cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
میر عثمان علی خان
(ایچ ای ایچ) نواب میر عثمان علی خان صدیقی، بیافانندی - (6 اپریل 1886ء-24 فروری 1967ء)، حیدرآباد، دکن دے آخری حکمران ہن. نظام ہک مؤثر منتظم تے رعایا پرور حکمران دے طور تے ڄاݨے ویندے ہن. انہاں کوں "نظام سرکآر" تے "حضور نظام" جیہے القابات نال نوازا ویندا ہئی.انہاں دی حکمرانی 86000 مربع میل (223000 کلو میٹر²) دے علاقے تے ہئی، ایہ تقریبا موجودہ برطانیہ جتنا رقبہ ہئی۔ میر عثمان علی خان دا پورا ناں جیندے اچ اُنہاں دے اعزازات، القابات تے خطابت وی شامل ہن، بہت ہی طویل ہئی۔ ہر جگہ انہاں دا مکمل ناں لکھݨا بہت مشکل ہئی۔ ایہ مکمل ناں کجھ ایویں ہئی: رستم دوران، ارسطوئے زماں، وَل مملوک، آصف جاہ ہفتم، مظفرالملک، وَل ممیلاک، نظام الملک، نظام الدولہ نواب میر سر عثمان علی خان بہادر، سپاہ سالار، فتح جنگ، نظام آف حیدر آباد اینڈ برار، نائٹ گرینڈ کمانڈر آف دی موسٹ الگزالٹڈ آرڈر آف دی اسٹار آف انڈیا، نائٹ گرینڈ کراس آف دی موسٹ ایکسیلنٹ آرڈر اف دی برٹش ایمپائر، آنریبل جنرل اِن دی آرمی، فیتھ فل الائی آف دی برٹش گورنمنٹ (ایہ انگریزاں دے ݙتے ہوئے خطابات تے اعزازت ہن۔) thumb|Usman Ali Khan حیدرآباد دکن دے نواب میر عثمان علی خان آصف جاہ سابع 1912ء وچ تخت نشین تھئے۔ انہاں دے دور وچ انجمن ترقی اردو نے بے حد ترقی کیتی تے بے شمار کتب شائع تھئے۔ علما، مشائخ ، مساجد و مدارس تے ہر مذہب دے عبادت خانیاں کوں انہاں دے دربار توں معقول امداد ملدی ہئی۔ انہاں دے عہد وچ شہر حیدر آباد دی ازسرنو تعمیر تھئی۔ تقسیم ہند دے بعد بھارت نے ریاست حیدر آباد دے خلاف پولیس ایکشن کرکے اُونکوں ہندوستان وچ مدغم کر گھدا۔
عثمانیہ جنرل ھاسپٹل، عثمان ساگر، ضلع تے شہر عثمان آباد، عثمانیہ یونیورسٹی، عثمانیہ بسکٹ ایہ تمام چیزاں انہاں ہی دے بݨائے ہوئی ہن تے انہاں ہی دے ناں نال منسوب ہن۔ انھاں نے حیدرآباد دے کئی اہم عمارتاں، جیویں کہ حیدرآباد ہائیکورٹ، اسمبلی ھال، پبلک گارڈنس، آصفیہ لائبریری، عثمانیہ جنرل ھاسپٹل، نظام کالج، حمایت ساگر، نظامس انسٹیٹیوٹ آف میڈیکل سائنس، نیلوفر ھاسپٹال نظام شوگر فیکٹری وغیرہ دی تعمیر کروائی۔
فرھاد فریدی
کتاباں
1 راز تمنا ( سرائیکی تے اردو نعتاں )
میر عثمان علی خان
تعلیمی اصلاحات
اپݨے حکمرانی دے دوران انہاں نے بہت سارے تعلیمی اصلاحات متعارف کرائے۔ نظام دے بجٹ دا تقریبا 11 فیصد حصہ تعلیمی اداریاں تے خرچ کیتا ویندا ہئی.
فرھاد فریدی
کتاباں
2 انتظار ( مجازی شاعری )
میر عثمان علی خان
تعلیمی اصلاحات
انہاں نے ہندوستان تے بیرون ملک بہت سارے اداریاں کوں بہت عطیات ݙتے جنہاں وچ تعلیمی اداریاں جامعہ نظامیہ تے دارالعلوم دیوبند جیہے ادارے شامل ہن۔
انہاں نے بنارس ہندو یونیورسٹی کیتے 10 لکھ روپے تے علی ڳڑھ مسلم یونیورسٹی کیتے 5 لکھ روپے دا عطیہ ݙتا۔
فرھاد فریدی
کتاباں
نوٹ۔ حالی کتاباں نی چھپیاں
رابطہ نمبر
03093381202
میر عثمان علی خان
تعلیمی اصلاحات
thumb|نظام سرکار سعودی عرب دے کجھ شاہی گھراݨے دے چھوہراں دے نال
اسم ظرف
مݙ:مݙبھائیاں ، مݙ رشید، مݙ منگلہ ، مݙ گانمݨ ، مݙ مستوئی ، مݙ رانجھا،مݙ درٻاری‘مݙ درباری‘ مݙ بھورا‘مݙ حسݨ۔
میر عثمان علی خان
جامعہ عثمانیہ
میر عثمان علی خان نے عثمانیہ یونیورسٹی قائم کیتی، جیہڑی اڄ بھارت وچ سب توں وݙے یونیورسٹیاں وچوں ہک ہے۔ ابتدائی تعلیم کوں غریباں کیتے لازمی تے مفت کیتا ڳیا ہئی۔
فرھاد فریدی
اردو نعت
آپ کی آمد سے پہلے آشنا کوئی نہ تھا
میر عثمان علی خان
بھارت چین جنگ وچ تعاون
ہندوستان چین تنازعہ دی وجہ توں نظام دی طرفوں قائم قومی دفاعی فنڈ وچ تعاون دی درخواست کیتی ڳئی۔ 'سال 1965ء اچ میر عثمان علی خان نے جنگی فنڈ کوں ودھاوݨ کیتے "5000 کلوگرام دا گولڈ" ݙتا۔ اڄ دی مارکیٹ دی قیمت دے مطابق نظام دا حصہ 1500 کروڑ روپیہ بھارت وچ کہیں وی فرد یا تنظیم دی طرفوں سب توں وݙا حصہ ہے۔
وفات
میر عثمان علی خان نے 24 فروری 1967ء کوں کنگ کوٹھی پیلس وفات پاتی. نظام سرکار کوں مسجد جودی وچ دفن کیتا ڳیا، جینکوں انہاں نے اپݨے پتر جواد دی یاد وچ 1936ء وچ بݨوایا ہئی.
نظام سرکار دی مقبولیت دا ثبوت ایہ ہے کہ تقریبا "10 ملین افراد" نماز جنازہ وچ شامل تھئے۔ نظام میوزیم دے دستاویزات دے مطابق، نظام سرکار دا جنازہ سب توں وݙا غیرمذہبی، غیرسیاسی اجتماع ہئی جیندی تاریخ وچ نظیر نی ملدی۔ آخری نظام دی وفات تے آندھرا پردیش دی حکومت نے خصوصی اخبار جاری کیتا، جیندے وچ نظام سرکار دی وفات دی تفصیل ہئی۔ حکومت نے 25 فروری 1967ء کوں نظام سرکار دی موت تے"ریاستی سوڳ" دا اعلان کیتا۔ حکومتی دفاتر سوڳ دے طور تے بند کیتے ڳئے۔ ریاست بھر وچ تمام سرکاری عمارتاں تے پرچم ادھی اونچائی تے رکھے ڳئے۔
ماتمیاں دی تعداد اتنی زیادہ ہئی کہ حیدرآباد دی ڳلیاں تے چوراہاں تے عورتاں دت بھنے ہوئے ونگاں کھنڈے ہوئے ملے. کیونکہ تلنگانہ رواج دے مطابق، خواتین قریبی رشتہ داراں دی موت تے اپݨے ونگاں بھنیندن۔
فرھاد فریدی
اردو نعت
کون خالق ہے ہمارا جانتا کوئی نہ تھا
چار سو پھیلے جہالت کے اندھیرے اس طرح
مالک ارض و سما کو مانتا کوئی نہ تھا
ظلم تھے اتنے کہ جن کی انتہا کوئی نہ تھی
کیا غلاموں کا ہے حق اسکا پتا کوئی نہ تھا
آپ نے بخشا ہے عورت کو بھی عزت کا مقام
اس سے پہلے احتراما دیکھتا کوئی نہ تھا
نور حق ظلمت کے پردوں میں نہاں تھا اس قدر
جھوٹ ہی کا راج تھا یاں حق نوا کوئی نہ تھا
نعت لکھنے سے مجھے عزت ملی شہرت ملی
بے نوا فرھاد کو تو جانتا کوئی نہ تھا
اسم ظرف
وستی : وستی عظیم ، وستی سکھاݨی ، وستی بزدار، وستی مٹھے آلی ، وستی کوہر، وستی چورکݨ ، وستی ترمݨ، وستی سوکڑ، وستی باتلہ، وستی لتڑہ ۔
وہی:وہی حسین، وہی جان محمد ، وہی بہاول شاہ، وہی موچیاں،وہی شاہ محمد۔
-10 سرائیکی مصادر کن بݨݨ آلے اسم ظرف مکاں:
مصدر
ظرف مکاں
ابھرݨ
ابھار
اترݨ
اترائی
اڄڑݨ
اڄاڑ
اَݙݨ
اݙاݨا، اݙ
اَڑݨ
اَڑ
بھورݨ
بھورا (تہ خانہ)
بھڄݨ
بھاڄڑ
پدھرݨ
-11 سرائیکی اسماء کن بنن آلے اسم ظرف مکاں:
اباد
ابادی
آݙ
آݙی
آل
آلھݨاں
اتے
اتاڑ
اُچا
اچ/اچاڑ
اروڑ
اروڑی
اڑود/اڑد
اڳوں/آڳا
اڳواڑ
امام
امام ٻاڑہ
پچھوں
پچھواڑ
اں:لودھراں، چاچڑاں، پکالاڑاں، جہانیاں، سݨانواں ، ججہ عباسیاں۔
اݨی:نتکاݨی ، مندراݨی، شیداݨی، تنگواݨی، کنڈاݨی ، ملکاݨی، طلباݨی۔
بار:نیلی بار، ساندل بار۔
ٻیلہ :خان ٻیلہ ، لس ٻیلہ ، مکھݨ ٻیلہ ، قاسم ٻیلہ ، شکر ٻیلہ ، رائو ٻیلہ ۔
فرھاد فریدی
نعتیہ ڈوہڑہ
اے کل کائنات محمد دی ہے رب رحمان محمد دا
وساندر
لفظ " وساندر" فیس بک تے دوستاں نال رل نویں اکھراں دی ڳول تے پٹ پھرول دی کچاہری کرݨ ٻہوں ودھیا کم ہے ـ لالہ جاوید آصف دے نویں شعری مجموعے دا ناں " وساندر " ء ۔ انھاں وسیب توں سوال پچھے جو وساندر دا سرائیکی زبان ءچ کیا مطلب ء ؟ سوال دا جواب سنگتیاں رل تے ݙتے جو اکثریت دوست لفظ " بھاء یا سوجھلے " تے ٹھہئین ۔ پر جیویں جو ہر ہک لفظ اپݨے اندر تہذیب و ثقافت دے لہی چاڑھی دی مکمل کتاب ہوندے تاں وت ڈھیر پٹ پھرول کرݨ دی لوڑھ ء ۔۔۔۔۔ ہک تاں سنگتی ایں ڳالھ کوں ضرور چیتے رکھن جو ہر لفظ دا اپݨا ہک تل وطن ( اوریجن) ضرور ہوندے ۔ کہیں وی ٹوٹے بھوئیں دے لگدِڑ ٻنّے ہمیشہ نویں پُراݨے لفظاں دی آمدو رفت رکھیندن ، اثر انداز تھیندن ، کئی اویں رہ ویندن کئی اپݨیاں صوتاں ٻولارے الاء بدلا تے نویں لفظ بݨ نویں سِروں نویں معنی تشبیہہ استعارے نال ورتیندن ۔۔۔۔ سرائیکی وسیب دا جغرافیہ دے چُدھاروں ٻنّے بلوچستان دی بلوچی پشتو پہاڑی فارسی ،ٻئے پاسوں سندھی، راجستھانی صحرائی ۔ اُتاڑ ءچ ہمالیائی پہاڑی سرائیکی ہندکو تے پوٹھوہاری لہجے تے زباناں ہن جنہاں دے ڈِھڳ الفاظ سرائیکی زبان ءچ ورتیندن ۔۔۔۔۔ انہاں دا زیادہ تر استعمال لگدڑ علاقیاں ءچ زیادہ ہوندے تے وسیب دے آدھل ءچ آتے اے اوپرے الفاظ تل دی ٻولی ءچ اپݨے لہجہ صوت الارا وٹا تے سرائیکی زبان ءچ ہِک مِک تھی ویندین۔ــــــ انگریزی ۔۔۔۔ ہندی ،،، سنسکرتی فارسی عربی ترکی سنٹرل ایشیائی تے ہسپانوی الفاظ سرائیکی ءچ ورتے ویندن پر مختلف لہجہ تے الارے ءچ ـــــــ مثال طور لفظ "واٹر" انگریزی دا ء جیندا مطلب پاݨی ء پر سرائیکی ءچ واٹر دا مطلب پاݨی دا کھالہ ء۔ ۔۔۔۔۔ اینویں لفظ "مینر" جیندا مطلب چھوٹا کھالہ ء جیڑھا انگریزی ءچ مائینر ء۔۔۔۔۔ اینویں کئی وݙیاں زباناں دے الفاظ اساݙی سرائیکی زبان ءچ ہن۔۔۔ ہُݨ جیکر لفظ " وساندر" دے مُنڈھ پاند کوں چا پکڑوں تاں پہلے ݙو حرف "و تے س" وس بݨدے ۔۔۔۔۔ زیر تے زبر لاوݨ نال زہر تے اباد ۔۔۔۔۔ وسیندڑ یعنی رہائشی ۔۔۔۔۔۔ مطلب ونڄ بݨسی۔۔۔۔۔۔۔۔ اڳوں الف لاؤ تاں " وسا" ونڄ تھیسی یعنی اعتبار ۔۔۔۔۔۔ ݙوجھے پاسے "بھاء" یا روشنی سوجھلا دے مفہوم ءچ سرائیکی ٻولی ءچ رلدے ملدے الارے صوت یا الفاظ لفظ وساندر نال کتھاؤں نئیں رلدا۔ ول اُتوں اے سرائیکی وسیب ءچ اپݨے ایں مفہوم ءچ مستعمل نئیں۔۔۔۔۔ تھی سگدے جو میݙے علمءچ نہ ہوے ۔ میݙا خیال ء جو اے لفظ درآمدی ء۔
شہزاد عرفان
فرھاد فریدی
نعتیہ ڈوہڑہ
" الحمد کنوں وناس توڑیں " سیرت قرآن محمد دا
فرھاد گناہ گار امت تے ہے بہوں احسان محمدا دا
مجازی ڈوہڑہ
توں رس گئیں سانول بعد تیڈے میڈے اجڑ گئے حالات اے
نی رکدے نیر اکھیں کولوں نت ہنجواں دی برسات اے
سک سینے رکھ پیا جیندا ہاں ہر ویلھے تیڈی تات اے
فرھاد میاں ہن ول آ توں میڈی اوکھیں نھبدی رات اے
قعطہ
سو سو فن فنکار کریندن
منہ تے بس ڈیکھاونڑں لئی
اسم ظرف
پتݨ:پاک پتݨ۔
فرھاد فریدی
قعطہ
لوک اتھاں دے پیار کریندن
اسم ظرف
پور:خان پور،ڄام پور، راجݨ پور، حاجی پور، فاصل پور،نورپور، احمد پور، لیاقت پور، فتح پور، حاصل پور، رسول پور، خیر پور، میر پور، شاہ
فرھاد فریدی
غزل
او شخص نال میڈے تاں اتنی وفا کرے
اسم ظرف
پور، سید پور، دھوڑ پور، لائل پور۔
پیر :زندہ پیر، جھمپیر، لال پیر۔
دڑو:موئن جو دڑو (موہنجو دڑو)، لاکھو دڑو۔
فرھاد فریدی
غزل
جیکر ہے کمدا منہ تاں ول اکھ وی حیا کرے
اسم ظرف
سال / شالہ :  دھرم سال/ دھرم شالہ، گائو سال / گئو شالہ ، ٹکسال، درسال، گھڑسال، پاٹ شالہ ۔
سرا/ سرائے :  لنگر سرائے ، مہمان سرا، حرم سرائے ، کارواں سرائے ۔
کوٹ : محمود کوٹ، سلطان کوٹ، نواں کوٹ، کندھ کوٹ، سیالکوٹ، شور کوٹ، زور کوٹ، شہزاد کوٹ، شیر کوٹ، اندرکوٹ، کوٹ سبزل‘ کوٹ قطب۔
گھاٹ:نشتر گھاٹ، غازی گھاٹ، دھوبی گھاٹ۔
ڳڑھ:زور ڳڑھ، خان ڳڑھ، مظفر ڳڑھ، تاج ڳڑھ، امان ڳڑھ، شیر ڳڑھ، شکر ڳڑھ، کاٹھ ڳڑھ۔
فرھاد فریدی
غزل
میڈی پسند جو ہے او میڈا بݨے نصیب
اسم ظرف
گھر :چڑیا گھر، تار گھر، ٹکٹ گھر، بجلی گھر، کتاب گھر، ناچ گھر۔
گوٹھ:چنی ڳوٹھ، غنی ڳوٹھ، ماچھی ڳوٹھ، مانجھی ڳوٹھ، پیر جو ڳوٹھ۔
شاہ:جمن شاہ ، راجن شاہ ، شیر شاہ ، حبیب شاہ ۔
ضلع لاڑکانہ
ضلع لاڑکانہ صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ ذوالفقار علی بھٹو اتے بے نظیر بھٹو دا آبائی ضلع ہے، تے وادئ سندھ دی قدیم تہذیب دا  مرکز موئن جو دڑو  وی اتھائیں واقع ہے۔
فرھاد فریدی
غزل
کھادی قسم صنم ہے نہ مردیں تلک نکھڑساں
اسم ظرف
منڈی: میوہ منڈی ، سبزی منڈی ، غلہ منڈی ، لکڑی منڈی، ٻکر منڈی ، وہاڑی منڈی ، جہانیہ منڈی ۔
کے :مرید کے ، کاموں کے ، نانکے ، ݙاݙکے، پیکے ۔
نگر:بہاول نگر، احمد نگر، اقبال نگر، عباس نگر، دھریجہ نگر، شام نگر، رسول نگر، پریم نگر، محمد نگر۔
واڑہ :مچھی واڑہ ، ٹھٹھی واڑہ۔
وال :احمد وال، مکڑوال ، خانیوال ، گیلے وال ، چکوال، بھلوال، ساہی وال۔
والا:ٻچی والا، ساہو والا، حیدر والا، خیرے والا، کلانچ والا، محراب والا، نور والا، مہرے والا، دُلے والا، باقر والا، داد والا، پیر والا
فرھاد فریدی
غزل
قائم رہے قسم تے او شالا خدا کرے
اسم ظرف
والی : مڑھاں والی ، دَلے والی ، ڈھولے والی ، میاں والی ، ٻاجھرے والی ، سکھاݨی والی ، سلاں والی ، طاہر والی ، روہیلاں والی ، فقیر والی
واہݨ :آدم واہݨ، شیخ واہݨ، سلارواہݨ، چیلے واہݨ ، بھٹہ واہݨ، مسو واہݨ۔
-13 اردو / فارسی لاحقیں نال بݨݨ آلے اسم ظرف مکاں :
آباد:حیدر آباد ، جیکب آباد، جہان آباد، اورنگ آباد، الہ آباد، کرم آباد، وزیر آباد، مظفر آباد، اسماعیل آباد، رحیم آباد، کریم آباد۔
فرھاد فریدی
غزل
ہک زندگی جہان تے گھن تے آئے ہیسے
اسم ظرف
خانہ :کتب خانہ ، ڈاک خانہ ، غسل خانہ ، باورچی خانہ، شراب خانہ، بت خانہ، قید خانہ، مسافر خانہ، بندی خانہ، سلی خانہ، بھنگڑ خانہ،
دان:نمک دان، قلم دان ، پان دان، عطر دان، آتش دان، گل دان۔
ضلع لودھراں
ضلع لودھراں صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
اسم ظرف
داݨی :سرمے داݨی ، مچھر داݨی ، صابن داݨی، راکھ داݨی۔
دوارہ: گورودوارہ، ٹھاکر دوارہ، رام دوارہ، ہری دوارہ۔
ستان:گلستان، بوستان، نخلستان، ریگستان، گورستان، پاکستان، بلوچستان، افغانستان، تاجکستان، چولستان ، قبرستان، راجستان۔
باڑہ/ باڑی: امام باڑہ، رسول باڑی ۔
واڑہ: ڈھیر واڑہ، ہرواڑہ، پچھواڑہ، اڳواڑہ۔
ال/ یال: سسرال ، ددھیال ، ننھیال۔
گاہ: بارگاہ، عید گاہ، چراگاہ، گزر گاہ، بندر گاہ، قربان گاہ، جلسہ گاہ، درگاہ، آرام گاہ، سیر گاہ ، تفریح گاہ، عبادت گاہ، پائیگاہ۔
کدہ:آتش کدہ، غم کدہ، صنم کدہ، میکدہ، ماتم کدہ، نعمت کدہ ۔
زار:لالہ زار، گلزار، خار زار، مرغزار، سبزہ زار ،سمن زار۔
گنج :فاروق گنج، فیروز گنج، بلال گنج، حبیب گنج، صادق گنج، میکلوڈ گنج۔
محل :نورمحل، تخت محل ، گلزار محل، شمس محل ، تاج محل۔
گھٹ:مرگھٹ، پنگھٹ۔
-14عربی اوزان تے آوݨ آلے اسم ظرف مکاں:
مَفعَل’:مقتل، مکتب ، مسکن ، مطبخ، مدفن ، مرقد، معدن ،معبد، مذبح، محشر۔
مَفعِل’:مجلس، محفل، محمل، مسجد، منزل، مشرق، مغرب، مخرج۔
مَفعِلَہ’:مدرسہ، مکتبہ، مقبرہ، مرحلہ ۔
-15عربی سابقئیں نال بݨݨ آلے اسم ظرف مکاں:
بیت :بیت اللہ ، بیت المقدس، بیت الحرام، بیت الحکمت، بیت المال، بیت الخلاء ، بیت الحزن، بیت العتیق، بیت العلوم
دار:دارالحکمت، دارالخلافہ، دارالاسلام، دارالسلطنت، دار المطالعہ، دارالحدیث، دارالآخرت، دارالاقامتہ، دارالامان، دارالحرب، دارالشفاء، دارالضرب، دارالعلوم، دارالعمل، دارالفنا، دارالقضا، دارالکتب، دارالمحن، دارالمکافات، دارالیتامیٰ، دارلبقا، دارالشوریٰ۔
-16 کجھ محدود تے غیر محدود اسمائے ظرف مکاں:
الف: محدود ظرف مکاں:  باغ، مدرسہ ، محل، گھر، مسجد (مسیت) ، مندر، آبشار، مکان، صراحی، جھر، جھارا، جھنگی ، چراگاہ، براٹا، ٹٻہ، بھاݨاں، پتݨ، سالھ، تڑ، وساخ، پڑ، لانگھا، بھاݨ وغیرہ وغیرہ ۔
ب: غیر محدود ظرف مکاں:اگوں ، پچھوں، ایݙے ، اوݙے ، اُتے ، تلے ، اَوَس’ پَوَس’، اِتھاں ،اُتھاں، اِنتے ، اُنتے ، لمے، اُبھے، ݙنبھاروں، ݙلھاہوں، جتھاں ، کتھاں وغیرہ وغیرہ ۔
-17 کجھ ٻئے اسم ظرف زماں:صدی ، سال، چھمانہیں، مہینہ، ہفتہ، ݙینہہ، اڄ، کل ، کلتھوں، اڑتھوں، پڑتھوں، اترسوں، پَر، پرار، اتویری، سیکنڈ، منٹ، لحظہ، گھڑی، پل، سدا ، ہمیشاں ، ݙینہہ لتھا/سجھ لتھا، ݙینہہ ابھریا(سجھ ابھریا)، سنجھ(شام)، نماشاں(مغرب) ، رات، ادھی رات، ستئیں لوکیں، پچھلی رات، دھمی ، صبح صادق، صباحیں، ݙوپہر۔
-18 الف : سال دے مہینے:
-1انگریزی
جنوری ، فروری ، مارچ ، اپریل ، مئی ، جون ،جولائی ، اگست ، ستمبر ، اکتوبر، نومبر ، دسمبر۔
-2قمری
محرم ، صفر ، ربیع الاول ، ربیع الثانی ، جمادی الاول ، جمادی الثانی، رجب المرجب، شعبان المعظم، رمضان المبارک، شوال المکرم، ذی قعدہ ، ذی الحج۔
ضلع لودھراں
جغرافیہ
کل رقبہ ٢٧٧٨ مربع کلومیٹر ہے۔
سکنتلا (کتاب)
”سکنتلا“ مرزا کاظم علی جوان دی مشہور کتاب ہے جیہڑی کالی داس دے مشہور ڈرامے شکنتلہ دا ترجمہ ہے۔ ایں کتاب وچ جوان نے ہندوستانی معاشرت دی کہانی وچ عربی تے فارسی دے الفاظ بلا تکلف استعمال کیتن۔ کتاب دی عبارت مجموعی طور تے روزمرہ تے محاورے دے مطابق ہے۔ اے اردو تالیف فورٹ ولیم کالج کلکتہ دی ہے۔
اسم ظرف
چیتر، وساکھ، ڄیٹھ، ہاڑ، ساوݨ، بدراں، اسوں، کتئیں، منگھر، پوہ، مہماں، پھگݨ۔
ب۔ ہفتے دے ݙینہہ : سوموار(سنوار)، منگل، ٻدھ، خمیس(جمعرات)، ذمہ (جمعہ)، چھنچھن(ہفتہ) ،آݙت (اتوار)
ج۔نمازاں دے ناں:  فجر، پیشیں(ظہر)، دیگر(عصر)، نماشاں(مغرب)، عشا۔
د۔ موسمیں دے ناں:بہار ، پت جھڑ (خزاں)، برسات، انھالا(گرمی)، سیالا( سردی)۔ ونکی:اسم ذات ونکی:سرائیکی قواعد
فرھاد فریدی
غزل
ہن خاہشاں ہزار ڈس انسان کیا کرے
محشر دا اونکوں کوئی ولا خوف ہی نہیں
جو زندگی سنت دے مطابق ادا کرے
کوئی کہیں دا یار نی روشن دماغ رکھ
تھی سگدے جتنا بندہ ہن اپݨا بچا کرے
آ ملیں  ہا یار  ساکوں رستے  تے
جیویں تھیا  ہا پیار ساکوں رستے تے
زندگی دے بار نے تیڈے سوا
کر ڈتے بیمار ساکوں رستے تے
زندگی ہے نام تیڈے دلربا
مار پر ناں مار ساکوں رستے تے
تھی ویسے دیدار ساکوں رستے تے
لج رکھیں ہا پیار دی کجھ تاں سجن
کر نہ ایویں خوار ساکوں رستے تے
من گھنو سئیں التجا فرھاد دی
مل ونجو سرکار ساکوں رستے تے
سر جھکاوݨ موت ہے سر کوں جھکاؤں کیوں اساں
اپݨے کیتے خود اے پھندا ݙس بݨاؤں کیوں اساں
در تے دشمن یا سجݨ ٹر جو آئے تاں خیر نی
ساکوں زیبا نی ݙیندا خالی ولاؤں کیوں اساں
درد دا احساس جینکوں کجھ نہ تھیووے یار وے
اونکوں ٻیٹھے مفتا ہردم ݙکھ سݨاؤں کیوں اساں
بارہ ماسہ (اردو کتاب)
”بارہ ماسہ“ میں جوان نے ہندوﺅں اور مسلمانوں کے تہواروں کا حال مثنوی کے پیرائے میں بیان کیا ہے۔ مرزا کاظم علی جوان دی اے اردو کتاب فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں شائع تھئی۔
فرھاد فریدی
غزل
پیار وچ فرھاد ہوندے جھیڑے تے تکرار نی
ہر نکی جی ڳال تے ݙس منہ ونڄاؤں کیوں اساں
وقت اوکھے کم نہ آون یار اپݨے کیا کروں
ٻھل ڳئیوسے رل ڳئیوسے امدی ساکوں نی سمجھ
شھر اپݨے وچ نی ریہے کم کار اپݨے کیا کروں
قوم ساری رل گئی اے آ کراچی دے شھر وچ
ملک دے حاکم جو ہن غردار اپݨے کیا کروں
ملک دے وچ بے سکونی کیوں نہ تھیووے یار وے
کمی کسبی بݨ گئے سردار اپݨے کیا کروں
کیا لڑے فرؔھاد شودا جنگ اتھ انصاف دی
اتھ تاں ڈیندن لوک سانول مار اپݨے کیا کروں
فرھاد فریدی
مزاحیہ شاعری
جڈاں شادی تھی نہ ہئی ساڈی ہر فکر کنوں آزاد ہاسے
ڈینہہ رات سکون وچ لنگھدے ہن نت خشیاں دے وچ شاد ہاسے
ہا سکھ تے راج فرھاد ساڈا نہ اج وانگوں برباد ہاس
اے غلطی تہاں نہ کریجو
کرینداں لوکو صاف میں ڳال
پردہ اتیں جنسی پاکیزگی
فدا حسین گاݙی
فرھاد فریدی
مزاحیہ شاعری
تھی گے میݙا اوکھا حال
چھوٹے سن دی پرنیوم چھوری
پیوء ماء اونکوں پرنایا زوری
پردہ اتیں جنسی پاکیزگی
کیا واقعی پردہ جنسی پاکیزگی دا معاون اے؟ قطعی طوراُتے اینویں نئیں۔ جنس یا سیکس ہک فطری جذبہ ہے ۔ قدرت ایں جذبے اُتیں نسل دی بقا دا دارو مدار رکھیے۔ جیویں بُکھ ہک ضرورت ہے، اینویں جنس وی ہک صرورت ہے ۔ بکھے کیتے روٹی دی کشش راہوݨی اے، اینویں نر ‘ مادہ دے درمیان، عورت مرد دے درمیان ہمیشہ کشش باقی رہݨی اے۔ بُکھے کنوں روٹی کھس گیدھی ونڄے تاں بُکھ ختم نئیں تھیندی‘ ودھدی اے۔ عورت اَتے مرد کوں ‘ وکھو وکھ کر ݙتا ونڄے تاں ایہ کشش گھٹݨ دی بجائے ودھسی۔ تریمت ہک پُر اسرار شے بݨ ویندی اے ۔ ایندا نتیجہ کڄے پردے اَتے عزت دی جاہ تیں بے راہ روی نکلدے ۔ واہندے پاݨی دے اڳوں بند ٻدھ ݙتا ونڄے تاں پاݨی آپݨا اصلی راہ چھوڑ کیں اِنتیں اُنتیں کھنڈ ویندے۔ عورتیں کوں کوٹھیں کلوٹھیں اِچ ڈھک کے اساں جنستی جذبے دی صحیح نکاسی کوں روک ݙیندے ہئیں۔ نتیجہ کجی اَتے بے راہ روی نکلدے۔ پرے کنیں پہاڑ سوہݨے لگدن ۔ برقعے اِچ اندھی کاݨی پُرکشش بݨ ویندی اے ۔ ہک عورت مرد دے درمیان رواجی فاصلہ ‘ ݙوجھا برقعہ ایں شوق کوں دو آتشہ کر کنیں بُرائیں دو آمادہ کریندے ۔ پچھیں اوہا شئے پیدا تھیندی اے جیندا ناں فحاشی اے۔
فرھاد فریدی
مزاحیہ شاعری
حکومت توں یارو چوری
پردہ اتیں جنسی پاکیزگی
انسان جانوریں دی سطح کنوں بلند اے ۔ عورت مرد دا ڳاں‘ ݙاند آلی کار رشتہ نئیں۔۔ ابتداء اِچ عورت ساݙی ماء اے، کجھ وݙے تھیندے ہئیں تاں عورت ساݙی بھیݨ اے ۔ اَتے اڳوں ونڄکنیں بھر پور زندگی گزارݨ کیتے عورت کوں مرد دی اَتے مرد کوں عورت دی بطور سنگتی اَتے رفیق دے ضرورت اے۔ او جانوریں وانگوں صرف نر ‘ مادہ نئیں۔ ہموار اَتے صحت مند زندگی گزارݨ کیتے مرد اَتے عورت دا محض کٹھ لازمی نہیں بلکہ ݙونہیں دیاں طبعیتاں اَتے مزاج اِچ ہم آہنگی ضروری اے۔ ہک ٻئے نال صحیح محبت ہووے ۔ سچی اَتے صحیح محبت دی بنیاد جنسی کشش کنوں علاوہ جذباتی اَتے ذہنی ہم آہنگی اُتے ہوندی اے ۔ ساݙے ایں پردہ سسٹم اِچ اے محض حسنِ اتفاق ہوندے جو شادی دے بعد کہیں جوڑے دی ذہنی اَتے جذباتی سطح ہکا ہووے ۔ تھیندا اے ہے جو شادی دے ابتدائی ݙینہوار جسمانی ضرورت دے ہتھیں کجھ درست لنگھ ویندن۔ پر اڳوں ٻال ٻچے تھیوݨ دے بعد طبعیتاں دے اختلاف اُبھردن۔ اَٹا ‘ لوݨ، تیل اَتے کاٹھیں دے مسئلے سامہݨے آندن ۔ اَتے نتیجہ کݙاہیں مکمل خانہ خرابی اَتے عموماً ہک مسلسل تلخی اَتے کوڑ دی زندگی اِچ ظاہر تھیندے۔ خانگی زندگی اِچ جذبات دی تسکین نہیں تھیندی ۔ جذبات آخر کوئی نہ کوئی رستہ ڳول گھندن۔ عورت کوں مرد دی زندگی کنیں مکمل انج پنج رکھݨ دا نتیجہ غیر فطری مطلب اے چھوریں دے پاسے رغبت ‘ جوئے، نشہ بازی اَتے ایہو جئیں ٻنہیں شکلیں اِچ نکلدے۔
فرھاد فریدی
مزاحیہ شاعری
بݨی میں تے یار وٻال
پردہ اتیں جنسی پاکیزگی
نچلے طبقے دی عورت، توڑے جو او قبائلی سماج ہا یا جاگیرداری سماج، ایں طرح دے پردے دی متحمل نہ ہئی ۔ اَڄ دے سرمایہ دارانہ سماج اِچ وی کہیں مزور اَتے ڄٹ دی ذال واسطے نا ممکن اے جو ایں طرح دا پردہ کر سڳے ۔ سرمایہ دارانہ سماج اِچ تاں ہتھوں ضروری تھی ویندے جو تریمت اوّل تاں مرد دے کٹھے کم کرے ۔ نہ تاں کم از کم اوندی کنڈھ پچھوں شہر بازار، سودے سود، دوا علاج دے دھندے نپٹاوے۔ ایہہ حالت اِچ پردہ کتھاں رہ سڳدے۔ خاص کر جیڑھلے کوئی عورت ڈو چار ٻالیں دی ”ماء“ ہووے اَتے رنڈڑ اَتے بے سہارا ہووے۔
اصل اِچ تاں عورت دا پردہ ساݙی اکثریت اَتے عام لوکیں دا مسئلہ اِی نہیں۔ اے محض متوسط طبقے دی منافقت اَتے انج پنج رہݨ اَتے آپ کوں عزت دار بݨاوݨ دی ہک کشش اے۔ اے آپݨے آپ کوں مزدوریں اَتے کسانیں کنوں زیادہ اعلیٰ، زیادہ دولت مند اَتے زیادہ غیرت مند ثابت کرݨ واسطے آپݨے ملکیتاں ودھیندن اَتے ولا انھیں کوں ݙک ݙک اَتے کج کج رکھیندن ۔ عورت انھیں دے اعلیٰ ترین ملکیتیں اِچوں ہک اے۔
ہُݨ نویں سماج دیاں ضرورتاں او وقت سر اُتے گھن آئین جو عورت ہک ملکیت دی شکل کنیں نکل کیں انسان دی شکل اِچ آپݨا بار آپ چاوݨ واسطے سامݨے آوے۔ اَڄ ایں ملکیت کوں پالݨ اوکھا تھی ڳئے۔ پردے اتیں جاگیرداری سسٹم دی کندھ دے ایرے ڳل بُھرچکئین ۔ انہیں کوں بوسیدگی دا کلر کھا ڳئے۔ اے کندھ محض ہک دھکا منگدی اے ۔ لوڑھ ایں ڳالھ دی اے جو وقت دی آواز اُتے لبیک آکھ کجھ بھیݨیں سامݨے آون۔ ملامت اَتے کل کل دا نشانہ بݨن اَتے آپݨی صنف کوں صدیں پُراݨے ایں ظلم کنوں نجات ݙیواون۔
فرھاد فریدی
مزاحیہ شاعری
جیں ٹائم وینداں اوندے نیڑے
لیندی اے میݙے نال او جھیڑے
اہدی اے حالی ہاں میں ٻال
نیڑے ونجاں چھرکیاں بھرے
بہے میں کنوں پرے پرے
سݨ تے ناں او میݙا ڈرے
بہندی نی او میڈے نال
بھانویں شادی کیتم یارا
کیویں کراں یار گزارا
صبر کراں بے کتنے سال
نہ او میڈے کپڑے دھووے
ہر ویلھے او بیٹھی رووے
نت ہار ہنجوں دے پووے
مردا پے میݙا بھوکا مال
رووے یار سویر تے شام
تھی گیاں میڈیاں نندراں حرام
تے توڑیں پیواں صبر دے جام
ڳل پے گیا ݙکھیں دا گڑدھال
جہڑے چھوٹی عمر وچ چا پرنیندن
او اپݨے ٻال تے ظلم کریندن
سارے یار قانون ونجیندن
فرھاد خدا دے خوف توں ݙرو
نہ چھوٹی عمر وچ شادی کرو
ایجھے جیوݨ توں اوہو ٻݙ مرو
برابر عمر دا ہووے بئھیوال
ہائے ملفوظی
ایجھیئں ہائے ہَو زّ جہِڑی جو کھُل کر ئیں پڑھی ون٘ڄے ہائے ملفوظی یا ہائے جلی الصَّوت اَکھِیندی ئِ ۔ مثلاً ٻہہ ، سَہہ، ٹَھہہ، مُنہہ ، سُنہہ ، دِیہہ، رِیہہ، کِینہہ ، ٻانہہ، دانہہ، اُونہہ ، تَریہہ، مَریہہ، گواہ ، گناہ، واہ ، روہ ، ڳوہ، گروہ وغیرہ ئِ چ آوݨ آلی ہائے ہَوزّ۔ اے ڳالھ یا د رہوے جو شعر دی تقطیع کریندیں ہوئیں ہائے جلی الصَّوت حذف نھئیں تھیندی بلکہ شمار کیتی ویندی ئِ۔ ٻیاتاں کہیںوی لوظ دی ہائے ہوز کن پہلے آوݨ آلا حرفِ تَہجّی جے کرحرف عِلّت (یعنی الف ، ی، و یا نون غنہ ) ہوسی (جہڑا جو ہمیشہ غیر متحرک یعنی ساکن ہوندے ) تا او ہائے ہوز ہائے جلی الصَّوت اکِھیسی پر ݙو حرفی لوظ تے اے قانون لاگو نئیں تھیندا جیویں جو اُتے مثال ئِ چ ݙتے ڳئے ݙو حرفی لوظ ݙٹھے ون٘ڄ سڳدن دیہہ ( دِ، ے، ہ) ٻانہہ ( ٻ، ا، ن، ہ) ، ڳوہ (ڳ، و، ہ) سُنہہ (سُ ، ن ،ہ ) مُنہہ (مُ ، ن، ہ) وغیرہ ئِ چ ( ی ، ا، و، ں ) ہائے ہَوزّ کِن پہلے آئین اینہہ واسطے اے ہائے ہوز جلی الصوت اکھیسی۔
کبریٰ خان
کبریٰ خان (اردو: کبری خان) (انگریزی: Kubra Khan) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: 16 جون 1993ء) ہِک برطانوی نژاد پاکستانی اداکارہ اتے فیشن ماڈل ہِن۔ انھاں نے اپݨے فلمی کَم کار دا اَغاز 2014ء دی پاکستانی مزاحیہ فلم نا معلوم افراد نال کِیتا۔ کبریٰ 2015ء دی بالی وڈ فلم ویلکم ٹو کراچی وِچ وی نظر آئی۔
فنی پن٘دھ
فلماں وِچ اداکاری کرݨ توں پہلاں کبریٰ ہِک فیشن ماڈل ہَن۔ 2014ء وِچ انھاں نے فلم نا معلوم افراد نال اپݨے فنی پن٘دھ دا اَغاز کِیتا۔۔ 2015ء وِچ اِنّھاں نے فلم ویلکم ٹو کراچی دے ذریعے اپݨے بالی وڈ پن٘دھ دا اَغاز کِیتا۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی فلمی شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی زنانیاں ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارہ ونکی:پاکستانی ڈرامہ اداکارائیں ونکی:پاکستانی اداکار زنانیاں ونکی:پاکستانی اداکارہ ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکارہ ونکی:پاکستانی فلمی اداکار ونکی:پاکستانی ٹیلی ویژن شوز ونکی:پاکستانی ماڈل زنانیاں ونکی:بالی وُوڈ دیاں اداکارائیں
خلیل خان اشک
انہاں دے حالات زندگی معلوم نی۔ فورٹ ولیم کالج کلکتہ نال 1801ء وابستہ تھئے۔ اوندے بعد انہاں دی زندگی دے حالات تے مکمل پردہ ہے۔ فورٹ ولیم کالج دی ملازمت دے دوران اشک نے چار کتاباں تالیف کیتے جنہاں دے ناں ہن۔ داستان امیر حمزہ، اکبر نامہ، گلزار چین تے رسالہ کائنات لیکن انہاں دی مشہور کتاب داستان امیر حمزہ ہے۔ ایں کتاب وچ اشک دی زبان بہت صاف تے سلیس ہے۔ جگہ جگہ تے مصنف نے قافیے نال کم گھدے تے سدھے سادے ڳالہیں کوں ادبی تے شاعرانہ انداز وچ بیان کرکے اوندی دلکشی وچ اضافہ کیتے۔ نیز قصے وچ مقامی معاشرت دا رنگ وی ݙکھایا ڳیا ہے۔ ایہ کتاب ایں قدر مشہور تھئی کہ ہر فرد ایندے ناں توں واقف ہے لیکن جیں قدر کتاب کوں شہرت حاصل تھئی اتنا ہی مصنف گمنامی وچ چلا ڳیا۔
اکبر نامہ (کتاب)
اکبر نامہ، خلیل خان اشک دی مشہور اردو تصنیف اے جیہڑی فورٹ ولیم کالج کلکتہ اچوں جان گلکرسٹ دے حکم نال طبع تھئی۔
داستان امیر حمزہ
خلیل خان اشک دی مشہور اردو کتاب جیہڑی فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں شائع تھئی او داستان امیر حمزہ ہے۔ ایں کتاب وچ اشک دی زبان بہت صاف تے سلیس ہے۔ جگہ جگہ تے مصنف نے قافیے نال کم گھدے تے سدھے سادے ڳالہیں کوں ادبی تے شاعرانہ انداز وچ بیان کرکے اوندی دلکشی وچ اضافہ کیتے۔ نیز قصے وچ مقامی معاشرت دا رنگ وی ݙکھایا ڳیا ہے۔ ایہ کتاب ایں قدر مشہور تھئی کہ ہر فرد ایندے ناں توں واقف ہے لیکن جیں قدر کتاب کوں شہرت حاصل تھئی اتنا ہی مصنف گمنامی وچ چلا ڳیا۔
ضلع لہور
ضلع لہور پنجاب ،پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ ایندا راجگڑھ لہور شہر ہے۔
تحصیلاں
انتظامی طور اتے ݙو وݙیاں تحصیلاں وچ ونڈیا ڳیا ہے۔ جو ایہ ہن۔
زبان
پنجابی، اردو، پوٹھوہاری تے سرائیکی
زنانی
thumb|مادہ جݨس دی نمائندگی کرݨ آلا نشان زنانی / تِریمت (اردو: عورت عربی سے ماخوذ)۔ (انگریزی: Woman) یا زن (فارسی تُوں زنانہ) مادہ یا مؤنث انسان کُوں آکھیا وین٘دا ہِے۔
تِریمت یا زنانی بالغ انسان مادہ کُوں آکھیا وین٘دا ہِے جاں جو لوّظ چھوہِر یا ٻالڑی دِھی کِیتے مستعمل ہِے۔ تاہم، بعض ویلے، تِریمت دی اصطلاح سبّھے انسانی مادہ نوع دی نمائندگی کرین٘دی ہِے۔
اسلام وِچ تِریمت
اِسلام تُوں پہلاں زنانیاں دی حالت زار ݙساوݨ دے قابل کائے ناں ہئی۔ زنانی کُوں صرف ٻال ڄماوݨ اَتے پئے اَتے ٻالاں دی خدمت دے قابل اِی سمجھا وین٘دا ہئی۔ عرب معاشرے وِچ زنانیاں دے خلاف شدید نفرت پائی وین٘دی ہئی۔ گھر وِچ تِریمت دے وجود کُوں مرد اپݨی توہین سمجھین٘دا ہئی۔ عرب معاشرے وِچ ٻالڑیاں کُوں جِین٘دا پُورݨ دی وی رِیت ہئی۔ جاں جو جِہڑیلے اسلام دا سِجھ عرب دی بھوئیں اُتّے نِکلیا تاں اُون٘دے نال زنانیاں دی ان٘ھاری حیاتی وِچ چانݨی دا مِین٘ھ تِھیوݨ لڳّا۔ اِسلام نے زنانیاں کُوں اُوہ حقوق ݙِتّے جِنّھاں دا جہالت دے دور وِچ تصوّر وی ناں ممکن ہئی۔ اِسلام نے تِریمت دے اَنجو انج حیثیّتاں وِچ حقوق متعیّن کِیتے اَتے اُنّھاں دی ادائیگی کُوں اپݨے مَنَّݨ آلیاں اُتّے لازم قرار ݙِتّا۔ ماں دی حیثیّت نال اسلام نے جنّت کُوں ماں دے پیریں وِچ رکھ ݙِتّا اَتے اولاد کُوں تاکِید کِیتی جو اَمّاں اٻّا دے سامھݨے اُف تئیں ناں آکھیا ون٘ڄے۔ پَئے اُتّے اِیہ لازمی قرار ݙِتّا جو اُوہ اپݨی ذال دے اَرام تے سوکھ دی پوری بھال رکّھے اَتے اُوکُوں گھر دی چُکان٘دھے دے اندر حیاتی دے سبّھے لوڑاں دا سَمان ݙیوے۔ اِین٘دے تُوں اَنج اِسلام نے بھیݨ، دِھی، ماسی، ݙاݙی، نانی دی حیثیّت نال وی تِریمت کُوں حقوق نال نوازیا۔ اِسلام نے تِرِیمت کُوں حقِ وِراثت عطا کِیتا جاں جو تِریمت معاشی لوڑاں کُوں پور کرݨ کِیتے کہِیں دی مُتھاڄ ناں ہووے۔
سبھ تُوں چنڳی زنانی
اسماعیل بن مسلم نے حضرت امام جعفر صادق ؓ تُوں اَتے اُنّھاں نے اپݨے وݙیرے ؓ تُوں اَتے اُنّھاں نے اپݨے وݙ وݙیریاںؓ تُوں روائت کِیتی ہِے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلّم نے حُکم ݙِتّا جو "میݙی اُمّت وِچ سبھ تُوں اُچّی / چنڳّی اُوہ تِریمت ہِے جِین٘دا ٻُتھاڑ سبھ تُوں سوہݨاں اَتے چنڳا ہِے اَتے اُون٘دا مہر سبھ تُوں گَھٹ ہوسی۔
ٻِیا ݙیکھو
ونکی:زنانیت ونکی:زنانیاں ونکی:زنانیاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:تِرِیمتاں اَتے اُنّھاں دے متعلقات ونکی:تِریمت ونکی:زنانی
ماءٻولی مِٹھی سرائیکی دے محبتیاں کِیتے
تبصرہ
مِٹھی ٻولی، مِٹھی سرزمین اَتےِ مِٹھے تے من بھاندے لوک اِنہاں نعمتاں دے صدقے تاں ءِی چمنستاں ءِچ بہار قائم ہِے۔ نیئں تاں خزانواں کُوں آپݨاں وسیب بݨاݙیوݨ ءِچ کوئی کسر باقی رہ ہَئی؟ ملتان شریف تاں خَشبو آں دِی سَرزمین ہِے اَتے خلوص دِیاں روشنیاں دِی نقیب ہِے، محبتیں دِی پَیامبر ہِے، اِتھاں سرائیکی زبان کُوں آسُودگی مِلدی ہِے، شاعری دیاں قندیلاں روشَن تھیندیاں ہِن اَدب سلاسَت ءِچ نِکھار پَیدا تھِیندا ہِے۔ سیئں حافظ ابن کلیم وی اِیں سرزمین دے نِینگر ہِن قدرت نے انہاں کُوں خطاطی دی جِدّت تُوں نَوازِیا ہِے، صحافت دی خُوبُو عَطا کیتی ہے اَتے ہُݨ سرائیکی شاعری دَا لب لہجہ انہاں دے رگ و پے ءِچ سَرائیت کر ڳیا ہِے۔ اِیں صنف ءِچ وِی موضوف کامیابی دے جھنڈے لہراندے ہوئے نظر آندِن، پہلے او صحافی، ادیب اَتےِ خطاط ہَن پَرہُݨ ٻہُوں اڳوّں وَدھ ڳئے ہِن۔ انہاں نے سرائیکی شاعری کُوں نَویں انداز ءِچ پیش کِیتا ہے۔ اَتےِ "جارحیّت" کُوں اختیار کِیتا ہے، بے دَھڑک آپݨاں مُدّعا قلم بَند کِیتا ہِے، اِیناں دی شاعری عوامی مسائل دِی نشاندہی کریندی ہِے اِیں کیتے اِیکُوں عوامی شاعری آکھدے ہیں ابنِ کلیم سئیں دِی شاعری دَا اِے اَنداز نہ صِرف حق و صَداقت دا پیغام ثابت تھِیسی بلکہ سرائیکی شاعری کُوں نَویں خطاط اَتےِ نَوّیں اسلُوب وِی بخشیبی، اِیں کتاب ءِچ مُلاحظہ فرماؤ ابنِ کلیم دا شاعرانہ لب و لہجہ۔!
حوالہ جات
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی وِچ شاعر ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
ہائے مختفی تے ملفوظی دی نشابری
ہائے خفی الصَّوت تے جلی الصَّوت دی املا کوں نشابر کرݨ وی ضروری ئِ۔ جے کر انھیں دی املا درست نہ ہوسی تاں وت انھیں دا ہک ٻئے کِن نکھیڑا ٻہوں اڑانگھا تھی ویسی ۔ لکھت دے لحاظ نال ہر حرفِ تَہجّی دیاں ترے شکلاں ہوندئین یعنی ( ۱۔ ابتدائی شکل ، ۲۔ درمیانی شکل، ۳۔ اخیری شکل ) ہائے ہَوزّ دیاں اے مطلوبہ ترے شکلاں کجھ ایں ہِن۔
ا۔ 	ابتدائی شکل :	ہہ۔ مثلا ہد ہد ، ہرمل ، ہاتھی ، ہوا ، ہلکا وغیرہ ۔
ب۔	درمیانی شکل :	ہر، مثلاً بہت ، بہار ، جہڑی وغیرہ ۔
ج۔	اخیری شکل: 	’’     ٓ ‘‘،’’ ہہ ‘‘ ہ :ہائے ہوّز دی اے اخیری شکل ٻہوں اہم ئِ کیوں جو لکھاری ہمیشہ ایندی لِکھّت ئِ چ غلطی دے مرتکب تھیندن ۔ ہائے ہَوزّ دی اے (    ٓ  ) پہلی شکل ہمیشاں ہائے خفی الصَّوت کیتے استعمال تھیندی ئِ جیویں جو آرٹیکل ۱۵ ہیٹھ مثالاں ݙتیاں ڳئیں۔ جݙاں جو ݙوجھیاں ݙو شکلاں (ہہ، ہ ) ہائے جلی الصوت کیتے استعمال تھیندئین جیویں جو آرٹیکل ۱۶ ہیٹھ مثالاں ݙتیاں ڳئین ۔ ہائے خفی الصّوت کوں ہائے جلی الصّوت آلی کار تے ہائے جلی الصّوت کوں ہائے خفی الصّوت وانگوں لکھݨ سراسر غلط ئِ ۔جے کر انھیں دی شکل کوں گݙ مݙ کر ݙتا ویسی تاں وت لوظیں دا درست تلفظ کرݨ دا رستہ ونجیج  ویسی۔
رسالہ کائنات
رسالہ کائنات، خلیل خان اشک دی ہک اردو تالیف اے جیہڑی فورٹ ولیم کالج کلکتہ ولوں طبع تھئی۔ خلیل خان اشک ایں کالج دے مشہور مصنفاں اچ شامل ہن۔
ضلع لیہ
ضلع لیہ صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ لیہ کو 1982 وچ ضلع دا درجہ ڈتا گیا. ایہ توں پہلے ایہ مظفرگڑھ دی تحصیل ہئی.
فصلاں
کݨک۔ جوار، ٻاڄرہ، چھولے
کارخانے
قالین، دریاں، کپاس بیلنے، کاغذ، گتہ، کھنڈ بݨاوݨ دے کارخانے
مرزا جان تپش
مرزا جان تپش، فورٹ ولیم کالج کلکتہ دے ہک مشہور اردو مصنف ہن۔
مریم علیہا السلام
thumb|مریم بنتِ عمران دے ناں دی [[خطاطی]] مریم (انگریزی: Mary؛ عبرانی اَتے آرامی: מרים، یونانی: Μαριαμ)
بنت عمران علیہا السلام اللہ سئیں دی برگزیدہ ہستی ہَن، انبیاء دے ٹَٻَّر تُوں ہَن اَتے عیسیٰ علیہ السلام دی اَمَّاں ہَن۔ قُرآن مجید وِچ ہِک پوری سورت سورہ مریم اِنّھاں دے ناں نال موجود ہِے۔
قرآن وِچ تذکرہ
قُرآن مجید وِچ ہِک پوری سورۃ حضرت مریم علیہا السلام دے ناں نال موجود ہِے جین٘دے آیتاں سولھاں تاں چھتری وِچ آپ دا تذکرہ ہِے۔ اِین٘دے تُوں اَنج اَنجو اَنج جائیں اُتّے تذکرہ ہِے۔ قُرآن دے مطابق حضرت عیسیٰ علیہ السلام خُدا دے برگزیدہ نبی ہَن اَتے حضرت مریم علیہا السلام دے پُتر ہَن جاں جو حضرت مریم علیہا السلام کُؤاری ہَن۔ قُرآن نے حضرت مریم علیہا السلام دی پاکیزگی دی اُڳاہی ݙِتّی ہِے۔ قُرآن مجید وِچ آپ دا تذکرہ ناں گِھن تے تَلّے ݙِتّے ڳئے آیتاں وِچ مِلدا ہِے۔
اِین٘دے تُوں اَن٘ج وِیہہ جائیں اُتّے بطورِ حضرت عیسٰی علیہ السلام دی اَمّاں دے اُنّھاں دا ناں مِلدا ہِے۔
سورۃ مریم وِچ تذکرہ
اَتے (اَے رسول) کِتاب وِچُوں مَریم دا حال وِی سُݨا ڄَݙاں جو او آپݨیاں لوکاں کنُوں اَنج تِھی تے سِجھ اُبھار دو ہِک جاء وَن٘ڄ رَہی (١٦)۔
اَتے اُوں اُنّھاں کنُوں آپݨیں آپ کُوں لُکا گِھدّا، ٻَس اَساں اُوندے کولھ آپݨاں رُوح (فرشتہ) بھیڄا، جِہڑا جو اُوندے سامݨیں ہر لحاظ نال اِنسان بَݨ تے ظاہر تِھیا (١٧)۔
(مَریم) آکھیا، ہر حالت وِچ مَیں تَیں کنُوں ٻَہُوں مہربان رَبّ دِی پَناہ مَن٘گدِی ہَاں، جیکر تُوں پَرہیزگار ہِیں تاں (ہَٹ وَن٘ڄ) (١٨)۔
اُوں آکھیا، یقین کر جو مَیں تیݙے رَبّ دا بھیڄیا ہوئیاں، تیکُوں ہِک نیک پَاک پُتر (دِی اِطلاع) ݙیوݨ آیا ہَاں (١٩)۔
مَریم آکھیا، میݙا پُتر کِیویں ڄَم سَڳدے، کِیُوں جو میکُوں کہیں بنی بَشر ہَتّھ وِی نِھیں لَایا، اَتے مَیں کوئی بَدکارِݨ وِی کائے نھیں (٢٠)۔
(فِرشتے) آکھیا، اِیویں تِھی تے رَہسی کِیُوں جو تیݙے رَبّ آکھئے جو میݙے کِیتے اِیہ ٻَہُوں سَوکھا کَمّ ہے، اِیں واسطے وِی جو اَساں اُوکُوں لوکاں کِیتے ہِک نِشانی بݨاوَݨ لڳے ہَیں، اَتے اَپݨِیں طرفُوں ہِک رَحمت وِی اَتے اِیہ سَب کجھ طَے تِھی چُکیا ہے (٢١)۔
ٻَس اُوکُوں اِیویں پیٹ تِھی ڳیا، وَل او اُوں پیٹ نال ہِک پروبھری جاء تے چَلی ڳئی (٢٢)۔
ٻَس اُوکُوں ویاوَݨ دِیاں پِیڑاں کھڄّیاں دے مُنڈھ وِچ گِھن آیاں، آکھݨ لڳی خُدا تَاں اِیویں چَا کرے ہَا جو مَیں اِیں ڳالھ کنُوں پہلے اِی مَر ویندی، اَتے مَیں (ساریاں کُوں) اَصلُوں بُھل بُھلا ویندی (٢٣)۔
ٻَس اُوں تلے کھڑیں ہوئیں مَریم کُوں سَݙ تے آکھیا، جو تُوں مُونجھی نہ تِھی، تیݙے رَبّ تیݙے کنُوں جِھکّی جَاء تے ہِک چَشمہ وَہا ݙتے (٢٤)۔
اَتے تُوں کَھڄّی دَا ٻوجھا پَکڑ تے آپ دو ہِلا، تیݙے اُتے تازہ پَکیاں پِن٘ڈُوں کِر پُوسِن (٢٥)۔
تُوں (پِن٘ڈُوں) کَھا ، اَتے (پاݨِیں) پِی، اَتے اَکّھیں ٹَھار ٻَس جیکر کہیں بنی بشر کُوں (اِعتراض کریندا) ݙیکھیں، تاں آکھیں، جو بے شَک مَیں ٻَہُوں مہربان اَللہ کِیتے روزے دِی نیّت رَکھ گِھدّی ہے، ٻَس مَیں اَڄ کہیں اِنسان نال وِی ڳالھ نہ کریساں (٢٦)۔
ہارون دِی بھیݨ ہیں  ! نہ تیݙا پِیو کُوئی بُرا شَخص ہَا، اَتے نہ تیݙی مَا بدکردار ہَئی (٢٨)۔
اُوں (ٻال) آکھیا، مَیں وِی اَللہ دا بَندہ ہَاں ! اُوں میکُوں کِتاب وِی ݙِتی ہے اَتے میکُوں نبی وِی بݨایا ہِس (٣٠)۔
اَتے میکُوں، مَیں جِتّھاں وِی ہُوواں برکتاں والا بݨایا ہِس، اُوں میکُوں نماز پَڑھݨ تے زکوٰۃ کڈھݨ دا حُکم کِیتا ہوئے جے توڑِیں وِی مَیں جِیندا رَہواں (٣١)۔
اَتے میکُوں آپݨِیں مَاء نال چَن٘ڳا سلوک کرݨ والا بݨایا ہِس، اَتے اُوں میکُوں مَغریا ہویا تے بَد بخت نھیں بݨایا (٣٢)۔
اَتے سلامتی ہے میݙے اُتّے جِہڑے ݙین٘ہ مَیں ڄَمیا ہَم، اَتے جِہڑے ݙین٘ہ مَیں مَرساں، اَتے جِہڑے ݙین٘ہ میکُوں وَلا جِیوا کھڑایا ویسی (٣٣)۔
اَللہ دِی شان اِیندے وِچ کائے نھیں جو کہیں کُوں آپݨاں پُتر بݨاوے، او تاں (انھاں ڳالھِیں کنُوں) پاک ہے، ڄَݙاں وِی کوئی کَم چَہندے چَھڑا اَکھیندے جو تِھی وَن٘ڄ تے او تِھی ویندے (٣٥)۔
سرائیکی لوکیں دی سیاست
آصف علی زرداری دی "ایگونیسٹک پالیٹکس"
مریم علیہا السلام
سورۃ مریم وِچ تذکرہ
اَتے بیشک اَللہ میݙا وِی پالَݨ ہَار ہے، تے تُہاݙا وِی ! ٻَس ہُوندی عِبادت کِیتی کرو، اِیہُو سِدّھا رَاہ ہے (٣٦)۔
سرائیکی لوکیں دی سیاست
اَڄوکے سیاسی ہیجان دے ماحول وچ سیاست تے سیاست دانیں سانگے کوئی "اکیڈیمک" ڳالھ کرݨ اوکھا لڳدے۔ اے اصول آصف علی زرداری تے سروں پَھٻدے۔ اوندے پورے جیوݨ وچ اوندی ایتلی کردار کشی تھئیہَت، ایتلے "کلیشے" بݨائے ڳئین، ایتلاں افواہیں کھنڈیاں ڳئین جو اینجحی دُدھݨ بݨی ہے جیندے وچ آصف علی زرداری دے پولیٹیکل کیرئیر دی درست پرکھ پرچول ٻہوں اوکھی تھی ویندی ہے۔
مریم علیہا السلام
حوالہ جات
ونکی:تِرِیمت اَتے اِسلام ونکی:قُرآن مجید وِچ نسائیت ونکی:قُرآن مجید وِچ شخصیّتاں دا ذِکر ونکی:قُرآن مجید وِچ تِرِیمتاں ونکی:اِسلام وِچ بائبل دے شخصیّتاں ونکی:عیسیٰ ونکی:کُؤاری مریم
سرائیکی لوکیں دی سیاست
آصف علی زرداری دی پالیٹکس دی سرت سنڄاݨ کنوں پیلھوں ساکوں پالیٹکس دے ݙو تھیوریز [درشنیں) کوں چیتے رکھݨا پوسی۔
ہک درشن (تھیوری۔ پرسپیکٹو) کارل شمٹ دا ہے۔ اوندے موجب ہر او ایشو تے جھیڑا جیڑھا سڄݨ دشمن دی ونڈ بݨا ݙیوے، آپت تے اپرپ دا وَکھرپ گھن آندے او پولیٹیکل ہوندے۔ کارل شمٹ سانگے پالیٹکس دا فیلڈ شدید جانبداری تے ݙونگھے جذبات دا فیلڈ ہوندے۔ جیویں پراݨا آکھاݨ ہے جو دشمن دا دوست وی دشمن بݨ ویندے۔
ݙوجھی پاسیوں ہک ٻیا جرمن پولیٹکل فلاسفر ہیبر میس ہے۔ او آہدے جو پالیٹکس تے خاص کر ڈیموکریٹک پالیٹکس وچ جذبات دی بجائے کمونیکشن تے  ڈائیلاگ اتم ہوندن۔  ایں کمونیکشن تے ڈایئلاگ نال  چھیکڑ وچ ہک اینجھا اتفاق۔ کنسینس نکلدے جیندے نال پالیٹکس تے سوسائٹی اڳوں ودھن۔
ݙوجھے شبدیں وچ کارل شمٹ پاسیوں پالیٹکس کوں " شدید جانبداری تے جذبات" دا فیلڈ سمجھیا ویندے۔ سیاست تے جنگ ہکو سنواں بݨ ویندن۔  ٻئی پاسیوں ہیبر میس موجب دلیل، ڳالھ کمہاڑ، سمجھݨ سمجھاوݨ پالیٹکس کوں اڳوں ودھاوݨ دے سَندر سلو ہن جیڑھے یورپ دی "اینلائٹمنٹ"  "ماڈرنائزیشن"  پچھوں اُتم ہن تے انہیں نال اڳونہاں سوشل آرڈر چلسی۔
انہیں ݙو انتہائی پرسپیکٹوز۔ درشنیں وچالے ہک تریجھی پوزیشن ہے جینکوں "ایگونیسٹک پالیٹکس" آکھیا ویندے۔ ایگون یونان دا سپورٹس [[کھیݙ) دا ہک دیوتا ہے۔ ایگون دا مطلب ہے مقابلہ کرو، ڈٹ کنیں مقابلہ کرو، ہک ٻئے کوں پورا چیلنج کرو۔جیت دی سٹریٹجی بݨاؤ، مخالف دی کمزوری نال کھیݙو۔ ایں سبھ دے باوجود کھیݙ کوں جیوݨ موت دا مسئلہ نہ بݨاؤ۔ مخالف دا آدر رکھو۔ جیت ہار نال کٹھے ٹردے ریہو۔
ایگونئیزم کارل شمٹ تے ہیبر میس دے ݙو انتہائی تھیوریز دا "سینتھئسس" ہے۔ کارل شمٹ دے آکھے ہوئے اصول موجب ایندے وچ مقابلہ ہے، جذبات دی پرفارمینس ہے، کھیݙ دے داؤ پیچ ہن ۔ ݙوجھی پاسیوں ہیبر میس دے دلیل تے ڳالھ مہاڑ کوں ایگونئیزم ہک پریتی جاہ ݙیندے تے اینکوں اڄوکی ڈیموکریسی دی بݨیاد سمجھدے۔
ہݨ جے اساں آصف علی زرداری دے پولیٹیکل کیرئر کوں ݙیکھوں تاں او ایگنونیسٹک پالیٹکس دا ہک ماڈل ہے۔ ایندے وچ سٹرگل ہے، چیلنج ہے، مقابلہ ہے۔ پر اے سٹرگل تے مقابلہ کݙاھیں وی جیوݨ مرݨ دا مسئلہ نئیں۔ مخالف دا ہک خاص آدر ہے۔ اوندی انسانیت کنیں انکار نئیں۔
ایں سانگے ٻہوں کجھ لکھیا ونڄ سڳدے پر میں اپݨی ڳالھ کوں چھیکڑ وچ ایں "اَبزرویشن" تے ُمکیساں جو پاکستان دی پالیٹکس جیڑھی "ڈیمویٹک ٹرانزیشن" دا پندھ کریندی پئی ہے، ایں صورتحال وچ آصف علی زرداری تے اوندی پالیٹکس وادی سندھ دے لوکیں تے نیٹوز کیتے ہک سوبھ ہے۔
(اتھاں میں اپݨے ہک پیلھوں لکھے آرٹیکل دا ہک امیج اٹیچ کریندا پیاں جیندے وچ ایں "ایگونیسٹک پالیٹکس" دی ابزرویشن ہے۔)
ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وَات ݙِتےِ
سیئں سرائیکی ءِچ مزاحمتی شاعری اَڄ کل وَݙے عُروج تے ہِے، ٻَہوں لوکاں نے طبع آزمائی کِیتی ہِے۔ سیئں ابن کلیم نے وِی بے دھڑک تھِی تے مزاحمتی شاعری ءِچ آپݨا کمال ݙِکھا ݙِتّے۔ سیئں ڈاکٹر مہر عبدالحق کار ہَن اُنہاں نے وِی ابنِ کلیم دِی مزاحمتی شاعری دِی تعریف کِیتی ھَئی۔ سیئں عاشق بُزدار دی ہِک مشہور نظم "اَساں قیدی تخت لہودے" دے حوالے نال سیئں ابنِ کلیم نے اِے نوِیں نظم ترقی پَسند سوچ دے مطابق لِکھّی ہِے ڄیکوں پڑھ تے اِے گالھ وِی حقیقت وَانگوں سامݨے آویندی ہِے ڄو مدینۃ الاولیاء ملتان دے پُشتِینی حکمران خانداناں نے وِی اِیں عظیم شہر اَتے اِیندے واسِیاں کُوں محرومیاں دا شکار کر چھوڑا، ہیں سانگے ملتان دے وَاسی اے ڳالھ سوچݨ ءِچ حق بجانب ہِن ڄو "ساکُوں آپݨیاں گھانٹریں وَات ݙتے اَساں صِرف قیدی تخت لہوردے نِیں" سیئں ڄݙاں اِے صورتِ حال ساݙے سَامںھے ہِے ڄو ہُݨ جمہوری دَور ہِے (بھانویں جو نام نہاد ہووے) وَل وی اسّاں آپڑیں نمائندے ووٹ ݙے تے چُݨ گھَندے ہَیں۔ اَڳّاں اسمبلیاں ءِچ ونڄ کے ڄیکر ساݙے ایہے نمائندے آپݨے علاقے سے لوکاں کِیتے کوئی وی فائدہ پُچاوَݨ دی ڳالھ نہ کرن اَتے آپݨے ذاتی فائدیاں دِی خاطر اجتماعی قومی مفادات بھُل ونڄِن تاں اِے زیادتی مجرنامہ غفلت اُپر پنجاب سے نال نال سرائیکی وسیب دے حکمران طبقِیاں دِی وِی ہِے۔ ڄے اَساں صِرف ہِیں ڳالھ کُوں پکیندے راہسُوں ڄو "اساں تخت لہوردے قیدی ہیں" تاں ایندا معنٰی اے وِی نِکلدے ڄو ساݙی سوچ اَڄݨ تئیں قیدیاں تے محکوماں آلی ہِے اتے مجبُوراں آلی ہِے۔ ڄݙاں ڄو اے ڳالھ کَے نِیں۔ ہُݨ سرائیکی وسیب دے لوکاں دِی سوچ وی بیدار تھی ڳئی ہِے اَتےِ ہمّت وِی۔ ݙوجھا اے ہِے ڄو ہُݨ سرائیکی وسیب آلے اِے ڳالھ وِی سمجھ چُکن ڄو ساݙا استحصال کرن آلے وِی ساݙے وچ راہندن، اِیہے جَگیردار تے سرمایہ دار ڄینویں ووٹاں ایلے لوکاں کوں خرید کرِیندن مطلب پَاوݨ سے بعد اُویں ءِی وسیب سے لوکاں دے سارے اَرمان اسمبلی ءِچ ویچ آندن۔ انہاں کُوں سنڄاݨو! سرائیکی وسیب دے لوکو، سئیں ابنِ کلیم نے ایں نظم ءِچ انہاں لوکاں دے چہریاں تُوں پردہ چاتے ڄہیڑے آپݨے علاقے (شہر) دی ترقی اتَے علم و فن آلے لوکاں کُوں نظرانداز کرکے گھانڑِیں وات ݙِتّی وَدّن۔ آپ لِکھدِن:
ساکُوں آپݨیاں گھانڑِیں وَات ݙِتےِ
اَسَاں قیدی تخت لہور دے نِیں!
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:سرائیکی لوک ادب ونکی:سرائیکی لوک شاعری ونکی:سرائیکی وِچ موضوعاتی تے مزاحمتی شاعری ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک ادب اَتے ابنِ کلیم ونکی:گُلِ رعنا ادب سوسائٹی دے سرائیکی لوک اَدب وِچ اشاعتاں ونکی:ہٻڑاس سرائیکی لوک ادب دی پوتھی
دلنور نور پوری دا سرائیکی لوک ݙوہڑا
دلنور نور پوری ۱۹۵۷ء وچ رحیم یار خان دی تحصیل لیاقت پور دی ہک وستی’’ چھپری چھتن شاہ‘‘ وچ ڄمیے۔ غربت گھٹی وچ مِلی۔ پڑھ لکھ نہ سڳیے پر ماء ٻولی نال محبت دی انگل پکڑ تے ٻلپݨ توں جوانی دی پوڑی چڑھئے تاں بہاول پور دے مشہور قصبے نور پور نورنگا ڈیرے ونڄ لیونے اتے اُتھیں ’’دلنورؔ سرائیکی پبلی کیشنز‘‘ دے ناں نال سرائیکی کتاباں چھاپݨ دا ہک ادارہ بݨا کے زبان اتے ادب دی خدمت شروع کر ݙتونے۔ پہلے اپݨیاں نظماں دے چھوٹے چھوٹے کتابچے چھپوا تے شہر ،بازار ، گلیاں اتے وستیاں وچ ہوکے لا لا کے وچیندے ریہے۔ کتاباں دی گنڈھڑی سِر تے ہوندی ہئی اتے زبان دا اے سچا مجاہد سارے سرائیکی وسیب پھِر پھِر کے کتابچے وچیندا ہئی۔ول اُنھاں وسیب دے دور پرے دے شاعراں کوں متعارف کرانوݨ دا کم سنبھال گھِدا۔ جِتھ اُنھاں کوں پتہ لڳدا جو فلاݨی جاہ سرائیکی دا ہک شاعر اے ۔ اے اُتھیں ونڄ پُڄدے۔ اوندا کلام سُݨدے ،اوندی کنڈ تھپیندے اتے اوندے کلام دی اصلاح کرتے اونکوں چھپوانوݨ واسطے تیار کر گھِندے ۔ ایں طرح اُنھاں دے ادارے’’ دلنور سرائیکی پبلی کیشنز‘‘ گھٹو گھٹ ۵۰۰ کتاباں اتے کتابچے چھاپیے۔ اتے چھوٹے وݙے شاعراں دی شاعری کوں پورے وسیب وچ متعارف کروایا۔ ۱۹۷۸ء کنوں گھِن کراہیں ۲۰۰۵ء تک اے ادارہ سرائیکی زبان اتے ادب دی خدمت واسطے ݙینھ رات تݨ مریندا ریہا۔  کلہے دلنور نور پوری ہی اے ادارہ ہن مطلب اے ہے جو چھڑا ہک بندہ ای اے ادارہ چلیندا ہئی۔ ول جیڑھلے دلنور نور پوری سئیں کوں ظہوردھریجہ دی صحبت ملی تاں اے ملتان چلئیے گئے اتے اُنہیں جھوک پبلشرز دے تحت زبان اتے ادب دی خدمت دا کم سنبھال گھدا۔ اُنھاں دیاں ڈھیر ساریاں نظماں عوام وچ ٻہوں مشہور ہن۔ اُنھاں دی نظم ’’وانڈھے دی ارداس‘‘ دا ہوکا ایں طرح ہوندا ہئی۔
لال کنوار تے ݙوجھی شادی والا
آگیا بھئی آ گیا ، سرائیکی کتاباں والا
ایویں او اپݨی سرائیکی لوک نظم وچھوڑا دا ہوکاایں طرحاں لیندے ہن:
اے ہے سرائیکی وچھوڑا
ایندے وچ ہے چالہی ݙوہڑا
ہک روپیہ بھئی ہک روپیہ
سرائیکی زبان تے ادب دا اے سچا خادم ۹ دسمبر ۲۰۱۲ء کوں اتوار دی سویل یرقان دے مرض نال لڑدیں لڑدیں اخیر بہاول پور وکٹوریہ ہسپتال وچ اپݨی جان دی بازی ہر ڳیا۔ پر اپݨے پچھوں سینکڑاں سرائیکی کتاباں اتے سینکڑاں شاعر زبان تے ادب دی خدمت کرݨ سانگے چھوڑ ڳیا۔ اِنھاں دا شعری مجموعہ ’’متاں مِل پووے‘‘ نومبر ۲۰۰۶ء وچ جھوک پبلشرز ملتان دی طرفوں چھپ کراہیں سامݨے آیا۔
منشی طفیل احمد قادری
ملتان دی دھرتی عہدِ قدیم توں خطاطی دے لوک فن دا وݙا مرکز رہی ہِے۔ ایندے قدیم عمارتاں، درو دیوار، سقف اَتے محراباں تے کتبیاں دی صورت اِچ خطاطی دے ڄہڑھے نمونے موجود ہِن اُنہاں کوں ݙیکھ تے اندازہ تھیندے ہِے ڄو اِتھاں خطاطی دی روایت پراݨی تے شاندار ہئی۔ اِتھاں نقاشاں، کاشی گراں اَتے کمانگراں نے وی خطاطی دی اعلیٰ روایتاں کوں محفوظ رکھیا کیوں ڄو خطاطی اُنہاں دے لوک فنون دا وی لازمی حصہ ہئی۔ اِتھاں مولانا غلام حسین، اُستاد منشی فتح علی خان، اُستاد عبداللہ ہمعصر ہَن اَتے مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم سئیں دی طرحاں یگانۂ روزگار ہَن۔ وَت استاد عبدالمجید اَتے غلام جیلانی انہاں دے شگرد ہَن۔ ملتان دی خطاطی تے ایران دی خطاطی دے اثرات نمایاں ریہے، وَت کشمیری اُستاداں دیاں روایتاں نے اِنہاں اثرات کوں ٻیا پکا کیتا۔
ملتان دے خطاط صاحبان اِچوں 1950ء توں 1970ء تئیں دے ہمعصر خطاط اِے ہَن اُستاد شیر محمد خطاط،  منظور احمد احقرؔ،  سلیم چشتی، مختار اسدیؔ،  خلیل الرحمن چشتی،  استاد عبدالشکور،  محمد حسن خان کلیم رقم،  اُستاد نذر محمد،  اُستاد نذر حسین، منشی طفیل احمد قادری،  صالح محمد جمالی،  شاہد کاتب، اسلم وفاؔ،  ایوب کاتب وغیرہ۔
منشی صاحب وݙے نیک نیت، خوش گفتار، خدا ترس، بزرگ خطاط ہَن۔ اُنہاں دے جدِ اعلیٰ الحاج غلام رسول قادری ہَن ڄیڑھے حضرت موسیٰ پاک شہید دے نال بغداد اِچوں ہجرت کر کے ملتان آئے ہَن۔ منشی طفیل احمد قادری نے مولوی غلام فرید اَتے حاجی منظور احمد احقرؔ توں فنِ خطاطی سکھیا۔ اُنہاں کُوں نسخ اَتے نستعلیق اِچ وݙی مَہارت حاصل ہئی۔ آپ دا اندازِ تحریر دہلوی اَتے ایرانی طرز دی درمیانی کیفیت ہئی۔ آپ نے مسجداں دے محراباں وغیرہ اَتے خانگاہواں کیتے ٻہوں کڄھ لکھیا۔ او کاغذ تے لکھ ݙیندے ہِن وَت اُوں کاغذ تے لکھے ہوئے خوبصورت لفظاں دی آئوٹ لائن کوں سوئیاں پوڑ تے سوراخ کیتے ویندے ہَن، وَت اے کاغذ مطلوبہ ڄا تے رکھ کے ہک تھِگڑی اِچ نیل پا کے اُوندی پوٹلی بݨا کے اُوں کاغذ تے پھیری ویندی ہئی تاں سوئی نال کیتی ڳئی ’’سوزن کاری‘‘ اِچوں نیل تلے نشان لا ݙیندا ہَا وَت نقاش یا کاشی گر اُوں آئوٹ لائن دے حساب نال لفظ لکھ گھندے ہَن۔ منشی صاحب دی اے وݙی خوبی دی ڳالھ ہِے ڄو مَسیتاں تے خنگاہواں دے کیتے ڄو کڄھ لکھدے ہَن راہِ للہ لکھدے ہَن کیوں ڄو اُنہاں دا کاروبار ٻیا ہئی تاں سلسلہ روزگار اُوندے نال چلدا ہَا۔
منشی طفیل احمد قادری نے خاص طور تے خطِ نسخ اِچ یعنی عربی عمارتی خطاطی اِچ ایݙا کمال ݙکھایا ہَا ڄو لوگ اُنہاں دے حسنِ تحریر دے عاشق تھی ڳئے ہَن۔ ملتان دِیاں سینکڑیاں مسیتاں اَتے خنگاہواں تے منشی طفیل احمد قادری دی خوشنویسی اَتے خطاطی دے جلوے نقاشی اَتے کاشی کاری نال مزیّن تھئے ہوئے اَڄ وی نظارہ ݙیندے کھڑن۔
منشی طفیل احمد قادری دے وݙے پُتر غلام دستگیر خلیل سئیں (ڄیڑھے ملتان دے بن لوہاراں بازار اِچ لیمنیشن دے ماہر کاریگر ہِن) دے بقول خطاط المک تاج الدین زریں رقمؔ نے لاہور اِچوں ڄݙاں ہِک رسالہ ’’خوشنویس‘‘ دے ناں دا جاری کیتا ہَا تاں اُوندی لکھائی چھپائی کیتے منشی طفیل احمد قادری دیاں خدمات حاصل کیتیاں ہَن کیوں ڄو اِے ہفتے ݙو ہفتے بعد آپݨے کاروبار دے سلسلے اِچ لاہور ویندے راہندے ہَن۔ ٻہوں عرصہ منشی صاحب ’’خوشنویس‘‘ رسالے نال وابستہ ریہے۔
آپ وݙے زندہ دل، خوش مزاج، خوش خصال، نیک اطوار انسان ہَن، ملتان اِچ مخدوم محمد حسن خان کلیم رقم خطاط نے خوشنویسی دے فروغ اَتے ایندی سکھلائی کیتے ’’دبستان فروغِ خطاطی رجسٹرڈ‘‘ ادارہ قائم کیتا ہَا تاں منشی طفیل احمد قادری سئیں کوں ایندا پہلا صدر بݨایا ڳیا ہَا۔ صدر منتخب تھیوݨ دے بعد اُنہاں اِیں فن دی خدمت کرݨ آلے لوکاں دی وݙی خدمت اَتے سرپرستی کیتی۔ منشی طفیل احمد قادری دے شگرداں دی وݙی تعداد ہِے ڄیڑھی ملتان اَتے ٻئے شہراں اِچ وی موجود ہِے اُنہاں دے ہونہار شگرداں اِچوں اُستاد خلیل الرحمن چشتی،  غلام شبیر قادری،  محمد اسلم وفاؔ،  دے ناں وݙے روشن ہِن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:ابنِ کلیم دا سرائیکی لوک ادب وِچ کَم ونکی:سرائیکی لوک فنون اَتے ابنِ کلیم ونکی:دبستان فروغ خطاطی دا لوک فنون تے پورھیا ونکی:سرائیکی لوک فنون۔ ونکی:سرائیکی وسیب دے لوک فنون ونکی:لوک فنون۔ ونکی:لوک دستکاریاں ونکی:خطاطی دا لوک فن ونکی:ملتان دے روائتی لوک فنون ونکی:لوک ثقافت
ضلع مظفر گڑھ
ضلع مظفر ڳڑھ صوبہ پنجاب دے زیر انتظام سرائیکی وسیب دا ہک ضلع ہے۔ ایہ ہک قدیمی ضلع ہے۔ جیندا صدرمقام مظفر ڳڑھ شہر ہے۔ مظفرڳڑھ شہر دی بنیاد ملتان دے والی نواب مظفر خان شہید رکھی ہئی۔ اے ضلع سرائیکی زبان دے سب توں ودھ اکثریتی علاقیاں اچوں ہک اے۔
انتظامی ونڈ
مظفرڳڑھ ضلعے کوں ترئے تحصیلاں اچ ونڈیا ڳئے۔ ضلعے دی سب توں وݙی تحصیل مظفرڳڑھ ہے۔ ݙوجھے نمبر جتوئی تے علی پور سب توں نکی تحصیل ہے۔
جغرافیہ
دریا چناب تے سندھ دے درمیان دوآبہ ہے۔
ضلع ملتان
انتظامی ونڈ
تحصیل ملتان صدر
تحصیل ملتان سٹی
تحصیل شجاع آباد
تحصیل جلال پور پیروالا
جغرافیہ
دریاواں دے درمیانی میدانی علاقہ ہے، ٻیٹ دے علاقے وی شامل ہن۔
وسان٘در
فیس بک تے دوستاں نال رل نویں اکھراں دی ڳول تے پٹ پھرول دی کچاہری کرݨ ٻہوں ودھیا کم ہے ـ لالہ جاوید آصف دے نویں شعری مجموعے دا ناں " وساندر " ء ۔ انھاں وسیب توں سوال پچھے جو وساندر دا سرائیکی زبان ءچ کیا مطلب ء ؟ سوال دا جواب سنگتیاں رل تے ݙتے جو اکثریت دوست لفظ " بھاء یا سوجھلے " تے ٹھہئین ۔ پر جیویں جو ہر ہک لفظ اپݨے اندر تہذیب و ثقافت دے لہی چاڑھی دی مکمل کتاب ہوندے تاں وت ڈھیر پٹ پھرول کرݨ دی لوڑھ ء ۔۔۔۔۔ ہک تاں سنگتی ایں ڳالھ کوں ضرور چیتے رکھن جو ہر لفظ دا اپݨا ہک تل وطن ( اوریجن) ضرور ہوندے ۔ کہیں وی ٹوٹے بھوئیں دے لگدِڑ ٻنّے ہمیشہ نویں پُراݨے لفظاں دی آمدو رفت رکھیندن ، اثر انداز تھیندن ، کئی اویں رہ ویندن کئی اپݨیاں صوتاں ٻولارے الاء بدلا تے نویں لفظ بݨ نویں سِروں نویں معنی تشبیہہ استعارے نال ورتیندن ۔۔۔۔ سرائیکی وسیب دا جغرافیہ دے چُدھاروں ٻنّے بلوچستان دی بلوچی پشتو پہاڑی فارسی ،ٻئے پاسوں سندھی، راجستھانی صحرائی ۔ اُتاڑ ءچ ہمالیائی پہاڑی سرائیکی ہندکو تے پوٹھوہاری لہجے تے زباناں ہن جنہاں دے ڈِھڳ الفاظ سرائیکی زبان ءچ ورتیندن ۔۔۔۔۔ انہاں دا زیادہ تر استعمال لگدڑ علاقیاں ءچ زیادہ ہوندے تے وسیب دے آدھل ءچ آتے اے اوپرے الفاظ تل دی ٻولی ءچ اپݨے لہجہ صوت الارا وٹا تے سرائیکی زبان ءچ ہِک مِک تھی ویندین۔ــــــ انگریزی ۔۔۔۔ ہندی ،،، سنسکرتی فارسی عربی ترکی سنٹرل ایشیائی تے ہسپانوی الفاظ سرائیکی ءچ ورتے ویندن پر مختلف لہجہ تے الارے ءچ ـــــــ مثال طور لفظ "واٹر" انگریزی دا ء جیندا مطلب پاݨی ء پر سرائیکی ءچ واٹر دا مطلب پاݨی دا کھالہ ء۔ ۔۔۔۔۔ اینویں لفظ "مینر" جیندا مطلب چھوٹا کھالہ ء جیڑھا انگریزی ءچ مائینر ء۔۔۔۔۔ اینویں کئی وݙیاں زباناں دے الفاظ اساݙی سرائیکی زبان ءچ ہن۔۔۔ ہُݨ جیکر لفظ " وساندر" دے مُنڈھ پاند کوں چا پکڑوں تاں پہلے ݙو حرف "و تے س" وس بݨدے ۔۔۔۔۔ زیر تے زبر لاوݨ نال زہر تے اباد ۔۔۔۔۔ وسیندڑ یعنی رہائشی ۔۔۔۔۔۔ مطلب ونڄ بݨسی۔۔۔۔۔۔۔۔ اڳوں الف لاؤ تاں " وسا" ونڄ تھیسی یعنی اعتبار ۔۔۔۔۔۔ ݙوجھے پاسے "بھاء" یا روشنی سوجھلا دے مفہوم ءچ سرائیکی ٻولی ءچ رلدے ملدے الارے صوت یا الفاظ لفظ وساندر نال کتھاؤں نئیں رلدا۔ ول اُتوں اے سرائیکی وسیب ءچ اپݨے ایں مفہوم ءچ مستعمل نئیں۔۔۔۔۔ تھی سگدے جو میݙے علمءچ نہ ہوے ۔ میݙا خیال ء جو اے لفظ درآمدی ء۔
یائے معروف
’’یے‘‘ کھُل کرئیں پڑھی ون٘ڄے ’’یائے معروف ‘‘ اکھیندی ئِ ۔ مثال دے طور تے فقیر (فَ، قِ، ی، ر) ، تعریف (تَ، ع، رِ، ی، ف) تے تصویر (تَ، ص، وِ، ی، ر) وچ آوݨ آلی ’’ی‘‘۔لہٰذا ’’ی‘‘ کوں یائے معروف یا ڈوٖجھے لوظیں ئِ چ ’’چھوٹی یے ‘‘ آکھیا ویندے ۔