cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سرائیکی زبان
امریکہ دی سرائیکی کمیونٹی
امریکہ وچ ݙہ لکھ سرائیکی وسدے ہن۔ امریکہ دی مردم شماری وچ سرائیکی زبان شامل ہے۔
ایران وچ سرائیکی زبان
ایران وچ ݙو لکھ سرائیکی وسدے ہن۔
دنیا دے دیگر ملکاں وچ سرائیکی زبان
سرائیکی دنیا دے ہر ملک وچ وسدے ہن۔ ایں سانگے سرائیکی ہک بین القوامی زبان ہے۔
سرائیکی زبان دی اہمیت
سرائیکی زبان وچ ویہہ ھزار کنوں زیادہ اکھاݨ موجود ھن۔سرائیکی ہک مکمل زبان ہے ۔ سرائیکی وچ چالہی ھزار کنوں ودھ محاورے ہن۔
شوکت مغل دی سرائیکی اکھاݨ ترائے جلداں مشتمل ہے ہر جلد وچ پنج ہزار الفاظ ہن ۔۔۔۔سرائیکی محاورے۔۔۔۔سرائیکی اردو مترادفات۔۔۔قدیم اردو لغت تے سرائیکی زبان۔۔۔سرائیکی آوازں دی کہاݨی ۔۔۔۔سرائیکی مصادر۔۔۔سرائیکی نامہ ۔۔۔ملتان دیاں واراں (صددارتی آیوارڈ ) ۔۔۔۔جامع سرائیکی لغت ست جلداں مشتمل سرائیکی مکمل ڈکشنری ھوسے ۔۔۔۔ اگر غور کیتا ونجے تاں سرائیکی تے اردو تے بے تحاشہ کم تھیندا پئے ۔۔۔اردو کوں سرکار دی سرپرستی حاصل ہے لیکن سرائیکی دا کم اپݨی مدد آپدے تحت تھیندا پئے. پاکستان وچ سرائیکی زبان بولݨ والیاں دی مردم شماری پہلی واری 1981ء وچ کیتی گئی۔
سرائیکی قاعدہ
پاکستانی ماہر لسانیات رحمت عزیز چترالی دا سرائیکی زبان قاعدہ
حوالے
ونکی:سرائیکی زبان
جنوبی پنجاب صوبہ
چلو چنگا تھیا جو وسیب کوں سرائیکی دھرتی سرائیکی لوک تے سرائیکی صوبے دے خلاف وڈی گہری سازش دا وقتی علم تھی گیا تے امید ء زرداری صاحبان کوں وی علم تھی گیا ہوسی جو انہاں دا چھوڑا شوشہ "جنوبی پنجاب صوبہ" کوں سرائیکی وسیب دی عوام رد کریندی ءے تے جیکر سرائیکی ووٹ گھنڑیں تے پنجابی اسٹبلشمنٹ کوں ٹکر ڈیوو تے صرف " سرائیکی صوبے دی گالھ کرو۔ چنگا تھیا جنوبی پنجابی صوبہ دفن تھیا تے سرائیکی سوال اپنْی درست سمت ءچ ہنْ پیپلزپارٹی دے گل دا یا گلاواں بنْسی یا وت پُھلاں دا ہار۔
شہزاد عرفان
امام احمد بن حنبلؒ
آپؒ دا ناں احمد ہے جبکہ آپؒ دے صاحبزادے عبد اللہ بن احمد نے نسب نامہ ایویں بیان فرمایا ہے : احمد بن محمد بن حنبل بن ہلال بن اسد بن ادریس بن عبد اللہ بن حیان بن عبد اللہ بن انس بن عوف بن قاسط بن شیبان بن ذہل بن ثعلبہ بن عکابہ بن صعب بن علی بن بکر بن وائل ذہلی شیبانی مروزی بغدادی۔
thumb|
حالات زندگی
امام احمد بن حنبلؒ دی ولادت ماہِ ربیع الاول 164ھ بمطابق ماہِ نومبر 780ء وچ بغداد وچ تھئی۔ آپؒ دے والد تریہہ سال دی عمر وچ ہی انتقال کر گئے ہن۔ والد محترم دی وفات دے بعد امام صاحبؒ دی پرورش تے نگہداشت اُنہاں دی والدہ دے کندھیاں تے آݨ پئی، خود امام احمد بن حنبلؒ دا بیان ہے کہ میں اپݨے پیؤ ݙاݙے وچوں کہیں کوں نی ݙٹھا۔
اپݨے دور دے بڑے عالم تے فقیہ ہن۔ آپؒ امام شافعیؒ دے شاگرد ہن۔ اپݨے زمانے دے مشہور علمائے حدیث وچ آپؒ دا شمار تھیندا ہئی۔ انہاں نے (مسند) دے ناں نال حدیث دی کتاب تالیف کیتی جس وچ تقریباً چالہی ہزار احادیث ہن۔ امام شافعیؒ دی طرح امام احمد بن حنبلؒ دی مالی حالت وی کمزور ہئی۔ لوگ انہاں کوں بے شمار تحائف تے ہدیہ پیش کریندے لیکن آپؒ اپݨے اتے اس وچوں کجھ وی نہ خرچ کریندے تے سب کجھ ونڈ ݙیندے ۔
امام احمد بن حنبؒ ابتدائی مکتب دی تعلیم حاصل کرݨ دے بعد 179ھ وچ علم حدیث دے حصول وچ مشغول تھئے جبکہ اُنہاں دی عمر محض 15 سال ہئی۔ 183ھ وچ کوفہ دا سفر اِختیار کیتا تے اپݨے استاد ہشیم دی وفات تک اتھاں مقیم رہے، اِیندے بعد دیگر شہراں تے ملکاں وچ علم حدیث دے حصول دی خاطر سفر کریندے رہے۔
سندھ ساگر نال ہیمشاں
سندھ ساگر نال ہیمشاں
سعید اختر
سرائیکی شاعری وچ پیلھے کنوں رزمیہ داستان/ایپک دی کوئی روایت نئیں مِلدی۔ "رزمیہ داستان ہک لمبا بیانیہ ھوندے جیڑھا جو کہیں مشہور ہیرو دی مُہمات کوں بیان کریندے جنہیں کوں دول دی تھاپ تے وی ڳایا ویندا ہئی تے اونکوں یاد کرݨ وی سوکھا ہئی"۔ رزمیہ داستان دا معاشرتی ورتارا اے ہے جو اے کہیں وی وسیب کوں سانجھ سٻدھ دی سُرت (جیکوں اساں کمیونل سینس آکھ سڳدے ہئیں) ݙیندی ہے۔ اے کہیں وی وسیب دے ݙُکھ سُکھ، ثقافت تے سِک دی تریخ ہوندی ہے۔ جارج لوکاس دے موجب اے جیوݨ دی اجتماعیت کوں شکل ݙیندی ہے۔
اساں ڄاݨدے ہئیں جو انگریزی ادب وچ ہنری فیلڈنگ اینکوں نثر دا روپ ݙتا اتے پروز ایپک(prose epic) دی ننویں لفاظی سامہݨے آئی۔ فیلڈنگ اینکوں معاشرتی طنز دے طور ورتیا۔ اے انویہویں صدی دی ڳالھ ہے۔ لِیریکل ایپک دی اصطلاح ٻہوں باد اچ ساݙے سامہݨے آئی ہے جیکوں ویلیم ایلیگریزا ودھارا ݙتا۔ اوں ایں اصطلاح کوں والٹ وائٹ مین دی کتاب "لیوز آف گراس" تے پابلونرودا دے مہان شاعری مجموعہ "کینٹو جنرل" دے تنقیدی جائزے اچ پیش کیتا۔ والٹ وائٹ مین تے پابلونرودا اینجھی ایپک اُتیں کم کرݨ چاہندے ہن جیڑھی جو امریکن لٹریچر کوں یورپ دی ادبی روایت کنیں انج کرے تے طبعی طور تے مقامی منظر نامے کنیں جنم گِھنے۔
ایندا ݙوجھا مطلب ہے جو اے کم اُنہیں دی ثقافت کیتے سیاسی بݨیاد وی بݨے۔ وائٹ مین کوں ٻہوں تکھیں ایں ڳالھ دا احساس تھی ڳیا جو روایتی ایپک اوندے ایں کم کیتے مناسب نئیں۔ہک ننویں فارم دی کوشش وچ اوں لیریکل ایپک دی فارم تخلیق کیتی۔ پابلونراودا خود اے ڳالھ مننیدا ہئی جو لیریکل ایپک امریکی دھرتی دی فارم ہے اتے اوں "لیویز آف گراس: دی فارم کوں اپݨی کتاب "کینٹو جنرل" لِکھدیں ہوئیں نمونہ بݨائے۔
جیویں جو پیلھوں ݙسیا ڳئے جو اے لکھاری اپݨی ثقافت کیتے سیاسی بݨیاد وی چاہندے ہئین۔ اے ہک منی منائی ڳالھ ہے جو کہیں وی وسیب دی اجتماعیت دی اُساری کیتے اوندی تریخ دی ڳول پھرول لازم ہوندی ہے یا وت اینجھی مِتھ ہووݨ ضروری ہوندے جیڑھی جو ماضی دا احاطہ کرے تے مستقبل دی نشاندھی کرے۔
والٹر بینجمن تریخ دی ایں ڳول بارے آہدے جو "کوئی وی اے سوال کر سڳدے جو تریخ نگاری ایپک دی فارم کیتے ہک مشترکہ پلیٹ فارم نئیں بݨ سڳدا"۔ ایندا جواب ہیک لیزر ایں ݙیندے جو "لیریک دا انحصار اجتماعیت کنیں عارضی طور تے کُجھ تروڑن اُتیں ہےتاں جو پل/لمحے دی اہمیت دا وادھا تھیوے اَتیں لمحے/پل کوں ہک اِنگینجِنگ شکل ملیئے۔ جان سٹوارٹ مِل دے بقول لیریکل ایپک ہک اینجھی گفتگو ہے جیڑھی کہیں ٻاہر کنیں سُݨی ھووے۔ لیریک دی ایں خاصیت بارے ٹی۔ایس۔ایلیٹ آہدے جو "شاعر دی آواز جیڑھا اپݨے نال آپ اَلویندا پیا ہووے یا کہیں نال وی نہ اَلیندا پیا ہووے" لیریک کوں اکثر ایں وی بیان کیتا ویندے جو ایندا ڳانڈھا گیت نال ہے، ساخت دے اعتبار نال اے اورل/زبانی ہے اتے ایندا ورتارا ٻہوں ذاتی ہوندے۔
ݙیوے ٻال کے اپݨے جِھل مِل جِھل مِل پاݨیاں تے اَکھیں نال تراوݨ آئے ہِن، اُٹھی درشن ݙے (سندھ ساگر نال ہیمشاں)
لیریکل ایپک وچ گیت اتے رزمیہ داستان دے عنصر آپت وچ مِل ویندن اَتے شاعری مختلف گیتیں کوں جوڑ کرائیں ہک رزمیہ داستان دی شکل گِھن گِھندی ہے۔
نورتھرپ فرائی آہدے جو " پیلھے شاعر جیڑھا لیریکل ایپک لکھدے او ایپک دی انسائیکلوپیڈک فارم دی کوشش کریندے جیڑھی جو شاعری دی مختلف ادوار دی تریخ بݨدی ہے، پِچھیں او بݨیاد لو اپݨے وسیب دی مِتھ تخلیق کریندے جیکوں او فنڈامینٹل مِتھ دا ناں ݙیندے جیویں جو اساں پابلونرودا دی کتاب "کنٹو جنرل" وچ ڄاݨدے ہئیں۔ ایں پوری نظم (کتاب) وچ پابلونروادا اپݨے پچھاویں کوں تریخ دے عمل دے طور متعارف کریندے، ہک تریخ دان دے طور یا وت اونکوں ہک ننویں شکل ݙیوݨ والے دے طور۔ کتاب دے ݙوجھے حصے وچ او اپݨے عہد دے واقعات دی ڳالھ کریندے تاں جو اپݨے تجربے وچ آوݨ آلے واقعات دا گواہ بݨے۔
شاعر سندھ ساگر نال ہمیشاں وچ "اپݨے قاری نال کُجھ ڳالھیں ولا" وچ آہدے " اینویں کل دی ڳالھ ہے۔۔۔۔سندھ ساگر کچھی سونے دی پچھی نال میݙی سالھ اڳوں پیا وڳدا ہا۔ راجن شاہ دربار توں رانواں دی وستی تئیں اے ݙاہ لڑیں وچ واہندا ہا۔ ہر لَڑ وت پورا ہک دریا ہا۔۔کتنے دریا ہن جیڑھے اپݨے ٻیٹ ٻیلیاں نال مر سُتن۔ میکوں ایندی زبان کہیں ڈکشنری وچوں نئیں لدھی بلکہ اے سندھ ساگر نال اڄاں جیندی ہے، جیندے نال میں کِھیݙ کے، لوڑھیاں پا کے وݙا تھیاں"
اُٹھی دُل دریا پنج ندیاں نئیں، ست ندیاں نئیں نال اپݨے نو سو دریا کر، کہیں جنم پچھوں ہک جنم دی نئیں ݙو جنم دی نئیں ڈھول اپݨے دی سِک، اپݨے نال دوام دی ہے تیݙے نام دی ہے (سندھ۔ 2، سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔ )
“May this Sarasvati be pleased and listen at this hour of sacrifice, Auspicious Lady, when we with reverence, on our knees, implore her close-knit to wealth, Most Kind to those she loveth” (Hymn x CN SARASVATI-Rig Veda)
تیݙے صِدق پچھوں کِتھاں سِک اپݨی تیݙے نانویں دی انیویں پکڑ کے تارا پاݨی وچوں مُٹھ کھول ݙتی ہر ویلے توں ہر پاسے توں، سب توں ای توں سب توں ای توں ھاں نال اپݨے، ہر حال اڳوں (سندھ۔ 6 سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
توں نال اپݨے دلدار اپݨا، سردار اپݨا اساں تیݙے نال فقیر تیݙے، سوہݨا سندھ سئیں (سندھ۔ 6 سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر)
"سندھ ساگر نال ہمیشاں" اُتیں ڳالھ مُہاڑ رِگ وید دے حوالے بنا ادھوری ہے۔ شاعر رِگ وید دی مِیتھالوجی کوں اپݨی شاعری وچ دریہہ ورتے، ایں کیتے اے مناسب ہوسی جو اَساں رِگ وید دی تھولی ٻہوں پرکھ پرچول کروں۔ سندھ ساگر نال ہمیشاں دی شاعری کوں سمجھݨ کیتے رِگ وید وچ نُشابر اوندی ذہنی وݨت دا مطالعہ لازمی ہے۔ اوندے سمجھے مُتوں شاید اساں اے ناں سمجھ سڳوں۔
اُٹھی دیوتا پیر سنھال اپݨے نیلے تھی ڳئے ہن نیلے تھی ڳئے ہن اُٹھی دیوتا ہتھ سنبھال اپݨے اَکھیں بھال اپݨیاں، پالے پئے ڳئے ہن ٻہوں اندر تئیں چوݨے کھول اپݨے ول نچ ݙکھلا، اُٹھی نال اپݨے (سندھ۔1 سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
رِگ وید دی سرسوتی دے مناجات اتیں اے لیریک جیڑھی سندھ دے نال ہے، ہک وݙا پندھ تھی چُکے۔ سرسوتی دیں مناجات وچ عبادت گُذار تابع ہے، غُلام اے اتیں سرسوتی دے اڳوں دعا کریندے جو او خُش رہوے تے اوندی دعا کوں قربانی ویلہے سُݨے۔ جݙاں جو سندھ ساگر نال ہمیشاں وچ بندہ تابع نئیں بلکہ برابری دی بݨیاد اُتیں دیوتا نال مخاطب ہے۔ دیوتا جیڑھی شے کنوں بےخبر ہے، شاعر کوں اوندا چِنتا ہے۔ اُٹھی دیوتا پیر سنبھال اپݨے نیلے تھی ڳئے ہن
اے رنگ ایپک دا ہے جیندے وچ بندہ اَتے دیوتا برابری دی بݨیاد رکھدن اَتے ایپک وچ ای دیوتا بےبس نظر آسڳدے۔
رِگ وید دی پرکھ پرچول کیتے میݙے خیال وچ فریڈرک میکس میولر دی کتاب فطری مذاہب/فیزیکل ریلیجن توں مُہاندری ٻئی کتاب کوئی نئیں جیرھی ساݙی ایں حوالے نال مدد کرے۔ فریڈرک میکس میولر اُنویہویں صدی وچ آکسفورڈ یونیورسٹی دا کمپیریٹو فلالوجی دا پروفیسر اَتے سنسکرت زبان دا ہک مُہاندرا ماہر ہئی۔ اُوں یورپ وچ ویدک لٹریچر دے مطالعے دی بݨیاد رکھی۔
میکس میولر ایں عمل کوں ڈئیوسٹمنٹ (divestment) دا ناں ݙیندے اتے آہدے جو چھیکڑ وچ ہک سپریم ہستی دا تصور موجود ہئی۔ ماضی دے اینجھے ناں وی ہئین جیڑھے اساں سمجھ نئیں سڳدے پر اصل وچ او سب لاامکان دی چھیکڑی معراج دی نشاندہی کریندن۔
ٻہوں فانی اپݨے ہووݨ دے امکان وچوں ٻہوں لافانی کہیں ہووݨ دے امکان تئیں (سندھ۔5 سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
اڳوں میکس میولر آہدے "قربانیاں بلکل ایویں ہن جیویں جو فطرت دے دیوتا لو ہوندیاں ہن۔ بعد وچ جدی پُشتی روحاں کیتے وی ایہو طریقہ ورتا ویندا ہئی۔ اے اوں ویلہے ہئی جݙاں ہک فطری سوال پیدا تھیا جو ساݙے جَد دا جَدِ امجد کون ہا؟ سارے ہیوؤاں دا پیو کون ہا؟ ایندا جواب وی سوال وانگوں فطری ہئی۔۔۔۔ہکو پیو، ہکو پیدا کرݨ والا، داتا اَتے محبت کرݨ والا جیندی اَساں فطرت دے پردے پچھوں ڳول کیتی۔ سوچ دے ایں ݙوجھے دھارے کوں اَساں اینتھروپولوجیکل ریلجن/بَشری مذہب دے ناں نال سمجھ سڳدے سے"۔
کݙاں ڄائے ہاسے کہیں مندے وچوں، کہیں تُھک وچوں کہیں ݙنگ وچوں، کہیں چھیت وچوں کݙاں ڄائے ہاسے ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ اساں ناں ڳئے نال ملامتاں دے سوہݨا سندھ سئیں تیکوں یاد ہوسی تیݙے پیٹ وچوں، کݙاں ڄائے ہاسے (سندھ۔3 سندھ ساگر نال ہمیشاں)
میکس میولر موجب مذہبی خیالات دا تریجھا دائرہ نفسیاتی مذہب دا ہے جیندی ڳول ہوندی ہے جو انسان دے اندر کیا لُکا پئے؟ انسان چھڑا مخلوق نئیں، ناں اے چھڑا فطرت دا حصہ ہے۔ انسان اپݨی ڄاݨ سُنڄاݨ کریندے اتے عمل کوں وادھا ݙیندے۔ او ذات جیندا انسان کھوج لائے اتے جیڑھی فطری مظاہر یا اوندے زندگی کنوں انج ہئی اوندے" دنیا دی زبانیں وچ ٻہوں سارے ناں ہن۔ کتھائیں ایندا ناں ساہ ہے، کتھائیں سپِرٹ ہے، کتھائیں اینکوں روح، ذہن، دانائی تے اینجھے ٻہوں سارے ناں ݙتے ویندن۔ اینکوں باد وچ اِیگو/اَنا وی آکھیا ڳئے۔ پر کوئی وی ناں انسان کوں مطمئن نئیں کر سڳیا۔ جیویں جیویں انسان اپݨے سیلف/ذات دی سُنڄاݨ ودھیک کرݨ پئے ڳئے، شخص اونکوں پرچھاواں/پرسونا لڳے، ہک ماسک دی تراویں۔ ایگو/اَنا وی ٻس اسم ضمیر ہے، اصل اسم تاں ناں ہے۔ جئیں ویلہے چھیکڑ وچ ذات دی سُنڄاݨ پَچھاݨ دیومالائی داستانیں دے جھڑ بدلیں کنوں ٻاہرو نِکھتی تاں لاامکان کوں اپݨے اندروں ڳول گدھا"۔
ہر گھڑی آہدن الہام دی ہے، تیݙے نام دی ہے (سندھ۔2 سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحی نمبر۔۔۔)
فرد اپݨی سُنڄاݨ ول لاامکان دی ذات نال کریندے پر اوندے وچ رل مل نئیں ویندا۔ او لاامکان دے اولے وچ لُک ویندے تے لاامکان دے نال فرد اپݨا ڳانڈھا اَدھا انسانی اتے اَدھا دیوتا دا جُڑیندے۔ اُپنشد وچ اینکوں آتما آکھیا ڳئے۔ پری تیگ آتما او سیلف ہے جیڑھا پچھوں ہے اتے پرتی آتما ذات دی معراج ہے۔ پر اے سبھ کُجھ انسان کنیں پریں کائینی۔ مُنڈھ لا کنوں ایندی مُراد اے جو ہک ایہو جہیں سِپرٹ/روح اے جیڑھی اوں سبھ کوں کٹھا کریندی ہے، جیڑھی جو انسان دے اندر مقدس ذات ہے یا وت اے ایگو دے پردے وچ انسان کوں لاامکان نال جُڑیندی ہے۔
" اساں اے وی ڄاݨدے ہئیں جو کانٹ اتے ہیوم دی زبان واضح طور تے انڈیا دی ویدک شاعری دی زبان نال مِلدی جُلدی ہے۔ ساکوں ویدیں وچ سبب/کازیلیٹی دا مسئلہ ملدے، او مسئلہ جئیں کانٹ اتے ہیوم دے مہان ذہنیں کوں مصروف رکھے۔ سبب/کازیلیٹی دا مسئلہ اینجھا ہے جیندے سمجھݨ وچ شُرو دے آریا اُلجھے ریہے۔ ایں مسئلے دا موجب پیور ریزن (pure reason) دی لوڑھ ہئی۔ [ایں وجہ توں] اُنہاں پیلھی دفعہ اَسمان، سِجھ، بھا تےاقی فطرت دے مظاہر کوں ناں ݙتے۔ کہیں کوں جد آکھیا ڳیا، کہیں کوں طاقت یا چھیکڑ وچ سبب/کازیلیٹی دا ناں ݙتا ڳیا۔ رِگ وید دی بݨیاد حیاتی دے پچھوں کارفرما کہیں ایجنسی دا اظہار ہے"۔
بُت اپݨے نال سریر دا ہے تہوں قصہ اپݨا تہوں قصہ اپݨا تیݙے نام لکھیا، سوہݨا سندھ سئیں (سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
"سندھ ساگر نال ہمیشاں" کیتے کہیں ننویں مِیتھالوجی دی لوڑھ نہی۔ رِگ وید دی صورت وچ اے سرمایہ شاعر کولوں ہئی پیا۔ رِدھم وی بقول شاعر موجود ہئی۔ ایں سارے سرمائے کوں شاعر نیں سوہݨے طریقے نال ورتائے۔
"لیویز آف گراس" وچ وائٹ مین کوں اپݨی ثقافت دی سیاسی بݨیاد ڈیموکریسی وچ نِظری ہے، اینویں پابلو نرودا اپݨی کتاب "کینٹو جنرل" وچ ثقافت دی سیاسی بݨیاد کمیونزم اُتیں رکھی ہے پر سندھ ساگر نال ہمیشاں دی کتھا جُدا ہے۔ اینکوں سرائیکی وسیب دی سوڑ/اَپریشن دی کتھا آکھیا ونڄ سڳدے۔ ایندے وچ سرائیکی وسیب دے اندر کہیں تہذیبی دھارے دی ننویں سروں ڳول نئیں۔ اے تہذیبی دھارا تاں پیلھے کنوں موجود ہئی پیا پر تریخ دی سوڑ/اَپریشن او تہذیبی ورثہ اساں کنیں کھس گِھدے۔
کوئی خلقت نال پرائی ہے سوہݨا سندھ سئیں (سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔۔)
سو میلیاں دا کیا ہک کِتھاں، نئیں یاد پوندا نئیں یاد پوندا ڳئی جھنڈ کِتھاں سر اپݨے دی سر اپݨے دی ڳئی ویل کِتھاں، نئیں یاد پوندا (سندھ۔4 سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔)
میثاقِ مدینہ دے وجوہات
میثاق مدینہ دی اہم وجوہات ایہ ہن: انہاں وجوہات دے پیش نظر آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے یہودیاں دے تریہے قبائل نال ہجرت دے پہلے ہی سال ہک سمجھوتہ کر گھدا جیہڑا میثاق مدینہ یا منشور مدینہ سݙیندے۔ رشتۂ اخوت دے بعد ݙوجھا قدم جیہڑا آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اٹھایا اوہ یہودیاں نال اے معاہدہ ہئی۔
سائرہ عباسی
ضلع بہاولپور نال تعلق رکھݨ آلی ہک سیاسی شخصیت ہن۔
سندھ ساگر نال ہیمشاں
سندھ ساگر نال ہیمشاں
ایں تریخ دے وٹارے وچ اپݨا سبھ کُجھ کھسیج ڳئے
کُجھ ݙس تاں سہی ناں چوراں دے، مونہہ زوراں دے جنہاں آݨ تیکوں سَندھ لائی ہے، سوہݨا سندھ سئیں (سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
مونہہ زوراں ایں وسیب دی لینڈسکیپ ونڄا ݙتی ہے اتے اینکوں اپݨے پیریں ہیٹھ مسل ݙتے۔
اَڑی مونجھ ݙسا، کیویں کتھا کروں کیویں کتھ کروں، اَڑی کونج ݙسا (کتھا کونج۔سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
وچکار اساں چَئوں پہراں دے اَسمان تلے کِتھاں رُل ڳئے ہئیں کِتھاں وِسر ڳئی ہے ݙار اپݨی کِتھاں چوکڑیاں اپݨیاں بُھل ڳئے ہئیں (کتھا ہرݨ۔ سندھ ساگر نال ہمیشاں، صفحہ نمبر۔۔۔)
[اے مضمون پیلھے سرائیکی جرنل سُنڄاݨ وچ 2009 دے ایڈیشن وچ چھپ چُکے]
کٹھہ مِصرال
کٹھہ مصرال ضلع خوشاب وچ ہک قصبہ ہے
جغرافیہ
کٹھہ مصرال دے شمال تے مغرب وچ دِل کش تے خوب صورت پہاڑ ہن۔  انہاں پہاڑاں وچ کوئلے  تے لوݨ دے  وسیع زخائر موجود ہن  تے ایہ  نہایت ہی خوب صورت تے تفریحی مقام ہے تے مشرق وچ ہک چھوٹا جیہا گاؤں’’کوٹلی راجگان ‘‘واقع ہے۔کٹھہ مصرال دے جنوب وچ زرخیز زمینیں ہن۔  اِہل کٹھہ ٹماٹر، پیاز،جوار،باجرہ،گندم  تےمختلف قسم دیاں سبزیاں کاشت کریندے ہن۔  ۔کٹھہ مصرال وچ ہک میٹھا چشمہ وی ہے جِیکوں مقامی زُبان وچ ’’جے‘‘ اہدے ہن۔
تاریخ
کٹھہ دے معنی محنت،مشّقت، پانچ سیرغّلے دا پیمانہ اور میٹھے پاݨی دا تالاب۔ کٹھہ مصرال مٹھے پاݨی دا تالاب ہے،۔ ایہ راڄہ مصرال آباد کیتا ہائی،
برادریاں
تھہیم تے جنجوعہ برادری دے لوک وسدن۔ جنجو عہ ر ا جپوت، آرائیں، سٹھ فیصد آبادی جنجوعہ قوم دی گوتاں ملکال،حق مال، بڈھال،کرمال،پرجال،بخشال تے گِکڑال وغیرہ ہن  تے  باقی چالہی فیصد آبادی ݙوجھی قوماں یعنی موچی،حجام،دھنائی،لنگاہ،تھہیم، پاولی،مسلم شیخ،جاندری اعوان،مہر(آرائیں)،لوہار،مستری،ڈھیور اور جٹ برادری تے  مشتمل ہے۔
سرائیکی وزیر اعلٰی
اساڈا سرائیکی وزیر ادنٰی پنجاب
ڄیہڑے سرائیکی یوتھئے اے سمجھی ٻیٹھے ہن جو الیکشن دے سو ڄہاڑے بعد اساڈی پی ٹی آئی سرائیکی صوبہ تھالی ءچ رکھ تے وسیب کوں پیش کریسی اوندا سٹا نکل آیا سرائیکی صوبہ بݨ گیا خیر نال ول آکھدن جو تہاڈا وزیر اعلیٰ پنجاب لا ڈتے ٻیا کیا ہوے ہُݨ اُہو تہاڈا خیال رکھیسی .... اوں بھولے ݙاند دی واڳ چُھٹدے ءی آوݨ سیتی وسیب دا پہلا خیال اے رکھے جو " ڈھائی کروڑسرکاری پلاک فنڈ ءچوں خرچ کرتے پنجابی زبان دی ڈکشنری ست جلداں ءچ چھاپی ہس جیندی قیمت نو ہزار روپے ہے " سرائیکی وسیب دے لوکاں دے ٹیکس نال پنجابی زبان دی خدمت کریندا کھڑے ۔ ہُݨ سمجھ آونڄݨی چاہئیدی ء جو " جنوبی پنجاب صوبہ تے اوندی پنجابی زبان دا تحفظ تے مجوزہ صوبے ءچ پنجابی کوں بطور ابتدائی لازمی تعلیم " دراصل پنجابی زبان پنجابی قوم تے پنجابی کلچر دی خدمت کرݨ مقصود ہا ۔شکر تھیا جو جنوبی پنجاب صوبے دی سازش اپݨی موت آپ مر گئی پر وسیب کوں سیاݨاں کر گئی جو ہُݨ ڄیہڑا " جنوبی پنجاب " دی بین وڄاوے دُردُر کرو ݙٹا ڈیوو۔ پر شرمیلے وزیرادنیٰ کنوں اے ضرور پُچھو جو تیکوں اپݨی ماء ٻولی "سرائیکی زبان دی ڈکشنری یاد نا ہئی جو رچھاݨی ءچوں قینچی گنگھی چاتے چوہدری دی حجامت کرݨ پُڄ گئیں او وی ڈھائی کروڑ روبے دی۔ شہزادعرفان
سنجے پہوجا
سنجے پہوجا بھارت دی سرائیکی کمیونٹی نال تعلق رکھݨ والے ہک میڈیا پرسن ہن۔ ریڈیو تے وی سرائیکی دا کم کریندے رہیے ہن۔ پہلی بھارتی سرائیکی فلم تیݙے لارے پرنے کنوارے دا آہر کریندے پئے ہن۔
صفدر کلاسرہ
صفدر کلاسرہ ضلع لیہ نال تعلق رکھݨ والے ہک صحافی ہن۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
سجھ تےدَھرتی
میݙےوَس ہووے،مَیں ہوواں جُھڑ
وَل وَس پُوواں تیݙےنیناں تے
میݙے وَس ہووے مَیں ہوواں دل دِل دَھڑکاں
تیݙےسینے وچ میݙے وَس ہووے
سرائیکی ناول نگار
اقبال بانو
اقبال بانو دا ناول ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ اشاعت ۱۹۹۷ء سرائیکی زبان و ادب وچ کہیں خاتون ناول نگار دی ایہ پہلی کاوش ہے۔ ایہ ناول قسط وار ’’سرائیکی ادب‘‘ وچ شائع تھیندا رہ ڳئے۔ ’’سانول موڑ مہاراں‘‘ ہک معاشرتی ناول ہے ملک رب نواز، ناول دا مرکزی کردار ہے جیڑھا ٻہوں متلون مزاج ہے۔ جاگیردارانہ سماج دا نمائندہ کرار ہے۔ مرد دی حاکمیت، عورتاں دی بے بسی، خاندانی رنجشاں، شادی دے مسائل، عورتاں دے جذبات و احساسات انہاں دے قربانی دے جذبے کوں نمایاں کریندا۔ ایہ ناول فیمینزم دے تناظر وچ ہک خاص اہمیت رکھدے۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
سجھ تےدَھرتی
ہوواں وَݨجارا وَل ویچاں دِل
سرائیکی ناول نگار
جمشید کلانچوی
جمشید کلانچوی دا ناول ’’جھوکاں تھیسن آباد ول (ناول)‘‘ روہی دے وسیب دے پس منظر نال جڑیا ہویا، خوبصورت زبان دا ورتارا، ناول دے واقعات وچ ہک ربط، کردار نگاری عمدہ تے جذبات نگاری آپݨی مثال آپ ہے۔ ناول دا مرکزی کردار ’’مہرو‘‘ ہک تریمت ہے جو ’’ٻہوں سارے مسائل دے باوجود،پُرعزم تے باہمت ہے۔ ایہ ناول فیمینزم دے مطالعے سانگھے اہم ہے۔ ایں ناول وچ دیہی تے شہری حیاتی ݙونہاں کوں عمدہ طریقے نال ݙکھایا ڳئے۔ ایں ناول دا انداز بیاں، رواں تے سادہ ہے۔
عون محمد کلانچوی
عون محمد کلانچوی دا ناول ’’مجرم‘‘ ۲۰۰۷ء وچ اکادمی سرائیکی ادب، بہاولپور دی طرفوں شائع تھئے۔ ایندی مختصر ضخامت پاروں اینکوں ناولٹ وی شمار کیتا ڳئے۔ تجسّس Suspence دی خصوصیت پاروں ایہ ناول جاسوی ادب دی خوبصورت مثال ہے۔ ناول دی کہاݨی دا پلاٹ ٻہوں دلچسپ ہے۔ کردار نگاری عمدہ ہے نا معلوم قاتل دے ڳول، ایں ناول وچ قاری دی دلچسپی کوں گرفت وچ رکھدی ہے۔ چھیکڑ اصل مجرم تک انسپکٹر خالد پڄ ویندے۔ انداز بیان وی خوب ہے۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
سجھ تےدَھرتی
تیݙی ڳلیاں وچ میݙےوَس ہووے
سرائیکی ناول نگار
اقبال حسن بھپلا
اقبال حسن بھپلا دے ناول ’’مہرو‘‘ ۲۰۰۲ء، ’’ہیرا‘‘ ۲۰۰۴ء، ’’بسنتی‘‘ ۲۰۰۶ء، ’’مانگ لال‘‘ ۲۰۰۹ء، وچ شائع تھیٔن۔ ناول مہرو، ہک سوڈو (۱۰۲) صفحات تے مشتمل ہے ایہ ہک بنجارن، فقیرنی مہرو دی محبت دی کہاݨی ہے جیندے وچ سرائیکی وسیب دی منظر نگاری خوبصورت انداز نال پیش کیتی ڳئی ہے۔ ایں مختصر ناول وچ بھاڳاں، بھورل نے بالا دے کردار وی اہم ہن۔ انہاں دا ݙوجھا ناول ’’ہیرا‘‘ ۲۰۰۴ء شائع تھئے۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
سجھ تےدَھرتی
ہوواں بُلبل میں وَل ڳاوݨ پیاردے ڳاواں مَیں
سرائیکی ناول نگار
اقبال حسن بھپلا
’’بسنتی‘‘ اقبال حسن بھپلا دا تریجھا ناول ہے سن ۲۰۰۶ء وچ شائع تھئے۔ ایہ ناول چھیانوے صفحات اتے مشتمل ہے۔ سرائیکی ریسرچ سنٹر، بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی، ملتان توں شائع تھئے۔ ایں ناول وچ بسنتی تے لجپال دی محبت دی کہاݨی کوں بیان کیتا ڳئے۔ ’’ماݨک لعل‘‘ انہاں دا چوتھا ناول ہے ایہ وی مختصر ناول ہے (۹۴) چورانوے صفحات اُتے مشتمل ہے۔ ایندی کہاݨی ماݨک لعل تے مکھی دے چو گرد گھمدی ہے ایں ناول وچ پاکستان بݨݨ توں پہلے دے دیہی ماحول دی تصویر کشی کیتی ڳئی ہے۔ اقبال حسن بھپلا دے ناول مختصر ہن جیڑھے ناولٹ دے زمرے وچ آندن۔ جنہاں وچ سرائیکی وسیب دے رسم و رواج، روایات، ثقافت کوں خوبصورتی نال پیش کیتا ڳئے۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
سجھ تےدَھرتی
میݙےوَس ہووے
سرائیکی ناول نگار
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:لوک ناول۔ ونکی:سرائیکی ناول۔ ونکی:ناول ونکی:سرائیکی لوک ناول ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
سجھ تےدَھرتی
ہوواں سِجھ وانگوں وَل چمکاں اپݨی دھرتی تے
حُسینؑ
سانول تُوں میں سئےوَرہیاں تُوں تریہہ دےمارئیے
پِھردوں وان٘گ حُسینؑ
ساݙا شہر ءِ کربل وانگوں
جِتھاں سَب یزید
قیدی
میݙی وَستی ہَرکوئی قیدی
کوئی ءِ اپݨی روح دا قیدی
کوئی ءِ اپݨی دِل دا قیدی
کوئی ءِ اپݨی سوچ دا قیدی
میں وی قیدی
امیر بخش دانش
سرائیکی شاعر
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
کیوں جو حق دا ڳاوݨ ڳَمداں
امیر بخش دانش
استاذلشعراء حاجی امیر بخش دانش صاحب تقریباً سن 1915 اچ بستی جاگیر صاحب یار خان  موضع مراد پور سیال اچ تحصیل لیاقت پور اچ پیدا تھئے ۔۔۔۔آپ دے والد بہوں غریب انسان ہن۔۔۔دانش صاحب کوں پچپن توں ہی محنت تے مہمان نوازی دا شوق ہا۔۔۔۔جوانی آئی تاں دانش صاحب اٹھ(اونٹ) لڑاوݨ دا شوق تھیا تے آپ نے ہک اٹھ گھدا تے اویندے تے مزدوری وی کریندے ہن تے شوقیا لڑیندے وی ہن۔۔۔ہزاراں دے مجمعے اچ کھڑ تے گال وی کریندے ہن۔۔۔۔وقت دے نال نال اٹھ لڑاوݨ دی وجہ توں الله نے بہوں عزت ڈتی ہانے۔۔۔۔۔ہک لڑائی دے دوران اٹھ دی لت ٹرٹ گئی ۔۔۔۔غربت دا دور ہئی دانش اٹھ گھن وی نا سگدے ہن تے نقصان تھیوݨ دی وجہ توں آپ نے اے شوق چھوڑ دتا۔۔۔۔۔۔۔اٹھ لڑاوݨ دے دور اچ آپ سرائیکی جھومر وی بڑے زور دی کھیڈ دے ہن انہاں دی پوری ٹیم ہئی انہاں لیاقت پور اچ ہک مقابلے دے وچ جھومر دا ایوارڈ وی چیتیا ہا۔۔۔۔۔۔۔۔انشاء الله بہوں جلد ہک 6 سال پرانا جھومر دا ویڈیو کلپ وی تہاڈے نال سانجھ کریساں ۔۔۔۔۔۔ول جڈاں شاعری دا دور ہا مشاعرے عام ہوندے ہن لوکیں اچ سݨ دا شوق ہا تاں استاذلشعراء سئیں حاجی امیر بخش دانش صاحب دی وستی اچ ہک پروگرام تھیا تاں استاذلشعراء سئیں صوفی فیض محمد دلچسپ رحمتہ الله علیہ وی اتھاں آئے دانش فرمیندن کے میں انہاں کوں سݨیا تاں میڈے دل اچ امنگ پیدا تھئی جو میں وی شاعر بݨاں ہا۔۔۔۔۔دانش صاحب نے دلچسپ صاحب کوں دعوت ڈتی کے میڈے کول تشریف گھن آؤ ۔۔۔۔دلچسپ صاحب دانش صاحب کول تشریف گھن آئے۔۔۔۔۔دانش صاحب نے اپݨی خواہیش دا اظہار کیتا تاں دلچسپ صاحب نے پچھیا کے کتنا پڑھے ہوئے ہیووے ۔۔۔۔۔۔تاں دانش صاحب نے جواب ڈتا جو میں پڑھا لکھا تاں کئنی تاں دلچسپ صاحب نے فرمایا جو توں  تساں آرام کرو تساں شاعر نئی بݨ سگدے۔سویرے دوبارہ انہاں دے گھر پیدل جندو پیر پج گیم اتھوں پتا چلیا جو او لیاقت پور اپݨیں دوست کول گئے بیٹھے ہن دانش صاحب جندوپیر توں لیاقت پور بھج پئے۔۔۔۔۔استاذلشعراء سئیں حاجی امیر  بخش دانش صاحب دا شعر یاد آگئے۔۔۔۔۔۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
حق انصاف دے رستے ٹُرداں
امیر بخش دانش
ایجھا حضرت عشق مریض کیتے کوئی کیں آہدے کوئی کیں آہدے
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
کیوں جو وَکھری سوچ سوچین٘داں
امیر بخش دانش
نسے اج تئیں منزل چھوڑ سگیے کوئی اوں آہدے کوئی ایں آہدے
اساں ہر ہک گال کوں سݨ گھندوں ہر بندہ جو کجھ جیں آہدے
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
جیرھے لِکھدِن کالے پُھل
امیر بخش دانش
اساں دانش اُیندے  بردے ہیں جیکوں خالق آپ حسیں  آہدے
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
تے
کوجھے موسم
امیر بخش دانش
ایں شعر دا اتھ مقصد صرف اتنا ہے جو عشق تے جنون سر تے ہووے تاں ول کجھ وی دور نہیں نظردا۔۔۔۔۔۔۔۔اتھاں جہڑے ویلے دانش صاحب گئے پج گئے تاں اتھ ونج تے دانش صاحب نے سلام کیتا تاں چاچا جاگ استاد دلچسپ صاحب دا دوست ہا تے پنجابی دا شاعر وی ہا نال بیٹھے ہن ۔۔۔۔چاچے جگ نے پچھیا جو امیر بخش کیویں آوے تاں استاد دلچسپ رحمتہ الله نے فرمایا جو جوان کوں شاعری دا شوق ہے تے ا ب وی کئینی جاݨدا تاں چاچے جگ نے آکھیا جو بندہ تاں سمجھ دار معلوم تھیندے اٹھاں دے میل اچ ہزاراں لوکاں اچ کھڑا تھی تے گال مہاڑ کریندے تے استاد صاحب نے فرمایا جو او وکھری گال شاعری ہک الگ چیز ہے اگر شعر بݨا آمسی تاں میں اصلاح کریساں تاں او ایکوں بھل ویسی۔۔۔۔۔۔۔۔چاچے جگ نے پچھیا جو کوئی شعر وی بڑائی ودیں تاں دانش نے ہک بحر سݨوایا جہڑا جو انہاں کوں بہوں پسند آیا تے اوں بحر اچ دانش صاحب دا ناں ناقص ہا۔۔۔۔۔چاچے جگ نے پچھیا جو ناقص دا کیا مطلب ہے توں جاݨدی ایندا مطلب تاں دانش صاحب نے فرمایا جو ناقص دا مطلب ردی،کبار،بیکار ہے تاں چاچے جگ نے فرمایا جو توں ناقص کئینی توں تاں دانش ہیں تے اج توں تیڈا ناں دانش ہوسی تے ونج تے مٹھائی گھن آ تے میں بحجھدا گیا تے مٹھائی گھن آیا تے استاد دلچسپ رحمتہ اللہ نے میکوں اپݨاں شاگرد بݨا گھدا تے الله دے حکم نال میں 30 سال استاد نال مشاعرے پڑھدے رہ گئے ۔۔۔۔۔انہاں دے ہوندیں کئی مقابلے وی جتیے تے ٹیلی ویژن ملتان تے لاہور وی پڑھے انہاں دی وفات تے بعد انہاں اُستاد دلچسپ رحمتہ اللہ دے لاتعداد شاگرد ہن انہاں تخلیقی بگ متفقہ طور تے استاذالشعرء سئیں حاجی امیر بخش دانش صاحب کوں پوائی گئی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔انہاں اوں پگ دی لاج رکھی جیندا اعتراف خود استاد دلچسپ رحمتہ اللہ دے باقی شعراء وی کیتے نے جیویں جو سئیں امان الله ارشد سئیں فدا حسین شہباز وغیرہ  امان الله ارشد صاحب نے فرمایا جو استاد دلچسپ رحمتہ الله دی پگ بلکل ٹھیک بندےکوں پوائی گئی ہے اے دانش صاحب دا حق وی ہئی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔اتھاں میکوں سردار خادم حسین مخفی دا شعر یاد آگئے جہڑا انہیں دانش صاحب دے ہک قصیدے دے وچ لکھیا ۔۔۔۔۔
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
میݙا جُرم ءِ میݙی سوچ ءِ
پَکھیّں وانگے
امیر بخش دانش
جہڑا ہا دلچسپ شخص بندہ منیدی جیکوں ہئی خلق ساری
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
ہَرکوئی چاہن٘دے
میݙی سوچ کُوں
امیر بخش دانش
اوں بادشاہ دا رہیا ہے بݨ کے حیاتی ساری وزیر دانش'
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
قیدی جوڑݨ
جے کرمیݙیاں سوچاں مَرڳیاں
امیر بخش دانش
استاذلشعراء سئیں حاجی امیر بخش دانش صاحب دے لاتعداد شاگرد ہن تے جہناں دے وچوں چند شاگرداں نے بہوں ناں تے عزت کمائی ہے۔۔۔جیویں جو سئیں صوفی نجیب اللہ نازش،اجمل ساجد،نذر حسین پرنم،حافظ اقبال،سید شعیب بخاری عرف بھورل سئیں تے فیض رسول سانول وغیرہ
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
وَل کیا تِھیسی؟
امیر بخش دانش
نمونہ کلام
تیڈیاں تانگھاں وچ اکھیں تک تک تے ہر پاسے دید بھنویندیاں پن
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
بُھٹو مَرسی
امیر بخش دانش
نمونہ کلام
توڑیں تئیں محبوب کوں غرض نہیں تیڈے رستے روز بھلیندیاں پن
یاسؔر بزدار دی شاعری،پورھیت رمضان آرائیں
قیدی
عاشؔق مَرسی
سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات
"سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ" اے کتاب ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دیاں تحقیقی کاوشاں دا نتیجہ ہے ایں کتاب دے سرنانویں تے ’’ سرائیکی لوک ادب دی آپݨی طرز دی پہلی ادبی تاریخ‘‘ لکھیا ڳئے، ایہ کتاب س ۔ سرائیکی پبلیکیشنز چغتائی بلڈنگ ۔ بلوچ نگر مظفر گڑھ دی طرفوں اپریل 1986ء وچ چھپی۔ اِیں کتاب وِچ جیڑھے سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات دے بارے ڳالھ مہاڑ کِیتی ڳئی ہِے اُنّھاں دی تن٘دِیر اِیہ ہِے:
امیر بخش دانش
نمونہ کلام
تیڈے عشق نے ماہی جال ڈتے جل آپ کوں آپ جلیندیاں پن
تئیں دانش یار نہیں چھات کیتی توڑیں رت دے نیر وہیندیاں پن
آئے باد صباء لجپال کوں آکھیں روندیں وقت وہا گے
عشق تیڈے دل زخمی کیتے جاہی ضرب چلا گے
قبر اندھاری ڈسدی پئی ہے درد جگر کوں کھا گے
دانش کوں ہئی تانگھ تہاڈی ہتھ اکھیاں تے آ گے
جیندی سک وچ عمراں گزرے مردیں وقت تاں آوے
کیوں سکرات کرے ول اوکھا یار جے منہ ڈکھلاوے
عشق دے لٹیاں کٹھیاں تے بس اتنی تھورا لاوے
دانش دی جتھ قبر ہووے اتھ آپ سوہݨا پاؤں پاوے
۔۔۔تحریر
ساجد پروانہ
سرائیکی لوک ادب دے شخصیّات
خصوصیات مضامین
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی ایہ کتاب سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ ادبی اصناف دیاں مختلف ونکیاں (مرثیہ، نعت گوئی، قطعہ نگاری، ڈراما، سفر نامہ، ناول، افسانہ) دی مختصر معلومات، پچھوکڑ پندھ ویہاݨی (پس منظر ی مطالعہ)، تے انہاں اصناف وچ چھپݨ والیاں کتاباں بارے تبصرے و تاثرانی بیانیے اُتے مشتمل جائزہ شماری ہے۔ جیندے وچ پچھوکڑ توں گھن کر اہیں 1986ء تک دے ادبی صنفی پس منظر تے پیش منظر دی تفصیل درج ہے۔ تے بنیادی معلومات مل ویندین۔ ایندے علاوہ ٻئے تحقیقی شماریاتی مضامین وچوں سرائیکی شاعری دی تاریخ 681ء توں 1986ء، سرائیکی شعری مجموعیاں دی تاریخ 1107ء کنوں 1986ء کتاب شماری سرائیکی تراجم دی تاریخ 1486ء توں 1986ء، سرائیکی لسانیات دی تاریخ 1888ء توں 1986ء، زبان و ادب 1913 توں1986ء، قاعدے 1893ء توں 1986ء ، نعتاں 1880ء توں 1986ء، گرائمراں 1888ء توں  1986ء، رسم الخط 1866ء توں  1986ء، سرائیکی مزاحیہ نثر دی تاریخ 1967ء توں 1986ء تک تھیوݨ آلے ادبی کم، کتاباں دی اشاعت، مضامین دی بنیادی معلومات کوں یکجا کیتا ڳئے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:سرائیکی ادبی تاریخ
سرائیکی زبان دا نثری ادب
سرائیکی ادب وچ شاعری، نعت گوئی تے مرثیہ گوئی دے نال نال نثری ادب وچ وی خاصا کم تھیا اے جیندے وچ مسرت کلانچوی, عبدالباسط بھٹی, جہانگیر مخلص, سجاد حیدر پرویز، سلیم شہزاد، اشرف جاوید ملک، حفیظ خان،منصور آفاق، عصمت اللہ شاہ، مجاہد جتوئی، رفعت عباس وغیرہ دے ناں قابل ذکر ہن. سرائیکی نثری ادب وچ اساں انہاں صنفاں دا جائزہ گھندے ہیں:
بائنری نمبر سسٹم
thumb|بائنری کاؤنٹر، बाइनरी काौंटर بائنری نمبر سسٹم (बाइनरी नम्बर सिस्टम) توں مراد ثنائی اعداد دا نظام ہے۔ ایں اساسی نظام یعنی نمبر سسٹم وچ کل 2 ہندسے شامل ہن۔ یعنی صفر تے ہک۔ thumb|विकीपीडिया बाइनरी सिस्टम विच، وکیپیڈیا بائنری سسٹم وچ ثنائی عددی نظام یا صرف ثنائی نظام دوئی عددی نظام (binary numeral system)، جینکوں ݙو اساس یا اساس-2 عددی نظام وی آکھا ویندا ہے، ہک عددی نظام اے جیہڑا ݙو علامات، عموماً 0 تے 1 کوں استعمال کریندے ہوئے، عددی اقدار (numeric values) پیش کریندا ہے۔
انہاں ثنائی اعداد دی مدد نال کمپیوٹر مختلف معنی خیز الفاظ بݨیندا ہے۔ عموماً 7 یا 8 ثنائی اعداد مل کے ہک حرف یا علامت بݨیندے ہن، جیویں کہ سرائیکی یا اردو وچ کئی حروف مل کے ہک لفظ بݨیندے ہن۔
علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی
سر سید احمد خان نے 1875ء وچ ”محمڈن اینگلو اورینٹل کالج“ دی بنیاد سٹی جینکوں 1920ء وچ یونیورسٹی دا درجہ ملا تے اڄ اینکوں علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی دی حیثیت نال عالمی شہرت حاصل ہے۔ انہاں نے آکھا:
میں ہندوستانیاں دی اینجھی تعلیم چاہنداں کہ اوندے ذریعے انہاں کوں اپݨے حقوق حاصل کرݨ دی قدرت تھی ونڄے، اگر گورنمنٹ نے ساݙے کجھ حقوق ہݨ تک نی ݙتے جنہاں دی ساکوں شکایت ہے تاں وی ہائی ایجوکیشن اوہ چیز ہے کہ خواہ مخواہ طوعاً و کرہاً ساکوں ݙیوا ݙیسی۔
تاریخ
انگلستان توں واپسی دے بعد سرسید نے مسلماناں دی تعلیمی ترقی کیتے انجمن ترقی مسلمانانِ ہند دے ناں نال ہک ادارہ قائم کیتا جیں نے اعلیٰ تعلیم کیتے کم شروع کیتا۔ نال ہی ہک فنڈ کمیٹی وی قائم کیتی ڳئی جیں نے ملک دے طول و عرض توں چندہ جمع کیتا تے حکومت توں امداد دی درخواست وی کیتی۔ 1875ء وچ انجمن ترقی مسلمانان ہند نے علی ڳڑھ وچ ایم اے او (محمڈن اینگلو اورینٹل) ہائی سکول قائم کیتا۔ اوں ادارے وچ جدید تے مشرقی علوم دی تدریس دا بندوبست کیتا ڳیا۔ 1877ء وچ اوں سکول کوں کالج دا درجہ ݙے ݙتا ڳیا جیندا افتتاح لارڈ لٹن نے کیتا۔ 1920ء وچ اونکوں علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی دا ناں ݙتا ڳیا۔
قابل ذکر علمی شخصیات
حیدرآباد، دکن دے نواب میر عثمان علی خان نے علیڳڑھ مسلم یونیورسٹی دے قیام کیتے 5 لکھ روپے دا عطیہ ݙتا۔
بئر رومہ
بئر رومہ دا کھوہ  جینکوں بئر عثمان وی آکھا ویندے۔ ایہ مدینے دے اوں وݙے کھوہ دا ناں ہے جیہڑا وادئ عقیق ، ازہری محلے وچ مسجد قبلتین توں ہک کلو میٹر جبکہ مسجد نبوی توں ساڈھے ترئے کلومیٹر شمال دی جانب واقع ہے۔ ایں کھوہ دا پاݨی نہایت شیریں، لطیف تے پاکیزہ ہے۔ ایں مناسبت نال کہ آنحضرت (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دی بشارت دے مطابق ایں کھوہ کوں خریدݨ تے وقف کرݨ دے سبب حضرت عثمان دا جنتی ہووݨا ثابت تھیا، ایں کھوہ دا ہک ناں " بئر جنت یعنی جنتی کھوہ " وی مشہور ہے، اوں زمانے وچ حضرت عثمان نے ایں کھوہ کوں ہک لکھ درہم دے عوض خریدا ہئی۔ " تے اپݨے ݙول کوں مسلماناں دا ݙول بݨا ݙتا " ایہ " وقف کرݨ " نال کنایہ ہے یعنی جیہڑا شخص ایں کھوہ کوں خریدے تے ایں کوں اپݨی ذاتی ملک قرار نہ ݙیوے بلکہ رفاہ عامہ کیتے وقف کر ݙیوے تاکہ جیں طرح خود اوہ شخص ایں کھوہ توں فائدہ چیسی ، ہوں طرح ݙوجھے لوگ وی ایندے کولوں فائدہ چا سڳن۔ ہݨ ایہ محکمہ زراعت دے کنٹرول وچ ہے۔
مہاجرین مکہ معظمہ توں ہجرت کر کے مدینہ طیبہ وچ آئے ، اتھاں دا پاݨی پسند نہ آیا، شور ہئی، بنی غفار توں ہک شخص دی مِلک وچ ہک شیریں چشمہ جیں دا ناں رومہ ہئی اوں دی ہک مشک نیم صاع نال وچیندا، سید عالم صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نے انہاں کوں فرمایا :ایہ چشمہ میݙے ہتھ ہک چشمہ بہشت دے عوض ویچ ݙے۔ عرض کیتی : یارسول اللہ! میݙی تے میݙے ٻالاں دی معاش ہیندے وچ ہے میݙے وچ طاقت نی۔ ایہ خبر عثمان غنی کوں پہنچی ، اوہ چشمہ مالک توں خرید گھدا، ول خدمت اقدس حضور سید عالم صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم وچ حاضر تھی کے عرض کیتی : یارسول اللہ! کیا جیں طرح حضور اوں شخص کوں چشمہ بہشتی عطا فرمیندے پئے ہن اگر میں ایہ چشمہ اوندے کولوں خرید گھناں تاں حضور میکوں عطا فرمیسن؟ فرمایا: ہا۔ عرض کیتی : میں بِئر رومہ خرید گھدے تےتمسلماناں تے وقف کر ݙتم۔ درمنثور ص 60 ج 5 وچ لکھا ہے کہ غزوہ احزاب (جینکوں غزوہ خندق وی آہدن) دے موقعے تے قریش مکہ ابو سفیان دی قیادت وچ مدینہ منورہ دی آبادی دے قریب بئر رومہ دے کول ٹھہر ڳئے تے قبیلہ بنی غطفان دے لوگ آئے تاں ایہ لوگ احد دی طرف آ کے ٹھہر ڳئے۔
محمد عمران قادر
ڄم پل
٣ ستمبر ١٩٧٨ء کوں شجاع آباد ضلع ملتان وچ ڄمے۔ thumb|٢٠٠٠ء وچ بی فارمیسی دے دوران کھٻے پاسے
تعلیم
زکریا یونی ورسٹی توں بی فارمیسی کیتی۔ قائداعظم یونی ورسٹی اسلام آباد توں پی ایچ ڈی کیتی۔
خدمتاں
کیسنر دی تشخیص کیتے ہک سستا ٹیسٹ ایجاد کیتے۔
حوالے
ونکی:سائنس
کاربن
کاربن یا فحم ہک کیمیائی عنصر ہے جس دا علامت C ہے اور جوہری عدد 6 ہے۔ ونکی:کیمسٹری ونکی:سائنس
ضمیر موصولہ
ii	اسم موصول ہک اہجا اسم ہے جیندے نال جݙاں تائیں کوئی ٻیا فقرہ اوندی تشریح کیتے نہ لاتا ون٘ڄے او آپݨا مطلب پورا بیان نہ کر سڳے۔ اینکوں ضمیر موصولہ وی آکھیا ویندے۔ جیویں جو "جئیں محنت کیتی او کامیاب تھیا"ایں فقرے وچ ’’جئیں ضمیر موصولہ ‘‘ہے۔
(سرائیکی قواعد تے زبان دانی از بشیر احمد بھائیہ58)
iii۔	اوہا ضمیر جہڑی جو کہیں اسم دا حوالہ ݙے کرئیں جملے ئِ چ اتصال یا ڳانڈھے دا کم کرے، اوکوں ضمیر موصول آکھیا ویندے۔ موصول دا معنی اے ڳنڈھیل ملئیل۔ مثال دے طور تے اے جملہ ’’انسان کیتے اوہو کافی ہے جو کجھ اوکوں جائز طریقے نال حاصل تھیوے‘‘اِتھاں ’’ جو کجھ‘‘ضمیر موصول ہے۔	 	       	       (سندھی ٻولی ئَ جو صرف تے نحو از واحد بخش شیخ255)(ترجمہ)
iv۔	اے اوہا کتاب ہے جہڑی جو میںڳولاں پیا’’اینہہ جملے ئِ چ ’’جہڑی‘‘دا لوظ کتاب دی جا تے استعمال تھئے۔ اینہہ لوظ ’’جہڑی‘‘کُوں ضمیر موصول آکھیا ویندے۔ موصول دا معنی ئِ ’’ڳنڈھیندڑ‘‘ٻس اوہو لوظ جہڑا جو کہیں اسم دی جا تے جملے ء ِچ کم آوے تے او اونہہ جملے کُوں ٻئے جملے نال ڳنڈھ ݙیوے اوکوں ضمیر موصول آکھیا ویندے۔       (سندھی ویا کرݨ از مرزا قلیچ بیگ28)(ترجمہ)
v۔	جملے ݙیکھو’’اوہا کتاب پڑھیج ڳئی ئِ، کتاب کراچی کنوں آندی ہامیں‘‘جے کر اِنھیں ݙوہائیں جملئیں کُوں ڳنڈھ ݙویجے تاں وت اے جملہ کجھ ایں بݨسی۔ اوہا کتاب پڑھیج ڳئی ئِ جہڑی کراچی کنوں آندی ہامیں۔ اینہہ جملے ئِ چ اے ݙسیندے جو لوظ ’’جہڑی‘‘کتاب دی جا تے استعمال تھئے۔اینہہ کیتے اے لوظ ضمیرڳݨیا ویسی۔ ٻس لوظ ’’جہڑی‘‘او ضمیر ہے جو ݙو جملئیں کُوں آپت
ئِ چ ڳنڈھیندی ئِ ضمیر موصول سݙیندی ئِ۔ موصول دا معنی ئِ ’’ڳنڈھیندڑ‘‘یا ایں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو  اوہو لوظ جہڑا جو اسم دی جا تے استعمال تھیوے تے اونہی ویلھے ݙوجھے جملے کوں پہلے جملے نال ڳنڈھ ݙیوے اوکوں ضمیر موصول آکھیا ویندے۔
(وݙو سندھی ویا کرݨ از بھرومل مہر چند اڈوانی68)(ترجمہ)
vi۔	ضمیر موصولہ وہ ہے جو کسی اسم کے بجائے آتی ہے۔ مگر اس کے ساتھ ہمیشہ ایک جملہ ہوتا ہے جس میں اُس کا بیان ہوتا ہے جیسے’’وہ کتاب جو کل چوری ہو گئی تھی مل گئی ہے‘‘یا آپ کے وہ دوست جو چیچک رُو ہیں مجھے کل ملے تھے‘‘پہلے جملے  میں ’’جوـ‘‘ کتاب کے لیے اور دوسرے جملے میں ـ’’جو‘‘دوست کے لیے استعمال ہوا ہے اور ساتھ کے جملے میں دونوں اسموں کا بیان ہے۔ اردو میں ضمیر موصولہ صرف ’’جو‘‘ہے جس کی مختلف حالتیں مثلاً جس ، جس نے، جس کو، جن کو، جنھیں  وغیرہ وغیرہ۔   (قواعد اردو از ڈاکٹر مولوی عبد الحق111)
vii۔	ضمیر موصولہ وہ ضمیر ہے جو ایسے اسم عام کی جگہ بولی جائے جس کا تعلق دو مرکبوں سے ہو ضمیر موصولہ کے ساتھ ہمیشہ ایک ایسا جملہ بھی ہوتا ہے ۔ جس میں اس کے اسم کا بیان ہوتا ہے۔ اور جب تک وہ جملہ نہ لگایا جائے کچھ معنی نہیں دیتی۔ جیسے ، جو، جس، جنھیں وغیرہ۔ ضمیر موصولہ کے بعد جو جملہ آتا ہے اس کو صلہ کہتے ہیں۔	      (بنیادی اُردو قواعد از ڈاکٹر سہیل عباس بلوچ102)
اُتے ݙتئیں ڳئیں مختلف ماہرین لسانیات دی تعریفیں کن اے واضح تھیندے جو ضمیر موصولہ ؛۱۔کہیں اسم دی جا تے آندی ئِ۲۔ اوندے اڳوں ہمیشاں ہک جملہ ہوندے۳۔ او ہکے وقت ئِ چ ݙوہائیں جملئیں دے ڳانڈھے دا کم وی ݙیندی ئِ۔۴۔اُردو زبان ئِ چ ضمیر موصولہ کیتے صرف ہک لوظ ’’جو‘‘ہے ۔ جیندیاں مختلف حالتاں بطور ضمیر موصولہ ورتیاں ویندئین پر سرائیکی زبان ئِ چ ضمیر موصولہ کیتے بے شمار لوظ موجود ہن۔ جیویں جو اینہہ نقشے کن ظاہر تھیدن۔
سرائیکی ضمائر موصولہ دا نقشہ:
ضمیری حالت
واحد مذکر
واحد مونث
ضمیر ی حالت
جمع مذکر
جمع مونث
فاعلی حالت
جہڑی ، جئیں
جہڑے ، جو، جنھاں، جنھیں
مفعولی حالت
جینکوں/جئیں کوں، جیکوں ، جہڑے کوُں
جینکوں  /جیکوں /جئیںکُوں، جہڑی کوُں
باؤ بقال
بیرام خان تے ہاؤبقال
سرائیکی ماواں دا بالیں کوں ڈراونڑ لو ہک کردار "ہاؤبقال"
ضمیر موصولہ
جنھاں کُوں /جنھیں کُوں، جہڑئیں کوں، جہڑیاں کوں
باؤ بقال
پر ہاؤبقال دا تاں ذکر نئ آیا... ہنڑ ڈیکھو شیر شاہ سوری دا غدار سپاہ سالار ہا جیکوں بادشاہ اکبر زخمی حالت اچ قتل نہی کرنڑ چاھندا پر بیرام خان کر ڈتا ہا اےشیر شاہ سوری دےمرنڑ توں بعد کجھ علاقیں دا بادشاہ بنڑ گیا ہا. اےاتنا ظالم سپاہ سالار تے سلطان ہا جو برصغیر دیاں ماواں بالیں کوں ڈریندیاں ہن "چپ کر تے سم پوو "ہیمو بقال" آ ویسی. اے "ہیمو بقال" اجکل "ہاؤبقال" بنڑیا ودے...
متفق تھیونڑ ضروری نئ، پریشان نہ تھیواہے میں کوئ "ہاؤبکال" کاۓنمی.(منصور شانی)
ضمیر موصولہ
اضافی حالت
جیندا ، جہڑے دا ، جیندی
جیندا، جہڑی دا، جیندی
ضمیرمبہم
____7	ضمیر مبہم یا کنایہ اوہا ضمیر جئیں کن اے خبر نہ پووے جو او کہڑے اسم دی جا تے ورتی ڳئی ئِ "یا"ضمیر مبہم یا کنایہ اوہاضمیر ہوندی ئِ جہڑی جو شک پیدا کر ݙیوے تے اینہہ ڳالھ دا پک نہ تھیوݨ ݙیوے جو اے ضمیر کہڑے اسم دی جا تے استعمال تھئی ئِـ"یا"اوہا ضمیر جہڑی اسم دا تعین نہ کرے یا اوکوں ڳجھا یا لُکیا ہویا رکھے ضمیر مبہم یا کنایہ سݙی ویندی ئِ۔ مبہم دا معنی اے ڳجھُا، مخفی یا نا معلوم یعنی جیندی کُئی سن٘ڄاݨ نہ ہووے یا اوہا ضمیر جہڑی آپݨے متعلقہ اسم دا تعین نہ کرے یا اوکوں لُکا کرئیں رکھے۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ء ِ جو
i۔	ضمیر استفہام دے سارے دے سارے لوظ ضمیر مبہم یا کنایہ کیتے ورتئیے ویندن۔ پر ضمائر استفہام تے ضمائر مبہم یا کنایہ وچ فرق اے ہے جو ضمائر استفہام سوالیہ اندازئِ چ ورتیاں ویندئین۔ جݙاں جو ضمائر مبہم یا کنایہ آلاجملہ بیانیہ ہوندے۔
ضمیر موصولہ
جنھاں دا، جنھیں دا، جہڑئیں دا، جہڑیاں دا
ضمیرمبہم
ii۔	ضمیر مبہم جݙاں کݙاں کہیں اسم کن پہلوں آندی ئِ۔ تاں وت او صفت دا کم ݙیندی ئِ۔مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔کون آئی ئِ ، کون اَئے، کون آئین۲۔کئیں مارئیے ، کنھا ںمارئیے یا کنھیں مارئیے۳۔کُئی ہے، کئی ہِن، کئی ہئی ، کئی ہِم۴۔احمد توں کیا پیا آہدیں؟۵۔میݙا بستہ کون چا ڳئے؟۶۔کئی مرے کُئی جیوے ساݙا کیا؟۷۔کھیسے ئِ چ کجھ ہوّی؟	۸۔کُئی کجھ آہدے کئی کجھ آہدے۔۹۔جو کئی وی آوے مقابلہ کریساں (ضمیر مبہم کئی کن پہلوں ضمیر موصول ’’جو ‘‘استعمال تھئی ئِ جہڑی جو اتھاں صفت دا کم ݙیندی ئِ)۱۰۔فلاناں کتھاں ڳئے(اتھاں فلاناں دا لوظ توڑے جوضمیر مبہم دے طور تے استعمال تھئے پر اتھاں اے صفت سمجھا ویسی) ۱۱۔کُئی تاں ہوسی جیندے آکھݨ تے اے سب کجھ تھئے(اینہہ جملے ئِ چ کئی ، جیندے تے سب کجھ ضمائر مبہم ہن)۱۲۔ضمائر مبہم دو ہریاں وی ورتیاں ویندئین جیویں جو اے ترکیباں ، کیا کیا ، کئی کئی، کجھ کجھ، کئیں کئیں، کتھاں کتھاں،کون کون، کݙاں کݙاں، کتھوں کتھوں ، کیندا کیندا وغیرہ وغیرہ۔
ضمیر موصولہ
ظرفی حالت
جئیں وچ، جیندے وچ
جنھاں وچ، جنھیں وچ، جنھاںجنھیںدے وچ
طوری حالت
جئیں کنوں، جئیں وچوں، جیندے نال، جیندے کولھ
جنھاں کنوں/جنھیں کنوں،جنھاں یا جنھیں وچوں/نال  /کولھ
جنھاں کنوں/جنھیں کنوں،/وچوں جنھاں یاجنھیں وچوں/ نال  /کولھ
جری حالت
جئیں /جیندے  اُتے/
توں‘ جئیں
توں‘ جئیں/
جنھاں/ جنھیں دے
اتے/ اتوں
جنھاں/جھنیں دے
اُتے/ اُتوں
جیندے ہیٹھ /ہیٹھوں
جیندے ہیٹھ /ہیٹھوں/
جنھاں / جنھیں دے ہیٹھ / ہیٹھوں
جنھاں/جنھیں دے
جئیں / جیندے تلے/
تلوں
"
/تلوں
ہیٹھ/ہیٹھوں/، جنھاں
/جنھیں دے تلے/
''
انھیں کن علاوہ کجھ ٻئے لوظ وی ہِن جہڑے جو بطور ضمائر موصولہ ورتئیے ویندِن۔
ظرف مکاں کیتے:	جتھ، جتھاں، جتھوں،
سمتی طرف کیتے: 	 جِن‘ جیݙے‘ جیݙوں‘ جِݙوں‘ جِݙاں‘ جِݙوں‘ جِنتے۔
ظرف زماں کیتے:	جَݙاں ، جَݙوں ،جَݙݨ
ضمیرموصولہ دے متعلق کُجھ ضروری ڳالھیں:
1۔	سرائیکی زبان ئِ چ ضمیری لوظ’’جو‘‘کلھا استعمال تھیندے اے کہیں اسم دے نال ڳانڈھا نھیں رکھدا۔ تے نہ ای اے کہیں اسم دے نال رَل کے آندے۔ جݙاں جو اُردو زبان ئِ چ اے لوظ کہیں نہ کہیں اسم نال رَل کے آندے۔ مثال دے طور تے مقابلے کیتے سرائیکی تے اردو دے اے جملے ݙیکھو؛
سرائیکی جملے
اُردو جملے
جو میں آکھاں توں اوہو کھا
تجھے جو پھل پسند ہے وہی لے لو
جو میں ڄاݨداں توں نوھیں ڄاݨدا
جو کام بھی تو نے کیا لا جواب کیا
میں جو ݙیکھساں تیکوں ݙکھا ݙیساں
جو الا سچ الا
و ہ جو مر گئے ہیں کبھی واپس نہیں آئیں گے
جو محنت نھیں کریندے، او کامیاب نھیں تھیندے
وہ جو تو کر رہا ہے ، تیرے لیے نقصان دہ ہے
اُتے ݙتئیں ڳئیں سرائیکی جملئیں ئِ چ ضمیر ’’جو‘‘دا مفہوم کجھ ایں ہے ۔ پہلے جملے ء ِ چ ’’جو‘‘تے زور ہے ۔ یعنی جہڑا میں تیکوں آکھاں توں اوہو کھا۔ ݙوجھے جملے ء ِچ جو دی بجائے ’’میں‘‘تے زور ہے یعنی جہڑا کجھ میں ڄاݨداں توں نوھیں ڄاݨدا ݙوجھے لوظیں ئِ چ تیݙا ڄاݨݨ میݙے ڄاݨݨ کنوں گھٹ ئِ۔ تریجھے جملے ئِ چ وی ’’جو‘‘تے زور ہے۔ یعنی جو کجھ میں ݙیکھساں تیکوں وی ݙکھاݙیساں۔ چوتھے جملے دا مطلب اے ہے جو تیݙی ہر ڳالھ سچی ہووݨی چاہئیدے ئِ ۔ یعنی توں جو کجھ الا کوڑ نہ ہووے بلکہ سچ ہووے۔ جݙاں جو پنجویں جملے ء ِچ ݙسیا ڳئے جو کامیابی صرف انھاں لوکاں دا حصہ ہے جہڑے جو محنت کریندن۔
(سرائیکی زبان دے قاعدے قانون از ڈاکٹر مہر عبدالحق98)
2۔	جو  دے  نال مقدار ، ہووے تاں وت اُوندے کیتے’’کجھ‘‘دا لوظ استعمال کیتا ویندے۔ جݙاں جو تعداد کیتے ’’کُئی‘‘دا لوظ ورتیا ویندے۔ مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛۱۔جو کجھ ہِوّی اوکوں غنیمت سمجھ (مقدار کیتے)۲۔جو کئی پچھے توں کہڑی تختی پڑھدیں (تعداد کیتے)۳۔جو کجھ وی ہامیں تیکوں ݙے ݙتے (مقدار کیتے)۴۔جو کئی تیݙے نال لڑسی اوہو برباد تھیسی(تعدادکیتے)
3۔	اے جملے ݙیکھو؛۱۔جو تھیوے سو تھیوے	۲۔جو ݙردے سو مردے۳۔ جو بݨسی ݙٹھا ویسی	۴۔جو رہیسیں سو چیِسیں۵۔ میں جو انکار کر ݙتا تاں وت کیا کریسیں۶۔حکیم اے تاں نھیں آکھیا جو توں کجھ وی نہ کھا پی۔
اُتے ݙتیں  ڳئیں جملئیں ء ِ چ ’’جو‘‘دی ضمیر کلھی استعمال تھئی ء ِ ۔ ایّھو ای سرائیکی زبان دا حسن ہے۔ جے کر انھیں جملئیں دے معنیاں تے غور کروں تاں وت انھیں کن کئی کئی معنی کݙھئیے ون٘ڄ سڳدن۔
4۔	ضمیر موصولہ دوہرائے وی ویندن۔ جیویں جو ،جوجو، جہڑا جہڑا، جئیں جئیں ، جنھاں جنھاں ، مثال دے طور تے اے جملے ݙیکھو؛
۱۔جو جو آندا ون٘ڄے ٻہندا ون٘ڄے۲۔ جئیں جئیں محنت کیتی ئِ اوہو کامیاب تھئے۳۔جنھاں جنھاں سرائیکی زبان دا مطالعہ کیتے اوہے ایندی عظمت دے قائل تھی گین۔۴۔جہڑا جہڑا متواتر غیر حاضر رہسی اوکوں سکول کن خارج کر ݙتا ویسی۔
اے ڳالھ یاد رہوے جو جہڑی شے دا  انجو انج یا وکھو وکھ ذکر کرݨاں مطلوب ہووے تاں وت دوہرے ضمائر موصولہ استعمال کیتے ویندن۔
امام بخش درویش
امام بخش درویش سرائیکی شاعر ہے.
میثاقِ مدینہ
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مدینہ ہجرت دے بعد اتھوں دی آبادی (خصوصاً یہود) دے نال ہک معاہدہ کیتا جیہڑا میثاق مدینہ دے ناں نال مشہور ہے۔ ایہ پہلا بین الاقوامی تحریری معاہدہ ہے۔ بعض مورخین میگنا کارٹا کوں پہلا بین الاقوامی معاہدہ قرار ݙیندن حالانکہ میثاق مدینہ 622ء اچ تھیا جبکہ میگنا کارٹا 600 سالاں بعد 1215ء اچ انگلستان دے شاہ جان اول دے زمانے اچ تھیا۔
امام بخش درویش
ڄم پل
وہوا نال تعلق ہے. ١٩٢٨ء کون ڄمے. بزدار برادری نال تعلق ہے،
حوالے
١۔ https://www.youtube.com/watch?v=usKkQkkf81U
میثاقِ مدینہ
نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی آمد دے وقت مدینہ وچ ترئے یہودی قبائل بنو قینقاع، بنو نضیر تے بنو قریظہ ہن۔
معاہدے دی وجوہات
میثاق مدینہ دی اہم وجوہات ایہ ہن: انہاں وجوہات دے پیش نظر آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے یہودیاں دے تریہے قبائل نال ہجرت دے پہلے ہی سال ہک سمجھوتہ کر گھدا جیہڑا میثاق مدینہ یا منشور مدینہ سݙیندے۔ رشتۂ اخوت دے بعد ݙوجھا قدم جیہڑا آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے اٹھایا اوہ یہودیاں نال اے معاہدہ ہئی۔
معاہدے دے اہم نکات
منشور دا اگر بغور جائزہ گھدا ونڄے تاں اوں معاہدے دے ݙو حصے نظر آندن۔ پہلے حصے دا تعلق انصار و مہاجریننال ہے۔ ایندے اہم نکات ایہ ہن      :
ایں میثاق دی اہمیت
انہاں نکات تے 1 ہجری اچ میثاق مدینہ طے تھیا تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کجھ عرصے تک انہاں دی مخالفت دے خطرے توں نجات حاصل کر کے اسلام دی ترقی و اشاعت اچ مصروف تھئے۔ ݙوجھی طرف اندرونی معاملات تے مذہبی آزادی برقرار رہݨ نال یہودی متاثر تھئے تے انہاں دے سارے غلط فہمیاں تے خدشات دور تھی ڳئے تے ہک مرکزی نظام قائم تھی ڳیا۔ یہودیاں نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم کوں حکمران تسلیم کر گھدا۔ ایہ ایں معاہدے دی سب توں اہم دفعہ تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی عظیم فتح ہئی۔
ایہ پہلا تحریری معاہدہ ہئی جیں نے اڄ توں چوݙہاں سو سال قبل انسانی معاشرے اچ ہک ایسا ضابطہ قائم کیتا جیندے نال شرکائے معاہدہ وچوں ہر گروہ تے ہر فرد کوں اپݨے اپݨے عقیدے تے کار بند رہندے ہوئے آزادی دا حق حاصل تھیا۔ یہودیاں دی مدینہ دی سیاست تے قیادت دا خاتمہ تھیا تے اسلام دا غلبہ تھیوݨ لڳا۔ یہودیاں دے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی قیادت کوں تسلیم کرݨ نال مسلماناں دی سیاست تے بڑا اہم اثر پیا۔ ایں معاہدے دی اہمیت ایویں وی نمایاں تھئی کہ ایہ دنیا دا پہلا بین الاقوامی تحریری معاہدے ہے جیہڑا 622ء وچ تھیا۔ ایہ پہلا تحریری بین الاقوامی منشور ہے جیندے اچ ہک غیر قوم نے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی قیادت کوں قبول کیتا لیکن کجھ ہی عرصے دے بعد انہاں دی جانب توں عہد شکنی تھئی۔ انہاں حالات وچ وی آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے دوستانہ تعلقات قائم رکھے لیکن جݙݨ انہاں دی جانب توں کھلی بغاوت تھیوݨ لڳی تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے جوابی قدم اٹھایا۔
میثاقِ مدینہ دے منشور تے جامع تبصرہ
انسانی تہذیب و تمدن دی تاریخ وچ اسلام کوں مرکزی تے محوری مقام حاصل ہے۔ ھبوط آدم علیہ السلام توں تا ھنوز نسل انسانی نے تہذیب و تمدن دے ارتقاء دی بے شمار منزلاں کوں طے کیتا۔ ایں سفر وچ جیہڑی پیش رفت اسلام دے واسطے نال تھئی اوہ کہیں ݙوجھی مذہبی، علمی، فکری یا اصلاحی کاوش دے نتیجے وچ نی تھئی۔ اسلام ہک مکمل نظام زندگی ہے جیہڑا فطرت دے عین مطابق ہے۔ اسلام دے فطرت دے عین مطابق ہووݨ دا مفہوم ایہ ہے کہ نسل انسانی دی بقا اسلام دے اصول و ضوابط دی اتباع وچ ہے تے انہاں اصولاں توں انحراف خودکشی دے مترادف ہے۔ تاریخ انسانی گواہ ہے کہ جیں ملک و ملت نے وی اسلام دا اقرار کریندے ہوئے یا بغیر اعلانیہ اقرار دے، اسلام دے آفاقی قوانین دی پابندی کیتی، ہے ترقی و عروج ایندا مقدر ریہا ہے۔ حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دا اسوہ حسنہ اوہ واحد معیار ہے جیہڑا اسلام دے آفاقی اصولاں دی عملی تعبیر و تشریح ہے۔ سیرت نبوی صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دا ہر گوشہ نسل انسانی کیتے اپݨے اندر رہنمائی دے ان گنت پہلو رکھدے۔
حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے تحریک اسلام دے فروغ کیتے دعوتی و تبلیغی، عسکری و جہادی، آئینی و دستوری تے سیاسی و معاہداتی مناہج کوں اختیار فرمایا تے انہاں تمام تر اقدامات اچ آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دی جدوجہد دی غایت جیہڑی احقاق حق، ابطال باطل تے غلبہ دین حق نال عبارت ہے، موجود رہی۔ میثاق مدینہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دی سیاسی و معاہداتی تے آئینی و دستوری جدوجہد وچ ہک نمایاں تے اساسی سنگ میل دی حیثیت رکھدے۔ میثاق مدینہ نے جتھاں ہک طرف آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دی دعوت و تبلیغ دی مساعی کوں ہک نویں مرحلے وچ داخل کر ݙتا اتھاں عالمی منظرنامے اچ وی اسلام کوں ہک نمایاں تے بے مثال مقام ݙے ݙتا۔ میثاق مدینہ کوں شعور انسانی دا سب توں پہلا تحریری دستور ہووݨ دا مقام حاصل ہے۔ صحرائے عرب دے امی نبی صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے اوں وقت دنیا کوں پہلے جامع تحریری دستور نال متعارف کروایا جݙݨ حالی دنیا کہیں آئین یا دستور توں ناآشنا ہئی۔ جدید مغربی دنیا دا آئینی و دستوری سفر 1215ء وچ شروع تھیا جݙݨ شاہ انگلستان King John نے محضر کبیر (Magna Carta) تے دستخط کیتے جبکہ اوندے توں 593 سال قبل 622ء اچ ریاست مدینہ حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دی طرفوں ہک جامع تحریری دستور ݙتا ونڄ چکا ہئی۔ مگر ایہ امر نہ صرف باعث حیرت بلکہ باعث صد تاسف وی ہے کہ میثاق مدینہ دی ایں تاریخی اہمیت دے اعتراف اچ اکثر اہل مغرب نے ہمیشہ تنگ نظری، تعصب تے علمی بخل دا مظاہرہ کیتا۔ جݙݨ وی عالمی تہذیب و تمدن دے ارتقاء دا تذکرہ تھیا، اہل مغرب نے اسلام دے درخشاں دور تے ایندے کارنامیاں کوں درخور اعتناء نی سمجھا مثلاً برطانیہ توں شائع تھیوݨ والے لائبریری آف ماڈرن نالج نے دنیا دے سیاسی و آئینی ارتقاء کوں بیان کریندے ہوئے لکھا: