cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خاکہ
خاکہ نگار دے کیتے ضروری ہے جو او شخصیت دی انفرادیت بیان کرݨ دے کیتے مناسب الفاظ چُݨے  غیر ضروری طور تے مزاح پیدا کرݨ دے خبط وچ پھکڑ بازی ، پھبتی کّسݨ  اتے وڳتی بازی تے نہ آ ونڄے  ۔ خاکہ نگار مزاح ، طنز تے تشنیع دے فرق کوں چنڳی طرح تے سمجھے طنز تے مزاح وچ ہلکی تے مزیدار چوٹ کنوں کم گھنے ۔ عیب جوئی ۔ گلہ گوئی تے تحقیر توہین کرݨ دا غلیظ دھندا  نہ کرے  چوٹ ایجھی ہووے جو جیئں دے اُتے چوٹ کیتی ونڄے او خود وی پڑھ تے چس چاوے توہین محسوس نہ کرے ۔ لوکیں کنوں مونہہ نہ ودا لُکاوے ۔ دل آزاری خاکہ نویس دا کم نی ہوندا ۔  خاکہ نویس گند بکݨ تے خاکہ لکھݨ وچ فرق رکھے ۔ حملہ آور نہ تھیوے
سرور کربلائی
غزل
رنگ حنا بول ..
خاکہ
مثال دے طور تے کہیں دے قد بُت دا ، نک نقشے دا مذاق اُݙاوݨ ۔مزاح دے ناں تے چھچھورا پن  تے وڳتی بازی کرݨ ۔ او  ڳالھ آکھݨ جیرھی  کہیں شخصیت وچ اصلوں نہ ہووے  ۔ڄاݨ ٻُجھ تے شخصیت دی عزت وِڳاڑݨ ۔ یعنی اِرادی طور تے نقصان پُڄاوݨ دی کوشش کرݨ  ، اولاد ، عزیز اقارب تے سماج  وچ عزت گھٹاوݨ دی کوشش کرݨ وغیرہ
سرور کربلائی
غزل
میں کلہاں میکوں لکھاں خدا ویڑھ گئے ھن
خاکہ
خاکے دی ہک تعریف اے وی ہے جو خاکہ صرف او نی جیرھا کجھ تہاکوں شخصیت وچ بظاہر نظردے  خاکہ نگار کوشش کرے جو شخص دے اندر دی شخصیت کوں پھلور تے کہیں وی قسم دی بد دیانتی تے جارحیت دے بغیر پیش کرے
سرور کربلائی
غزل
کیا حکم ء میݙے نال میݙا کلہا خدا بول ..
اے عیسی! نفس ݙیکھ تیݙے بعد اساکوں
نئیں بھاناں قبر وچ وی فرشتے دا الا بول.
خاکہ
بدقسمتی نال سرائیکی زبان وچ لکھیے ڳئے خاکیں وچوں چند  ہی ایں معیار تے پورے لہسن  ۔ ایں میدان وچ خود کوں شہسوار سمجھݨ والے ایں تِلکݨ بھرئیے میدان وچ  زیادہ توں زیادہ تِلکین  ۔کجھ حضرات تاں مزاح دی حد کوں اُلانگھ  تے پھکڑ بازی  بلکہ اصلوں بد تمیزی تک لڳے ڳیئن نمونے دے کیتے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ ۔  ۔ دے لکھیے ڳئے  کجھ خاکے پڑھ ݙیکھو ایویں لڳدے جیویں لہوری اسٹیج دا کوئی بے ہودہ ڈرامہ بیٹھے ݙیکھدے ہووو
سرور کربلائی
غزل
تلوار دو ہتھ تیر دو گل بھیج ݙیویجے ،
خاکہ
سرائیکی زبان وچ خاکہ نویسی دے حوالے نال کوئی ݙوں چار یا ودھ توں ودھ  پنج ست ناں تھی سڳدن  ۔ جنہاں ایں صنف وچ کم کیتے جیکر انہاں دے کم دا جائزہ گھنوں تاں انہاں وچوں کجھ لوکیں ایں صنف دے تقاضے پورے کرݨ دی کوشش ضرور کیتی اے  پر  ایویں لڳدے جیویں حالی تک شہکار خاکے دا خانہ خالی اے  ۔ اللہ کریسے کوئی تاں اڑدو زبان وچ لکھیل خاکے
سرور کربلائی
غزل
قاتل کوں اوندی کرنی دا پھل بھیج ݙیویجے ،
خاکہ
۔ دوزخی ۔ سنواں خاکہ لکھسے
سرور کربلائی
غزل
سانون دو کئ سہکدا تھل بھیج ݙیویجے ،
خاکہ
( جیرھا ہک بھیݨ آپݨے بھرا  دا لکھیا ہا )
سرور کربلائی
غزل
آسمان توں احسان وانگوں رزق جے لہندے
احسان کوں آسمان دو ول بھیج ݙیویجے ،
خاکہ
آمین
سرور کربلائی
غزل
او ݙیکھنڑا چاہندا ھے میݙے بھانڑ پرانے
خاکہ
لکھت مجاھد جتوئی
سرور کربلائی
غزل
پلکیں دی عماری دا محل بھیج ݙیوییجے ،
خاکہ
نوٹ اے ہک دِرگھے مضمون دا حصہ ہے
سرور کربلائی
غزل
ایں عید تے سرکار تیݙو عید دا تحفہ
خاکہ
حوالے
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
سرائیکی جنتری
برِصغیر پاک و ہند کوں اے اعزاز حاصل ہے کہ ایں خطے دا دیسی کیلنڈر یا جنتری دنیا دے چند قدیم ترین کیلنڈراں وچوں ہک ہے۔ ایں قدیمی کیلنڈر دا آغاز 100 قبل مسیح وچ تھیا۔ اس کیلنڈر دا اصل ناں بکرمی کیلنڈر یا بکرماجیت جنتری ہے، جبکہ سرائیکی کیلنڈر یا جنتری، دیسی کیلنڈر وغیرہ دے  دے نانواں  وی ڄاݨا ویندا ہے۔
سرور کربلائی
غزل
ہنج بھیج ݙیوییجے یا غزل بھیج ݙیویجے ،
سرائیکی جنتری
بکرمی کیلنڈر دا آغاز 100 قبل مسیح وچ اُس وقت دے ہندوستان دے ہک بادشاہ "راجہ بکرما جیت" دے دور وچ تھیا۔ *راجہ بکرم دے ناں نال اے بکرمی یا بکرماجیتی سال مشہور تھیا۔ ایں شمسی تقویم وچ سال "ویساکھ" دے مہینے توں شروع تھیندا ہے۔ ترئے سو پینسٹھ (365 ) ݙینہاں دے ایں کلینڈر دے نو مہینے تریہہ (30) ݙینہہ دے ہوندن  تے ہک مہینا وساکھ اکتیس (31) ݙینہہ دا ہوندا ہے اور ݙو مہینے جیٹھ تے ہاڑ ٻتریہہ (32)  ݙیݙینہادے ہوندن ۔ سرائیکی یا دیسی مہینے اے ہن:
(وسط اپریل – وسط مئی) (وسط مئی – وسط جون) (وسط جون – وسط جولائی) (وسط جولائی – وسط اگست) (وسط اگست – وسط ستمبر) (وسط ستمبر – وسط اکتوبر) (وسط اکتوبر – وسط نومبر) (وسط نومبر – وسط دسمبر) (وسط دسمبر – وسط جنوری) (وسط جنوری – وسط فروری) (وسط فروری – وسط مارچ) (وسط مارچ – وسط اپریل)
بکرمی کلینڈر (سرائیکی دیسی جنتری) وچ ہک ݙینہہ دے اٹھ پہر ہوندے ہن، ہک پہر جدید گھڑی دے مطابق ترئے گھنٹیاں دا ہوندا ہے.
سرور کربلائی
غزل
آئے آس دی آیت تیݙے آرام دے کیتے
سرور کوں تیݙے شہر دو ول بھیج ݙیویجے
سرور کربلائی دےچند اشعار :۔۔۔۔۔۔۔
یوسف نسے ہر شخص خریدن کوں نہ اُلرے۔۔۔۔!
وِکدے ہیں تاں وِک ویندے ہاں بے دام اساں لوک
رام لعل چھاٻڑا
رام لعل دا مکمل ناں رام لعل چھاٻڑا ہے۔اوہ 3 مارچ 1923ء کوں وتہ خیل (میانوالی) وچ لچھمن داس چھاٻڑا دے ہاں پیدا تھئے۔ راجہ من موہن راۓ ہائی سکول میانوالی توں میٹرک کیتا۔ 1938ء توں 1941ء تک نارتھ ویسٹرن ریلوے مغلپورہ ورکشاپ لاہور وچ مینشین وچ رہیے۔ 1944ء وچ ریلوے وچ بطور پارسل کلرک بھرتی تھئے تے 13 مارچ 1981ء وچ انڈین ریلوے توں ریٹائرمنٹ گھدی۔
سرور کربلائی
سرور کربلائی دےچند اشعار :۔۔۔۔۔۔۔
جیڑھے دیوانہ ساکوں سݙیندن اوہے پیمبر ساکوں منیسن
رام لعل چھاٻڑا
1947ء وچ تقسیم برصغیر دے بعد میانوالی توں نقل مکانی کرکے لکھنؤ کوں اپݨا مسکن بݨایا۔ 15 اکتوبر1945ء وچ مسز شکنتلا چھاٻڑا نال شادی تھئی۔ انہاں دے اولاداں مسز شیل موہنی، ویرو نود چھاٻڑا، تے مسز کرنن سبھر وال ہن۔ رام لعل نے عملی زندگی وچ آوݨ دے بعد کئی شہراں دی خاک چھاݨی، اوہ کجھ عرصہ ملتان وی رہیے۔ لکھݨ دا آغاز اتھئوں کیتا۔ رام لعل کسمپرسی دے عالم وچ 16 اکتوبر 1996ء کوں لکھنؤ وچ سورگ واس تھئے۔ انہاں نے 24 سال پاکستان تے 49 سال ہندوستان وچ گذارے۔ لکھنؤ وچ 1972ء توں 1977ء تک میانوالی دے ناں تے ہک سرائیکی میلہ منعقد کرایا۔ اوہ میانوالی کوں اپݨی جند، جان تے ایمان آہدے ہن۔ رام لعل 32 سال بعد جݙݨ اپݨے شہر آۓ تاں میانوالی دے اہل قلم نے انہاں دے اعزاز وچ ہک شاندار تقریب دا اہتمام کیتا۔ رام لعل کوں جݙݨ پروفیسر منور علی ملک تے پروفیسر محمد سلیم احسن انہاں دا پراݨا گھر ݙکھاوݨ کیتے گھن کے ڳئے تاں اوہ دیر تک دہلیزاں کوں بوسے ݙیندے رہیے، دروازیاں تے پیار نال ہتھ پھریندے رہیے، ہنجوں وہیندے رہیے۔ صحن دے ہک کونے توں تھوڑی جیہی مٹی پلاسٹک دی تھیلی وچ سٹی تے گھر وچ موجود ٻیری دی ہک نکی جیہی ٹہݨی اپݨے ہینڈ بیگ وچ رکھی۔  تے اپݨے نال انڈیا گھن ڳئے۔ رام لعل افسانہ نگاری تے ناول نگاری وچ  ہک منفرد مقام رکھدے ہن۔
سرور کربلائی
سرور کربلائی دےچند اشعار :۔۔۔۔۔۔۔
جڈاں شرافت دی رسم چلسی جڈاں محبت رواج بنڑسی
رام لعل چھاٻڑا
لکھتاں
رام لعل دے قابل ذکر تصانیف (اردو اچ):
سرور کربلائی
سرور کربلائی دےچند اشعار :۔۔۔۔۔۔۔
میڈا سرور ہے نسب نامہ ، غریب ابنِ غریب۔۔۔۔۔
رام لعل چھاٻڑا
لکھتاں
رام لعل دے 36 ریڈیو پلے آل انڈیا ریڈیو لکھنؤ، دہلی، جموں، سری نگر، جالندھر، ناروے تے بی بی سی توں نشر تھی چکے ہن۔ انہاں دے بہت سارے افسانیاں دے مراٹھی، آسامی، گجراتی، ملیالم، تامل، تیلگو، اوڑیا، پنجابی، سرائیکی، انگریزی تے روسی زباناں وچ تراجم تھی چکے ہن۔
سرور کربلائی
سرور کربلائی دےچند اشعار :۔۔۔۔۔۔۔
میں کہیں خود ساختہ شجرے دی پیدا وار نہیں
کیا حُکم اے، میڋے نال میڈا کلہا خُداٻول۔۔۔۔۔!
ونکی:سرائیکی شاعر
اجمیر شریف
اجمیر جینکوں احترام نال اجمیر شریف پکارا ویندا ہے. ریاست راجستھان دا شہر تے اجمیر ضلع دا صدر مقام ہے۔ 2001ء دے اندازے دے مطابق ایں دی آبادی 500,000 افراد تے مشتمل ہئی۔ بھارت دی آزادی توں یکم نومبر 1956ء تک ایہ ریاست اجمیر دا حصہ ہئی مگر بعد وچ صوبہ راجستھان وچ شامل کر ݙتا گیا۔ اجمیر ہک اہم ریلوے جنکشن ہے تے کپڑے دی صنعت دا ہک اہم مرکز ہے۔ تے ایں شہر دی سب توں وݙی وجہ شہرت حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیریؒ ہن۔ جنہاں دی خانقاہ مراجع خلائق ہے۔ thumb|خواجہ معین الدین چشتیؒ دی درگاہ
thumb|اجمیر شہر دا ہک ݙکھالا
تاریخ
اجمیر دی بنیاد ݙاہویں صدی عیسوی وچ راجہ اجے پال چوہان نے رکھی۔ 1193ء وچ محمد غوری نے اجمیر کوں فتح کیتا تے دہلی سلطنت دی بنیاد رکھی۔ محمد غوری نے تاوان دی ادائیگی تے ایں دی اندرونی حکومت دوبارہ چوہان حکمراناں دے سپرد کر ݙتی۔ 1365ء تک ایہ دہلی سلطنت دا حصہ رہا. جݙݨ اینکوں میوار حکمراناں نے فتح کر گھدا تاں 1509ء وچ ایہ علاقہ میوار دے مرہٹیاں تے میوار حکمراناں دے درمیان کشیدگی دا باعث رہا تے آخر کار میوار حکمراناں نے 1532ء وچ دوبارہ مکمل کنٹرول حاصل کر گھدا۔ 1559ء وچ شہنشاہ اکبر نے علاقہ فتح کر گھدا تے 1770ء وچ مرہٹیاں نے دوبارہ ایں کوں قابو کر گھدا۔ 1818ء وچ مرہٹیاں نے پنجاہ ہزار روپے وچ اجمیر کوں برطانوی حکومت کو ویچ ݙتا تے ایہ برطانوی حکومت دا حصہ بݨ ڳیا۔
پی ٹی آئی دی چڄ بازی
پی ٹی آئی دی چج بازی ڈیکھوذرا؛ شاہ محموداہدے جوصوبائی اسمبلی وچوں قرارداد منظوری سانگے 2/3اکثریت چہیدی اے،اوچٹاکوڑمریندے۔۔۔پہلے مرحلے وچ صوبے دی قراردادسانگے سادہ اکثریت دی لوڑھ اے۔ 2۔ ڈوجھامرحلہ پارلیمنٹ(قومی اسمبلی،سینیٹ) وچوں آئین دے آرٹیکل239دے تحت ترمیمی بل دی منظوری سانگے 2/3اکثریت دی لوڑھ ہوسی، پی ٹی آئی،پی پی پی،اے این پی،بی این پی، ایم کیوایم کوں نال رلاکے بل منظورکرواسگدی اے۔ 3۔ پارلیمنٹ وچوں منظوری دے بعد صوبے دابل ولدا صوبائی اسمبلی ول ویسی جتھاں منظوری سانگے 2/3اکثریت دی لوڑھ پوسی۔ اساں پی ٹی آئی کوں اہدوں جو تساں سرائیکی صوبہ بنڑاون دے پہلے ڈومرحلے تاں پورے کرو، تریجھامرحلہ سرائیکی قوم خودپوراکرگھنسی، جیکر چھیکڑ تئیں ن لیگ مخالفت کیتی تاں سرائیکی وسیب وچوں ول کڈاہیں ن لیگ دا کونسلروی نہ بنڑسی!!(راݨا ابرار خالد)
فلکیات
فلکیات (یعنی: سِتاریاں دا قانون؛ انگریزی: astronomy)، قُدرتی علوم دی ہک ایسی مخصُوص شاخ ہے جس وچ اجرامِ فلکی (مثلاً، چندر، سیارے، ستارے، شہابیے، کہکشاں، وغیرہ) تے زمینی کرۂ ہوا‎ دے باہر روُنما تھیوݨ والے واقعات دا مشاہدہ کیتا ویندا ہے۔ اِس وچ آسمان تے نظر آوݨ والے اجسام دے آغاز، ارتقا تے طبعی و کیمیا‎‎ئی خصوصیات دا مطالعہ وی کیتا ویندا ہے۔ فلکیات دے عالم کوں فلکیات دان آکھا ویندا ہے۔ جتھاں فلکیات محض اجرامِ فلکی تے دیگر آسمانی اجسام تے غور کریندی ہے، اتھاں پوری کائنات دے سالِم علم کوں علم الکائنات آہدے ہن۔ thumb|استنبول وچ تقی الدین دی فلکیاتی رصدگاہ دا ہک منظر
اُردُو زبان وچ فلکیات، دراصل لفظ فلک دا ماخذ ہے۔ فلک توں مُراد زمین دے کرّہ دے گرد دی وسیع آسمانی چادر ہے، لہٰذا اِس چادر تے عیاں مختلف اجسام (چندر، سورج، ستارے، سیارے، وغیرہ) دی جانچ پڑتال وی فلکیات دے علوم وچ شامل تھیندی اے۔ انگریزی وچ اینکوں ”ایسٹرونومی“ (astronomy) آکھا ویندا ہے، جیہڑا یونانی زبان دے الفاظ ”ایسٹرون“ (ἄστρον؛ یعنی، ستارہ) تے ”نوموس“ (νόμος؛ یعنی، قانون) نال مل کے بݨدا ہے۔ چنانچہ، فلکیات دا مفہوم ”سِتاریاں دے علم“ یا ”سِتاریاں دے قانون“ دا ہے۔
فلکی حیاتیات
حیاتیات خلا جس کوں انگریزی وچ Astrobiology آکھا ویندا ہے دراصل علم الخلا (astronomy)، حیاتیات تے ارضیات (geology) دی معلومات دے مدغم استفادہ نال نمودار تھیوݨ والا شعبہءعلم ہے، جیہڑا بطورخاص زندگی دے آغاز، اس دے پھیلاؤ تے ارتقاع نال متعلق بحث کریندا ہے۔ اس کوں Exobiology تے حیاتیات الفلک وی آکھا ویندا ہے۔
سری دیوی
ہک مہان فنکار، تے خوبصورت حسین انسان، جیڑھی ماضی دے گزریل جہاڑیاں ءچ ہمیشہ یاد رہندی ء تے ہمیش یاد راہسی " سِری دیوی جی" جھوک لڈا گئی ء۔ جیندا بہوں ارمان ء۔ فنکار کہیں نسل، مذہب، رنگ، قوم یا ریاستی حد بندیاں دا مُتھاج نئیں ہوندا کیوں جو " فن دی ہنر مندی دے اگوں اے کُوڑی نقلی حد براریاں تے بندیاں ہیٹ ہن تہوں نئیں کھڑ سگدیاں۔ تہوں فنکار ہمیشہ سانجھا ہوندے ۔ سری دیوی جی نے فلم دی دنیا ءچ اپݨے فن کوں اپݨے کردار تے ہنر نال منوایا تے ہک لمبے عرصے تئیں اپݨی معصوم تے بھولی مسکراہٹ نال لوکاں دے دلاں ءچ وسدی رہی پر اج خود اپݨا دل ہار بیٹھی جیڑھا ولدا ول نہ پھڑکا۔ ویندے ویندے اپݨی ہک شاندار آخری فلم دنیا کیتے چھوڑی گئی جینکوں ڈیکھ تے معاشرے دا ہاں نکل پو وے کیوں جو ہندوستان پاکستان ءچ نکڑی بالڑیاں نال ایں عزت دار مذہبی معاشرہ ءچ جیڑھا کجھ تھیندا پئے سری دیوی جی اپݨی چھکڑی فلم " مام" ( ماء، ماتا، امڑی، اماں،مدر، امی) ءچ ڈسا گئی ء ۔ اے بھانویں انڈیا دی جیوتی سنگھ ہو وے تے بھانویں پاکستان دی زینب انصاری ہن ݙوہیں حوا دی دھیریں جینکوں ماء دے کردار وچ اپݨی چھکڑی فلم وچ سری دیوی نے نشابر کیتے۔ دنیا ایں مہان فنکار کوں ہمیشہ یاد رکھیسی۔ شہزاد عرفان
ابراہیم واصف
ڄم پل
یارو کھوسہ دیرہ غازی خاں نال تعلق ہے۔ پہلی مارچ ١٩٨٦ کوں ڄمے۔
قطعہ
نفرت اپݨی رُول گِھدی کر
رس لہجے وچ گُھول گِھدی کر
پیار دی بُولی بُول گِھدی کر
دریا وہندے سُک وی سگدن
مردہ واصف آکڑیے ہوندن
جو ہِن زندہ جھُک وی سگدن
غزل
کلیجہ ساڑ آ ویندے
جگر وچ نیر نئیں لکدا
اکھیں کوں پاڑ آ ویندے
اے غم تیݙا سیاݨاں ہے
کلہیپا تاڑ آ ویندے
ہمیشہ سر امیدیں دا
اے سولی چاڑ آ ویندے
مٹانوݨ باڑ آ ویندے
ایں گھن کے آڑ آ ویندے
مسیں واصف سنبھلداں میں
حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
بھُوم ڳوجھی
بھُوم ڳوجھی خالص سرائیکی اصطلاح ہے جیندا مطلب علم و دانائی دا خزانہ اے. بھُوم دا لفظی مطلب علم تے دانائی اے تے ڳوجھی دے معنی خزانے دے ہن.اس طرح "بھُوم ڳوجھی" انگریزی لفظ انسائیکلوپیڈیا دا مترادف اے. بھُوم ڳوجھی یا انسائیکلوپیݙیا اوں قابلِ فہم خلاصے کوں آکھا ویندا ہے جیندے وچ علم دے تمام شاخاں یا کہیں ہک مخصوص شاخ تے معلومات ݙتے گئے ہوون۔ اے کئی موضوعات وچ ونڈی ہوئی ہوندی ہے، جس وچ ہک موضوع صرف ہک مضمون تے تفصیلی معلومات فراہم کریندا ہے۔ موضوعات کوں  بھُوم ڳوجھی یا انسائیکلوپیݙیا وچ حروفِ تہجّی دی ترتیب وچ لکھا ویندا ہے۔ اے ہک یا کئی جلداں تے مشتمل تھی سڳدے، اِس دا اِنحصار اِس وچ شامل معلومات تے ہے۔
انسائیکلوپیڈیا اصل وچ ہک یونانی لفظ enkyklopaidía توں اخذ کیتا گیا ہے جس دے لغوی معنی، علم تے فن دے لحاظ نال کہیں چیز دا سکھݨاں تے سکھاوݨ ہے، اردو وچ انسائیکلو پیڈیا کیتے ”دائرة المعارف“ تے قاموس العلوم تے سرائیکی وچ "بھُوم ڳوجھی" جیہے الفاظ استعمال تھیندے ہن۔ بھُوم ڳوجھی سرائیکی ماہر لسانیات مجاہد جتوئی دا کیتا ہویا ترجمہ اے اِصطلاح انگریزی لفظ انسائیکلوپیڈیا دا صحیح متبادل ہے ، اے ݙو عربی الفاظ دا مجموعہ ہے: ‘‘دائرۃ ’’ یعنی دائرہ تے ‘‘المعارف’’ یا ‘‘معارف’’ جس دا مطلب ہے قانون قدرت یا فطری اشیا دی واقفیت. اے اِصطلاح عربی فارسی تے اُردو وچ زیرِ استعمال ہے۔ اِس دے علاوہ ݙوجھی عربی اِصطلاحات موسوعہ تے قاموس العلم وی اِنہاں تریہے زباناں وچ استعمال تھیندے ہن۔ اِس دے کیتے اصل فارسی لفظ دانشنامہ ہے جیہڑا اُردو وچ کہیں ٻئے مفہوم وچ استعمال تھیندا ہے (ݙیکھو مقالہ دانشنامہ).
موسوعہ لکھݨ والے شخص کوں موسوعہ نویس آکھدے ہن.
بدھ مت وِچ زنانیاں
بدھ مت وِچ زنانیاں (اردو: بدھ مت میں خواتین) (انگریزی: Women in Buddhism)۔ گوتم بدھ نے بھان٘ویں جو زنانیاں کُوں اپݨی جماعت وِچ جاء ݙِتّی ہئی اَتے مرداں آلی کار زنانیاں وی بھکشونیاں بݨ سڳدیاں ہَن جاں جو حقیقت وِچ بدھ مت دا اصل مقصد زنانیاں کوں مرداں توں پرے رکّھݨ اِی ہئی کیوں جو بدھ مت وِچ تیاڳ اَتے بیراڳ دا ہِک وݙٌا مقام ہِے، حظ نفس دا کائے نِھیں۔ گوتم بدھ نے زنانیاں دی مذمت نئیں کِیتی جاں جو نال نال تجویز ݙِتّی جو لوک زنانیاں دے خطرے توں بچّے رہوِن اَتے جِتّھاں تئیں مُمکن ہووے، زنانیاں تُوں پرے رہوِن۔ بدھ دے وِچار وِچ مثالی حیاتی اُوہ ہِے جو زنانیاں توں پرے رِیہا ون٘ڄے اَتے ممکن ہووے تاں کہِیں وی حالت وِچ اِنّھاں نال مِلّے بغیر حیاتی لنگھائی ون٘ڄے۔
زنانیاں توں متعلق ہِک واری مہاتما بدھ نے اپݨے خاص شگِرد آنند توں آکھیا ہئی: آنند نے آکھیا: "جاں جو ڄیکر اِنّھاں کوں ݙیکھݨاں پووے تاں؟"
بدھ نے فرمایا: "ٻہوں خبردار رہوو آنند۔"
وَل وی مہاتما بدھ نے اپݨے پیروکاراں اَتے گرہستاں کوں اِیہ نصیحت کِیتی ہئی جو جِتّھاں تئیں مُمکن ہووے اپݨی زنانیاں کوں اپݨا ٻیلی سمجھو اَتے اُنّھاں اُتے یقین رکّھو۔ عام بھگتاں (متقیاں) کوں اِیہ نصیحت کِیتی جو اَمّاں اَبّا دی خدمت، ذال اَتے ٻالاں دی سنڳت اَتے پر سکون محنت ای سبھ تُوں وݙّی دُعا ہِے۔
بدھ مت وِچ جِتّھاں ذال مرد دے تعلق اَتے آپتی سلوک کِیتے ٻہوں سارے قاعدے قنُون دا ذکر کِیتا ڳیا ہِے، اُتّھاں ذال کِیتے اپݨے پئے دی تعمیل دا کوئی ذکر کائے نِھیں۔ پئے کِیتے فرمان بہرحال ہِے جو اُوہ اپݨی ذال دے اعتبار کُوں ٹھیس ناں پُچاوے، اِین٘دی عزّت کرِن اَتے اِیکُوں کپڑے اَتے ڳہݨے ݙیوِن۔ ذال کُوں پئے پرستی اَتے کفایت شعاری دی تعلیم ݙِتّی ہِے۔ اَمّاں کِیتے مہاتما بدھ دا احترام ٻہوں اُچّا ہِے۔ بدھ، زنانیاں کوں وی مرداں آلی کار بھکشونیاں بݨین٘دے ہَن اَتے بدھ مت دے مطابق زنانیاں کوں نروان حاصل کرݨ دا ایݙا اِی حق ہِے جیݙا جو مرداں کوں۔ تاریخ ݙسین٘دی ہِے جو بُدھ دی حیاتی وِچ ٧٣ زنانیاں اَتے ١٠٧ مرداں نے نرواں گِھن تے انسانی حیاتی دی بہترین حد توڑِیں پُڄَّݨ دی کوشِت کِیتی ہئی۔ جِہڑیلے بُدھ مت دی تبلیغ تھین٘دی پئی ہئی، اُوں ویلے توں اِی زنانیاں نے سبھ توں وَدھ مالی مدد کِیتی ہئی۔
بدھ نے پیش گوئی اِیہ وی کِیتی ہئی جو "زنانیاں کوں جَتّھے وِچ رَلاوݨ دا نتیجہ اِیہ وی تِھیسی جو ٥٠٠ ورھیاں دے اندر اندر لوک مذہبی ضوابط کُوں بُھل ویسِن۔"
حوالہ جات
ونکی:بدھ مت اَتے زنانیاں ونکی:بدھ مت اَتے معاشرہ ونکی:مذہبی تحریکاں وِچ تِرِیمتاں دے حقوق ونکی:مذہبی تحریکاں وِچ زنانیاں دے حقوق ونکی:زنانیاں بلحاظ مذہب ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمت تے مذہب ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمتاں دے حقوق
اجنتا
ایہ تاریخی مقام صوبہ ممبئی (ہندوستان) وچ واقع ہے۔ اتھاں ݙوجھی صدی قبل مسیح تے ستویں صدی عیسوی دے دوران پہاڑی غاراں وچ چٹان کوں تراش کے مندر بݨائے گئے۔ انہاں دی دیواراں تے گوتم ٻدھ دی زندگی نال متعلق رنگین تصویراں بݨے ہوئن۔ ایہ تصویراں مشرقی فن مصوری دا شاہکار سمجھی ویندن ۔ ایہ غار مدت توں ملبے دے نیچے ڈھکے ہوئے ہن۔ 1817ء وچ اتفاقاً انہاں دا انکشاف تھیا۔ thumb|
اَمرود
امرود ہک پھل ہے۔
امرود دى كاشت جنوب ايشياء وچ وى تھیندى ہے امرود دے ٻہوں سارے فائدے ہن، ایندے  استعمال نال نظام ہاضمہ درست رہندا ہے -
پرتگیز آپݨے نال چند پودے گھن آئے ہن. جہرے ہندوستان وچ پھلݨ پھولݨ لڳے۔ انہاں وچوں کاجو،پپیتا اتے امرود شامل ہن. thumb|Guava ID
فائدے
ہاضمہ ٹھیک کریندے
جھریاں گھٹیندے
دماغی قوت
ݙنداں دے درد کیتے مفید
شوگر تے کینسر کنوں بچاؤ
تناؤ گھٹیندے
اَنجم لاشاری
انجم لاشاری
تحریر سعدیہ شکیل
مٹھی ماکھی وانگ سرائیکی زبان آپݨڑاں ہک مکمل وجود رکھیندی ہے علم و ادب توں بھرپور ہوݨ ایندی خاصیت اتے وسیب دے نال جگ جہان تے راج کرݨ والی زبان جیندا پرچار ہر دور دے وچ قلم قبیلے دے لوک اپݨی اپݨی صنف وچ کریندے رہ ڳین خاص کر شاعر حضرات اپݨی شاعری نال ہݨ بھانوے او نظم ہوے غزل ہوے یا گیت کافی ہوے یاوت شاعری دا کوئی وی رنگ ما ٻولی دا پرچار وسوں دا ݙکھ درد سنیہا اپݨی شاعری نال لوکاں تائیں پڄاوݨ دا آہر کریندے رہ ویندے
سرائیکی زبان دے جگ مشہور تے عظیم  شاعر سئیں سفیر  لاشاری دے گھر پہلا پتر ڄایا جیندا ناں سجادالحسن رکھیا گیا
اپݨی عمر توں ݙھیر سیاݨے نکے لا توں ٻہوں زہین تے حساس طبعیت دے مالک ہن  لکھݨ پڑھݨ دا اتنا شوق ہا ۔جو جیں سال میٹرک کیتا ہوں سال سرائیکی زبان وچ ناول لکھیا جہڑھا جو ہالی توݨی نہ چھپ سگیا
احمد پور شرقیہ اوں تاں بہاولپور دی ہک تحصیل ہے پر اوندی ہک وڈی خاصیت اے وی ہے جو احمد پور ہک ٻہوں وݙا دبستان رہ گئے ۔ٻہوں وݙے وݙے نامور شاعر تے ۔نامور نثر نگار پیدا تھیے  ۔احمد پور  ٻہوں اہمیت دا حامل ہئی خاص کر جھیڑھی نظم تے غزل احمدپور نے جنم۔ݙتی ہے پورے وسیب وچ زبان و بیان تے سرائیکی شاعری وچ لکھی گئی ہے او ٻہوں وݙی گالھ ہے غزل وچ اردو  دا رنگ نشاپر نظردے لیکن اے  اعزاز  دبستان احمد پور شرقیہ کو ویندے کہ اتھوں دی جہڑھی غزل ہی او سرائیکی وچ ہی لکھی گئی ایں سانگے احمد پور کوں دبستان آکھیا ویندے جیں وچ نقوی احمد پوری دا ناں ٻہوں وݙا ناں ہئی
۔سجاد الحسن سئیں  نقوی احمد پوری دی شعری مملیکت وچ اپݨا ناں لکھوایا تے سجادالحسن توں انجم لاشاری تھی گئے تے انجم دا تخلص ول ساری انہاں دی ایجھی سنڄاݨ بݨی کہ انہاں ہک شعر لکھیا
انجم کا لفظ میری حقیقت پہ چھا گیا
اے کاش کوئی نام لے سجاد خان کا ۔۔۔۔
انجم لاشاری ہک جدت پسند ٻہوں سہݨڑاں لب و لہجہ اتے نقوی احمد پوری توں حرف نحو تے شاعری منطق سکھی  تاں شروع وچ انہاں اردو شاعری کیتی
ویرانیاں یہ کہ کے میرے گھر میں بس گئیں
تیرے بغیر سب ہی پرائے  ہیں شہر میں
اور
ٹوٹے دل میں کون رہا ہے ؟
کئی شاہکار نظماں اردو وچ لکھیاں ہن انہاں دی ہک نظم ستمبر1980دے  انجمن رسالے وچ چھپی ہائی
آو کردار پہ اظہار کا پردہ دیکھو
سائے میں تھکے ہارے مسافر پہ نہ جاو
پیڑ کو  تپتی ہوئی دھوپ میں جلتا دیکھو
اوں ویلھے کیونکہ ہک ٻہوں وڈا ماحول بزم نقوی جیڑھی جو بعد وچ تقسیم تھی تے سخن سفارت تے بزم نقوی انج تھی گئی  جیندے وچ ٻہوں وݙے نامور شاعر
ممتاز عاصم ۔رفیق احمد پوری مظہر مسعود ۔اظہر ادیب ۔سجاد راقب ۔منظور خاقی ۔جاوید احمد جاوید ۔ساجد دورانی ۔تنویر سحر ۔۔ممنون بخاری ۔نقوی احمد پوری ۔۔ایندے علاہ ٻئے وی ٻہوں سارے ناں ہن ۔
انجم۔لاشاری بزم نقوی دے ٻہوں اہم ممبر اتےکمال  ترقی پسند شاعر ہن ول انہاں سرائیکی وچ شاعری کیتی اتے کمال شاعری کیتی
انہاں نظم غزل کافی ۔وائی ہائیکو ۔بیت ۔تے شاعری دی ساریاں رمزاں دے نال و نال نثر نگاری وچ وی اپڑی جاہ بݨڑائی انہاں دے لکھے ہوے کئی افسانے مختلف رسالے دے وچ چھپدے رہ گئے  انہاں دا سبنگ دے ناں نال ہک ناول وی لکھیا ۔
ایس سی کالج بہاولپور توں تعلیم حاصل کرݨ دے بعد انہاں اسلامیہ یونی ورسٹی بہاولپور توں ایم اے کیتا ۔۔۔۔
1980وچ کراچی دے صغری بائی مل والا ہسپتال تے حیدری ہسپتال وچ ریڈیو گرافی دی نوکری کیتی تے نال و نال مختلف اخبارات تے رسالے کیتے  اداریے شاعری   تے افسانے لکھدے رہیے
1984وچ نوائے وقت دے سب ایڈیٹر بݨ تے صحافت دا منڈھ ٻدھیا
1990ملک دے سب توں وݙے اخبار جنگ اخبار کراچی دے سینئر سب ایڈیٹر بنݨئے نال ہی وفاقی اردو کالج کنوں ایم۔اے دا امتحان پاس کیتا
ݙھیر سارے شعر ہن جھیڑ یاں جو جدت نال تے وسیب نال مزاحمت نال جڑیاں ہویاں ساکوں نظردین
میݙے پیو ݙاݙے دا ورثہ کھسݨ سانگے
کھاتیاں وچ ولدیت وی بدلاوݨ لڳ پئے
میݙے دروازے تے اپݨا ناں پیا لکھدے
گھر دی ولتݨ اپݨے دیس پڄاوݨ لڳ پئے
وسدے جھڑ دا سارا پاݨی ہوندے لیکھے
میݙے سانگے تریہہ دی ترامݨ تاوݨ لڳ پئے
میں ہوشو  ہیموں دا وارث  ہݨ نہ سہساں
سر ݙیساں پر اینکوں گھر توں کݙھ تے راہساں
وسیب  نال پیار انہاں دی لوں لوں وچ وسدا ہا کراچی دے شہر وچ رہندے ہوے روزگار دے دھکے دھوڑے آپݨی جاہ پر وسیب کیتے انہاں اپݨا قلم کݙاہیں نی روکݨ ݙتا
کراچی وچ سرائیکی ادبی سنگت دا حصہ بݨیے جیں وچ اداسئیں نزیر لغاری علامہ اعظم سعیدی ،شفیع محمدی زبیر راݨا ، سعید خاور ،یاسیں فخری مشتاق احمد فریدی ۔شاہد جتوئی شامل ہن   سرائیکی ادبی سنگت مشاعرے تے ادبی محفلاں دا انقاد تھیندا ہا ۔
انتہائی شفیق تے مہربان شخصیت ہوݨ دے نال کمال فلاسفر وی ہن حساس طبعیت دے مالک ہن
انہاں ٻہوں کجھ لکھیے ۔جہڑا جو کئی اخباراں دی زینت بݨیے ۔ریڈیو پاکستاں بہاولپور تو گھن تےریڈیو پاکستان کراچی وچ وی کم کیتا افسانے نشر تھیے
انہاں دی  ہر صنف وچ لکھیے سرائیکی وچ ناول سبنگ  اتے  شاعری دی کتاب اکھیں سسیاں لکھی جہڑھی جو
مارچ 2001 وچ چھپی ہائی
جیندا انتساب خواجہ فرید دی نگری دے انہاں لوکاں دے ناں ہے جیڑھے اپݨی بکھ تس تے غریبی مٹاوݨ دا خواب چاتے روزی روٹی کرݨ سانگے کراچی اتے ٻئے وݙے شہراں وچ ونڄ وسیئے تے ول او شہر دی بھیڑ وچ رول ڳئے اتے ݙھیر ساری سِک دے باوجود اپݨی حیاتی وچ دھرتی ماء دو نہ ول سڳئے
انجم۔لاشاری وی انہاں وچوں ہک ہن 1998 .12 جنوری  کوں رات ساݙھے ݙاہ وڄے سرائیکی ادب دے اسمان دا انجم لاشاری جھوک لݙاڳئے اپݨی شہکار نظم روہیلی ماء دی منت وانگ دھرتی نال پیار کوں سینے نال لا کےرکھݨ والے انجم دی اخیر وطن تے ول ونڄݨ دی چاہ پوری تھی گئی انجم لاشاری جنم بھومی تے ٹکاݨا کیتا انجم لاشاری اپݨی شاعری نال جیڑھی مزاحمت شروع کیتی ہائی او جاری راہسی
ساݙے دریا وکاݨے
تے نہریں تے نہراں دا قبضہ تھیا
سارے ٹوبھے اْبھیچڑ دے ہتھ آگئے
ساݙی سیت اچ چھڑی ٻلکدی ریت تے کربلا رہ گئی
ساݙیاں اپݨیاں فراتاں دے پاݨی تے وی ساݙا حق نی ریہا
ہݨ تاں ایویں کروں
ایں توں پہلے جو بکھ تس تے غربت کنوں
ساݙیاں نسلاں دا امکان مکݨ لڳے
ساݙے جسماں دے وچ خوں سْکݨ لڳے
سارے تسے یزیداں تے دھو کر ڄلوں
اپݨی صدیاں دی تس کوں مٹاوݨ کیتے
اپݨے ویری دے سینے کوں کھو کر ڄلوں
اساں انہاں دی ݙتی سوبھ نبھیندے راہسوں
ماء دھرتی نال وفا تے اندے حق دی جنگ جاری رہسی
اڄ ٻارہ جنوری انجم لاشاری دا ٻاویواں وریݨا ہے اللہ پاک   میݙے ماما سئیں  کوں جنت دا علی مقام عطا فرماوے آمین
ابراہیم پاشا
ابراہیم پاشا، جدید مصر دے بانی محمد علی پاشا دا فرزند ہئی جیہڑا میدان سیاست تے جنگ ݙوہاں وچ یکساں صلاحیت رکھدا ہئی۔ مصر وچ مملوکاں نال لڑا تے انہاں تے فتح پاتی۔ جزیرہ عرب وچ وہابی تحریک دے علمبرداراں دے خلاف اپݨا لوہا منوایا۔ مورہ وچ یونانیاں تے اپنی دھاک جمائی تے شام تے اناطولیہ وچ ترکاں کوں شکست ݙتس۔ انہاں کامیابیاں تے فتوحات نے ایندا سیاسی اثر رسوخ بہت وسیع کر ݙتا ۔ thumb|ابراہیم پاشا
سرائیکی علاقے دے ضلعے
سرائیکی وسیب یا سرائیکستان وچ حالیہ اضلاع دی تعداد تریوی اے. البتہ کجھ نویں اضلاع بݨݨ دے امکانات ہن جنہاں وچوں کلاچی، تونسہ، احمد پور شرقیہ دے امکانات تے مطالبات موجود ہن. اگر اے ضلعے بݨ ڳئے تاں تعداد تریوی توں ودھ ویسی تے اے وی تھی سڳدا اے کہ ہک ڈویژن دا اضافہ وی تھی ونجے جیویں کہ میانوالی یا بھکر دے ڈویژن بݨاوݨ دے مطالبات سامݨے آندے ودن.
thumb|سرائیکی Saraiki
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار ، گنجی بار ، ساندل بار، کِراݨا بار، چج دوآبہ تے رچنا دوآبہ شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔تریویہہ ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ ایندے وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار گنجی بار تےساندل بار رچنا دوآبہ شامل ہن۔ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔
تفصیل
سرائیکی پاکستان دی قدیم تے عظیم زبان ھے سندھ وچ سرائیکی زبان کوں ہزاراں سالاں تو سرائیکی دے ناں نال پکاریا وینداپے پر حملہ آوراں دے ڈڈھپ تے زیادتیاں دی وجہ تون سرائیکی وسیب جیویں جیویں ونڈیندا گے مثلا ملتانی بہاول پوری شاہ پورئ دیروی جٹکی تے جھنگوی وغیرہ وغیرہ پر سندھ وچ ھمیش توں اینکوں سرائیکی آکھیا گے ایں حقیقت توں کوئی انکار نی کر سکدا جو سرائیکی پاکستان دی او قدیم تے عظیم زبان ہے جھڑی جو بلا شرکت غیرے مو ہنجودڑو تے تے ہڑپہ تہزیباں دی امین وارث تے یاد گار ھے اج دی پاکستان دی علاقائی زبا ں تے سرائیکی اپنی پوری آب وتاب تے شان وشوکت نال نظر امدی ھے پاکستان دے ھک سرے توں ڈوجھے سرے تائیں چلے ونجوں تہاکوں سرائیکی کہیں نی کہیں صورت وچ ضرور ملسن.
گولڈن ٹیمپل
گولڈن ٹیمپل، امرتسر، سکھ مت دا سب توں مقدس مقام اے جیندی بنیاد، سکھ مت دے بانی، بابا گرونانک دی درخواست تے حضرت میاں میر ہوراں نے رکھی.
ایہ گولڈن ٹیمپل تالاب وچ بݨیا ہویا ہے۔ سکھ مذہب وچ گولڈن ٹیمپل کوں مذہبی رواداری، محبت، بھائی چارے تے امن دی علامت سمجھیا ویندا ہے۔
گولڈن ٹیمپل دے چار دروازے ایہ ظاہرکریندے ہن جو سکھ تمام مذاہب نال تعلق رکھݨ آلے انساناں دا احترام کریندا ہے اتے ایہ جو تمام انسان برابرہن۔ ایہ سکھ مذہب دی اصل تعلیمات ہن۔
thumb|گولڈن ٹیمپل
thumb|1880 گولڈن ٹیمپل
گولکنڈہ
گولکنڈہ (Golkonda)، جنوبی ہندوستان وچ قدیم سلطنت قطب شاہی دا دارالحکومت تے ہک شہر ہئی جیں دے کھنڈر ہݨ وی باقی ہن۔ ایہ حیدرآباد دے مغرب وچ 11 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع ہے۔
thumb|گولکنڈہ دا قلعہ
گولکنڈہ دی ترقی وچ سب توں اہم کردار ابراہیم قلی قطب شاہ ولی دا ہے جیہڑا سلطنت قطب شاہی دے چوتھے قطب شاہی (بادشاہ) ہئی۔
حوالے
ونکی:گولکنڈہ
اَماں ٻولی اَتیں تعلیم وڄیا
اَماں ٻولی اَتیں تعلیم وڄیا
احسن واگھا
·      پنجاب سرکار دا ٹیکسٹ بورڈ قاعدے کتابیں دا منہ متھا یانی آؤٹ لائن انگریزی وچ بݨاوے۔ ·      اینہہ آؤٹ لائن دے مطابق قاعدے کتاباں لکھݨ دا کم ضلع سطح تیں مقامی ریٹائرڈ ہیڈ ماسٹریں اتیں مقامی ٻولی دے لکھارئیں دے ذمے لا ݙیویڄے۔ ·      قاعدے کتاب دے اُتیں بولی دا ناں نہ لکھیڄے بلکہ مثال کیتے "ماٻولی دا قاعدہ ضلع جھنگ" لکھیا ہویا ہووے۔ ایں طرانح   پنجابی ضلعیں وچ   پنجابی قاعدے اتیں سرائیکی ضلعیں وچ سرائیکی قاعدے لکھیج تے ورتیج ویسن اتیں جھیڑا وی مُک ویسی۔ پر پنجابی لکھارئیں دی میݙی ایں تجویز تیں تک نئیں پوندی۔ اتیں اڳو  ہک کُراڑی ڳالھ آکھݨی پوندی ہے۔ پنجاب دے لکھاری اپݨے سیاستدانیں کنیں ودھیک پنجابی ہن۔ اے غزنی کن گھن موہنجودڑو توڑیں پنجاب ݙیہدن (ریکارڈ تیں ہے) اتیں اساں سرائیکیں دے منہ متھئیں تیں پنجابی دی موہر لاوݨ چاہندن۔ کریجے کیا؟ اماں ٻولی وڄیا دا ساݙا اَہر سرائیکی کوں بچاوݨ دے کُل اَہر نال جُڑیا ہوئے۔ساݙی ٻولی کوں اے کرتݨ /فیکٹرمُکیندے پئین: ·      ٻولی دے معاملے تیں سرائیکی سیاسی ورکریں دا "ڄُل ویلھا" دا رویہ ·      اردو میڈیا دی مار یلغار ·      سرائیکی میرھیں دا   اردو دی پُھوت گلیمر دے اثر ہیٹھوں ہووݨ ·      ما  پیو  دا   اردو کوں اپݨے ٻالیں کیتے فائدہ مند سمجھݨ ·      سرکار دی پالیسی کوں نواوݨ کیتے تݨ مار نہ کرݨ ·      اماں ٻولی وڄیا کیتے سرکار دو تکی رکھݨ اتیں پرائیویٹ سیکٹر دا فائدہ نہ چاوݨ کُجھ تھی سڳدے او اے ہے جو: ·      اردو میڈیا کوں نکیل گھتݨ کیتے پرامن پر زور دی تحریک چول کرݨ ·      اپݨا میڈیا پیدا کرݨ ·      سرائیکی۔انگریزی دا مواد۔مورت قاعدے اتیں چارٹ بݨاوݨ ·      سرائیکی وڄیا مواد کوں مارکیٹ اتیں سکولیں وچ پُچاوݨ
اجیت سنگھ
اجیت سنگھ (1881–1947) محب وطن تے انقلابی ہئی۔ ارجن سنگھاور جے کور دا ایہ بیٹا پنجاب دے جالندھر ضلع وچ کھٹکڑ کلاں وچ فروری 1881 وچ پیدا تھیا۔ اوں نے اپݨی ابتدائی تعلیم اپݨے گاوں توں حاصل کیتی، ایں توں آڳوں سائیں داس اینگلو-سنسکرت ہائی اسکول ، جالندھر تے ڈی۔اے۔وی کالج، لاہور توں تعلیم حاصل کیتی۔ ایں دے بعد قانون دی پڑھائی کرݨے کیتے اوں نے بریلی کالج وچ داخلہ گھن گھدا، مگر صحت ٹھیک نہ ہووݨ دی وجہ نال کورس پورا کیتے بغیر پڑھائی درمیان وچ چھور ݙتی۔ اپݨا ٹھکاݨا لاہور بݨا کے ایہ بھارتی زباناں دا استاد بݨ گیا تے 1903 وچ اوں دی شادی قصور دے ہک وکیل دھنپت رائے دی بیٹی ہرنام کور، دے نال تھئی۔
اجیت پال سنگھ
اجیت پال سنگھ (1 اپریل،1947 ڄمݨا ) بھارتی پنجاب نال تعلق رکھݨ والے ہک قومی ہاکی کھلاڑی ہن۔ اوہ بھارتی ہاکی ٹیم دے کپتان وی رہے ہن۔ انھاں کوں 1972ء وچ ارجنا ایوارڈ ݙتا گیا۔ اوہ سنٹر ہاف پوزیشن تے کھیݙدے ہن۔ انہاں نے 1975ء دے عالمی ہاکی مقابلیاں وچ، جیہڑے ملائیشیاء وچ تھئے، بھارتی ٹیم دی کپتانی کیتی۔
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا، سرائیکی افسانہ، لکھت سیݨ طلعت نقی
چوہدری شجاعت کوں پرنیجنڑ دا شوق ہا ۔ اللہ سئیں دا ڈِتا سبھ کجھ ہا ۔ زمین جائیداد مال ڈِھگ پیسہ پا سبھ کجھ
ہائی تے ہِک دفعہ شہر یونیورسٹی وِچ مہمان خصوصی بنڑایا گیا تے اوتھائیں ہِک نوجوان سوہنڑی جھئیں چھوہِر
پسند آ گئی تے اوکوں پرنیا۔
چوہدری شجاعت دی عمر ہنڑ ستر سال ہئی۔ پر اوندی رنگین مزاجی وِچ کئی گھٹی نا ہئی ۔ شادیاں بھُکتانونڑ
تیں جھُمر تاڑی ڈیکھنڑ اوندے شوق ہن ۔ دیرے تے بہہ کیں کُکڑیں دی لڑائی کرانونڑ سیاسی پارٹیاں
کرانونڑ وِچ خوشی محسوس کریندا ہا ۔
ہِک دفعہ چوہدری شجاعت نال دی وستی اپنڑے سنگھتی دے بال دا پرناں بھُکتانونڑ گئے تاں وستی دی
سڑکی تے اوں ہِک سوہنڑی جھئیں چھوہر ڈِٹھی جیڑھی اپنڑے سنگتانڑیاں نال اِڈے اُڈے بھجدی
درُکدی ودی ہائی۔
او پتلی پتنگ تے شیشے وانگ لشکدی چھوہِر کوں ڈیکھ تے چوہدری شجاعت دی اوکوں پرنیجنڑ دی رگ
ہِک دفعہ ولا بھڑک پئی ۔ او اپنڑے منشی کوں آکھیا وے وسایا
” جی سئیں ” ذرا اُتھائیں جُل تے وستی وِچوں پُچھ گُچھ کریں جو ایہا چھوہِر کیندی دھی ہے تے کیڑھی
وستی دی ہے ۔
بلکہ رمضو گاڈی روک تیں وسایا توں لہہ تے ایں چھوہِر کنوں سبھے کُچھ پُچھ تے پِچھوں آ ونجیں ۔
رمضو گاڈی روکی وسایا لہہ گیا تے گاڈی ولا ٹُر پئی ۔چوہدری شجاعت کوں پرنے وِچ چس نہ آئی بلکہ
شجاعت اپنڑے یار توں اجازت منگی تے گھردو روانہ تھی پئے ۔
رستے وِچ وسائے توں پُچھیا ۔ جی وسایا سبھے کُجھ پتا کر آئیں تاں ۔
چوہدری بے تابی نال پُچھیا
ہا سئیں ، او چھوہِر ہوں وستی دی رہنڑ آلی ہے جِتھاں تُساں پرناں بھُکتانونڑ گئے ہاوے ۔
اوندا ناں خاندان تیں پیو دا ناں نوہی پتہ کیتا بھکن آ ۔
ابراہیم گاردی
ابراھیم گاردی مسلماناں دا ہک سردار تے مرہٹہ فوج دا توپچی ہئی۔
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا، سرائیکی افسانہ، لکھت سیݨ طلعت نقی
جیویں ناں ہِس اونویں چمکدی ہئی چوہدری شجاعت سوچیا ۔
ابراہیم گاردی
اکتوبر 1760 توں جنوری 1761 تک مرہٹاں دی اتحادی افواج مختلف مقامات تے ابدالی لشکر نال ٹکراندی رہی، مرہٹاں دی اتحادی افواج وچ ابراہیم خان گاردی وی ہئی جیہڑا اپݨے نال ݙو ہزار سوار تے 9 ہزار پیدل فوج گھن آیا ہئی۔ آخری لڑائی وچ مرہٹاں دی اتحادی افواج دا سپہ سالار بسواں راوُ مارا گیا، ابدالی دے لشکر نے اتحادی لشکر دا قتل عام شروع کر ݙتا، مرہٹاں دی کمر توڑ ݙتی گئی تاں احمد شاہ ابدالی نے تلوار نیام وچ سٹ ݙتی، شکست خوردہ اتحادی افواج دے گرفتار تھیوݨ والے سرداراں تے فوجیاں وچ یارہاں ہزار فوجی مہیا کرݨ والا مسلمان سردار ابراہیم خان گاردی وی شامل ہئی۔ جݙݨ اینکوں فاتح بادشاہ دے سامݨے پیش کیتا گیا تاں احمد شاہ ابدالی نے نفرت آمیز لہجے وچ اوندے توں پچھا، ٻولو خان صاحب کیا حال ہے؟ کیویں تشریف آوری تھئی؟ ابراہیم گاردی نے آکھا، میں ہک جاں فروش سپاہی ہاں، حضور جان بخشی کریسن تاں ہیں طرح حق نمک ادا کریساں ، نفرت تے غصے نال احمد شاہ ابدالی دا چہرہ سرخ تھی گیا ّ گاردی! جاں فروشاں دی جان بخشی تاں تھی سڳدی ہے لیکن ایمان فروش دنیا وچ رہݨ دے قابل نی ہوندے ّ ایہ تاریخی جملہ آکھݨ دے بعد احمد شاہ ابدالی نے حکم ݙتا ” ایں ایمان فروش کوں میݙی اکھیاں توں دور کر کے صفحہ ہستی توں مٹا ݙتا ونجے ” پوری ذمہ داری نال حکم دی تعمیل کر ݙتی ڳئی۔
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا، سرائیکی افسانہ، لکھت سیݨ طلعت نقی
وسایا بس دیر نہ کر تے کل ای کل ونج پرنے دی گالھ کر تے جیویں تھیوے چھوہِر میڈے ویڑھے آوے ۔
وسایا جیرا جدی پشتی نوکر ہئی چوہدری دی حویلی دا ہا سئیں آکھ تے چُپ کر گیا ۔
اگلی ڈیوہار وسایا وستی پُج گیا تے چاندی دے پیو نال چوہدری شجاعت دے رِشتے دی گالھ کیتی ۔
رحمتو غریب بندہ سوچ وی نہ سگدا جو چوہدری دی حویلی وِچ اوندی دھی کوں ذال دا رُتبہ مِلسی ۔
سِن٘دھ وچ سرائیکی مرثیہ
سِن٘دھ وِچ سرائیکی مَرثیہ: پُورے سِن٘دھ وچ ٻَہوں ݙھیر سارے مُلتان تےبَکھر دِے ذاکرین وَن٘ڄ تے مَجلساں پَڑھدن تے مَرثیہ خوانی کرین٘دن.اِے روایت مُنڈھ قدیم تُوں چَلی اَن٘دی ہے.جیکر سن٘دھ وچ مرثیہ نگاری دا جائزہ گِھنیجےتَاں سَبھ تُوں پہلا ناں سوہݨے بھٹائ گھوٹ دا آن٘دے جِنہاں سِن٘دھی زبان وچ مَرثیہ نگاری دا مُنڈھ ٻَدھا.شاہ دِے رِسالے"سُرگیڈارو،دے عُنوان نال شاہ سئیں دے کافی بیت مرثیہ دے مِلدن،اگرچہ کُجھ مُحققین اے آہدن کہ اے سُر شاہ سئیں دا کائنی ـ بھٹائ سوہݨے دے سرائیکی زبان وچ مرثیے لکھیے: مِین٘دی لَاوݨ ݙے جیویں شاہ مِین٘دی لَاوݨ ݙے شاہ قاسم سیجھ وِچھاوݨ ݙے مِین٘دی لَاوݨ ݙے ماء پئیو ݙتا اے سِہرا،خیرنہالی دے نال،مِین٘دی لَاوݨ ݙے مِین٘دی تیݙی رنگ رنگیلی مِین٘دی لَاوݨ ݙے
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا
سِر چِٹا تے راگ پھِٹا، سرائیکی افسانہ، لکھت سیݨ طلعت نقی
او سوچیندا تے خوش تھیندا گھردو لگا آیا ۔
بختاں او بختاں کِتھاں ہئیں ،رحمتو زور زور دا سڈ ماریا
کیا تھی گئے کیہاں پہاڑ ڈھئے پئے جو چیکدا آندیں ، بختاں چیک تے جواب ڈِتا ۔
بختاں میڈی دھی دے بھاگ کھُل گئین آہدا نا ہم جو بھاگ بھری ہے میڈی چاندی بھاگ بھری
جو بھاگ بھری اوتری چندری جمدے لا ماء کوں نِگل گئی ہے وڈی آئی بھاگ بھری ۔۔!
بختاں دی نفرت اوندے گالھیں وِچوں ظاہِر تھیونڑ پئے گئی ۔ اڑی چندری تاں توں ہئیں ۔
مترائی جو ہئیں ۔ میڈی چاندی تاں نِرا بخت ہے۔
چوہدری سئیں دی حویلی وِچوں اوندا رِشتہ آئے ۔ چوہدری پرنیجنڑ چاہندے پر ہِک مسئلہ ہے ۔
چوہدری شجاعت سن وِچ بہوں وڈا ہے چاندی کنوں
توں دھی جوان نال پرنیسیں یا اوندے سن نال
اِتھاں وی بختاں مترپن ڈِکھلا گئی
او تاں کڈنڑ دی چاندی کوں گھروں کڈھنڑ چاہندی ہئی ۔ کیوں جو اوندے راہ تے او ہمیشہ بیستی
تھیندی ہئی
اچھا ولا وی سوچ گھِنو بختو آکھیا
سوچنڑ دی کیا گالھ ہے ساڈی چاندی چوہدرانڑی بنڑ ویسی ، بختاں یک دم رنگ بدلیا ۔
بختو حیران تھیا جو اچانک بختاں دے دِل وچ چاندی لیوں محبت کیویں آگئی ہے تے منہ وچوں کِتھو
ماکھی واہنڑ پئے گئی ہے ۔ وسایا آندا ویندا رہ گئے تے اخیر رِشتے دی ہا وی کروا گیا ۔ آخِر پرنے
دا ڈینہہ آ گیا ۔ واجیں گاجییں نال چوہدری شجاعت وستی آگیا ۔ اوندے منہ تے مکنا ہا تیں وستی
دیاں ساریاں چھوہریں چاندی دی سئیت تیں حریان تھیاں کھڑیاں ہَن ۔ جو چاندی ہنڑ
چوہدرانڑی بنڑ ویسی ۔
نکاح تھی گیا تے رُخصتی دے ویلھے چوہدری شجاعت سِر توں پگ تے منہ توں مکنا لہایا تاں
وستی دی ساریاں عورتاں منہ تیں کپڑا ڈے تے چاندی دے سئیت تے ہِک دفعہ ولا حریان تھی گیاں ۔
تے دِل وچ سوچیو نے جو سچ آہدی ہئی بختاں اے چاندی نئیں بلکہ چندری ہے ۔
وستی دئیں رنیں تیں جوانیں سبھیں دے زہن وچ ہِکا گالھ ہئی جو چوہدری شجاعت دے
شوق دے بارے وِچ
"سِر چِٹا تے راگ پھِٹا” ۔
ختم شُد
ابراہیم ہمتنیا
ابراھیم ھمتنیا ( پیدایش 25 جون 1976) ہک فارسی ڈچ بہادر انسان ہن تے اوہ پہلے انسان ہن جنہاں نے سمندر تے اپݨی بائیک، bike چلائی تے دنیا دے پہلے شخص بݨے جنہاں کوں اے اعزاز حاصل اے. ایں مشین کوں بحری سائیکل وی آکھا ویندا ہے. زمین تے پاݨی ݙوہاں تے آپریشن کرݨ دے قابل ایں انسان نے طاقتور مشین دی مدد نال 68 ݙینہاں وچ بحر اوقیانوس دا سفر مکمل کیتا. انہوں نے Dakar Natal, João Pessoa, Recife, Aracaju, Salvador, Vitória, Rio de Janeiro Sao Paulo جیہے کئی وݙے شہراں کوں عبور کیتا. thumb|ابراہیم ہمتنیا thumb|ابراہیم ہمتنیا دی بوٹ بائیک
اَمڑی
کل بیگ چا کے میں گھر کنیں روانه تھئیاں. سارے گھر آلے الاونڑ واسطے کٹھے تھئین ساریں نال الا کے میں ھولیں ھولیں ٹرنڑ شروع کیتے سارے گھر آلے دروازے تیں کھڑ گئین.
ھک ذات ھئ جیری کجھ پڑھ پڑھ کے میڈے اتیں پھوکے مریندی آندی ھئ میں ھک نظر امڑی دے منھ دو ݙیٹھے عرض کیتم ھنڑ تساں کھڑ ونڄو میں روڈ تائیں پیدل ویساں وت وی او میڈے نال ٹردی آئ ، آخر میں ضد کر. کے انھیں کوں اتھائیں کھڑنڑ دا آکھ کے خدا حافظ کیتے امڑی میڈا متھا چم کے دعائیں ڈیتن ونج میڈا پتر شالا رب رکھوالا ھووی ساریں پردیسیں دو خیر ھووے سوھنڑے رب دی امان ءچ ھوو.
میں اج فجر آپڑیں منزل تیں پھنچ کے فون کیتے اماں میں خیریت نال پھنچ گیاں امڑی آکھے شکر ھے میڈے الله دا اماں میں ساری رات سم نمھیں سگی بس دعائیں کریندی رھیاں میں کھل کے آکھے اماں تیڈاں دعائیں ھن تاں میں خیریت نال پھنچ گیاں کیوں جو میں اکثر اے گال دوستیں کوں آھداں میں حالی لاپرواه وداں کیوں جو میڈی امڑی جیندی ھے میڈے اتیں مصیبت آ تاں سگدی ھے کھڑ نیں سگدی بھلا اماں دی دعا مصیبت کوں کڈاں کھڑنڑ ڈیندی ھے امڑی دی ذات جھئیں کوئ ذات نئیں شالا ھر کھیں دے سر تیں ما دی چھاں ھووے. .
By: G M Lakha
thumb|[[غلام مرتضٰی لاکھا]]]]
سرائیکی جھمر
سرائیکستان دا قدیم تے مقامی رقص جھمر دے ناں نال ڄاݨیا ویندا اے. ایندے وچ کجھ لوگ مل کے ڈھول دی تھاپ یا دیگر آلات موسیقی دی لے تے ہک مخصوص دھیمی ردھم نال رقص کریندن. جھمر سرائیکی علاقے دا ہک شاندار رقص ہے جیہڑا شادیاں تے دیگر خوشیاں دے موقع تے کھیݙا ویندا ہے۔ جھمر دا انداز منفرد تے حسین ہوندا ہے جیہڑا خوشیاں دے لمحات کوں یادگار بݨا ݙیندا ہے۔ جس شادی یا خوشی وچ جھمر نہ ہووے اوہ بے مزہ لگدی ہے۔
جھمر دے وقت جسم دا ہر حصہ حرکت وچ ہوندا ہے، پیر تے ٹنگاں ہک ترتیب نال حرکت کریندن، سر تے گردن جسم دے نال گردش وچ ہوندن تے نال ہی ساہ دی آمد و رفت معمول توں ودھ ویندی ہے۔ بڑے دلکش انداز وچ جھومری رقص کریندے ہوئے لوگاں دے دلاں کوں بہلیندے ہن جس نال طبعیت کوں قرار آ ویندا ہے۔ طاق تے ماہر جھومری جیہرلے شوق تے محبت وچ ڈب کے جھمر مریندن تاں انہاں دی جھمر ݙیکھݨ نال تعلق رکھدی ہے تے بے ساختہ جھومریاں دے ہتھ چومݨ کوں دل کریندا ہے۔
دولہا دے آگوں ڈھول دی تھاپ تے گھنگرو دی جھنکار تے جھمر نغمے دی شکل اختیار کر گھندی ہے اور یہ منظر بڑا ہی دلکش اور خوبصورت ہوتا ہے۔ خوشی دے وقت جھمر نال دل کوں سکون ملدا ہے، دل مچل مچل ویندا ہے، اس وقت جھومری توجہ دا مرکز ہوندن انہاں دا مقصد وی ایہو ہوندا ہے کہ جھمر دا اوہ انداز اپنایا ونجے جینکوں ݙیکھݨ والے عش عش کر اٹھن۔
جھمر خوشی تے محبت دی نشانی ہے جیہڑے شادیاں تے خوشیاں وچ خوشی دا احساس دوبالا کر ݙیندی ہے، جھمر ساݙے سرائیکی وسیب دی علامت ہے، جینکوں اتھوں دے لوگ خاصی دلچسپی نال ݙیکھدن۔
جھمر نال دل دی گہرائیاں دی عکاسی تھیندی ہے۔ ہک قسم دی بے تابی ہوندی ہے جیہڑی خوشیاں دے موقع تے جھمر دی صورت وچ سامݨے آندی ہے۔
ملکاݨی صاحب
پاکستان میکوں ڈاڈھا پیارا اے ات واسطے کہ پاکستان تیں میں اپت اچ ہکو جیڈے تیں ہکی عمر دے ھیں اپت اچ سینگے ھئیں کٹھے جوان تھئے ھئیں پاکستان دےنال تھیندے ھوئے اچ جھک ای میں اپڑیں اکھیں نال ڈٹھیمیں پاکستان کوں بقاع اے میکوں فناہ اے اخر کہیں ویلھے پاکستان نال اے روح دا رشتہ ترٹڑاں تیں ھ۔ خیر جیرھے کجھ ڈییہنہ زندگی دے باقی ان ہنیں کوں سکھا گزارنڑ سانگےاگلی رات ڈوجھی واری اپڑیں دیرے الی وڈی ہسپتال دی زیارت وی کرایاں لیکن ارام اصلو نئیں پیا لگدا دل دا مریض تیں ویسے ھامی پیا شوگر نال ویسے پوری زندگی پیار کیتم بلڈ پریشر تیں دمہ پتہ نئیں کتھو اگئین میکوں تیں ایہے بیماریاں کافی ان اگلیاں وت اگو ڈاکٹر ڈسیسن وچو اپڑیں ہم عمر سینگے پاکستان توں ڈو گالہیں کن اچ پچھیم میڈا علاج ایں دیرے الی ہسپتال اچ تھی سگدے ڈوجھا میڈے جیندیں کوئی سرائیکستان بنڑنڑ دی امید اے اوں جواب ڈتے جیرھے ایں وقت میڈے وڈے سرپرست جیرھے میکوں چلیندن جیرھے میڈے پالیسیاں بنڑیندن انہیں کنوں توھاڈے کولھو حالی تک چنگے ہسپتالیں دی گنجائش کئین اگر کجھ ڈیہنہ حیادے گزارنڑیں وی ھن تساں پچہیں اسلام اباد ونجو کیوں جو میڈے وارثیں ساریاں وڈیاں ہسپتالاں اتھاہیں لاہور اسلام اباد بنڑوا کھڑائین وڈے وڈے ڈاکٹر وی صرف اتھائیں ملدن اگری کجھ ڈیہنہ جیونڑ چاہیندیں اڈھائیں ونج پورے ترائے ہفتے کنوں طبعیت ڈاڈھی خراب اے ہنائیں جیہاڑیں اچ ڈوواری ہیں اپڑیں ہسپتال اچ داخل رہ گیاں افاقہ نئیں پیاتھیندا کل میکوں میڈے پتر سجاد خاں اکھیئے ابا تیاری کرو توھاکوں اسلام اباد جیواونڑ پئے جلدوں اللہ سئیں دی وارو خیر اج سویلے اٹھ وجے الے ٹائم تیں سجاد خاں دے کٹھے اسلام اباد روانہ تھیندے پیون صرف دوستیں کنوں دعائیں دی ارداس اے اگر تھی سگے تاں۔۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی
البرٹ آئنسٹائن
البرٹ آئنسٹائن (Albert Einstein)، ویہویں صدی دا سب توں وݙا طبیعیات دان سمجھا ویندا ہے۔ جرمنی دے شہر اولم وچ 14 مارچ 1879ء کوں پیدا تھیا۔ پیو دا ناں ہرمین (Hermann Einstein) تے ماں دا ناں پالین (Pauline Koch) ہاسی۔ thumb|البرٹ آئنسٹائن
حالات زندگی
آئنسٹائن دا خاندان جرمنی دے خوشحال یہودی النسل خانداناں وچ شمار تھیندا ہئی۔ پیو کاروباری ہئی مگر زیادہ کامیاب نہ ہئی۔ جݙݨ آئنسٹائن چھی ورہیاں دا ہئی، ایہ لوگ میونخ آ ڳئے۔ ابتدائی تعلیم ہک کیتھولک مدرسہ وچ پاتی۔ اتھوں دا سخت ماحول ایں ٻال کوں ناگوار گزردا ہئی۔ 1894ء وچ آئنسٹائن کوں بورڈنگ مدرسہ وچ پچھوں چھوڑ کے، ایں دا پیو کاروباری وجوہات دی بناء تے خاندان سمیت اٹلی منتقل تھی ڳیا۔1902ء وچ آئنسٹائن دے والد دا انتقال تھی ڳیا۔ آئنسٹائن عارضی استاد دے طور تے مختلف جگہ کم کریندا ریہا، حتٰی کہ جون 1902ء وچ سوئٹزرلینڈ دے شہر برن دے patent دفتر وچ نوکری مل ڳئیوس۔ 1901ء وچ آئنسٹائن سویٹزرلینڈ دا شہری وی بݨ ڳیا۔ جنوری 1903ء وچ ملیوا نال شادی تھی ڳئیوس۔ پیٹنٹ دفتر وچ کم دے دوران وچ آئنسٹائن فزکس دے مسائل تے وی تحقیق کریندا ریہا تے ایں دوران وچ اوں نے اپݨی زندگی دے عظیم تریں مقالات شائع کیتے۔ کجھ محققین نے خیال ظاہر کیتا ہے، کہ آئنسٹائن دی تحقیق وچ ملیوا مارِک وی شریک ہئی۔ ایہ شبہات آئنسٹائن تے ملیوا دے خطوط نال پیدا تھئے جنہاں وچ آئنسٹائن "ساݙے نظریے" دا ذکر کریندا ہے۔ ایں دے علاوہ روسی سائنس دان Abraham Joffe نے مبینہ طور تے ایہ ݙسیا کہ جݙݨ آئنسٹائن نے اپݨے مقالے جریدہ Annalen der Physik کوں بھیجے تاں انہاں تے پیٹنٹ دفتر وچ کم کرݨ والے Einstien-Maric نامی کہیں شخص دے دستخط ہن۔
اہم مقالے
آئنسٹائن دا مقالہ جیہڑا جون 1905 وچ شائع تھیا، او خصوصی اضافیت (special theory of relativity) تے ہئی۔ اوندے نال زمان و مکاں کوں الگ الگ تصور کرݨ دی بجائے "وقت۔ فضاء" یا "زمان و مکاں " (space-time) دا نظریہ سامݨے آیا۔ پتہ چلا کہ اگر کوئی چیز زیادہ (مگر یکساں) سمتار نال حرکت کرے تاں جیہڑے مشاہد دے حوالے نال حرکت تھیندی پئی ہوسی، اوں مشاہد کوں اوں چیز دی کمیت زیادہ، لمبائی کم تے وقت آہستہ گزردا نظر آسی۔ البتہ روشنی دی رفتار سب کوں ہک ہی (تقریباً ) نظر آسی۔ تے ایہ وی کہ کوئی مادہ چیز کوں تیز رفتار کریندے ہوئے روشنی دی رفتار تک نی پہنچایا ونج سڳدا۔ تے یکساں (uniform) سمتار نال سفر کرݨ والے جمودی حوالہ جاتی قالب (inertial frame of reference) وچ کوئی ایسا تجربہ ممکن نی جیندے نال جمودی حوالہ جاتی قالب وچ موجود مشاہد ایہ معلوم کر سڳے کہ اوہ یکساں سمتار (Velocity) نال سفر کریندا پیا ہے یا "ساکن" ہے۔ واضح رہے کہ اضافیت دا نظریہ اوندے توں پہلے ہنڈرک لورنٹز تے Henri Poincare پیش کر چکے ہن۔ آئنسٹائن نے ایہ اضافہ کیتا کہ ایسا تجربہ ناممکن ہوݨ دا اطلاق Maxwell دی برقناطیسی موجاں تے وی ہوندا ہے۔ ݙوجھے الفاظ وچ طیبیعات دے قوانین تمام غیر اسراعی (non-accelerated) جمودی حوالہ جاتی قالب وچ یکساں لاگو تھیندن۔
ہک ٻیا مقالہ جیہڑا ستمبر 1905ء وچ شائع تھیا۔ طبیعیات دی مشہور ترین مساوات E=mc^2 تے مشتمل ہئی، جس وچ مادہ تے توانائی دا آپس وچ تبدیل تھیوݨ ممکن ݙسیا ڳیا۔ حال وچ ہک محقق نے رائے ݙتی ہے کہ ایہ مساوات ہک اطالوی نے آئنسٹائن توں کجھ سال پہلے شائع کیتی ہئی، اگرچہ اضافیت نظریہ دے سیاق و سباق وچ نی۔
حوالے
ونکی:سائنس
سرائیکی ماہیے
سرائیکی زبان وچ لکھاں ماہیے ہن،
ماہیے
١۔ جوڑا پکھیاں دا۔۔۔ !
ڈس کون بھر سگدے مل تیڈیاں اکھیاں دا
٢۔ ساری ڳڈیاں وے روڈ ملے
میریاں بدنامیاں دے ہر جائی اُتے بورڈ لڳے
تازیاں زخماں تے کیوں لوڑ وے پاندے او
٤۔ کوئی پاننڑی وے میں پہر لیساں
کلیاں نہ چھڈماہیا رُل رُل کے مر ویساں
٥۔ خط پاواں وے ٹہوکاں نوں
دکھڑے او سجنڑاں دے پئی دسنی آں لوکاں نوں
٦۔ منج ڈوڳی او چر دی اے
تیری بے قدریاں دی ڳل دنیا پئی کردی اے
٧۔ کوئی او نیلا وے تھوم ہوندا
لڳے آ چوٹ تداں فیئر قدر ملوم ہوندا
٨۔ کوئی بوٹا وے بڑ لایا
یار غریباں دا کسی ظالم وے لڑ لایا
٩۔ کوئی بوٹاں دے چھک تسمے
اتوں اسی ہسنےآں وچوں روندا اے دل قسمے
١٠۔ چاندی دا وے ڳز ماہیا
دکھیاں دا دل رکھنڑا مکے دا حج ماہیا
کدے پردیسیاں اتے تو پھل وی وسا مولا
تساں دیاں لکھ قسماں ساڈی ہکا زبان ہوسی
١٣۔ کوئی سڳرٹ سڑ ڳئی آ
غیراں بچ بہہ بہہ کے ڳُڈی ڈھولے دی چڑھ ڳئی آ
١٤۔ رتے لال پراندے نی
سوہنڑے وے اج کل دے نئیں لمیاں وے لاندے نی
١٥۔ کوئی پہڑولے وے فصلاں دے
توڑ نبھا دیندے جیہڑے چنگیاں نسلاں دے
١٦۔ کوئی کنڈے وے جریب ہوندے
رل کے مر ویندے جیہڑے یار غریب ہوندے
١٧۔ منہ دکھنڑ پیاراں دے
ہک واری مل ماہیا خالی پُکھے وے دیداراں دے
١٨۔ کالی چادر بننے او
ہک اسں دکھی کرکے دوجا کنڈ کر لنگنے او
١٩۔ کوئی چولا وے سی درزی
رج کے تباہ کیتا ای جیویں غیراں دی ایہی مرضی
٢٠۔ کہا کپنی آں راہ کرکے
راہ بچ قبر کرو ماہیا لنگے وے دعا کرکے
٢١۔ کوئی ٹالھی چھاں آلی.!
جدوں سڄݨ چھوڑ ون٘ڄے, سٹ لڳدی اے هاں آلی
٢٢۔ کوئی کالے کاں ماہیا
ٹر ڳیاں سجناں دے
بھل وہیندے ناں ماہیا
٢٣۔ تھالی پھری اے کباباں دی
تُوں پُتر منشی دا میں دھی آں نواباں دی
٢٤۔ چھناں پھریا کباباں دا
عشق وچ فرق نئیں منشی تے نواباں دا
٢٥۔ ݙو پَتر اناراں دے
ساݙا ݙکھ سݨ سݨ کے
روندے کھوتے کمہاراں دے
اساں تیݙے نوکر ہیں توں حکم تاں کر ماہیا
٢٦۔ ساوے گھا ماہیا کوڑے دے منہ
دے وچ ہوندی مٹی تے سوہا ماہیا
٢٧ ۔ کوئی اڈدا کاں ماہیا
ہک واری فون چا کر تن رب دا ناں ماہیا
حدوں توں آ ملسئیں گل بݨسی تاں ماہیا
٢٨۔ بجھ گئ بجلی گئ گلیاں دی لو ماہیا
اکھیاں ترس گیاں ذرا سامنڑیں تے ہو ماہیا
ساڈے نالو ڈھول خفا اساں زندگی توں تنگ ماہیا
مدتاں گزرگیاں ہݨ وطن تےول ماہیا
بہار پئی آندی ہے
میکوں ہݨے ہُݨے
مل ماہیا
٣٢۔ تیݙی راہ بھلیندیں میݙا ماہیا، ݙین٘ہ لیہہ ڳئے سارا
٣٣۔ گھوڑے دیاں راساں نئ
ساکوں تیڈیاں آساں نی
٣٤۔ ٹوڈی کار چلائی وطنئیں
کر کے برباد ساکوں غیراں نال نبھائی وطنئیں
٣٥۔ گڈیاں دے دھوں ماہیا
نقشاں دی میں سوہنی وے چٹے  رنگ دا ایں توں ماہیا
٣٦۔ کوئی وے موڈھے تے لوئی ماہیا
جیوے چن میں اوجڑا، شالا اوجڑے نہ کوئی ماہیا
٣٧. #تلوطنی
٣٨ـ #تلوطنی
ہتھہیں لال رومال ہووے
شریک شریک ہوندا بھان٘ویں نکا جیہا بال ہووے
خرم دے ماہیے
اندروں بیمار پیآں
ٻاہروں جندڑی دے مُل چُکدے
مار کے سٹی ویندیں
نِوھی رکھیا جیوݨ دا