cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دلا بھٹی
پر دُلّا آپنے ہر کم تے ہر دم دی سنبھال کریندا ہے آپنے نینہہ دے چاننے- اوہ چُغتیاں دی سیاست دا جانُو ہے- اوہ نیویں باری راہیں دربار تے وڑیا پر لِفیا کوئی نہ- پوند پیر آپنے اندر وگائے تے پِچھوں دھڑ تے سِر اندر دھریکیوس- باتشاہ دُلّے دے اُڑے سِر دی جائیں اوہدے سِدھے پیر ڈِٹھے تاں اوہدے ہیٹھوں تخت ڈول گیا- اوس سہی کیتا جے جٹ اِک پل ہور جیوندا رہوے تاں چُغتہ راج نہ رہسی- دُلّے نوں جھب سُولی ونج چاڑھیونیں-
کوتوال نوں باتشاہ اُچیچا حکم دِتا جے دُلّا جیہڑے رنگ سُولی چڑھے تے جیہڑے بول مُونہوں کڈھے اوہدی خبر جھب باتشاہ نوں اپڑیجے- باتشاہ نوں سار آہی پئی جیہڑا پَھٹ دُلّے دھون چا کے چُغتہ شاہی نوں لایا ہے اوہ نِرا اوہدے مویاں نہیں مِلنا- اوہ تاں ای مِلنا ہے جے ہِک واری اوہدی دھون لِفدی دِسے- باتشاہ آس لائی بیٹھا ہا جے سُولی اُتے دُلّا اِکے تاں موت دے بھو نال تِھڑسی اکے موت دی پِیڑ نال کلپسی- وت خلقت دے ساہویں دُلّے دا مان ترُٹسی- بار واسیاں دی نابری دا جھنڈا خلقت دے دل وِچ نیوں ویسی- تے چُغتے راج دے سِر توں ایہہ اولڑا جوکھوں ٹل ویسی-
جیہڑی خبر دی باتشاہ نوں تانگھ آہی اوہ اوہنوں نہ اپڑی- دُلّا جیہڑے رنگ جیویا اوسے رنگ مویا- جد جیون دی واگ آپنے نینہہ دے ہتھ دے چھڈی وت مرن جیون کولوں اڈرا کیویں ہووے- مرن دا ڈر نہ ہوون دا ڈر ہے- ایہہ ڈر اوہناں نوں ہوندا ہے جیہناں نوں ہوون دی سار نہ ہووے- دُلّے نوں خبر آہی جے ساہواں دا مُک جاون مرن نہیں ہوندا- آپنے نینہہ کولوں وِچھڑن مرن ہوندا ہے- جیہنے ساری عمر ملاپ دا رس مانیا اوہ چھیکڑے ہِک پل دا وچھوڑا وی کیویں قبولے-
دُلّاجیوندا ہا تے اوہدا ہوون ہر دم چُغتیاں دے من وِچ موت دا سُول گڈیندا ہا- دُلّے نوں مارن نال چُغتیاں دی موت نہ مُکی- ہتھوں سدیویں تھی گئی- دُلّا جیوندا ہا تاں چُغتیاں نوں آس آہی متے کِسے ویلے کِسے حیلے ایہہ نیویں- پر دُلّے نوں مار کے سُولی اُتے اوہدے عشق دا رنگ ویکھ کے چُغتیاں اوہنوں ہمیش واسطے آپنے گل دا پھاہ بنا لیتا ہے- ہُن جد تائیں جگ اُتے چُغتہ شاہی رہسی ہر دم موت دے وات ای رہسی توڑے دُلّے دی کہانی شہراں وِچ نہ وڑن دیو پِنڈاں وِچ نہ کرن دیو-
مومن تے مسلمان
اپنڑی کتاب آلیاں بھنوالیاں اچو
مومن تے مسلمان
نانےاشفاق فرماۓ مسلمان او ہےجیہڑا اللہ کوں منےت مومن او ہےجیہڑا اللہ دی منے.اےگال سنڑ ت ہک سنگتی کولو پچھئم انسان ت بندےوچ کیا فرق ہے؟ہنجیں انسان او ہےجیہڑا ماء دی منےت بندہ او ہےجیہڑا رن دی منے.میں پچھۓ ت جیہڑا کہیں دی نہ منے؟ تاں میڈےسنگتی آکھۓ توں میکوں صحافیں کولو پنجویسیں.
صحافی ہیجڑیں کوں پتر ڈیونڑ آلی قوم ہے اےرات کوں ڈینہہ ت ڈینہہ اچ تارےڈکھا سگدن.موٹر سائیکل دےپچھو پریس صرف پولیس آلیں کوں پریس کرنڑ لو لکھوائ ودےرہندن. مخالفیں دی ہوا ٹائٹ ت اپنڑےموٹر سائیکل دی پچھلی ٹوپ دی ہوا گھٹ رکھدن. میں اپنڑےدوست علوی صاحب دے سکول گیا بیٹھا ہم کجھ دیر بعد ڈو پریس آلےآ گئن ت علوی صاحب کوں آہدن اج دی اخبار اچ سکول آف تھاٹ آلیں کوں منڈ ڈتےمی اے ڈیکھو.علوی صاحب انہیں کوں ٹی بریک کرائ ت انہیں دے ونجنڑ توں بعد ایکسپنڈینچر آلے رجسٹر وچ لکھ ڈتا "کتوں کا خرچہ 500 روپے". گال مومن توں شروع تھئ ت صحافیں تئیں آ گئ..میڈی توبہ. میڈےنزدیک مومن تے مسلمان اچ فرق کرنڑ آلا نہ مومن ہےنہ مسلمان.
منصور شانی
عالم لوہار
thumb|عالم لوہار اپݨے فن دا مطاہرہ کرین٘دے ہوئے محمد عالم لوہار (اردو: عالم لوہار) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١ مارچ ١٩٢٨ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٣ جولائی ١٩٧٩ء) پاکستان دے لوک ڳائیک اَتے موسیقار ہَن۔ اُنّھاں کُوں پاکستانی لوک موسیقی دا شہنشاہ وی آکھیا وین٘دا ہئی۔ "جُگنی" اُنّھاں دی مہان٘در دی وجہ ہِے۔
ابتدائی حیاتی اَتے کَم کار
عالم لوہار ١ مارچ ١٩٢٨ء کُوں ضلع گجرات دی تحصیل کھاریاں دے ہِک قصبے "اچہ" وِچ ڄَمّے ہَن۔ اُوہ لوہار / آہن گر دے ٹَٻَّر وِچ ڄَمّے ہَن۔ نِکّے لاء وِچ ای عالم نے پنجابی کہاݨیاں اَتے شاعری دا مجموعہ صوفیانہ کلام پڑھیا اَتے نِکّے لاء تُوں ای نغمے ڳاوݨ دا اغاز کر ݙِتّا۔ اِنّھاں دا ٹَٻَّر اَتے ٻچڑے ہُݨ برطانیہ وِچ رہن٘دے ہِن۔
وفات
عالم لوہار ٣ جولائی ١٩٧٩ء دی شام کُوں بھٹیاں دے نیڑے ہِک حادثے وِچ فوت تھئے جِہڑیلے بھاری بھرکم ٹرک اِنّھاں دی ڳڈّی نال ٹکرا ڳیا۔ کیوں جو ٹرک اِنّھاں دی ڳڈّی کُوں اوور ٹیک کرݨ وِچ ناکام رِیہا۔ اُوہ پاکستان دے لالہ موسیٰ وِچ پُورے ہوئے ہِن۔ اِنّھاں دے مرݨ دے بعد، صدرِ پاکستان محمد ضیاء الحق نے عالم لوہار کُوں ١٩٧٩ء وِچ پاکستان دا وݙّا سول ایوارڈ تمغائے حسنِ کارکردگی نال نوازیا۔
میراث
عالم لوہار دی موت غیر متوقّع ہئی۔ پاکستان اَتے ہندوستان وِچ ٻہوں سارے ڳائیکاں جِنّھاں و،چ لال چند یملا جٹ، نور جہاں، نصرت فتح علی خان نے عالم لوہار دے مرݨ دے ݙاہویں ورِھیݨے دے موقع اُتّے ٹیلی ویژن نشریات وِچ عالم لوہار دے مرݨ تے ݙُکھ دا اظہار کِیتا۔ عالم لوہار دے ہِک پُتر عارف لوہار نے اپݨے پِیؤ دی روائت اُتّے عمل کِیتا اَتے اُنّھاں کُوں پاکستان وِچ ہِک مہان٘درا لوک ڳائیک وی سمجھیا وین٘دا ہِے۔ ١٩٥٠ء دے ݙہاکے دے پورے دور اَتے ١٩٧٩ء وِچ اِنّھاں دی وفات توڑِیں، اِنّھاں نے پاکستان وِچ لوک ڳائیکی اُتے غلبہ ھاصل کِیتا ہئی اَتے اُوہ دُنیا بھر وِچ پنجابی اَتے صوفی ڳائیکی دے وݙّے ڳائیک ہَن۔ ٻہوں سارے دِیہاں وِچ مقامی روائتی لوک اِنّھاں کُوں "شیرِ پنجاب" یا "ہیرا" آہ٘دے ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:وِیہوِیں صدی دے ڳائیک ونکی:وِیہوِیں صدی دے شخصیّتاں ونکی:تمغائے حسنِ کارکردگی گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی فلمی ڳائیک ونکی:لوک ڳائیک ونکی:لوک موسیقی ونکی:پاکستانی لوک موسیقی ونکی:پنجابی ٻولی دے ڳائیک ونکی:پنجابی لوک ڳائیک ونکی:پنجابی مہان٘درے شخصیّتاں
احمد سعید ناگی
حالات زندگی
احمد سعید ناگی 2 فروری، 1916ء کوں امرتسر، برطانوی ہندوستان وچ پیدا تھئے ۔ انہاں نے امرتسر، لاہور، دہلی تے پیرس وچ تعلیم پاتی۔ 1944ء وچ انہاں کوں قائد اعظم محمد علی جناح کوں روبرو ٻلہا کے انہاں دا پورٹریٹ بݨاوݨ دا اعزاز حاصل تھیا۔ احمد سعید ناگی دی مصوری دی نمائش پیرس، لندن، لوزان، نیویارک، زغرب، تہران، دہلی، شملہ، لاہور تے کراچی دے شہراں وچ تھی چکی اے۔ انہاں دی بݨائی ہوئی پینٹنگز زیارت ریذیڈنسی، گورنر ہاؤس کوئٹہ، گورنر ہاؤس کراچی، موہٹہ پیلس، قصر ناز، گورنر ہاؤس پشاور تے پنجاب اسمبلی بلڈنگ لاہور وچ آویزاں ہن ۔ انہاں کوں تحریک پاکستان دا سرکاری مصور وی آکھا ویندا ہے۔
وفات
احمد سعید ناگی یکم ستمبر، 2006ء کوں کراچی، پاکستان وچ وفات پا گئے۔
لوظیں دی بھن گھڑ
(سرائیکی زبان ئِ چ لوظیں دی بھن گھڑ) سرائیکی ٻولی ہک ایجھیں ٻولی ئِ جیندے ئِ چ لوظیں دی بھن گھڑ یعنی تقصیر (تخفیف) یا تزیید (اضافہ) کیتی ویندی ئِ ۔ خاص طور تے سرائیکی شاعری ئِ چ بھن گھڑ دی اے صورت ٻہوں نظر آندی ئِ ۔ اینہہ بھن گھڑ دے اتھاں کجھ اصول بیان کیتے ویندے پین تاں جو اینہہ بھن گھڑ دی وجہ کن بݨݨ آلے نویں لوظیں دی وضع قطع آسانی نال سمجھ ئِ چ آون٘ڄے۔ او اصول کجھ ایں ہن۔۔
حذف
پیت ، پرم دی چاشنی چکھڑیئُم
وسرئیے ݙکھڑے، سُکھڑے    (خواجہ غلام فریدؒ)
چھݙ کلھڑی کیچ سدھایا         (خواجہ غلام فریدؒ)
کجھ بگانہ کجھ آشنا میݙا
ہا تاں میݙا پر او نہ ہا میݙا       (ریاض رحمانی)
جݙاں وی رات کوں چوݙی دے چندر کوں ݙہداں
ݙسانواں کیا، میکوں کیا کیا خیال آندے ہِن            (نقوی احمد پوری)
رب دے سامھیں جئیں ݙینہہ دھرتی خبراں بیان کریسی
ٻولݨ دی رب طاقت ݙیسی، دھرتی صاف ٻلیسی
رحمت نال وسیندے جو سئیں رم جھم بارش باراں
تسڑی روہی وچ کر ݙیندے ٹوبھے تار متاراں       (خادم حسین مخفی)
اُتے ݙتے ڳئے شعر نمبر ۱ ئِ چ پریت کن محذوف پیت، پریم کِن محذوف پرم، ݙوجھے شعر ئِ چ چھوڑ کِن محذوف چھݙ تریجھے شعر ئِ چ بیگانہ کن محذوف بگانہ، چوتھے شعر ئِ چ چوݙھویں کِن محذوف چوݙی پنجویں شعر ئِ چ سامݨھیں کن محذوف سامھیں تے چھیویں شعر ئِ چ سائیں کن محذوف سئیں ٻدھا ڳئے ۔
ترخیم
کہیں وی لوظ دی او حالت ئِ جیندے ئِ چ اونہہ لوظ دے اخیری حرف تَہجّی کوں گرا ݙتا (حذف کر ڈتا) ون٘ڄے۔ ترخیم دا لغوی معنی وی کہیں لوظ کوں لنڈا کر ݙیونئِ ۔ ترخیم زیادہ تر شاعری ئِ چ ای مستعمل ئِ۔ مثلاً شاباش کوں شابش، چندر کوں چن، کتھاں کو کتھ، جتھاں کو جتھ، جݙاں کوں جݙ تے کݙاں کوں کݙ ٻدھا ویندے ۔ اتھاں کجھ اشعار بطور نمونہ پیش کیتے ویندن۔
کتھ آدم تے کتھ شیثؑ نبی
کتھ نوحؑ کتھاں طوفان آیا        (خواجہ غلام فریدؒ)
کربل دے وچ تیغ چلا کر
ایڑھا کیس کرایا                 (خواجہ غلام فریدؒ)
شابش مار ریاض کوں ویندی
جتنے لبھنی سارے پتھر        (ریاض رحمانی)
تیر نگہ دا رڳ رڳ رچیا
سارا بدن چرنگ یارا                       (خواجہ غلام فریدؒ)
چوݙی دی سوہݨی رات ہئی_ ہک نور دی برسات ہئی
سانول کوں ول ول یاد کر_ پیندا ڳیئُم پیندا ڳیئُم       (نقوی احمد پوری)
چندر میݙے کول ہے، تے رات وی چوݙی دی ہے
اڄ تاں لڳدی ہے سراندی تے پواندی روشنی        (نقوی احمد پوری)
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ کتھاں یا کتھائیں کِن رخم کتھ، ݙوجھے شعر ئِ چ کربلا کن رخم کربل، تریجھے شعر ئِ چ شاباش کن رخم شابش ، چوتھے شعر ئِ چ نگاہ کن رخم نگہ تے پنجویں تے چھیوں شعر ئِ چ چوݙھویں کن چوݙی رخم ٻدھا ڳئے ۔
تحریک
جئیں حالت ئِ چ کہیں لوظ دے کہیں ساکن (غیر متحرک) حرف تَہجّی کوں شعری ضرورت دے پیش نظر متحرک بناْ ݙتا ون٘ڄے‘ اوکوں تحریک آکھیا ویندے مثال دے طور تے شرم (شَ،ر،م) کوں شرم (شَ، رَ، م) گرم (گَ،ر،م) کوں گرم (گَ،رَ،م) قہر (قَ،ہ،ر) کوں قہر (قَ، ہَ،ر) شہر (شَ،ہ،ر) کوں شہر(شَ،ہَ،ر) قبر (قَ،ب،ر)کوں قبر (قَ،بَ،ر) صبر (صَ،ب،ر) کوں صبر (صَ،بَ،ر) ٻدھݨ تحریک اکھیندے حقیقت تاں اے ہے جو اسلام ئِ چ کہیںوی حرام چیز کوں استعمال کرݨ دی اونہہ ویلھے اجازت ݙتی ویندی ئِ جݙاں کہیں انسان دی زندگی بچاوݨی ہووے ۔ اینہہ کن اے ثابت نھئیں تھیندا جو اونہہ حرام چیز کوں ہمہ وقتی حلال قرار ݙے ݙتا ڳئے تے اساں اوندا بے دھڑک استعمال شروع کر ݙیووں ۔لفظی تحریک دے متعلق اے سمجھ گھنݨ جو ٻس اے ہر وقت جائز ئِ تاں اے ڳالھ درست کائینی ساݙے وسیب دے سرائیکی شعراء تحریک کوں آپݨے اتے سراسر حلال کر گھدے تے اوندا بے دھڑک استعمال پئے کریندن۔ حالانکہ اے صرف بعض نا گزیر وجوہ دی بنا تے‘ اتے ضرورت شعری کیتے جائز قرار ݙتا ڳئے ۔
سخت سفر وچ ، ظلم قہر وچ
ہوت نہ کیتم کاری               (خواجہ غلام فریدؒ)
شان شرم ڳیا بھیم بھرم ڳیا
دین دھرم ڳیا دیر حرم ڳیا
لطف کرم ڳیا، نیک رحم ڳیا
لڳڑی شہر خواری              (خواجہ غلام فریدؒ)
پیچ پیا ول کیچ شہر دا
مشکل پینڈا روہ ݙونگر دا
آیا پہرہ سخت پہر دا
رُلدے ِپھردے َمربھُر ڳیوسے  (خواجہ غلام فریدؒ)
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ قہر کوں قَہَر ، ݙوجھے شعر ئِ چ شرم کوں شَرَم بھرم کوں بھَرَم دھرم کوں دَھرَم ، حرم کوں حَرَم ، تریجھے شعر ئِ چ رحم کو َرحَم ، چوتھے شعر ئِ چ شہر کوں شَہَر تے پنجویں شعر ئِ چ پہر کوں پَہَرٻدھا ڳئے ۔ اے ڳالھ ڳنڈھ ٻدھݨ آلی ئِ جو بھرم ، دھرم تے حرم دی ’’ر‘‘ عموماً متحرک ٻدھی ویندی ئِ۔ جڈاٖں جو فریدݨ  ؒ سئیں تریجھے شعر ئِ چ لوظ شہر (شَ، ہ، ر) کوں شہر (شَ، ہ، ر) ای ٻدھے جݙاں جو چوتھے شعر ئِ چ اینہہ لوظ کوں شہر (شَ، ہَ، ر) بدٖھے یعنی سئیں ہوراں تحریک کوں سراسر جائز قرار نھئیںݙتا۔
تزیید
کہیں لوظ دے اخیر ئِ چ کہیں ہک حرف علّت (ا، و، ی) دے ودھارے کوں ’’تزیید‘‘  آکھیا ویندے تزیید دا لغوی معنی ہے ودھارا یا اضافہ مثال دے طور تے کجل کوں کجلا ، پلیت کوں پلیتا اصل کوں اصلوں ، سبھ کوں سبھو، کری کوں کروی تے جان کوں جانی ٻدھݨ تزییداکھیندے۔
کجلا پائیم، سرخی لائیم
کیتم یار وسارا                   (خواجہ غلام فریدؒ)
لاکر پرم پلیتا                     (خواجہ غلام فریدؒ)
عشق ئِ چ سبھو الوہا تلوہا کھڑاں لٹا
ٻئی کیا اچھاڑ ݙیواں میں دل دی مُکاݨ تے           (ریاض رحمانی)
گور کھٹ کئی میل دے وچ باغ، ٻوٹے، پھل رَہا
کچی کروی ریت دے کوٹھے بݨانوݨ چھوڑ دے     (شاکر شجاع آبادی)
نہ ݙٹھم نہ سُݨیئُم ٻئی جا، قوم اوہا بیابانی
راتوں رات نسوکڑ ݙکھڑے
کالے روہ سدھائے                          (خواجہ غلام فریدؒ)
فخر الدین مٹھل دے شوقوں
دم دم پیڑ سوائی                             (خواجہ غلام فریدؒ)
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ کجل کوں کجلا ، ݙوجھے شعر ئِ چ اصل کوں اصلوں تے پلیت کوں پلیتا ، تریجھے شعر ئِ چ سبھ کوں سبھو، چوتھے شعر ئِ چ کری کوں کروی ، پنجویں شعر ئِ چ جان کوں جانی ، چھیویں شعر ئِ چ رات کوں راتوں تے ستویں شعر ئِ چ شوق کوں شوقوں ٻدھا ڳئے ۔
اشباع
اُجڑیاں کو ڳل لاوو چا
یار اڳوں تاں رسسو ناں
ایّھا ڳالھ مکاوو چا
شاکر شجاع آبادی
اے مناسب نھئیں اݙو سکرات ہے توں ٹر پیئں
جسم ، روح دی کشمکش دا فیصلا تھیوݨ تاں ݙے
امان اللہ کاظم
ایݙا کول کراڑ وی چنڳاں نھئیں، میݙا چن دلدار کرختا !
نت رس ویندا ہیں شاکر توں، میݙا بھاڳ سہاڳ تے بختا !
کݙہیں دھرتی تے وی لہہ پیا کر ٻس کہیں سلیمان دے تختا !
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ بھلئو کو بھلاوو ، تے لئو کوں لاوو، ݙوجھے شعر ئِ چ نہ کوں ناں تے مکئو کوں مکاوو، تریجھے شعر
ابدال
ابدال دا لغوی معنی ئِ بدل ݙیوݨ جݙاں جو علم صرف دی اصطلاح ئِ چ ایندا معنی ئِ کہیں لوظ دی شکل تبدیل کرکے نویں شکل ݙے ݙیوݨ ݙوجھے لوظیں ئِ چ ابدال اونہہ حالت کوں آکھیا ویندے جیندے ئِ چ کہیں ٻئی زبان دے لوظ دے کہیں ہک حرف یا ہک توں زیادہ حروف تَہجّی کوں تبدیل کرکے اونہہ لوظ دی اصل شکل کوں بدل ݙتا ون٘ڄے ۔ مثال دے طور تے مہمان کوں مزمان ، جانور کوں زناور تے کفن کو خفن یا خفنی ئِ چ بدل ݙیوݨ کوں ابدال آکھیا ویندے ۔
چھوٹے وقت کنوارے ویلھے
لڳڑُم تیݙڑا دانگ
کیچ ڳئیوں یار بروچل
نہ کل لدھڑو سانول ول
فریدؒ
چھݙ کلھڑی نال نہ نیتُم
دل کھسدا ، بھیت نہ ݙسدا
تھی اوپرا دوروں ہسدا
کون آکھے او تے میں ہیں، ہکے آدم دی اُلھادھ
دیکھ تن میݙے تے لیراں، پیا کریندا ہے کریر
امان اللہ کاظم
وقت کاظم تیݙے ہتھ کن جے کݙۂیں چھٹ پووے
ہتھ ولا آسی نہ مُنہہ زور زناور وانگوں
کوئی پندھیڑو تھکیا ہُٹیا شیت ہووے گھل دے وچ
قافلے والو! ذرا اجھکو، صدا ݙیندے ڄلوں
ریاض رحمانی
جڳ بے اَرام کیوں ئِ
گھر گھر متام کیوں ئِ
قیس فریدی
نہ رب پشاک پوائی ئِ نہ جھولی اݙݨی پئی ئِ
ننگیج ݙے کے کڄئِیںچا، پناوݨاں جو نہ ہا
اتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ داغ کوں دانگ، ݙوجھے شعر ئِ چ بلوچ کوں بروچل ، تریجھے شعر ئِ چ چھوڑ کوںچھݙ ، چوتھے شعر ئِ چ بھید کوں بھیت ، پنجویں شعر ئِ چ اولاد کوں الھادھ، چھیویں شعر ئِ چ جانور کوں زناور، ستویں شعر ئِ چ شاید کوں شیت، اٹھویں شعر ئِ چ آرام کوں ارام تے ماتم کوں متام جݙاں جو ناویں شعر ئِ چ پوشاک کوں پشاک تے ننگ کوں ننگیج ئِ چ بدل ݙتا ڳئے ۔
اشتقاق
-1
دلڑی دشمن، سخت ستائے
فریدؒ
-2
کتھ لیلیٰ، کتھ مجنوں
کتھ سوہݨی مہنیوال
-3
چار ݙہاڑے چیتر دے
کڈھے ٻاکروال
-4
پربھت دھاراں روہ گھنیرے
__
جتھ لانگھے جتھ تھیئُم وہیرے
فرید
-5
بیشک درد منداں دے دیرے
جتھ تھلڑا جتھ سن٘ڄڑیاں جاہیں
-6
ٻہہ اوڈھر محبوب توں، ہنجھ نہ ہر گز کیر
سچی تاہنگ وصال دی ݙیندی قسمت پھیر
امان اللہ کاظم
-7
لبھ آیا فٹ سعد کوں سیفل ، حال حوال ونڈیونے
خادم مخفی
-8
جیت دا کوئی شوق نھئیں، ارمان نھئیںکہیں ہار دا
دل اکھیندے کھیݙی رکھاں ، جوا تیݙے پیار دا
ریاض رحمانی
اُتے ݙتے ڳئے پہلے شعر ئِ چ دل کن مشتق دلڑی (اسم مصغر)، ݙوجھے شعر ئِ چ منجھ (دامانی لہجہ) یا مینھ (ریاستی لہجہ) کن مشتق مہینوال (اسم فاعل) ، تر یجھے شعرئِ چ ٻکری کن مشتق ٻاکروال (اسم فاعل) چوتھے شعر ئِ چ واہ کن مشتق وہیرے (اسم مصغر)، پنجویں شعر ئِ چ تھل کن مشتق تھلڑا (اسم مصغر)، چھیویں شعر ئِ چ تاہنگݨ مصدر کن مشتق تاہنگ (حاصل مصدر) ، ستویں شعر ئِ چ وچھڑݨ مصدر کن مشتق وچھڑئے (اسم مفعول) تے اٹھویں شعر ئِ چ جیتݨ مصدر کن مشتق جیت تے ہارݨ مصدر کن مشتق ہار (حاصل مصدر) اشتقاق دیاں مثالاں ہن۔
ادغام
ݙو ہم جنس یا ہم مخرج لوظیں کوں ملا کرئیں پڑھن ْیا لکھݨ کوں یا انھیں ݙو لوظیں کن کُئی ہک یا ہک کن زیادہ حروفِ تَہجّی کوں حذف کر کرائیں نواں لوظ بݨاوݨ کوں ’’ادغام‘‘  آکھیا ویندے ۔ادغام دا لغوی معنی ئِ ݙو لوظیں کوں ٻٹا کرݨ یا ہک لوظ کوں ٻئے لوظ ئِ چ مدغم کرݨ ۔ مثال دے طور تے بد تر کو بتر (بد دی د کوں حذف کرکے تر نال جوڑ ݙتا ڳئے ) شادباش کوں شاباش (شاد دی ’’د‘‘ کوں حذف کرکے باش نال جوڑ ݙتا ڳئے ) تے یاد داشت کوں یاد اشت (یاد دی د کوں حذف کرکے داشت نال جوڑ ݙتا ڳئے ) وغیرہ وغیرہ بݨاݙیوݨ کوں ’’ادغام‘‘ دا ناں ݙتا ویندے۔
اُتے ݙتیں ڳئیں مثالیں دے لوظ اگرچہ فارسی زبان کن گھِدے ڳین پر اے لوظ سرائیکی زبان ئِ چ وی مستعمل ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی افسانوی نثر ونکی:سرائیکی غیر افسانوی نثر ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:سرائیکی لوک ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی ادب دیاں اصطلاحواں ونکی:سرائیکی اصطلاحواں
ابو الحسن علی ابن سیدہ
ابو الحسن علی ابن سیدہ دے والد دے ناں تے مؤرخاں وچ اختلاف پاتا ویندا ہے، “الصلہ” وچ ابن بشکوال نے انہاں دے والد دا ناں اسماعیل ݙسیا ہے جبکہ الفتح بن خاقان نے “مطمح الانفس” وچ احمد لکھا ہے، ایہا ڳال “الحممیدی” یاقوت دی “معجم الادباء” وچ اے، مگر انہاں دی “ابن سیدہ” دے ناں توں کنیت انہاں دے والد دے ناں تے غالب آگئی تاہم کتھئیں وی انہاں دی اس کنیت دی وجہ مذکور نی ۔
حالات زندگی
398 ہجری کوں مشرقی اندلس دے شہر مریسیہ وچ پیدا تھئے تے ایں شہر توں منسوب وی تھئے چنانچہ انہاں کو “المرسی” وی آکھا ویندا ہے، اوہ اندھے ہن تے انہاں دے والد وی اندھے ہن، مگر اپمے والد دی طرح نیر القلب تھے جیہڑے اپݨی معرفت تے سمجھ نال ڄاݨے ویندے ہن.
خدمات
انہاں دی کتاب “المخصص” قابلِ تحسین زرعی تجربات تے مشتمل ہے، ایں کتاب کو پڑھ کے ابن سیدہ دی علمیت دا بخوبی اندازہ تھیندا ہے، انہاں دا تجربات کرݨ تے انہاں توں نتائج اخذ کرݨ دا طریقۂ کار حیرت انگیز ہے، ایں کتاب وچ زمین دی نرمی وسختی، اونچائی، گہرائی، استواء، زمین دی صحت و مرض، زراعت تے انہاں نال متعلقہ تمام امور تفصیل نال زیرِ بحث گھنائے گئے ہن. کتاب وچ ہک باب درختاں تے وی ہے، جس وچ درختاں دے اوصاف، انہاں دے پتیاں، پھلاں تے انہاں دی خامیاں کوں تفصیل نال بیان کیتا گیا ہے۔
قومی مسئلے دی اہمیت
ناسازی اے طبعیت دے باوجود قومی مسئلے دی اہمیت سبھ کنون ذیادہ اہم اے ڈو جون وسیب دا کالا ترین ڈیہنہ سمجھدوں ۔تہوں ہمیشہ الی کار ایں واری وی سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی خدابخش چوک حمید اصغر شاہین روڈ پل ڈاٹ دے پوادھو ڈیرہ غازیخاں توں پل ڈاٹ تک ریلی ڈو جون اڈت وار سویلے نوں وجے ریلی کڈھی ویسی جیندا اہتمام پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی ۔پاکستان ملکانی اتحاد ۔یارھاں رکنی کمیٹی اتحاد ڈیرہ غاریخاں۔سول سو سائیٹی ڈیرہ غازیخان نے کیتے تمام سنجانڑ دے وارثیں کوں بھر پور شرکت دی اپیل توھاڈے تانگھی جیووو پئے۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی ۔ سردار محمد افضل خاں ملکانی۔محمد اسلم خاں ملکانی ۔سرائیکی رہنما سجاد خاں ملکانی۔سرائیکستان خاں سیہڑ۔اکبر خاں کھوسہ۔ سردار ذولفقار خاں ملکانی۔فرخ زمان خاں ملکانی۔عمار یاسر خاں ملکانی حماد رضا خاں ملکانی۔ابولحسن خاں لغاری۔رانا اکرم ایڈوکیٹ ۔سلیم خاں غزلانی ۔امجد خاں ملکانی۔ماہتاب خاں ملکانی۔عنصر عباس عظیمی کونسلر۔ ملک ظفر کھنڈوا۔محمد اکرم بھٹی ۔عمران لکی صحافی۔ہدایت چانڈیہ ۔یونس ماچھی منظور ٹھلا نواز خاں لسکانی ۔عنصر خاں ملکانی۔ خرم خاں ملکانی ۔عامر خاں ملکانی شکور اباد۔ اکبر ملکاݨی
جلال پور پیر والا دی ہک سوہݨی آواز سئیں ملک عبدالخالق نعیمیؔ
جلال تے پِیراں توں پُر ایں سوہݨی دھرتی تے اساں جیلے وی پیر پاتا ہیسے تاں اساکوں پیار کرݨ والی بے شُمار سنگت مِلی ھے۔ ایں دھرتی تے وسݨ والا ہر سنگتی بے لوث محبتاں ونڈݨ والا انسان نظر آئے۔ ایں وَسوں دے ہر واسی دا ادب ثقافت اتے کلچر نال ایجھا گاٖڑھا گاٖنڈھا ہے جیندے بارے مختصر وقت یا مختصر تحریر اچ اساں بیان نی کر سڳدے۔ اساݙی سویل سنگت دا ہک مَن بھانوڑاں محبوب سنگتی ملک عبدالخالق نعیمی پورے مُلکِ پاکستان اچ ہک سوہݨے تے وݙے ثناء خوان دی حیثیت نال سُنڄاتا ویندے۔ ایں گاٖلھ وچ وی کوئی شک نئیں جو ایہ جوان اساݙے دیس اتے دھرتی دا سوہݨا ، مِٹھا اتے مَن بھانوڑاں وݙا نعت خوان ہے۔ ملک عبدالخالق نعیمی کوں وی ایں گاٖلھ تے ماݨ ھے جو میں سرکار دے مداح خواناں تے غلاماں دی لِسٹ وچ ڳݨیا وینداں۔پیار کرݨ والے نعیمی بھِرا دا آکھݨ ھے جو خدا دا شُکر ھے میکوں محبوب مدینہ ؐدی محبت تے اولادِ علی ؑ نال عشق وراثت اچ مِلیے ۔ میݙا آخرت دا سرمایہ اِنھاں ہستیاں دی محبت ھے۔ کیوں جو آلِ نبی ؐ دے گھرانے دے سِواجہان اچ کُجھ کائینی۔عشق دے ایں رنگ اچ رنگیے ہوئے ایں مست وار سنگتی کوں اساں جݙاں وی پھرولیے تاں اساکوں ایندے اندرمحبت اتے عقیدت دی او انتہا مِلی ھے جیندی مثال نی پیش کیتی ونڄ سڳدی۔ ملک عبدالخالق نعیمی ہر رنگ اچ ڈھل ونڄݨ والا انسان ھے۔
ایں کھوٹے دور اچ دوستیں نال محبت گُزری صدی دے سچے انساناں وانگوں کریندے۔ ایندے اَلا اِچ او جادو ھے جو کئی کوہ تے موئی مونجھی سنگت وی ایندے سُر نال جی پوندی ھے۔ ایندی ذات نال جُڑئیے ہوئے اونویں تاں ڈھیر مسئلے ہِن جیرھے سمجھ توں ماوریٰ ہِن پر ہک اہم تے گھمبیر مسئلہ جیرھا میں کݙاہیں نی سمجھ سڳیا اوایہ ھے جو ایہ جوان سلسلہ چشت نال تعلق رکھدے یا قادری سلسلے دا ٻلدا ݙیوا ہے ،ایں بارے کوئی پتہ نی لڳدا، اکھیں دی تَس تے چس توں چشتی اتے گاٖلھ مُہاڑ کنوں کتھاہیں کتھاہیں قادری محسوس تھیندے۔ ایہ اَکھر ایندی سِک تے محبت میں توں لِکھوا چھوڑین ، ایندا لاݙ ہا یا ضد جو سوہݨا تُساں میݙے اُتے کُجھ لکھݨے، ایندے ایں محبت بھرئیے انداز کوں ݙیکھ کراہیں میں انکار تہوں نی کر سڳیا جو میݙی سوچ دے مطابق یاریں کوں رُساوݨ رب کوں رُساوݨ ہوندے ، غالباً بُلھے شاہ سرکار فرمایا ہا جو : ’’جے توں رب نوں مناݨاپہلے یار نوں منا رب مَن جاندا یار نوں مناݨا اوکھا ھے‘‘ ملک عبدالخالق نعیمی دے سوہݨے اَلا وچ اللہ دے سوہݨے محبوب دا ذکر تے اوندی آل تے اصحاب دی شان سُݨدیں دِل باغ باغ تھی ویندے اتے جے کݙاہیں نعیمی بھِرا موج اچ ہووے تاں پیر فریدؒ دی کافی نال او کیفیت طاری کر ݙیندے جو دِل دی دھڑکن خواجہ فریدؒ دے انمول لفظاں نال رقص کرݨ تے مجبور تھی ویندی ھے۔ صوفیاء نال محبت دی وجہ توں نعیمی سئیں جیرھا رنگ صوفیانہ شاعری کوں ݙیندا پئے اگر ایہ رنگ ایندی روح اچ رچ ڳیا تاں ایں مست فقیر دا انداز باقی سارے نعت خواناں توں نویکلا تھی ویسے۔ نعیمی سئیں دی شخصیت دا ہک پہلو ایندی خوش مزاجی وی ھے۔
(سید شہزاد حسین گیلانی)
اسلوب
اسلُوب کوں انگریزی وچ سٹائل عربی تے فارسی وچ "سبک" آہدے ہن۔ انگریزی دا لفظ سٹائل ہک یونانی لفظ Stilus کنوں نکلا ہے۔ جہڑا ہاتھی ݙند، لکڑ یا کہیں دھات نال بݨا ہویا ہک نوک دار اوزار ہوندے۔ جیندے نال موم دیاں تختیاں اُتے حروف، لفظ تے ٻہوں طرحاں دے نقش بݨائے ویندن، اسلُوب وچ وی لفظاں دا چُݨاؤ، کٹ پھٹ تے تحریر ہوندی ہے۔ ایں کیتے اینکوں سٹائل آکھیا ویندے، عربی لفظ سبک دے معانی دھات کوں پگھلاوݨ تے سان٘چے وچ تبدیل کر ݙیوݨ ہے۔
ادبی تحریر وچ کیوں جو لفظ بدلے ویندے ہن۔ ایں کیتے ایں کوں سبک آکھیا ویندے۔
اسلوب دیاں قسماں
کہیں شاعر یا ادیب دا اسوب یا تاں نثر دے ذریعے واضح تھیسی یا ول نظم دے ذریعے۔ ایں کیتے اسلوب دیاں ݙو بݨیادی قسماں ہن:
١۔ نثری ادب
٢۔ شعری ادٻ
اسلوب دے عناصر
اسلوب نثری ہوندے یا شعری۔ عام طور تے اسلوب دے ترائے عناصر ہوندن:
ہک مصنف دی انفادی خصوصیت،
ݙوجھاعام انسانی رویہ،
سلطنت روما
قدیم روم (Ancient Rome) اٹھویں صدی قبل مسیح وچ اطالوی جزیرہ نما وچوں شروع تھیوݨ والی ہک اطالوی تہذیب ہئی۔ اے بحیرہ روم دے نال واقع ہئی تے اس دا مرکز روم ہئی۔ اس دا شمار قدیم دنیا دے عظیم عالمی سلطنتاں وچ کیتا ویندا ہے. ہک اندازے دے مطابق اس دی آبادی 50 توں 90 ملین نفوس تے مشتمل ہئی جیہڑی دنیا دی آبادی دا تقریباً 20 فیصد ہئی جبکہ اپݨے عروج تے اس دا رقبہ تقریباً 6.5 ملین مربع کلومیٹر (2.5 ملین مربع میل) ہئی.
thumb|سلطنت روم عہد بہ عہد
دور عروج قیصران روم
thumb|سلطنت روما، ١١٧ عیسوی
1.جولئیس قیصر
49 قبل مسیح توں 15 مارچ 44قبل مسیح
2.قیصر آگسٹس
16 جنوری 27 قبل مسیح توں 19 اگست 14عیسوی
18 ستمبر 14ء 16 مارچ 37ء
4.قیصر گائیس کیلیگولا
37ء توں جنوری 41ء
5.قیصر کلاڈئیس
24 جنوری 41ء توں 13 اکتوبر 54ء
6.قیصر نیرو
13 اکتوبر 54ء توں 9 جون 68ء
7.قیصر گالبا
8.قیصر اوتھو
15 جنوری 69ء توں  16 اپریل 69ء
9.قیصر ویٹیلئس
16 اپریل 69ء توں 22 دسمبر 69ء
10.قیصر ویسپایشن
1 جولائی 69ء توں 23 جون 79ء
11.قیصر طیطس
24 جون 79ء توں  13 ستمبر 81ء
12.قیصر ڈومیشیان
14 ستمبر 81ء توں 18 ستمبر 96ء
thumb|روم
سلطنت روم مشرق
thumb|مشرقی سلطنتِ روم دے راڄڳڑھ قسطنطنیہ دی بیرونی فصیل
مشرقی سلطنت روم چوتھی صدی عیسوی وچ مرکزی سلطنت روم دے ݙو حصیاں، مغربی اور مشرقی وچ تقسیم تھیوݨ دے بعد قائم تھئی۔ مشرقی حصہ اپݨے دار الحکومت بازنطین دے ناں تے بازنطینی سلطنت سݙیجا۔ (330ء وچ بازنطینی شہنشاہ قسطنطین نے بازنطین دا ناں اپݨے ناں تے قسطنطنیہ رکھ ݙتا تے 1930ء وچ ترکی حکومت نے بدل کے استنبول کر ݙتا.
thumb|رومی مشرقی سلطنت یا بازنطینی سلطنت دا نقشۂ زمانی
thumb|قسطنطین اعظم، مشرقی رومی سلطنت دا بانی
سلطنت روم مغرب
thumb|جولئیس نیپوس ٹریمیسس
مغربی رومی سلطنت (Western Roman Empire) تاریخ وچ رومی سلطنت دے مغربی صوبیاں تے مشتمل ہئی۔ مغربی رومی سلطنت تے مشرقی رومی سلطنت (یا بازنطینی سلطنت) درحقیقت الگ خود مختار اکائیاں ہن، تاہم رومی انہاں کوں الگ سلطنتاں تصور نہ کریندے ہن بلکہ اے ہک ہی سلطنت دے ݙو حصے ہن جیہڑے انتظامی مصلحت دی وجہ نال ݙو الگ شاہی درباراں دے زیر انتظام ہن۔
thumb|سلطنتِ روم مغرب دا نقشہ
مومن مولائی
مومن مولائی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
نمونہ کلام
میݙی گݙُی سِروں ننگی کرکے آہدیں تھگڑی پاڑیم ؟؟
میݙے کانڑ تاں بوچھنڑ لتھےتیݙے کانڑ پٙٹولا پاڑے
میکوں اِتھاں مصر دا ماحول نئیں ملیا وکھری گل اے
نئیں تاں مومن کتلی واری میݙی کٙنݙ تھوں چولا پاڑے
غزل
تئیں تاں سمجھے تیڈے در تے پنݨا روندا کھڑے
میکوں لگدے بشری روپ ءچ اللہ روندا کھڑے
عرصے باہجوں شیشہ چائیم اپݨا چہرہ ڈیکھوں
ڈر کے مَلاں اگوں تاں کوئی بڈھڑا روندا کھڑے
پندراں سالاں بعد میں کھلاں فوٹو چھکݨ کیتے
میڈی کھل کوں روندا ڈیکھ کے کیمرہ روندا کھڑے
کِھتیاں مُنیاں سوچ دیوچ ہن کئیکوں تاج ڈھہیندے
چن دی لاش تے ہکو قطبی تارا روندا کھڑے
پندراں واری پیسے گݨ کے بابا روندا کھڑے
کوئی تعبیر ڈساوے حضرت یوسف کولوں پچھ کے
خواب ءچ ݙہداں کھوہ دیوچ کوئی بندہ روندا کھڑے
دھمی آلی بانگ تھوں شاید اکبّر یاد آ گیا ئیِس
ابو الحسین النوری
ابو الحسین النوری یا ابو الحسن النوری دا شمار معروف تے بزرگ صوفیا کرام وچ تھیندا ہے۔ آپؒ دا آبائی وطن افغانستان ہے، جتھوں بعد وچ آپؒ دے والد گرامی ہجرت فرما کے بغداد تشریف گھن آئے تے آپؒ دی ولادت باسعادت تھئی۔ آپؒ سلسلہ نوریہ دے بانی وی ہن۔ مشائخ و صوفیہ آپؒ کوں امیر القلوب دے لقب نال یاد کریندے ہوندے ہن۔ آپؒ دا ناں احمد تے آپؒ دی کنیت ابوالحسین ہے تے آپؒ دا لقب نوری ہے۔ مکمل ناں ایں طرح ہے، شیخ احمد بن محمد بن الفتوری. آپؒ دی ولادت 225ھ بمطابق 840ء کوں بغداد، عراق وچ تھئی۔ آپؒ دا وصال 24 شوال 295ھ بمطابق 908ء کوں بغداد وچ تھیا۔ آپؒ دے وصال تے جنید بغدادی نے فرمایا: "نوری دے انتقال نال ادھا علم ویندا رہا"۔
مومن مولائی
غزل
کعبے دے وچ تاݨ مصلی أ عیسئ روندا کھڑے
ابو الحسین النوری
تحصیلِ علم تےفضائل
آپؒ دی ولادت بغداد وچ تھئی۔ بغداد اس وقت علم و فن دا تے اسلامی علوم دا گہوارہ ہئی۔ جید علما و محدثین و مفسرین تے صوفیا موجود ہن۔ ایں علم و فن دے مرکز وچ اکھ کھولی۔ مختلف شیوخ توں علمی و روحانی استفادہ کیتا۔ آپؒ دا شمار وقت دے جید علما صوفیا وچ تھیندا ہئی۔
مومن مولائی
غزل
تس کوں آکھو ہنجوں دیوچ پُسا چہرہ پونجھے
ابو الحسین النوری
تحصیلِ علم تےفضائل
آپؒ شیخ سری سقطی دے مرید وخلیفہ ہن۔ ایں طرح جنید بغدادی دے رفیق خاص ہن۔ شیخ احمد بن ابو حواری نال بھی ملاقات تھئی۔ انہاں دے علاوہ بہت سارے مشائخ نال ملے۔
مومن مولائی
غزل
مݨ تے کہیں دیاں چیکاں سݨ کےدریا روندا کھڑے
ابو الحسین النوری
تحصیلِ علم تےفضائل
فرید الدین عطار نے تذکرہ اولیاء وچ، سید علی ہجویری داتا گنج بخش نے کشف المحجوب وچ، رسالہ قشیریہ وچ ابو القاسم عبد الکریم بن ہوازن قشیری نے تے عبد الوہاب الشعرانی نے طبقات شعرانی وچ آپؒ کوں ہدیۂ تحسین پیش کیتا ہے۔
مومن مولائی
غزل
لالہ! جی جی؟ یار او مومنؔ شاعر کوں میں ملݨے ؟
کرشن
کرشن ایویں پکے رنگ دا ہا جیویں چوٹی دے گلیانڑیں تے برمانڑی ہن۔ آہدن کنس جیہڑا کرشنا دا ماما ہا اوکوں ہک نجومی ڈسیا جو اوندی بہنڑ دا اٹھواں پتر اوکوں تخت و تاج توں فارغ کریسی تاں کنس فیصلہ کیتا جو اپڑیں بہنڑ ڈے سارے پتریں کو مار سٹیسی۔ کرشنا جمدیں بولنڑ لگ گیا تے آپڑیں پیو کوں ڈسا جو اوکوں بچاونڑ واسطے کیا کرے۔ اوندا پیو ناگیں دے بادشاہ دی مدد نال اوکوں دریا دے کنارے تے گھن ویندے تے ہک چھویر نال وٹا ڈیندے۔ قصہ مختصر کرشن وڈا تھی کیں آپڑیں مامے کوں قتل کیتا تے نانے کو تخت دے بہلایا۔ ہستینا پور جیہڑا جو چوٹی دا پرانڑاں ناں اے دے تخت کیتے کوریں تے پانڈیں یعنی برمانڑیں تے گلیانڑیں آپت وچ بھیڑی کیتی تاں کرشنا آکھا جو انہیں وچوں کئی فریق یا تاں اوکوں چنڑ گھنے یا وت اوندی فوج کوں ول اے وی آکھس او بھڑسی وی کائے ناں۔ گلیانڑیں چلتری ڈکھائی تے کرشن دی فوج کوں چنڑ گھدے برمانڑیں دا ہک سردار ہئی جیندا ناں ارجن ہئی اوں آکھا ساکوں کرشن وی بہوں اے۔ کرشن جنگ وچ ارجن دی رتھ داں واگاں سنبھالاں تے ایں بھجاوئس کہ گلیانڑیں دی پھیتی پھیتی کر رکھی۔ آکھا ویندے جو ہک موقع تے ارجن مخالف فوج وچ ایجھیں لوک وی ڈٹھے جیہڑے اوکوں عزیز ہن کیوں جو کورو تے پانڈو آپت وچ سکے وی ہن تے اوں کرشنا کوں آکھا بھا لینداں میں نئیں جنگ کریندا تاں اوکوں کرشنا آکھا اے جیہڑے گلیانڑیں یعنی پانڈو ہن اے وڈے نامراد ہن انہیں کوں ناں چھوڑیں تاں ول ارجن جنگ واسطے راضی تھیا۔ گلیانڑیں جنگ ہر گئے ایں وجہ کنے اج کل برمانڑیں زیادہ تے گلیانڑیں گھٹ ہن۔ برمانڑیں سارے سردار ہن تے گلیانڑیں دا ہکو سردار بچا ودے
سلطنت فاطمیہ، مصر
سلطنت فاطمیہ یا خلافت فاطمیہ، خلافت عباسیہ، بغداد دے خاتمے دے بعد 297ھ وچ شمالی افریقا دے شہر قیروان وچ قائم تھئی۔ اس سلطنت دا بانی عبیداللہ مہدی چونکہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی صاحبزادی حضرت فاطمہؑ دی اولاد وچوں ہوݨ دا دعویدار ہئی ( محققین کوں اس نال اختلاف ہے) اس واسطے ایں حکومت کوں سلطنت فاطمیہ آکھا ویندا ہے تے اے سلطنت اسماعیلیاں دی مذہبی حکومت دا درجہ رکھدی اے ۔ عبید اللہ تاریخ میں مہدی دے لقب نال مشہور ہے کیونکہ اوہنے احادیث مبارکہ وچ مذکور مہدی آخر الزمان ہوݨ دا دعویٰ کیتا ہئی جینکوں اڄ وی اسماعیلی تسلیم کریندن۔
نسب وچ اختلاف
انہاں حکمراناں دے شجریاں وچ اختلاف ایہ ہے کہ ایہ ائمہ اپݨے کوں لکیندے ہوندے ہن ، اتھاں تک کہ بقول ابن خلدون محمد بن اسمعیل دا نام محمد مکتوم پئے گیا ۔ ائمہ مستورین دے داعی وی اپݨا ناں ݙسݨ وچ بہت احتیاط کریندے ہن.
فاطمین، حضرت فاطمہؑ دی نسل توں ہن کہ نی اس بارے وچ مورخین وچ اختلاف ہے ۔ صرف ابن خلدون تے مقریزی اس بارے وچ متفق ہن کہ ایہ فاطمی نسب ہن۔ خود فاطمین یا انہاں دے داعیاں نے اثبات نسب وچ کوئی حصہ نی گھدا ۔ معتدد دفعہ ظہور دے زمانے وچ نسب دا سوال چاتا گیا ، لیکن کہیں امام نے اس دا جواب نی ݙتا ۔ معز توں مصر وچ کہیں نے ایہ سوال کیتا کہ آپ دا نسب کیا ہے ۔ اس جواب وچ معز نے ہک جلسے وچ تلوار اپݨی میان توں کڈھ کے آکھا کہ ایہ میݙا نسب ہے تے ول سونا حاضرین تے سونا اچھالدے ہوئے آکھا کہ ایہ میݙا حسب ۔ اس زمانے وچ جیہڑا خطبہ پڑھا ویندا ہئی اس وچ وی ائمہ مستورین دی جگہ ممتخنین یا مستضعفین جیہے الفاظ پڑھد ہوندے ہن.
اسم علم
عَلَم دے لُغوی علامت تے نشان دے ہن۔ لیکن گرائمر دی زبان وچ اسم عَلَم او لفظ ہے، جہڑا کہیں خاص شئے یا شخص یا جاہ یا کیفیت دا ناں ہووے، ناں ݙو قسم دے ہوندن۔
ہک جہڑا کہیں شخص یا شئے یا جاہ دا خاص ناں ہوندے، جین٘ویں احمد بخش، سندھ، ملتان۔ ݙوجھا عام ناں جہڑا کہیں عام قسم دے تمام افراد کیتے ورتیا ون٘ڄے۔ جین٘ویں آدمی، گھوڑا، کرسی، درخت، کتاب وغیرہ۔
اسم علم ، اسم معرفہ دی قسم ہے۔ اسلم عَلَم دیاں ایہ قسماں ہِن۔
١۔ خطاب: او ناں جہڑا حکومت ولوں اعزازی طور تے کہیں کوں ملے۔ جین٘ویں سر،سید احمدخاں دا خطاب ہے۔
٢۔ لقب: کہیں حصؤصیت یا کہیں وصف دی بنا تے جہڑا ناں مشہور تھی و؟ڄے، جین٘ویں شاعر مشرق ، علامہ اقبال دا، کلیم اللہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دا تے قائداعظم محمد علی جناح دا لقب ہے،
٣ عُرف: او ناں جہڑامحبتیا نفرت دی وجہ نال یا اصلی ناں دی مختصر صورت وچ کہیں دا پئے ون٘ڄے۔ عُرف اکھیندے ہن۔ جین٘ویں ڳان٘موں۔ ڳُݙو، راݨی۔
٤۔ تخلص: شاعراں دا مختصر جیہاں ناں جہڑا اصلی نساں دی بجائے او آپݨی نظماں وچ گھن آندے ہن۔ جین٘ویں فرید، نوروز، چراغ، ناصر۔
٥۔ کُنیت: او ناں جہڑا ماء، پیو، پتر، دھی یا کہیں ٻئے سانگے نال ٻولا و؟ڄے اوں کوں کنیت آہدے ہن۔ جین٘ویں ابوطالب، ابن مریم، ام سلمہ وغیرہ
انھاں دے علاوہ مُلکاں، دریاوں، پیاڑاں، جھیلاں، تھلاں دے ناں، وستیاں، شہراں تے سڑکاں وغیرہ دے ناں، بیماریاں دے ناں تے علوم وفنون دے ناں، وی خاص اسم ہوندن۔
بعض دفعہ خاص ناں بطور صفت وی استعمال تھیندے ہن۔ جین٘ویں آپڑیں وقت دا بہاول خان ہے۔ ونکی:سرائیکی زبان تے ادب ونکی:اسم ونکی:سرائیکی قواعد
شاہدہ حسن
thumb|شاہدہ حسن ([[اردو شاعرہ)]] شاہدہ حسن (اردو: شاہدہ حسن) (انگریزی: Shahida Hassan) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٤ نومبر ١٩٥٣ء) (ڄَمَّݨ دی جاء: چٹا گناگ، بنگلہ دیش)  ہِک ہم عصر اردو شاعرہ ہِے۔ پاکستان وِچ رہن٘دی ہِے۔ اُوہ اپݨی نظماں اَتے غزلاں کِیتے مہان٘دری ہِن۔ شاہدہ حسن نے اردو شاعری وِچ ٻہوں کُجھ لِکھیا ہِے، جیڑھا ݙو مجاز مجموعاں وِچ چَھپّیا ہویا ہِے۔ "یہاں کچھ پھول رکھے ہیں" (ترجمہ: اِتّھاں کُجھ پُھل رکّھے ہِن) اَتے "ایک تارا ہے سرہانے میرے" (ترجمہ: ہِک تارا ہِے میݙے سِراݨے)۔ اِنّھاں نے جامعہ کراچی توں انگریزی وِچ ماسٹر کِیتا ہویا ہِے۔
غزل نگاری
شاہدہ حسن اردو شاعری وِچ خصوصاً پاکستان وِچ اپݨی خدمتاں کِیتے مہان٘دری ہِن۔ اِنّھاں کُوں پاکستان اَتے انجو انج ٻئے مُلخاں دے ادب توں متعلق اݨ ڳِݨت اردو شعری سیشناں اَتے پروگراماں وِچ سَݙّیا ڳیا ہِے۔ اِنّھاں دی غزلاں اَتے نظماں، جِنّھاں دی ہم عصری رابطے ہِن، خاص طور تے اردو ادب دے دانشوراں وِچ اِنّھاں دی تعریف کِیتی وین٘دی ہِے اَتے اکثر مشاعراں وِچ اِنّھاں دی تعریف کِیتی وین٘دی ہِے۔ جِتّھاں اِنّھاں کُوں اپݨی تحریری تخلیقاں سݨاوݨ کِیتے اکثر سَݙّیا وین٘دا ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:وِیہوِیں صدی دے مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:شاعرہ ونکی:پاکستانی شاعرہ ونکی:پاکستانی اردو مصنف ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں
المستکفی باللہ
عبد اللہ المستکفی (عربی: عبد الله المستكفي) جیہڑا اپݨے دور خلافت دے لقب المستکفی باللہ (انگریزی: Al-Mustakfi) توں پہتر طور تے ڄاݨا ویندے، بغداد وچ عباسی خلیفہ ہئی جیندا دور خلافت 944ء توں 946ء تک ہئی۔
المستنصر باللہ
المستنصر باللہ خلافت عباسیہ دا چھتیہواں خلیفہ ہئی جیہڑا 1226ء اچ تخت نشیں تھیا تے 1242ء تک خلیفہ ریہا۔ اوہ خلافت عباسیہ دے عہد زوال اچ ݙوجھا آخری خلیفہ ہئی۔ مستنصر باللہ دی ولادت بغداد وچ بروز پیر یکم صفر 588ھ مطابق 17 فروری 1192ء کوں تھئی ۔ مستنصر دی والدہ دا ناں ترکیہ ہئی جبکہ والد ظاہر باللہ بن ناصر ہن۔
خلیفہ ظاہر بامراللہ بن ناصر دی وفات دے بعد بروز جمعہ 13 رجب المرجب 623ھ مطابق 10 جولائی 1226ء کوں خلیفہ المستنصر باللہ کیتے بیعت عامہ گھدی ڳئی۔ ایں روز اُوندے سر تے تاج شاہی رکھا ڳیا تے اہل حِل و عقد اچ عوام و خواص نے اُوندی بیعت کر گھدی۔ روز تختِ نشینی خلیفہ المستنصر باللہ دی عمر 35 سال 5 ماہ 11 ݙینہ ہئی۔ مستنصر باللہ دے والد ظاہر بامراللہ بن ناصر دے زمانہ خلافت اچ جیہڑے لوگ امراء ہن، اوہے مستنصر باللہ دے عہد خلافت اچ وی امیر ریہے۔
المستنصر باللہ نے بروز جمعہ 10 جمادی الثانی 640ھ مطابق 5 دسمبر 1242ء کوں 52 سال قمری تے 50 سال شمسی دی عمر اچ وفات پاتی۔
جلم بن شبان
ملتان وچ اسماعیلی حکومت 763ء دے درمیان وچ قائم تھئی ہئی۔ ہݨ اے امر حل طلب ہے کہ اے اوہو بنو سامہ دا خاندان ہڑی تے سنی توں اسمٰعیلی تھی گئے ہن یا کوئی ٻیا خاندان ہئی۔ بہرحال ملتان یا سرائیکی وسیب دے پہلے اسماعیلی حکمران دا ناں جلم بن شبان تاریخ وچ ݙسا ویندے.
دور ستر دے انیہویں داعی ادریس بن حسن (238ھ توں 278ھ) دی کتاب ’عیون الاخبار‘ اسمٰعلیوں وچ نہایت مستند تے معتبر منی ویندی ہے۔ اس کتاب وچ درج ہے کہ مصر دے اسماعیلی خلیفہ معز نے ہک داعی علم بن شبان کوں دہلی بھیجا ہئی۔ اس داعی کے بارے وچ روایت ملدی ہے کہ اس سیتا پور دے راجا تے اتھوں دے اکثر باشندیاں کوں تبلغ دے ذریعے مسلمان کر گھدا ہئی۔ (اے علم بن شبان غالباً نقل دی غلطی ہے کیوں کہ بعد دی کتاب ’موسم بہار‘ وچ اے ناں ناں جلہ بن شبان ہی ملدا ہے۔
ملتان دا حکمران جلم بن شبان ہی اسماعیلی داعی جلہ بن شبان معلوم تھیندا ہے۔ معز دی وفات 563ھ وچ تھئی ہئی۔ گویا اے اس توں پہلے آیا ہوسی۔ کیوں کہ اس دی آمد دی تاریخ نی ملدی. شاید اے تقریباً ویہہ سال پہلے آیا ہوسی تے اس اس عرصہ وچ اتھوں دے لوگاں کوں تبلیغ دے ذریعے اسمٰعیلی بݨ گھدا ہوسی تے مقامی طور تے بغاوت کر کے بنو سامہ کوں برطرف کر کے جلم بن شبان نے اقتدار سنھال گھدا ہوسی۔
ساحر رنگ پوری
(ساحر رنگ پوری)(سرائیکی)(باغی تخت لہور دے)" (چوگ)” (صوفیانیہi (ساحر رنگ پوری) January 1, 1985     (سیالو موضع دیرہ ہیبت),(بہاالدین زکریا یونیورسٹی ملتان)  (یونیورسٹی آف انجینیئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی لاہور)............
ڈوہڑہ
ساتھے پیر ٹکا کے ٹُردا آ اساں راول راہ ہیں رنگ پور دا
اساں پونبل چیتر اچ چوٹی دی اساں پھپھڑیا گھاہ ہیں رنگ پور دا
اساں پیار محبت ہیں ساحر اساں قول ہوفا ہیں رنگ پور دا
ساڈے بعد کہاݨی مر ویسی اساں چھیکڑی ساہ ہیں رنگ پوری دا
غزل
ساڈا دل تاں ہر ہک دل توں نفرت تھݙی رکھدائے
رازق رزق محبت والا ساڈو لڈی رکھدائے
اڄ وی ساݙی ٻیٹھک اُتے سنگتی کٹھے تھیندن
بابے سئیں دا حقہ اڄ وی بندے سݙی رکھدائے
اساں اوندے در دے منگتے اساں اوندے نوکر
اساں تاں بے انت محبت اونکوں وی ہے ݙتڑی
جیڑھا ساڈے کیتے دل اچ نفرت وݙی رکھدائے
ساڈی وستی دے ہن اوہے لوکی راکھے ساحر
چور جنہاں دے گھر اچ ونج کے ساݙی مݙی رکھدائے
اکھیں دا رنگ رتڑا کیا ہے
کوئی نی پچھدا تھیا کیا ہے
توں جو اونکوں عشق دا اہدیں
پتھر جانڑدے شیشہ کیا ہے
جیندی راہ تے اکھیں بالیم او نی جانڑدا ڈیوا کیا ہے
رو رو جیواں مر مر جیواں
جیویں جیواں تیڈا کیا ہے
شہر دا واسی پیر توں پچھ ہاں
تھل دی ریت دا ذائقہ کیا ہے
نظم
بدھڑیں نال بدھیج کے ساڈا سارا بچپن ضائع تھی گئے
وت جیں ویلے
جیوݨ جوگ جوانی آئی
کہیں اݨ جاݨ جئی سک کوں سینے سانبھ کے ساکوں جیوݨا پئے گئے
کلھا اے نئیں
نال اساکوں چپ دا پیالہ پیونا پئے گئے
پر ہُݨ ساکوں توں مل پئیں تاں
ݙکھ زندگی دے ہولیں ہولیں رُلݨ پئے ڳن
غم وچ تار حیاتی دے ہُݨ سارے گُنجل کھلݨ پئے گن
توں مل پئیں تاں
سینے دے وچ
سُکھ دی جوت ہے جگن پئے گئی
سانول ساکوں
زندگی پیاری لگݨ پئے ڳئی
سرائیکو
کے تئیں ظلم تے صبر کریسوں کے تئیں بخت لُٹیسی
کے تئیں ظالم قتل کریسن ساڈے سیت تے بھاگ
جاگ سرائیکی جاگ
قطعہ
کئی تروڑ صبراں دی پت روندے رہ گن
تے کئی وار چپ تھی کے وت روندے رہ گن
پیغمبر وی سنڑیم جو رت روندے رہ گن
کلھے شعر
نور اکھیں دا چٹ کیتے سے
تیکوں ݙیکھݨ گھٹ کیتے سے
جیوݨ جوگا علم وی ہیوی کینویں جیندے رہ ہیں
تیݙے ہجر دے اندر اساں پِسی تھیندے رہ ہیں
امید دے سہݨپ نال رڄی کڄی ساحر رنگ پوری دی ہک نظم
توڑے ݙکھ ہن کال کریہہ ہے دھرتی اتے ہالی
جلدی ڈیکھیں ولسی ساڈی دھرتی دی خوشحالی
مٹیاں دا گھبکار سنڑیسی دھرتی سنویں سنج
وت ہک واری رج کے بوھلی ڈیسی بھوری منجھ
وت ہک واری ساڈے کٹھے رل تے ویلا ٹرسی
ٹلیاں دے سُر سانجھے کر کے ڈیکھیں بیلا ٹرسی
اتھوں لڈکے ٹرسن ڈیکھیں ہک ڈینہہ ساریاں مونجھاں
لعلن سئیں دا پھیرا پاون آسن رسیاں کونجاں
بھاگاں بھریا تھل ہن ساڈا تریہہ کولوں نہ ڈرسی
سندھو دے وچ ڈکھ توں کہیں ڈینہہ کوئی نہ بلھن مرسی
وت کوئی بستہ چا نہ ٹرسی بکھا بھانڑا بال
پھلیں دے نال لڈی رہسی ویڑھے دی کچنال
ساڈی سک اچ ساڈو ولسی غیر دے ہتھ اچ پھاتھا
ساکوں واپس ملسی ساڈا ستلج گروی لاتھا
پیار محبت اینویں ہوسی دھرتی وچ آباد
وت ہک واری کٹھے ٹرسن زکریا تے ہلاد
نہ کوئی ڈکھڑے نہ کوئی مونجھاں نہ کئی ہنجوں روسی
پڑاچ پیر رلا کے ڈیکھیں ہر جاہ جھمر ہوسی
قطعہ
مُونجھ دا مطلب اُوہو جانڑے جینکوں کہیں دی چِھک
سَب ضرباں تقسیماں کر کے باقی بچدا ہِک
ٻاہمݨ، ملاں ہِک ٻئے کولوں ݙاہݙی خُندک کھاوِن
عاشق ہِکے شئے کوں ڄانڑن جیندا ناں ہے سِک
نظم
پَتے وݙکیں کینویں پیار ونڈارے کِیتے ہَن
عشق گھگھوٹی اَندر ساݙے کَن آ سِیتے ہَن
تیݙی سِیندھ سندُوری وِی تاں عشق دا ٹھپہ ہے
ساݙے کنیں والے کیڑھے رِیت پرِیتے ہَن
جو وِی تیڈا دَرشن ݙیوے اَساں اُس توں صدقے
خواب تہاݙے تہوں تاں ساکوں ڈھیر حُجِیتے ہَن
تُساں وَنج کے شہر وَسائے وَسدی وَستی چھوڑی
اَساں ساری زندگی سِک دے زم زم پِیتے ہَن
جُھمر ساݙی دے وچ رَل ڳئے دھاڑِل چھوڑ کے بَرچھی
گاوݨ گاندے وݙکے ساݙے جنگاں جِیتے ہَن
مُونجھا ویڑھا
مُونجھا ویڑھا مَن کُوں ݙاڈھا بھاندا پئے
عشق اَساݙی وَستی لڳدائے آندا پئے
اُوندے ناں کوں دنیا آدُر ݙِتا ہے
لڳدے شہر اِچ مُونجھ ٹکاݨا کر ڳئی ہے
اِت واری دا میلہ مُونجھا ماندا پئے
پِڑ اَساݙا بیرک تئیں نہ پُڄ ونڄے
حاکم ساݙی جُھمر توں گھبراندا پئے
کیڑھی تیتھے وت کوئی کربل گزری ہے
دریاتیݙا پاݨی کیوں کُرلاندا پئے
ساحر رنگ پوری
کافی رنگ
پیار پرم دی پھاہی ساکوں چنگی وو
کون اَکھیندے شاہی ساکوں چنگی وو
حاکم ساکوں تیݙا جھیڑا وارے وِچ
خلق خدا نال ٹھاہی ساکوں چنگی وو
مُلاں تیڈی مرضی ڄِتنے فتوے لا
عشق دی اِے گمراہی ساکوں چنگی وو
عقل اَساݙے اُتے حکم چلاوے کیوں
ہندو مسلم کھاون ہکے تھاں دے وچ
ساحر رنگ پوری
غزل
بابے آدم کولوں چایا ݙاݙے پَل دا قصہ
سارے جگ دے وچوں وکھرا ساݙے تَل دا قصہ
ٻیٹ دا واسی شالا تیݙے کانے، کاہیں وَسِن
تیں نئیں سنڑیا اَڄ تئیں ساݙے تَسڑے تَھل دا قصہ
ساݙیاں مَن منوتیاں ڳُجھیاں تے اَݨ ٻُجھیاں رھیاں
کہیں نہ ݙَسیا ڄالیں اُتے ٻدھے ٹَل دا قصہ
ساݙے پُرکھیاں دے پورھے کوں ڳوھے دے مُل ڳالیو
ساݙے کھوہ دا قصہ کیتوئی اندھی ݙل دا قصہ
وَݙکے ساکوں آپ ݙَسا ڳِن ہک ہک وَل دا قصہ
ساحر رنگ پوری
اَساں اَپݨا جیوݨ ہووݨ جُھمر تاڑی جاری رکھیائے
قصہ گو نے شاہ دے آکھے لڳ کے ساکوں ماری رکھیائے
دھاڑل کوئی وی ساݙے سِر کوں نیزے اُتے چا نہ سَڳیا
پہلے ݙینہہ توں اَساں اَپݨا پٹکا سِر توں بھاری رکھیائے
ڄیڑھے ݙینہہ وِی ساکوں ساݙی ما دھرتی دا سݙ آیا ہے
اَساں خان مظفر بݨ کے یکا کنبہ واری رکھیائے
جِیندے جگ تے کتنے لوکاں سُراں دے وچ ڳل کیتی ہے
جگ کوں اَڄ وی اوہو بھاندائے ڄیڑھا سُر وَنجاری رکھیائے
سَتر مانواں کولوں بھاونویں ڈھیر پیار کریندائے ساکوں
جھمر کھیڈݨ وَستی دا ہر ڳالھا ٹُریا آندائے
عشق اساݙے پِڑ دو ڈھیر اباھلا ٹُریا آندائے
بگے سِر دے کانے ڄیلھے وا اِچ جھوٹے کھاوِن
لڳدائے وَستی دو کوئی اللہ والا ٹُریا آندائے
میں وی شہروں تِکھا تِکھا وَستی وَلیا آنداں
پیریں کٹھے تیݙی یاد دا چھالا ٹُریا آندائے
قبریں سُتا میکوں ساڳی میݙا بابا لڳیا
پَٹکا ٻَدھ کے گھر دو وَݙا لالا ٹُریا آندائے
ڄینویں وَستی دے وِچ ہک دی خوشی سَب دی سانجھی
اُونویں ݙُکھ وی اَڄ تونڑیں بھائیوالا ٹُریا آندائے
ساحر رنگ پوری دی شاعری کوں پورے وسیب اچ بہوں محبت نال سنڑیا تے پڑھیا ویندا ہے
اسلم رسول پوری
سئیں اسلم رسولپوری
سئیں اسلم رسولپوری سرائیکی ادب دے اگوان ناقدہن تے او علمی ادبی موضوعات بارے اپنا ہک خاص نقطہئ نظر رکھدن۔ او تنقید وچ تحقیق اتے تجزئیے دے ایرے بدھ تے اپنے کم کوں اسرگا کریندن اے بئی گالہہ ہے جو انہاں دے تنقیدی‘ تحقیقی نقطہئ نظر نال اختلاف کیتا ونج سگدے۔ انویں وی کہیں نقاد دے تجزیاتی اتے تحقیقی کم دیاں مختلف پرتاں ہو سکدین پر اساں انہاں دی تنقیدی مضامین دی کتاب ”تلاوڑے“ پڑھدے ہوئیں ڈیہدے ہیں جو او اپنے تنقیدی خیالات کارن ہک واضح Approach رکھدن۔ سئیں اسلم رسولپوری علمی ادبی موضوعات بارے بحث کریندے ہوئیں عمرانی نقطہئ نظر نال گالہہ ٹریندین ہوئے تے موضوع دے وچ راہندیں ہوئیں تخلیقی حسن تے معائب اُتے نظر وی رکھدن۔ انہاں دا ذہن تحقیق اتے تجزئیے‘ ڈونہاں زاویے نال موضوع دی گول پھرول کریندے اتے ”تلاوڑے”وچ انہاں ایں گھاڑت کاری (طریقہ کار) کوں ورتئیے۔ سئیں اسلم رسول پوری اپنی کتاب دی ونڈ چار پکھاں وچ کیتی ہے۔ پہلا پکھ۔ ”افکار‘ ڈوجھا پکھ ”جائزے“ تریجھا پکھ ”لوک ورثہ“ تے چوتھا پکھ ”تلاوڑے“ دے سر نانویاں نال نشابر ہے۔
اسلم رسول پوری ہوراں بہوں وسیع المطالعہ نقاد ہن۔ عمرانیات‘ سیاسیات‘ لسانیات‘ ادب تحقیق تے بئے فنون لطیفہ بارے انہاں دیاں دلچسپیاں انہاں دیاں علمی تے فکری صلاحیتاں دی گواہی ہن۔ اسلم رسولپوری ہوراں تحقیق کار وی ہن تے تنقیدی نگار وی۔ اوہ ڈونہاں حیثیتاں وچ سچ دی گول پھرول وچ راہندن تحقیق ہووے‘ بھانویں تنقید‘ ڈونہاں دا دارو مدار تخلیق تے ہوندے تخلیق اصل حقیقت ہوندی ہے۔ تحقیق اتے تنقید‘ ایندے باوجود اہم ہن۔ سئیں اسلم رسولپوری محض تاثراتی تنقیدنی کریندے بلکہ انہاں دی تحقیق اتے تنقید دی بنیاد کئی نہ کئی علمی یا فکری مسئلہ رہی ہے۔ جینویں جو او نظری تنقیدی بحث کریندے ہوئے خواجہ فریدؒؔ دے کلام وچ وجودیت دے نامکمل اثرات بارے لکھدن:
·      ”وجودی فلسفی سب کنوں پہلے انسانی مسائل حل کرن بارے سائنس دی صلاحیت تے شک و شبہ دا اظہار کریندن تے بعض وجودی مفکریں دے نزدیک سائنسی طریقہ‘ صداقت دی تحقیق وچ مدد نی ڈے سگدا۔ مسلمان صوفیاء دے نزدیک وی ظاہری علوم حقیقت دی رسائی دا ذریعہ نہیں بن سگدے بلکہ ایندے واسطے”دل“ (وجودئیں دی داخلیت) کوں رہنما بناونا چاہیدا ہے(۱)
کہیں وی علمی ادبی مسئلے بارے مفروضے دی اہمیت دے پیس نظر او چنگی ریت جانڑدن جو جے تئیں کوئی مسئلہ نہ ہووے تحقیق نی کیتی ونج سکدی۔ سرائیکی ادب وچ ہک زمانے اے سوال اٹھایا گیا جو کیا سرائیکی زبان وچ غزل لکھی ونج سگدی اے؟ ایں بارے اسلم رسولپوری ہوراں کہیں شک و شُبے توں بے نیاز تھی کرانہیں سرائیکی غزل دے مستقبل واضح  موقف اختیار کریندیں ہوئے لکھدن:
·      ”جے تئیں ایں مفروضے دا تعلق اے جو غزل‘ سرائیکی شاعری دے مزاج مطابق کے نہیں اے مفروضہ بنیادی طور تے غلط اے۔ سرائیکی شاعری دے مزاج‘ ترے(۳) معاصر دے ملاپ نال ترتیب پاتے۔ انہیں وچوں پہلا مقامی اثر‘ ڈوجھا اسلامی تے تریجھا فارسی اثر اے“۔(۲)
جڈاں اپنے تاریخی تہذیبی ثقافتی شعور تے ادبی ریت روایت نال جڑ تے اسلم رسولپوری ہوراں غزل دے امکانات روشن ہون دی گالہہ کیتی ہیء اوں عہد وچ ای رفعت عباس دیاں جدید غزلاں دا مجموعہ ”پڑچھیاں اُتے پھل“ چھپیا تاں انہاں دے تنقیدی مضامین دی کتاب تلاوڑے طباعت دے چھیکڑی مرحلیاں وچ ہئی ورنہ او سرائیکی غزل بارے بھرنواں مضموں لکھدے پر وت وی انہاں رفعت عباس دیاں غزلاں بارے ”سرائیکی غزل دے امکانات“ صفحہ ۰۳ تے  فٹ نوٹ تے ایں گالہہ دا برملا اعلان کیتے جو ”سرائیکی غزل وچ انقلاب آچکے تے میڈے نظرئیے دی تائید مل گئی ہے تے رفعت عباس دی غزل سرائیکی غزل دا مزاج بدل ڈتے“
اے گالہہ منی منائی ہے جو محض ادب دیاں معلومات کٹھیاں کر گھدیاں ونجن تے وت ہک رائے بنا گھدی ونجے بلکہ تحقیق  دا تعلق تاں اینجھے گُر لبھن نال ہے جنہاں کو وت وت ولا جانچیا پرکھیا ونجے تاں وی سچ ظاہر تھیوے۔ ایں قاعدے دی رو نال او سرائیکی وچ علامتی شاعری بارے اپنا نقطہ نظر بیان کرن لگیاں علامت دے تصور دا بہون پچھو کڑ کنوں ویورا کریندن تے اپنے موقف سانگے بے شمار جواز وی پیش کریندن تے او لکھدن جو صوفیاء دے کلام وچ ہیر رانجھا۔ سسی پنوں۔ اتے منصور وغیرہ اپنے وسیع تر علاقی مفہوم وچ استعمال تھیندے رہ گئین۔ او اپنے عہد دے معروضی حالات توں باخبر ہن ”سیاسی جبر تے تشدد دی وجہ کنوں جیڑھیں نویں علامتیں جنم گھدے انہیں وچوں اندھارا‘ سوجھلا بہار خزاں رت اتے کئی بیاں شامل ہن جیڑھیاں حاکمیں دے سیاسی جبر تے جاگیر داریں دے معاشی استحصال دے نتیجے وچ سامنے آئن ایں شاعری کوں عام طور تے ترقی پسند شاعری سمجھیا ویندے تے سئیں ارشاد تونسوی سرائیکی شاعری وچ ایندے نمائندے ہن۔ انہیں دی ہک علامتی نظم ”عیسیٰ“ ملاحظہ ہووے۔
ہر پاسے بے رحم صلیباں
ہر پاسے ان سو نہیں لوک
میڈے چار چفیرے اُسریاں
میڈیاں بے وسی دیاں کندھاں
میں جیں پاسے دید بھوینداں
موت دی کالی چادر ڈیہداں
کہیں پاسوں آواز نی آندی
میڈے دشمن میڈے جائے
میکوں آہدن توں مجرم ہیں
کالی گھپ اندھاری رات اچ
توں ماچس دی تیلی بال تے سگریٹ لیندیں
توں عیسٰی ہیں!(۳)