cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شیعہ تے سنی میݙی اصلاح کرن
(1) واقعہ کربلا اگر اے جنگ کفر و اسلام دی ھئ اکثر علماء و زاکرین اے گال کریندن ،ول امام عالی مقام جڈاں روانہ تھئین انھیں اعلان جہاد کیوں نیں کیتا میڈا منڑ ھے اگر امام پاک صحابہ کرام  کوں آھدے جُلو میڈے نانے دا دین خطرے ءچ ھے کیا کوئ صحابی رسول پچھو تے تھیوے ھا؟؟؟؟
(2)امام عالی مقام جنت دے سردار حسین پاک دا قافلہ روانہ تھئے معتبر صحابہ کرام انھیں کوں منع کیتے مرشد نہ ونجو انھیں لوکیں مولا علی نال وفا نیں کیتی تھاکوں وی دھوکا ڈیسن ،صحابہ کرام دی گال سچ ثابت تھئ امام حسین صحابہ کرام کوں اے کتھائیں نیں آکھیا میں جنگ کرنڑ ویندا پیاں.
(3)آپ کربلا پہنچ گئین یزید دی فوج نال مزاکرات کیتے نے آپ نے انھیں کوں آکھیے میکوں واپس مکہ ونجنڑ ڈیو ،یا میں کہیں سرحد تے وینداں جتھاں جہاد شروع ھے میں ونج کے جھاد کریساں ،یا یزید نال ملنڑ ڈیو میں جانڑاں یزید جانڑے ،،سوال اٹھدن اگر کربلا دی جنگ کفر و اسلام دی جنگ ھئ ول آپ نے اے شرطاں کیوں رکھئن.
(4)میں اکثر علماء تے زاکرین کنیں سُنڑداں امام حسین دا پانڑی بند کر ڈتا گیا ھا میں جتناں تاریخ دا مطالعہ کیتے ہر تاریخ ءچ اے ملدے کہ اہل بیت نے نہ نماز چھوڑی ھے نہ تلاوت دا ناغہ کیتے میڈے زھن ءچ سوال اٹھدے اہل بیت وضو کریندے ھن یا تیمم میکوں تیمم دا حوالہ کتھائیں نیں ملیا ھاں البتہ ہک ڈو جاہ تے اے لکھیا کھڑا ھا کہ امام پاک نے شھادت کنیں پہلے غسل کیتے.
شینا زبان
شینا ہک پرآݨی زبان ہے۔ سندھ دی وادی وچوں ہک قبیلہ درد علاقے وچ ابھے آلے پاسے چلا ڳیا تاں دردستان وچ انہاں دی زبان شینا بݨ ڳئی۔
شیعہ تے سنی میݙی اصلاح کرن
(5)شیعہ حضرات دلدل کوں تشبیح ڈیندن امام پاک دی سواری نال میکوں کہیں تاریخ ءچ اے پڑھنڑ کوں نیں ملیا کہ آپ گھوڑے تے سوار ہن بلکہ اہل بیت دا سارا سفر اُٹھیں تے ھا کچاوے ہن ،ول اے گھوڑا کیویں دُلدل بنڑیے؟؟؟؟
شینا زبان
علاقے
فائل:[[پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ.jpg|thumb|پاکستان دیاں زباناں دا نقشہ]]
شیعہ تے سنی میݙی اصلاح کرن
(6)میڈے مولا علی دی بی اولاد وی ھئ امام حسین دے مترائے بھرا انھیں دی عظمت و بزرگی کوئ گھٹ تا نئیں آخر مولا علی دے پُتر ہن انھیں دے بارے علماء تے زاکرین دی بُوتھی کیوں سویج ویندی ھے انھیں دی شان کیوں نیں بیان کریندے حتی کہ بہوں لوکیں کوں اے پتہ وی نہ ہوسی کہ مولا علی دے بے پتر ھن.
شینا زبان
آبادی
چار لکھ کنوں ودھ آبادی ہے۔
شیعہ تے سنی میݙی اصلاح کرن
آخری گال میں امام حسین تے اہل بیت دے قاتلیں تے لعنت بھیجنڑ ایمان دا حصہ سمجھداں جیرھا اہل بیت دا منکر ھے او لعنتی دجال ھے جیرھے دوست دلیل نال میکوں سمجھا سگن ست بسم اللہ او بھانویں شیعہ ھے یا سُنی ،اگر میڈی پوسٹ تے تفرقہ بازی دے کمنٹس تھئے او کمنٹس میں ڈلیٹ کر ڈیساں کھلے دل نال دلیل نال جواب دا منتظر جمیل بلوچ.
شینا زبان
حیثیت
پرائمری تعلیم وچ شینا لازمی مضمون ہے۔ سرکاری طور تے اکیڈمی آف لیگیویج اینڈ کلچر گلگت بلتستان قائم ہے۔
خاص اکھر
اردو دے حروف دے نال نال شینا دے خاص اکھر ایہ ہن۔
اُردو دی ماء
اردو زبان دا خطّۂ زمین پاکستان وِچ کینھی، ایں واسطے ہزار کوشش دے باوجود اُردو اجاں تک نہ رابطے، نہ نصاب اتے نہ وت دفتری زبان دا درجہ حاصل کر سڳی اے اگر سرائیکی کوں اے مقام ڈتّا وین٘دا تاں اڄ نتیجے مختلف ہوون ہا اَتے قومی دھارے تے این٘دے مثبت اثرات مرتّب تِھیون ہا۔
درحقیقت شیرانی صیب دی اے تحقیق ہر طرح نال تحقیق طلب ہِے تے اساکوں افسوس ہے جو شیرانی صیب اِیں زبان کُوں پنجاب وِچ اُردو دے پاسے کیوں گھیل ڳِن۔ جݙݨ جو خود شیرانی صیب دی تحقیق دے مطابق قدیم مؤرخین جتّھاں ملتانی دا لفظ استعمال کرین٘دِن، اتّھاں انّھاں دی مراد صرف موجودہ ملتانی دی حداں نی تاریخ دے ورقے پھرولّیے ون٘ڄن تاں ملتان دیاں حداں الخیں ملخیں تے کھنڈیاں ہویاں نظر آؤسن، حافظ محمود شیرانی کوں اڄ دے قبضے کِیتے ڳئے پنجاب کوں ݙیکھݨ دی بجائے قدیم سرائیکی وسیب کُوں ݙیکھݨاں چاہِیدا ہا جین٘دیاں حداں اڄ دے اَپّر پنجاب تُوں وی اڳّوں نکل وین٘دیاں ہِن البتہ حافظ محمود شیرانی دی اے ڳالھ ٹھیک اے جو ملتانی یعنی سرائیکی زبان دے لوظاں نال اردو زبان دا تانا وانا وُݨیاں ڳے، اِیں طرح سرائیکی ای اردو دی بنیاد بݨی اے، اساں آکھ سڳدوں جو سرائیکی اردو دی ماء اے۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
عمان وِچ زنانیاں
thumb|[[عمان دی زنانی]] thumb|ہِک عمانی ٹَٻَّر دی تصویری عکاسی عمان وِچ زنانیاں (اردو: عمان میں خواتین) (انگریزی: Women in Oman) کوں تاریخی طور تے روز ݙیہاڑے دی حیاتی دے معاملیاں توں ٻاہر رکّھیا ڳیا ہِے۔ جاں جو وِیہوِیں صدی دے اَغاز وِچ عمانیاں دے وَدّھݨ اَتے سَتّر دے ݙہاکے دے اَغاز وِچ اِنّھاں دے وَل آوݨ دے نال، عمانیاں توں وَدھ عصری اَبادی جیڑھی ٻاہرلے مُلخ اپݨے ویلے وِچ برطانوی نو آبادیاتی اقدار نال متاثر ہئی اَتے ہولے ہولے صنفی وکھریپے دی ٻہوں ساری روائتاں کوں چیلنج کرین٘دی ہئی۔ زنانیاں ہُم انجو انج میداناں وِچ سرگرمِ عمل ہِن ۔
تعلیم دے پِڑ وِچ
١٩٧٠ء وِچ، سلطان قابوس نے مرداں اَتے زنانیاں / تِریمتیں ݙُون٘ہائیں کِیتے ہِک جامع تعلیمی پالیسی دی سُن٘ڄاݨ کرائی، جین٘دے نال سکولاں وِچ چھوہِرِیں دی حاضری ١٩٧٠ء وِچ ٠ فیصد توں وَدھ تے ٢٠٠٧ء وِچ ٤٩ فیصد تِھی ڳئی۔ اڳلے ورھیاں وِچ، ٦ لَکھ طلباء، مرد اَتے زنانیاں ݙُون٘ہائیں، نے ١ ہزار توں وَدھ اداریاں وِچ داخلہ گِھدّا۔ عام تعلیم دے اِیں پہلے مرحلے کوں اُسارݨ دے بعد، وزارتِ تعلیم نے تعلیمی معیار کوں چنڳا کرݨ کِیتے اقدامات کوں نافذ کِیتا۔ ١٩٨٠ء دے ݙہاکے وِچ، عمانی حکومت نے سکولاں دی اَمبارتاں دی اُساری، مناسب آلیاں اَتے نصابی کتاباں دی فراہمی اَتے اُستاداں / اُستانیاں دی تربیت دی فراہمی دی سرپرستی کِیتی۔ اصلاحتاں ہُݨ تئیں جاری ہِن۔
کُجھ ویلے پہلاں سلطان قابوس یونیورسٹی دے کالج آف انجینئرنگ نے طالبات دے داخلے اُتے پابندی لاء ݙِتّی، اِیہ دعویٰ کِیتا جو انجینئرنگ دی فیلڈ ورک دی "آؤٹ ڈور سیٹنگ" اِنّھاں کِیتے سماجی طور تے مناسب کائے نِھیں۔ بھان٘ویں جو طالبات نے احتجاج کِیتا، ٻہوں ساریاں زنانیاں کوں ٻِنّھاں اداریاں وِچ کوچ کرݨا پِیا۔ جاں جو حالیہ واقعیاں وِچ اِیکُوں بَدل ݙِتّا ڳیا ہِے اَتے اِیہ تئیں جو زنانیاں کوں وی اِین٘دے وِچ ون٘ڄݨ دی اجازت ہِے۔
کَم کار
١٩٧٠ء دے ݙہاکے توں، عام طور تے ٻاہرلے مُلخ تعلیم گِھنَّݨ آلیاں زنانیاں کوں عمان وَل آوݨ اَتے "قوم دی نویں اُساری" وِچ مدد کرݨ دی ترغیب ݙِتّی وین٘دی رہی ہِے۔ جدیدیت اَتے ترقی دے نظریاں کوں قبول کرݨ آلے اڳواݨاں دے نال، زنانیاں تقریباً ہر پیشے وِچ ملازمت حاصل کرݨ دے قابل تھئیاں۔
حوالہ جات
ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں بلحاظ خطّہ ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:عمان وِچ زنانیاں ونکی:سلطنت عمان وِچ زنانیاں ونکی:عمانی زنانیاں ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
مالنی اواستھی
مالنی اواستھی (انگریزی: Malini Awasthi) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 11 فروری 1967) ہِک ہندوستانی لوک ڳائیکہ ہِن. اوہ ہندی اتے ایندے توں متعلقہ زباناں جیویں اوادھی، بندیل کھنڈی اتے بھوجپوری وِچ ڳان٘دی ہِن۔ اوہ تھمری اتے کجری وِچ وی پیش کریندی ہِن۔ حکومت ہند نے اِنّھاں کوں 2016 وِچ پدم شری سویلین اعزاز نال نوازیا ہئی.
تعلیمی اعزاز اور فیلوشپس
بھارت ادھیان کیندرا (ہندوستان اسٹڈی سنٹر)، بنارس ہندو یونیورسٹی دے صد سالہ چیئر پروفیسر
قومی
thumb|وزیر مملکت برائے ثقافت (آزاد چارج) ، سیاحت (آزادانہ چارج) اتے شہری ہوا بازی، ڈاکٹر مہیش شرما مہان٘دری لوک ڳائیکہ مالینی اوستھی دی خصوصی کارکردگی دا مشاہدہ کرین٘دے پئے ہِن ʘ اترپردیش وچ ، ٹھمری فیسٹیول اور راگ-رنگ-میلہ، تاج ماہوتسو، گنگا ماہوتسو، لکھنؤ-تہوار، بود ماہوتسو، رامائن-میلہ، کجری-میلہ، کبیر-اتسو وغیرہ۔
ʘ پنجاب تے ہریانہ وِچ سورج کُنڈ-کرافٹ میلہ اَتے ہیریٹیج فیسٹیول پنجور۔
بین اقوامی
thumb|مالنی اوستھی اپݨی کارکردگی دے بعد۔
فلمو گرافی
thumb|صدر، شری پرناب مکھرجی، 28 مارچ، 2016 کوں نئی دہلی دے راشٹرپتی بھون وِچ، شہری سرمایہ کاری تقریب وِچ، شریمتی مالنی اواستھی  کوں، پدما شری ایوارڈ پیش کریندے ہوئے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:Pages with unreviewed translations
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی ڳائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:بھارتی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:ہندی ٻولی دے ڳائیک ونکی:ہندی سینما ونکی:فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی صوفی ڳائیکہ ونکی:بھارتی غزل ڳائیکاں ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ ونکی:بھارتی لوک موسیقی
عبدالعزیز پرہاڑوی
علّامہ عبدالعزیز پرہاروی حنفی چشتی
۱۳ویں صدی ہجری دے عبقری محقق، عالم، صوفی، مدرس تے حكيم ہن۔
القابات
علامۃ الدہر سلطان العلما، مقدام الفقہا قطب الموحدین شیخ المسلمین، امام المتکلمین، زُبدۃ الاولیاء، سَرخیلِ اَصفیاء، عارف بِاللہ، مَنْبَعِ علم و حکمت، علّامۃالدہر، سلطانُ الفُضَلا، صاحبِ علم و عمل، جامعُ المعقول والمنقول، ماہرُ الفروع والاصول
پیدائش
بستی پرہاڑ غربی، کوٹ ادو ضلع مظفر گڑھ
تاریخ وفات
1239ھ / 1824ء
مدفن
پرہار کوٹ ادو ضلع مظفر گڑھ
اساتذہ کرام
۱ـ حافظ احمد صاحب۔ (والد محترم)
۳ـ خواجہ خدا بخش ملتانی چشتی (م:1251ھ)۔
علوم
انہاں علوم وچ انہاں کوں مہارت حاصل ہائی
ایجادات
مشہور مستشرق (orientalist) جی۔ ڈبلیو۔ لائٹنر History of the Indigenous Education in Punjab وچ انہاں دے بارے لکھدے ہن : " آکھیا ویندے جو علامہ عبدالعزیز پرہاروی نے روشن سطح آلا اینجھا کاغذ ایجاد کیتا ہائی جین دے اُتے  لکھی ہوئی عبارت رات دے اندھیرے وچ نظر آندی ہائی۔
تصنیف و تالیف
۲ـ السرالمکتوم مما اخفاہ المتقدمون (علم اوفاق و تکسیر کے بیان میں)
۳ـ کوثر النبی فی اصول الحدیث النبوی (اصول حدیث میں)
۴ـ النا ہیہ عن طعن امیر المؤمنین معاویۃ (فضائل امیر معاویہ)
۵ـ نعم الوجیز فی اعجاز القرآن العزیز (نعم الوجیز فی البیان و البدیع)
۶ـ الصمصام فی اصول تفسیر القرآن (اصول تفسیر)
۷ـ مرام الکلام فی عقائد الاسلام
۸ـ زمرد خفر و یاقوت احمر (الزمرد الأخضر و یاقوت الأحمر)
۹ـ الاکسیر (طب و عملیات میں)
۱۰ـ نسائخ مجریر صغیر (طبی نسخے)
۱۱ـ نسائخ مجریر کبیر (طب اور عملیات میں)
۱۲ـ سر السماء (علم ہیئت میں)
۱۳ـ لوح محفوظ (دوجلد) تفسیرقرآن، عربی میں
۱۴ـ السلسبیل فی تفسیر العزیز (اَلسَّلْسَبِیْل فِی تَفْسِیْرِ التَّنْزِیْل)
۱۵ـ صرف عزیزی
۱۷ـ الحاشیہ العزیزیۃ
۱۸ـ ایمانِ کامل(فارسی)
۱۹ـ مُشْکِ عَنْبَر (عربی، طب)
۲۰ـ کنز العلوم (اقسام علوم کی تعریف میں، ان کتابوں کا تذکرہ ڈاکٹر شریف سیالوی صاحب نے کیا ہے۔)
۲۱ـ فضائل رضیۃ (اس کتاب میں اپنے شیخ کے ملفوظات ذکر کیے ہیں۔)
۲۲ـ شرح حصن ۲۳ـ حصین(مخطوطہ)
۲۳ـ فَنُّ الْاَلْوَاح
۲۴ـ معجون الجواھر
۲۵ـ عنبر أشھب
۲۶ـ السر المکتوم فی علم النجوم
۲۸ـ عقائد الکلام (شرح عقائد دے بعد بعض مسائل تے بحث)
۲۹ـ مرام الکلام فی عقائد الاسلام (مذہب)
۳۰ـ کلام الامام (٤٥ منظومات عربی و فارسی)
۳۱ـ کبریت احمر (مجموعہ علوم ریاضی)
۳۲ـ تخمین التقویم (اخراج تاریخ)
۳۳ـ تسہیل السعود(دنیا دے طول و عرض تے بحث)
۳۴ـ شرح التجرید
۳۵ـ رسالۃ الأوفاق
۳۶ـ مرام الکلام فی عقائد الاسلام
۳۷ـ مناظرۃ الجلی فی علوم الجمیع
۳۸ـ رسالۃ فی رفع سبابۃ
البنطاسیا
۳۹ـ تعلیقات علی تھذیب الکلام للتفتازانی
۴۰ـ حب الأصحاب ورد الروافض
۴۱ـ سدرۃ المنتھی
الایمان الکامل (فارسی میں)
۴۲ـ فرھنگ مصطلحات طیبۃ
۴۳ـ التریاق
۴۴ـ الاکسیر
۴۵ـ الأوقیانوس
۴۶ـ رسالۃ فی الجفر
۴۷ـ سیرالسماء (علم ہیئت)، ڈاکٹر شریف صاحب کے بقول یہ مخطوطہ ہے، علامہ روحانی اور سیالوی صاحب نے اس کا نام ’’سر السماء‘‘ لکھا ہے۔
تسھیل السیارات
۴۹ـ الیاقوت، اس کتاب کی تحقیق و دراسہ کر کے محمد شریف سیالوی صاحب نے 1994ھ میں پی، ایچ، ڈی کی ڈگری حاصل کی ہے۔
۵۰ـ رسالۃ فی الکسوف
منتھی الکمال، ڈاکٹر شریف صاحب کے بقول یہ مخطوطہ ہے۔
۵۱ـ کتاب الایمان،مخطوطہ
۵۲ـ جواھر العلوم، اس میں مختلف علوم کے مختلف مسائل بیان کیے ہیں۔
۵۳ـ أسطرنومیا الکبیر، اپنی اس کتاب کا تذکرہ ’’مناظرۃ الجلی‘‘، ص: 108 پر کیا ہے۔
۵۴ـ أسطرنومیا الصغیر
۵۵ـ رسالۃ فی الخسوف، ان کتابوں کا تذکرہ علامہ محمد موسی روحانی بازی نے کیا ہے۔
۵۶ـ الخصائل الرضیۃ، مطبوعہ
۵۷ـ رسالۃ فی السماع، مخطوطہ
۵۸ـ التمییز بین الفلسۃ و الشریعۃ، مخطوط
۵۹ـ رسالۃ فی فن الالواح، مخطوطہ
۶۰ـ رسالۃ فی علم المثال، مخطوطہ
۶۱ـ رسالۃ فی رفع السبابۃ عند التشھد، مخطوطہ
۶۲ـ ماغاسطن فی الریاضیۃ
۶۳ـ منطق الطیر
۶۴ـ کمال التقویم
۶۵ـ تسھیل الصعودۃ
الانموذج
۶۶ـ ملخص الاتقان فی علوم القرآن
۶۷ـ اعجاز التنزیل فی البلاغۃ
۶۸ـ دستور فی العروض و البحور، عربی اور فارسی
۶۹ـ ألماس
۷۰ـ میزان فی عروض العرب و قوافیہ
۷۱ـ تخمین التقویم فی النجوم
۷۲ـ رسالۃ الخضاب
۷۳ـ الوافی فی القوافی
۷۴ـ التلخیص للمتوسطات فی الھندسۃ
۷۵ـ تفسیر سورۃ الکوثر
۷۶ـ رسالۃ أفعلۃ
۷۷ـ حاشیۃ مدارک
۷۸ـ حاشیۃ صدرا
۷۹ـ حاشیۃ شرح جامی
۸۰ـ غرائب الاتقیاء
۸۱ـ تسخیر أکبر
۸۳ـ یاقوت التأویل فی أصول التفسیر
۸۴ـ الیواقیت فی معرفۃ المواقیت (علامہ عبدالحی نے اس کتاب کا نام ’’الیواقیت فی علم المواقیت‘‘ لکھا ہے جبکہ آپ خود لکھتے ہیں: ’’و ألفنا فیھا رسالۃ سمیناھا الیواقیت فی معرفۃ المواقیت‘‘)- علم توقیت
جامع العلم الناموسیۃ و العقلیۃ
۸۶ـ سلسلۃ الذھب
۸۷ـ کتاب الدوائر
۸۸ـ اختصار تذکرۃ طوسی
۸۹ـ انوار جمالیہ(ملفوظات و آداب حافظ جمال اللہ ملتانی)
۹۰ـ گلزار جمالیہ (حیات جمال اللہ ملتانی)
۹۱ـ مخزن سلیمانی
انہاں دی کتاب نبراس پوری اسلامی دنیا وچ پڑھائی ویندی ہے،
شیعان اسماعیلیہ
اسماعیلی اہل تشیع دا ہک فرقہ ہے جس وچ حضرت جعفر صادق (پیدائش 702ء) دی امامت تک اثنا عشریہ نال اتفاق پایا ویندے تے یوں ۔ 765ء میں حضرت جعفر صادق دی وفات دے بعد انہاں دے وݙے فرزند اسماعیل بن جعفر (721ء تا 755ء) کوں سلسلۂ امامت وچ مسلسل کرݨ والے جعفریاں کوں اسماعیلی جبکہ موسی بن جعفر (745ء تا 799ء) دی امامت تسلیم کرݨ والیاں کوں اثنا عشریہ آکھا ویندے ۔ اسماعیلی تفرقے والے حضرت علی، حضرت حسن، حضرت حسین، زین العابدین، محمد باقر تے جعفر صادق علیہم السلام کوں اہل تشیع دی طرح اپݨے ائمہ منیندن  تے انہاں دے بعد ستویں امام اسماعیل بن جعفر صادق تے انہاں دے بعد محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق (746ء تا 809ء) کوں اپݨے اٹھویں امام دا درجہ ݙیندے ہن۔
thumb|اسماعیلی مستعلی داؤدی فرقے دے موجودہ داعی المطلق، مفضل سیف الدین
آغاز
thumb|علوی بوہری اسماعیلی جماعت دے داعی المطلق
thumb|اسماعیلی نزاری فرقے دی عبادت گاہ جینکوں جماعت خانہ آکھدن
thumb|علوی بوہری جماعت دی ہک مسجد
فلسفہ تے مذہب
اسلام دے جیہڑے فرقیاں نے مذہب کوں فلسفہ نال ملاوݨ دی کوشش کیتی انہاں وچ معتزلہ تے اسماعیلی سرفہرست ہن۔ لیکن اسماعیلیاں دا عقیدہ ݙوجھے شیعی فرقیاں دی طرح اے ہئی کہ شریعت دے تمام روحانی علوم دا منبع تے سرچشمہ حضرت علیؓ دی ذات ہے تے آپ دے بعد انہاں علوم دی وراثت آپ دی اولاد کوں ملی تے سینہ بہ سینہ منتقل تھیندے ہوئے امام جعفر صادق تک پہنچی۔ اسماعیلیاں دی روایت دے مطابق جعفر صادق نے اس دی اشاعت و تبلغ وچ بڑا اہتمام کیتا۔
thumb|پرنس کریم آغا خان ٤٩ ویں اسماعیلی نزاری امام
عقائد
اسماعیلی ست دے عدد کوں کامل ہووݨ دی وجہ نال اینکوں ہک پر اسرار عدد سمجھدے ہن تے انہاں دے عقائد وچ ایں عدد کو ں بڑی اہمیت حاصل ہے۔ اے آکھدن کہ عالم دے مختلف نظاماں وچ ست کوں بڑا دخل ہے۔ چنانچہ آسمان، زمینیں، کواکب، سیارے، دریا، جہنم دے طبقات، قران دے قراءتاں، سورہ فاتحہ دے آیتاں، انسانی چہرے دے منافذ، گردن دے مہرے، ہفتہ دے ݙینہہ، بیت اللہ دے طواف وغیرہ اے سب ست ہن۔ اسے طرح انبیاے مرسلین جنہاں کوں اسماعیلی نطقا آکھدے ہن تے انہاں دے ادوار ست ہن۔ ہر ناطق دا ہک قائم مقام ہوندا ہے جیہڑا صامت سݙویندا ہے۔ اے علم باطن دا وارث ہوندے ۔ اس دے ݙوجھے ناں وصی، اساس تے سوس وی ہن۔ نبی مرسل کوں ناطق اس واسطے آکھدے ہن کہ او آیت کریمہ "ہذا کتابنا ینطق علیکم بالحق" دے بموجب حق ڳالھ آکھدا ہے تے خدا دی طرفوں  نویں کتاب و شریعت آندا ہے۔ وصی کوں صامت اس واسطے سݙیندن  کہ او تاویل بیان کریندا ہے تے ظاہر دے بارے وچ خاموشی اختیار کریندا ہے یعنی ظاہر بیان نی کریندا۔
thumb| آغا خان دوم، ٤٧ویں اسماعیلی نزاری امام
اسماعیلی فرقے
thumb|اسماعیلی نزاری امام آغاخان سوم دا مقبرہ، اسوان، مصر اسماعیلی دعوت دی ابتد کو بارہ صدیاں توں زیادہ گزر چکیاں ہن۔ اس طویل مدت وچ کئی مذہبی تے سیاسی بتدیلیاں تھیاں۔ جس دی وجہ نال اس وچ مختلف فرقہ پیدا تھئے، اس واسطے اصل عقیدے وچ تبدیلیاں تھی چکیاں ہن۔ ہر فرقہ نے علحیدہ اعتقاد اختیار کیتا۔ اس وقت جیہڑے اسماعیلی ہن انہاں وچوں بعض امام کوں خدا منیندن جیویں کہ دروز۔بعض صرف باطن ہی دے قائل ہن  جیویں کہ نزاری جیہڑے عام طور تے خوجے سݙیندے ہن  تے بعض باطن نال  ظاہر دے وی پابند ہن  جیویں مستعلی، داؤدی بوہرے، طیبی، علوی تے سلیمانی بوہرے وغیرہ.
ایران دے قلعہ الموت وچ انہاں دی بے مثال حکومت رہی ہے حسن بن صباح نے قائم کیتی ہئی. اے حکومت انہاں کولوں مصر وچ انہاں دی مشہور زمانہ فاطمی دور حکومت دے چھکیج ونجݨ دے بعد شروع تھیندی ہے جس وچ حسن صباح مرکزی کردار ادا کریندا ہے۔ موجودہ دور میں اسماعیلی پوری دنیا وچ آباد ہن تے بین الاقوامی سطح تے اسلام دی نمائندگی کریندن۔ اے بہت ہی پر امن لوگ ہن تے کسے ݙوجھے دے عقیدے کوں نہیں چھڑیندے۔ پوری دنیا وچ انہاں دی تعداد وچ روز بروز اضافہ ݙیکھݨ کوں ملا ہے۔ اس وقت اسماعیلی مسلمان ہندوستان، پاکستان، یمن، لبنان، شام تے ایران وچ آباد ہن تے بہت ہی قدر دی نگاہ نال ݙٹھے ویندن.
وصالِ نبوی صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم
آپﷺ کوں منگل دے روز لباس مبارک سمیت غسل ݙتا ڳیا۔ رسول اللہ ﷺ کوں غسل ݙیوݨ والے افراد وچ سیدنا عباس، حضرت اسامہ، اوس بن خولیٰ، حضرت عباس دے ݙو پتر قثم تے فضل تے رسول اللہﷺ دے آزاد کردہ غلام شقران شامل ہن۔ حضرت عباس تے انہاں دے ݙوہیں صاحب زادے رسول اللہﷺ دی کروٹ بدلدے ہن، حضرت اسامہ تے شقران پاݨی وہیندے ہن۔ حضرت علی غسل ݙیندے ہن تے حضرت اوس نے آپﷺ کوں اپݨے سینے تے ٹیک رکھا ہئی۔ رسول اللہ ﷺ کوں پاݨی تے ٻیری دے پتراں نال ترئے وار غسل ݙتا ڳیا۔ پاݨی عرس نامی قباء وچ واقع حضرت سعد بن خثیمہ دے کھوہ دا ہئی۔ آپﷺ اپݨی حیات مبارکہ وچ وی پیوݨ کیتے ایں کھوہ دا پاݨی استعمال فرمیندے ہن۔ ول آپ ﷺ کوں ترئے سفید سوتی یمنی چادراں وچ کفنایا ڳیا۔ انہاں وچ چولا تے پڳڑی نہ ہئی، بس آپ ﷺ کوں صرف چادراں وچ ولہیٹا ڳیا۔ حضرت ابوطلحہ نے آپ ﷺ دی قبر مبارک اونہی جگہ بݨائی جتھاں آپ ﷺ نے انتقال فرمایا ۔ قبر لحد والی بݨائی ول آپ دی کھٹ مبارک قبر دے کنارے رکھ ݙتی ڳئی تے ݙاہ ݙاہ صحابہ اندر داخل تھیندے ویندے تے فرداً فرداً نماز ادا کریندے، کوئی امام نہ ہئی۔ سب توں پہلے آپ ﷺ دے خانوادے نے نماز پڑھی، ول مہاجرین نے، ول انصار نے تے ول ٻالاں نے، ول عورتاں نے یا پہلے عورتاں نے ول ٻالاں نے۔ نماز جنازہ پڑھݨ وچ منگل دا پورا ہی ݙینہہ تے منگل دی بیشتر رات گزر ڳئی جس دے بعد رات دے اواخر وچ رسول اقدس ﷺ دے جسمِ اطہر کوں سپرد خاک کر ݙتا ڳیا۔ جنازے وچ شریک افراد دی تعداد دے بارے وچ چند مورخین دا اختلاف ہے۔
غزوۂِ احزاب
شوال۔ ذی القعدہ 5ھ (مارچ 627ء) وچ مشرکینِ مکہ نے مسلماناں نال جنگ دی ٹھاݨی۔ ابوسفیان نے قریش تے دیگر قبائل حتیٰ کہ یہودیاں نال وی لوگاں کوں جنگ تے راضی کیتا تے ایں سلسلے وچ کئی معاہدے کیتے تے ہک بہت وݙی فوج کٹھی کر گھدی مگر مسلماناں نے حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ دے مشورے نال مدینہ دے ارد گرد ہک خندق کھٹ گھدی۔ مشرکینِ مکہ انہاں دا کچھ نہ وڳاڑ سڳے۔ خندق کھٹݨ دی عرب وچ اے پہلی مثال ہئی کیونکہ اصل وچ اے ایرانیاں دا طریقہ ہئی۔ ہک مہینے دے محاصرے تے اپݨے بے شمار افراد دے قتل دے بعد مشرکین مایوس تھی کے واپس چلے ڳئے۔ اینکوں غزوہ خندق یا جنگِ احزاب آکھا ویندے۔ احزاب دا ناں ایں واسطے ݙتا ویندے کہ اصل وچ اے کئی قبائل دا مجموعہ ہئی۔ جیویں اڄکل امریکا، برطانیہ وغیرہ دے اتحادی افواج سݙیندن۔ ایں جنگ دا ذکر قرآن وچ سورۃ الاحزاب وچ ہے۔
جنگ دے واقعات
جنگ احد دے بعد قریش، یہودی تے عرب کے دیگر بت پرست قبائل دے درمیان طے پایا کہ مل جل کے اسلام کوں ختم کیتا ونڄے۔ ایں سلسلے وچ پہلا معاہدہ قریش دے سردار ابوسفیان تے مدینہ توں کڈھیجݨ والے یہودی قبیلے بنی نضیر دے درمیان تھیا۔ اوندے بعد بنی نضیر دے نمائندے نجد روانہ تھئے تے اتھوں دے مشرک قبائل 'غطفان' تے 'بنی سلیم' کوں ہک سال تک خیبر دا محصول ݙے کے مسلماناں دے خلاف جنگ تے آمادہ کیتا۔ اسلام دے خلاف ایں اتحاد کوں قرآن نے احزاب دا ناں ݙتے۔ انہاں وچ ابوسفیان دی قیادت وچ 4000 پیدل فوجی، 300 گھڑ سوار تے 1500 دے قریب شتر سوار (اٹھاں تے سوار) شامل ہن۔ ݙوجھی وݙی طاقت قبیلہ غطفان دی ہئی جیندے 1000 سوار انینہ دی قیادت وچ ہن۔ ایندے علاوہ بنی مرہ دے 400، بنی شجاع دے 700 تے کجھ دیگر قبائل دے افراد شامل ہن۔ مجموعی طور تے تعداد ݙاہ ہزار توں تجاوز کر ڳئی جیہڑی اوں زمانے وچ اوں علاقے دے لحاظ نال ہک انتہائی وݙی فوجی طاقت ہئی۔ اے فوج تیار تھی کے ابوسفیان دی قیادت وچ فروری یا مارچ 627ء وچ مسلماناں نال جنگ کرݨ کیتے مدینہ روانہ تھی ڳئی۔
حضرت محمد ﷺ کو ایں سازش دا علم تھیا تاں آپ ﷺ نے اصحاب نال مشورہ فرمایا۔ حضرت سلمان فارسی نے ہک دفاعی خندق کھٹݨ دا مشورہ ݙتا جیہڑی عرباں کیتے ہک نویں ڳالھ ہئی۔ حضور ﷺ کوں اے مشورہ پسند آیا چنانچہ خندق دی کھاٹی شروع تھی ڳئی۔ مدینہ دے اردگرد پہاڑ ہن تے گھر ہک ݙوجھے نال متصل ہن جیہڑے ہک قدرتی دفاعی فصیل دا کم کریندے ہن۔ ہک جگہ کوہِ عبیدہ تے کوہ راتج دے درمیان وچوں حملہ تھی سڳدا ہئی ایں واسطے اتھاں خندق کھٹݨ دا فیصلہ کیتا ڳیا۔ اوندی کھاٹی وچ حضور ﷺ سمیت سب لوگ شریک تھئے۔ اوں دوران سلمان فارسی نہایت جوش و خروش نال کم کریندے رہیے تے ایں وجہ توں انصار آکھݨ لڳے کہ سلمان ساݙے وچوں ہن تے مہاجرین آکھݨ لڳے کہ سلمان ساݙے توں ہن۔ ایندے تے حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'سلمان میݙے اہلِ بیت اچوں ہن'۔ کھاٹی دے دوران حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ دے سامنے ہک وݙا سفید پتھر آ ڳیا جیہڑا انہاں توں تے ݙوجھے ساتھیاں توں نہ ترٹا۔ آخر حضرت محمد ﷺ خود تشریف گھن آئے تے کہاڑی دی ضرب لائی۔ ہک بجلی جیہی چمکی تے پتھر دا ایک ٹکڑا ترٹ کے الڳ تھی ڳیا۔ حضور ﷺ نے تکبیر بلند فرمائی۔ ݙوجھی تء تریجھی ضرب تے وی ایویں ہی تھیا۔ حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ نے سوال کیتا کہ ہر دفعہ بجلی چمکݨ دے بعد آپ ﷺ تکبیر کیوں بلند فرمیندن۔ حضور ﷺ نے جواب ݙتا کہ جݙݨ پہلی دفعہ بجلی چمکی تاں میں یمن تے صنعاء دے محلاں کوں کھلدے ݙٹھا۔ ݙوجھی مرتبہ بجلی چمکݨ تے میں شام و مغرب دے کاخہائے سرخ کوں فتح تھیندے ݙٹھا تے جݙݨ تریجھی وار بجلی چمکی تاں میں م ݙٹھا کہ کاخہائے کسریٰ میݙی امت دے ہتھوں مسخر تھی تھیسن'۔ ۔ ویہہ ݙینہہ وچ خندق مکمل تھی ڳئی۔ جیہڑی تقریباً پنج کلومیٹر لمبی ہئی، پنج ہتھ (تقریباً سوا ݙو توں ڈھائی میٹر) گہری ہئی تے اتنی چوڑی ہئی کہ ہک گھڑ سوار جست لا کے وی پار نہ کر سڳدا ہئی۔ مسلماناں دی تعداد 3000 دے قریب ہئی جیہڑے پندرہ سال توں زیادہ عمر دے ہن او جنگ وچ حصہ گھن سڳدے ہن۔
خندق کھٹݨ دے ترئے روز بعد دشمن دی فوج مدینہ پہنچ ڳئی تے خندق ݙیکھ کے مجبوراً رک ڳئی۔ انہاں دی عظیم فوج اوں خندق دی وجہتوں ناکارہ تھی کے رہ ڳئی۔ کئی ݙینہہ تک انہاں دے سپاہی خندق کوں پار کرݨ دی کوشش کریندے رہیے۔ کجھ ݙینہہ دے بعد عمرو ابن عبد ود دی قیادت وچ پنج سواراں(عمرو بن عبد ود، عکرمہ بن ابو جہل، ضرار بن الخطاب، نوفل بن عبد اللہ تے ابن ابی وھب) نے خندق کوں ہک کم چوڑی جگہ توں پار کر گھدا۔ عمرو بن عبد ود عرب دا مشہور سورما ہئی تے اوندی دہشت توں لوگ کنبدے ہن۔ اوں نے سپاہ اسلام کوں للکار کے جنت دا مذاق بݨیندے ہوئے آکھا کہ 'اے جنت دے دعویدارو کتھاں ہیوے؟ کیا کوئی ہے جینکوں میں جنت کوں روانہ کر ݙیواں یا او میکوں دوزخ وچ بھیڄ ݙیوے' تے اپݨی ڳالھ دی تکرار کریندا رہیا۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'کوئی ہے جیہڑا ایندے شر کوں ساݙے سروں دور کرے؟'۔ حضرت علی رضی اللہ عنہ نے آمادگی ظاہر فرمائی۔ اوں وقت حضور ﷺ نے انہاں کوں اجازت نہ ݙتی تے ݙوجھی تے ول تریجھی دفعہ پچھا۔ تریہاں دفعہ حضرت علی رضی اللہ عنہ ہی تیار تھئے۔ حضور ﷺ نے انہاں کوں اپݨا عمامہ تے تلوار عطا فرمائی تے فرمایا کہ ' کل ایمان کل کفر دے مقابلے تے ویندا پیا ہے'۔ ہک سخت جنگ جیندے دوران گرد و غبار چھا ڳیا، نعرہ تکبیر دی آواز آئی۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'خدا دی قسم علی نے اونکوں قتل کر ݙتے'۔ عمرو بن عبد ود دے قتل دی دہشت اتنی ہئی کہ اوندے باقی ساتھی فوراً فرار تھیوݨ لڳے۔ نوفل بن عبداللہ فرار تھیندے وقت خندق وچ ڈھے ڳیا جینکوں تلے لیہہ کے حضرت علی رضی اللہ عنہ نے قتل کر ݙتا۔ باقی فرار تھی ڳئے۔ حضور ﷺ نے فرمایا کہ ' روزِ خندق علی دی ضرب تمام جن و انس دی عبادت توں افضل ہے' ۔
نتائج
ایں جنگ وچ مسلماناں دے چھی افراد شہید تھئے۔ مشرکین دے اٹھ توں زیادہ افراد ہلاک تھئے۔ مالی نقصان بہت شدید ہئی۔ اے مسلماناں دی شاندار فتح ہئی جیندے وچ خندق کھٹݨ دی تدبیر بڑی کم آئی۔ مشرکین بہت دیر تک ایں جنگ دے اثرات توں سنبھل نہ سڳے۔ ایں جنگ دے بارے وچ سورۃ احزاب وچ آیات 9 توں 25 نازل تھئے۔ ایں جنگ توں ہک ڳالھ واضح تھی ڳئی کہ یہودیاں تے اعتماد ٹھیک نی۔ یہودی قبیلہ بنی قریظہ دی عہد شکنی نے مسلماناں دے اکھیاں کھول ݙتے۔ چنانچہ اوندے بعد مسلماناں نے بنی قریظہ کوں سبق سکھاوݨ دی ٹھاݨی تے غزوہ خندق دے فوراً بعد خدائی احکام دے تحت انہاں دے ساتھ جنگ کیتی جینکوں غزوہ بنی قریظہ آہدن۔
سرائیکی زبان دا قدیم ادب
سرائیکی زبان دا قدیم ادب محفوظ نی رہ سڳیا، البتہ ہُݨ وی کہیں نہ کہیں حوالے اساکوں سرائیکی زبان دی قدامت دے ثبوت ملدے رہ وین٘دِن۔ اِتّھوں پتہ لڳدے جو سرائیکی زبان اَڄ توں نی بلکہ ہزار ہا سالیں توں نہ صرف ٻول چال بلکہ لِکھ پڑھ دی زبان چلّی اَمدی اے۔ تقریباً ہِک سو سال پہلاں قدیم قلعہ سرواہی دے نیڑے ہِک پُراݨے کُھوہ دی صفائی دے دوران ہِک لوح ملّی ہئی جین٘دے اُتّے اے سرائیکی شعر لکھیے ہوئے ہَن:
سلاں سبند تھیساں پھگیا نام نصیر
کھوہ کھٹایا پُتر گان٘مݨ دے اونڑ نام حمیر
رعیت راضی ایہا جئی جو بڈھا نت جوان
ہک لکھ سلّھاں لڳ چُکیاں تھیاہ کھوہ تمام
ترے سو بوٹی باغ دی رادھی اونڑ جام
واضح تھیوے جو سکندر بادشاہ دا زمانہ ٢٥ قبل مسیح ہا۔ معروف محقّق سئیں صدیق طاہر اپݨی کتاب "وادی ہاکڑہ اور اس کے آثار" وِچ لکھیے جو کتبے وِچ جیڑھے سکندر دا حوالہ ݙِتّا ڳے، اُوہ سکندر اعظم نی بلکہ سندھ دا حکمران جام سکندر ہِے، جِنّھاں دا خاندان ٧٥٠ء تُوں ٩٧٥ء تئیں سندھ دا حُکمران رہ ڳے۔ ڄیکر سئیں صدیق طاہر دی ایں ڳالھ کُوں صحیح مَن گِھنّوں تاں وی ایں ڳالھ تُوں ثابت تِھین٘دے جو سندھ وی در اصل سرائیکی تہذیب دا حِصّہ ہا، تے ایندے حُکمران سرائیکی ہَن۔ این٘دا سبھ تُوں وݙّا ثبوت خُود ایہو کتبہ آپ ہِے۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
شمالی نصف کرہ
شمالی نصف کرہ توں مراد اوہ علاقے ہن جیہڑے خط استوا توں شمال وچ واقع ہن۔ اتھاں جنوبی نصف کرہ دے برعکس اپریل توں ستمبر تک گرمی تے اکتوبر توں مارچ تک سردی پوندی ہے۔ براعظم ایشیا، یورپ ،امریکہ دا بیشتر حصہ تے افریقہ دا کجھ حصہ شمالی نصف کرہ وچ واقع ہن۔
مغل دور اِچ علم الخط اَتے ٻئے لوک فنون
بابر (937ء، 93ھ) بابر آپ وی خطاط ہا اُوندے ہِک نویں طرز خطِ بابری دے ناں نال کڈھی ڄیڑھی بعد اِچ اِیں گالھوں ترک تھی گئی جو او ترکی زبان دا نمائندہ خط ہَا۔ بابر دا سلسلۂ تلمّذ وی میر علی تبریزی نال جُڑدے۔ بعد اِچ ہمایوں وی اِیں فن دی وݙی خدمت کیتی اَتے ایندے ودھارے کیتے وݙا کم کیتا۔ خواجہ عبدالصمد شیریں قلم، محمد حسین کشمیری زریں رقم، مرزا ایراج مرزا داراب، عزیز کوکلتاش، عبدالقادر اخوند، عبدالرحیم عنبریں قلم، حسین بن احمد چشتی، پنڈت جگن ناتھ، بادشاہ جہانگیر، مرزا محمد حسین ابنِ شکراللہ، شہزادہ خسرو اَتے شہزادہ پرویز محمد بن اسحاق، احمد علی ارشد، خواجہ محمد شریف، شاہجہان (1036-1076 ہجری)، عبدالحق، عبدالباقی حداد، محمد عارف یاقوت رقم، اورنگزیب عالمگیر (1019-1118ھ)، سید علی خان حسینی جواہر رقم، سید محمد باقر، مرزا جعفر، محمد فرخ سیر (1124-1131ھ)، ناصر الدین محمد شاہ (1131-1161ھ)، محمد افضل لاہوری قادری، شاہ عالم (1121-1173ھ)، محمد اکبر شاہ ثانی، عالمگیر ثانی، ابوظفر بہادر شاہ(1253-1274ھ)، اے مغل خاندان دے آخری بادشاہ ہَن، اے سارے ناں ڄیڑھے اَساں ترتیب نال لکھن اے خود وی تے نال اِنہاں دے ٻہوں سارے شاگرداں نے وی فنِ خطاطی دی وݙی خدمت کیتی۔ سچی ڳالھ تاں اِے ہِے ڄو مسلماناں دا فنِ شریف اِیہو خطاطی ہِے یعنی سونہݨاں لکھݨ۔ مغل بادشاہاں دا اَساں تذکرہ کِیتے اے سبھے اِیں فن دی سرپرستی کریندے ریہے ایہاںوجہ ہِے ڄو ہزاراں خطاط ایں فن کُوں ودھیندے پھلیندے رہ گئے۔ ہِک گال اِتھاں لکھی ونجوں۔ اَواِے ہِے ڄو۔ ’’لوگ پچھدن خطاطی تے خوش نوسی الگ الگ شئیں ہِن؟‘‘  تاں سئیں فارسی اِچ خوش نویسی ڄیکوں آکھیا ویندے، عربی اِچ اُوکوں خطاطی آکھیا ویندے اَتے اُردو اِچ خوش خطی، کتابت آکھیا ویندے، تے خطاط صاحبان کوں پچھلی صدی اِچ منشی دا لفظ ناں توں پہلے لکھیا ویندا ہَا۔ اَتے کاتب وی لکھیا ویندا ہا۔ اَصل اِچ کمرشل کم توں ہَٹ تے ڄیڑھے کاتب تخلیق آلا کم کریندے ہِن او خطاط سݙیجے۔
بہادر شاہ ظفر دے بعد بدرالدین مرصع اَتے محمد امیر رضوی ڄیڑھے میر پنجہ کش دے ناں نال مشہور تھئے، آغا مرزا دہلوی، مرزا عباداللہ، حافظ سید امیر الدین، سید حامد ابنِ سید محمد امام جامع مسجد دِلی، منشی ممتاز علی، محمد جان، میر جلال الدین، شنکر ناتھ کشمیری، سید محمد ناصر وزیر، سید حیدر حسین خان، میر امام علی، منشی چندربھان دہلوی، میر محمد عطا حسین، حافظ نوراللہ، قاضی نعمت اللہ، حافظ محمد ابراہیم، انہاں دے درمیان سینکڑے ناں ٻئے ہِن۔ پاکستان دے قیام توں پہلے منشی محمد یوسف دہلوی ڄیڑھے محمد دین دے پُتر ہَن خطاطی اِچ اُنہاں دا وݙا نَاں ہِے۔ قیامِ پاکستان دے بعد ڄیڑھے کرنسی نوٹ چھپے اِنہاں اُتے محمد یوسف دہلوی دِیاں لکھائیاں ہَن، اِنہاں دے ہونہار شاگرد عبد المجید دہلوی ہَن ڄیڑھے حکیم محمد سعید بانیٔ ہمدرد دی سرپرستی اِچ ساری عمر ہِیں ادارے اِچ خدمت انجام ݙیندے رَہے۔ اَتے حکومتِ پاکستان نے انہاں کوں سرکاری اعزاز ݙے تے اِنہاں دیاں خدمتاں دا اعتراف کِیتا۔
نائیجر دریا
تصغیر دریائے نائجر مغربی افریقہ دا سب توں وݙا دریا ہے۔ ایہ 2500 میل (4180 کلو میٹر) طویل ہے۔ ایہ گنی، مالی، نائجر، بینن تے نائجیریا نال ہک ہلال دی شکل بݨیندا ہویا گذردے۔ ایہ نیل تے کانگو دے بعد افریقا دا تریجھا سب توں طویل دریا ہے۔ سمندر تک پہنچݨ توں پہلے ایہ دلدلی علاقیاں تے تیمر دے جنگلات نال گھریا ہک وسیع دڈیلٹا بݨیندے۔ ایں علاقے وچ تیل دے وسیع ذخائر ہن۔
کانگو دریا
دریائے کانگو (سابقہ دریائے زائر) مغربی تے وسطی افریقہ دا سب توں وݙا دریا ہے۔ ایندی کل لمبائی 4374 کلومیٹر (2718 میل) ہے ایں طرح ایہ دریائے نیل دے بعد افریقہ دا ݙوجھا سب توں لمبا دریا ہے۔ کانگو تے اینفے معاون دریائے ایمیزون دے بعد دنیا دے ݙوجھے سب توں وݙے برساتی جنگل اچوں گزردن۔
ویگن اِچ سوار تھیونا (انشائیہ)
از: ڈاکٹر خالد اقبال
ویگن اِچ سوار تھیونا اصل اِچ خوار تھیونا ہے............. جاں جو ویگن اِچ سوار تھیون‘ لاچار تھیون یا بے زار تھیون اِی کوئی ہنو کڑی گالہہ کینی۔ ویگن اِچ سفر کرنا بہوں سارے شریف شہریاں کیتے مجبوری ہے۔ ایں کیتے او ویگن اِچ سفر دیاں ساریاں مشکلاں تے پریشانیاں آپنے ہوش تے حواس کوں قائم رکھ کے برداشت کریندن۔ ہک عام ویگن جیہڑی شہر دی سڑکاں تے ٹُر دی پھر دی ہے۔ اے بریکاں لائٹاں توں آزاد‘ ہولے ہولے ٹُرن اِچ لاجواب.......... ہُنالے سیالے تاکیاں شیشیاں کوں آزاد............ اوور لوڈنگ.............. ڈارئیور.............. ٹریفک دے اصولاں توں اَن جان۔ایندی تجربہ کاری دی اِنہاں معنیاں اِچ داد ڈیونی پوندی ہے جو او ویگن دی گرنٹی مُکن تے بہوں سارے پُرزے مکن دے باوجود اینکوں چلیندا ودے۔ تے ایندے خیال موجب حالی سال ہا سال ایندے چلن دے امکان موجود ہِن۔
بہر حال بہوں سارے اُستاد حضرات ختم تھیاں ہوئیاں ویگناں کوں صرف آپنی اُستادی دے زور تے سڑکاں تے چلیندے پِن۔ خدا خیر کرے؟
ویگن دے سفر دی مار کھا دے ہوئے لوک میڈی ایں گالہہ نال اتفاق کریسن جو ویگن اِچ سوار تھیون کہیں عملی مشق کولوں ہر گز گھٹ کینی۔ کمزور تے ناتواں بندیاں کیتے ویگن اِچ سوار تھیون بجائے خود ہک بہوں وڈا مسئلہ ہے۔ تے جیہڑے لوک ویگن اِچ کہیں ناں کہیں طرحاں سوار تھی ونجن تاں پہلے تاں اُنہاں کوں پتہ اِی نی لگدا جو ”توازن کیوں قائم رکھیا ونجے۔ چلدی ہوئی ویگن دے اندر دا ماحول ڈیکھن دا ہوندے۔
کہیں جنے نے جو منہ ولا کے اِڈوں ہتھ ڈے کے کرایہ ڈیون کیتے کھیسے اِچ ہتھ پاتا تاں پتہ چلیا جو جیب دی خیرت نیک کینی۔اینویں خرسی کہیں دی اَکھ اِچ تھئی تے اِرک کہیں بے دی اَکھ اِچ ونج لگی۔ اینویں کوئی اَکھ ملیندا پے۔ تے کوئی بندہ بولیا‘ اوبھئی صاحب میڈا پیر پہلے اِی زخمی ہے۔ ڈاکٹر کول ”ہنٹریں پٹی کروا کے آندا پیاں۔ کتھائیں وَل نہ ونجنا پووے“۔ مہربانی کر کے آپنا پیر ہٹاؤ وغیرہ وغیرہ........... ہُن ذرا ویگن توں لاہندے ہوئے پریشان حال مسافراں دی حالت اِی ڈیکھو تے کوئی پگ سنبھلیندا اودے۔ کہیں دا گِروان پھٹیا پے۔ تے کوئی بقایا منگدا پے تے کنڈیکٹر غائب ہے۔ کوئی اِنتے اُنتے کہیں کوں گُلیندا پے۔ تاں کہیں کوں آپنی خبر کینی۔ جتھا ں جیہڑی سڑک تے یا سڑک دے جیڑھے موڑ تے ویگن نظر آ ونجے ہو کوں ویگن اسٹینڈ سمجھ گِدا ویندے۔
ہِیں کیتے ایہوں جئیں ویگن اسٹینڈ تے دو ڈو ویگناں اگوں پچھوں بلکہ برابر سٹارٹ نظر آندیاں ہِن۔ مسافراں کوں کُجھ پتہ اِی نی چلدا جو کیڑھی ویگن پہلے ویسی۔ سواری کوں ڈیدھے اِی کنڈیکٹر بھج پوندن جیویں بلی چوہے دے پچھوں بھجدی ہے تے ایں طرحاں اکثر ایں تھیندے جو سواری ہک کنڈیکٹر دے نال ہے۔ تے اوندا سَمان کہیں بے کنڈیکٹر کول ہے۔ میں اکثر ڈٹھے جو ویگناِچ سوار ٹھیون آلے اکثر حضرات آپنی سماجی حیثیت بھل بھلا کے آپنی عینک تے ٹوپی لہا کے ایویں بھجدن جیویں ہک ویگن دے بعد شیت ڈوجھی ویگن نے ناں آونا ہووے۔ پہلے تاں ہر بندہ اَکھیں اِچ فرنٹ سیٹ تے باہون دی سِک گدی وَدا ہوندے۔ تے جیکر ایویں نہ تھی سگے تاں وَل ایہے حضرات پائدان تے لِٹک ونجن توں وی گریز نی کریندے۔ ایں آپا دھاپی دا اے عمل لڑائی جھیڑے تے ونج کے مُکدے۔ ایہو جئیں صورتِ حال اِچ بہوں سارے کمزور تے خستہ جان جھگڑدے گھٹ تے مار ڈھیر کھا کھڑ دِن۔
سڑکاں تے کہیں تیز رفتار یا سست رفتار ویگن کوں ڈیکھ تے کلمہء خیر پڑھن کوں دِل کریندے۔ تے کڈاہیں کڈاہیں ہک عجیب جیاں ڈر لگن پے ویندے کیون جو ہُن ویگن اِچ سفر کرنا ایڈا سوکھا کینی۔ جیہڑے لوک ویگن اِچ روزانہ سفر کرن دے عادی تھی چُکن یا ول ویگن اچ سفر کرنا اُنہاں دی مجبوری ہے۔ تاں یقیناً او سفر اَتے ویگن دے آداب دی ضرور جانڑ دے ہوسن۔ مثال دے طور تے ویگن اِچ آپنی پسند دی سیٹ حاصل کرنا تے وَل سیٹ‘ آپنی جیب تے خود آپنے آپ دی حفاظت کرنا................ سفر اِچ ڈوجھے مسافراں نال حال حویلا تے کھاون پیون دے معاملے اچ محتاط راہونا کنڈیکٹر کولوں بقایا گھنناں۔ اے گالہہ اوں ویلے تک ذہن اِچ رکھنا جتھاں جو تُساں لاہونے‘ ہک وڈی گالہہ ہے۔ مطلب اے جو ویگن اِچ سفر کرنا ہُن ہر کہیں دے وَس دی گالہہ کینی...........؟۔
(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال) MubasherKaleem (talk) 09:28, 10 June 2019 (UTC)
ویہاں دا حساب
اوں زمانے دی گال ہے جڈاں لوگ ان پڑھ مگر سادہ تیں مخلص ہوندے ہن... دیہاتیں دے لوگیں دے حساب کتاب ویہاں (20) دے بنیاد نال تهیندا ہئ ... مثال دے طور تیں اگر ساڈے واسطے ہک چیز سو روپے دی ہے تیں انهاں دے مطابق او چیز پنج ویہاں دی ہئ ... اچها سئیں ..ہک بزرگ اپنی گاں ویچنڑی ہئ..ہن او بزرگ چٹے ان پڑه..وپاری آکهیا میں ایں گاں دے ہک سو ویہه دیندا..اناں آکهیا نا بابا نا..میں تاں پورے پنج ویہاں گهنسا...(طلحہ خان)
سرائیکی ماء بولی توں اُولے گھولے تھیونڑ والا نینگر وسیم صدیقی
جڈاں سرائیکی دی تریخ لکھی ویسے تاں ایندے وچ سب توں ڈھیر بھانگا سرائیکی شاعراں دا ہوسے بلاشک سرائیکی شاعراں ماء بولی دی جتنی خذمت کیتی اے اوندی قوماں دی تریخ وچ مثال ملن مشکل اے جیکر اساں ڈھیر پچھوں تے نہ ونجوں صرف ہک ہزار سال پہلے سرئیکی زبان وچ لکھے گئے ؛ نور نامے ؛ کوں چا تے ڈیکھوں تاں نور نامہ اج وی او کتاب اے جو قرآن مجید دی تلاوت دے بعد ایندا پڑھن ہر گھر وچ ضروری سمجھیا ویندے اے تاں ہزار سال پہلے دی گالھ ھئی جیکر ہک صدی پہلے دی گالھ کروں تاں خواجہ فرید سئیں تے انہاں دی شاعری دا کون سونہاں کائنی ۔ اے خواجہ سئیں دی شاعری دا فیض تے برکت ای ھے جو اج اساں فرید سئیں دے روضے دی چھاں تلے رہ تے شاعری دیاں لکیراں لیکن آلے وسیم صدیقی دی گالھ کریندے بیٹھوں - وسیم صدیقی دیاں ڈو کتاباں ( مونجھ دے پھٹ ) اتے ( وسیب دے مان ) شائع تھی چکن تریجھی کتاب ( توں پار نہ ونج ) زیر ترتیب ھے وسیم صدیقی اپنی دھرتی اپنی مٹی تے اپنی ماء بولی نال پیار کرن آلا نینگر اے سرائیکی دی خذمت کوں عبادت سمجھدے ۔ سرائیکی توں اُولے کھولے تھیون کوں اپنی حیاتی دا حاصل جانڑدے میں سمجھداں جو ایجھے سرائیکی نینگر دے دم قدم نال ہک ڈینھ سرائیکی دیس دے لوک اپنی منزل حاصل کر گھنسن (انشاء اللہ ) ظہور احمد دھریجہ ملتان
قازقستان وِچ زنانیاں
thumb|[[قازقستان وِچ زنانیاں اُتُّھوں دے روائتی تقریباتی پہناوے وِچ۔ ]] قازقستان وِچ زنانیاں (انگریزی: Women in Kazakhstan) (اردو: قازقستان میں خواتین) اُوہ زنانیاں ہِن جیڑھیاں قازقستان وِچ رہندیاں ہِن۔ معاشرے وِچ اِنّھاں دا مقام مقامی روائتاں اَتے رِیتاں رواجاں، سوویت حکومت دے ݙہاکیاں، تِکھائی رفتار سماجی اَتے معاشی بَدلاؤ اَتے اَزادی دے بعد عدم استحکام، اَتے نویں اُبھردی ہوئی مغربی اقدار دے نال نال اَݨ ڳِݨت عوامل توں متاثر ہِے۔
تاریخ
قازقستان نے ٧٠ ورھیاں توں وَدھ عرصے تئیں سوویت ڳَٹھ دا حِصّہ رہوݨ دے بعد ١٩٩١ء وِچ اپݨی اَزادی حاصل کِیتی۔ اَزادی دے بعد، قازقستان دی معیشت، تبدیلی دی مُد وِچ رہی ہِے، خاص طور تے ١٩٩٠ دے ݙہاکے وِچ، ہِک تکڑے زوال اَتے عدم استحکام دا سامھݨاں کرݨاں پِیا۔ ١٩٩٥ء تئیں حقیقی جی ڈی پی اِین٘دی ١٩٩٠ء دی سطح دے ٦١.٤ فیصد تئیں ڈھے ڳئی، جین٘دے نتیجے وِچ برین ڈرین وی تِھی ڳیا۔
ویسوویس
تعارف
ﻭﯾﺴﻮﻭﯾﺲ آتش فشاں پہاڑ (Vesuvius) ایہ براعظم یورپ دا ہکو ہک فعال آتش فشاں ھے۔ ایندے وچو ٻہوں وڋا لاوا ابھردا ھے۔ ایہ اٹلی دے پچادھی ساحل تے واقع ھے۔ایہ آتش فشاں 79 AD کنے مشہور تھیا ھے، ایہہ رومی شہر پومپیئ تیں ہرکولینئم کوں تباہ کر ڊتا ھئ۔ ایہہ آتش فشاں دا آخری دھماکہ 1944 اچ تھیا ھئ۔ لیکن ایہ ہوݨ وی ایندے آسو پاسو آلے شہراں، خصوصی طور تیں مصروف تیں وڋے شہر نیپلس کوں تباہ تھیوݨ دا کافی وڋا ڋر ھے۔
قازقستان وِچ زنانیاں
تولیدی صحت اَتے ٻال ڄماوݨ
قازقستان وِچ زچڳی وِچ موتاں دی شرح ١٢ موتاں / ١ لَکھ جِین٘دیاں پیدائشاں (٢٠١٥ء دا تخمینہ) ہِے۔
زنانیاں دے حقوق
حکومت نے اقوامِ متحدہ کوں قازقستان وِچ صنفی برابریاں کِیتے اپݨے منصوبے ٢٠٠٦ توں ٢٠١٦ء دی حکمتِ عملی دی اطلاع ݙِتّی۔ ٢٠٠٩ء وِچ قازقستان نے گھروڳی مار کُٹ دی روک تھام توں متعلق قنُون دی سُن٘ڄاݨ کرائی۔ اِیہ قنُون زنانیاں دے خلاف ہر وَنکی دی مار کُٹ کوں روکݨ کِیتے جامع اقدامات فراہم کرین٘دا ہِے۔
زنانیاں دے عالمی ݙیہاڑے تے مُلخ وِچ عام ناغہ قرار ݙِتّا ڳیا ہِے۔
سیاست وِچ زنانیاں
زنانیاں تِکھائی نال ودھائے سیاسی اَتے سرکاری عہدیاں اُتے فائز تِھین٘دیاں پئیاں ہِن ۔ دسمبر ٢٠٠٩ء وِچ قازقستان نے "مرداں اَتے زنانیاں کِیتے برابر حقوق اَتے برابر موقعیاں دی ریاستی ضمانتاں اُتے" قنُون اپݨایا۔ جیندے وِچ سول سروس تئیں مرداں اَتے زنانیاں دی برابر رسائی دی شرط رکّھی ڳئی ہِے ۔ قازقستان دی ١٥٤ نشستاں آلی پارلیمنٹ وِچ ٢٨ زنانیاں ہِن اَتے زنانیاں پارلیمنٹ دے تلویں ایوان وِچ ٢٥.٢ فیصد نمائندگی کرین٘دیاں ہِن۔ مارچ ٢٠١٧ء تئیں، پارلیمنٹ دے تلویں ایوان وِچ زنانیاں دا حِصّہ ٢٧ فیصد ہئی، جیڑھا ݙاہ ورھیاں پہلاں دے مقابلے وِچ ١٠ فیصد وَدھ ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:قازقستان وِچ زنانیاں ونکی:قازقستانی زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں بلحاظ خطّہ ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
حق سچ دے اَکھراں دا خالِق
اِیہ سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے بارے وِچ "سیئں ڈاکٹر مہر عبدالحق" دِی ہِک یادگار تحریر ہِے جیڑھی سرائیکی لوک ادب دی ہِک پوتھی وِچُّوں گِھدّی ڳئی اے۔ لِکّھت ملاحظہ فرماؤ:
ابنِ کلیم دی رُوح اللہ ربّ العزت نے اُوں ویلے تخلیق کِیتی ڄیڑھے ویللے اللہ خود حق سچ کُوں انساناں دے دِلّاں اِچ احساس ڈِتّا۔ ابنِ کلیم ہک مِٹیا ہویا انسان ہِے۔ اُوندی دھرتی تے دھرتی واسیاں نال جُڑت کُوں صرف مَوت ءِی جُدا کر سڳدی اِے'کوئی پارٹی،جماعت یا انسان نِیں کرسڳدے،او کیوں؟
کیوں ڄو ابنِ کلیم اِیں صدی دا خطاطی دی دُنیا ءِچ سب توں وَݙا تے عظیم آرٹسٹ ہِے بلکہ اردو دی دُنیا دا عظیم تر فنکار تے خطاط! ابن کلیم دے دِل وِچ ہِک بھانبھڑ بھڑکدا پے، او ہِے سچ دَا بھانبَھڑ۔ ڄیندی نکی خَہیں چِڑنگ دا سیک اَڄ دا خود غرض تے مطلبی تے ڈوں چاپا انسان ذرِی پر ویلے ہِک ہُوک اُٹھدِی ہِے۔ پَر او کلّھا کیا کر سڳدے، کرناں تے اَسّاں تُسّاں رَل کے ہِے، یعنی آُݨے عوام تے ملک، تے وسیبیاں دِی حق سچ نال خدمت! اَتے ابنِ کلیم نے آپݨا حق اَدا کر چھوڑے ٻس اِیں سانگے اللہ سئیں ساکُوں ابنِ کلیم جہیں سچّے، کھرے انسان ڈھیر سارے ݙے ڈیوے تاں ول اللہ کنوں ٻیا کیا منگیجے۔ ۔
مزاحمتی اَدب یا مزاحمتی شاعری ہِک مخصوص اصطلاح اِے ڄیندا ہِک مخصوص مفہوم اِے، اَجکل اکثر لوک اِیندے لُ٘غوی تےِ مُرادی معنیاں تُوں ہٹ تے اِیندا استعمال کریندے پَین۔ اِیں وقت ہفت روزہ "کلیم" ملتان دے ادبی ایڈیشن نمبر ٧١ء ءِچ شامِل سئیں ابنِ کلیلم لدی ںظم "اَسَاں قیدی تخت لہور دے نِیں!" میݙے پیشِ نظر اِے۔ ڄیندے وِچ اُنہاں آپݨے نمائندیاں تے طنز کِیتی اے۔ انہاں دی سرائیکی لوک نظم دا عنوان 'ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وات ݙِتےِ' اساں قیدی تخت لہوردے نِیں " نظم دا مرکزی خیال اِے۔ شاعر نے سچ دے اَکھراں وِچ کڄھ کھریاں کھریاں ڳالھیں کِیتن اُنہاں دے ایہہ آکھݨ کہ "ڄڈاں اَپڑیں وِی نہ قدر کرِن۔ کیا سمجھے کوئی اغیار سئیں" ہِک تلخ حقیقت اے،ڄیندے بنیاد تے اُنہاں سیں عاشق بُزدار دے مشہور مصرعے "اَساں قیدی تخت لہوردے ہیں" نال اختلاف کیت۔ اِیندے ثبوت ءِچ اُنہاں ملتان آرٹس کونسل دی عمارت دے منصوبے تے چار کروڑ لڳ وَنڄݨ دا ذِکر کریندے ہوئیں آکھے ڄو اِیندا کُجھ حصّہ فن کاراں دی بہبُود تے وی خرچ تھِیوݨاں چاہیدا ہا۔ کیوں ڄو'ڄے انساناں دی قدر نہ تھئی تے باقی سُنڄیں کوٹ اِی رَہ ویسن۔ تھنبھ ٹٻر، تے جدّی سَتّی، ٹھیٹھ لَوظ نظم دا سنگھار ہِن۔ نظم رواں اِے،شاعر دے خلوصِ دِل دا اظہار اِے،تے اِیہا خوبی سئیں ابنِ کلیم دی اوں شاعری وِچ وی موجود اے ڄیڑھی"ہٻڑاس"دے ناں نال تہاڈے ہتھاں وِچ اے۔ ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
صابر بھیریوں
صابر بھیریوں میانوالی نال تعلق رکھݨ والا سرائیکی شاعر اے.
ستارا (گلوکارہ)
thumb|ستارا (ڳائیکہ) دی ہِک تصویر
thumb| سیتارا 2012ء وِچ شنکر مہادیوون دے نال نغمہ پیش کریندے ہوئے
ایوارڈ
کیرل اسٹیٹ فلم ایوارڈ :
جنوبی ہندوستانی بین الاقوامی مووی ایوارڈ :
ایشیانیٹ فلم ایوارڈ :
ایشی ویوژن ایوارڈ :
میرچی میوزک ایوارڈز جنوبی :
مزایل میوزک ایوارڈ
جنم بھومی فلم ایوارڈ :
منگلام میوزک ایوارڈ:
ریڈ ایف ایم ملیالم میوزک ایوارڈ:
آنند ٹی وی ایوارڈ:
شمالی امریکا ایوارڈز میں فیڈریشن آف کیرل ایسوسی ایشن:
ٻئے ایوارڈ:
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی فلمی اداکار ونکی:ملیالم فلمی ڳائیکاں ونکی:ملیالم فلمی اداکارائیں ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ ونکی:بھارتی اداکارہ ونکی:بھارتی اداکارائیں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:کیرلا دے گائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں
سوڈان دی تریخ
1851ء دے بعد یورپی تے عثمانی سوداگراں نے ہاتھی ݙند دی تلاش وچ بالائی نیل دے دریائی علاقیاں وچ آمد و رفت شروع کیتی، انہاں دی بے لگام مداخلت دے، قبائلی معاشرے دی بغاوت تے غلاماں دی تجارت دے نویں علاقیاں تک توسیع دی صورت وچ ݙو منفی نتائج ہن۔ خیدِو اسماعیل (1863-79)حکمران ہئی۔ برطانوی گورنر جنرل، جنرل گورڈن 1877ء وچ تعینات تھیا۔ 1879ء وچ خیدِو اسماعیل کوں تخت توں لہا ݙتا ڳیا تے جنرل گورڈن نے استعفیٰ ݙے ݙتا۔ محمد احمد مہدی نواں حکمران بݨا۔ سر ہربرٹ کچنر نے جیہڑا اوں وقت مصری فوج دا سربراہ ہئی، سوڈان کوں ول فتح کرݨ دا منصوبہ بݨایا تے ایں منصوبے دی قیادت کیتی اوں نے 1898ء وچ ڈنگولا صوبے تے ول قبضہ کر گھدا۔
دوبارہ فتح کیتے ڳئے علاقیاں دی حیثیت دا تعین ہک کنونشن دے تحت جنوری 1899ء وچ کیتا ڳیا جیندے وچ مصر تے برطانیہ شامل ہن۔ اوندا ڈرافٹ ہک برطانوی ایجنٹ لارڈ کرومر نی برطانوی حکومت دی پالیسی دے عین مطابق تیار کیتا تے اوندا بنیادی مقصد سوڈان توں بین الاقوامی ادارے تے مصری حکومت دے اختیارات دا اخراج ہئی۔ سوڈان کوں باقاعدہ طور تے مصر تے برطانیہ دی مشترکہ حکومت دا ماتحت علاقہ بݨا ݙتا ڳیا۔ 1910ء وچ گورنر جنرل کونسل قائم کیتی ڳئی۔ ݙوجھی جنگ عظیم دے دوران نویں سیاسی پیش رفت تے قوم پرست احساسات دے آغاز دا مشاہدہ کیتا ڳیا۔ اسماعیل الازہری سوڈانی سیاست داناں وچوں سب توں زیادہ مقبول تے مضبوط تھی ڳئے ہن۔ سوڈان حکومت نے اپریل 1952ء وچ ہک خود حکومتی آئین دا اعلان کیتا۔ جنوری 1954ء وچ نویں پارلیمنٹ دا اجلاس تھیا جیندے وچ نیشنل پارٹی دے لیڈر اسماعیل الازہری کوں وزیر اعظم منتخب کر گھدا ڳیا۔ فوج، پولیس تے سول سروس اچوں برطانویاں دی واپسی تے سوڈانی لوگاں دی بھرتی دا عمل تیزی نال شروع تھیا۔ پارلیمنٹ نے مزید اقدامات کرکے الازہری کوں ایں قابل کر ݙتا کہ انہاں نے یکم جنوری 1956ء کوں سوڈان کوں ایک آزاد جمہوریہ بݨاوݨ دا اعلان کر ݙتا۔
تاؤ مت
اے مکمل طور تے چینی مذہب ہے۔ ایندا بانی مشرقی ہان عہد وچ صوبہ چیانگسو دا ہک باشندہ لاؤزی ہئی۔ ایں مذہب دے پیروکار، لاؤزی (604 ق م) کوں اپݨا دیوتا تے اوندی کتاب تاؤ تی چنگ (تاؤ مت دے بنیاداں) کوں اپݨا عقیدہ قرار ݙیندن۔ لاؤزی پہلی صدی عیسوی وچ پیدا تھیا۔ تاؤ دے لفظی معنی رستے دے ہن تے فلسفے دی اصلاح وچ کائنات دے پوشیدہ اصولاں کوں آہدن۔ ایں مذہب وچ اعمال صالح تے گھٹ زور ݙتا ویندے بلکہ تمام مثبت اعمال توں احتراز کرݨ دی تلیقین کیتی ویندی ہے۔ لاوزے دے پیروؤاں نے بعد وچ اونکوں الوہی شخصیت بݨا ݙتا جیہڑا ترئے پاک ہستیاں وچوں ہک ہئی۔ ایں مذہب دے مقدس صحیفے دا ناں تاؤ تی چنگ ہے ایندا مصنف وی لاؤزی ہئی۔
طوفان گیبریل
طوفان گیبریل جیں نے فروری 2023ء وچ نیوزی لینڈ تے نورفولک جزیرے کوں متاثر کیتا۔ 2022-23 آسٹریلوی ریجن سائکلون سیزن دا پنجواں طوفان تے 2022-23 جنوبی بحر الکاہل دے طوفان دے موسم دا پہلا شدید طوفان ہے۔ طوفان گیبریل کوں پہلی وار 6 فروری کوں ریکارڈ کیتا ڳیا ہئی،۔ آسٹریلیائی بیورو آف میٹرولوجی نے ایں طوفان کوں گیبریل دا ناں ݙتا۔
نورفک جزیرہ
جزیرہ نورفک (norfolk island) بحر اوقیانوس وچ ہک چھوٹا جیہا جزیرہ ہے جیہڑا آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ دے درمیان واقع ہے۔
غزوۂِ احزاب دا پسِ منظر
جنگ احد دے بعد قریش، یہودی تے عرب کے دیگر بت پرست قبائل دے درمیان طے پایا کہ مل جل کے اسلام کوں ختم کیتا ونڄے۔ ایں سلسلے وچ پہلا معاہدہ قریش دے سردار ابوسفیان تے مدینہ توں کڈھیجݨ والے یہودی قبیلے بنی نضیر دے درمیان تھیا۔ اوندے بعد بنی نضیر دے نمائندے نجد روانہ تھئے تے اتھوں دے مشرک قبائل 'غطفان' تے 'بنی سلیم' کوں ہک سال تک خیبر دا محصول ݙے کے مسلماناں دے خلاف جنگ تے آمادہ کیتا۔ اسلام دے خلاف ایں اتحاد کوں قرآن نے احزاب دا ناں ݙتے۔ انہاں وچ ابوسفیان دی قیادت وچ 4000 پیدل فوجی، 300 گھڑ سوار تے 1500 دے قریب شتر سوار (اٹھاں تے سوار) شامل ہن۔ ݙوجھی وݙی طاقت قبیلہ غطفان دی ہئی جیندے 1000 سوار انینہ دی قیادت وچ ہن۔ ایندے علاوہ بنی مرہ دے 400، بنی شجاع دے 700 تے کجھ دیگر قبائل دے افراد شامل ہن۔ مجموعی طور تے تعداد ݙاہ ہزار توں تجاوز کر ڳئی جیہڑی اوں زمانے وچ اوں علاقے دے لحاظ نال ہک انتہائی وݙی فوجی طاقت ہئی۔ اے فوج تیار تھی کے ابوسفیان دی قیادت وچ فروری یا مارچ 627ء وچ مسلماناں نال جنگ کرݨ کیتے مدینہ روانہ تھی ڳئی۔
حضرت محمد ﷺ کو ایں سازش دا علم تھیا تاں آپ ﷺ نے اصحاب نال مشورہ فرمایا۔ حضرت سلمان فارسی نے ہک دفاعی خندق کھٹݨ دا مشورہ ݙتا جیہڑی عرباں کیتے ہک نویں ڳالھ ہئی۔ حضور ﷺ کوں اے مشورہ پسند آیا چنانچہ خندق دی کھاٹی شروع تھی ڳئی۔ مدینہ دے اردگرد پہاڑ ہن تے گھر ہک ݙوجھے نال متصل ہن جیہڑے ہک قدرتی دفاعی فصیل دا کم کریندے ہن۔ ہک جگہ کوہِ عبیدہ تے کوہ راتج دے درمیان وچوں حملہ تھی سڳدا ہئی ایں واسطے اتھاں خندق کھٹݨ دا فیصلہ کیتا ڳیا۔ اوندی کھاٹی وچ حضور ﷺ سمیت سب لوگ شریک تھئے۔ اوں دوران سلمان فارسی نہایت جوش و خروش نال کم کریندے رہیے تے ایں وجہ توں انصار آکھݨ لڳے کہ سلمان ساݙے وچوں ہن تے مہاجرین آکھݨ لڳے کہ سلمان ساݙے توں ہن۔ ایندے تے حضور ﷺ نے فرمایا کہ 'سلمان میݙے اہلِ بیت اچوں ہن'۔ کھاٹی دے دوران حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ دے سامنے ہک وݙا سفید پتھر آ ڳیا جیہڑا انہاں توں تے ݙوجھے ساتھیاں توں نہ ترٹا۔ آخر حضرت محمد ﷺ خود تشریف گھن آئے تے کہاڑی دی ضرب لائی۔ ہک بجلی جیہی چمکی تے پتھر دا ایک ٹکڑا ترٹ کے الڳ تھی ڳیا۔ حضور ﷺ نے تکبیر بلند فرمائی۔ ݙوجھی تء تریجھی ضرب تے وی ایویں ہی تھیا۔ حضرت سلمان فارسی رضی اللہ عنہ نے سوال کیتا کہ ہر دفعہ بجلی چمکݨ دے بعد آپ ﷺ تکبیر کیوں بلند فرمیندن۔ حضور ﷺ نے جواب ݙتا کہ جݙݨ پہلی دفعہ بجلی چمکی تاں میں یمن تے صنعاء دے محلاں کوں کھلدے ݙٹھا۔ ݙوجھی مرتبہ بجلی چمکݨ تے میں شام و مغرب دے کاخہائے سرخ کوں فتح تھیندے ݙٹھا تے جݙݨ تریجھی وار بجلی چمکی تاں میں م ݙٹھا کہ کاخہائے کسریٰ میݙی امت دے ہتھوں مسخر تھی تھیسن'۔ ۔ ویہہ ݙینہہ وچ خندق مکمل تھی ڳئی۔ جیہڑی تقریباً پنج کلومیٹر لمبی ہئی، پنج ہتھ (تقریباً سوا ݙو توں ڈھائی میٹر) گہری ہئی تے اتنی چوڑی ہئی کہ ہک گھڑ سوار جست لا کے وی پار نہ کر سڳدا ہئی۔ مسلماناں دی تعداد 3000 دے قریب ہئی جیہڑے پندرہ سال توں زیادہ عمر دے ہن او جنگ وچ حصہ گھن سڳدے ہن۔
پاکستان دے جزیرے
پاکستان دی حدود وچ موجود سمندری جزیریاں دے ناں اے ہن:
جزیرہ
پاݨی یا سمندر دے درمیان خشکی دا ٹکڑا جزیرہ آکھا ویندے۔
صابر بھریوں
صابر بھریوں سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
١٩ دسمبر ١٩٧٧ء کوں میانوالی وچ ڄمے۔
نمونہ کلام
اعتراز اساتے کر ناں جیویں تیں آپ تروڑے سانگے
ساکوں سستا سمجھ کے سٹ گھتاای مِل گے نی جڈنڑ دے ماھنگے
خوش راھویں جیں نل خوش تھینداایں ھَیا ازل توں جیندی تانگ اے
ساڈی قبر تےصابر ھک ڈیہنہ توں سنڑ باھسیں آخری بانگ اے
ݙوہڑہ
توں ٹُراایں ٹُر کے ولیا نی پچھوں میں برباد ھو گئی آں.
ناں پیکے ھاں تے پوندے ھِم ناں ساوراں جوگی رھئی آں.
میڈا چہرہ زرد ڈسیندا ھےڈکھاں نال نہیل آ تھئی آں.
منجی تیڈی صابر خالی ھِے اسے ماروں روندی پئی آں.
تیڈی نیت تے شک نَم کر سکدا،تونڑیں سچ تے نائیں، میں سچ سمجھئے
جذباتی تھی کے آھدا ہائیں ڈوہیں توڑ وسائیں، میں سچ سمجھئے
اتبار اچ صابر مار گھتائی توں کُوڑ تے ہائیں، میں سچ سمجھئے
بوہا جڈنڑ وی جئیں کھڑکایا ہے میں بھجدی تھئی متاں توں ہونویں
ڈٹھا سِر دا بوچھنڑ پیرووانڑی ،تھاں ڈھیندی گئی، متاں توں ہونویں
کئی وار اُباہل توں کملی دی ونگ ونگ تُرٹ پئی، متاں توں ہونویں
آ صابر مینڈھیاں چٹیاں تھئیاں اِسے آس تے رہی، متاں توں ہونویں
(صابر بھریوں)