نواب_بہاول_خان_سوم_عباسی
ملتان دی مہم
جݙݨ ملتان اچ مول راج دی بغاوت پھٹی تاں مسٹر Vans Agnew نے ہک خط بھیڄا جیہڑا 21 اپریل 1848ء کوں پولیٹکل ایجنٹ پیر ابراہیم خان تک پہنچا۔ اوندے اچ بغاوت تے کیپٹن اینڈرسن دے زخمی تھیوݨ دے متعلق ݙسا ڳیا ہئی تے درخواست کیتی ڳئی کہ توپ خانے تے رسد دے ہمراہ ہک دستہ ریاست دی طرفوں ملتان بھیڄا ونڄے۔ 22 اپریل کوں دستہ روانہ تھیوݨ والا ہئی کہ Vans Agnew دا ملازم ایہ خبر گھن کے پہنچا کہ کیپٹن اینڈرسن تے Agnew کوں قتل کر ݙتا ڳئے لہٰذا کوچ دا حکم واپس گھن گھدا ڳیا۔ 27 اپریل کوں نواب کوں لاہور دے ریذیڈنٹ دی جانب توں پیغام ملا کہ کہیں قابل کمانڈر دی زیر قیادت ہک طاقت ور دستہ ملتان روانہ کیتا ونڄے تے 29 اپریل کوں ݙوجھے پیغام اچ آکھا ڳیا کہ مول راج دی تمام جائداد ریاست نال منسلک کر ݙتی ونڄے تے اوندے وکیل کوں بہاولپور توں کڈھ ݙتا ونڄے۔ دریں اثنا مول راج نے بھاری معاوضے تے نویں آدمی بھرتی کرݨ دی خاطر ݙو آدمیاں کوں بہاولپور بھیڄا ۔ انہاں آدمیاں کوں ریاست توں کڈھ ݙتا ڳیا۔ 17 مئی کوں نواب کوں لاہور اچ اپݨے وکیلاں توں خبر ملی کہ ریذیڈنٹ دی خواہش ہے کہ بہاولپور دی افواج ستلج پار کرن تے امام الدین تے راجا شیر سنگھ دی مدد کرن۔ نواب نے جواب اچ آکھا کہ اوہ ایویں ہی کریسی۔ وک نواب کوں ریذیڈنٹ توں ہک ٻیا پیغام آیا کہ زیادہ توں زیادہ علاقہ اپݨے قبضے اچ رکھا ونڄے تے خبر دار کیتا کہ اوندی فوج برطانوی فوج دے آ ونڄݨ تک لوگاں کوں تحفظ ݙیوݨ، ربیع دا محصول جمع کرݨ تے ملک دے عمومی امن دی ذمہ دار ہوسی۔ نواب توں ایہ وی درخواست کیتی ڳئی کہ اوہ ستلج ا چلݨ والی کشتیاں اپݨے قبضے اچ گھن گھنے۔ 25 مئی کوں لیفٹیننٹ ایڈ ورڈز نے درخواست کیتی کہ فوج دا ہک دستہ غلام علی خان خاکوانی دی مدد کیتے کورٹ کموں بھیڄݨا چاہیدا اے جیں نے دیوان مول راج دے خلاف علم بلند کیتا ہئی۔ اوں نے لکھا کہ باغی لیہ تے حملے کرݨ دا ارادہ رکھدے ہن تے دریائے سندھ پار کر کے ڈیرہ اسمعیل خان تے دھاوا ٻولݨ والے ہن۔ اوندا تدارک کرݨ دی خاطر اوں نے نواب کوں آکھا کہ اپݨی فوج دریا دے پار ملتان بھیڄے تاکہ دیوان لیہ دے متعلق اپݨے منصوبے ترک کرݨ تے مجبور تھی ونڄے۔ چند ݙینہہ بعد ایڈورڈ نے نواب کوں (جینکوں لاہور دے ریذیڈنٹ نے آکھا ہئی کہ اوہ ستلج اچ موجود فیریز توں گھن کے ملتان دے پھاٹکاں تک سارے ملک کیتے زمہ دار ہئی) ݙسا کہ بہتر ہوسی اگر اوہ جلالپور فیری عبور کر کے براست شجاع آباد ملتان دی طرف ودھے بشرطیکہ اوندے خیال اچ ایہ حرکت دیوان کوں ہربھگوان (جیہڑا ڈیرہ غازی خان کیتے خطرہ بݨا ہویا ہئی) کوں واپس سݙݨ تے مجبور کر ݙیسی وگرنہ نواب کوں چاہیدا اے کہ خان ڳڑھ دے مقام تے ݙمر والا فیری کوں پار کرے تے اوندے نال آن ملے۔ نواب نے شجاع آباد دی طرف ودھݨا بہتر خیال کیتا۔ اوں نے ریاست اچ فیریز دے ذریعے نال ملتان دی طرف اسلحہ، پاݨی وغیرہ بھڄیڄݨ دا وی تدارک کر ݙتا تے کوٹلی عادل اچ 500 گھوڑ سوار تے 100 پیدل سپاہی تعینات کیتے تاکہ اونکوں دیوان دے افسراں دی دست درازیاں توں محفوظ رکھیج سکے۔ 27 مئی کوں مقامی ایجنٹ پیر ابراہیم خان نے ریذیڈنٹ دے حکم تے نواب توں درخواست کیتی کہ ملتان دی تسخیر کیتے ہک دستہ بھڄوائے۔ 28 مئی کوں ݙو رجمنٹاں، 200 کیولری تے 5000 جاگیردار لیویز، 9 توپاں تے 100 بارود دء ویگناں دے نال فتح محمد خان غوری دی زیر قیادت احمد پور توں کوچ کر ڳئیاں۔ 31 مئی کوں جلالپور توں گزر کے 2 جون کوں بلوچاں تے 3 جون کوں جلالپور سعادت والا پہنچی۔ اوندی روانگی دی خبر لیفٹینٹ ایڈورڈز کوں بھڄوائی ڳئی تے نال ہی ایہ وی ݙسا ڳیا کہ پندرہ سو آدمی معزالدین دی زیر قیادت سیت پور بھیڄے ڳئے ہن تے جھارکنڈ مل دی زیر قیادت 400 سردار واہ نالہ دی جانب بھڄوائے ڳئے ہن تاکہ انہاں علاقیاں اچ امن یقینی بݨایاونڄ سڳے۔ 31 مئی کوں ریذیڈنٹ دی جانب توں موصول شدہ خط اخ اونکوں آکھا ڳیا کہ ملتان اچ مول راج دا محاصرہ کرے۔ جݙݨ معزالدین تے دین محمد شاہ دی زیر قیادت فوج على پور پہنچی تاں مول راج دا ڈپٹی جواہر مل حیران رہ ڳیا۔ اوہ 100 گھوڑ سواراں تے 100 پیدل سپاہیاں دے نال محصول جمع کرݨ اچ مشغول ہئی۔ نتیجتاً تھیوݨ والی لڑائی اچ جواہر مل کوں شکست تھئی تے 100 آدمی مارے ڳئے تے اوہ بقیہ فوج دے نال بھڄ ڳیا۔ ہݨ لاہور توں موصولہ ہدایات دی روشنی اچ تہیہ کیتا ڳیا کہ بہاولپور دی فوج شجاع آباد دی طرف پیش قدمی کریندے ہوئے ایڈورڈز دے لیویز نال مل ونڄے۔ چنانچہ 12 جون کوں فوج نے فتح محمد خان دی زیر قیادت گوبن دی طرف مارچ کیتا۔ ایڈورڈز وی اوں جگہ تے پہنچا جتھاں اوندی درخواست تے نواب نے لیویز کوں چنانہہ پار کرواوݨ کیتے کشتیاں فراہم کیتے ہن تے ول اتھوں خان ڳڑھ روانہ تھیا۔ اتھاں اوں نے 14 جون کوں لکھا کہ اوہ بہاولپور دی فوج نال ملݨ کیتے ودھدا پیا ہئی تے ایہ کہ اونکوں خبر ملی کہ مول راج ریاست دی افواج اوندے نال ملݨ توں پہلے ہی انہاں تے حملہ کرݨ دا ارادہ رکھدا ہئی۔ چنانچہ ریاستی دستیاں نے 17 جون کوں بسوری اچ مورچے بݨا گھدے۔ دریں اثنا ایڈورڈز خان ڳڑھ اچ جنرل Van Cortlandt دے پہنچݨ دا منتظر ہئی۔ 18 جون کوں افواج نے گھیاں والا فیری نزد کنبیری دی طرف پیش قدمی کیتی تاکہ قریب آ چکے دشمن کوں قاٻو اچ رکھیج سڳے۔ ایڈورڈز دے لیویز دی تعداد ݙو ہزار گھوڑ سوار تے پیدل ہن تے اوندی مدد کیتے بھیڄی ڳئی بہاولپوری افواج دی کل تعداد 7129 انفنٹری، 2449 کیولری، 14 ہارس آرٹلری تے 108 اونٹ سوار ہن۔ اوندے بعد ریاستی افواج نے ردان نزد بسوری دی طرف مارچ کیتا جیندے تے مول راج دی فوج کنبیری توں نونار دی طرف ودھی تے انہاں تے حملہ کر ݙتا لیکن اوہ بہادری تے استقامت نال لڑے جݙݨ ایڈورز وی پہنچ ڳیا تے انہاں دے حالات ݙیکھ کے Van Cortlandt توں 6 توپاں تے ریگولر انفنٹری دے ݙو رجمنٹاں دا ہک دستہ گھدا تے لڑائی اچ شریک تھی ڳیا۔ ایہ صبح 8 توں شام 5 بجے تک جاری رہݨ والے ہک حملے دے بعد دشمن نے پسپائی اختیار کیتی۔ ریاستی لیویز نے 6 توپاں اپݨے قبضے اچ گھدے جبکہ ایڈورڈز نے ݙو توپاں تے رسد دی کافی مقدار تے قبضہ کیتا۔ ریاستی افواج دے 34 گھوڑ سوار تے 14 پیدل سپاہی مارے ڳئے۔ 19 جون کوں Van Cortlandt نے اتحادی افواج دے نال مل کے جنکشن بݨایا تے ایڈورڈز دے حکم تے بہاولپور دی فوج نونار توں شجاع آباد دے ترئے میل اندر تک پہنچ ڳئی۔ ایڈورڈز 20 جون کوں انہاں دے پڑاؤ اچ پہنچا۔ اوں نے پیر ابراہیم خان تے فتح محمد خان کوں قلعے تے حملہ کرݨ دی ہدایت کیتی لیکن ہندو مکھیے تے چودھری، ایڈورڈز تے پیر ابراہیم دے ناں درخواستاں گھن کے آئے جنہاں اچ غیر مشروط طور تے ہتھیار سٹݨ دی پیش کش کیتی ڳئی۔ چنانچہ شہر تے قبضہ کر کے فوج تعینات کر ݙتی ڳئی۔ 2 جون کوں ایڈرورڈز تے Van Cortlandt بقیہ ریاستی افواج دے نال شہر اچ داخل تھئے۔ 26 جون کوں اتحادی افواج نے سکندر آباددی طرف مارچ کیتا جتھاں دشمن فوج دا چھوٹا جیہا دستہ تعینات ہئی، لیکن انہاں نے سر تسلیم خم کر گھدا تے اوہ مقام بلا مدافعت قبضے اچ آ ڳیا۔ اڳلے روز افواج ادھی والا پہنچے تے 27 جون کوں سورج کنڈ پہنچے۔ اتھاں 28 جون کوں لیفٹیننٹ لیک بطور پولیٹکل ایجنٹ ریاستی فوج نال ملا۔ اوں نے 26 جون کوں احمد پور اچ نواب نال ملاقات کیتی ہئی۔ 29 جون کوں اتحادی کایان پور تے یکم جولائی کوں عربی پنچے۔ ݙوپہر دے وقت مول راج انہاں تے حملہ کرݨ کیتے ملتان توں ٻاہر فیض باغ اچ آیا لیکن کنڈے دار مقابلے دے بعد اونکوں واپس دھک ݙتا ڳیا تے قلعے اچ پسپائی اختیار کرݨ تے مجبور کر ݙتا ڳیا۔ چند سپاہی اوندے نال ہن جنہاں نے سدوحسام اچ درختاں دے پچھوں مورچے بݨا رکھے ہن۔ معرکے اچ 2 توپاں تے 30 قیدی ہتھ لڳے تے ریاستی افواج میک فرسن توں محروم تھئے، اوندے 14 آدمی کم آئے تے 4 زخمی تھئے۔ اتحادی فوج 2 جولائی کوں حامد شاہ باغ دی طرف ودھے۔ 26 تاریخ کوں باغی ولی محمد دے قریب پہنچے تاکہ انہاں دی پاݨی دی فراہمی منقطع کیتی ونڄ سڳے۔ یکم ستمبر کوں لیک تے ایڈورڈز سورج کنڈ توں باغ کٹا بیراگی چلے ڳئے تے جݙݨ دشمن نے جوڳ مایا توں گولہ باری شروع کیتی تاں بہاولپور افواج نے لیک کیتی زیر قیادت اوں مقام کوں وی نشانہ بݨایا تے دشمن شیدی لال ٹٻے تے پچھوں ہٹ ڳیا۔ ریاستی افواج دی 11 ہلاکتاں تھئے تے 25 زخمی تھئے۔ لیک نے انہاں دے طرزعمل کوں ناجائز طور تے بہت سراہا ۔ 12 ستمبر کوں لیک نے اتحادی افواج دے ہمراہ اوکھارا گوپال داس تے عمل کر کے سکھاں کوں شکست ݙتی جنہاں دے 800 آدمی مارے ڳئے۔ لیک اوں لڑائی اچ خود وی زخمی تھیا۔ اوندے بعد 3 اکتوبر تک غیر مسلسل لڑائی جاری رہی۔ لیکن اوں نے محاصرے اچ خدمات پیش کرݨ تے ہر بہاولپوری توپچی کوں ہک سو روپے دا انعام ݙتا۔ 7 اکتوبر کوں مول راج تے شیر سنگھ نے 18 توپاں جوڳ مایا دے قریب نصب کیتے تے اتحادی ولی محمد نہر مورچہ زن تھی ڳئے تے حملہ آوراں کوں بھڄایا۔ کٹا بیراگی تے حملے دی ہک ٻئی کوشش 31 اکتوبر کوں ناکام بݨائی ڳئی تے یکم تا 5 نومبر تک مختلف مقامات تے حملیاں کوں روزانہ ناکام بݨایا ڳیا۔ 6 نومبر کوں لیک دی زیر قیادت ریاستی افواج تے ہک بہادرانہ یلغار کیتی ڳئی مگر کوئی کامیابی نہ ملی۔ یکم توں 6 نومبر تک انہاں دے نقصانات صرف 2 ہلاک تے 15 زخمی ہن۔ 7 نومبر کوں جنرل whish نے ݙو ہزار آدمی منتخب کیتے جنہاں اچ نصف بہاولپوری فوج دے تے نصف ایڈورڈز دے لیویز توں تاکہ دشمن دے مورچیاں تے حملہ کیتا ونڄ سڳے لیکن Van Cortlandt دی زیر قیادت سپاہیاں دی چار کمپنیاں نے بغاوت کر ݙتی تے امام الدین تے ہک بہاولپوری رجمنٹ تے دھاوا ٻولا۔ اگرچہ باغیاں کوں جلد ہی منتشر کر ݙتا ڳیا لیکن کافی گڑبڑ پیدا تھئی۔ بایں ہمہ لیک ریاستی افواج دی مدد نال دشمن دے مورچیاں کوں تباہ کرݨ اچ کامیاب تھی ڳیا۔ اوں روز انہاں دے 5 آدمی ہلاک تے 38 زخمی تھئے۔ 20 جنوری تک ملتان قلعے دے آس پاس لڑائی جاری رہی۔ آخر کار مول راج نے مزید مدافعت بیکار خیال کر کے Whish دے اڳوں ہتھیار سٹ ݙتے۔ 8 نومبر توں گھن کے مہم دے اختتام تک ریاستی افواج دے کل 24 آدمی مارے ڳئے تے 2 زخمی تھئے۔ 29 جنوری کوں لیک نے بہاولپور کمانڈرنٹ کوں ہک طلائی کڑا، ہک موتیاں دا ہار تے بیش قیمت تلوار پیش کیتی۔ جنوری 1851ء ا  چیمبرلین نے بورڈ آف ایڈمنسٹریشن دی جانب توں 49 افسراں کوں انعامات ݙتے۔ نواب دی خدمات دے اعتراف اچ  لارڈ ڈلہوزی نے نواب محمد بہاول خان سوم دے کیتے تاحیات ہک لکھ روپے سالانہ وظیفہ جاری کیتا تے نواب دے علاقے تے اوندی فوج دی خدمات کیتے اٹھ لکھ روپے نقد انعام ݙتا۔