cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مخمور قلندری
ݪکھت وقاص بلوچ...سرائیکی دا ورڈ ورتھ مخمور قلندری
جی مخمور قلندری صاحب
پانؕی حاضر ہنؕیں حاضر
شاہ جی صیب
مرید کوں آکھیے
پانؕی آ گئے
ہکے جگ وچ کٹھا پانؕی
جگ دے نال گلاس الگ ہن
اتنی کاوڑ۔۔۔ اتنی نفرت
میں نئیں پیندا
میں نئیں پیتا
پانؕی کیویں کافر ہویا
اتلیں ڈو نظمیں کوں ڈیکھ کیں میں ہک گالھ بئی آکھنؕ چاہساں کہ مخمور اِتھاں آپنؕے ذہن نال، خیال نال، آپنؕے جذبات دی ترجمانی پیا کریندے۔ اور ہک نظم وچ مختلف بحراں ورتیندے۔ ایں ورتارے کوں اساں اگر مغربی لٹریچر دی عینک لا کیں ڈیکھوں تاں ایکوں اساں ode آکھسوں۔ ایہ سرائیکی وچ ہِک غیر روایتی طریقہ ہے جیہرا مخمور زبان کوں دان پیا کریندے۔ ایہ زبان وچ وھیک سنؕہپ گھن آونؕ دا رویہ ہے جیندی ضرور تعریف کرنؕی چاہیدی ہے۔
میں جڈاں شاعری پڑھی ہے میکوں معکوسی شاعری (palindromic/mirror poetry) آپنؕی اور چھِکیندی۔ اینجھی شاعری جیندے وچ لفظ یا حرف یا سطراں اُپٹھیاں آپ کوں دُہراون اوکوں معکوسی شاعری آکھ سگدوں۔ ایکوں پڑھنؕ نال ہمیشہ زبان کوں راحت تے دل کوں مٹھاس محسوس تھئ ہے۔ مخمور اینجھے شعر وی ورتا کیں آپنؕی نظمیں کوں ہک نیچرل جمالیات بشکیندے۔ انہیں دی ہک کافی دا معکوسی شعر ڈیکھو
ساڈی چوگ دا وارث اللہ، اللہ چوگ دا وارث
اللہ چوگ دا وارث، ساڈی چوگ دا وارث اللہ
وقاص بلوچ
لکھت یاسین بیگ ۔۔۔ کتاب ترش شاعر مخمور قلندری
مخمور ھر جا نظرسی۔۔وجود تے آؤندے خیالات وچار اچ۔۔اپڑی چا اچ تو تریہہ ترش اچ۔۔ایویں تھل دے ٹبے پچھو ھکلاں مار خواجے رلے کئی صدیاں گزریل قافلیں نال۔۔وسوں دے ہر ونڑ نال۔۔سعمہ کھل لا دامان تیں۔۔کالے روہ تیں۔نیں کار واندا سندھو دریا تک۔۔کھوہ دی لالی اچ ٹالہی اچ۔۔فطرت دا ہر چیلنج قبول کر تے اپنی مٹی گھر وسوں کوں چھنڈک بہاری ڈے وہیڑا صاف کریندا۔۔ایویں سر تیں تیل لا انگل پکڑ میلا ڈکھوے ت تے میلا لٹ گھنے۔۔ساڈی تہذیب دا مجموعی چہرہ مخمور ھے۔۔جادو ھے ھک نشہ ھے۔۔
ترش ھک تا ھے ھک سنیھا ھے۔امید ھے ھک حکیم دا مر مٹدیں شئیں کوں ڈکھیں کوں بچاونڑ سنجاڑن دا کمال علاج ھے۔نسخہ ھے۔سامنے رکھی ایکس رے ھے۔۔
مخمور ھک شاعر توں ھٹ کے ساڈے وسوں دا جیندہ ناول وانگوں کردار ھے۔
انہاں دی شاعری اچ سر ردھم گال منطق ھے۔۔
جیویں کہیں ڈوجھے سیارے تیں خلاباز ساڈی نیلی زمین دو اشارہ کرے جو اساں اتھاں دیندے ہیں۔۔مخمور دی شاعری وی ایویں ھے۔اوندا تھل دامان آوندی بھوئیں آوندا جغرافیہ آوندی دریا جال پکھی ۔ایویں شاعری اچ فوٹو کار چھاپیے تے خود بولیندے کھڑن۔
مخمور بشکل شاعر یا شخصی طور ہر جا ھوندے۔۔ایویں سفری ایویں تسا ایویں گاندا ویا۔۔ایویں بالیں وانگوں کھیڈدا ویا۔۔ایویں پیو ساڈے کار پدھاری تیں گزری ویہانڑی سنڑا تے نصیحت کریندا ویا۔۔۔
مخمور دی شاعری جیون دی کمال چنوتی ھے۔۔ھک چیلنج ھے۔۔جیکوں نبھاؤن والا امر تھیندے۔۔جیکوں پڑھن سمجھن گانونڑ والا وقت زمانہ توں ماورا ھزاراں سال جیندے۔۔۔
مرشد سلامتی ھووے
ریاض انجم سئیں دی دی ڳال مہاڑ ۔۔۔ کتاب ترش ۔۔۔ شاعر مخمور قلندری
@ سید نگر کے " مخمور قلندری "     اور
☆  ان کا مجموعہ کلام  " ترش " ( Tarish )
--       --
☆ موئے کونجاں دا ، موئے لالیاں دا
بندے  موئے  جیڈا  ارمان   میاں
کپی بوھڑ دا  ،  کپے  ٹاھلیاں  دا
بندے  موئے  جیڈا  ارمان  میاں !
-
ترجمہ :   ( مردہ کونجوں اور مردہ لالیوں ( میناوءں ) کا بھی ھمیں اتنا ھی رنج ھونا چاھیئے ! جتنا ایک انسان کے مرنے کا ھوتا ھے !
---
میری ان سے بالمشافہ ملاقات تو کبھی نہیں ھوئی -- البتہ فیس بک اور whatsapp پہ ان کا سرائیکی کلام -- انہی کی اپنی زبانی ، کئی مرتبہ سننے کا اتفاق ھوا !
@ جب میں نے ان کا کلام سنا تو - وہ ، اگرچہ مجھ سے کہیں دور بیٹھے اپنی تخلیقات میں سے کچھ سنا رھے تھے -- تاھم مجھے وہیں سے یہ احساس ھو رھا تھا کہ :---
سادہ مزاج ، شاہ صاحب -- سچ مچ ، اپنے شاعری کے تخلص " مخمور قلندری ، کا جیتا جاگتا مصداق ھیں !
اپنے حلقہ احباب کے علاوہ ، جہاں جہاں تک ان کی سرائیکی شاعری کی گونج پہنچتی ھے --
وھاں وھاں تک ان کی مقبولیت بھی ساتھ ساتھ پہنچ جاتی ھے !
@ " اکھے بابا سئیں فرمیندے ھن "
ان کا یہ کلام --- نہ جانے میں نے کتنی مرتبہ سنا ،  اور ھر مرتبہ انہیں بے تحاشا داد سمیٹتے پایا ! اور واقعی محظوظ ھوا !
@ ان کی کتاب " ترش "  مجھ تک کیسے پہنچی ؟ @
غلام عباس سیال کی 2 کتابوں :---
☆  1 -- دلی دل والوں کی  ! اور
☆  2 -- " گزیٹیئر " ڈیرہ اسمعیل خان !
کے سلسلے میں  ڈی آئی خان جانا پڑا --  تقریب کا اھتمام
جونہی میں وھاں پہنچا -- تقریب کی صدارت میرے سپرد
کر دی گئی -
پیش کرتے ھوئے کہا کہ :--
مخمور قلندری صاحب نے یہ کتاب آپ کیلئے بھجوائی ھے
وہ دیکھیئے   سامعین کے اخر میں بیٹھے ھیں !
میں نے دیکھا تو اخری قطار کے بھی اخر میں تشریف
میں نے وھیں سے ھاتھ لہرا کر ان کا شکریہ ادا کیا --
انہوں نے بھی جواب میں ھاتھ ھلا کر تائید کی !
تقریب کے اختتام تک وہ اگر موجود رھتے تو میں ان سے
ضرور ملتا لیکن وہ چلے گئے !
@  ان کا شعری مجموعہ میرے پاس موجود رھا ، لیکن یہ
لیکن اج ؛--
میں ان کے شعری مجموعے کیساتھ حاضر ھوں
ترش ( Tarish ) کا لفظ ھماری سرائیکی بولی میں
عمومی طور پر -- " تریہہ " کے معنوں میں استعمال ھوتا
ھے یعنی " پیاس " !!
چونکہ ھمارا سرائیکی وسیب  ، زیادہ تر ، دامان ، تھل اور
روھی  کے --  ڈگر ، صحراء اور ٹوبوں تک پھیلا ھوا ھے
بلکہ اس سے بھی کہیں اگے تک ! جہاں کی سب سے بڑی
ضرورت " پانی " ھے ! وہ پانی کہ :--
جسے نصیب ھے تو کسی نعمت سے کم نہیں -- اور جو
محروم ھے ، اسکی محرومی بھی دیکھنے اور سمجھنے
لائق ھے !
اور سچ تو یہ ھے کہ :---   ھمارے سرائیکی وسیب کے بیشتر حصے کی قسمت میں یہ آبی نعمت کم کم ھی ھے ! جبکہ بعض علاقے تو مکمل محرومی سے دو چار ھیں ! اسلئے ھماری اس سوکھی دھرتی کے شعراء ، ادباء اور صاحبان فن نے  " پانی " اور " پیاس " ھی کو
-  اپنا موضوع سخن بنایا ھے ! لہذا مخمور
قلندری کے کلام میں بھی نہ صرف استعاروں ، کنایوں  میں
برگدوں کے پیڑ ، شیشم کے درختوں کی قطاریں اور کھوہ
ھی ھمارے ازلی اور ابدی ٹھکانے ھیں !
لہذا - ھمارے سرائیکی وسیب کے شعرا  کے کلام میں عموما" اور مخمور قلندری کی ابیات اور نظموں میں خصوصا" --  اپکو اس طرز کے الفاظ پڑھنے اور سننے کو ملیں گے ! مثلا" :---
کھوہ ( کنواں ) ، تریہہ ( پیاس ) ، ساونڑ ( ساون ) ، مینہہ ( بارش ) ، سندھو دریا ( دریائے سندھ ) --- اسکے علاوہ :
بوھڑیں ( برگد ) ، ٹاھلیاں ( شیشم ) اور پپل ( پیپل )
کے ساتھ ساتھ میلے ٹھیلے ، اور کھیلوں کا واضح تذکرہ
ملتا ھے -
اور پھر ان سب پر حاوی - گذشتہ ڈیڑھ عشرے کی دھشت گردی -- جس نے انسانوں کو انسانوں ھی کا قاتل بنا دیا !
مخمور کا اپنا خاندان بھی اس کے براہ راست متاثرین میں شامل تھا -- تو فکر اور سوچ کے اس دھارے نے قلم کا
ملاحظہ فرمائیے !
@  بادشاہ وے بادشاہ  @
☆  اے قصہ ھے میڈی تریہہ دا ،
اے قصہ ھے میڈی وستی دا ، میڈی وسوں دا ، میڈیاں گلیاں دا -- انہاں تھلیاں دا ، جتھاں کئی چاندڑیاں راتیں ، ساڈی فجر کیتی ھے - اے قصہ ھے میڈے سنگتی ۔۔۔۔۔۔۔۔۔ !!!
کہیں قصے دے وچ ھک بادشاہ ھوندئے - جیڑھا پکھیاں دے بولیاں سمجھیندئے -- جیندا تخت روہ دی چوٹی تے ھوندئے ! --- /   ( کوہ سلیمان ) !!!@
کتھئیں کہیں قصے دے وچ ھک لشکر ھوندئے ، جیڑھا پکھیاں دی جھار توں ھار ویندئے / ( سورہ فیل کے ابابیل )
@ بادشاہ وے بادشاہ  !!
اے وسوں تاں پکھیاں دی بولی دی ھیلک ھئی --  پکھیاں دی بولی وچ وی ھنڑ تاں ساکوں وینڑ سنڑیندے ھن !
ساڈے بال ھنڑ رات کوں قصے نئیں سنڑدے ، مر گئیاں دے حال سنڑدن !
اساں پکھو مزاج لوک ھاسے -- اساں آپڑیں مزاج ولا منگدے سے !
@ بادشاہ وے بادشاہ !
میں وی تیڈے قصے وچ آپڑی گلی ، آپڑیں محلے وچ جی سگاں --- میں آپڑیں قصے دا بادشاہ آپ ھوواں -- اوں قصے اچ میں آپڑی گلی اچ ، مڑ مڑ پچھوں تے نہ ڈیکھاں --- اوں قصے وچ کوئی کہیں وستی دا اجڑا ھویا -- دربدر تھیا ھویا بندہ اے نہ آکھے
" یار ! او جیڑھی ساڈے گھر اچ
بیر ھئی - او کتنی وڈی تھی گئی ھوسی ؟
اوں قصے وچ ھر محلہ ، اپڑی آپڑی گلی وچ نہ ھووے -- ھر گلی ، ھر کوچہ ، ھر محلے تک ونجے ! ،،،،،،،،،،،،،،،، الخ
مخمور قلندری
@" ترش " مخمور قلندری کا تیسرا سرائیکی مجموعہ کلام ھے اس سے قبل دو اور مجموعے -- " ترشنا " اور " خزاں دی جھنڑک " بھی چھپ چکے ھیں -
جہانتک " ترش " پر فنی اور (تکنیکی) لحاظ سے تبصرے کا تعلق ھے تو وہ سعیداخترسیال  اور اس طرح کے دوسرے
سرائیکی سخنور اور نقادوں کا کام ھے وھی کچھ کہہ سکتے ھیں اور یقینا" انہوں نے تبصرہ کیا بھی ھو گا !
ھاں البتہ -- ان کے کلام کے جن شعروں نے مجھے متاثر کیا ھے -- ان میں سے کچھ ، میں دھرائے دیتا ھوں !
@  طویل نظم کے سارے شعر facebook سکرین پہ پیش کرنے کی چونکہ ، گنجائش نہیں ھوتی تو -- کچھ حصہ
مجبورا"چھوڑنا پڑا !
@  دریائے سندھ سے خطاب !
☆   سندھو تیڈے مچھیاں دی ، پانڑیاں دی خیر وو
سندھو تیڈے  منڑ دے ، موھانڑیاں دی  خیر وو
جیڑھے پکھی واس ھن ، اوھے  وسوں واس ھن
کندھی کندھی ، کیہل ، کٹانڑیاں  دی  خیر   وو
راجہ تیڈا  ھنس ھے ، تے کونجاں اتھاں رانڑیاں
راج  تیڈا  وسے ،  تیڈے  رانڑیاں  دی  خیر  وو
سپی سپی  موتی والے ،  دانڑیاں دی  خیر   وو
@   دامان دی مینہہ دی دعا !
☆  اللہ سوھنڑاں مینہہ وسا ، کنڑکاں کوں پانڑی لا
کنڑکاں تھیون  وڈیاں ،  اساں  بنہوں  گڈیاں !!
اللہ سوھنڑاں مینہہ ڈے ،  خیر آلا مینہہ ڈے !!
اللہ سوھنڑاں وائیں گھول ، مٹھیاں تے ٹھڈیاں
ویڑھے  وچ  سک گئی ،  ویڑھے  آلی  بیر  وی !!
خجیاں  تھئے  پھوترے ،  پھوتراں دے  تڈیاں !
ھک  ھک  کر کے  ،  خالی  تھی  گئے   ھن   !!!!!
ککڑاں  دے   ٹوکرے ،  کبوتراں دے کھڈیاں !!!!
@  اللہ کرے خیر ، بہوں ابالھی ویندی پئی ھے
شام دا ویلا ھے ،  تے لالی ویندی  پئی ھے !
چلہے اتوں  چھاں گئی ، نلکے تے  دھپ ھے !
گاڈے اتے ویڑھے دی ، ٹالھی ویندی پئی ھے
جٹ ، تیڈے اٹھاں دی قطار ، ایویں جاپدی !
جیویں کوئی پپلاں دی پالی ویندی پئی ھے
پروں کوئی تانگ جیندے خوشبو دے ھلے ھن
مہندی والے ھتھاں وچ ، تھالی ویندی پئی ھے
تار  کندھی  آلا  ،  وڈا گھر ،  ملکانڑی  دا   !!!
لسی والی ڈولی ، جتھوں خالی ویندی پئی ھے
@  ساڈے رلے میلہ ڈیکھے ھا !
☆ سائیں شاہ عیسےا دی نگری ھے !
میڈے " مرشد پاک " دا میلہ ھے !
سئیں  کیول رام  دا  میلہ  ھے   !
کہیں ، کافر کوٹ  دا  میلہ  ھے  !
کئی میلہ ھے !
اساں من دی تریہہ ، وسماونڑ لیوں
ساڈے درشن تھئے !
اکھ  تریہہ وسمائی !
روح تازی تھئی !
کوئی میلہ ھے !
کوئی دھوتی سٹ کے مونڈھے تے !
ایویں ٹردا ویندئے ، میلے وچ !
جیویں کل کائنات خریدی ھس !
کوئی ھانگرے ڈیندی ٹولی ھے !
جیڑھے لہظہ جیونڑ ائے ھوسن !
ھک رنگ دے جوڑے پئی ویندن !
اے میلے کوں رنگ لئی ویندن !
کوئی چادر چاڑن والیاں دی
جیڑھے مرشد دے  دربار اتے
ھر سال دی چادر چاڑ کرائیں
بے انت مراداں پا ویندن
جیڑھے من دی تریہہ وسماء ویندن
کئی میلہ ھے
اتھاں ھر کوئی جیوڑاں چاھندا  ھے
کوئی جیونڑ ھے ،
جیڑھا چار چئودھاروں وچھا پئے
کوئی دھشت گرد دے کن دے وچ
ساڈے رلے میلہ آ ڈیکھے
@ ضروری نوٹ :---
سرائیکی لکھائی کی جو سہولت کمپیوٹر
کمپوزنگ میں  حاصل ھے -- وہ موبائل کی لکھائی میں
حاصل نہیں -- اسلئے مجھے بعض الفاظ اصول تحریر
سے ھٹ کر اپنی خود ساختہ طرز میں لکھنے پڑے ---
جیسے  ساون کے " ن " پر ط ڈالنے کی بجائے ،
" ساونڑ " لکھنا پڑا   جس کیلئے معذرت خواہ ھوں
ریاض انجم بھکر
وقار احمد ملک
وقار احمد ملک ہوراں دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ ضلعے دی مشہور ادبی شخصیت ہن۔ محقق، ناول نگار تے افسانہ نگار ہن۔ تعلیم دے اعتبار نال ہری پور ہزارہ یونیورسٹی دے انگریزی زبان اچ پی ایچ ڈی اسکالر ہن۔
اسد علی پلیجو
thumb|اسد علی پلیجو اسد علی پلیجو (اردو: اسد علی پلیجو) (انگریزی: Asad Ali Palijo) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ۲ اکتوبر ۲۰۰۱ء) ہِک پاکستانی ڳائیک، اداکار ہِن۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی لوک ڳائیک ونکی:لوک ڳائیک ونکی:اردو ٻولی دے ڳائیک
ڈاکٹر محمد علی ݙاہا
علی ݙاہا دا تعلق سرائیکی وسیب دی تحصیل ڄامپور نال اے تے اے پیشے دے اعتبار نال ڈاکٹر ہن۔ چین اچوں ایم بی بی ایس مکمل کرݨ دے بعد پاکستان واپس آئے تے اپݨی طبی خدمات دے نال نال سرائیکی قوم و ثقافت دی ترقی دا عزم رکھدے ہوئے اپݨی جدوجہد تے محنت شروع کیتی۔ علی ݙاہا ہوراں نے سرائیکی سویلائزیشن پروٹیکشن ٹائیگرز (SCPT) دی بنیاد رکھی تے نسلی سرائیکی قبائل دے حقوق دی جنگ شروع کیتی۔ انہاں نے سرائیکی وسیب اچ موجود تمام نسلی سرائیکی قبائل دے حقوق تے ترقی دی ڳالھ ٹوری جیہڑے آبادکار پنجابیاں، نسلی پشتوناں ، بھارتی مہاجراں تے بلوچاں دے ہتھوں مسلسل استحصال تے ظلم دا شکار ہن۔ خاص طور ڈیرہ غازی خان ڈویژن اچ قابض متعصب بلوچ سرداراں کوں انہاں نے پوری طرح بے نقاب کیتا جیہڑے مسلسل نسلی سرائیکی قبائل دا استحصال کریندن۔ ایں موضوع تے انہاں نے سوشل میڈیا تے نسلی سرائیکی قبائل کوں جڳاوݨ دا آہر کیتا ، جیندے وچ کجھ عرصہ محنت دے نال انہاں کوں لوگاں اچ شعور پیدا کرݨ اچ کامیابی ملی تے ہݨ انہاں دا مشن کامیابی نال رواں دواں ہے۔
وسیم نیازی
وسیم نیازی دا تعلق ضلع میانوالی نال اے۔ سوشل میڈیا تے کافی متحرک ہن۔ انہاں دے سرائیکی ویڈیوز کافی مشہور ہن۔ خاص طور تے موٹو پتلو کارٹون تے سرائیکی ڈبنگ انہاں دی خوب اے۔
نذیر کٹپال
نذیر کٹپال سرائیکی تحریک دے مشہور رہنما ہن۔ انہاں دا تعلق سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی نال اے۔ اے 4 مارچ 1962ء کوں ضلع رحیم یار خان اچ پیدا تھئے۔
نیلم مدان
نیلم مدان بھارت دی ہک سماجی شخصیت ہن۔ انہاں دا تعلق تقسیم ہند دے وقت پاکستان دے سرائیکی وسیب توں بھارت ہجرت کرݨ آلے ہک ہندو سرائیکی گھراݨے نال اے۔
خان فریدی
خان فریدی
فرھاد فریدی دا پرانا اکاؤنٹ بند تھی گے جیں دی وجہ کنوں وکی پیڈیا کے کم دے سلسلے کو مزید ودھاون کیتے خان فریدی دے ناں نال نیوا اکاؤنٹ بنایا ہے
بشریٰ رحمان
ڈاکٹر بشریٰ رحمان / بشریٰ رشید (اردو: بشری رحمن) (انگریزی: Bushra Rahman) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ٢٩ اگست ١٩٤٤ء – فوت تِھیوݨ دی تَرِیخ: ٧ فروری ٢٠٢٢ء) ہِک پاکستانی مصنف زنانی ہَن۔ اِنّھاں نے کئی کتاباں لِکھیاں۔
ڄَم پَل اَتے ابتدائی حیاتی
بشریٰ ٢٩ اگست ١٩٤٤ء وِچ برطانوی ہند دی ریاست بہاولپور (بعد ازاں بہاول پور، پاکستان) دے ہِک سرائیکی ٹَٻَّر سئیں "حکیم عبد الرشید" دے گھر ڄَمّی ہَن۔ بشریٰ ہِک سرائیکی اَتے اردو مصنف زنانی ہِن۔ اُنّھاں نے کئی کتاباں لِکھیاں۔ ٢٠٠٧ء وِچ اُنّھاں کُوں صدارتی اعزاز ستارۂ امتیاز نال نوازیا ڳیا۔ ١٧ تُوں وَدھ ناول اَتے سفرنامے اِنّھاں نے لِکّھے ہَن۔ اِنّھاں نے جامعہ پنجاب تُوں ایم اے صحافت دی سند حاصل کِیتی۔
سیاسی اَتے ادبی پن٘دھ
اِنّھاں نے اپݨاں سیاسی پن٘دھ ١٩٨٣ء وِچ شروع کِیتا۔ بشریٰ رحمان ١٩٨٥ء اَتے ١٩٨٨ء وِچ رکنِ پنجاب اسمبلی بݨی، ٢٠٠٢ء اَتے ٢٠٠٨ء وِچ مسلم لیگ ق دے ٹِکٹ تے رکنِ قومی اسمبلی بݨی۔ پی ٹی وی اَتے پرائیویٹ پروڈکشن کِیتے کئی ڈرامے وی لِکّھے، اِنّھاں دے ناول اَتے افسانیاں نے زنانیاں وِچ ٻہوں دُھم پاتی اِنّھاں دے افسانیاں دے کئی مجموعے چَھپ چُکّے ہِن۔ بشریٰ رحمان دے دُھم پاوݨ آلے ناولاں وِچوں "اللہ میاں جی"، "بہشت"، "براہِ راست"، "بُت شکن"، "چاند سے نہ کھیلو" اَتے "چارہ گر" شامل ہِن۔ روزنامہ جنگ وِچ "چادر چار دیواری اور چاندنی" دے ناں نال کالم وی لکھین٘دی رہی ہَن۔ اِنّھاں دی شادی لاہور دے صنعت کار میاں عبدالرحمٰن نال تھئی ہئی۔ ٢٠٠٧ء وِچ اِنّھاں صدارتی اعزاز ستارۂ امتیاز وی گِھدّا ہئی۔
وفات
٧ فروری ٢٠٢٢ء کُوں ٧٧ ورھیاں دی حیاتی وِچ فوت تِھی ڳئی، اِنّھاں دی وفات کورونا دے پارُوں تھئی، اُوہ لَمّے ویلے تُوں بِمار ہَن، اِنّھاں دی نمازِ جنازہ چار وڄے شام ٨ سی احمد بلاک گارڈن ٹاؤن لاہور وِچ ادا کِیتی ڳئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پنجاب ارکان صوبائی اسمبلی ونکی:قومی اسمبلی پاکستان دیاں زنانیاں ارکان ونکی:ستارۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے ونکی:پنجاب صوبائی اسمبلی دیاں زنانیاں ارکان ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی سیاسی زنانیاں ونکی:پاکستانی سیاسی تِریمتاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:کالم نگار زنانیاں ونکی:ٌپاکستانی کالم نگار زنانیاں
بگڑو
بگڑو شعری/لوک گیتاں دی ہک قدیمی صنف ہے، جہڑی ماہیا دی صورت وچ ہوندی ہے. ماہیا دے ݙو مصرعے ہوندن، پہلا مصرعہ ادھا ہوندے،، تے این ادھے مصرعے وچ عام جیہی ڳالھ یا الفاظ ہوندن. ݙوجھا مصرعہ لمبا ہوندے تے اوندے وچ اصل مدعا بیان ہوندے.
اندر بیمار پئی ہاں، ٻاہروں جندڑی دے مُل چکدے.
ملاں قاضی مسئلہ کیتا، یاری لاوݨ گناہ کائنی
چھیڑو دی بَگڑو
وسوں نِسرے___ساگ میاں !
اللّٰہ سائیں ___دا  رنگ  ساوا
ساڈی سَرمی کوں بھاگ میاں
نُور  دی  نائیں____چھِڑ    پئی
سو ݨھی منجھیں دی مہاگ میاں_ !
ساڈی سئیں ہتھ___  واگ  میاں
سَنجھ نِسرے_____ ٹُر   پوندے
ڈینہ پورھیے دی____ جاگ  میاں !
سانول گورمانی
ساوݨ دی بگڑو
* کوئی بدلی ساوݨ دی
* کوٹھے تے لہہ آئ ء.
* رت یار مالاوݨ دی
٢ـ
* اساں پۓ رسدے ہیں
* کر چیٹھ مناوݨ دی
٣ـ
* کوئ بدلی ساوݨ دی
* کجلا نیناں وچ
* کھڑی نیتی ء پاوݨ دی
بائ:سئیں ڈاکٹر اشو لال فقیر...
بینا شاہ
بینا شاہ (انگریزی: Bina Shah) (ڄَمَّݨ دا سال: ١٩٧٢) کراچی وِچ رہوݨ آلی ہِک پاکستانی مصنف زنانی، کالم نگار اَتے بلاگر ہِن۔
تعلیم
ترے ٻالاں وِچُوں سبّھوں تُوں وݙی، بینا شاہ دی ہِک سندھی ٹَٻَّر وِچ کراچی وِچ پیدائش تھئی۔ اِنّھاں نے بی اے تعلیم حاصل کِیتی۔ ویلزلے کالج تُوں نفسیات وِچ اَتے امریکہ دے ہارورڈ گریجوایٹ سکول آف ایجوکیشن تُوں تعلیمی ٹیکنالوجی وِچ ایم ایڈ کِیتا۔ بین الاقوامی تحریری پروگرام (٢٠١١ء) دے بطورِ طالبِ عالم، شاہ آئیووا یونیورسٹی دی طالب علم ہِن۔ اُوہ بین الاقوامی مصنفین دی ورکشاپ دی حیثیّت نال ہانگ کانگ بیپٹسٹ یونیورسٹی دی فیلو وی ہِن۔
میڈیا
بینا شاہ چار ناولاں اَتے مختصر کہاݨیاں دے ݙو مجموعاں دی مصنف ہِن۔ اِنّھاں کتاباں انگریزی، اطالوی، فرانسیسی، ہسپانوی، ڈینش، چینی، جرمن، اَتے ویتنامی ٻولیاں وِچ چَھپ چُکیاں ہِن۔ اِنّھاں دا ناول "کچی چھاپہ" سن ٢٠٠٨ وِچ چَھپیّا ہئی، جاں جو سندھ دے بارے وِچ ہِک تاریخی افسانہ نگاری، ای سیزن فار شہداء ٢٠١٤ء وِچ ڈیلفینیم بوکس نے جاری کِیتا ہئی۔ بینا شاہ انٹرنیشنل نیو یارک ٹائمز اَتے ڈان کِیتے ہِک اوپن ایڈیٹ کالم نگار، کراچی پاکستان وِچ چَھپَّݨ آلے ہِک اخبار دی معاون رائے نگار وی ہِن۔ اِیں ویلے اُوہ ڈان دی کتاباں اَتے مصنفاں دے حِصّے کِیتے وی ہِک کالم لکھین٘دی ہِن۔ اِنّھاں نے الجزیرہ ، ہفنگٹن پوسٹ ، گارڈین ، اَتے "آزاد" کِیتے وی لِکھیا ہِے۔ بینا شاہ پاکستانی ثقافت اَتے معاشرے، زنانیاں دے حقوق، چھوہِرِیں دی تعلیم، ٹیکنالوجی، تعلیم اَتے اظہارِ رائے دی اَزادی تُوں متعلق مسائل دے بارے وِچ وݙّے پیمانے تے لکھین٘دی ہِن۔ اِنّھاں دے کالم اَتے اِنّھاں دے بلاگ "فیمینستانی" نے بینا شاہ کُوں پاکستان دی ہِک مہان٘دری زنانیت اَتے ثقافت دے مبصّر دے طور تے پیش کِیتا ہِے، اُوہ بی بی سی، پی آر آئی دی دی ورلڈ اَتے این پی آر وِچ اکثر مِمھان رہن٘دی ہِن۔
کتاباں
بینا شاہ دی پہلی کتاب، "جانوروں کی دوائیاں" دے ناں نال مختصر کہاݨیاں دی جلد ٢٠٠٠ء وِچ چَھپّی ہئی۔ اِنّھاں دا پہلا ناول، "وہ خواب میں بلیو" ٢٠٠١ء وِچ الحمرا تُوں چھاپیا ڳیا ہئی۔ ݙُوجھا ناول، "دی ٧٨٦ سائبر کافی"، الحمراء نے ٢٠٠٤ء وِچ چھاپیا ہئی۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی بلاگر زنانیاں ونکی:بلاگر زنانیاں ونکی:کالم نگار زنانیاں ونکی:پاکستانی کالم نگار زنانیاں
بدر رفیقي
سوشل میڈیا
*اس کا اکاؤنٹ Facebook اکاؤنٹ پر ہے۔ *اس کا صفحہ فیس بک پیج پر ہے۔ *اس کا گروپ فیس بک گروپ پر ہے۔ *اس کا صفحہ Instagram پر ہے۔ *اس کا صفحہ Twitter پر ہے۔ اس کا پروفائل Snapchat پر ہے *اس کا چینل YouTube پر ہے۔ *اس کا اکاؤنٹ Tik Tok پر ہے۔ *اس کا چینل Twitch پر ہے *اس کا صفحہ لائن پر ہے۔ *اس کا اکاؤنٹ WeChat پر ہے *اس کا اکاؤنٹ Kik Messenger پر ہے۔ *اس کا صفحہ Pinterest پر *اس کا صفحہ پر ہے۔ *اس کا اکاؤنٹ Ask.fm پر ہے *اس کا صفحہ Soundcloud پر *اس کا صفحہ Spotify پر *اس کا صفحہ Linkedin پر ہے۔ *اس کا اکاؤنٹ Skype پر ہے *اس کا اکاؤنٹ Ameba (ویب سائٹ) پر ہے *اس کا صفحہ KakaoTalk پر *اس کا صفحہ VKontakte پر ہے *اس کا صفحہ adnaklassniki پر *اس کا صفحہ GitHub پر ہے۔ *اس کا اکاؤنٹ Oculus (trademark) پر *اس کی ویب سائٹ blogger پر ہے
ضلع تونسہ
ضلع تونسہ سرائیکی وسیب، پاکستان دا ہک ضلع اے جیہڑا ڈیرہ غازی خان ڈویژن اچ شامل ہے۔ اینکوں 14 اکتوبر 2022ء کوں ضلعی درجہ ملا۔ ضلعے دا صدر مقام تونسہ شہر اے۔
تحصیل تونسہ
تحصیل تونسہ ضلع تونسہ دی ہک تحصیل اے جتھوں دی مقامی تے اکثریتی زبان سرائیکی اے۔ تحصیل دا صدر مقام تونسہ شہر اے۔
تحصیل وہوا
تحصیل وہوا ضلع تونسہ دی ہک تحصیل اے۔ 16 دسمبر 2022ء کوں صوبائی کابینہ دے چھیویں اجلاس اچ اینکوں سب تحصیل کولوں تحصیل دا درجہ ݙیوݨ دی منظوری ݙتی ڳئی۔ ایں تحصیل دا صدر مقام وہوا شہر اے۔ اتھوں دی اکثریتی زبان سرائیکی اے۔
بپسی سدھوا
thumb|بپسی سدھوا دی ٢٠٠٨ دی ہِک تصویر بپسی سِدھوا (اردو: بیپسی سدھوا) (انگریزی: Bapsi Sidhwa) (ڄَمَّݨ دی تَرِیخ: ١١ اگست ١٩٣٨ء) ہِک پاکستانی امریکی، گجراتی، پارسی نسل دی مصنف زنانی ہِن۔ جیڑھی امریکہ وِچ رہن٘دی ہِن۔ بپسی سِدھوا ہِک مُتھاڄ زنانی ہِن۔ اِنّھاں دی مہان٘دری دی وجہ اِنّھاں دے ناول، "آئس کینڈی مین"، "جنگل والا صاحب (کرو ایٹر)" وغیرہ ہِن۔
اِنّھاں دے انگریزی ناولاں اُتے کینیڈی بھارتی فلم ساز دیپا مہتا نے فلماں بݨائیاں ہِن، ١٩٩١ء دے ناول "آئس کینڈی مین" اُتے ١٩٩٨ء وِچ فلم "ارتھ" بݨائی اَتے اِنّھاں دے ناول "واٹر" اُتّے ٢٠٠٦ء وِچ اِیں ناں دی ای فلم بݨائی۔ بپسی اُتے ہِک دستاویزی فلم "بپسی: سیلنس آف مائی لائف" دے ناں نال اِیں ویلے زیرِ تکمیل ہِے جیڑھی جَلتی جاری کِیتی وییسی۔
حیاتی دا احوال
١٩ ورھیاں دی حیاتی وِچ شادی کِیتی اَتے ممبئی چلی ڳئی، اِین٘دے پنڄ ورھیاں بعد اِیکُوں طلاق تِھی ڳئی ہئی، وَلا موجودہ پئے نوشیر نال شادی کِیتی اَتے لاہور ٹِک پئی۔ پاکستان وِچ ناول نگاری دا اَغاز کرݨ تُوں پہلاں اِنّھاں دے ترے ٻال تھئے۔ اِنّھاں دی ہِک دِھی، امریکی ریاست ایریزونا وِچ ریاستی نمائندے دی اُمیدوار ہِن۔
سِدھوا اِیں ویلے ہوسٹن، امریکا وِچ رہن٘دی ہِن اَتے آپ کُوں ہِک پاکستانی پنجابی پارسی اَکھوِین٘دی ہِے۔ اِنّھاں دی مادری ٻولی گجراتی اَتے گھر دی ٻولی اردو ہئی جاں جو انگریزی وِچ لکھین٘دی ہِن۔ اُوہ لِکّھݨ پڑھݨ دا کَم انگریزی وِچ سَوکھ نال کرین٘دی ہِے، جاں جو اردو اَتے گجراتی وِچ ڳالھ مُہاڑ وی سَوکھ نال کر گِھن٘دی ہِے، اِین٘دے تُوں اَنج سِدھوا ضرورت دے مطابق گجراتی یا اردو تُوں انگریزی وِچ لفظی ٻولی وٹار ورتین٘دی ہِے۔
حوالہ جات
ونکی:پاکستانی مہان٘درے شخصیّتاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے زنانیاں ونکی:پاکستانی مہان٘درے تِریمتاں ونکی:پاکستانی مصنف زنانیاں ونکی:مصنف زنانیاں ونکی:مہان٘درے زنانیاں ونکی:مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:تمغۂ امتیاز گِھنَّݨ آلے ونکی:پاکستانی انگریزی مصنف زنانیاں ونکی:پاکستانی ناول نگار ونکی:پارسی شخصیّتاں ونکی:جِین٘دیاں مہان٘درے تِرِیمتاں ونکی:جِین٘دے شخصیّتاں
عامر عزیز ملک
عامر عزیز ملک 2 ستمبر 1983ء کوں ملتان اچ پیدا تھئے ۔ اعلیٰ تعلیم بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان توں حاصل کیتی ۔ کافی عرصے توں ریڈیو دے شعبے نال وابستہ ہن تے اپݨی ماں ٻولی سرائیکی اچ پروگرام کریندے ہوئے سرائیکی وسیب دی خدمت کریندے ہن۔ ہݨ اے ایف ایم ریڈیو نال وابستہ ہن۔
پتن منارہ
پتن مُنارا:
ضلع رحیم یار خان دا قدیم شہر اے۔ دریائے ہاکڑہ دے کنارے رحیم یار خان توں چھ میل دے فاصلے تے مشرق اچ آباد ہا۔ اے شہر موئن جو دڑو تے ہڑپہ دا ہم عصرہا ۔ تواریخ توں پتہ لگٖدے جو اے شہر شاہ میوسی کینس دا پایہ تخت ہا۔ ایں نے سکندر اعظم دے خلاف بغاوت کیتی ہئی تے 325ق م اچ ہلاک تھی گٖیا ہا۔ ایں مقام توں زمانہ قدیم دے سکے، پتھر تے دھات دی قیمتی چیزاں ملیاں ہن۔ اتھاں دی ڈٖوجھی صدی عیسوی دی تعمیر کردہ بدھ عبادت گاہ دا شمار برعظیم دی بہترین عمارتاں اچ تھیندا ہے۔ 1702ء اچ جڈٖاںریاست بہاول پور قائم تھئی تاں ایں ویلھے وی اے عبادت گاہ موجود ہئی۔ 1973ء دے سیلاب نال اتھاں کر مدفون بدھ عبادت گاہ دی کندھیاں اُبھر تے نمایاں تھی گٖیا ہن۔ ایندے نیڑے لونْیں پانْی دی ہک جھیل وی ہے۔
بٖدھ مت دے دور دی ایہ قدیم یادگار جیڑھی رحیم یارخان ریلوے اسٹیشن توں پنج میل دے فاصلے تے پوادھی پاسے دریائے ہاکڑہ دی سُکی گزر گاہ دے کنارے واقع ہے۔ پتن مُنارا متن تے پتن پور دے ناں توں وی مشہور ہے۔ مقامی لوکیں کوں سنج سیکڑی تے سنجڑی وغیرہ دے ناں توں وی یاد کریندے ہن، آکھیا ویندے جو پتن مُنارا شاہ میوسی کینس دا دارالحکومت ہا ، جیں 325 ق م سکندر اعظم دے خلاف بغاوت کیتی تاں سکندر ایں کوں پھاسی چڑھا ڈٖتا۔ ایہ شہر اپنْی خوشحالی دے ویلھے ہک سو مربع میل تے کھنڈیا ہویا ہا۔ پندرھویں صدی عیسوی اچ ایہ سومرہ حکومت دا دارالحکومت ہا۔ اتھاں بٖدھ مت دی ہک عظیم یادگار ہئی ، جیں دے چارے پاسوں چار چھوٹے چھوٹے برج ہن، ایہ چاریں برج بالائی منزل دی عمارت دی تلویں سطح تے مل تے اُتلے آلی منزل دا سوہنْا حصہ بنْدے ہن۔
اٹھارہویں صدی دے آغاز تئیں ایہ عمارت چنگٖی حالت اچ ہئی، فضل علی خان ہلانی داؤد پوترے ایں کوں 1740ء اچ مسمار کر تے پتھر تے سلھیں دین گڑھ صاحب گڑھ تے بھاگلہ دے قلعیاں دی تعمیر اچ استعمال کیتیاں۔ ہُنْ صرف ایہا ہک مرکزی منزل دے حصے دا تلواں برج باقی رہ گٖیا۔ اتھاں ہک سلھ ایجھی وی ملی ہے جیں توں ایہ پتہ چلیا ہے جو سکندر اعظم مقدونی دے عہد اچ ایہ درسگاہ تعمیر تھئی۔
سابق ریاست بہاولپور دے پولیٹیکل ایجنٹ کرنل منچن 1872 تا 1875ء اچ موجودہ برج دے نیڑے تہہ خانیاں دی کھٹائی کرائی ، کھٹائی دے دوران مزدوراں کوں اتھاں ہک سیال قسم دے مواد دا ذخیرہ ملیا ہا جیں تے عجیب و غریب رنگ دی لمبی لمبی بے شمار مکھیاں بٖیٹھیاں ہن، انہاں مکھیاں دے زہریلے ڈٖنگٖ توں گٖلی سڑی چیزاں اچ سخت تعفن توں کئی مزدور ہلاک تھی گٖئے ۔ جیں دی وجہ توں مزید کھٹائی دا کم بند کر ڈٖتا گٖیا۔ ایں برج دے نیڑے تہہ خانیاں کھوکھار دے کھنڈراں توں پنج میل تے بھنڈار دے کھنڈراں توں چار میل دے فاصلے تے واقع ہن تے بندور اتھوں ڈٖو میل پرے ہے ، جیں توں ایہ اندازہ لاونْ اوکھا کائنی جو ایہ ہک وسیع رقبے دی آبادی دا مرکز ہا ، بندور اتھوں دا جیل خانہ تے بھنڈار پتن دے راجہ دی رعایا توں وصول تھیونْ آلا غلے دا گودام ہا۔ کرنل ٹاڈ وقائع بیکانیر اچ جیسلمیر دے جیں شہزادے تے شہزادی دا ذکر کیتا ہے او غالباً اتھاں دے راہنْ آلا ہا۔ ڈٖاہویں صدی اچ سومریاں دے ویلھے پتن دی ول تعمیر تے مرمت تھئی تے انہاں ایں کوں اپنْے دارالحکومت دے طور تے استعمال کیتا ۔ عمر سومرہ اتھاں اپنْا ست منزلہ محل تعمیر کرایا۔ سندھ بیکانیر تے جیسلمیر دے راجہ اٹھارویں صدی عیسوی دے آخر تئیں مانگھ دے مہینے اچ شوراتری دا تہوار مناونْ تے ایں دا درشن کرنْ آندے ہن ۔ انہاں ڈٖوہیں ایں مقام تے ہک وڈٖا بھاری میلہ لگٖدا ہا ، تے دریائے ہکڑہ دی سیج وی سندھ دے سیلابی طوفان توں شاداب تھی ویندی ہئی تے قدرتی طورتے مقام پرفضا تے دلکش تھی ویندا ہا ۔
آکھدے ہن جو جاتریاں کیتے اتھاں ہک عالیشان عمارت وی ہئی جیں دے ست کمرے ہن تے ادھ اچ وڈٖے وڈٖے ڈٖو تالاب ہن ، جیں اچ ہک اچ پانْی تے ڈٖوجھے اچ کھیر بھریا راہندا ہا۔ نواب بہاول خان ثالث دے عہد اچ 1840ء اچ اتھاں اوگر قوم دا جوگی ایں مقدس مندر دا پُجاری ہا۔ جیں لونْ دے ڈھیر اچ اپنْے آپ کوں دفن کر تے مارڈٖتا۔ ایں دے بعد ایں دے ہک چیلے اتھاں لنگ پوجا دا سلسلہ شروع کیتا۔ بے اولاد تریمتاں ایں دیاں پوجا کیتے پرے پرے توں آندیاں ہن۔ مسلماناں ایں رسم بد دا قلع قمع کیتا تیایں جاہ ہک مسیت تعمیر کر ڈٖتی۔ کرنل منچن لکھدے ہن جو عمارت دے اندرلی کندھیاں تے پلستر اکھاڑنْ توں کجھ حروف کندہ پاتے گٖئے ، جیں توں پتہ چلدا ہا جو بعض چیزاں 1059 توں 1069ء اچ ایں مندر کیتے بطور تحفہ گھن آیاں گٖیاں ۔ ہک تحریر دا مضمون ایہ ہا ’ ’ میں ہر قسم د ے منافع اچوں آدھ آنہ فی روپیہ مندر کیتے بھیجٖنْ دا اقرار کیتا ‘‘ ۔ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دی سالانہ رپورٹ 1926-27ء اچ وی پتن منارا دا تذکرہ شائع تھیا ہے تے نال ای او تصویر وی ڈٖتی گٖئی ہے جیڑھی 1920ء اچ گھدی گٖئی ہئی۔ ایں رپورٹ اچ بہاولپور گزٹیئر دے ابتدائی حصے دی نقل کرنْ دے بعد انڈین انکوائری والیم 2 اچ لکھیا ہے جو 1882 اچ لیفٹیننٹ بی آربر نیفل کوں معلوم تھیا ہے جو ایہ پکی سلھاں دی عمارت جیں دا بٖہوں سارا حصہ ڈھہہ گٖیا ہے ، ہُنْ وی 62 فٹ اُچی تے 12 مربع فٹ چوڑی ہے۔ ایں عمارت دے لَمے آلے پاسے ہک قدیم قلعہ دے آثار وی موجود ہن ، ایں عمارت دے سامنْے آلی کندھی تے شیراں دے سراں دی تصویر وی ہے۔ معلوم تھیندا ہے جو ایں توں اُتے وی ہک منزل ہئی، ایں دا طرز تعمیر ہندوانہ ہا۔ ایں منزل اچ شہتیراں دے سوراخ موجود ہن، جیڑھیاں سلھیں ایں عمارت اچ لگٖیاں ہویاں ہن ایں کوں لکشمی سِلھ آکھدے ہن۔ وسط ہند دے علاقیاں اچ جیڑھے مندر ہن انہاں اچ ایں قسم دی سلھاں استعمال تھیاں ہن۔ سلھاں دی ساخت، سائز تے بنْاوٹ توں معلوم تھیندا ہے جو ایہ چندر گپتا دے عہد دی بنْی ہوئی ہے۔
فائل.......(انشائیہ)
(لکھت: حفیظ طاہر گھوٹیہ...چنی گوٹھ)
انگریز توݨیں جو اِتھوں لݙا ڳن پر او ویندیں ویندیں کئی شئیں ایجھیاں وی دان کر ڳن جیرھیاں اپݨیاں ناں سودھیاں ساݙے اندر رچ وَس ڳن ۔ مثلاً جگ، گلاس، ریڈیو، بس وغیرہ۔ اونویں ڳݨݨ ٻہوں تاں بندیاں لکھیج ونجٖن پر اڄ اساں ایجھی شئے دا ذکر کریندوں جیندی حیثیت ساݙے وسیب اچ اینویں ھے جیویں بُت اچ روح دی۔ جیویں روح کنوں بغیر بندہ بے کار اے اینویں اساں فائل دے بغیر اُدھورے ہئیں۔ اساں غور کروں تاں فائل اساݙے جٖانوݨ کنوں گھِن کراہیں مراکے تئیں کہیں نہ کہیں حوالے نال ٹئیگ وانگوں نتھی رہندی ھے۔ بعضے بعضے تاں مرݨ دے بعد وی کنہائیں دیاں فائلاں کُھلدیاں سُݨین ۔ عموماً مراکے دے بعد فائل بند یا داخل دفتر کر ݙتی ویندی ھے۔ اساں فائل قائل تاں لا ݙتے پر پھرولوں تاں سہی جو فائل ھے کیا ۔ اونویں تاں فائل موٹے تے ہک بائی ݙڈھ دے ݙوڑے موٹے کاغذ یا پتلے گتے دی بݨی ہوئی ہوندی اے۔ ایندے دھڑ دے اصلوں اَدھ اچ ݙوں ٹُنگ ہوندن اِنھاں ٹُنگاں کوں اڳوں پچھوں وی آکھ سڳدے وے تے اُتوں تلوں وی۔ اِنھاں ٹُنگاں وچ ہک ڳٹھا ایجھا موٹا دھاڳا پاتا ویندے جیندے ݙوہیں پاسوں لوہی سام چڑھی ہوئی ہوندی اے۔ ایں دھاڳے کوں ٹئیگ سݙیندن تے فائل کوں جیرھے ٹُنگ نکھتے ہوئے ہوندن اُنھاں تے لوھے دے چھَلے چڑھیے ہوئے ہوندن پہلے تاں میں ایہ سوچیندا ہم جو ٹئیگ کوں لوہی سام اجائی چڑھی ہوئی اے۔ پر فائل اچ رکھیے کاغذ گھِلکݨ ، تِلکݨ تے کھِسکݨ کنوں بچانوݨیں ہونون تاں وت کاغذ جِتی ہونون سام دا زور چا ݙتا تے ٹُنگ نکل آندے ۔ اینویں فائل دے ٹُنگیں تے چڑھیے چھلے وی اجائی نئیں ہوندے ٹئیگ کوں وَلا وَلا ٹپاوݨا کݙھݨا ہوندے جیکراہیں ٹُنگیں تے چھلے نہ چڑھیے ہوئے ہونون تاں ول ݙوجھے تریجھے پھیرے نال ای ٹُنگ دا وایا موکلا تھی ویندے۔
پنجویں اٹھویں پھیرے نال تاں وَت کم چریجݨ تے آ ویندے تے چیری پھَٹی شئے کئی کم دی نئیں رہ ویندی۔ فائل کاغذی وی ہوندی ھے تے گتے دی وی ، گتے والی فائل وی ݙوں ونکیاں دی ہوندی اے ۔ ہک بُتھے کاغذ تے کُٹیے بھُوں دی بݨی ہوندی اے ، ٻئی پلاسٹک پیپر دی ایندے اُتے ولا لیمینیشن تھئی ہوئی ہوندی اے ایہ فائل ٻہوں مضبوط تے مروج ھے۔ توݨے جو ایندے کم مذکرانہ ہوندن پر ھے مونث ۔ ایہ تاں ہئی ایندی ہئت تے جنس پر ایندی ضرورت کیڑھے مواقع تے پمدی اے؟۔ حیاتی دا کئی وی شعبہ ہووے ایندے بغیر اُدھورا جٖاپدے ، مثلاً بندہ جیرھے تھاردے تاں تریمتاں ڈاکٹر کوں طبیعت یا الٹرا ساؤنڈ کراوݨ ڳیاں تاں اِنھاں دی فائل بݨ ڳئی ۔ ہر مہینے دی رپورٹ اوندے اُتے لکھیجݨ پئے ڳئی ۔ جٖمݨے دی ݙیٹ جٖمݨ کنوں پہلے لکھیج ڳئی ۔ وَت جٖانوݨ دی اطلاع یونین کونسل یا بلدیہ اچ درج تھئی تاں ناں تے جٖمݨے دی فائل بݨ ڳئی ۔ اللہ سئیں صحت قائم رکھی تاں ٹھیک نتاں وَلا کئی فائلاں بݨیاں ۔ سکول اچ داخلے دی فائل ، جائزے دی فائل ، امتحان دی فائل، ترقی دی فائل تے وَل اینویں فائلیں دی تندیر لڳ ڳئی۔ جوانی دے سِٹے آبھوں کݙھیا تاں شادی دفتر نال رابطے پاروں ہک ٻئی فائل کُھل ڳئی۔ ٹھہہ ٹھہوا تھی ڳئی تاں وت نکاح دے پرتیں دی فائل بݨ ڳئی تاں سبحان اللہ، نہ بݨی تاں مصالحتی عدالت دی فائل ، کیس دی فائل ، مُک چُک تھی ڳئی تاں فائل داخل دفتر ، نتاں فیصلے دے آڳڑ پیچھڑ آپ داخل دفتر ۔ کتھاہیں داخلہ گھِنݨا ہووے یا ویزہ لوانوݨا ہووے فائل ضروری ھے۔ کئی ٹوٹا بھوئیں دھارو تاں فائل بݨانوݨی پمدی اے ۔
شناختی بݨواؤ یا ݙومیسائل فائل اڳوں کھڑی اے۔ بینک اکاؤنٹ کھولݨے تاں فائل دی سلامی لازمی اے ۔ٹوٹی دا کنکشن ہووے تے بھانویں بجلی، گیس داہووے، بھانویں لائیسنس دا فائل دے بغیر کم نئیں سردا۔ فائل تے فائل دی لوڑھ بارے لکھݨ پووں تاں کئی بندیاں لکھیج ونجٖن پر ایں ٹپارو ویورے نال ساݙے سامݨے فائل دی اہمیت تے لوڑھ کُھل کراہیں سامݨے آندی اے۔ سوچݨ سمجھݨ تے جٖاݨݨ دی لوڑھ ایہ ھے جو بھلا فائل بݨݨ نال مسئلہ حل تھی ویندے ۔ کائیناں سئیں کائیناں، ایہ تاں اجٖاں مُنݙھ اے جیویں بھوئیں اچ بِج چھٹݨ نال ای فصل پک نی ویندی اونکوں پَر لانوݨا پمدے ۔ سنبھال رکھݨی پمدی اے ایویں ای فائل دا طریقہ کار اے جیکراہیں ایہ کئی عدالتی فائل اے تاں ایندے جمع کرانوݨ دی فیس لڳدی اے ۔ فائل جمع کرانوݨ دی رسید گھِنو تے گھر بے خینسے تھی تے ونجٖ سمو۔ جیکرائیں ایہ کہیں غریب دی فائل اے تاں اوندی حیاتی تئیں جتھاں رکھ تے اَویجے اُتھائیں پئی راہسے تے ایندے اُتے ٻنہاں فائلاں دا ٻوجھ ودھدا رہ ویسے۔ ایں غریب دا مخالف زری تِکھا ، کاٹکو تے چلتر ہوسے تاں ایہ فائل اُتے تلے تھی سڳدی اے۔ نتاں ایہ تلے اے تلے تھیندی ویسے اتلا تلے جو ایندے وچ تَلا جٖا آسے۔ اگر ایہ فائل کہیں پُھرتے تے امیر دی ھے تاں ایہ ݙے گھِن کرݨ نال ہر پیشی تے اُتے اُتے ای رہسے تے اُتے اُتے ای مُک مُکا پاروں ایندا فیصلہ وی اُتے اُتے ای تھیسے ۔ ایجھیاں فائلاں دے فیصلے اکثر پہلے تھی ویندن تے فائلاں فیصلے دے مطابق بعد اچ بݨدین۔ اگر ایہ کیس کہیں ٹوٹݨ کُٹ ، سیاستدان یا چلدے پھردے دا ھے تاں فائل آپوں آپ اوں بندے تئیں پُجٖ ویندی اے۔ اگر فائل کہیں ٻئے ترئے دفتر دی اے تاں اینکوں ٹورݨ کیتے کوئی داخلہ فیس تاں نئیں ہوندی پر فیس ہوندی ضرور ی اے۔ بعض فائلاں دی فیس افسر کوں میز دے اُتوں تے بینک دے چلان فارم فیس نال عللاعلان ݙتی ویندی اے۔ تے بعض فائلاں دی فیس میز دے تلوں ڳجھپ نال مامی مام اچ ݙتی ویندی اے۔ بعض فائلاں ڈائریکٹ جمع کرانوݨیاں پوندین تے بعض اِن ڈائریکٹ ۔ یعنی منشی دے ذریعے ۔ منشی دے اشارے تے فائل پوڑیاں چڑھݨ پئے ویندی اے ۔
جتھاں اشارہ کھڑ ڳیا پوڑی دے ݙاکے جواب ݙے ݙتا ۔ فائل تے اعتراض لڳ ڳیا تے فائل پچھلے پیریں وَلݨ شروع کر ݙتا۔ ایجھیاں فائلاں اشاریاں نال اڳوں تے سُرکدن تے اشاریاں نال پچھوں تے ۔ سارے آفیسر وی اشاریاں تے نئیں چلدے بلکہ اِنھاں دے ضمیر دے سگنل فائلاں کوں میقنائز کر تے اڳوں تے دھکیندن ۔ ایجھے افسر کہیں دفتر اچ چھماہی اَؤکھی کݙھیندن ۔ خیر ڳالھ فائل دی پئی چلدی ہئی ۔ دفتراں اچ فائل ٹورݨ دے قدیم و جدید ݙونہیں طریقے رائج ہوندن ۔ ہک فائل جیکوں عمراں لڳدی اے اپݨی تکمیل دے مراحل پورے کریندیں ۔ اہدن بندے دی روح سؤ خانیاں اچ ونݙی ہوندی اے۔ پتہ نی کلرک بادشاہ دی روح کیڑھے ݙینھ چنگے خانے اچ ہووے تے او فائلاں چھنڈکیندیں کریندیں اوں پُراݨی فائل کوں وی موڈ اچ آ کراہیں گُھگھی مار کراہیں اڳی تے ٹور چھوڑے۔ تھوڑی بوتی ٻوہل نال تاں کلرک ایں فائل کوں فانہ سسٹم نال چلیندن۔ جیویں پُراݨے زمانے اچ کہیں باری شئے کوں چپراں ݙے کراہیں تے اوندے تلے گول لکڑ دے ریڑھے دِھک کراہیں وݙی اوکھ نال منزل تے ونجٖ پُجٖیندے ہَن۔ ایجھیاں فائلاں قسمت آلیں دے جیندیں مکمل تھیندین ۔ ٻئی فائل ایجھی ہوندی اے جیکوں ’’گریسی فائل‘‘ آکھیا ویندے ۔ جیویں کئی سائیکل گاݙی کوں گریس ݙتی ہوئی ہووے تاں او سُکھا سفر کریندن ۔ ہک فائل کوں ’’پھِیتا فائل‘‘ آکھیا ویندے ایجھی فائل ’’فانہ فائل‘ ‘ تے ’’گریسی فائل‘‘ کنوں جلدی پائیہ تکمیل تئیں پُجٖدی اے۔ فائل دی ہک مروّج قسم ’’ پکھا فائل‘‘ سݙویندی اے۔ اینکوں ’’فین فائل ‘‘ تے ’’ہوائی فائل ‘‘ وی آکھیا ویندے۔ انجو انج دفتراں وچ ایندے آپو ہاݨے ناں اِن ۔ ایں فائل کوں پر لڳیے ہوئے ہوندن جیرھی اُݙ اُݙ تے آپݨے مراحل بݨیندی اے۔ عام طور تے ݙوں خاص ونکی دیاں فائلاں ٻہوں مشہور اِن ۔ پہلی پرسنل فائل جیکوں بݨیندیں بݨیندیں چِٹے لہہ آندن تے ایندے وچ ہک ہک کاغذ ایویں سانبھݨا پمدے جیویں ذال کوں تے ݙوجھی سرکاری فائل ہوندی اے۔ جیرھی نہ چاہندیں ہوئیں وی بݨ ویندی اے۔ ایہ عموماً وݙے عہدے آلے ملازماں دی ہوندی اے ۔ یا وَت حزب مخالف سیاستدانیں دی تاکہ اُنھاں کوں لوڑھ پووݨ تے نتھ پائی ونجٖ سڳے۔
ڈاکٹر عاشق ظفر بھٹی
آپ دا ڄمݨاں ضلع مظفر گڑھ دی تحصیل جتوئی دی وستی عنایت شاہ بھٹیاں وچ 1958کوں تھیا. آپ نے ابتدائی تعلیم مقامی مدرسہ توں گھدی ول شہر دے کالج وچوں ٻارھاں پاس کیتی. آپ بہاولپور مزید پڑھݨ سانگے چلے ڳئے. تے اتھوں یونیورسٹی وچوں چوݙاں پاس کیتی، ول آپ ڈی ایچ ایم ایس سانگے دیرہ غازیخان چلے گئے. اتھائیں آپ نے صحافتی سفر دا آغاز کیتا تے آپ صوبہ سرائیکستان دی تحریک نال جڑ گئے
اولاد
آپ دے 6 چھی ٻال ھن جنہاں دے ناں تندیر وچ ہیٹھاں ݙتے کھڑے ھن 1. عمران ظفر سرائیکی 2. کامران ظفر بھٹی 3. حمیرا ظفر 4. علی جان 5. عدنان ظفر سرائیکی 6. سلمان ظفر
آپ نے اپڑیں ٻالاں دی تربیت وی سرائیکی صوبہ دی تحریک کوں مدنظر رکھدئیں کیتی ھ. آپ تے سارے ٻچڑے تے دھی راݨی وی سرائیکی تحریک دے کارکن ھن تے اپڑیں اپڑیں ڄاہ تحریک واسطے کم کریندے رہ ویندن.
سرائیک
سرائیک ضلع افغانستان وچ واقع ہے جیندی مقامی زبان سرائیکی ہے ایکوں قندھاری لہجہ وی سڈیاں ویندے ۔افغانستان وچ قندھار دی مقامی زبان سرائیکی ہے۔افغانستان وچ سرائیک ناں دا ضلع صوبہ بامیان وچ ہے جیندی آبادی تریویں ہزار ڈو سو پندرہ نفوس تے مشتمل ھے ۔ مقامی آبادی سرائیکی آلیندی ہے جیکوں کندھاری وی اکھیاں ویندے ۔سرائیک ضلع وچ نماز دے اوقات کارایں پیج تے ونج تے آپ ڈیکھ سگدن ۔ سرائیک ضلع افغانستان وچموسم دا حال ایں پیج تے ونج تے ڈٹھا ونج سگدے ۔سرائیک ضلع دی مزید تفصیل ایں ویب سائٹ  تے ونج تے ڈٹھی ونج سگدی ھے ۔
ذریعہ معاش لوکیں دا ذریعہ معاش مال پارھو دھارڑ ہے ۔ضلع سرائیک دی اکثریتی آبادی سرائیکی آلیندی ہے ۔ سرائیکی وسیب نال ایں علاقے دے تاریخی ، معاشی ، اقتصادی ، ثقافتی و لسانی تعلقات گہرے ھن ۔
موسم ضلع سرائیک دا موسم سردیں وچ سرد تے گرمیں وچ گرم ھوندے ۔
جغرافیائی تاریخ ضلع سرائیک تاریخی و جغرافیائی طور تے سرائیکی وسیب نال گھنڈھا ھویا ہے ۔ سابق ریاست ملتان دی جغرافیائی حدود قندھار تک ھائی ایں سانگے ضلع سرائیک دی زبان ، ثقافت و پوشاک ملتانی اثرات ھن ۔
وہوا
وہوا ہک قدیم شہر ہے جیہڑا سرائیکی وسیب دے ضلعے تونسہ دی تحصیل وہوا دا صدر مقام ہے۔ ایندے بعد شمال وچ تقریباً ݙاہ کلومیٹر دا فاصلہ اینکوں خیبر پختونخواہ نال جوڑیندے جبکہ مغرب وچ اتنے ہی فاصلے تے کوہِ سلیمان دا طویل سلسلہ اینکوں صوبہ بلوچستان نال ملیندے۔
گنگ چشمہ
ایں گنگ بارے وی تاریخی شواہدات و روایات ہن کہ اینکوں ایں وہوا وچ رہݨ والے ہک خاندان سید حبیباݨی دے جدِ امجد سید حبیب اللہ شاہ نے اپݨی کرامت نال جاری کیتا تے لوگاں کیتے پاݨی دی دستیابی آسان کیتی تاکہ لوگ جنہاں دی اکثریت ہندو مذہب دی ہئی اوہ اسلام نال متاثر تھی سڳن۔ ایں پیغام کوں قبول کر سڳن۔ سید حبیب اللہ شاہ دا مزار مبارک درگ شریف وچ ہے جیہڑا وہوا توں مغرب تے تونسہ شریف توں چند کلومیٹر دے فاصلے تے ہے۔
وہوا وچ کھیتران نامی نسلی سرائیکی قبیلہ وی ہوری قوت دے نال حکمران رہیا اے۔ وہوا ایں قبیلے دا ہیڈ کوارٹر وی رہیا اے۔ ایہ اتھوں دے سردار رہیے تے انہی دے ہتھ ایں شہر دی تقدیر رہی۔
ڈاکٹر ملک راجکمار
نویں دلی، بھارت دے رہݨ والے ڈاکٹر ملک راجکمار سرائیکی شاعر، دانشور،  ادیب، سماجی راہنما تے آل انڈیا میانوالی ڈسٹرکٹ ایسوسی ایشن دے صدر ہن. پاکستان آ کے سرائیکستان دا دورہ وی کر چکن. بھارت وچ سرائیکی کمیونٹی کوں کٹھا کرݨ وچ انہاں دے بہوں خدمات ہن.
آل انڈیا ریڈیو دے سرائیکی پروگرامز دی میزبانی وی کریندن.
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دا سرائیکی ادب، ثقافت، تحقیق اتے تنقید نال گانڈھا سانگا بہوں چر توں جڑیا ہویا ہے۔ سرائیکی ادبی تاریخ (مضمون دا مجموعہ)  سرائیکی ادب۔ ملتان دے تیرہاں سال (ببلو گرافی)، سرائیکی ادب دی مختصر تاریخ۔ سرائیکی ادب کی نشاۃ ثانیہ کا دور، سرائیکی زبان و ادب کی مختصر تاریخ‘ اردو سرائیکی کے باہم تراجم‘ کلام فریدؒ کے تراجم کا تنقیدی جائزہ و ادبی مقام دے علاوہ سرائیکی ادب ٹور تے پندھ ڈاکٹر سجاد حیدرپرویز دیاں قابل ذکر کتاباں ہن۔
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز بحثیت مجموعی ہک اینجھے تنقید نگار دے طور تے سامنے آندن جنہاں دی فکر دی بنیادتحقیق نال بھرویں جڑت رکھدی ہے۔ ایہا وجہ ہے جو انہاں دے تنقیدی تحقیقی کم در دید بھنوائے بغیر کوئی محقق اگاں نہیں ودھ سگدا۔ تے ایں حوالے نال ڈاکٹر انعام الحق جاوید آہدن:
”سجاد حیدر پرویزؔ نے سرائیکی ادب دی تاریخ تے تحقیق دے حوالے نال اپنا ہک منفرد مقام بنا گھدے تے اجن ایندا سفر رُکیا نی۔ میکوں امید ہے جو اگوں ونج کے سرائیکی ادب دی تاریخ تے تحقیق وچ ایندا ناں ہک حوالے دی حیثیت اختیار کر ویسی“۔(۱)
ڈاکٹر سجاد حیدر پرویزہوراں سال پسالی تھیون والے ادبی‘ ثقافتی‘ لسانی‘ تاریخی‘ تحقیقی‘ تخلیقی تے تنقیدی کم کار دا جائزہ بہوں محنت تے دیانت داری نال پیش کریندے رھین۔ اتے ایں جائزہ کاری دے ادبی‘ تحقیقی تنقیدی کم وچوں اِی اُنہاں دی تنقیدی فکردیاں جہتاں دی اُڈیل ڈسدی ہے۔ ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز ہوراں دی فکری اتے نظری دلچسپی دے موضوعات دی فہرست بھانویں جو بہوں درگھی ہے۔ پر وت وی اوندی ونڈ ویتر کیتی ونج سگدی اے۔
۱)         لسانیات
۲)         تحقیق اتے تنقید
۳)         تاریخ و ثقافت
۴)         تخلیقی ادب (ناول‘ افسانہ‘ ڈرامہ‘ سفرنامہ‘ طنزیہ مزاحیہ ادب‘ شاعری‘ تراجم‘ فریدیات)
۵) نویاں چھپیل کتاباں بارے تبصرے