cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میثاقِ مدینہ
میثاقِ مدینہ دے منشور تے جامع تبصرہ
"The world's first unified state of which we know was established in Egypt around 3200 B.C. . . . . . when the two kingdoms of upper and lower Egypt were united. A centralised and bureaucratic empire eventually developed. Other empires followed, notably those of Persia, China and Rome all of which covered vast areas of the world. But the state as it exists today is based on a model that evolved in Western Europe after the fall of the Roman Empire in the 5th Century A.D."
’’دنیا دی پہلی ریاست جینکوں اساں ڄاݨدے ہیں، 3200 ق م وچ مصر وچ قائم تھئی۔ جݙݨ مصر دے ݙوہیں مملکتاں متحد تھیاں۔ ایں طرح ہک مرکز تے باقاعدہ نظام دی حامل سلطنت وجود وچ آئی۔ ایندے بعد جیہڑے سلطنتاں وجود وچ آئیاں انہاں وچ اہم ایران، چین تے روم ہن جیہڑے دنیا دے وݙے حصے تے محیط ہن۔ لیکن جیہڑی ریاست اڄ موجود ہے ایندا وجود اوں ریاستی معیار تے مبنی ہے جیہڑا پنجویں صدی عیسوی وچ سلطنت روما دے زوال دے بعد مغربی یورپ وچ ارتقا پزیر تھئی۔،،
ایندے بعد یورپ دے جاگیرداری نظام تے Dark Ages دا تذکرہ کرݨ دے بعد تاریخ اسلام دے صدیاں تے محیط دور کوں نظرانداز کریندے ہوئے مصنف لکھدا ہے:
The next stage in the evolution of the state as we know it today was the development of the territorial states a defined area of land with a single ruler ..... By the end of the 17th century, this form of state was common all over the Europe.
(Reader's Digest Library of Modern Knowledge, Vol.2, Ed.1979)
’’ریاست دے ارتقا دی اڳلی منزل، جیسا کہ اساں اڄ ڄاݨدے ہیں، علاقائی ریاستاں دا وجود وچ آوݨا ہئی یعنی ہک مقررہ علاقے تے مشتمل ریاست جیندا ہک حکمران ہووے۔ ستارھویں صدی دے اختتام تک ایں طرح دی ریاستاں دا وجود پورے یورپ وچ عام ہئی۔،،
یعنی دنیا دے سیاسی و آئینی ارتقاء دے سارے سفر وچ مغربی مصنفین کوں اسلام دا کوئی کردار نظر نی آندا۔ حالانکہ تاریخ گواہ ہے کہ یورپ نے اپݨا موجودہ آئینی و سیاسی سفر صدیاں وچ طے کیتا۔ برطانیہ وچ 1215ء وچ محضر کبیر (Magna Carta) دے بعد 16 دسمبر 1689ء وچ Bill of Rights، 01۔ 1700ء وچ The Act of Settlement تے 1911ء وچ The Parliament Act کوں اختیار کیتا ڳیا۔ امریکہ دا Constitutional Convention 1787ء وچ تھیا تے فرانس وچ قومی اسمبلی نے آئین دی منظوری 1791ء وچ ݙتی۔
اگرچہ مغرب نے انسانی حقوق دے تحفظ کیتے دستوری سفر 1215ء وچ شروع کیتا مگر عام آدمی تک ایندے اثرات پہنچݨ اچ صدیاں بیت ڳئے، ایندا ثبوت ایں امر توں ملدے کہ ریاستی حکام دے خلاف عوامی شکایات دا ازالہ کرݨ کیتے محتسب (Ombudsman) دا تقرر یورپ وچ پہلی مرتبہ سویڈن وچ 1809ء وچ کیتا ڳیا جیہڑا ہک عرصے تک گمنام تے رسمی عہدہ ریہا۔ بہت بعد وچ دیگر یورپی ممالک نے اینکوں اختیار کیتا جبکہ 1ھ وچ میثاق مدینہ توں شروع تھیوݨ والا اسلام دا سیاسی و آئینی سفر 10 سال دے تھوڑے عرصے وچ اپݨے منتہائے کمال کوں پہنچ ڳیا۔ جݙݨ 10ھ وچ حجۃ الوداع دے موقع تے حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے اوہ تاریخی خطبہ ارشاد فرمایا جیہڑا اڄ وی نسل انسانی کیتے ہک آفاقی تے ابدی ورلڈ آرڈر دی حیثیت رکھدے۔ ول ایندے تسلسل تے اثر آفرینی کوں خلفائے راشدین دے دور وچ اڳاں ودھایا ڳیا۔ جݙݨ ہک عام شہری کوں وی اتنی جرات تے اختیار حاصل ہئی کہ اوہ کہیں وی معاملے تے خلیفہ وقت دا احتساب کر سڳے۔
اڄ ترقی یافتہ ممالک دے دساتیر وچ امریکہ دے دستور کوں 7000 الفاظ دا مختصر ترین مثالی دستور قرار ݙتا ویندے مگر 1400 سال قبل حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دا ݙتا ہویا 730 الفاظ تے مشتمل میثاق مدینہ ایندے توں کتھائیں زیادہ جامع، موثر تے مکمل دستور ہے جیندے وچ تمام آئینی طبقات دے حقوق دا تحفظ کیتا ڳیا، مختلف ریاستی وظائف دی ادائیگی دا طریق کار طے کر ݙتا ڳیا۔ اقلیتاں سمیت تمام افراد و طبقات دے حقوق کوں معاشرے وچ تحفظ ݙتا ڳیا تے ہک اسلامی فلاحی ریاست دی حقیقی بنیاداں کوں واضح کر ݙتا ڳیا۔
میثاق مدینہ نہ صرف پہلی اسلامی ریاست دا اساسی دستور ہے بلکہ عالمی تہذیب و تمدن دی تاریخ وچ وی ہک نمایاں تے عدیم النظیر پیش رفت ہے تے اوندے وچ طے کردہ بنیادی اصولاں دی روشنی وچ ہک مثالی اسلامی مملکت دی تشکیل دے نال نال اڄ وی دنیا کوں امن، بقائے باہمی تے فلاح دا گہوارہ بݨایا ونڄ سڳدا ہے۔
نائٹروجن
نائٹروجن یا نطرساز ہک کیمیائی عنصر ہے جس دا علامت N ہے اور جوہری عدد 7 ہے۔
ضمیر استفہام
6  ____ضمیر استفہام اوہا اسم ضمیر جہڑی جوسوال پچھݨ دے کم آوے یا سوال پچھݨ آلے اوہے لوظ جہڑے جو اسمیں دی بجائے استعمال تھیون ضمائر استفہام سݙئے ویندن۔ فہم دا معنی ئِ سمجھ یا ڄاݨ ۔ لہٰذا ضمیر استفہام دا معنی تھیا۔ اوہا ضمیر جہڑی جو ڄاݨ سن٘ڄاݨ یا سمجھݨ کیتے ورتی ون٘ڄے۔ مثال دے طور تے ؛
1۔	تُوں کون ہیں؟(ضمیر کون فقط انسانیں کیتے ورتی ویندی ئِ)
2۔	کہڑا آدمی ، کہڑی کتاب، کہڑے پھُل، کہڑا کم وغیرہ (ضمیر کہڑا کہڑی ، کہڑے انسانیں ، شئیں یا کہیں کم کار کیتے استعمال تھیندی ئِ)
3۔	کیا گھِن آئیں؟ کیا پیا آہدیں، کیا کم ہِوّی؟ ، کیا چہندیں؟ (ضمیر کیا صرف شئیں یا کمیں کاریں کیتے استعمال تھیندی ئِ)
5۔	کݙہیں کݙہیں انھاں ضمائر کوں دوہرایا وی ویندے ۔ جیویں جو  اِتھاں کون کون ہے؟ ، تساںکیندے کیندے کولھ ڳئے ہاوے؟  ، کِنھاں کِنھاں روٹی کھا گِھدی ء ِ؟  ، کیکوں کیکوں پاݨی دی ضرورت ء ِ وغیرہ وغیرہ۔
6۔	کون دی بجائے کہڑادی ضمیر وی ورتی ویندی ئِ ۔ جیویں جو اُتھاں کون کھڑے یا اُتھاں کہڑا کھڑے۔
ضمائر استفہام دیاں قِسماں:
۱۔ ضمائر استفہام استخباری	۲۔ ضمائر استفہام اقراری	۳۔ ضمائر استفہام انکاری
1۔	ضمائر استفہام استخباری:
استخبار دا معنی ئِ’’خبر طلب کرݨ‘‘یعنی ایجھیں  ضمیر جہڑی جو خبر حاصل کرݨ کیتے ٻولی ون٘ڄے ضمیر استفہام استخباری اکھیندی ء ِ۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔ او کݙاں /کݙوں آیا ہا ؟۲۔ انھیں کیا آکھیے؟ ۳۔ توں ہݨ تئیں کتھاں ہانویں	۴۔ کمرے ئِ چ کون ئِ۔
لہٰذا کݙاں /کݙوں کیا، کتھاں تے کون ضمائر استفہام استخباری ہِن۔
2۔	ضمائر استفہام اقراری:
او ضمیر جئیں ئِ چ کہیں ڳالھ دا اقرار کیتا ون٘ڄے یا پاتا ون٘ڄے ضمیر استفہام اقراری اکھیندی ء ِ۔ ئِ جملے ݙیکھو؛
۱۔ اے ڈاکو نھیں تاں ٻیا کون ئِ   ۲۔ اے کم تیݙے سِوا ٻیا کون کرسڳدے
پہلے جملے دا مطلب ئِ جو اوہو شخص ای ڈاکو ئِ تے ݙوجھے جملے دا مطلب ئِ جو توں ای اے کم کر سڳدیں۔
3۔	ضمائر استفہام انکاری:
اے او ضمیر ہوندی ئِ جئیں ئِ چ کہیں آکھݨ آلے دا مقصد امر دی نفی یا انکار ہوندے۔ جیویں جو
۱۔	میں کݙاں /کݙوں آکھیا ہا جو توں اُتھاں ون٘ڄ ؟۲۔	کیا میں اوکوں آکھئیے جو کھوہ ئِ چ ٹپ ݙے؟
انھیں جملے ئِ چ آکھݨ آلا انکار کریندے جو نھیں آکھیا۔
ضمائر استفہام دا نقشہ
ضمیری حالت
واحد مذکر
واحد مونث
جمع مذکر
جمع مونث
فاعلی حالت
کونِ کئیں، کݙاں/کݙوں، کیا، کنہاں ، کہڑا
کون، کئیں، کݙاں /کݙوں، کیا کیہنی، کہڑی
کون، کنھاں/کنھیں، کݙاں /کݙوں، کیا، کینہے، کہڑے
کونِ کنھاں/کنھیں، کݙاں/کݙوں، کیا کنہاں، کہڑیاں
مفعولی حالت
کئیں کوُں، کیکوں
کئیں کوں، کیکوں
کنھاں کُوں/کنھیں کوں
اضافی حالت
کیندا
کیندے، کنھاں دے/کنھیں دے
کیندیاں، کنھاں/کنھیں دیاں
کیندے وچ
کنھاں /کنھاں دے وچ
کنھاں /کنھیں دے وچ
طوری حالت
کئیں کنوں/، کئیں‘کنیں   تئیں  کنوں/کئیںکئیں  توݨیں، کہیں تئیں توݨیں، کئیں کول، کیندے کول، کئیں نال، کیندے نال، کئیں کولھوں، کیندے کولھوں
کئیں کنوں/کئیںکنیں، کئیں تئیں کنوں /کئیں تئیں توݨیں، کہیں تئیں توݨیں، کئیں کول، کیندے کول، کئیں نال، کیندے نال، کئیں کولھوں، کیندے کولھوں
کنھاں/کنھیں کنوں، کنھاں تنھاں/کنھیں تنھیں کنیں کنھاں/کنھیں توݨیں، کنھیں تنھیں/کنھاں توݨیں، کنھاں/کنھیں نال، کنھیں تنھیں /نال/کولھوں
جری حالت
کئیں تے/کئیں اُتے، کئیں اڳوں، کئیں پچھوں، کئیںہیٹھوں، کیندے تے، کیندے اُتے، کیندے اڳوں، کیندے پچھوں/پچھاں، کیندے ہیٹھوں / ہیٹھاں
کنھاں ، کنھیں تے، اُتے کنھاں/کنھیں اڳوں، /اڳاں ، کئیں پچھوں /پچھاں، کئیں ہتھوں/ ہتھاں، کیندے تے /اُتے، کیندے اڳوں /اڳاں، کیندے پچھوں /پچھاں کیندے ہیٹھوں /ہیٹھاں
کنھاں/کنھیں تے /اُتے، کنھاں/کنھیں اڳوں/ اڳاں، کنھاں/کنھیں پچھوں/ پچھاں کنھاں /کنھیں،  ہیٹھوں  / ہیٹھاں
کنھاں/کنھیں اڳوں /اڳاں/کنھاں /کنھیں پچھوں پچھاں، کنھاں/ کنھیں ہیٹھوں، کنھاں /کنھیں /ہیٹھاں
وقت دے اظہار کیتے:	کݙاں کݙوں ، کݙݨ
ظرف مکاں کیتے:		کتھ، کتھاں، کتھوں، کتھاہوں، کیڈے ، کݙے ، کیڈوں، کِݙوں، کِن، کِنتے
مقدار کیتے:		کتنا، کتنے، کتنی، کتنیاں‘ کِتلے‘ کِتلی‘ کِتلیاں
انداز دے اظہار کیتے:	کیجھاں، کیجھی، کیجھیں وغیرہ
امام احمد رضا بریلویؒ
امام احمد رضا خان (14 جون 1856ء – 28 اکتوبر 1921ء) ویہویں صدی عیسوی دے ممتاز سنی مسلک دے نامور حنفی فقہیہ، محدث، اصولی، نعت گو شاعر، علوم نقلیہ وعقلیہ دے ماہر، سلسلہ قادریہ دے شیخ، عربی، فارسی تے اردو دی کثیر کتاباں دے مصنف جنہاں وچ مشہور ترجمہ قرآن کنز الایمان، فتاوی دا مجموعہ فتاویٰ رضویہ تے نعتیہ دیوان حدائق بخشش مشہور ہن۔ آپؒ نے شدت نال تقلید تے حنفیت دا دفاع کیتا. سلسلۂ حدیث وچ شاہ ولی اللہؒ تے عبد الحق محدث دہلویؒ توں استفادہ کیتا تے فقہ وچ سند اجازت شیخ عبد الرحمن حنقی مکیؒ توں حاصل کیتی، جنہاں دا سلسلہ حضرت عبد اللہ بن مسعود تک پہنچدا ہے۔ آپؒ نے ݙو قومی نظریے دا پرچار کیتا تے کہیں وی سطح تے ہندو مسلم اتحاد کوں رد کیتا، تحریک ترک موالات تے تحریک خلافت وچ مسلماناں کوں متنبہ کیتا کہ انہاں تحریکاں وچ مسلم ہندو اتحاد دا نعرہ لایا ویندا پیا ہے جیہڑا شرعی حیثیت نال ناجائز ہے۔ عورتاں دی ضروری دینی تعلیم دی سختی نال تلقین کیتی، عورتاں دے زیارت قبور کیتے گھر توں نکلݨ دے مسئلے تے ممانعت دا فتوی ݙتا۔
سجݨ
سڄݨ' میݙے دور نہ تھیوِن ـ دور نہ ونج ٠
ہک ڳا لھ میݙ ی سݨ ونج
ایںویں رُٹھا ُرٹھا نہ ٹُر ونج
امیر خسرو
امیر خسرو فارسی تے اردو دے صوفی شاعر، ماہر موسیقی ہن۔ انہاں کوں طوطی ہند آکھا ویندے۔ ابوالحسن لقب، یمین الدولہ ناں، امیر خسرو عرف، والد امیر سیف الدین لاچین قوم دے ہک ترک سردار ہن۔ منگولاں دے حملیاں دے وقت ہندوستان آئے تے پٹیالی (آگرہ) وچ سکونت اختیار کیتی۔
سجݨ
ہک ݙو گالھ ساکوں سݨاویں ہا
ایںویں رنگ وچ بھنگ نا پاویں ہا
امیر خسرو
حالات زندگی
1253ء وچ امیر خسرو پٹیالی آگرہ وچ پیدا تھئے۔ انہاں دى والدہ ہندوستانی ہن۔ اٹھ سال دی عمر وچ یتیم تھئے۔ کجھ عرصہ بعد ایہ خاندان دہلی منتقل تھی ڳیا تے امیر خسرو نے سلطنت دہلی (خاندان غلامان، خلجی تے تغلق) دے اٹھ بادشاہواں دا زمانہ ݙٹھا تے برصغیر وچ اسلامی سلطنت دے ابتدائی ادوار دی سیاسی، سماجی تے ثقافتی زندگی وچ سرگرم حصہ گھدا۔ محبوب الہی خواجہ نظام الدین اولیاء رحمۃ اللہ علیہ دے ٻہوں چہیتے مرید ہن۔ حضرت امیر خسرو ؒ کوں وی مرشد نال انتہائی عقیدت ہئی۔ آپ ؒ کوں اپݨے مرشد نال “محمد کاسہ لیس” دا خطاب وی ملا۔ دنیا وچ اردو دا پہلا شعر حضرت امیر خسرو ہی دی طرف منسوب ہے۔ ایں ڳالہوں اردو دے ابتدائی موجدین وچ انہاں دا ناں نمایاں ہے ۔
موسیقی
امیر خسرو شاعری نال ہی نی بلکہ موسیقی نال وی کافی دلچسپی رکھدے ہن تے ہندوستانی کلاسیکل موسیقی دی ہک اہم شخصیت منے ویندن۔ کلاسیکل موسیقی دے اہم ساز، طبلہ تے ستار انہی دی ایجاد منے ویندن تے فن موسیقی دے اجزا جیویں کہ خیال تے ترانہ وی انہی دی ایجاد ہن۔
سجݨ
متاں زندگی وچ کݙھاں مل ٻہوں ٠اے رولے رپےبُھل ٻہوں
اے جندݙی یار پرائی ہے
کامیابی دے ست راز دیاں گھالیاں جنھاں دا پتا میکوں کمرے وچ بیتے گلِے شکوے دھو بہ وؤں
اے ساݙی آخری ملاقات ہے
زندگی لنگھ گئ ہے اگؑاں رات ہے٠
ساری زندگی اٻںویں ونجا بھ ٹھےھے
امام حسن مجتبیٰ
thumb|الحسن
امام حسن ابن علی (15 رمضان 3ھ تا 28 صفر 50ھ) شیعہ اثنا عشریہ دے ݙوجھے امام تے اہلِ سنت دے پنجویں تے آخری خلیفۂ راشد ہن تے علی علیہ السلام تے سیدہ فاطمۃ الزھرا علیہا السلام دے وݙے پتر تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تےسیدہ خدیجہ علیہا السلام دے وݙے ݙوترے ہن۔ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی مشہور حدیث دے مطابق آپ جنت دے نوجواناں دے سردار ہن۔ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں دا ناں حسن رکھا ہئی۔ اے ناں اس توں پہلے کہیں دا نہ ہئی۔ رسولِ خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم انہاں نال بے پناہ محبت کریندے ہن۔ انہاں دا ناں حسن، لقب 'مجتبیٰ' تے کنیت ابو محمد ہئی.
طلعت نقی
طلعت نقی سرائیکی زبان دی ہک افسانہ نگار ہن۔
بابا سئیں
14 اگست
کُرَاہ (سرائیکی ڈرامہ)
= کُرَاہ =
(سرائیکی ڈرامہ)
کردار:
·       رمضان        …………         رکشہ ڈرائیور          …………                                       عمر ۵۵ سال
·       سکینہ                  …………                   رکشہ ڈرائیور دی ذال        …………                                       عمر ۵۴سال
·       ارم                   …………                   رکشہ ڈرائیور دی دھی        …………                                       عمر ۸۱ سال
·       حیدر                   …………                   رکشہ ڈرائیور دا پتر                 …………                                       عمر ۸ سال
·       پنکی …………                   رکشہ ڈرائیور دی دھی        …………                                       عمر ۷ سال
·       مودا                  …………         کن ٹٹا بدمعاش  …………                                       عمر ۵۳ سال
·       ٹیڈی                 …………                   منشی ٹائپ                                  …………                                       عمر ۰۴ سال
·       تریمت ۱      …………                   رشتے ڈیکھن والی                  …………                                       عمر ۰۴ سال
·       تریمت۲       …………                   رشتے ڈیکھن والی                  …………                                       عمر ۵۴ سال
·       بوا  نصیبو       …………                   رشتے کراؤن والی               …………                                       عمر ۵۴ سال
منظر 1
رکشہ ڈرائیور رمضان دا عام سادہ جھیاں گھر، عام سادہ جھئیں چارپائی تے رمضان دی ذال سکینہ چادر ولہیٹ تے ستی پئی ہے۔و              ڈی دھی، اپنے بھرا نوں تے بھینڑیں کوں کتاب ہتھ وچ گھن تے پڑھیندی بیٹھی ہے، رکشہ ڈرائیور گھر دی ہک نکڑ وچوں کوئی شے لبھن دی کوشش وچ مصروف ڈسدے۔
سکینہ:                         ارم…………پچھ اپنے ابے توں اونکوں کیا شے چاہیدی ہے؟
ارم:                           ابا جی…………کیا شے لبھدے پئے او؟
رمضان:                                     (چہرے توں ناراضگی) اتھائیں الماری وچ ہک پلگ تے ربڑ رکھی ہئی۔
سکینہ:                         (بیمار ہے تے چارپائی تے لیٹے لیٹے) اپنے پیو کوں آکھ پلگ تے ربڑ میں سنبھال کے اندرلے صندوق وچ رکھ چھوڑے ہن اندر لے کمرے وچوں چا ڈے…………اپنے ابے کوں۔
رمضان:                                     (مزید ناراضگی دا اظہار کریندے ہوئے) ناں میں الماری وچ رکھیاں ہن اے چیزاں توں چاکے صندوق وچ کیوں رکھ ڈیتین۔
سکینہ:                         میں آکھیے۔ بال کتھائیں اِن اُن نہ کر چھوڑن۔ نیاٹے جو تھئے کھیڈن کوں چیزاں لبھدے ودے راہندن۔
رمضان:                                     اوراں ڈے میکوں۔(رمضان مونڈھے تے صافہ رکھ تے ہولے ہولے باہر دے دروازے در ویندا ڈسدے…………)
سکینہ:                         رمضان…………میں آکھیے……بالاں دے سکول دی فیس ڈیونی ہے تے میں ڈاکٹر کولوں دوائی وی گھننی ہے۔
رمضان:                                     (کاوڑ نال) کھیسے کوں ہتھ لاتے ڈیہدے …………خالی اے  کھیسہ…………خالی ہے…………کوئے نی میڈے کول پیسے۔
سکینہ:                         بالاں دا ناں کٹیج ویسی سکولوں …………
سکینہ:                         بیماری کوئی آپ تاں نی منگدا؟ تیکوں میڈا تے بچیاں دا کوئی خیال نی؟ (نکے  وڈے بال، بالڑیاں، ماں، پیو دی تکرار سن تے ڈرے، ڈرے، اکٹھے تھی کے  سکینہ (ما) دی چارپائی دے آسے پاسے آکھڑدن)
رمضان:                                     ناں میں کیا کراں؟ کیا کراں کن مراں؟ کہیں کوں میڈا وی خیال  ہے؟(اچل چیت دروازے کھڑکن دی آواز)
منظر2
رمضان اپنے گھر دا دروازہ کھول تے باہر نکلدے جتھاں گلی وچ ہک پاسے نال رکشا کھڑے گلی وچ ملک صاحب کے کجھ غنڈے کھڑن ملک صاحب سود دا کاروبار کریندے اتے ڈیہاڑی اتے رکشے چلیندے۔
رمضان:                                    جی …………میں اج آؤناں ہئی ملک صاحب دے کولوں
مودا:                          (جیندیاں وڈیاں وڈیاں مچھاں تے ڈراکلی جئی شکل ہے) ملک صاحب دی قسط  کیوں نئیں اپڑی؟
رمضان:                                     بس کج ڈینہاں دی مہلت ڈے ڈیوو۔
ٹیڈی:                         ڈیکھ یار مودے آ…………رمضو کجھ پریشان پریشان لگدے میاں رمضو تیکوں  پنج……ڈاہ ہزار سودتے چاہیدے ہون تاں …………میاں …………گھن  گھن…………
رمضان:                                     نا سئیں نا……میکوں بئی رقم نی چاہیدی……
مودا:                          چل تیڈی مرضی…………پر ڈیکھ گھن رمضو، ملک صاحب دی رقم تیڈے ذمے بنڑدی ہے……جے بہوں ڈینہ اُتے تھی گئے تاں وت جرمانہ وی بھرنا پوسیا۔
کیمرہ:                            (ٹیڈی منشی اتے مودے دی مکارانہ کھل اتے رمضو دی ودھی ہئی شیو کوں  Focus کریندے۔)
منظر 3
اسلم اپنے گھر دا بوہا بند کرتے اپنے گھر دے صحن وچ پلگ اتے ربڑ ہتھ وچ ہس اپنی دھی ارم کوں سڈیندے۔
رمضو:                       ارم…………
ارم:                           جی ابا جی…………
رمضو:                       او…………پتر…………(سچیندے ہوئے)
ارم:                           جی ابا جی…………ڈسو کیا گالہہ ہے۔
ارم:                           جی ابا جی…………کجھ بال میکوں ٹیوشن فیس دے پیسے ڈے گئے ہن۔(ارم  بٹوے وچوں پیسے گھنن کیتے صحن توں اندر کمرے وچ ویندی ہے)
سکینہ:                         (چارپائی تے ستے ستے)……ناں کل دے پیسیاں دیاں ……ول توں انعامی  جوئے والیاں پرچیاں گھن گھدیاں ہوسن پٹرول کیتے تاں کجھ پیسے بچا گھنیں ہا۔
ارم:                           (پیو کوں پیسے ڈیندی ہے) اے گھنو ابا جی
رمضو:                       اورے ڈے۔(رمضو دھی ارم کولوں رقم گھن تے کھیسے وچ رکھیندے گھر دا  دروزہ کھول تے باہر گلی وچ آؤندے گلی وچ کھڑے رکشے کوں سٹارٹ کرن دی  کوشش کریندے)
منظر 4
اسلم سڑک تے رکشے وچ سواریاں بہا کے ویندا پئے…………تے رکشہ ہک جا تے رکدے…………
سواری:                                      حکم کرو جناب …………کتنا کرایہ بنڑدے؟
رمضو:                       جو مرضی ڈیو چا…………سفر تہاڈے سامنے ہے۔
سواری:                                      ڈینوس یار…………50 روپے بیاکیا ہُن۔
رمضو:                       جناب کرایہ تاں 100 روپے بنڑدے
سواری:                                      او کج خدا دا خوف کر
رمضو:                       جناب تساں آپ کجھ خیال کرو…………کتنا فاصلہ ہئی اتوں پٹرول وی مہنگا  ہے۔
سواری:                                      50روپے ڈیندے ہوئے…………رکھ …………بھئی رکھ…………ساڈے کول  ہور کوئی نی کرایہ……
رمضو:                       اے تاں کوئی گالہہ نہ تھئی جناب…………(رمضو بددلی نال 50 روپے گھن تے  کھیسے وچ رکھ گھندے)
منظر 5
ہک سٹاپ تے سڑک دے کنارے ڈو سواریاں اسلم کوں رُکن کیتے ہتھ دا اشارہ کریندن۔کرایہ طے کرتے اوڈوسواریاں رکشے وچ بہہ ویندین، رمضو رکشہ سٹارٹ کرتے تھوڑی دور ویندے تے رکشہ رک ویندے بہوں کوشش دے باوجود رکشہ سٹارٹ نی تھیندا۔
سواری:                                     اینویں ساڈا وقت ضائع کیتی۔
سواری:                                      گھروں تیل پانی چیک کر تے ٹرے کرو…………
رمضو:                       (چپ چپیتا سب کجھ سنڑدا کھڑے جاں جو سواریاں ڈوجھے رکشے کوں ہتھ ڈے  تے اوندے وچ بہہ ویندین۔کیمرہ رمضو دے مایوس چہرے اتے Focus  کریندے رمضو کہیں گہر ی سوچ                 وچ…………رکشے دے سجے ہتھ لگے ہوئے  شیشے وچ اپنے آپ کوں غور نال ڈیہدے……شیو ودھی                 ہوئی۔
منظر 6 Flash Back
رمضان اپنے گھر داخل تھیندے تاں اوندے بال…………ابو آگئے ابو آگئے آہدے ہوئے اوندے آسے پاسے جمع تھی ویندن۔
بال ۱۔                                       ابو ابو …………میں کاپی گھننی ہے پیسے
بال ۲۔                                       ابو میں کتاب گھننی ہے۔
منظر 7  Flash Back
رات دا ویلھا ہے بال منجیاں اتے گھر دے صحن وچ ستے پین، جاں جو رمضو دی وڈی دھی ارم اندر کمرے وچ کتاب پڑھدی بیٹھی ہے۔ رمضو تے سکینہ…………برآمدے دے Shade وچ ہولے ہولے ہک ڈوجھے نال الیندے بیٹھن
رمضو:                       (کہیں سوچ وچ گم) …………ہونہہ
رمضو:                       کت دی مبارک؟
سکینہ:                         ارم نے گھر بیٹھے اوپن یونیورسٹی توں بی۔اے کر گھدے
رمضو:                       سچ؟ پر…………
سکینہ:                         ارم آہدی اے میں ہن ایم اے کریساں
رمضو:                       توں ایندے رشتے دی سوچ …………کہیں چنگی جائے۔(کیمرہ رمضو کوں Focus کریندے او رکشے دے شیشے وچ اپنے آپ کو  ڈیہدا بیٹھے ہک سواری رمضو دے مونڈھے تے ہتھ رکھ تے)
سواری:                                      میاں اسٹیشن گھن چلسیں؟ رکشہ روڈ تے ویندا ڈسدے
منظر۸
اسلم دے گھر دا اندرونی منظر…………ارم اتے اوندی ما گھر وچ کرسیاں …………میز……تے منجیاں کوں ترتیب نال رکھیندیاں پین۔
بوا: (رشتے کراون والی: گھر وچ داخل تھیندی ہے تے اوندے نال ڈو تریمتیں وی ہوندین  السلام و علیکم۔
سکینہ:                         وعلیکم السلام…………آؤ آؤ…………(بوا دے نال آئیاں ڈو تریمتیں گھر کوں غور  نال ڈیہدیاں کھڑیاں راہندن، جینویں سب کجھ ناگوار محسوس تھیندا پیا ہووے)
سکینہ:                         اتھ بہوو بھین (کرسیاں ور اشارہ)
تریمت۱:                                   (نک سکڑیندے ہوئے) جی اچھا
تریمت ۲:                                  بوا اے ساکوں کتھاں گھن آئی ایں؟
سکینہ:                         (دھی کوں آواز ڈیندی ہے) دھیا چل جلدی نال شربت گھن آ۔
ارم:                           جی امی جی آئی…………
سکینہ:                         اے اے گھنو پکھی جھلو…………ہونے ہونے بجلی چلی گئی اے…………
ارم:                           (ٹرے وچ شربت گھن تے آندی ہے تے مہماناں کوں پیش کریندی ہے)  تریمتیں ارم کول غور نال ڈیہدن۔
تریمت ۱:                                  اڑمی دھیے توں تعلیم چوکھی حاصل کیتی اے؟
ارم:                           جی خالہ جی میں بی۔اے دا امتحان ہونے پاس کیتے۔
رمضو:                       بہن جی میں محنت مزدوری کرینداں۔ رکشہ چلینداں
تریمت:                                       رشتہ تاں ساکوں پسند ہے پر ساڈا پتر پڑھیا لکھیا اے چنگی تنخواہ ہس۔ پر  او چاہندے اونکوں جہیز وچ ہورسامان دے نال نال کار وی ملے۔
سکینہ:                         پر بوا نصیبو تے تاں پہلے اے گالہہ نی ڈسائی؟
رمضو:                       میں آہداں اے رشتے گھندیاں ودیں یا تجارت کریندیاں ودین؟
سکینہ:                         ایہو ای دستور اے اج کل دا…………ایہو ای رواج ہے…………جے تیکوں  اپنی دھی دی فکر ہوندی تاں توں …………
رمضو:                       (غصے نال) ناں میں کیا کراں …………جتنی میڈے کولوں ہمت ہے  میں …………میں …………اے آہدے ہوئے رمضو گھروں باہر چلا ویندے)
منظر 10
رمضو انعامی بانڈز والی دکان توں جوا پرچی جیب وچوں کڈھ تے نمبر ڈیہدا کھڑے پرچی دکاندار کوں ڈکھیندے او کھل تے انکار دے انداز وچ پرچی واپس رمضو کوں ڈے ڈیندے رمضو دے چہرے تے مایوسی صاف ڈسن لگ پوندی ہے۔
منظر11
رمضو ہک ویران گھر دی اینجھی کندھ نال ٹیک لگا کھڑے جیندی دیوار دا پلستر غائب ہے تے اٹاں اکھڑدیاں ڈسدین۔
رمضو:                       (خود کلامی) اندر دی آواز۔کیا سچیندا کھڑیں رمضو؟
رمضو:                       (اندر دی آواز) بہوں نہ سوچیا کر…………ہمت کر ہمت
رمضو:                       میڈی ہمت ہن جواب ڈے گئی ہے جواب ڈے گئی ہے۔(ایہ خود کلامی  کریندے ہوئے دیوار دی ٹیک گھن تے اپنے قدماں بھار بہون دی کوشش  کریندے رمضو دے چہرے تے مایوسی…………)
منظر12
رمضو اپنے گھر آندے جھتاں اوندی ذال بیمار منجی تے چادر ولہیٹ تے ستی پئی ہے نکے بال اپنی بھین ارم دے کول کتاباں کھول تے پڑھدے بیٹھن رمضو کچن وچ ونج تے جگ وچ پانی پا تے شربت بناون پئے ویندے۔
سکینہ:                         ارم…………دھیا…………بابے کوں بھک لگی ہوسیا توں اس کوں سالن روٹی  آپ پا کے ڈے چا۔
ارم:                           ابا جی میں آئی…………میں تہاکوں سالن روٹی آپ ڈیندی آں …………
رمضو:                       نئیں دھیے…………میکوں بھک کوئے نی لگی (رمضو جگ وچ کھنڈ پانی ملاون  دی کوشش کریندا پئے)
ارم:                           اوراں میکوں ڈیو ابا جی میں تہاکوں شربت بنا ڈیندی آں۔
رمضو:                       توں ونج دھیے میں آپ شربت بنا گھنساں (ارم واپس آتے بھینڑیں بھرانوں  کوں پڑھاون لگ پوندی ہے) رمضو کھیسے وچوں سفوف دی ہک پڑی شربت  وچ ملا ڈیندے تے ایں دوران اوندے ہتھ کمبدے ڈسدن، اونکوں متھے تے  پسینہ آؤن لگ پوندے۔
رمضو:                       (کچن توں نکل تے باہر صحن وچ آندے۔ اوندے ہتھ وچ جگ گلاس ہوندے۔آوو شربت پی گھنو…………ول ایندے بعد میں تہاکوں ہک خوشخبری   سناساں (ارم اتے اوندے بئے بھرا بھینڑیں رمضودے چوگرد اکٹھے تھی ویندن)
رمضو:                       (جگ وچوں گلاس وچ شربت پیندا پئے تے اوندے چہرے تے خوف دا  تاثر)رمضو سب کنوں پہلے اپنی وڈی دھی ارم کوں گلاس شربت دا ڈیندے ارم  اگاں ہتھ ودھیندی پئی ہوندی ہے کہ اوندا چھوٹا بھرا ابو پہلے میں آکھ تے گلاس  گھنن دی کوشش کریندے تے گلاس ڈھہ پوندے شربت وٹیج پوندے
رمضو:                       (خود کلامی) توں کتنا ظالم پیو ایں …………ڈیکھ انہاں بالاں کوں …………غور  نال ڈیکھ اپنی دھی ارم در ڈیکھ…………اے معصوم تیڈے اُتے کتنا اعتماد کرتے  شربت گھنن چاہندن تے توں انہاں کوں زہر پلاؤن چاہندیں۔تیکوں انہاں  معصوماں دا اصلوں خیال نی او تیکوں کینویں پیار نال ابو ابو پئے آہدن توں بہوں  ظالم ایں۔توں انہاں واسطے صرف ایہو کج کر سکدیں؟ (اچانک رمضو دی سوچ  وچ تبدیلی آندی ہے) نئیں …………نئیں …………نئیں ………… میں …………(غصے دے نال رمضو جگ کوں دیور نال بھکا مریندے)
سکینہ، ارم:                               کیا تھی گئے؟
حیدر بال:                                   ابو…………ابو…………تہاکوں کیا تھی گئے؟
رمضو:                       ہا میکوں کج تھی گیا ہئی………………میکوں پتہ نی کیا تھی گیا؟ ہئی………… (رمضو دے چہرے دے تاثر توں پتہ لگدے جو او مایوسی  وچوں نکل تے امید ول آویندے)
رمضو:                       (ساہ بھرتے) میکوں کج تھی گیا ہئی پر ہن میں کراہے توں ہٹ کے راہ تے آ  گیاں۔ہن میں تہاڈے واسطے محنت کریساں، محنت کریساں (اپنے بالاں کوں  گل نال لاتے) میں تہاکوں خشیاں  ڈیساں)
(اقتباس از کتاب: ‘‘نکڑ ناٹک (سرائیکی ڈرامے)’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 11:45, 20 June 2019 (UTC)
سجاد کمال بھٹہ
سجاد کمال بھٹہ، ملتان نال تعلق رکھݨ والے ہک سیاسی شخصیت ہن۔
بابا فرید
حضرت بابا فریدالدین گنج شکر رحمۃاللہ علیہ دے حالات زندگی
شیخ العالم حضرت بابا فرید الدین مسعود گنج شکر برّصغیر وچ چشتیہ سلسلے دے عظیم صوفی بزرگ ہن۔ آپ دا مزار پاک پتن، پاکستان وچ ہے.
عظیم صوفی بزرگ تے شاعر بابا فرید الدین گنج شکر دا اصل ناں مسعود تے لقب فرید الدین ہے۔ آپ دی ولادت 1173ء بمطابق 589ھ وچ تھئی تے وصال 1265ء بمطابق 666ھ وچ تھیا۔ آپ دا خاندانی ناں فرید الدین مسعود ہے تے والدہ دا ناں قرسم خاتون ؒ تے والد محترم قاضی جلال الدینؒ ہن.
سرائیکی وسیب
سرائیکی وسیب ودای سندھ وچ جغرافیائی خطہ ہے۔ ایہ روہ روہی تھل تے دامان تے مشتمل ہے۔
مزاحمتی کردار
جیویں انسان دے اندر مزاحمت ھوندی ھے ایویں ھی معاشرہ وی مزاحمتی ھوندے
سرائیکی اَتے سندھی معاشرہ مزاحمتی معاشرے دی عکاسی کریندے ھِن ۔
سرائیک اَتے سندھی معاشرہ ثقافتی طور بہوں وڈے مزاحمتی کردار دے حامل ھن اَتے اپڑی ثقافتی ، جغرافیائی ، تاریخی ، تہذیبی اَتے لسانی مزاحمت کوں بہوں چنڳے طریقے نال استعمال کیتے ۔ ایں وقت اساں ھک جائزہ گھندے ہیں
سرائیک معاشرہ
سرائیک معاشرے نے اپڑی حیثیت کوں مناوڑ کیتے سائنٹیفک طریقے نال جدوجہد کیتی ھے اَتے ثقافتی علامتاں کوں رواج ڈتے ۔ بھل ڳالھ اے ھے جو اساں انھیں چیزیں دا جائزہ گھندے ہیں جو ثقافت دا حصہ بڑیا ھِن ۔ ڈوھر شال ، لسان دا تحفظ ، لکار کھیس ، ڳندی ، کھسہ ، کھیڑی ، گُرڳابی ، تِلے آلی جُتی ، چنری ، لہنگا ، گھاگھرا ، پوپا ، ھسی غرض تمام سُڑہپ دے لوازمات جئیں زندگی کو خوبصورت بڑاوڑ ءِچ بنیادی کردار ادا کیتن ۔۔ مردیں واسطے پٹکا ، گھیرولی شلوار، سجرک ۔ قمیض اُتے ٻوٹے ۔ تمام ثقافتی شئیاں نے مل تے حملہ آوریں دی ثقافت دا مقابلہ کیتے اَتے ایں خطے ءِچ حملہ آوریں ، دراندازیں دی ثقافت کوں اِتھاں نسِڑڑ نہیں ڈتا ۔ دنیا کیا کِنوں کیا تھی ڳئی ھے جدید سائنسی دور آ ڳئے ساڈی پوشاکاں اساڈی روایت تہذیب و تمدن نے جو کردار ادا کیتے یقین کریں کہیں ڈوجھے معاشرے اینجھا کردار ڈیکھائی نہیں ڈتا ۔
سندھی معاشرہ
سندھی معاشرے نے مزاحمت کیلئے سندھی رواج کو فروغ ڈتے ۔ سندھی ٹوپی ، اجرک عورتوں واسطہ چوڑیاں دے ڈیزائن اَتے بئیاں ڈھیر ساراں شئیاں نے سندھی ثقافت کو حملہ آوریں دی ثقافت کِنوں محفوظ رکھے ۔
ہک حقیقت
پاکستان دی کل آبادی 18کروڑ ھے۔ انھاں وچ 2کروڑ سرائیکی ھن۔ آبادی دا 10% ھن۔ سرائیکی علاقہ پاکستان کوں کݨک 70% ، کپاہ 80% ، چاول 35% ، ڳنا 55% ، مکئی 70% ، سبزیاں 75% ،یورینیم 100% ، آبی ذخیرے 70% ،دریائے سندھ تے چناب دی سر زمین ، انب 80% ، کھیر مکھݨ 70% ، تیل 45% ، کوئلہ 20% ، مگر صوبائی ملازمتاں وچ صرف 2% ، وفاقی ملازمتاں وچ 1% ،آرمی وچ 1% ،سول سیکریٹریٹ پنجاب وچ 0.52% ، پبلک سروس کمیشن کائنی۔ سریم کورٹ دا بینچ کائنی۔ میڈیکل یونیورسٹی کائنی۔
سجاول حجاݨہ
سجاول حجاݨہ
جاویدآصف
ہک روایت "ہک روایت اے وی ھے جو جݙاں احمد خان کھرل 80 سال دی عمر اچ انگریزیں کوں ہکل پٹائی تاں کجھ سمجھ دار کھرل "ل" گرا تے کھر بݨ ڳئے اتےکجھ اپݨی ذات وچوں"ک"کوں میس تے ہرل تھی ڳے۔ جݙاں لوک سامراج دے خلاف لڑدے پے ہن تاں خطے دے سجادہ نشین ،جاگیردار تے ملاں ملواݨے اپݨی عزت اتےناموس دی پڳ انگریز دے قدمیں وچ وچھا تے انھاں دے اڳوں سرخرو تھیندے پئے ہن ،سید یوسف گردیز دا سجادہ نشیں سید مراد شاہ گردیزی،دربار بہا الدین زکریا دا سجادہ نشیں شاہ محمود قریشی اول، فرید الدین گنج شکر دا گدی نشیں،مخدوم آف شیر شاہ، خاکوانی،گیلانی ،ݙاہا،سب انگریز دے پیریں  تے بوسے ݙیندے پئے ہن ، اڄ  انہاں دیاں اولاداں   پاکستان تے حکمرانی کریندیاں پن۔ عجیب ڳالھ اے کہ عوامی گیتیں وچ اینجھے ہر ہیرو دی گھوڑی مشہور ہوندی اے تہوں احمد خان کھرل(1776-21 ستمبر 1857) دی گھوڑی ساوی وی مشہور تھئی۔(ڈاکٹر شاہ محمد مری   سنگت  مری لیب فاطمہ جناح روڈ کوئٹہ editor@sangatacademy.net 0812843358 سرائیکی ترجمہ: جاویدآصف
سرائیکی زبان دی اہمیت
سرائیکی زبان وچ ویہہ ھزار کنوں زیادہ اکھاݨ موجود ھن۔سرائیکی ہک مکمل زبان ہے ۔ سرائیکی وچ چالہی ھزار کنوں ودھ محاورے ہن۔ شوکت مغل دی سرائیکی اکھاݨ ترائے جلداں مشتمل ہے ہر جلد وچ پنج ہزار الفاظ ہن ۔۔۔۔سرائیکی محاورے۔۔۔۔سرائیکی اردو مترادفات۔۔۔قدیم اردو لغت تے سرائیکی زبان۔۔۔سرائیکی آوازں دی کہاݨی ۔۔۔۔سرائیکی مصادر۔۔۔سرائیکی نامہ ۔۔۔ملتان دیاں واراں (صددارتی آیوارڈ ) ۔۔۔۔جامع سرائیکی لغت ست جلداں مشتمل سرائیکی مکمل ڈکشنری ھوسے ۔۔۔۔ اگر غور کیتا ونجے تاں سرائیکی تے اردو تے بے تحاشہ کم تھیندا پئے ۔۔۔اردو کوں سرکار دی سرپرستی حاصل ہے لیکن سرائیکی دا کم اپݨی مدد آپدے تحت تھیندا پئے. پاکستان وچ سرائیکی زبان بولݨ والیاں دی مردم شماری پہلی واری 1981ء وچ کیتی گئی۔
صوبہ سندھ دے چند شمالی اضلاع وچ جتھاں سرائیکی زبان بولی ویندی ہے. اس دے علاوہ ہک تحقیق دے مطابق سرائیکی، اردو دی ابتدائی شکل ہے اس تے وی خاصی بحث تھی چکی ہے کیونکہ مسلماناں نے ملتان تک دے علاقے کوں فتح کرکے ملتان کوں پورے سندھ تے سرائیکی وسیب دا دار الخلافہ بݨایا ہئی۔ ترائے نجی ٹی وی چینل روہی ،کوک تے وسیب ٹی وی سرائیکی زبان دی خدمت کریندے پئین۔ پی تی وی دا ملتان سنٹر وی سرائیکی زبان دی خدمت کریندا پیا ہے۔ بہاؤ الدین زکریا یونی ورسٹی ملتان، اسلامیہ یونیورسٹی بہاول پور تے گومل یونی ورسٹی دیرہ اسماعیل خان وچ سرائیکی زبان دے شعبے قائم ہن۔
کچنال
کچنال (کچنار) ہک درخت ہے جیندے بور تے پھلاں کوں بطور سبزی استعمال کیتا ویندئے.
کچنال ہک درمیانے قد دا درخت ہے جہڑا عموماً 10 توں 12 میٹر اُچّا ہوندا ہے۔ ایں دا اصل وطن جنوبی ایشیا اتے چین ہے۔ ایندے اُتے گلابی یا جامنی رنگ دے سوہݨے سوہݨے اتے خوشبودار پھُل تھیندن۔ پھُلاں دی کثرت دی وجہ کنوں لوک اینکوں آپݨے گھراں وچ سُہݨپ کیتے وی لیندن۔
ایندیاں کلیاں پاکستان تے بھارت وچ سبزی دے طور تے پکیندن۔ سرائیکی علاقے وچ  کچنال قیمہ  مرغوب پکوان ہے۔ thumb|کچنال یا کچنارBauhinia variegata1GEHU
سجاد حیدر پرویز
سجاد حیدر پرویز سرائیکی زبان دے محقق تے لکھاری ہن۔ سرائیکی وسیب کیتے انہاں دے خدمات قابل قدر ہن۔
محمد عمران ملک
ملک محمد عمران سرائیکی شاعر ہے.
نمونہ کلام
یار دلڑی  کوں  ملنڑ  دے  بارے  نہ  ݙے جانیاں   ایویں   بھالے   آوارے  نہ  ݙے
پورا تھیندا  سفر  نئیں تاں کوئ ڳال نئیں چندر سئیں آں اکھیں کوں جگارے نہ ݙے
ساکوں سجھ چمکدے دی ٻہوں لوڑھ اے ٹمکدے رات  کوں  کوئی ستارے نہ ݙے
ساکوں ملدیں تاں مل پو اوویں جانیاں کوٹھے چڑھ تے ساکوں اشارے نہ ݙے
ول  آئے    عمران    پیارا
بہاولپوروں تانگھ مرڳئ کوں ٻئےکوئی سہارےنہ ݙے
بقلم:
محمد عمران ملک
غزل:
سونہڑیں ڈھیر زیادی ہئ
کینجھی کونج شدادی ہئ
روزی دا ݙکھ کینا ہس
خوشی نال آزادی ہئ
کیوں جو لالݨ زادی ہئ
ڳل ڳچی لڳ ٻہندیاں ہن
کونجیں دے گھر شادی ہئ
نکھیڑا ہاں کوں لاتس چا
جیندییں پئ کرلاندی ہئ
کیوں نہ ہوندا ݙکھ ہونکوں
پیو ماء دی شہزادی ہئ
کہیں ظالم دا فیر جو آئے
شودیاں دی بربادی ہئ
اے وی شیت عمران قضاء
لکھی روز قضاء دی ہئ
بابا پیلُو
سرائیکی دا عظیم شاعر بابا پیلو بابا پیلُو، پیلُو مہرو دا ہائی۔ مائی مہرو تے بابا پیلُو دیاں وستیاں نال نال ہن، ہُݨ رل تے ہک تھی ڳیاں ہن۔
وفات
١٦٧٥ء
لیاقت چولستانی
لیاقت چولستانی ہک سرائیکی گلوکار ہے انہاں دے بابا سئیں میر غوث بخش ’’سارنگی‘‘ تے ڳاندے ہَن۔
حوالے
ونکی:[[سرائیکی گلوکار]]
لھ
ل تے ھ دا ہک مخلوط حرف ہے۔
ولھر، سلھ، ولھ، چُلھا وچ لھ دا حروف ہے۔
سرائیکی دنیا دی ہک وݙی زبان ہے ۔ سرائیکی زبان دے چُتالیہ حرف یا اکھر ہِن۔ انہاں وچوں انتالیہ تاں اردو آلے ہِن ٻئے پنج خاص سرائیکی زبان دے ہن۔ او پنج ایہ ہن ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ
ٻ:ٻلی، ٻکری، ٻوہا، ٻال، ٻلونگڑا، ٻلہݨ، ٻکاٹ، ٻیر، ٻُہاری، ٻاگھڑ ٻلا، ٻچہ، ٻڈھا، ٻُدھ، ٻلہانگ، ٻلی، ٻوہاری
ڄ:ڄموں، ڄوانترہ، ڄہا، ڄام، ڄنگھ، ڄُل، ڄٹ، ڄبھ، ڄلم، ڄواہاں، ڄلم،
ݙ:ݙانگ، ݙوئی، ݙاتری، ݙکھݨ، ݙیوا، ݙیـݨ، ݙہی، ݙیݙر، ݙاکو، ݙاڑھی، ݙاند، ݙند، ݙول، ݙولی، ݙانگ، ݙاچی، بھیْݙ، لَݙُو، اݙا، ݙور، ݙوکے، ݙاک ݙِنگا
ڳ:ڳاں، ڳوہا، ڳاہـݨـے، ڳیرا، ڳبھرو، ڳاوا، ڳنڈھیری، ڳاہلڑ، ڳن٘ڈھ، ڳیٹے، ڳوبھی، ڳوݙا، ڳُݙی، ڳاہ، ڳُتھلا، ڳٹھ، ڳٹا، ڳچی، ڳُڑ، ڳاناں ، پڳ ،ساڳ
ݨ: وݨ، کھݨ، مکھݨ، کھمݨ، لوݨ، پاݨـی، راݨی، سوہݨاں، ݙیݨ، ڳݨ، چُݨ، وڄݨ، اݨ بݨ، واݨ، سن٘ڄاݨ، کݨ مݨ.
سرائیکی وچ لھ، مھ، نھ تے رھ وی ٻہوں آندن۔
رھ: یارھواں، ٻارھاں
لھ: ڳالھ، ولھ، سلھ، کولھو، کلھڑ
مھ: کمھار
نھ: ننھا
ن٘ڳ: ان٘ڳ، چن٘ڳا، سن٘ڳ، من٘ڳ، لن٘ڳ،
سرائیکی وچ وݙی ے درمیان وچ آوے تاں ی اتے جزم لین٘دے ہن۔ مثلاً ریْت، کھیْݙ، تھیْت، بھیْݙ، شیْر، دیْر، لیْٹ، پیْٹ، ٻکریْاں( ٻکرا دی جمع)، گھیْرا، پھیْر
ݙآݙی اڄ ٻیا ڳُڑ ݙے، ون٘ڄ ون٘ڄ ڄُل ڄُل، ݙاݙے کوں ناں سݨا.
بابائے تھل فاروق روکھڑی
سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙے شاعر ہن تے انہاں دا تعلق میانوالی دے نال اے. سرائیکی توں علاوہ اردو وچ وی لازوال شاعر ہن. مسعود ملک دی ڳائی ہوئی لازوال اردو غزل "ہم تم ہوں گے بادل ہوگا، رقص میں سارا جنگل ہوگا" انہاں دی لکھی ہوئی اے. درحقیقت فاروق روکھڑی تے جتنا وی فخر کیتا ونجے اتنا گھٹ اے.
محمد عدنان فدا سعیدی
ناں... محمد عدنان فدا سعیدی
ولدیت.. فداحسین مصطفائی
جمنڑاں...شب برات بمطابق  4 دسمبر 1998
(جتوئی شہر )
تعلیم... ایم اے اردو
ایم اے اسلامیات
جڈاں تیڈی مونجھ نال مونہہ ماری تھیندی اے
تھولی تھولی جھیڑے کاری ڈھیر ساری تھیندی اے
جڈاں واسی بھوئیں دا عرشی کوں یار آکھے
عشق بھاء وچ نیندے پکی یاری تھیندی اے
جڈاں جڈاں یاد آوے اپنڑا پرانڑا گھر
مونجھ کنوں ہنجوں دی نئیں جاری تھیندی اے
میکوں آکھ جو آکھ لوکیں کوں تاں نہ آکھ
جگ کھل پوندے جڈاں شرمساری تھیندی اے سر اتے بار ہوون جند گھن ویندے ہن
فرضیں دی گنڈھڑی وی ڈاڈھی باری تھیندی اے
رس پووے یار جڈاں ہتھیں پیریں پوندے ہئیں
نین والی نئیں توں ہنجھ جاری تھیندی اے
ٹھڈ بھانویں سیک پجے جڈاں تیڈے پیار دا
مٹی والی جان وی نوری ناری تھیندی اے
غزل
ہتھ میڈے اوں دلربا دا ہتھ اگر ہووے پیا
خوف نی جتنا بھانویں ڈکھ دا سفر ہووے پیا
"تھل مارو دا سارا سفر تھیندے بلہانگاں ڈو فقط"
آکھیا چکوری تک کراہیں چن دا چکر ہووہے پیا
سردار دے کردار وچ سو داغ ہن تاں کیا تھیا
تیڈے اعمالیں دا ملیے تیکوں ثمر ہووے پیا
روز حشر جے وچھاونڑے پر پیریں وچ "دنیا تے پر
ہاڑ ہے اج ظلم دا سر تے وی پر ہووے پیا"
خیر اےکہیں یمنی کیتے شق القمر ہووے پیا
اتھ سادگی دے سوگ ہن اتھ بے چجی دے بھوگ ہن
کوئی خوف نی دشمن اندر مپ تے مکر ہووے پیا
حق دا علم جو بلند ہے عدنان کوئی سوکھا نی تھیا
نیزے تے سر تاں پہنچدے سجدے اچ سر ہووے پیا
1....
...2.....جیندیں جی جو معیار رس ویندن
منہ دے سارے مکار رس ویندن
ہک وی رستہ چنڑو چا نفرت دا
حب دے سارے مدار رس ویندن
پنجے منہ اچ تاں ٹھیک ٹھاک ہوندن
ہک کڈھو چا تاں پیار رس ویندن
خوشی تے رسدن تاں منا خوش تھیندوں
کئی تاں غم اچ غدار رس ویندن
خیر خوش کر تے ٹال ڈیندے سے
سچ الیندوں تاں یار رس ویندن
حق تے عدنان سر جے چاوو چا
سارے سر دے سوار رس ویندن۔۔۔۔
2
. کتھاں کہیں بے ضمیرے کوں کہاڑے مار گھتدے ہن
حیا والے کوں اکھیں دے اشارے مار گھتدے ہن
جمنڑے توں جوانی تئیں سہارے ڈے ڈے لولھا تھئے
اوں بڈھڑے کوں جوانیں دے سہارے مار گھتدے ہن
کہیں مجبور مفلس دی حیاتی دا مطالعہ کر
گزارے کر گزاری ہس گزارے مار گھتدے ہن
جڈاں مالک محتاج ہوون مزارعے مار گھتدے ہن
نکھیڑا حق تے باطل دا ضروری ہے جو مقتل وچ
ڈوہئیں پاسوں ہکو جے ہن جو نعرے مار گھتدے ہن
حیاتی تے مواتی دا ایہو عدنان نکتہ ہئی
مریندی موت نی ساہ ہن ادھارے مار گھتدے ہن..-
1...
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ 3۔۔۔
۔۔۔۔۔۔۔۔
4...
............ 5۔۔۔
۔۔
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
2۔۔۔۔۔
ہنجوں پپلیں اتے منہ تے ٹھکارے ٹھیک نی ہوندے
تھیون یاریں دی یاری توں خسارے ٹھیک نی ہوندے
میکوں ہے مونجھ محشر دی میکوں ہے یار دا چنتا
ڈھلدی شام کوں ولساں اے لارے ٹھیک نی ہوندے
جے اپنڑے ساہ ہوون ہا ولا تاں مانڑ چھکدا ہا ادھارے ساہ تے وجدے نگارے ٹھیک نی ہوندے
اکھیں کیوں حال ڈیون پیاں جو گزری دل دی دھرتی تے
جے منہ دے بول نا ہوون اشارے ٹھیک نی ہوندے
بھرا جیکر نا مخلص ہن تاں یاریں کیا کسر چھوڑی
ہر ظالم دی جھوک اتے قلم باغی زباناں تھیاں
اتھاں روزہ رکھو چپ دا بلارے ٹھیک نی ہوندے ...
ہیں سئیں ڈکھڑے سنڑدے رہندو؟
ہیں سئیں درد ونڈیندے رہندو ؟
ہیں سئیں کینجھا دور آ گیا ہے ؟
ہیں سئیں ولدا ڈیندے رہندو ؟
ہیں سئیں تریہہ توں کتنا مردن؟
ہیں سئیں غور کریندے رہندو؟
ہیں سئیں غربت کیوں جوڑیئے وے؟
ہیں سئیں بال یتیم جو تھیندن
ہیں سئیں دل بدھویندے رہندو؟
ہیں سئیں کال دے ہاڑ چا ڈیندو
ہیں سئیں کہیں مزدور دی دھی دے
چٹے وال ان غور کیتے وے؟
ہیں سئیں کہیں مجبور دے گھر دے
مندڑے حال ان غور کیتے وے؟ ہیں سئیں اج تاں آدم جئیں دے کینجھے حال ان غور کیتے وے؟
ہیں سئیں جگ کوں جوڑ کراہیں
ہیں سئیں خوب ٹھہیندے بیٹھو...
ہیں سئیں آپ تاں جوڑیا ہاوے
ہیں سئیں ؟ آپ ونجیندے بیٹھو -! ........
گھاٹے دو گھیل گھن ویندن اظہار دے سودے
ساکوں نی راس آندے تیڈے پیار دے سودے
یاد ہئی؟ اتھاں کیتے ہانی وعدے الست دے
جنت توں کڈھایو نے اے اقرار دے سودے
منہ تے کجھ تے کنڈھ پچھوں کجھ بیا الاوے جو
کمی دا کم ہوندا ہے کردار دے سودے
حق والے کہیں طور وی وکدے نہیں رہندے
پھلیں کڈاہیں کیتے نہیں مہکاردے سودے.
عدنان دی اے جان جنہاں دی ہے او ڈس گن
سر حاضر اے تھیندے نئیں دستار دے سودے
ہیرا نند سوز
ہندوستان وچ سرائیکی تے اردو زبان و ادب دا پرچم بلند رکھݨ والے معروف شاعر و افسانہ نگار ہیرا نند سوز 19 مئی 1922ء کوں میانوالی وچ شری ٹیک چند دے گھر پیدا تھئے۔ عمر دا ابتدائ دور انہاں نے ضلع مظفرڳڑھ وچ گزارا، کیونکہ انہاں دے والد اونہی ضلعے وچ پولیس آفیسر ہن۔ ݙاہویں جماعت دا امتحان انہاں نے اپݨے والد دی وفات دے بعد میانوالی توں پاس کیتا۔ اوندے بعد ٹیکنیکل ٹریننگ کیتے لاہور چلے ڳئے جتھاں مشیناں دے مقابلے وچ اتھوں دا ادبی ماحول انہاں کیتے زیادہ باعث کشش رہیا۔ 1943ء وچ انہاں نے ریلوے دی ملازمت اختیار کیتی۔ ادبی سفر دا آغاز انہاں نے شعر گوئی توں کیتا۔ 1947ء وچ سرائیکی وسیب توں ہجرت دے بعد انہاں دی طبیعت افسانہ نگاری دی طرف راغب تھئی۔ ریلوے توں ریٹائرمنٹ دے بعد فرید آباد وچ مستقل قیام رہیا۔ 1988ء وچ انہاں نے ہریاݨہ اردو اکادمی دے ایماء تے کشمیری لال ذاکر نال مل کے ہریاݨہ دے نامور افسانہ نگاراں دے افسانیاں تے مشتمل ہک مجموعہ “نقش گر” دے ناں نال ترتیب ݙتا۔
ادبی خدمات
ہیرانند سوز کوں ایہ اعزاز حاصل ہے کہ انہاں نے حمد تے نعتاں وی آکھن۔ ہفت روزہ “راوی” بریڈفورڈ(U.K) دی جانب توں منعقدہ پاک و ہند نعتیہ انعامی مقابلے وچ رسول کریم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی حیات مبارکہ تے خوبصورت منظوم خراج عقیدت پیش کر کے انہاں نے شریک ہزاراں  شعراء کرام وچ خصوصی انعام حاصل کیتا۔ 7 اگست 1995ء کوں انہاں کوں راج بھون ہریاݨہ وچ ہریاݨہ اردو اکادمی دے سلور جوبلی ایوارڈ نال نوازا ڳیا۔
وفات
سرائیکی وسیب دا ڄم پل ایہ لکھاری 8 جنوری 2002ء کوں اپݨی جنم بھُومی کوں  دوبارہ ݙیکھݨ دا ادھورا سفݨا دل وچ گھن کے ایں جہان فانی توں رخصت تھیا۔
سرائیکی غزل
جے توں جُگنو ہیں تاں کوئ مار سٹیسی تیکوں
جے توں ڋیوا ہیں تاں قبراں تے  ٻلیسی  تیکوں
یار اوں پار تے و چکار گناہاں  دی  چنانہہ
دل تیڋا کچا گھڑا اے تاں ٻُڑیسی تیکوں
انہاں ڋٹھا نئیں سوا نیزے تے آندا  سِجھ کوں
کون ہُنڑ راہ طریقت دا ڋسیسی تیکوں
سوز، حق ڳالھ جے آکھیں تاں زمانہ سُنڑ کے
وانگ سُقراط دے وت زہر پلیسی تیکوں
لیہ
سرائیکستان دا ہک اہم ضلع ہے
یاسر علی سورج
میانوالی نال تعلق رکھݨ والا سرائیکی گلوکار تے اداکار ہے تے سرائیکی فلم ڳلی سرکاری دا مرکزی ہیرو اے.
thumb|Saraiki
سانول عیسٰی خیلوی
سانول عیسیٰ خیلوی مشہور نوجوان گلوکار ہن۔ مشہور سرائیکی شخصیت تے گلوکار عطاءاللہ خان نیازی دے فرزند ہن۔
سرائیکی ادبی شخصیات
سرائیکی ادبی شخصیات (سرائیکی لوک شاعر تے سرائیکی لوک نثر نگاراں) دے ادبی پور ھیئے بارے معلومات، حالات زندگی، انھاں دی کتب، تخلیقات بارے مضامین کوں ادبی تذکرہ نویسی وچ شامل کیتا ونڄ سڳدے ۔ ایں طرحاں ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی کتاب سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ، تذکرہ نویسی، کتابیات شماری دے تاثرانی جائزے دے نال تحقیق دے رستے ٹردی ہوئی مختصر ادبی تاریخ و نڄ شمار تھیندی ہے۔ یکجا ادبی معلومات میسر ہووݨ پاروں "سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" قارئین ادب تے طالب علماں کیتے استفادے سانگے ہک غنیمت ثابت تھئی۔ ایں پسندیدگی تے مقٻولیت کوں مد نظر رکھیندے ہوئے ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے ایہا کتاب ’’ سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ‘‘ دے ناں نال اردو زبان وچ، تبدیلی تے اضافے نال چھپوائی۔ تے ایندی اشاعت بارے لکھدن:"'سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ ناں دی کتاب، ڈاکٹر سلیم اختر گورنمنٹ کالج لاہور دی ایم اے اردو کیتے کتاب 'اردو ادب کی مختصر تاریخ' (ایڈیشن ۱۹۸۴ء دی طرز تے )پیش کریندا پیاں'"ایندے وچ کجھ شک نھیں جو، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب ببلو گرافی دے حوالے نال ٻہوں اہمیت دی حامل ہے۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب جݙاں شائع تھئی تاں اینکوں پذیرائی ملی۔ اخبارات، رسائل وچ ایندے اتے تبصرے لکھیے ڳئے جیندا ذکر ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز نے اپݨی ٻئی تحقیقی کتاب "سرائیکی ادب ٹور تے پندھ" وچ کیتے۔ ایں کتاب دے صفحہ نمبر 99 تے حضور بخش امام دے ہک تنقیدی مضمون وچوں ’’ سرائیکی ادب دی تاریخ مختصر تاریخ‘‘ بارے کجھ اقتباسات پیش ہن۔ (واضح راہوے جو حضور بخش امام دا ایہہ مضمون روزنامہ امروز، لاہور ، اشاعت 13 فروری 1987ء شائع تھیا ہئی)
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
بادشاہ خان
باچا خان برٹش سامراج دے خلاف بھڑن آلے سچے دھرتی پرست پختون رہنما ہن. . باچا خان ھمیش محبت، رواداری تے عدم تشدد دی گالھ کیتی. . .افسوس کہ آزادی ہند دے ایں عظیم رہنما بارے ریاست اساڈے بالیں کوں نصاب اچ کجھ نئیں ڈسیندی. .جبکہ بن قاسمیں،غزنویں،غوریں جہیں دھاڑیلیں تے حملہ آوریں کوں ہیرو بنڑا کے سکولیں دے نصاب دا حصہ بنڑایا ویندے. . جیندا نتیجہ وی اساڈے سامنڑے ھ ھر پاسو دھشت گردی،خون خرابہ تے عدم برداشت (بلال بزدار)
کڄھ ݙینھ تربت اچ (انشائیہ)
= کجھ ݙینہہ تُربت اِچ =
از: ڈاکٹر خالد اقبال
تُربت......... کیچ................مکران......... صوبہ بلوچستان اِچ اے۔ اے ہک پیالہ نما وادی ہے۔ چفیروں پہاڑ اِی پہاڑ۔ بنجر تے خشک........... اِتھاں صرف ڈو موسم ہوندن۔ ہک گرم تے بیا گرم ترین......... اِتھاں گرمیاں اِچ ایڈی گرمی پوندی ہے جو اَساں ڈُو پارھاں دی دُھپ اِچ سالن بہوں آسانی نال گرم کر گھندے ہاسے۔ راتیں اِتھاں ڈیہاں دے مقابلے اِچ وڈیاں ہوندن۔ اتھاں راتیں کوں نندرنہ آون دی وجہ کلہپ....... تُربت دی گرمی تے یارانِ بے پروا دے خراٹے ہَن۔ اوئیں اِتھوں دے گرم موسم دی شدت تے مچھر کولوں کوئی وی بچ نی سگدا۔
سکندرِ اعظم دے بارے اِچ وچ آکھیا ویندے جو اووی تُربت دے مچھر نال مویا ہئی۔ جنہاں ڈیہاں اساں تُربت اِچ ہاسے ہِیں خیال نال روز جیندے مردے ہاسے جو اساں جیندے ولدے ملتان اِی ویسوں سَئی یا کوئے ناں........؟ پر صد شکر تربت جیکوں پردیسیاں دا شیر وی آکھیا ویندے۔ اِتھاں اکثر دوست احباب ہک ڈُوجھے کول پُچھدے ہَن جو اَج کیہڑی تریخ ہے؟۔ ڈینہہ کیہڑا ہے؟ ریاض میلسی مونجھے ڈیہنہاں اِچ اَہدا ہئی جو تُربت وادی تے ایندے نظارے آپنے آپنے وطن دوں ویندے ہوئے دلفریب تے خوش کن لگدن ہن۔ اتھاں  تُربت بارے مقولہ ہے جواے کیچ دی سر زمین ہے۔ اِتھاں ہک پیالہ پانی دی جز اساری عمر دی وفا ہے........
اے 1995ء 23 نومبر دا ڈینہہ ہئی۔ جڈاں مَیں کراچی توں ائیر فوکر پرواز دے ذریعے تُربت پُجئیم۔ تُر بت پُجن دا واقعہ وی چنگا بھلا دل چسپ ہے فوکر آپنی ساری توانائی نال جڈاں تُربت شہر دے اُتوں لنگھیا تاں کھڑکی اِچوں میں ڈٹھا جو نِکے نِکے ٹبے۔ لمبایاں لمبیاں لکیراں تے ڈبے دی طرحاں گھر ہِن۔ جہاز تُربت ائیر پورٹ تے لاہندے سیت ای وَلا اُڈ گیا تاں ساریاں مسافراں کوں  حیرت تھئی........... اے عمل ترائے واری دہرایا گیا۔ تاں مسافراں کوں تشویس تھئی۔ جو چھیکڑ جہاز ائیر پورٹ تے کیوں نی لاہندا پیا۔ چوتھی کوشش کامیاب ثابت تھئی۔ ائیر پورٹ لاؤنج توں باہر آندے ہوئے  جہاز دے ائیر پورٹ دے آسو پاسوں ترائے چکر لاون تے لینڈناں کر سگن دے بارے اِچ پُچھیا تاں پتہ چلیاں جو جہاز دے پہئیے ناں کھُلدے پے ہَن۔ اے جواب سُن کے سارے مسافراں دے چہریاں تے سوالیہ نشان ہئی............؟