cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قیصر ٹائبیرئیس
ٹائبیرئیس یا تیبیریس (Tiberius) (تلفظ: /taɪˈbɪəriəs/; لاطینی: Tiberius Caesar Dīvī Augustī Fīlius Augustus) (نومبر 42 ق م – 16 مارچ 37 ء) ݙوجھا رومی شہنشاہ ہئی. جیندا دور حکومت 18 ستمبر 14ء توں 16 مارچ 37ء تک ہئی تے مدت حکومت 22 سال 5 مہینے 26 ݙیہنہ بݨدی ہس.
سٹی ڈسٹرکٹ گورنمنٹ نظام
پاکستان وچ شہری ضلع بنیادی طور تے یا مکمل طور تے ہک وݙے شہر یا وݙے میٹروپولیٹن علاقے تے مشتمل ضلع ہوندے۔ پاکستان دے سینکڑاں اضلاع وچوں صرف یارہاں کوں شہری اضلاع دا درجہ حاصل ہے۔ کہیں وی شہری ضلعے دی ذیلی تقسیم تحصیل دی بجائے براہ راست ٹاؤن تے یونین کونسلاں تے مشتمل ہوندی ہے۔ گویا 2005ء توں جاری تھیوݨ والے ایں سٹی ڈسٹرکٹ گورنمنٹ نظام دے تحت ماضی دے تحصیلیں متعلقہ اضلاع دے ٹاؤن قرار پا ڳئے۔
قیصر ٹائبیرئیس
thumb|پراݨا رومی مذہب، بت پرستی
سٹی ڈسٹرکٹ گورنمنٹ نظام
فہرست شہری اضلاع
وفاقی دار الحکومت تے چارے صوبائی دارالحکومتی شہر شہری اضلاع بݨا ݙتے ڳن۔
قیصر ٹائبیرئیس
ایندا پیدائشی ناں(لاطینی وچ: Tiberius Claudius Nero ہے تے اے 16 نومبر 42 قبل مسیح وچ روم وچ پیدا تھیا تے وفات 16 مارچ 37 عیسوی کوں تھئی. اینکوں قیصر آگسٹس دے مقبرے وچ دفن کیتا ڳیا. مذہب ایندا باقی شاہی افراد دی طرح روائتی رومی بت پرستی ہئی. ایندا تعلق جولیو کلاڈیوی خاندان نال اے.
thumb|قیصر ٹائبیرئیس
قیصر ڈومیشیان
دومیشان (Domitian، لاطینی Titus Flavius Caesar Domitianus Augustus) رومی سلطنت دا 81ء توں 96ء تک شہنشاہ ہئی۔ او فلاویان خاندان دا تریجھا تے آخری شہنشاہ ہئی۔ایندا دور حکومت 14 ستمبر 81 ء توں 18 ستمبر 96ء تک ہے. ایندی وفات 18 ستمبر 96ء کوں 45 سال دی عمر وچ تھئی.
thumb|قیصر ڈومیشان
سرخ پوش بخاری
سرخ پوش بخاری (پیدائش: ١١٩٢ء- وفات ١٢٩١ء) پاکستان دے صوبے پنجاب دے قدیم شہر اوچ شريف وچ رہن والے برصغير دے مشہور صوفی بزرگ اہن۔ انہاں دا شجرہ ١۵ پیڑھی توں بعد حضرت علی رضہ نال ملدا اے۔ انہاں دا اصل نالا سید جلال الدین شیر شاہ سرخ پوش بخاری اہا۔ استاد بخاری دی نکھ انہں بزرگ نال ملدی اے
سرائیکی لوک قصّے تے کتاباں
۱۹۸۴ء وچ محمد اعظم سعیدی دی کتاب ’’روہیلی فطرت‘‘ سرائیکی اردو رائٹرز گلڈ، کراچی دی طرفوں شائع تھی تے ہک ٻئی کتاب ’’سرائیکی لوک کہاݨیاں‘‘ اردو اکادمی‘‘ بہاولپور دی طرفوں شائع تھئی۔ بشیر احمد ظامی دی ایہ کتاب ۱۸۷ صفحات تے مشتمل ہے جیندے وچ ۱۷ قصے کہاݨیاں شامل ہن۔ ۱۹۸۴ء وچ احمد غزالی دی کتاب ’’چولستان‘‘، ’’لوک ورثہ‘‘اسلام آباد دی طرفوں شائع تھئی جیندے وچ لوک کہاݨیاں شامل ہن۔ ملک عبداللہ عرفان دا طویل لوک قصہ ’’ناتھ جی‘‘ دے ناں نال پاکستان سرائیکی ادبی بورڈ بہاولپور دی طرفوں شائع تھیا۔ ایہ کتاب سرائیکی لوک ادب دا سرمایہ ہے۔ شوکت مغل دی ٻال ادب دے حوالے نال کتاب ’’الف بے بٹوا‘‘ ہے جینکوں ۲۰۰۴ء وچ جھوک پبلشرز ملتان نے شائع کیتا۔ ایندے وچ ٻالاں دے ۳۹ نثری لوک قصے شامل ہن۔ زباناں دی چس، محاورہ بندی تے اکھاݨاں دے استعمال دی وجہ نال ایہ قصے کہاݨیاں مَن چھکویاں ہن۔ نوید شہزاد لکھدن:
’’الف بے بٹوا‘‘ دیاں نثری کہاݨیاں بارے ڳالھ کروں تاں آکھݨاں پوسی جو انہاں دے بیان دا ڈھنگ ٻہوں مضبوط اتے من چھکواں ہے جیڑھا پڑھݨ آلے کوں آپݨے در چھکیندے اَتے قاری تجسس دی انڳل پکڑ کے پٻاں دے بھار بھڄدا بھڄدا کہاݨی دے اَنت کوں ونڄ پڄدے۔‘‘
لوک ادب بالخصوص لوک قصے، سرائیکی وسیب روہ، روہی تھل دمان دے گوشے گوشے، کونے کونے وچ کھنڈیئے ہوئے ہن۔ انہاں دی سانبھ سنبھال دا کم کہیں حد تک تاں تھئے مگراڄاں ایندی سانبھ سنبھال دی ٻہوں زیادہ ضرورت ہے۔ ہݨ تک مزید تھیوݨ آلے کم در جھات پاؤں تاں۔
آٹی ماٹی، پروفیسر شوکت مغل دی کتاب ۱۹۹۸ء وچ پہلی وار شائع تھئی ایندے وچ ۴۴ قصے ہن ایہ قصے ساݙے وسیب دے عام بندے کیتے نصیحت دا خاص پہلو رکھدن۔
قصہ قصولی، ڈاکٹر سجاد حیدر پرویز دی مرتبہ کتاب ہے ایہ کتاب ۱۹۹۹ء وچ شائع تھئی۔ ایندے وچ ۱۲ قصے شامل ہن۔ ایہ کتاب سرائیکی نثری لوک ادب وچ ہک اضافہ ہے۔
سوجھل قصے، پروفیسر عصمت اللہ شاہ دی مرتبہ کتاب ۲۰۰۸ء وچ شائع تھئی ہے۔ ایندے وچ ۴۵ لوک کہاݨیاں شامل ہن۔ انہاں لوک قصیاں وچ وسیبی گھریلو کرداراں دے نال نال مافوق الفطرت کردار وی نشابر ہن۔ قصیاں دی زبان سادہ ہے۔
سرائیکی دھرتی دے قصے، خدیجہ کبریٰ دی کتاب ہے جیڑھی جو ۲۰۰۸ء وچ شائع تھئی ہے۔ ایندے وچ ۱۵ قصے ہن۔ وَن پونے موضوعات دے عمدہ قصے ہن۔ چولستانی لوک کہاݨیاں، ایندے مصنف احمد غزالی ہن انہاں دیاں کہاݨیاں چولستان دی رہتل وچوں نسریاں ہن ایہ کتاب ۱۹۹۵ء وچ شائع تھئی ہئی۔ ایں کتاب دا سرائیکی زبان وچ ترجمہ ڈاکٹر نسیم اختر نے کیتے۔ ایہ کتابی صورت وچ ’’چولستانی لوک کہاݨیاں‘‘ ۲۰۰۹ء وچ شائع تھیٔن۔ ایندے وچ ۵۲ کہاݨیاں ہن۔
’’قصہ ڳیا جھر‘‘ حافظ محمد فیاض نائچ دی مرتبہ کتاب ہے۔ ایہ در حقیقت انہاں دا ایم اے دا تحقیقی مقالہ ہے جیڑھا انہاں پروفیسر ریاض سندھڑ دی زیر نگرانی مکمل کیتا تے اینکوں ۲۰۱۰ء وچ شائع کرایا۔ ایں کتاب وچ ۱۱ قصے شامل ہن۔ ایہ قصے دریائے ستلج دی سڄی مݨ دے وسینکاں دی زبانی سݨ تے لکھے ڳئے ہن۔
’’بادشاہ آپ اللہ‘‘ ایم۔ بی۔ اشرف دی مرتبہ کتاب ہے جیڑھی جو ۲۰۱۰ء وچ شائع تھئی ایندے وچ ۱۶ قصے شامل ہن۔ ایم۔ بی اشرف خود، نامور قصہ گو ہن۔ جھوکاں، کچاہریاں تے قصہ سݨاوݨ دے نال نال او رڈیو پاکستان ملتان توں وی قصہ سݨویندے رہ ڳئے تے اُنہاں خوب شہرت پاتی۔
’’وسیبی قصے‘‘ انگریز مستشرق آر۔ سی۔ ٹیمپل دیاں مرتب شدہ کہاݨیاں دا ترجمہ پروفیسر شوکت مغل نے کیتے۔ ترجمہ قصیاں دی تعداد ۱۸ ہے۔ ایہ کتاب ۲۰۱۲ء وچ شائع تھئی۔
’’تھل دا لوک ادب‘‘ پروفیسر ڈاکٹر مزمل حسین دی کتاب ۲۰۱۲ء وچ بیکن بکس ملتان توں شائع تھئی۔ ایں تحقیقی کتاب دا چوتھا باب ’’تھلوچی لوک کہاݨیاں‘‘ دے ناں نال ہے جیندے وچ تھل وسیب دیاں ۷ لوک کہاݨیاں شامل ہن۔ انہاں وچوں زیادہ کہاݨیاں موضوعی اعتبار نال اُوہے ہن جیڑھیاں پہلے وی وسیب وچ مقبول عام ہن پر انہاں کہاݨیاں دی زبان دے ورتارے وچ تے لفظیات وچ فرق ہے۔
سرائیکی وسیبی لوک قصیاں کوں اردو زبان وچ ترجمہ وی کیتا ڳئے تے سرائیکی لوک داستاناں سسّی پنوں، ہیر رانجھا، سمّی راول، سوہݨی مہینوال وی ٻہوں مقبول ہن۔
ٻاہرلے جوڑ
ونکی:لوک قصے۔ ونکی:سرائیکی لوک قصے۔ ونکی:لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک کہاݨیاں ونکی:سرائیکی لوک ادب۔ ونکی:لوک ادب۔ ونکی:لوک فنون ونکی:سرائیکی لوک رِیت۔ ونکی:سرائیکی وسیب دا لوک ادب۔ ونکی:ڈاکٹر خالد اقبال لائبریری۔ ونکی:سرائیکی افسانوی نثر
ضلع گجرانوالہ
ضلع گوجرانوالہ پاکستان دے صوبہ پنجاب دا ہک ضلع ہے۔ شہر وچ پکھا سازی تے کپڑا سازی مرکزی صنعت ہن۔ ایندا مرکزی شہر گوجرانوالہ ہے۔ مشہور شہراں وچ گوجرانوالہ، کامونکی، نوشہرہ ورکاں تے وزیر آباد شامل ہن۔
کنگھی رکھاں جوڑ
اجڑ دا میں آجڑی
میڈی ٻکری مور
موردا میں کھیر پیتم
میکوں تھی ڳیازور
ادھ مݨ دی میں منڳلی چاتم
ونج سٹیم لاھور
میڈی ݙیکھن ٹور
ذال میڈی سوہݨی
رات کوں درکائےچور
کنگھی رکھاں جوڑ
ٻیا ݙیکھو
ونکی:لوک ادب
استاد بخاری
سندھی زبان تے سرائیکی زبان دے مشہور تے مقبول وڈے عوامی شاعر سيد احمد شاه المعروف ”استاد بخاری“ ولد سيد حاجن شاه بخاری، ١٦ جنوری ١٩٣٠ء  توں سندھ دے ضلع دادو تے تحصیل دادو دے قصبے غلام چانڈیو وچ پیدا تھئے۔
شجرہ
استاد بخاری دا حسب نسب يا شجرہ اوچ شريف دے سيد جلال الدين شير شاہ سرخ پوش بخاری نال ملدا اے۔
تعليم تے خدمتاں
استاد ١٩۴۴ء وچ  سندھی فائنل دا امتحان پاس کر، ١٩۴٧ء وچ تعليم کھاتے وچ استاد مقرر تھیا. ١٩٦۴ء چ  سندھ يونيورسٹی چوں  سندھی ادب چ  ايم. اے دا امتحان پاس کیتا. ١٩٦٧ء  چ گورنمينٹ کاليج لاڑکانے وچ ليکچرر مقرر تھئے۔ بعد دادو کالیج مقرر تھئے تے پروفيسر دے عهدے کئوں رٹائر تھئے۔
اعزاز
استاد سندھی تے سرائیکی زبان دے  وڈے تے جديد سندھی شاعراں چ   پہلی صف دے شاعر ہن۔ انہاں کوں سندھی ادب تے شاعری چ خدمتاں سرانجام ڈیون دے کیتے  وفات کئوں  پچھے ٢٠٠٩ء  وچ حکومت پاکستان  پرائيڈ آف پرفارمنس دے تمغے نال نوازیا۔   ١٩٩۵ء چ سندھ صوبے وچ سيد عبدالله شاہ لکیاری دی وڈ وزارت دوران گورنمينٹ ڈگری کاليج دادو دا نالا انہاں دے نالے نال استاد بخاری ڈگری کاليج دادو رکھیا گیا۔
شخصيت تے علمی خدمتاں
استاد بخاری اعلی شخصیت دے مالک ہن۔ انہاں دی سادی تے پر وقار شخصیت تے  انہاں دی شاعری چ فن فکر دے سلسلے چ ڈھیر سارے ادیباں نے کتاب لکھئے ہن۔ قوم چوے تھی بول، تاج جویو، ١٩٩٣ء۔ آدیسی استاد، علی دوست عاجز، ٢٠٠۵ء، سمے دریا سمے صحرا، انور کاندھڑو، ٢٠٠٧ء۔ اکھر اکھر آرسی، استاد بخاری دی شاعری دی لغت، عزیز کنگرانی، ٢٠٠٩ء۔ عشق عقل استاد، پروفیسر عزیز کنگرانی، ٢٠١٨ء۔ استاد جو فن ائیں شخصیت، ثقافت ڈپارٹمیٹ سندھ، ٢٠١٨ء
وفات
سندھ دے اے وڈے شاعر کئنسر دے موذی مرض چ مبتلا تھی گئے۔ انہں مرض دے سبب ٩ آکتوبر ١٩٩٢ء کوں کراچی دی اسپتال چ وفات کر گئے تے ١٠ آکتوبر ١٩٩٢ء کوں دادو شہر چ دفن تھئے۔
جانباز: جیندا ناں ہے
"جانباز: جنیدا ناں ہے" سرائیکی زبان دے معروف شاعر جانباز جتوئی دے فن و شخصیت بارے ایہ کتاب حمید اُلفت ملغانی ہوراں نے ترتیب ݙتی ہے تے سرائیکی ادبی بورڈ (رجسٹرڈ) ملتان دی طرفوں ، 2005ء وچ چھپی ہے۔ ایں کتاب وچ جانباز جتوئی دے مختصر کوائف ، انہاں دی حیاتی ، شعری صنفاں ، فن تے فکر ، ایوارڈ تے اعزازات دے تذکرے دے نال چوݨواں کلام وی شامل ہے۔ ایہ تحقیقی بنیاداں اُتے استوار ہک تذکرہ ہے۔ جانباز جتوئی دی شخصیت اُتے اوندی شاعری بارے جو بنیادی مواد اتے مآخذات میسر آئن اُتھوں استفادہ کیتا ڳئے تے کتاب دے چھیکڑ تے حوالہ جات ، کتابیات دی فہرست ݙتی ڳئی ہے۔ ڈاکٹر طاہر تونسوی پہلا صفحہ دے عنوان نال لکھدن :"'اے کتاب سرائیکی زبان دے مہاندرے شاعر سئیں جانباز جتوئی دے فن تے اُنہیں دی شخصیت دا بھرپور احاطہ کریندی ہے۔ دراصل اکادمی ادبیات پاکستان ، اسلام آباد معروف لکھاریاں بارے کتابیاں لکھواوݨ تے چھاپݨ دا پروگرام بݨایا ہا تے اے سلسلہ مفید وی ہاتے تحقیق و تنقید دے حوالے نال اہم وی ۔ کیوں جو ایندے نال اُردو تے پاکستانی زبانیں دے دانشوریں دا ہک جائزہ سامݨے آویندا تے مکمل تعارف دی ہک صورت نکل آندی۔ پر ایہ منصوبہ پورا نہ تھی سگیا۔'"اکادمی ادبیات پاکستان ، اسلام آباد دی طرفوں ، اردو تے ٻئیاں پاکستانی زباناں دے معماراں بارے کتاباں چھاپݨ دا ایہہ سلسلہ زیادہ دیر اگاٖں نہ ٹر سڳیا۔ بہرحال ایں سلسلے وار مطبوعات دے تحت ’’جانباز جتوئی : شخصیت اور فن‘‘ دے حوالے نال اُردو زبان وچ حمید اُلفت ملغانی دی ایہ کتاب 2007ء وچ چھپی۔ ایہ کتاب حمید الفت ملغانی ہوراں دی کتاب ’’جانباز : جیندا ناں ہے۔‘‘ دا سرائیکی توں اُردو ترجمہ ہے۔
عمان
جغرافیہ
آزادی پرتگال  کنوں
تاریخِ آزادی
1650ء
نظامِ حکومت
بادشاہ/سلطان
مطلق ملوکیت
سلطان قابوس بن سعید
تاریخ مسلمین
اسلامی خلافت دے مرکز دے زیرِاثر ٻہوں سارے شاندار اسلامی سلطنتاں قائم تھیاں جیہڑے روحانی طور تے خلیفۂ اسلام دے ماتحت ہوندے ہن پر کافی حد تک خودمختار وی ہن. اے تمام سلطنتاں یا حکومتاں علاقائی ہن تے جغرافیائی، ثقافتی تے نسلی بنیاد تے قائم ہن تے انہاں دا روحانی یا مذہبی تقدس نہ ہوندا ہئی تے انہاں تمام ماتحت حکومتاں وچ مرکزی خلیفہ دے ناں دا خطبہ پڑھا ویندا ہئی. عالمِ اسلام وچ قائم تھیوݨ والے علاقائی حکومتاں کوں اساں مندرجہ ذیل لحاظ نال تقسیم کر سڳدے ہیں: -
سُنی (اہلِ سُنّت) سلطنتاں
تاریخ وچ سنی مسلماناں دے سلطنتاں دی تعداد تقریبا‍‌ً ڈھائی سو (250) ہے جنہاں دی تفصیل درج ذیل اے: -
شیعہ سلطنتاں
اسلامی تاریخ وچ شیعہ حکومتاں دی تعداد تقریباً ستر (70) اے جنہاں دی تاریخ درج ذیل اے: -
اسلام نال رَلدے مِلدے مذہبی گروہاں دیاں حکومتاں
اسلامی تاریخ وچ ٻہوں سارے اسلام نال مماثل مذہبی باطنی گروہ وی سامݨے آئے جنہاں نے اپݨے عروج دے وقتاں وچ آزاد تے خودمختار حکومتاں قائم کر گھدیاں تے مرکزی سنی خلافت تے شیعہ قیادت ݙوہاں نال برسرپیکار ریہے. انہاں دا جائزہ درج ذیل اے: -
کنڈیتا پنن (غیب غیبت)انشائیہ
از: ڈاکٹر خالد اقبال
اپنے جھئیں کہیں جنے کُوں کنڈیتا پنن یعنی (غیبت) ہر ایرے غیرے دا ای کم تھی سکدے یا وَت پرلے درجے دے سنگتی ایہہ کم‘ فرض فریضہ سمجھ تے اداکریندن تے غیبت دے حق وچ او ایہہ بے وزنی دلیل ڈیندن جو سئیں کتھائیں‘کہیں جاء کنڈیتا پنن دا پڑ لگا پیا ہووے تاں وت کون اپنے کناں وچ کپاہ تے جبھ ڈنداں تلے رکھ بہوے‘ اج کون ہے جینکوں اپنے دوستاں‘ سجناں عزیزاں رشتہ داراں واقف کاراں دی غیبت کرتے یا سن تے خوشی حاصل نی تھیندی وغیرہ۔۔۔۔۔
اجوکے دور وچ غیبت‘ غیبت کھیڈن ہک کھیڈ‘ مشغولہ بن گئے تے ایں کھیڈ وِچ چھک اتِلا ودھ گئی ہے جو بہوں سارے لوکاں کوں کجھ ایہ جھئیں مستی ملدی ہے تے او ایہہ نی سمجھدے جو غیبت لوکاں دے گوشت دا سالن ہے۔
اپنے آسے پاسے‘ شہر‘ وسیب وِچ غیبت خوراں کوں ڈِیکھ تے لگدے جو اے ’’ مجلسِ غیبتِ دیگراں‘‘ دے کارکن تے شیطان دے چیلڑے ہِن تے شیطان جینویں انہاں دی ڈیوٹی لاڈتی ہووے جو میاں غیبت کریندے راہسو تاں چس وچ راہسو اتِ پاروں اینجھے لوک محفل یا مجلس وِچ سبھ کنوں پہلے ٹھاہ موجود ہوندن تے گھر ونجن دا ناں نی گھِندے۔ مجلس وچوں اوں ویلے اُٹھدن جڈاں ساری مجلس برخاست تھیوے کیوں جو انہاں کُوں ڈر ہُوندے جیکر اپنے سنویاں دی مجلس وِچوں اُٹھیم تاں وت تُنبیجن اوندی ذات ہوسی‘ لہٰذا زمیں جنبدنہ جنبد اینجھے غیبت خور۔ غیبت کُوں مچھی دا شکار وی سمجھدن‘ جیکرمچھی ہتھیں لگ پووے تاں وت نِکے نکے کنڈے بہہ کڈھیدن تے اپنی جبھ‘ تالو‘ منہہ زخمیندن۔۔۔۔۔۔ اینجھے لوکاں دا وطیرہ ہے جو کہیں دی آپت وِچ ودھدی ہوئی مہر محبت دی حوصلہ شِکنی کیتے ونجے۔ جتھاں کتھائیں دو چار سنگتی سجن اکٹھے ہوون تے آپت وِچ شیر و شکر ہوون تاں اُتھاں مخول‘ ٹھٹھا مسخرہ پن تے جُگت دی بازی پھینٹ تے داد وصول کیتی ونجے۔غیبت خور چنگے بھلے نقلی وی ہوندن کیوں جو ایہہ غیبت جبھ (زبان) دے علاوہ اکھیں وِچ بھینگا پن پیدا کرتے نک بِربٹے سنگوڑ تے ڈوجھیاں دی پٹکی لہاون وِچ نتِ نویں جدت دا عملی مظاہرہ کریندن تے اپنے معدے دی تبخیر دا علاج کریندن۔
کہیں دی ذات وِچوں تاں کم ذات اِی عیب تلاش کریندن ورنہ اینجھے کم کیتے کہیں سمجھدار تے عالی فہم کولوں اتنی فرصت تے مغز کتھاں۔ غیبت خوراں دی کجھ نشانیاں ایہہ وی ہن جو اُو خبط وچ وی مُبتلا ہوندن‘ ڈوجھیاں کیتے چنگی گالھ یا چنگا عمل اُنہاں کوں اُکا نی بھاندا تے اتِ پاروں اپنے اندر دے بھانبھڑ وِچ سَڑ دے راہندن۔
ساڈے وسیب دے لوکاں وچ ایہہ ہک خاص گالہہ ہے جو اؤ کہیں جنے بارے/جان وندی چاہندے ہوون تاں حق ہمسائے‘ دوستاں‘ عزیزاں نال ’’کہیں دی جنے‘‘ بارے (معاملہ کئی وی تھی سکدے) مشورہ کریندن۔ پر کجھ مشورہ ڈیون والے اینجھے مواقع تے کجھ ایں طراں دا حق رائے درندگی واضح کریندن تے اینویں لگدے جو جبھ دی جا‘ اُسترے کُوں استعمال پئے کریندن۔ اے گالہہ اپنی جاہ‘ درست ہے جو مشورہ گھنن والے دی خیر خواہی دی خاطر‘ کہیں جنے دے حقی سچی عیب ڈساون درست ہے پر اپنا تعصب‘ غم غصہ بغض کینے دے مرچ مصالے وچ پاوناں چنگی گالہہ کوئے نی ظالم دے ظلم کوں بیان کرن وچ‘ نہی عن المنکر بارے کہیں دی مدد حاصل کرن کیتے غیبت بھانویں جو بُری گالہہ نی لیکن بُنیادی اصول اے ہے جو نیت نیک ہوونی چاہیدی اے نیت وِچ فتور نی ہووناں چاہیدا بھانویں جوف کہیں دے عیب‘ نقائص یا بُرائی بارے‘ غم یا افسوس‘ اصلاح دی غرض نال جائز ہے پر کجھ لوک اپنے عیباں دی اہمیت گھٹ کرن کیتے ڈوجھیاں دے عیب وڈے فخر نال بیان کریندن اتے بہوں سارے لوک ایں گالہہ دی روٹی کھاندن کیوں جو اُنہاں دے نزدیک دل آزاری ہک فن ہے تے او ایں فن کُوں ودھاون سانگے سو طراں دے لطیفے گھڑیندن تے ول وچیندن۔ کہیں صاحب علم نے کیا خوب آکھئیے ’’جے تہاکوں غیبت کرن دا وڈا ای شوق ہے تاں اپنے بھین بھرانواں دی غیبت کرو تاں جو تہاڈیاں نیکیاں تہاڈے اپنے گھر وچ ای راہون۔‘‘ ***
(اقتباس از کتاب: مُسکار (سرائیکی انشائیے)۔ از: ڈاکٹر خالد اقبال)
مہدی لغاری
مہدی لغاری ٻوہڑ دا مُد پُراݨا وݨ ء، تل دی بھوئیں ءچ پاڑاں لتھا، ساوا کچوچ جو اپݨی چھاں ءچ ساتھ سنگت کوں ہر دم ٻلہئی رکھدے۔۔۔۔ اپݨی علامتی تے ملامتی پوسٹس ءچ روز الیندے تے الویندے۔ مہدی دی پچھلی پوسٹ ءچ سرائیکی زبان دا اینجھہ حال حویلہ تھیا جو ساریاں مارکا رڄ تے چس چاتی ۔ اڳوں وی کوئی گھٹ نہ ہن جو ہک ہتھ ݙے تے ݙوجھا گھن چا ءچ ایسے سوہݨے قیمتی موتیاں ورگے اکھراں دی تسبی چا پڑھی نے جو کئی موئے تے کئی مردے بُھردے لوظاں کوں جیوا ݙتنے ۔۔۔۔ اڄ حال اے ہے جو ہُݨ نہ قصہ کرݨ آلے قصولی ہن تے نہ ُٻݙھڑے ویقیاں مارے ݙاݙے حال تے نہ سیاݨے آڄڑی ۔۔۔جیہڑے قصے کرن تے اپݨی اگلی پیڑھیاں کوں تھٻے لوظاں دے تے وسیبی لوک دناوت سانبھن ہا ۔۔ ہُݨ سرائیکی زبان کوں ٻرہوپلی ݙیݨیں توں بچاوݨ دا وݙا ترلا ایہو ء جو اڄ دی کمیونیشن دی یکے کرتݨ ورتݨ ءچ زبان کوں ڈِھگ ورتوں لکھوں ٻولوں تے الاؤں۔ مثال طور ایں پوسٹ نال بھانویں جو سرائیکی زبان دے الفاظاں دا ہک چھوٹا جیہاں پناں لکھیجے پر اگلی ست پیڑھیاں کیتے ہک ہک لفظ اتنا مُل مہانگا ء جو کل کوں لبھے نہ لبھسن۔ ُپچھو کیوں ؟ تاں جواب اتنا ݙراکلا ء جو ہاں دراہ تھیوے۔۔۔۔۔۔۔۔ جی ہا ۔۔۔۔ ایں نام نہاد ترقی دے ناں تے کل اساݙی نسلاں کنیں نہ کوئی وستی ہوسی نہ پُراݨا ٻوہڑ دا وݨ نہ مہدی نہ شہزاد نہ نہ چوہدری انور، نہ امتیاز تے نہ ای اشفاق لغاری۔۔۔۔۔۔۔ سیاسی شعور دی پہلی نشانی خود دے وجود کوں آپ منݨ تے منواوݨ ہوندے جیہڑا صرف ٻولی دی سُنجاݨ نال ہے۔ جیکر لفظ ورتیجݨ نہ تے اور مر ویندن ـــــ چیتے بھیجے ءچوں نکلے نئیں تے ختم۔۔۔۔۔ جیکر دوست سنڳتی اپݨے فیس بک دے ایں اکاؤنٹ ءچ ہک پیڄ سرائیکی اکھراں دا بݨا گھنݨ تے دوست احباب ہک ٻئے کوں سرائیکی الفاظ وستیاں ٻُݙھڑیاں ݙاݙیاں نانیاں کنیں پُچھ سُݨ تے روز تھوڑا تھوڑا بھری رکھن تے لفظ مرݨ تو بچ ویسن، زبان بچ ویسی نال ثقافت بچ ویسی، سُنڄاݨ بچ ویسی خود آپدا وجود بچ ویسی۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ مہدی لغاری تے انہاں دی ٹائم لائن تے سبھے دوستاں دا وݙا کم ء جتنی تعریف کروں گھٹ ء۔۔۔۔۔۔۔
ڄٹ برادری
[ڄَٹ قوم ۔ برادری دی جنیٹکس: سبھ گول مول ہے] لکھت: مشتاق ڳاڈی
میں کُجھ مُدت کنیں زور و شور نال جنیٹکس تے خاص کر ساؤتھ ایشیا دی جنیٹکس کوں پڑھدا پیاں۔ کیوں؟ اصل وچ تاں وادی سندھ دی قدیم (ہڑپہ) تہذیب دا کورس پڑھینداں تے ایں حوالے نال ننویں جنیٹکس ریسرچ دے ڈھڳ حوالے پڑدھدا ریہم۔ وت سوچیم جو ذرا اینکوں ودھیک ڈونگھپ وچ پڑھاں۔ جیویں ہر ننویں فیلڈ وچ کئی ننواں شئیں حیرت دا موجب بݨدن، ایں پڑھائی نال وی کُجھ اینویں ای تھیندا پئے۔ مثال کیتے سوات تے پشاور وادی دے پٹھاݨیں دی ہک ننویں تفصیلی جنیٹک ریسرچ کوں پڑھ کنیں ڄاݨ تھئی جو بھائی اتھاں وسدے "اُتمان خیل" دا پٹھاݨیں نال کئی خاص جنیٹک رلیشن یا سانگا نئیں بݨدا جݙاں جو :اُتمان خیل" اپݨے آپ کوں پٹھاݨ آہدن تے جڳ مشہور پختون قوم پرست باچا خان دا اُنہیں نال تعلق بݨدے۔
اڄ انڈیا تے پاکستان وچ وسدی ڄٹ قوم ۔ برادری بارے ہک ننویں جنیٹک ریسرچ پڑھی ہے جئیں کنیں ڄاݨ تھئی ہے جو انہیں دی کئی اپݨی وکھری یا نویکلی جنیٹکس کائیں نی۔ انہیں دی جنیٹکس دا سانگا نو (9) انجو انج آباواجداد تے کہیں حد تائیں ریجنز نال بݨدے۔ ایں کیتے اے جنیٹک مکسچر دا وݙا نمونہ ہن۔ ݙو پراݨیاں تھیوریز جو اے انڈو آریائی یا سکیتھئین نسل نال سانگا رکھدن، ایندی وی کئی خاص پریتی تصدیق نئیں تھیندی۔
گوجرانوالہ
گوجرانوالہ شمالی پنجاب، پاکستان دا ہک صنعتی شہر ہے جیہڑا لاہور توں تقریباً ۶۰ کلومیٹر دور پشاور دی جانب واقع ہے۔٢٠۱۷ء دی مردم شماری دے مطابق آبادی دے لحاظ نال ملک دا پنجواں وݙا شہر ہے تے ایندی سطح سمندر توں بلندی ۲۳۱ میٹر ہے۔
امرتا پریتم
امرتا پریتم (گرمکھی: ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ، ہندی: अमृता प्रीतम) ہک بھارتی شاعرہ تے ناول نگار ہن۔ اوہ گوجرانوالہ وچ پیدا تھئے۔ انہاں دی سو توں زائد کتاباں شائع تھی چکن جنہاں وچ شاعری دے علاوہ کہانیاں دے مجموعے، ناول تے تنقیدی مضامین دے انتخابات وی شامل ہن۔
مخصوص مفرد حروف
سرائیکی دے مخصوص پنڄ مفرد حروف - سرائیکی زبان دے مہاندرے دانشور سرائیکی زبان دے مخصوص حروف تہجی متفقہ طور تے پنج شمار کریندن جہڑے جو اے ہن۔ (ٻ، ڄ، ݙ، ڳ، ݨ) تے سندھی لہجے دے ݙو حروف تہجی  (ڃ، تے ڱ) دی آواز آلے حروف کیتے علامتی طور تے کئی انج حروف تجویز نھئیں کریندے بلکہ ڄ تے ڳ کن پہلوں نون غنہ ودھا کرئیں لہجے دی کمی کوں پورا کیتا ڳئے ۔ یعنی انھیں کوں علامتی طور تے ن٘ڄ تے نڳ لکھیا ڳئے لہٰذا میں سمجھداں جو ہن سرائیکی دے مخصوص لہجے آلے حروف تہجی دی گنتری پوری تھی ڳئی ئِ تے انھیں دی املا وی متفقہ طور تے منظور کر گھدی ڳئی ئِ جہڑی جو کجھ ایں ہے:
(ٻ، ڄ، ن٘ڄ، ݙ، ڳ، نڳ،ݨ)
ٻ
‘‘ٻ" ابتدائی شکل :  ٻیر،  ٻار، ٻور، ٻدھ، ٻل، ٻتڑا، ٻچڑا
’’ٻ‘‘  درمیانی شکل: ٹوٻا، ٹٻر، ٹٻہ، ٹٻی ،دھاٻے
’’ٻ‘‘  اخیری شکل :  ٻٻ، راٻ ، شرٻوٻ، سُٻ
ڄ
’’ڄ‘‘ابتدائی شکل : ڄل ، ڄال ، ڄنگھ، ڄبھ، ڄوانہہ
’’ڄ‘‘درمیانی شکل : سڄݨ ، سَڄا ، سُڄا، لڄاوݨ پڄلݨ
ن٘ڄ
’’ن٘ڄ ‘‘ درمیانی شکل : سُن٘ڄاݨ‘ مُن٘ڄال ،ون٘ڄاوݨ ، سُن٘ڄڑی
’’ن٘ڄ ‘‘ اخیری شکل:سن٘ڄ، تھن٘ڄ، کن٘ڄ، بھن٘ڄ، ون٘ڄ
ݙ
’’ݙ‘‘ ابتدائی شکل : ݙراکل، ݙراون، ݙونگر، ݙکھڑے ، ݙیݨیں
’’ݙ‘‘ درمیانی شکل :ٻݙݨ ، سݙݨ ، تیݙا ، میݙا
’’ݙ‘‘ اخیری شکل :بھیݙ، کھیݙ، ٻوݙ، ݙݙ، لاݙ، لوݙ، چھݙ
ڳ
’’ڳ‘‘درمیانی شکل : وڳا، رڳڑ، پڳلی، بھڳلاٹا
’’ڳ‘‘اخیری شکل:لاڳ ، بھاڳ، بھڳ، بھوڳ، رڳ،واڳ
ن٘ڳ
’’نڳ ‘‘ابتدائی شکل :اے حرف تہجی کہیں وی لوظ دے شروع ئِ چ نئیں آندا ۔ اینہہ واسطے اینہہ حرف تہجی دی ابتدائی شکل کائینی۔
’’نڳ در میانی شکل:  منڳل ، انڳل، رنڳݨ، سنڳی ، انڳݨ
’’نڳ ‘‘اخیری شکل : رنڳ ، سنڳ، لنڳ، ہنڳ
ݨ
’’ݨ‘‘ابتدائی شکل : اے حرف تہجی وی کہیں لوظ دے شروع ئِ چ نئیں آندا ۔ اینہہ واسطے اینہہ حرف تہجی دی ابتدائی شکل کائنی ۔
’’ݨ‘‘درمیانی شکل :پاݨی ، داݨے، بھاݨاں ، گھاݨی ، لوݨی، سوہݨی۔
’’ݨ‘‘اخیری شکل :ساوݨ ،پروݨ ، چاوݨ ، مݨ، سݨ
پنجر
پنجر بھارت دی مشہور مصنفہ، ناول نگار تے شاعرہ امرتا پریتم دا شہرہ آفاق ناول ہے۔ اینہی عنوان نال ہک فلم وی بݨ چکی ہے۔
درداں دی ماری دلڑی
درداں دی ماری دلڑی علیل حے!
(لکھت: ذوالفقار علی)
اویں تاں میں جیندا ہاں پر زنداں اچ حیاتی کیویں گُزردی حے ایں تکلیف دا ڈُکھ او بندہ سمجھ سگدے جیرھا اپنڑی وسوں کولو انج تھی کے کہیں بئے رپھڑ اچ پھس گیا ہووے۔ اپنڑی وسوں کولو پروبھرا تھی کے جیونڑ دا مطلب حے حیاتی دی چس کولو محروم تھی کے لحظے لحظے دا عذاب گچی اچ پا کے ھولیں ھولیں خود کُشی دی موت مرو پائے۔ ایں حالت اچ جیونڑ اوکھا بہوں اوکھا ہوندے ، ہر پاسو رت دی بو آندی حے۔ ول بندہ شودا کپیندا مریندا گلدا بُھردا اپنڑے آپ اچ دفن تھیندا رہ ویندے۔ جڈاں جو او اپنڑی وسوں آو انج تھیندے اوکوں بہوں سارے ڈر بھاو ویہڑ ویندن۔ کڈاھیں مذہب دے ٹھیکیدار اوکوں ڈرا کے چُپ کرا ڈیندن ، کڈاھیں ” وطن دے رکھوالے” آو لُکدا پھردے تے کڈاھیں سیاسی انتقام دے بھاو پاروں اپنڑا جون وٹا گھندے ول وی سماج اوکوں قبولنڑ واسطے تیار کائینی ھوندا۔ جیالا بنڑے تاں متوالے پچھو لگ پاوندن، متوالا بنڑے تاں ” جنون” دی جنونیت دا شکار تھیندے، مذہب آلیں نال کھڑے تاں قدامت پسندی دی تہمت دا داغ چاوے یا وت نویں دُنیا دی گالھ کرے تاں لبرلزم دا وار سہوے۔ دھرتی واس بے چارہ ونجے تاں کڈیں ونجے۔!
ایں بے ثباتی اچ ول لگدا ایویں حے جیویں وقت بہوں ھووے پر کہیں سنگتی کوں ملنڑ پاروں ٹائم نہ ملے تے اپنڑے آپ اچ بہوں مصروف ھوونڑ دا گُمان تھیوے۔چہرے تیں کھل ھووے پر من سُنجاں ھوے، ڈیکھنڑ اچ تندرست پر اندری اندر تھکا تُرٹا، سوچنڑ تیں اپنڑے سیانڑاں ھوونڑ دا یقین ھووے پر عمل پاروں بے عملاں وانگوں۔پتہ نئیں اے حالت ایویں کیوں ھوندی حے۔ ” نہ میں وچ پاکاں نہ میں وچ پلیتاں” ایں حال اچ قسم حے نندر آندی حے پر نئیں آندی، بُکھ لگدی حے پر نئیں لگدی، درد تھندے پر نئیں تھیندا، عشق تھندے پر نئیں تھیندا، سٹ لگدی حے پر نئیں لگدی، ڈر بھاؤ لگدے پر نئیں لگدا، سچ الویندے پر نئیں الویندا، کُجھ کرنڑ دا آھر کریندے پر نئیں کریندا، جون وٹیندے پر نہیں وٹیندا، اوندی گلی اچ ونجیندے پر نئیں ونجینداں، انسانیں دے کٹھ اچ راہویندیں پر نئیں راہویندا، یاریں نال ملیندے پر نئیں ملیندا .یا خدا اے کینجھا لمحہ حے جیرھا مٹی سوا نئیں تھیندا۔
آئے میڈا گالھا دل ایں لمحے دی قید اچوں بھلا میں کیویں نکلاں ۔ ڈس میں کتھوں آناں چیڑیں دی چل چل، گھاٹی بٹ ڈھانڈل بیر، چویڑی دی کندھیں آلے کُھلےکچے ویہڑے، گھر دے کچے تھلے تیں بہہ کے اماں دی ہتھ دی پکی کُٹ دے منگر نال ودھی جوار تے باجھری دی روٹی، گندلیں دے ساگ کوں سچے گھیو دا لگا تڑکا، تتی روٹی تیں مکھنڑ دا پیڑا، مٹی دا گُھبکار، وڈے ویلھے پتھر دی چکی دی من بھاونڑی گُھر گُھر، او مٹی دے تھاں بھانڈے، سیالے دے پالے اچ چُلھ دے چدھارو بہہ کے بھا سیکنڑ دی چس، ماء دے بسترے دا گرماں، ڈاڈی دی “سمی” آلا گاونڑ، چھوٹے ویلھے دے یار ڈس کتھو آناں۔
ہائے او اپنڑی مٹی دے نال جُڑے کھیڈ دودہ، کانگا، بھیڈیں ویائی، چپہ چرالی، شیدنڑ، گوگڑے چھپک، کوٹھی کوٹھی پک پاو، کھلیں کھوپڑ، آگی آگ، لُک چھپ، گھوپنڑی ونجائی، ڈھینڈے، پتنگ، مٹی دے ڈاند، اٹے آلی بھمبھیری، ڈاڈے دے ریڈو آلے گٹیں دے رول ڈس میں کتھو گھن آواں!! ہائے وے اوترا نا مراد آ او مٹھائیاں وی تاں اویں نئیں رہ گیاں کتھ حے او کٹانگری، نُکتی، تپاسے، تلونگڑاں، تل شکری تے گُڑتے پھیری آلا چاچا منوں۔ ساریں کوں وقت نگل گئے یا ساڈا سنڑپ کھا گئے۔ اوں وقت کوں میں کتھو ولا آواں جڈاں چیتر دی راتیں کوں نیلا ھُنب اسمان ہووے ہا اساں تاریں دو تکی پائے راھوں تے ایں ڈر آو گنتی نہ کروں ہا جو منہ تیں تل نہ نکل پاون، اسمان تیں کھٹ دو ڈیکھوں ہا تے ول قطب تارے دو جو کھٹ مائی تارے دے نیڑے تے نئیں گئی ودی۔ ول اماں آو پُچھوں ہا اماں جڈاں کھٹ قُطب تارا گول گھدا واقعی قیامت آ ویسی؟ او ترسلی ڈیوے ہا جو ہالی پریں ودی حے، اسمان تیں رادھیاں چٹھیاں، حضرت اسماعیل دی جہہ تیں قُربان تھیونڑ آلے دُنبے دا رستہ وی تاں شہر دی دھوڑ اچ گُم تھی گئے، بی بی سئین دی پینگھ وی تُرٹ گئی حے، موسم وی یاریں آلی کار بے اعتبارے تھی گئین ڈس میں کیویں تیکوں اعتبار ڈیواں ۔کتھ گئین او موسمیں دیاں نشانیاں نہ چندر پڑ پائیندے، نہ سجھ کوں مچھلا ڈسدے، نہ اسمان تیں سنجھ دے لیکے ہوندن، نہ تیتر کھمبیاں رہ گئین، نہ رغام دی سمجھ لگدی حے۔
ہائے دلڑی نہ ڈکھنڑ گُھلدن، نہ او بھوری بدلی آندی حے، نہ پرھے لگدن نہ تومبی پنجیندی حے، نہ سانونڑ دی بدلی ول اپنڑی چادر تانڑی حے نہ بدرا دیاں پڑ تیں پڑ آلیاں چوٹیاں ول ڈسن، نہ آفکی رہ گئی حے نہ کوئی نائیں دا سڈ مار کے کانڈھا ڈیندے، نہ وکڑے ھن، نہ گنڈھیں ھن نہ بند ھن، نہ نائیں دے پانڑی دی خشبو حے۔ کتھ گئین او عیسٰی گروہ آلے جھڑ، کتھاں حے باکر وال، نہ بغدادی نہ ڈاندے کھلاوی ، نہ جوڑے رہ گئین تے نہ ونگاراں بچن۔
گالھا بودلا دل کیوں کھپیندیں میکوں میں کتھو آناں نانگ دے واتو نکلدی طیار، کانڑی جوار، چوٹالے سٹے آلے آبھوں، تُر جوار دے گنے، کالی باجھری دے دُپھ، لالڑی چنڑیں، چاندو ڈاند، متھیلی گاں تے نائیں دے بچے۔
ہائے او رپ سچیا کتھ گئی حے او مہینہ دی نانی، بی بی سئین دا گھوڑا، ریخی کیکر تیں بیٹھا ٹندانڑاں، کوکڑ بیر تیں بیٹھی دیسی ماکھی، پڑ تیں بیٹھا راکھا، بھوئیں ڈٹے، کُھمبیاں، ٹولھے دی شکلو، کرہیں دے ڈیہلے تے مُنگرا ، گنوار دیں پھلیں دی بھاجی، جالیں دے پیلھوں سب شے تاں ترقی دے ہتھوں اساں آو رُس گئی حے۔
اوترا سیت سڑا ھنڑ تاں ساڈے وطن دے پکھی وی کڈاھیں منہ کر گئین گیرا، ٹُٹن، جنگلی کبوتر، ھیڑا، کالا تیتر، شکرا، چیڑیں دیاں جھاراں ، درکھان پکھی ، تلہر، کونج ، تلور تے چنڈور پکھی کوں میں کتھوں لبھاں۔ پُرانڑاں جھوکاں، میڈی وستی تے کراڑ، ڈنگریں دی کھیر، کھوہ ، بیٹھکاں، وستی دا پُرانڑاں ” شیخیں آلا کیکر” اوندے مُنڈھ اچ راھونڑ آلے شیخ مکوڑے، کاویں دا آلھڑاں تے اوندی رتی چیڑھ کتھاں حے۔ اوں کیکر دے لڑ نال بدھی پینگھ تے اوندی اُنھالے گھاٹی چھاں تیں بہہ کے آپس اچ وستی دے بالاں داکھیڈنڑ ہائے ربا کتھ ھن او ڈیہیں!
وستی دے چوک اچ چاچے عمر دی ھٹی دے اگوں وڈے وڈے پتھر ، انھاں کوں چاونڑ آلے گبھرو جوان، وسیب دا اندھا میراثی، وڈے ویلھے اُٹھی کے اللہ ھیک دا ورد کرنڑ آلا ڈاڈا تگہ، کچیاں مسیتاں، پُرانڑیاں بُرزیاں، ٹُھل تیں بہہ کے روزے آلے روزہ ودھا ڈیو آکھنڑ آلے بال، سیپ سیونڑ آلاں تریمتیں دیاں کچہاریاں سب کُجھ وقت دے ہتھوں مسمار تھی گئے۔! ہائے وائے دل آ ۔
قیصر گائیس کیلیگولا
کالیگولا رومی شہنشاہ گایس جولیس سیزر آگسٹس جرمانیکس (Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus) دی مقبول عرفیت ہے۔ کالیگولا دا پیو جرمانیکس شہنشاہ تیبیریس دا بھتریجا تے لے پالک پتر ہئی
19ء وچ جرمانیکس دی انطاکیہ وچ وفات دے بعد اس دء گھروالی اگریپینا کبریٰ اپݨے چھ بچوں کوں گھن کے روم واپس آ گئی، جتھاں او شہنشاہ تیبیریس نال تلخ عداوت وچ الجھ گئی۔ تنازع بالآخر اس دے خاندان دی تباہی دی صورت وچ نکلا، جس وچ کالیگولا زندہ بچݨ والا واحد مذکر فرد ہئی۔ مہلک سازشاں کوں ڄاݨدے ٻجھدے ہوئے اس شہنشاہ تیبیریس دی دعوت تے 31ء وچ کپری دا سفر کیتا، جتھاں شہنشاہ تیبیریس دی موت دے بعد او تریجھا رومی شہنشاہ بݨا۔
thumb|قیصر گائیس کالیگولا
قیصر کلاڈئیس
کلاڈئیس یا کلاڈیوس (Claudius) (تلفظ: /ˈklɔːdiəs/) مکمل ناں تیبیریس کلاڈیوس سیزر آگسٹس جرمانیکس(لاطینی: Tiberius Claudius Caesar Augustus) ہئی تے جولیو کلاڈیوی خاندان دا رکن ہئی. نیرو کلاڈیوس دروسوس تے انتونیا صغریٰ دا چھوہر ہئی۔ او کالیگولا دے بعد چوتھا رومی شہنشاہ بݨا۔ کلاڈیوس چوتھا شہنشاہ رومی سلطنت ہئی جیندا دور حکومت 24 جنوری 41ء توں 13 اکتوبر 54ء تے مدت حکومت 13 سال ہئی. پیدائش1 اگست 10 قبل مسیح تے وفات 13 اکتوبر 54ء وچ تھئی. ایندا مدفن مقبرہ آگسٹس، روم اے.ایندا مذہب رومی بت پرستی ہئی جیویں کہ باقی شہنشاہان دا ہئی. ایندی زوجہ اگریپینا صغریٰ میسالینا ہئی.قیصر کالیگولا دے قتل دے وقت کلاڈیوس محل وچ ہک پردے دے پیچھے چھپ ڳیا ہئی تے بعد وچ آپ قیصر بݨا.
thumb|قیصر کالیگولا دے قتل ویلے کلاڈیئس محل دے ہک پردے دی پچھوں لکدے ہوئے
کالیگولا کا قتل
24 جنوری، 41ء کوں ہک سازش دے تحت کالیگولا کوں قتل کیتا گیا۔ کاسیوس کیریا دی قیادت وچ پريٹری محافظ دستہ دے افسران کالیگولا دے قتل وچ ملوث ہن۔ اس ڳالھ دے شواہد نی کہ کلاڈیئس ایں قتل دی سازش وچ شریک ہئی، تاہم اے سمجھا ویندا ہے کہ او اس سازش توں واقف ہئی، خاص کر کے او وقوعہ توں کچھ دیر قبل قتل دے مقام توں چلا گیا ہئی۔
thumb|قیصر کلاڈیئس
کوالالمپور
کوالا لمپور رسمی طور تے وفاقی علاقہ کوالا لمپور جینکوں مقامی طور تے اوندے مخفف دے ایل (KL) دے ناں نال ڄاݨا ویندے۔ ملائیشیا دا قومی دار الحکومت تے سب توں وݙا شہر ہے۔ ملائیشیا دے عالمی شہر دے طور تے اوندا رقبہ 243 مربع کلومیٹر (94 مربع میٹر) تے 2016ء دے مطابق اوندی آبادی تقریباً 1.73 ملین ہئی۔ کوالا لمپور عظمٰی جینکوں وادی کلانگ وی آکھا ویندے ، ہک شہری علاقہ ہے جیندی آبادی 2017ء وچ 7.25 ملین افراد ہئی۔ آبادی تے اقتصادی ترقی ݙوہاں وچ ایہ جنوب مشرقی ایشیا وچ سب توں تیزی نال ترقی کریندے ہوئے میٹروپولیٹن علاقیاں وچوں ہک ہے۔
ناول نگار
ناول دی تخلیق کرݨ والے کوں ناول نگار آکھا ویندے۔
قیصر گالبا
گالبا (Galba) (لاطینی: Servius Sulpicius Galba Caesar Augustus تلفظ: /ˈsɜrviəs sʌlˈpɪʃəs ˈɡælbə/) رومی سلطنت دا 68ء توں 69ء تک ست مہینے تک رومی شہنشاہ ہئی۔ او پہلی صدی قبل مسیح وچ پیدا تھیوݨ والا آخری شہنشاہ ہئی۔
thumb|قیصر گالبا
عاشق بزدار
عاشق بزدار سرائیکی شاعر، دانشور، لکھاری تے سیاست دان ہے۔ سُنڄاݨ" دے مطابق عاشق خان بزدار دا پیلھا سوال تے میݙے نزدیک شک ایہہ اے جو "سرائیکی لوک سانجھ دے مُہاندریں صلاح کر کے سرائیکی لوک سانجھ دے میلے دا بائیکاٹ کر ݙتونے۔" جیکر میں وی اُنہیں مُہاندریں اچ شامل ہاں تاں میں ایں مشورہ کنیں قطعی لاعلم ہاں۔ اے ڳالھ ایویں نئیں تھی سڳدی جو لوکاں رل کے کہیں بائیکاٹ دا فیصلہ کیتا ہووے۔ میݙے نزدیک ایں طرانح دے کہیں فیصلے دی کوئی وجہ وی نئیں۔ لوک سانجھ دے پُراݨے سنگتی کہیں نہ کہیں حوالے نال میلے اچ شریک تھیندے رہن۔ کݙاہیں زیادہ، کݙاہیں گھٹ۔ میݙے خیال اچ ایندے پچھوں کہیں 'صلاح مشورے' دی بجائے او حالات ہن جیڑھے میلے اچ سنگتیں دی شرکت اچ رکاوٹ بݨے تے انہاں حالات اچ مختلف سیاسی نقطہ نظر وی تھی سڳدن۔ خاص طور تے 1988 دے الیکشن دے بعد دے مُلکی سیاسی حالات وی تھی سڳدن جیندے بارے لوک سانجھ دے سنگتیاں ( جنہاں اچ اُستاد فدا گاݙی وی شامل ہَن) دا خیال ہائی جو مارشل لا دے خاتمے تے عام مُلکی سیاست شروع تھیوݨ کنوں بعد سرائیکی تحریک دی اوں وقت دی اُٹھاݨ کوں ہک دھچکہ لڳ سڳدے۔ بے نظیر بھٹو دی پیلھی حکومت، بعد دے سیاسی حالات، سرائیکی جماعتاں تے اُنہیں دی بھن تروڑ کُجھ سرائیکی دوستاں دی مایوسی تے بےعملی وی وجہ بݨ سڳدی اے۔
عاشق خان! جدوجہد تعلق دل تے دماغ ݙوہیں نال اے۔ دل تاں کُجھ کرݨ دا کریندا پیا ہووے پر دماغ نہ مَنے یا دماغ منے پر دل ناں کرے تاں نتیجہ اے نکلدے جو بندہ کُجھ وی نئیں کریندا۔ میں خود ایندی ہک مثال ہاں۔ تُساں سالانہ پوسٹر اچ سارے سنگتیاں دے ناں لکھدے ہوے۔ تُساں چنڳے لوک ہاؤ، چنڳا کم کریندے ہاؤ۔ میں بھیڑا ہاں، میلے تے نمہی آسڳدا یا تُہاݙے لفظاں اچ نمہی آندا۔ چنڳے لوک بھیڑیاں کوں نال گھیل کے ٹُردن۔ پچھلے ویہہ سالاں اچ تُساں کݙاں میݙے کنوں (یا شاید ٻنہاں دوستاں کنوں وی) پُچھیا اے جو تُساݙے نال کیا بݨی؟ ٻیاں لوکاں کنوں سچ کوڑ سُݨ کے نتیجے کڈھݨ سیاݨے لوکاں دا کم نئیں۔ تُساں دل تے ھتھ رکھ کے ݙسو جو اساں کلہے ایں لائق ہائیں جو پوسٹر تے ناں چھاپ ݙتا ونڄے تے ٻس؟ تُساݙا ساݙا ایہو تعلق اے؟ تُساں کݙاں چھڑا میکوں فون چا کیتا ہووے جو میلے اچ ضرور آوݨا اے۔ اگر اساں میلے اچ نئیں آندے تاں ایندی ہک وجہ ایہہ وی ہے جو اُتھاں کوئی ساݙی تانگھ وی نئیں کریندا پیا ہوندا۔ میلے اچ آوݨ یا نہ آوݨ دی ݙو وجوہات تھی سڳدیاں ہن، ذاتی تے سیاسی۔ ذاتی ڳالھ میں کر ݙتی اے، سیاسی ڳالھ تے بحث تھی سڳدی اے۔
عاشق خان آہدے جو "سانجھ دے دوستاں دی بے پرواہی کنوں ٻیاں تنظیماں میلے دیاں ٻانہہ ٻیل بݨ ڳیاں ہَن۔" اے تاں چنڳی ڳالھ اے جو ٻئے لوک وی سانجھ دے نال آرلے ہن۔ اے تُساں دوستاں دی محنت اے، تُساں دوستاں دا سچ اے جو لوک آرلدن۔ سندھ دریا اچ کیتلے ندی نالے آرلدن تے کتنے پاڑے بݨ کے وکھ تھیندن۔ واہݨ اینکوں آہدن۔ ایہو قدرت دا نظام اے، ایہو ای سچ اے۔ میلے اچ کیتلے لوک آ رلدن تے کیتلے نکھڑدن، کوئی ڳیݨ تھوڑی کریندے۔ دریا وہندے رہندن، میلے لڳدے رہندن۔
عاشق خان لکھدن جو "لوک سانجھ دے دوستاں اپݨی صلاحیتاں این جی اوز دے لیکھے لا ݙتن۔" اڄ کل اے ڳالھ شاید ٻہوں عام ہے۔ این جی اوز کیا ہَن؟ کیوں ہَن؟ کیا کریندیاں ہَن؟ اے ہک لمبی ڳالھ اے۔ اساں این جی اوز اچ صرف نوکری کریندے ہائیں۔ اے ٻئی ڳالھ اے جو پچھلے ویہہ سالاں اچ ملکی تے عالمی سطح تے سیاست اچ اُتھل پٹھل دے نتیجے اچ قوم پرستاں، بائیں بازو آلیاں تے ترقی پسند دانشوراں دی اکثریت این جی اوز دی نظر تھی ڳئی اے۔این جی اوز اچ نوکری کرݨ ایویں ہے جیویں میں امروز یا فرنٹئیر پوسٹ نوکری کریندا ہَم۔ فوج، بیوروکریسی (حکمرانی)، عدالتاں، صحافت اے سبھ انسان دشمن پیشے ہَن۔ انیویں این جی اوز اچ نوکری وی ہک پیشہ اے۔ چنڳے لوک او ہوندن جیڑھے بُرائی مَن کے کریندن، اوندے حق اچ دلیلاں نئیں ݙیندے۔ آپݨے آپ کوں منصور یا سقراط بݨاوݨ دی کوشش نئیں کریندے۔
ڄم پل
عاشق بزدار 14اگست 1947کو مہرے والا ضلع راجن پور وچ پیدا تھئے. 1985 ہک سرائیکی ثقافتی میلے دی بنیاد رکھی سرائیکی زبان وادب تے ثقافت دی خاطر ابتـدائ عمر کنوں پورھیا پئے کریندن
نمونہ کلام
اساں ڄَئے سرائیکی دیس دے
ساݙی دھرتی ماء لکھ پال
ایندے سینے سندھ پیا کھیݙدا
ایندے پیریں چھاچھرٗ کاک
اے بھاڳ وندی دی بھاڳ وند
ایندے تھل چترانگ مَلہیر
جَھر جنگ ٻیلے، ٻیٹ دیاں
کیا رِیساں شہر کرِن
ایندی روہی آسݨ رُوح دا
ایندے ٹٻے طُور ݙسِن
ایں ڄنڑیئے گھوٹ فرید جہیں
سئے سسیاں، مومل، مارویاں
ءِ دھرتی پیر فقیر دی
اِتھ دیرے چَنݨ پیر دے
اِیندا الاَلَݨ خدمت گار
بَھل اَڄ ءِ دھرتی دَھرم دی
ہے روندی نیر ہزار
ایندے منہ تے پَیر پنجاب دے
ایندی کنڈ تے چاٻُھک چہکدے
ایندی رَڳ رَڳ سَو سَو چِیر
تے اَسّاں نینگر ڳوٹھ دے
ہے ساݙا کینجھا حال‌؟
ساݙیاں مُرکیاں ، پَٹریاں ڈھولݨے
ساݙے چَھلڑے ، کنٹھڑے ، بَندڑے
ڳئے پیروں لَہہ اَنڑوَٹ
ساݙیاں اَکھیں رَت مینہہ تِرمدیاں
ساݙے من ماندے ݙینہہ رات
ساݙے منہ تے جَندرے جبر دے
اساں قیدی تخت لہور دے
شاعر: سئیں عاشق خان بزدار
ݙوہڑہ
چپ چور تھی عاشق پار گئیوں جے ونجڑاں ھا میکوں آکھیں ھا@
میں وصبے دی کہیں بی بی توں ڈیندی وار کڈھا میکوں آکھیہ ھاا@
تیڈے رستے تے دیداں گھول وتاں رکھ چھوڑاں حاصل میکوں آکھیں ھا @
تیڈے پیریں ساہ دی جھانجھر پا تیکوں ٹوراں ھا میکوں آکھیں ھا @
کلام سئیں عاشق خان بزدار کمپوزنگ دا پورھیا ملک محمد رمضان نوید آرائیں
مشاعرے
ہر سال مہرے والا وچ سرائیکی مشاعرہ کرویندن۔
32واں سالانہ ڈو ڈٖینہوارا
سرائیکی میلہ مہرے آلا
11، 12 نومبر 2017، چھݨچھݨ، آڈٖت
شعور دی یونی ورسٹی
/سرائیکی شاعر]] عاشق بُزدار 14اگست 1947ءکوں مہرے والا"راجن پور"ءچ پیداتھئے. سرائیکی زبان تے سرائیکی ثقافت دے تحفظ واسطے ابتدائ عمر کنوں کوشاں ھن. اپݨے علاقےدےجاگیردار خاندان نال تعلق رکھݨ دے باوجود اپݨی ماء دھرتی تےاپݨےعام لوکیں نال جُڑے ہوئےھِن. سرائیکی وسیب دے محرومی کیتے ھمیش احتجاج کریندے پئن. سرائیکی ادب وشاعری وچ انہاں دا ناں ٻہوں وݙی اہمیت رکھیندے.سرائیکی ثقافت دے احیاء کیتےعاشق خان بُزدار1985ءتوں ھک ثقافتی میلے دی بُنیاد رکھی ھے جہڑا ھر سال وݙے زوق شوق نال منیندا پئے. اے میلہ ھر سال نومبرءچ تھیندے. جیندے وچ سرائیکی اڳوان، دانشور، شاعر، ادیب، محقق، لکھاری، عام آدمی سمیت ھرمکتب فکرنال تعلق رکھݨ والے لوک شریک تھیندن. سرائیکی تحریکءچ"قیدی تخت لاہوردے"دا جو کردارہے اُوندابُنیادی تےمرکزی کردارعاشق بُزدار دی شاعری دا ھے. جیندے نال ہک شعوری مزاحمت نے جنم گِھدے. """"کتابیں"""" چار اپریل( ذوالفقار علی بُھٹوتے لکھی ڳئ سرائیکی شُعراء دی نظمیں ١. قیدی تخت لاہوردے١٩٨٥ءݙوڄھی اشاعت ٢٠١٤ ٢. جیں پُھل چاتے( بےنظیربُھٹودے حوالے نال) ٣. مُکاݨ( شہیدبےنظیربھٹو، اپݨے بِھرا تے پُتردی شہادت دے حوالے کیتے) عاشق بُزدار نثر وی ٻہوں سوہݨی تےمن موہݨی لکھدن. اُنہاں دے اخبارات ءچ سیاسی موضوعات تے کالم چَھپدےراہندن"جیویں جیوݨ گُزریا"دے ناں نال اپݨی بائیوگرافی لکھیندےپئن. """عاشق بُزدار دا کوٹ مارشل""" مُونجھ کنوں محبت کشید کرݨاں شاعری ھےتاں اُو شاعر عاشق بزدار ھے. ٻَم دھماکےدے دیس وچ شاعری، موسیقی تے جُھمر کنوں مہرووفا دا "مہرےوالہ"آباد کرݨاں سیاست ہے تےعاشق بُزدار سرائیکی وسیب دا روشن خیال سیاست دان ھے. اپݨے رشتہ دار، لخت جگرتے جائیداد قربان کرتے وفادی انتہا ݙیکھݨا ھووےتےعاشق بُزدار عاشق صادق ہے. چِٹےکھیروالیں والا، درویش جیندے اُتےفقروغنافخرکریندے ھِن.
== حوالے = عاشق خان بُزدار پاکستان دا ھم عُمرشاعر ھے، اپݨےمُلخ دے وانگوں مُونجھاہے. مگر اُو نِکڑے، مَظلوم تے بے سہارا لوکیں نال بے بہا پیار کریندے. شاعری، عشق تےدوستی پسن٘د بھلےمانس ہے. اُون٘دے نال جݙاں تے جِتھاں مِلݨ تھئے، مُنورخان بُزدار ھمزاد وانگوں ھمیش اُنہاں دی نال ہون٘دن. مُنورخاں توں دوستی دی سوہݨی خوشبو امدی ہےاُو نہ صرف ھِک کہنہ مشق سیاسی کارکن ھن بلکہ دوستی تے وفا دے پیکر ھن. مُنورخاں بُزدار اپݨےہنجوں واہن٘دے اکھیاں نال عاشق خان دے پُتراُشترعباس تےبِھرا دی شہادت دا دِل کُوں پَھٹ ݙیوݨ والا واقعہ ݙسیدن جو 4اپریل2004 دی سویل لاڑکانہ شہیدبُھٹو دی برسی ختم تھئ تے راڄن پور دا قافلہ واپسی روانہ تھی پیا ان٘دے ویلھے عاشق خان بُزدار دے نینگرپُتراُشترعباس ساغر دی کار ھِک ٹَرک نال لَڳ پئ تےاُوموقع تےشہید تھی گئے. عاشق خاں دے بِھرا لیاقت علی بُزدار ڈھیرسارے زخمی تھئےتےکراچی دے ھِک ھسپتال ءچ اللہ تعالیٰ کُوں پیارے تھی گئے. تریجھا نینگردوست فرخ گُل خان ایں حادثے وچ اپݨی جان خالق حقیقی دے سپرد کیتی. عاشق خاں اے قیمتی جاناں ݙیوݨ دے باوجود اے اہدے رہ ڳئے جو حق ادا نہ تھیا. سرائیکی وسیب دے ھم عصر شُعراء ایں وݙےڈُکھ تے ٻہوں ساریاں نظماں لکھیاں جہڑیاں""مُکاݨ""دے ناں نال چھاپیاں ڳئیاں. سرائیکی زبان وادب دے معروف محقق ودانشور سئیں اسلم رسولپوری اہدن جو اے واقعہ کربلاتےعظیم شاعری لِکھی ڳئ ہَئ یا وت عاشق خان کوں پیش آوݨ آلے صدمے تے لکھیے مرثیے وی کربلا دی روایت دے روانی لڳدی ھے. عاشق بُزدار پَنج ھزار سال دِی مُونجھ کُوں زبان ݙے کراہیں نواں جنم ݙے چھوڑیا ھے.سئیں عاشق بُزدار دے وَݙ وَݙیرے ݙھائ سو سال پہلے کوہ سلیمان تُوں ""مہرے والا""تحصیل وضلع راڄن پور وچ آباد آن تھئے. مُنݙھلی طور تے بلوچاں دے قبیلے رِن٘د دی ھِک شاخ بُزدار نال تعلق رکھیندن پَھلی لدواݨی بُزدار وی سݙوین٘دن. عاشق بُزدار دے اَبّا سئیں دا ناں غلام فریدخان ھَئ اُو ١٠٥ مُربع زمین دے مالک ھَن. عاشق بُزدار14اگست1947کُوں وَستی مہرےوالہ وچ ڄَمے. اُو چِھی بھیݨیں تے چِھی بِھرا ھِن. انہاں دے والد چار شادیاں کیتیاں ھَن. انہاں دی امّاں سَیݨ غلام عائشہ بی بی المعروف آشو مائ دا تعلق لاشاری قبیلے نال ھَئ. انہاں سارے بھیݨیں بِھراواں وچ ٻَہوں پیارمحبت پَاتا وین٘دے تے کئ سَکّےمَترائے دا فرق کینی. عاشق خان بُزدار دے والد صاحب انہاں کوں مقامی سکول مہرے والا وچ داخل کرایا. اِتھون عاشق خان بُزدار پنجویں دا امتحان پاس کیتا تے اِتھوں"کوڑے خان جتوئ"دا وظیفہ حاصل کرݨ دا اعزاز وی حاصل کیتا. ول مِڈل سکول سکھاݨی والا وچ داخلہ گِھدا. اِتھوں چھیویں تے ستویں دا امتحان پاس کرݨ دے بعد جونئیر تے سینئیر دی کلاس فاضل پور توں پاس کیتی تے نانویں جماعت کیتے راجن پور ہائ سکول وچ داخلہ گِھدا تے اِتھاؤں1965ء وچ میٹرک دا امتحان411نمبر گِھن تے سیکنڈ ڈویژن نال پاس کیتا. وَل گورنمنٹ ڈگری کالج ڈی جی خان وچ داخلہ گِھدا. ہَئیں دور وچ ریڈیو پاکستان دے نامور ستارنوازجی ایم فریدؔی توں ستار دی تعلیم گِھنݨ شروع کیتی. جی ایم فریدؔی اُنہاں دے گھر مہرے والا وچ آتے اُنہاں کوں ستار سِکھیندے ھَن. کالج دور وچ اُنہاں دے ہوسٹل وچ ستار موجود ہون٘دا ہئ تے اِیندے اُتے ریاضت تِھین٘دی ھَئ.
(جوڳ) لُوں لُوں سیک سڑے وچ رہن٘دی تَن ہے لُوݨ سُوا مان٘دے موئے من وچ پَل پَل ٻَلدی ٻُجھدی بھا ہرکوئ آپ غڑاپی وچ ہے تُوں وی رُجھ ڳئیں ماء میݙے ڈُکھڑے کون ونڈاوے کہیں ٻئے دا ہے کیا صحن اَڳواڑ مُٹھی دے اُتے چُپ دی سِتری سیجھ اَدھ اَدھ رات کوں ویݨ ولاواں سُوہے سَڳن لہا وچھڑے ڳئے سڄݨاں دی یاد ءچ کیوں نہ ویݨ کراں رووݨ جوڳ جے وِسر ڳئ تاں وَل نہ آسی ݙا اَمڑی نِت نِت آکھیں میکوں ہن٘جواں ہار نہ پو تیکوں کون سیاݨی آکھے مَتوں ݙین٘دی ماء (دھرتی دا بار) دِھیّاں نماݨیاں نِراس بھیݨیں وِسار ویلھے کِھلݨ ہَسݨ دے رَن٘گیل چُنّی دی جاتے سِرتے غریبڑیاں توڑیں بار دھرتی دے چاتی پھردین تے وَت وی دھرتی دا بار لڳدین (وَسیب) میݙی عُمر ہزاراں وَرہیے عیسٰی تُوں وی پہلے مَیں ایں وَسبےوَسدا ہامِیں ݙیس ݙراوَرجین٘دا ناں ہا ءِمُلتان،ہڑن٘دتےبکھر تونسہ،بُھٹہ وَہݨ "مہرےوالا" دیرہ ـ داڄل اُچ تے رن٘گ پور پَتݨ مُناراـ دِلورائے دے ٹھیڑ سارے وَسبےمیݙے گھر ہَن جتھاں پِیت کوں اَپݨی اَکھ دا پاݨی ݙےڳن مومل،سومل،سسی،سَمّی جِتھاں راول روہیں رُلئے روہی وچ فرید‌ؒ ایں وَسبے دے تھل تے ٹِٻے روہی،راوے،ٹوبھے تاݙے جن٘گل،ٻیلے،ݙَہر،ملہیراں کُن کپر،جَھر،ٻیٹ تے جھوکاں ڳوٹھ تے وَستیاں میݙےکیتے اَڄ وی تاں ہِن قبلہ کعبہ جھتاں ڄالیں کان٘ہہ تے لایاں جُھمراں پاوِن پھوڳ،پھلی،کِھپ،کرین٘ہہ،کرِیٹے نَچدے ڳان٘دے چنݨ چہکن میکوں ݙسدِن وَݨ طوبیٰ دے میݙی رَڳ رَڳ دے وچ وَہن٘دِن گھارا،سن٘گھڑ،سن٘دھ تے چھاچَھڑ اَکھیوں لُڑھدی کاک مِیݙا پنج دریاویں نال ہے کیویں رشتہ سمجھ نَیں آن٘دا (شجرے) اَسّاں ایں دَھرتی دے ڄائے اِین٘دے پاݨی اِیندی مِٹی دے وچ ساݙے بوتے سِترئیے ساݙےݙاݙیں بابیں اِتّھاں اَپݨی اَکھ دے پاݨی دے وچ اَپݨی رَت دے رن٘گ رَلاتے ڳوٹھ اُساریئے شہر سنوارئیے ݙہدیں ݙہدیں کاہاسُلطان تے چھاچھڑدے درّیں دےوچوں کالی کَٹ تے دیبل دے رستیں دے کولوں ݙاکو آئے جِنہاں ایں دَھرتی کُوں لُٹیا وَسبے ساڑئیے....! ساݙے ݙاݙے بابے بَݨ ڳئے کِیہل،کوٹاݨے،کمّی،کسبی پکَھی واس فقیر صدیں کولوں اَسّاں ایں دَھرتی دے پان٘دھی اَپݨی ڄاݨ سُنڄاݨ دے رستے رُلدیں رُلدیں جوڳی بݨ کے اپݨے شجرے شہر ݙراور،اُچ راݨی دے کِردیں بُھردیں کن٘دھیں دے اَیریں وچ ڳولین اَپݨے ماضی دی عظمت تے شان دے قصّے گھارا سِنـدھ دےکَنٹھے کَنٹھے کِھنڈئیے ٹھیڑیں دے وچ پاتِن اَڄ وَل اِتھاں اوپری بھوئیں دے اوپرے واسی ساݙی بھوئیں تے بِھک پئے لَین٘دِن جےکر اَسّاں اَپݨی عظمت نہ سنبھلیسوں اَپݨے شجرے گُم کرݙیسوں تاں.......... ساݙے ڄائے اَسَاں وان٘گوں صدِیں تاݨیں کِیہل کوٹاݨے،کمی چُوڑھے پکَھی واس فقیر سَݙیسن (لَالَݨ) لَالَݨ میݙے مان٘دے مَن کُوں تیݙے آوݨ دی چِنتا ہَئی تُوں جو آڳئیں میݙےاَن٘گݨ بہاراں آڳن جِتھاں تیݙے آوݨ دِیاں ہِن لکھّاں خوشیاں اُتھاں میݙے مَن دے وِچ کئ ݙُکھ وی پَلدِن جیڑھےصَدّیں کولوں میکوں اَپݨےݙاݙے بابے تُوں میراث اِچ مِلین کینجھے ݙُکِھن اِتھاں رُلدن محنت دے بے کفن جنازے اِتّھاں کہیں دی کُئ حسرت نَیں پُوری تھین٘دی اِتھاں مَردن ماء پیودے نظریں دے اَڳوں نینگرڳبھرو مَرضاں بھوڳ دوا دے ہوٹے مَیں وی ݙرداں لَالَݨ اَپݨی غربت کولوں شالا سُکھی صحت ہووی شالا تاریں جِتّی تھیویں دَھرتی ماء دے ݙکھ وی تاں کُئ تھوڑےکَئے نِیں جین٘دےسینےصحن تے تیݙیاں پین٘گھاں لڳسن جتھاں تُوں پَوں پَوں ݙےٹُرسیں این٘دے ݙکھ وی تاں ہِن جیویں میݙے ݙُکھیں وان٘گر لمبے میݙےتن روزی دے نیزے این٘دی شہ رَڳ دے وچ لَہن٘دےپین گنڈا سے اَپݨی قیدݨ دَھرتی ماء دی پارت ہووی این٘دے ݙکھڑے سُکھڑے سارے آپ سنبھالیں
(چُپ دی سُولی) ہے گونگی دَھرتی اَلا دی پیاسی اَلا تاں سَہی چُپ دا راڄ مُکّے تیݙی خموشی وسیب سارے دے ساہ کُوں پِی ڳئ ہَرہک نظارہ اُداس کرڳئ ءِ چن٘در تارے ءِ رات کِھلݨی اَسور ویلھے دے مست منظر بݨئیے نماشاں تے ݙِسدے لاشاں او لوک سارے جو تیݙے ٻولݨ دی بَینسری سُݨ تے اَپݨی روزی دی بخشی سُولیں سَمئ سیاہ راتیں دے جڳاریں کُوں بُھل کے ٻاہیں سِران٘دی لاکے سَمݨ دے عادی تیݙی خموشی دے بعد سارے او روڳی بݨ ڳن تے نِت جڳاریں دی ڈھانڈھ وِچ اِن اِیں وَسدی دَھرتی دے لوک اکثر تیݙی خموشی دی پیروی وِچ اَلا نِیں سڳدے تے کَرب اَپݨا ݙَسا نئیں سَڳدے عذاب راتیں دے وِچ کلہیپے تے گُنگ دامی دے سُول سَہہ سَہہ تیݙے اَلاوݨ دے کیتے جانی اُلار ٻاہیں دُعائیں منگدِن جے نہ اَلاݨوں تاں تیݙی دَھرتی دے لوک سارے یکے نظارے کِھلݨ اَلاوݨ ہمیشہ کیتے ایں چُپ دی سُولی تے وار ڈیسن ( بَابُل) بَابُل تیݙا ویڑھا وَسّے اَمڑی دی جھولی دے وان٘گوں ساکوں یاد اے بَابُل ساݙا ہتھ نپ آپ کھݙین٘دا ہان٘ویں اپݨے صحن اَڳواڑ تے ساکوں پَوں پَوں ٹُرݨ سِکھین٘دا ہانویں جیڑھےاَسّان ٹُرݨ سِکھیوں تَاڑی مار اُݙایو ساکوں ہُݨ تاں بَابُل اوپرے گھر دیاں کن٘دھاں ساݙے جاہ ٹِکاݨے تیݙے ویڑھے لڳدِن بابل ساݙے کون٘جیں والے پھیرے چھوٹے سَن وچ ساݙے رون٘دے وَہن٘دےنین رَہاوݨ والا اَڄ وی تیݙے ویڑھے سان٘گے اَمڑی دی جھولی دے کیتے بَابُل ساݙیاں اکھیں رون٘دین تیݙی پَڳ دےپان٘د کُوں لُوہن٘دین شالا سَت پُتریتا تھیویں اَسّاں تَئیں تُوں کُجھ نَہاں من٘ڳدیاں نہ ساݙی حُج حیل ہے کائی بَابُل تَئیں تَائیں ہِکا زاری اَپݨے صحن اڳواڑ تُوں ساݙے پیر نہ میسیں (سُول سَنیہے) موسم سال اِچ کئ کئ ون دےرن٘گ بَدلین٘دِن آس نِراس تے خوشیاں غمّیاں گھر گھر ڈین٘دِن کِتواں سال اے میݙے سان٘گے ہِکودَردا موسم ہِے پیا جیویں وَرہیوں پہلےہَن٘ج ہَئ خالی اَکھ دی وَسُّوں ہُݨ وی اُوہے اَکھیں ہِن پِیاں ہُݨ وی اُوہے ہن٘جوں رووݨ تُوں جےوِیکھا مِلدے ڳانج کرین٘داں کݙاں ݙُکھ دی رُت بدلسی کݙاں سُکھ دا موسم وَلسی اِتلےتاݨیں وت کئ نوّیں سُول سَنیہے میݙے تیں آڈُھکدن (شَمّاں) جیوݨ جوکھ دے رَستے رُلدیں وَرہیوں گزرین لحظہ سُکھ دا پَلّے نَیں پیا ݙینہہ کُوں جھورے بھوڳ سنبھلدوں سِرتے کالی رات......... ہِے ناں جین٘دی پَربھات رات دی ݙَیݨ ݙِکھالے ݙیوے وَنکووَن دیاں سیٹاں مارے گھرگھروِچ چٻریاں چِرکاوے خوف توں کہیں کوں نندر نہ آوے ہرپاسے چُپ چاپ ݙرتوں جے کوئ کہیں کوں سَݙے سَنگھ نَیں تھین٘دا اَپݨی وحشت ٹالݨ کیتے ہِک ٻےدامنہ ݙیکھݨ سان٘گے ہَرکہیں اَپݨےاَپݨے منہ تے ݙیوے ٻالئے بَھل اِیں اَن٘دھی رات وِچالے ہتھ کوں ہَتھ نَیں سُجھدا ہُݨ ءِ ڈیوے اِینویں لڳدن جیویں قبریں ٻلدے ہووِن ءِوی گھٹ نَئیں ٻَلدے تاں ہِن ءِ وی ݙرھ اَکھیں ݙیوے وِسم نہ وَنڄن جیویں ساݙے ݙاݙیں،بابیں ہَنجوں ݙے وِسمائے کے تئیں اَسّاں دَھرتی واسے رون٘دے رَہسوں سِجھ دی ڳول ءِچ رُلدے رَہسوں وحشی رات دا ان٘دھا سینہ چِیرݨ کِیتے توڑیں نِکّے ٻَالیں وَانگُر شَمّاں ٻالوں (لَیلَݨ ڳبھرُو) اَڄ دَھرتی پئ ہِے جاڳدی ہُݨ توں وی نندراں چھوڑ تُوں لَیلَݨ ڳبھرو ݙیس دا تُوں وزبر تُوں شہ زور ہَئ ویلہا وقت سُہاڳ دا تُوں کھارے چڑھ تھی گھوٹ تیݙے سہرے آکھن،ڳوٹھ نہ جے کر جاڳیوں وقت تے تاں چَہکاں چَرسِن چور تیڈیاں مومل،سومل،سسّیاں وَن٘ڄ وِکسِن شہرلہور
(ویݨ) ہَوا سُݨیندی وَدّی ہے نوحے نگرنگر دے جے سُݨ سڳو تاں سُݨوءِ نوحےنگرنگردے کِتھاہیں کوئل وَدّی کوکین٘دی ہےدَرد اَپݨے وَدّی ڳولین٘دی ہے مِیت نکھڑئیے ایں دردیں ماری،سدا اَواری دا صرف جگنوکُوں ݙکھ اے جیرھا کُہیڑ راتیں کُوں اَپݨے مَن دے اُشا تے ݙُکھی دے مِتر ڳولے اِیں ڳول اِچ اَپݨا وجود رولے کِتھائیں پُھلّیں دے وان٘گ معصوم ٻَال کھیݙݨ دے سان٘گ گھرتُوں جے ٻاہر نکھتّن تاں کُھر درے ہَتھ وی نال نکھتِن تے وَل او معصوم اَڄ تَئیں گھروِچ نہئ سَماݨیں صغیر سَن وچ نِکھڑتے بھیݨیں بھرانویں کولوں مُشقتیں دے عذاب وِچ ءِن کِتھاہِیں معصوم بھیک من٘ڳدِن کتھاہئیں گھریں تےہوٹلیں وِچ اوتھاں مَن٘جین٘دِن تے اَپݨے کچّے کرُور تَن کوں عذاب ݙے کے پئے اکثراسڑکاں،پٹڑیاں تےمِٹی ڈھُوین٘دِن جے تَھک کے ٻَہن٘دِن تاں بیلچیں دیاں شدید ضرباں بَدن تے چینِ٘دن بیمار تھیون تاں بے سہارا یتیم تے بےنَوا مُسافر دوادے حیلےپئے موت پیندِن ایں ظلم صدمے تے بیکسی تے ایں موت مُوئ تے کہیں حکمران،کہیں نمازی تے کہیں روزیتے دِی اَکھ نئیں تَردی .... کِتھاہیں وَستی دے کچّے گھروِچ ہے بھاہ پئ ٻَلدی یتیم معصوم ماءدے والیں کُوں چِھک کراہیں پئےروٹی من٘گدِن اُوں ماوِچاری دے کول کیا ہے جواوکھواوے اُوں سامݨی پکّی ماڑی تُوں وی گھراں نہ آوے جین٘دی پیشمانی تے""فضلِ رَبّی""لکھیا ہویا ھِ .... مُزیراٻَالیں سَمیت دَھرتی تے لُکھ لُری وِچ ہِے اَپݨے پگھّردے پُھل کِرین٘دا تے ہَرکہیں کُوں ہِےرِزق ݙین٘دا او سب دا رازق پِیا بُکھ ننگائی دے سُول سَہنـدا کِتھائیں اون٘دےگھررَنگیل کَھٹ تے کُئ خان ٻیٹھے جیرھا اُون٘دی دِھی دی کنڈ کُوں تُرتُر تکین٘دا ٻیٹھے جوان دِھی دا ضعیف پئیو تاں بُھتار دے لِن٘ڳ گُھٹیندا ٻیٹھے عجیب وَنڈ اے عجیب رِیتاں خطیب گنگ اِن تے چُپ مَسیتاں .... کِتھائیں ٻَالیں دے روٹی کپڑے دوا دی خاطر او ݙیکھ محنت کشیں دے ٹولے سویرتوں لا نماشاں تاݨیں پئے اَپݨی نوِی کمرتے دھرتی دے بار چین٘دِن تے وَت وی فاقیں دے ہار پَینـدِن کِتھاہیں مَلکیں،مَہر،میاݨیں دے کُتّے مَکھݨ تے کھیر پیندِن خدا رسیدہ بزرگ آہدِن خدائی وَنڈِ او جیکوں چاہے تاں نعمتاں بے شُمار ݙین٘دے ... کِتھاہیں قلعے دی جیل کالی دے سِولئےہوئے فرش تے کُئ زخمی سُتا پیا ہے قصور اُون٘دا جواو اَکھین٘دے ءِ سارے منظر ءِ سَب طریقے یَکے وَطیرے تاں ظلم دےہِن اِنہاں کوں روکو اِنہاں کوں بدلو ہَوا سُݨیندی وَدی ہے نوحےنگرنگردے جےسُݨ سڳوتاں سُݨوءِ نوحےنگرنگردے ===قلم تلوار=== وطن دی لیکھ پَتری دے تُساں کاتِب تُساں مالک تواݙی تقدیر دے ورقے انہاں ظالم ہَتھاں وِچ ہِن جیرھے صَدّیں کولوں محنت کَشیں دے ناں لِکھین٘دے رَہ ڳئے بُکھ ننگ دے قصّے اُنہاں ہَتھاں شکاگووِچ تُواڈےاجداد دےسینےدی رَت دے نال ہَن اَپݨےنَہوں رنڳئے جورَہن٘دی دُنیا تاݨیں،تُساں اَپݨےدِل دے وِچ بَس اپݨےحق مَنگݨ دیاں حسرتاں پالوتے مَرون٘ڄو تُہاݙے اَجداد تُہاکوں اپݨے چولے اَپݨی وَہندی رَت دے وچ رنگ کے عَلَم ݙے ڳے اون٘دی چھاں تے ٻَہݨ والیں آوَݨ والیں ݙُکھی نسلیں دی خاطر کجھ تاں کر چھوڑو قلم نشتر،قلم تیشہ،قلم تلوار تُہاݙےہَتھ (21جون) ݙِینہہ تَریخاں اَپݨی ککُھ تُوں کئ واقعے کئ حادثےڄَݨ کے قومیں دی تاریخ دا سِرورقہ بَݨ ویندِن زندہ قوماں اینجھے ڈینہہ تے ءِ تاریخاں اَپݨے ذہن دی ڈائیری دے وچ نوٹ کرین٘دین اینویں ہِک تاریخ ݙیہاڑا 21جون ءِ جیرھا اَپݨی دَھرتی دے مَتھّے دے اُتّے بَنیں وانگو چھکدے جیکوں ءِ اعزاز ݙھیا ہِے سِندھڑی این٘دے چھانویں ڄمّی جَیں دِھیریں بھیݨیں دے ناں کُوں اُچّا کِیتے جَیں لوکیں دی بَن٘د خلاص کَرَݨ دی خاطر اَپݨے ہتھ ہتھکڑیاں پاتین جَیں مظلوم ݙُکھیں دے مارئیے لوکیں دی عزّت دی خاطر اَپݨے سِردا بوچھݨ وارئیے
جواب
میݙے ݙاݙے بابے دی سب،محنت،پورھیا وَستی دے اُوں گودے سئیں دے لیکھے لڳّا جیرھااُچیں کن٘دھاں دے وِچ لُکئےشیش محل وِچ رَہن٘دے جیرھا وَستی ڄَئیں دا شرم تےݙر توں وَہن٘دا پگھّرپِین٘دے وَتوعِزُّمَن تَشاءُ دےمَنترپڑھ تے جین٘دے مَیں وی اَپݨا پورھیا اَپݨی وَستی اَپݨاویڑھا وَسّوں وَتوذِلُّ مَن تَشَاء دےلیکھے لایا پَر ہُݨ میݙے ڄائے میݙےلَیلَݨ ڳبھرو کافرتھی ڳن شیش محل دی راکھی میݙے وَس نَئیں رہ ڳئ این٘دےسان٘گے ہُݨ اَسمانوں رَب سئیں آپ فرشتے بھیجے
خواب
غریب ماء پیودِیاں دِھیریں کم سن جو تَن تُوں بُکھ دے عذاب ٹالݨ دے کیتے اُچیں حَویلیں وَنڄ کے اَمیر لوکیں دے ٻال چاوِن وَدیاں رَہاوِن سَویرتُوں لا نماشاں تَاݨیں نہ کچھ وَنداوِن اُنہاں دے لَالَݨ بِھرا جو رُووِن تاں مُنہ نہ لَانوِن تے اِین٘دے بَدلے حویلیں والے غریبڑیں دے جوان تھیوݨ دے خواب ݙیکھݨ
مِراسِݨ
آ مِراسِݨ سِہرے آکھوں اُوں بُھورل دے جیرھا ساݙی وَستی دا ہِے لَیلَݨ ڳبھرو جین٘دے حُسن دے ہوکے ݙیس سرائیکی دِے وِچ ݙیکھ مِراسِݨ بھولا بُھورل کِیں پیا ݙِسدے جیویں ہووے نِسریا ٻُوٹا سَرمِیں دا رن٘گ اِس اینویں بجیویں چان٘دݨ کچھی دا تَن ہے نَرم ملائم مکھݨ منجھیں دا اَکھیں مُلخ مَلہیر دے ٹوبھے جتھاں اَزل دے پیاسے پکھی واس پن٘دھیڑو رُوح دی تَریہہ لَہاوِن مُسکے تاں ایں چان٘دݨ تھیوے جیویں پَربھ دے راتیں دے وِچ مومل ویس وَٹاوے یا وَت پین٘گھ تے تَن لَسکاوے ٻولے تاں ٻَس اِینویں لڳدے جیویں سن٘دھ دریا دی مَݨ تے وَن٘جھلیاں وَجدیاں ہوِون ساوَݨ مانہہ دی وُٹھڑی روہی دے سب منظر اِین٘دے رُخساریں وِچ مِلدِن چال ٹُرݨ دی وَکھرے وَن دی جیویں ڄَل پی ٻَک ہَرݨ دا تَھل چتران٘گ دے سینے صحن تے خوش تھی پَوں پَوں ݙین٘دے این٘دے سان٘گے سِکدین لالُولاڑ دِیاں جھوکاں جِتھاں ٻوئی،کِھپ،کھار،سِہنواراں ڈھولے ڳاوِن پِیت پرم دے بھیت ݙساوِن ءِ راول ءِ خان پُنل ہے این٘دے نقش قدم تے رُلدیِن کئ سَمّیاں کئ سسّیاں ایں راݨے دے مُنہ تے پَندّی نہ مومل نہ سومل،سونی نی وَت گجر،گام ساریاں رون٘دین کاک کن٘دھی تے آمِراسِݨ سہرے آکھوں اوں بُھورل دے جیرھا ساݙی وَستی دا ہِےلَیلَݨ ڳبھرو جین٘دے حُسن دے ہوکے پورب ماڑ ݙکھݨ وِچ توڑیں تیݙےساݙے گھریں بُکھ دے پارھے توڑیں ساݙےوَسدے ساکوں نیچ سڈیندِن وَل وی ساݙیاں رَسماں رِیتاں وَکھرے وَن دیاں کُئ پرنیجے تیݙا ساݙا کم مِراسِݨ سِہرے آکھݨ