cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
امیر حکم اول بن ہشام
تعارف
امیر حکم بن ہشام، 796ء توں 822ء تک قرطبہ دے تخت تے متمکن ریہا. او 771ء وچ قرطبہ وچ پیدا تھیا تے 21 مئی 822ء کوں 51 سال دی عمر وچ قرطبہ وچ ای فوت تھیا. ایندا دور امارت بنی امیہ دا سنہرا زمانہ شمار کیتا ویندے. این نے اندلس تے 26 سال تک حکمرانی کیتی.
دور حکومت
ایندا دور بنی امیہ دے شاندار ادوار وچ شمار کیتا ویندے.
حسان جاوید چانڈیو
آپ شعبہ سرائیکی، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے چئرمین ہن. تے بزرگ سرائیکی رہنما سئیں میر حسان الحیدری دے فرزند ہن.
ضلع ٹنڈو محمد خان
ضلع ٹندو محمد خان صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ ضلعی صدر مقام ٹنڈو محمد خان شہر ہے۔ ضلع دا کل رقبہ 1،733 مربع کلومیٹر ہے۔ 2005ء توں پہلے ایہ ضلع حیدرآباد دا حصہ ہائی۔
جغرافیہ
میدانی علاقہ ہے
تاریخ
٢٠٠٥ء توں پہلے ضلع حیدر آباد وچ شامل ہائی۔
ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ
ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
اصغر گرماݨی
سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شاعر ہے
ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ
جغرافیہ
میدانی علاقہ ہے۔ ٣٢٥٢ مربع کلومیٹر رقبہ ہے۔
اصغر گرماݨی
ڄم پل
پیدائش 02 جون 1976
ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ
تاریخ
١٩٨٢ء توں پہلے ضلع فیصل آباد وچ شامل ہائی۔
اصغر گرماݨی
نمونہ کلام
ھیں ڑی کینجھا سیپ سنگھاری بھاہ لڳ ڳئی اے
چولے تے کئ نقش ابھاری بھاہ لڳ ڳئی اے
اۓ جوڳݨ جنگل دی راݨی پیرو راݨی
شہر ءِچ بوچھݨ آن اݙاری بھاہ لڳ ڳئی اے
تیݙا دل وی پتھر ھا تے میݙا دل وی
پتھر تے ایں پتھر ماری بھاہ لڳ ڳئی اے
تھل کوں آکھی پاݨی تھی ونج پاݨی تھی ڳئے
پاݨی وچوں عشق گزاری بھاہ لڳ ڳئی اے
میݙے سینے لڳ کے میݙا "اصغر" جیویں
آپو جاݨ تاں سینہ ٹھاری بھاہ لڳ ڳئی اے
کافر کون ؟
کاں کافر ::::::
حسن ابدال
حسن ابدال دا ہک ݙوجھا اہم مقام حضرت بابا ولی قندھاری دا مزار اے جیہڑا پہاڑ دی چوٹی تے ہے. جتھاں ونجݨ واسطے خطرناک چڑھائی چڑھنی پوندی اے مگر درمیان وچ ونج کے انسان دی ہمت جواب ݙے ویندی اے. ایں واسطے درمیان وچ ہک آرام واسطے جگہ بݨائی ڳئی اے جتھاں لوگ سہی کڈھدن تے ول اتے ویندن حتٰی کہ مزار تے پہنچ کے انسان نڈھال تھی ویندے مگر اتھاں پاݨی دا وسیع انتظام ہوندے. اتھوں پورے حسن ابدال شہر تے ارد گرد دے پہاڑی دیہاتاں دا نظارہ کیتا ونج سڳدے. جس پہاڑ دے نال تلے گردوارہ پنجا صاحب اے، اوں پہاڑ دی چوٹی تے اے مزار اے جتھوں دی حاضری ہک عمدہ تجربہ ہوندی اے.
معاشیات
دولت، وسائل، آمدن و مصارف تے معاشی و اقتصادی قوانین دا علم معاشیات آکھا ویندا ہے.
حجتی مولوی
اج ہک محترم مولوی صاحب نال سر ے راہ ملاقات تھئی اے ھا او حجیتا مولوی میں اونکوں اکھیئے مولوی ہک مہربانی تیں کیتی کر ایہے حضرات الے اعلان تیں سرائیکی زبان اچ کیتے کر ۔مولوی میڈے نال الیندا جو توڑے سرائیکی اچ کھڑا ھا ول وی اوھا جال دی بو کڈھ کیں اکھیس اخر تساں لسانیات کیوں پھئلیندے او تساں ہنڑ اپڑیں ایمان دے نال ڈسو میڈے نال کیا گزری ھوسی ول اے وی نال اکھیس تساں لسانی بنڑیاد تیں صوبہ کیوں منگدو مسجد دا ملاں ساکوں ایں اہدے سکول دا استاد ساکوں اوں پڑھیندے گھراچ تریمت ساکوں ایں سکھیندی اے ول ہنڑ تسان اے ڈسو جانونڑ کنیں گھن پورے سولہ ستاھراں سال ما ملاں ماسٹر دے رحم وکرم تیں ھوندوں ساڈے دماغ کوں ایہے ترائے عنصر تیار کریندن ول وی سرا ئیکیں دی ہمت اے ۔انہیں قیمتی سولہیں سالیں اچ انہیں ترییں مقدس رشتیں دے احترام کوں ملحوظ خاطر وی رکھیئے نیں ول دھرتی دے حق حقوق دی گال وی کریندے کھڑن لسانی فتوے لگنڑ دے باوجود وی تریوی ضلعیں الے صوبہ سرائیکستان دا مطالبہ وی پرزور طریقے نال کریندے کھڑن جیون سرائیکی جیوے سرائیکستان۔۔۔۔۔۔اکبر خاں ذات ملکانڑیں قوم سرائیکی۔پاکستان عوامی سرائیکی پارٹی ۔سرائیکستان ھاوس رشید اباد کالونی حمید اصغر شاہین روڈ خدابخش چوک پل ڈاٹ دے پوادھو. (اکبر ملکاݨی)
معاشیات
معاشیات دی بنیادی شاخاں
جزیاتی معاشیات
کلیاتی معاشیات
اہم مکاتب فکر
کلاسیکی معاشیات
نو کلاسیکی معاشیات
کینزی معاشیات
سون سکیسر وادی
وادی سون سکیسر پاکستان دی قدیم تے خوبصورت وادی ہے جیہڑی قدرتی مناظر دی وجہ توں دنیا بھر اچ شہرت رکھدی ہے۔ نوشہرہ ایں وادی دا صدر مقام ہے تے ضلع خوشاب دی ذیلی تحصیل ہے۔ سکیسر پہاڑ دی چوٹی تے واقع ہک صحت افزاء مقام دا ناں ہے۔ ایہ ہک وسیع پہاڑی سلسلے دا عنوان ہے جیندے اچ کئی وادیاں تے چھوٹے وݙے گراں ہن۔ ایں علاقے کوں "وادی سون سکیسر'" آکھا ویندے۔ thumb|Soon Valley Khushab ، Pakistan1 عظیم مسلمان فاتح ظہیرالدین بابر دا پوٹھوہار دے علاقے توں گزر تھیا ہئی۔ رستے اچ ہک وادی ہئی جیندے حسن نے بادشاہ سلامت کوں اپݨی طرف متوجہ کیتا۔ اپݨے لشکر دے نال اتھاں پڑائو سٹا۔ قدرتی حسن تاں ایں وادی دا ہئی ہی، بابر نے وی ایں وادی دے حسن اچ اضافہ کرݨ اچ اپݨا حصہ پاتا۔ باغات رہاوݨ دا حکم جاری کیتا تے ایں وادی دے بارے اچ تاریخی کلمات ادا کیتے۔ جیہڑے ایں علاقے دے لوگاں کیتے اڄ وی باعث فخر ہن۔ ظہیرالدین بابر نے آکھا کہ: اے وادی چھوٹا کشمیر ہے۔
معاشیات
اہم مکاتب فکر
مارکسی معاشیات
سون سکیسر وادی
ایں بادشاہ دی چند نشانیاں اڄ وی ایں وادی اچ موجود ہن۔ ایں وادی دا نام سون سیکسر ہے۔"
اصغر گرماݨی
کافر کون ؟
ہک معصوم پرندہ جیہڑا
مہمانیں دیاں خبراں ݙیندے
کافر کیوں ھے؟
میں اے آھداں۔
نہ اے رنگ یا ذات دا ناں ھے
نہ کہیں دی اوقات دا ناں ھے
کافر ہک کردار کوں آہدن
کیتے ہوئے نروار کوں آہدن
میں اے آہدان
بھانویں اݙدا پکھی ھووے
جیکر کہیں مجبور دے ہتھو
رزق کھسیندے
کافر ہوندے..
غزل
تیݙیاں زلفاں رات سیاہ ان کینا لکھساں
تیݙے نیناں نور نگاہ ان کینا لکھساں
میں لکھدا ہم جان میݙی توں جندڑی میݙی
تئیں آکھیئے جو شعر لکھاں میں تیݙے کیتے
بھاہیں خواب خیال کپاہ ان کینا لکھساں
میݙے شعر گناہ ان جیکر میݙی توبہ
پہلے میݙے ڈھیر گناہ ان کینا لکھساں
چندر ستارے پھل خوشبو تے مونجھ دے منظر
سارے تیݙے گھر دے راہ ان کینا لکھساں
"اصغر"
ول آ میݙے آوکھے ساہ ان کینا لکھساں...!!!
پیار دا کوئی اثر تاں کائنا ہا
تیکوں نکھڑݨ دا ݙر تاں کائنا ہا
جیݙی آنوݨ کوں دیر کیتی ہئی
ایݙا لمبا سفر تاں کائنا ہا
دل دے چوریں کوں راہ کتھو مل پئے
میݙے سینے تے در تاں کائنا ہا
نہ او خدا ہا نہ میں کوئی بت
ساݙا ازلاں دا شر تاں کائنا ہا
رات چوݙی دے چن دے جلوے ہن
رات اصغر وی گھر تاں کائنا ہا
سئیں اصغر گورمانی
ویلھی تھی ݙسا گِھن
ڈکھڑے سݨا گِھن
پیریں اتے ہتھ رکھ
یار کوں منا گِھن
دل دی دوا گِھن
کنو بُٹی آکھسی
بوچھݨ اتے پا گِھن
گھمی گھمی رات ہے
رات کوں روا گِھن
سک ساگی سانبھ رکھ
مونجھ گھݨیں چاگِھن
مندری تاں منگی وی
خواب وی ولا گِھن
کلھی ہاں وئے ڈھولݨاں
پکھیں دی دعا گِھن
مل پو الا گِھن
اصغر گورمانی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
پیار زندہ رہݨ کیتے ساہ ہوندا ہے
پیار دل اے تے دلدار وی پیار ہے
پیار روح دے تعلق دا راہ ہوندا ہے
ساری دنیا دےفتنے فسادیں کنوں،
پیار محفوظ جئیں ہک پناہ ہوندا ہے
پیار ذاتیں صفاتیں کنوں معتبر
پیار شاہیں دا وی شہنشاہ ہوندا ہے۔
پیار ہےتاں زمیں چندر تاریں کنوں،
اچیاں پروازاں خاکی وکھیندا ودۓ،
پیارنئیں تاں اے کیا اے جوبندا بشر،
ہک تصور کوں سجدے کریندا ودئے
اےنئیں سمجھا تاں آ میں ڈساواں تیکوں،
پیارسچا ہے رب دی عطا پیار ہے،
پیار پھل اے تے پھلاں دی شبنم وی ہے
پیار رم جھم ہے باد صباپیار ہے
پیار ساجد دے سجدے دے اندر ڈسے
جیہڑا مسجود ہے او خدا پیار ہے،
پیار موت اے تاں موت اچ بقا ہوندی ہے
پیار ڈکھ اے تاں ڈکھ دی دوا پیار ھے۔
میں تیکوں پیار کیتے تاں وزبر جئے
ڈکھ ساری حیاتی دے ہن سارے نمے تھۓ،
پیار جے کر گناہ ہے تاں محشر دے ڈینہہ،
تیڈے سارے گناہ میڈے ذمے تھئے
توں سخی ہیں تیڈا کم سخاوت جو ہے
نمی آہدا جو ایں نہ تے ایں حال ڈے
نمی آہدا جو پہلے بہوں کاہل ہن
نمی آہدا جونہ کوئی نواں کاہل ڈے،
نمی آہدا جو میں تیڈا بھائیوال ہاں
نمی آہدا جو بھائیوالی بھائیوال ڈے،
نمی آہدا جو اکرس ہے ہاں ہس پئے
آ میڈی تسی روح کوں وی پݨیال ڈے۔۔
اتنا احساس کر بݨ کے گستاخ میں
آکھ باہواں نہ سانول سہیندا ودئے
میں پیغمبر تاں نئیں ول سرعام کیوں،
حجاݨی جنت بی بی
قدیم سرائیکی شاعرات ۔۔
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
میکوں مالک بازار اچ وچیندا ودئے
حجاݨی جنت بی بی
حجاݨی جنت بی بی ۔۔ چاچڑاں شریف دی حئی حجاݨیں جنت بی بی حضرت خواجہ خدابخش صاحب دی مریدڑیں حئی حجاݨیں جنت بی بی کوں فارسی بوستاں تے قران مجید مولوی خوشدل صاحب ہوریں پڑھایا حا سرائیکی دی وڈی شاعرہ ہن ست حج کیتے ہانے حجاݨیں جنت بی بی دی وفات 1225 ھجری بمطابق 1811 ء چاچڑاں شریف اچ تھئی حجاݨیں جنت بی بی دے ناں تے چاچڑاں شریف اچ جنت دی وستی اباد اے چاچڑاں شریف دی ڈوجھی وڈی سرائیکی دی شاعرہ دائی پھاپھل حفظاݨی اے دائی پھاپھل کوں اے اعزاز وی حاصل حے جو انہئیں حضرت خواجہ غلام فرید رحمت اللہ علیہ کوں بلپݨ
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
انجیں نائب خدا ہاں مگر دوستا،
حجاݨی جنت بی بی
اچ کھیر پلائے دائی پھاپھل حفظاݨیں  چاچڑاں شریف دے مشہور طبیب حکیم محمد کبیر خان دے گھر 1800ء اچ
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
میڈا سردار توں،
حجاݨی جنت بی بی
پیدا تھئی حفظاݨیں تخلص ہانے تے خواجہ خدابخش دی مریدڑیں حئی
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
میڈی اکھیاں دا چانݨ،
حجاݨی جنت بی بی
دائی پھاپھل حفظاݨیں دیاں لولیاں (لوریاں) مشہور ہن دائی پھاپھل حفظاݨیں ہوریں دی وفات 1870 اچ تھئی دائی پھاپھل حظاݨیں دی چھوٹی بھیݨ جیوݨ خاتون سرائیکی دی قادر کلام شاعرہ ہن انہاں دی تصانیف ساوݨ نامہ تے کونج نامہ مشہور ہن ملتان دی بی بی مخفی دی منظوم شاعری سرائیکی کتاب تعلیم النساء 1901 ہک اچ چھپی ہئی بخت آور کریم سرائیکی دی شاعرہ 1922 اچ راجنپور داجل اچ پیدا تھئی بخت آور کریم دی شاعری اچ حضرت جواجہ غلام فرید رحمت اللہ علیہ دی محبت کٹ کٹ تے بھری حےبخت آور کریم دی وفات 1884 ء تھئ
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
میڈی زندگی،
حجاݨی جنت بی بی
جے مرشد دی نظر بھال ہووے
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
میڈی پوجا وی توں،
حجاݨی جنت بی بی
دل کیوں دلڑی بے حال ہووے
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
میڈا بھگوان توں،
حجاݨی جنت بی بی
اساں کوں کیا پرواہ انہاں ویریاں دی
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
تھل دے ٹبڑے وی توں،
حجاݨی جنت بی بی
جڈاں پیر فریدݨ لج پال ہووے۔
اصغر گرماݨی
پیار پوجا اے پیار اے عبادت سجݨ
رلی سسی دا حاکم پنل خان توں،
میں تیڈے پیریں رلدے پچھاویں جیا،
میڈی قامت بلندی
میڈاشان توں،
تیڈا ہر ہک حکم میڈے سر اکھیں تے،
ایندی تعمیل کوں بندگی آکھساں،
توڑے ہوساں جنازے دے بستر اتے
میکوں سڈ ماریں توں
تیکوں جی آکھساں.۔۔۔۔۔
سئیں اصغر گورمانی
یار دی بارات ہووے
میندی والے تهال ہوون ، ساریاں سینگیاں نال ہوون
پچهیں گڈیاں کهیڈساں
سوہنڑا سوہنڑا ونڑ ہووے ،پیریں چهنڑ چهنڑ ہووے
پچهیں پینگهاں جهوٹساں
گهمی گهمی شام ہووے ،شام تیڈے نام ہووے
میڈا بهاہیوال ہوویں ،رات ساری نال ہوویں
پچهیں ڈیکهیں جاگساں
کجلے دی دهار ہووے ، اکهیاں خمار ہووے
مٹها مٹها بول ہووے، بیا کوئی نہ کول ہووے
پچهیں تیڈو ڈیکهساں
حوالے
ونکی:سرائیکی شاعر
معاشرہ
"معاشرہ"
شہزادعرفان
انیس سو چھیاسی (1986) ءچ اساں پیو پُتربہاولپورءچوں سرائیکی اردو رسالہ "معاشرہ" کڈھا جیندے سرپرست تے اڈیٹر ملک عبداللہ عرفان تے میں بطور اسسٹنٹ اڈیٹر ہم ۔ اج ایندی پہلی کاپی ہتھ لگ گئی ءے۔ سوچے می جو سرائیکی تحریک دی تاریخ دے لہئی چاڑیہاں سمجھنْ کیتے نویں سوجھوان نسل کوں پچھلے پندھ دا ترلا سنگتیاں نال سانجھا کراں۔ اے میں ایڈیٹوریل شئیر پیا کرینداں جیہڑا ملک عبداللہ عرفان ہوراں لکھا ہا تڈہاں او سرائیکی لوک سانجھ تے سرائیکی صوبہ محاذ دے بنیادی عہدیدارتے انہاں تنظیماں دے خالقاں ءچوں ہن۔ اے سرائیکی سیاسی تحریک دا مُنڈھلا ایرا ہا جتھ "سرائیکی صوبہ محاذ" ایں تحریک دا پہلا سیاسی فرنٹ ہا۔ "سرائیکی لوک سانجھ" مسّیں ایں قابل تھئ ودی ہائی جو ثقافتی تحریک ءچوں سیاسی کیڈر پیدا کرسگے ۔ پر سبھے سیانْے سنگتیاں کنیں سوال اوہو پرانْا ہا جو حالی تئیں ہک وی سرائیکی پارٹی موجود نہ ہئی جیہڑی سرائیکی عوام دے سیاسی ثقافتی اقتصادی معاشی حقوق تے بلخصوص سرائیکی صوبے دے مطالبے کوں گھن تے ٹُرے تےنہ ہی ایں سارے مرحلے کوں پار کرنْ سانگھے کوئی وسائل ہن۔ جبکہ پاکستان دی تاریخ ءچ ہمیش توں ہر سیاسی تحریک تے اوندے نتیجے ءچ بنْن آلی سیاسی پارٹی تے "جمدی کوں پالا" پئے ویندا ہائی۔ اج وی پوندے ۔ جی ہا سئیں۔۔۔۔ تحریک چلاونْ کیتے سیاسی پارٹی دی لوڑھ >>> سیاسی پارٹی چلاونْ کیتے پیسے تےوسائل دی لوڑھ ۔>>>> پیسیاں تےوسائل کیتے ؟ ۔۔۔۔۔ یقیناََ وسائل آلے جاگیردار، سرمایہ دار، پیر گدی نشیں گودے، تمن دار وڈیرے سردار یا وت پاکستان دی فوجی اسٹبلشمنٹ گماشتے یعنی سرائیکی وسیب ءچ وستیاں توں لا شہراں تئیں درگے پنجابی اشرافیہ تے سرائیکی ُملاں دا گٹھ جوڑ۔۔۔۔۔ ایں توں علاوہ بیا کوئی رستہ ای نہ ہا ۔۔۔۔۔ ایتھوں سرائیکیاں دی تحریک تاں غریب کسان ہاریاں ، کھیت مزدور بُکھے ننگے مجبور لاچار عوام، بےروزگار مونجھے ماندے نوجوان نسل دے تمام حقوق دی بحالی دا ناں ہائی ، ایہے ڈینْں تاں خود آپ ہن جنہاں سرائیکی وسیب دا اے حال کیتا او بھلا کیوں سرائیکی تحریک دی حمایت کرن ہا۔ مُدا اے مُکا جو جیویں تیویں آپت ءچ ہک بئے توں منگ پن تے حالی تاں تحریک چلاؤں سیاسی پارٹی بنْاؤں وقت نال آپے ڈٹھا ویسی ۔۔۔۔۔ (گالھ مُہاڑ ٹُردی پئی ء) شہزاد عرفان
تصوف
تصوف دا لفظ اوں طریقہ کار یا اسلوبِ عمل کیتے اختیار کیتا وین٘دا ہے جین٘دے اُتے کوئی صوفی عمل کریندا ہے۔ تصوف کوں منݨ آلے آہدے ہن جو تصوف قرآنی اصطلاح وچ تزکیہ نفس تے حدیث دی اصطلاح وچ احسان ہے۔ پراݨے صوفیاں دے نیڑے ایہ اللہ سائیں تائیں پہنچݨ دی راہ ہے۔
ݙٹھا ون٘ڄے تاں عملی طور تے تصوف حیاتی گذارݨ دا ہک ایہجا انوکھڑا تے نویکلا طریقہ ہے، جیندا ہکو مقصد ہے تے او مقصڈ ربِ جلیل دی مجرّد آواز تے اوندا مجرّد ݙیکھݨ تے اون٘دا قرب تے نزدیکی حاصل کرݨ ہے۔ تصوف دا ایہ انداز انساں آپݨے آپ کوں پہچاݨݨ اُتے اختیار کر سڳدے۔ تے او وی محض وجدان تے عرفان دے راہوں حاصل کر سڳدے۔ عقل تے علم دے راہوں کائے ناں۔
صوفیائے کرام مسئلہ وحدت الوجود کوں تصوف دا بنیادی مسئلہ سمجھدن تے این٘دا ایرا ایں ڳالھ تے رکھین٘دن ، جو کُل کائنات محض ہکو خدا ای ہے، اوں کنوں غیر ٻئی کوئی شئے کائنی۔
شریعت وچ تصوف دی کوئی ڳالھ کائنی۔ ٻئے لوکاں دے نزدیک ایہ ناپسندیدہ عمل ہے۔ اینکوں کجھ علماء نے رَد وی کیتے۔ تصوف دی شریعت وچ کائی جاہ کائنی۔ قرآن مجید وچ تصوف بارے کجھ کائنی آکھیا ڳیا تے نہ ہی اسلام دے پیغمبر حضرت محمد ﷺ نے تصوف دے بارے کجھ آکھیا ہے۔
کیونکہ تصوف آلے خدا کوں ڳولین٘دے ڳولین٘دے خود خدا بݨ وین٘دے ہن تے خدائی صفات ظاہر کریندے ہن۔ تصوف دے ناں تے پیسہ ٹکہ زمین جائیداد بݨائی وین٘دی ہے۔ تے وت اوندے زار تے سیاست تے ہیرا پھیری کیتی ویندی ہے۔ تصوف ہک وراثتی کم ہے۔  پیر صاحب دے بعد اوندا پُتر پی بݨدا ہے۔ اتھاں وراثے چلدی ہے۔
تصوف دے مشہور سلسلے ایہ ہن؛
دلنور نور پوری
دلنور نور پوری 24 دسمبر 1957 کوں رحیم یار خاں دی تحصیل  لیاقت پور دی وستی چھپری چھتن شاہ وچ جمے۔ thumb|Saien Dilnoor Noorpuri.saraiki poet
پروفیسر ذوالفقار احمد راں انہاں دے بارے وچ لکھدن کہ:
"میݙا جٖم پَل سرائیکی دھرتی دا ھے۔ بابے ݙاݙے تے پتہ نی کتنی نسلاں توں ایں دھرتی تے وَسدے پئے ہئیں ۔ میں نہ شاعر ہاں ، نہ ادیب ہاں ، نہ کوئی وݙا دانشور ہاں پر ایں دھرتی دا پُتر ضرور ہاں۔ ایہا محبت میکوں کہیں کہیں ویلے سرائیکی دے تھیوݨ والے کٹھاں وچ دُھرکا ویندی ھے۔کُجھ ݙینھ پہلے میکوں صابر شفیق آکھیا جودلنور نور پوری دی یاد اچ ہک پروگرام تھیندا پئے، جُٖلوں؟۔ میں آکھیا ، ضرور جُٖلسوں۔اوں ݙینھوار صابر میݙے کول اَپڑ یاتے اساں جھوک سرائیکی تے پروگرام اچ پُجٖ ڳیوسے۔ وݙے وݙے سرائیکی مُہاندرے کٹھ وچ ٻیٹھے ہَن ۔ پروگرام شروع ہا ،عبدالباسط بھٹی سئیں کمپیئرنگ کریندے پئے ہَن اُنھاں میکوں وی سٹیج تے سݙ گھِدا۔ اوں موقعے میں اِتنا اَلا تے سٹیج چھوڑ ݙتا جو دلنور دی شاعری دا سایہ ساݙے سِراں تے قائم رہے،ایں توں ودھ نہ اَلا سڳیم ۔ پروگرام مُکیا تاں میں دلنور نورپوری دی کتاب’’متاں مِل پووے‘‘ گھِن گھر آ ڳیم اُنھاں دی شاعری پڑھی تاں چس آ ڳئی۔میں بُنیادی طور تے سیاسیات دا طالب علم ہاں ایں سانگے میکوں دلنور دی شاعری وچ اپݨے وسیب وچ موجود سماجی بُرائیاں تے سیاسی مسائل دا ڈھیر سارا عکس نشابر نظر آیا۔ دلنور ؔ دی شاعری پڑھیم تاں میکوں نیرو دا روم یاد آگیا اوندی بانسری یاد آڳئی تے ول میکوں یادآیا جو نیرو وی نہ ریہا اوندی بانسری وی نہ رہی تے روم دی تہذیب وثقافت دا نشان وی مِٹ ڳیا ۔ میکوں سپارٹا یاد آ ڳیا جتھاں طاقت دا ماݨ کیتا ویندا ہا جتھاں جنگجو وَسدے ہَن ۔ ایتھنز دے واسیاں کوں تنگ کریندے رہندے ہَن۔ کوجھی تاریخ دا ایہ باب وی بند تھی ڳیا اتے ایتھنز اڄ وی تاریخ دے لفظاں وچ موجود ھے جو اوندا نظام انصاف تے ہا۔ اینویں اسلامی تاریخ اچ یزیدیت دے کوجھے موڑ وی اکھیں سامݨیں آ ڳئے ۔میکوں ایں ڳالھ دا شدت نال احساس تھیا جو ظُلم زیادہ دیر تاݨیں زندہ نئیں رہندا تے ظلم دے سامہیں سچ دا ہوکا ݙیوݨ والا ہمیش زندہ رہ ویندے ۔ ہلاکو تے چنگیز خاں جہیں لوک وی مسمار تھی ڳئے۔ اینویں انصاف دی چوکھٹ تے برطانوی چرچل میݙیاں اکھیں دے سامݨے آڳیا جیندے کول برطانیہ دے اشراف آئے تے اکھیونے جو ہٹلر فرانس کوں کھادی ویندے۔ اوں موقعے چرچل ایہ تاریخی جُملہ اَلاݨا ’’جیڑھے مُلک اچ انصاف ہووے اونکوں کوئی فتح نئیں کر سڳدا ونجٖو تُساں سُم پوو و۔‘‘ وَل ہٹلر گُمنام تھی ڳیا تے جرمنی دے ݙوں حصے تھی ڳئے۔ سئیں دلنور ؔ نور پوری وی اساݙے وسیب اچ ایجھیاں بُرائیاں کوں ختم کرݨ دی ڳالھ ٹوری ھے۔ اُنھاں اپݨے دیس تے دھرتی نال محبت دے ڳانڈھے کوں جوڑئیے۔ اساݙی وَسوں وچ جنم گھِنݨ والیاں کئی بُرائیاں دا ذکر اپݨی شاعری اچ کیتے ۔ ہک قطعہ مثال دے طور تے پیش ھے:
قانون جتھاں کمزور ہووے
ہر عادل رشوت خور ہووے
ݙس مُلک ترقی کر سڳدے
جئیں مُلک دا حاکم چور ہووے
دلنورؔ نور پوری صوفی، درویش تے سادہ انسان ہا ۔ اوندی شاعری کوں پڑھ تے میکوں ایہ احساس تھیندے جودلنورؔ سرائیکی وسیب دے کہیں وی اقبال ؔ ، شیکسپیئر ، گوئیٹے اتے ورڈ ورتھ توں گھٹ کوئینی۔"
نمونہ کلام
دلنؔور نورپوری صاحب مرحوم دی ہک مزاحیہ تےاصلاحی نظم
سوکھا ودیں آکھیا من
نہ پر نیجیں ݙوجھی رن
جیکر ݙوجھی رن پرنیسیں
جو دم جیسیں اوکھا تھیسیں
رناں کنوں روز کٹیسیں
کُٹ کُٹ ݙیسن پسلیاں بھن
فلم روز ݙکھاوݨی پوسی
ݙاڑھی یار مُناوݨی پوسی
مِلسی مُول نہ عیش اَمن
کپڑے سب توں ودھ منگویسن
سُرخی سُرمہ پوڈر لیسن
بے جا لڳسی تیݙا دھن
جے نہ حق برابر ݙیسیں
سُنت رسول کوں کنڈ کر ویسیں
کیویں رَب کوں منہ ݙکھلیسیں
وقتی سنبھلݨ دی کر چن
وݙی ذال کوں ویسیں بھُل
چھوٹی دے وچ ویسیں رُل
پچِھے ویسنی اَکھیں کھُل
ٻہسیں اَپݨی کھُتی کھَن
شام سویرے لیسن جھیڑا
کھِلسی تیں تے سارا ویہڑا
جھیڑا آ نبڑیسی کیہڑا
تیکوں لڳسن سب دشمن
کیندے کیندے آکھے لڳسیں
خرچہ پورا کر نہ سڳسیں
توں مزدور ہیں کے تیئں تڳسیں
بال تھی ویسن کئی درجن
جیکر ݙوہیں ڳیاں رَل
ݙیسن تیݙا اَٹا مل
وݙی گھنسی ٻاہیں جَھل
چھوٹی خوب کُٹیسی کن
ݙوجھی شادی ہے سکھ ڳالݨ
اوکھا ہے اَڄ ہک دا پالݨ
ݙو سو دا مَݨ تھی ڳے ٻالݨ
پنج سو ا مَݨ ملدے اَن
چل نہ توں بےڈھنگی چال
توں نہ سڳسیں ٻال سنبھال
ایجھا تھیسیا بُرا حال
مِلسیا چندے نال کفن
کالو یار دا ݙیکھ انجام
کھلے کھاندے صبح شام
گزری اوندی عمر تمام
پیروں راہݨے ننگے تن
دنیا واقعی سچ ہے آہدی
ہک شادی دلنؔور حیا دی
ݙوجھی شادی ہے بربادی
کرݨے پوندن کئی کئی ون
بزمِ کیفی جامپوری
بزم‘ کیفی جام پوری وسیب دی واحد نمائندہ ادبی تنظیم ہے جیندی باقاعدہ ممبر شپ ہے۔ ایں تنظیم دا پندرہ روزہ اجلاس باقاعدگی نال منعقد تھیندے ویلھے سِر شعراء کرام نال شاماں منایاں ویندین تے عید دے موقعے تے عید ملن مشاعرہ‘ ربیع الاول اِچ نعتیہ شعری نشست ‘ محرم الحرام اِچ محفل سلام و منقبت دے پرگرام داسالانہ بنیادیں تے اہتمام کیتا ویندے۔ بزم کیفی دا کتابیں دی اشاعت وچ وی بھرواں حصہ ہے۔آپڑیں روایت کوں برقرار رکھیندیں ہوئیں گزریل ݙینہاں بزم دا پندرہ روزہ اجلاس بزم دے صدر سئیں حبیب اللہ طارق دی زیر صدارت منعقد تھیا اجلاس دا باقاعدہ منڈھ تلاوت قران مجید نال ٻدھا ڳیا تلاوت دی سعادت بزم دے جنرل سیکرٹری محمد سلیم انسب حاصل کیتی تے نظامت دے فرائض سرانجام ݙتے۔موہراچ سابق اجلاس دی کارروائی پڑھ تے سݨائی جیندی حاضر ممبران توثیق کیتی۔اجلاس اِچ جام پور دی دھرتی نال تعلق رکھݨ آلی ادب نوازشخصیت لالہ حمید خان دی یاد اِچ تعزیتی ریفرنس منعقد کرݨ بارے صلاح مشورہ کیتا گیا ۔حاضرین تعزیتی پرگرام کرݨ دی بھر پور تائید کیتی تے آپڑیں تعاون دا یقین ݙیوایا۔ متفقہ فیصلہ تھیا ماہ اکتوبر اِچ ای ایہ پرگرام منعقد کیتا ویسی ۔چھیکڑ تیں محفل سلام و منقبت سجائی ڳئی بزم دے اردو /[[سرائیکی زبان|سرائیکی]] شعراء کرام بحضور امام عالی مقام آپݨیں عقیدت دے پھل نچھاور کیتے۔ کُجھ شعرا ء کرام دا نمونہ ذوقِ قارئین دی نذر:
بلادِصحرا پہ نینوا کا وجود سر چڑھ کے بولتا ہے
(نذیر ثاقب)
حسینؑ دے نال پیار یارو ؂
نبی ؐدی الفت ہے در حقیقت
ہے جیندے جیندے وی دل دے اندر
ایہا محبت عظیم تر ہے
(فیاض شاد بھٹی)
کیویں ناصر شان بیان کرے
(ناصر ڈینہ)
اس کی آنکھ لہو کے دیپ جلا دے گی
جو کربل کے غم کے اندر جھانکے گا
اساں
ݙاڈے بابے دی نیک نامی کیتے
سُنجٖاݨ اپݨی بچاوݨ دی خاطر
گھر جھیاں مدینہ چھوڑ ݙتے سے
بکھے ترسے
لاشاں وی چیندے ریہوں
ھل مِن ناصر دے نعرے
وی لیندے ریہوں
اڄ حجت تمام تھی ڳئی ہے
ہُݨ یقینا
ساݙے قبیلے وچوں
مختار ثقفی بݨ تے
اُبھرسی کوئی
(سلیم انسب)
ادب
ادب زندگی دے اظہار دا ناں ھے ۔ ایہ او راہ ھے جیندے اُتے پندھ کریندے انسان کوں زندگی دے اُنھاں گُٖجھے رازاں دی سُدھ بُٖدھ پوندی ھے جنھاں توں او بے خبر ہوندے۔ادب ہر دَور وچ اَمن دا پیغام عام کریندا رہ ڳئے۔جیندی وجہ توں ایہ دُنیا وچ اَمن دا استعارہ ھے۔اڄ وی دُنیا وچ جتنا ادب تخلیق تھیندا پئے سارا انسان دی فلاح تے بقا دا امین ھے۔سرائیکی دھرتی دے پُراَمن لوک وی صدیاں پُراݨا ادبی ورثہ سینے سانبھ اپݨا ارتقائی پندھ طے کریندن پِن۔ایں وَسوں وچ ادبی وَݨ دی چھاں تلے ساہ گھِنݨ والے شاعر ادیباں دا شمار ہمیشہ پُراَمن لوکاں وچ تھیندا رہ ڳئے۔ ایہ لوک اپݨی دھرتی اتے دیس دے او امانت دار ہِن جنھاں اپݨی قوم دی بے لوث خدمت کریندیں ہوئیں اپݨی قومی شناخت کوں منوائے۔ پر اجٖوکے دَور اچ اِنھاں حق پرستاں داکوجھا حال ݙیکھ کراہیں اساں مونجھے تھی ڳئے ہئیں۔سرائیکی دھرتی دی صدیاں پُراݨی ادبی ڳوجھی دے امانت داریں دے سینے وچ بغض ، کینہ ، حسد تے لالچ جہیں بیماری خبر نئیں کیویں رچ وَس ڳئی ھے۔ایہ تاں اپݨے ایں قومی پندھ کوں حیاتی دا قرض جٖاݨݨ والے لوک ہن۔ اِنھاں تاں اپݨی آوݨ والی نسل کوں شعور دے سوجھلے ݙتن ، اتے ݙیوݨے ہِن۔ اللہ جٖاݨے اِنھاں سوجھلے دے سفیراں دے اندر لاعلاج روڳ کیویں پلݨ پئے ڳن۔ میݙے خیال اچ ادبی مُہاندریاں کوں ذاتی رنجشاں اتے بے بُنیاد نفرتاں ختم کر تے ہک ٻئے نال جُڑݨ دی ضرورت ھے۔اینویں ایں دھرتی دے سچے ادیباں دا خیال وی اساں ساریاں دی ذمہ داری ھے۔ اساݙے دیس دے حکمراناں کوں وی باقی قوماں دے ادیباں وانگوں سرائیکی ادیباں داحق وی ݙیوݨا چاہیدا ھے۔ ایندے علاوہ سرائیکی دھرتی دے صاحبِ ثروت لوکاں دا حق وی بݨدے جو او سرائیکی ادبی پندھ کوں اڳونہاں کرݨ سانگے سرائیکی ادیباں دے ٻانہہ ٻیل بݨن۔ جیکر اساں اپݨے ادب تے ادیباں دی معاشی سرپرستی نہ کیتی اتے اُنھاں کوں مسائل دی کالی رات اچ کلہا چھوڑ ݙتا تاں اساݙی اُمید دا سجھ ہک ݙینھ صلیب چڑھ ویسی۔
سونا خان بے وس
سرائیکی زبان دا ٻہوں وݙا شاعر ہے
نمونہ کلام
خود خون رویندائے ݙوکھیاں نوں خود روݨ توں ہٹکیندااے
ہک پل نسی اکھیاں نوٹݨ ݙتیاں جاں اونگھ آوے جھݨکیندا اے
ہے بے وس منزل ݙاڈھی اوکھی اگھاں رب جاݨیں کیا تھینداے
سونا خان بےوس....
یا حسین ابنِ علی تیݙی شجاعت کوں سلام
تیݙی عظمت کوں سلام تیݙی صداقت کوں سلام
تیݙی قربانی تے تیݙے نانے کوں لکھ ناز ہن
سونیا ڳاندھی
thumb| سونیا ڳاندھی (ولادت: 9 دسمبر 1946ء لوسیانا، اطالیہ)، ہک اطالوی نژاد بھارتی سیاست دان، انڈین نیشنل کانگریس دی صدر تے نہرو ڳاندھی خاندان دی ہک رکن ہن۔ انہاں دی شادی سابق وزیر اعظم بھارت، راجیو ڳاندھی نال تھئی۔ 1998ء وچ انہاں دے پئے دے قتل دے 7 سال بعد انہاں کوں انڈین نیشنل کانگریس دا صدر بݨایا ڳیا، ایں عہدے تے اوہ 19 سال (16 دسمبر 2017ء تک) رہیاں۔ ایں عرصے وچ کانگریس، بھارتی سیاست وچ مرکزی جماعت دی حیثیت نال سامݨے آئی۔
سونا خان بے وس
نمونہ کلام
تیݙی حقیقت کوں سلام تیݙی محبت کوں سلام
ناں یزیدیت دا تئیں محشر تک مٹا کے رکھ ݙتۓ
تیݙے اراداں کو سلام تیݙی فضلیت کوں سلام
تیݙی نمازِ حق تے ششدر ہن ملائکہ عرش تے
تیݙی بصارت کوں سلام تیݙی امامت کوں سلام
تیݙے قدماں کو چمیندی پئ اے جنت رات ݙہنہہ
تیݙی عبادت کو سلام تیݙی شجاعت کوں سلام
ابنِ علی تیݙے صبر دی بےوس ݙیوے کہڑی مثال
تیݙے صبراں کوں سلام استقامت کوں سلام
ݙوہڑہ
میکوں سجݨاں وطن تے ولݨ دیاں ہَن کیتیاں بہوں تاکیداں
بھیڑی غربت واپس ولݨ نہ ݙتیا کیتے ترلے درد رسیداں
مُونہہ کر کے وطن پیارے دو پیاں تُر تُر ݙیکھن دیداں
بےوس مقسوم ستایاں کُوں آئیاں وِچ پردیس دے عیداں
ݙوہڑہ
اوندی سونہہ تے وس کے پھس گئ جندڑی ہن کوڑے پیار دلاسے.
ہک دید دی حسرت ہائ اکھیاں نوں کوئ بھار چویندے ناسے.
ہنڑ سڈیاں ول کے سڈ نئیں ڈیندا جئیں تے ناز کریندے ہاسے.
ساری زندگی بے وس ڈکھیاں دے رہے سکدے نین پیاسے. ونکی:سرائیکی شاعر
تعلیمی اداریاں اچ مذہبی تنظیماں
جی سی ٹی کراچی بہوں وڈا انسٹیٹوٹ سمجھیا ویندے، اج توں تقریبا چار سال پہلیں میں اتھاں داخلہ گھننڑ واسطے گیا ہم ، اتھاں پجیا تاں اگو جماعتی ٹولہ بیٹھا ہا ، ہک ملاں میڈے نال الانڑے جو کیویں آیا ودیں ؟ میں اوکوں ڈسیم جو داخلہ گھننڑے اوں ڈسیا جو داخلے دی آخری تریخ تاں ٹپ گئی اے، تے داخلے واسطے امتحان وی تھی گئین، لیکن جیکر توں جمعیت اچ شامل تھیویں تاں تیڈا داخلہ اساں کروا ڈیندوں، میں پچھیا جو جیہرلے داخلے تھی گئین تاں تساں میڈا داخلہ کیہرے حساب اچ کروا ڈیسو انھاں ڈسیا جو لسٹاں اساں آپ بنڑیندے راہندوں، میڈے ذہن اچ خیال آیا جو میں پرائیوٹ فیس ڈے کے وی پڑھ سگداں، کہیں میرٹ تے آئے نوجوان دا حق نہ ماراں ، میں انھاں کوں منع کر ڈتا، لیکن اے سوال میڈے چیتے کوں کھاندا رہیا جو اتھاں پتہ نئیں کتلا غریبیں دا حق ماریا ویندا پیا ہوسی، ایں کالج دا در جیہرا سائیٹ آلے انڈسٹریل ایریا آلے پاسوں ہے اوں در دے اگو تقریبا روزانہ پولیس دا ڈبہ کھڑا ہوندے، بندوخ چا تے کوئی پولیس آلا کھڑا ہووے کوئی محافظ کھڑا ہووے یا وت کوئی دھشتگرد میکوں انھیں اچ فرق نظر نئیں آندا، آخر چاتی تاں بندوخ کھڑے ہوندن۔ ایں در دے بلکل نال ڈو چار بلانگیں تیں ہک مزائل دا ماڈل وی لگا کھڑے، میکوں اج تائیں سمجھ نئیں آئی جو اے انسان قتل کرنڑ آلا تے ابادی مکاونڑ آلا پرزہ ایں کالج دے در تیں کیوں لگا کھڑے۔ ایندے در تیں تاں سقراط، مارکس یا بھٹو دا مجسمہ ہوونڑاں چاہیدا ہا۔ مظہر حسین
ضلع ٹھٹھہ
ضلع ٹھٹھہ صوبہ سندھ پاکستان دا ہک ضلع ہے۔
انتظامی ونڈ
ٹھٹہ- میرپور ساکرو -کیٹی بندر تے گھوڑا باری
جغرافیہ
ساحل سمندر تے ہے
تاریخ
تاریخی مقام
بزرگان دین
شاہ یقیق، عبد اللہ شاہ اصحاب، شاہ گور گنج، شاہ مراد شاہ شیرازی، محمد ہشام ٹھٹھوی، پیر پاتھو، جمیل شاہ داتار، شیخ حالی، حاجی اللہ ڈنو میندھرو، صوفی شاہ عنایت اتے شاہ پریوں ستیوں۔
سرائیکی صوبہ ریلی
سرائیکی قوم اپݨی شناخت اتے اپنے بنڑیادی حقوق دی خاطر مُختلف شہراں وٍچ ریلی کڈھی ہے تا کے حکومتٍ وقت سرائیکی لوکیں دا اے جائز مُطالبہ من تے اِنہیں کوں علیہدہ صوبے دی شکل اِچ انہیں کوں ھٍیں مُلک اٍچ واضح اتے وکھرا تشخُص ݙِوے. نعمان کلاسرا.
عزیز شاید دی "اول"
سعید اختر گاݙی
We are the children of an ancient band broken between the mountain and sea.
ترجمہ: پہاڑیں تیں سمندر دے وچالے نکھڑے، اَساں کہیں پراݨے جتھے دے ٻال ہئیں۔
پیلھی ڳالھ تاں اے ہے جو اے کوئی مضمون کائینی۔ علمی مضمون پرکھ پڑچول دے پیمانے تیں ہوندے اَتے شاعری کوں اوندی وَرتی قدریں نال پرکھا ویندےیا ول ننویں قدر دی ڳول دا ناں ہوندے۔ ایں مضمون اندر کہیں قدر کوں سامݨے رکھ "اول" دی پرکھ پڑچول نہیں کیتی ڳئی۔ در اصل ایہہ سطراں "اول" کوں اپݨے واسطے سمجھݨ کیتے لکھیاں ڳئین۔ ول خیال آئے جو اینکوں ڳالھ مہاڑ بݨا گھنوں متاں کوئی ڳالھ اڳوں ٹُردی ہووے۔ ایندے نال جے"اول" اُتیں کوئی  ڳالھ اڳوں ٹُر پئی تاں مَیں چُپ چُپا تے اپݨے آپ کوں شاباش ضرور ݙیساں۔
کئی ورھیں پیلھےدی ڳالھ ہے جݙݨ اے کتاب پیلھی واری چَھپی ہئی تیں میں اینکوں پڑھݨ شروع کیتا پر کوئی ڳالھ چیتے وچ نہ آئی۔ کجھ سَطراں چنڳیاں محسوس تھیاں پر ڳالھ نہ بݨی۔ کُجھ مُد بعد عزیز شاہد نال ذاتی ڄاݨ سُنڄاݨ تھئی پر ول وی "اول" دا کھلارا نہ تھیا۔ ایہہ ڳالھ تاں سمجھ  آڳئی جو  ایں کتاب نال جیوݨ دے بعد ہی کوئی تَند ہتھیں آسی۔ عزیز شاہد دی شاعری دی تفہیم  دے ٻہوں دَر دروازے ہن ۔اوندی شاعری اوندے اپݨے کار کُھلے دل دی ہے ۔ ہر کوئی اینکوں اپݨی عقل ، اپݨے تجربے نال پڑھدے اتے اپݨی گُھنڈ پاتی ٻیٹھا ہوندے تیں او سبھوں ٹھیک ہوندے۔اگر کہیں قدر دی ڳالھ چا کروں تاں اے وݙی شاعری دا وصف ہے۔ تیں ول "اول" میݙے نال ڳالھ کیوں نہ ہئی کریندی ؟اے میݙی تفہیم دا مسئلہ ہوسی لیکن ایہہ کتاب تاں کُلاج[1] ہے ۔ کلاج دے فن دا کمال اے ہے جو تصویر ٻہوں سارے کاغذ دے ٹکڑیں تیں کپڑیں دے ٹکڑیں کوں جوڑ جوڑ بݨائی ویندی اے۔ہر ٹکڑا جُز وی ہوندے  اَتے کُل دا مکمل حصہ وی ہوندے۔ پر تصویر کوں پرکھݨ واسطے کُل اُتے عرق ریزی کرݨ ضروری ہوندے۔
"اول" دی جُزیات (فرض کرو تُساں کتاب کھولی اے تیں ہک نظم تہاݙے سامݨے آ ڳئی ہے)تہاݙے سامݨے اپݨا پورا اظہار کریسن:
اینویں تاں او نئیں ملدا پَل دے پَروݨ وچوں چھݨ چھݨ کے اپݨے کولوں ول ول نکھڑݨا پوندے اینویں نئیں وسوں تھیندی ٻس آپ جھوک بݨ کے ول ول اُڄڑݨا پوندے
پر جینویں جینویں ورق پھولیسو اے نظم اپݨے کُل نال رَلی کھڑی ہے تیں او ٻئے معنی وچ کُل دی تفہیم کریندی ہے۔ ٻس میݙی ڳالھ ایہہ ہئی۔ شاعری کوں پرکھݨ اوکھی ڳالھ ہے۔ شاعر جادو گر وی تاں ہوندے۔اینویں تاں کالرج نہ آکھیا ہا:
"سارے شور مچیندن، خبرادر،خبردار! اوندیاں چمکدیاں اَکھیں ، اوندے ہوا وچ لہراندے وݙے وال! تیں ہک مقدس خوف دے بھئو کنیں اپݨیاں اکھیں میٹ گھنو کیوں جو او ماکھی دی پݨیال تیں پلا ہوئے اوں جنت دا کھیر  پیتا  ہوئے"
شاعر دا مقدس خوف وی ہوندے تیں قاری کوں اپݨے مُندریجݨ دا بھئو وی ہوندے پر شاعری کلہا جادوگری دا ناں وی نہیں۔ شاعری سماجی تاریخ وی ہے ، لوک اِچھا دی کہانی وی ہے ، ہک فرد دی کتھا وی ہے تیں سماجی سوڑ (سپریشن)دے ہوندیں ہوئیں وی ول جیوݨ دی داستان وی ہے۔ چھیکڑی صنف کوں اساں عام لفظیں وچ وچھوڑے دی شاعری آکھدے ہئیں۔ وچھوڑے دی شاعری کݙاہیں ذات دے وچھوڑے دی ڳالھ نئیں کریندی۔ شاعری وچ وچھوڑا سماجی تجربہ ہے اَتے اوں سماجی تجربے وچ ذات دا ڳل ونڄݨ وی کار ہے ۔ وچھوڑا سماجی تجربہ ایں ہے جو ایہہ تجربہ سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچوں گذرݨ دے کرب دا تجربہ ہے۔ ہر شئے نال رشتہ ترٹدا پئے۔ ایں ترٹ بھڄ وچ انسانی رشتے وی ظاہر اے اپݨی ننویں سماجی اُساری (تشکیل) کریندن (ایہہ ڳالھ تہاکوں اوپری لڳسی) اَتے سماجی تبدیلی دے ابتدائی مراحل دے وچ غرق بندہ کہیں اوپری ڳول وچ ڳل ویندے۔ اے ذات دا وچھوڑا ہے ۔ بندہ کہیں ڳالھ کوں یقین نال نہیں آکھ سڳدا تیں نہ ہی او کہیں شئے کوں یقین نال ݙیکھ سڳدے۔ انسانی رشتیں اُتیں یقین کرݨ تاں اصلوں محال ہے:
سفر ہے کہیں اندھارے توں ولا ہک ٻئے اندھارے تئیں امر ہے سوجھلا پل دا ابد کیا ہے ، ازل کیا ہے (اول)
سماجی تبدیلی دے عمل وچ بندے کوں پناہ اپݨی  ذات وچ نظر آندی ہے ۔ پَل دا سوجھلا اوندی پَل دی حقیقت ہوندے۔ اڳلی حقیقت دی ڳول دا ول ننواں سفر شروع تھیندے:
کہیں ڳجھڑی بند اچ بند اساں او وی گݨجی مݨجی تند اساں کُئی بند بھلا کیا کُھلݨی ہئی ٻس اپݨے آپ تے کُھل ڳئے ہیں (اول)
شاعر بے معنویت تیں افراتفری کوں معنی ݙیوݨ چاہندے۔ ویلس سٹیونسن آہدے جو بدلدے سماجی قدریں دے دور دا شاعر Connoisseur of chaos وی ہوندے۔ (معذرت جو ایں اصطلاح دا سرائیکی ترجمہ میݙے وس وچ کائنی)
ایں کیفیت وچ ذات تیں کُھل ونڄݨ دا وی گمان ہوندے ۔ بندہ اے سمجھ گھندے جو "ہک سچ" اینجھا ہے جو صرف اوندے کول ہے ۔ جیڑھا اوں حیاتی دی ڳول پھرول کرکے لبھا ہوندے ۔ اونکوں او لُکائی راہندے۔ پر ہک ݙینہہ اونکوں لڳدے او وی کُوڑ ہا:
او آخری ونگ وی ترٹی ڳئی نہ ونگ رہ ڳئی نہ سک رہ ڳئی (اول)
"اول" دی پہلی نظم "ما من موہݨی ما" ہے ۔ اے نظم کتاب دا دیباچہ وی ہے ۔ ما دے نال رشتہ ول ٻال بݨ کے حیاتی کنیں لُکݨ دا سہارا وی ہے۔ ما دی جھولی وچ اونکوں اپݨے درشن، اپݨا آپ ترٹدا نہیں لڳدا چاہے اے وی واہمہ ہے پر ہک جذباتی آسرا تاں ضرور ہے :
ما من موہݨی ما ول ہک واری سکدیں لُہندیں اپݨی جھولی پا کُئی اسمانوں لَہندی لے وچ لولی ویݨ سُݨا اندر نیلے تھیندے ویندن گُھُٹی گھول پلا سر تیں ہاڑ ہجر دا کھڑ ڳئے ٻُکل ہیٹھ لُکا (اول)
بدلدے معاشرتی اَتے سماجی قدریں وچ حیاتی کلہیپے دا سفر ہے:
ازل دی اندھی ادھور مارے نکھڑ سڳے ہئیں نہ مل سڳے ہئیں اساں تاں کُھل کے نہ رو سڳیے ہئیں نہ کِھل سڳیے ہئیں (اول)
کہیں وِران جھوک تے
اپݨے تن دی ریت وچ
کون پیا ہے کوکدا
کوٹھی کوٹھی پک پو
وا مینہہ آندا پئی
امیر عباس ہاشمی
امیر عباس ہاشمی چیف ایڈیٹر سلسلہ وارسرائیکستان رحیم یارخان۔خان بیلہ لیاقت پور دے رہائشی ہن۔ سرائیکی تے اردو وچ لکھدن۔ ایندے علاوہ سوشل میڈیا تے سرائیکی کاز دے حوالے نال خاصے متحرک ہن. سرائیکی کاز دے علاوہ روحانیت دا وی خاصا علم رکھدن. سوشل میڈیا دے سرائیکستان فورم دی ویب سائٹ وی بݨائی نیں.
عزیز شاید دی "اول"
تھوڑی ترتیب دی اگوں پچھوں دی معذرت تھی ڳئی۔ کون ذات وی ہےاَتے او سماجی ویڑھا وی ہے جتھاں ابلاغ تھیندا ہا۔" کوٹھی کوٹھی پک پو وا مینہہ آندا پئی" صرف لوک سطراں نئیں اے پورا سماجی ابلاغ ہے۔ اوں سماج دی تاریخ ہے جتھاں اے سطراں ورتیاں ویندیاں ہَن ۔ او کھیݙ حیاتی نال جڑت دا کھیݙ ہا۔ پر ہُݨ :
امیر عباس ہاشمی
پیشہ
روحانیت دا وی خاصا علم رکھدن۔ قسمت دا حال، زائچہ، علم جفر، علم نجوم دے نال لوکاں کوں ݙسیندے ہن۔ تے ضرورت منداں کوں تعویذ وی ڈیندن۔ مختلف واقعات تے معاملات بارے پیش گوئیاں وی کریندن۔
عزیز شاید دی "اول"
کئی ہزار سانوݨیاں
کئی کروڑ چاندݨیاں
امیر عباس ہاشمی
سیاست
سرائیکی نیشنل پارٹی دے عہدیدار ہن۔ روزنامہ خبریں دے رویے تے سخت مؤقف رکھدےہن۔ ضیا شاہد دے خلاف عدالت اچ فوجداری کیس وی کیتاہا۔
عزیز شاید دی "اول"
اݨ ڳݨتر کوٹھڑیاں
وَہݨ نال وَیہہ ڳیاں
اندھیں کھوہیں لہہ ڳیاں
کینکوں یاد رہ ڳیاں
جھوک پُراݨا سماجی رشتہ ہے۔اے کٹھے رل حیاتی گذارݨ دا ناں ہا پر اوں سماجی رشتے کوں اساں کہیں وِران جھوک تیں چھوڑ آئے ہیں : اوکون ہا
جینکوں روندیں اکھیں نال
جھوکیں تیں چھوڑآئے ہیں
او کینجھا رشتہ ہا نال اوندے
جو تروڑ آئے ہیں
اے کون اے
شہریں دے شور وچ
ایں سارے عمل وچ اساں اپݨی ذات دے تھی ویندے ہئیں۔ اپݨی ذات کوں اپݨے ہووݨ دا سبب سمجھ گِھندے ہیں ۔ تحلیل نفسی دی تنقید وچ اینکوں شاید انا (ایگو) دی بھن تروڑ آکھسوں۔ اے اپݨی ذات دی ڳول نئیں تیں نہ ہی اپݨی ذات کوں ڄاݨݨ دا عمل ہے ۔ اے تیں بھئو دا عمل ہے ۔ اے بے یقینی دی کیفیت ہے۔ اے واہمے دی دنیا ہے ۔ ساݙی اپݨی ذات، ساݙا اپݨا سانول تھی ویندی، گو اساں سانول کوں ہک معروضی شئے سمجھ ٻہندے ہئیں۔کہیں رُلیے رشتے دی ڳول وچ ہک رشتے دا واہمہ بݨانوݨ ہے۔ اساں کجھ لحظے  کیتے اوندے نال جُڑ ے، اے نہ ڄاݨدے ہوئیں جو او تاں اپݨی ذات دا پرچھاواں ہے جیندا عکس پاݨی تے پوندا پئے۔ اے کلیہپے دا منظر ہے ۔پر منظر چوݙویں دی رات دے صحرا دا منظر ہے جو اردگرد اینویں لڳدے جینویں اساں اونکوں ݙیکھݨ چاہندے ہئیں:
اساں تاں سانولا تیݙی رضا دی موج تے ٹھِل پوسوں
پر اپݨی ذات اپݨے آپ کو کتنا دلاسا ݙیوے ۔سِجھ وی تاں نکلݨا ہوندے۔ٻاہر ذات دی خواہش موجب تاں نئیں بدلدا ٻاہر اوترے دی کَوڑ تاں اکھیں رواݙیندی ہے ۔ ٻاہر دا ݙر ول ذات دو چھک ݙیندے۔ اے تبدیلی وچوں گذردے سماج دی سوڑ ہے جیڑھی اونکوں ولا ذات دی گور وچ پاء ݙیندی ہے :
میݙے اندر وچ
اے کینجھی رَو پئی گھمدی اے
میکوں ساری رات ݙنڳیندی اے
ول جھمدی اے
اوندے زہر کنوں
ول روندیں ہوئیں
میݙی لوں لوں کوں ٻہہ چُمدی اے
ذات دا سماجی کلیہپا ذات دا اظہار نئیں تھیوݨ ݙیندا۔ اے المیہ ہے میݙا ہووݨ کوڑ لڳدے۔ جیڑھے سماجی رشتے ذات دے اظہار وچ سوڑ پیدا کرن تاں پچھیں ول سچ کینہاں تے جہان کیہاں:
لاحاصل دی ڳول
ٻالیں کھیݙ ونڄی
تھی ڳئی دھوڑ اَرُوڑ
ہُݨ دیاں بݨیاں کُوڑ
ٻس ایہہ ڳالھ مہاڑ تہاݙے نال ہئی۔ میں کولاج دے کجھ جُز  جوڑ کنیں کُل کوں سمجھݨ دی کوشش کیتی ہے۔ ٻئے جُز تساں ݙیکھو۔ اللہ کرے تہاݙی ڳالھ کوئی ننویں ڳالھ ہوسی۔ ہک آخری ڳالھ کنٹکیسٹ (Context) مُتوں ذات (سیلف)کوڑ ہے ۔ بغیر کنٹیکسٹ دے ذات دا اردگرد نال رشتہ کوڑ ہوندے۔اے صرف کنٹیکسٹ دے پیرائے وچ ہی ممکن ہے جو :
میں اپݨے آپ اِچ سیجھ بݨی
بَݨ سائیں اپݨا خواب لتھے
میں آپ آپ تے کُھلدی ڳئی
ادب ضمانت اے زندگی دی
ادب زندگی دے اظہار دا ناں ھے ۔ ایہ او راہ ھے جیندے اُتے پندھ کریندے انسان کوں زندگی دے اُنھاں گُٖجھے رازاں دی سُدھ بُٖدھ پوندی ھے جنھاں توں او بے خبر ہوندے۔ادب ہر دَور وچ اَمن دا پیغام عام کریندا رہ ڳئے۔جیندی وجہ توں ایہ دُنیا وچ اَمن دا استعارہ ھے۔اڄ وی دُنیا وچ جتنا ادب تخلیق تھیندا پئے سارا انسان دی فلاح تے بقا دا امین ھے۔سرائیکی دھرتی دے پُراَمن لوک وی صدیاں پُراݨا ادبی ورثہ سینے سانبھ اپݨا ارتقائی پندھ طے کریندن پِن۔ایں وَسوں وچ ادبی وَݨ دی چھاں تلے ساہ گھِنݨ والے شاعر ادیباں دا شمار ہمیشہ پُراَمن لوکاں وچ تھیندا رہ ڳئے۔ ایہ لوک اپݨی دھرتی اتے دیس دے او امانت دار ہِن جنھاں اپݨی قوم دی بے لوث خدمت کریندیں ہوئیں اپݨی قومی شناخت کوں منوائے۔ پر اجٖوکے دَور اچ اِنھاں حق پرستاں داکوجھا حال ݙیکھ کراہیں اساں مونجھے تھی ڳئے ہئیں۔
سرائیکی دھرتی دی صدیاں پُراݨی ادبی ڳوجھی دے امانت داریں دے سینے وچ بغض ، کینہ ، حسد تے لالچ جہیں بیماری خبر نئیں کیویں رچ وَس ڳئی ھے۔ایہ تاں اپݨے ایں قومی پندھ کوں حیاتی دا قرض جٖاݨݨ والے لوک ہن۔ اِنھاں تاں اپݨی آوݨ والی نسل کوں شعور دے سوجھلے ݙتن ، اتے ݙیوݨے ہِن۔ اللہ جٖاݨے اِنھاں سوجھلے دے سفیراں دے اندر لاعلاج روڳ کیویں پلݨ پئے ڳن۔ میݙے خیال اچ ادبی مُہاندریاں کوں ذاتی رنجشاں اتے بے بُنیاد نفرتاں ختم کر تے ہک ٻئے نال جُڑݨ دی ضرورت ھے۔اینویں ایں دھرتی دے سچے ادیباں دا خیال وی اساں ساریاں دی ذمہ داری ھے۔ اساݙے دیس دے حکمراناں کوں وی باقی قوماں دے ادیباں وانگوں سرائیکی ادیباں داحق وی ݙیوݨا چاہیدا ھے۔ ایندے علاوہ سرائیکی دھرتی دے صاحبِ ثروت لوکاں دا حق وی بݨدے جو او سرائیکی ادبی پندھ کوں اڳونہاں کرݨ سانگے سرائیکی ادیباں دے ٻانہہ ٻیل بݨن۔ جیکر اساں اپݨے ادب تے ادیباں دی معاشی سرپرستی نہ کیتی اتے اُنھاں کوں مسائل دی کالی رات اچ کلہا چھوڑ ݙتا تاں اساݙی اُمید دا سجھ ہک ݙینھ صلیب چڑھ ویسی۔
ابو عبداللہ معاویہ بن یسار
ابو عبداللہ، عباسی خلیفہ، المہدی دا وزیر ہئی. مہدی نے حکومت دے آغاز ہی وچ اینکوں اپݨا وزیر مقرر کیتا۔ اس اپݨے کیرئیر دی ابتدا مہدی دے کاتب یعنی سیکرٹری دی حیثیت نال کیتی لیکن اپݨے علم و فضل، انشاء پردازی تے ذہانت و فتانت دی بنا تے مہدی دا منظور نظر بݨ گیا تے بالآخر عہدہ وزارت تے متمکن تھیا۔
حالات
اس نظم و نسق دی ازسر نو تنظیم کیتی۔ تمام محکمیاں دی نگرانی کیتے اس ہک شعبہ قائم کیتا جس دا ناں دیوان الازمہ رکھا۔ اس خراج دے سسٹم وچ تبدیلی کر کے بٹائی دا طریقہ رائج کیتا۔ پھل دار درختاں تے کھجوراں تے ٹیکس عائد کیتا تے خراج دے موضوع تے ہک کتاب تحریر کیتی جہڑی بعد وچ بطور سند دے طور تے استعمال کیتی ویندی رہی۔
ابو عبد اللہ
ابو عبد اللہ (مکمل ناں: ابو عبد اللہ محمد الثانی عشر) (1460ء-1533ء) امارت غرناطہ یعنی بنو نصر دا آخری فرمانروا ہئی جیہڑی اندلس وچ مسلماناں دی آخری حکومت ہئی۔ اوہ طائفہ غرناطہ دے حکمران مولائے ابو الحسن دا بیٹا ہئی۔ thumb|ابو عبداللہ اندلسی
حالات
ابو عبد اللہ ہک غدار ہئی، اس دا استاد ابو داؤد ہک منافق ہئی. اوہ غیر مسلماں دى مدد كریندا ہئی. ابو عبد اللہ اس وقت ولى عهد ہئی. ابو الحسن بادشاہ ہئی تے اس بدر بن مغيرہ تے اس دے ساتھیاں دے نال لوشہ فتح كيتا تے اݙوں ابو عبد اللہ نے ابو داؤد دے آکھݨ تے بادشاہت دا اعلان كر ݙتا تے ابو موسٰى جیہڑا بدر بن مغيرہ تے اس دے ساتھیاں دی طرح بہترين انسان ہئی، اس كوں قيد كر ݙتا تے سارے باغياں تے فسادياں كوں آزاد كر ݙتا. بعد ازاں اس دے ضمير نے اس كوں چاتا. اوہ دراصل ہک كمزور انسان ہئی۔ 1483ء و ابو عبد اللہ گرفتار تھی کے لوسینا وچ قید تھی گیا تے اونکوں ایں شرط تے رہائی نصیب تھئی کہ امارت غرناطہ عیسائیاں دی باجگزار ہوسی۔ سقوط غرناطہ توں قبل اس چند سال اپݨے والد مولائے ابو الحسن تے عزیز عبد اللہ الزغال دے خلاف جدوجہد وچ گزارے۔ thumb|ابوعبداللہ دا مسیحیاں دے سامݨے ہتھیار سٹݨ دا منظر
سقوطِ غرناطہ
1489ء وچ قشتالہ و ارغون دے شاہ فرڈیننڈ تے ملکہ آئزابیلا نے ابو عبد اللہ کوں غرناطہ خالی کرݨ دا حکم ݙتا تے انکار تے شہر دا محاصرہ کر ݙتا۔ 2 جنوری 1492ء کوں ابو عبد اللہ نے ہتھیار سٹ ݙتے تے اسپین توں مسلم اقتدار دا ہمیشہ کیتے خاتمہ تھی گیا۔
ابو عبد اللہ بن ابوالحسن، سقوطِ غرناطہ دا اہم کردار
"جہڑی چیز دی حفاظت توں مرداں دی طرح نی کر سڳا ، اس دے چھکیج ونجݨ تے عورتاں دی طرح ہنجوں وہاوݨ نال کیا فائدہ۔"
ایہ اوہ تاریخی الفاظ ہن جہڑے مسلم اسپین (اندلس) دے آخری حکمراں ابو عبداللہ بن مولائے ابو الحسن دی والدہ نے اونکوں اُس وقت آکھے جہڑے ویلے اوہ غرناطہ دیاں چابیاں عیسائی حکمراناں دے حوالے کر کے ہمیشہ ہمیشہ کیتے غرناطہ توں جلا وطن تھیندا پیا ہئی۔ اس جہڑے ویلے آخری نگاہ اپݨے آباء و اجداد دے ورثے تے سٹی تاں اس دی اکھیاں ڈبڈبا گئیاں ۔ اس مقام تے جتھاں ابو عبداللہ دی آہ نکلی عیسائیاں نے مسلماناں دی شکست دی علامت دے طور تے محفوظ کر گھدا تے اج اونکوں مور دی آخری آہ دے ناں نال ڄاݨا ویندا ہے ۔خیال رہوے کہ یورپی تاریخ داں اندلس دے مسلماناں کیتے ’’مور‘‘ Moors دا لفظ استعمال کریندے ہن۔
ابو عبداللہ، اندلس دی آخری مسلم ریاست غرناطہ دا وہ بد بخت حکمران ہئی جس عین اس وقت اپݨے والد ابو الحسن تے چاچا محمد بن سعد الزاغل دے خلاف علم بغاوت بلند کر ݙتا جہڑے ویلے اوہ اندلس وچ عیسائیاں دے مشترکہ لشکر نال اندلس وچ مسلماناں دی بقا دی آخری لڑائی لڑدے پئے ہن۔
موت
بعد ازاں اوہ آبنائے جبل الطارق عبور کر کے مراکش آگیا جتھاں فاس شہر وچ اوندا انتقال تھی گیا۔
امیر راول
امیر راول سرائیکی زبان دا شاعر ہے۔
غزل
ہک واری کریں ہا توں پیار سانولا
دل وچ نت ہکا خت خت ہوندی اے
زندگی دے ہن ڈینہہ چار سانولا
پیار تیڈا زندگی دے راہ ڈکھلیندا ہے
سک تیڈی ڈیندی ساکوں مار سانولا
دل نہ ڈکھاوے جیرھا اوندی ایں جگ تیں
لگدی ہے بیڑی ونج پار سانولا
ویندی واری ہک واری ہاں ساڈاٹھاری ونج
ساڈا ہیویں ہکو ہاں ٹھار سانولا
ہک واری کیا اساں ہر ہر واری ہیں
تیڈے نانویں اساں چودھار سانولا
ہک واری راول توں کر آ دوا ونج
اساں ہیں مونجھیں دے بیمار سانولا
امیر راول
ہتھو چھٹکین جڈاں وی تھاں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
کہیں چاتا ہے تیڈا ناں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
میں تیکوں جان سمجھا ہے میں تیکوں خان سمجھا ہے
ڈتی تیکوں جڈاں ہے دھاں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
ملی تیڈی جڈاں ہے چھاں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
میں کہیں توں زیرکیاتھیواں میں کہیں توں زیرکیوں تھیواں
جڈاں سمجھے میں زندہ ہاں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
جڈاں اکرس دے موسم وچ گھلی ہے ہیل پوربھ دی
ہوا گزری ہے کر کے شاں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
جڈاں آکھیئے تیں گانونڑ گاں ولا آکھیئے میں بسم اللہ
ضلع پاکپتݨ
ضلع پاکپتݨ صوبہ پنجاب پاکستان دا ہک ضلع ہے۔ ایہ ساہیوال ڈویژن وچ شامل ہے۔
امیر راول
غزل
حقیقت حیاتی دی چس چانوݨیں ہے
اساں فائدے بھل کیں اے کس چانوݨیں ہے
ضلع پاکپتݨ
جغرافیہ
سہاگ پاڑا ناں دی نہر تے کمہاری آلا ہیڈ تے ہک ڈیم ہے جہڑا پاک پتݨ کوں بجلی فراہم کریندے۔ تے ہیڈ دے بعد ایں نہر وچوں ہک ٻئی نہر نکلدی ہے جیندا ناں کھادر برانچ ہے،
امیر راول
غزل
اساں ہک قسم چا کے ٹردے ہیں ویندے
شروع چانوݨیں ہے نہ بس چانوݨیں ہے
اساں سک سمندر وسائے سینے اندر
تھلاں توں ہمیشاں ای تس چانوݨیں ہے
نکھیڑے دے سنگ بھوگ کرݨاں نئیں جیوݨ
اساں رس کے ماہیا رس چانوݨیں ہے
قلم چانوݨیں ہے تے مس چانوݨیں ہے
تیڈی تاں محبت ہے بے انت راول
چلو ڈھیر نہ سہی خس چانوݨیں ہے
گیت
یار جے بݨاوں سوہݨیں ڈھیر ودے ہن
آسے پاسے ساڈے چوپھیر ودے ہن
چمدے ہیں بھوئیں اوہا سر سٹ کیں
جیرھی بھوئیں اتیں تیڈے پیر ودے ہن
ہیر کیتے چھیڑی مال کھیر ودے ہن
زبر آکھوں تیکوں اساں کوڑ ساڈا کائنی
باقی سوہݨیں تیڈے کولوں زیر ودے ہن
راول ہے دیوانہ دل ہکے تیڈے پیار دا
آس والی بیر اتے بیر ودے ہن
امیر راول ونکی:سرائیکی شاعر
معاویہ بن ابی سفیان
سلطنت بنو امیہ دے بانی امیر معاویہ ہن جیہڑے فتح مکہ دے موقعے تے اپݨے والد ابو سفیان دے اسلام گھناوݨ دے بعد اپݨے اہل خانہ دے نال مشرف بہ اسلام تھئے تے بعض روایات دے مطابق ایندے توں پہلے اسلام قبول کر چکے ہن۔ آپ دا شمار ممتاز صحابہ وچ تھیندا ہئی تے آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں کوں کاتب وحی ہوݨ دا اعزاز بخشا ہئی۔ آپ نے خلفائے راشدین دے دور وچ وی اسلامی سلطنت کیتے نمایاں خدمات انجام ݙتے۔ آپ حضرت عمر فاروق دے دور وچ دمشق دے گورنر مقرر تھئے تے حضرت عثمان دے دور وچ ترقی کریندے ہوئے پورے شام دے گورنر بݨ ڳئے۔ ایں وݙے عہدے نے انہاں دی طاقت کوں کافی مستحکم کیتا تے حضرت علی دے دور وچ انہاں دی خلیفۂ چہارم حضرت علی رضی اللہ تعالٰی عنہ نال کشمکش شروع تھی ڳئی تے جنگ صفین دی صورت وچ اسلام دا ہک عظیم سانحہ رونما تھیا۔ درحقیقت ایں جنگ دے فوراً بعد ہی آپ دی سلطنت دا آغاز تھی ڳیا ہئی جبکہ باقاعدہ آغاز حضرت علی دی شہادت دے بعد پنجویں تے آخری خلیفہ راشد، امام حسن مجتبٰی دی دستبرداری دے نال تھیا۔
دور حکومت دا جائزہ
انہاں نے جنہاں اصولاں دے تحت خلافت کوں چلایا اوہ خلافت راشدہ توں بالکل مختلف ہن۔ ایرانی تے رومی طرز دی شخصی حکومت وچ انہاں نے ہک بادشاہ دی حیثیت نال حکومت کیتی۔۔ بلکہ اگر انہاں کوں بادشاہ دی حیثیت نال ݙٹھا ونڄے تاں انھاں دے دور وچ خامیاں کم تے خوبیاں زیادہ نظر آسن۔ انہاں دے دور دی خامیاں دراصل ملوکیت دے استبدادی نظام دی فطری خامیاں ہن۔ انہاں دی ذات دی خامیاں نی۔ تاریخ اسلام وچ انہاں دے مقام دا تعین کرݨ وچ ساکوں ایں واسطے مشکل پیش آندی ہے کہ اوہ خلافت راشدہ دے مثالی دور دے فوراً بعد آندن، جس دی وجہ توں خلفائے راشدین دے مقابلے وچ انہاں دی شخصیت کئی عظیم الشان کارنامیاں دے باوجود لک ڳئی۔ انہاں نے شام دے شہر دمشق کوں دارالخلافہ قرار ݙتا جتھاں اوہ خلافت توں قبل گورنر دی حیثیت نال قیام پزیر ہن۔ انہاں دے دور دے اہم ترین واقعات وچ سندھ، ترکستان تے شمالی افریقہ دی فتوحات تے قسطنطنیہ تے حملہ شامل ہن۔
روح اللہ خمینی
امام خمینى جݙݨ 1 فرورى 1979ء كوں سولہ سالہ جلا وطنى دے بعد وطن واپس ولے تاں تہران دے مہر آباد ہوائى اڈے توں بہشت زہرا دے قبرستان تک لكهاں ایرانیاں نے انہاں دا استقبال کیتا تے آخرکار انقلاب دے ذریعے شاہ ایران دا تختہ الٹ کے شیعہ مسلک دے مطابق اسلامی نظام قائم کر ݙتا ڳیا. thumb|خمینی
وفات
کینسر دی وجہ نال انہاں دا انتقال 3 جون 1989ء وچ تھیا۔ تہران دے قریب دفن تھئے۔
سرائیکی صوبہ دا جغرافیہ اتے دریاویں دے پاݨی دی ونڈ
اڄ دے عالمی ریاستی نظام اندر ہک وݙا تنازعہ دریاویں اُتے کنٹرول اتے اُنہیں دے پاݨیاں دی ونڈ دا ہے۔ برصغیر پاک و ہند دی ونڈ دی مثال ساݙے سامہݨے ہے۔ پاݨی دا مسئلہ باؤنڈری کمیشن کنیں طے نہ تھی سڳیا اتے اے تنازعہ کئی ݙہاکیں تائیں چلدا ریہا۔ جئیں ویلہے سندھ طاس معاہدہ 1960 وچ تھیا تاں وت وی دریاویں دے پاݨیاں دی ونڈ دا جھیڑا پورا حل نہ تھیا اتے ایں ننواں شکلاں گھن گیدھیاں۔ اے مسئلہ پنجاب اتے سندھ دے جھیڑے وچ وٹیج ڳیا۔ وت انڈین کشمیری قوم پرستیں سندھ طاس معاہدے کوں منݨ کنیں انکار کر ݙتا۔ ہݨ کُجھ عرصے کنیں پاکستان اتے انڈیا دے وچالے وولر بیراج، کشن گنگا پراجیکٹ اتے ٻئے کئی منصوبیں اُتے جھیڑا شروع تھی چُکے۔
دریاویں دے پاݨی دی ونڈ دا اے مسئلہ اڄوکی ڈویلپمنٹ دی وجہ کنوں ودھیک گُندرپ دا شکار تھی ویندے۔ ڈیم، بیراج اتے اریگیشن دے منصوبے دی وجہ توں دریاویں دی ایکالوجی وٹیج ویندی ہے اتے ایندے نال نال فائدے نقصان دا حساب کتاب وی بدل ویندے۔ کہیں دے حصے وچ مستقل نہریں دا پاݨی آندے اتے کہیں کوں ڈیلٹا دی تباہی، سیلاب دی تباہ کاری اَتے بھوئیں دے سُنڄ بر تھیوݨ دا سامہݨا کرݨا پوندے۔ اے ہک تفصیلی بحث ہے اتے ساݙے ایں مضمون دا وݙا موضوع نئیں۔
کوئی وی جغرافیائی یا انتظامی ونڈ ہووے، او پاݨی دے کنٹرول اتے حقوق دے مسئلے کوں لازمی پیدا کریندی ہے۔ جے سرائیکی صوبہ (جیندا ناں جو وی رکھیا ڳیا) بݨدے تاں دریائے سندھ اتے اوندے پاݨیاں دی ونڈ ہک وݙا مسئلہ بݨسی۔ سرائیکی صوبہ جیتلا ہک سیاسی حقیقت دا روپ گھندا ویسی، اُتلا ہی پاݨی دی ونڈ دا مسئلہ وی اڳوں ودھدا ویسی۔