاباں دے وچ نماز، روزہ زکوٰۃ، حج وغیرہ دی تعلیمات ڈتیاں ڳئیاں ہن۔ اس دور دے عظیم لکھاریاں دے وچ حضرت ملاں، حضرت بہاؤالدین ذکریاملتانی، پير صدرالدين، اسماعيل پير، پير شاه شمس سبزواری، حضرت فريدالدين گنج شکر، پیارا شہید، خواجہ امیر خسرو، حضرت سلطان باہو، پیارے لال، سید زمان شیرازی تے حافظ محمد صف اول اچ شامل ہن۔
ݙوجھا دور
۱۱۰۰ھ بمطابق ۱۶۷۹ء توں گھن تے ۱۲۷۳ھ بمطابق ۱۸۵۷ء سرائیکی شاعری دا ڈوجھا دور ہے۔ اس دور کوں صوفیانہ شاعری دا دور آکھا ویندا ہے۔ ایں دور دی شاعری دی سرائیکی زبان دے پورے ادب اچوں نویکلی حیثیت ہے۔ سرائیکی زبان دے تقریبًا سارے وڈے شعراء ایں دور اچ آئے ہن۔ اس دور اچ صوفیانہ شاعری دی وجہاں توں سرائیکی ادب اچ مٹھاس پیدا تھئی۔ سرائیکی زبان کوں رنگینی تے چس نصیب تھئی۔ ایں دور دی سرائیکی شاعری دے وچ محبت دا اظہار ڄݨے دی طرفوں نئیں بلکہ تریمت دی طرفوں تھیوݨ لڳا یعنی ڄݨاں وی تریمت بݨ کے شاعری کریندا ہئی۔ ایں دور دی خاص گالھ اے ہے جو صوفی شعراء نے تقریباً ساری اصناف تے کم کیتا تے ہر صنف اچ شاعری کیتی۔ سرائیکی زبان و ادب تے ایں دور دے بہوں گھاٹے اثرات ہن۔ صوفیا کرام نے لوکاں کوں شاعری دے ذریعے عشق حقیقی دا راہ لایا تے انھاں دے دلاں دے وچ اللّٰہ پاک تے اوندے رسول صلی اللّٰہ علیہ وسلم دی محبت اجاگر کیتی۔ امن و آشتی دا تے پیار محبت دا رستہ ڈکھایا۔ ایں دور دے کجھ چوݨویں شعراء دے ناں اے ہن۔ علی حیدر ملتانی، چراغ اعواݨ، صدیق لالی، مولوی لطف علی، احمد یار تونسوی، حاجی نور محمد شیر گڑھی، روحل فقیر، حضرت سچل سر مست، صوفی مراد فقیر، فقیر بخش گولو، عبدالحکیم اچوی، نواب ولی محمد لغاری، حضرت پیر پگاڑو، صدیق فقیر، حافظ محمد جمال، خلیفہ نبی بخش، عثمان فقیر سانگی، فقیر محمد یار، منشی غلام حسن گانمݨ، امیر حیدر، بیدل فقیر تے بئے ڈھگ سارے۔ جاری ہے غفار تعبیر
حوالہ جات
ڈاکٹر نصراللّّہ خان ناصر دی کتاب سرائیکی شاعری دا ارتقاء 2007
سزا
سرائیکی افسانہ: ◇ سزا ◇
لکھت : منظور احمد اعوان
تعلیم پوری کر گھننڑ دے بعد میں بہوں مد تک سرکاری نوکری دی خاطر دھکے دھوڑے کھادے۔ پر بے فائدہ۔ اوڑک تھک ترٹ تے شہر دے ہک وڈے پرائیویٹ سکول وچ استاد ونج لگیم۔ سکول دے مالک کامران درانی صاحب کہیں سرکاری محکمہ وچ ہک اعلی' عہدے تے کم کریندے ہن۔ او کڈاہیں کڈاہیں سکول دا پھیرا مریندے ہن۔ سکول دیاں سبھے ذمے داریاں پرنسپل رانا محمد بوٹا صاحب اپنڑے ہینڑے مونڈھیں تے چاتی کھڑے ہن۔ او گورنمنٹ ہائ سکول دے ریٹائرڈ ہیڈ ماسٹر ہن۔ میڈی چنگی کارکردگی دے سببوں میکوں کجھ ای عرصے دے بعد ترقی ڈے تے وائس پرنسپل بنڑا ڈتا گیا۔ میں پرنسپل صاحب دی غیر موجودگی وچ انہیں دی سیٹ سنبھلیندا ہم۔
بشیر صاحب وی ہوں سکول وچ پڑھیندے ہن۔ او عجیب ایذا پسند ہستی ہن۔ او تدریس دے دوران کہیں کہیں ویلھے اپنڑی کلاس چھوڑ تے میڈی کلاس وچ آ وڑدے ہن۔ بالیں توں پٹھے سدھے سوال پچھدے، انہیں کوں دڑکے ہاشے ڈیندے تے کٹ مار تے ویندے ہن پے۔ میں بالیں کوں ہروں بھروں کٹیندا مریندا تے چیکڑ باکڑ کریندا بے وسئ نال ڈیکھدا رہ ویندا ہم۔ کہیں ویلھے او او بلیک بورڈ تے ریاضی دا کوئ آپوں گھڑیا سوال لکھ ڈیندے تے فرمائش کریندے "نوید صاحب! ایہہ حل کر تے ڈکھاوء" میں متھا مار مار تے کڈاہیں جیویں کیویں حل کر گھندا ہم۔ نتاں اکثرا شرمشار تھیندا ہم۔ میکوں شک ہا جو او درانی صاحب یا رانا صاحب دے خاص بندے ہن۔ تہوں سکول وچ سرکاری ساھن آلی کار دڑنگیاں ودے مریندن۔ بئے استادیں توں پچھیم تاں پتہ لگاجو ایجھی گالھ کائنی۔ او ہک ریٹائرڈ فوجی ہن۔ کجھ پھوتی ٹرڑے ہن۔ تے بنھیں تے روعب پانونڑ دی بھیڑی عادت ہینے۔ ہک ڈینھ میں اصلوں پچی تھی گیا۔ ول میں انہیں کوں کھریاں کھریاں سنڑائیاں۔ "بشیر صاحب! تساں فوجی ہو سو اپنڑے گھر وچ۔ اتھاں چھڑا ہک ٹیچر او۔ تہاڈے انہیں بے تکے تے اوٹ پٹانگ سوالیں دا نصابی کتابیں نال کوئ گانڈھا کائنی۔ ایہہ سبھے تہاڈے دماغ دا فتور ہن۔ خیر نال تھیک وچ رہے کرو۔ اتھاں آتے اپنڑا، بالیں دا تے میڈا ویلھا چٹ نہ کیتا کرو۔ تے ہنڑ مہربانی کر تے اتھوں ونجو۔ گٹا کھڑکاوء" بشیر صاحب بہوں ہتک محسوس کیتی۔ او میکوں کوہتریاں اکھیں نال ڈیکھدے کلاس روم وچوں نکل گئے۔
او کمریں دے ادھ وچ بنڑے ہال وچ کھڑ تے زور زور دا رڑنڑ لگ پے۔ پر اتھاں کوئ ہوندا تاں سنڑدا۔ او ولا لیٹرین وچ وڑ گے تے باہرلی دیوار دی جالئیں نال مونہہ رلا تے دھاڑ دھاڑ گھت ڈتونے۔ رڑدیں رڑدیں گھبا پے گیونے۔ بہوں چرکے گلی وچوں لنگھدے ہک فقیر انہیں دا دھاڑ پٹکا سنڑ گھدا۔ تھوڑی دیر وچ ای اتھاں لوکیں دی بھیڑ لگ گی۔ ول جند وڈے دی گول پھول شروع تھی۔ جند وڈا گھر پجدیں ای ذال تے بالیں کوں ٹرانونڑ پھرانونڑ دی خاطر اپنڑی سائیکل تے لڈ تے چڑیا گھر ڈے روانہ تھی گیا ہا۔ اخیر تالہ تروڑنڑاں پیا۔ ایویں کئ گھنٹیں دے پورہیے دے بعد اوڑک بشیر صاحب باعزت رہا تھی گے۔ عیدالفطر کوں ہک ڈینھ راہندا ہا۔ اگلے ڈینھ توں چھٹیاں ہن۔ رانا صاحب، درانی صاحب دے سڈ تے انہیں دے آفس گے ہوئے ہن۔ مس شیریں چھٹی تھیونڑ توں ڈڈھ گھنٹہ پہلے کوسے (بخار) دا بہانہ کر تے چھٹی منگی۔ میں ڈے ڈتی۔ اوندے ونجنڑ دے بعد بشیر صاحب عینک آلے جن دی طرح نازل تھی گے۔ تے میکوں ڈرانونڑ لگ پے۔ "نوید صاحب! تساں بہوں بھولے او جو مس کوں چھٹی ڈے ڈتی ایوے" میں حیران تھی گیا۔ "کیوں بشیر صاحب! باقی مساں چھٹی منگدن تاں میں ڈے ڈینداں۔ ہنڑ کیہیں انوکھی گالھ تھی گی ہے"؟ او میڈی اکھیں وچ اکھیں پا کجھ دیر ڈیکھدے ریہے۔ ول راز دارانہ دھر نال آکھیونے "نوید صاحب! میکوں شک نی ہتھوں پک اے جو مس شیریں کہیں نال ٹائم سیٹ کیتا ہویا ہوسے۔ تھی سگدے جو سکول توں کجھ فاصلے تے کوئ موٹر سائیکل یا کار آلا اوندی تانگھ وچ کھڑا ہووے۔ تے مس دا اوں نال بھج ونجنڑ دا پروگرام ہووے۔ پچھے تہاڈے کیتے مسئلہ بنڑ ویسے" انہیں دا چھکیا ہویا نقشہ میڈے چیتے وچ پھریا تاں میکوں مشکی نانگ سونگھ گیا۔ "ہنڑ کیا کراں"؟ میں ویبلا تھی پچھیا "سئیں! کوئ چھوکرا بھیج تے پتہ کرو جو او گھر پجی وی ہے کہ کائناں"؟ اوں اوءکھے ویلھے انہیں بہوں سوہنڑی صلاح ڈتی۔ "سر۔۔۔! میڈا تاں چیتا گردان ہے" میں ویڑا تھی آکھیا "پلیز ایہہ نیک کم تساں ای کر چھوڑو" انہیں کوں میں نمانڑے تے ترس آ گیا۔ انہیں پنجویں جماعت دا ہک چھوہر مس دی خیر خبر گھننڑ کیتے بھیج ڈتا۔اوں ویلھے بشیر صاحب میکوں اپنڑے سب توں وڈے سجنڑ تے خیر خواہ لگے۔ "میں ہروں بھروں انہیں کوں اپنڑاں دشمن بنڑائ وداں" میں بیشم تھی سوچیا چھوہر واپس آ تے ڈسایا جو مس صاحبہ گھر کائنی پجی۔ بشیر صاحب عیاری نال مر کے "نوید صاحب! ہنڑ تہاڈا اللہ ای بیلی اے۔ ہر طرح دے انجام واسطے تیار رہویجو" انہیں آکھیا تے میکوں بے آسا چھوڑ کراہیں اپنڑے کلاس روم ڈے ٹر گے۔ میڈا تاں ہتھیں پیریں دا ساہ موکلا گیا۔ چیتا بھنوالیاں کھانونڑ لگ پیا۔ "اللہ جانڑے مس نال کیا گزری ہوسے؟ تے ہنڑ میڈا حشر کیا تھیونڑے"؟ ایہہ سوچ سوچ تے ہاں مٹھ وچ آ ویندا ہا۔ ہیں فکر وچ لڑھدا پڑھدا گھر پجیم۔ عید ہیں وپرے وچ ٹبیاں مریندیں، ٹٹارے کھمدیں گزری۔ سبھے خوشیاں گیاں وانڑ وٹیندیاں۔
عید دے بعد سکول کھلیا۔ بالیں دے نال نال سارا سٹاف وی حاضر تھی گیا۔ مس شیریں کوں صحیح سلامت ڈٹھم تاں میڈی لنگیں دا ساہ ولیا۔ سبھنیں ہک بئے کوں سلام ولایا تے عید دی مبارکباد ڈتی۔ پر مس شیریں چپ غڑپ تے ام غم ہائ۔ اوندی اکھیں وچ اداسی تے چہرے تے غم دے پچھانویں ہن۔ رانا صاحب وجہ پچھی۔ مس لحظہ کھن چپ رہی۔ پچھے میں ڈے رخ کر تے پھوکی ہوئ پھوکنڑیں آنگوں پھٹ پی۔ "سر۔۔۔۔! میں تاں اوں ڈینھ عید دی تیاری دے سلسلے وچ ہتھیں پیریں تے مہندی لوانونڑ دی خاطر دگ وچ اپنڑی سہیلی صنم دے گھر رک گی ہم۔ جیڑھی سکول وچ اکثر میکوں ملنڑ امدی ہے۔ تے تساں میڈی جاسوسی کرنڑ واسطے میڈے گھر چھوہر کوں بھیج ڈتا۔ میں مہندی سکنڑ دے بعد ہتھ پیر دھو تے گھر پجی تاں اماں تے بھرا کٹ کٹ تے میڈا نپرا ناس کر ڈتا۔ سر۔۔۔۔! تساں میں نمانڑی تے ایہہ ظلم کیوں کیتا"؟ اوندی دانہہ مک بنڑ تے میڈے ہاں تے ٹھکا تھی۔ "مس! میڈا کوئ ڈوہ کائنی" میں اپنڑی صفائ وچ آکھیا "جو کجھ کیتا ہا بشیر صاحب کیتا ہا" ول میں الف توں لا تے وڈی یے تونڑی یکی کہانی اونکوں سنڑا ڈتی۔ مس کاوڑ نال ڈکنڑ کھڑ گی۔ ول کہیں غضبناک شیرنی دی کار رڑنڑ لگ پی۔ سکول دے ماحول تے آفس دے تقدس دی وی پرواہ نہ کیتوس تے بشیر صاحب دی ماء بھینڑ ہک کر ڈتوس۔ رانا صاحب شفقت نال اوندے سر تے ہتھ پھیریا تے دلاسہ ڈتا۔ تے بشیر صاحب کوں وی رد بد الانڑے۔ میں وی مس دی وٹب ولائ تے بشیر صاحب کوں ملامت کیتی۔ مس مار مسائیں ٹھڈی تھی۔ اشرف صاحب ایجھے ویڑے تھے جو اپنڑی صفائ وچ بس " مم۔۔۔مم۔۔۔۔" تے "میں۔۔۔۔۔میں۔۔۔۔" کریندے تے اکھیں جھمکیندے رہ گے۔
ایں توں کجھ ڈینھ بعد دا واقعہ ہے۔ میں اپنڑیں حاضری لانونڑ دی خاطر آفس وچ گیا ہم۔ میں آسے پاسے دا جائزہ گھدا۔ میز تے رجسٹر حاضری دے نال سارے ٹیچریں دیاں ڈائریاں اتے تلے ترتیب نال رکھیاں لاتھیاں ہن۔ مس شیریں دی ڈائری خود اوں دی طرح سب توں نفیس تے سوہنڑی ہائ۔ اوں، اوندے سوہنڑپ تے بہوں پورہیا کیتا ہا۔ اوں ویلھے آفس وچ میڈے سوا کوئ نہ ہا۔ یکدم میڈے دل وچ ہک شیطانی خیال ٹبھک تھیا۔ حاضری لانونڑ دے بعد میں مس دی ڈائری چا گھدی۔ تے اوندے سارے ورقیں کوں ادھ وچوں پکڑ تے بیدردی نال چیر سٹیوم۔ چھڑا جلد سلامت رہنڑ ڈتم۔ول اونکوں ڈوجھی ڈائرئیں دے ادھ وچ پھسا باہر نکل آیم۔ چھیکڑی پیریڈ وچ مس کوں ڈائری دی لوڑ پے گی۔ او آفس ڈے ٹر گی۔ تھوڑی دیر بعد ای ادھما پے گیا۔ہر کوئ جانڑدا ہا جو اجکلھ مس شیریں تے بشیر صاحب ہک بئے دے ویری بنڑے ودن۔ مس کوں اپنڑی سدھ سرت نہ ریہی۔ او بھاء دا لمبا بنڑ تے آفس وچوں نکھتی ہائ۔ بشیر صاحب اوں ویلھے تکھی وکھ نال لیٹرین ڈے ٹردے ویندے ہن۔ مس کہیں بکھی ہل آلی کار انہیں تے ونج ترٹی۔ ڈوجھی مسیں، ٹیچریں، بالیں تے میں رل مل تے فٹافٹ اونکوں ہتھیکا کر گھدا۔ نتاں بشیر صاحب دیاں ونڈیاں تھی ونجن ہا۔ مس خود کوں چھڑانونڑ تے بشیر صاحب تے ولا حملہ کرنڑ کیتے ہتھ پیر مریندی پی ہائ۔وات وچوں جھگی نہ پی کھڑدی ہس۔ او،اپنڑی ڈائری دے حشر نشر تے بشیر صاحب تے ڈوہ ڈیندی تے چیک چیک تے انہیں کوں پٹ پلوت کریندی پی ہائ۔ بشیر صاحب ہک پاسے کھڑے کاوڑ تے شرمشاری نال ڈکدے کھڑے ہن۔ لڑھ لابا سنڑ تے رانا صاحب جیڑھے اوں ویلھے ڈاہویں جماعت کوں انگریزی پڑھیندے پے ہن باہر نکل آئے۔ ہوں ویلھے درانی صاحب وی آبڑ گھتے ٹھکا آ تھے۔ اصل گالھ دا پتہ لگیونے تاں او وی بہوں کوڑیجے۔ول انہیں، رانا صاحب، باقی یکا سٹاف تے میں رل تے بشیر صاحب کوں خوب لعن طعن کیتی۔ بشیر صاحب دے بوتھاڑ تے دانگی پھر گی۔ ایجھے بے دلے تھے جو آپنڑی صفائ وچ کجھ آکھے بغیر سکول توں واک آوءٹ کر گے۔ ول تاں ایجھے غائب تھے جیویں گڈھا دے سر توں سنگھ۔ کجھ مد بعد جیڑھے ویلھے میں ڈٹھا جو معاملہ ٹھڈا تھی گے تاں میں اپنڑے ضمیر دا بھار ہاوءلا کرنڑ دی خاطر اعتراف جرم کرتا گھدا۔ پر صرف مس شیریں دے سامنڑیں۔
میں اوں ویلھے پرنسپل دی ریوالونگ چئیر تے لوڈے بیٹھا کھمدا ہم۔ او چاک چانونڑ کیتے آفس وچ آئ ہائ۔ میں جھوٹے کھانونڑ بس کر ڈتے تے سوچنڑ لگ پیا جو گالھ کیویں چولاں؟ میں کھنگھورا مار تے سنگھ صاف کیتا تے الانڑاں "مس صاحبہ کیا حال ہے"؟ "جناب۔۔۔! میں تاں چنگی بھلی ہاں۔ تساں اپنڑاں حال ڈیوو" اوندے انداز وچ اپنایت تے مٹھاس ہائ۔ میکوں حوصلہ تھیا " میں وی ٹھیک ہاں جی۔ او اصل وچ نہ۔۔۔۔۔" میں اکھیندیں اکھیندیں رک گیا "اصل وچ کیا سر۔۔۔"؟ اوں سوالیہ نظریں نال میکوں ڈٹھا "تہاڈے نال ہک ضروری گالھ کرنی ہائ" میں جاکھا کریندیں آکھیا "تاں آکھو ناں" اوں حوصلہ افزائ کیتی "مس۔۔۔! تہاڈی ڈائری۔۔۔۔۔ بشیر صاحب کائناں پھاڑی ہائ۔۔۔" میں رک رک تے آکھیا "اچھا۔۔۔۔" اوں حیران تھی تے آکھیا "تاں کہیں پھاڑی ہائ۔۔۔۔"؟ "میں پھاڑی ہائ" میں ہمت کرتے آکھ ای ڈتا "ہنڑ تہاڈی مرضی ہے جو اپنڑے ایں مجرم کوں جو دل آکھے سزا ڈیو" پر اونکوں شاید یقین نہ آیا "تہاڈے جیہا معصوم تے پیارا انسان ایجھا جرم کر ای نی سگدا" اوں بہوں دل بھانوڑے انداز وچ مرکدیں آکھیا۔ ول کجھ سوچ تے الانڑی "ول وی میں تحقیق کریساں۔ جیکر جرم ثابت تھی گیا تاں تہاکوں سزا ضرور ملسے" "مجرم آپ اعتراف جرم کریندا پے۔ تحقیق دی کیا لوڑ ہے؟" میں ہولے جہے آکھیا "آوء ول عدالت جلوں" او میڈی اکھیں وچ جھاتی پا تے بولی "ایہہ کیس اوں عدالت دا کائنی" میں آکھیا "میں تہاڈی عدالت وچ عرضی پیش کر ڈتی ہے۔ اتھاں وکیل وی تساں تے جج وی تساں۔ جلدی جلدی اپنڑا فیصلہ سنڑاوء۔ تاں جو میڈے ضمیر دا بھار لہہ ونجے" "ایہہ عدالت تہاکوں عمر قید دی سزا ڈیندی ہے" اوں کھل تے اچاچیت آکھیا۔ تے کھلدی ہوئ باہر نکل گی۔ (منظور اعواݨ)
مملکت خداداد بہاولپور، سرائیکستان
thumb|Saraiki thumb|Flag of State of Bahawalpur thumb|Coat of arms of State of Bahawalpur thumb|NWIndia 1857 imperial gazeteer 1690ء توں لا کے 1955ء تک 265 سال کامیابی تے خوشحالی نال قائم رہوݨ والی ریاست بہاولپور، وسیع و عریض تے قدیم و عظیم حکومتِ و سلطنتِ ملتان توں بعد سرائیکیاں دی سب توں وݙی تے شاندار حکومت رہی اے تے ایندی سب توں وݙی خوبی اے ہے کہ ریاست دے آغاز توں اختتام تک ہکو سرائیکی خاندان ایندے تے حکمران ریہا. ایں ریاست دے تمام اہم پہلوؤاں دا جائزہ درج ذیل اے. ریاست بہاولپور، برطانوی ہند وچ صوبہ ملتان دے بعد ݙوجھی سرائیکی حکومت ہئی۔ 1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد اس پاکستان نال الحاق کیتا لیکن 1955ء تک اس دی ریاستی حیثیت برقرار رہی۔ ریاست بہاولپور دریائے ستلج تے دریائے سندھ دے کنارے پر واقع ہئی۔ ریاست ترے اضلاع بہاولپور، بہاولنگر تے رحیم یار خان وچ تقسیم ہئی۔ ریاست وچ سرائیکی زبان دے تمام لہجے ٻولے ویندے ہن.
ریاست بہاولپور دے ڈاک ٹکٹ
1945ء تک ریاست بہاولپور برطانوی حکومت دے جاری کردہ ڈاک ٹکٹ استعمال کریندی ہئی۔ یکم جنوری 1945ء کوں سرکاری استعمال کیتے اپݨے ٹکٹ جاری کیتے۔ یکم دسمبر 1947ء کوں حکمران خاندان دی حکمرانی دے 200 سال پورے تھیوݨ تے یادگاری ڈاک ٹکٹ جاری کیتا گیا جس تے نواب بہاول خان دی تصویر تے لفظ بہاولپور لکھا ہویا ہئی۔ بعد وچ یکم اپریل 1948ء کوں مختلف نواباں تے عمارات دی تصاویر تے مشتمل ڈاکٹ ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ بعد ازاں اکتوبر 1949ء کوں یونیورسل پوسٹل یونین دی 75 ویں سالگرہ تے وی ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ اس دے بعد ریاست نے مزید ٹکٹ جاری نی کیتے تے صرف پاکستان دی جاری کردہ ٹکٹاں ہی استعمال کیتیاں۔