cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اساں قیدی تخت لہور دےـــــــــ آخر کے تئیں
جیوے سرائیکی سدا جیوے ٌ
ظہور دامانی دی یاد وچ
شاکا ہاری
سرائیکی سُنڄاݨ دی تحریک دی کہاݨی اتے ایندا پندھ عجب ہے۔ ایندے وچ ہزراراں بے وسیلہ لوکیں کہیں ذاتی غرض متوں اݨ تھک کم کیتے اتے سرائیکی قومی سُنڄاݨ دا ہک معجزہ کر ݙکھائے۔ اے سبھ اپݨے ویلہے دے ودھ پڑھے لکھے پر فقیر صفت لوک ہئین۔  سئیں ظہور دامانی وی انہیں سُڄاک پر فقیر منش سرائیکیں وچوں ہک ہئی۔
ظہور دامانی نال میݙی پیلھی ملاقات 1985 کوں بنگلہ کوارئی وچ تھئی۔ میں اوں ویلہے سکول پڑھدا ہَم اتے اپݨے پیو فدا حسین گاݙی نال بنگلہ کورائی آیا ہوئیا ہَم جتھاں 1985 وچ سرائیکی لوک سانجھ  دی بنیاد رکھیندی پئی ہئی۔ اوں ݙینہہ بنگلہ کورائی وچ پورے سرائیکی وسیب  کنوں آئے ہوئے سیاسی کارکنیں، دانشوریں، شاعریں اتے لکھاریں دا ہک چنڳا کٹھ ہئی۔ اے پُراݨی ڳالھ ہے پر میکوں یاد اینویں آندے جو سئیں کریم بخش کورائی دی جاہ اُتے ہک وساخ جہیاں کوٹھا ہئی جیندے وچ ہک کُھلی میٹنگ تھیندی پئی ہئی۔
اے کوئی رات دا ویلہا ہوسی، اساں ٻہوں سارے جیڑھے مسلسل تھیوݨ آلی میٹنگ کنیں کُجھ بیزار تھی چُکے ہاسے، اوں کوٹھے دے ٻاہروں دَری اُتے لیٹے نندر کیتے پاسے پتریندے پئے ہاسے۔ کُجھ دیر بعد ٻہوں سارے ننیگریں آ کنیں ساݙے نال دیرہ لا ݙتا اتے ساݙے سمہݨ دی اُمید مُک ڳئی۔
میݙے نال وݙے جُثے اَتے لال مُنہ آلا ہک ننیگر آ ٻیٹھا۔ میں اوں کنوں پُچھیا جو تُساں کون ہاؤ اتے کتھوں آئے وے؟ اوں ولدا ݙتا جو میݙا ناں ظہور دامانی ہے اتے میں دیرہ اسماعیل خان کنوں گومل یونیورسٹی دے ٻنہیں سرائیکی شاگردیں دے پورے گروپ نال یونیورسٹی دی بس اُتے ایں میٹنگ کیتے آیاں۔ ایتلی تعداد وچ شریک شاگردیں کوں ݙیکھ کنیں میکوں ہک عجیب جہیاں حوصلہ تھیا جو سرائیکی تحریک دا اے پندھ نئیں رُکدا۔
اوں ݙینہہ کنیں گھن کنیں ظہور دمانی دے قتل تائیں میݙا اُنہیں نال کئی تراویں دا سانگا ریہا۔ پیلھے اساں سرائیکی شاگرد سانجھ دی بنیاد رکھی۔ گومل یونیورسٹی وچ سئیں عرفان لغاری اتے ندیم موہن دے نال نال ظہور دمانی سرائیکی شاگرد سانجھ کیتے اڳوں اڳوں ہوندے ہئین۔ او سرائیکی وسیب وچ تھیوݨ آلے میلے اتے اجلاسیں وچ باقاعدگی نال شریک تھیندے ہئین۔
اے میکوں کُجھ عرصہ بعد پتہ لڳا جو اصل وچ ظہور دامانی دا تعلق دیرہ اسماعیل خان دی اوں ویلہے دی تحصیل ٹانک نال ہئی۔ وت میں جئیں ویلہے ٹانک ڳیم تاں میکوں اے وی سمجھ آئی سرائیکی وسیب دے ایں بارڈر دے علاقے وچ سرائیکی سُنڄاݨ دی ڳالھ کرݨ کیا معنی رکھدے۔ ٹانک دی وستی شیرݨ وچ 1989 کوں ظہور دامانی شیرݨ دی وستی وچ  سرائیکی دا ہک وݙا کلچرل پروگرام رکھیا جیندے وچ سرائیکی وسیب دے کئی شاعریں، ادیبیں، دانشوریں اتے ٻہوں سارے سیاسی کارکنیں شرکت کیتی۔ میں وی اوں پروگرام وچ شامل ہَم۔ ٹانک دی وستی شیرݨ ونڄ کنیں ݙو احساس تھئے۔ ہک اے جو اتھاں جیڑھی سرائیکی ٻولی ویندی ہے اوندے وچ فارسی، اردو (ہندی) اتے عربی دے لفظ ساݙے علاقے دی سرائیکی دے مقابلے وچ گھٹ ہن۔ ݙوجھا اے جو سرائیکیں اُتے پختون کلچر دا ہک وݙا اثر سیکورٹی دے خوف دی صورت وچ ہئی۔ اُچے اُچے کندھیاں آلے کوٹ اتے اسلحہ دی موجودگی ساکوں کُجھ اُپرپ دا احساس ݙتا۔ ایہو احساس وت تھیا جݙاں میں کُجھ ٻنہیں دوستیں نال ٹانک ظہور دامانی نال گومل زام ڈیم دی سٹڈی کیتے ڳیم۔ ہک ٻئی ڳالھ اے وی پتہ لڳی جو ٻہوں سارے وستیں دے لوک سرائیکی اتے پشتو دی آرام نال کوڈ سوئچنگ کرسڳدن۔
ظہور دامانی ٹانک دے حوالے نال ہمیش جذباتی ہوندا ہئی۔ میکوں یاد ہے جو سرائیکی لوک سانجھ دے اَسی دے ݙہاکے وچ نکلݨ آلے سُنڄاݨ میگزین وچ فدا حسین گاݙی دا ہک مضمون "سرائیکی صوبہ دا تاریخی جغرافیہ" چھپیا جیندے وچ اوں ڈیرہ اسمعیل خان کوں تاں سرائیکی صوبہ وچ شامل ݙسایا پر ٹانک دا کوئی ذکر نہ کیتُس۔ ظہور دامانی ہمیش ایں مضمون اُتے تنقید کیتی جو ٹانک دا ذکر نہ کرݨ اُستاد فدا حسین دی ہک وݙی غلطی ہے۔ او ٹانک کوں سرائیکی وسیب دا حصہ سمجھدا ہئی اتے ہمیش اے آہدا ہئی جو اتھاں سرائیکی ڄٹ پختونیں کنیں تعداد وچ ودھ ہن اتے اے تہذیبی اتے تاریخی طور اُتے وی سرائیکی ہن۔
کوہ سلیمان دی کچھ وچ اُبھے دامان دی ایں سرائیکی وسوں دے پچھوں تاریخ اتے لینڈ سکیپ دی جیڑھی حیرت ہے، اوندا اظہار اشو لال آپݨی ظہور دامنی دی یاد وچ لکھی ہک نظم وچ ایں کیتے:
ظہور دمانی آکھ ظہور دمانی دال دا جانی سنگ تراش مُہاندرے، سُدھ نئیں کِنتے لݙ ڳئین اَکھیں دی جھاہ وی پتھرای پتھر گول جنجالے، گدرے کالے کھنڈے پئے ہن روہ نال چودھاروں
اقبال سوکڑی
سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شاعر ہے۔ اصغر گرماݨی انہاں دے بارے وچ لکھدے کہ:
"اقبال سوکڑی اساڈے سرائیکی شعری ادب دا ہک معتبر حوالہ ہے۔ انہیں دے خلاف ودھ گھٹ الوا کے جیکر کوئی نشابر تھیونڑ دی کوشش کریندے تاں اے ایویں ہوسی جیویں کھمبے تے فوٹو لا کے کوئی اپنڑاں قد ودھانونڑ دی کوشش پیا کریندا ہووے۔ اساکوں اقبال سوکڑی دے خلوص تے سرائیکی نال انہیں دی جڑت تے کوئی شک کائے نی۔ اقبال سوکڑی دے قومی تے سیاسی شعور دی عمر میڈی ذاتی عمر کولو وی زیادہ ہے۔ میکوں یقین ہے جے کتھائیں ساکوں اقبال سوکڑی مونجھا کیتے تاں ایں مونجھ دا علاج وی او خود کر سگدے کیوں جو او آپ اے آکھ کے ایں سارے کم دی پارت خود آپ کوں کڈاں دا ڈے چکیے۔
اقبال کوں بے اقبال نہ کر اقبال سلامت ہووی۔"
ݙوہڑہ
میں کنوں رنج تھی، میݙی صورت کنوں بیزار تھی
میں کݙاں آکھیئے، میݙے کہیں غم دا حصے دار تھی
زندگی اوکھا سفر ہے ، کہیں نہ کہیں دا یار تھی
میکوں علم دی ڳالھ نہ ݙس ملاں میکوں ”الف“ لٹیے ول ”ب “لٹ ڳئی
اݙو تانگھ دی ”ت“ اݙو ”ٹ“ ٹکری کجھ او لٹ ڳئی کجھ اے لٹ ڳئی
پلو چھنݙک کے ول اقبالؔ کھڑم ہر چیز ”الف“ توں ”ے“ لٹ ڳئی
ݙو شعر
ساݙی تس تیں کھمݨیں مسکدیاں
ساݙی بکھ تیں کھلدے روہ
اساں کونجاں کال کریہہ دیاں
ساکوں بے شک نَپ نَپ کوہ
شعر
اقبال ؔ امید دا سجھ اکثر
٭٭٭
جݙاں کوئی بال میݙا آپنے پیریں تیں کھڑا تھیندے
میݙے گھر قابلی ککریں دا جنگل ݙھیر تھی ویندے
بال ہک کتنا سیانا ں ہا انگاراکھا گیا
اساݙے لوک کِتھاں ہن؟
سرائیکی لوگ ہک ایسا قومتی گروہ ہے جیہڑے بلحاظ نسل، زبان تے ثقافت الگ شناخت رکھدے ہن. سرائیکی لوگاں دے نسلی رشتے ناتے منڈاری تے دراوڑی نسلی گروہ نال ہن ۔ منڈاری تے دراوڑی اشیائی نسلی گروہ ہے تے سرائیک ہک الگ نسلی گروہ سمجھا ویندا ہے. ۔ سرائیک قوم مقامی سمجھی ویندی ہے ۔ پاکستان دے اندر پنجابی واحد گروہ ہے جیہڑا سیٹلر سݙیندا اے تے پنجابیاں دے نسلی رشتے وسطی ہندی لوگاں دے نال ہن. اس دے برعکس سرائیکی تے سندھی اپݨے علاقیاں وچ مقامی گروہ سݙیندے ہن. سرائیکیاں نے چولستان ، تھل ، دمان تے کیچ کوں آباد کیتا ۔ مختلف کتاباں دے حوالے نال سندھ وچ 40 فیصد سرائیکی آباد ہن. اس دے علاوہ پنجاب دے اندر 55 فیصد سرائیکی آباد ہن. اتھاں ملتان کوں مرکزی حیثیت حاصل ہے.
سرائیکیاں دی کل آبادی دنیا دے مختلف علاقیاں وچ 80 ملین دے قریب ہے ۔ پاکستان دے علاوہ ہندوستان ، افغانستان ، کینیڈا ، برطانیہ تے خلیجی ممالک وچ سرائیکیاں دی کثیر تعداد آباد ہے. سرائیکیاں دا اصل مادر وطن ملتان ہے جس کوں پوری دنیا دے سرائیکیاں وچ مرکزی حیثیت حاصل ہے. ۔ اس دے علاوہ سابقہ سرحد تے نویں خیبر پختون خواہ وچ سرائیکی ڈیرہ اسماعیل خان تے ٹانک وچ آباد ہن. ساݙی تہذیب تاریخ تاں بہوں پراݨی ھ، پر ۔
اقبال سوکڑی
شعر
شہر والے گھن گئے سارے کھلونے شہر دو
اساݙے لوک کِتھاں ہن؟
سرائیکی لوگ کتھاں ہن
اساݙےے اپنڑے لوک کتھاں ہن ؟ جیہڑے پراݨے زمانے اچ ونگاراں( سوشل سرگرمیوں ) اچ ودھ چڑھ تے حصہ گھندے ھن جیہڑے مذاحمت کار ہن ؟ اساکوں عرب ، عراق ، ایران دے لوک ھی کیوں ملدے ہن، جیہڑے کار خیر ودھ چڑھ تے حصہ گھدن ؟
فلاں شخص بغدادی ھا جیہڑا وݙا منتقی ھا، جیہڑا سال اچ ہک دفعہ وضو کریندا ھا ؟
اقبال سوکڑی
شعر
ہن میݙی وستی دا ہرہک بال خالی کھیݙدے
اساݙے لوک کِتھاں ہن؟
سرائیکی لوگ کتھاں ہن
فلاں شخص دا تعلق ایران کنوں ھا، او وݙا ھی نیک ھا.
فلاں شخص دا تعلق شام کنوں ھا یمن کنوں ھا، او وݙا خدا ترس ھا ؟ کیا اساݙےے اجداد خدا ترس کائینہ ہن؟
سوشل سرگرمیوں اچ حصہ کائینہ گھندے ہن ؟
اقبال سوکڑی
شعر
آپنی واہندی ہنج ایں بے تاب تھی کے چم گھدم
سرائیکی افسانوی ادب
پہاج
ایہ ظفر لاشاری دا ݙوجھا ناول ہے۔
اقبال سوکڑی
شعر
جیویں کہیں کوں پیار آ ویندے چچونے بال تیں
سرائیکی افسانوی ادب
پہاج
پہاج دے کردار ایہ ہن۔
اساݙے لوک کِتھاں ہن؟
سرائیکی لوگ کتھاں ہن
نیک کائینہ ہن ؟
کیا اساݙا تعلق وحشی قبائل کنوں ھا؟
کیااساں عرباں تے حملے کیتے ہن ؟
کیا اساں مقدونیہ تے حملہ کیتا ھا ؟
کیا اساں منگولاں تے حملے کیتے ہن ؟
کیا اساں تاتاریاں دیاں لاشاں وچھایاں ہن ؟
کیا اساں ایہو کجھ کیتا ہا ؟
ول اساݙے نیک ، مذاحمتی لوگ ساݙی تاریخ کنوں غائب کیوں ہن ؟
اور اج اساں انہاں لوکاں کوں ووٹ دے تے اپنے اتے حکمران مسلط کیوں کریندے ہیں؟
کیا اساں غلام ابن غلام ہیسے ؟
سرائیکی افسانوی ادب
روایت تے فن
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
سرائیکی ادب وچ تنقید دی روایت
از: ڈاکٹر خالد اقبال
”ادب ہووے تے بھانویں آرٹ دا کوئی ڈوجھا نمونہ اُوندی چھان پھٹک کرن‘ اوندیاں خوبیاں‘ خامیاں دا ویورا کرن یا کہیں ادب پارے وچ لُکیئے ہوئے فکری پس منظر تائیں پجن تے اپنے عہد دی روایات نال اُوں ادب پارے دے جُرت کوں جانن‘ اوندا عصری ادب نال تقابلی جائزہ گھِنن اتے ایں سارے عمل دے پچھوں اوں ادب پارے دی صحیح ادبی حیثیت متھن تنقید اکھیندے“(۱(
سچ دی گول پھرول کیتے ہر علم اتے فن کوں وسیلہ بنایا ویندے تے ورتیا ویندے‘ پر۔ ہر علم اتے فن دے ورتارے دے کجھ اصول ہوندن جہڑے سدھے دگ اتے ٹریندن‘ سچ دی گول کیتے قدم قدم تے راہنمائی کریندن۔ ایں اصطلاحاً۔ آکھیا ویندے جو تنقید سچ اتے غیر سچ دے وچ امتیاز یعنی فرق کرناں ہے۔ ایہو ”اصول نقد“ آسادی پوری حیاتی دے چوگرد کڑا ہے۔  ولیم ہنری ہڈسن "Introduction of study of literature" وچ تنقیددی تعریف کریندے ہوئے لکھدن:
”تنقید او ادب ہے جیڑھا ادب دے متعلق لکھیا گیا ہووے تے جیندے وچ تعریف‘ تجزئیے تے بہانویں تشریح کرن دی کوشس کیتی گئی ہووے“۔(۲)
سُنجانڑ مُتوں کائی شئے کائنی
قومی سنڄاݨ اتے شناخت دی اہمیت سمجھݨ سانگھے سئیں راݨا ابرار خالد صیب دی لکھت.
سُنجانڑ مُتوں کائی شئے کائنی!! مُنڈھ لاکن سُنڑدے آیوں ’’پیٹ وچ نہ پئیاں روٹیاں، سبھے گالھیں کھوٹیاں‘‘ ، ول وڈے تھیوسے تاں مارکسی فلسفے دے پرچارک ڈسیندے ہَن ’’بھوکے کا کوئی مذہب، قوم یاوطن نہیںہوتا‘‘ ۔ اساں اے گالھ وی من گھدی، ہک ڈینہہ فاضل پوردے غستان وچوں لنگھدئیں قبریں دے قطبے پڑھدا گیومی تے اچنڑ چیتی چھرکی نکلی، یار سنجانڑتاں موت وی نئیں کھس سگدی، بندے بشردی سنجانڑتاں موت دے بعدوی قائم رہندی اے (ہرقطبے تے لکھیاکھڑا ہائی، فلاں ولدفلاں ذات فلاں، موت دی تریخ ڈیہاڑا فلاں)۔۔۔۔۔ایں توں ایہونتیجہ نکھتا جو بکھ مری، جہالت، بے گھری ودھیک ڈونگھے مسئلے اِن، پر سُنجانڑ سب توں اُتم اے، سُنجاڑ تے ڈھانڈے دی وی انجوانج اے، بیشک سارے ڈاندہکوکم کریندن پرداجلی ڈاند دی انج سُنجانڑاے، تھلوچڑبکری دی باقی بکریں توں انج سُنجانڑاے، روہیلی گئوں دی انج سُنجانڑاے۔۔۔۔۔چیتے کاری نال ہک بیا نتیجہ وی نکلدے جو گُنڑ سُنجانڑ پیداکریندن۔۔۔۔۔ول بئی سُنجانڑ زمین (دھرتی) دی وی ہے، دمان دی آپڑیں سُنجانڑ، بیٹ دی آپڑیں، روہی چولستان دی آپڑیں سُنجانڑاے، سندھ دی آپڑیں سُنجانڑاے ہند دی آپڑیں سُنجانڑاے، عرب دی آپڑیں سُنجانڑاے عجم(فارس)دی آپڑیں سُنجانڑاے، لہوردی آپڑیں سُنجانراے ملتان دی آپڑین سُنجانڑاے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔سُنجانڑتاں ویلھے دی وی ہے، جتھ ڈینہ رات دی انج وانج سُنجانڑاے اُتھ سیالے ہُنالے دی آپڑیں آپڑیں سُنجانڑاے، جتھ ویلھا کھڑگئے اوں پل دی اپڑیں سُنجانڑاے یار۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔بندہ جیہڑا اشرف المخلوقات(super matter)اے، مونڈھی سوال ایہواے جو اوں دھرتی کوں ،ویلھے کوں مال ڈنگرکوں سُنجانڑ ڈتی اے یاول دھرتی اونکوں آپڑیں سُنجانر کروائی اے، ویلھے اونکوں آپڑیں سُنجانر کروائی اے؟
سرائیکی ادب وچ تنقید دی روایت
کہیں وی خطے دی قوم  دے ادب اتے فنون لطیفہ کوں اہم مقام حاصل ہوندے۔ ادب اتے فنون لطیفہ دی پرکھ سانگے تنقید دی لوڑ پوندی ہے۔ چنگے اتے معیاری یا اعلیٰ ادب دی تمیز یا پچھان کیتے تنقید بہوں ضروری ہوندی ہے۔ جینویں جو ٹی ایس ایلیٹ آہدے:”تنقید حیاتی کیتے ساہ گھنن دے برابر ہے“۔ تنقیدی ادب کیتے تنقیدی قاعدے اتے قانون یا اصول ضروری ہوندن جہڑے آساکوں نتارا ڈیندن جو ادب وچ تخلیق دی اہمیت کیا ہے کہیں وی تخلیقی مواد (شاعری یا نثر پارے) دے گن کیا ہن۔ اوندے وچ خامیاں یا نقص کیا ہن؟ ایں طراں اساں ادب اتے تنقید دے رشتے‘ سانگے دی گالہہ کریندے ہیں۔
سُنجانڑ مُتوں کائی شئے کائنی
دھرتی آدم توں پہلوں ہائی پئی، ویلھا وی آدم توں پہلوں ہا پیا، آدم ویلھے نال سُنجانڑیا گئے، دھرتی نال سُنجانڑیا گئے دھرتی آدم نال نئیں سُجانڑی گئی، اتھوں بھنیڑا بھنیج پوندے جودھرتی آدم کوں سپنجانڑڈتی،آدم دھرتی کوں ویلھے کوں سُنجانڑنئیں ڈتی!! (سائنس بھانویں کجھ ودی آکھے) جیکردھرتی آدم کوں سُنجانڑڈتی اے تاں ول کئی مورکھ آئین دا پارلیمنٹ دا آسراگھن کے دھرتی دی سُنجانڑکوں کیویں وٹاسگدے، آدم دھرتی وچوں پیدا تھئے، دھرتی آدم وچوں نئیں پیدا تھئی، پراج آدم خدا بنڑکے پیا اہدے تہاڈی اے سُنجانڑاے، او سُنجانڑنئیں۔۔۔۔۔۔کیا ایہا گالھ من گھنیجے جو ساڈی اوہا سُنجانڑاے جیہڑی توں پیا اہدیں (جیہڑی فطرت دے قانون دے وی خلاف گالھ اے)۔ 1960وچ ایہا جدوجہدتاں مُنڈھ بدھیا ہا جو ساکوں سُنجانڑ لوڑیندی اے، ول سُنجانڑ دی تحریک اگوں تے ٹرپئی، فقیر وستی وستی شہرشہرونج کے مچ لیندے رہ گئے ڈیس سرائیکی دی گالھ اگونہی تھیندی رہ گئی، 1974وچ ملتان کانفرنس تھئی تاں ایہواتفاق تھیاجوساڈی دھرتی سرائیکی دھرتی اے، ساڈی زبان سرائیکی زبان اے، ساکوں آپڑیں دھرتی آپڑیں زبان آپڑیں وجوددی سُنجانڑلوڑڑیندی اے، ول اے نشابرتھیا جو سُنجانڑسانگے انج صوبے دی لوڑھ ہوندی اے، 1818وچ ساڈا انج وجود زورظلہل نال ختم کیتا گیاتے ساکوں وفاق پاکستان وچ ہک وفاقی اکائی قومی سُنجانڑ ڈِواسگدی اے، ول سرائیکی صوبہ محاذبنڑیا (جیندے وچوں ڈھیرساریاں سرائیکی جماتاں نکھتیاں)، ڈوجھے پاسوں استاد فداحسین گاڈی آکھیا جومارکہ، حالی ساکوں خودکوں آپڑیں سُنجانڑ کراونڑ دی لوڑھ اے(اُنہاں سرائیکی لوک سانجھ ٹھہائی)۔
سرائیکی ادب وچ تنقید دی روایت
بندہ ہمیش کنوں سچ دی گول پھرول وچ رھئیے تے سچ دی تلاش پاروں اوں نے ہر طرحاں دے علم‘ فن دے بنے ہوئے اصولاں کوں وی ورتیئے جیڑھے جو سچ دی گول پھرول وچ بندے دی مدد کریندن‘  تنقید کیا ہے؟ ایں بارے سید عابد علی عابد لکھدن:
سُنجانڑ مُتوں کائی شئے کائنی
سرائیکی صوبہ محاذ ہووے یا ول سرائیکی لوک سانجھ، گالھ سُنجانڑ دی ہائی تحریک سُنجانڑ دی ہائی، لوڑھ سُنجانڑدی ہائی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔اساں ہنڑکیویں من گھنوں جو سُنجانڑ مُتوں وی گزارا چل سگدے، ساکوں جو سُنجاڑ ڈیندے پیو قبول اے، ساکوں صوبہ ڈیوو بھلے جنوبی پنجابی آکھ کے ڈیوو!! اے وی سوچنڑ دی گالھ اے جیہڑے اج ساڈی سُنجانڑکوں نئیں منیندے، ساڈے کولوں ساڈی سُنجانڑ کھسنڑ چنہدن اوساکوں سُنجانڑکھسواکے صوبہ ڈیسن؟؟
سرائیکی ادب وچ تنقید دی روایت
تنقید دی اعلیٰ تے ارفع سطح وی ایہو ہے جو بندہ مختلف علوم دے وسیلے نال سچ دی تلاش وچ مگن رہوے  اتے تلاس دے ایں عمل وچ ہک موہری شئے جینکوں ورتیا ویندے اوہے تنقیدی صلاحیت یا تنقیدی گن۔ جینویں حیاتی دے ہر موڑ تے تنقیدی شعور دی ضرورت ہوندی ہے اینویں ای چنگے۔ اعلیٰ ادب دی سنجان سانگے تنقیدی شعور بہوں ضروری ہے۔
تنقید دی اہمیت کون سامنے رکھیندے ہوئے اساں جیکر سرائیکی ادب وچ تنقید در دید بھنواؤں تاں پتہ لگدے جو سرائیکی وچ تحقیق اتے تنقید دا منڈھ شخصیات نگاری اتے تذکرہ نگاری توں تھیندا پئے۔ انہاں تذکریاں وچ قدیم شاعراں ادیباں دا تعارف کوائف تے نمونہئ کلام پیس کیتا گئے۔ جنہاں وچ منڈھلی تنقیدی دے آثار وی نظر آندن۔ مقالہ ”سرائیکی ادبی تاریخیں دا تقابلی جائزہ“ جینکوں سید مختار علی شاہ نے لکھئیے۔ ایں مقالے وچوں سرائیکی تحقیق اتے تنقید جھات پیندی ڈسدی ہے۔
سرائیکی ادب اپنی تاریخ ثقافت اتے تہذیب توں انج کوئے نی۔ ایں حوالے نال وی سرائیکی خطے دی جو تاریخ انگریزی دور توں لکھت روپ وچ ملدی اے۔ جہڑی جو انگریزی یا اردو زبان وچ ہے تے ایندے منڈھلی شکل گزیٹیئر ہن یا قلمی نسخے ہن جنہاں توں سرائیکی تاریخ تہذیب ثقافت بارے جانکاری ملدی ہے۔ ایندے علاوہ سرائیکی وسیب دے قدیم شہراں دی تاریخ تے انہاں شہراں وچ وسن راہون والے شاعرں‘ ادیباں دا ذکر وی مل ویندے۔جتھوں سرائیکی زبان تے ادب دے مختصر جائزے دی روایت اگاں تھنیدی‘ ٹر دی نظر دی ہے۔ کیفی جامپوری دی ”سرائیکی شاعری“۔۔۔ تاریخ ادبیات مسلمانان پاک و ہند‘ وچ ”سرائیکی ادب“ جینکوں میر حسان الحیدری لکھیا‘ میر حسان الحیدری دا ایہ مقالہ سرائیکی شعر و ادب دے تذکرے دے نال نال سرائیکی ادب اُتے تنقیددی روایت دا مضبوط حوالہ ہے۔اتے بشیر احمد ظامی بہاولپوری ہوراں دی کتاب ”بہاولپور‘ ملتانی زبان و ادب“ اشاعت ۲۶۹۱ء وچوں وی سرائیکی موہری تنقید دے نقش ملدن۔
قدیم سرائیکی شاعر تے ادیب‘ پروفیسر دلشاد کلانچوی‘ دمان‘ نصیر سرمد سائر دی وگھری زندگی اسلم رسولپوری‘ مشاہیر بہاولپور‘ مسعود حسن شہاب دہلوی‘ خلش پیر اصحابی دی کتاب ”ملتانی مرثیہ“۔ ”نقیبانِ کربلا“ وچ ”چند مزید سرائیکی شعراء کا تذکرہ“۔ ”گودڑی وچ لعل“ جینکوں امان اللہ ارشد‘ دلنور نور پوری ترتیب ڈتے‘ ایندے وچ ۲۱۱ سرائیکی شاعراں دے کوائف اتے کلام تے مشتمل ہے۔ ”سرائیکی شعری گلدستہ“ جینکوں غلام عباس حیدری تے حکیم فضل حسین ذوق ترتیب ڈتے‘ ۳۴ شعراء دے کوائف تے کلام کوں درج کیتا گئے۔ ”آکھیا مبارک شاہ“ دے عنوان دے نال‘ مبارک شاہ دے کلام بارے تنقیدی جھات‘ رحیم طلب ہوراں مرتب کیتی اے۔ ”سرائیکی دے ادیباں شاعراں دا تذکرہ ملدے۔ ”سرائیکی دے کجھ مہاندرے شاعر‘ سرائیکی ادب دی چنگیر‘ دلشاد کلانچوی ہوراں دی‘ سندھ وچ سرائیکی شاعراں دے حوالے نال سئیں اسلم رسول پوری دا کم جینویں جو ”بیدل سندھی“ حمل لغاری‘ قادر بخش بیدل دے حالات‘ زندگی‘ انہاں دا کلام تے اوندے بارے تنقیدی جھات بہوں اہمیت رکھیندے۔ اینویں حافظ جمال اللہ ملتانیؒ دے حالات زندگی تے انہاں دیاں ”سی حرفیاں“ بارے گالہہ مہاڑ‘ ڈاکٹر مہر عبدالحق دا کم سرائیکی وچ شخصیت نگاری تے تذکرہ نویسی دی راند کوں رسیندا نظر آندے۔ چراغ اعوان دی ہیر، ”خیر شاہ دا کلام“۔ خوشدل بارے کم از ڈاکٹر طاہر تونسوی تحقیق تے تنقید دی راویت کوں مضبوط کریندے‘ سرائیکی زبان دے تحقیق کاراں تے تنقید نگاراں نے سرائیکی دے نال نال اردو تحریراں وچ وی شحصیات بارے جو کجھ لکھیا گئے اوندے بارے حفیظ خاں ہوراں آہدن:
”علامہ نسیم طالوت‘ مولانا نور احمد فریدی‘ ڈاکٹر مہر عبدالحق‘ صدیق طاہر تے ول پروفیسر دلشاد کلانچوی ہوراں اپنیاں اردو تحریراں وچ سرائیکی ادبی شحصیات تے انہاں دے کم کوں آپنے مضامین دا  حصہ بنایا“(٤)
صرف سرائیکی زبان و ادب وچ ای نئیں بلکہ تنقیدی خیالات دا منڈھ اردو اتے بئیاں زباناں وچ وی شخصیات بارے تذکریاں توں ای تھیندا ڈسدے۔ ایں توں علاوہ سرائیکی تنقیدی رُجحانات دا اندازہ لاون کیتے بہون سارے شاعراں دے چھپیل شعری مجموعیاں وچ فلیپ۔ دیباچیاں (پیش لفظ)وغیرہ توں وی تھیندے۔ جاں جو شعری مجموعیاں یا بئیاں صنفاں دیاں کتاباں دی گھنڈ کھلائی دیاں تقریبات وچ پڑھے گئے مضموناں تے لکھت کوں وی موہری سرائیکی تنقید وچ گنیا ونج سگیندے۔ بھانویں جو اے تقریباتی تنقید‘ تحسین زیادہ ڈسدی ہے پر تخلیقی رجحانات دی ڈس اتے تخلیق کار دیاں کاوشاں بارے سجھاونی ضرور ڈیندی ہے۔ سرائیکی ادبی مجلس ملتان کہیں زمانے سرائیکی علم و ادب دی ترویج سانگے ہک منظم انداز وچ مہینہ وار شعری مجلس ادا اہتمام کریندی رہئی۔ جیندے وچ ملتان اتے ایں شہر دے آسوں پاسوں دے شعرا اپنیاں تخلیقات طرحی مصرعے اُتے لکھ کراہیں پیش کریندے ہن۔ ایہو سنواں سلسلہ سرائیکی وسیب دے بہوں سارے شہراں۔ قصبیاں وچ ٹُردا رھیا۔ انہاں مشاعراں وچ ”داد“ شعری تخلیقات سانگے تنقید دا مجلسی معیار ہئی۔ سرائیکی ادبی مجلس ملتان دی طرفوں ایں طرحاں دیاں نشستاں وچ پڑھے گئے کلام کُوں ”مینگھ ملہار“ دے ناں نال چھاپیا گیا تاں ایں کتاب دا پیش لفظ پروفیسر ڈاکٹر اسلم انصاری ہوراں لکھیا۔ سرائیکی شاعری اتے شاعراں بارے ایہ مقدمہ سرائیکی تنقید دے مُکھ مہاندرے دی ہک خوبصورت تے بھرویں مثال ہے جیندے وچ تخلیق اتے تخلیق کار دے موضوعات اتے خاص طور تے سرائیکی غزل بارے پرکھ پڑچول کیتی گئی ہے۔ جیندے وچ سرائیکی تنقید دا تاثراتی۔ جمالیاتی ہئیتی اتے سماجیاتی پُکھ ڈٹھا ونج سگدے۔ جڈاں اساں سرائیکی تنقید دی روایت بارے گالہہ کریندے ہیں تاں ول اساں مستشرقین دے کم وچوں وی ایں تنقیدی پرچھانویں دے گول کر سگدے ہیں۔
”جڈاں انگریزاں نے سرائیکی لغت‘ گرائمر اتے لسانیات تے کم دا منڈھ بدھا تاں تنقید دے پہلو کوں وی سامنے رکھیا اتِ پاروں لغت‘ گرامر‘ لسانی مطالعے‘ ادبی تواریج اتے ادبی شحصیات دے تذکریاں وچ تنقید نگاری وی شامل رہی اے“(۵)
بھانویں جو انگریزاں دا مقصد سرائیکی زبان‘ ایندی گرائمر‘ لغت سرائیکی لفظالی‘ شعر‘ بیت‘ کہانی قصے یا ادبی شخصیات دی جانکاری دے پس پردہ کجھ بیامقصد ہئی؟ پَر سرائیکی ادب کوں ایندا ایہ فائدہ تھیا جو ایہ زبان جیڑھی جو سب کنوں قدیم ہئی ایندا لسانی تے ادبی ترکہ اکٹھا تھیون لگ پیا۔ تے انگریزاں نے ایں زبان دی ساخت‘ ایں زبان دی لفظالی اتے گرائمر‘ قصہ کہانی اتے بیت بارے جو منڈھلیاں گالہیں کیتئن ایں مواد بارے تنقید‘ پرکھ پڑچول اتے سنہٹپ وچوں ہئیتی / اتے ساختیاتی تنقید دا موہری نقش مستقبل دے تنقیدی نگاراں کوں مِل ویسی۔
سرائیکی غزل بارے ہک عہد وچ اے سوال ہئی جو شائت سرائیکی زبان وچ غزل نہ لکھیج سگے۔ کیوں سارے وسیب وچ سرائیکی غزل یا بئیاں اصناف وچ جو کُجھ لکھیندا ہئی او ہئیت (Form) اتے اپنے مزاج‘ حتیٰ کہ مضامین پاروں وی  عربی‘ فارسی تے اردو زبان توں متاثر ہئی۔ جیندا نتیجہ اے سوال ہئی جو سرائیکی وچ غزل لکھن ممکن ہے یا کوئے نا۔۔۔؟ ایندے جواب وچ ”سرائیکی غزل“ دے نام نال چھپیل کتاب کوں سرائیکی تنقید دا مُکھ مہاندرا آھیا ونج سگدے حیدر قریشی دی ایں کتاب وچ مضمون ”فن دا اظہار“ صفحہ ۰۶ تا ۴۶ وی خاصے دے شئے ہے۔
جینویں جو اساں تُساں جاندے ہیں جو تخلیق یا ادبی فن پارہ پہلے آندے تے تنقید بعد وچ آندی ہے۔ سرائیکی ادب دے منڈھلے دور وچ ماں بولی وچ لکھت دی حوصلہ افزائی نہ ہوون دے برابر رہی۔ ادبی لکھتاں کیتے اشاعتی مواقع بہوں گھٹ ہن پر وقت اتے ویلے دی ٹور دے نال سرائیکی قومیتی شعور دے وچ ودھارے دے نال ای سرائیکی شاعری بالخصوص جینویں ای اتھ دے بندے کوں نواں نرویا کیتے اوندے نال ای سرائیکی غزل نظم اپنے تخلیق کاراں ارشاد تونسوی‘رفعت عباس‘ ڈاکٹر اشوال‘ سعید اختر سیال‘ عابد عمیق‘ حسن رضا گردیزی‘ نصراللہ خان ناصر تے بئے بہوں سارے لکھاریاں دیاں کوششاں نال اردو اتے بئیاں ہمسایہ زباناں دے برابر آگئیاں تے اتھاؤں نواں تنقیدی شعور وی سامنے آون پئے گیا۔سرائیکی زبان تے ادب وچ تنقید‘ انگریزی تے اردو دے رائج اصولاں مطابق کہیں خاص حد تئیں 1970ء دے عہد توں سنجیدگی نال اپنا موہری پندھ اگاں ٹریندی پئی ہے۔ سرائیکی مجلسی تنقید‘ نویل کتاباں دے دیباچے‘ اخباری انٹرویوز‘ مذاکریاں تے ادبی رسالیاں وچ مضامین لکھ کرانہیں ڈاکٹر احسن واہگہ‘ ڈاکٹرانوار احمد‘ ارشاد تونسوی‘ عمر کمال خان، حفیظ خان،ڈاکٹر اشولال‘ ڈاکٹر نصراللہ خان ناصرؔ‘ پروفیسر شمیم عارف قریشی‘ مجاہد جتوئی‘ رفعت عباس‘ صابر چشتی‘ جاوید اختر بھٹی‘ ڈاکٹر اظہر علی‘ دے علاوہ بئے بہوں سارے دانشوراں تخلیق کاراں دیاں کاوشاں لائق تحسین ہن۔ ”سرائیکی ادب“ ملتان مہینہ وار‘ سہ ماہی ”سرائیکی“ بہاولپور تے ایں توں بعد ممتاز حیدر ڈاہر دا ادبی شمارہ ”سوجھلا“ سرائیکی وچ عملی تنقید دے دگ اتے سوجھلا کریندے رہ گیئن جے پچھوکڑ کنوں ڈیکھوں تاں ۰۴۹۱ء وچ بہاولپور توں چھپن والا رسالہ ”العزیز“ دا ”فریدؒ نمبر“ جیندے وچ خواجہ غلام فریدؒ دے کلام دا تنقیدی تحسینی جائزہ گھِدا گیا تے بعد وچ ”پنجند“ تے رسالہ اختر ۴۶۹۱ء جُگو والا ملتان توں چھپیا۔ اینویں ای ۰۶۹۱ء وچ ”الفرید“ ماہنامہ چاچڑاں شریف‘ سرائیکی ادبی مجلس بہاولپور ولوں ”سرائیکی“ سہ ماہی”سرائیکی ادب“ ملتان ۱۷۹۱ء ”سچار“ کراچی ۰۸۹۱ء”سینہا“ لاہور ۶۷۹۱ء تونسہ توں ”سانجھ“ ۸۷۹۱ء‘ بھٹہ واہن توں ”سوجھلا“ ۹۷۹۱ء ”وسیب“ احمد پور شرقیہ توں ۰۸۹۱ء ”سوچاں“۹۷۹۱ء‘ رسول پور توں ”پڑچول“ ۱۸۹۱ء واں بھچڑاں میاں والی توں ”فرید رنگ“ ڈیرہ غازی خان توں بعد وچ کتاب لڑی سویل مرتب جاوید چانڈیو‘ جیون جوگ مرتب رفعت عباس ملتان ”بیٹری“ مرتب اشول لال ڈیرہ اسماعیل خان، ”وسوں ویڑے“ مرتب محبوب تابش‘ شادن لُنڈ، ”سنجان“ سہ ماہی مرتب مشتاق گاڈی‘ ڈاکٹر احسن واہگہ ہن۔
انویں تاں وقتاً فوقتاً سرائیکی اخبارات چھپدے رہ گیئن پر روزنامہ ”جھوک“ دیاں علمی ادبی تحریراں دی اشاعت دے سلسلے وچ خدمات کوں ہر گز نہیں بھلایا ونج سگدا جیندے ایڈیٹر سیئں ظہور احمد دھریجہ ہن جیندے بارے دانشور‘ تنقید نگار ممتاز خان آہدن:
”روزنامہ ”جھوک“ بیک وقت خان پور تے ملتان توں شائع تھیندے روزنامہ ”جھوک“ نویکلے انداز وچ وسیب دی بہوں وڈی خدمت دے نال نال سرائیکی تنقیدی مضامین کوں اپنے ادبی صفحات تے جاء ضرور ڈینڈے“(۶)
سئیں ظہور احمد دھریجہ دی کتاب ”سرائیکی وسیب“ تے انہاں دے اخباری کالم سرائیکی زبان و ادب تے سماج وچوں پیدا تھیون والے بہوں سارے ادبی‘ سیاسی‘ سماجی سوالات دے جواب ڈیون کارن‘ تنقید دی سماجی سجاکی شمار کیتی ونج سگدی ہے۔ اینویں ای روزنامہ خبریں ملتان دا ادبی ثقافتی پرت ”وسیب سنگ“ جیندے انچارج صابر چشتی‘ محبوب تابش رہ گئین تے ہن راز ش لیاقت پوری ایندے انچارج ہن۔ ”وسیب سنگ“تحقیقی‘ ثقافتی‘ ادبی مضامین‘ انٹرویوز‘ فیچرز‘ سوالنامیاں تے مذاکریاں راہیں سرائیکی تنقید بارے گالہہ مہاڑ کوں اگاں کیتے۔
اجوکے ویلے کجھ ہم عصر تخلیق کار اتے کجھ نقاد گروہی ادبی سیاست دی وجہ کنوں ہک ڈوجھے دی تخلیق کوں ڈھیر اہمیت نی ڈیندے اتے ہک ڈوجھے کوں پڑھن گوارانی کریندے۔ ایہ شخصی اتے عصری تعصب تخلیق توں صحیح معنی وچ لطف اندوز تھیون اونکوں سمجھن پرکھن وچ بہون وڈی رکاوٹ ہے۔ اینویں ورلا ورلا کتھائیں کتھائیں جیکر ادبی محفلاں وچ کوئی کتاب یا تخلیقی مواد پڑھیا ویندے تاں نویں تخلیق کوں جانبدرارانہ تنقیدی نقطہئ نظر نال پڑھیا ونیدے ایں طرحاں تنقیدی محفلاں وچ مجلسی تنقید ستائش باہمی تے غیبت دیگراں دا نمونہ بن ویندی ہے۔
ہر تخلیق اپنے نال نواں تنقیدی رویہ اتے نواں شعور گھن تے آندی ہے ات واسطے ہر فن پارے اُتے بنے بنائے تنقیدی اصول لاگونی کیتے ونج سگیندے۔ اتے بئی اہم گالہہ اے جو ہر تخلیق کار سب کنوں پہلے اپنی تخلیق یا فن پارے دا پہلا نقاد آپ ہوندے کیوں جو او فن پارے دی تخلیق توں بعد پہلے پہلے آپ تخلیق کوں روایت‘ تے ہئیت تے تیکنیک دے زاوئیے نال ڈیہدے۔ کئی تخلیق کار تاں اپنے فن پارے کوں کانٹ چھانٹ‘ پرکھ پرچول دے عمل توں مسلسل گزریندن۔ جاں جو تنقید نگار جیہڑا کہیں فن پارے تخلیق بارے جو مشاہدہ۔ تجزیہ کرن سانگے تخلیق اتے تخلیل دی سطح اتے کریندے او کہیں وی تنقید نگار دا تنقیدی مطالعہ اکھویندے۔ تنقید نگار جے تخلیقی ذہن اتے مطالعے دی وسعت رکھیندا ہوسی تاں وت او تخلیق بارے سچی تنقید دا فریضہ ادا کر سگسی۔
حفیظ خان سرائیکی وسیب دے اُشاک دانشور‘ افسانہ نگار‘ ڈرامہ نویس اتے تنقید نگار ہن۔ او سرائیکی ادب وچ تنقید دے موہری پندھ بارے آہدن:
"جے غور نال جائزہ گھدا ونجے تاں اساں ڈیہدے ہیں کہ سرائیکی ادب وچ تنقید دے ایں بدقسمت دور وچ وی ساکوں اینجھے نقاد ضرور نظر آندن جنہاں نے نہ صرف کتاباں کوں پڑھ تے اُنہاں تے پوری سنجیدگی نال لکھنا شروع کیتا بلکہ خاصی حد توڑیں کہیں وی قسم دے تعصب توں خود کوں بچائی رکھیا۔ سرائیکی ادب دا مان ودھایا بلکہ سرائیکی لکھاریاں کوں اے اعتماد ڈتا کہ جتھ مندے لکھے دی پکڑ ہے اُٹھ چنگے لکھے دے قدر تے توقیر وی ہے ”بزم ثقافت“ ملتان ”سرائیکی ادبی مجلس“ بہاولپور ڈاکٹر مہر عبدالحق دا ”سرائیکی ادبی بورڈ“جھیئیں اداریاں نے وی جتھاں سرائیکی ادب تے لکھی ونجن والی تنقید کوں ہک معیار عطا کیتا اُتھ ایندے مؤثر ابلاغ اتے بھرویں اعتبار دا باعث وی بنے۔ انہاں اداریاں نے آپنے پلیٹ فارم تے ڈھگ ساریاں نویاں بحثاں شروع کرن دے نال نال ایجھیاں کتاباں وی چھاپیاں جیڑھیاں اوں ویلھے تک دے سرائیکی ادب دا صحیح طرحاں تے تجزیہ کرن تے اونکوں سمجھن آلے پاسے منزل دی نشاندہی ضرور کریندیاں ہن"(۷)
ایہہ گالہہ حقیقت ہے تنقید دا تعلق تخلیق نال ہوندے جے تخلیق اگتے ٹردی ہے تاں وی تنقید کوں وی اگتے راہ رستہ ملدے اساکوں سرائیکی تنقید ۰۷۹۱ء تا ۹۰۰۲ء تئیں فکری ارتقاء دے دگ اُتے ٹر دی نظر آندی ہے۔ نہ صرف ایہہ بلکہ جینویں جینویں سرائیکی تخلیقی ادب وچ زبان‘ اسلوب دے نت نویں رویے‘ رجحانات تے تبدیلیاں آندیاں پئین اینویں سرائیکی تنقیدی تناظر وچ وی تبدیلی آندی ڈسدی ہے۔ بھانویں جو موہری سرائیکی تنقید اتے مکتبی‘ تاثراتی تنقید دے علاوہ اردو‘ انگریزی تنقید دے اثرات وی ہن مگر ایندے نال نال ہن سرائیکی تنقیدی قومیتی شعور‘ تاریخ‘ تہذیب اتے ثقافت دے حوالے راہیں ادب دی پرکھ پرچول دا تنقیدی رویہ نت نویں سوالات پیدا کریندا پئے۔ کیوں جو ہر زبان دی اپنی جمالیات‘ تاریخ‘ تہذیب اتے ثقافت نال جڑت ہوندی ہے اتے کہیں وی زبان دے ادب دے ودھارے سانگے اوندیاں جڑاں اوندے ثقافتی مزاج اتے معاشرے وچ ہوندیاں ہن۔ تنقید کوں سرائیکی زبان دے مزاج دا حصہ بنن سانگے اجاں بہوں سارا پینڈا کرنے‘ سرائیکی ادب دی موہری تنقید‘ دیباچے۔ فلیپ۔ تقریباتی مضامین توں نکل کر انہیں نویں راہ رستے گولیندی پئی ہے۔ ہن سرائیکی ادب خاص طور تے جدید سرائیکی شاعری اتے افسانے ناول وچ موضوعاتی تے فنی ڈونہاں حوالیاں نال وڈیاں تبدیلیاں آندیاں پئین۔ تخلیق وچ داخلی اتے خارجی سطح اُتے نت نویں تجربے نویں لسانی تشکیلات‘ استعارے بناون دا نواں عمل‘ ہئیت اتے تکنیک دے نویں مسائل‘ اسلوب اتے اظہار دے نویں انداز‘ سرائیکی ادب وچ جدیدیت دا نواں تصور‘ اپنی ماں بولی تے بھوئیں نال مضبوط جڑت‘ سرائیکی قومیت دا احساس ایہ او نمایاں تبدیلیاں ہن جنہاں بارے سرائیکی تنقید اتے تنقید نگاراں نے وَلدا ڈیونے۔
حوالے
۱)         محمد ممتاز خان‘ مقالہ:”۱۹۹۱ء توں ۵۹۹۱ء چھپیل سرائیکی تنقیدی کتاباں دا تعارفی جائزہ“، شعبہ سرائیکی اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور‘ ۹۹۔۷۹۹۱ء۔ص:۴
۲)         سید خورشید حسین بخاری، ”ثقافت تنقید“ لاہور‘ ندیم یونس پرنٹرز‘ ص:۶
۳)         سید عابد علی عابد، ”اصول انتقادِ ادبیات“ لاہور، مجلس ترقیئ ادب‘ ۳۶۹۱ء۔ص:۲
۴)         محمد ممتاز خان‘ مقالہ:”۱۹۹۱ء توں ۵۹۹۱ء چھپیل سرائیکی تنقیدی کتاباں دا تعارفی جائزہ“، ص:۳۲
۵)         حفیظ خان،پیش لفظ ”سرائیکی ادب وچ تنقید دا مسئلہ“، مشمولہ ”جدید سرائیکی شاعری تے اجوکا بندہ‘‘محمد ممتاز خان‘ ملتان‘ جھوک پبلشرز‘ ۷۰۰۲ء۔ص:۵۱
اقبال سوکڑی
شعر
تہوں اوچا ٹنگیا ہویا ہم آپنے گھر بجلی دا بلب
سوجھلا کجھ میݙے ہمسائے دے گھر ہوے پیا
وت بَہتر آرزئویں دی شہادت واسطے
ہر قدم تیں مصلحت دی کربلا منگنی پئی
توں تاں آہدا ہَیں شاہرگ دے نیڑے ہمی
خدا دے بݨا ئے ہوئے ہوس کا ر بندے خدا بن ݙکھاون خطا کار میں ہاں
مسلمان قرآن دے پاڑ ورقے جیکر پئے
غزل
وت کوئی منکر ہے رب دی ذات دا
سرائیکی ادب وچ تنقید دی روایت
۶)         سجاد حیدر پرویز‘ ڈاکٹر، ”سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ“، اسلام آباد‘ مقتدرہ قومی زبان‘ ۱۰۰۲ء، ص:۴۲۳
۷)         حفیظ خان”سرائیکی ادب وچ تنقید دا مسئلہ‘‘ جدید سرائیکی شاعری تے اجوکا بندہ‘ محمد ممتاز خان‘  ص:۵۱
(اقتباس از کتاب: ‘‘سرائیکی تنقیدی شعور’’۔ مصنف: ڈاکٹر خالد اقبال)
MubasherKaleem (talk) 14:47, 11 June 2019 (UTC)
اقبال سوکڑی
غزل
وت غزل کعبے تے ٹنگنی پئے گئی
خشک کھمڑیں کولھ رم جھم دی ادا منگݨیں پئی
شہر دی بے روح خلقت توں سدا منگݨیں پئی
برف رت اچ یار لوکیں دے پسینے ݙیکھ کے
سرد موسم دی ٹھنݙی سیکر ہوا منگݨیں پئی
ݙیکھ کے ترٹدا اکھیںدے نال رشتہ ہنجھ دا
کئی دفعہ خود اپݨے رووݨ دی دعا منگݨی پئی
ہر کہیں کوں اپݨے سر کیتے ردا منگݨی پئی
ذہن وچ محفوظ تحریریں کوں نئیں کاغذ نصیب
شوخ لفظیں کوں اتھاں اپݨی سزا منگڑی پئی
دوستی کوں ہک پراݨی سونہہ سمجھ کے نال رکھ
رنج نہ تھیساں جے سنگتیں توں وفا منگݨی پئی
وت بہتر آرزوئیں دی شہادت واسطے
ہر قدم تے مصلحت دی کر بلا منگݨی پئی
سئیں اقبال سوکڑی
ازل تُوں گھِن کے اج
ازل تُوں گھِن کے اج دے ݙینیہہ تائیں
جݙا ں وی دُنیا نے پاسا پترے
لکھن پڑھن دا مواد مل گئے
عظیم ناول نگار اُبھرین
تے شاعر دے حسین ترشاہکار اُبھرین
یا سائنس دا نیں انا دی سنگین طلب دی خاطر
نہ اپنی خاطر نہ سب دی خاطر
کئی سیارے، کئی اپالو اُݙا کے تاریں کوں دھوڑ کیتے
میں سوچ دے کھلے ہوئے حسیں چوبارے توں ݙیکھ رہیاں
کہ اج دے انساں دے ذہن اندر
قدیم بوسیدہ بے سروپا عجب خیالیں دا ہک ہجومء
عظیم ادیبو تے سائنس دانو
جے تھی سگے تاں غریب دھرتی دے واسیاں دا مزاج بدلو
جے نہیں تاں میکو یقین ء
اج نہیں تا کل ضرور اے مقام آسی
نہ سمجھ اُھر سی نہ شام آسی
ٹُردے آندے ہَن
پاندھی آپنڑی چال تے ٹُردے آندے ہَن
ہک ݙوجھے دی گاٖل تے ٹُردے آندے ہَن
َکہیں َکہیں کوں ہا اِتلا خوف اندھارے دا
ݙینھ کوں ݙیوےباٖل تےٹُردےآندے ہَن
پئیلیں اوندے پیر چمئیندیاں آندیاں ہَن
تارے اوُندی شال تے ٹردے آندے ہَن
ُپُل صراط توں گزرنڑ ایݙا مُشکل نئیں
لوک ہُنڑیں جھئں وال تےٹُردےآندےہن
اقبال سوکڑی صاحب
غزل
وستی وستی دے ݙر نکلدے ہن
میں نہ سفریں دے گیت گانواں ہا
کئی میݙے ہمسفر نکلدے ہن
جے اساں سر جھکائی کھڑے رہوں ہا
کئی کویلئیں دے پر نکلدے ہن
مرضی ہووے ہا جے بزرگیں دی
کئی دیواریں توں در نکلدے ہن
جے او چھانٹی کرے ہا محفل دی
میں جھئیں خاص کر نکلدے ہن
اے تاں اوں کہیں کوں یاد نئیں کیتا
لوک تاں سر دے بھر نکلدے ہن
مرشد اقبال سوکڑی صاحب
پاگل ہا کوئی پیار کوں سݙ مار کھڑا ہا
او شخص ولا بے ݙینہہ سر_ دار کھڑا ہا
ھنڑ ول نہ پوا میکوں حیاتی دا اے چولا
پہلے وی ایہو چولا ہا ݙینہہ چار کھڑا ہا
ساہ جیندی امانت ھے چلو اوندے حوالے
اے وی تاں میݙے سر تیں وݙا بار کھڑا ہا
بچ پۓ ہیں جو ویچی_نسے اخلاص دی دولت
ایں حشر کوں سب کہیں دے ختم تھی گۓ لیکھے
ݙیکھنڑ تاں فقط تیݙا گناہ گار کھڑا ہا
سئیں اقبال سوکڑی ,,,,,,,
اُوئیں چچرے. اُوئیں باتے ودے ھیں
تیڈی بُکَل دیوچ پاتے ودے ھیں
اتھاں ھر کوئ ودے شجرے تیں ٹردا
اساں زُونکی ھیں بے ذاتے ودے ھیں
ملاقاتیں دا موسم آکے پچھدے
اساں کیوں بے ملاقاتے ودے ھیں
تیڈا کیا تیکوں نندراں مبارک
تیڈے حصے دے جگراتے ودے ھیں
اوں آکھیا ھا نہ بولیں مُنہ نہ کھولیں
اساں اوں ڈینھ دے بے واتے ودے ھیں
اوکاڑہ
اوکاڑہ سرائیکستان دا ہک اہم تے پہلا ضلع ہے. جتھوں دے لوگ زیادہ تر کاشت کاری نال وابستہ ہن. ہݨ البتہ صنعت کاری شروع تھیوݨ نال لوگ ایں شعبے نال وی وابستہ تھیندے ویندن. مقامی کلچر خالص سرائیکی اے جتھاں جھنگوچی یا مشرقی سرائیکی ٻولی ویندی اے. اتھاں یونیورسٹی آف ایجوکیشن، لاہور دا ہک کیمپس وی قائم کیتا ڳیا اے.
اقبال سوکڑی
غزل
تیڈی وستی وی ھے بۓ لوک وی ھن
اوکاڑہ
اوکاڑہ ساہیوال ڈویژن وچ شامل ہے،
اقبال سوکڑی
غزل
تیڈے دیدار دے آتے ودے ھیں
اوکاڑہ
اوکاڑہ دیاں ترائے تحصیلاں ہن۔
اقبال سوکڑی
غزل
تیڈی مرضی ھے توں سمجھیں نہ سمجھیں
اوکاڑہ
تعلیمی ادارے
<div class="NavHead" style="background-color:;"> مزید ݙیکھو اٹک بہاولنگر  بہاولپور  بھکر  چکوال  ڈیرہ غازی خان  چکوال  فیصل آباد  گوجرانوالا  گجرات  حافظ آباد  جھنگ  جہلم  قصور  خانیوال  خوشاب  لاہور  لیہ  لودھراں  منڈی بہاؤ الدین  میانوالی  ملتان  مظفر گڑھ ناروال ننکانہ صاجب اوکاڑہ پاکپتن رحیم یار خان راجن پور راولپنڈی ساہیوال سرگودھا شیخوپورہ سیالکوٹ ٹوبہ ٹیک سنگھ وہاڑی
اقبال سوکڑی
غزل
اساں اج وی تیڈے کھاتے ودے ھیں
سرخ خونی خلیے
سرخ خونی خلیات (red blood cells)، خون میں پائے ونجݨ والے اینجھے خلیات ہوندے ہن کہ جنہاں وچ سرخ مادہ جینکوں hemoglobin آکھا ویندا ہے موجود ہوندا ہے تے ہیں مادے دی وجہ نال انہاں دی رنگت سرخ نظر آندی ہے. طب و حکمت وچ انہاں خلیات کوں حمریہ (erythrocyte) وی آکھا ویندا ہے۔ ایہ سرخ خلیات، تعداد وچ خون وچ پائے ونجݨ والے دیگر اقسام دے خلیات وچ سب توں زیادہ ہوندے ہن۔ ہک سرخ خلیہ جݙݨ اپݨی بالغ حالت وچ آ ویندا ہے تاں اوں دی شکل ہک ایسی قرص نال مماثل نظر آندی ہے کہ جس وچ ݙوہاں اطراف دی سطحاں دبی ہوئی یا معقر (concave) ہوندی ہن۔ خون دے بالغ سرخ خلیات وچ مرکزہ (nucleus) ناپید ہوندا ہے تے انہاں دا بنیادی کم قلب دی حرکات مضخت (pump) دے باعث پیدا تھیوݨ والے دوران خون دے ذریعے آکسیجن کوں تمام جسم وچ پہنچاوݨ ہوندا ہے۔
جنگِ موتہ دے نتائج تے اثرات
جنگ کوں کہیں فریق دی فتح یا شکست نی اکھیج سڳدا۔ البتہ نتائج مسلماناں دے حق وچ نکلے۔ اول تاں لوگاں نے پہلی دفعہ ݙٹھا کہ رومیاں دے اتنے وݙے لشکر کوں کہیں نے للکارا ہووے تے بچ کے نکل ڳیا ہووے۔ لوگاں دے ذہن توں رومیاں دی دہشت کہیں قدر گھٹ ڳئی۔ دوم اے کہ بلاد شام و اردن دے لوگاں کوں مسلماناں تے انہاں دی زبردست طاقت دا تعارف تھی ڳیا کیونکہ اے پہلی اسلامی فوج ہئی جیہڑی مدینے توں ایں قدر دور ونڄ کے لڑی۔ اوں علاقے دے لوگاں کیتے مسلماناں دا جذبہ شہادت ہک بالکل نویں چیز ہئی۔ ہک ٻیا فائدہ اے تھیا کہ مشرکینِ مکہ نے مسلماناں کوں کمزور سمجھݨا شروع کر کے ایسے اقدام کیتے جیہڑے صلح حدیبیہ دے خلاف ہن۔ اوندے نال صلح حدیبیہ مشرکین دی طرفوں ٹٹ ڳیا تے مسلمانوں نے اوندے بعد مکہ کوں فتح کر گھدا۔ مسلمان چونکہ اے جنگ واضح طور تے نہ جیت سڳے ہن اس واسطے مکہ دے مشرک قریش نے مسلماناں کوں کمزور سمجھا تے صلح حدیبیہ دی پروا نہ کریندے ہوئے قبیلہ بنی خزاعہ دے کجھ لوگ شہید کر ݙتے۔ اے صلح حدیبیہ دا اختتام ہئی کیونکہ قبیلہ بنی خزاعہ دے نال مسلماناں دے معاہدے ہن تے قریش صلح حدیبیہ دی رو نال انہاں نال جنگ و قتال نہ کر سڳدے ہن۔ ابوسفیان نے بھانپ گھدا کہ ہݨ انہاں دی خیر نی تے مسلمان ایں ڳال دا بدلہ ضرور گھنسن۔ اوں نے مدینہ دا دورہ وی کیتا تاکہ صلح حدیبیہ دی تجدید کیتی ونڄے مگر حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے جواب نہ ݙتا تے ابوسفیان غصے دی حالت وچ مکہ واپس چلا ڳیا ۔ قتل شدہ افراد دے قبیلے نے مسلماناں توں فریاد کیتی تے اوندے بعد حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے مکہ فتح کرݨ دا فیصلہ فرمایا تے نتیجتاً رمضان 8ھ وچ مکہ فتح تھی ڳیا۔
قیامِ پاکستان تُوں بعد سرائیکی لوک ادب
قیام پاکستان توں بعد سرائیکی لوک ادب در توجہ نہ ݙیوݨ دی وجہ سرائیکی دانشوراں، تخلیق کاراں دا قومی زبان اردو دی خدمت وچ جٹ ونڄݨ ، اتے اپݨی زبان سرائیکی دے مختلف لہجیاں وچ اختلاف رائے وی اہم وجہ سمجھی ویندی ہے۔ سرکاری سطح تے تعلیمی نصاب سازی دے عمل وچ ٻئیاں علاقائی زباناں دی طرحا ں سرائیکی زبان دے ادب دی تدوین تے تشکیل اتے زیادہ توجہ نہ ݙتی ڳئی۔ لوک ادب، کلاسیکل شاعری، کلاسیکی نثر، صوفی شعراء، مقامی تہذیب و ثقافت کوں ہک عرصے تک قومی دھارے وچ شامل نہ کیتا گیا۔ جیندے بارے معروف محقق اسلم رسول پوری لکھدن:"'ستم ظریفی ایہ ہے جو ہر نویں حاکم ساکوں اپݨی تاریخ، زبان تے ادب پڑھایا اتے اونکوں ساڈی تاریخ، زبان تے ادب آکھیا، ایہا وجہ ہے جو اساں عربیں، افغانیں تے مغلیں دی تاریخ، زبان تے ادب کوں اپݨی زبان تے اپݨا ادب سمجھی رکھئے۔'"ایں صورت حال دے نتیجے وچ سرائیکی دانشوراں، ادیباں، شاعراں وچ قومیتی شعور بیدار تھیا تاں وت انہاں اپݨے معروض اتے اپݨی شناخت دی ڳول پھرول دے عمل کوں تیز کر ݙتا۔ کیوںجو سرائیکی خطے دا اشرافیہ طبقہ اپݨی ماء ٻولی زبان کوں اہمیت ݙیوݨ دی بجائے عربی، فارسی، تے انگریزی زباناں دے ادب نال جُڑیا رہیا۔ جیندے ردعمل وچ اتھ دے تخلیق کاراں اپݨی تہذیب، ثقافت تے معاشرت دِر توجہ کیتی اتے پوری سنجیدگی نال شعوری سطح اتے اپݨے ادبی ورثے وچ ودھارا کریندے ڳئے۔ ایندی وجہ ہک تاں پاکستان بݨݨ توں بعد ماضی دا جبر مُک گیا ہئی۔اِتھ دیاں مقامی زباناں، تہذیباں ، ثقافتاں دی طرحاں سرائیکی زبان تے ادب وچ اظہار کوں کہیں جکڑ بندی توں آزاد تھی کے مواقع ملݨ لگ پئے محقق صدیق طاہر لکھدن:"'ساݙی تاریخ دا او دور جیہڑا آزادی دے بعد اساکوں نصیب تھئے کئی لحاظ نال حوصلہ افزاء تے تابناک ہے۔ کیونکہ ایں دور وچ نہ صرف پراݨے ادبی سرمائے دے تحفظ تے اشاعت دے اہم کم دا آغاز تھیا بلکہ نظم تے نثر دے نویں رجحانات راہ پاتی تے قومی جذبات و احساسات کوں عوامی نغمیاں تے گیتاں دا موضوع بݨایا ڳیا ایہ ارتقائی درجہ سرائیکی زبان کیتے دراصل ہک مرحلہ ہا۔‘‘"ایں مرحلے تے سرائیکی شاعراں، دانشوراں، تخلیق کاراں دے چیتے وچ اپݨے ماضی نال محبت اتے ماضی دے تاریخی ادبی ورثے دی ڳول پھرول دی جستجو ݙینہہ وار ودھدی ڳئی۔ ایں تاریخی، تہذیبی ثقافتی شعور انہاں کوں اگتے ودھݨ دا راہ، راستہ ݙکھایا۔ سرائیکی وسیب دے دانشور سئیں حسین احمد مدنی اپݨے ہک انٹرویو وچ آہدن: "'تاریخ ساݙی یاداشت ہے۔ یاداشت جیکر گم تھی ونڄے تاں باقی کجھ نی رہندا۔ …… قومی سطح تے اساں اپݨی یاداشت گم کریندے ویندے ہیں جے اساں تاریخ کوں ونڄا ݙتا تاں ول اساݙی شناخت وی مُک ویسی، آساکوں اپݨی تاریخ، ثقافت کوں نمایاں کرݨ دے علاوہ سانبھݨ کیتے ٻہوں کجھ کرݨے۔'"
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دی تاریخ ونکی:ادبی تاریخ نویسی
قوم تے ذات دا فرق
لغاری بلوچ کھوسے بلوچ بزدار بلوچ مزاری بلوچ دریشک بلوچ گورچانی بلوچ احمدانی بلوچ چنگوانی بلوچ رمدانی بلوچ برمانی بلوچ بشمانی بلوچ دادو انی بلوچ دودے انی بلوچ لنڈ بلوچ چانڈیئے بلوچ ڈیویانی بلوچ گورمانی بلوچ کچبانی بلوچ میریانی بلوچ ولیدانی بلوچ ٹکرانی بلوچ رستمانی بلوچ سکھانی بلوچ کندانی بلوچ قلندرانی بلوچ نتکانی بلوچ ملکانڑیں بلوچ مری بلوچ بگٹی بلوچ ، سید قریشی وی عربی تھئے۔۔۔ سرائیکی شیت کئی کائینی یا ول اکھواونڑ نی چاہندے ۔۔۔تے ول ختم کروں ہر شئے ؟ حالانکہ ذات بئی شئے ہے قوم بئی شئے ہے ذات جہڑی کہیں دی ہے ہووے پئی ۔۔قوم تے سرائیکی ہیسے ۔۔۔ مثال بطور ذات سید، قوم سرائیکی ۔۔ ذات لغاری، قوم سرائیکی۔۔۔ ذات امدانڑی، قوم سرائیکی ۔۔ذات ملکانڑیں، قوم سرائیکی محمد اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی سربراہ پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی پل ڈاٹ دے پہادو حمید اصغر شاہین روڈ رشید آباد کالونی دیرہ غازیخان.
خالد منیر خالد
خالد منیر خالد سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔ ہک اہم لکھاری ہے۔
ڄم پل
پہلی جنوری ١٩٨٢ء کوں دیرہ غازی خان وچ ڄمے۔
زاہد انجم
ڄم پل
١٣ جون ١٩٩٩ء کوں ڄمے۔
خالد منیر خالد
غزل
تیڈی مونجه دا وظیفہ راتیں کوں نال رانہدے
زاہد انجم
نمونہ کلام
او بچپن کینجهاں بچپن ہا تیکوں نال ٻلہاوݨ یاد آ ڳے*
خالد منیر خالد
غزل
متاں کجه الہام تهیوے سینے تے راحل راہندے
زاہد انجم
نمونہ کلام
او کھیݙاں ریت دے گهرجوڑݨ گھر ٻار سجاوݨ یاد آڳے*
خالد منیر خالد
غزل
پتے کتناں پوڑیاں چڑهه کے کتهاں عشق ونج کهڑا ہے
زاہد انجم
نمونہ کلام
تیݙا ہر ہک ڳال تے رُس پووݨ تیکوں یار مناوݨ یاد آڳے*
تیݙا کھل ہس زاہدؔ نی بُھلدا تیݙے نال آلاوݨ یاد آ ڳے* ونکی:سرائیکی شاعر
خالد منیر خالد
غزل
جتهاں سوچ نہ سمل ہے بنڑیا نکڑا بال راہندے
ساڈے پیر پیرو رانے اساں مہندیاں نئیں لیندے
ساڈے پیریں ہیٹهه سانول دهرتی دا تهال راہندے
توڑے ہائیں خطا دا پتلا اتهاں کوئ خطا نئیں کرنی
اتهاں مولوی دا رب ہے جیکوں نت جلال راہندے
تیڈی مونجهه ویڑه سمدن سویں سنج دے نال جهوکی
تیڈے مال نال میں ہاں میڈے نال مال راہندے
اساں ہیں اوتهاں قلندری جتهاں سر تے ساز لہندن
جتهاں جهومریں دا پڑ ہے جتهاں نت دهمال راہندے
اساں "میں" کوں مار چهوڑئے منڈهو آپ بچ گیوسے
بهریے جگ دے نال ویلا ساڈا ہن محال راہندے
توڑے رابطہ ہے پل پل توں عرب ہئیں میں عجم ہاں
دلڑی دا کیویں آکهاں اکهیاں تے کال راہندے
توں نکهڑ گیا ہئیں خالد ہتهو وقت وی نکل گئے
میڈے نال ہن کلہیپا پتے کتنے سال راہندے
خالدمنیرخالد ونکی:[[سرائیکی شاعر]]
سرائیکی کہاݨی رضائی
سرائیکی کہاݨی
دھمی ویلا میکوں بہوں چنگا لگدا ہائی۔ تتی رضائی وچوں نکل کے اپنے ویہڑے تو باہر دور بہوں دور برگد دے بڈھڑے درخت تائیں بھج کے ونجناں تے ول انہاں پیریں پچھاں آوناں۔ ہک ڈیوار میں بھجا ویندا ہاں می تے ہک نکا جیا چھوور ہک کتاب گھن کے سکول بھجا ویندا ڈٹھا۔ میں کھڑ گیا تے اوہنہ کولوں پچھیا۔ "مسات۔ کڈے ویندا پئیں۔" "مسات۔ میں سکول پڑھن کتے ویندا پیاں" اوندی مٹھڑی بولی میکوں بھا گئی۔ "پڑھ کے کی کریسیں؟" "مسات۔ میں پڑھ کے وڈا افسر لگ ویساں تے ایہہ سڑک پکی بنویساں۔ ول اپنی ماں دا علاج وڈے ہسپتال وچ کرویساں۔ تے اپنے ڈاڈے کوں نویاں اکھیاں گھنوا ڈیساں۔" او نکا چھوور سکول لگا گیا۔ تے میں برگد دے بڈھڑے درخت ال۔۔۔ میکوں نئیں یاد ۔۔۔ ول کیا تھیا۔ ہک ڈیوار سکول وچ گندے لوگ آئے۔ انہاں فائرنگ کیتی چا۔ بال زخمی تھی گئے۔ میں ساری عمر اونہہ نکے چھوور دی آس تے گزار دتی۔ کدی تا او افسر بنسی۔ میکوں کیا پتا ہائی۔۔ او وی اونہہ ڈیوار ڈاکوؤں دی وحشت دا شکار تھی گیا ہائی۔۔ میں اج وی اوندی راہ تکیندا بیٹھاں۔
ابراہیم بن حضین اسدی
ابراہیم بن حضین اسدی شہدائے کربلا وچوں ہن۔ جنہاں نے واقعہ کربلا وچ امام حسین دی فوج وچ شمولیت اختیار کیتی۔
زاہد اقبال زیدی
زاہد اقبال زیدی سرائیکی شاعر ہے۔ زاہد اقبال زیدی دا تعلق ضلع خوشاب دے علاقے وادئِ سوݨ سکیسر دے علاقے اوچھالی نال ہے
ڄم پل
اوچھالی خوشاب نال تعلق ہے۔
ݙوہڑہ
ڄݙاں بَخت دے وَخت اچ آ ڳئے ہاں کہیں ہُدھ ماری کہیں پَھنڈ چھوڑئیے
کہیں ݙیکھ کے مُکھ پرتا چھوڑا کہیں سمجھ بیکار تے چھنڈ چھوڑئیے
جَیندے جتنا زیدی ہتھ آئے ہاں اُس اتنا ساکوں ونڈ چھوڑئیے
نعت شریف
اسمان ست ہن تے ست زمیناں
اے تھل جبل تے صحراء سمندر
پھل تے کلیاں بہار ساوݨ
جھیلاں  چشمے  تے  کل  کرشمے
اے  ڈینہ  سارا  تے  رات  ساری
حلانکہ  اے  کائینات  ساری
جہان  زیدی  بیشک  اے  سارے
فقط  محمد  دے  لئی  بݨائے  ڳئے
غزل
ہک ہک دے کردار کوں ݙیکھوں
اپݨے ہر غمخوار کوں ݙیکھوں
دشمݨ دا ہݨ خطرہ کوئی نہیں
سجڑیں دے ہݨ وار کو ݙیکھوں
جݙاں سچ   کوں  ثابت   کرڑیں
شوق دے  راہ  تیں ٹر جو پئےہیں
پھل ݙیکھوں یا خار کوں ݙیکھوں
رزق دی  گول اچ ݙس ہاں کیویں
ساوݨ مست  بہار  کوں ݙیکھوں
اجمل خٹک
پاکستانی سیاست دان،شاعر، ادیب اورقوم پرست لیڈر۔ 1924ء میں اکوڑہ خٹک کے ایک متوسط گھرانے میں پیدا ہوئے۔ والد حکمت خان بھی قومی کاموں میں پیش پیش رہتے تھے۔ مڈل پاس کرنے کے بعد معلمی کاپیشہ اختیار کیا، لیکن ملازمت کے ساتھ ساتھ علمی استعداد بھی بڑھاتے رہے۔ منشی فاضل، ایف اے اور بی اے کے امتحانات پاس کیے۔ ریڈیو پاکستان پشاور سے بطور سکرپٹ رائٹر وابستہ رہے۔ کافی عرصہ روزنامہ انجام پشاور کے ایڈیٹر رہے۔ سیاست میں اجمل خٹک ابتدا ہی سے قوم پرستانہ خیالات کے مالک رہے۔ شروع شروع میں زیادہ سے زیادہ صوبائی خود مختاری کے حق میں رہے۔ پھر رفتہ رفتہ خان عبد الغفار خان کے زیر اثر پختونستان کی بھی حمایت کی۔
زاہد اقبال زیدی
غزل
جل ہاں  اج  بازار  کوں  ݙیکھوں
اجمل خٹک
thumb|اجمل خٹک
زاہد اقبال زیدی
غزل
نفرت دی   ایں   شہر   دے  اندر
اجمل خٹک
بطور شاعر و ادیب اجمل خٹک ترقی پسند تحریک توں متاثر رہے۔ پشتو تے اردو ݙوہاں زباناں وچ شعر آہدے ہن۔ ݙوہاں زباناں دے مجموعے منظر عام تے آ چکے ہن۔ جلا وطن دی شاعری وی انہاں دا مجموعہ کلام ہے۔ جس وچ افغانستان دے دوران جلا وطنی دے احساسات و جذبات دی عکاسی کیتی گئی ہے۔
زاہد اقبال زیدی
غزل
ڈھا کے  ہر  دیوار  کوں  ݙیکھوں
اپݨے شوق دی حد وی ݙیکھوں
قاتل دی  تلوار  کوں  ݙیکھوں
جیڑہا قوم  دے  درد  لکھیندے
زیدی اوں  خودار  کوں  ݙیکھوں
زیدی اوچھالی
ونکی:سرائیکی شاعر
ابراہیم بن ادھم
خواجہ ابراہیم بن ادہم، بادشاہِ بلخ جنہاں نے اللہ دی خاطر سلطنت کوں خیرباد آکھ ݙتا. thumb|Abou Ben Adhem Shrine Mosque ابراہیم بن ادہمؒ دا مزار تے مسجد ولادت با سعادت 159ھ مطابق 795ء وچ مکہ مکرمہ وچ تھئی۔ بیعت و خلافت آپؒ نے فضیل بن عیاض توں پاتی۔ تے نال امام باقرؒ ،خواجہ عمرانؒ بن موسی بن زید الراعی،شیخ منصور السلمیؒ اورخواجہ اویس قرنیؒ توں ویی خرقہ خلافت پاتا ہانے۔ جنید بغدادیؒ دے بقول آپؒ فقراء دے تمام علوم و اسرار دی کنجی ہن۔ آپؒ دا مشہور قول ہے کہ جیہرلے گناہ دا ارادہ کرو تاں خدا دی بادشاہت توں باہر نکل ونجو۔
وصال
آپؒ دے سال وفات دے بارے وچ اختلاف ہے بہرحال مختلف روایات دی روشنی وچ آپؒ دی وفات (160ھ / 876ء تے 166ھ/894ء) دے عرصہ دے دوران قرار پیندی ہے۔ ہک روایت دے مطابق26 جمادی الاولی 161ھ کوں وصال فرمایا، آپؒ دے مزار دے متعلق وی اختلاف ہے کجھ لوگاں دا خیال ہے کہ آپؒ شام وچ مدفون ہن۔ بعض روایات دے مطابق آپؒ کوں بلاد روم دے ہک بحری جزیرہ وچ سپرد خاک کیتا گیا۔ ہک روایت دے مطابق آپؒ دا مزار بغداد ( عراق) وچ ہے ہک خیال ایہ وی ہے کہ آپؒ بلاد روم دے ہک قلعہ’’ سوقین‘‘ وچ مدفون ہن۔ شہزادہ دارا شکوہ قادری نے آپؒ دا شام وچ مدفون ہووݨ زیادہ درست تسلیم کیتا ہے۔ ہک جگہ آپؒ دا مزار مبارک شام وچ حضرت لوط علیہ السلام دے مزار پرانوار دے قریب زیارت گاہِ خواص وعوام ہے۔
عام الفیل
عام الفیل (عربی: عام الفيل، انگریزی: The Year of the Elephant)، اسلامی تاریخ وچ ایہ سال ٻہوں ہی اہمیت رکھدے۔ ایہ سال 570ء دا ہے۔ اینہی سال مکہ مکرمہ وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت تھئی، انہاں دے والد محترم نے وفات پاتی تے کعبے تے حملے دا واقعہ پیش آیا۔ عام الفیل دا مطلب ہے "ہاتھی والا سال"۔ عام الفیل یا ہاتھی والے سال دا ذکر قرآن وچ سورہ الفیل وچ ہے۔ این سال حبشہ دے مقرر کردہ یمن دے گورنر ابرہہ نے مکے تے حملہ کیتا۔ اوں نے اصل وچ صنعاء (یمن دا شہر) وچ ہک کلیسا (چرچ) الكليس تعمیر کیتا ہئی تے چونکہ اوہ مسیحی ہئی ایں کیتے اوہ چاہندا ہئی کہ عرب مکہ ونڄݨ دی بجائے اوں کلیسا کوں مرکز بݨاوے۔ جݙݨ ایہ ممکن نہ تھیا تاں اوں نے کعبہ کوں تباہ کرݨ دی ٹھاݨی۔ اوں دے لشکر وچ سینکڑاں ہاتھی شامل ہن۔ ایہ ڳالھ وی آکھی ویندی ہے کہ ابرہہ نے کعبے کوں ڈھہاوݨ دا ارادہ مذہبی جنون وچ نہ کیتا ہئی بلکہ اوندی پشت تے کھڑی اوں وقت دی مسیحی دنیا کوں بحيره احمر دى بحرى گزر گاه تے مكمل تسلط دركار ہئی كيونكه اوں زمانے وچ جیں قوت دے ہتھ وچ بحرى گزر گاہواں ہوندے ہن۔ اوہے عالمى اقتصاديت حكمرانى كریندے ہن۔
اسلام توں قبل کعبہ چونكه عرباں دا ثقافتى تے مذهبى مركز ہووݨ دے نال نال انہاں دا اقتصادى "چيمبر آف كامرس" وی ہئی۔ ایں کیتے منهدم كرݨ کیتے وݙے جواز دے طور تے یمن وچ قائم عيسائيت دا سب توں وݙا گرجا "الكليس" تباه كرا ݙتا ڳيا جیندا الزام عرباں تے لا كے اوں نے اسلام توں پہلے بيت الله كوں مٹاوݨ دا اراده كيتا۔ اوں وقت قریش دے سردار حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے ݙاݙا حضرت عبدالمطلب نے قریش کوں پہاڑاں تے پناہ گھنݨ کوں آکھا تے خود اپݨے کجھ ساتھیاں دے ہمراہ شہر وچ رہیے۔ ابرہہ نے پیغام بھیڄا کہ اوہ صرف کعبے کوں تباہ کرݨا چاہندا ہے تاں حضرت عبد المطلب نے آکھا کہ اوں گھر دا مالک خود ایندا محافظ ہے تے میکوں یقین ہے کہ اوہ اینکوں حملہ آورواں توں بچیسی تے ایں گھر دے خدام کوں بے عزت نہ کریسی۔ ابرہہ نے جݙݨ حملہ کیتا تاں اللہ نے ابابیلاں دا جھرمٹ بھیڄا جیں نے ابرہہ دے تمام لشکر تے کنکریاں وسائے۔ انہاں ککھاں نے ابرہہ دے لشکر کوں تباہ کر ݙتا۔ ابرہہ زخمی حالت وچ یمن دی طرف فرار تھیا مگر رستے وچ مر ڳیا۔ ایہ واقعہ 570ء وچ پیش آیا تے اونہی سال حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی ولادت باسعادت تھئی۔ عام الفیل کوں عرباں نے مختلف واقعات کیتے ہک حوالے دے طور تے استعمال کرݨا شروع کیتا۔ اتھوں ہک تقویم (کیلینڈر) دا آغاز تھیا جیہڑا حضرت عمر رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ دے دور تک جاری رہیا یعنی ہجری کیلینڈر دے اجرا تک، جݙݨ مسلماناں نے ہجرتِ مدینہ کوں ہک حوالے دے طور تے منا تے اسلامی تقویم دا آغاز کیتا۔ اینہی کیتے آکھا ویندے کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی پیدائش سن ہک عام الفیل وچ تھئی۔