cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روس
ایں ملک کوں سرکاری طور تے روسی وفاق (Russian Federation) آکھا ویندا ہے. اے شمالی یوریشیائی ملک ہے۔ اے ہک وفاقی جمہوریہ ہے. شمال مغرب توں جنوب مشرق دی طرف روس دت زمینی سرحداں ناروے، فنلینڈ، استونیا، لٹویا، لتھووینیا تے پولینڈ (ݙوہیں کیلننگراڈ اوبلاست)، بیلاروس، یوکرین، جارجیا، آذربائیجان، قازقستان، چین، منگولیا، تے شمالی کوریا نال ملدیاں ہن۔ جبکہ اس دء آبی سرحداں جاپان نال بواسطہ بحیرہ اخوتسک، ریاست ہائے متحدہ امریکہ دی ریاست الاسکا نال بواسطہ آبنائے بیرنگ تے کینیڈا دے بحر منجمد شمالی دے جزائر نال ملدے ہن. روس ستمبر 2012ء دے مطابق 143 ملین افراد دے نال دنیا دا ناہواں سب توں زیادہ آبادی والا ملک ہے۔
روس دے وفاقی مواضعات
thumb|[[روس دے وفاقی مواضعات]]
روس ہک وفاق ہے جیہڑا 1 مارچ، 2008ء دے بعد 83 موضوعات وچ تقسیم ہے۔ وفاقی موضوعات دی چھ اقسام ممیز ہن۔ جنھاں دی تفصیل مندرجہ ذیل ہے۔
قرآن دا سرائیکی ترجمہ
سرائیکی ترجمہ نال قرآن شریف
شہزادعرفان
کہیں وی ٻولی تے اوندے الارے دا سُݨہپ تے مٹھاج اوندی وسیبی ثقافتی تاریخ دے پاروں ہوندے۔ سیاݨے آکھدن جو بھانویں کجھ پیا تھیوے اصل ٻولی "ماء بولی" ہوندی ء جیندے ءچ وسیب کوں ہک ٻئے دی پوری ڳالھ دا پک لگدے اتے باقی سبھو ٻولیاں ترجمہ یا ٻولی دا چھڑا وٹاندرا ہوندے ڄیہڑا کڈھائیں وی ماء ٻولی دا نہ متبادل تھی سگدے تے نہ ءی پورا مفہوم ادا تھیندے۔ عربی تے سرائیکی زبان دی ہک بئی اہم سانجھیاں تے وکھریاں بݨیاداں انہاں دا آپوں آپݨاں تے نویکلا جغرافیہ وس وسیب ء۔ سرائیکی زبان زرعی وسیب دی قدیم زبان ء بھل عربی زبان قبائلی وسیب دی قدیم زبان ء ڄیندی جھال تے سانجھ زرعی وسیب دے قبائلی علاقیاں ءچ موجود ء۔ کہیں وی ثقافت اُتے اوندے موسماں تے ماحول دے اثرات ہوندن ڄیہڑے زبان ماء ٻولی دی وُݨت گھڑت ءچ مُنڈھلا کردار ادا کریندن، سنجھا ماحول موسم سانجھے تشبیہہ تے استعارے تے دا مفہوم بݨدن ۔ جتھ بابل، نیل فرات سویں دریاواں دے تل ءچ عربی زبان دی پاڑاں لگے پئین اُتھاں سندھ ستلڄ دے ساگراں ءچ سرائیکی زبان دا سُلہوں نکھتے تے سومیری لِپیاں توں ملوہے (ملتان) دا حال ملدے وت ڄݙݨ وی سندھو وسیب دی لپیاں پڑھے ڳئاں تاں ابراہیمی وسیب سنگت تے وپار دے سانجھے ݙے گھن دا پتہ وی لگ ویسی۔ عربی تے سرائیکی زبان کوں سمجھݨ دا وکھرا تجربہ میں مکہ شریف ءچ ڄم پل ءچ چوڈاں سالاں ءچ حاصل کیتے۔ پہلی ٻولی عربی بھوم دی سُنڄاݨ توں لا سرائیکی دھرتی ماء ٻولی تئیں دا تجربہ ہنوکھڑا ء تہوں پورے یقین نال آکھداں جو قرآن شریف دا ڄیہڑا ترجمہ تے مفہوم تہاکوں سرائیکی زبان ءچ سمجھ آسگدے او دنیا دی کہیں ٻئی زبان ءچ نئیں آسگدا۔ ایندی وݙی مثال سرائیکی زبان ءچ مرثیہ المیہ تے ملود پڑھن دی ء جو ایران تے عراق تئیں سرائیکی مرثیہ اپݨی پوری چاہت ءچ لوڑیندے۔ ڄہڑے ویہلے اللہ دی کتاب قرآن شریف کہیں وی عام بندےکوں اینویں سمجھ آوے جیویں اوندی اپݨی ماء ٻولیء تاں وت اللہ تے بندے دے آدھل ءچ کاروبار کریندا ڈھڈھل مُلاں آپے واݨ وٹینداں ویندے ڄیہڑا اڄ لوکاں کوں عربی ٻولی تے مفہوں دا فیدہ چا تے گمراہ ٻیٹھا کریندے۔ سئیں محترم دلشاد کلانچویں مرحوم نال جتھ نانکہ ویڑھے دا رشتہ ء اُتھ سرائیکی علم ادب دا وی سانجھا رشتہ ء بھانویں جو ملک عبدللہ عرفان ہوراں نال قلمی علمی ݙاڈھی گھاٹی سنگت ہائی پر ݙوہاں دا نظریاتی اختلاف اپݨی جا تے ہا جو ہک محمد بن قاسم کوں ٻرہوپلا دھاڑل ڈاکو آکھدا ہا تے ڈوجھا اونکوں اپݨا ہیرو پر سرائیکی لغت زبان اصوات تے علمی بنیاد تے سانجھا موقف رکھیندے ہن۔ سئیں دلشاد کلانچوی صاحب ہوراں دی زندگی دا وݙا خاب ہا جو او قرآن شریف دا سرائیکی ترجمہ کرن تے جیندے نال وسیب کوں قرآن شریف دی مکمل سمجھ آوے۔ اڄ انہاں دے ڄماترے سئیں اسلم ملک صاحب ہوراں میکوں پی ڈی ایف کاپی بھیجی ء سوچے می جو اللہ دی کتاب کوں اپݨی ماء ٻولی ءچ پڑھن تے سمجھݨ دی دانش کوں سبھے وسیب نال سانجھا کراں۔ شہزادعرفان
آسٹریا
thumb|نشان
thumb|پرچم
یورپ وچ ہک ملک ہے۔ آسٹریا (Austria) جیکوں سرکاری طور پر جمہوریہ آسٹریا وی اہدے ہن، برِ اعظم یورپ دے ادھ وچ واقع خشکی وچ گھرا ہویا ہک ملک ہے۔ ایں دی کل آبادی 83 لکھ ہے۔ ایں دے شمال وچ جرمنی تے چیک ریپبلک، مشرق وچ سلواکیا تے ہنگری، جنوب وچ سلوانیا تے اٹلی اتے مغرب وچ سوئٹزرلینڈ تے لیچٹنسٹائن دے ممالک واقع ہن۔ آسٹریا دا کل رقبہ 83٫872 مربع کلومیٹر ہے۔ آسٹریا دی سرزمین بلند پہاڑاں تے مشتمل ہے تے اتھاں ایلپس پہاڑی سلسلہ واقع ہے۔ ملک دا 32 فیصد رقبہ سطح سمندر کنوں 500 میٹر توں گھٹ اُچا ہے۔ ایں دا اُچّا ترین مقام 3٫797 میٹر اُچّا ہے۔
زبان
آبادی دی اکثریت جرمنی زبان الیندی ہے تے ایہ ملک دی سرکاری زبان ہے۔ ٻیاں مقامی زباناں وچ کروشین، ہنگری تے سلوین شامل ہن۔
سیاست
آسٹریا دی پارلیمان ویانا وچ ہے۔ اے شہر ملک دا دارلحکومت تے سب توں وݙا شہر وی ہے۔ 1920ء دے ائین دے مطابق آسٹریا وفاقی، پارلیمانی، جمہوری ریاست ہے۔ ریاستی سربراہ وفاقی صدر ہوندا ہے جینکوں براہ راست منتخب کیتا ویندا ہے۔ وفاقی حکومت دا سربراہ وفاقی چانسلر ہوندا ہے جینکوں صدر مقرر کریندا ہے۔ حکومت کوں صدارتی حکم یا عدم اعتماد دے ووٹ دے بعد ختم کیتا ونج سکدا ہے۔
مذہب
20ویں صدی دے اختتام تک 74 فیصد آبادی دا مذہب رومن کیتھولک ہئی۔ 5 فیصد خود کوں پروٹسٹنٹ منیندے ہن۔ آسٹریا دے عیسائیاں کوں کلیسا کیتے مخصوص ممبرشپ فیس ݙیوݨی پوندی ہے۔
آسٹریا وچ اسلام سو سال توں سرکاری طور تے ہک تسلیم شدہ مذہب ہے۔ اس وقت آسٹریا وچ تقریباً پنج لکھ مسلمان آباد ہن جیہڑے ملک دی کل آبادی دا چھ فیصد ہن۔ درالحکومت ویانا وچ اسلام رومن کیتھولکس دے بعد ݙوجھا وݙا مذہب ہے۔ آسٹریا دی اسلامی برادری دے مطابق اس وقت ملک وچ سٹھ ہزار مسلمان بچے مذہبی تعلیم حاصل کریندے پن۔ اے تعلیم جرمن زبان وچ فراہم کیتی ویندی ہے۔
سرائیکستان دا نقشہ
سجنڑو :- اول تاں میں کڈھیں خود کہیں کوں نی آکھیا جو نقشہ میں بنڑایا ھا پر میڈا بھرا مجاھد جتوئی اج خود انکاری تھیا بیٹھے جناں خود کئی دفعہ تے ڈھر جاہ تے آکھیے جو اے کم اجمل مسن دا ھے، ایندے وچ رتی بھر کوڑ کینی جو SQM دے ابتدئی ڈینہیں اچ مجاھد بھرا دی ماڈل ٹاون اچ فوٹو گرافری والی دوکان دے چوبارے اتے اے بقشہ تیار تھیا ھا، میں سروے آف پاکستان دے صوبہ پنجاب، سندھ تے سرحد دے نقشے گھن آیا ھم تے بھرا مجاھد دی سرپرستی تے مشورے مطابق طے کیتا کیا جو کہڑا کہڑا ضلع نقشے اچ شامل کیتا ونجے، اے طے تھیونڑ دے بعد اچ اے سرائیکستان دا نقشہ سروے آف پاکستان دے نقشے توں ھر ضلع دی حدود دا خیال کریندیں اناں نقشیں توں میں خود تیار کیتا ھا پر مکمل رھنمائی بھرا مجاھد جتوئی دی ھئی تے اے اناں دے آکھنڑ تے تیار تھیا ، حقیقت تاں ایہا ھے پر میں کڈھیں کہیں کوں نی آکھیا جو میں بنڑے نہ کڈھیں ایندا کریڈٹ چاونڑ دی کوشش کیتی ھے،
بھرا عامر فہیم دی ایں پوسٹ لاونڑ تے تاریخ مسخ پئی تھیندی اے تاں اناں کوں آکھساں جو ادا ڈیلیٹ کر چھوڑ ایں پوسٹ کوں ، میڈے بھرا تے اساڈے تحریکی استاد توں اے برداشت نی تھیا جو ھک کارکن دا ناں کیوں آوے ، فوری آکھ ڈیتے جو تاریخ مسخ نہ کرو ، اے کم تاں صرف لیڈریں دے ھوندن ، بلکہ خود کئی دفعہ مجاھد بھرا خود میڈے ناں آکھیے خو اے کارنامہ اجمل مسن دا اے ۔ سئیں، اساں تاں اپڑں ناں تک نہ لکھیا ھا ، بعد اچ ایں نقشے تے بئے کجھ بندیں وی ناں لکھ تے شائع کیتا ھا تاں یندا مطلب اے نی جو نقشہ اناں بنڑے ۔ جیوے سرائیکی (مسݨ)
حسن رضا گردیزی
حسن رضا گردیزی سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
ڄم پل
سئیں حسن رضا گردیزی ١٩١٤ء وچ ملتان اچ پیدا تھئے۔ گورنمنٹ ہائی سکول نواں شہر ملتان وچ پڑھدے ریہے۔ انہاں دا تعلق معروف علمی ادبی گردیزی گھراݨے نال ہا۔ اُنہاں دا خاندان علمی ادبی سیاسی حوالے نال ہک انج سنجاݨ رکھدے۔ حسن رضا گردیزی تعلیم مکمل کرݨ توں بعد محکمہ مال وچ نائب تحصیل دار ٹبے تے تحصیل بݨ تے محکمے توں ریٹائر تھئے۔
حسن رضا گردیزی بہوں خوش مزاج شخصیت دے مالک ہَن۔ اُنہاں کوں فارسی، انگریزی ادب نال بہوں دلچسپی ہئی تے انہاں دا مطالعہ وسیع ہئی۔ شعر و ادب دے جدید رحجانات توں پوری طرحاں آگاہ ہَن۔
کتاباں
(١) دھابے دھوڑے (٢) سنجیاں سالھیں
اے اُنہاں دی سرائیکی شاعری دے مجموعے ہِن۔ اُنہاں اپݨی شاعری دے ذریعے سرائیکی ادب کوں نویں طرز احساس توں روشناس کرایا تے سرائیکی شاعری دا مقام و مرتبہ اُچا کیتا۔ اُنہاں دی شاعری اردو، فارسی تے سرائیکی لفظیات تے روایت نال گنڈھی ہوئی ہے۔
معروف دانشور، براڈ کاسٹر، شاعر، الیاس عشقی لکھدن:
اصل وچ او (حسن رضا گردیزی) نظم دے مرد میدان ہن۔ اُنہاں دی طبیعت دا رچاؤ نظماں دے تاثر کوں اجاگر کریندے۔ نظم وچ حسن رضا گردیزی دی شاعری دا اصل جو ہر نمایاں تھیندے۔
حسن رضا گردیزی دی شاعری، عشق، انسان تے اُمید، دے پہلوواں کوں نشابر کریندی ہے فنی اتے ہیئت دے حوالے نال اُنہاں دیاں نظماں، خطابت، رواں بیانیہ تے ڈرامائی کیفیت دیاں آئینہ دار ہن۔ حسن رضا گردیزی دی شاعری وچ اردو لفظیات دا استعمال، سرائیکی زبان دے مزاج دے مطابق ڈھل ویندے۔ انہاں دی شاعری وچ غریب دے حق وچ گالھ کرݨ تے ڈاڈھے دے ڈڈھپ کوں نشابر کرݨ دا شعور ملدے۔ اُنہاں دیاں عشق دے موضوع اُتے لکھیل نظماں دا آہنگ بہوں بلند ہے۔ اُنہاں دی فکر پُر اثرہے۔ اُنہاں دی شاعری وسیب دے مناظر فطرت دی بہوں چنگے طریقے نال عکاسی کریندی ہے جیندی بہوں خوبصورت مثال اُنہاں دی نظم سنجیاں سالھیں ہے۔
بلدی ریت دے ٹبیاں پچھوں
بُھردیاں کندھاں، اجڑے کھولے
چھپڑ کاٹھ کباڑے مُتوں
وچ ہک اندھے کھوہ دا ٹویا
وقت تے ریت بھرے نِت جیکوں
سامݨے کھجیاں دا ہک جوڑا
تُر تُڑ ڈیکھے ایں سنج بَر کوں
حسن رضا گردیزی دی شاعری اپݨے وسیب نال محبت دی شاعری ہے یاد، مونجھ انہاں دی شاعری وچ ہک علامت ہے او اپݨے وسیب دے انہاں مناظر، چاݨیاں راتیں، کِھل ہَس، پیت پریت دے ویلے کوں وَل ول یاد کریندن۔
تیڈیاں یاداں (نظم)
تیڈیاں یاداں تے پرچھانویں
حضرت ابو دجانہ
ابو دجانہ دا اصل ناں سماک بن خرشہ ہے۔ انصاری ہن تے مدینہ وچ پیدا تھئے مگر تاریخ پیدائش وچ اختلاف اے. ابو دجانہ جنگ یمامہ میں شریک انہاں لوگاں وچ شامل ہن جنہاں نے مسیلمہ کوں قتل کیتا تے ہوں ݙینہہ شہید تھئے ایہ سال 12ھ دا ہئی۔
حسن رضا گردیزی
کتاباں
میڈی روح تے اینویں پوندن
جیویں تیڈے ہاڑ دی دھپ وچ
پیشیں ویلے اچل چیتی
بکر وال دے بدلے نظرن
ٹھڈڑی وا دے جھولے آون
انب
thumb|امبMangoes pic
حسن رضا گردیزی
کتاباں
ول او گجدے، کھِمدے بدلے
ٹھڈیاں ترمدیاں زلفاں کھولن
انب
انب یا امب سرائیکی وسیب دی خاص پیداوار اے۔انب کوں پھلاں دا بادشاہ آکھیا ویندے۔اے سراءیکی وسیب وچ ٻہوں تھیندے ۔انب/امب دیاں کئی قسماں ہن۔انور رٹول۔چونسہ ۔سندھڑی وغیرہ. انور رٹول چھوٹا ہوندے مگر ٻہوں مٹھا ہوندے ۔ایندے کجھ قسماں حسب ذیل ہن: -
حسن رضا گردیزی
کتاباں
بلدی ریت دے تنبوں تاݨݨ
انب
thumb|امب دا ٻورMango flower
حسن رضا گردیزی
کتاباں
سُکھ دا ساہ گھن کے مسُکاون
انب
thumb|امب دا درخت
حسن رضا گردیزی
کتاباں
تھل دے منہ دا کوڑ مریجے
انب
الفانسو
حسن رضا گردیزی
کتاباں
ریت دی اکھ وچ پاݨی پووے
انب
الماس
حسن رضا گردیزی
کتاباں
ول او گھپ اندھارے تھیندن
انب
انور رٹول
حسن رضا گردیزی
کتاباں
سجیوں، کھبیوں، اگوں پچھوں
انب
بادام
حسن رضا گردیزی
کتاباں
کُجھ نی سُجھدا تیڈے متوں
انب
بے نشان (بنگن پلی)
حسن رضا گردیزی
کتاباں
دور کہیں نگری توں تیڈیاں
انب
بیگم پسند
سرائیکستان
Distribution of Pakistanis who spoke Saraiki as their mother tongue at the time of the [[1998 Pakistan Census|thumb]] سرائیکستان توں مراد پاکستان دا او سرائیکی علاقہ ہے جیہڑا زیادہ تر صوبہ پنجاب دے ماتحت اے جزوی طور تے صوبہ خیبرپختونخوا دے ماتحت وی ہے مگر ایندا زیادہ حصہ انتظامی طور تے خودمختار اے جتھاں انتظامی سول سیکرٹریٹ قائم کیتا ڳیا ہے۔
حسن رضا گردیزی
کتاباں
اوہ آوازاں ڈیویاں وانگوں
میڈے چار چوفیروں بھوندن
انب
ثمر بہشت
حسن رضا گردیزی
کتاباں
میں اے آتش بازیاں چا کے
انب
دسہری
سرولی
سفیدہ
سندھڑی
سہارنی
سیندوریا
توتا پری
فجری
لال پری
لنگڑا
مالدا
نیلم
پرنس
چونسا
امرپالی
حسن آرا
بہیلی
قسم بھوگ
کلکتیہ
بجّو
حمایت
ملغوبہ
شکر گلٹی
ہاپُس
حسن رضا گردیزی
کتاباں
اندھے کھوہ وچ لہندا وینداں
گذرے ویلے دی باز گشت، محبوب دی یاد، اپݨے وسیب دے ہر منظر نال پیار، ہر موسم تے وݨ، پھل نال اُنس اُنہاں دی شاعری دی خاص سنجاݨ ہے۔ اُنہاں کوں اپݨے وسیب دی فطرت دا مصور شاعر وی آکھیا ونج سگدے۔ جیندی خوبصورت مثال اُنہاں دی ہک نظم کچے بیٹ ہے۔ اُنہاں دی اے نظم شاعرانہ تصور، وسیب دی خوبصورت تصویر ہے۔ جیندے پاروں اُنہاں دی شاعری پُر اثر بݨ ویندی اے تے قاری دے سامݨے جیندے جاگدے منظر آوݨ پئے ویندن۔
حسن رضا گردیزی دیاں نظماں دا ہک خاص انداز واقعاتی بیان اتے او بہوں سادگی تے خوبصورت زبان نال گندھیا ہویا۔ جیندے وچ ڈکھ دی ڈونگی چیک سݨائی ڈیندی ہے۔ ایندی ہک مثال اُنہاں دی سادہ تے پُر اثر نظم نوکر دا بچہ ہے۔ حسن رضا گردیزی سرائیکی نظم دی کامیاب تے نمایاں شاعراں وچوں بہوں اہم شاعر ہن۔
پیشیہ
تحصیل دار ہن۔
نمونہ کلام
(شاعر، حسن رضا گردیزی)
رات پُراݨے قلعے دے ہک عارف مَست قلندر
میلے کپڑے، حال پریشاں، کاسہ ڳَل دے اندر
نَچے ٹَپے، وجد دے وچ عرفان دے گیت سُݨاوے
ٻُک مٹی دا بھر کے چاوے پھُوکیاں نال اُݙاوے
آکھے ایں مٹی وچ ݙیکھو کئی سُلطان سِکندر
بادشاہاں دیاں ہݙیاں رُل ڳیاں ݙیکھو خاک دے اندر
گُل بَدناں دی مٹی اُتوں پھل نکلدے راہندن
قبراں تاں مِسمار تھی ویندن ݙِیوے ٻَلدے راہندن
کتنے سوہݨے لوک جِنہاں دیاں ذہن توں لہہ ڳیاں یاداں
پُھلاں دی صورت وچ نکلے، ہݙیاں بݨ ڳیاں کھاداں
اوہ مندر موجود کھڑن ایں قلعے دے ہݨ تونڑیں
اِنہاں کھنڈراں دے وچ ڳولو ناچ کریندیاں چھوہریں
اِتھاں حضرت خُسرو والے ساز ستار کوں ڳولو
اِتھاں خان مظفر غازی دی تلوار کوں ڳولو
مسلماناں دی تہذیب نے دم توڑے ایں جاء تے
مُول راج تے ساوݨ مَل دے ڳولو وَہیاں کھاتے
جو کجھ کل ہا اڄ کینی، جو اڄ ہے کل تائیں ڈھاسی
نظم
تیݙے میݙے بعد وی جانی آسن لکھ بہاراں
رنگ تے نور دیاں پینگھاں پوسن ,ساوݨ مینگھ ملہاراں
ساݙے وانگ محبت والے چندر تلے آ ٻہسن
کیڑھا ساکوں یاد کریسی ,کیڑھی کہیں کوں پوسی
تیݙا میݙا ایں دنیا تے نام نشان نہ ہوسی
کیڑھا کل دیاں سوچاں سوچے ,کیڑھا دل کوں لاوے
اڄ دی رات غنیمت ڄاݨوں کل آوے نہ آوے
دھرتی پئی سجھ دے چوپھیروں سو سو چکر کھا سی
اڄ دی رات ڳولیندے رہسوں اڄ دی رات نہ آ سی
(حسن رضا گردیزی)
مرحوم سید حسن رضا گردیزی سئیں دی ہک بئی نظم
ــــــــــــــــــ
نوکر دا بچہ
ــــــــــــــــــــــ
ہک بیوہ نوکر دا بچہ
سرائیکستان
تاریخ
thumb|Map of India during Mughal empireمغل دور وچ صوبہ ملتان (سرائیکستان)
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
بھولا بھالا تریں ورھیاں دا
سرائیکستان
تاریخ
کہیں زمانے اچ راوی دا دریا ملتان دے پراݨے قلعے دے نال وہندا ہا، تے اینکوں ہک دریائی بندرگاہ دی حیثیت حاصل ہائی ، ٻیڑیں ( کشتیوں) دے ذریعے صرف سکھر بھکر ہی نئی، بلکہ منصورہ ، عراق ، ایران ، مصر ، کا بل، دلی (دہلی) تے حیدرآباد دکن تک دی تجارت ہوندی ہئی، ایں واسطے ملتان کوں دنیا دے بہوں وݙے علمی، تجارتی تے مذہبی مرکز دی حیثیت حاصل تھئی، تے صرف ہندوستان ہی نہی بلکہ پوری دنیا اچ ملتان دی شہرت ہای ۔قلعہ ملتان دی قدامت بارے آکھیا ویندے ، کہ اے پنج ہزار سال پرانا ھ، لیکن ہو سگدے، کہ اے ہنیں تو وی زیادہ پراݨا ہووے ،ایں ڳال تے پر سارے مورخین دا اتفاق ھ، کہ ملتان تے قلعہ ملتان دا وجود قبل از تاریخ دیو مالائی دور کنوں وی پہلے دا ھ ، افسوس دا مقام اے ھ۔ ، جو حملہ آوراں نے ہمیشہ ایں قلعے کوں نشانہ بنڑا تے اینکوں فتح کرݨ توں بعد خوب لُٹ مار کریندے رہ ڳئے، پر اینکوں بحال کرݨ دا کہیں نا سوچیا، 1200قبل مسیح " دارا " نے اینکوں تباہ کیتا ، 325 قبل مسیح سکندر اعظم نے ایندے اُتے چڑھائی کیتی، ولا عرب ، افغان ، سکھ تے انگریزاں حملہ آوراں قدیم قلعہ ملتان کوں برباد کرݨ اچ کوئی کسر نہ چھوڑی ، ہنڑ فرزندان ملتان تے سرائیکی وسیب دے سارے واسیاں دا فرض ھ، کہ او اپنڑی پراݨی کوتاہیں تے غور کرِن ، تے اپنڑے وسیب دے نال تھیونڑوالی پنج ہزار سالہ زیادتیاں دی تلافی کرݨ، تے اپنڑے فخر (عظمت رفتہ) کوں سنڄانڑن.
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
منہ تے مٹیاں ننگ دھڑنگا
سِر توں ننگا پیروں ننگا
سرائیکستان
سرائیکستان دا جغرافیہ تے محل وقوع
سرائیکستان وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار ، گنجی بار ، ساندل بار، کِراݨا بار، چج دوآبہ تے رچنا دوآبہ شامل ہن۔ ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔تریویہہ ضلعیاں تے مشتمل وادی سندھ دا اُتلا میدان ہک ڄغرافیائی خطہ ہے۔ ایں کوں سرائیکستان اہدے ہن۔ پاکستان دے جغرافیائی خطے، پہاڑ، سطوح مرتفع، وادی سندھ دا زیریں میدان تے وادی سندھ دا بالائی میدان ہن۔ ہیں چھیکڑی خطے کوں سرائیکستان وی آہدے ہن۔ سرائیکستان ہک جغرافیائی خطہ ہے۔ ایندے وچ کوہ سلیمان، روہی، تھل ،دمان تے بار،نیلی بار گنجی بار تےساندل بار رچنا دوآبہ شامل ہن۔ایں دی زبان، تاریخ تے ثقافت ہکا ہے۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
جمدیوں روندا ، جمدیوں ڈُکھا
سرائیکستان
اہم سرائیکی شہر تے قصبے
سرائیکی وسیب وسیع و عریض علاقے تے پھیلا ہویا اے جیندے اہم تے مشہور شہر اے ہن:
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
چھوٹی عمراں پیار دا بُکھا
ماء دے پچھوں ٹُردا راہوے
سرائیکستان
مقامی سیاست دا انداز تے روایات
سرائیکی خطے دی سیاست اُنھاں دے ہتھ وچ ھِے جو نہیں چاہندے سرائیکی اِنھاں دی غلامی کِنوں نجات حاصل کرن نکل سڳن جسطرح ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار پنجاپی ھِے اے طبقہ جیندے ہتھ وچ سرائیکی سیاست ھِے اے وی پنجاپی دا مددگار طبقہ ھِے پنجاپی دے نال نال  گدی نشین تے جاگیردار وی ساڈی پسماندگی دا ذمہ دار ھِے اینجھا کائنی اساں سارا ملبہ پنجاپی اُتے رکھ تے استین دے ناگاں کِنوں غافل تھی ونجو تے ایں خوف وچ رہو جو ایں کیتا ڳیا تاں اوں تھی ویسے فلاں تھی ویسے اِے لوک ساڈی سادگی دا ناجائز فائدہ اٹھا تے اساکوں لٹیندے رہسِن، گدی نشین تے جاگیردار ھک ڈوجھے کوں سپورٹ کریندن تے سرائیکی خطے کوں پسماندہ رکھی بیٹھن ۔۔۔۔ سرائیکی خطے دے مسائل اوں صورت وچ حل تھیسِن جڈا تل وطنی سیاست وچ دلچسبی گھنسِن سیاست ایں وقت تَل وطنیاں کِنے کائنی بلکہ اُنھاں کِنے ھِے جو درپردہ سرائیکی کوں کم زات تے نیچ سمجھدن اِنھاں لوکاں تے پنجاپیاں وچ کوئی فرق کائنی پنجاپی اگر سرائیکی نال شدید نفرت کریندن تے اے 0.5 فیصد طبقہ وی جو پیچھلے چالھیں سالیں کِنوں سرائیکی اُتے سیاست کریندا پئے سرائیکی نال گھٹ نفرت کائنی کریندا اِنھاں دی نفرت پنجاپیاں کِنوں ودھ ھِے ایں مسئلے دے حل کیتے سرائیکی نینگر سیاست وچ عملی حصہ گھنن تے ڈوھا نفرت دے سودگراں اُتے کڑی نظر رکھی ونجے ۔۔۔۔ اے نفرت دے سوداگر کینہ پرور تے لالچی وی ھِن تے  سرائیکی نال بغض وی رکھیندن ۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔اِنھاں ڈوھا کِنوں نجات ھی سرائیکی کیتے ترقی دے راستے کھول سڳدی ھِے ۔۔۔۔۔ ھک طبقہ کِنوں نجات دے نال نال ڈوجھے طبقے تے کڑی نظر رکھڑ نال سرائیکی اپڑا بچاؤ کر سڳدن تے اُتے آ سڳدن اِنھاں اُتے بھروسہ کررڑ ممکن کائنی ورنہ نسل پرست کڈھائی وی نہ چاہسِن سرائیکی کوں  پنجاپی کِنوں نجات ملے۔۔۔ھتوں اے نسل پرست پنجاپی دے مدد گار بڑ تے سرائیکی کوں نقصان پہنچیندن۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
سایہ تھی کے پھردا راہوے
سرائیکستان
ثقافت تے روایات
پٹکا سرائیکی ٹریڈیشن دا اہم جُز ہے ۔پٹکے کوں بدھݨ دے ڈھیر طریقے ھِن ۔سادہ طریقے نال وی پٹکا بدھا ویندے تے پٹکے کوں وَل ڈے تے ھک پاند مُونڈھے تے وی رکھیاں ویندے ڈوجھا پاند سَر وچ لُکیاں ھویا ھوندے ۔کجھ شوقین مزاج نینگر رنگین پَٹکا بدھ تے اپݨی خوبصورتی وچ اضافے دا سبب بݨݨ سانڳے رنگین پٹکے دا استعمال کریندن مقصد صرف خوبصورت نظر آنوݨ تے سرائیکی ٹریڈیشن کوں نشابر کرݨا ھوندے ۔جناب استاد ملک سونا خان بے وس دا پٹکا اسٹائل ھک عام سرائیکی پٹکا اسٹائل ہے ۔جو سرائیکی وسیب وچ عام ہے ۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
ماء دی جھولی کوں سدھرندا
ڈھاندا ، پوندا ، تُھڈے کھاندا
سرائیکستان
ثقافت تے روایات
گھیرولی شلوار :گھیر والی شلوار سرائیکی علاقہ دا کلچر ہے کجھ علاقاں اچ ایکوں ولیں آلی شلوار وی آکھا ویندے ایں علاقہ توں اے کلچر باہر نختے ۔ھُݨ اے گھیر والی شلوار بلوچ وی استعمال کریندن تے پاکستان دے ڈوجھے خطے دے لوک ایکوں استعمال کریندن گھیرولی شلوار سرائیکی ٹریڈشن دا حصہ ھے ایکوں سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور دے سابق نواب استعمال کریندے رہے ڳئین ھُݨ اے گھیرولی شلوار والا کلچر متروک تھیندا پئے ضرورت ایں ڳالھ دی ھِ سرائیکی ٹریڈیشن اُبھارݨ سانڳے ایندا استعمال نینگر کرن ۔۔لیکن بلوچستان وچ ھالی وی ایندا استعمال تھیندے ۔شوقین مزاج نوجوان نسل ایندا استعمال کریندی ھِ ۔سابق سرائیکی اسٹیٹ بہاولپور نواب صبح صادق خان عباسی گھیرولی شلوار دے نال تصویر سرائیکی کلچر کوں نشابر کریندی پئی ہے ۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
ماء نلکے تے کپڑے دھووے
سرائیکستان
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
ملتان، مظفرگڑھ, بہاولپور، دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان، میاںوالی،خوشاب، صحبت پور، ضلع بار خان تے درگ وچ سرائیکی دا معیاری لہجہ الایا ویندے۔ سرائیکی زبان دے ویہہ ہزار کنوں ودھ شاعر ہن۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
ایہ وی پچھوں آن کھڑووے
ماء دا او پرچھانواں گولے
سرائیکستان
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
رحیم یار خان، راجن پور، کشمور تے گھوٹکی دے اضلاع وچ سرائیکی دا لمے آلا لہجہ ٻولا ویندے. سندھی دے گہرے اثرات دی وجہ توں اے لہجہ معیاری ملتانی سرائیکی توں قدرے مختلف اے.
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
دُھپ اچ ٹھڈیاں چھانواں گولے
سرائیکستان
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
جھنگوی سرائیکی، جھنگ، ساہیوال، پاکپتݨ، اوکاڑہ،تاندلیانوالا، کمالیہ، پیرمحل،پنڈی بھٹیاں، چنیوٹ، سرگودھا، منڈی بہاؤالدین،. بہاولنگر، تحصیل حاصل پور(ضلع بہاولپور)، فاضلکا تے سری گنگا نگر دے علاقیاں وچ جھنگوی سرائیکی الیندے ہن۔ ایں کوں ݙبھاری سرائیکی وی آہدے ہن۔ ایں لہجے وچ "ب" کوں "ٻ" ، "ج" کوں "ڄ"  تے "گ" کوں ہمشہ "ڳ" ٻولیندے ہِن۔ سلطان ٻاہو، علی حیدر ملتانی، ریاض،عابد تمیمی تے وارث شاہ سرائیکی دے ݙبھاری لہجے دے شاعر ہن۔ ایں لہجے دے مزید ست لہجے ہن۔ ہر تحصیل دا لہجہ کُجھ نہ کُجھ وکھرا ہے.
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
گھر اچ ماء جے جھاڑو پھیرے
سرائیکستان
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
سندھی سرائیکی: جیکب آباد، سکھر، کشمور، گھوٹکی، نصیر آباد، جعفرآباد تے جھل مگسی دے علاقیاں وچ سندھی سرائیکی الیندے ہن۔ کوٹ سبزل کنوں گھن تے رانی پور تائیں سرائیکی لوکل تے مقامی زبان ہے۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
ایہ وی پچھوں چاوے پیرے
سرائیکستان
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
شمالی سرائیکی، ضلع چکوال، پنڈ دادن خان، ڄنڈ تے کوہاٹ دے علاقیاں وچ وی سرائیکی الائی ویندی ہے۔ ایں لہجے کوں اعواݨکاری یا اعواݨی یا چکوالی یا کوہاٹی یا شمالی سرائیکی وی اہدے ہن۔ شاہ مراد چکوالی سرائیکی دا ٻہوں وݙا شاعر ہے۔ ۔ پیلو چکوال دا سرائیکی شاعر ہے۔ علی محمد مسکین وی ایں لہجے دا شاعر ہے۔ایہ شمالی سرائیکی ہے۔ کوہاٹی سرائیکی دے چھی لہجے ہن۔ خوشحال ڳڑھ دا لہجہ، توگھ دا لہجہ، ٻلی تنگ دا لہجہ، کوہاٹ شہر دا لہجہ، وادی بوراکا دا لہجہ، شکر درہ دا کوہاٹی لہجہ، 1981 دی مردم شماری وچ ضلع کوہاٹ وچ چالہی فیصد کوہاٹی (سرائیکی) ہائی،
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
بھانویں ماء لکھ واری کھپے
پچھوں آوے دھوڑاں جھپے
سرائیکستان
سرائیکی زبان تے ایندے لہجے
ݙاکٹر یونس ندیم، محمد جان عاطف، ریاض، انجم یوسف زئی تے سعد اللہ خاں کوہاٹی زبان دے ادیب تے کارکن ہن۔ کوہاٹی، چکوالی تے اعواݨکاری لہجے آپس وچ ٩٠٪ سرائیکی نال٨٠٪ ہندکو نال٦٠٪ تے پنجابی نال٤٠٪ نال رلدے ملدے ہن۔ ایں سانگے ایہ سرائیکی شمار تھیندے ہن۔ بلوچستان دی جعفری تے کھیترانی، سوات دی آجڑی تے قندھار دی سرائیکی وی سرائیکی دے لہجے ہن۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
بچے دا دِل پیار تے منگے
سرائیکستان
انتظامی خودمختاری
سرائیکی وسیب انتظامی طور تے ہک خودمختار علاقہ ہے جیہڑا کہ ہک صوبائی سول سیکرٹریٹ تے کئی وفاقی اداریاں دے زیر انتظام ہے۔ یکم جولائی 2020ء خطہ سرائیکستان دا او تاریخی ݙینہہ اے جݙݨ پاکستان تحریک انصاف دی حکومت ولوں بالخصوص وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں دے کاوشاں نال اتھاں سول بیوروکریسی تے پولیس بیوروکریسی دے انتظامی سیکرٹریٹ دا قیام عمل اچ آیا۔ 30 جون 2020ء کوں جناب زاہد اختر زمان دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل چیف سیکریٹری تے جناب انعام غنی دی تقرری بطور پہلے تے تاریخی ایڈیشنل انسپیکٹر جنرل دے کیتی ڳئی۔ وزیراعلٰی پنجاب سردار عثمان احمد خان بزدار ہوراں نے انہاں ݙوہاں انتظامی سربراہان نال خصوصی ملاقات اچ نیک تمناواں دے بعد سرائیکی خطے دے معاملات تے مسائل بارے تبادلہ خیال کیتا ۔ انہاں ݙوہاں سربراہان نے ݙو جولائی 2020ء کوں سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ (سرکاری ناں جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ) کیتے باقاعدہ طور تے اپݨے ذمہ داریاں سنبھال گھدے۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
ماء نمانڑی بول نہ سنگے
سرائیکستان
خودمختار صوبائی سیکرٹریٹ (صوبائی محکمے)
سرائیکستان دے انتظامی سیکرٹریٹ اچ ابتدائی طور تے مندرجہ ذیل محمکہ جات شامل کیتے ڳئے ہن جنہاں وچوں کجھ دے سیکرٹریاں دی تعیناتی تھیوݨی باقی ہے۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
بُکھی ممتا جھوبلا کھا کے
سرائیکستان
انتظامی تقسیم
1.جنوبی پنجاب سیکرٹریٹ
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
پلکاں تے دُھوڑاں کوں چا کے
سرائیکستان
انتظامی تقسیم
2.ضلع میانوالی، بھکر تے ضلع خوشاب دا جزوی علاقہ، کمشنر سرڳودھا ڈویژن (پنجاب) دے زیر انتظام
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
روندے بال کوں گل چا لاوے
اوں ویلے ڈوڑا کُرلاوے
ابو نعیم اصفہانیؒ
امام ابو نعیم اصفہانیؒؒ، علمی اعتبار نال بہت بلند درجے تے فائز ہن. آپؒ کتاب الحلیہ توں معروف ہن ۔ امام ابو نعیمؒ 336ھ بمطابق 948ء وچ اصفہان وچ پیدا تھئے۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
اچنڑ چیت ہک بجلی ڈھوے
ابو نعیم اصفہانیؒ
علمی مرتبہ
امام ابو نعیم اصفہانیؒ دے علمی کمالات تے غیر معمولی فنی شہرت نے انہاں دی ذات کوں مرجع خلائق بݨا ݙتا ہئی۔ انہاں دا شمار عظیم محدثین وچ تھیندا ہے. تفسیر حدیث ،فقہ تے جملہ علوم اسلامیہ وچ مہارت رکھدے ہن. حدیث تے متعلقات حدیث دے علوم وچ انہاں کوں کمال دا درجہ حاصل ہئی. حدیث دی جمع روایت تے معرفت و روایت وچ امتیاز رکھدے ہن۔ امام ابونعیم اصفہانیؒ جتھاں ہک بہت وݙے محدث ہن، بلکہ اس دے نال نال حفظ و ضبط تے عدالت و ثقاہت وچ وی ممتاز ہن. امام ابو نعیم اصفہانیؒ مسلکاً شافعی ہن اور حدیث دے علاوہ فقہ و تصوف وچ جامع کمال ہن. عقیدے ٢چ اشاعرہ دے ہمنوا ہن تے اشعری مذہب دی جا نب میلان رکھدے ہن ایں واسطے انہاں دی مجلسِ درس بڑی وسیع ہئی۔ لوگ دور دراز توں سفر کر کے انہاں دی مجلس وچ حاضر تھیندے ہن تے اتھوں جملہ علوم اسلامیہ وچ استفادہ کریندے ہن شاہ عبد العزیز محدث دہلویؒ نے انہاں دی مجلس درس دا ایں طرح نقشہ چھکیا اے کہ۔ جیہڑے ویلے انہاں دی مجلس درس آراستہ تھیندی تاں اربابِ فن تے محدثین عجز و نیاز دے نال انہاں دے دولت کدے، بڑی رغبت تے مکمل انہماک دے نال اکتساب فیض کریندے ہن. بقول علامہ ذہبیؒ
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
بیگم گھر کوں سِر تے چاوے
ابو نعیم اصفہانیؒ
علمی مرتبہ
"لم يكن غذاء سوى التسميع والتصنيف"
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
چھوہرا ، تیکوں شرم نی آندی
ابو نعیم اصفہانیؒ
علمی مرتبہ
حدیثاں سݨنا تے انہاں دی جمع و تالیف ہی انہاں دی غذا ہئی۔ انہاں نے خراسان و عراق دے بےشمار لوگاں توں کسب فیض کیتا۔ حقیقت ایہ ہے کہ انہاں کوں جس قدر اکابر شیوخ نال ملاقات دا شرف حاصل تھیا اوندے توں ٻئے محدثین محروم ہن۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
اِن ڈُھلکاندی ، اُن پسلاندی
شام نہ تھیوی جھاڑو ڈیندیں
ابو نعیم اصفہانیؒ
تصنیفات
امام ابو نعیم اصفہانیؒؒ، صاحبِ تصانیفِ کثیرہ ہن. حاجی خلیفہ نے کشف الظنون وچ انہاں دی 29 کتاباں دی فہرست ݙتی ہے. آپؒ دی تصانیف وچ درج ذیل کتاباں بہت مشہور و معروف ہن ۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
بال کھڈیندیں لاڈ کریندیں
ابو نعیم اصفہانیؒ
وفات
امام اصفہانیؒ نے 96 سال دی عمر پا کے 430ھ 1038ء وچ اصفہان وچ انتقال کیتا۔
حسن رضا گردیزی
نوکر دا بچہ
روز دا مرنڑا نی بُھگیندا
تیڈے کولہوں کم نی تھیندا
رکھ گھِنسوں کہیں بئے نوکر کوں
بی بی ، میڈا کوئی گھر کائینی
خیر اِتھاں وی لنگر کائینی
روٹی کھانویں ، کپڑے پانویں
کم دے ویلے بال کھڈانویں
ایں منزل تے ممتا ہارے
ماء بچڑے کوں چاٹاں مارے
جیڑھے ویلے مار کھڑووے
ماء وی رووے بال وی رووے
جھنڑکاں کھاندا ، نیر وہیندا
جے ایہ بچہ رہ گیا جیندا
ایہ بنڑسی انسان دا دشمن
ایندے دِل اچ رحم نہ ہوسی
ایہ سڑکاں تے بندے کوہسی
بئے مُلکاں وے ونج وچیسی
اپنڑاں بچپن یاد کریسی
ایہ ماڑیاں کوں بھاہیں لیسی
لکھاں صدیاں پہلے
ــــــــــــــــــــــــــــ
اج توں لکھاں صدیاں پہلے
اوھے ڈینھ چنگے ہَن تیڈے
جنگلاں دیوچ ڈینھ کوں ڈیرے
غاراں دیوچ رین بسیرے
منہ دی صورت کھاڈی مُتوں
وال تیڈے بھِر بھِٹیاں اُتوں
جُتی کئیناں ، کپڑے کئیناں
روک اُدھار دے کھاتے کئیناں
سوچاں دے جگراتے کئیناں
نہ مندراں وچ سنکھ وجیندے
نہ گرجیاں وچ ٹَل کھڑکیندے
نسلاں قوماں ذاتاں کئیناں
کاغذ قلم دواتاں کئیناں
کوڑ فریب وڈائی کئیناں
مذہب کئیناں شاہی کئیناں
جھیڑے کئیناں ، جھورے کئیناں
سکے کئیناں ، سوہرے کئیناں
جو لبھ ونجی پیٹ اچ گھتیں
ڈنگراں وانگوں چردا وتیں
رَلےونج شکار کر آنویں
رَلے بہویں رَلے کھانویں
بُکھا ہانویں ننگا ہانویں
اپنڑی جنس دا دشمن نہیویں
سب کُجھ تیڈے وس دے اندر
دریا جنگل روہ سمندر
لکھیاں مُوہاں فصلاں چانویں
اپنڑیں گھر وچ بہہ ورتانویں
کُتیاں ، بلیاں تئیں ورسانویں
کہیں انسان تے رحم نہ کھانویں
آدم زاد دے کم نہ آنویں
بچدے اَن کوں بھاہ چا لانویں
بُکھیاں ننگیاں توں منہ موڑیں
کھیر دی نہر سمندر لوڑھیں
بئے پاسوں ارباں مخلوقاں
بُکھ توں مردیاں مارن کُوکاں
بُکھا ڈھانچہ بال کہیں دا
مر گئی ماء دا ہاں چھکیندا
کال دے چکر دیوچ آندے
اپنڑاں دشمن ، اپنڑاں قاتل
واہ تیڈی تہذیب دا حاصل
اج توں لکھاں صدیاں پہلے ونکی:سرائیکی شاعر
سرائیکی کھیݙاں
علاقائی کھیݙاں
‌*‌‍وانجھی یا وِرلا ‌*نـوڑا وٹ ‌*اندھــڑاں قصـئی
پندھ دا نویکلا پاندھی
پندھ دا نویکا پاندھی۔ مرشد بھٹی۔
میڈے خیال دے مطابق پندھ، پوہ تے فاصلہ آپ بیتی دے حصے ہن۔ یعنی کے بندہ اپنڑی زندگی دا جیڑا لحظہ سفر وچ گزار آسی اتے لکھ ڈیندا ہے۔ میں تاں پوہ، فاصلہ تے پندھ کوں سفرنامہ دی ترائے قسماں شمار کریندا ہاں۔
سرائیکی ادب وچ پندھ وہانڑے بہوں گھٹ لکھے گئے ہن مشہور پندھ وہانڑے جیویں کے طارق اسماعیل احمدانی دا " پیت دے پندھ " تے ممتاز حیدر دا " پکھی واس " بہوں مشہور ہن۔ ایویں سرائیکی وچ عبد الباسط بھٹی صاحب دا ناں وی مشہور ہے۔ بھٹی صاحب دا تعلق بہاول پور دے علاقے احمد پور شرقیہ دے نال ہے۔ بھٹی صاحب سفرنامہ نگار دے علاوہ خاکہ نگار، انشائیہ نگار تے افسانہ نگار وی ہن پئے۔ سفر نامے وچ انہاں دی کتاب " کوکدے پندھ کرلاندے پاندھی " ہک خاص اہمیت دی حامل ہے۔ اے کتاب 1992ء وچ پہلی دفعہ منظر عام تے آئی ہے۔ کتاب دا ناں ڈسیندا پے کہ سفر بہوں اباہل وچ کیتا گیا ہے۔ جبکہ کتاب وچ مختلف حصے یعنی پوڑیاں بنڑا ڈتیاں ہنیں۔ جیڑیاں قارئین کوں الجھن وچ پا ڈیندیاں ہن کہ پوڑیاں ساہی کوں ظاہر کریندیاں ہن۔ جبکہ سفر اباہلہ ہائی۔ ساہیاں کیویں کڈھیاں گیاں ہن۔
اگر قاری دی الجھن دے مسئلے کوں چھوڑو صرف ناں تے غور کروں تاں۔ اے ظاہر تھیندے کہ پاندھی بہوں مشکل حالت وچ سفر کیتا اے۔ کرلانا۔ شیخنا۔ رونڑاں۔ اگر پاندھی رو کے سفر کیتا ہے تاں اے وی گل ظاہر تھیندی ہے کہ پاندھی اس سفر کیتے راضی کائناں ہائی۔ اس کوں دوست جبری طور تے گھن گئے ہن۔ اس گل دا کتاب وچ ہک جھا تے تذکرہ ملدا ہے۔ وت اس سفر نامے کوں پندھ وہانڑی دی بجائے پوہ وہانڑی لکھا ونجڑاں چاہیدا ہائی۔
اے سفر جیڑا کہ احمد پور شرقیہ توں چننڑ پیر دی جھاہ تائیں ہے۔ ایں سفرنامہ وچ جسمانی تے تخیلاتی حالات بنڑڑ دا ذکر ہے۔ تخیلاتی طور تے بزرگان توں سنڑے حالات دا تذکرہ کیتا جیڑا کہ سفر وچ جسمانی طور تے محسوس کیتا گیا۔ میڈے نزدیک اےکتاب سفرنامہ گھٹ تے تاریخ زیادہ ہے۔ بھٹی صاحب اپنڑے بزرگان دے حالات سنڑیندے اے ڈسیندے پن کہ آیا بھٹی صاحب بہاولپور دی تاریخ لکھی ہے یا سفرنامہ۔ چلو خیر کچھ نہ ہونے سے کچھ ہونا بہتر ہے
اے کتاب چونکہ چار پوڑیاں تے ہک منزل تے مشتمل ہے۔ بھٹی صاحب نے ہر منزل دے شروع وچ مختلف ماہرین دے اقوال شامل کیتے ہنیں۔جیڑے کہ سفر دے بارے ماہرین آکھے ہوئے ہن۔
بھٹی صاحب ہر پوڑی وچ شعر و شاعری کو کوں تھوڑا تھوڑا شامل کیتا ہے۔ تے نال نال مختلف شعراء دے اتے بحث وی چھیڑی ہنیں۔ خاص طور تے خواجہ فرید دیاں کافیاں ، جہانگیر مخلص دی شاعری تے علاوہ بئے شاعراں دے گالیاں تھیندیاں رہیاں
پہلی پوڑی تے ڈوجھی پوڑی دراصل سفر کائنی بلکہ سفر دی تیاری ہے ۔ پہلی تے ڈوجھی پوڑی وچ سارا تاریخ دا حصہ شامل ہے۔ اصل سفر تریجھی پوڑی توں منزل تک ہے۔ بھٹی صاحب ہر پوڑی تے وسیب دیاں محرومیاں، ثقافت، تہذیب دا ذکر ضرور کیتا ہے۔ صوبہ سرائیکستان دے بارے وی لکھا ہے تے خدا توں التجا کیتی ہنیں
" اللہ سئیاں ظالم کوں ہدایت ڈے۔ ساکوں صوبہ سرائیکستان ڈے۔ ربّا توں ڈکھیاں دے ڈکھ جانڑدیں۔ چننڑ پیر سئیں دے صدقے ساڈے ڈکھ ٹال "
ہک رات ڈینہ دا سفر جیڑا کہ 59 میل دا سفر ہے ۔ ایں سفر وچ جیڑا کجھ نظر آیا جیڑا کجھ محسوس تھیا ہے بھٹی صاحب نے کجھ وی نہیں چھوڑا۔ بلکہ کم کوں ودھا کے رکھا ہے۔ میلے دے احوال دا جیڑا انداز بیان بھٹی صاحب کیتا ہے او قابلِ تعریف ہے۔
لکھاری۔۔۔۔۔۔ اصغر چھینہ ونکی:[[سرائیکی زبان تے ادب]]
دوستاں دی رائے دا آدر
دوستیں دی رائے دا آدر پچھلی پوسٹ نال گنڈھل تل وطنی قوماں دا آرٹ جینویں جو ناچ ' گیت 'شاعری ' ناٹک انہاں دی حیاتی دا لُکانواں / ڈِکھالواں ہک دگرل پُکھ ہوندے ' ایہ حملہ آور/استعماری قوماں دے آرٹ توں ہک وکھری تڈ تیں ٹِکانواں ہوندے ' ایں حوالے نال افریقہ تے ہندوستان دے پوسٹ کالونیل ادیبیں تے نقادیں دا مطالعہ خاص کراہیں گالھ کوں سمجھنڑ وچ مدد ڈیندے ' ایہا وجہ ہے جو استعمار دی مار تے آئیاں تل وطنی قوماں دا آرٹ اپنڑی اٹکل وچوں سماجی پرتاں لنگھدا آپے سیاسی ونج تھیندے ' کیلی فورنیا (امریکہ) دی کہیں سڑک تے کہیں ریڈ انڈین دی بانسری تے چَھنڑکنڑا محض بانسری تے چَھنڑکنڑا نہ ہِن' اوہ " مہذب امریکہ " دے خلاف ہک چیخ ہِن ' اوہ اپنڑی آزادی پاروں اجداد نال کیتے گئے وعدے دا تکرار ہِن ' اوہ مقامی آدمی دی پوری تاریخ تے اساطیر ہِن ' لاطینی امریکہ دے مقامی دا ردھم ایہا تکرار تمنا ہے ' افریقیاں دا دول چھڑا دول نئیں ' ایہ استعماری قوماں دی چڑھ ماری اگوں ہکل ہے ' ایہ اپنڑی روح/آزادی/جغرافیہ/ تاریخ/ وسائل کوں بچاونڑ دا رزمیہ ہے ' اِنہاں قوماں دے ہار جیت دے اپنڑے معنی ہَن ' اوہ اپنڑے پِڑ وچ روز سرخرو تھیندن جو اُنہاں اپنڑی زبان رقص تے دول بچا گھدے ' تساں آکھسو ایہ کیڑھی شے ہے جیڑھی بچ گئی ہے؟ اگر کوئی شے نہ بچدی تاں چنیوا اچیبے تے واتھنگو اگوگی نہ جمدے ' نیلسن منڈیلا دے جنوبی افریقہ وچ کالے واپس نہ ولدے ' سرائیکی وسوں وچ فدا حسین خان گاڈی نہ جمدا جھمر اپنڑے سیاسی معنی نہ دھریندی ' عاشق بزدار میلے کوں سیاست تئیں نہ گھن آندا ' ایں خطے دی شاعری بھانویں اوہ محبت دی ہووے اپنڑے آپ ہک سیاسی عمل نال گنڈھیجی ہے ' ایں توں اگونہی رمز حفیظ خان شمیم عارف قریشی رانا محبوب اختر کھولی تے ڈسایا سرائیکی شاعری معاصر حیاتی نال گنڈھل اے ' اج جڈاں, شاعری مقامی بندے دا موقف ہے ' تل وطنی دی سبھ توں وڈی کمیونیکیشن ہے ' ایندی کہیں وسوں وچ مخالفت دے کیا معنی ہِن ' جڈاں ایں ملک وچ ون یونٹ لگا سبھ توں اُچی ہکل شاعراں دی ہئی ' میں شیخ ایاز, گُل خان نصیر قلندر مہمند تے اجمل خٹک کوں یاد کریساں ' اج جڈاں ہک پھیریں ول صدارتی نظام دیاں گالہیں تھیندیاں پِن شاعری/شاعر دی مخالفت کیوں ؟؟؟؟؟؟ رفعت عباس
حضرت عبداللہ بن عباس رضی اللہ عنہ
عبد اللہ بن عباس ( 3 قبل ہجرت تا 68ھ مطابق 618ء تا 687ء) ہک صحابی رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم ہن۔ انہاں نے اپݨی کم سنی تے نو عمری دے باوجود حصولِ علم دے ہر طریقے کوں اختیار کیثا تے ایں راہ وچ انتہائی جاں فشانی تے اݨ تھک محنت نال کم گھدا۔ آپ، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے چشمہ علم توں زندگی بھر سیراب تھیندے رہیے۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے وصال دے بعد اوہ باقی علماء صحابہ دی طرف متوجہ تھئے تے انہاں توں بھرپور استفادہ فرمایا۔ اوہ اپݨے شوقِ علم دا حال بیان کریندے ہوئے فرمیندن کہ جݙݨ کہیں صحابی دے متعلق میکوں معلوم تھیندا کہ انہاں دے کول رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی کوئی حدیث ہے تاں وچ قیلولہ دے وقت ݙوپہر وچ انہاں دے دروازے تے پہنچ ویندا تے اپݨی چادر کوں سرہاݨے رکھ کے انہاں دے گھر دی چوکھٹ تے لیٹ ویندا۔ اوں وقت ݙوپہر دی تیز تے گرم ہواواں بہت سارا گرد و غبار اݙا کے میݙے اتے سٹ ݙیندے حالانکہ اگر میں انہاں دے گھر داخل تھیوݨ دی اجازت منگدا تاں میکوں اجازت مل ویندی۔ لیکن میں ایویں ایں کیتے کریندا ہم کہ انہاں دی طبیعت میݙے توں خوش تھی ونڄے، جݙݨ اوہ صحابی گھر توں نکلدے تے میکوں ایں حال وچ ݙیکھدے تاں آہدے؛ ابن عمِ رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم! آپ نے کیوں ایہ زحمت گوارا کیتی، آپ نے میݙے اتھاں اطلاع بھڄوا ݙتی ہوندی، میں خود حاضر تھی ویندا لیکن میں جواب ݙیندا، میں آپ دی خدمت وچ حاضر تھیوݨ دا زیادہ حقدار ہاں کیونکہ حصول علم کیتے صاحب علم دے کول ونڄیندا ہوندے۔ صاحب علم خود طالب علم دے کول نی ویندے ہوندے۔ ول میں انہاں توں حدیث پچھدا۔
ناں تے نسب
آپ دا ناں عبد اللہ، ابوالعباس کنیت ہئی۔ آپ دے والد دا ناں عباس بن عبدالمطلب تے والدہ دا ناں ام الفضل لبابہ ہئی۔ آپ دا شجرہِ نسب ایہ ہے۔
آپ دے والد عباس نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے سکے چاچا ہن۔ ایں طرح آپ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دے سوتر ہن۔ آپ اُم المومنین میمونہ بنت حارث دے بھݨیجے ہن کیونکہ آپ دی والدہ اُم الفضل تے میمونہ بنت حارث حقیقی بھیݨاں ہن۔
ہجرت
حضرت عبد اللہ بن عباس 8 ہجری وچ اپݨے اہل و عیال دے نال ہجرت کر کے مدینہ منورہ پہنچے۔ اوں وقت آپ دی عمر تقریباً 11 سال ہئی۔ آپ اپݨے والد دے حکم نال بیشتر اوقات بارگاہِ نبوت وچ حاضر تھیندے ہن۔
ٻلپݨ وچ مصاحبتِ رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم
آپ نے مصاحبت رسول صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دا جو زمانہ پاتا، دراصل اوہ آپ دے چھوہرپ دا زمانہ ہئی۔ تاہم آپ نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی صحبت وچ اکثر رہندے۔ ام المومنین میمونہ آپ دی ماسی ہن تے آپ نال بہت شفقت رکھدے ہن۔ ایں کیتے آپ اکثر انہاں دی خدمت وچ حاضر رہندے ہن تے کئی مرتبہ رات وچ انہاں دے گھر ہی سمھ ویندے ہن۔ ایں طرح انہاں کوں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی صحبت توں مستفیض تھیوݨ دا بہترین موقع میسر ہئی۔ آپ نے ہک رات دا ذکر کریندے ہوئے فرمایا۔
'''ہک واری میں اپݨی ماسی دے کول ستا ہویا ہم، آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و تشریف گھن آۓ تے چار رکعت پڑھ کے آرام فرما تھئے، ول کجھ رات باقی ہئی کے آپ بیدار تھئے تے مشکیزے دے پاݨی نال وضو کر کے نماز پڑھݨ لڳے۔ میں وی اٹھی کے کھٻی طرف کھڑا تھی ڳیا۔ آپ نے میݙا سر پکڑ کے میکوں سڄی طرف کھڑا کر گھدا۔
آپ دے حق وچ نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم دی دعا
اینہی طرح ہک واری رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نماز کیتے بیدار تھئے تاں عبد اللہ بن عباس نے وضو کیتے پاݨی گھنا کے رکھ ݙتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے وضو توں فراغت دے بعد پچھا کہ پاݨی کون گھن آیا ہئی؟ سیدہ میمونہ نے عبد اللہ بن عباس دا ناں گھدا تاں آپ صلی اللہ علیہ و آلہٖ و سلم نے خوش تھی کے ایہ دعا فرمائی۔
اللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ
یعنی اے اللہ اینکوں مذہب دا فقیہ بݨا تے تاویل دا طریقہ سکھا
اولاد
آپ دے پنج پتر ہن
حضرت عمر نال معاملات
مسعودی نے ابن عباس توں نقل کیتا کہ حضرت عمر نے میکوں سݙایا تے آکھا:حمص دا گورنر فوت تھی ڳیا ہے، اوہ نیکوکار ہئی تے نیکوکار گھٹ ہن تے میکوں امید ہے کہ تو انہاں وچوں ہیں لیکن میݙا تیݙے بارے دل وچ ہک خدشہ ہے، تیݙا کیا خیال ہے؟
ابن عباس:میں ہرگز گورنری قبول نہ کریساں جے تک میکوں اپݨے خدشے دے بارے نہ ݙسیسو۔
حضرت عمر: تیکوں ایندے نال کیا غرض ہے؟
ابن عباس:میں اینکوں ڄاݨݨا چاہندا ہاں، اگر اوہ خطرناک ہے تاں میکوں وی اوندے خطرے دی طرف متوجہ تھیوݨا چاہیدا اے جیویں کہ تساں میݙے بارے فکر مند تھئے ہو تے کے میں اوندے توں بری ہاں تے میکوں یقین تھی ویندے کہ میݙے وچ اوہ برائی نی تاں ایں کم کوں قبول کریساں، میں تہاکوں ݙٹھے کہ جیں چيز دے بارے وچ فکر مند ہوو اوندی کوئی وجہ ہوندی ہے۔
ابن عباس:تہاکوں خدا دی قسم!اگر ایویں ہے تاں گورنری کیوں ݙیندے ہو؟
حضرت عمر:خدا دی قسم!معلوم نی کہ کیا توں گورنری کیتے مناسب ہاویں تے تیݙے نال حسد و بدبینی دی وجہ توں تیکوں (خلافت اول دے دوران) دور رکھایا ڳیا یا اوہ ݙر ڳئے کہ متاں تیݙی بیعت کرݨ دا معاملہ مشکل نہ تھی ونڄے تاں اے تھیا، بہرحال تیݙی رائے کیا ہے؟
ابن عباس:میݙا خیال ہے کہ میں تہاݙے کیتے کم نہ کراں؟
حضرت عمر:کیوں؟
حضرت عمر: پس ایں معاملے وچ کوئی مشورہ ݙے۔
وصال
ابن عباس آخر عمر وچ نابینا تھی ڳئے ہن تے مکہ وچ ہی رہندے ہن، انہاں کوں عبداللہ بن زبیر تے عبد الملک بن مروان دی طرفوں جھڳڑے دا سامݨا کرݨا پیا۔ عبداللہ بن زبیر نے آپ توں بیعت طلب کیتی لیکن ابن عباس نے انکار کر ݙتا۔ لہٰذا ابن زبیر نے انہاں کوں طائف جلا وطن کر ݙتا۔ مشہور ایہ ہے کہ ابن عباس دا انتقال سن 68 ہجری وچ ستر سال دی عمر وچ طائف وچ تھیا تے محمد بن حنفیہ نے آپ دی نماز جنازہ پڑھائی تے آپ کوں اتھائیں دفن کیتا ڳیا۔ آپ دی وفات سن 69 ہجری وچ نقل تھئی ہے۔ آپ چھیکڑی عمر اچ اے اشعار پڑھدے ہوندے ہن:
ان یاخذ اللہ من عینی نورھما		ففی لسانی و قلبی منھما نور
اگر خدا نے میݙے اکھیاں دی بینائی گھن گھدی ہے تاں میݙی زبان تے کن دا نور تاں حالی باقی ہے۔
قلبی ذکی و عقلی غیر ذی دخل		و فی فمی صارم کالسیف ماثور
میݙا دل ذکی تے عقل سالم ہے		میݙے منہ وچ تیز شمشیر دی مانند زبان ہے۔
عبداللہ بن عباس کیتے نبی ﷺ دی دعا
اللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ
یعنی اے اللہ اینکوں مذہب دا فقیہ بݨا تے تاویل دا طریقہ سکھا
ابو کامل الحاسب
ابو کامل شجاع بن اسلم بن محمد بن شجاع الحاسب، مصری انجینئر تے حساب دان ہن. انہاں دا زمانہ تریجھی صدی ہجری ہے. قدیم عربی مصادر وچ انہاں دی زندگی دے بارے وچ کوئی تفصیل نی ملدی، “اخبار العلماء باخبار الحکماء” وچ لکھا ہے :
'''“اوہ اپݨے وقت دے فاضل تے اپݨے زمانے دے عالم تے حساب دان ہن. انہاں دے علم توں طالبانِ علم فارغ التحصیل تھئے. ”'''
کجھ انہی الفاظ وچ ابن الندیم نے “الفہرست” تے ابن حجر نے “لسان المیزان” وچ انہاں دا تذکرہ کیتا ہے.
سائنسی خدمات
اے خوارزمی دے زمانے دے بعد دے سب توں وݙے حساب دان منے ویندے ہن. انہاں دی ریاضی تے فلکیات تے بہت ساری تصانیف ہن جیہڑیاں ایہ ہن :
اے اکھیج سڳدا ہے کہ انہاں نے الخوارزمی دی کتب توں بہت زیادہ استفادہ کیتا تے انہاں وچ بہت سارے مسائل واضح کیتے نیز اپݨی تصانیف وچ وی انہاں نے بہت سارے مسائل واضح کیتے تے انہاں کوں ایں انداز وچ حل کیتا کہ ایہ صرف انہی دا خاصہ رہا. انہاں دی کجھ ٻیاں تصانیف ایہ ہن :
ایں دے علاوہ انہاں دی جبرا تے حساب تے وی کافی تصانیف ہن. جبری کلیے حل کرݨ تے انہاں کوں ہندسی مسائل حل کرݨ کیتے استعمال کرݨ وچ اوہ اپݨے زمانے دے یکتا ہن. اوہ تیرہویں صدی عیسوی تک یورپ دے سائنسداناں کیتے ہک ریفرنس رہے.
سرائیکی صوتاں
سرائیکی زبان دی قدامت وچ شک کائنی لیکن کسی وی زبان دی قدامت دا اندازہ اُندے َادب کِنوں زیادہ اُندے حروف تہجی کِنوں تھیندے ۔جو اُندی آوازاں کِنوں بݨے ھوندن ۔باخصوص او حروف تہجی جو اُندی مخصوص آوازاں دا درست ابلاغ کریندے ھووین ۔سرائیکی زبان دا تعلق دراوڑوں دی آمد کِنوں پہلے وادی سِندھ وچ وَسݨ والی منڈا قبائل توں ھے ۔جنھاں دی زبان منڈاری گونڈ ۔باوری سنتھال ۔تریموکی ۔راڄ محل ۔گہوری سمبھل پوری اور بھٹوئی ھَن ۔
اِنھاں زباناں وچوں سرائیکی زبان دی عمارت تیار تھئی ھے منڈا قبائل دی نہ صرف زبان سرائیکی زبان دی بنیاد ہے بلکہ اُنھاں دے بعض رسم و رواج وی سرائیکی دیس وچ ھݨ وی موجود ھِن ۔
منڈا قبائل دی ھک بودرا ھئی جیکوں اَڄ وی سرائیکی وسیب وچ "بودلہ" دے نال پکارا ویندے منڈا قبائل دے بعد وادی سندھ وچ دراوڑ آئے ھَن جنھاں نے سرائیکی زبان دی عمارت کوں مستحکم کیتے ۔وادی سندھ وچ دراوڑواں نے اپݨا رسم الخط اَپݨایا ۔اے ھک تصویری رسم الخط ھا۔جیندا ثبوت ٹیکسلا ہڑپہ موہنجودڑو رسم الخط دے قریب ھِ ۔۔۔۔ ملتان دے علاقے وچ ثروشتی ۔برہمی دیونا گری ۔شارد تے لنڈا رسم الخط وی رواج وچ رہے ۔البیرونی جڈا ایں علاوے وچ آیا تاں اوں وی کئی رسم الخط ڈیٹھے ۔البیرونی نے وادی سندھ دے کئی رسم الخطوں دا ذکر وی کیتے ۔
سرائیکی زبان دی آوازاں سرائیکی زبان دی کل 55 آوازاں ھِن اے آوازاں درج ذیل ھِن آ با بھا ٻا ٻھا پھا تا تھا ٹا ٹھا ثا جا جھا ڄا ڄھا چا چھا حا خا دا دھا ڈا ڈھا ݙا ݙھا ذا را رھا ڑا ڑھا ژا سا شا صا ضا طا غا عا غا فا قا کا کھا گھا گا لا لھا ما مھا نا نھا ن وا ہا یا واضع رہوے جو سرائیکی زبان وچ " ء " (ہمزا ) علامت ہے حرف کائنی ) مندرجہ بالا آوازاں دی بنیاد تے عام حروف 35 مرکب حروف 15 تے سرائیکی دے مخصوص حروف 5 ھِن اگر اِنھاں حروفاں کوں زباناں دے لحاظ نال الگ الگ کیتا ونجے تاں صورت حال کجھ ایں بݨندی ہے عربی زبان دے کل اَٹھاویں 28 ھِن جنھاں وچوں اَٹھ 8 مخصوص حروف ھِن جو ایں طرح دے ھِن ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک ل م ن و ھ ی 20 +8 =28 فارسی زبان دے کل حروف 24 ھِن جنھاں وچوں 4 حروف فارسی کیتے مخصوص ھِن ا ب پ ث ج خ چ د ذ ر ز س ش ع غ ف ک گ ل م ن و ہ 4+20 =24
ایں طرح عربی تے فارسی دے مشترک حروف دے نال عربی دے اَٹھ 8 مخصوص تے فارسی دے چار 4 مخصوص کَٹھے کیتے ونجن تاں کل تعداد 32 بݨندی ہے ۔دراوڑی تے آریائی حروف تے آوازیں دی تعداد 18 ھِن جو یہ ہیں حروف :بھ پھ تھ ٹ ٹھ جھ چھ دھ
آوازیں :بھا پھا تھا ٹا ٹھا جھا چھا دھا حروف :ڈ ڈھ رھ ڑ ڑھ کھ گھ لھ
آوازیں :ڈا ڈھا رھا ڑا ڑھا کھا گھا لھا
حروف :مھ نھ آوازیں :مھا نھا =18
خالص سرائیکی آوازیں 5 ھِن
ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ
ٻا ڄا ݙا ڳا ݨ
فارسی دے حروف دی تعداد 24
عربی دے حروف دی تعداد 8
ہندی دے حروف دی تعداد 18
سرائیکی دے حروف دی تعداد 5
کل سرائیکی حروف تعداد 55
سرائیکستان دیاں تحصیلاں
سرائیکستان دیاں تحصیلاں
بلاول زرداری دی ملتان آمد
بلاول زرداری دی ملتان آمد تیں، سرائیکی دے نام نھاد، خود ساختہ، ریموڈ کنٹرول لیڈر بہوں جوش ءچ ہن، انھیں جلدی جلدی زداری، بلاول، قمر زمان کائرہ دی دی گچی ءچ خود ساختہ سرائیکی اجرک جئیندا سرائیکی کلچر تیں ثقافت ءچ دُور دور دا واسطہ کائینی، بلکہ سندھ ثقافت دی نقل ھے، اُو اجرک پواء کے انھیں کنیں صرف ایھے لوظ اکھوا سگئن کہ سرائیکی میٹھی زبان ھے تیں چاریں صوبیں ءچ الائ ویندی ھے، شکر ھے نتاں ساکوں پتہ کائینا،، گھنسوں گھنسوں صوبہ گھنسوں مگر سرائیکی زبان کوں تسلیم نہ کریسوں، صوبے دا نعرہ تاں لئیسوں مگر سرائیکی صوبے دا ناں نہ گھنسوں، زرداری صاحب اگر عوام دے رش کوں ڈیکھ کے خوش تھینداں پئیں تاں اے تیڈی غلط فہمی ھے اساں سرائیکی ھئیں کتھائیں پٹھانڑ درخت کپیندے پئے ھوون ویھ بندے کٹھے تھی کے ڈیھدے ھئیں.
بُھولوں دے تماشے تیں وی کافی تعداد ءچ عوام کھڑی ھوندی ھے، بلاول بھرا، تیڈی پارٹی دی [[سرائیکی زبان|سرائیکی]] وسیب نال دشمنی کوئ اج دی نئیں تیڈے نانے سئیں دے احسان ساکوں نئیں بُھلیے بہاولپور تاں یاد ھوسی، تساں تاں ایں تقریر ءچ نواز شریف کوں وی ھرا ڈتے، نواز شریف آھدے ترقی لاھور ان ڈیکھو، تُوں آھدیں علاج سندھ ءچ ان کراؤ اُتھاں جدید ہسپتال ھن، واہ تیڈی تقریر تیں واہ ساڈے سرائیکی قوم پرست لیڈر جیرھے تھاکوں، مسیحا سمجھدن،انھیں دے اکھیں تیں تساں لالچ خود غرضی دی پٹی بدھی ھے، پر اساں اندھے نسے ساڈی خیر خواھی بعد ءچ کریں پہلے تھر پارکر ءچ بُھک توں مردے ھزاریں بچیں دا حساب ڈے، باقی ریھے سرائیکی دا چُولا پاکے تھاڈی وفاداری تیں بیعت تھئے ھوئے میر جعفر مردار، انھیں دی اوقات تاں ٹکے دی نئیں اُو تاں اُوڈ دی کُتی وانگوں نہ اِیڈوں دے ھن نہ اُوڈوں دے ھن، صوبہ ساڈا حق ھے پاکستان کہیں دے پیؤ دا نئیں اساں ساریں دا ھے، مگر صوبہ سرائیکی قوم کوں بھیک ءچ گھنڑاں پسند کائینی، زور نال گھنسوں، زرا غلامی دا زنگ لہنڑ ڈیو وت رنگ ڈیکھیں.
دُعا
دَمان آرگنائزیش دے پرائمری سکولاں اِچ سویل ویلے اسمبلی اِچ پڑھی ونڄݨ آلی دُعا
مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی الؐلہ میݙا سئیں آں،تیݙے درتےآئی آں
میݙی آم شام تُوں،ݙیویں امان تُوں مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی
مِٹی آں میں بُھرݨی،راہ سِدھے تے ٹُرݨی مِٹی آں میں چِیکݨی،سَوکھی نہ پَٹِیجݨی مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی
راہ زِندہ پِیر دا،پِیر میݙے وِیر دا
پِینگھ بی بی سَیݨ دی،پَٻِݨ پَـٻَـیـݨ دی مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی
ھیٹھوں وَڳدا سِندھ ھِے،سِندھ میݙی جِند ھِے راھی اے ٻِلوٹ دا،پَندھ مِٹھݨ کوٹ دا مِٹی میں دَمان دی،کوہ سلیمان دی
بلال محسن
بلال مُحسِن سرائیکی وسیب دا سُجاک سرائیکی شاعر ہے ۔
ڄم پل
٤ اگست ١٩٨٧ء کوں لودھراں وچ ڄمے۔
غزل
آپ میں اپڑاں حال ونڈینداں بیٹھا راہنداں
جُھمر تاڑی نال مرینداں بیٹھا راہنداں
میڈی کوئ اہمیت ہوسی دنیا اُتے
ایویں خود خیال سُچینداں بیٹھا راہنداں
گودے دے میں گوڈے پھد کے ملدا کائنی
ایہو ہک کمال کرینداں بیٹھا راہندا
دھی تاں حالی پورہیے کر کے روٹی ڈیسی
گھر دے رشتے ٹال چھوڑینداں بیٹھا راہنداں
سرائیکستان دے تعلیمی ادارے
سرائیکستان وچ یونیورسٹیاں توں علاوہ کالج تے سکولاں دی وی معقول تعداد موجود اے جنہاں دا جائزہ اے ہے
بلال محسن
غزل
دُنیا داری کیا ہے محسؔن پتہ کائنی
میں تاں بُکھا مال چَرینداں بیٹھا راہنداں
سرائیکستان دے تعلیمی ادارے
"کالج"
سرائیکستان وچ موجود جنرل ایجوکیشن واسطے کالجاں دی تفصیل مندرجہ ذیل اے:
بلال محسن
غزل
بلال محسؔن
رُوح تھئے پیدل وسبے وچوں ٹُردا پِھردا آیاں
ہاں توں لتھے کیجھے کیجھے منظر ݙیدھا آیاں
میݙی مُونجھ دی بُکھ آ لتھی رُوح وی راضی تھی پئے
باجھری کھاندیاں چڑیاں دی میں جھار اُݙیندا آیاں
پل نی گزرے ولدے واپس ساہ نی نکلیا ولدا
مٹیاں دے گھپکارءن اُنویں میں وی جیندا آیاں
نہ کوئ کہیں جاہ دُکھدا دھوہاں نہ کوئ بڈھڑا ٹکریے
آپوں جاݨ تاں وسوں دے میں نالوں لنگھدا آیاں
گھگھر ہاکڑا تہذیب دی ڳول پھرول
گھگھر ہاکڑا تہذیب دی ڳول پھرول۔۔ قصے تے ریسرچ وچالے
سرائیکی کی بورڈ
انسٹال کرو، اوپن کرو، این ایبل کرو، سیلیکٹ کرو، میسیج لکھݨ شروع کرو،، تلے انگلش English آسی،، انگلش کوں دباؤ،، کھبے پاسوں اتے اتے لینگویجز لکھیا ہوسی،، انگلش کوں دبیندے ہوئے لینگویجز تے گھن ونڄو، لینگویجز تے ونڄ تے انگل چا گھنو،، ترائے نمبر تے اب ج لکھیا ہویا نظرسی،، اب ج تے کلک کرو،، زباناں دے ناں آویسن،، سرائیکی لکھݨ شروع کرو،، مزید خوبصورتی کیتے. سیٹنگ آلے بٹݨ کوں دباؤ تے سجے پاسوں اتے اتے تھیمز لکھیا ہویا نظرسی،، ایہ موبائل کیتے سرائیکی کی بورڈ ہے،،، ایندے نال ٻ ڄ ݙ ڳ ݨ لکھو،،، . *https://play.google.com/store/apps/details?id=kl.ime.oh
گھگھر ہاکڑا تہذیب دی ڳول پھرول
اُنہوویں صدی دے چھیکڑ وچ ٻہوں سارے برٹش ایڈمنسٹریٹرز، جیوگرافرز تے ٻئے کئی سکالرز ایں ڳالھ دی پیلھی واری نشاندھی کیتی جو راجستھان، چولستان (بہاولپور)، تھر (سندھ) تے کچھ (گجرات) وچ ہک ٻہوں پراݨے سُکے ہوئے دریا دے ساندوراند واہݨ (چینل) دیاں نشانیاں کھنڈیاں پئین۔ انہیں کالونئیل سکالرز وچ جیمڑ ٹاڈ، میجر کالوین، سی۔ ایف۔اولڈہَم، میجر ایف۔ میکسن، ہنری جارج رَیورٹی تے سیو رائٹ دے ناں اُتم ہئین۔ ایں سُکے ہوئے دریا دے واہݨ دا اپ۔سٹریم وچ ہماچل پردیش کنیں نکلݨ آلے دریا گھگھر نال سانگا ونڄ بݨدا ہئی۔ بیکانیر، چولستان، تھر تے کچھ وچ اونکوں ہاکڑا سݙا ویندا ہئی۔ (ہسٹاریکل فیلالوجی اے ݙ سیندی جو لفظ ہاکڑہ "ساگرا" یا "ساگر" ہے، جیویں ہند اصل وچ سندھ ہے) گھگھر ہاکڑا دے ایں واہݨ نال چدھاروں دھڑ تھئے ہندیرے کھنڈرے پُنڈرے پئے ہئین۔ اے واہݨ جمنا دے پچھادھوں تے ستلج دے پوادھوں آدھی وچ واہندا ہئی۔ ݙوجھے لفظیں وچ اڄوکے راجپوتانہ دے "گریٹر ڈیزرٹ" دا وݙا سارا علاقہ ایں دریا دی چھل ٻوݙ  وچ آندا ہئی۔