cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مہک علی
مہک علی (اردو: مہک علی) (ڄَمَّݨ دا سال: 1992ء) پاکستانی ڳائیکہ ہِن۔ اِنّھاں نے بالی وُوڈ وِچ 2017ء دی فلم "شیطان" وِچ ہِک ڳاݨے "بابِ رحمت" دے نال بالی وُوڈ وِچ پیر رکّھیا جین٘دے کِیتے اِنّھاں کوں 10ویں مرچی میوزک ایوارڈز کِیتے چُݨیا ڳیا ہئی، اِیں ایوارڈ کِیتے چُݨی ون٘ڄم آلی پہلی پاکستانی ڳائیکہ بݨ ڳئی۔
ابتدائی حیاتی
مہک علی 24 فروری 1992ء کوں ننکانہ صاحب وِچ ڄَمّی ہئی اَتے بی اے دی تعلیم گِھدّی، 2013ء وِچ، اُوہ اپݨے ٹَٻَّر دے نال لاہور چلی ڳئی۔ اِنّھاں نے 8 ورھیاں دی عمر وِچ مقامی موسیقی دے مقابلے دے نال اپݨے موسیقی کَم کار دا اَغاز کِیتا۔  2012ء وِچ، اِنّھاں نے پاکستانی موسیقی مقابلہ میوزک ٹیلنٹ ہنٹ ڄِتّیا ہئی۔
مہک علی دا پہلا ڳاݨاں "باندی" ہئی۔ اِنّھاں نے نیسکا بیسمنٹ دے چوتھے سیزن وِچ، ہِک پاکستانی میوزک ٹیلی ویژن سیریز وِچ نغمہ "قمیض تیری کالی" ڳایا جیڑھی پاکستان وِچ ہِک ٻہوں وݙّی ہِٹ فلم ہئی۔
حروف تہجی دی اہمیت
ہر زبان دے حروفِ تَہجّی دی لِکھّت (املا) اُوندے لِہجے دے اصولیں دے مطابق وضع کیتی وَیندی ئِ ۔ ہر زبان آپنیْ ارد گرد دے زبانیںکِن ضرور متاثّر ِتھیندی ئِ ۔ اِینہہ واسطے جَݙاں وی کوئی زبان بݨدیئِ یا جَیندی نویں سِرو ٻولݨ دی شروعات تِھیندی ئِ تاں او زبان آپنیْ ارد گرد دے زبانین کن ضرور متاثّر ہوندی ئِ۔ اِیھّا وَجہ ئِ جو کہیں وی زبان ئِ چ اَس پَوسَ دے مختلف زبانیں دے حروف تَہجّی دا تاثر ضرور شامل ہوندے ۔ لسانیات دے ماہرین دے آکھݨ موجب ہر ٻارھاں میل دے بعد اَس پَوس دیں زبانیں دے لوظیں تے لہجئیںدی ملاوٹ دی وجہ کِن کہیں وی زبان دے لوظیں دے تَلفّظ تے لہجے ئِ چ تھوڑی ٻہوں تبدیلی ضرور تھی ویندی ئِ۔ ݙوجھے لوظیں ئِ چ اینہہ ڳالھ کوں کجھ ایں وی آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو ’’ کہیں وی زبان دی بݨت ئِ چ اَس پَوس دے زبانیں دے حروف تَہجّی وی ٻہوں کردار ادا کریندن ‘‘ اینہہ ڳالھوںاساں جݙاں وی سرائیکی زبان دی تاریخ تے اُوندی بَݨت تے وُݨت تے نگاہ مریندے ہَیں تاں ساکوں معلوم تِھیندے جو سرائیکی زبان ئِ چ عربی، فارسی ، سندھی ، اردو تے کئی ٻئیں آریائی تے غیر آریائی زبانیں دے ڈھیر سارے لوظ موجود ہِن ۔
اے وی حقیقت ئِ جو سرائیکی زبان ہِک ٻہوں قدیم زبان ئِ، ایندی قدامت بارے کوئی حتمی رائے تاں پیش نئیں کیتی ون٘ڄ سڳدی پر اے ضرور آکھیا ون٘ڄ سڳدے جو سرائیکی زبان دا وادی سندھ دیں قدیم ترین زبانیں ئِ چ شمار تھیندے ۔ حقیقت تاں اے ہے جݙاں جو تقریباً ساڈھے ترے ہزار سال ق م ئِ چ (یعنی اڄ توں تقریباً ساڈھے پنج ہزار سال پہلوں‘ بعـض لکھتیں ء ِ چ ساڈھے ست ہزار سال پہلوں)دراوڑ نامی قوم جِہڑی جو غالباً حلب، دمشق (شام) ، بحیرہ روم دے ساحلی علاقیئں دی رہا کُو ہئی‘ وادی سندھ ئِ چ وڑ آئی تاں اِتھوں دیں قدیم رہاکو قومیں دیاں زباناں سرائیکی زبان نال ٻہوں مشابہت رکھیندیاں ہَن۔ محققّینِ لسانیات دی تحقیق دے مطابق انھیں قدیم زبانیں ئِ چ بے شمار سرائیکی لوظ پاتے وَیندِن ۔ تاں وَت اے ڳالھ نشابر تھی کرئیں سامݨے آویندی ئِ جو سرائیکی زبان کئی ہزار سال قدیم ئِ ۔ اے وی ہک حقیقت ئِ جو برصغیر ہندوستان دیاں او زباناں جہڑیاں جو سرائیکی دے بعد معرضِ وجود ئِ چ آئین یا او زباناں جہڑیاں جو سرائیکی دیاں ہم عصر ہن سرائیکی لوظیں تے لہجے کن ضرور متاثّر تھین ۔ جئیں ویلھے اساں سرائیکی حروف تَہجّی دی بݨت تے غور کریندے ہیں تاں وَت ساکوں معلوم تھیندے جو سرائیکی زبان دے حروف تَہجّی کئی ٻئیں زبانیں وچ وی پاتے ویندِن ۔ ایندا مطلب اے وی تھی سڳدے جو یا تاں او زباناں سرائیکی زبان کِن متاثّر ہَن یا سرائیکی زبان اِنھیں زبانیں کِن متاثّر ئِ۔ ݙوہیں ڳالھیں ممکن تھی سڳدئین۔
برج بھاشا
برج بھاشا یعنی برج زبان شمالی بھارت دے خطۂ برج وچ ٻولی ونڄݨ والی ہک اہم زبان ہے۔ ایہ ہند آریائی خاندانِ زبان دا ذیلی زمرہ مرکزی ہند آریائی نال تعلق رکھدی ہے۔ برج بھاشا دا محلِ وقوع دہلی دے جنوب مشرق دا علاقہ ہے جیندا مرکز متھرا ہے۔ متھرا تے ورنداون دے علاقے کوں عام طور تے برج منڈل آہدن۔ برج بھاشا اینہی علاقے دی ٻولی ہے۔ لفظ برج سنسکرت دا لفظ ورج دی وڳڑی ہوئی شکل ہے، جیندا معنیٰ جانوراں دی چراگاہ ہے۔
واہلہ (زوجہ نوح)
thumb|نعمہ مترائے بِھرا دے نال حضرت نوح علیہ السلام دی ذال دا ناں واہلہ یا والہہ ہئی۔
اسلام وِچ
حضرت نوح علیہ السلام دی ذال دا ناں واہلہ یا والہہ ہئی۔ اِین٘دا ذِکر قُرآن مجید وِچ اِین٘ویں آیا ہِے: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ وَاِمْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَقِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ‎
اَللہ مثال بیان کریندے اُنھاں دے معاملے وِچ جِہڑے کافر تِھی ڳئِین، نوحؑ دِی، ذال دِی تے لُوط دِی ذال دِی، او ݙُوہائیں اَساݙے نیک بندیاں وِچُوں ݙُوں دے نِکاح (گھراں) وِچ ہَن، ٻَس اُنھاں ݙوہائیں اُنھاں دِی کہیں نہ کہیں ڳالھ دِی بَد دیانتی کِیتی، پَر او (نسبت) اَللہ دے سامݨیں اُنھاں دے کہیں کَمّ نہ آسَڳی، بلکہ اُنھاں کُوں آکھیا ڳیا، جو بھا وِچ داخِل تِھیوَݨ والیاں نال تُساں وِی داخل تِھی وَن٘ڄو (١٠)۔ ۔ عبداللہ بن عباس فرمین٘دے ہِن جو کہِیں نبی دی ذال کݙان٘ہِیں بدکار نِھیں رہی۔ حضرت نوح علیہ السلام دی ذال دے بارے وِچ آکھیا وین٘دا ہِے جو اُوہ آپݨی قوم دے جابراں کُوں ایمان گِھن آوݨ آلیاں دی خبراں پُچایا کرین٘دی ہئی۔ اَتے حضرت لوط علیہ السلام دی ذال آپݨے گھر وِچ آوݨ آلے مِمھاناں دی اطّلاع آپݨی قوم دے بد عملے لوکاں کوں ݙے ݙِین٘دی ہئی۔ عبدالرزاق والفریابی و سعید بن منصور و عبد بن حمید و ابن ابی الدنیا و ابن جریر و ابن المنذر و ابن ابی حاتم والحاکم و صححہ نے کئی طرق تُوں ابنِ عباس (رضی اللہ عنہٗ) تُوں روایت کِیتا ہِے جو آیت فخانتاہما جو اِنّھاں ݙُون٘ہائیں تِرِیمتاں نے اِنّھاں ݙُون٘ہائیں بندیاں دا حق ادا نِھیں کِیتا۔ یعنی اِنّھاں ݙُون٘ہائیں نے زنا نئیں کِیتا ہئی جاں جو حضرت نوح علیہ السلام دی ذال دی خیانت اِیہ ہئی جو اُوہ لوکاں کُوں آہْدی ہئی جو اِیہ اللہ دا نبی مجنون ہِے اَتے حضرت لوط علیہ السلام دی ذال دی خیانت اِیہ ہئی جو اِیں نے مِمھاناں دا ݙَسا ݙِتّا جو سوہݨیں مِمھان آئے ہوئے ہِن جَلتی نال آ ون٘ڄو اِیہ خیانت اِین٘دی خیانت ناں ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی دے شخصیّتاں ونکی:ڄَمَّݨ دی پوتھی ونکی:اِسلام وِچ بائبل دے شخصیّتاں ونکی:پُراݨے عہد ناویں دی مقدسات ونکی:پُراݨے عہد ناویں دے تِرِیمتاں ونکی:عبرانی بائبل وِچ تِرِیمتاں دا ذکر ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت
پاکستان نیوی
پاک بحریہ، (Pakistan Navy) پاکستان دی بحری حدود تے سمندری تے ساحلی مفادات دی محافظ ہے۔ ایہ پاکستان دی دفاعی افواج دا حصہ ہے۔ پاک بحریہ (اردو: پاکستان بحریہ۔ Pɑkistan Bahri'a) (نا  رپورٹنگ: PN) پاکستان دی دفاعی افواج دے بحری جنگ وجدل دی شاخ ہے۔ ایہ پاکستان دی 1,046 کلومیٹر (650 میل) لمبی ساحلی پٹی دے نال نال  بحیرہ عرب تے اہم شہری بندرگاہواں تے فوجی اݙیاں دے دفاع دی ذمہ دار ہے۔ پاک بحریہ 1947ء وچ پاکستان دی آزادی دے بعد وجود وچ آئی تے ایڈمرل کلیم شوکت ایندے موجودہ سربراہ ہن۔ بحری ݙینہ 8 ستمبر 1965ء کوں پاک بھارت جنگ دی یاد وچ منایا ویندا ہے۔ پاک بحریہ پاکستان دی حکومت دی پالیسیاں دی حمایت وچ ملکی تے غیر ملکی خدمات سر انجام ݙیندی پئی ہے۔ پاکستان دے دفاع کیتے پاک بحریہ دا موجودہ تے بنیادی کردار ہے۔ اکیہویں صدی وچ پاک بحریہ نے محدود بیرون ملک آپريشنز کیتے تے پاکستان انترکٹک پروگرام دے قیام وچ ہک اہم کردار ادا کیتا ہے ۔ پاک بحریہ جدت و توسیع دے مراحل توں گزردی پئی ہے اور دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ وی ایندا اہم کردار رہہا ہے۔ 2001ء توں پاک بحریہ نے اپݨی آپریشنل گنجائش کوں ودھایا اور عالمی دہشت گردی، منشیات سمگلنگ تے قزاقی دے خطرے دا مقابلہ کرݨ دی قومی تے بین الاقوامی ذمہ داری وچ تيزی گھنائی۔ 2004ء وچ پاکستان نیٹو مشترکہ ٹاسک فورس CTF-150 دا رکن بݨ ڳیا۔ پاکستان دے آئین دے تحت صدر پاکستان ، پاکستانی مسلح افواج دا کمانڈر ان چیف ہوندے۔ چیف آف نيول اسٹاف (CNS) جیہڑا کہ چار ستارے والا ایڈمرل ہوندے، پاک بحریہ دا سربراہ ہوندے, جیں کوں وزیر اعظم پاکستان، صدر پاکستان نال مشاورت دے بعد مقرر کریندے۔ چیف آف نيول اسٹاف ، سویلین وزیر دفاع  تے سیکرٹری دفاع دے ماتحت ہوندے۔ thumb|[[پاکستان نیوی دا نشان]]
تاریخ
پاک بحریہ 15 اگست 1947ءکوں پاکستان دی ریاست دے قیام دے نال وجود وچ آئی ہئی۔ مسلح افواج دی ریکونسٹوشن کمیٹی نے شاہی ہندوستانی بحریہ کوں پاکستان تے بھارت دے درمیان تقسیم کیتا۔ شاہی پاک بحریہ کوں ݙو سلوپ، ݙو فریگٹیس، چار مانیسویپر، ݙو بحری ٹرالرز، چار بندرگاہ لانچیز تے 358 اہلکار (180 افسران تے 34 ريٹنگ) ملے۔ پاکستان دے ساحل تے ڈیلٹا دے علاقے زيادہ ہووݨ دی وجہ توں، پاکستان کوں بندرگاہ ڈیفنس موٹر لانچیز دی ہک بڑی تعداد وی ملی۔ 1956ء وچ پاکستان کوں ہک جمہوریہ قرار ݙتا ڳیا تے دولت مشترکہ دے حصے دے طور تے "شاہی" دا لاحقہ ختم کرݙتا ڳیا۔ بحریہ کوں ہک مشکل تاریخ توں گزرنا پیا،بحریہ کوں صرف 200 افسران تے 3000 سيلر ملے جنہاں وچ کموڈور ايچ ايم ايس چوہدری سینئر ترین افسر ہن۔ بحریہ کوں ناکافی عملے، آپریشنل اݙیاں دی کمی تے ٹیکنالوجی تے وسائل دی کمی دے مسائل دا سامݨا کرنا پیا۔ ایہ ويسے وی تکنیکی عملے، ساز و سامان تے افسران دے لحاظ نال فوج تے فضائیہ دے مقابلے وچ سب توں چھوٹی شاخ ہئی۔ انہاں تمام مشکلات دے باوجود بحریہ نے درپیش چیلنجاں دا سامݨا کیتا تے نوزائيدہ پاکستان وچ ہک ہائی پروفائل بھرتی پروگرام دا آغاز کیتا۔
آغاز
پاک بحریہ نے 1947ء دی پاک بھارت جنگ وچ حصہ نی گھدا کيونکہ تمام لڑائی زمین تک محدود ہئی۔ تاہم ریئر ایڈمرل جيمز وِلفریڈ جیفورد، چیف آف دی نيول سٹاف نے ہک" ہنگامی منصوبہ"(فریگٹیس تے بحری دفاع کوں کم کرݨ کیتے مرحلہ)" بݨا گھدا ہئی۔ 1948ء وچ بحریہ وچ بحری جاسوسی دے معاملات کیتے ڈائریکٹوریٹ جنرل نيول انٹیل جنس (DGNI) دا محکمہ قائم کیتا ڳیا تے کمانڈر سید محمد احسن نے ایندے پہلے ڈائریکٹر جنرل دے طور تے خدمات سر انجام ݙتے۔ 1947ء دی جنگ دے خاتمے دے بعد بحریہ نے اپݨے اݙیاں دی توسیع دا کم شروع کر ݙتا تے کراچی وچ نيول ہيڈکوارٹرز دا قيام عمل وچ گھنایا ڳيا۔ 1949ء وچ اپݨا پہلا او کلاس تباہ کن ( ڈيسٹرائر) بحری جہاز شاہی بحریہ توں خریدا ۔ پاک بحریہ دی آپریشنل تاریخ دا آغاز 1949 کوں شاہی بحریہ دے ݙو عطیہ کردہ تباہ کن (ڈيسٹرائر) بحری جہازاں پی اين ايس ٹیپو سلطان تے پی اين ايس طارق دے نال تھیا۔ پی اين ايس طارق دی کمان لیفٹیننٹ کمانڈر افضل رحمان خان کوں ݙتی ڳئی جبکہ پی اين ايس ٹیپو سلطان 30 ستمبر 1949ء کوں کمانڈر پی ايس ایونز دی کمان وچ پاک بحریہ وچ کميشن تھیا۔ انہاں ݙو جہازاں نال 25ويں تباہ کن( ڈيسٹرائر) سکواڈرن تشکیل ݙتی ڳئی ۔ 1950ء وچ بحریہ وچ قوميتی پروگرام کوں فروغ ݙتا ڳیا جس وچ مقامی افسران دی بڑی تعداد وچ ترقی کیتی ڳئی ۔ ڈاکيارڈ، لاجسٹکس تے انجینرنگ دے اݙیاں دی تشکیل تھئی، توانا کوششاں نال مشرقی پاکستان وچ بحری موجودگی کوں فروغ ݙتا ڳیا تاکہ مشرقی پاکستان توں لوگاں دی بھرتی کیتے مواقع پیدا تھیون۔ ایں مدت دے دوران شاہی بحریہ دے افسران دی جگہ مقامی افسران کوں خاص تے کلیدی عہدیاں تے لايا ڳیا۔ ریئر ایڈمرل جيمز وِلفریڈ جیفورد، بحریہ دے پہلے سربراہ دے طور تے جبکہ کمانڈر خالد جمیل نے بحریہ دے پہلے پاکستانی نائب سربراہ دے طور تے خدمات انجام ݙتے۔ 1950 دی دہائی وچ، وزارت خزانہ نے پاک فوج دی کور آف انجینئرز کوں کراچی وچ بحری ڈاکيارڈ تے نيول ہيڈکوارٹرز دی تعمیر دی زمہ داری سونپی۔ اوں وقت دے دوران شاہی بحریہ دی سرپرستی وچ بحریہ دے بحری جہازاں نے خیر سگالی مشناں دی ہک بڑی تعداد وچ شرکت کیتی۔ پاک بحریہ دے بحری جہازاں نے دنیا بھر دا دورہ کیتا۔ 1950ء وچ کموڈور چوہدری نے پی اين ايس مہران دی کمان سنبھالی۔ 1953ء وچ اوہ بحریہ دے پہلے پاکستانی سربراہ بݨ ڳئے۔ 25ويں تباہ کن (ڈيسٹرائر) سکواڈرن دی کمان کيپٹن رومولڈ نے سنبھالی۔ رومولڈ نالیکز پاک بحریہ وچ خدمات انجام ݙیوݨ والے پہلے پولش افسر ہن۔ thumb|HMS Gabbard (D47) 1956ء وچ پاکستان دی پارلیمنٹ نے متفقہ طور تے 1956ء دا آئین پاکستان منظور کیتا تے پاکستان کوں ہک اسلامی جمہوریہ قرار ݙتا۔ تݙاں بحریہ دے ناں توں "شاہی" دا لاحقہ ختم کر ݙتا ڳیا تے پاک بحریہ یا "PN" نامزد کیتا ڳیا تے نيول جیک وچ ملکہ دے رنگ دی جگہ پاکستان دے پرچم دے سبز تے سفید رنگ نے گھن گھدی۔ تریہے مسلح افواج دی سنيارٹی دی ترتیب بحریہ، فوج تے فضائیہ توں تبدیل کر کے فوج، بحریہ تے فضائیہ کر ݙتی ڳئی۔ فروری 1956ء وچ برطانوی حکومت نے پاکستان کیتے کئی اہم لڑاکا بحری جہازاں دا اعلان کیتا۔ ايہ جہاز ہک کروزر تے چار تباہ کن( ڈيسٹرائر), امریکی فوجی امدادی پروگرام دے تحت دستیاب فنڈز نال خریدے ڳئے۔ 1956ء توں 1963ء دے درميان چند اضافی جہازاں دا حصول جنہاں وچ ݙو تباہ کن( ڈيسٹرائر)، اٹھ ساحلی مانیسویپرس تے ہک تيل ٹينکر جہاز، کمیونسٹ مخالف سمجھوتیاں سیٹو تے سينٹو وچ پاکستان دی شرکت دا براہ راست نتیجہ ہئی۔ ایں عرصے دے دوران بحریہ نے پہلی آبدوز حاصل کرݨ دی کوشش کیتی لیکن پاکستان وچ بگڑدی ہوئی سیاسی صورت حال دی وجہ توں ايہ کوشش ناکام تھی ڳئی۔
سقوطِ ملتان اَتے ملتانی لوک کہاݨیاں
۱۸۱۸ء دے سقوطِ ملتان دے بعد ملتان کوں سکھاں نے یرغمال بݨا گھِدا۔ مسیت کوں بارود خانہ بݨایا تے اتھاں گھوڑے ٻدھے، قبرستاناں وچ ہل چلوائے قتل خنام کیتے تے مسلماناں اتے ظلم کیتا، اے ملتان اتے سکھا شاہی دا تریجھا حملہ ہئی ۔۱۸۴۸ء وچ انگریز نے دیوان مولراج کوں گرفتار کیتا تے ملتان دے قبضہ کر گھدا۔ ڈیرہ غازی خان کنوں جھنگ تئیں انگریز دی ونڈ کاری تے حکومت تکڑی کرݨ دا کم شروع تھیا ۔جیندے تحت سرائیکی زبان کوں ٻولیاں دے نام ،نال ونڈ کار شناخت ملی تے انگریز مستشرقین نے اینکوں جٹکی، ڈیرے وال، ریاستی، بہاول پوری، اچوی، جھنگوچوی، ملتانی تے تونسے وال دے نام نال ڄݨوایا ۔ ملتان گزیٹر وچ  ۱۸۵۷ء دے بعد دے سرائیکی لوک شاعراں دا جیڑھا ذکر ملدے انہاں وچ خواجہ فرید سئیں دا حوالہ معتبر ہے ،ایں دور وچ آپ دے علاوہ وی ٻہوں سارے ہندو تے مسلمان شاعر سرائیکی وسوں وچ من چھیکویں شاعری کریندے پئیے ہن۔
اوبرائن دی گروسری آف ملتان تے ڈبلیو ایف سیکمپ دیاں مرتب کیتیاں ہوئیاں ملتانی کہاݨیاں انگریز دی سرائیکی دی اہمیت کوں ڄݨواوݨ دی مثال ہن پیاں پر انہاں احمد خان کھرل کوں شہید کرݨ بعد منٹگمری کوں جھنگ کنوں انج کر تے ترقی ݙتی تے اصل جھنگ کوں پسماندہ رکھیا تے جھنگ دی اصل زبان کوں جنگلی دے ناں نال ورتیا تاں جو جھنگ والیاں کنوں ایں گاٖلھ دا انتقام گھِدا ونڄے جو انہاں احمد خان کھرل نال رل کے انگریز فوجاں تے فوجی افسر کیوں مروائے۔
ایں تہذیب وچ ہر دور وچ تبدیلیاں آندیاں ریہاں تقسیم دے بعد جیڑھے مہاجرین ملتان تے مضافات وچ موجود شہراں وچ آن کراہیں آباد تھئے۔ اوں مقامی زبان نہ ڄاݨدے ہن، جاں جو اتھوں دے شہراں، ملتان ،مظفر گڑھ ،شجاع آباد، سکندرآباد ،مٹوٹلی ، لودھراں، بہاول پور، وہاڑی ،خانیوال تے بہاول پور دے اندرون شہراں اچوں نقل مکانی کرݨ آلے ہندو تاجر دکان دار تے زمیندار سرائیکی زبان ٻولیندے ہن تے اتھوں دی ثقافت نال وی جڑت رکھیندے ہن جنہاں کوں عرباں نے ملتان دے قبضہ کرݨ بعد وی ۷۱۲ء کنوں ۱۸۱۸ء تئیں بے دخل نہ کیتا ہئی ناں انہاں کنوں اتھوں دے رہوݨ والیاں کوں کوئی شکائت ہئی ، تقسیم دے بعد ٻہوں ساریاں اہم روایتاں ریتاں رسماں اتے ثقافتی ڳنڈھتاں کوں وی مذہب دے ناں دے انجو انج کر ݙتا ڳیا جتھوں کن بسنت ہولی تے میلے مسلمان تے کافر تھی ڳئے ۔ ہندی برصغیر دی ونڈ دے بعد لسانی حوالے نال ہِکا زبان تھی کے وی اردو تے ہندی دے ناں نال مسلمان تے کافر دے طور دے جُڑ ونڄݨ لڳ پئی جیندے اَہر وچ ڈاکٹر گوپی چند نارنگ دی شاہ گردی وچ انہاں دے شاگرد وی شریک ریہن۔ ایں لسانی بحث کوں سمجھݨ کیتے کتابِ ایک بھاشا دو لکھاوٹ دو ادب، دا مطالعہ مفید راہسے ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
کرِمِنالوجی
سماجی سائنس دی او شاخ، جیندے وچ جُرم کُوں سائنسی بُݨیاد تے ݙٹھا ویندے، اون٘کُوں کرِمِنالوجی آہدن- گمراہ کُن رویے تے جُرم دے بارے ڳویْڑ لاوݨ کوں کرِمِنالوجی دے شعبے وچ پڑھایا ویندے- لاطیݨی لفظ "کرِمن" ایں دا ایرا ہے- Crimen / کرِمن دا مطلب ہوندے الزام- λογία / لویا ہِک یونانی لفظ ہے، جیندا مطلب ہے، وجہ یا منطق- ݙوہیں لفظ، کرِمن تے لویا کٹھے تھیوݨ تُوں بعد "کرِمن لویا" بݨدِن، ایہا ݙو لفظ جُرم دی سائنسی تعلیم دے چھیکڑی ناں "کرِمِنالوجی" دا مُنڈھ ہِن- کرِمِنالوجی، سماجی سائنس دے ݙو شعباں دا کَٹھ ہے، ہِک سوشل تے ݙوجھا Behavioral / بیہیوئیرَل- ویھویں تے انیھویں صدی دے سماجی سائنسداناں اے شعبہ شروع کیتا ہئی تے سب توں پہلے ١٨٨٥ء وچ، اے لفظ ورتاوݨ آلا بندہ ہک اطالوی قانون دان رافیل گاروفیلو ہئی، اُوں اینکوں کرِمِنالوجیا دا ناں ݙتا ہئی، وت ہک فرانسیسی پروفیسر، پال ٹوپینارڈ ایندا ناں کرِمنالوگی رکھا ہئی- پاکستان وچ ترائے سرکاری یونیورسٹیاں ایں شعبے دی تعلیم ݙیندے پن، جیندے وچ پنجاب یونیورسٹی، کراچی یونیورسٹی تے سندھ یونیورسٹی شامل ہِن، ٢٠١٢ء دے وچ پنجاب یونیورسٹی ایں شعبے دی بنیاد رکھݨ آلی پاکستان دی پہلی یونیورسٹی ہئی- کرِمِنالوجی دی تعلیم وچ ودھارا تھیوݨ دی وجہ ماہرین سیاسیات، معیشت داݨ، ماہرینِ حیاتیات، سماجی سائنس داݨ، قانون داݨ، نفسیات دے ݙاکٹر، ماہرینِ نفسیات، ماہرینِ بشریات دے تحقیقاں ہِن-
مکاتِبِ فِکر یا دھڑے
کلاسیکی یا پُراݨا سکُول
اطالوی سکُول
شیکاڳو سکُول
جُرم
کوئی وی این٘جھا کَم جیندے تُوں کوئی اصول، دستُور ضابطہ یا قانُون ترُٹ ون٘ڄے، جیہرا جو کہیں علاقے، ملک یا جا تے رائج ہووے، اون٘کُوں جُرم آہدے ہِن- جُرم کیتے چار شئیں دا تھیوݨا ضروری ہے، جݙاں وی ایہ چار عنصر پائے ویسن، وت ای کہیں جُرم دا سرزد تھیوݨا ثابت تھی سڳدے:
١. انسان
٢. بھیڑے کم دی نیت
٣. بھیڑا کم کرݨ
٤. نُقصان/ زان
ایہ چار عنصر پائے ون٘ڄݨ دا مطلب ایہ ہے کہ جُرم کہیں اِنسان دے ہتھوں تھیوے اتے ݙوجھی ڳال ایہ جو کرݨ آلا بھیڑے کم دی نیت نال ڄاݨ بُجھ تے کرے تے اوندے کَم نال کہیں وی قسم دا جانی، مالی، اخلاقی، معاشرتی یا زاتی نقصان تھیوے- اُتے ݙتی ہوئی تفصیل اساں سرائیکی زبان وچ ݙسائی ہے لیکن کرِمِنالوجی دی زبان وچ انگریزی/لاطیݨی اصطلاحات استعمال تھیندن، انہاں دے ناں ہِن:
Human
Mens Rea
Actus Rea
Harm
جُرم دے قِسماں
پُراݨاں تے پازیٹِوِسٹ سکُول ݙوہیں جُرم دی ہِکا تعریف ݙسیندے ہِن:
جرم او عمل ہے جیندے تھیوݨ تُوں ہِک معاشرے دے قدراں تے عقیداں دی خلاف ورزی تھیوے- کہیں وی معاشرے دے قانون اُس دے عقیداں تے اخلاقی قدراں دے مظہر ہوندن-
قانون دے ݙو قسماں ہوندن:
آفاقی:
آفاقی قانون کوں Natural Law آہدن، ایندا مطلب ہوندے قدرت دا قانون- Natural Law ہر معاشرے دا رسم و رواج دے مطابق ہوندے، جیویں چوری، زنا، قتل ہر معاشرے وچ بھیڑے سمجھے ویندن تے ایہ ہر معاشرے وچ جرم ہِن-
پاکستان وچ دہشت گردی دے خلاف تھیوݨ والے آپریشن
آپریشن بلیک تھنڈرسٹورم
پاک فوج دا ہک آپریشن جیہڑا اپریل 26, 2009ء توں جون 14, 2009ء دیر زیریں، سوات، بونیر تے شانگلہ وچ کیتا گیا تے کامیابی نال ختم تھیا.
کرِمِنالوجی
جُرم دے قِسماں
انسان دے بݨائے ہوئے قانون کوں آئین یا Statute آکھا ویندے- ایہ قانون مقننہ یا legislature بݨیندی ہے، عدالت ایندے مطابق فیصلہ کریندی ہے تے قانون نافذ کرݨ آلے ادارے اینجھے قانون دی عملداری یقینی بݨیندن- اے کہیں معاشرے دے مزاج کوں دھیان وچ رکھ تے بݨائے ویندن- مثلاً جُوا تے نَشا روکݨ کیتے بݨایا ہویا قانون- جیویں کارل مارکس دے نظریے دے مُطابق اشرافیہ آپݨی من بھان٘ولی قانون سازی کریندی ہے، تاں جو آپݨی حکومت کوں لمے عرصے تائیں قائم رکھ سڳے تے آپݨے زاتی فیدے حاصل کر سڳے- مارکس دے مطابق، قانون سازی وچ عوام دی خواہش یا مزاج توں زیادہ حکومت دی خواہش شامل ہوندی ہے- ایہا نظریات کرِٹیکل کرِمِنالوجی (Critical) دے کانفلِکٹ کرِمِنالوجی(Conflict) دے ہِن- مارکس دی کرِمِنالوجی دے مطابق عوام تے حکومت وچ کائی consencus یا اتفاق رائے شامل نئیں ہوندا، جݙاں کوئی سجی ٻان٘ہ یا rightist نظریات آلی حکومت آندی ہے تاں ریاست عوام دے نال social contract سوشل کنٹریکٹ کر گھندی ہے، جیندے وچ عوام آپݨے حقوق ریاست دے حوالے کریندے ہوئے اون٘کُوں اے طاقت ݙیندی ہے جو او انہاں دے حقوق انہاں کوں ݙیوے تے حق تلفی نہ تھیوݨ ݙیوے- اے ڳال ݙٹھی ڳئی ہے کہ جرم تے قانون دی تعریف ہر معاشرے تے نظریے وچ تھولی جئیں فرق ہوندی ہے، لیکن وت وی کجھ ڳالہیں ہِکو جئے ہوندن- اِیں بُݨیاد تے جرائم دے قسماں ایہ ہن:
بلیو کالر
وائٹ کالر
پولیٹیکل یا سیاسی
پاکستان وچ دہشت گردی دے خلاف تھیوݨ والے آپریشن
آپریشن راہِ حق
واضح رہے کہ ایں تنظیم کوں حکومت پاکستان پہلے ہی کالعدم قرار ݙے چکی ہے۔
کرِمِنالوجی
جُرم دے قِسماں
ریاستی (State)
پاکستان وچ دہشت گردی دے خلاف تھیوݨ والے آپریشن
آپریشن راہِ راست
پاک فوج دی جانب توں سوات تے اس نال ملحقہ علاقیاں وچ مبینہ شدّت پسنداں تے طالبان دے خلاف کیتی ونجݨ والی فوجی کارروائی کوں آپریشن راہ راست دا ناں ݙتا گیا ہے۔
آپریشن راہِ نجات
جون 2009ء وچ پاک فوج دی جانب توں وزیرستان وچ کمانڈر بیت اللہ محسود دے گروپ دے خلاف کیتی ونجݨ والی فوجی کارروائی کوں آپریشن راہ نجات دا ناں ݙتا گیا۔ اس آپریشن دا باقاعدہ آغاز پاک فوج دے جنرل ہیڈکواٹرز تے شدت پسنداں دے حملے دے بعد تھیا۔ اس کارروائی وچ پاک فضائیہ وی پاک فوج دے ہمراہ حصہ گھندی رہی ہے۔ سرکاری ذرائع دے مطابق ایہ آپریشن تحریک طالبان پاکستان دے مکمل خاتمے تک جاری رکھا ویسی۔
کرِمِنالوجی
جُرم دے قِسماں
ریاستی کارپوریٹ (State Corporate)
پاکستان وچ دہشت گردی دے خلاف تھیوݨ والے آپریشن
آپریشن سن رائز
2007ء دے جولائی وچ پاک فوج دی جانب توں اسلام آباد دی مشہور لال مسجد تے جامعہ حفصہ دے خلاف تھیوݨ والی فوجی یورش کوں آپریشن سن رائز دا ناں ݙتا گیا.
کرِمِنالوجی
جُرم دے قِسماں
منظم (Organized)
پاکستان وچ دہشت گردی دے خلاف تھیوݨ والے آپریشن
آپریشن کلین اپ
1992ء توں 1994ء تک تھیوݨ والا فوجی اپریشن جس دا مقصد کراچی وچ متحدہ قومی موومنٹ دی غیر قانونی تے غیر معاشرتی کاروائیاں کوں روکݨا ہئی۔ اس آپریشن دے ݙو بنیادی وجوہات ہن ہک جناح پور تے ݙوجھا کراچی وچ روزمرہ لڑائی جھگڑے۔ ایہ دور کراچی دا سب توں بدترین دور سمجھا ویندا ہے. اس وچ ایم کیو ایم دے ہزاراں لوگ ہلاک تھئے تے ہزاراں زخمی تھئے بالآخر 1994 وچ ول ایں آپریشن کوں روکا گیا جݙݨ کراچی وچ ریاست دی مختاری بحال تھئی تے ٹارگٹ کلنگ کوں نچلی سطح تک ختم کیتا گیا۔
آپریشن کالا تھنڈر
آپریل 26, 2009ء توں جون 14, 2009ء دے دوران پاک فوج دا ہک آپریشن جیہڑا دیر زیریں، سوات، بونیر تے شانگلہ وچ کیتا گیا۔
کرِمِنالوجی
جُرم دے خصوصیات
جُرم ہک بھیڑا کم ہے تے ایندے بھیڑے ہووݨ دا ݙس ہِک نِکڑے ٻال کُوں نکے لا کنوں ما دی طرفوں ہوندے، صحیح تے غلط نکھیڑݨ کیتے کہیں علم یا وݙی تعلیم دی لوڑ نئیں ہوندی بلکہ ساݙا آپݨا اَندُر ہی ساکوں چانݨ کرا ݙیندے، جیویں مہاتما گاندھی صیہب آہدن، "دنیا دی سَب کنوں وݙی عدالت انسان دے ضمیر دی عدالت ہوندی ہے" - جُرم ترائے بُݨیادیں تے غلط تصور تھیندے-
سماجی بُݨیاد تے:
جݙاں وی جُرم تھیوے، اون٘دے نال پورے سماج تے فرق پوندے اتے ہِک قانون ترُٹدے، جیندے اُتے ہِک معاشرہ قائم ہوندے اتے اوہا قانون ہی معاشرے دے چلَݨ دی وجہ ہوندے- ایہا وجہ ہے جو جُرم سماجی بُݨیاد تے غلط ہے-
اخلاقی بُݨیاد تے:
اجتماعی بُݨیاد تے ہِک جُرم دے عام تھیوݨ نال معاشرہ انتشار تے لا قانونیت دا شکار تھی ویندے- وت جُرم کُوں ݙکھَݨ کیتے طاقت دا استعمال تھیندے تے مجرماں کُوں ݙراوݨ کیتے قانون دی بیڑی وچ ٻَدھݨ لازمی تھی ویندے-
مجرماں آلا رویہ
مجرمانہ رویہ ہک ایسا رویہ ہے، جیندی وجہ تُوں لوک جُرم آلے پاسے سوچݨ تے مجبور تھی ویندن، ایندے ٹُھلے ٹُھلے وجوہات تلے ݙِتے کھڑن-
معاشرتی وگاڑ:
بےانصافی:
جݙاں کہیں معاشرے وچ انصاف نئیں تھیندا تاں اُتھاں لوک جُرم دو ویندن، حقوق کھسیجݨ دی وجہ کول قانون تُرڑیندن- حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ دا فرمان ہے، "کفر دا نظام چل سڳدے لیکن ظلم دا نظام نئیں چل سڳدا" - ظلم اتھائیں تھیندے جتھاں قانون دی عملداری نہ تھیوے-
سَنڳتی:
اگر ہک نکے ٻال دی ڳال کروں تاں او ما دی تربیت توں بعد ٻاہر وی نکلدے تے معاشرے توں وی ڈھیر چیزاں سکھدے، سَنڳتی اوندی زندگی وچ ٻہوں وݙا کردار ادا کریندن، اگر او نِکڑے لا توں بھیڑی سَنڳت اچ پئے ون٘ڄے تاں وت اوندے جرم دو ون٘ڄݨ دے امکان ڈھیر تھی ویندن-
کہیں معاشرے وچ بُکھ تَس دا ہووݨا جرم دا وݙا زریعہ ہے، اگر کہیں مُلک دے وچ ریاست آپݨے ملک دے واسیاں کُوں ٹُکُر پاݨی ہی نہ ݙے سڳے تاں وَت او زندگی دے ݙینہ ٹپاوݨ کیتے حلال حرام کُوں بھل ویسن تے ضرورتاں پورے کرݨ کیتے سَبھ کُجھ کریسن- حضرت عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ دے دور وچ جݙاں قحط پیا ہئی تاں آپ نے سَزا وچ رعایت کر ݙتی ہئی، ایں توں علاوہ حضرت علی بن ابی طالب رضی اللہ عنہ فرمیندن کہ "اگر کہیں معاشرے دے وچ کوئی بندہ بُکھ دی وجہ توں چوری کریندے تاں اوں ملک دے بادشاہ دے ہتھ کپے ون٘ڄݨے چاہیدن-"
جہالت:
قانون توں لا علمی اصل وچ جُرم کُوں پھیلاوݨ دا ہک وݙا زریعہ ہے، تاں ہی انگریزی دی مثال ہے: Ignorance of law is a crime مطلب، قانُون توں بےخبری وی جُرم ہے- ہک جہالت آلے معاشرے وچ جُرم ڈھیر ہوندن تاں ہی اے ڳال ݙٹھی ڳئی ہے جو باشعور علاقاں وچ جرائم ڳھٹ تھیندے ہِن-
بھکّر
اِیہ سرائیکی وسیب دا خِطّہ ہِک ٻہوں قدیم اَتے لوک تہذیب تے لوک ثقافت دا ڳڑھ ہِے۔ اِیں سانڳے اِتّھوں دے انجو انج شہراں وِچ انجو انج مزاج دے لوک رہن٘دے ہِن۔ اِتُّھوں دے لوک ادب دا تذکرہ وی ٻہوں وسیع اَتے پھیلاء آلا ہِے جیکُوں ہِک جاء تے کٹّھا کرݨ ٻہوں اوکھا کَم ہِے تہوں اِیکُوں اساں انجو انج شہراں دے ناں دے نال اُنّھاں دے لوک ادب (Folklore) دے حساب نال ونݙین٘دے ہِسے۔
جُغرافیہ تے تاریخ
اِیہ شہر تاریخی اہمیت رکھدے۔ کیوں جو اِیہ شہر قدیم تہذیباں دا مرکز رہیئے۔ تھل دے علاقیاں تُوں مِلݨ والے آثار اِیندی گواہی ڈیندِن۔ بھکر دے آسے پاسے ہزار ہا سال پہلے اِنسانی آبادی ہَئی۔ اِیہ خطہ اِیرانیاں تے یونانیاں دے زیر تسلُّط رھیا۔ بھکر دا پُراݨاں ناں سکھر ہَئی۔ بعد وِچ اِتّھ دے بلوچ سردار بھکر خاں دے ناں نال منسوب تِھی گیا ۔ بھکر صوبہ سرحد کُوں پنجاب دے وِچولے مقامات کُوں ملاوَݨ سانگے سرحدی شہر ہِے۔
جُغرافیہ
حیدر آباد تَھل، تحصیل بھکر تُوں مشرق آلے پاسے 25 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔
لوک ادب
سرائیکی زبان و لوک ادب دے تخلیق کاراں وِچوں ملک بشیر احمد چھینہ اِتّھوں دے مشہور شاعر ہن سرائیکی ڈوہڑے لِکھدن۔ ’’سک سجناں دِی‘‘ انہاں دِی کتاب چَھپ چُکی ہِے۔
جُغرافیہ
منکیرہ ، ضلع بھکر دِی تحصیل ہِے اَتے اِیہ بھکر تُوں تقریباً 64 کلو میٹر دے فاصلے تے ہِے۔
لوک ادب
منکیرہ تُوں ہِک ٻئی شخصیت ملک دوست محمد کھوکھر تاریخ ریاست منکیرہ، چَھپ چُکی ہِے جاں جو زیر طبع کتاباں وِچوں تَھل دمان، تاریخ ضلع بھکر، تاریخ چھینہ راجپوت، تاریخ قبائِل تَھل شامل ہِن۔
محمد اقبال بالم دی کتاب ’’تَھل دے ہِیرے‘‘ وِی چَھپ چُکی ہِے۔ شاعر، اَدبی، اَنیل چوہان دا تعلق دُلیوالہ تحصیل دریا خان نال ہِے۔ اُنہاں دے سرائیکی افسانیاں دا مجموعہ ’’اک دے اَمب‘‘ دے ناں نال چَھپ چُکے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب بلحاظ خِطّہ۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب بلحاظ ضلع۔ ونکی:وسیب دے لکھاری بلحاظ شہر ونکی:لوک ادب بلحاظ قصبہ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:بھکّر دا لوک ادب ونکی:بھکّر دی ثقافت
سرائیکی سوانح عمری
سرائیکی وسیب وِچ سرائیکی ادیباں، دانشوراں، افسانہ نگاراں اَتے ٻئے اصناف وِچ لکّھݨ آلے مصنف / مصف زنانی دے تجربے آلی پوتھی کوں سوانح عمری آکھیا وین]دے سرائیکی لوک ادب دے حوالے نال وِچ سرائیکی سوانح عمری کُوں ٻہوں اہمیّت حاصل ہے۔
خاصیّتاں
ہک چنڳی سوانح عمری تخلیقی کارنامہ ہوندی ہے۔ سوانح نگار بیک وقت مؤرخ، مبصر، ماہر نفسیات، محقق تے ادیب ہووݨ دا ثبوت ݙیندے۔ سوانح نگار جیندی او سوانح عمری لکھدا پئے، اوندے نال تعلق خاص ضروری ہے۔ کیونجو ذاتی دلچسپی دے بغیر معیاری سوانح عمری نہیں لکھی ونڄ سڳدی۔ مصنف دا نقطۂ نظر ہمدردانہ ہووݨاں چاہیدے۔ البتہ ہیرو دیاں خامیاں کوں نہیں لکاوݨاں چاہیدا۔ سوانح نگار کوں غیر جانبدار تے انصاف پسند ہووݨاں چاہیدے۔ سوانح نگار دا نقطۂ نظر متوازن تے اعتدال والا ہووݨا چاہیدے۔
کُجھ سوانح عمریاں دی تفصیل
انگریزی ادبیات دے جدید عہد دی پہلی باقاعدہ اتے بہترین سوانح ولیم روپر (William Roper) دی ہے۔ جینکوں ۱۶۲۶ء وچ روپر نے آپݨے سُسر تھامس مور دی حیاتی بارے لکھیا۔ مغربی سوانح عمریاں وچ جیمس بوسول دی ’’دی لائف آف سیمویل جانسن‘‘ کوں اعلیٰ ترین سوانح عمری شمار کیتا ویندے۔ اردو وچ سوانح نگاری فارسی دے نقش قدم اتے ٹردی نظر آندی ہے۔ تزک تیموری، تزک بابری، ہمایوں نامہ، تزک جہانگیری وغیرہ ایندے بعد اردو سوانح نگاری دی ابتدائی کوششاں وچوں نصرتی، وجہی، قطب شاہ، غواصی دے ناں، قطب شاہی دور دے نمایاں ناں ہن۔ اردو وچ سوانح نگاری دا جدید دور الطاف حسین حالی، مولانا شبلی نعمانی توں نظر آندے۔ اردو وچ حیات سعدی (۱۸۸۳ء) دے دیباچے کوں اردو سوانح نگار دے منشور دی حیثیت حاصل ہے۔ یاد گار غالب (۱۸۹۷ء) تے حیات جاوید (۱۹۰۱ء) سوانح عمریاں ہن۔ اڄوکے دور وچ اکادمی ادبیات پاکستان دے زیر اہتمام ’’پاکستانی ادب کے معمار‘‘ دے سلسلسے تحت کئی سوانح عمریاں شائع کیتیاں ڳئیاں ہن۔
سرائیکی سوانح عمری تے تحقیق
علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد شعبہ پاکستانی زبانیں، سرائیکی خطے دی جامعات، اسلامیہ یونیورسٹی، بہاولپور، شعبہ سرائیکی، بہاء الدین زکریا یونیورسٹی ملتان تے ٻئیاں کئی جامعات دی طرفوں شخصیات دے حوالے نال تحقیقی کم کوں سوانح عمری دے سلسلے وچ وݙی پیش رفعت آکھیا ونڄ سڳدے۔
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
گُݙّی گُݙّے دی شادی
اساݙے سرائیکی وسیب دے لوک کھیݙاں دی ہِک چنڳی اتے وَکھری ڳالھ اِیہ وی ہِے جو اِیہ لوک کھیݙاں سبھݨاں کِیتے ہِکّے کائے نِھیں جاں جو چھوہِرِیں / تِریمتِیں / زنانیاں اَتے چھوہَراں / مرداں کِیتے اَنجو اَنج وی ہِن۔ کُجھ لوک کھیݙاں صرف مرداں / چُھوہَراں کِیتے ہِن اَتے کُجھ لوک کھیݙاں خاص الخاص چھوہِرِیں / تِرِیمتیں کِیتے ہِن۔ چھوہِریں آلے کھیݙاں نِکّیاں نِکّیاں ٻالڑیاں کُوں ٻہوں بھان٘دیاں ہِن اَتے اُنّھاں دے مزاج دے مطابق ہِن اَتے نِکّی ٻالڑی جیڑھے وی دیس بدیس دی ہووے اُوکُوں اُوہ کھیݙاں کھیݙ تے ٻہوں چَس اَمدی ہِے۔ گُݙّی گُݙّے دی شادی دے کھیݙ دی تفصیل ݙیکھو:
اے محض چھوہِرِیں دا لوک کھیݙ اے تے اے کھیݙ چھوہِرِیں وِچ ٻہوں پسند کِیتا وین٘دے۔ اِین٘دے وِچ چھوہِرِین کِیتے شادی دیاں رَسماں رِیتاں کنُوں واقفیّت حاصل تِھین٘دی اے۔ در اصل اے وݙّے لاء دی اصل شادی دی ہِک قِسم دی مشق یا ریہرسل ہِے۔ عملی تربیّت وی اِیکُوں آکھیا ون٘ڄ سڳدے۔ اِین٘دے وِچ شادی شدہ حیاتی کُوں سوہݨاں، مَن موہݨاں اَتے خوشگوار طور تے گذارݨ دا سبق وی مِلدے۔ تے اپݨیاں جذبیاں تے احساساں دا اظہار کرݨ دا موقع وی مِلدے۔ اے جذبے تے احساس وی سرائیکی لوک گِیت دی شِکّل وِچ پیش کِیتے وین٘دِن۔ اے ٻہوں مزیدار کھیݙ ہِے تے شہراں تے وستیاں وِچ ہِکّو جِیہاں پسند کِیتا وین٘دے اَتے خوب کھیݙیا وین٘دے۔ اِین٘دے وِچ چھوکریاں تھڳڑیاں نال گُݙّی گُݙّے بݨاں تے اُنّھاں دی شادی کرین٘دِن۔ اَتے ہِک ٻئے دے گھراں وِچ ون٘ڄ تے وسیب دے اصلی شادی دیاں رِیتاں آلی کار اِیکُوں کھیݙدِیاں ہِن۔ اِین٘دے بارے ہِک ٻال ادب دی ہِک مہان٘دری لوک نظم وی ملاحظہ کرو جیڑھی اُون٘ویں تاں ݙوہڑے آلی کار ہِے جاں جو اِیہ ٻال ادب دی ہِک نظم وی ہِے:
گڈی گڈا لہور دا مِین٘ھ وَسّے زور دا
گُڈّی گُڈّا کراچی دا مِین٘ھ وَسّے لاچی دا
گُڈّی گُڈّا ملتان دا مِین٘ھ وَسّے شان دا
گُڈّی گُڈّا دیرے دا مِین٘ھ وَسّے پھیرے دا
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ٻالاں کِیتے لوک کھیݙاں۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
وسیب دی ثقافت تے جغرافیے دا بَدَل
سقوطِ ملتان اَتے تقسیمِ ہند دے بعد ملتان اَتے سرائیکی وسیب وِچ آوݨ والے مہاجرین نے شہر مرکز تھی کے تجارت دے قبضہ پکا کیتا جاں جو مقامی زمیندار تے کاشتکار دی فصل کوں بوݙ کھاندا ریہا تے اے دریا برد زرعی دوا برد اتے کھاد برد تھیندی رہی جیندی وجہ نال مقامی بندہ تعلیمی سماجی اتے معاشی طور دے کمزور توں کمزور تھیندا ڳیا۔ جیندی وجہ نال ہک ودھ آبادی کراچی، لہور، فیصل آباد تے خلیجی ریاستاں وچ پردیسی تھی ڳئی۔ وسیب دا جغرافیہ تبدیل تھیوݨ وچ مقامی جاگیرداراں نواباں اتے مقامی صنعتکاراں دا رائل برطانیہ نال جڑت اتے سیاسی افسرشاہی دے مفاد گھنݨ والا او رویہ ہے جیڑھے مقامی طاقتوراں دی توجہ مقامیت مقامی ثقافتیت اتے مقامی زبان کنوں ہٹا ݙیندے۔ متوسط طبقہ ایں خطے دی انفردیت کوں تہذیبی حوالے نال نشابر کرݨ دا بھار نی چا سڳدا تے زیادہ تر طبقہ جیڑھا جو چھوٹا کاشتکار اے مل مزدور ہے بٹھہ مزدور اے یا ول پردیسی ہے اوکوں جغرافیائی سیاسی تہذیبی قومیتی یا ول او ڄاݨ کاری کائینی جیڑھی جو مقامی بندے دی روزی روٹی اتے مقامیت کوں فرنچائز بݨدا ہویا ݙیکھ سڳدی ہووے جو کیڑھے طریقیاں نال ایں دیسی ثقافت دیسی خام مال زرعی اجناس اتے دیسی مقامی خدمات کون ملٹی نیشنل دے طور دے ملتان مرکز کنوں ٻئے مراکز کوں سستی قیمت نال ویچیا ویندے، تے ولا ݙوجھی واری انہاں شئیں اتے خدمات کوں نویں پیکنگ تے وݨت اتے نویں پروڈکٹ دے نام نال بھاری قیمت چکا کے وسیب دا مقامی بندے خرید کریندے ۔تے ݙو واری لُٹیا ویندے۔
انگریز جیڑھی طرز نال حکومت کیتی اوہا نوابادی طرز نویں حکومت دے مراکز کوں دان کر ڳیا تے انہاں مراکز نے مقبوضہ علاقیاں دی مقبوضہ ثقافت کوں آپݨے قبضے وچ کرݨ بعد آپݨی ثقافت تے زبان وچ ضم کرݨ دا وچار کیتا، جیندا آغاز اتحرا گجر دارا گجر وحشی گجر نوری نٹ مولا جٹ تے ایہو جیاں سو توں ودھ فلماں تے ڈرامیاںدے ذریعے کر ݙتا ڳیا۔ وسیب دے مقامی بندے کیتے امروکہ بارڈر بند کر ݙتا ڳیا، راجن پور تئیں دے مغربی علاقیاں دی پسماندگی تے بدامنی دی وجہ نال مقامی بندے نے اوں پاسے منہ نی کیتا۔ بس ݙو رستے باقی ہن ۔ہک کراچی دی مزدوری تے ٻیا راولپنڈی تے اسلام آباد یا ول لاہور دی مزدوری۔
سرائیکی خطے دا بندہ آپݨے علاقے بند تھی کے رہ ڳئے پر ایں خطے ایں وسیب ایں مقامیت دے میلے ٹھیلے زبان جھمر راگ رنگ تے رواج اینکوں ہر ݙوجھی تہذیب کنوں وکھرا کر کے اڄاں تئیں ڄݨوائی آندئین جیندے وچ اتھوں دے لوک شاعر، ہنرکار،  دستکار، کاشی گر، نقاش، خطاط، ادیب، لوک فنکار، قصہ گر، کسب گر، تے کہاݨی کار دا بے انت حصہ شامل ہے۔ ہک توں ودھ نویں چینل نویاں اپرپیاں زباناں نویاں ثقافتاں تے غیر زباناں اتے ثقافتاں دے اتھاں رواج دے باوجود سرائیکی زبان اتے سرائیکی وسّوں کوں کجھ نی تھیا اینکوں نت ترقی ہے ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی وسیب دی ماحولیات ونکی:سرائیکی وسیب دی تہذیب
اسم مصغّر
اسم مصغّر دی تعریف:تصغیر دا لوظی معنی ء ِ چھوٹا کرݨ یا چھوٹا تھیوݨ ۔لہٰذا او اسم جہڑا جو چھوٹے یا نکے تھیوݨ یا ہووݨ دے معنی ݙیوے اسم مصغر یا چھوٹا ناں اکھیندے۔ ݙوجھے لوظیں ء ِچ ایں وی آکھیاون٘ڄ سڳدے جو او اسم جئیں کنوں اے معلوم تھیوے جو کہیں شے کوں اوندی اصلی حالت کنوں چھوٹا کرکے بیان کیتا ڳئے اسم مصغر اکھیندے۔ مثال دے طور تے ٻال کنوں ٻلونگڑا، ٻچے کنوں ٻچونگڑا، صندوق کنوںصندوقڑی، پڑوٹے کنوں پڑوٹی وغیرہ ۔
اسم مصغّر بݨاوݨ دے قاعدے :
-1	کجھ عام نانویں دے صفتیں دے اخیر ئِ چ مونث نانویں کیتے ’’ڑی‘‘ جݙاں جو مذکر نانویں کیتے ’’ڑا‘‘ دا اضافہ کرکے اسم مصغر بݨایا ون٘ڄ سڳدے ۔ اے ڳالھ یاد رکھݨ آلی ئِ جو جئیں ناں دے اخیر ء ِچ حروف علّت (یعنی ا، و، ی) وچوں جے کر کُئی ہک حرف آویسی تاں وت اونہہ حرف کوں اسم مصغر بݨیندیں ہوئیں حذف کر ݙتا ویسی مثال دے طور تے ݙیکھو۔
صفت
مونث اسم مصغر
مذکر اسم مصغر
رڄا /رڄی
رڄڑا
رڄڑی
رُجھا/رُجھی
رُجھڑا
رُجھڑی
غریب
غریبڑا
غریبڑی
ٹھڈھا /ٹھڈی
ٹھڈھڑا
ٹھڈھڑی
بھولا /بھولی
بھولڑا
بھولڑی
کالا /کالی
کالڑا
کالڑی
سانولا /سانولی
سانولڑا
سانولڑی
اوّلا
اوّلڑا
اوّلڑی
میلا /میلی
میلڑا
-2	ایجھیں اسم مصغر جہڑے اسماء یا صفات کنوں بطور مونث بݨائے ویندن:
نانواں /صفت
امّاں
دل
دلڑی
تتی
تتڑی
تسی
پکھی
پکھڑی
ڳنڈھ
ڳنڈھڑی
جند
جندڑی
ڄنگھ
ڄنگھڑی
کُتی
کُتڑی
سُتی
سُتڑی
دَمڑی
چَم
چَمڑی
-3	کجھ ایجھئیں نانویں یا صفات جئیں کنیں مذکر اسم مصغّر بݨائے ویندن:
مذکراسم مصغر
پُنھل
پُنھلڑا
تھل
تھَلڑا
نِکا
نِکڑا
جِھکا
جِھکڑا
جَت
جَتڑا
بَر
بَرڑا
چھلاّ
چَھلڑا
بِکھا
بِکھڑا
ٹِکا
ٹِکڑا
-4	ایجھیںاسماء یا اسمائے صفت جنھیں دے اخیر ئِ چ ’’الف‘‘ آ ون٘ڄے تاں اوکوں ہٹا کرئیں باقی دے نال ’’و‘‘ کوں بطور لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغّر بݨ ویندے جیویں جو :
اسم صفت
اسم مصغر
سُکا
سُکو
لمبا
لمبو
سچا
سچو
کالا
کالو
پتلا
پتلو
کَوڑا
کَوڑو
ٹُھلا
ٹھلُو
بھڑا کا
بھڑاکو
مِٹھا
مِٹھویا مٹھل
-5	بعض اسماء یا اسمائے صفت دے اخیر ئِ چ ’’ٹا‘‘ یا ’’وٹا‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغّر بݨایا ون٘ڄ سڳدے جیویں جو :
اسم یا اسم صفت
سِر
سِروٹا
ڄال
ڄلوٹا
سِلھ
سِلھوٹا
پڑوٹ
پروٹا
ٻوری
حیدرآبادی اردو
حیدرآبادی اردو، اُردو زبان دی اوہ ٻولی ہے جیہڑی بھارت دی ریاست تلنگانہ دے پایۂ تخت حیدرآباد، تلنگانہ دے اضلاع، ریاست کرناٹک تے ریاست مہاراشٹر دے کجھ اضلاع اچ ٻولی جاتی ہے۔ ایہ دکنی اُردو دی ہک شاخ ہے۔ اردو دی ایں ٻولی تے کئی زباناں دے اثرات ہن خصوصاً شمالی اردو دے مقابلے وچ ایندے اچ مراٹھی تے تیلگو وغیرہ دے وی اثرات پائے ویندن۔ حیدرآبادی اردو وچ عموماً لفظ "ہے“ ساقط کر ݙتا ویندے مثلاََ معیاری اردو اچ آکھا ویندے " مجھے معلوم ہے"، ایہ جملہ حیدرآبادی اردو اچ ایویں آکھا ویندے "میرے کو معلوم"۔ اینہی طرح کہیں جملے وچ زور پیدا کرݨ کیتے لفظ "اِچ" استعمال تھیندے جیندی جگہ عام اردو وچ "ہی" استعمال تھیندے، مثلاََ حیدرآبادی اردو وچ آکھا ویندے "کل اِچ یاد کرا میں تمہار کو" یعنی معیاری اردو وچ "کل ہی میں تمہیں یاد کر رہا تھا"۔ ایندے علاوہ بنگلوری اُردو وی ہے جیہڑی دکنی اُردو دی اوہ شاخ ہے جیہڑی بھارت دے شہر بنگلور وچ ٻولی ویندی ہے۔
اسم مصغّر
ٻورٹا
کالٹا
ڈھولک
وِیلا
وِیلک
ݙل
ݙالک
لُولھ
لُولھک
پُھوت
پھوتک /پھتک
جالا
جالک
بند
بندوڑہ /بندڑہ
جھل
جھلوڑہ
کھوتا
کھتوڑہ
ٻاتا
ٻتڑا یاٻبتوڑہ
جِھکڑا یا جھکوڑہ
وَل
وَلوڑہ
ٻال
بلوڑہ
پَھٹ
پھٹڑہ
پَٹ
پٹڑہ
جَھٹ
جھٹڑہ
پھیتا
پھِتوڑہ
بھَت
بھتڑا یا بھتوڑہ
-8	بعض اسماء یا اسمائے صفت دے اخیر ئِ چ ’’چی‘‘ یا ’’چہ‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغر بݨایا ون٘ڄ سڳدے ۔ جیکر کہیں اسم دے اخیر ئِ چ ’’الف‘‘ آون٘ڄے تاں اوکوں حذف کر ݙتا ویندے جیویں جو :
سید الشہداء
عباس توں روایت ہے کہ نبی کریم ﷺ نے فرمایا کہ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَرَجُلٌ قَامَ إِلَى إِمَامٍ جَائِرٍ، فَنَهَاهُ وَأَمَرَهُ، فَقَتَلَہ قیامت دے ݙینہہ سید الشہداء (شہیداں دے سردار) حمزہ بن عبد المطلب ہن تے ݙوجھا او شخص ہے جیں نے ظالم بادشاہ کوں نیکی دا حکم ݙتا تے برائی توں منع کیتا تاں بادشاہ نے اونکوں قتل کروا ݙتا۔ ݙوجھی صحیح حدیث وچ ہے:
سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ
اللہ تعالیٰ دے نزدیک قیامت دے ݙینہہ سید الشہداء حضرت حمزہ ہوسن۔
اسم مصغّر
باغ
بغوچہ/بغوچی
سکچہ /سکچی
مَہرا
مہرچہ
ݙندالی
ݙاندالچہ /ݙندالچی
مَندھرا
مندھرچہ /  مندھرچی
کھٻڑچہ /کھٻڑچی
-9	بعض اسماء یا اسمائے صفت دے اخیر ء ِچ آوݨ آلا ’’الف‘‘ حذف کرکے باقی نال مذکر کیتے ’’کا‘‘ تے مونث کیتے ’’کی‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغر بݨایا ون٘ڄ سڳدے جیویں جو :
وَہڑا
سوہݨا
سوہݨکا /سوہݨکی
وݙا
وݙکا/وݙکی
ڈھول
ڈھولکا/ڈھولکی
تھال
تھالکا/تھالکی
ٻالکا/ٻالکی
ڄالا
ڄالکا
چھالا
چھالکا
ہوڑا
ہوڑکا/ہوڑکی
-10	بعض اسماء یا اسمائے صفت جنھیں دے اخیر ئِ چ ’’الف‘‘ یا ’’ی‘‘ آون٘ڄے تے اینہہ کنوں پہلوں ’’ڈ‘‘ ہووے تاں الف یا ی کوں حذف کرکے باقی نال مذکر کیتے ’’ڑا‘‘ تے مونث کیتے ’’ڑی‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغر بݨایا ون٘ڄ سڳدے جیویں جو :
اسم مصغّر
ٻوݙا /ٻوݙی
ٻوݙڑا/ٻوݙڑی
توݙا/توݙی
توݙڑا/توݙڑی
ݙوݙا/ݙوݙی
ݙوݙڑا/ݙوݙڑی
کوݙی
کوݙڑی
روݙا/روݙی
جیݙا /جیݙی
جیݙڑا/جیݙڑی
چوݙی
چوݙڑی
لوݙا/لوݙی
لوݙڑا/لوݙڑی
ایݙا /ایݙی
-11	بعض اسماء یا اسمائے صفات جنھیں دے اخیر ئِ چ ’’الف‘‘ یا ’’ی‘‘ آون٘ڄے تے انھیں کنوں پہلوں ’’ل‘‘ ہووے تاں وت ’’الف‘‘ یا ’’ی‘‘ کوں حذف کرکے باقی نال مذکر کیتے ’’ڑا‘‘ تے مونث کیتے ’’ڑی‘‘ دا لاحقہ لا ݙیوݨ نال اسم مصغربݨایا ویندے جیویں جو :
تالڑا
جالڑا/جالڑی
چھالڑا/چھالڑی
کالا/کالی
کالڑا/کالڑی
لالی
لالڑی
پیر سید جماعت علی شاہ
پیر سید جماعت علی شاہ محدث علی پوری امیر ملت دے ناں نال شہرت رکھدن۔
اسم مصغّر
والا/والی
والڑا/والڑی
پیر سید جماعت علی شاہ
ولادت
سید جماعت علی شاہ 1834ء وچ علی پور سیداں ضلع سیالکوٹ پنجاب وچ پیدا تھئے ۔(ہک روایت 4/صفر 1320ھ بمطابق13 مئی 1902ءہے ) امیر ملت دے والد دا ناں حضرت پیر سید کریم شاہ ہئی جیہڑے خود وی عارف باللہ تے ولی کامل ہن۔ آپ نجیب الطرفین سید ہن۔ آپ دا سلسلہ نسب اٹھتریہہ واسطیاں نال حضرت علی المرتضیٰ رضی اللہ عنہ تک پہنچدے۔
اسم مصغّر
تھالی
پیر سید جماعت علی شاہ
تعلیم و تربیت
امیر ملت نے ست سال دی عمر وچ ہی قرآن پاک حفظ کر گھدا۔ آپ دا تعلق مسلک اہلسنت و جماعت نال ہئی علوم دینیہ مولانا غلام قادر بھیروی، مولانا فیض الحسن سہارنپوری، مولانا قاری عبد الرحمن محدث پاݨی پتی تے مولانا احمد علی محدث سہارنپوری توں حاصل کیتے۔ سند حدیث علما پاک و ہند دے علاوہ علماء عرب توں وی حاصل کیتی۔ ہک واری آپ نے بطورِ تحدیثِ نعمت فرمایا، میکوں 10 ہزار احادیث مع اسناد دے یاد ہن۔
اسم مصغّر
تھالڑی
پیر سید جماعت علی شاہ
تعلیم و تربیت
علوم ظاہری دے بعد آپ فیوض باطنی دی طرف متوجہ تھئے تاں امام کاملین قطب زماں بابا جی فقیر محمد چوراہی دے دستِ حق پرست تے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ وچ داخل تھی کے اونہی وقت خرقۂ خلافت توں نوازے ڳئے۔ ایندے تے مریدین نے اعتراض کیتا تاں باوا جی نے فرمایا کہ جماعت علی تاں چراغ وی نال گھن آئے ہن، تیل بتی تے دیا سلائی وی انہاں کول موجود ہئی، میں تاں صرف انہاں کوں روشن کیتے۔
خدمات
امیر ملت نے پنجاہ توں زیادہ حج کیتے۔ سینکڑاں مسجداں بݨوائے تے بے شمار دینی مدارس قائم کیتے۔ سیاسی تحریکاں وچ وی حصہ گھندے رہیے۔ شہید گنج دی تحریک دے ݙینہاں وچ آپ نے ہندواں دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا تے برہمناں دے پراپیگنڈے دا سدباب کرݨ کیتے مبلغین دی ہک جماعت تیار کیتی جیں نے قریہ قریہ تے شہر شہر گھم کے تبلیغ اسلام کیتی۔ 1935ء وچ مسجد شہید گنج دے سلسلے وچ راولپنڈی شہر وچ عظیم الشان جلسے دا انعقاد تھیا، جیندے وچ پیر صاحب کوں امیر ملت دا لقب ݙتا ڳیا۔ تحریک پاکستان کیتے آپ دی خدمات بے مثال ہن۔ آل انڈیا سنی کانفرنس دے سرپرست ہن۔ 1885ء وچ لاہور وچ انجمن نعمانیہ دی بنیاد رکھی تے 1901ء وچ انجمن خدام الصوفیہ دی بنیاد رکھی ۔
پاکستان وچ مقامی زباناں نال دروہ
پاکستان وچ مقامی بندے تے اوندیاں زباناں نال جیرها دروه تهئے اوندے وچ صوفی شعرا ہک وڈی مزاحمت بن کے ابهرن،جینویں آکهوں سندهیاں کیتے شاہ لطیف تے سرائیکیاں کیتے خواجہ فرید امید دی ہک وڈی علامت ہن،انہاں تل وطنیاں دے جیون کوں ہک نواں ارتهہ ڈتے، انہاں دا کلام تے جهمر میلہ کتهاہیں سیاسی اہر نال ونج جڑیے،یقینی طور تے ایں سندھ وادی دے ایہ صوفی شاعر تصوف دی روایتی پرت توں نکل تے ہک نویں لوک تصوف دا حصہ بنن،لوک تصوف جیندے وچ بندے دا بندے نال روز ڈہاڑی سانگا،پکهی پہارو پانی نال نواں گانڈها، ہمسایا قوماں تے جگ جہان نال اجوکی جڑت تے رب دا مہربان تصور اگونہاں اے، رب بندے دی نفسیاتی تے تہزیبی طاقت اے پر دروہ اتهاں ایہ تهئے جو ایں طاقت کوں ہمیش بندے دے خلاف ورتیا گئے ،اورنگ زیب ہووے یا ضیا الحق رب دی طاقت بندے دے خلاف ورتیجی اے، صوفی رب کوں لوکیں نال رلا ڈیندے،ملاں قاضی حاکم توں ہٹ کے لوکیں کوں انہاں دے مہربان رب نال ملا ڈیندے، ایں طاقت کوں اسٹیبلشمنٹ جانڑدی اے، ایں پاروں حاکم صوفی شعرا دے عرس دا افتتاح کر تے مزار تے چادر چڑها تے اونکوں اپنی شاہی دا حصہ بنڑیدے پر سجاک قوماں اینویں نئیں تهیون ڈیندیان، اوہ اپنے صوفی شعرا کوں نویں حیاتی نال مربوط کریندن، انہاں دے کلام کوں اپنی تڈ دا حصہ بنیندن،شاہ لطیف دے سیاسی تے انقلابی معنی کوں جینویں جی ایم سید اگاں ٹورے،جینوین تساں اج گالهہ اگونہی کیتی اے زرمینہ بلوچ ، سرائیکی وچ ایہ نواں بیانیہ حفیظ خان، رانا محبوب ، شمیم عارف قریشی، ڈاکٹر جاوید چانڈیو دی تحریراں دا حاصل اے (رفعت عباس)
پیر سید جماعت علی شاہ
خدمات
علامہ اقبال کوں امیر ملت نال گہری عقیدت ہئی۔ ہک واری امیر ملت دی صدارت وچ انجمن حمایت اسلام دا جلسہ تھیندا پیا ہئی۔ جلسہ گاہ وچ ٻہݨ دی جگہ نہ ہئی۔ علامہ اقبال ذرا دیر نال آئے تے امیر ملت دے قدماں وچ ٻیہہ کے آکھا: ”اولیا ءاللہ دے قدماں وچ جگہ پاوݨ وݙے فخر دی ڳال ہے۔“ ایہ سݨ کے امیر ملت نے فرمایا: ”جیندے قدماں وچ ”اقبال“ آ ونڄے اوندے فخر دا کیا آکھݨا۔“
اسم مصغّر
کھالا
کھالڑا
پالا
پالڑا
پیر سید جماعت علی شاہ
خدمات
علامہ اقبال دے آخری ایام وچ ہک محفل دے دوران امیر ملت نے فرمایا: ”اقبال! تہاݙا ہک شعر ساکوں ٻہوں پسند ہے۔“ ول ایہ اردو شعر پڑھا:
اسم مصغّر
ڄالا /ڄالی
ڄالڑا / ڄالڑی
چالا
چالڑا
پیر سید جماعت علی شاہ
خدمات
؎ کوئی اندازہ کر سکتا ہے اس کے زور بازو کا
اسم مصغّر
ڳالھا /ڳالھی
ڳالھڑا /ڳالھڑی
پیر سید جماعت علی شاہ
خدمات
نگاہِ مردِ مومن سے بدل جاتی ہیں تقدیریں
اسم مصغّر
-12	ایجھئیں اسماء یا اسمائے صفت جنھیں دے اخیر ئِ چ ’’یلا‘‘ یا ’’یلی‘‘ ہووے تاں وت اخیرلے ’’الف‘‘ یا ’’ی‘‘  کوں حذف کرکے باقی نال ’’ڑا‘‘ یا ’’ڑی‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغربݨایا ویندے جیویں جو:
پیر سید جماعت علی شاہ
خدمات
علامہ اقبال دی خوشی ݙیکھݨ آلی ہئی چنانچہ آپ نے آکھا: ”ولی اللہ دی زبان توں ادا تھیوݨ والا میݙا ایہ شعر میݙی نجات کیتے کافی ہے۔“
وصال
26 ذیقد 1370ھ بمطابق 30 اگست 1951ء امیر ملت ایں دنیا توں رخصت تھی ڳئے ۔
اسم مصغّر
ٻیلا
ٻیلڑا
تھیلا /تھیلی
تھیلڑا/تھیلڑی
ٹھیلا
ٹھیلڑا
دھیلا
وار
وار سرائیکی شاعری دی ہک صنف ہے۔ ایہ ہک وݙی نظم ہون٘دی ہے، جین٘دے وچ کہیں لڑائی یا وݙی کوشش کوں ݙسیا وین٘دا ہے۔ نجم حسین سید دی دُلے دی وار این٘دی ہک مثال ہے۔ وار سرائیکی شاعری دی ہک این٘جھی صنف ہے جینے پنجاب تے سرائیکستان دی ہزاراں سال دی تاریخ، وسیب تے جیوݨ کوں آپݨے ہتھ وچ گھدا ہویا ہے۔ وار دی مُنڈھ لا دی رِیت بارے ایہ ݙسیا وین٘دا ہے جو ڄݙاں پراݨیاں ویلیاں وچ کوئی سورما دشمن دی فوج کوں روکݨ کیتے میدان وچ آن٘دا ہا تاں وار پڑھݨ آلے سورما دی شان وچ واراں پڑھدے ہن۔ انھاں واراں وچ سورمے دے وݙکیْاں دے کارنامے ہوندے ہن، جیندے پاروں اُن٘دا حوصلہ ودھدا۔ وار پڑھݨ آلا جنگی منظراں کوں لفظاں دا ٻاݨاں پوا کے امر کر چھوڑین٘دے۔ سرائیکی وچ عمر کمال دی مرتب کردہ کتاب "ملتانی واراں" ہے، جین٘دے وچ ݙوں واراں شامل ہن۔ ایں توں علاوہ "سرائیکی تاریخی واراں" م۔ ی قیصرانی دی کتاب ہے تے شوکت مغل دی کتاب "ملتان دیاں واراں" تے انہاں کوں اکیڈمی ادبیات پاکستان دی طرفوں خصوصی انعام ݙتا ڳیا۔ سرائیکی زبان دیاں ݙو مشہور واراں نواب مظفرخان شہید دی وار تے سوبھے دی وار ہن۔ ارسطو وار کوں ایپک پوٰٹری Epic Poetry اہدے۔
اسم مصغّر
دھیلڑا
ݙیلھڑا
ریلا
ریلڑا
لیلا /لیلی
لیلڑا /لیلڑی
میلڑا /میلڑی
سیلھڑی
نیلا /نیلی
نیلڑا/نیلڑی
ویلھا
ویلھڑا
-13	ایجھئیں اسما یا اسمائے صفت جنھیں دے اخیر ئِ چ ’’الف‘‘ یا ’’ی‘‘ ہووے تے انھیں کنوں پہلوں ’’مشدّد’’ ل‘‘ آ ون٘ڄے تاں وت الف یا ی کوں حذف کرکے باقی نال ’’ڑا‘‘ یا ’’ڑی‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغر بݨایا ویندے جیویں جو :
بھَلاّ/بھَلّی
بھَلڑا /بھَلڑی
َپلاّ/پَلّی
پَلڑاپَلڑی
پھَلڑی
تھَلاّ /تھلّی
تھَلڑا /تھَلڑی
پُھلا
پھُلڑا
ٹھُلھا/ٹھُلھی
ٹھُلھڑا/ُٹھلھڑی
وار
سعید بھٹہ دا مددگاراں نوں خراج تحسین
ونکی:سرائیکی زبان تے ادب
علی پور سیداں
علی پور سیداں ضلع نارووال پنجاب دا ہک مشہور و معروف قصبہ ہے جیندی وجہ شہرت ݙو صاحب مزار ہستیاں ہن۔ عالم اسلام وچ علی پور سیداں شریف کوں منفرد مقام حاصل ہے کیونکہ اتھاں سادات خاندان دے ݙو عظیم روحانی بزرگ جیہڑے ہم نام وی ہن تے ہم عصر وی ہن۔ ݙوہاں دا ناں سید جماعت علی شاہ ہے۔ ݙوہیں آستانہ عالیہ چورہ شریف دے شہنشاہ باواجی فقیر محمد چوراہی توں فیض یافتہ ہن تے عرصہ دراز تک اللہ تعالیٰ کلدے فضل و کرم نال مخلوق خدا دے دامن مراد کوں مالا مال کریندے رہے ہن۔ دنیا توں پردہ کرݨ دے بعد وی انہاں دے آستانے مرجع خلائق ہن۔ اے ݙوہیں عظیم ہستیاں خلق خدا دے قلوب وچ اینجھے نقوش چھوڑ ڳئے ہن جیہڑے رہندی دنیا تک مٹ نی سڳدے۔ انہاں وچ ہک امیر ملت حضرت حافظ پیر سید جماعت علی شاہ محدث علی پوری جنہاں کوں بانی پاکستان آکھا ویندے۔ آپ محدث علی پوری، ابو العرب تے امیر ملت دے القاب نال عرب و عجم وچ معروف ہن تے ݙوجھے بزرگ فقیر ملت حضرت پیر سید جماعت علی شاہ لاثانی دے ناں نال عالم اسلام وچ پہچاݨے ویندن۔ اسلامی جمہوریہ پاکستان وچ انہاں ݙوہاں آستانیاں نال تعلق رکھݨ والیاں دی تعداد لکھاں وچ ہے جبکہ دیگر ممالک وچ وی یاران طریقت دی تعداد گھٹ نی۔ حافظ پیر جماعت علی شاہؒ امیر ملت تے جماعت علی شاہ لاثانی ݙو الگ الگ شخصیات ہن۔ ݙوہاں نے ہم عصر ہووݨ دے علاوہ ہک ہی بزرگ بابا جی فقیر محمد چوراہی دے دست حق پرست تے بیعت کیتی۔ ”جماعت علی شاہ صاحب“ لاثانی دی عرفیت نال مشہور تھئے تے انہاں دا وصال 1939ء وچ تھیا، جبکہ حافظ پیر جماعت علی شاہ صاحب دی ہک پہچاݨ ”محدث علی پوری “قرار پائی تے خلق خدا نے انہاں کوں ”امیر ملت“ دا لقب ݙتا تے انہاں دا انتقال 30 اگست 1951ء کوں تھیا۔ لاثانی صاحب میدان ”خلوت“ دے شہسوار ہن تے امیر ملت ”جلوت“ دے شہسوار۔ گویا لاثانی صاحب گوشہ نشینی کوں پسند فرمیندے ہن تے سیاست کیتے تاں روزِ روشن وچ خلق خدا نال پالا پوندے۔ امیر ملت حسنی سید ہن۔
اسم مصغّر
چَلھّا
چلھڑا
ڈھّلا /ڈھلی
ڈھلڑا/ڈھلڑی
کلّھا /کلّھی
کلّھڑا/کلّھڑی
لَلّا/لَلی
لَلڑا/لَلڑی
چَھلاّ
چھلڑا
ٻلّھا
ٻلھڑا
14 ۔	 ایجھئیں اسماء یا اسمائے صفت جنھیں دے اخیر ء ِچ ’’یرا‘‘ آون٘ڄے تاں وت ’’یرا‘‘ دے الف کوں حذف کرکے باقی نال ’’ڑا‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھݨ نال اسم مصغر بݨایا ون٘ڄ سڳدے جیویں جو :
اَیرا
ایرڑا
ٻیرا
ٻیرڑا
پھیر ا
پھیرڑا
زیرا
زیرڑا
ڳیرا
پاکستان ٹیلی ویژن دے دیگر مراکز دی سرائیکی پروڈکشن
پاکستان ٹیلی ویژن نے سرائیکی زبان وچ یا سرائیکی کلچر تے مبنی معیاری پروگرام تے ڈرامے پیش کیتن جنہاں دا جائزہ اے ہے.
اسم مصغّر
ڳیرڑا
لیرا
-15	ایجھئیں اسماء یا اسمائے صفت جنھیں دے اخیرء ِچ ’’ورا‘‘ آون٘ڄے تاں وت ’’ورا‘‘ دے الف کوں حذف کرکے باقی نال ’’ڑا‘‘ دا لاحقہ ڳنڈھ ݙیوݨ نال اسم مصغّر بݨایا ون٘ڄ سڳدے جیویں جو :
اُورا
اورڑا
بُھورا
جھورا
جھورڑا
حضرت حمزہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ
حمزہ بن عبد المطلب (پیدائش: 568ء یا 570ء– وفات: 30 مارچ 625ء) حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چاچا تے رضاعی بھائی ہن۔ ݙوہاں نے ثویبہ جیہڑے ابو لہب دی لونڈی ہن، دا کھیر پیتا ہئی۔ بعثت دے چھی سال بعد جݙݨ ابوجہل، حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی مخالفت اچ حد توں تجاوز کر ڳیا تاں حضور صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی حمایت تے محبت وچ اسلام قبول کر گھدا۔ بے حد جری تے دلیر ہن۔ ݙوجھے مسلماناں دے نال مدینہ کوں ہجرت کیتی۔ جنگ بدر وچ حصہ گھدا تے خوب داد شجاعت ݙتی۔ جنگ احد وچ وحشی نامی غلام دے ہتھوں شہید تھئے۔ ابوسفیان دی بیوی ہندہ نے غزوہ احد وچ اپݨے ہک غلام وحشی کوں انہاں دے قتل تے مامور کیتا جیں نے آپ تے چھپ کے نیزہ سٹا۔ جݙݨ او شہید تھی ڳئے تاں اوں نے انہاں دا کلیجہ کڈھ کے کچا چتھیا تے انہاں دی لاش دا مثلہ کیتا۔ ایندا حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کوں بے حد رنج ہئی۔
سید الشہداء
عباس توں روایت ہے کہ نبی کریم ﷺ نے فرمایا کہ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَرَجُلٌ قَامَ إِلَى إِمَامٍ جَائِرٍ، فَنَهَاهُ وَأَمَرَهُ، فَقَتَلَہ قیامت دے ݙینہہ سید الشہداء (شہیداں دے سردار) حمزہ بن عبد المطلب ہن تے ݙوجھا او شخص ہے جیں نے ظالم بادشاہ کوں نیکی دا حکم ݙتا تے برائی توں منع کیتا تاں بادشاہ نے اونکوں قتل کروا ݙتا۔ ݙوجھی صحیح حدیث وچ ہے:
اسم مصغّر
ڈورا
ڈورڑا
حضرت حمزہ بن عبدالمطلب رضی اللہ عنہ
سید الشہداء
سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَۃ حَمْزَةُ
اسم مصغّر
کورڑا
ڳورا