දළදා_පෙරහැරේ_ඓතිහාසික_පසුබිම
පොළොන්නරු යුගය
මහා විජයබාහු රජුගෙන් පසුව රටේ ඇතිවන ව්‍යාකූල තත්වය නිසා නැවතත් රට අරාජික වන බවක් පෙනෙයි. "ඒ සියල්ලෝම පූර්ව චාරිත්‍ර මාර්ගය ඉක්මවා මාණාභරණ නම් කුමරුහු උප රජ බැවුහි පිහිටවූහ"<SUP>62</SUP>  මහලු විජයබාහු රජතුමාගෙන් පසුව පළමුවන පරාක්‍රමබාහු රජතුමාගේ සමට දක්වා වූ අඩසියවසක් පමණ කාලය තුළ රටට සසුනට හා ජනතාවට කෙතරම් අහිතකර දුර්වල පාලනයක් පැවැත්තේ දැයි කියතොත් එය වංශ කතා කරුවෝ ගම්මුදලියන්ගේ පාලනයකට සමකොට පෙන්වති. එකී දුර්වලත්වය මග හරවා රට යළිත් සමෘද්ධිමත් කිරීමට සමර්ථ වූයේ මහාපරාක්‍රමබාහු (ක්‍රි.ව 1153-1156) රජ ය." <SUP>63</SUP> සියලු බාධක මැඩ රජු අභිෂේක ලැබූවද දළදා වහන්සේගේ අයිතිය රජු සතු නොවිනි. මහවිජයබාහු ගෙන් පසුව රටේ ඇති වූ ව්‍යාකූලතාවය හේතු කොට ගෙන පසු ඒ ඒ තැන්වල වාසය කලෝය.<SUP>64</SUP>  යන්නෙන් වංශකතා විස්තරයේ දැක්වෙන්නේ එම සිදුවීම බව පැහැදිලිය. තවදුරටත් වංශකතා විස්තරය දක්වන ආකාරයට පොලොන්නරු රාජධානිය පිහිටුවා ටික කලක් ගතවන තුරුම මහාපරාක්‍රමබාහු රජතුමා දළදාව හා  පාත්‍ර ධාතුව පිලිබද අයිතිය තහවුරු කර ගැනීමට නොහැකි වූයේ එවකට මෙම ධාතූන් වහන්සේ ලා යුග්මය යුද්ධයෙන් රුහුණට පලාගිය මානාභරණට ද පසුව මව සුගලාට ද හිමිව තිබූ බැවිනි. මහාපරාක්‍රමබාහු රජතුමා රක්ඛ සෙන්පතියාගේ නායකත්වයෙන් යුත් සේනාවක් රුහුණට පිටත් කර යවා සුගලා දේවිය බලවත් සටන් කිහිපයක් පරාජයට පත්කොට එම ධාතූන් යුගලය මඤ්ජු අධිකාරී විසින් අඤ්ජත කම්මනාථගේ භාරයේ සුරක්ෂිතව පොළොන්නරු රාජධානියට වඩමවාගෙන ඇත. රජතුමා මහත් ප්‍රීතියට පැමිණ ආරක්ෂාවද සහිතව නගර මධ්‍යයෙහි පිහිටි ධාතා ධාතුඝරය සුධර්මා දිව්‍ය සභාව මෙන් සෝභන ලෙස සරසවා එහි සුවද පුරවා දළදා වහන්සේ ස්වර්ණමය මා හැගි කරඩුවෙක බහා එහි තැන්පත් කරවා ඇත. ඉන් පසුව උත්කර්සවත් ලෙස දළදා පෙරහැර පවත්වා ඇත <SUP>65</SUP> පූජාවලියට අනුව මහරජහු දළදා පූජාවක්<SUP>66</SUP> කළ බවක් පමණක් දක්වා ඇති මුත් රජු විසින් කළ දළදා බුහුමන පිලිබද දීර්ඝ විස්තර මහාවංශයේ දැක්වෙ, ඒ අනුව අනුරාධපුර යුගයෙන් පසුව ඉතාම උත්කර්ෂවත් අයුරින් පෙරහැරක් පැවැත් වූ බවට සාධක ලැඛෙනුයේ පොළොන්නරු යුගයේ මෙම රජු දවසය, පොලොන්නරු යුගයේ පැවති මෙම පෙරහැරේ විශේෂත්වය වන්නේ ඇතැමි අය නාට්‍ය, ගීතාදියෙන් පුද පූජා කරමින් ධජ පතාකාදිය රැගෙන යාමයි. නාටක ස්ත්‍රීන් වෙන් වෙන් කොට සිටුවා එවුන්ගේ නැටුමි ගීයෙන් වැයුමෙන් ද පුදන්නේ නන් කුසුමෙන් දුමින් නන් වැදෑරුම් ගඳින් සියලු නුවර සුවඳ කවමින් බොහෝ ජනයන් පිනවමින් නොයෙක් පහන් දසුන්ගේ අලුයෙන් හාත්පස සියලු දිගුන් හා එසේම විද්‍යාවන් එකලු කොට ඡත්‍රචාමර පන්තීන්ද විචිත්‍ර ඔිවජ පන්තීන්ද නානා වර්ග පනාකාවෙන්ද..."<SUP>67</SUP> ඉහත ආකාරයට පෙරහැර අලංකාරකරමින් ගමන් කිරීම තුළ හෙලිවන කරුණු කාරණා බොහොමයකි, විවිධ ප්‍රදේශ වල අයිති කොඩි පතාක රැගෙන යාමෙන් හා නෘත්‍ය ගීතාදියෙන් පිළිබිඹුවන්ගේ විවිධ සංස්ථාවන්ගේ හා රජුට යටත් ප්‍රදේශයන්ගෙන් ලැබුන දායකත්වය බව පැහැදිලිය. පොළොන්නරුවේ රාජ්‍යත්වයට පත් කීර්ති ශ්‍රී නිශ්ශංකමල්ල (1187-1196) ද දළදාවට පූජෝපහාර දක්වා ඇත. "රම්‍ය වූ ශෛලමය දන්තධාතු මන්දිරයක් කරවූවේය.<SUP>68</SUP> ලෙස මහාවංශයේත් දීදළදා මාලිගාවෙහි ශෛලමය දළදාගෙය සැටපැයකින් කරවා<SUP>69</SUP> ලෙස පූජාවලියේත් මෙම කරුණු සදහන් වේ. තම දරුවන් දෙදෙනා වූ වීරබාහු හා සර්වාංග සුන්දරී දළදා පාදාවනය පූජාකොට අනතුරුව ස්වර්ණමය දාගැබක් ඔවුන් වෙනුවෙන් ඉදිකරවා දළදා පාදා සන්තකයෙන් ඔවුන් නිදහස් කරගත් බව ඔහුගේ සෙල්ලිපිවල සදහන් වේ.<SUP>70</SUP> එපමණකින් නොනැවතුන රජු ශෛලමය මල්කම් ලියකම් කරවා දර්ශනීය ලෙස ඉදිකරවූ නිශ්ශංක ලතා මණ්ඩපයට දළදා වහන්සේ වැඩම කරවා අති උත්කර්ෂවත් දළදා ප්‍රදර්ශනයක් ද පවත්වා ඇත. "තවද පණ්ඩිත විජයබාහු නිශ්ශංක කල්‍යාණි මාසරාජ,ධ්රමාශෝක ඇණියංග ලීලාවතී යන සිරිලක රජවරු තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ශ්‍රී දන්ත ධාතූන් වහන්සේ ට පූජෘ සත්කාර පැවැත්වූහ."<SUP>71</SUP>