cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صوبہ بہاولپور دا شوشہ
تحریر شہزاد عرفان پیارے لوک سانجھیو تے میݙے ہاں دے گوشے پیپلزپارٹی دے سرائیکی جیالیو۔۔۔۔۔۔ اڄ پاکستان دے تمام قومی اخباراں ءچ اے خبروڈی سُرخیاں نال چھپی ء جو زرداری صاحب نے بہاولپور صوبہ بحالی تحریک دی حمایت کرڈتی ء۔ ہک ہفتہ پہلے میں فیس بک تے ایہا نیوز بریک کیتی ہائی جو جناب آصف زردای صاحب نے سرائیکی صوبہ دی مخالفت کریندے ہوئے، بہاولپور صوبہ بحالی تحریک دے لیڈر جناب مجتبی احمد خان رند صاحب نال اسلام آباد اپݨے گھر سڈوا تے تفصیلاََ ملاقات کیتی تے اپݨی مکمل حمایت دا یقین ݙیوایاـ میݙی ٹائم لائین ݙیکھ سگدے وے۔ ایں خبر دی تصدیق تے وت اپݨی لیڈرشپ نال اختلاف تے احتجاج کرݨ دی بجائے دوستاں جیالے ساتھیاں میکوں بُرا بھلا آکھیا ۔ انتہائی اہم ڳالھ ھُݨ وی ایہا ہے جو سرائیکی وسیب نال سرائیکی لوکاں نال تھیندا کیا پئے ۔ آخر اے سبھو کُجھ اچانک تے خودبخود تاں نئیں تھیندا پیا۔ ۔ مسلم لیگ یا تحریک انصاف یا کوئی بئی مذہبی جماعتاں ڄیڑھے جو اقتدار ءچ ہن اے دشمنی کرن تاں دشمنی سمجھ آندی ء جو اے دراصل اسٹبلشمنٹ دی پارٹیاں ہن سرائیکی دشمن ہن ، پر جیکر اے بی بی شہید دی پیپلز پارٹی ء تے او کیویں الیکشن دے اتنے قریب آتے اپݨے سرائیکیاں نال اتنا وݙا ہتھ چا کرے جو ہک ہفتہ پہلے سینٹ ءچ بھرپور اکثریت ہوݨ دے باوجود سرائیکی زبان دی پاڑ قانونی تے آئینی طور تے پٹ تے ولدا ڈکار ءی نہ مارے، وسیب ءچ احتجاج تھیوے اوندے کیتے بے معنی ہو وے معذرت تا دور اپنْی بھونڈی حرکت تے عوام کوں وضاحت وی نہ ڈیوے ۔۔۔ وت ہالی ݙُکھ دے ھنڄوں نہ مُکے ہن اُتوں سرائیکی دُشمنی دا اینجھا بیا وار جو سرائیکی قوم کوں تقسیم کرݨ سانگھے، پنجاب دی موجودہ طاقت کوں برقرار رکھݨ کیتے، پنجاب ءچ مِنی پنجاب بݨاتے ریاست ءچ آبادکاراں کوں سیاسی طاقت تے سرائیکی کوں نسلاََ انھاں دا غلام بݨاوݨ کیتے بہاولپور صوبہ بحالی دی اینٹی سرائیکی سازش کو پیپلزپارٹی اپݨے ڳل دا ہار بݨا تے اسلام آباد ءچ نچدی پھرے ۔۔۔۔ بی بی تے زیڈ بھٹو دی سیاسی افکار تے عوامی مینڈیٹ کوں اینویں نِند تے رکھ ڈیوے۔ کوئی پُچھے جو اے کیا ء تے " شاہ توں پہلے شاہ دے ٹٹے" ( شٹٹے)جواب ڈیون پئے ونجن جو ایں نئیں تے ایں ہے ، او نا ہا تے اے ہا، ایں نہ ہوسی تا اوں ہوسی وغیرہ وغیرہ ۔۔۔۔۔۔۔ہُنْ اے دانش دانی ءچو نکی جہئیں دانش بازی بند کرتے عوام کوں سرائیکی کاماسوترا سکھاونْ دی بجائے ونج تے زرداری صاحب دے حضور پیش تھی تے اےنہ پچھو جو بیا حُکم سئیں بھل اے پچھو جو سئیں اج سرائیکی عوام ءچ سرائیکی صوبے دی امید روشن ء تے پیپلزپارٹی پنجاب دی اشرافیہ تے پنجابی اسٹیبلشمنٹ دی لونڈی بݨ کیوں نچدی کھڑی ء ؟ تے سرائیکیاں پیپلزپارٹی دا یا زرداری صاحب دا کیا قصور کیتے جو تساں پنجابی اسٹبلشمنٹ دا حکم من تے سرائیکی دشمنی تےلہہ آئے وے؟ ۔ کوئی نویں ڳالھ ہے ضرور پیپلز پارٹی ءچ اندر خانہ کیا چلدا پئے کوئی تاں ڈساوے جیہڑے روز سرائیکی کوں علم سیاست دا بھاشݨ سُݨیندے ہو پی پی پی دی حمائیت ءچ ۔۔۔۔ سرائیکی تاں کل وی سرائیکی ہائی اڄ وی ہے تے اڳوں تے وی رہسی ۔اساݙی سیاسی جدوجہد دی سیاسی تحریک ہے کوئی سیاسی پارٹی دا اسٹبلشمنٹ نال حصول اقتدار دا کوئی اندر خانہ خفیہ سمجھوتہ تے ڈیل نئیں جو اللہ وسطے ہک واری بئی کرسی جھوٹݨ ݙیو جو آکھیسوں کریسوں تے بھانویں وقت آوݨ تے بی بی بھٹو کوں غدار جوآکھݨاں پیا اکھیسوں ٻس ہک واری ٻیا جھوٹا سَر ، اسان توهان جي ٻانھي، سر ۔۔
شہزاد عرفان
غزوۂِ خیبر دے نتائج
مسلماناں کوں شاندار فتح تھئی۔ حضور ﷺ نے یہودیاں کوں انہاں دی خواہش تے پہلے دی طرح خیبر اچ رہݨ دی اجازت ݙتی تے انہاں دے نال معاہدہ فرمایا کہ او اپݨی آمدنی دا نصف بطور جزیہ مسلماناں کوں ݙیسن تے مسلمان جݙݨ مناسب سمجھسن انہاں کوں خیبر توں کڈھ ݙیسن۔ ایں جنگ وچ بنی نضیر دے سردار حئی بن اخطب دی بیٹی صفیہ وی قید تھئے جنہاں کوں آزاد کر کے حضور ﷺ نے انہاں نال نکاح فرمایا۔
ایں جنگ نال مسلماناں کوں ہک حد تک یہودیاں دے گھناؤنے سازشاں توں نجات مل ڳئی تے انہاں کوں معاشی فوائد وی حاصل تھئے۔ اینہی جنگ دے بعد بنو نضیر دی ہک یہودی عورت جیندا ناں زینب ہئی، نے حضور ﷺ کوں گوشت پیش کیتا جیندے وچ ہک سریع الاثر زہر ملا ہویا ہئی۔ حضور ﷺ نے اونکوں اے محسوس تھیوݨ تے تھک ݙتا کہ اس وچ زہر ہے مگر آپ ﷺ دے ہک صحابی حضرت بشر بن براء رضی اللہ عنہ جیہڑے آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم دے نال کھاݨے وچ شریک ہن، شہید تھی ڳئے۔ آپ صلی اللہ علیہ وآلہٖ و سلم نے حسب عادت اپݨا بدلہ تاں اوں عورت توں نہ گھدا لیکن حضرت بشر رضی اللہ عنہ دی شہادت دے بدلے اوں عورت کوں قتل کر ݙتا ڳیا۔ ہک روایت دے مطابق بسترِ وفات تے حضور ﷺ نے فرمایا ہئی کہ انہاں دی بیماری اوں زہر دا اثر ہے جیہڑا خیبر وچ ݙتا ڳیا ہئی۔ مسلماناں کوں ایں جنگ توں بھاری تعداد وچ جنگی ہتھیار ملے جنہاں نال مسلماناں دی طاقت ودھ ڳئی۔ ایں جنگ دے اٹھارہ مہینے بعد مکہ فتح تھی ڳیا۔ ایں جنگ دے بعد حضرت جعفر طیار رضی اللہ عنہ حبشہ توں واپس آئے تاں حضور ﷺ نے فرمایا کہ
سمجھ اچ نی آندا کہ میں کیہڑی ڳال کیتے زیادہ خوشی مناواں۔ فتحِ خیبر کیتے یا جعفر دی واپسی کیتے ۔
ست سورمیون
ست سورمیون (سَت سورماں تِرِیمتاں) سندھ دے ست مہان٘درے لوک تِرِیمتاں ہِن۔ جِنّھاں دا ذکر شاہ عبداللطیف بھٹائی دے رسالے شاہ جو رسالو وِچ وݙّی تفصیل دے نال ہِے۔ اِیہ سِندھ وِچ عوامی سطح اُتے ٻہوں مقبول ہِن۔
سَت سورماں لوک ترِیمتاں
شاہ عبداللطیف بھٹائی دی سَت لوک تِرِیمتاں دے ناں تَلّے درج ہِن:
شاہ عبداللطیف بھٹائی نے اِنّھاں سَت تِرِیمتاں دے ذریعے آپݨی شاعری وِچ سندھ دھرتی دی تِرِیمتاں دی بہادری، پِرِیت، وفا داری، استقامت، کردار اَتے ثابت قدمی کُوں لِکّھیا ہے۔
مارئی
مارئی دا کردار دھرتی اَتے رِیتاں دے نال پرِیت اَتے ڄُڑے رَہݨ دی عکاسی کرین٘دا ہِے۔ مارئی نے کُراڑی باشا عُمر یا امر دے سامھݨے سِر نئیں نِوایا اَتے آپݨے انکار نال تَرِیخ رقم کر ݙِتّی۔
مومل
مومل رانو داستان وِچ مومل راٹھور راجھستھان جیسل میر وِچ ہِک شہزادی دا کردار ہِے جیڑھا رانو دے پُر جوش پرِیت اَتے عِشق وِچ سبھ کُجھ وار ݙین٘دی ہِے۔ کَلھیپے، ہجر اَتے غلط فہمی دے جذبیاں کُوں مومل رانو دی کہاݨی وِچ مومل دی زبانی شاہ عبداللطیف بھٹائی نے اِین٘ویں پیش کِیتا ہِے جو اُوہ ہِک لا زوال سندھی کردار بݨ ڳئی۔
سسّی
سَسّی پُنُّوں دی کہاݨی وِچ سسّی دا کردار ہِک اِیہو جئیں با ہمّت اَتے مستقل مزاج چھوہِر دا ہِے جیڑھی آپݨے محبوب کُوں لبھین٘دی ہِے۔
نوری
نوری ہِک مچھیرݨ ہِے جیڑھی باشا تماچن اُتے آپݨی پرِیت دا جادو کر ݙین٘دی ہِے، اِیہ کہاݨی سندھی لوک رِیتاں وِچ پرِیت دی ترجمان بݨ چُکّی ہِے۔
سوہݨی
سوہݨی آپݨے محبوب (مہر) نال مِلّݨ کِیتے دِلّے دی مدد نال تَر تے دریائے سندھ دے ݙوجھے کَنّے وین٘دی ہِے اَتے ہِک ݙین٘ہ دریا دے تِکّھے تغیانیاں وِچ وَیہہ تے پرِیت وِچ حیاتی ہار وین٘دی ہِے۔ سوہݨی مہر نال مِلدی جُلدی لوک داستان سوہݨی مہِین٘وال دی وی ہِے جیڑھی ہِک پنجابی لوک داستان ہِے۔
لیلا
لیلا چنیسر دی لوک کہاݨی چوݙہویں صدی وِچ ٹھٹّھہ، سندھ وِچ سومرو خان دی حُکمرانی دے دور نال تعلّق رکھین٘دی ہِے۔ اِیہ کہاݨی سندھی اَتے فارسی وِچ اَنج اَنج رِیتاں دے نال درج ہِے۔ لیلا ہِک قیمتی ہار ڳُم کرݨ دے جُرم وِچ اَوکھاں اَتے ݙُکّھاں دے دور تُوں لنگھ تے وَلا آپݨاں مقام اَتے حیثیّت حاصل کر گِھندی ہِے۔
سورٹھ
سورٹھ رائے دیاچ دی کہاݨی جوناگڑھ دے باشا رائے دیاچ اَتے اُون٘دی ذال اَتے ملکہ سورٹھ دی پرِیت دی کہاݨی ہِے جین٘دے وِچ سورٹھ آپݨے پئے دی پرِیت وِچ آپݨی جِند ݙے ݙین٘دی ہِے۔
سعدیہ
سعدیہ سرمد دی پرِیت دی کہاݨی باقی سَت لوک تِرِیمتاں آلی کار مہان٘دری کائے نِھیں جاں جو پُراݨے نسخیاں وِچ اِین٘دا سُراغ مِلدا ہِے۔
ست سورمیون اُتّے مصوری
مصورہ لبنی جہانگیر شاہ عبداللطیف بھٹائی دی سَت لوک راݨیاں دی مصوری (واٹر کلر) دی شکّل وِچ ڈھا چُکّی ہِن، عطیہ داؤد دی اڳواݨی وِچ اوشن آرٹ گیلری وِچ اِنّھاں تصویراں دی نمائش وِی تِھی چُکّی ہِے۔ ونکی:شاہ جو رسالو ونکی:سندھی لوک کہاݨیاں ونکی:سندھ دی رِیت ونکی:پاکستانی لوک کہاݨیاں
اختر حسین زخمی
اختر حسین زخمی ہک سرائیکی شاعر ہے
جم پل
ٹبی کورائی
رہائش
ٹبی کورائی
پیشہ
رہاکی آبادی
استاد شاعری
ملک سراج احمد گل
نسل
ڈوجھا منظر
بغلا اُڈدا ویندا ھا جنگل دے اتوں اوندی اکھ نے اینجھا منظر ڈیٹھا جیرھا نا قابل اے یقین ھا اوں ڈیٹھے ھک ھرنی شیر دے بچیں کوں کھیر پلیندی کھڑھی ھئ ۔ بغلے سوچے یار اے تاں ھک بے دے جانی دشمن ھن ۔اے کیا ماجرا ھے ۔ آخر اوں ھرنی کنیں پہنچ کے اے سوال کیتا ۔ ھرنی جواب ڈتے ۔پہلے توں کھیں نال وفا کر پچھیں اے گال پچھیں جو میں شیر دے بچیں کوں کیوں کھیر پلیندی کھڑھی ھاں۔
تریجھا منظر
دوستو بغلے کھیں نال وفا کرنڑ دا پکا ارادہ کرکے اُڈ پیاء کھیں ڈینھ بعد بغلے ڈیٹھے جو ھک چوھا پانڑیں اچ بڈدا کھڑا ھا ۔بغلے سوچے اج وفا کرنڑ دا بھترین موقعہ ھے اوں جلدی جلدی چوھے کوں پانڑیں اچو کڈھیا ۔ چوھے آکھیے یار بھوں سردی لگدی پئ ھے میکوں پریں اچ لُکا بغلے اوکوں پریں اچ لکایا ۔ تھوڑی دیر بعد جیرلے بغلے اُڈنڑ دی کوشش کیتی تاں اے پتہ لگے جو پر کائینی او چوھا ٹُک گیا ھا ۔ بغلا بھوں مونجھا تھیاء ۔ جو چنگا وفا دا صلہ ملیے ۔ اوں ولا ھرنی کوں ملنڑ کیتے پیدل سفر کیتاء اے جواب گھنڑ پہنچا جو وفا کیا ھوندی ھے ۔۔جڈاں اوں ھرنی کوں سارا حال حویلا ڈتا ھرنی اوندی گال سنڑ کے کھل پئ تیں آکھس وے کملا بغلا وفا ضرور کر مگر ۔۔۔۔ نسل وی ڈیٹھی کر ۔۔
thumb|[[غلام مرتضٰی لاکھا]]
یزمان
لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ سرائیکی وسیب دا پورا علاقہ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
ضلع بہاول پور
بہاول پور جِیکُوں ماضی وِچ ریاست دا دَرجہ حاصل ہَئی۔ آثارِ قدیمہ دے ماہرین دے مُطابق وادیٔ سِندھ دی پُراݨی تے عظیم تہذیب بہاول پُور دے آسوں پاسوں وجود وِچ آئی۔ جِیکُوں وادیٔ ہاکڑہ دِی تہذیب وی آکھیا ویندے ۔ ہَڑپائی دور کنُوں پہلے دے آثار صحرائے چولستان وِچ کھنڈے ہوئے ملدِن۔ ماہرینِ آثارِ قدیمہ نے ہاکڑہ تمدّن دے دور دا زمانہ 4000 ق م توں 3000 ق م ڈَسائے۔  نواب بہاول پور، بہاول خاں اَوّل نے بہاول پور شہر دی بُنیاد رکھی ہَئی۔ ضلع بہاول پور دی شمالی سرحد دے نال دریائے ستلج وہندے، جِیندے پاروں ضلع ملتان تے ضلع وہاڑی ہِن، مشرق وِچ ضلع بہاول نگر ہِے۔ جنوب وِچ بھارت دا علاقہ ہِے تے مغرب وِچ ضلع رحیم یار خان ہِے۔ احمد پُور شرقیہ ، بہاول پور، حاصل پور، خیر پور ٹامیوالی اَتے یزمان دیاں تحصیلاں ہِن۔
جُغرافیہ
بہاول پُور دِی تحصیل تے روہی / چولستان دا دروازہ، چولستان دے مشہور صوفی بزرگ چنݨ پیر دا مزار، اِتّھوں کُڄھ میل دے فاصلے تے ہِے ۔ جِتّھاں ہر سال مارچ وِچ دھوم دھام نال میلہ لگدے۔
فزکس
فزکس
یزمان
لوک ادب
بہاول پُور دِی تحصیل تے روہی / چولستان دا دروازہ، چولستان دے مشہور صوفی بزرگ چنݨ پیر دا مزار، اِتّھوں کُڄھ میل دے فاصلے تے ہِے۔ جِتّھاں ہر سال مارچ وِچ دھوم دھام نال میلہ لگدے۔ سرائیکی زبان دے شاعر، نادر لاشاری دا تعلق اِتھائوں ہِے۔ بلدی بھاہ، تیر ہِجر دے، ݙُکھ دا سمندر، سک دی سانگ، تے شبیر احمد رہبر دا شعری مجموعہ ’’اکھ ترم پئی ہِے‘‘ شائع تِھی چُکن۔
فزکس
انہویویں صدی عیسوی وچ فزیکل سائنسز کوپنج حصیاں وچ ونڈیا گیا ہی.
یزمان
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:بہاولپور دا لوک ادب۔ ونکی:بہاولپور دی لوک ثقافت ونکی:بہاول پور دا لوک ادب۔
فزکس
فزکس
سائنس دی ہک ایجھی شاخ ہے جیندے وچ آساں مادہ، انرجی آتے انھاں دے آپس وچ تعلق دے بارے گالھ مہاڑ کریندے ہے.
فزکس
رسول بخش ثاقب
صوفی رسول بخش ثاقب سرائیکی زبان دا ہک درویش شاعر ہے
مزار
دنیا پور گانگا
سرائیکی زبان وِچ لوک خطاطی دا سرمایہ
1849ء وِچ سرائیکی وسیب اُتے انگریزاں چڑھائی کیتی تاں عید گاہ اِچ توپاں رکھ کے گولے نشانہ لا کے سٹے تاں قدیم قلعہ ملتان بُری طرحاں تباہ تھی ڳیا۔ ہیں قلعے دے اندر شاہی لائبریری لنگاہ بادشاہاں دے بݨوائے ہوئے محلات، اسلحہ خانے، کتب خانہ، جامع مسجد اَتے ٻہوں کجھ ہئی ڄیڑھا کہ بھڑ تھی ڳیا۔ قلعہ دی لائبریری توں باہر یعنی فصیل آلے شہر اِچ رہائشی لوکاں دے کول ڄیڑھا ذاتی قدیم ادبی لٹریچر موجود ہَا اوہو زمانے دی دست بُرد توں بچ ڳیا ڄیڑھا ڄو اصلی علمی قلمی خزانے دا عشرِ عشیر وی نہ ہئی۔ ملتان دے نواحی علاقے ریاست بہاولپور اِچ نواب صاحب دی ذاتی لائبریری یا اِنوں اُنوں دے علاقیاں دیاں لائبریریاں اِچ محفوظ ہئی۔ ترے چار صدیاں پہلے تک دا قلمی سرائیکی علمی ادبی فنی سرمایہ اَڄ وی ضلع ملتان دے بعض گھرانیاں اِچ یا کجھ اداریاں اِچ محفوظ ہِے۔ بلکہ ہِک زمانہ ایں توں فائدہ چیندے۔ سردار جھنڈیر لائبریری تحصیل میلسی ضلع وہاڑی، حکیم اللہ بخش المعروف اسد نظامی چک 14-10 P نزد جہانیاں، پبلک لائبریری باغ لانگے خان ملتان ایندے علاوہ بہاولپور، ڈیرہ غازیخان یا جھنگ اَتے ملک بھر دیاں لائبریریاں اِچ وی اَتے خاص طور سیٹھ عبیدالرحمن اَتے ٻئے لوکاں دِیاں ذاتی لائبریریاں وِچ سرائیکی ادب دا سرمایہ موجود ہِے۔ سرائیکی زبان دی وسعت داکمال ݙیکھو ڄو ایندے وچ ملحقہ علاقائی لہجے بدل گھنݨ دی صلاحیت موجود ہِے۔ ایں بارے اِچ اے جان گھنݨ ٻہوں ضروری ہِے ڄو مختلف علاقیاں دی آب و ہوا اَتے وسیبیاں دی بود و باش اَتے ثقافتی حوالیاں نال محض لہجے وچ علاقائی تبدیلی واقع تھیندی ہِے ڄیندے نال سرائیکی زبان دا لہجہ بݨدا تے سوہݨاں تھیندا ہِے۔ اِے عوامی ردِ عمل ہِے ڄیڑھا صدیاں توں جاری ہِے۔
ایں سلسلے اِچ ہِک رباعی پیشِ کیتی ویندی ہِے جیڑھی سرائیکی دے علاقائی لہڄیاں دی تشریح کریندی ہِے۔
بنھاں ٻولیاں آلیاں کوں ایں ٻولی دی سِک ہِے
مٹھڑی بولی ہِے سرائیکی سب کوں پوندی چھِک ہِے
تاں ثابت اے تھیا ڄو سرائیکی زبان تُوں مُراد یَکّے علاقائی لہجے ہِن اَتے مختلف علاقیاں دے دانشور اَتے محقق بغیر کہیں احساسِ کمتری دے آپݨی مادری زبان دے سبھے لہجیاں کُوں ترقی تے فروغ ݙیندے پَین۔ اَتے سرائیکی لِکھݨ کیتے کم از کم پاکستان اِچ کوئی اختلاف کَے نِیں، سرائیکی لکھݨ دا طرزِ تحریر خطِ نستعلیق مقبول ہِے۔ البتہ اَج توں پنجاہ سَٹھ سال پہلے سرائیکی زبان دیاں تحریراں خطِ نسخ اِچ ہوندیاں ہَن۔ تُساں ’’پکی روٹی‘‘ یا معراج نامہ، نور نامہ اَتے کئی دُعائیں ݙیکھو تاں انہاں دی لکھائی خطِ نسخ یعنی عربی طرز دی ہئی اَتے ہمسائے ملک بھارت اِچ تاں سرائیکی زبان دیوناگری طرزِ تحریر اِچ وی لکھی ویندی ہِے، اِے طرزِ تحریر او ہِے ڄیندے وِچ عام طور تے ہندی زبان لکھی ویندی ہِے۔ پَر ہُݨ اُتھاں وی سرائیکی زبان خطِ نستعلیق اِچ لکھی اَتے چھاپی ویندی ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
ﻃﯿﻒ ﺑﯿﻨﯽ
ایہ ہک سائنس ہے جیندے وچ ، جݙاں جو مادہ تے شعاواں ڈاھندن ، اوندے بعد ݙنگیاں پھݙیاں لکیراں اساکوں سکرین تے ݙسدن ۔ اساں انہاں لکیراں کنوں، اوں مادے دے بارے معلومات گھندے ہاؤں۔
پارت
اساں کلھیاں پڑھ پڑھ انج رہ گۓ ، جل کہیں دے کول نماز پڑھوں
ہتھ`بدھ بھانویں ہتھ کھول پڑھوں ، اے پھول نہ پھول نماز پڑھوں
ہتھ تسبیح مسجد رقص کروں ، پا گل وچ دول نماز پڑھوں
جتھاں "طارق" دڑکے نہ ھوون ، اوھا مسجد گول نماز پڑھوں
بڈھڑے دے کنیں اے کئو پجدی اے تاں او اپنڑے پتر کوں سڈ تے اکھیندے- ابا بارھوں ونج ڈیکھ کون اے جیرھا ایں نفرت دے دور اچ پیار دی_مٹھی_مٹھی لے وچ ہتھ اچ تسبی پا مسیت اچ رقص کرنڑ ، گل اچ دول پا نماز پڑھنڑ دا آھدا ودے- اتے اینجھی مسیت دا گولاؤ ھے جتھاں دڑکے نہ ھوون- اونکوں اگوں تے بھجا اتے اونکوں آکھ_اتھاں کئ مسیت کائنی جتھاں اے سہولتاں ھوون-
اتھوں ٹردا تھی ایں نہ تھیوے جو کئ جھیڑے کار ملاں تیڈی گالھ سنڑ تے تیں تے کفر دا فتوی' لاوے یا تیکوں کافر جانڑ تے_اتھاں بم ، بارود پھٹاوے، اتے اساں بےگناہ تیڈے نال رگڑیۓ ونجوں- پتر گھروں باہر نکلدے تاں کیا ڈہدے ھک_سدھا سادا دیہاتی بندہ جیندے سر تے_چٹا پٹکا ، پیریں ہتھ دی_سیتی چم دی کنالی جتی ،_چٹا چولا اتے منجھلی بدھی ہوئی اے، اتے جیکوں لوک طارق سئیں ، طارق سئیں دے ناں نال پکریندے پئین- لوکیں کوں کٹھا کیتی انہاں کوں انسان دوستی دا درس ڈیندا اتے مذہبی تنگ نظری اتے فرقہ واریت کنوں روکیندا بیٹھے، او لوکیں کوں آھدا بیٹھے جو سب توں وڈی نیکی ھک ڈوجھے دا احترام ، ھک ڈوجھے دے رسمیں_ریتیں اتے جذبات دا احترام کرنڑ اے، کئ ہتھ چھوڑ تے نماز پڑھدے بھانویں ہتھ بدھ تے، کئ رفع یدین کریندے بھانویں نئیں کریندا- ساکوں اوندا احترام کرنڑا چاہیدۓ، اساں جیلھے ھک ڈوجھے دا احترام کرنڑ شروع کریسوں تاں سارے رولے مک ویسن ول تاں کئ جھیڑا ای نہ راہسی-
بال پیو دے سڈ تے گھر ویندے- اوندا پیو اوں کنوں پچھنڑاں کریندے-
کون ھا ؟ اتے پتر آونڑ اچ اتنا دیر کیوں لا ڈتی ؟
بال اپنڑے پیو کوں ڈسیندے-
ابا ھک بڈھڑا ضعیف بندہ اے میکوں تاں او بندہ کہیں بۓ جہان دی مخلوق لگدے- کئ عجیب و غریب اتے انوکھیاں گالھیں کریندے- جیرھا شیعہ سنی اتے کافر مسلم کنوں اچا تھی تے سوچنڑ اتے احترام_ آدمیت دا درس بیٹھا ڈیندے- جیندے وچاریں توں صاف ظاہر تھیندے جو اصل نیکی خلق ونڈنڑ اتے ھک ڈوجھے کوں محبت ڈیونڑ اے- ایندے نال اساں ایں حیاتی کوں جنت بنڑا سگدوں اتے اگلی زندگی کوں سنوار سگدوں-
بال تھولی چپ دے بعد ول پیو نال الیندے- "ابا ساکوں اے گالھیں اج تئیں کہیں مسیت دے ملاں تاں نئیں ڈسایاں- ابا جتھاں ونجو سارے مسلک ڈوجھے تے کوڑے ھوونڑ دا الزام لیندن اتے خود کوں سچا اکھیندن- ابا سہی گالھ پچھدیں تاں میکوں اوندیں گالھیں وڈی چس ڈتی اے، میکوں تیڈے سڈ تے آنونڑا پۓ نتاں دل نہ آھدا ھا_پچھوں تے ولنڑ کوں" "ابا میکوں تاں او بندہ کئ مصلح لگدے- میں آھداں او کہیں بۓ ملک اچ ھووے ھا تاں اتھوں دے لوگ اینکوں بھگوان بنڑا تے ایندی پوجا کرن ھا- میں تاں آھداں توں بارھوں جل تے اوندیاں گالھیں سنڑ- میں دعوے نال آھداں تیکوں بہوں چس ڈیسن اوندیاں گالھیں" پیو اپنڑے پتر دیں گالھیں وچ دلچسپی گھندیں آھدے "پتر توں آھدا پیا ہانویں ساکوں اینجھیاں گالھیں کہیں مسیت دے ملاں نئیں ڈسیاں تاں سنڑ اے سارے_ڈڈھ دے_پٹکارے_ھن، انہیں گالھیں نال ملاں دی روزی روٹی جڑی ہوئی اے جیکر او اینجھیاں گالھیں ڈسنڑ پۓ ونجن تاں کھاون_کتھوں؟ پتر اصل گالھ ایہا ہے جیرھی توں سنڑ تے ائیں- اٹھی میکوں جلدی اڈاہیں_گھن جل ایں توں پہلے او بھگوان صفت انسان اپنڑاں وعظ مکا تے ونجے پیا-
اجاں کئو امدی پئ اے میڈے خیال ءچ او بندہ حالی مجمع لاتی بیٹھے" بال بڈھڑے پیو کوں ڈانگ کنوں پکڑ تے مجمعے وچ گھن ویندے_جتھاں لوک کٹھے تھی طارق سئیں دے اشلوک بیٹھے سنڑدے ھوندن- بال ھک پاسوں اپنڑے پیو کوں_بلہا ڈیندے اتے او ڈونہیں پیو، پتر طارق سرکار دے بیت سنڑنڑ بہہ ویندن- جئیں ویلھے او اتھاں پجدن تاں طارق سئیں ھک ڈوہڑہ مکا تے اے ڈوہڑہ پڑھدے پۓ ھوندن- اے کون اے کیندی گول اچ ہے ، کیوں رقص کریندے کون ھوسی کڈی تسبیح ہے، کڈی_تلک متھے ، کئ روپ وٹیندے کون ھوسی ھن سنتاں واجب فرض بہوں ، اے ھک_نتویندے کون ھوسی جڈاں "طارق" ویندوں سجدے وچ ، کئ غزل سنڑیندے کون ھوسی.
اے ڈوہڑہ مکا تے طارق سئیں سٹیج چھوڑنڑ پوندن تاں بڈھڑے سمیت کئ لوک انہاں کوں کجھ بیا کلام سنڑاونڑ دا واویلا اتے ارداس کریندن- طارق سئیں انہاں دے اصرار تے ول پڑھنڑ شروع کریندن تاں اوھو آدمی جیرھا لحظہ پہلے طارق سئیں تے صرف صوفی شاعر ھوونڑ دا ٹھپہ لئ بیٹھا ھوندے- طارق سئیں کنوں
سب "طارق" مال آزاد تھۓ تیڈیاں ڈاچیاں ڈانونڑ نال ودئین
ساڈا دل ہے "طارق" جگ وانگوں ایہا گال اے ٹوکرے بدھنڑے ھیں
میں پٹیاں کھول تے انگلیں توں کپ ڈاترئیں دے_ڈکھلاۓ ھم، حال سنڑاۓ ھم.
یوکرین روس جنگ 2022ء
thumb یوکرائن تے روسی حملہ ۲۰۲۲ء روس دی طرفوں یوکرائن تے کیتا ڳیا او حملہ ہے جیہڑا ۲۴ فروری ۲۰۲۲ء کوں روس-یوکرائن جنگ دے ہک حصے دے طور تے شروع تھیا۔
صوبے تے اعتراض دا جواب
ہنڑیں ہیک پوسٹ پڑھی ہے، فرخ سہیل گوئندی دی، پوسٹ دے لوظ اے ہن:
"صوبے نئی، جاگیراں ونڈو پنجاب نہ ونڈن تے نہ ہی وڈن دیاں گے"
پیھلو تاں اے واضح کر ڈیواں جو تساں ریاست دے بنڑائے پنجاب دی ونڈ دے مخالف ہو، نتاں پنجاب تاں انگریز ونڈ گیا ہا، تاں تساں آپنڑے پنجاب دی ونڈ تیں انگریز سامراج دی چاپلوسی اچ اگو اگو رہ گیو، اوں ویلھے صرف پنجاب ہی ہا جینکوں سبھ توں ڈھیر مسلمان قوم دی فکر ہائی اتے تساں ڈو قومی نظریے دے پرچارک ہاوے، اوں ویلھے تہاکوں پنجاب ڈو نظردے ہن ہیک مسلمان پنجاب تیں بیا ہندو پنجاب، ہنڑ جیہرے ویلھے تساں پنجاب ٹُکوائی بیٹھو تاں وادی سندھ تیں قبضہ کر تیں اونکوں پنجاب دا ٹیگ لا کراہیں آپنڑاں رقبہ پورا کرنڑ چاہندو ؟ میں تاں کجھ پنجابی قوم پرستاں توں اے وی سنڑیم جو اساں کوٹری ،کینجھر تے تھر یعنی موجودہ صوبہ سندھ کوں وی پنجاب دا حصہ سمجھیندے ہیں، شناخت توں وڈی کیہری جاگیر ہوسی ؟ جیکر شناخت جاگیر کائنی اتے تساں جاگیراں دی ونڈ دے وی حق اچ او تے صرف فیڈریشن دے یونٹاں دا مسئلہ ہے تاں وت پنجابی نیشنل ازم دا تڈا وچھیندے ہیں چا ؟ تساں جاگیراں ونڈنڑ دے حق اچ تے صوبے ونڈنڑ دے خلاف او۔ تے ول ڈرامہ کیا دا ہے ؟ اساں کڈھاں وی پنجاب ونڈنڑ دے حق اچ کائنی بلکہ اساں تاں ہزاراں ورہیاں توں سندھو نال جڑی تہذیب دی وسوں توں پنجاب دے قبضہ تروڑنڑ دی گالھ کریندے کھڑے ہیں۔ میکوں بہوں حیرت تھائی اے، مطلب اے تساں کہیں وسوں تے ریاست دے جبر اتے قبضے کوں مکاونڑ دی بجائے اوں وسوں دے وسائل دی ریشو بنڑا کے ونڈ چھوڑو اتے آکھو چا جاگیراں ونڈو صوبے نہ ونڈو؟ مطلب اے تساں ون یونٹ بنڑاون چاہندے او ؟ صرف جاگیر دا مسئلہ ہے تاں وت یونٹ کیوں ہن فیڈریشن دے ؟ وت تساں اے ختم کرو چا، انگریزاں دی ونڈ ویلھے تہاڈا ایمانی جذبہ کہیں کوں سمھنڑ نہ ڈیندا ہا اوں ویلھے جاگیراں ونڈنڑ دا نعرہ کیوں نہ لایا گیا ؟ ہنڑ وی تساں جاگیراں دی ونڈ دی گالھ کر کے آپنڑاں پنجاب بحال کرو، انڈیا آلا پنجاب گھنو، اتھاں محنت کرو، ساڈے اتیں پنجاب دا ٹھپہ لا تیں کڈھاں تساں آپنڑے پنجاب دی ونڈ کوں ڈک نوہے سگدے ایں ریاست کوں ہر وسوں دی گالھ سنڑنی پوسی، پنجاب شالا آباد راہوے، سندھ، سرائیکی وسیب تے بلوچستان مترائے کینی، پنجاب اینجھے ویلھے تاریخی غلطی پیا کریندے جیں ویلھے وسیبیاں دی نظریاتی طاقت بنڑدی پائی اے اوں ویلھے پنجاب سرمایہ دار دی تڈ تیں، اتے ڈڈھپ دی بنیاد تیں ساکوں ہینڑا سمجھ تیں ہٹلر گیری کریندے/ کرنڑ چاہسی تاں ایندا نقصان اونکوں تھیسی، ریاست کوں وی سوچنڑاں چہیدا ہے جو فیڈریشن صرف پنجاب نئیں، ہنڑ گالھ ٹر پائی تاں اساں توڑ جُلسوں۔
نیّرہ نور
نیرہ نور (اردو: نیرہ نور) پاکستانی فلمی صنعت، ٹیلی ویژن اتے ریڈیو کِیتے پس پردہ و براہ راست فلمی ڳاݨے، غزل، نظم تے گیت وغیرہ ڳاوݨ آلی ڳائیکہ ہَن۔ اِنّھاں کوں جنوبی ایشیاء وِچ غزل ڳائیکی دے شارحین وِچ ڳِݨیا وین٘دا ہِے۔
صوبے تے اعتراض دا جواب
میم حسین
نیّرہ نور
حیاتی ناواں
نیرہ نور 1950 دے ݙہاکے وِچ موجودہ ہندوستان دے آسام وِچ ڄَمّی ہئی۔ اِنّھاں دا ٹَٻَّر پیشہ ورانہ طور تے تاجر ہئی جیڑھا امرتسر توں آسام دے شہر گوہاٹی وِچ آ وَسیا ہئی۔ نیرہ دا پِیؤ مسلم لیگ دا ہِک فعال رکن ہئی اَتے 1958ء وِچ اِیہ ٹَٻَّر پاکستان دی طرف کوچ کر تے آ ڳیا۔ نیرہ آہ٘دی ہِن جو نِکّے لاء وِچ اُوہ کملا اَتے کانن دیوی دے مذہبی گِیتاں (بھجݨ)، ٹھمری، غزل اَتے بیگم اختر (اختری بائی فیض آبادی) توں ٻہوں متاثر ہَن۔
1971ء وِچ نیّرہ نے پاکستان ٹیلی ویژن دے سلسلے وار کھیݙاں کِیتے گِیت ڳاوݨ نال اپݨے باقاعدہ فن دا اَغاز کِیتا۔ بعد وِچ اُنّھاں نے ٻہوں سارے مہان٘درے شاعراں جیویں مرزا غالب، ناصر کاظمی، ابن انشاء، اَتے فیض احمد فیض وغیرہ دا کلام ٻہوں سوہݨے انداز وِچ ڳایا ہِے۔ جاں جو نیّرہ نے ٻئے مرد ڳائیکاں جیویں مہدی حسن، احمد رشدی تے عالمگیر وغیرہ دے نال دوگانے وی ڳائے ہِن۔ نیّرہ کُل پاکستان محفل موسیقی وِچ ترے سونے دے تمغے جِت چُکّی ہِن، اِنّھاں کوں بہترین پس پردہ فلمی ڳائیکہ دا نگار اعزاز وی عطا کِیتا ڳیا ہئی۔ پاک تے ہند وِچ غزل تے شاعری چاہوݨ آلے لوکاں کِیتے نیّر نے اَݨ ڳِݨت مشاعریاں اَتے موسیقی دی محفلاں وِچ اپݨی اَواز نال شعراں کوں حیاتی بخشی ہِے۔ بہزاد لکھنوی ریڈیو پاکستان دے ہِک مہان٘درے شاعر، مکالمہ نویس، گِیت کار اَتے مصنف ہَن شَئیت جو اِنّھاں دے بہترین گِیتاں وِچ بہزاد لکھنوی دی اِیہ غزل ہِک شاہکار ہِے جین٘دے ڳاݨے اُتے نیّرہ نے اَݨ ڳِݨت حون٘صلہ ودھارا گِھدّا۔
غزل (اردو)
اے جذبہء دل گر میں چاہوں ہر چیز مقابل آجائے
منزل کے لیے دوگام چلوں ا ور سامنے منزل آجائے
اے دل کی خلش چل یونہی سہی چلتا تو ہوں انکی محفل میں
اس وقت مجھے چونکادینا جب رنگ پہ محفل آجائے
ہاں یاد مجھے تم کرلینا ہاں آواز مجھے تم دے دلینا
اس راہ محبت میں کوئی درپیش جو مشکل آجائے
اس وقت مجھے بھٹکادینا جب سامنے منزل آجائے
آتا ہے جو طوفاں آنے دو کشتی کا خدا خود حافظ ہے
مشکل تو نہیں ان موجوں پہ بہتا ہوا ساحل آجائے
فنی حیاتی
نیّرہ ہِک مہان٘دری اَتے موسیقی وِچ وکھری ڳائیکہ ہِن، ناصر کاظمی اِنّھاں دے مَن بھان٘دے شاعر ہَن۔ تَلّے اِنّھاں دی اَواز وِچ ریکارڈ کِیتیاں ڳئیاں کُجھ معروف غزلاں، گِیت اَتے نغمے ݙِتّے وین٘دے پئے ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے
ونکی:پاکستانی ڳائیکہ ونکی:پاکستانی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیکاں ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی فلمی پس پردہ ڳائیکاں ونکی:پاکستانی لوک ڳائیکہ ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی غزل ڳائیک
کباباں دی وَنکیاں
thumb|320x320px|پٹیلکن [[کواب وطاؤں نال تیّار کِیتے وین٘دے ہِن۔ ]] کباب دُنیا بھر وِچ بھاوݨ آلا پکوان ہِے۔ تَلّے دُنیا بھر تُوں کباب دی اَنج اَنج ونکیاں دی تَن٘دِیر ݙتّی ڳئی ہِے۔ کباب اُتاڑ وسطی اَتے مسلم دیساں وِچ گوشت نال تیّار کِیتے وین٘دے ہِن۔ دُنیا بھر وِچ اِیکُوں ساولِیں اَتے ٻئے جُزاں دے نال تیّار کِیتا وین٘دا ہِے۔ کباب ونکی:پاکستانی کھاݨیں ونکی:پاکستانی لوک کھاݨیں ونکی:دیسی لوک کھاݨیں ونکی:دیسی کھاݨیں
سرائیکی لوک ادب وِچ ݙوہڑے دا پندھ
میݙے نزدیک سرائیکی لوک ݙوہرے کُوں اَساں ترائے ونکیاں وِچ ونڈ سڳدے ہِسے:
اَساکُوں سرائیکی لوک ادب وِچ پہلا ݙوہڑا، سئیں حضرت بہاء الدین زکریا ملتانی ؒ دا مِلدے، جیڑھا اُنّھاں حضرت حمید الدین حاکمؒ کُوں لکھیا ہِے۔ آپؒ تُوں بعد اساکُوں سرائیکی ݙوہڑے پاکپتن اِچ مِلدِن، حضرت بابا فرید الدین گنج شکرؒ دوہے لِکّھن۔ اُنّھاں تُوں ٻہوں بعد لوک قصّہ ہِیر ران٘جھا دے پہلے خالق "دمودر داس" جیڑھے اکبرِ اعظم دے عہد دے (موجودہ ضلع لیّہ، تے جھنگ دے درمیان دے علاقہ اِچ) شاعر ہَن۔ اُنّھاں اِیں لوک قِصّے کُوں ݙوہڑیاں دی صورت اِچ بیان کِیتے۔ اِیں عہد تُوں بعد اساکُوں سید علی حیدر ملتانی، لطف علی، حمل خان لغاری ٻہوں اہم ناں مِلدن۔
علی حیدر ملتانی ہوراں ݙوہڑے اِچ سماجی تے سیاسی موضوعات کوں متعارف کرائے۔ اُنّھاں تصوف دے موضوعات اِچ وسیبی لوّظ تے وسیبی لوک علامتاں ورتین۔ "بلن، سُکّی، سِنّی، سِجھ، متّھے دا بھاڳ، سوہݨی، مدھاݨی، رِڑکݨ" وغیرہ جئیں لوظاں نیں اُنّھاں دی شاعری کُوں دھرتی نال جوڑئے۔
حضرت بہاء الدین زکریا تے بابا فریدؒ تُوں گِھن کے لُطف علی تے نو روز دے عہد تئیں پُڄدے پُڄدے تئیں سرائیکی ݙوہڑے کُوں ہِک اہم شاعر نصیب تھیا۔ اِنّھاں دا ناں حضرت سلطان باہوؒ ہِے۔ اِنّھاں دا عہد (١٦٢٩ء تُوں لاء تے ١٧٨٥ء تئیں) دا ہِے۔ اُنّھاں ݙوہڑے کُوں "ہُو" دی جاڳ لئی۔ اُنّھاں دا ݙوہڑا، "ہُو" دے سحر اِچ آ ڳئے۔ جو اے سامع تے، قاری تے وی "ہُو" دا اثر طاری کر ݙین٘دے۔ نمونہ ݙیکھو:
ایمان سلامت ہر کوئی منگّے، عشق سلامت کوئی ہُو
منگن، ایمان، شرماوِن عشقوں، دِل نُوں غیرت ہوئی ہُو
جس منزل نُوں عشق پُچاوے، ایمان نُوں خبر نہ کوئی ہُو
میرا عشق سلامت رکّھیں باہو، ایمان دیاں دھروئی ہُو
اِنّھاں تُوں گِھن کے "احمد خان طارق تئیں، ہر مہان٘درا شاعر سرائیکی ݙوہڑے کُوں اپݨی دھرتی، اُون٘دے مظاہر، اُون٘دی، اسطور تے اُون٘دی لوک ثقافت / لوک رِیت نال جوڑ کے رکّھیے۔ عشق دا مزاج تے عاشق دا حوصلہ ݙیکھو:
دودھ تے دہی ہر کُئی رِڑکے، عاشق بھاہ رِڑکین٘دے ہُو
تن چٹورا، من مندھاݨی، آہِیں نال ٻلین٘دے ہُو
دُکّھاں دا نِترا کڈّھے لسکاوے، غمّاں دا پاݨی پِین٘دے ہُو
میر حمل لغاری دے ݙوہڑے دِیاں ݙو لائناں ݙیکھوں تاں اساکُوں اندازہ تھی ویسی جو اُنّھاں دی شاعری وِچ کِتنا آہنگ، شعریت تے موسیقی ہِے۔
میݙا دِلدار مٹّھا منٹھار آوے غم خوار سٹّاں کَم کار ݙیکھاں رُخ یار دا
اَکّھیں پُر نور سدا مخمور گھندیاں گھور کرن ݙُکھ دُور بہرہ بِمار دا
آبنائے تائیوان
آبنائے تائیوان یا آبنائے فارموسا (انگریزی: Taiwan Straitیا Formosa Strait) چین تے تائیوان دے درمیان 180 کلومیٹر عریض ہک آبنائے ہے۔ ایہ آبنائے بحیرۂ جنوبی چین دا حصہ ہے تے شمال مشرق دی جانب بحیرہ مشرقی چین نال ملدی ہے۔ آبنائے تائیوان دی کم از کم چوڑائی 131 کلومیٹر ہے۔
نزاکت لاج
نزاکت لاج سرائیکی شاعر ہے۔
ڄم پل
پہاڑ پور دیرہ اسماعیل خان نال تعلق ہے۔
نمونہ کلام
غریب  شودے   بے  حال ٻہوں  ہن
پہاڑ  پور    دے      ہزار     مسلین
جواب  کونی   سوال    ٻہوں   ہن
علاج  کوئی   نی    کراوݨ     آندا
بھاںویں شار   ہسپتال  ٻہوں   ہن
ٹھیک تھمباںءچ وی بجلی  کونی
ساوے جنگل    کپیج    ڳئے    ہن
دکان داراں    دے    ریٹ   اپڑین
تہوں او ہِک ٻہہ دے نال ٻہوں ہن
کچاری   تھاݨاں     عدالتاں    وِچ
کوڑ،  دوکھے،   پلال   ٻہوں    ہِن
ڄڑ دی سِوی  اے  سود  خور ءن
حرام  ذادے    حلال   ٻہوں    ہن
سکھݨے  مطلب  دے  ہن  سیاسی
کھیݙ ویندے  اے  چال ٻہوں  ہن
ڄنھاں کوں  مطلب ھ  نال ساݙے
اونہاں کوں ساݙے خیال ٻہوں ہن
کݙاں اساݙے   وسیب   دے   وچ
عروج   آسی   زوال    ٻہوں   ہن
خدا    نزاکؔت     ہدایت     ݙیوے
غزل
تُو ڄو   کونی  رات   اندھاری   لڳدی  ھ
تیݙی یاد ءچ  ایݙیاں ہنجواں نکھتیاں ہن
ہݨ  اکھیاں   کوں   پپلی  باری  لڳدی   ھ
تائیں ساکوں  اخلاق   سکھایا   ھ  امڑی
،،تیݙی  ہر   ہک  گاہل  پیاری   لڳدی   ھ،،
کوئی  تعبدار  کھڑوتین   ماء   پیوء   دے
کیکوں خذمت  صرف  خواری  لڳدی   ھ
سکھݨ کیتے دھکڑے  کھاوݨے  پوندے  ہن
سمجھݨ کیتے   زندگی   ساری  لڳدی   ھ
نور اسوروں لاجؔ  قرآن  کوں پڑھدے  ہیں
ساکوں ، عمرہ ،  حج ،  زواری   لڳدی   ھ
نزاکت لاجؔ پہاڑپور
غزل نویں
تیݙے اڄ   وی   کوڑے  لارے  مکدے  نی
ساکوں چنتین   تیݙے   بارے  مکدے  نی
گھر دا سوجھلا گھر دے واسی ہوندے ہن
عاشق، شاعر  ڄتنے تروڑ  کے ڳھن  نیوین
اللہ  دے   اسمان   تے   تارے   مکدے  نی
ہک در بند تھیوݨ نال سو ٻئے کھل ویندین
کیندے چھوڑݨ  نال   سہارے  مکدے  نی
شعراں وچ  ہن  ٹوݨے   چنڳی  زندگی  دے
ڳولݨے ہِن  تائیں  آپ   اشارے  مکدے  نی
یاد  دے   لنگر   پورا   سال   لڳے   راہندین
نزاکت لاجؔ پہاڑپور
غزل
مار   نہ     کُٹ
ہکو  ڳلا   ڳھٹ
كݙھا  نِوی  کُٻ
لا ڳیائیں   ٻُٹ
ڄیویں آکھی دل
اونویں ساکوں لُٹ
پُچھم ہوی  پیار
آکھا  ہِس   ٹھُٹ
لُڳا  چا    کیتائی
چنڳے ہاسے ڄُٹ
قِصہ  ڳیا    مُک
نویں غزل
اَتّا    تاند     مُداپّے     پالی    رَکھدا    ھ
ݙُکھ   نِرُڳا    اندور    ڳالی    رکھدا     ھ
بَد اخلاق وی چُپ توݨی  لَڳدائے سوہݨاں
ڳاھل کرے   تاں  بَھانبَݨ  ٻالی  رَکھدا  ھ
کالا   ٹِکہ    بد    نَظرے    کِیتے    اِیویں
رَکھی  ڄیویں   باغ  دا  مالی  رَکھدا  ھ
کفنی دا  ٻوڄھا  ھ  نہ کُجھ نَیسُوں نال
رَب   دا    ݙرا    تَلّی   خالی   رَکھدا    ھ
ٻَیہروں  رَنگ   دا   بَگّا   اندروں  دا  کالا
لوکاں کیتے   جِٻھ  وی  کالی   رَکھدا  ھ
پِھیترا پِھیترا تِھیوݨ تُوں او بَچ ویندائے
ڄَیرھا آپ کوں آپ  سَمبھالی  رَکھدا  ھ
لاجؔ  زمانے   کیتے    ایویں   رَہ   ڄیویں
اُلّو  نِندراِچ  اکِھیاں   بھالی   رَکھدا   ھ
نزاکت لاجؔ ( پہاڑپور )
سکھ سلطنت
سکھ سلطنت (Sikh Empire) برصغیر وچ ہک اہم طاقت ہئی جیہڑی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی قیادت دے تحت ابھری۔ جیں نے 1799ء وچ لاہور پر قبضہ کر گھدا تے پنجاب دے ارد گرد علاقیاں تے سلطنت قائم کیتی۔ سلطنت 1799ء توں 1849ء تک قائم رہی۔ لاہور وچ سکھاں دا راج سکھ مسلاں دے حملے تے حکمرانی توں شروع تھیا تے رنجیت سنگھ (جینکوں پنجاب ، سکھ راج ، تے سرکار خالصہ راج دا بانی وی آکھا ویندے) دی سکھ سلطنت  1849ء تک قائم رہی۔ thumb|Nishan Sahib thumb|Khanda thumb|Sikh Empire مہاراجا رنجیت سنگھ نے انیہویں صدی دے آغاز اچ لاہور تے قبضہ کیتا۔ ہک اندازے دے مطابق رنجیت سنگھ نے پنجاب تے چالیہہ سال حکومت کیتی۔ اے اہو دور ہے جیندے وچ سکھاں کوں برصغیر دے ہک وݙے علاقے تے مکمل طور تے حکمرانی کرݨ دا موقع ملا۔ ایں خطے وچ ہندؤاں تے مسلماناں دی حکمرانی دی تاریخ کئی ہزار سال تے محیط ہے۔ thumb|RanjitSingh by ManuSaluja thumb|Amritsar Golden temple سکھاں نے مغل تعمیرات جیہڑے اپݨی مثال آپ ہن، انہاں کوں مسمار کیتا تے سونے تے چاندی دی مینا کاری تے قیمتی پتھر جنہاں نال دیواراں وچ کاری گری کیتی ڳئی ہئی سب لہوا گھفے تے لاہور اچ آصف خاں دے مقبرے توں سنگِ مرمر دا پتھر وی اتروا ݙتا تے مقبرہ نورجہاں دے کئی حصیاں کوں مسمار کروایا تے قیمتی پتھر جیہڑے مقبرے وچ لڳے ہن لہوا گھدے ۔
امہات المومنین
حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے مختلف روایات اچ یارہاں توں تیرہاں ازواج دے ناں ملدن جنہاں کوں امہات المؤمنین آکھا ویندے یعنی مؤمنین دے ماواں۔ ایندے علاوہ انہاں کوں ازواج مطہرات وی آکھا ویندے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ازواج اچ حضرت عائشہ دے علاوہ تمام بیوہ و مطلقہ (طلاق شدہ) ہن تے زیادہ شادیاں دا عرب وچ عام رواج ہئی۔ مؤرخین دے مطابق اکثر شادیاں مختلف قبائل نال اتحاد کیتے یا انہاں خواتین کوں عزت ݙیوݨ کیتے کیتے ڳئے۔ انہاں وچوں کجھ سن رسیدہ ہن ایں کیتے حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم تے کثرت ازدواج دا الزام لاوݨ والیاں دے دلیلاں ناکارہ تھی ویندن۔ انہاں وچوں صرف حضرت خدیجہ بنت خویلد تے حضرت ماریہ قبطیہ توں اولاد تھئی۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ وسلم نے نبوت توں قبل 25 سال دی عمر وچ حضرت خدیجہ نال شادی کی۔ حضرت خدیجہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پہلی ذال ہن تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی اولاد وچ حضرت ابراہیم بن محمد دے سوا تمام صاحبزادے تے صاحبزادیاں انہاں دے ہی بطن توں تھئے۔ انہاں دے ساتھ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ازدواجی زندگی 25 سالہ ہئی، ایں دوران آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و نے کوئی ٻئی شادی نہ کیتی۔ باقی تمام شادیاں 50 سال دی عمر دے بعد دے ہن۔ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی وفات دے وقت انہاں دے نو ازواج حیات ہن۔
ازواج مطہرات علیہم السلام دے اسمائے گرامی
حضور ﷺ دے ازواج مطہرات علیہم السلام دے اسمائے گرامی اے ہن:
سرائیکی لوک شاعری وِچ کشمیر دی تڑپ
کشمیر دے بغیر پاکستان ادھورا ہے تے کشمیریت دے بغیر پاکستانیت نامکمل ہے۔ ۱۹۴۷ء توں گھِن تے ہݨ تئیں کشمیر اساݙی سیاسی تے دفاعی جدوجہد دا اینجھا باب ہے جیندے وچ ہُݨ تئیں پاکستان تے بھارت دے وچکار آئے ݙینہہ سرحدی جھڑپاں دے علاوہ ترے جنگاں تھی چُکین۔
۲۷؍اکتوبر ۱۹۴۷ء وچ بھارت نے کشمیر دی خصوصی حیثیت کوں ختم کر کے آئین دی دفعہ ۳۷۰ کوں ہک صدارتی آرڈر دے ذریعے منسوخ کر ݙتا ۔ اَتے ۲۷ہزار تازہ دم فوج کشمیر وچ داخل کر کے کشمیری عوام خصوصاً مسلمانانِ کشمیر کوں گھراں وچ محصور کر ݙتا ہے۔ جیندے نال اہل کشمیر عوام دی زندگی مفلوج تھی تے رہ ڳئی ہے۔ سارے محصور لوگ بُکھ تے افلاس دی وجہ نال پریشان ہن۔ خصوصاً چھوٹے ٻالاں کوں ݙُدھ اَتے غذا نہ ملݨ دی وجہ نال ، انہاں دی حالت ابتر ہے۔ اقوامِ متحدہ نے شروع تو ں ای مسئلہ کشمیر بارے آپݨیاں اَکھیں بند کیتیاں ہوئیاں ہِن۔ کشمیری مسلماناں کوں مسلمان ہووݨ دی سزا ݙتی ویندی پئی ہے۔ اقوامِ متحدہ دی دوغلی پالیسی نال ایں ادارے نے آپݨا بھرم ونڄٓ ݙتے۔ ݙوجھا ستم ایہ ہے جو یورپی مُلکاں دی توک مرعوب تھی کے مسلمان مُلکاں نے وی مسئلہ کشمیر اَتے مسئلہ فلسطین توں منہ موڑنا شروع کر ݙتے۔
انہاں مسائل دے باوجود کشمیری مسلماناں دے جوش جذبے وچ کوئی کمی نہیں آئی۔ کیوں جو او لوک موت کوں ٻہوں نیڑے توں ݙیکھ چُکن۔ انہاں دے دل دماغ توں موت دا خوف ختم تھی چُکیے۔ ݙوجھا ایہ جو مسلماناں دے نزدیک دین اسلام وچ موت تے جذبۂ شہادت دا ہک واضح تصور موجود ہے۔ ایں کیتے ہک مسلمان عام موت کنوں شہادت کوں ترجیح ݙیندے۔
حکومت پاکستان شروع ݙینہہ توں لا ہُݨ تئیں کشمیریاں دی اخلاقی حمائیت کریندی آندی ہے تے اقوام عالم وچ کشمیر دا مقدمہ لڑدی آندی ہے۔ حکومت پاکستان دے نال نال پاکستان دے عوام تے اہل قلم دے دل کشمیریاں دے نال جُڑے ہوئے ہن تے کشمیریاں اُتے تھیوݨ آلے مظالم بارے ساݙے ادباء تے شعراء تڑپ تے رہ ویندن۔ او آپݨی تحریراں ، تقریراں تے شعراں وچ اہل کشمیر دے حالات واقعات دی ترجمانی کریندن۔ قوم وچ جذبۂ کشمیر کوں زندہ سلامت رکھی آندن۔
پاکستان دی قومی زبان اَتے علاقائی زباناں دی صف وچ سرائیکی زبان دے ادیباں، شاعراں دی کشمیر دی تڑپ وچ آپݨے وقت ویلھے دا عظیم ادب تخلیق کریندے پئین۔ جیندے نال نہ صرف خطے دے لوک آگاہی حاصل کریندن بلکہ قومی اتے بین الاقوامی سطح تے آپݨا احتجاج وی ریکارڈ کرویندے پئین۔ سب کنوں پہلے ہک اینجھے مجموعہ کلام دا ذکر کریندے ہیں جیڑھا جو خالصتاً کشمیر دی تڑپ اُتے جاری صورتحال دی عکاسی کریندے۔ ایہ مجموعہ کلام "برف دا سیک" جیڑھا اصغر عابد دی شاعری اُتے مشتمل ہے۔ ایندے وچ ماہیے، ڈھولے، ݙوہڑے، ٻولیاں شامل ہن۔ بطور نمونہ ایہ ماہیا ملاحظہ کرو:
میں اتھاں  تے ڈھولا منگلے
میڈیا وے ماہیا سرحد تے اندھارے ہن
اساں بے وس لوکاں کوں کربل دے سہارے ہن
ترجمہ:       میں اِتھاں (کشمیر وچ) ہاں تے میݙا محبوب منگلے (آزاد کشمیر) وچ راہندے۔ اونکوں خبر نیں جو کشمیر کوں مسمار کیتا ویندا پئے۔ سرحد پار توں جو اُمیداں ہَن، انہاں تے وی اندھارا چھا یا ہویا ہے۔ پس ہُݨ اَساݙی امید اصحاب کربلا نال وابستہ ہے تے ساکوں وی اُنہاں دا رستہ اَپݨاوݨا پوسی۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی لوک شاعری تے کشمیر
گرودوارہ دربار صیہب
گرودوارا دربار صیہب کرتار پور، کرتارپور، نارووال ضلع، پنجاب، پاکستان وچ لہور توں 120 کلومیٹر دور ہک گرودوارہ اے۔ ایہہ اوں تریخی جاہ تے بݨایا ڳیا اے جتھاں گرو نانک دیو جی دی 22 ستمبر 1539ء وچ موت تھئی ہئی۔ اینکوں ڈیرا نانک بابا وی آکھا ویندے تے ایندے کول ڈیرا صاحب ریلوے سٹیشن اے۔ ۔ اے جگہ دریا راوی دے کنڈے، ریلوے سٹیشن توں چار کلومیٹر دی دوری دے اندر واقع ہے ۔ موجودہ عمارت 1،35،600 روپے دی لاگت نال پٹیالہ دے مہاراجہ سردار بھپندر سنگھ نے بݨوائی ہئی ۔ 1995ء وچ پاکستان دی سرکار نے ایندی مرمت کروائی ہئی تے 2004ء وچ پوری طرح بحال کر ݙتی ڳئی ۔ اے ہک کھلی تے سوہݨی عمارت اے ۔ کرتارپور لانگھے دے ذریعے اینکوں چڑھدے پنجاب نال جوڑا ڳیا اے تے ہݨ اے دنیا دا ایں وقت سب توں وݙا گرودوارہ ہے۔
یوکرائن
یوکرین مشرقی یورپ دا ہک ملک ہے۔ اے روس دے بعد رقبے دے لحاظ نال یورپ دا ݙوجھا سب توں وݙا ملک ہے۔ یوکرین دے سرحداں شمال وچ بیلاروس دے نال وی ملدن۔ جبکہ مغرب وچ پولینڈ، سلوواکیہ، تے ہنگری، جنوب وچ رومانیہ تے مالدووا ایندے ہمسایہ ممالک، تے بحیرہ ازوف تے بحیرہ اسود دے نال ہک ساحلی پٹی وی ہے۔ اے 603,628 مربع کلومیٹر (233,062 مربع میل) دے رقبے تے پھیلا ہویا ہے، 41.2 ملین دی آبادی دے نال ایہ یورپ دا اٹھواں سب توں زیادہ آبادی والا ملک ہے۔ ملک دا دار الحکومت تے سب توں وݙا شہر کیئف ہے۔
یوکرین 1920ء توں 1991ء تک سوویت یونین دا حصہ رہیا ہے۔ نوے دے ݙہاکے وچ جݙݨ سوویت یونین دا عروج ڈگمگاوݨ لڳا تاں یوکرین انہاں پہلے ممالک وچوں ہئی، جیں نے 16 جولائی 1990ء کوں یونین توں علیحدگی دا اعلان کیتا۔ تقریباً ہک سال بعد 24 اگست 1991ء کوں یوکرین نے خودمختاری تے مکمل آزادی دا اعلان وی کر ݙتا۔
آپریشن بلیو اسٹار
1984ء وچ بھارتی فوج دا اپݨے ہی ملک وچ امرتسر شہر وچ واقع ہرمندر صاحب تے کیتا ونجݨ والا آپریشن ہئی جیہڑا سکھاں دی نسل کشی قرار ݙتا ویندے. ایہ آپریشن اس وقت دی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی دے حکم نال 3 توں 8 جون تک تھیا۔
منیر احمد فریدی واصفی
منیر احمد فریدی واصفی سرائیکی زبان دا خوبصورت لہجے دا نوجوان نعت خوان ہے
تعلیم
ایم ۔ اے ۔ اردو
پیشہ
کوکا کولا فیکٹری وچ کم کریندا ہے ۔ آف رحیم یار خان والی وچ
نعتاں
کیا حال سݨاواں دل دا
ݙوہڑا اَتے احمد خان طارق
اڄوکے دور اِچ تے ہُݨ تئیں دے سرائیکی ݙوہڑے دے پن٘دھ اِچ احمد خان طارق سب تُوں وݙٓا، تے سبھ تُوں اہم شاعر ہِے۔ اے اعزاز ٻہوں گھٹ لوکیں دے حِصّے وِچ آن٘دے جو، او جین٘دے جی شہرت عام تے بقائے دوام دا مرتبہ حاصل کر گِھنَّݨ۔ اے لوک دیومالائی کردار، آلی کار، زندگی گزرین٘دِن تے دھرتی دے لوک اُنّھاں کُوں اپݨاں (Legend) سمجھین٘دِن۔
اُنّھاں چار مصرعیاں اِچ ہِک جِین٘دا جاڳدا، آپݨیاں رسماں نِبھین٘دا، آپݨیاں روشن قدراں تے ناز کرین٘دا تے جُھمراں پین٘دا، سرائیکی وسیب پیش کِیتے نیں۔ اُنّھاں اپݨے ݙوہڑے اِچ ٻیٹ، ٻیٹ دے مال، چڑیاں، کاں، طوطے، درخت، کھوہ، ٻیڑی، پتّݨ، موہاݨے تے اُٹھ کُوں اِیں طرح پیش (Paint) کِیتے جو اُو ساریاں چیزاں بے جان تُوں جاندار اِی نئیں بݨدیاں، بلکہ ٻیٹ دے سارے منظر، احمد خان طارق دے ݙُکھ وِچ برابر شریک تِھین٘دِن۔
ٻیٹ دے مال منگھی تے پکھنڑو وی اُنّھاں دے غم اِچ اِیں شریک تِھین٘دِن جو اُو وی غم اِچ کھاوݨ، پِیوݨ، تے چرݨ چھوڑ ݙین٘دِن۔ منجھیں کِھیر ݙیوݨ تے کٹیاں کھیر پِیوݨ چھوڑ ݙین٘دِن۔ گویا کہ شاعر تے اُون٘دے نال نال اُوندا بھاݨ تے بھاݨ دے پکّھی، زناور سارے زندگی کولوں اَنج تھی ٻاہن٘دِن۔ نمونہ ݙیکھو:
اساں رُل موئیں دے ہِن حال کیہیں، آئی ڄال جیویں، اُونویں ڄال گھدی
ہیں لوک غریب، غریب جھیں، کݙی وِسم ڳئی، کݙی ٻال گھدی
ݙِٹّھا رنج ڄیکر، اَنج تھی ٻیٹھا، ݙِٹّھا کِھلدا تاں گرگال گھدی
رُل ڳئے ہیں طارق جئیں ݙین٘ہ وی، سئیں مال دی لکڑ، سنبھال گھدی
طارق اِیں وسیب دے ڄموڑ ہِن، اِیں سانگھے وسیب دے مزاج تے اُون٘دی روح کُوں چنڳی طرح سمجھدِن۔ سرائیکی وسیب، دُعائیں ݙیوݨ آلا وسیب ہِے۔ اے دُعائیں سُݨدے تے دُعائیں ونڈین٘دے۔ اِیں سارے پس منظر احمد خان طارق دی شاعری کُوں وی عاجزی تے انکساری دا ہِک سوہݨاں نمونہ بݨا ݙِتّے۔ او ہر حال اِچ اپݨی قسمت تے اپݨے محبوب تے خوش راہن٘دِن پر اُو بُری ڳالھ تے ٹالا کرین٘دِن تے ہر ݙُکھ کُوں خوش تھی کے قبول کرین٘دِن۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:احمد خان طارق دے ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ݙوہڑے۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ابن کلیم احسن نظامی دی ذاتی لائبریری۔
نویں بندے کوں ووٹ
اساں نویں بندے کوں ووٹ نسے ڈیندے بھانویں او جیجڈا چنگا ھووے کیوں نسے ڈیندے اوندے چند وجوہات ہن. ساڈے وڈے مسلئے ڈو ترائے جاھیں تیں ونج کے حل تھیندن انھیں جاہیں تے جیرھے بندے دی سنجانڑ ھے اُؤ ساڈے ووٹ دا حقدار ہے، ساڈی بدبختی ڈیکھو جیرھے لوک ساڈے مسلئے حل کرنڑ لُو بیٹھائے گئین او اینجھے رہزن بنڑئن کہ انھیں کنیں کم کراونڑ لُو ساکوں وڈے رھزن دا بندوبست کرنڑاں پوندے.
سب توں پہلے تھانڑاں آندے جتھاں ساکوں کڈاھیں نہ کڈھائیں کوئ کم کار پُوندے، اتھاں ونجنڑ واسطے کہیں سیاسی دا ھوونڑ ضروری ھے نتاں ایویں سوائے زلالت و رسوائ دے کجھ نیں لبھدا، چھوٹے توں چھوٹے کیس دا ویھ ہزار دا خرچہ ھے پیسے ڈیو گودے سئیں دی منت وی تھپیج گئ، تھانڑے ونج کے ایویں محسوس تھیندے جیویں اتھاں انسان نیں بلکہ جنت ءچو کڈھیے ھوئے فرشتے ہن، ڈوجھی جاہ نادرا ھے، چپڑاسی گارڈ توں گھن کے وڈی ڈائینڑ تک ہک توں ہک بن مانس بیٹھے اتھاں کوئ کم کراونڑے بغیر پیسے تے سفارش دے سوچائے وی نہ، بے فارم، شناختی کارڈ عمر دا مسلئہ اے ساڈے وصبے دی وڈی پریشانی ھے، واپڈا، میٹر نواں لواونڑیں ریڈنگ دا مسلئہ ھے، بل گھٹ کراونڑے، کُنڈی لاونڑی ھے وت وی کہیں سیاسی دی پشت پناہی لازمی ھے نتاں تھاڈے میٹر دی اینجھی فوٹو چھکیسن جیرھی تھاکوں نظر نیں آ ونڑی بلکہ بل کوں ڈیکھ کے تھاکوں مرگی دے دؤرے لازمی تھیسن، انھیں دی بارگاہ ءچ حاضری ڈیسو تاں صاحب بہادر دفتر کوں تھانڑاں سمجھدن ایں وجہ توں اکثر ایڈیں اُڈیں دفعہ دور ھوندن،چھوٹے گالہڑ دیاں وڈیاں گالھیں سُنڑ کے بندہ اعوذ باللہ من الشیطن الرجیم پڑھ کے دفتر دے باھرو نکلدے، اگر اے گالھیں سچاں ہن وت ووٹ انھیں کوں ڈیو جیرھا ایں نظام دا مخالف ھے، جیرھا ایں مردار نظام کوں ختم کرنڑ دا وعدہ کریندے، سچی تبدیلی چاھندو تاں آپکوں ووٹ ڈیو آپ جھئیں کوں ووٹ ڈیو، تونسہ شریف آلے اٹھو عام آدمی ملک فرحان بھٹہ تے محترمہ راشدہ بھٹہ دے بانھ بیلی بنڑ کے نسلیں دے بارے سوچو.
خیر پور ٹامیوالی
سرائیکی وسیب ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
ضلع بہاول پور
بہاول پور جِیکُوں ماضی وِچ ریاست دا دَرجہ حاصل ہَئی۔ آثارِ قدیمہ دے ماہرین دے مُطابق وادیٔ سِندھ دی پُراݨی تے عظیم تہذیب بہاول پُور دے آسوں پاسوں وجود وِچ آئی۔ جِیکُوں وادیٔ ہاکڑہ دِی تہذیب وی آکھیا ویندے۔ ہَڑپائی دور کنُوں پہلے دے آثار صحرائے چولستان وِچ کھنڈے ہوئے ملدِن۔ ماہرینِ آثارِ قدیمہ نے ہاکڑہ تمدّن دے دور دا زمانہ 4000 ق م توں 3000 ق م ڈَسائے۔  نواب بہاول پور، بہاول خاں اَوّل نے بہاول پور شہر دی بُنیاد رکھی ہَئی۔ ضلع بہاول پور دی شمالی سرحد دے نال دریائے ستلج وہندے، جِیندے پاروں ضلع ملتان تے ضلع وہاڑی ہِن، مشرق وِچ ضلع بہاول نگر ہِے۔ جنوب وِچ بھارت دا علاقہ ہِے تے مغرب وِچ ضلع رحیم یار خان ہِے۔ احمد پُور شرقیہ ، بہاول پور، حاصل پور، خیر پور ٹامیوالی اَتے یزمان دیاں تحصیلاں ہِن ۔
جُغرافیہ
بہاول پُور دی تحصیل، مشرق آلے پاسے 65 کلو میٹر جاں جو حاصل پور توں 30 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ ٹامہ لفظ توں اِیندا ناں خیر پور ٹامیوالی رکھیڄ گیا ۔ 1741ء وِچ ہِک سردار خیر محمد دے ناں نال اِیکُوں منسوب کِیتا گیا ہَئی۔ 1990ء وِچ خیر پور ٹامیوالی کُوں تحصیل دا درجہ ڈِتا گیا۔
لوک ادب
بہاول پُور دی تحصیل، مشرق آلے پاسے 65 کلو میٹر جاں جو حاصل پور توں 30 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔ ٹامہ لفظ توں اِیندا ناں خیر پور ٹامیوالی رکھیڄ گیا۔ 1741ء وِچ ہِک سردار خیر محمد دے ناں نال اِیکُوں منسوب کِیتا گیا ہَئی۔ 1990ء وِچ خیر پور ٹامیوالی کُوں تحصیل دا درجہ ڈِتا گیا۔ اِتُّھوں تعلق رکھݨ والے ادیب، شاعر محمد انور فیروز نے حضرت خواجہ غلام فریدؒ دی حیاتی دے بارے ہِک کتاب ’’گوہر شب چراغ‘‘ تصنیف کِیتی۔ معروف شاعر ریاض رحمانی (سوچاں خوشبو لفظ گلاب)، رشید عثمانی (اَکھیں دے جگارے، مٹی میں سونا)، اِلیاس قیصر (چچلاندے پَھٹ)، ظفر بھٹی (سر تے سِڄھ، کونج دِی کُرلاٹ)، عبدالرزاق بھٹی (عرب دا چَن، سوچاں دا پَندھ) چَھپ چُکیئن ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:بہاولپور دا لوک ادب۔ ونکی:بہاولپور دی لوک ثقافت ونکی:بہاول پور دا لوک ادب۔
اعواݨکاری
سالٹ رینج یا کوہستانِ نمک دی زبان کوں اعواݨ کاری آکھا ویندے، اِس زبان دا ناں، اعواݨ قوم دی نسبت نال اعواݨ کاری ہے- اعواݨ کاری توں مراد "اعواݨ وسیب" ہے، جیندا ڳڑھ، ضلع خوشاب دی وادئِ سُوݨ سکیسر ہے، اتھاں تقریباً ٩٥ فیصد اعواݨ قوم راہندی ہے- اوں توں علاوہ ݙوجھے علاقے وادئِ نمل ضلع میانوالی، وِچ وی اکثریتی قوم اعواݨ ہے، جیہری جو چکڑالہ، رِکھی، تَھمےوالی، ڈھوک میاݨی، ڈھرنکہ تے بَن حافظ جی وغیرہ دے علاقاں وِچ آباد ہے-
ݙِتے ڳے ٹیبل وچ لوݨی یا کوہستانِ نمک دی زبان وچ، اساں اے فرق واضح ݙیکھ سڳدے ہیں کہ ضلع جہلم دی وادئِ نمک اتے خوشاب (وادئِ سُوݨ سکیسر) اور میانوالی (چکڑالہ، وادئِ نمل) دی زبان دی گرائمر وچ فرق ہے- این٘کُوں پوٹھوہاری یا ہندکو نئیں آکھا ون٘ڄ سڳدا، بلکہ اے ݙوہاں اضلاع دی زبان دا "پہاڑی" سرائیکی لہجہ ہے-
ضمیراں اتے زمانے دا مزید فرق
کجھ ٻئے فرق وی ہِن جیندے توں مزید اے ڳال واضح تھیسی جو جہلم اتے خوشاب/میانوالی دی زبان وچ کیا فرق ہے- اتھاں اے ڳال ݙساوݨی ضروری ہے جو وادئِ سوݨ سکیسر تے چکڑالہ، وادئِ نمل، رکھی، تھمےوالی، بَن حافظ جی، ڈھوک میاݨی اتے ڈھرنکہ وغیرہ دی زبان ہندکو اتے پوٹھوہاری نال مماثلت نئیں رکھدی بلکہ اے دراصل سرائیکی ہے- ایں سِلسلے وچ ہِک تحریر: مِصر نے شہزاداں نی کہاݨی، وچ اعواݨکاری دا ورتاوا ساݙے تے اے ڳال بالکل واضح چا کریندے، جو اے دراصل سرائیکی زبان دا ہِک لہجہ ہے-
میان٘والیَّن سرائیکی تے اعواݨ کاری
اساں اگر میانوالی دی ڳال کروں تاں اتھاں تحصیل عیسیٰ خیل دے علاقے کمرمشانی توں گھن کے کوٹ چاندنہ تائیں "نا" دی اضافت ورتائی ویندی ہے- ایہا معاملہ داؤد خیل دے جنوب-مشرقی علاقاں سوانس تے غُنڈی وچ ہے، اتے داؤد خیل دے جنوب-مغربی علاقاں تری خیل تے روکھڑی تائیں ہے- ہِک ٹیبل دے زریعے اے ڳال واضح تھیسی- میان٘والیَّن سرائیکی دی اے قدر اعواݨ کاری سرائیکی نال رلدی ہے- اگر وادئِ سوݨ سکیسر دی ڳال کروں تاں جابہ توں مردوال تک "دا" دی اضافت ہے اتے نوشہرہ توں سکیسر تک "نا" دی اضافت ہے، مطلب ادھی وادئِ سوݨ "دا" ورتیندی ہے تے ادھی "نا" ورتیندی ہے-
پیش' ُ' دی ورُت
اعواݨ کاری وچ پیش دی ورت وی اوندی ہک خاص تے نویکلی شئے ہے، ایں تو علاوہ اے شئے میان٘والیَّن سرائیکی اتے بہاولپور دی تحصیل حاصل پور اچ موجود ہے- لیکن میان٘والیَّن سرائیکی، اعواݨ کاری تے لموچڑی وچ پیش دی ورت وچ فرق ہے- لموچڑی تے اعواݨ کاری سرائیکی وچ پیش دا ورتاوا ہِکو طریقے نال ہے، اتے میان٘والیَّن سرائیکی وچ کُجھ ٻئے طریقے نال ہے- ایندی مثال اساں ہک ٹیبل دے زریعے ݙیدھے ہیں-
لؕ دا حرف
سرائیکی دے وچ: ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ خاص الفاظ شمار تھیندے ہن لیکن اعواݨ کاری دے ٻہوں سارے علاقے اینجھے ہِن جتھاں"لؕ" وی ورتایا ویندے- اساں اگر وادئِ سون سکیسر کوں مرکز من گھنوں تاں، "تپے" دے علاقے توں گھن تے "ونہار" تائیں " لؕ"ورتایا ویندے- ونہار دے وچ وادئِ سون دا کجھ علاقہ تے ضلع چکوال دے کُجھ علاقے شامل ہِن- لیکن "لؕ" دا حرف مخصوص لفظاں وچ آندے، ایہ ہر لفظ کیتے کائنی استعمال تھیندا- میان٘والیَّن سرائیکی وچ اے لفظ نہیں استعمال تھیندا اتے نہ ہی میانوالی دے اعواݨکاری خطے وچ ورتایا ویندا ہے-
وادئِ سُوݨ سکیسر دا سرائیکی ڳاوݨ
وادئِ سُوݨ سکیسر دا ہِک سرائیکی ڳاوݨ، جیہرا علاقے دی خوبصورتی اتے سُن٘ڄاݨ دا ݙسیندے، اُوندے شعر تلے ݙِتے کھڑن:
سرائیکی ݙوھڑہ:
جیہڑے راٹھ سݙِیندِن بختاں وچ، اُوہا چھڈ ویندن صدمات اِچ
جݙاں سوچ توں ڈھیر عرُوج آوے، ڳھٹ راہندِن لوک اوقات اِچ
اُس دی منتاں دے ٻالے ݙِیوے، شالا جلدی جوان تھیوے
کیݙا سوہݨا عطا دا ماہی اے، سَنڳھ چُوں ݙِسدے جو پاݨی پیوے
ڳاوݨ:
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، سوہݨے موڑ پہاڑیاں دے
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، کوئی ٻاویھ ڳِراں ماہیا
او ڄڳ تے توں جیویں، بندے چینی ناں ماہیا
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، مِٹھے ٹیشن ڳِے ہاسے
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، میرا شہر ہڈالی آ
رو رو ہاری آں، توڑے ہُݨ تاں شکل ݙِکھا
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، سوہݨا شہر خوشاب دا ہے
ماہی میݙا ٻہوں سوہݨے، جیویں پُھل گلاب دا ہے
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، نڑواڑی ٻاغ آیا
مکھݨ مکئی ماہی نالے گندلا‌ں دا ساگ آیا
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، چل چلیئے کَٹھوائی
اتھے پئے وسدے ہِن میݙے سڄݨ پیارے نی
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، میݙی سُوݨ دیاں جھیلاں
وے اُچے جِھکے رستاں چُوں، آ رل کے چُݨآں پیلاں
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، سوہݨی بُھکھی، سوڈھی، کلیالاں
زندگی دے سفراں وِچ میں ہر دم تئیں نال آں
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، کوئی شاہر کھبیکی اے
جھیل اوچھالی جئیں، نئیں دُنیا تے ویکھی اے
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، جوہرآباد دی بس ماہیا
سامݨے ٻیٹھا رہ، نالے نِکا نِکا ہس ماہیا
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، دادے ڳولڑے تے مین٘ہ آیا
میں بیمار پئی آں، ڈھولا پُچھݨ وی نئیں آیا
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، نوشہرہ تے مردال اے
کدی میں اُجڑی دا نئیں پُچھیا ماہی حال اے
مِٹھی چَّن سُوݨ میݙی، باغے وچوں پُھل کھوواں
ہو دل میݙا آہدھا اے، اختر دی میں ہوواں