cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رسماں تے ریتاں
کاشی گری
کاشی گری ملتان دی پہچان ہے ۔ ملتان وچ کاشی گری دا خوب صورت کم بہااُلدین زکریاؒ، شاہ رکن عالمؒ تے شاہ یوسف گردیزؒ دے مزارات دے علاوہ مسجد علی محمد خان، ساوی مسجد تے مسجد بہا اُلدین زکریاؒ دے علاوہ ٻہوں ساری مساجد تے مزارات وچ ݙیکھݨ کوں ملدا ہے ۔ ملتان دے علاوہ سندھ دے اکثر مزارات و مساجد وچ کاشی گری دے عمدہ نمونے ݙکھیج سڳدن. صدیاں گزر ونجݨ دے باوجود کاشی گری دے انہاں عظیم شاہکاراں دی چمک ہݨ وی اوں طرح برقرار ہے ۔ تقریباً ہک ہزار سال پراݨا اے فن ہݨ آہستہ آہستہ معدوم تھیندا ویندے. ہݨ صرف گنتی دے چند لوگ باقی بچے ہن جیہڑے اپݨی محنت تے جانفشانی نال اس فن کوں زندہ رکھے ہوئے ہن۔ ملتان شہر دی تاریخ دی طرح کاشی گری دی تاریخ وی صدیاں پراݨی ہے ۔ کاشی گری دے فن دے بارے وچ بہت سارے روایتاں مشہور ہن۔ اس فن شریف دے صناع چھیویں صدی ہجری تاتاریاں دے حملے دے سبب کاشان توں ترک وطن کر کے صوفیا و مشائخ دے ہمراہ آئے تے اتھاں اُنہاں نے عمارات دی آرائش بالخصوص مساجد و مقابر دے کیتے رنگین سلہاں تیار کرݨںا شروع کیتیاں۔ بعض مورخین دا اے وی آکھݨاں ہے کہ اے فن موہن جوداڑو دے دور س توں ٹریا آندے. تاریخ ملتان دے مصنف نور احمد فریدی دا وی ایہو خیال ہے ۔ 1853 میں جݙݨ ملتان دے قلعہ کہنہ قاسم باغ وچ عمدہ پیمانے تے کھدائی تھئی تاں اینجھے منقش ٹائلاں برآمد تھیاں، جنہاں دے بارے وچ ماہرین دی رائے ہے کہ او نویں صدی عیسوی وچ تیار کیتے گئے ہن۔ اس فن دی ترقی دے کیتے نہ صرف پبلک تے پرائیویٹ سیکٹر وچ کم تھیندا پیا ہے بلکہ عالمی بنک تے یونیسکو جیہے ادارے وی ایں ڳالھ دا جائزہ گھندے پے ہن کہ کاشی گری کوں دنیا بھر وچ متعارف کراوݨ دے کیا صورتاں تھی سڳدن۔ بلیو پاٹری دے کم والے دیگر مصنوعات دی مانگ کوں پورا کرݨ دے کیتے اس میدان وچ سرمایہ کاری دی ٻہوں گنجائش موجود ہے ۔
thumb|ہک مسجد وچ کاشی گری
thumb|کاشی گری
کاشی گری، سرائیکستان دے مرکز ملتان دا ہک خاص فن اے جیہڑی کہ زیادہ تر ملتانی سلہاں دی طرح چمکدار نیلے رنگ دے مختلف ڈیزائناں دا امتزاج ہوندی اے. البتہ کاشی گری وچ کجھ ݙوجھے رنگ تے ہر طرح دے ڈیزائن بݨائے ویندن. ایں فن دے شاہکار زیادہ تر گلدان تے برتن ہوندن.رفعت عباس ہوریں کاشی گری دے بارے لکھدن کہ:
اوچ: کاشی گری
کوئی دوروں ڈیکهے تاں، نیل کنٹھ پئے اڈدے، شہر دیاں گلیاں اُتے تَردے، اچیاں جٍهکیاں ماڑیاں واہندے، نیل کنٹھ پئے اڈدے
بهانویں کہیں پاسوں کهڑ ڈیکهو، نیل کنٹھ تاں چهاونی پاتی بیٹهن، بهانویں کہیں کوں زور زور دیاں ہکلاں مارو، اچیاں اچیاں گالہیں کرو، ایہ نئیں اڈدے،
ٹردیں ٹردیں بهج پووو، گلیاں وچ دڑکار کرو، پباں دے بهر چَوْ چَوْ ڈیکهو، ہتھ الارو، ایہ اجهکدے نئیں، ایہ تاں سٍلہاں دے آلهنڑیاں وچ اکهیں نوٹ تے کهمب کهنڈائی بیٹهن
سرائیکی لباس
ایں طرح گھگھرا چولی وی سرائیکی وسوں دا اہم زنانہ لباس اے جیہڑا خاص طور تے چولستان وچ وسیع پیمانے تے ورتیا ویندے. اے انتہائی قدیم لباس اے جیندے وچ سرائیکی ثقافت جھلکدی اے. صائم سیف ایندے بارے لکھدے کہ:
ٹور اوندی او ٹور ہاۓ وو
چولی گھگھرا تے ٹور ہاۓ وو
اوندی چنری دی ریس کر تے
پر کھنڈاون او مور ہاۓ وو
ڈیکھہ اوکوں چکور ہاۓ وو
اوندے تھوڈیں دی کھل توں صدقے
جڈاں جو اہدے مہور ہاۓ وو
اوندے مونجھیں دی خیر تھیوے
چم تے گھندا ہے پور ہاۓ وو
باغ پھلیں دے لنگھ جو آوے
پھل وی اہدن پھلور ہاۓ وو
کیچ تیڈا بھنبھور ہاۓ وو
اوکوں ڈیکھنڑ دے بعد صائم
دل تے چلدا نیں زور ہاۓ وو
قدیم سرائیکی روایات دے مطابق اتھاں کئی اقسام تے انداز دے زنانہ تے مردانہ لباس ورتے ویندے ہن. جنہاں وچوں ذیل اہم ہن.
پٹکا، لُنگی، لاچا، چادر یا دھوتی،
اجرک، فریدی رومال،
رنگدار مفلر، نوکدار تے کَنّی والا کھسہ، کھیڑی، نوروزی چپل، کوہاٹی چپل،
گھگھرا چولی، صافا، مُندری،
پِڑ
پِڑ جم چُکا ہے ہولے ہولے تال تیز تھیندی ویسی تے رنگ جمدا ویسی فی الحال ڈسڑاں اے ہے جو جناب افضل عاجز، عصمت گل خٹک، سلیم شہزاد، اسد خان، اختر مجاز، قیوم خان (ایس ایچ او)، نسیم بخاری،صائم جی تے نجف بلوچ پِڑ تے پہنچ چکے ہن.
افضل عاجز صاحب پنڈال اچ آئے ہن تاں گھمر شروع کر ڈتی نیں، انہاں کوں سلیم شہزاد آکھئے جو بھائی صبر... دول تاں وگنڑ ڈے. مسیں کنجیں انہاں کوں کرسی تے بلہایا ہے وت کرسی تے باہ کے سلیم شہزاد کوں رقص کرنڑ دے ٹپس ڈیونڑ لگ گئے ہن. قیوم خان اعلان کیتا ہے جو خبر دار اگر کئیں افضل عاجز دے پیسے چُڑنڑ دی کوشش کیتی تاں اس کوں پولیس دے حوالے کیتا ویسی ... او نچسن تاں انہاں تے واہے گئے پیسے انہاں کوں ڈتے ویسن. ضیاء قریشی، نسیم بخاری،صائم جی، نجف بلوچ، عصمت گل خٹک بالخصوص اسد خان فی الحال شرم کیتی بیٹھن امید اے ساڈا بے شرمی آلا گھمر ڈیکھ کے میدان اچ آ ویسن. (محمد ظہیر احمد مہاروی، ٢٦ نومبر ٢٠١٦ء)
ابراہام لنکن
1865ء وچ کہیں پاگل نے اونکوں اوں وقت گولی مار کے قتل کر ݙتا جݙݨ اوہ فورڈ تھیٹر وچ ڈراما ݙیکھدا پیا ہئی۔
قلندر علی سہروردی
محی سلسلہ سہروردیہ حضرت سید ابوالفیض قلندر علی گیلانی سہروردیؒ، امام سلسلہ عظیمیہ حضور قلندر بابا اولیاءؒ دے مرشد و پیشوا ہن تے سلسلہ عظیمیہ وچ وݙے پیر صاحب دے ناں نال مشہور ہن. آپ دا مزار ہنجروال، ملتان روڈ لاہور وچ مرجع خلائق اے.اپؒ دا شمار خطے دے انہاں اولیاء وچ تھیندے جنہاں نے سلسلہ سہروردیہ دا از سر نو اجراء کیتا. آپؒ کوں سلسلہ سہروردیہ دا مجدد وی آکھا ویندے. لاہور وچ ملتان روڈ ہنجروال دے قدیم قبرستان وچ حضرت ݙاݙا ہنجر پیرؒ دے مزار دے نزدیک آپؒ دا دربار مرجع خلائق اے.
حالاتِ زندگی تے دینی و روحانی خدمات
دین اسلام دی بنیاد ݙو چیزاں ”شریعت تے طریقت“ نال مشترک ہے۔ دین دی اصل بنیاد شریعت تے اس تے تعمیر تھیوݨ والی عمارت طریقت ہے۔ شریعت تے طریقت دے اصول و ضوابط تے عمل پیرا تھی کے مرشد کامل دی نگرانی وچ انسان مقرب خدا بݨ ویندا ہے۔ سرکار دو عالم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا ارشاد گرامی ہے کہ ”مومن دی فراست توں ڈرو کیونکہ اوہ اللہ دے نور نال ݙیکھدا ہے“ حضرت ابوالفیض سید قلندر علی سہروردیؒ مادر زاد ولی ہن۔ قبلہ سید قلندر علی دی تاریخ پیدائش 4 جنوری 1895ء ہے مگر پیر بھائی فضل الرحمن خان سہروردی نے 18 نومبر 1895ء تاریخ ولادت بیان فرمائی ہے جیہڑی انہاں دے کشف تے مبنی ہے۔ بہرحال ولادت دا سال 1895ء متفقہ ہے۔
آپ گیلانی سادات وچوں ہن تے 23 ویں پشت تے سلسلہ نسب حضرت غوث الاعظم سید عبدالقادر جیلانیؒ نال ونج ملدا ہے۔ قبلہ حضور نے ابتدائی تعلیم اپݨے والد ماجد حافظ مولانا رسول بخشؒ توں حاصل کیتی جو خود بہت بڑے عالم باعمل ہن۔ اٹھ سال دی عمر وچ شفقت پدری توں محروم تھی گئے۔ اٹھویں تک تعلیم گراں وچ مکمل کیتی ول 1910ء وچ لاہور آ کے دارالعلوم النعمانیہ وچ داخل تھئے تے 1914ء وچ سند حاصل کیتی۔ مزید تعلیم کیتے مدرسہ دیوبند وچ داخلہ گھدا مگر پہلے ہی ݙینہ ہک حدیث دی وضاحت تے استاد نال بحث تھی گئی۔ اس توں دلبرداشتہ تھی کے دارالعلوم بریلی وچ داخلہ گھدا۔ اتھاں اعلیٰ حضرت احمد رضا خان بریلویؒ، مولانا نعیم الدین مراد آبادیؒ،  مولانا وصی احمد پیلی بھیت،  مولانا ہدایت اللہ جیہے نابغہ روزگار اساتذہ توں علم حاصل کیتا تے تقریباً ڈھائی سال زیر تعلیم رہ کے علوم تفسیر،  قانون،  فقہ،  علم کلام تے حدیث شریف دی سند حاصل کیتی۔ اتھوں 1919ء وچ فارغ التحصیل تھی کے واپس اپنے گراں،  سیالکوٹ تشریف گھن آئے۔ ظاہری تعلیم دی تکمیل دے بعد باطنی تعلیم دی طرف متوجہ تھئے۔ ظاہری تعلیم دے نال نال باطنی تعلیم یعنی تزکیہ نفس دی تعلیم بہت ضروری تے اہم ہے۔ اس دے بغیر انسان دی تکمیل ہی نی تھیندی،  اس واسطے حضرت قبلہؒ، مرشد کامل دی تلاش وچ سرگرم عمل تھئے۔ نقشبندی سلسلے دے مشہور بزرگ حضرت میاں شیر محمد شرق پوریؒ دی خدمت وچ حاضر ہوئے مگر اتھاں وی ڳال نہ بݨی۔ اتھوں  مایوس تھی کے اپݨے قریبی عزیز بزرگ فیروز الدین دے ہمراہ حضرت قبلہ پیر مہر علی شاہ چشتیؒ دی خدمت وچ گولڑہ شریف حاضر تھئے۔ حضرت سید پیر مہر علی شاہؒ نے فرمایا کہ میݙے ماماں جی جیہڑے اپݨے وقت دے جید ولی کامل بزرگ ہن،  انہاں دا مزار مبارک جیہڑا گولڑہ وچ ہی ہے، اس تے ونج کے مراقبہ کرو تے مراقبے دی حالت وچ جو حکم صاحب مزار توں ارشاد تھیوے اس تے عمل کرو۔ اتھوں باطنی حکم تھیا کہ آپؒ دا حصہ ”سلسلہ سہروردی“ وچ ہے۔ آپؒ حضرت میاں غلام محمد سہروردیؒ بمقام حیات گڑھ گجرات، کول ونج کے انہاں دی بیعت کر گھنو۔ آپؒ گولڑہ شریف توں سیدھے حیات گڑھ، گجرات، حضرت میاں غلام محمد سہروردیؒ دی خدمت وچ حاضر تھئے تے بیعت دی درخواست کیتی. حضرت میاں صاحبؒ نے فرمایا قلندر علیؒ تیݙے ݙاݙا قاضی سید جمال دینؒ، نانا سید قادر بخشؒ تے میݙے پیرو مرشد حضرت بابا جنگو شاہ قلندر اج رات میکوں ملے ہن تے میکوں فرمائے نیں کہ ایہ لڑکا آندا پیا ہے،  اینکوں سنبھالݨ دی کوشش کرنا تے اینکوں سنبھال کے رکھݨا.
حضرت بابا جنگو شاہ قلندر نے حضرت میاں غلام محمدؒ کوں جیہڑا سبق تلقین فرمایا ہئی اوہ سہروردیہ تے قادریہ دا مخلوط سبق ہئی۔ حضرت قبلہ میاں غلام محمد سہروردیؒ نے حضرت قبلہ کوں مرید کریندے ہوئے فرمایا کہ میݙے ݙوجھے مرید سلسلہ سہروردیہ دی طرف توجہ نی کریندے لہٰذا ایں سلسلے دی میں تیکوں تلقین کریندا ہاں۔ حضرت قبلہؒ کوں بیعت فرما کے سلسلہ سہروردیہ دا سبق تلقین فرما ݙتا۔ آپؒ واپس اپݨے گراں کوٹلی لوہاراں سیالکوٹ تشریف گھن آئے تے روحانی مجاہدہ وچ مشغول تھی گئے۔
حضرت سید قلندر علی سہروردیؒ نے 1934ء تک امامت و خطابت دا سلسلہ جاری رکھا۔ بعد ازاں آستانہ عالیہ تے ہی خلق خدا کوں ہی فیض یاب کریندے رہے۔ آپؒ صاحب قلم وی ہن۔ آپؒ نے مندرجہ ذیل کتب بھی تصنیف فرمائے: ۔
انہاں کتب دے علاوہ دینی رسائل وی تصنیف فرمائے۔
وصال
حضور قبلہ سید قلندر علی سہروردیؒ دے ݙو صاحبزادے ہن. وݙے صاحبزادے سید محمد فیض احمد سہروردیؒ تے سید امتیاز احمد تاج سہروردی مرحوم۔ حضور قبلہؒ دے وݙے بیٹے ابوالشاہد سید محمد فیض احمد سہروردیؒ مرحوم مرید تے خلیفہ و گدی نشین مقرر تھئے۔ سلسلہ عالیہ دے فروغ وچ انہاں نے انتھک محنت تے کوشش کیتی۔ حلقہ ارادت کافی وسیع ہے۔ آپؒ کی وفات 1982ء وچ تھئی تے ہنجر وال وچ ہی مزار مرجع خلائق ہے۔ حضور قبلہ ابو الفیض سید قلندر علی سہروردیؒ ستمبر 1958ء کوں اس دنیا فانی توں پردہ پوش تھئے۔ آپؒ حضور سلسلہ عالیہ سہروردیہ دے مجدد ہن۔ ایہ سلسلہ جیہڑا کئی سو سالاں توں برصغیر وچ منظر عام توں ہٹ چکا ہئی. آپؒ ہی دی سعی بلیغ توں چوݙہویں صدی ہجری وچ دوبارہ زندہ تھیا۔
اساں شاعر کوݨ
ایہو جئیاں محبتاں دا اظہار ظفر عدم تے کروڑ لعل عیسن دے لوکاں میڈے نال کجھ ڈینھ پہلے کیتے. بطور شاعر میں اے سمجھینداں جو میں ہالیں سکھنڑ دے عمل وچوں گزردا پیاں دوست میڈی اوقات توں ودھ محبتاں دا اظہار کریندن تاں اے گالھ کہیں کہیں ویلے میڈے کیتے امتحان دی شکل وی اختیار کر گھندی ہے تے انہاں دیاں محبتاں دے اگوں میں آپڑیں آپ کوں بہوں چھوٹا محسوس کرنڑ لگ وینداں.
ظفر عدم میڈے نال شام رکھ کے میڈے تے ہک احسان اے وی کیتے جو اوں تقریب دی صدارت مرشد اشولال فقیر کیتی جہڑی میڈے کیتے کہیں وی وڈے توں وڈے اعزاز کن گھٹ کئے نی اتھاں جتنے وی مہمان تے سامعین آئے ہن ساراں دا دلوں نیاز مند ہاں، شعراء جہڑے شریک تھئے ہن انہاں دے آونڑ نال میڈا مانڑ ودھ گیا ہے. انہاں دا وی ممنون ہاں.
جناب افضل عاجز، سلیم شہزاد، مظہرنیازی، تنویر خالد، مفتی عمران خان، قیوم خان، اختر مجاز، شاہد بخاری، ندیم بخاری، اختر مجاز تے نسیم بخاری تاں میڈے آپڑیں ہن تے انہاں دا شکریہ ادا کرنڑ کوئی مناسب گالھ نئیں. ھا...... انہاں نال سفر کرڑاں میڈے زندگی دے سوہڑیں وقت وچوں ہک اے جیا وقت ھا جہڑا میں چاہواں تاں وی ولا نی سکدا کیوں جو سوہڑیں ویلے کڈاہیں ول کے نئیں آندے.
محمدظہیراحمد مہاروی
قمبر ناز
اعجاز قمبر ناز سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ یکم اپریل ١٩٩٤ وچ ڄمیا ہے۔
نمونہ کلام
اساں عید دے ݙینھ ٻہہ حال ونڄائے تائیں شکل سنواری ݙیکھ تاں سہی
تیݙی مونجھ ھــے ݙھول رُویندی رَہی ساݙے ڳل دی ڳاری ݙیکھ تاں سہی
توں خوش ہیں ٻہہ ٻہوں سینڳیں وِچ اساں مونجھے زاری ݙیکھ تاں سہی
تیݙے پیار اِچ قـــمـبر وِکدیں ہوئیں ٻیٹھوں سٻ کجھ ھــاری ݙیکھ تاں سہی.
(٢)
اِیں عید تے قــمـبر نی آیا میکوں دِل وِندلیندیں ݙینھ لہہ ڳے
سرائیکی ادبی فورم
سرائیکی ادبی فورم بہاول پور
ادب او واحد رستہ ہے جیندے نال انسان نفرت جھیئں ہر بُرائی توں دُور رہ تے زندگی گزارݨ دا طریقہ سکھدے. اڄوکا دور افرا تفری دا دور ہے ہک انسان ݙوجھے انسان توں بے خبر تھی تے حیاتی گزریندا نظر آندے. انٹر نیٹ نال جُڑی جذبات توں خالی زندگی احساسات دے چھیکڑی مرحلے وچ ساہ پئی گھندی ہے. سرائیکی ادب اتے ادیباں اُتے وی ایندا خاصہ اثر نظر آندا پئے. سرائیکی ادب دے ادبی پورہیے کوں بچاوݨ کیتے اساں موجودہ عہد دے ایں رابطہ فورم (فیس بک) تے ‌"سرائیکی ادبی فورم" دی بُنیاد رکھی ہے. جیکر تُساں ساݙے نال خالص ادبی سانجھ کرݨ چاہندو تاں آوو ساݙی سنگت وچ شامل تھیوو
* سرائیکی ادبی فورم ہک خالص ادبی گروپ ہے
* ایندے وچ مذہبی، لسانی تے سیاسی موضوعات نہ چھیڑئیے ویسن
‍* ادبی فکری معلوماتی سوالات تمام ممبران ہک ݙوجھے توں پُچھ سڳدن
* لڑائی جھیڑا تے غیر اخلاقی ڳالھ مُہاڑ دی ہرگز اجازت کوئینی
* سرائیکی ادبی حوالے نال متنازعہ سوالات دی وی ایں فورم وچ کُئی جاہ کوئینی
* اِنھاں ضابطیں تے عمل نہ کرݨ والے سنگتیں کوں ہمیشہ کیتے بلاک کر ݙتا ویسے
.......
گروپ ایڈمن
غیور بخاری
اوچ شریف دا ادبی مقام
اوچشریف دی دھرتی ادب دے حوالے نال ھمیشہ زرخیز رہ ڳئی ہے کہیں وی دور اچ سنج نیں تھئی صدارتی ایوارڈ یافتہ شاعر سرائیکی زبان کوں پوری دنیا وچ متعارف کرانوݨ والے سرائیکی زبان دے عظیم شاعر سئیں جانباز جتوئی رح دی ساری زندگی اتھائیں گزری اور حضرت جہانیاں جہانگشت رحمتہ اللہ علیہ دی مزار اقدس اچ مدفون تھیوݨ دا شرف حاصل تھیا ایندے علاوہ سرائیکی زبان دے مہان شاعر سئیں شمیم اچوی مرحوم سئیں خاک اچوی رح سئیں عاصم اچوی رح اپڑیں دور دے عظیم شاعر ھن جہڑے لوک خاک اچوی رح تے عاصم اچوی رح کوں جاݨدن او لوک انہاں دے مقام دا میں توں بہتر تعارف کرا سڳدن انہاں دے علاوہ بئے وی ڈھگ ناں ھن جہڑے کہیں تعارف دے محتاج کائنی جنہاں وچوں سئیں عبدالحکیم غازی اچوی سئیں منظر اچوی مرحوم سئیں ڈاکٹر اختر تاتاری مرحوم سئیں ظہور احمد واصل مرحوم سئیں منظور احمد شوق اچوی سئیں ہمراز اچوی  سئیں ناصر خان رند اکمل حسین اکمل بلال واصب عبدالغفار حامی اے آر ساغر  دے علاوہ بئے وی بے شمار ھن لیکن انہاں وچوں ھک ناں او ھے جیندے اڳوں لفظ ہتھ بدھ کھڑدن جئیں پورے وسیب اچ اپڑاّں ھک مقام بݨائے جہڑا حالی تئیں برقرار ھے تساں میݙے نال اتفاق کرو یا نہ کرو مگر میکوں احمد خان طارق صاحب دی جھلک اگر کہیں شاعر وچ نظری ہے تاں او سرائیکی زبان دے عظیم شاعر سرائیکی دے متروک لفظاں کوں  زندہ کرݨ والے مہان انسان استاد محترم سئیں جام محمد اقبال اکرام میتلہ صاحب  وچ نظری ھے انہاں دے  چند ڈوھڑے استاد غلام عباس آسی صاحب دی آواز وچ تہاڈی نظر انہاں دے مزید کلام دا چساں بعد اچ وی چوینداں رہساں۔
یاسر اچوی دا نمونہ کلام
صرف اساکوں سدھ ھے کیوں تے کہڑے رنگ دے اندر
نتاں ساݙی بھوئیں تے تیکوں گنگے ݙاند نہ ݙسدے
اساں اپڑیں گھوڑیں سودھے آلس ہتھوں مر ڳیوں
تحریر: یاسر خان اچوی
خاص سرائیکی الفاظ
"سرائیکی کوں ہک میٹھی زبان آکھیا ویندے۔ اوندی وجہ ایندا وکھرا لہجہ ہے۔ ذیل وچ او الفاظ شامل کیتے ویندے پئن جناں نال اے وکھری زبان آکھیندی ہے۔"پیلا بہار۔ کالا دھوں ۔رتا لال۔ نیلا ھمبھ ۔ چٹا کھمبھور۔ ساوا چچ۔ٹھڈا جلڑ۔ تتا بھا۔نواں نکور۔کوجھا ڈینڑ ۔مٹھا کھنڈ ۔کھٹا ٹیٹ۔ کوڑا عق۔باری بھک ۔پتلا پتنگ ۔خالی خط۔گھاٹا بٹ۔میلا کچ۔ گارے گچ۔ٹھنڈا ٹھار, بگا چوپ , چٹا کھیر , ٹھڈھا وبھ , اندھارا گگھ , بڈھا یپھ , سدھا شتیر , ڈنگا جلیبی , سکا رنڑاٹ , پھلھا بشکا , کوڑبدوڑا کراڑا وٹا , کالا شمور موٹا ڈنڈنڑ , سوھڑا شدادا کترینا کیف۔ سَوڑ سنگھوڑ, تلواں پَتر, بھاڑ دا تل, بوڑا گُھت, بَر دا پُتر, نِرا ندریہہ, کال واتا, چِٹ پیرڑا, حرام دی سٹ۔ ٹک ٹکور۔ لیس لباس۔ ٹر پش۔ کوڑا جور۔ کولا بھت ۔رتا انگرش۔۔پیلا پھپھڑ ۔۔ساوا کچوچ ۔کالا رات۔ روونڑاں ریت۔لمبا کهمبا۔۔گنجا لیلا۔۔۔کال واتا۔۔۔گٹھ مٹهڑا۔۔ کالی چوانتی , بھوری بھاه , پیلی ڈدھ , سکی ٹونڈ , کوڈی وٹو کھو ٹی , چم چموٹی , چھل بدری , پھشگدڑی , اکمکڑی , ناسیں پهتھی ـ مَٹھا چٹ, نَود دا گندھوا, نول سرا, پیون پول, کم دا چڈھی, لاپھڑکَناں, چوک چندرا.ڈھل گھس , ھیر پھیر , لڑھ ھابا , ڈیڈر ٹپ , لیلے باک , ملاں بانگ , جوں ٹور , درگھ لانھ , کلے ول , چھنڈک پھوک۔۔ کوُلا پَٹ ،پیلا جِٹ، کالا ٹیہَنڑ، ٹھڈھا یَخ، پتلا لینوَک، پتلا لَلُور، وڈا کڑزَن، بھولا بَجھَک، چلِترا چَلآک، سیانڑا دھَنَتر،کالکوٹ , باکروال , یلولول , چھونڑ بھمبھیر , بھورباندر , یلمل یقین , دول دمامے , کھلئیں دا کھوڑ , مموں مچل , ڈلی بھک , کال واته , مونھ دا مٹھا , ھاں کالا , نئوں دھرما , ادھ ولوڑیا , گھرو وادھو , جتی جوڑ , بٹئیں کٹ , لئ لگ , پھنے خاں , پانڑ پڑوپی , انگل انوٹھا , هکی مٹھ , دل دریا ,بھولی بھالی , ٹونڑیں ٹپے ۔ تُھک تَھمبن،  دراہی بُگھتاون، نذروٹو، بُکھا بٹيرا ۔۔مٹھ مروڑا , اڑی ڈھینگری , تل مولی , تلی واٹواں , دیر دبیر , کنڈو رانڑاں , موئے دی مٹ , چونے گچ  , ٹھلھا بابھیکنڑ, گول مول , چو چنڈالا , ڈالا ڈپها ,گُنگ دان، بھولے بھنن، موہنہ مُہاکھڑی،چَيتا گردان، مُشکی نانگ، کُکڑبانگ، ليلےباک، کُتے بھونک۔۔۔ ویچ وٹا , ڈے گھن , بھن پکا , مڈی گل , بھن تروڑ , لچ لفنگا ۔۔ مونھ محابه , تخته تبوت , منڈھی کڈھ , ھا ھو , ھئو حق , رے کانڈھیا , نیل مایا , بل ٹنڈاںڑاں , کھادھا پیتا  , پلیا پالیا , موٹا سنڈھا , چٹ پدھر , کھلا ونکی:[[سرائیکی تلفظ]]
زاہد اختر زمان
11 نومبر 1968ء کوں ڄمے۔ پاکستان ایڈمینسٹریٹو سروس وچ ہک افسر ہن۔ زاہد اختر زمان، سرائیکی وسیب اچ حکومت پنجاب ولوں انتظامی اکائی دے طور تے قائم کردہ سول سیکرٹریٹ دے پہلے سول بیوروکریسی دے سربراہ تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری ہن جنہاں دی تقرری 30 جون 2020ء کوں کیتی ڳئی ۔ یکم جولائی کوں وزیراعلٰی پنجاب ،سردار عثمان احمد خان بزدار نے انہاں نال خصوصی ملاقات کیتی تے مبارکباد دے نال نیک تمناواں دا اظہار کیتا ہے۔ سرائیکی خطے اچ انتظامی معاملات تے مسائل دے بارے اچ وی تبادلہ خیال کیتا ڳیا۔ انہاں نے 2 جولائی 2020ء کوں باقاعدہ اپݨے ڈیوٹی دا آغاز کیتا۔ زاہد زمان ہوریں ایندے توں پہلے مختلف اعلیٰ عہدیاں تے فائز رہ چکے ہن۔
نیلسن ریبرگ فنسن
نیلس ریبرگ فنسن ڈنمارک دے ہک سائنس دان ہن جنھوں نے 1903ء دا نوبل انعام برائے طب وصول کیتا۔
خالد اقبال
تعلیم
علامہ اقبال اوپن یونی ورسٹی توں پی ایچ ڈی پاکستانی زباناں ہن۔
خدمات
بہاؤالدین زکریا یونی ورسٹی سرائیکی شعبہ وچ لیکچرار ہن۔
اینٹی میٹر
اینٹی میٹر یا ضد مادہ مادے دے ضد ذرے (antiparticles) نال بنڑی گئ شئے کو ضد مادہ آہدن ہنڑ اے ضد ذرے کیا ہے ایندے اتے زرا روشنی سٹیسو: ضد ذرہ دا اوہ وزن جیہڑا کہ ہک ذرہ دا ہوندے لیکن انہیں دیاں برقناطیسی خصوصیات مختلف ہوندن۔
مثال دے طورتے
مثبرقیہ (positron) تے برقیہ ڈوہیں دا وزن ہکو جیہا لیکن بار مخالف ہے۔
دیکھو ہک آبساز کولو برقیہ ہے جیکو اساں مادے یا وت آبساز آہدے ہیں۔
اتھے کوئی ݙیوݨ ݙیوݨ ہے
معظم خان ہاتھی خیل اساݙے علاقے دا ہک عظیم کردار ہائی تے لوک اس دے مرݨ توں پنجھاہ سال بعد وی اس دیاں ڳلاں نئیں بھلے ،او اڄ وی اپݨیاں ڳلاں اچ معظم خان دیاں ڳلاں دے حوالے ݙیندے کھلوتے ہن ۔اوہ ہک اے جھیا لوک کردار بݨ ڳیا ہے ڄہڑا زندہ ہے تے کݙاں وی نہ مرسی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔،میں پچھلی پوسٹ اچ اس دی ہک ڳل ورتائی ہم تے ہݨ ہک ہور ڳل تہاݙے نال ورتاوڑاں چاہندا ہاں،کیوں ڄو انہاں چھوٹیاں چھوٹیاں ڳلاں دے وچ ٻہوں وݙیاں وݙیاں ڳلاں لکیاں ہویاں ہن تے اے وݙیاں ڳلاں تساں آپ لبھڑیاں ہن۔
اینٹی میٹر
مثال دے طورتے
جبکہ ضد آبساز کولو مثبرقیہ ہے جیکو اساں ضد مادہ یا وت ضد آبساز آہدے ہیں۔
اتھے کوئی ݙیوݨ ݙیوݨ ہے
ہک واری میانوالی اچ سیلاب دی وڄاں نال ٻہوں تباہی تھئی ،لوک بے گھر وی تھئے ،مال مال مویشی مر ڳئے ،گھر ݙھا ڳئے ،فصلاں لڑ ڳئیاں تے مخلوق بے حال تھی ڳئی۔سیلاب توں بعد اوں ویلے دے گورنر میانوالی دا دورہ کیتا جس دے وچ علاقے دے وݙے وݙے زمینداراں ،تاجراں،مخیر حضرات کوں سݙیا ڳیا۔تقریب اچ امیر عبد اللہ خان روکھڑی ،نواب ملک مظفر بھچر ،کالاباغ دے نواب ،عیسیٰ خیل دے خوانین ،پپلاں دے خان تے ݙوجھے وݙے زمیندار وی شریک تھئے ۔گورنر صاحب تقریر کیتی،سیلاب دیاں تباہ کاریاں ٻارے ݙسیوس۔۔۔۔۔۔تے نالے سبھ توں اپیل کیتوس ڄو اوہ سارے حکومت دی مدد کرن تاں ڄو سیلاب توں متاثر تھیوݨ آلے لوکاں دی مدد کیتی ونڄ سڳے۔
اینٹی میٹر
مثال دے طورتے
مطلب کہ کائنات دے ہر ذرہ دا ہک مخالف ضد ذرہ ہے جب اے ڈوہیں آپس وچ ملن تا تباہ تھی ویسن یا وت ہک دھماکہ تھیسی۔
جنگِ موتہ دا پسِ منظر
صلح حدیبیہ دے بعد مسلمان تے قریش دے درمیان کجھ وقت کیتے جنگ نہ تھئی۔ یمن دے ساسانی گورنر دے اسلام قبول کرݨ دے نال نال اوندے قبائل وی مسلمان تھی ڳئے ہن۔ اوں طرفوں اطمینان دے بعد حضور ﷺ نے اسلام دی تبلیغ کیتے کجھ سفیر اردن تے شام دے عرب قبائل دی طرف روانہ فرمائے جنہاں کوں انہاں قبائل نے سفارتی روایات دے خلاف قتل کر ݙتا۔ اے عرب قبائل بازنطینی سلطنت (مشرقی روم دی سلطنت) دے واج گزار ہن۔
اتھے کوئی ݙیوݨ ݙیوݨ ہے
معظم خان ہاتھی خیل ٻہوں غریب بندہ ہائی ،جس دی توے تے وی نائی ویندی پر چٹے کپڑے تے پڳ ہمشاں لیندا ہائی ۔گورنر دی تقریب اچ معظم خان چٹے کپڑے پا کے تے پڳ لا کے ونڄ وڑیا تے سارے منظر نوں غور نال ݙیدھا رہیا،گورنر دی تقریر توں بعد کہیں زمیندار آکھیا ڄو اوہ پنچ سو بوری کݨڑک دی ݙیسی کہیں ترائے سو لکھائی کہیں ݙوں سو لکھائی کہیں ہزار لکھائی۔۔۔۔ تے ایویں لکھیندے گئے۔۔۔۔۔۔۔۔معظم خان دی وراری آئی تاں او وی اٹھیا ،،،،،تے اکھیوس ۔۔۔۔۔میں کݨرک دی ݙوں ہزار بوریاں ݙیساں۔گورنر آکھیا ۔۔۔۔معظم خان آسے تاڑیاں ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔انڄیں معظم خان میلا لٹ ڳدھا۔۔۔۔تقریب ختم تھیئی تاں امیر عبداللہ خان روکھڑی ،معظم خان کول پچھیا ۔۔۔وے معظم خان ۔۔۔! ویندی تاں تیݙی توے تے نیئں ،تیں ݙوں ہزار بوری دا اعلان کر ݙتا ہے تے اے کتھوں ݙیسیں۔۔۔۔۔؟ معظم خان آکھیا ،اہ ،،،،اتھے کوئی ݙیوݨ ݙیوݨ ہے ۔۔۔۔اتھے تاں لکھاوݨ لکھاوݨ ہے.
جنگِ موتہ دا پسِ منظر
سفیراں دے قتل دے بعد انہاں قبائل دی سرکوبی کیتے حضور ﷺ نے 3000 دی ہک فوج تیار کر کے مغربی اردن دی طرف روانہ فرمائی۔ حضور ﷺ نے سپہ سالاراں دی ترتیب اے رکھی کہ زید بن حارثہ کوں اوں لشکر دا امیر مقرر فرمایا، انہاں دی شہادت دی صورت وچ جعفر کوں مقرر فرمایا تے انہاں دی شہادت دی صورت وچ عبداللہ بن رواحہ کوں مقرر فرمایا تے اے کہ اگراو وی شہید تھی ونڄن تاں لشکر اپݨا امیر خود چݨ گھنے۔ ݙوجھی طرفوں ہرقل دی قیادت وچ ہک لکھ رومی تے ہک لکھ عرب قبائل تے مشتمل فوج تیار تھئی جیہڑی مروجہ ہتھیاراں نال لیس ہئی۔ جݙݨ مسلمان، موتہ پہنچے تے دشمناں دی تعداد دا پتہ چلا تاں انہاں نے پہلے سوچا کہ مدینہ توں مزید کمک آوݨ دا انتظار کیتا ونڄے مگر عبداللہ بن رواحہ نے اسلامی فوج دی ہمت افزائی کیتی تے اسلامی فوج نے پیش قدمی جاری رکھدے ہوئے جنگ کیتی۔
اینٹی میٹر
ہنڑ سوال اے ہے کہ اے کتھا پایا ویندے
چونکہ ضد مادہ تے ریسرچ بہوں گھٹ یا وت نہ ہوونڑ دے برابر ہے اور ات واسطے اے سوال ہن جنہیں دا ہالی تک کوئ مدلل جواب نئیں آ سگیا
ابراہام ڈی موافر
thumb|ابراہام ڈی موافر
ابراہام ڈی موافر، فرانسسی ریاضی دان ہئی جیہڑا 26 مئی 1667ء کوں فرانس وچ پیدا تھیا۔ ایں دی وجہ شہرت ڈی موافر کلیہ ہے۔ اوہ آئزک نیوٹن،  ایدمنڈ ہیلی تے جیمز اسٹرلنگ دا دوست ہئی۔ اوں نے نظریۂ احتمال تے ہک کتاب وی لکھی۔ جیویں جیویں اُوں دی عمر ودھدی گئی اوہ زیادہ تھکدا گیا تے اُونکوں سمہݨ کیتے زیادہ وقت درکار تھیوݨ لگا۔ اُوں نے مشاہدہ کیتا کہ اونکوں ہر رات 15 منٹ زیادہ سمہݨا پوندا ہے۔ اُوں نے اپݨی موت دے ݙینہ دا صحیح تخمینہ لایا کہ جیں ݙینہ اونکوں سمہݨ کیتے 24 گھنٹیاں توں زیادہ وقت درکار ہوسی اوں ݙینہ او مر ویسی. آخر کار اوندے تخمینے دے تقریباً مطابق 27 نومبر 1754ء کوں لندن انگلستان وچ اُوں دا انتقال تھی ڳیا۔
بھارت
دریائے سندھ دے مشرق وچ واقع علاقے دا ناں عرب تاریخ نگاراں دے ہاں ہند ہئی۔ اس دا انگریزی ناں انڈیا ہے۔ دریائے سندھ دے ناں دی وجہ توں ایں ملک دا ناں انڈیا پیا۔ ماضی وچ اس خطے کوں عموماً ہندوستان یا بھارت آکھا ویندا ہئی۔ آزادی دے بعد ملک دا سرکاری ناں بھارت رکھا گیا تاہم تمام عالمی زباناں وچ اس دا انگریزی ناں انڈیا ہی مستعمل ہے۔
تاریخی اعتبار نال بھارت کوں کرما بھومی، تپو بھومی تے پُنیا بھومی جیہے ناواں نال وی ڄاݨا ویندا ہے۔ thumb|قومی نشان thumb|ترنگا بھارت یا جمہوریہ بھارت جنوبی ایشیا وچ واقع ہک اہم ملک ہے جیندا دارالحکومت دلّی اے. بھارت آبادی دے لحاظ نال دنیا دا ݙوجھا وݙا ملک ہے اور اس لحاظ نال اے دنیا دی سب توں وݙی جمہوریت وی سݙویندی ہے۔ بھارت دے ہک ارب توں زائد باشندے ہک سو توں زائد زباناں بولیندے ہن۔ بھارت دے مشرق وچ بنگلہ دیش تے میانمار ہن، شمال وچ بھوٹان، چین تے نیپال تے مغرب وچ پاکستان ہے اس دے علاوہ بھارت دے جنوب مشرق تے جنوب مغرب وچ بحر ہند واقع ہے۔ نیز اے ملک سری لنکا ،مالدیپ دے قریب ترین ملک ہے۔ جبکہ بھارت دے نکوبار تے اندامان جزیرے تھائی لینڈ تے انڈونیشیاء نال سمندری حدود نال جڑے ہن۔
مرکزی حکومت دے زیر انتظام علاقے
بھارت ہک جمہوری ملک ہے۔ بھارت اپݨی 29 ریاستاں (صوبہ جات) تے مرکزی زیرِ حکومت علاقیاں دی یونین (اتحاد) ہے جس دا بنیادی ڈھانچہ وفاقی ہے۔ بھارت دی ریاست دا سربراہ بھارت دا صدر ہے۔ صدر تے نائب صدر پنج سالہ عرصے کیتے منتخب تھیندے ہن۔
رنگپور دے مٹھڑے بول
سائیں منور حسین یاسر صاحب سرائیکی ادب دا بوں وڈا ناں انہااں دی کتاب جھوک پبلسرز توں 18مارچ 2018 کوں شائع تھیندی پئی اے کامیابی کیتے دعا کر ہا اے اللہ تہا کوں خوش رکھے آمین۔
منور حسین یاسر دا تعلق رنگ پور ضلع مظفر گڑھ نال ہے۔ سرائیکی ݙوہڑیاں دا شاعر ہے،
thumb|[[سرائیکی Saraiki]]
سرائیکی ادب سرائیکی زبان دے ادب کوں آہدن ۔ سرائیکی زبان اپنڑے اندر بہوں مِٹھڑے تیں سوہنڑے الفاظاں دا ذخیرہ رکھدی ہے ۔ ایں واسطےسرائیکی زبان دا ادب وی بئی کئی زباناں کیں وسیع ہے. سرائیکی ادب دے وچ مضامین, نثر , آزاد شاعری , نظم , غزل , قصہ , کہانی مثنوی , مرثیہ , قطعات , ماہیے , ٹپے , ڈوڑھے , وار , گیت اور کافیاں شامل ہِن.جیویں سرائیکی وسیب دے لوکاں دا احساس محرومی تے مزاج دی عاجزی ساڈے کافی دوہڑے، مثنوی، گیت تے مرثیہ وچوں ابھری اے تے ایندے نال ایہہ جیہڑی پیڑاں بھری رومانیت دی فضا تخلیق کرڈتی اے، اوہ پوری دنیا وچ مشہور اے، پر حیرت تے خوشی دی گال ایہہ ایں پیڑاں بھری رومانیت دی فضا اج دی جدید سرائیکی نثر ،افسانہ، ڈرامہ، ناول تے شاعری، غزل، جدید نظم سرائیکی وچ رَچی وسی ہوئی اے۔ سگوں مسلط اے۔ تیڈے دریا واں داپانی ساڈے کان فرات تریہہ دا ترکہ مِلک اساڈی سِک ساڈی جاگیر کے تئیس پیوں نیر۔ (ممتاز حیدر) ادھی راتیں وچ سمندریں چن بیٹری کوں ٹورے وت کوئی اپنے من دی من تے تن دے نیل ٹکورے (اشو لال فقیر) لحظہ لحظہ گم تھی ونجوں ول ول جھمری پاؤں ساڈا سبھ کجھ نال اساڈے جتھے ڈیرا لاؤں (رفعت عباس) ۔
قومی شاعری
یاسر دی شاعر وچ وطن تے قوم نال پیار تے محبت جھلکدی ہے۔
پٹھاݨ و ترک قبائل
وسیب وچ مقامی تے قدیم نسلی سرائیکی قبائل دے نال نال ترک، مغل تے پٹھاݨ قبائل وی آباد ہن جنہاں دی تفصیل اے ہے.
ظہور دھریجہ
ظہور دھریجہ سرائیکی دانشور، صحافی ہے۔
ڄم پل
1960 دھریجہ نگر موضع موسیٰ کانجو خان پور ضلع رحیم یا خان
تعلیم
قرآن پاک دی تعلیم اپنے والد صاحب مولوی کریم بخش کنوں حاصل کیتی۔ سکول کالج دا منہہ نہ ڈٹھا۔
صحافت
بطور کاتب عملی زندگی دا آغاز کیتا۔ پہلے رحیم یار خان اچ افشاں پریس تے بعد اچ خان پور اچ دھریجہ پرنٹرز دے ناں نال پرنٹنگ دی دکان کھولی۔ دھریجہ ادبی اکیڈمی دے پلیٹ فارم توں بہوں ساریاں سرائیکی کتاباں چھاپیاں۔ 11 جون 1990 ء کوں منیر دھریجہ نال رل تے خان پور توں پہلا سرائیکی روزنامہ جھوک شائع کرن شروع کیتا جیرھا اج تک باقاعدگی نال چھپدا پے۔ روہی رنگ رسالہ وی شائع کیتا۔ خان پور پریس کلب دے صدر وی رہ گے۔ مختلف قومی اخباراں تے رسالیں اچ سرائیکی وسیب دی محرومی تے مسائل تے سیکڑاں کالم لکھن۔ جھوک پبلشرز ملتان ہنڑ تک سیکڑاں ادیباں تے شاعراں کوں متعارف کرائے تے ہزاراں کتاباں سرائیکی کتاباں شائع کیتن۔
ظہور لوہار
ظہور احمد لوہار سرآئیکی دا گلوکار ہے۔
ظہور دھریجہ
جھوک
چیف اڈیٹر 11 جون 1990خانپور
ظہور لوہار
تعلیم
آپ طالب درد دے شاگرد ہن۔
ظہور دھریجہ
سرائیکستان قومی کونسل
صدر
ظہور ناظر
ظہور ناظر سرائیکی شاعر ہے
ظہور احمد ججوی والد دا ناں نور احمد، ذات موہاݨہ، امان اللہ ارشد دا شاگرد ہے
مانی مٹ
مانی مٹ سرائیکی شاعر ہے۔
کوٹهے نہیں چوندے اوهے بندے رل ویندن جہڑے رلنڑ دے نہیں هوندے
2. جوڑی جریباں دی دبا تیری دنیا تے کہڑی زندگی غریباں دی.
3. باجرے تل ویندن ربا تیری دنیا تے بندے چنگے چنگے رل ویندن
ونکی:سرائیکی شاعر
پِڑ آباد تاں اساں آباد
پِڑ آباد تاں......... اساں آباد "
کجھ دوست لائیو کوریج دی خواہشمند ہن کوشش کرساں جو راتیں پڑ توں کجھ ویڈیوز آپ لوڈ کر سکاں اگر موبائل دی بیٹری وفا کیتی تاں. افضل عاجز صاحب کلہوکے لہوروں پیدل ٹُرے ہوئے ہن. کڑاہیاں، دیگاں تے چھپے ٹُکر آلے دیاں تصویراں انہاں کوں بھیج ڈتیاں گئین جس توں بعد انہاں قدم تیز تیز بھرڑیں شروع کر ڈتن امید اے جلدی پہنچ ویسن. پڑ آج وت آباد تھیندا پیا ہے اس دا مطلب اساں آباد تھیندے پئے ہاں..... دوست جیون پئے.(محمد ظہیر احمد مہاروی، ٢٦ نومبر ٢٠١٦ء)
حوالے
ونکی:پِڑ آباد تاں اساں آباد
سنڄیاں سالھیں
سنڄیاں سالھیں
ٻلدی ریت دے ٹٻیاں پچھوں
بھردیاں کندھاں اڄڑے کھولے
وچ ہک اندھے کھوہ دا ٹوٻہ
وقت دی ریت بھرے نت جیکوں
سامݨے کھڄیاں دا ہک جوڑا
تر تر ݙیکھے ایں سنج برکوں
ٻلدی ریت تے تنبوں تاݨن
سکھ دا ساہ گھن کے مسکاون
تھل دے منہ دا کوڑ مریجے
ریت دی اکھ وچ پاݨی پووے
ول او گھپ اندھارے تھیندن
سڄے کھٻے اڳوں پچھوں
کجھ نی سجھدا تیڈے توں
دور کہیں نگری توں تیݙیاں
ہکلاں دیاں آوازاں آندن
اوہ آوازاں ݙیویاں وانگوں
میݙے چار چوقیروں بھوندن
میں اے آتشبازیاں چاکے
اتہاس (تاریخ)
پروفیسر ہربرٹ اسپنر Hurbt Spenser تے گرانٹ ایلن Grant Ain دا آکھݨا ہے کہ ابتدا وچ انسان صرف اپݨے اسلاف دا شعور رکھدا ہئی، اوہ اسلاف دے حقیقی تے فرضی کارنامیاں توں واقف ہئی تے انہاں کوں یاد کریندا رہندا ہئی۔ امتتداد زمانہ دے نال انہاں اسلاف دی حقیقی شخصیتاں روایتاں دے انبار تلے دب گئیاں۔ رفتہ رفتہ حقیقت تے خرافات دی اتنی تہواں جم گئیاں کہ لوگ اسلاف دی حقیقی شخصیتاں کوں بھل گئے تے افسانوی شخصیتاں کوں دیوتا سمجھ کے انہاں دی پوجا کرݨ لگے۔ بہرحال اسلاف دی عظمتاں دے افسانیاں نے دیوتا دا روپ دھار گھدا ہووے یا مظاہر قدرت دی فعالی تے صاحب ارادہ شخصیتاں دا تصور دیوتاؤاں دے پیکر وچ ڈھل گیا ہووے، ایہ حقیقت ہے کہ دیوتاؤاں دی تخلیق انسانی ذہن دی مرحون منت ہے، اگرچہ ایہ تخلیق دا عمل کئی مدارج توں گزرا ہے۔ (سبط حسن، ماضی کے مزار۔ 103، 105)
اتہاس لکھݨ والیاں دے ذمہ داریاں
ابن خلدون دا آکھݨا ہے کہ مورخ کیتے ضروری ہے کہ اوہ محض نقال نہ ہووے بلکہ تاریخ نال متعلقہ تمام علوم کوں جاݨدا ہووے۔ اینکوں اچھی طرح معلوم ہووݨا چاہیدا اے کہ حکمرانی و سیاست دے قواعد کیا ہن؟ موجودات دی طبعیت کس ڈھب دی ہے؟ مختلف قوماں دا مزاج کیا ہے؟ زمان ومکان دی بوقلمونی ناـ احوال و عوائد دے گوشے کیوں کر متاثر تھیندے ہن؟ مختلف مذاہب وچ فرق کیا تے حدود اختلافات کیا ہن تے کتھاں انہاں دے ڈانڈے ملدے ہن؟ ایں طرح ایہ وی جاݨنا، حال کیا ہے تے ایندے وچ ماضی نال کیا کیا چیزاں ملدیاں جلدیاں ہن تے کنہاں نکات تے اختلافات ہن؟ تاکہ جیہڑے موجود ہن انہاں دی مناسبتاں تے مشابہتاں نال ماضی دے دندھلکیاں دی تشریح کیتی ونجے۔ جیہڑے لوگ انہاں نزاکتاں کوں سمجھ نی سڳدے ہن، اوہ ایں حقیقت کوں نی ڄاݨدے ، کہ تاریخ دا ہر واقعہ ہک منفرد واقعہ نی ہوندا ، بلکہ اپݨے اندر کئی پہلو رکھدا ہے تے کئی سمتاں توں ایندی حقانیت تے روشنی پڑھ سڳدی ہے، اوہ ہولناک غلطیاں وچ الجھ کے رہ ویندے ہن تے اینجھے لاطائل قصے تاریخ دے باب وچ پیش کریندے ہن، جیہڑے قطعی مہمل تے مضحکہ خیز ہوندے ہن۔ (مولانا محمد حنیف ندوی۔ افکار ابن خلدون، 75)
ابراہیم اسماعیل چندریگر
ابراہیم اسماعیل چندریگر پاکستانی سیاست دان، 1897ء وچ احمد آباد وچ پیدا تھئے۔ آپ نے ممبئی یونیورسٹی توں قانون دی ڈگری حاصل کیتی تے احمد آباد وچ وکالت شروع کیتی۔ 1924ء وچ احمد آباد میونسپل کارپوریشن دے رکن بݨے تے 1937ء وچ بمبئی اسمبلی دے رکن چݨے گئے۔ اگلے سال بمبئی اسمبلی وچ مسلم لیگ پارٹی دے ڈپٹی لیڈر منتخب تھئے۔ 1940ء توں 1945ء تک بمبئی مسلم لیگ دے صدر وی ریہے۔ 1947ء وچ جݙݨ مسلم لیگ ہندوستان دی عارضی حکومت وچ شامل تھئی تاں لیگ سے نمائندے دی حیثیت نال وزارت تجارت دا قلمدان انہاں دے سپرد کیتا ڳیا۔ اوں سال جینوا وچ اتحادی قوماں دی تجارتی کانفرنس وچ برصغیر دی نمائندگی وی کیتی۔ آزادی دے بعد پاکستان دی مرکزی کابینہ وچ اگست 1947ء تا مئی 1948ء تے اگست 1955ء تا اگست 1956ء وزیر ریہے۔
گورنر
فروری 1950ء تا نومبر 1951ء صوبہ سرحد دے تے نومبر 1951ء تا مئی 1953ء صوبہ پنجاب دے گورنر ریہے۔
وزیر اعظم
17 اکتوبر 1957ء توں 16 دسمبر 1957ء تک پاکستان دے وزیر اعظم ریہے۔
وفات
26 دسمبر 1960ء کوں وفات پاتی۔
اساں قیدی تخت لہور دے
"اساں قیدی تخت لہور دے"
شاعر آپنڑی شاعری اچ وسوں نال کھڑدے، آپنڑی بھوئیں نال کھڑدے، اج تخت لہور دی بالادستی کوں بے نقاب کرنڑ دا ویلھا آئے تاں سئیں عاشق بزدار لکھیے،
"اساں جئے سرائیکی ڈیس دے"
جہانگیر مخلص دریا تے قبضہ ڈٹھے تاں بولیے
"اساڈا ستلج وکا گیا ہے
اساکوں تریہہ دا حساب ڈیوے"
"پٹ انگریزی تھانڑیں"
رفعت سئیں لکھیا
"اماں ڑی جرنیل نہ جاویں
نت مریندا ساکوں" ۔۔۔۔۔ "اساں اپنڑی وستی اپنڑیں گھریں دے وچ رفعت
اپنڑیں پہرے داراں توں گھن نت اجازت وڑدے"
سئیں اشو دا نوحہ
"سندھو تیڈی لالڑی
دے وچ وسوں دا موقف ہے، تل وطنی پندھ دا اتہاس ہے
جہانگیر مخلص سئیں دے
"ہیک دھرتی جایا آیا ہا" اچ تل وطنی موقف ہے پیا جینویں جو "لوکاں سجھ پرنایا سجھ واپس نہ آیا"
اے سبھ کیا ہے ؟ آرٹس اتے شاعری فطری طور تے انسان دے دماغ اچ موجود جمالیات دا ہیک اینجھا سوجھلا ہے، جیہرا لاشعوری طور تے اونکوں آپنڑی بھوئیں نال گنڈھیندے، شہید ذوالفقار علی بھٹو سئیں کیا آھدن، جڈاں انھیں کوں پتہ لگا جو میکوں پھاہا لایا ویسی، تاں انھیں آکھیا میں لاڑکانہ دی بھوئیں اچ رل ویساں، میں لاڑکانہ دی فضا دی خشبو دا حصہ بنڑ ویساں، اے کوئی غیر سیاسی گالھ ہائی ؟ "ایہ اساڈا پورے جگ تائیں وعدہ ہے پیا رفعت رب اساڈے گوٹھ جو آیا ساریاں کوں ملویسوں" ایندے اچ سیاست کینی ؟ اینکوں غیر سیاسی لکھیا ونجے تاں کیویں لکھیا ونج سگدے ؟ ایہ گالھ میڈی سمجھ اچ نئیں باہندی پائی جو نثر نگار، دانشور، لکھاری، فلسفی دی گالھ تاں سیاسی ہووے پئی۔ لیکن ہیک شاعر ہے اوندے اتیں اے پابندی لائی ویندی پائی اے، جو توں محبوب کوں گھیل جتلا گھیل سگدیں، لیکن مقامی بندے دا موقف، نہ ڈس ۔۔! "سرمہ تیڈی اکھ اچ چھکدے گانڑھیں تیڈے گل وچ " (اے کہیں شاعر نئیں لکھیا، لیکن میں ایں رنگی شاعری دی گالھ پیا کریندا) کیا صرف ایہا شاعری ہے ؟ جو ساگ دے پتر سانول دیں گلہیں تیں سریر کرن؟ شاعری ایہا ہے جیہری وسوں تے تھیونڑ الے حملے دا دفاع کریندی اے، نتاں سانول، ڈھولے آلی شاعری سانگے اے گالھ کڈھاں نہ کیتی ونجے ہا جو دنیا اج وی شاعر دا اتبار کریندی ہے اے رفعت اشو مخلص عاشق بھارے سہو بارے آکھیا ونج سگیندے وسوں ہنائیں دا اتبار کریندی اے صرف محبوب دا فلودا بنڑاونڑ آلے دا اتبار کر کے کیا ملسی ؟
مظہر حسین
اجرام فلکی
اجرام فلکی (Astronomical object)، ایسی نمایاں جسمانی موجودات (physical entities) یا ساختاں کوں آکھا ویندا ہے کہ جنہاں دی موجودگی یا انہاں دے وجود کوں ہݨ تک دی سائنس دی مدد نال فضاء وچ ثابت کیتا ونج چکا ہووے یعنی ایندا مطلب ایہ ہے کہ تھی سڳدا ہے کہ آئندہ سائنسی ترقی دی وجہ نال ایسے شواہد سامݨے آ ونجن کہ جنہاں دی وجہ نال موجودہ اجرام فلکی وچوں کہیں ہک (یا کئی) دے وجود توں انکار کرنا پووے۔ اجرام فلکی کوں اجرام سماوی (celestial objects) وی آکھا ویندا ہے۔
thumb|اجرامِ فلکی
ماما جمال خاں
ماما جمال خان جی بھنڑینجا لال خان
زبیر احمد چچہ
زبیر احمد خاں دیرہ غازی خان دی تحصیل تونسہ نال تعلق رکھدن.
کتاب
انھیں ہک کتاب لکھی جیندا ناں "چاندی مڑھیے طاق" ہے. جیھری انھیں کوں شہرت دے بُلندیں تیں گھن گئ. انھیں دی شخصیت دے متعلق اے گاہل مشہور ہے کہ اُنھاں کڈھائیں کوئی مشاعرہ نئ پڑھیا اور اکثر لوگ انھیں دی شکل کنو ووی واقف کائینی. انھیں دی کتاب پڑھ کنو لوکیں انھاں کوں بَنی دا اشو لال آکھیے..
سرائیکی ادب
سرائیکی ادب سرائیکی زبان دے ادب کوں آہدن ۔ سرائیکی زبان اپنڑے اندر بہوں مِٹھڑے تیں سوہنڑے الفاظاں دا ذخیرہ رکھدی ہے ۔ ایں واسطےسرائیکی زبان دا ادب وی بئی کئی زباناں کیں وسیع ہے. سرائیکی ادب دے وچ مضامین, نثر , آزاد شاعری , نظم , غزل , قصہ , کہانی مثنوی , مرثیہ , قطعات , ماہیے , ٹپے , ڈوڑھے , وار , گیت اور کافیاں شامل ہِن.جیویں سرائیکی وسیب دے لوکاں دا احساس محرومی تے مزاج دی عاجزی ساڈے کافی دوہڑے، مثنوی، گیت تے مرثیہ وچوں ابھری اے تے ایندے نال ایہہ جیہڑی پیڑاں بھری رومانیت دی فضا تخلیق کرڈتی اے، اوہ پوری دنیا وچ مشہور اے، پر حیرت تے خوشی دی گال ایہہ ایں پیڑاں بھری رومانیت دی فضا اج دی جدید سرائیکی نثر ،افسانہ، ڈرامہ، ناول تے شاعری، غزل، جدید نظم سرائیکی وچ رَچی وسی ہوئی اے۔
پٹھو گرام
پٹھو گرام
اے کھیݙ وسیب دی وݙی مزیدار تے بھڄ دھرک آلی کھیݙ ھ. ایندے وچ جیہڑیاں چیزاں استعمال تھیندین انہاں وچ ہک پٹھو ہوندن مطلب پھیکریاں دے گول گول ٹکڑے بݨائے ویندن. انہاں کوں پٹھو آہدن. ایندے علاوہ ہک ست رٻڑی ڈیں یعنی ڳوڑھی بال وی ہوندی ھ اتے ݙو پالٹاں ہوندین. سارے کماں کول پہلے ٹاس، بجھارت تھیندی ھ، جیہڑا ٹاس جت ویندے اوھا پالٹی واری کھیݙدی ھ تے ݙوجھی واری ݙیندی ھ. ایں کھیݙ وچ کھݙکاراں ڳݨتری تے کئی پابندی کائنی ہوندی. جتلی کھݙکار کھیݙن کھیݙ سڳدن. ول ایں کھیݙ وچ پٹھو ہک جاہ ہک ٻئے دے اتے رکھ ݙتے ویندن جیویں منارہ اسریندے. اوندے باد ہک دائن وی طے تھیندی ھ. اے سبھو کرݨ توں بعد ٹاس جیتݨ آلی پالٹی دا مورھی کھݙکار ڳوڑھی چا تے دائن تے آویندے اتے مخالف پالٹی پٹھوواں دے پچھوں کھڑی تھی ویندی ھ. پہلی ٹیم دا کھݙکار دائن توں پٹھوواں کوں نشانہ لیندے. اوندی کوشش ہوندی ھ جو ہک پٹھو ڈھاوے تے پچھوں کھڑے مخالفاں کول ڳوڑھی وی ناں پکڑیجے. کیچ نہ تھیوے. ایں وجہ نال او ڳوڑھی پٹھوواں کوں زور نال مریندے، ڳوڑھی زمین تے ٹپہ کھندی ھ تے پچھوں کھڑی کھݙکار ڳوڑھی کوں جھپیندن، ڳوڑھی جھپیج ونجے تاں اوں کھݙکار دی واری مک پمدی ھ ناں تاں او ول ٹک مریندے جے پٹھو ڈیہہ ونجن تاں ول او تے اوندی ٹیم پٹھو ول اونویں کھرکیندن، کھرک لانوݨ توں پہلے اوندی پالٹی یا پٹھوواں دی کھرک لانونڑ آلے کوں ڳوڑھی لڳ ڳئی تاں او واری مک ویندی ھ، ایویں سارے کھݙکار کھیݙدن تے ݙوجھی پالٹی دی واری امدی ھ او وی ایویں کھیݙدن. ایں کھیݙ وچ پٹھوواں دے ڈھانوݨ نال کھݙکار پرے بھج ویندن تاں جو کہیں کو ڳوڑھی نہ لڳے، ایں وجہ توں ایں کھیݙ وچ وݙی بھڄ دھرک ھ. ایں کھیݙ کوں زیادہ تر نینگر کھیݙدن، اے کھیݙ تفریح ویلھے سکولاں وچ کھیݙی ویندی ہئی. اڄکل تاں اے کھیݙ شئیت کتھائیں کھیݙی ویندی ہووے.
قمر ریاض ہنجرا
جھار قطار اڈار اساڈی دین پناہ دربار اساڈی
قوم
ہکو ایہو جیہے علاقے وچ وسݨ آلے جیندی زبان تے ثقافت ہکا ہووے، او لوک ہک قوم ہوندے ہن۔
قمر ریاض ہنجرا
پیوء دی شفقت دی چھاں ہووے یا ونڑ دی مٹھی چھاں ڈوہیں کوں کوئ نئ بھل سگدا.ایویں ہی اگر پیوء قبر اچ پہنچ ونجے یا ونڑ قبرستان اچ تھیا کھڑا ہووے ڈوہیں دا رشتہ ہکو رہندے.ٹھڈا ت مٹھا. موت، دشمنی گھٹیندی ت محبت مکیندی ہے. مر گئیں دےتنازعے مک ویندن.ایویں ہی سرائیکی شاعر دا رشتہ ڈوہڑےنال پیوء تے ونڑ آلا ہے.کوئ سرائیکی بیلٹ دا شاعر اس وقت تک شعر نئ آکھ سگیا جب تک اوں منڈھ ڈوہڑے نال نہ بدھا ہووے. سرائکی صدارتی ایوارڈ یافتہ شعراء کوں ڈیکھو، ثانی فرید کوں یا شاکر مہروی صاحب مرحوم کوں.میڈے ہتھیں موجود کتاب میڈی وسوں دے واسی استاد شاعر دا پہلا پوریہا ت عشق دا پہلا ورقہ ہے.انہیں دی کتاب اچ ڈوھڑا، کافی، غزل ت نظم اپنی پختگی دا آپ ثبوت ہے.انہیں دا کلام روایت دی عکاسی تے جدت دو سفر کریندا ہویا نظردے پر انہیں دا مخصوص اسلوب ادب اچ ہک نواں راہ ڈکھلیندا پۓ. لوظیں دی چونڑ تے ول ونڑت ڈوهیں شاعر دی زبان دانی وچ مہارت پرکھنڑ دا ذریعہ ہن.ت جیہڑےشاعر دی کتاب میڈے ہتھ اچ ہے اے اپنڑی ماء بولی تے عبور رکھدے.ایویں لگدے ماء بولی ایکوں ڈھاک تے چا کے شعر لکھویندی رہ گئ ہے تے اپنڑے سینے سندھ مار کے لوظ کڈھ کڈھ کے ڈیندی رہ گئ ہے.میکوں لگدے عقیدت دی مسیت اچ با وضو وڑن آلا شاعر عقیدے دے موتی چنڑ تے شعر لکھدا بیٹھے. قاری کوں اےشعر تصوف دی دنیا اچ گھن ویندن جتھو ولنڑ دل نئ کریندا. جتھاں محبت دیاں ہوائیں گھلدیاں کھڑین جیہڑیاں نفرت دےپتریں کوں ڈھوا سٹیندین، ایمان دی حرارت انگیز دھپ ہے جیہڑی روح کوں ایمان دی گرمی تاں ڈیندی ہے پر سڑنڑ نئ ڈیندی. ایں شاعر دی شاعری صرف ادب براۓ ادب نئ.ہک سنیہا ہے جیندی کو کرنڑ آلا سدھے رستے لگسی. سرائیکی اچ اینجھی شاعری اج تئیں نئ کیتی گئ. نہ ہی مستقبل اچ کوئ نظردے.اے شعر نئ ہک مشن ہے.لفظیں وچ ایویں غنایت ہے کہ پتہ لگدے کتاب دے صفحے نئ کوئ گیرا ہے جیهڑا خواجه فرید دیاں کافیاں گاندا کھڑے ت ول جیهرلے کتاب دے ٹائٹل دو دید ویندی هے تاں پته لگدے واقعی میڈے هتھ اچ کتاب هی "خمرے" هے... ریاض قمر هنجرا سرائیکی ادب تے احسان کیتے وے... جیندے رهوو شالا. آمین (قمر ریاض دی ہک کتاب دے بارے وچ لکھت از منصور شانی)
قوم
انتظامی بنیاداں تے حکومت چلاوݨ کیتے علاقیاں دی ونڈ ہک ملک ہوندے۔ ہک ملک چھوٹا وی تھی سڳدے، تے ٻہوں وݙا وی تھی سگدے،
ملک تے قوم وچ فرق ہوندے.
پنجابی ہک قوم ہے۔ ایہہ ݙو ملکاں وچ وسدے ہن۔ پنجابی بھارت تے پاکستان وچ وسدے ہن۔ عربی ہک قوم ہے. عربی قوم دے درجناں ملک ہن.
پاکستان ہک ملک ہے.
پاکستان وچ پنج قوماں ہن. پشتو، سندھی، سرائیکی، بلوچی تے پنجابی۔
سرائیکی ہک قوم ہے. سرائیکی زیادہ تر ملک پاکستان وچ وسدے ہن۔
غزوۂِ غطفان
غزوہ ذی امر یا غزوہ غطفان (عربی:غزوة ذي أمر) ربیع الاول 3 کوں ہجری بنو ثعلبہ و بنو محارب تے مدینہ دے 450 مسلماناں دے درمیان پیش آیا۔ اے غزوہ غطفان وچ ذی امر دے مقام تے تھیا، جیں بناء تے اینکوں غزوہ ذی امر تے غزوہ غطفان آہدن۔ بنو ثعلبہ تے بنو محارب دی ملی جلی ہک جماعت مدینے تے حملے دے ارادے نال جمع تھئی، اوندا سالار نجد دا ہک مشہور بہادر دعثور بن حارث محاربی ہئی۔ بعض نے سالار دا ناں غورث تے عورک وی بیاں کیتے۔ حضرت محمد ﷺ 450 صحابہ کرام دے ہمراہ دفاع کیتے شہر توں روانہ تھئے، دشمن اطلاع پا کے پہاڑاں دے چوٹیاں تے چھپ ڳیا۔
اتفاق نال اوں روز زور دار بارش تھی ڳئی۔ حضور ﷺ ہک درخت دے تلے سمھ کے اپݨے کپڑے سکاوݨ لڳے۔ پہاڑ دی بلندی توں کافراں نے ݙیکھ گھدا کہ آپ ﷺ بالکل کلہے تے اپݨے اصحاب توں دور وی ہن، ہک دم دعثور بجلی دی طرح پہاڑ توں لیہہ کے ننگی شمشیر ہتھ وچ گھدے ہوئے آیا تے حضور ﷺ دے سر مبارک تے تلوار بلند کرکے ٻولا کہ ݙسو ہݨ کون ہے جیہڑا تہاکوں میݙے کولوں بچا گھنے؟ آپ ﷺ نے جواب ݙتا کہ میݙا ﷲ میکوں بچیسی۔ اے فرماوݨ ہئی کہ دعثور دی تلوار اوندے ہتھوں ڈھے پئی تے او کنبݨ  لڳ ڳیا۔ رسول ﷲ ﷺ نے فوراً تلوار چا گھدی تے فرمایا کہ ٻول ہݨ تیکوں میݙی تلوار توں کون بچیسی؟ دعثور نے کنبدے ہوئے بھرائی ہوئی آواز وچ آکھا کہکوئی نہ۔ رحمۃ للعالمین ﷺ کوں اوندی بے کسی تے رحم آ ڳیا تے آپ ﷺ نے اوندا قصور معاف فرما ݙتا۔ دعثور ایں اخلاقِ نبوت ﷺ توں بے حد متاثر تھیا تے کلمہ پڑھ کے مسلمان تھی ڳیا تے اپݨی قوم وچ آ کے اسلام دی تبلیغ کرݨ لڳا۔ ایں غزوہ وچ کوئی لڑائی نہ تھئی تے حضور ﷺ یارہاں یا پندرہ ݙینہہ مدینہ توں ٻاہر رہ کے ول مدینہ منورہ تشریف گھن ڳئے۔ ایندے علاوہ ایں دوران مسلماناں دی آمد دی اطلاع پا کے بنو ثعلبہ تے بنو محارب دا مشترکہ لشکر بھڄ ڳیا ہئی، انہاں دا ہک آدمی حبان ناں دا مسلماناں نے پکڑ گھدا، اے بنو ثعلبہ نال تعلق رکھدا ہئی۔ اوندے تے اسلام پیش کیتا ڳیا تاں اوں نے اسلام قبول کر گھدا۔
ابراہیم اول
ابراہیم اول 1640ء توں 1648ء تک خلافت عثمانیہ دی باگ ڈور سنبھالݨے والے سلطان ہن۔ اوہ 5 نومبر 1615ء کوں استنبول وچ پیدا تھئے تے 12 یا 18 اگست 1648ء کوں وفات پاتی۔ اوہ سلطان احمد اول دے بیٹے ہن۔ انہاں دی والدہ، ماہ پیکر سلطان ہن۔ thumb|دستخط thumb|خلیفہ ابراہیم I
ابراہیم اول نے ترے شادیاں کیتیاں. پہلی شادی یوکرائن دی ترحان حاتس نال کیتی. (انہاں توں محمد چہارم پیدا تھئے). ݙوجھی شادی سربیا دی صالحہ دلاسب نال کیتی. (انہاں توں سلیمان دوم پیدا تھئے). تریجھی شادی پولینڈ دی خدیجہ معزز نال کیتی. (انہاں وچوں احمد دوم پیدا تھئے).
ابراہیم الفزاری
ابراھیم الفزاری دے ناں نال معروف ایں مسلم سائنسدان دا مکمل ناں ابو اسحاق ابراھیم بن حبیب بن سلیمان بن سمورہ بن جندب الفزاری ہے جنہاں دا زمانۂ تحقیقات تاریخی اندازیاں دے مطابق ماہرین نے اٹھویں صدی لایا ہے۔ دستاویزات دی تکمیل تے انسائیکلوپیڈیا دی مناسبت نال ایں ڳال دا ذکر وی ہک رسم دے طور تے کر ݙیوݨا ضروری ہے کہ انہاں دا پس منظر خالص عرب تے یا ول خالص فارسی ہوݨ دے بارے وچ درست تے حتمی معلومات نی ۔
خلافت عباسیہ دے دور وچ خلیفہ ہارون الرشید دے تحقیقاتی اداریاں نال وابستگی رہی۔ علم فلکیات تے تحقیق و تصنیف کیتیاں جنہاں وچ اسطرلاب تے سالنامہ دی ترتیب وی شامل ہن۔ ہارون الرشید دے آکھݨ تے یعقوب بن طارق دی شراکت وچ ہندوستانی فلکیاتی تحریراں دا عربی وچ ترجمہ کیتا، ایہ کتاب 750ء وچ بیت الحکمہ بغداد وچ الزیج علی سنی العرب دے ناں نال تکمیل کوںٻ پہنچی ۔
انہاں دے بیٹے دا ناں وی مماثلت دے نال محمد الفزاری ہئی، جیہڑا خود وی اپݨی جگہ ہک فلکیات دان ہن۔ ابراھیم الفزاری دا انتقال 777ء وچ تھیا۔
اجرک
اجرک سندھ وچ چادراں تے ٹائلاں دے دلکش نمونیاں کوں اہدے ہن۔ اجرک اینجھی چادر کوں وی آہدے ہن جس تے ایسے نمونے ہوون۔ چادراں تے ایہ نمونے ٹھپے نال لائے ویندے ہن۔ ایہ نمونے تیز رنگاں مثلا سرخ، نیلے تے کالے رنگاں وچ ہوندے ہن۔ اجرک سندھی ثقافت دا سنگھار اے۔ سندھی ٹوپی تے اجرک سندھی ثقافت دی ہک خوبصورت پہچان ہے سندھ دے صحراواں وچ پھل پھُل تے سبزے دے رنگاں دی کمی ہئی لیکن اتھوں دے واسیاں نے ایں کمی کوں ایویں پورا کیتا کہ دھنک دے سارے ہی رنگ اپݨی اجرکاں تے کھنڈا ݙتے۔ سندھ دی تہذیب و ثقافت کوں زندہ رکھݨ کیتے گزشتہ کئی ورہیاں توں حکومتِ سندھ نے دسمبر دے پہلے اتوار ہر سال سندھی ٹوپی تے اجرک ݙیہاڑا مناوݨ دا سلسلہ شروع کیتا۔
سرحد
سرحد
مائیکروف
لیکھک: منصور شانی
سجھ بڈدا ویندے، چٹے چوک ڈینہ دے منہ تے پیلاہٹ پپھڑدی تے ودھدی ویندی ہے، سجھ منزل دو رواں دواں ہے، سجھ بڈسی تاں چندر ابھرسی، ول ٹھڈی مٹھی رات دی رت اچ بیٹ، وسبے ت وسوں دے واسی سکون دے سمسن، پکھی چوگاں چگ تے آلہڑیں دو ولدے پئن، ہک بۓ نال سارے ڈینہ دا حال حوال ونڈینے ویننن.رمضو مہانڑاں اپنڑاں کستا جلدی جلدی پرہلی کندھی نیونڑ لو چپو تے چپو چلائ پۓ. پتنڑ تے لہئ دی لاٹ اچو کالیں بھوریں منجھیں تے رتیں پیلیں گائیں دے گل اچ چنڑکیں دا سر، میریں دا راہ ڈیہدے گابیں،کٹیں دا شور، کھجی دے پوتریں دی ونڑی تڈی تے چھی مہینے دے عمر دراز کوں کھڈلیندی مائ خوشی تے کالی بکری دا چٹا کھیر ڈوہ تے کچے تھلے تے پیرو راہنڑیں ٹردی خانو مائ دے پیریں دا دبکار ٹھاکے دی ٹھاہ اچ گار تھیا گۓ.
سرحد تے گدری ساوی وردی اچ رائفل چا تے کھڑے فوجی کوں تقدیر کلمے دی مہلت وی نئ ڈتی. پکھی حال حوال ونڈنڑ بھل گئن،منجھیں گئیں دا جڈیں منہ آۓ بھج پئن،مہانڑےدا چپو چھٹ گۓ،مائ خوشی،عمر دراز کوں ہاں نال لۓچا پر بال دی چیک ، چیکنڑ تےمجبور کر ڈیندی ہے. خانو مائ دے ہتھو گڈوی ڈھۓ تے ازلاں تو تسی بھوئیں ت ونج پئ ہے بھوئیں کھیر، پانڑی تےخون دا فرق نئ جانڑدی کھیر وی پی چھوڑیۓ ت خون وی جذب کر چھوڑیۓ. کاش سرحد لکیندیں ہوئیں انسان سوچ گھنے ہا انسانیت دی کوئ سرحد نئ ہوندی ت سرحد دےآر پار شہید کوئ وی تھیوے آر پار مائ خوشی رنڈر تے عمر دراز یتیم تھی ویندے. سجھ منزل دو رواں دواں ہے، سجھ بڈسی تاں چندر ابھرسی، ول ٹھڈی مٹھی رات دی رت اچ بیٹ، وسبے ت وسوں دےواسی سکون دے سمسن پر پتہ نئ او کون خوش نصیب ہوسن.
خالد عاطف کجلاݨی
خالد عاطف کجلاݨی سرائیکی زبان دا شاعر ہے،
نمونہ کلام
کیوں وطن چهوڑیندئیں روزی لئ ݙیسی روزی
آپ ایتهاهی اللہ سائیں*
جاهی اللہ سائیں *
کرے دور نہ کہیں دے سجݨ سروں منگاں
روز دعائیں اللہ سائیں*
ہر کہیں دی عاطف جهوک وسئے میݙیاں سݨ
چہ دهاهیں اللہ سائیں*
ݙوہڑہ
میکوں جیندیں ݙهول جودا نہ کر جیساں کئیدے
سنگ پر دیس نہ ونج...
تئیں باجه سجݨ میں رل ونجڑے ہاں محض
ملنگ پر دیس نہ ونج...
هر حقم تیݙا سر آنکھیاں تے منگیں جو شئے
منگ پر دیس نہ ونج...
دنگ پر دیس نہ ونج...
تیݙیں منتیں دےساکوں سۓچنتےساݙا ساتھ
نبھئ اساں لکھ سمجے
تیں اپڑاں چن ساکوں جوٹ جوڑیے ول نال
رلئ اساں لکھ سمجے
تیݙے عاطف ھن احسان وݙے ساکوں یار
بڑئ اساں لکھ سمجے
جیکوں خوشیاں ݙے مل گھن آیا انکوں غم ءچ
ول خرچیندا نیں
جیندا ہتھ پکڑیہ اوندا ساتھ ݙیتہ انکوں راہیں
چھوڑ ونجیندا نیں
جیو یندا نیں .. .
جیوئیں توں کرگئیں وچ یاری دےایوئیں یاریں
نال کریندا نیں
ونکی:سرائیکی شاعر
ظہیر الدین بابر
thumb|بابر
ظہیر الدین محمد بابر (پیدائش: 1483ء - وفات: 1530ء) ہندوستان وچ مغل سلطنت دا بانی ہئی۔ انہاں کوں ماں پیار نال بابر (شیر) آکھدی ہئی۔ اس دا پیو عمر شیخ مرزا فرغانہ (ترکستان) دا حاکم ہئی۔ پیو دی طرفوں تیمور تے ماں قتلغ نگار خانم دی طرفوں چنگیز خان دی نسل توں ہئی۔ اس طرح اس دی رگاں وچ ٢ وݙے فاتحین دا خون ہئی۔ بارہاں ورہیاں دا ہئی کہ پیو دا انتقال تھی گیا۔ چاچا تے مامے نے شورش برپا کر ݙتی جس دی وجہ نال ١١ سال تک پریشان رہیا۔ کݙہیں تخت تے قابض تھیندا تے کݙہیں بھڄ کے جنگلاں وچ روپوش تھی ویندا۔ بالآخر 1504ء وچ بلخ تے کابل دا حاکم بݨ گیا۔ اتھوں اس نے ہندوستان ول اپݨے مقبوضات کوں پھیلاوݨاں شروع کیتا۔
بابر تے ابراہیم لودھی دا آمناسامنا تھیا تاں لودھی فوج بہت جلد تتر بتر تھی گئی۔ سلطان ابراہیم لودھی مارا گیا تے بابر فاتح ریہا۔ پانی پت دی جنگ وچ فتح پاوݨ دے بعد بابر نے ہندوستان وچ مغل سلطنت دی بنیاد رکھی۔ بابر فاتحانہ انداز وچ دہلی وچ داخل تھیا۔ اتھاں اس دا استقبال ابراہیم لودھی دی ماں بوا بیگم نے کیتا۔ بابر نے نہایت ادب واحترام نال اونکوں ماں دا درجہ ݙتا۔ دہلی دے تخت تے قبضہ کرݨ دے بعد سب توں پہلے اندرونی بغاوت کوں فرو کیتا ول گوالیار، حصار، ریاست میوات، بنگال تے بہار وغیرہ کوں فتح کیتا۔ اس دی حکومت کابل توں بنگال تک تے ہمالیہ توں گوالیار تک پھیل گئی۔ 26 دسمبر، 1530ء کوں آگرہ وچ انتقال کیتا تے حسب وصیت کابل وچ دفن تھیا۔ اس دے پڑپوترے جہانگیر نے اس دی قبر تے ہک شاندار عمارت بݨوائی جیہڑی بابر باغ دے ناں نال مشہور ہے۔ بارہ سال دی عمر توں مردے دم تک اس بہادر بادشاہ دے ہتھوں تلوار نہ چھٹی اور بالآخر اپݨی آئندہ نسل کیتے ہندوستان وچ ہک مستقل حکومت دی بنیاد پاوݨ وچ کامیاب تھیا۔ تزک بابری اس دی مشہور تصنیف ہے جس توں پتا چلدا ہے کہ او نہ صرف تلوار دا دھنی ہئی، بلکہ قلم دا وی بادشاہ ہئی۔ فارسی تے ترکی زباناں دا شاعر وی ہئی تے موسیقی نال وی خاصا شغف ہس۔
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں...
لکھت ـ ادی نینا
واہ انصاف سرکار تیݙا انصاف.... ٌ میکوں ووٹ ݙیوو تے میں سرائیکی صوبہ بݨیساں ٌ... اے کل دی ڳالھ اے، 2018 دی الیکشن مہم ءچ نام نہاد سرائیکی اڳواݨ مخدوم زادہ خسرو بختیار تے اڄوکے وزیراعظم عمران خان مشترکہ پریس کانفرنس اچ سرائیکی قوم کوں صوبہ سرائیکی بݨاوݨ دا خاب ݙکھالا ہئی تے اساں بھولے بھالے سرائیکی آپݨیں آپ اچ سممدے نہ ہاسے. ایویں لڳدا ہا الیکشن ءچ تحریک انصاف دی کامیابی تے عمران خان دا وزیراعظم بݨݨ ای اساں سرائیکیاں دی منزل اے. تحریک انصاف دی حکومت کوں ݙوں سالھ تھیوݨ آلن، صوبہ سرائیکستان تاں ٻہوں پرے دی ڳالہہ اے، اے انصافی سرکار تاں سرائیکیاں دی شناخت مٹاوݨ تے تُل ڳئی اے تے اساکوں سرائیکی منݨ کیتے ای تیار کائنی... جیندا ثبوت انصاف سرکار دی طرفوں کرونا وائرس دی وباء کنوں بچݨ سانگے چتاوݨی ݙیوݨ آلی ہیلپ لائن اچ ملخ ءچ سبھ توں ڈھیر ٻولݨ آلی سرائیکی زبان کوں شامل نہ کرݨ اے. حکومت پاکستان آفیشل کرونا چیٹ بوٹ تے انگریزی، اردو، سندھی، پشتو، پنجابی، بلوچی تے کشمیری زبان کوں شامل کرݨ تے اساکوں کئی اعتراض کائنی، مگر چھی کروڑ کنوں ڈھیر سرائیکی ٻولݨ آلیں دے خلاف تخت لہور دی سازش دا حصہ بݨݨ تے سموری سرائیکی قوم مذمت کریندی اے. تخت لہور دے راڄ ءچ تاں سرائیکی پیلھے وی ساہ جھݨ جھݨ جیوݨ دے ترلے کریندے پئین تے اڳی تے وی آپݨے حق سانگے ٻاݨ مریسن ـ اساکوں امسوس وزیراعظم تے وزیر اعلیٰ عثمان بزدار دا ھے جو وݙے وݙے وعدے کرݨ آلے اڄ سرائیکی قوم دی شناخت مٹاوݨ دی سازش دا حصہ بݨ ڳئین. سرائیکی قوم نال اے ول وانجھ 73 ورہیاں توں جاری اے.
سرائیکیاں دے زوال دی اصل وجہ
<span class="_40fu"><span class="_1z_2 _2u_d"><span class="_5zvq"> <span class="_2rvp">
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں
بقول: غیور بخاری...
سرائیکیاں دے زوال دی اصل وجہ
لکھت وزیر احمد
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں
کیا حال ہے
کیا ڳالھ ہے
گم سم اتے چپ چاپ ہو
کجھ ٻولݨا ہا بُھل ڳیوں
کجھ ڳولݨا ہا بُھل ڳیوں
روزی دے رولے ٹھیک ہِن
پر دوستو ایں حال وچ
قوماں دے حق دے واسطے
ٻہہ راہواݨا وی کوڑ ہِے
چپ راہوݨا وی کوڑ ہِے
جاڳو جڳارے ٹھیک ہِن
حق دے ٻلارے ٹھیک ہِن
آکھیا ہا ٌ طارق بادشاہ ٌ
چڑیاں اٹھو کوئی دھاں کرو
چپ نہ کرو چپ نہ کرو
چپ راہوݨا ہُݨ کوڑ ہے