cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صابر حسین صابر
ݙوہڑہ
نـاں بھلسی صابر جـیندیں تئیں جـیری خواب اچ میں تصویر ڈٹھی
صابر حسین صـابـر
قطعہ سجڑیں دی محبت سانگے
سـزائیں ہـن پـر کـوئـی سـزا کائنی
درد اے شدید پر کوئی انتہا کائنی
ہـر پاسے رُت ہے خزائیں دی صابر
صابر حسین صـابـر
غزل
فــطـرت وی بـیـج دا ہـک خـلا ہـے
ہـک جـا تـے نـیـں ھـر جـا بـجـا ہـے
کـیتھیں وفـائیں کـیتھیں جفـائیں
کـیتـھـیـں وفـا دا جـو نـاں وڈا ہـے
کـیتھیں نـیـں رہـے گی رنـگ رونـق
کـیتھیـں تـاں خـوشیـں دا سمـا ہـے
کوئی نہ سمـجـھے نہ سلـجے کوئی
انـــا پــــر ســـتــــی وی لا دوا ہـــے
اجاں تاں زندگی کوں سمجھا کعنی
ہـتـھـوں نـکـلـدی دا کـیـا معاملہ ہـے
نئیں لـگـدی صـابـر سمجھ ایہا ہـنـڑ
مــلــی دعــا ہــئـی کـہ بـد دعــا ہــے
صـابـر حسـیـن صـابـر
سجڑیں دی محبت سانگے
نصیب اپڑاں ولا گولیندے ہیں
عجیب ہے نہ وفا گولیندے ہیں
اوندا نکھڑنڑ ہا ساہ دا نکھڑنڑ
وجہ وی بے وجہ گولیندے ہیں
غم ہے جئیندا او کھا لتھا ہے
ملدی نیں پئی بیمار پئے ہیں
اے چارہ گرہنڑشفا گولیندے ہیں
جیرھی تھیوے قبول ونج تیں
صبر دی صابر دعا گولیندے ہیں
صابر حسین صابر ونکی:سرائیکی شاعر
پاکستانی
پاکستان دے شہری کوں یا پاکستان نال تعلق رکھݨ والی کہیں چیز کوں پاکستانی آہدن۔
شمالی سندھ دی زبان وی سرائیکی اے
سرائیکی خطّہ دریاویں دی سرزمین اے تے لَوظ سندھ دا لغوی معنی وی دریا تھیندے۔ ایندا مطلب اے سرائیکی خطّہ جینکوں سَت دریاویں دی دھرتی آکھیا وین٘دے اون٘دا ہِک حِصّہ سندھ وِی ہِے۔ اِیں حساب نال سرائیکستان ست سندھ ز دا مالک اے تے سندھ سرائیکستان ہِک اِن۔ سئیں ڈاکٹر مہر عبدالحق اِیں بارے لکھدِن:
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی قدیم تہذیب۔ ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
ٻُدھ مت دے شاہی علاقے
ویار تے بہار دا اوریجن ویہاڑ ہے
ویہار، ویہاڑ، ویہاڑی، وہاڑی (ضلع ویہاڑی، وہاڑی)
ہک ٻیا حوالہ وی ایں ڳالھ دا پک ݙیندے
جو سرائیکی وسیب ٻدھ مت دا گھر رہ ڳے، ایں علاقے دے لوک کݙاہیں وی
ماس خور نی ریہے اتھوں دی قومی ڈش بھت ہئی تے ہے
ہک ٻئی عرض اے ہے جو برصغیر وچ سارا خانقاہی نظام صوفیا نے ٻدھ مت کنوں گھدے ٻدھ مت خانقاہ کوں دھار آھدے ہن فرید سائیں وی کہیں جا دھار دا لوظ ورتے(‍؏ پنل نہ تھی دھار)
بخارا دے نیڑے ہک وݙے صوفی بزرگ حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی خود وہاڑ، وہار وچ دفن ہن
سرائیکی وسیب وچ سارا خانقاہی نظام ٻدھ مت آلا ہے کجھ پراݨیاں مسیتاں وچ تاں ٻدھ مت دے ایٹ کمانڈ دے نشان وی لڳے کھڑن(ݙیراور دی شاہی مسیت وچ اے نشان کٹھے ݙٹھا ھاسے)
مغل بادشاہ داراشکوہ اپݨی کتاب"مجمع البحرین"وچ ٻدھ مت دی شاہی علاقیاں دا ذکر کیتے(اڄکل حکومت ہند نے آرکیالوجی دے ماہرین دیاں ٹیماں تشکیل ݙتن جو دارا شکوہ دی قبر لبھو کیوں جو او پڑھا لکھا تے قابل جݨا ہئی اتے اوندا کوئی نہ کوئی ڈے منایا ونڄے)
سرائیکا نشان سن ستر دے اندروں ٻاہروں بہاولپور دے کجھ سڄاک لوکیں بطور سیاسی سرائیکی نشان دے طور تے ورتا ایں دے چھی ݙنݙے دا مطلب بہاولپور، ملتان، دیرہ غازیخان، مظفر گڑھ وغیرہ(پورے ناں یاد کائنی، جنہاں اے ورتا انہاں وچوں کجھ لوک حیات ہن)
بھٹو صاحب بہاولپور آئے ہن تاں کجھ لوکیں ایہو سرائیکا نشان دیواریں تے اتنا چھاپا جو بھٹو صاحب ایندی وجہ پچھݨ تے مجبور تھی ڳئے...
ول ویہاڑ یاد آ ڳے
جو گوتم اپݨے مذہبی شاگرداں(تارکِ دنیا)  واسطے سنگھ ناں دی ہک تنظیم بنڑائی جیندے ممبراں کوں بھکشو آکھیا ویندا ھا تے اے جتھ راہندے ہن اوں جا کوں وہاڑ، وہار آکھیا ویندا ہائی
لیبیا میں خواتین
thumb|[[لیبیا وِچ زنانیاں احتجاج کرین٘دے ہوئے۔ ]] لیبیا وِچ زنانیاں (اردو: لیبیا میں خواتین) (انگریزی: Women in Libya) اُوہ زنانیاں ہِن جیڑھیاں جو لیبیا وِچ ڄَمّیاں، اُتّھاں رہن٘دیاں ہِن، یا اُنّھاں دا تعلق لیبیا نال ہِے۔
تاریخ اَتے قنُون
١٩٧٠ء دے ݙہاکے وِچ زنانیاں دی اَزادی وݙی حَد توڑِیں عمر دا معاملہ ہئی۔ ہِک مبصّر نے عمومی طور تے ݙسایا جو شہر دی پینترِیہہ ورھیاں توں گَھٹ عمر دیاں زنانیاں نے روائتی نقاب کوں نظر انداز کر ݙِتّا ہئی اَتے اُوہ مغربی طرز دے پہناوے پاوݨ دا شون٘ق رکھین٘دیاں ہَن۔ پینترِیہہ توں پِنتالِہیہ ورھیاں دی عُمر دے لوک اِیں تبدیلی اُتے بھال پاوݨ کِیتے تِکھائی نال اَمادہ تِھین٘دے پئے ہِن جاں جو اِیویں لڳدا ہِے جو پِنتالِہیہ ورھیاں توں ودھ عمر دیاں زنانیاں اِین٘دی حمائت نئیں کرین٘دیاں پئیاں۔ ہِک ݙہاکے دے بعد شہری زنانیاں وِچ پردہ غیر مَمُولی ہئی ۔ بھان٘ویں جو حالیہ ورھیاں وِچ اِیہ صورتِ حال بدل ڳئی ہِے اَتے جدید دور دے لیبیا وِچ بے پردہ زنانیاں دی ڳِنتری تقریباً ناں ہووݨ دے برابر ہِے۔
چوݨ وِچ حِصّے دا حق اَتے حکومت
١٩٢٠ء دے ݙہاکے دے اَغاز توں، لیبیا دیاں زنانیاں کوں چوݨ پاوݨ اَتے سیاسی حیاتی وِچ حِصّہ گِھنَّݨ دا حَق حاصل ہِے ۔ اُوہ اپݨے پئیاں توں اَزادانہ طور تے جَذَیت دی ملکیّت اَتے تصرف وی کر سڳدیاں ہَن، جاں جو اِیہ سبھے حقوق ١٩٦٩ء دے انقلاب توں پہلاں صرف کُجھ زنانیاں ای استعمال کرین٘دیاں ہَن۔
اِین٘دے بعد توں، حکومت نے زنانیاں کوں چوݨاں اَتے قومی سیاسی اداریاں وِچ حِصّہ گِھنّݨ دی ترغیب ݙِتّی ہِے، جاں جو ١٩٨٧ء وِچ صرف ہِک زنانی اسسٹنٹ سیکرٹری برائے اطلاعات تے ثقافت دے طور تے قومی حکومت دے اُمور وِچ اَڳّوں وَدّھی۔ وَل، ١٩٨٩ء توں ١٩٩٤ء تئیں فاطمہ عبد الحفیظ مختار نے وزیر تعلیم دے طور تے خدمتاں انجام ݙِتّیاں۔ سلمیٰ احمد راشد ١٩٩٢ توں ١٩٩٤ء تئیں زنانیاں دی سنڳتی وزیر دے عُہدے اُتے لڳی رہی ہَن۔
انجمناں
زنانیاں اپݨی انجمناں بݨاوݨ دے قابل وی ہِن جِنّھاں وِچُوں پہلی بن غازی وِچ ١٩٥٥ء دی ہِے۔ ١٩٧٠ء وِچ زنانیاں دے ٻہوں ساریاں تنظیماں جنرل وومینز یونین وِچ ضَم تِھی ڳئیاں، جیڑھیاں ١٩٧٧ء وِچ لیبیا دی زنانیاں دی یونین بݨ ڳئی۔ ١١ دسمبر ١٩٦٩ء دے آئینی اعلامیے وِچ زنانیاں کوں قنُون دے تحت مرداں دے برابر درجہ ݙِتّا ڳیا ہئی۔ بعد وِچ زنانیاں دی تحریک تعلیمِ بالغاں اَتے حفظانِ صحت جئیں شعبیاں وِچ سرگرم رہی۔
حوالہ جات
ونکی:لیبیا وِچ زنانیاں ونکی:لیبیائی زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں بلحاظ خطّہ ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
وسیم صدیقی اکھریں دا محافظ
سئیں وسیم صدیقی صہیب دی مرتب کیتی ہوئی اے کتاب “ وسیب دے مان “ ہک اینجھا خوبصورت گلدستہ ھے - جیندے اچ وسیب دے تمام پھلیں دی خشبو موجود ھے دھرتی دے تمام رنگ محفوظ ہن وسیم صدیقی صہیب دی محنت خالص سرائیکی زبان دی خذمت دے زمرے اچ ھے اے ہک تریخی حقیقت ھے جو لمحہ موجود اچ سرائیکی وسیب دے شاعر اپنڑی دھرتی اپنڑے وسیب دی جنگ بھڑدے پن انہاں دے کلام کوں محفوظ کرنڑ کتابی شکل ڈیونڑ تریخی عمل ھے دھرتی دی آزادی دی جدوجہد ھے ۔ اے نویکلہ حصہ کوٹلہ نصیر دے وسیم صدیقی دے لیکھے ھے جیڑھے جو مبارخ باد دے مستحق ھن اساں ایں کتاب کوں خراج تحسین پیش کریندوں آونڑ والا مورخ جڈاں وی وسیب دی شاعری دا تذکرہ کریسی تاں اے کتاب حوالے دا سوب بنڑسی
لکھت : سردار صوفی تاج محمد خان گوپانگ چئرمین سرائیکی تھنکرز فورم راجن پور
لیبیا وِچ زنانیاں
thumb|[[لیبیا وِچ زنانیاں احتجاج کرین٘دے ہوئے۔ ]] لیبیا وِچ زنانیاں (اردو: لیبیا میں خواتین) (انگریزی: Women in Libya) اُوہ زنانیاں ہِن جیڑھیاں جو لیبیا وِچ ڄَمّیاں، اُتّھاں رہن٘دیاں ہِن، یا اُنّھاں دا تعلق لیبیا نال ہِے۔
تاریخ اَتے قنُون
١٩٧٠ء دے ݙہاکے وِچ زنانیاں دی اَزادی وݙی حَد توڑِیں عمر دا معاملہ ہئی۔ ہِک مبصّر نے عمومی طور تے ݙسایا جو شہر دی پینترِیہہ ورھیاں توں گَھٹ عمر دیاں زنانیاں نے روائتی نقاب کوں نظر انداز کر ݙِتّا ہئی اَتے اُوہ مغربی طرز دے پہناوے پاوݨ دا شون٘ق رکھین٘دیاں ہَن۔ پینترِیہہ توں پِنتالِہیہ ورھیاں دی عُمر دے لوک اِیں تبدیلی اُتے بھال پاوݨ کِیتے تِکھائی نال اَمادہ تِھین٘دے پئے ہِن جاں جو اِیویں لڳدا ہِے جو پِنتالِہیہ ورھیاں توں ودھ عمر دیاں زنانیاں اِین٘دی حمائت نئیں کرین٘دیاں پئیاں۔ ہِک ݙہاکے دے بعد شہری زنانیاں وِچ پردہ غیر مَمُولی ہئی ۔ بھان٘ویں جو حالیہ ورھیاں وِچ اِیہ صورتِ حال بدل ڳئی ہِے اَتے جدید دور دے لیبیا وِچ بے پردہ زنانیاں دی ڳِنتری تقریباً ناں ہووݨ دے برابر ہِے۔
اِیں ویلے دے وِچالے، زنانیاں کوں وی اپݨے پئیاں یا مرد ٻیلیاں توں بغیر ڳَݙّی چلین٘دے، خریداری کرین٘دے یا پن٘دھ کرین٘دے ہوئے ݙِٹّھا ڳیا (جیکوں بے حیائی آکھیا وین٘دا ہِے)۔
چوݨ وِچ حِصّے دا حق اَتے حکومت
١٩٢٠ء دے ݙہاکے دے اَغاز توں، لیبیا دیاں زنانیاں کوں چوݨ پاوݨ اَتے سیاسی حیاتی وِچ حِصّہ گِھنَّݨ دا حَق حاصل ہِے ۔ اُوہ اپݨے پئیاں توں اَزادانہ طور تے جَذَیت دی ملکیّت اَتے تصرف وی کر سڳدیاں ہَن، جاں جو اِیہ سبھے حقوق ١٩٦٩ء دے انقلاب توں پہلاں صرف کُجھ زنانیاں ای استعمال کرین٘دیاں ہَن۔
اِین٘دے بعد توں، حکومت نے زنانیاں کوں چوݨاں اَتے قومی سیاسی اداریاں وِچ حِصّہ گِھنّݨ دی ترغیب ݙِتّی ہِے، جاں جو ١٩٨٧ء وِچ صرف ہِک زنانی اسسٹنٹ سیکرٹری برائے اطلاعات تے ثقافت دے طور تے قومی حکومت دے اُمور وِچ اَڳّوں وَدّھی۔ وَل، ١٩٨٩ء توں ١٩٩٤ء تئیں فاطمہ عبد الحفیظ مختار نے وزیر تعلیم دے طور تے خدمتاں انجام ݙِتّیاں۔ سلمیٰ احمد راشد ١٩٩٢ توں ١٩٩٤ء تئیں زنانیاں دی سنڳتی وزیر دے عُہدے اُتے لڳی رہی ہَن۔
انجمناں
زنانیاں اپݨی انجمناں بݨاوݨ دے قابل وی ہِن جِنّھاں وِچُوں پہلی بن غازی وِچ ١٩٥٥ء دی ہِے۔ ١٩٧٠ء وِچ زنانیاں دے ٻہوں ساریاں تنظیماں جنرل وومینز یونین وِچ ضَم تِھی ڳئیاں، جیڑھیاں ١٩٧٧ء وِچ لیبیا دی زنانیاں دی یونین بݨ ڳئی۔ ١١ دسمبر ١٩٦٩ء دے آئینی اعلامیے وِچ زنانیاں کوں قنُون دے تحت مرداں دے برابر درجہ ݙِتّا ڳیا ہئی۔ بعد وِچ زنانیاں دی تحریک تعلیمِ بالغاں اَتے حفظانِ صحت جئیں شعبیاں وِچ سرگرم رہی۔
حوالہ جات
ونکی:لیبیا وِچ زنانیاں ونکی:لیبیائی زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں بلحاظ خطّہ ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
نواب مظفر خان، سرائیکی قوم پرستی تے ہیروازم
کہیں جھیڑے وچ پئے مُتوں میں ترائے ڳالھیں کریساں ۔۔۔ نمبر ہک ۔۔۔۔ رنجیت سنگھ یا نواب مطفر خان تے ٻئے اینجھے سبھے کردار اڄ دے معنی وچ قوم پرست نہن۔ اڄوکی قوم پرستی ٻہوں ساری کالونئیل تے پوسٹ کالونئیل ماڈرنیٹی دی پیداوار اے ۔۔۔۔ جے رنجیت سنگھ پنجابی قوم پرست ہوندا تاں او ایسٹ انڈیا کمپنی نال باقاعدہ معاہدہ کر کنیں پنجاب دی ونڈ نہ کریندا ۔۔۔ ستلج دے پار سارا پنجاب ایسٹ انڈیا کمپنی دے قنضے وچ ہئی تے ایندے نال رنجیت سنگھ سہمت ہئی ۔۔۔ سچ تاں اے ہے جو انگریزی سَمراج نال اوندا ہک اٹوٹ اتحاد ریہہ ڳیا ۔۔۔ ٻیا تے ٻیا ایسٹ انڈیا کمپنی تے سکھ فوجی 1838 وچ کابل تے کٹھی چڑھائی کیتی۔۔۔ جݙاں مظفر خان رنجیت سنگھ دے خلاف ایسٹ انڈیا کمپنی نال رابطہ کیتا تے اے آفر کیتی جو اونکوں کمپنی اپݨی باجگزاری وچ گھن گھنے تاں ایسٹ انڈیا کمنی صاف انکار کرݙتا ۔۔۔۔ ایں سبھ دے پچھوں ایسٹ انڈیا کمپنی دی اپݨی ڳنڑتری ہئی۔ ۔۔۔۔ تفصیل وچ نئیں ویندا جو اے لکھت دریگھی تھی ویسی۔۔۔۔۔ میݙا آکھنڑ دا مطلب اے ہے جو نہ رنجیت سنگھ اڄوکے معنی وچ قوم پرست ہئی تے نہ نواب مظفر خان ۔۔۔۔۔
نمبر ݙو ۔۔۔۔۔ تاریخی طور تے نواب مظفر دی فیملی مغل بادشاہ شاہ جہان دور وچ آ کنیں مُلتان وچ آباد تھئی۔۔۔۔ اے کوئی حملہ آور نہن ۔۔۔ اوں ویلھے افغانستان ݙو حصیں وچ ونڈا ہوئیا ہئی ۔۔۔ کابل تے پچھادھی اُبھا افغانستان مغل ایمپائر دے زیر تسلط ہئی تے قندھار تے جڑواں علاقہ ایران دی صفوی ایمپائر دا حصہ ہئی۔ مغل تے ایرانی صفوی بادشاہ افغانستان وچ اپݨے تسلط کیتے ہک ٻئے نال بھڑدے ریہے ویندے ہئین۔۔۔ ایں حوالے نال مغل فوجیں کئی دفعہ قندھار تے حملہ کیتا ۔۔۔۔ مُلتان دی ایں حوالے نال خاص حیثیت ہئی جو اے وݙی مغل چھاؤݨی ہئی جتھوں کنیں درہ بولان دے راستے قندھار تے فوج کشی تھیندی ہئی۔۔۔ اوں ویلھے قندھار دے سدوزئی آپت وچ ونڈے ہوئے ہئین ۔۔۔ احمد شاہ ابدالی تے اوندے وݙکے ایران دے نال ہئین تے نواب مظفر دے وݙکیں مغلیں دا ساتھ ݙتا ۔۔۔ جݙاں قندھار وچ مغلیں کوں شکست تھئی تاں نواب مظفر دے وݙکیں کوں مغلیں رنگ پور وچ منصب داری ݙتی ۔۔۔ ایں حساب نال نواب مظفر دے خاندان کوں ملتان وچ سکونت کیتے وݙا عرصہ تھی چکیا ہئی تے اے شجاع آباد شہر وی اوندے پیو آباد کیتا ہئی ۔۔۔۔ ٻنہیں مہاجریں وانگ او ہولیں ہولیں مقامی تھی ڳئے ہئین۔۔۔۔ سرائیکی ٻولی ٻلیندے ہئین تے اتھو دے رسم و رواج اختیار کر ڳئے ہئین ۔۔۔۔ جے تائیں افغانستان دے ابدالی حکمرانیں دی باجگزاری دی ڳالھ ہے تاں اوں ویلھے وادی سندھ دے سبھے مقامی راڄواڑے اُنہیں دے باجگزار ہئین ۔۔۔۔ اے کلہا نواب مظفر دی فیملی دی ڳالھ نئیں ۔۔۔۔ ٻیا تے ٻیا اٹھارویں صدی دے چھیکڑ وچ رنجیت سنگھ وی احمد شاہ ابدالی دے پُتر شاہ تیمور کنیں لاہور تے قانونی حکمرانی کیتے پیسے ݙے کنیں سند گیدھی ۔۔۔۔ وت جݙاں شاہ شجاع اپنڑے مخالف دوست محمد دے ہتھوں افغانستان بدر تھی لاہور پُڄا تاں رنجیت سنگھ اوں کنیں کوہ نور ہیرا ہتھیکا کرݨ دے نال نال وت اپݨی حکمرانی دی سند وی ہک واری ولا گیدھی ۔۔۔۔ اے ٹھیک اے جو نواب مظفر کوں سدوزئی ہوونڑ دی وجہ توں کُجھ چھوٹ ملدی ہئی پر او مقامی تے اندرونی طور تے مُلتان دے رڄواڑے دا خود مخیتار حاکم ہئی ۔۔۔۔۔
نمبر ترائے ۔۔۔۔ کوئی وی قوم پرست تحریک ہووے او اپݨے ماضی تے تاریخ دی ننویں سروں تعبیر تے تفہیم کریندی ہے تے اونکوں اپݨی اڄوکی سیاست دا حصہ بݨیدی ہے ۔۔۔ ایندے وچ کئی حیرت دی ڳلھ نئین ۔۔۔ دھرتی تے تھیونڑ والے ماضی دے دھاڑیں کوں اڄوکی دھاڑ نال تشبیہہ ݙتی ویندی ہے ۔۔۔۔ اے کم ہر قوم پرست تحریک کریندی اے ۔۔۔ جیویں اڄوکی پنجابی قوم پرست تحریک رنجیت سنگھ کوں ہک علامت دے طور ورتیندی ہے ۔۔۔ کوئی پنجابی قوم پرست اے سوال نئیں کریندا جو کیویں رنجیت سنگھ پنجاب دی ونڈ تے سہمت تھیا تے کیویں اوں اپنڑے پنجابی بھراویں دا قتل عام کیتا ۔۔۔ اے سبھ علامت سازی کُجھ پرکھ پرچول تے ودھ سیاسی لوڑھ دے تحت تھیندی اے ۔۔۔۔۔ جے سرائیکی قوم پرست تحریک اپنڑے خطے تے دھرتی دے ماضی تے تاریخ دی ننویں تفہیم تے تعبیر کریندی پئی اے تاں اے کوئی اچنبھے دی ڳالھ نئیں ۔۔۔۔۔ ایں ننویں تاریخ دی تفہیم تے تعبیر وچ جے نواب مظفر ہک ہیرو دے طور تے پیش کیتا ویندا پئے تاں اے وی کوئی اچنبھے دی ڳالھ نئیں ۔۔۔۔ ایویں تھیندا ریہے، تھیندا رہسی ۔۔۔۔ پر اچنبھے دی ڳالھ اے ہوسی جے سرائیکی قوم پرست تحریک مُلتان دے انگریزی محاصرے تے مول راج دی مزاحمت کوں ایں ننویں تفہیم وچ جاہ نہ ݙتی ۔۔۔۔۔ تے چھیکڑی ڳالھ اے ہے جو سرائیکی ہک پوسٹ کالونئیل تحریک اے تے اینکوں روایتی قوم پرستیں تحریکیں وانگ ایتلا ہیروز دی لوڑھ نئیں ۔۔۔۔ ہک پوسٹ کالونئیل تحریک دے طور ایندیاں کئی تݙاں تے طاقتاں ہن جنہیں تے انج ڳالھ تھی سڳدی اے ۔۔۔
ہک اے ڳالھ وی چیتے وچ رکھݨی پوسی جوسرائیکی وسیب دی تاریخ دی ننویں تفہیم تے تعبیر وچ سیاسی کنیں ثقافتی مواد ودھ ہے ۔۔۔ برہمنیں وانگ اساں سرائیکیں تاریخ نویسی گھٹ کیتی اے تے ثقافت سازی ودھ کیتی اے ۔۔۔ اے ہک معجزہ ای تاں ہے جݙاں گنگا جمنا وادی دے مُسلمان اسلامی بنیاد پرستی دو ویندے پئے ہئین تے اُتھاں نقش بندی مجددی، طریقہ محمدیہ (جیندی ہک پیداوار سید احمد بریلوی وی ہئین) تے وت مدرسہ دیوبند بنڑیندے ودھیندے ودے ہئین تاں سرائیکی وسیب وچ سئیں نور محمد مہاروی، قاضی عاقل، خواجہ جمال مُلتانی، خواجہ شاہ سلیمان تونسوی، خواجہ غلام فرید عشق محبت تے روادری دے سلسلہ چشتیہ کوں پورے سرائیکی وسیب وچ کھنڈایا۔ ایہو دور ہئی جݙاں سرائیکی وسیب دے ہندو ۔۔۔ کراڑ کرشنا بھگتی دی گرفت وچ ہئین تے دیرہ اسماعیل خان کنیں گھن بہاولپور تائیں گجرات تے راجستھان دے پُشتی مارگ دی اٹھویں گدی دا دور دورہ ہا ۔۔۔۔ جے اساں سرائیکیں اپنڑی تاریخ تے ماضی دی ننویں تفہیم تے تعبیر کرنڑی اے تاں ساݙے کولہوں اینجھا ڈھڳ مواد اے جیڑھے اڄ دے پوسٹ کالونئیل سکالرشپ وچ اساں وݙائی نال پیش کر سڳدے سے ۔۔۔ خود سرائیکی ٻولی دی تحریک ہک اچنبھے کنیں گھٹ نئیں ۔۔۔ سرائیکی لینگوئیج پلاننگ دی جے کوئی متوازی مثال اے تاں او تامل زبان اے ۔۔۔ سکرپٹ کنیں گھن لٹریچر دے ودھارے تائیں کہیں ٹکے دی سرکاری تے سیاسی مدد متوں اینجھا کم کرنڑ تاریخ اچ شاذو نادر ای ملدے ۔۔۔۔۔ وت اوندے نال اے اعزاز جو ایں سارے کم وچ ہک بندہ وی نئیں مویا ۔۔۔۔ ساݙے کولہوں فخر تے وݙائی کیتے ٻہوں کُجھ اے پر ساکوں پیر فرید دی ݙس جو "دھواں دھار فقیر تھیوسے ۔۔۔۔ فخر وݙایاں چھڈیاں. (شاکا سانگھڑی)
سونو ککڑ
thumb|سونو ککڑ دی تصویر سونو ککڑ (اردو: سونو ککڑ) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١١ اگست ١٩٨٧ء) ہِک بھارتی پس منظر ڳائیکہ ہے۔
ذاتی حیاتی
انھاں دی پیدائش رشی کیش، اتراکھنڈ وِچ تھئی۔ انہاں نے 5 سال دی عمر توں بیداری وِچ ڳاݨاں شروع کر ݙِتّا ہئی، جِہڑیلے انھاں دے اَمّاں اَبّا دہلی منتقل تھئے۔ اوہ بعد وِچ ممبئی منتقل تھی ڳئی جتھاں بالی وڈ موسیقی ڈائریکٹر سندیپ چوٹا نے ایکوں ہِک نغمہ جاتی مقابلہ وِچ ڳان٘دے ہوئے سُݨیا اَتے ایکوں مشہور نغمہ بابو جی ذرا آہستہ چلو ڳاݨے دا موقع ݙِتّا۔ اوہ ڳائیکہ نیہا ککڑ دی وݙّی بھیݨ ہِے جیڑھی ہِک اہم بالی وُوڈ ڳائیکہ ہِے۔
ڈوہڑہ شاکر شجاع آبادی
میں خاک دے خاکی پتلے توں کوئی اینجھاں سخت گناہ تھی گئے
جیندے بدلے یار رُسابیٹھاں او دلبر بے پروا تھی گئے
چا خون رواۓ تقدیر میکوں میڈا رو رو جگر سواتھی گئے
ودے غیر وی رو کے آہدے ہِن دھاڑ وے شاکِر کیا تھی گئے
شاکر شجاع آبادی
سرائیکی لوک ادب وِچ مزاحمتی شاعری
اِیہ سئیں ابن کلیم احسن نظامی دے بارے وِچ "سیئں شبیر حسن اختر" دِی ہِک یادگار تحریر ہِے جیڑھی سرائیکی لوک ادب دی ہِک پوتھی وِچُّوں گِھدّی ڳئی اے۔ لِکّھت ملاحظہ فرماؤ:
سرائیکی لوک ادب وِچ مزاحمتی شاعری دی رِیت کوئی نَویں رِیت نِیں ایندا تسلسُل خاصا قدیم ھِ۔ صدیں دا ہجر، فراق، وِچھوڑا، ظلم تے ناانصافی دا چوڑھا ساݙے ہاں وچ لَیھ چُکئے، ساݙے گُݨ وَنتےِ فن کار، صُورت گر، نقاش مُصّور، موسیقار تے شاعر روز اَزل توں اِے بھوڳ نہ صِرف بھُڳیندے پِین بلکہ آپݨے آپݨے انداز تےِ آپݨے آپݨے اسلُوب نال اِیں بھوڳ دے خلاف مزاحمت ءِچ وِی مصروف ہِن۔،ساݙے ثقافتی مزاج اِچ درد مَندی دا ڄیڑھا عنصر ھِ،ساݙے لہجے ءِچ فریاد دِی ڄیڑحی ہِک یَفِیّت ھِ او ساݙی ݙُکھیں لَدِھی تاریخ دے اُفق تے موجد "ماراں ہَکلاں کُو کڑیاں کرکر لَمّیاں ٻاھاں" والے منظر نامے وِچ ہُݨ تئیں موجود ھِ۔ اِے ساریاں نِشانیاں تے شاندار مزاحمت دیاں مختلف صُورتاں ہِن'صرف لَلکارَݨ،تے مبارزت دا ناں اِی مزاحمت نِیں۔ مزاحمت دِیاں بےشمار شکلاں ہِن، شرط سِرف ہِک اِے ہِے ڄو انسان آپݨے خلاف وَݙّی قوّتِ کُوں مُسترد کر ݙیوے۔ رووے،پِٹّے،ٹکراوے یا ٹکراتے مَر وَنڄے'پَر انسانی تہذیب تے نازل تھِیوݨ والے کہیں وِی عذاب کُوں تسلیم نہ کرے اِے صِفتِ ساݙے قدیم تُوں گھِن تے اَڄ دے پر عظیم شاعر تےِ مُفکّرین دِی پہچاݨ ھِ خصُوصًا ساڈے صُوفیأ تے انسان دوست لِکھیاریں اَڄ تئیں ڄو کُجھ لِکھّے او مزاحمت دا نتیجہ ھِ انہاں دِی ہِک ہِک سَطر، ہِک ہِک لفظ، ہِک ہِک حروف تے اُنہاں دِی تحریر دِی ہر پیش، ہر زَبر، زیر سارے اَعراب تے او قاف اِیں مزاحمت دے امِین ہِن، اُنہاں ہر اُوں طاقت دے نال صَف آرائی کِیتی ہِے ڄیڑحی انسان کُوں انسان تُوں نِکھڑیندی اِے، جُدا کریندی اِے۔، اے قوّت چاہے بادشاہ دِی ہووےِ، خلیفۂ وقت دِی ہووے، قاضی مُلّاں یا ٻاہمَݨ دی ہووے اِیں قوٓت دے خلاف مزاحمتی سرائیکی ادب دِی خاص سُنڄاݨ ہِے۔ ساݙے شعرأ دِی مزاحمت بعِینہٖ اُوہا مزاحمت ہِے ڄیڑحی اَندھارے دے خلاف سوجھلے دِی، شَر دے خلاف خیر دِی،باطل دے خلاف حق دِی،نفی دے خلاف مثبت دِی او مزاحمت ڄیڑھی جدید مادی جدلیت Didactical Materialism  دے فلسفہ دِی بُنیاد بَݨدی ہِے، پَر ہِک مغالطے دِی نِشاندِہی کرن ٻہُوں ضروری اے ڄو ادیب شاعر تے فن کار دی مزاحمت سیاسی مزاحمت تُوں سَراسر مختلف ھِ اِتھاں نعرے بای نال نِیں بلکہ جمالیاتی اسلوب نال مزاحمت تھِیندی اِے،ڄے نعرہ سُرتال،آہنگ'تشبیہہ تے استعارہ اِچ ڈھل وَنڄے تاں او نعرہ نِیں راہندا شعر بَݨ ویندے،کافی بَݨ ویندے'ݙوہڑابݨ ویندے،تے اِے قلبِ ماہیت ہُوں کُوں دائمی تے اَبدی بݨا ݙیندے اِے'تےِ اُندی قدرو قیمت سیاسی کسوٹی دی بجائے فنی معیاری پرکھی ویندے ھِ۔ ابنِ کلیم دِی مزاحمتی شاعری کُوں اِیں معیار تے پرکھݨاں پوسی'ساکُوں اِیں شخص نال ٻہُوں توقّعات ہِن'ڄیں خطِ رعنا مُوجد دی حیثیت نال، کتابت، نقاشی اَتے خوشنویسی وِچ اُچا مقام حاصل کِیتے،ساکُوں اے یقین ہِے ڄو شاعری خصُوصًا مزاحمتی شاعری ءِچ انہاں دا جمالیاتی ذوق انہاں دی رہنمائی خود کریسی تے ابنِ کلیم دی کاوِش سرائیکی شاری دا ماݨ نݨسِی۔ ۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
لوک قصّہ سیفل نامے بارے روایتاں
لوک قصّہ سیف الملوک بارے خوش عقیدہ لوکیں مختلف روائتاں ہُلایاں ہویا ہن، اِنّھاں لوکیں دا خیال اے جو سیف الملوک سچّا لوک قصّہ ہِے۔
پاڳل تِھیوݨ دی روایت
سرائیکی وسیب خصوصاً ریاست بہاولپور وِچ اے ڳالھ مشہور کر ݙِتّی ڳئی جو جیڑھا بندہ مولوی لطف علی دا لوک قصّہ سیف الملوک پڑھدے او پاگل تے چَریا تھی وین٘دے۔ خان پور دے ہِک شخص دے بارے روایت ہِے جو او کتاب سیف الملوک کوں ݙانگ نال کُٹّی ون٘ڄے، ٻئے بندے اُونُکُوں ہَٹکیا جو تُوں کتاب کُوں کیوں کُٹّی وین٘دی؟ اُوں بندے ولدی ݙِتّی جو میکُوں لوک آکھدے ہِن جو جیڑھا بندہ سیف الملوک پڑھدے پاگل تھی وین٘دے، میں تاں اِیں کتاب کُوں کئی واری پڑھیے پر پاگل نی تھیا، ݙوجھے بندے ولدی ݙتّی جو بے جان کتاب کوں ماری وین٘دیں اِیں تُوں ودھ کیا پاگل تھیسیں؟
خلیل احمد خلیل
خلیل احمد خلیل سرائیکی دا ٻہوں وݙا نعت گو شاعر ہے۔
نمونہ کلام
اج ہے عید دی ڈینہوار ......... میں مدینے ہواں ہا
ہوئے سامنڑے ها یار .......... میں مدینے ہواں ہا
ہر کوئی خوش تهی عید مناوئے
ہر کوئی سوہنڑیں کپڑے پاوئے
سینگیاں  سیاں  عید  مناون
میکوں بهل گیا  هار  سنگار .......میں مدینے ہواں ہا
سینگیاں سیاں کهیڈ رساون
سہرے گاون بپینگاں  پاون
میڈا   رون   نال     وپار......... میں مدینے ہواں ہا
آکه  مبارک  باد    سناون
میڈے  ونجن  نیر  ہزار.......... میں مدینے ہواں ہا
نکهڑے سجڑاں کوں گل لاون
میں هاں سجڑاں توں بےزار...... میں مدینے ہواں ہا
رم جهم  کردے  بدلے  آون
کلیاں  چٹکن  پهل  مسکاون
آگئ     موسم    ہے   بہار .......میں مدینے ہواں ہا
نال خلیل حسان وی  ہوے
مرجانن   جانان  وی ہوے
گهن تے گهر دا گهر ہک وار.... میں مدینے ہواں ہا
اج  ہے  عید  دی   ڈینہوار........ میں مدینے ہواں ہا
ہوے     سامنڑے   ها یار ....... میں مدینے ہواں ہا ونکی:سرائیکی شاعر
تفسیر کبیر
التفسیر الکبیر امام ابو عبداللہ محمد فخر الدین رازی ولادت 544ھ وفات 606ھ دی عربی تفسیر قرآن جیندا اصل ناں "مفاتیح الغیب" ہے جیہڑی امام محقق فخر الدین ابن خطیب الرازی شافعی دی لکھی ہوئی تفسیر ہے۔ مشکلاتِ قرآن وچوں کوئی مشکل ایسی نی مگر اوندا حل امام موصوف نے ایں تفسیر وچ فرماوݨ دی سعی نہ کیتی ہووے۔ رازی حل مشکلات دے دریا وچ غوطہ زنی کریندن اگرچہ بعض مشکلات دا اوہ قابل اطمینان تے موجب قناعت حل پیش کرݨ وچ ظفر یاب نی وی تھیندے۔ تفسیر کبیر دی اہمیت توں اہلِ علم واقف ہن، رازی چھیویں صدی ہجری دے عالم ہن، انہاں تے معقولات دا غلبہ ہئی، تفسیر وچ وی اوہو رنگ ہے۔ انہاں دی کنیت ابو عبد اللہ تے ناں محمد ہے، انہاں دے والد مرحوم ضیاء الدین عمر خطیب نال معروف ہن، اوہ وی بہت وݙے عالم تے صاحبِ تصنیف ہن۔ تفسیر کبیر وچ مسائل کوں دلائل نال لکھا ڳیا ہے، کہیں وی آیت تے تھیوݨ والے امکانی سوال قائم کرکے جواب تحریر کیتا ڳیا ہے، زبان وی کافی عمدہ ہے۔ اٹھ نو سو سال دے بعد وی مقبولیت وچ کمی نی آئی تے نہ اوندے مماثل کوئی ݙوجھی تفسیر تصنیف کیتی ونڄ سڳی ہے۔
فقہی مسائل وچ ایں تفسیر اچ شافعی مسلک دی ترجمانی تھیندی ہے۔ ایں تفسیر وچ معتزلہ، جبریہ، قدریہ تے رافضیہ دا بہت رد کیتا ڳئے۔ آیات دا شان نزول بیان کیتا ڳیا ہے تے احادیث دا وی ذکر کیتا ڳیا ہے۔ آیات نال عمدہ تے نفیس نکات دا استنباط کیتا ڳیا ہے۔ ایں تفسیر وچ آیات قرآنی دے باہمی ربط دی تشریح بڑے دل نشین انداز نال کیتی ڳئی ہے۔ اغلب ایہو ہے کہ امام فخرالدین رازی نے سورہ فتح تک دی تفسیر خود لکھی ہے تے باقی تفسیر قاضی شہاب الدین بن خلیل الخولی الدمشقی متوفی 639ھ یا شیخ نجم الدین احمد بن محمد القمولی متوفی 777ھ نے لکھی ہے۔
نذیرفیض مڳی دا مزاح
استاد فیض نذیر مڳی مزاحیہ طبیعت دے مالک ہن۔ انہاں دے کجھ واقعات پیش خدمت ہن۔
١۔ ہک دفعہ استاد نذیر تھاݨے کہیں دا موٹرسائیکل چھڑاوݨ سانگے ڳئے تاں پولیس والیں معذرت کیتی جو اڄ منشی صاحب دا پیو فوت تھی ڳئے او اڄ چھٹی تے ہن  تساں کل آواہے
استاد نزیر کھل پئے تے اکھیس ۔
"یار اڄ پتہ لگے جو پولیس والیں دا وی پیو ہوندے"
(٢  )
ہک دفعہ استاد صاحب کنوں کہیں پچھیا
مرشد تہاݙی عینک کتلاں نمبر دی ہے
آکھݨ لآے
"ایں عینک دے شیشےآخری
نمبر دے ہن تے ہُݨ میں اکھیں
وٹویساں"
(٣)
ہک رمضان اچ استاد ہوریں ہائی ایس وچ سفر پئے کریندے ہن انھاں دے نال ݙو ݙارھی والے  ٻیٹھے ہن استاد صاحب حسبِ عادت سگرٹ بکھائی تاں ݙاڑھی والیں جلدی جلدی آکھیا اوئے اوئے تیکوں پتہ نئیں ساکوں روزہ اے
"استاد سئیں فرمایا ݙرا تاں ایویں ݙتے وے جیویں روزہ نہ پٹرول رکھی ٻیٹھے ہوو"
(٤)
ہک دفعہ استاد نذیر فیض سئیں ھک ٻُڈھڑی تریمت کوں موٹر سائیکل ونڄ ماری او تریمت کوڑیج پئی تے آکھس توں بریک نہ مار سڳدا ہاویں
استاد صاحب آکھیا
"اماں پورا موٹر سائیکل تاں ان ماریم بریک وت انج ماراں ہا"
(٥)
ہک واری استاد صاحب کنوں کہیں پچھیا
مرشد تہاݙی عمر چوکھی ہے
آکھݨ لڳے پاکستان دا سینگا ہاں
اوکوں ادھ رنگ فالج ہے تے میکوں دمہ ہے
ݙیکھو پہلے کون ویندے!!!
(٦)
ہک ݙینہہ مولوی عبدالخالق صاحب عبدالسمیع مجاز صاحب اتے استاد نذیر فیض سئیں کٹھے ٻیٹھے ہن
"سئیں قرآن وچ کیڑھی کیڑھی شئے حرام اے"
ایں کنوں پہلے مولوی صاحب کئی جواب ݙیندے
استاد فیض ستت جواب ثتا
"میݙے کیتے تاں مجاز دے گھر دی روٹی حرام اے"
(٧)
ہک دفعہ استاد صاحب دے گھر مہمان آڳئے
بندہ  گھروں چاہ چاء آیا لیکن کپ گھٹ تھی ڳئے
زور دا  پتر کوں آکھیو نیں!!!
"ابا کپ تھوڑے ہن تے بھیݨ کپ ڈھیر ان"
(٨)
استاد نذیر فیض صاحب
تہاݙا وݙا پتر کیا کریندے؟
استاد نذیر فیض آکھیئے
میݙا وݙا پتر
"میݙا آکھݨ نئیں منیندا"
(٩)
ہک دفعہ استاد نذیر فیض مگی کتھائیں مشاعرے تے ویندے پے ہن تے رستے اچ ہنیں دا ہک دوست  گنڈھریاں گھن آیا
استاد فیض آکھیا
"ابا ݙند تے کینی بس تلے ݙے میں سڑک چٹیساں"
(١٠)
استاد فیض نذیر مگی صاحب کولوں کہیں پچھا
انہاں ولدا ݙتا " سگریٹ ڈھہہ پوسی ٻیا کیا تھیسی"
نواز خان اشہر
نواز خان اشہر سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
جیندا عشق عروج تے پہنچ ونڄے او کہیں مسکان کوں کیا ݙہدے.
ڄیکوں پتهریں نال پیار ہووے او ول رحمان کوں کیا ݙہدے.
او منکر ہے ہر گال کنوں او کوئی یزدان کوں کیا ݙہدے.
جیکوں خبر نہیں بے خبرا ہے او غافل ہے میں کیا آکهاں.
توڑے کنیں وچ کڑوا تهیوے پنج وقت آذان کوں کیا ݙہدے.
جیندے ذہن تے مغرب چها گئی ہے جیندا فیشن قبلہ بنڑدا ہے.
او آدمی ہے انسان تاں نئیں او ول قرآن کوں کیا ݙہدے.
جتهاں رہبر رہزن بنڑ ویندن جتهاں وحشی قسم دا راج ہووے.
بهانویں فلکیں توں تصدیق تهیوے او کہیں فرمان توں کیا ݙہدے.
جیکوں آپ تے آپ بهروسہ نئیں جیکوں کہیں دی کوئی پہچان وی نئیں.
او بس مسکان کوں ݙہدا ہے او کہیں انسان کوں کیا ݙہدے.
جیرها اشهر پیت دا قیدی ہے او ریت رواج دا قائل ہے.
جیرها قیدی کہیں دے زلفیں دا او کہیں زندان کوں کیا ݙہدے.
نواز خان اشهر.
دیپالی برٹھاکُر
ابتدائی حیاتی
برٹھاکر دا جنم بسوواناتھ باراٹھاکور اَتے چندراکانتی دیوی دے گھر، سوناری سواساگر، آسام وِچ تِھیا ہئی.
موسیقی دا کَم کار
برٹھاکر نے جلتی ای بطورِ ڳائیکہ اپݨے کَم کار دا اَغاز کِیتا ہئی۔ 1958 وِچ، جِہڑیلے اُوہ نان٘ویں جماعت وِچ پڑھدی پئی ہئی تاں اُوں نے آل انڈیا ریڈیو، گوہاٹی وِچ "مور بوپائی لاہوری" دا ڳاݨا اَتے فلم لچت بورفوکان (1959) کِیتے "جووبون امونی کورے چنیدھن" ڳاݨا ڳایا ہئی۔ محترمہ برٹھاکر نے اپݨے پُرجوش ڳاݨیاں نال لکّھاں کوں اپݨا چاہوݨ آلا بݨا گِھدّا، جِہڑیلے اُوہ ہائی اسکول وِچ ہئی تاں اُوں ویلے اِنّھاں دے ڳاݨیاں وچوں سبھ توں پہلاں ہِک ڳاݨا ریکارڈ کِیتا ڳیا ہئی۔
آسامی وِچ این٘دے کُجھ دُھم پاوݨ آلے گِیت ایہ ہِن:
ایوارڈ
ایندے کُجھ ایوارڈ / قدر شناسی تَلّے درج ہِن:
حوالہ جات
ونکی:بھارتی زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:ہندوستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:بھارتی ڳائیکاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں ڳائیکاں ونکی:ہندوستانی زباناں دے ڳائیک ونکی:بھارتی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی فلمی ڳائیکاں ونکی:بھارتی شخصیّتاں ونکی:ہندی ٻولی دے ڳائیک ونکی:ہندی سینما ونکی:فلمی ڳائیک ونکی:بھارتی صوفی ڳائیکہ ونکی:بھارتی غزل ڳائیکاں ونکی:بھارتی لوک ڳائیکہ ونکی:بھارتی لوک موسیقی
عہدِ مغلیہ وِچ لوک فنون
مغلیہ دور وی خطاطی اتے ٻئے لوک فنون دے حوالے نال سنہری دور سݙوِیندا ہِے۔ ایں دور اِچ خطاط صاحبان کوں شاہی سرپرستی حاصل ہئی۔ خطاطی دے ماہراں کوں اعلیٰ منصب اَتے جاگیراں ݙتیاں ڳیا۔ اکثر مغل حکمران یا تاں خود خطاط ہَن یا خطاطی دے دِلدادہ ہَن۔
مغلیہ دورِ حکومت بابر دے فتح ہندوستان 1526ء توں گھِن تے آخری مغل تاجدار بہادر شاہ ظفر تک 1857ء تے ختم تھیندا ہِے۔ برصغیر دی خطاطی دی تاریخ اِچ خطاطی دا اے سنہری دور اَکھویندے۔ اِیں دَور اِچ خطِ نستعلیق آیا ڄہڑھا ایران توں افغانستان دے رستے برصغیر پہنچیا شاہی سرپرستی ملݨ دی وجہ نال اکثر ماہر خطاط ایران توں ہجرت کر تے برصغیر آگئے۔ مغل شہزادے اَتے شہزادیاں باقاعدہ اے فن سکھ ڳئے ہَن۔ بابر خود وݙا خطاط ہَا اَتے خطِ بابری دا موجد وی ہَا۔ ہمایوں ایران اِچ آپݨی جلا وطنی دے دوران اکثر ماہر خطاطاں اَتے مصوراں نال ملدا ہَا۔ بلکہ برصغیر واپسی تے خواجہ عبدا لصمد شیریں قلم اَتے میر سید علی تبریزی کوں نال گھِن آیا ہَا۔ اِنہاں دے نال نال ٻئے وِی ماہر لوک ملا فخر ڄیں جلد ساز صحاف، وراق اَتے نقاش وی آئے۔
بابر دے بعد جہانگیر دے دورِ حکومت اِچ وی خطاطی دے فن اُتے خطاط صاحبان دی وݙی سرپرستی تھئی اُون دور دے ٻہوں سارے خطاطاں اَتے شہزادیاں دے لکھے ہوئے قیمتی اَتے لاجواب فن پارے لاہور عجائب گھر دے خطاطی دے مجموعے اِچ موجد ہِن۔
شاہجہانی دور (1036 - 1076ہجری) اِچ خطاطی کوں وݙا فروغ ملیا۔ اِیں عہد اِچ تاج محل آگرہ فن خطاطی دا زندئہ جاوید مرقع ہِے ایندے درو دیوار تے ڄہڑھے بلند پایہ خطاطاں نے فنی کمالات دا مظاہرہ کیتے انہاں اِچ عبدالحق شیرازی عرف امانت خان،  آقائے عبدالرشید دیلمی،  میر علی تبریزی،  جعفر خان عرف کفایت خان وی شامل ہَن۔ اے سار خطاط بعد اِچ سلطان اورنگزیب عالمگیر (1076 - 1119ہجری) دے دربار نال وی منسلک ریہے۔
آقا رشید دیلمی دے ہِک شگرد سعیدی اشرف مازندرانی نے آپݨے استاد دی وفات تے ہِک طویل قصیدہ لکھیا۔ اِے شہزادی زیب النساء دا وِی اُستاد ہَئی۔ ’’تذکرۂ خوشنویساں‘‘ دے مصنف غلام محمد ہفت قلمی نے عبدالرشید دیلمی دے کُجھ شاگرداں دا ذکر کیتے ڄنہاں اِچوں شہزادہ داراشکوہ، میر حاجی سیر خواندہ، عبدالرشید، مولانا شاکر، چندر بھان منشی، خواجہ نامی عبدالرحمن، عبدالرحیم، سید علی جواہر رقم۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
مالی وِچ زنانیاں
اِنّھاں دے کردار کوں مذہب اُتے جھیڑیاں نے وی تشکیل ݙِتا، کیوں جو کافر معاشریاں نے ١١٠٠ توں ١٩٠٠ء دے ویلیاں وِچ ہولے ہولے اسلام کوں رَستہ ݙِتّا۔
ثقافتی پس منظر
مالی مغربی افریقا وِچ ہِک خُشکی نال گِھریا ہویا مُلخ ہِے۔ اِیں نے ١٩٦٠ء وِچ فرانس توں اَزادی گھِدّی ہئی۔ شمالی مالی وِچ جھیڑے نے مُلخ کوں غیر مستحکم کر ݙِتّا۔ مالی دی اَبادی ١٨ ملین توں وَدھ ہِے، اَتے اخلاقی طور تے درج ذیل جَتھیاں نال متنوع ہِے: بامبرا 34.1%، فولانی 14.7%، ساراکول 10.8%، سینیو 10.5%، ڈوگن 8.9%، مالینکی 7%، بوبو 2.9%، سونگھائی 1.6%, Tuareg 0.9%، ٻئے مالی 6.1% مغربی افریقی ریاستوں دی اقتصادی بِیادری کے اراکین وِچ 0.3%، ٻئے 0.4%۔ ہِک زنانی دی کوکھ وِچ ڄَمَّݨ آلے تقریباً ٦ ٻالاں دی زرخیزی دی شرح دُنیا وِچ سبھ توں وَدھ ہِے۔
تعلیم
thumb|مالی دِیاں چھوہِرِیں سکول وین٘دے ہوئے ہِک توں پندرھاں ورھیاں دی عُمر تئیں تعلیم لازمی ہِے۔ وَل وی ٻہوں سارے ٻال سکول نئیں وین٘دے، اَتے غُربت، چھوہِرِیں دی تعلیم کِیتے سماجی ترجیح، ٻالاں دی شادی اَتے جنسی ہراساں جئیں عوامل دی پارُوں چھوہِرِیں دے اندراج دی شرح ہر سطح اُتے چھوہَراں دے مقابلے وِچ گَھٹ ہِے ۔
حوالہ جات
ونکی:مالی وِچ زنانیاں ونکی:مالی زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں بلحاظ خطّہ ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
ݨ (حرف)
سرائیکی دانشوراں دا ’’ݨ‘‘ دے وجود تے اختلاف ئِ ۔ کجھ دا آکھݨ اے ہے جو ݨ مرکب حروف تہجی ئِ تے اے (نون غنہ +ڑ) دا مرکب ئِ ۔ جڈاں جو کجھ دانشور اینکوں ’’ݨ‘‘ (یعنی ڑون )دے زمرے ئِ چ گھن آندن جے کر تاں ݨ دی قیمت نون غنہ + ڑ نال مقرر کریسوں تاں وت اے (۷)بݨسی تے جے کر اینکوں ن دے نال رکھیسوں تاں وت ایندی قیمت (۵۰) بݨسی ۔ میݙے خیال دے مطابق ’’ݨ‘‘ کوں ن دے زمرے ئِ چ شامل کیتا ون٘ڄے کیوں جو حروف تہجی دی ترتیب ئِ چ ایندا مقام ڑ دے بعد نھئیں بلکہ ن دے بعد ئِ۔ جے کر ݙٹھا ون٘ڄے تاں ݨ دا بنیادی گانڈھا ڑ نال کائینی بلکہ اے گانڈھا ن نال ئِ ۔ لہذا ایندی املا ’’نڑ‘‘ دی بجائے ݨ زیادہ صحت دے قریب ئِ ۔نال اے ڳالھ وی سوچݨ آلی ئِ جے کر اینکوں نڑ لکھسوں تاں وت ایندی قیمت ۷بݨسی جݙاں جو ݨ لکھݨ نال ایندی قیمت ۵۰ تھی ویسی۔ ݙوہئیں قیمتیں ئِ چ وݙا فرق ئِ ۔ڈاکٹرمہر عبد الحق سئیں آپݨی کتاب ’’سرائیکی زبان دے قاعدے قانون‘‘ دے صفحہ ’’۱۶‘‘ وچ فرمیندن ’’ سرائیکی زبان دے مصادر دے اخیر ئِ چ نون غنہ دے بعد ’’ڑ‘‘ دی اواز آندی ئِ اینہہ واسطے اینہہ اواز کوں دیوان فریدی ئِ چ ’’ن‘‘ دے اتے ’’ط‘‘ دی نشانی لا ݙتی ڳئی ء ِ۔ حالانکہ نہ پہلے دے لوکاں ایندی ضرورت محسوس کیتی ہئی تے ناں کمیٹی اے حرف مقرر کیتا ہا ۔ طوئے ’’ط‘‘دی اینہہ نشانی نال ’’ٹ‘‘ دا اشتباہ تھیندے ۔ ایندے علاوہ چونکہ اے حرف ݙو اوازاں دا مرکب ئِ اَتے انھاں ݙو اوازاں کیتے اردو وچ پہلے کنوں ݙو علیحدہ حرف نون غنہ تے ’’ڑ‘‘ موجود ہن لہٰذا اینکوں ’’ݨ‘‘ لکھن دشواری پیدا کرݨ دے مترادف ئِ۔ تاہم اے دشواری مصادر دی حد تئیں قبول کیتی ون٘ڄ سڳدی ئِ۔ کیوں جو انھاں دا آخری حرف ’’ݨ‘‘ ای ہے ۔ بھانویں جو اینہہ نون دے وچ ’’ڑ‘‘ دی اواز وی شامل ئِ‘‘ ڈاکٹر صاحب دی اے ݙو رنگی میڈی سمجھ کن بالاتر ئِ۔ یعنی ڑون کوں ݨ لکھݨ کتھئیں کتھئیں تاں جائز ئِ پر کتھئیں جائز کائینی۔ اساں ول اینکوں ’’سبحان اللہ‘‘ نہ آکھوں تاں کیا آکھوں۔ مثال دے طور تے ہک شخص دا ناں ’’مکھݨ خان ‘‘ ہے ایندے ناں دے اعداد کجھ ایں تھیسن جیکر اینکوں مکھنڑ خان لکھسوں تاں اعداد کجھ ایں بݨسن :
م
کھ
نڑ
خ
ن
قیمت
۴۰
۲۵
۲۰۰
۶۰۰
۱
۵۰
۹۱۶
ݨ
ا
یعنی ݙوہائیں اعداد ئِ چ ۱۵۰ دا فرق ئِ ۔ جہڑا جو ٻہوں وݙا فرقئِ۔ سندھی زبان ئِ چ وی ݨ کوں ݨ دے زمرے ئِ چ شامل کیتا ڳئے یعنی ترتیب دے لحاظ نال اینہہ حرف دا مقام ڑ دے نال نھئیں بلکہ ن دے نال مقرر کیتا ڳئے ۔ سندھی تے سرائیکی رسم الخط دے مطابق اینہہ حرف تہجی دی املا ئِ چ صرف تھوڑا جیھاں فرق ئِ یعنی سندھی اینکوں’’ںْ ‘‘یعنی بغیر نقطے دے’’ط‘‘ دی علامت نال لکھد ِن جݙاں جو سرائیکی دانشور اینکوں نقطے تے ’’ط‘‘ دی علامت نال ’’ݨ ‘‘لکھدن۔ میں سمجھداں جو اینکوں ’’ݨ ‘‘لکھݨ ای زیادہ درست ئِ ۔کجھ ہک دانشوریں دے سوا سرائیکی دے اکثر مہاندرے دانشور اینہہ لکھت تے متفق ہِن۔ لہذا اکثریت دی رائے کوں تسلیم کرݨ ای دانشمندی ئِ۔ اے ڳالھ کتنی عجیب لڳسی جو ن دی برادری آلا لفظ ڑ دی برادری ئِ چ گنڈھیج ٻہوے۔
ڑون (ݨ) دی درست املا دے متعلق مزید وضاحت کیتے اتھاں ہک ٻئی توجیہہ وی پیش کیتی ویندی ئِ تاں جو سرائیکی اہل قلم کوں ایندی متفقہ املا آلے پاسے راغب کیتا ون٘ڄ سڳے ۔ اے ہک مسلمہ حقیقت ئِ جو عربی تے فارسی حروف تہجی ئِ چ ترے ایجھیئں حروف تہجی نہ پاتے ویندے ہَن جہڑے جو ہندوستانی زبانیں دی صوتی ضرورت کوں پورا کرن ہا۔ او ترے حروف تہجی (ٹ، ڈ،ڑ) ہَن۔ ہندوستانی زبانیں دے ماہرین لسانیات انھیں حروف تہجی دی املا بارے اے فیصلہ کیتا جو انھیں عربی تے فارسی حروف تہجی دے ب ،ذ،ز دے نقطے ہٹا کرئیں انھیںاُتے ’’طوئے‘‘ دا ہک چھوٹا جھیئاں نشان ’’ط‘‘ لاݙتا ون٘ڄے ۔ لہٰذا اینہہ فیصلے دے بعد اے حروف (ٹ، ڈ،ڑ) بݨ ڳئے۔ ہندوستان دیاں غیر آریائی زباناں وچوں سندھی تے سرائیکی (جہڑیاں جو کݙۂیں جڑواں زباناں ہَن) ݙو زباناں ایجھئیاں ہَن جنھیں دی صوتی ضرورت پوری کرݨ سانگے پنج مزید حروف تہجی دی ضرورت ہئی ۔ انھیں زبانیں دے چار مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی صوتی ضرورت کوں ایں پورا کیتا گیا جو ب، ج، ڈ تے گ دے تلوں ݙو ݙو نقطے لا ݙتے ڳئے یعنی انھیں کوں (ٻ، ڄ، ݙ، ڳ) بݨا ݙتا ڳیا۔ جݙاں جو پنجویں حرف تہجی ڑون دی املا سندھی اہل قلم ’’ںْ‘‘ تے سرائیکی اہل قلم ’’ݨ‘‘ تجویز کیتی جہڑی جو (ٹ،ڈ،ڑ) دی املا دے متعلق تجویز کیتے ڳئے قاعدے دے عین مطابق ہئی ۔ یعنی سندھی اہل قلم ’’ب‘‘ وانگوں ’’ن‘‘ دا نقطہ حذف کرکے ’’ط‘‘ دا نشان گھت ݙتا جݙاں جو سرائیکی اہل قلم آپݨی نویکلی سن٘ڄاݨ کیتے ’’ن‘‘ دا نقطہ رہوݨ ݙتا ۔ ہک مدت دراز تئیں سرائیکی اہل قلم ئِ چ ’’ݨ‘‘ دی املا بارے اختلاف رِہیا پر بالآخر اے املا متفقہ فیہہ قرار ݙے ݙتی ڳئی۔ ہݨ وی ساݙے کجھ اہل قلم ایندی املا کوں متنازعہ بݨاوݨ ئِ چ لڳے ہوئین۔ او چہندن جو اے املا ’’ݨ‘‘ دی بجائے ’’نڑ‘‘ ہووے جہڑی جو حروف تہجی دی املا دے اصولیں دے خلاف ئِ ۔ میں سمجھداں جو میݙے محترم اہل قلم دا اختلاف سراسر ضد تے مبنی ئِ جہڑا جو مناسب نھئیں۔ جے کر انھیں حضرات دی ضد کوں قبول کر گھدا ون٘ڄے تاں وت ’’ݨ‘‘ دی املا نال لکھئیاں گئیاں ہزاراں کتاباں تلف کر ݙیوݨیاں پوسن‘ جݙاں جواے ڳالھ ما ٻولی نال سراسر ظلم دے مترادف ہوسی ۔سرائیکی اہل قلم تے اے لازم ئِ جو او آپݨے سارے ذاتی اختلافات بھلا کرئیں صرف اور صرف ما ٻولی دی خدمت تے اوندی ترویج کوں آپݨاں شعار بݨاون۔
لوک قصّے دا سیفل خواں
مولوی لطف علی دے لوک قصّے سیف الملوک دا ا ندازہ اِیں ڳالھ تُوں لایا ون٘ڄ سڳدے جو لوک قصّہ سیفل ملوک سرائیکی وسیب دی ہر کچاری، وساخ تے کٹھ میل وِچ وݙی محبّت نال پڑھیا تے سُݨیا وین٘دا ہا، سیفل ملوک پڑھݨ والئیں کُوں مولود خواں دے وزن تے سیفل خواں آکھیا وین٘دا ہا، اساں 1992ء نیو دہلی دی پہلی عالمی سرائیکی کانفرنس تے ڳئے تاں ہِک ٻڈّھے ہندو "سیفل خواں]] وݙّی سِک نال لوک قصّہ سیف الملوک سُݨایا اَتے آکھیا جو اَدھ صدی گزرݨ دے باوجود وی میکُوں اِیہ لوک قصّہ سیف الملوک یاد ہے حالانکہ کتاب سیف الملوک میݙے کول کینھی، اِنّھاں ݙسیا جو میں خان پور کٹورے والا وِچ سیفل خواں مشہور ہَم اَتے رات کُوں سارے ہندو مسلم وݙّی محبّت نال لوک قصّہ سیف الملوک سُر نال سُݨدے ہَن۔ خانپور دے علاقے گڑھی اخیتار خان دے احسن فقیر، کھائی خیر شاہ دے رسول بخش الفت مہشور سیفل خواں ہِن۔ صوفی محمد یار بے رنگ اڄ وݙی محبّت نال سیفل پڑھدِن۔
میݙے اٻّا سئیں مولوی کریم بخش بہشتی تقریباً پنجاہ سال پہلے ٢٢ روپے دی بکری ویچ تے قصّہ سیف الملوک نقل کرایا اساݙی وستی دے لوکیں ݙاݙھے چبول بنائے اَتے آکھیا جو مولوی چریا تھی ڳے بکری ویچ تے کتاب نقل کرائی اے، اَتے ویہہ سارے روپے مولوی امان اللہ کُوں لکھائی بھری اے۔ میݙے ابّا سئیں وݙّی سِک تے چاہت نال قصّہ سیف الملوک پڑھدے ہَن۔
مولوی لطف علی سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙّے شاعر ہَن اِنّھاں اَڄ تُوں ݙو سو سال پہلاں سرائیکی زبان وِچ لوک قصّہ سیف الملوک لِکھ تے سرائیکی زبان کُوں زندہ کر چھوڑیا۔ سیف الملوک اپݨے وقت دی شاہکار کتاب اے جِینکُوں پڑھ تے کئٰ لوک شاعر بݨ ڳئے۔ سیف الملوک دی مقبولیت دی حالت اے ہئی جو سرائیکی وسیب وِچ لوک یا قُرآن مجید دے حافظ ہَن یا وَل سیف الملوک دے۔
سرائیکی کلچر ݙین٘ہ
سرائیکی کلچرل ݙینہہ 6 مارچ
کئیں وی سماج ئچ علم، عقائد ، فنون ، قانون، ریت رواج تے ٻئیاں ساریاں صلاحیتاں ڄیڑہیاں انسان اوں معاشرے دے ہک فرد ھووݨ نال سکھدے او اوں معاشرے دا کلچر سݙیندے۔
دریائے سندھ دی مݨ تے پروان چڑھے سرائیکی وسیب دی خوش بختی جو ایتھوں دا واسی پراݨ مدت توں زراعت ، تجارت کیتے دریائے سندھ کوں اپݨا وسیلہ بݨائے۔ دریائی مݨ تے کندہیاں نال تل، مٹر ، کجھور تے کپاہ ڄتھاں وسیب واسی کوں خوشحالی ݙتی اوتھائیں دریائے سندھ دے پاݨی تے کانہہ ، کانے تے کوندر کوں ملا کے کشتی ٻݨی تے ول اساݙے موہاݨے  تجارت دا مرکزی کردار ٻݨے۔
لاجورد پتھر (Lapis lazuli) دے نال لوݨ دی ترسیل وی انہئیں دریائی پتݨاں نال تھیندی رہی  تے  سنسکرت دا سندھو لاون لوݨ دے طور تے اج وی اساݙی زبان دا حصہ اے۔ ایندے نال لاجورد دا نیلا رنگ وسیب دے آرکیٹیکچرل ارتقاء تے پہناواں دا نویکلا حصہ اے۔
زراعت ئچ ایتھوں دے واسی دا وکھرپ ݙاند ہا تے ایندے نال عقیدت ہڑپہ تے موہنجوڈارو چوں نکلی ہر seal  تے ݙاند دے مجسمے نال نشابر تھیندے۔  اے محبت وسیب ئچ تھیندے ݙانداں دے ہر میلے ئچ اج وی موجود اے۔
دریائے سندھ ڄتھ سرائیکی وسیب کوں معاش تے زراعت ئچ خود انحصاری ݙتی اوتھائیں ایندے کرشماتی اثر وسیب دے واسیاں کوں انسانی مساوات تے عدم تشدد دا ایں گرویدہ ڄوڳ  ڈتے جو کئیں دی موت کووں وی اے مرݨ دی جھاہ تے ٹر ونڄݨ یا ایں پیرائے ئچ کریندن۔
اللّٰہ سوھݨے دی مرضی
نواب کوڑا خاں جتوئی
نواب سردار کوڑا خان جتوئی (انگریزی: Sardar Kaura Khan Jatoi) دا تعلق مظفرگڑھ نال ہئی۔ آپ عظیم جنگجو تے فاتح میر بجار خان دی اولاد وچوں ہن۔ میر بجار خان نے کم و بیش 1555ء اچ ھندوستان دے علاقیاں کوں فتح کر کے نصیرالدین محمد ھمایوں، مغلیہ سلطنت دے بانی ظہیر الدین محمد بابر دے پتر تے جلال الدین محمد اکبر دے والد کوں واپس ݙیوائی جیندے تے بادشاہ ھمایوں نے دہلی و پنجاب تے ساھیوال، چیچہ وطنی، جھنگ تے ملتان (سرائیکی صوبہ ملتان) دی حاکمیت میر بجارخان کوں عطا کر ݙتی۔ میر بجار خان نے ساہیوال دا علاقہ اپݨے کول رکھا تے باقی علاقے میر چاکر خان دی مشاورت نال باقی قبیلیاں وچ تقسیم کر ݙتا۔ میر بجار خان نے اپݨے وݙے بیٹے میر نوتک خان کوں ملتان وچ آباد کیتا تے میر نوتک خان نے اپݨے وݙے بیٹے میر لوہار خان کوں اتھوں دا سردار مقرر کر ݙتا۔
سرائیکی کلچر ݙین٘ہ
رب دا سݙا
نواب کوڑا خاں جتوئی
تقریبا" 200 سال قبل انگریزاں نے طاقت ور قبیلے جتوئی دے نال دوستی دا ھتھ ودھاوݨ دی خواہش دا اظہار کیتا تے آس پاس دی جاگیر تحفتا" ݙیوݨ دی پیش کش کیتی مگر اوں وقت دے جتوئی سردار تے جنگجو میر بلوچ خان نے انگریزاں دی پیش کش کوں ٹھکرا ݙتا جس تے انگریزاں نے عوام دی فلاح و بہبود، امن تے علاقے دی ترقی کیتے اپݨے نظام کوں ودھاوݨ کیتے تعاون دی درخواست کیتی جینکوں قبول کریندے ھوۓ میر بلوچ خان نے اپݨے بھݨیجے تے داماد کوڑے خان کوں علاقے دا سردار مقرر کر ݙتا ۔ اپݨے بھتیجے تے میر ھیبت خان مرحوم فاتح ملتان (لنگاہواں توں ملتان کوں فتح کر کے شاہ پور اچ نواں شہر آباد کیتا) دے اکلوتے بیٹے تے جنگجو میر مزار خان جتوئی کوں شاہ پور، ملتان تے ڈیرہ غازیخان، راجن پور تے خانپور دے علاقیاں تے دریائی گذرگاہواں دا انتظام تے جنگی حکمت عملی دی واڳ ݙور سپرد کیتی۔ انگریزاں نے پورے علاقے دی عملداری تے قانون دی مہر سردار کوڑے خان دے سپرد کر ݙتی تے مظفر ڳڑھ کوں ضلعے دا درجہ وی ݙتا ڳیا۔ ضلعے دا انتظام و انصرام سنبھالݨ تے سرکاری ملازمین دی تنخواہواں کیتے میر بلوچ خان نے لیہ تے مظفر ڳڑھ وچ ہک لکھ کنال رقبہ ضلع مظفر ڳڑھ دی سرکاری ملکیت اچ منتقل کر ݙتا تے ملتان، ڈیرہ غازیخان، راجن پور تے رحیم یار خان دی کثیر جائیداد انہاں اضلاع دے انتظام چلاوݨ کیتے وی وقف کر ݙتی جیہڑی ہݨ پنجاب حکومت دی ملکیت ھے۔ (انگریزاں دی تاریخ اچ بلوچ اقوام دی تاریخ اچ درج ھے کہ جتوئی قبیلہ سخاوت تے نیک نامی اچ سب توں اڳاں ھے)۔ سردار کوڑے خان نے اپݨی ذاتی آمدنی نال سرکاری عمارتاں، سراواں، سڑکاں تے مساجد تعمیر کرائے تے دریا چناب تے لوھے دا پل تعمیر کرایا تے میر بلوچ خان دے معاہدے مطابق انگریزاں نال کاروبار تے آمدو رفت کیتے ریلوے لائیناں، سڑکاں تے آبپاشی کیتے نہری نظام دا کم مکمل کرایا۔
بعد ازاں اپݨی زندگی دے آخری ایام اچ انہاں نے اپݨی زیر استعمال جائیداد دا 1/3 حصہ رفاہ عامہ کوں وقف کر ݙتا جبکہ باقی 2/6 حصہ اپݨی چھی منکوحہ دے ناں منتقل کر ݙتا۔ کوڑا خان ہک خدا ترس انسان ہن۔ انہاں نے اپݨی جائیداد وچوں 97,474 کنال رفاہ مفاد عامہ دے کماں کیتے وقف کر ݙتی۔ سردار کوڑے خان  ہک عظیم ہیرو ہن۔ انہاں دی خدمات کوں نا صرف مسلماناں نے بلکہ انگریزاں نے وی منیا۔ انگریزاں نے انہاں کوں نواب تے محسن مظفرڳڑھ دے القاب نال وی نوازا۔ انہوں نے جو کجھ سرائیکی وسیب دی مالی تے معاشی طور تے خدمت کیتی ہے، تاریخ اچ اڄ تک کہیں ٻیے نے نہ کیتی ہوسی۔ سرائیکی وسیب دے تمام قبائل اڄ وی جتوئی قبیلے دی سخاوت تے فخر محسوس کریندن۔
سرائیکی کلچر ݙین٘ہ
ساہ مک ڳئن
ایں فکر دا اثر اے جو وسیب دے درویش ، فقیر ، جوگی کتھائیں  سات پنتھ ئچ ملدن  تاں کتھائیں دریا نال عقیدت توں دریا پنتھی ݙسدن تے ول اے درویش ݙھڳ سارے سلسلہ طریقت دے صوفیاء دیاں پرامن بقائے باہمی ، وسیبی سرگرمیاں دا وکھرپ ہن  جیڑہا سرائیکی وسیب دی ڈائیورسٹی دا بہوں وݙا وݙپ اے۔
سید جاوید شاہ بخاری
6 مارچ 2023 سرائیکی کلچرل ݙینہہ
لوک قصّہ سیف الملوک دے شاعری تے اثرات
مولوی لطف علی سرائیکی زبان دے ٻہوں وݙّے شاعر ہَن اِنّھاں اَڄ تُوں ݙو سو سال پہلاں سرائیکی زبان وِچ لوک قصّہ سیف الملوک لِکھ تے سرائیکی زبان کُوں زندہ کر چھوڑیا۔ سیف الملوک اپݨے وقت دی شاہکار کتاب اے جِینکُوں پڑھ تے کئٰ لوک شاعر بݨ ڳئے۔ سیف الملوک دی مقبولیت دی حالت اے ہئی جو سرائیکی وسیب وِچ لوک یا قُرآن مجید دے حافظ ہَن یا وَل سیف الملوک دے۔
مولوی لطف علی چوک بہادر پور ضلع رحیم یار خان دے رہݨ والے ہَن۔ ابّے سئیں دا ناں غیاث الدین ہا اَتے ذات دے نیجڑے ہَن۔ نیجڑے دی شاخ میرانی وِچُوں نِکلی اے اِیں واسطے مولوی لُطف علی اپݨے آپ کُوں میرانی وی لکھیے۔ آکھیا وین٘دے جو لوک قصّہ سیف الملوک مولوی لطف علی ہوراں گڑھی اختیار خان وِچ ٻہہ تے لکّھیا۔
لوک قصّہ سیفُ الملوک نہ صرف سرائیکی وسیب بلکہ سندھ، پنجاب دے شاعریں کُوں وی متأثر کِیتا۔ ڈاکٹر نبی بخش بلوچ سندھی ادبی بورڈ دی مطبوعہ کتاب "سیفل نامو" وِچ لکھدِن جو سندھ دے مشہور شاعراں لعلن خان لغاری، حمل خان فقیر تے اِیں طرح تے ٻئے ٻہوں سارے شاعراں مولوی لطف علی دے لوک قصّہ سیف الملوک تُوں متأثر تِھی تے شاعری شروع کِیتی۔ حضرت خواجہ غلام فرید سئیں فرمایا جو شاعری دی فصل لطف علی کپ ڳے اَساں وݙھ ودے چݨدوں۔ اِیں طرح پنجابی زبان دے شاعراں وِی لوک قصّہ سیف الملوک دی مقبولیّت تُوں متأثر تِھی تے قصّے لکھیے۔ ڄݙاں لوک قصّہ سیف الملوک سرائیکی زبان وِچ آیا تاں سین٘کڑاں سرائیکی شاعر پیدا تھئے اَتے اِنّھاں اپݨی اپݨی دُھر تے اپݨے اپݨے انداز نال شاعری کِیتی، سیفل نامے وے لکھیے ڳئے جِنّھاں وِچُّوں مئو مبارک ضلع رحیم یار خان دے مخدوم محمد بخش دا لوک قصّہ سیفل ملوک قابلِ ذکر ہِے۔
ٻاہرے رابطے
ونکی:سرائیکی لوک قصّے۔ ونکی:سرائیکی قدیم زبان۔ ونکی:سرائیکی وسیب پوتھی۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:سیف الملوک لوک قصّہ۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:جھوک پبلشرز ملتان دے کارنامے۔ ونکی:ظہور دھریجہ اتے سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔
متحدہ عرب امارات وِچ زنانیاں
ریاست دے قیام دے بعد توں حکومت نے متحدہ عرب امارات وِچ زنانیاں (اردو: متحدہ عرب امارات میں خواتین) (انگریزی: Women in the United Arab Emirates) دے اُمور اَتے مسائل دا وِچار رکّھݨ دا اَغاز کر ݙِتّا ہِے ۔ جنرل وویمنز یونین دا قیام ١٩٧٥ء وِچ عمل وِچ گِھن آیا ڳیا، متحدہ عرب امارات دے بانی شیخ زاید بن سلطان النہیان دی طرفُوں بھرپور حمایت اَتے حون٘صلہ ودھارا کِیتا ڳیا۔ زنانیاں دے کَم دی علمبردار شیخہ فاطمہ بنت مبارک نے بھرپور کوشِت کِیتی زنانیاں کوں اختیار آلا بݨاوݨ اَتے معاشرے وِچ اِنّھاں دے کردار کوں فعال کرݨ کِیتے اِنّھاں دا کردار سراہے ون٘ڄݨ دے قابل ہِے ۔ اماراتی زنانیاں نے ٻہوں ساریاں کامیابیاں حاصل کِیتیاں ہِن۔ سیاسی سطح اُتے متحدہ عرب امارات دی حکومت وِچ زنانیاں سامھݨے آئیاں اَتے سبھ توں گَھٹ عُمر وزیر دی عُمر ٢٢ ورھیاں دی ہِے۔ اِین٘دے توں انج فیڈرل نیشنل کونسل دی سَت ممبران وِی موجود ہِن۔
تاریخ
ایمریٹس فیڈریشن دے قیام توں پہلاں زنانی ٻالاں دی پرورش، ݙیکھ بھال اَتے ٹَٻَّر آلی حیاتی وِچ اہم فیصلے کرݨ دی ذِمّے وار ہئی۔ اُوہ نوبل قرآن دی تعلیم ݙیوݨ دی ذِمّے وار ہئی۔ ٻہوں سارے کَمّاں توں انج وُݨائی، کڈھائی اَتے اناج دی گِھسائی کرݨ، زانوراں دی پرورش کرݨ، کُھوؤاں توں پاݨی گِھن آوݨ، بھوئیں کاشت کرݨ اَتے فصلاں کوں پاݨی ݙیوݨ، چٹائیاں، ٹوکریاں، قالین، خیمے اَتے بکسے بݨاوݨ جئیں کَم کرین٘دیاں ہَن۔ ماضی وِچ اَماراتی ٹَٻَّراں دی حیاتی اِنّھاں کَمّاں توں بغیر کائے ناں لنگھدی ہئی۔ بانی زید بن سلطان النہیان نے آکھیا: "متحدہ عرب امارات وِچ زنانیاں نے ٻہوں گھٹ مُد وِچ جیڑھا کُجھ حاصل کِیتا ہِے اِینْدے نال میکوں ٻہوں خوشی تِھین٘دی ہِے اَتے یقین ݙیوایا وین٘دا ہِے جو کُجھ اَساں کل لائیا ہئی اُوہ اَڄ پَھل آوݨ شروع تِھی ڳیا ہِے، اَتے اَساں خُدا دا شکر ادا کرین٘دے ہیں جو معاشرے وِچ زنانیاں / تِریمتیں دا کردار اُبھرݨ دا اَغاز تِھی ڳیا ہِے اَتے اِین٘دے وِچ جیڑھا کُجھ ہِے اُون٘دا احساس ہووݨ دا اَغاز وی تِھی ڳیا ہِے۔ اَساݙی موجودہ اَتے آوݨ آلیاں نسلاں کِیتے بہترین عمل ہِے۔
زنانیاں دی ڳِنتری
اماراتی زنانیاں ٢٠١٠ء وِچ مُلخ دے کُل شہریاں وِچُوں ٨٨٨،٤٦٨ ہَن۔ ہِک اندازے دے مطابق متحدہ عرب امارات وِچ زنانیاں دی ڳِنتری ٩.٩ ملین دی کُل اَبادی وِچوں ٣ ملین تئیں پُڄ ویسی۔ متحدہ عرب امارات وِچ زنانیاں کِیتے خواندگی دی شرح ٩١ فیصد ہِے، جیڑھی جو ٻہوں سارے عرب مُلخاں دے مقابلے وِچ گَھٹ ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:متحدہ عرب امارات وِچ زنانیاں ونکی:اماراتی زنانیاں ونکی:زنانیاں بلحاظ دیس ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:زنانیاں بلحاظ خطّہ ونکی:تِرِیمتاں بلحاظ دیس
اورنگزیب تُوں بعد لوک فنون دا ودھارا
برِصغیر وِچ مغلیہ دور وی خطاطی اتے ٻئے لوک فنون دے حوالے نال سنہری دور سݙوِیندا ہِے۔ ایں دور اِچ خطاط صاحبان کوں شاہی سرپرستی حاصل ہئی۔ خطاطی دے ماہراں کوں اعلیٰ منصب اَتے جاگیراں ݙتیاں ڳیا۔ اکثر مغل حکمران یا تاں خود خطاط ہَن یا خطاطی دے دِلدادہ ہَن۔
اورنگزیب دے بعد محمد معظم بہادر شاہ (1119 - 1124ہجری) اَتے معز الدین جہاندار نے چھی سال حکومت کیتی وَت محمد شاہ رنگیلا دے دَور اِچ (1131 - 1161ہجری) اِچ محمد افضل لاہوری، محمد مقیم، میر محمد موسیٰ سرہندی، نواب مرید خاں، مولوی حیات علی اَتے محمد حفیظ خان ایں دور دے نام وَر خطاط ہَن۔
وَت اَکبر شاہ ثانی اَتے اُوندے بعد اعزّالدین دے عہد اِچ عماد الملک غازی الدین خان اَتے فیروز جنگ خطاط ہفت قلم ہَن۔ آخری مغل تاجدار بہادر شاہ ظفر خطِ نسخ دے ٻہوں وݙے خطاط ہَن۔ اِنہاں دے اَتے ٻئے مغل شہزادیاں دے لکھے ہوئے فن پارے لاہور عجائب گھر اِچ ݙٹھے وَنڄ سگیندن۔
لاہور اِچ اِمام ویر دی دا ناں خطاطی اِچ وݙا قابلِ ذکر ہِے انہاں دی لکھی ’’گلستانِ سعدی‘‘ نیشنل میوزیم کراچی اِچ موجود ہِے۔ امام ویردی دے بعد نستعلیق اِچ عبدالمجید پروین رقم (م1942) نے وَݙی شہرت پاتی اِنہاں کلامِ اقبال دی کتابت کر تے اُوکوں چار چن لا ݙتے۔
وَت تاج الدین زریں رقم اَتے ٻئے ٻہوں سارے صاحبان نے خطاطی دی ترقی اَتے ایندے وَدھارے کیتے وݙا کم کیتا۔ پشاور اِچ ایم ایم شریف آرٹسٹ دلی اِچ یوسف دہلوی اَتے کراچی اِچ عبد المجید نے روایتی خطاطی کوں ٻہوں وَدھارا ݙتا۔   ۔
خطِ نستعلیق
لفظ فارسی زبان دے نستعلیق اِچ لکھ تے صفحے دے ٻاہروں رنگدار نقش و نگار بݨا کے تزئین کاری کیتی ڳئی ہِے۔ اے ایرانی طرز ہِے۔ وَت برِ صغیر اِچ وی مغل ادوار اِچ خطاطی تے نقاشی دے ملاپ نال کئی خطاط صاحبان نے اِیں طرز دے فن پارے بݨائے ہَن۔ ڄنہاں اِچ مغل شہزادیاں دے خطاطیاں تے نقش و نگار نال سجائے ہوئے فن پارے اَڄ وی لہور میوزیم وِچ ݙٹھے ونج سگیندن۔ خطاطی دی اصطلاح اِچ اِیکوں وَصلی آکھیا ویندے۔ کاتب دا ناں فقیر علی پڑھیندا ہ ہِے۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
وارث ملک
ساڈے پیارے استاد محترم جناب وارث ملک صاحب جیڑے ڈگری کالج لودھراں دے وچ سرائیکی لکچرر ہن ۔اونہاں کتاباں وی لکھیا ہن
تے گیارہویں کلاس دا نیوا ایڈیشن وی تیار کیتا
اونہاں دی وی وڈی محنت ایں جو او اپنی سرائیکی ماء دھرتی دی خدمت کریندے ہن